Պահածոյացման տեխնոլոգիա- Մաս I

Ժ.Գ. ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

(1 ՄԱՍ)

ՀՊԱՀ 2011

ՀՏԴ 663/664(075.8) ԳՄԴ 36.96 ց73 Ա 458 Աշխատանքը հավանության է արժանացել ՀՊԱՀ «Պարենամթերքի տեխնոլոգիաներ» ֆակուլտետի մեթոդական խորհրդի կողմից (01.07.2010 թ., արձանագրություն 10): Գրախոսներ`

Խմ ագիր`

տ. գ. դ., պրոֆ. Լ.Վ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ (Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի առաջին պրոռեկտոր) տ. գ. դ., պրոֆ. Ռ.Ա. ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ (ՀՊԱՀ «Անասնա ուծական մթերքների վերամշակման տեխնոլոգիա» ամ իոնի վարիչ) տ. գ. դ., դոց. Ս.Ի. ՍԱՀՐԱԴՅԱՆ (ԵՊՏՀ ապրանքագիտության ամ իոն) տ. գ. թ., պրոֆ. Ա.Վ. ԹԵՐԶՅԱՆ (ՀՊԱՀ «Ֆիզիկա ն ջերմոտեխնիկա» ամ իոն) կ. գ. թ., դոց. Գ.Ա. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ (ՀՊԱՀ «Բուսա ուծական մթերքների վերամշակման տեխնոլոգիայի» ամ իոն) տ. գ. թ., Ս. Ս. ԱԲՈՎՅԱՆ («Չորացված մթերք արտադրողների ասոցիացիա» ՀԿ)

Ա.Ա. ՖԱՀՐԱՏՅԱՆ

ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ Ժ. Գ.

Ա 458

Պահածոյացման տեխնոլոգիա. Դասագիրք ՀՊԱՀ տեխնոլոգիական մասնագիտությունների գծով / Ժ.Գ. Աղաջանյան, Խմ . Ա.Ա. Ֆահրատյան, նախա անը Վ.Ն. Յավրույանի. - Եր.: ՀՊԱՀ , 2011. Մաս 1. - 405 էջ: Դասագիրքը գրված է սննդարդյունա երության արձրագույն կրթության մասնագիտությունների ուսումնական ծրագրերին համապատասխան: Դասագրքում ընդգրկված են պահածոների արտադրության սխեմաներ, աղադրատոմսեր, որակական ցուցանիշներ, հիմնական ն օժանդակ նյութերի տեխնոլոգիական հաշվարկներ, տեխնոլոգիական սարքավորումների ն ապարատների հաշվարկներ, հումքի ն պահածոների որակի գնահատման եղանակներ: Դասագիրքը նախատեսված է «Պահածոյացման ն սննդախտանյութերի տեխնոլոգիա» մասնագիտության ուսանողների, մագիստրանտների համար: Գրքից կարող են օգտվել սննդի ն այլ արտադրությունների մասնագետներ: Հավելվածներում երված հարուստ տեղեկատվական նյութերը հիմք կծառայեն սննդարդյունա երության տեխնոլոգիական ն ապարատային հաշվարկների համար:

1Տ8Է 978 – 9939 – 54 – 389 – 5

ՀՏԴ 663/664(075.8) ԳՄԴ 36.96 ց73

Օ Աղաջանյան Ժ.Գ., 2011 Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2011 Ստորագրված է տպագրության 15.05.2011թ.. Թղթի չափսը 60x84 1/16 , 24 տպ. մամուլ, 19,2 հրատ. մամուլ Պատվեր 110: Տպաքանակ 250: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ

Տար եր հումքատեսակներ, որպես սննդամթերքներ համարվում են ոչ միայն կենսապահովման հիմք, այլն մարդու ստեղծագործ կենսագործունեության արդյունք, որը պատմականորեն նպաստել է մարդու մտավոր ն ֆիզիկական զարգացմանը: Սննդի հայթայթումը նախամարդու մոտ զարգացրել է մտավոր ունակություններ ուղղված ոչ միայն սննդի հավաքելուն, այլն հումք աճեցնելուն ն վերամշակելուն, հետագայում նյութական ն հոգնոր պահանջները ավարարելուն: Հատկապես սնունդն է, որ նախամարդուն դարձրել է ժամանակակից մարդ` իր որակներով` այդ ճանապարհին միավորելով սննդի հայթայթման, վերամշակման, պահպանման ն օգտագործման կենցաղային կերպը վարքի հետ: Ինչպես հայտնի է ներկայումս ռացիոնալ սնվելու ն ֆունկցիոնալ սննդի խնդիրներին տրվում է գերակա նշանակություն ն այսօր արձրորակ սնունդը դարձել է կանխարգելիչ ժշկության այցեքարտը: Սակայն նույնիսկ նման մոտեցման պարագայում ն միջազգային կազմակերպությունների կողմից սննդարդյունա երության վերահսկմանը ուղղված կոշտ միջոցների կիրառմամ ` մի շարք խնդիրներ մնում են չլուծված: Պահածոյման պարզագույն եղանակները` արնային չորացում, աղադրում, թթվեցում, նական ցրտի կիրառում հայնտի էին անհիշելի ժամանակներից ն կիրառվում են նան մեր օրերում: Պահածոյումը հերմետիկ փակ տարաներով ն ստերիլիզացիայի ենթարկված առաջին անգամ առաջարկվել է 1810 թ. ֆրանսիացի գիտնական Նիկոլա Ապպերի կողմից` հետագայում դառնալով մթերքների պահածոյման հիմնական տար երակներից մեկը: Ակնհայտ է, որ գյուղատնտեսական մթերքների արտադրումը առընչվում է իրացման խնդիրներին: Այդ իմաստով կարնորելով պահպանման համար ոչ կայուն մթերքներից կայուն մթերքների ստացումը: Փաստորեն վերամշակող արտադրություններն իրենց նույթով պետք է հանդիսանան ագրարային ոլորտի պատվիրատուներ: Այդպիսին լինելու հրամայական պահանջ է զարգացած սննդարդյունա երության առկայությունը, որում կիրառվում են առաջավոր տեխնոլոգիաներ: Բարձրորակ պահածոների արտադրութնունը պայմանավորված է ոչ միայն լավագույն հումքի ն օժանդակ նյութերի օգտագործմամ , այլն հաջողված աղադրատոմսերի, տեխնոլոգիական սխեմաների, ռեժիմների կիրառմամ , արտադրություն ընդունված հումքի, օժանդակ նյութերի, տեխնոլոգիական գործընթացների որակական վերահսկմամ :

Նշված խնդիրներից ելնելով է, որ հարկ համարվեց լծվել հայերեն լեզվով «Պահածոյացման տեխնոլոգիա» գրքի առաջին մասի կազմման աշխատանքներին: Ծրագրված է ն աշխատանքներ են տարվում գրքի նս 3 մասերի կազմման ուղղությամ : Գրքի առաջին մասում ընդգրկված նյութերի ընտրությունը պայմանավորված է հայերենով այդ նյութերն ունենալու առաջնահերթությամ : Դրանք նվիրված են ուսական ն կենդանական ծագման հումքատեսակների պահածոյման տեխնոլոգիայի հիմնախնդիրների ացահայտմանը ն ներառում են ինչպես տար եր հումքատեսակների վերամշակման մանրամասներ, այնպես էլ նյութական ն ջերմատեխնիկական հաշվարկների մեթոդիկաներ ն հաշվարկային խնդիրների լուծման օրինակներ: Գրքի վերջում երված հավելվածները պարունակում են տեղեկատվական նյութեր, որտեղ ընթերցողը կգտնի տար եր հաշվարկների համար անհրաժեշտ հաստատուն մեծություններ, հումքատեսակների ջերմաֆիզիկական հատկությունների թվային արժեքներ: Դասագրքի ձեռագիր օրինակի մշակման ընթացքում հաշվի են առնըվել գրախոսողների ցանկություններն ու դիտողությունները, ինչի համար հայտնում եմ իմ խորին շնորհակալությունը:

ՆԱԽԱԲԱՆ Հայաստանի հանրապետության սննդարդյունա երության ն գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ոլորտների հեռանկարային զարգացման կարնորագույն խնդիրներից է հումքի վերամշակման տեխնոլոգիաների ն դրանց իրականացման տեխնիկական միջոցների կատարելագործումը ն դրանց արդյունքների ներդրումը արտադրությունում, ինչով կապահովվի երկրի պարենային անվտանգությունը ն հումքի ու սննդամթերքի արտահանման ծավալների աճը: Գիտակցելով ոլորտի ընդգծված կարնորությունը` հանրապետության գործարարները վերջին 10 տարիների ընթացքում, պետական մարմինների աջակցությամ , ապահովեցին սննդարդյունա երության գրեթե ոլոր ճյուղերի կտրուկ զարգացումը, ինչը հանգեցրեց այնպիսի իրավիճակի, եր վերջին 2-3 տարիներին հանրապետության ներքին համախառն արդյունքի (ՀՆԱ) ընդհանուր ծավալում ոլորտը զ աղեցրեց առաջատար դիրք, տալով ՀՆԱ-ի շուրջ 30-35 7-ին համարժեք արտադրանք, որի ավելի քան 45-50 7-ն արտահանվում է: Ասվածը հավասարապես վերա երում է սննդարդյունա երության կարնորագույն ճյուղերից մեկի` գյուղատնտեսական հումքի պահածոյացման ոլորտին, որտեղ ներկայումս ներդրվել են այնպիսի նորագույն տեխնոլոգիաներ ն տեխնիկական միջոցներ, ինչպիսիք են` հումքի քիմիական, կենսաքիմիական ն ֆիզիկատեխնիկական մշակման օրավուր զարգացող տեխնոլոգիաները, հումքախառնուրդի մշակումը էլեկտրական հոսանքով, պտուղ անջարեղենային հյութերի մշակումը ֆերմենտային պատրաստուկներով, մրգահատապտղային արտադրանքի ստացման ժամանակ եթերայուղերի կորզումը ն կիրառումը այլ արտադրատեսակներում, տապակած անջարեղենի ն ձկնեղենի վակուումային պաղեցումը, հումքի ն սննդամթերքի իոնիզացնող ճառագայթահարումը, խորը սառեցումով ուսական հումքի պահածոյացումը, հումքի չորացման նորագույն տեխնոլոգիաներն ու տեխնիկական միջոցները, տոմատի մածուկի ն տոմատամթերքների, կանաչ ոլոռի, անջարեղենային խավիարի, պարզեցված ն պտղամսով հյութերի, ձկնեղենի նական պահածոների արտադրությունների լիովին մեքենայացված ն ավտոմատացված հոսքագծերը: Ինքնըստինքյան պարզ է, որ սննդարդյունա երության զարգացման առկա պայմաններում, եր ներդրվում են եվրոպական ստանդարտներին համապատասխանող արդիական տեխնոլոգիաներ ն սարքավորումներ, մեծ կարնորություն է ձեռք երում մասնագետներով այդ արտադրությունների համալրման, նրանց պար երական վերապատրաստման խնդիրը, ինչով զ աղվում է ն ապագայում կարող է ավելի մեծ մասշտա ներով զ աղվել հանրապետությունում այդպիսի մասնագետներ պատրաստող միակ պետական ուհը` Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանը (ՀՊԱՀ):

Մասնագետների պատրաստման ն վերապատրաստման արդյունավետությունը մեծ չափով կախված է մասնագիտական, հատկապես մայրենի լեզվով գրականության առկայությունից: Ցավոք սննդարդյունա երության գրեթե ոլոր ճյուղերին նվիրված գրականության գերակշռող մասը հրատարակվել է լավագույն դեպքում նախորդ դարավերջին, այն էլ օտարալեզու: Այս տեսակետից խիստ ողջունելի պետք է համարել պահածոյացման գծով հանրապետության առաջատար մասնագետներից մեկի` ՀՊԱՀ «Բուսա ուծական մթերքների վերամշակման տեխնոլոգիաներ» ամ իոնի դոցենտ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Ժիրայր Աղաջանյանի վերջին տարիների աշխատանքը, որի արդյունքն է ընթերքցողի դատին հանձնվող սույն դասագիրքը: Այն ներառում է ոլորտի ոլոր կարնորագույն խնդիրները ն մեր խորին համոզմամ կարող է պիտանի լինել ոշ միայն ուսանողներին ու մագիստրանտներին, այլ նան արտադրության ազմապրոֆիլ մասնագետներին:

Պրոֆեսոր

Վ. Ն. ՅԱՎՐՈՒՅԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԻՆ

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՍԽԵՄԱՆԵՐ, ԲԱՂԱԴՐԱՏՈՄՍԵՐ, ՈՐԱԿԱԿԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 1. ՏՈՄԱՏԱՄԹԵՐՔՆԵՐ

ՏՈՄԱՏԻ ՊՅՈՒՐԵ ԵՎ ՏՈՄԱՏԻ ՄԱԾՈՒԿ

Պատրաստի պահածոն տրորած պյուրեանման կամ մածուկանման խտացված տոմատի զանգված է: Պահածոների արտադրության տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. հումքի լվացում, ողողում, ջոկում, տեսակավորում, ողողում, ջարդում, սերմազատում, տաքացում, տրորում, տաքացում, խտացում: Հետագա տեխնոլոգիական պրոցեսներն իրականացվում են հետնյալ տար երակներով. ա) լցնում, մակափակում, մանրէազերծում, հովացում, ) տաքացում, լցնում, մակափակում, հովացում, գ) մանրէազերծում, հովացում, տարայավորում հականեխիչ (ասեպտիկ) պայմաններում, դ) խառնում կերակրի աղի հետ, տարայավորում: 12-ից մինչն 24 7 չոր նյութեր պարունակող խտացրած տոմատի զանգվածները կոչվում են տոմատի պյուրե, 24 7-ից ավել չոր նյութեր պարունակողները` տոմատի մածուկ: Միավոր արտադրաքանակի համար հումքի պահանջարկը կախված է տոմատի պտուղների ն պատրաստի արտադրանքի չոր նյութերի պարունակությունից:

ՏՈՄԱՏԻ ԲՆԱԿԱՆ ՀՅՈՒԹ

Պատրաստի հյութը տոմատի պտուղներից անջատված պըտղահյութն է` պտղամսի նուր մասերով, կերակրի աղով կամ առանց աղի: Հյութի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. հումքի լվացում, ողողում, ջոկում, տեսակավորում, ողողում, ջարդում, տաքացում, լուծամզում (էքստրակցիա), համասեռացում (հոմոգենացում), օդազերծում (դեաէրացիա), տաքացում, լցնում, մակափակում, մանրէազերծում, հովացում: Տոմատի հյութ արտադրվում է նան տրորման եղանակով, այդ դեպքում հյութի ելքն ավելի շատ է ստացվում:

ՏՈՄԱՏԻ ՍՈՈՒՍՆԵՐ

Տոմատի սոուսներն արտադրվում են հասուն, թարմ պտուղներից կամ տոմատի պյուրեից, տոմատի մածուկից` ավելացրած շաքար, աղ, համեմունքներ, քացախաթթու, ավելացրած խնձորի պյուրե, ալյուր, կիտրոնաթթու, ուսական յուղ կամ առանց դրանց:

Տոմատի սոուսների արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. հումքի ն նյութերի նախապատրաստում, համեմունքների թուրմի կամ եթերայուղերի խառնուրդի պատրաստում, սոուսի եփում, տարայավորում, մակափակում, մանրէազերծում ն հովացում: Տոմատի սոուսներն արտադրվում են քաղցր ն կծու տար երակներով, որոնք միմյանցից տար երվում են ուրանյութերի կազմով: Տոմատի սոուսներից «Սուր» ն «Կու անյան» տեսակների աղադրատոմսերը երված են աղյուսակ 1-ում: Աղյուսակ 1 Տոմատ սոուսների աղադրատոմսերը ն ծախսի նորմաները 1 տ պատրաստի սոուսի համար, կգ

ծախսի նորմա

կորուստներ,

պահածոյացրած հումքի ն նյութերի քանակություն

Տոմատի պտուղներ 5 7 ՉՆ կամ տոմատ պյուրե 12 7 ՉՆ 2 Սխտոր 3 Սոխ 4 Շաքար 5 Կերակրի աղ 6 Սն պղպեղ 7 Հոտավետ պղպեղ 8 Մեխակ 9 Դարչին 10 Մուսկատի ընկույզ 11 Մանանեխ 12 Քացախաթթու (80 7-անոց)

պահածոյացրած հումքի ն նյութերի քանակություն

Հումք ն նյութեր

կորուստներ,

№

Տոմատի սոուս «Կու անյան»

ծախսի նորմաներ

Տոմատի սոուս «Սուր»

12,6

14,5

0,4 0,3 0,67 0,22 1,22 0,36 -

4,9 28,0 1,0 1,0 2,0 2,0 2,0 2,0 3,5 -

0,3 23,0 0,29 2,66 1,2 1,2 0,35 -

1,8 0,57 0,57 1,7 0,4 1,7

28,0 17,0 1,0 1,0 2,0 2,0 2,0 2,0 2,0

1,3 0,56 0,56 1,67 0,39 1,67

6,2

2,0

6,0

8,3

2,0

8,2

Աղյուսակ 2 Տոմատի պյուրեի ն տոմատի մածուկի զգայաորոշման ցուցանիշներ Զգայաորոշման ցուցանիշներ Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ

Գույն

1-ին տեսակ Առանց պտղակեղնի, սերմերի ն կոշտ մասերի խտացված, մանրացված միատարր տոմատի զանգված Թույլատրվում է ջարդված սերմերի ն պտղակեղնի մանր կտորների աննշան առկայություն Բնական հատուկ խտացված տոմատի զանգվածին, առանց այրող ն այլ համի ու հոտի Թույլատրվում է թույլ արտահայտված համ ն հոտ Կարմիր, նարնջակարմրավուն, հատուկ տոմատի հասուն պտուղներից արտադրված տոմատամթերքներին, համասեռ ամ ողջ զանգվածով Թույլատրվում է թույլ արտահայտված գորշ երանգ Բարձր տեսակ

Աղյուսակ 3 Տոմատ պյուրեի ն տոմատ մածուկի ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ (ըստ ԳՈՍՏ 3343-71) Ցուցանիշներ Չոր նյութերի պարունակությունը ըստ ռեֆրակտոմետրի,7 տոմատ պյուրեում տոմատ մածուկում Կոշտ հանքային նյութերի պարունակությունը,7, ոչ ավելի արձր տեսակի տոմատի պյուրեում 1-ին տեսակում արձր տեսակի տոմատ մածուկում 1-ին տեսակում Մթերքի 1 կգ-ում ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ, ոչ ավելի պղինձ տոմատ պյուրեում ըստ չոր նյութերի պարունակության 12 7 15 7 20 7 տոմատ մածուկում ըստ չոր նյութերի պարունակության 30 7 35 7 անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

Նորմա 12, 15, 20 25-30, 35, 40 Չեն թույլատրվում 0,05 Չեն թույլատրվում 0,08

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

Աղյուսակ 4 Տոմատի հյութին ներկայացվող պահանջները ըստ (ԳՈՍՏ 937-72) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ Գույն Կողմնակի խառնուրդներ Չոր նյութերի պարունակությունը ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս Կերակրի աղով հյութի դեպքում, աղի քանակը, 7 Ծանր մետաղների պարունակությունը 1 լ հյութում, մգ, ոչ ավելի անագ պղինձ կապար

Տոմատի հյութ Պտղամսի նուր , կախված մասնիկներով միատարր հեղուկ զանգված, թույլատըրվում է ջարդված սերմերի աննշան պարունակություն ն հյութի շերտավորում Հաճելի նական` հատուկ տոմատի հասուն պտուղներին, առանց կողմնակի համի ն հոտի Կարմիր կամ նարնջակարմրավուն հատուկ տոմատի հասուն պտուղներին Չեն թույլատրվում 4,5 0,6 – 1,0 5,0 Չի թույլատրվում

Աղյուսակ 5 Տոմատի սոուսների որակին ներկայացվող պահանջներ ըստ (ԳՈՍՏ 17471-72) Զգայաորոշման ն ֆիզիկոքիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ Գույն

Կողմնակի խառնուրդներ Չոր նյութերի պարունակությունը ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս Ընդհանուր թթվությունը` (վերահաշված խնձորաթթվի), 7 Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ պղինձ կապար Հանքային խառնուրդների պարունակությունը, 7, ոչ ավելի

Տոմատի սոուս Տոմատի սոուս «Կու անյան» «Սուր» Առանց սերմերի, պըտ- Առանց սերմերի, պտղակեղնի ղակեղնի միատարր, միատարր զանգված` սոխի ու սխտորի մանրացրած կտորտրորած զանգված: Թույլատրվում է համե- ներով:Թույլատրվում է տոմամուքների ն կանաչինե- տի սերմերի ն պտղակեղնի րի մանրացված մասեր կտորների աննշան պարունակություն Քաղցրաթթվաշ, սուր, անջարեղենների ն համեմունքների ցայտուն արտահայտված ույրով: Կողմնակի համ ն հոտ չի թույլատրվում: Կարմիր, նարնջագույն, նարնջակարմրավուն, միատարր ամ ողջ զանգվածում: Թույլատրվում է թույլ գորշավուն երանգ: Արհեստական ներկում չի թույլատրվում: Չեն թույլատրվում

1,1 – 1,5

1,1 – 1,5

2,0 – 2,5

2,0 – 2,5

Չի թույլատրվում

Չի թույլատրվում

0,03

0,03

ԳԼՈՒԽ 2. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

ԿԱՆԱՉ ՈԼՈՌ ԲՆԱԿԱՆ

Պատրաստի մթերքն իրենից ներկայացնում է կանաչ ոլոռի հատիկները շաքարի ն աղի ջրային լուծույթում: Հումքը երքահավաքի է ենթարկվում եթե ձնավորված ունդերի պարունակությունը հասնում է 80 7-ի: Կանաչ զանգվածից պատիճների ելքը կազմում է 18-20 7, պատիճներից հատիկների ելքը` 38-42 7: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. պատիճներից հատիկների անջատում, մաքրում, լվացում (ֆլոտացիա), ջրախաշում, հովացում, ջոկում-տեսակավորում, խառնում լցահյութի հետ, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 120 0Cում` 25-30 ր տնողությամ : 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ-ներով Ոլոռի ունդեր ------------- 734, Ոլոռ պատիճներով ------------- 1873, Շաքար ------------- 10, Կերակրի աղ ------------- 11: Աղյուսակ 6 «Կանաչ ոլոռ նական» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ԳՈՍՏ 158442-70) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Լցահյութի վիճակը

Ոլոռի կշիռը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

Պահածոյի տեսակը արձր առաջին սեղանի Ամ ողջական, չջարդված, առանց հատիկների թաղանթների ն օտար խառնուրդների Բնական, նորոշ մատղաշ, կաթնամոմային հասունացման վիճակի կանաչ ոլոռին Կանաչ, նորոշ ոլոռի եփված հատիկներին, միագույն մեկ տուփում Լցահյութը նորոշ գույնի` կանաչավուն երանգով Թույլատրվում է փոքր օսլայանման նստվածք նստվածք

0,8 – 1,5

0,8 – 1,5

0,8 – 1,5

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

ԿԱՆԱՉ ԼՈԲԻ ԲՆԱԿԱՆ

Պահածոն իրենից ներկայացնում է ամ ողջական կամ կտրատած երիտասարդ պատիճներով կանաչ կամ աց դեղնավուն հարթ թավշյա մակերեսով ուղիղ կամ քիչ կորացած չհասունացած փոքր հատիկներով հումքը` կերակրի աղի լուծույթում: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. իոկում-տեսակավորում, ծայրամասերի կտրատում, լվացում, ջրախաշում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Լցահյութը իրենից ներկայացնում է կերակրի աղի 3 7-ոց լուծույթ: 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ Կանաչ լո ի ------ 612,5, Կերակրի աղ ------10,0: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 120 0C-ում` 20 ր տնողությամ : Աղյուսակ 7 «Կանաչ լո ի նական» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ ըստ (ԳՈՍՏ 15979-70) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Հասունացման աստիճան ն կազմություն Աղաջրի թափանցիկությունը Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս Պտուղների երկարությունը, մմ ամ ողջական կտրատած Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

Պահանջներ ՈՒնդերը կամ դրանց կտորները առանց պըտղամսի, չպայթած, ձնը պահպանած, առանց վնասատուների հասցրած վնասվածքների Բնական, հաճելի, մատղաշ, հյութալի լո ուն նորոշ, առանց կողմնակի համի ն հոտի Կանաչ կամ դեղին` կախված ուսա անական սորտից, միագույն մեկ տուփում ՈՒնդերը կաթնային հասունացման փուլում, հատիկները ունդի մակերեսին չեն առանձնանում Համարյա թափանցիկ, առանց կախված մասնիկների, կտրատած լո ու պահածոներում թույլատըրվում է եզակի կախված մասնիկների առկայություն 50 - 90 20 - 30 0,8 – 1,5

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

ԾԱՂԿԱԿԱՂԱՄԲ ԲՆԱԿԱՆ

Պատրաստի մթերքը իրենից ներկայացնում է սպիտակ գլխիկներով, հասած, առողջ կտրատած ծաղկա ույլերը` կերակրի աղի ն կիտրոնաթթվի լուծույթում: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. իոկում-տեսակավորում, մաքրում, լվացում, սպիտակեցում, ջրախաշում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Լցահյութը իրենից ներկայացնում է կերակրի աղի ն կիտրոնաթթվի լուծույթ: Աղյուսակ 8 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ №

Հումք ն նյութեր Ծաղկակաղամ Կերակրի աղ Կիտրոնաթթու

Մնացորդներ ն կորուստներ, 7

1 տ պատրաստի մթերքի համար ծախսի նորմա, կգ 13,1 1,17

Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 108 0C-ում` 20 ր տնողությամ , մինչն 1 լ ծավալով տուփերը` 116 0C-ում: Աղյուսակ 9 «Ծաղկակաղամ նական» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ ըստ (ՈՍՏ 18-30-71) Զգայաորոշման ն ֆիզիկոքիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Կազմություն Լցահյութի թափանցիկությունը Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս Կերակրի աղի պարունակությունը լցահյութում, 7 Լցահյութի թթվայնությունը, վերահաշված կիտրոնաթթվի, 7, ոչ ավելի Ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը, 7, ոչ ավելի Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

Պահանջներ Տուփում խիտ գլխիկները վեր դարսված ծաղկա ույլեր, կերակրի աղի ն կիտրոնաթթվի լուծույթում Բնորոշ թարմ եփված ծաղկակաղամ ին, առանց կողմնակի համի ն հոտի Սպիտակ` կաթնագույն, աց վարդագույն կամ դեղնավուն երանգով Ծաղկա ույլերը խիտ` ձնը պահպանած Թափանցիկ, թույլատրվում է աննշան պղտորություն 0,9 – 1,3 0,13 – 0,18

0,001

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

ՏՈՄԱՏ ԲՆԱԿԱՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ

Պատրաստի մթերքը իրենից ներկայացնում է պտղակեղնով կամ առանց պտղակեղնի տոմատի ամ ողջական պտուղները լցված տոմատի զանգվածով կամ տոմատի հյութով` ավելացրած կերակրի աղ, քացախաթթու կամ կիտրոնաթթու: Պահածոն արտադրվում է նան կանաչիների ավելացումով կամ առանց դրանց: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. ջոկում-տեսակավորում, չափարկում, լվացում, տեսակավորում, պտղակեղնի հեռացում, լվացում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Լցահյութի պատրաստման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` լվացում, ջոկում-տեսակավորում, ջարդում, տաքացում, տրորում, տրորած զանգվածի հետ մնացած աղադրիչների խառնում, մատուցում լցնող մեքենային: Տոմատի հյութ օգտագործելիս տրորման փոխարեն իրականացվում է էքստրակցիա: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 105 0C-ում` 25 ր տնողությամ , 1 լ ծավալով տուփերը` 40 ր տնողությամ : Աղյուսակ 10 Հումքի ն նյութերի մնացորդների ն կորուստների նորմաներ

№

Հումք ն նյութեր

1 Տոմատի ամ ողջական պտուղներ պտղակեղնով առանց պտղակեղնի 2 Տոմատ լցահյութի համար 2 Կերակրի աղ 3 Սխտոր 4 Մաղադանոս, նեխուր, սամիթ, ծովա ողկ 5 Քացախաթթու կամ կիտրոնաթթու

Հումքի ն նյութերի մնացորդներ ն կորուստներ ելանյութի նկատմամ , 7 ընդուջոկում, լվատրորում պտղադարնում, ցում, մաքրում, կամ կեղնի սում, պահպա- կտրատում, էքստհեռացում լցնում նում ջարդում րակցիա 2,0 2,0

5,0 5,0

-12,0

1,0 1,0

2,0

5,0

--

4,5

2,0

-1,5

-26,5

2,0 --

2,0 1,0

2,0

22,0

--

--

1,0

--

--

--

--

1,0

Աղյուսակ 11 1տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ 1 տ պատրաստի մթերքի համար ծախսի նորմա, կգ առանց կանաչիների կանաչիներով

№

Հումք ն նյութեր

Տոմատի պտուղներ պտղակեղնով առանց պտղակեղնի Կերակրի աղ Սխտոր Կանաչի մաղադանոս նեխուր սամիթ ծովա ողկ Կալցիումի քլորիդ Քացախաթթու 80 7-ոց Կիտրոնաթթու

20,8 --

20,8 3,5

----0,9 2,52 2,02

3,3 6,7 13,4 6,7 -2,52 2,02

Աղյուսակ 12 «Տոմատ ամ ողջական նական» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ԳՈՍՏ 7231-72) Զգայաորոշման ն ֆիզիկոքիմիական ցուցանիշներ

Բարձր տեսակ

Առաջին տեսակ

Արտաքին տեսք

Պտուղները ամ ողջական, առանց պտղակոթերի, միննույն ձնի ն հասունացման աստիճանի, հավասարաչափ գունավորված, պտղակեղնով կամ առանց պտղակեղնի, կանաչիներով կամ առանց դրանց, ավելացրած տոմատի տրորած զանգված, տոմատի հյութ կամ աղաջուր: Թույլատրվում է` Հատուկենտ սերմերի առկայություն առանց պտղակեղնի պահածոյած տոմատի լցահյութում: պտղամսի կախված մասնիկների առկայություն աղաջրով պահածոներւմ Ճաքած պտղակեղնով պտուղներ մինչն 1 կգ քաշի տուփերում Դեֆորմացված պտուղներ մինչն 1 կգ քաշի տուփերում, ոչ ավելի պտղակեղնով տոմատի պահածոյի համար առանց պտղակեղնի տոմատի պահածոյի համար Մասամ ` մինչն 1 սմ2 մակերեսով չմաքրված կեղնով պտուղներ մինչն 1 կգ քաշի տուփերում, ոչ ավելի

Աղյուսակ 12-ի շարունակությունը

Համ ն հոտ

Հաճելի, նական, լավ արտահայտված, նորոշ տվյալ տիպի մթերքին, համեմունքների ույրով կամ առանց դրա, աղաջրով տոմատի պահածոյում` աղային համով: Կողմնակի համ ն հոտ չի թույլատրվում: Միատարր, հասուն տոմատին նորոշ, կարմիր կամ նարնջակարմրավուն` կարմրապտուղ տոմատի համար, դեղին` դեղնապտուղ տոմատի համար: Պտղակեղնով պահածոներում թույլատրվում է պտղակոթի մոտ 1 սմ2-ից ոչ ավելի կանաչ հատվածով տուղներ (7-ով պտուղների ընդհանուր քանակի հանդեպ, ոչ ավելի) Լցահյութի գույնը կարմիր կամ նարնջա-կարմիր, նորոշ հասուն տոմատին: Աղաջրով պահածոներում լցահյութը անգույն կամ թեթն ոսկեգույն: Փաթեթավորման յուրաքանչյուր միավորում պըտուղները հավասարաչափ` ըստ մեծության: Թույլատրվում է պտուղների չափերի շեղում, մմ ± 10 ± 20

Գույն

Պտուղների չափը

Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս սալորանման պտուղների համար գնդաձն պտուղների համար Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ծանր մետաղների պարունակությունը,մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

0,8 – 1,2

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

Ծանոթություն: 1.

Կերակրի աղի պարունակությունը որոշվում է աղով պահածոներում: 2. Անագի ն կապարի պարունակությունը որոշվում է երկաթյա տարայով պահածոներում:

ՔԱՂՑՐ ՏԱՔԴԵՂ ԲՆԱԿԱՆ

Պատրաստի մթերքն իրենից ներկայացնում է նախապատրաստված հաստապատ քաղցր տաքդեղի պտուղները, դարսված ապակյա կամ թիթեղյա տուփերում լցահյութով, հերմետիկ փակված, ստերիլիզացված, լցահյութը` շաքարի, կերակրի աղի ն կիտրոնաթթվի լուծույթ: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. ջոկում-տեսակավորում, չափարկում, լվացում, պտղակոթի ն սերմնա նի հեռացում, ցնցուղահարում, ջրախաշում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Կտրատած արտադրատեսակն արտադրելիս` ջրախաշելուց հետո հումքը կտրատվում է: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 100 0C-ում` 17 ր տնողությամ : Աղյուսակ 13 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ

№

Պատրաստի պահածոյում նյութերի քանակը` ըստ աղադրաՀումքի ծախսի նորման տոմսի Հումք քաղցր քաղցր տաքդեղ քաղցր քաղցր տաքդեղ տաքդեղ կտրատած կեսերով տաքդեղ կտրատած կեսերով ամ ողջա- կամ երկայնական ամ ողջա- կամ երկայնական կտորներով կան կտորներով կան Տաքդեղ 550,0 600,0 814,8 916,0 Շաքար 27,0 24,0 27,2 24,2 Կերակրի աղ 13,5 12,0 13,7 12,2 Կիտրոնաթթու 2,7 2,4 2,72 2,42

Աղյուսակ 14 «Քաղցր տաքդեղ նական» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջները ըստ (ՄՌՏՈՒ 18/285-69) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ

Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ Գույն

Պահանջներ

Պտուղները ամ ողջական կամ կտրատած տար եր երկարության կտորների, 5 մմ-ից ոչ ավելի լայնությամ , տարայում խիտ դարսված: Ամ ողջական պտուղները պետք է լինեն միննույն չափի: Հաճելի, նական, լավ արտահայտված, նորոշ տվյալ տիպի մթերքին: Միատարր, նորոշ տեխնիկական հասունացման վիճակի տաքդեղին:

Աղյուսակ 14-ի շարունակությունը

Կազմություն

Պտուղները ոչ գերեփված, այց ն ոչ կոշտ, տուփից հանելիս` ձնը պահպանելով Լցահյութ Թափանցիկ, թույլատրվում է աննշան պղտորություն Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի ամ ողջական կտրատած նկատմամ , 7, ոչ պակաս Կերակրի աղի պարունակությունը լցահյութում, 7 1,2 – 1,5 Ընդհանուր թթվությունը, վերահաշված կիտրոնաթթվի, 7, ոչ ավելի 0,22 – 0,3 Րծ, ոչ արձր 4,0 Կողմնակի խառնուրդներ Չեն թույլատրվում

ՃԱԿՆԴԵՂ ԵՎ ԳԱԶԱՐ ԽԱՎԱՐՏԱՅԻՆ

Պահածոն իրենից ներկայացնում է կտրատած գազարը, ամ ողջական կամ կտրատած ճակնդեղը տուփերում լցված շաքար, կերակրի աղ ն կիտրոնաթթու պարունակող լցահյութով: Պահածոն արտադրվում է նան նիզինով: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. լվացում, ջոկում-տեսակավորում, մաքրում, կտրատում, գազարի ջրախաշում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 116 0C-ում` 30 ր տնողությամ : Աղյուսակ 15 1 տ պատրաստի մթերքի աղադրատոմսը, կգ № Արտադրատեսակ Բանջարեղեն Շաքար Կերակրի աղ Կիտրոնաթթու Նիզին 1 Գազար կտրատած 21,0 2,1 1,05 0,210 2 Ճակնդեղ ամ ողջական 18,5 1,85 1,11 0,211 3 Ճակնդեղ կտրատած 21,0 2,1 1,26 0,210

Աղյուսակ 16 Հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսի նորմաներ Արտադրատեսակ

Հումք ն նյութեր անջարեկերակրի կիտրոշաքար ղեն աղ նաթթու Կորուստներ, 7

նիզին

Արտադրելիս ա) մինչն 1 հունվարի 19,0 1,0 1,0 1,0 2,0 24,0 1,0 2,0 Գազար կտրատած 1,0 1,0 Ճակնդեղ ամ ողջական 24,0 1,0 1,0 1,0 2,0 Ճակնդեղ կտրատած ) հունվարի 1-ից հետո Գազար կտրատած 22,0 1,0 1,0 1,0 2,0 Ճակնդեղ ամ ողջական 29,0 1,0 1,0 1,0 2,0 Ճակնդեղ կտրատած 29,0 1,0 1,0 1,0 2,0 Տարայավորելիս 1,0 1,0 1,0 1,0 1,0 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաները, կգ Արտադրելիս ա) մինչն 1 հունվարի Գազար կտրատած 723,0 21,4 2,14 1,07 0,214 Ճակնդեղ ամ ողջական 837,0 19,0 1,9 1,13 0,215 Ճակնդեղ կտրատած 771,0 21,4 2,14 1,28 0,214 ) հունվարի 1-ից հետո Գազար կտրատած 751,0 21,4 2,14 1,07 0,214 Ճակնդեղ ամ ողջական 896,0 19,0 1,9 1,13 0,215 Ճակնդեղ կտրատած 825,0 21,4 2,14 1,28 0,214

Աղյուսակ 17 «Ճակնդեղ ն գազար խավարտային» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ՈՍՏ 18-34-71) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ

Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Կազմություն Լցահյութ

Պահանջներ

Պտուղները փաթեթավորման յուրաքանչյուր միավորում ամ ողջական կամ կտրատած, միննույն ձնի: Ամ ողջական ճակնդեղի տրամագիծը 40-70 մմ: Հաճելի, նորոշ թարմ եփված գազարին կամ ճակընդեղին, առանց կողմնակի համի ն հոտի Գազար` նարնջագույն, ճակնդեղ` մուգ-կարմիր: Խիտ, այց ոչ կոշտ, ոչ գերեփված Թափանցիկ, պտղամսի կախված մասնիկների աննշան քանակությամ

Աղյուսակ 17-ի շարունակությունը

Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս կտրատած գազարի կամ ճակնդեղի համար ամ ողջական ճակնդեղի համար Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ ðÍ, ոչ արձր

55,0 60,0

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում 4,5

ՎԱՐՈՒՆԳ ՊԱՀԱԾՈՅԱԾ

Պահածոն իրենից ներկայացնում է ամ ողջական, թարմ վարունգները, դարսված տուփերում, ավելացրած համեմունքներ, լցված քացախաթթվի ն կերակրի աղի լուծույթով: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման իրականացվում է 2 տար երակով: 1. Վարունգի թրջումով` ջոկում-տեսակավորում, թրջում, լվացում, պտղակոթերի հեռացում, ջոկում-տեսակավորում, կանաչիների ն համեմունքների նախապատրաստում, լցահյութի պատրաստում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: 2. Վարունգի ջրախաշումով` ջոկում-տեսակավորում, լվացում, պըտղակոթերի հեռացում, ջոկում-տեսակավորում, ջրախաշում, կանաչիների ն համեմունքների նախապատրաստում, լցահյութի պատրաստում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 100 0C-ում` 5 ր տնողությամ , մինչն 1,0 լ-ը 8 ր, 1,0-ից մինչն 3 լ ծավալով տուփերը` 10-12 ր:

Աղյուսակ 18 1տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ №

Հումք ն նյութեր

Վարունգ Կերակրի աղ Քացախաթթու, 80 7-ոց Կանաչիներ Մաղադանոս Սամիթ կամ սամիթի եթերայուղ Նեխուր Ծովա ողկի տերն Անանուխի տերն 5 Սխտոր Համեմունքներ Չոր տաքդեղ Սն պղպեղ Դափնետերն

1 տ պատրաստի 1 տ պատրաստի Կորուստներ, մթերքի համար մթերքի աղադ7 ծախսի նորմաներ, կգ րատոմս,կգ 9,0 627,0 2,0 31,0 6,0 2,0 6,2 2,5 0,068 6,0 6,0 0,5 2,5

25,0 25,0 --25,0 25,0 40,0 28,0

3,2 13,3 0,07 8,0 8,0 0,7 3,5

0,7 0,4 0,2

22,0 2,0 1,0

0,9 0,41 0,2

Աղյուսակ 19 «Վարունգ պահածոյած» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ՄՌՏՈՒ 18/12-65) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ

Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ

Գույն

Բարձր տեսակ

Առաջին տեսակ

Պտուղները ամ ողջաՊտուղները ամ ողջական, 90 մմ-ից ոչ ավելի կան, 110 մմ-ից ոչ ավելի երկարությամ երկարությամ առանց պտղակոթի ն ծաղկի մնացորդների, մաքուր, չկնճռոտված, չսեղմված, առանց մեխանիկական ն այլ վնասվածքների Պտուղները ամ ողջությամ ծածկված են աղաջրով թույլատրվում է կնճռոտված ն ձնի ու երկարության խախտումով եզակի պտուղների առկայություն Համը աղի-թթվաշ, նորոշ ջերմային մշակում անցած աղ դրած վարունգին, հոտը հաճելի համեմունքային ույրով, առանց կողմնակի համի ն հոտի: Թույլատրվում է տաքդեղի թեթն նական կծվությունը Կանաչավուն` առանց լաքաների ն այրվածքների

Աղյուսակ 19-ի շարունակությունը

Կազմությունը

Վարունգը խոշոր, ձիգ, առանց դատարկ հատվածների, խիտ խրթխրթան պտղամսով, չհասունացած սերմերով Թափանցիկ կամ թույլ պղտոր: Թույլատրվում է սպիտակ նստվածք տուփի հատակին:

Աղաջրի որակը Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս մինչն 70 մմ երկարության կորնիշոնի համար այլ չափերի կորնիշոն ն վարունգ Համեմունքների զանգվածը պահածոյի մասսայի նկատմամ , 7 Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ընդհանուր թթվությունը, վերահաշված քացախա-թթվի, 7, ոչ ավելի Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

2,5 – 3,5 2,5 – 3,0 0,4 – 0,6

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

ՊԱՏԻՍՈՆ ՊԱՀԱԾՈՅԱԾ

Պահածոն իրենից ներկայացնում է ամ ողջական կամ կտրատած պատիսոնի մատղաշ պտուղներ, համեմունքային կանաչիներով դարսված տուփերում, քացախաթթվի ն կերակրի աղի լուծույթում: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. ջոկում-տեսակավորում, լվացում, կտրատում, ջրախաշում, կանաչիների ն համեմունքների նախապատրաստում, լցահյութի պատրաստում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 100 0C-ում` 5 ր տնողությամ , մինչն 1,0 լ-ը` 8 ր ն 3,0 լ ծավալով տուփերը` 20 ր:

Աղյուսակ 20 1 տ պատրաստի մթերքի համար հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ, կգ №

1 տ պատրաստի մթերքի ծախսի նորմա, կգ 650,0 30,0 6,0

Հումք ն նյութեր Վարունգ Կերակրի աղ Քացախաթթու, 80 7-ոց Կանաչիներ Մաղադանոս Սամիթ Նեխուր Ծովա ողկի տերն Անանուխի տերն Սխտոր Համեմունքներ Կծու չոր տաքդեղ Սն պղպեղ Դափնետերն

2,5 10,0 6,0 6,0 0,5 2,5 0,7 0,4 0,2

Աղյուսակ 21 «Պատիսոն պահածոյած» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ՈՍՏ 18/111-73) Զգայաորոշման ն ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ

Բարձր տեսակ

Առաջին տեսակ

Արտաքին տեսք

Համ ն հոտ Գույն

Պտուղները ամ ողջական, Պտուղները կտրատված հարթ, սկավառականման, միննույն չափի (40–60 մմ) չափերով մոտիկ, 70 մմ-ը կտորների, առանց պըտղակոթերի, ծաղիկների չգերազանցող տրամագծով, մաքուր, չկնճռոտմնացորդների ն մեխանիված, առանց պտղակոթի ն կական վնասվածքների, ծաղկի մնացորդների, մեխանիկական ն այլ վնասվածքների, Համը հաճելի, թույլ թթվաշ, համեմունքային ույրով, առանց կողմնակի համի ն հոտի: Միագույն, կանաչասպիտակավունից դեղին Փաթեթավորման միավորում թույլատրվում է ոչ միանման գույնի առանձին պտուղների առկայություն

Աղյուսակ 21-ի շարունակությունը

Կազմությունը

Պտուղները ձիգ, առանց դատարկ հատվածների, խիտ խրթխրթան պտղամսով, նուր պտղակեղնով ն չհասունացած սերմերով Թույլատրվում են ավելի քիչ ամուր ն ձիգ պտուղներ Թափանցիկ, դեղնավուն երանգով ն համեմունքների մասնիկներով Թույլատրվում է թույլ պղտորություն

Աղաջրի որակը

Հումքի քանակը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7, ոչ պակաս Համեմունքների զանգվածը պահածոյի զանգվածի նկատմամ , 7 Կերակրի աղի պարունակությունը, 7 Ընդհանուր թթվությունը, վերահաշված քացախա-թթվի, 7, ոչ ավելի Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավել անագ կապար Կողմնակի խառնուրդներ

2,5 – 3,5 2,0 – 3,0 0,3 – 0,5

Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

ԴԴՄԻԿ ՊԱՀԱԾՈՅԱԾ

Պահածոն իրենից ներկայացնում է ամ ողջական կամ օղակաձն կտրատած չհասունացած սերմերով դդմիկի պտուղներ, համեմունքային կանաչիներով ն համեմունքներով, դարսված տուփերում, քացախաթթվի ն կերակրի աղի լուծույթում: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. ջոկում-տեսակավորում, լվացում, մաքրում, կտրատում, կանաչիների, համեմունքների ն սխտորի նախապատրաստում, լցահյութի պատրաստում, դարսում տուփերում, լցահյութի ավելացում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերով պահածոն ստերիլիզացվում է 100 0C-ում` 5 ր տնողությամ , մինչն 1,0 լ ծավալով տուփերը` 8 ր:

Աղյուսակ 22 Պահածոյի աղադրատոմսը ն հումքի ու նյութերի ծախսի նորմաները №

Հումք ն նյութեր

Դդմիկ ամ ողջական կտրատած Կերակրի աղ Քացախաթթու, 807-ոց Կանաչիներ Մաղադանոս Սամիթ Նեխուր Ծովա ողկի տերն Անանուխի տերն Սխտոր Համեմունքներ Կծու, չոր տաքդեղ Սն պղպեղ Դափնետերն

1 տ պատրաստի 1 տ պատրաստի Կորուստներ, մթերքի աղադմթերք իհամար ծախ7 րատոմս, կգ սի նորմաներ, կգ 6,25

8,0 9,0 2,0 2,0

636,0 25,5 7,7

2,5 6,0 6,0 0,5 2,5

25,0 25,0 25,0 25,0 40,0 28,0

3,3 13,3 8,0 8,0 0,8 3,5

0,7 0,4 0,2

22,0 2,0 1,0

0,9 0,41 0,2

ՍՊԱՆԱԽԻ ԵՎ ԹՐԹՆՋՈՒԿԻ ՊՅՈՒՐԵ

Մթերքը իրենից ներկայացնում է սպանախի ն թրթնջուկի տրորված տերններ առանձին-առանձին կամ դրանց խառնուրդը: Արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. ջոկում-տեսակավորում, լվացում, ջրախաշում, տրորում, խտացում ն տաքացում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Պահածոն ստերիլիզացվում է 120 0C-ում, մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերը 65 ր տնողությամ , մինչն 1,0 լ-ը` 75 ր: Աղյուսակ 23 Հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ №

Հումք ն նյութեր

Սպանախ սպանախի պյուրեյի համար Թրթնջուկ թրթնջուկի պյուրեյի համար Խառնուրդ պյուրեյի համար սպանախ թրթնջուկ Նիզին Սոր ինաթթու Կիտրոնաթթու

Կորուստներ, 1 տ պատրաստի մթերքի հա7 մար ծախսի նորմաներ, կգ 10,0

1111,0

10,0

1111,0

10,0 10,0 2,0 1,5 2,0

555,0 555,0 0,204 0,304 3,03

Աղյուսակ 24 «Սպանախի ն թրթնջուկի պյուրե» պահածոյի որակին ներկայացվող պահանջներ (ըստ ՈՍՏ 18-24-70) Զգայաորոշման ն ֆիզիկո-քիմիական ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Չոր նյութերի պարունակությունը, 7, ոչ պակաս Ծանր մետաղների պարունակությունը, մգ 1 կգ մթերքում, ոչ ավելի անագ պղինձ կապար Մաղման մեթոդով որոշվող ավազի քանակը, 7, ոչ ավել Կողմնակի խառնուրդներ

Պահանջներ Համասեռ, հավասարաչափ տրորած զանգված Եփված սպանախի կամ թրթնջուկի տերններին նորոշ, առանց կողմնակի համի ն հոտի Կանաչ կամ կանաչ դարչնագույն երանգով, միագույն ամ ողջ զանգվածում Չի թույլատրվում 0,05 Չեն թույլատրվում

ԳԼՈՒԽ 3. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԽՈՐՏԻԿԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Տար երվում է անջարեղենների խորտիկային պահածոների երեք տեսակ. ամ ողջական տապակած անջարեղենը, արմատապտուղների ն սոխի լցոնով, լցված տոմատի կամ այլ տեսակի սոուսով, կտրատած անջարեղեններ տապակված արմատապտուղների ն սոխի հետ, ավելացրած տոմատի սոուս կամ ուսական յուղ, անջարեղենային խավիարներ` տապակած անջարեղենի մանրացրած խառնուրդ, տոմատ մածուկի ն այլ աղադրիչների ավելացումով:

ԱՐՏԱԴՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

1.

2.

Լցոնած անջարեղեններ տոմատի սոուսում. ադրիջան` անջարեղենային լցոնով, ադրիջան` անջարեղենային ն րնձի լցոնով, տոլմա` անջարեղենային լցոնով, տոլմա` անջարեղենային ն րնձի լցոնով, տաքդեղ` անջարեղենային լցոնով, տաքդեղ` անջարեղենային ն րնձի լցոնով, տոմատ` անջարեղենային լցոնով: Օղակաձն կտրատած անջարեղեն` տոմատի սոուսում. ադրիջան` օղակաձն կտրատած, ադրիջան` օղակաձն կտրատած անջարեղենային լցոնով, ադրիջան` ուլղարական ձնով անջարեղենային

3. 4.

լցոնով, դդմիկ` օղակաձն կտրատած, դդմիկ` օղակաձն կտրատած անջարեղենային լցոնով: Բանջարեղենային խավիարներ. ադրիջանի, դդմիկի, պատիսոնի: Կտրատած անջարեղեններ տոմատի սոուսում. ադրիջան` անջարեղենային լցոնով, դդմիկ` անջարեղենային լցոնով, կաղամ ` անջարեղենային լցոնով, տաքդեղ` անջարեղենային լցոնով, տաքդեղ ն տոմատ:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ՕԺԱՆԴԱԿ ՀՈՒՄՔԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ (ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՍԽԵՄԱՆԵՐ)

Բադրիջան, դդմիկ ն պատիսոն. Օգտագործվում են տեխնիկական հասունացման փուլում գտնվող պտուղներ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է ջոկում, տեսակավորում, լվացում, մաքրում (պտղակոթի հեռացում), կտրատում, տապակում, հովացում, մատուցում համապատասխան պահածո արտադրելու համար: Բադրիջանից, դդմիկից ն պատիսոնից կտրատած անջարեղենային պահածո արտադրելու համար, կտրատած հումքը տապակման փոխարեն ջրախաշվում է ն հովացվում: Կաղամ սպիտակագլուխ. Օգտագործվում է միջին չափերի (20-25 սմ տրամագծով) պտուղներ: Մշակման տեխն. սխեման հետնյալն է. իոկում, չափարկում, մաքրում, կտրատում, տեսակավորում, մանրուքի հեռացում, ջրախաշում, հովացում, մատուցում լցոնախառնիչ` կտրատած անջարեղենային լցոնով կաղամ ի պահածո արտադրելու համար: Տոլմա տեսակի պահածո արտադրելիս անջատվում են կաղամ ի թերթերը ջրախաշվում, հովացվում ն տրվում լցոնման: Քաղցր տաքդեղ. Օգտագործվում է թե տեխնիկական ն թե կենսա անական հասունացման վիճակների պտուղներ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` լվացում, ջոկում, տեսակավորում, չափարկում, մաքրում, ողողում, ջրախաշում, հովացում, մատուցում լցոնման` տաքդեղ անջարեղենային լցոնով պահածո արտադրելու համար: Կտրատած տաքդեղ պահածոներ արտադրելիս մինչ ջրախաշումը տաքդեղը ենթարկվում է կտրատման: Տոմատ. Տոմատ անջարեղենային լցոնով պահածոյի արտադրման համար օգտագործվում են վառ կարմիր գունավորված, ամուր պտղամսով, 40-60 մմ տրամագծով գնդաձն պտուղներ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, տեսակավորում, չափարկում, լվացում, պտղի վերին հատվածի կտրում, սերմնա նի մասնիկի հեռացում, մատուցում լցոնման: Սպիտակ արմատ. Ապիտակ արմատ ընդհանուր անվամ օգտագործվում են մաղադանոսի, նեխուրի արմատային սորտերը ն ստեպղինը:

Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, տեսակավորում, լվացում, պտղակեղնի մաքրում, վերամաքրում, լվացում, կտրատում, մաղում, տապակում, հովացում, մատուցում լցոնախառնիչ: Կանաչի. Օգտագործվում է մաղադանոս, նեխուր ն սամիթ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, տեսակավորում, լվացում, ջոկում, ըստ աղադրատոմսի կանաչիների խառնուրդի կազմում, կտրատում 3-4 մմ երկարությամ կտորների, մատուցում լցոնախառնիչ: Խավիարներ արտադրելիս կանաչին կտրտման փոխարեն աղացվում է: Գազար. Օգտագործվում է գազարի դեղին ն կարմրանարնջագույն սեղանի սորտեր: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` չափարկում, լվացում, ջոկում, տեսակավորում, ծայրամասերի կտրում, պտղակեղնի մաքրում, վերամաքրում, լվացում, ողողում, կտրատում, մաղում, տապակում, հովացում, մատուցում լցոնախառնիչ: Խավիարներ արտադրելիս տապակված գազարը մատուցվում է աղաց: Գլուխ սոխ. Օգտագործվում է ամենալայն մասում 30 մմ-ից ոչ պակաս տրամագծով պտուղներ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, չափարկում, ծայրամասերի կտրում, պտղակեղնի մաքրում, վերամաքրում, լվացում, կտրատում, տապակում, հովացում, մատուցում լցոնախառնիչ: Խավիարներ արտադրելիս տսպակված սոխը մատուցվում է աղաց: Համեմունքներ. Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների համար օգտագործվում են սն ն հոտավետ պղպեղներ ն դափնետերն: Պղպեղները մաղվում են, աղացվում ն խառնվում ըստ աղադրատոմսերի: Դափնետերնը ջոկվում է հեռացվում ցողունները, օտար խառնուրդները ն լվացվում: Կարմիր տաքդեղի պյուրե. Օգտագործվում են կենսա անական հասունացման փուլի թարմ պտուղները: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, տեսակավորում, լվացում, պտղակոթի ն սերմնա նի հեռացում, ողողում, շոգեհարում, տրորում: Բրինձ. Օգտագործվում է ոչ ցածր առաջին տեսակից փայլեցրած րինձ: Մշակման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է` ջոկում, լվացում, ջրախաշում, լվացում սառը ջրով, մատուցում լցոնախառնիչ: Շաքար, կերակրի աղ ն ալյուր. Մինչ օգտագործումը իրականացվում է մաղում ն մագնիսային մշակում: Ալյուրը ենթարկվում է ջերմային մշակման մինչն գույնի մասնակի գորշացումը: Տոմատի տրորված զանգված. Տոմատի սոուս պատրաստելու համար տոմատի տրորած զանգվածը խտացվում է մինչն 8 կամ 12 7 չոր նյութերի պարունակությունը: Եթե օգտագործվում է տոմատ պյուրե կամ մածուկ, ապա դրանք ջրով նոսրացվում են մինչն պահանջվող չոր նյութերի պարունակության հասնելը:

Եթերայուղեր. Թարմ համեմունքային կանաչիները ն համեմունքները կարելի է փոխարինել դրանց եթերայուղերի ուսայուղային լուծույթով: Բուսական յուղ. Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրման համար պիտանի են ուսական յուղերի ոլոր տեսակները: Մինչ տապակումը ուսական յուղը ենթարկվում է դաղման 160 - 170 0C-ում մեկ ժամ տնողությամ , մինչն կապված ջրի հեռանալը:

ԼՑՈՆԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ, ԼՑՈՆՈՒՄ

Լցոնի համար մշակված հումքատեսակները ն օժանդակ նյութերը ըստ կոնկրետ պահածոյի տեսակի համար նախատեսված աղադրատոմսով լցվում է լցոնախառնիչ, տաքացմամ խառնվում ոչ պակաս 15 ր ն մատուցվում լցոնման: Աղյուսակ 25 Լցոնի աղադրատոմսեր թարմ կանաչիներով, 7-ներով

№

Լցոնի աղադրիչներ Սպիտակ արմատ տապակած Գազար տապակած Սոխ տապակած Բրինձ ջրախաշված Կանաչի թարմ Բուսական յուղ Սն պղպեղ Հոտավետ պղպեղ Կերակրի աղ Տոմատի տրորած զանգված 8 7 չոր նյութերով Սխտոր

Լցոն ան- Կտրատած Բադրիջան Բանջաջարեղեն- անջարեղեն- ուլղարական րեղենային ներով ն ներ պահածո- ձնով պահալցոն ների լցոն ծոների լցոն րնձով 8,0

3,0

8,0

–

76,0 11,0 – 3,0 – – – 2,0

35,0 7,5 45,0 3,0 5,0 – – 1,5

78,0 11,0 – 1,0 – – – 2,0

– 32,0 – 3,0 8,0 0,01 0,02 1,7

–

–

–

50,27

–

–

–

5,0

Աղյուսակ 26 Լցոնի աղադրատոմսեր եթերայուղերով, 7-ներով Բանջարեղենային լցոն րնձով Բադրի- Տաքդեղ ԲադրիՏոմատ ջան լցո- լցոնած, ջան լցոնած նած տոլմա լցոնած

Բանջարեղենային լցոն №

Լցոնի աղադրիչներ

Սպիտակ արմատ տապակած Գազար տապակած Սոխ տապակած Բրինձ ջրախաշված Բուսական յուղ Եթերայուղ աղով այդ թվում՝ կերակրի աղ Եթերայուղի ուսական յուղային լուծույթ

Տաքդեղ լցոնած, տոլմա 8,0

8,0

8,0

3,0

3,0

78,5 11,0 – – 2,5 2,0

78,3 11,0 – – 2,7 2,0

78,2 11,0 – – 2,8 2,0

37,5 7,5 45,0 5,0 2,0 1,5

37,2 7,5 45,0 5,0 2,3 1,5

0,5

0,7

0,8

0,5

0,5

ՏՈՄԱՏԻ ՍՈՈՒՍԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

Տոմատի սոուսը պատրաստվում է երկշապկանի կաթսաներում կամ ռեակտորներում, աղադրիչները խառնելով ն եփելով:

Աղյուսակ 27

– – – – 0,02

– – – 1,0 0,02

– – – 3,0 0,02

0,52 – 3,13 – 0,02

– – – – 0,02

0,52 – 3,13 – 0,02

– – – – 0,01

– 0,1 – – –

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,03

0,02

–

7,14 3,1

6,2 2,3

8,2 3,1

6,2 4,2

5,3 6,4

5,3 5,3

5,0 3,0

2,3 2,76

Բանջարեղենային ակրատ պահածոներ

Տոմատ լցոնած

Կանաչի Դափնետերն Տապակած սոխ Ալյուր Սն պղպեղ Հոտավետ պղպեղ Շաքար Կերակրի աղ Տոմատի տրորած զանգված՝ 8 7-ոց 12 7-ոց Չոր նյութերի պարունակությունը սուոսում ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7

Տաքդեղ լցոնած ն տոլմա

Սոուսի կազմային աժիններ

Բադրիջան լցոնած ն օղակաձն կտրատած լցոնով

№

Բադրիջան օղակաձն կտրատած առանց լցոնի Դդմիկ օղակաձն կտրատած լցոնով Դդմիկ օղակաձն կտրատած առանց լցոնի Կտրատած անջարեղենային պահածոներ

Տոմատի սոուսի աղադրամասեր, 7-ներով

89,71 –

90,45 85,65 – –

90,1 – – 94,65

– 91,0

91,97 –

90,64 –

17,0

15,6

17,0

20,0

14,0

–

17,9

20,0

ԽԱՎԻԱՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ ՏԱՊԱԿԱԾ ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻՑ

Տապակած անջարեղեններն, ըստ աղադրատոմսի` առանձին առանձին մանրացվում է աղացով կամ տրորող մեքենայով ն լցվում խավիարխառնիչ: Խավիարխառնիչում զանգվածը տաքացմամ խառնվում է ոչ պակաս 15 ր, պոմպով մղվում ջերմափոխանակիչ, այնուհետն տարայավորվում, մակափակվում ն ենթարկվում ստերիլիզացիայի:

Աղյուսակ 28

Պատիսոնից կանաչիով

Բադրիջան տապակած Տապակած սպիտակարմատ 1 Թարմ կանաչիներ 2 Դդմիկ կամ պատիսոն տապակած Սոխ տապակած Բուսական յուղ Գազար տապակած Սն պղպեղ աղացած Հոտավետ պղպեղ աղացած Եթերայուղեր աղի հետ այդ թվում աղ (1,5 7-ոց) Շաքար Կերակրի աղ Տոմատ պյուրե (12 7-ոց) Տոմատ մածուկ (30 7-ոց)

Դդմիկից եթերայուղերով

Դդմիկից կանաչիով

Հումք

Բադրիջանից եթերայուղերով

№

Բադրիջանից կանաչիով

Տապակած անջարեղենային խավիարների աղադրատոմս, 7-ներով

70,0

70,0

–

–

–

1,3

1,3

1,3

1,3

2,0

0,3

–

0,3

–

–

–

77,33

77,33

3,2 – 4,6 0,05

3,2 – 4,7 0,05

3,3 3,6 4,6 0,05

3,2 3,6 4,7 0,05

0,3 76,60 3,2 3,6 4,6 0,05

0,05

0,05

0,05

0,05

0,05

–

1,7

–

1,7

–

0,75 1,5 18,3 –

0,75 – 18,3 –

0,75 1,5 – 7,32

0,75 – – 7,32

0,75 1,5 – 7,32

1. Սպիտակ արմատի կազմը՝ ստեպղին – 50 7, մաղադանոս – 25 7, նեխուր - 25 7: 2. Կանաչիների կազմը՝ մաղադանոս – 50 7, սամիթ - 25 7, նեխուր 25 7:

ԼՑՈՆԱԾ ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

Նախապատրաստված հիմնական հումքը լցոնվում է լցոնախառնիչում խառնված լցոնով: Տուփի մեջ կանխավ լցվում է պահանջվող սոուսի կեսը այնուհետն դարսվում լցոնված անջարեղենը, ավելացվում սոուսի մնացած քանակը, տուփը մակափակվում ն ենթարկվում ստերիլիզացիայի:

Աղյուսակ 29 Լցոնած անջարեղենային պահածոների աղադրամասեր, 7-ներով

Բուսական յուղ

Տոմատսոուս

Լցոն

Հիմնական հումք

Բադրիջան անջարեղենային լցոնով Դդմիկ անջարեղենային լցոնով Տոլմա անջարեղենային լցոնով Տոլմա անջարեղենային լցոնով` րնձով Տաքդեղ անջարեղենային լցոնով Տաքդեղ անջարեղենային լցոնով րնձով Տոմատ անջարեղենային լցոնով

Եթերայուղերով Բուսական յուղ

Տոմատսոուս

Պահածո

Լցոն

№

Հիմնական հումք

Կանաչիներով

37-43 22-28 30,4-36,4 1,6

37-43

22-28 30,5-36,5 1,5

37-43 22-28 30 - 36

2,0

37-43

22-28 30,1-36,1 1,9

22-28 37-43 30 - 36

2,0 20,2-26,2 37-43

32-38

1,8

22-28 37-43 29,4-35,4 2,6 22,1-28,1 37-43 29,4-35,4 2,5 22-28 37-43

30-36

2,0 20,2-26,2 37-43

32-38

1,8

22-28 37-43 29,4-35,4 2,6 22,1-28,1 37-43 29,4-35,4 2,5 32-38 27-33

29-35

3,0 32,1-38,1 27-33 28,7-34,7 3,2

«ԿՏՐԱՏԱԾ ՔԱՂՑՐ ՏԱՔԴԵՂ» ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

Նախապատրաստված հիմնական հումքը ն մշակված աղադրիչները լցվում են լցոնախառնիչ, խառնվում տաքացմամա ոչ պակաս 15 ր, տարայավորվում, մակափակվում ն ենթարկվում ստերիլիզացիայի: Տուփերում սոուսի կամ տոմատի տրորած զանգվածի կեսը լցվում է նախօրոք:

Աղյուսակ 30 «Կտրատած քաղցր տաքդեղ» լցոնով պահածոների աղադրամասեր 7-ներով

№

Բաղադրիչներ Կտրատած ջրախաշած սպիտակ արմատ Կտրատած կանաչի Տաքդեղ կտրատած ջրախաշած Կերակրի աղ Տոմատ-սոուս Տոմատի տրորած զանգված Տոմատի կտրատած պտուղներ

Քաղցր տաքդեղի պահածոներ Տաքդեղ Տաքդեղ ն Տաքդեղ ն տոմատ կտրատած տոմատ կտրակտրատած տոմատի տած տոմատի տոմատի տրորած սոուսով սոուսում զանգվածում –

1,0

1,0

–

0,5

0,5

75,0

48,0

62,0

0,8 24,2

0,5 30,0

1,5 –

–

–

15,0

–

20,0

20,0

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԽՈՐՏԻԿԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ

ՍՏԵՐԻԼԻԶԱՑԻԱՅԻ ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ

Ապակյա ն թիթեղյա տուփերում լցված անջարեղենների խորտիկային պահածոները ստերիլիզացվում են 120-130 0C-ում: Մինչն 0,5 լ ծավալով տուփերն ստերիլիզացնելիս` ջերմաստիճանի ն ճնշման արձրացման ն իջեցման տնողությունները կազմում են 20-25 ր, ուն ստերիլիզացիայի տնողությունը` 40-60 ր:

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԽՈՐՏԻԿԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ ԱՐՏԱԴՐԵԼԻՍ

ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ՕԺԱՆԴԱԿ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐ

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների տեխնոլոգիական հաշվարկներում հաշվի է առնվում ոչ միայն հիմնական հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում, այլ նան տապակման գործընթացում կշռային պակասորդը (տապակման տեսանելի տոկոս):

Աղյուսակ 31

5 Կանաչի

հովացում, յուղի քամում լցոնում, դարսում, լցնում, մակափակում Կտրատած անջարեղենների չափեր, մմ

տրորում, աղում

Բադրիջան օղակաձն կտրատած Բադրիջան խավիարի համար Բադրիջան լցոնման համար Սպիտակ արմատ

ջրախաշում

Հումք ն օժանդակ նյութեր

Նախապատրաստված հումքի կորուստներ

տապակում

№

Չոր նյութերի պարունակություն Մաքրման, լվացման, կտրատման գործընթացների կորուստներ Տապակման տեսանելի տոկոս Տապակման իրական տոկոս Ներծծված յուղի քանակ տապակված մթերքի նկատմամ

Հումքի ն օժանդակ նյութերի կորուստներ, 7 - ներով

7,5

53,5

–

–

7,5

30-32 39

–

0,5

–

2,2

7,5

32-35

39,542

–

–

–

–

–

20,0

–

–

–

3-7

10,0

–

–

–

–

–

–

–

1,72,2

–

5,0

35-40 41

–

0,5

1,7 10 - 15

5,0

43-48 52

–

–

15-20

–

Դդմիկ 6 խավիարի համար Դդմիկ 7 օղակաձն կտրատած Կաղամ 8 տոլմայի համար 9 Սոխ

10,0

65,5

–

–

–

–

–

13,0

17,0

–

–

10 Գազար

12,0

10,5 45-50 52-56

–

–

–

12,0

–

–

–

–

–

–

1 3-5 1,73-7 2,2 – –

5,0

35-40 41

–

0,5

1,7 15 - 20

11 Ալյուր Պատիսոն 12 խավիարի համար

–

Աղյուսակ 31-ի շարունակությունը

Տաքդեղ լցոնման համար Տաքդեղ տապակման համար Տոմատի մածուկ Տոմատի պտուղներ խավիարի համար Տոմատ լցոնման համար Սխտոր

7,5

–

–

–

–

–

–

–

7,5

17-19

–

8,5

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

1,72,2

–

5,5

–

–

–

–

–

0,5

–

2,2

–

5,5

45"

–

–

–

–

–

–

–

–

–

35,5

–

–

–

–

–

–

–

–

" - օգտագործելի մնացորդներ

Բադրիջան անջարեղենային լցոնով տոմատի սոուսում

Տոլմա անջարեղենային լցոնով ն րնձով, տոմատի սոուսում

Տոլմա անջարեղենային լցոնով, տոմատի սոուսում

Թարմ տաքդեղ Տաքդեղ արագ սառեցրած Տոմատ Կաղամ Բադրիջան Գազար Սպիտակ արմատ Սոխ Բրինձ Կանաչի Կերակրի աղ Շաքար Սն պղպեղ աղացած Հոտավետ պղպեղ աղացած Տոմատ պյուրե 12 7-ոց Ալյուր Բուսական յուղ 6 7 կորուստների պայմաններում

Տոմատ անջարեղենային լցոնով, տոմատի սոուսում

Հումք ն օժանդակ նյութեր

Տաքդեղ անջարեղենային լցոնով ն րնձով, տոմատի սոուսում

№

Տաքդեղ անջարեղենային լցոնով, տոմատի սոուսում

Աղյուսակ 32 Լցոնած անջարեղեններ ն տոլմա պահածոների հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսը 1 տ պատրաստի պահածոյի համար կգ-ներով

348,0

348,0

–

–

–

–

424,0

424,0

–

–

–

–

– – – 693,6

– – – 319,0

649,0 – – 520,0

– 794,0 – 694,0

– 794,0 – 319,0

– – 690,0 434,0

66,0

25,0

50,0

66,0

25,0

42,0

115,0 – 19,0 16,0 21,8

78,0 93,0 19,0 15,0 22,4

86,0 – 14,0 17,0 28,0

115,0 – 19,0 15,0 21,8

78,0 93,0 19,0 15,0 22,4

71,0 – 12,0 16,0 25,1

0,07

0,072

0,0171

0,07

0,072

0,07

0,104

0,108

0,107

0,004

0,108

0,105

211,0

249,0

205,0

211,0

249,0

210,2

3,8

3,8

10,8

3,8

3,7

–

79,0

76,6

77,6

79,0

76,6

101,3

Լրացում. Տոմատի սոուսի կորուստները լցնելիս ընդունվում է հավասար 5 7-ի, կերակրի աղի, շաքարի ն համեմունքների կորուստները 1 7:

Աղյուսակ 33

Բադրիջան լցոնած եթերայուղերով

Տոլմա անջարեղենային լցոնով ն րնձով, եթերա-յուղերով

Տոմատ Տաքդեղ թարմ Տաքդեղ արագ սառեցրած Կաղամ Գազար Եթերայուղերի խառնուրդ այդ թվում` սամիթի եթերայուղ մաղադանոսի եթերայուղ նեխուրի եթերայուղ

Տոլմա անջարեղենային լցոնով, եթերայուղերով

Տոմատ լցոնած եթերայուղերով

Հումք

Տաքդեղ լցոնած անջարեղեններով ն րնձով, եթերայուղերով

№

Տաքդեղ լցոնած եթերայուղերով

Եթերայուղերով անջարեղենների խորտիկային պահածոների հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսը 1 տ պատրաստի պահածոյի համար կգ-ներով

– 320,0

– 320,0

649,4 –

– –

– –

– –

393,0

393,0

–

–

–

–

– 717,2

– 342,8

– 536,7

735,4 717,4

735,4 342,9

– 446,6

0,0284

0,0284

0,0284

0,0284

0,0284

0,0284

0,0071

0,0071

0,0071

0,0071

0,0071

0,0071

0,0142 0,0071

0,0142 0,0071

0,0142 0,0071

0,0142 0,0071

0,0142 0,0071

0,0142 0,0071

Լրացում. Եթերայուղերով

անջարեղենների խորտիկային պահածոներ արտադրելիս մնացած հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի ծախսերը միննույնն են, ինչ որ կանաչիներով պահածոներ արտադրելիս:

Աղյուսակ 34 1 տ օղակաձն կտրատած անջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրման համար հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի ծախսերը կգ-ներով

№

Հումք ն օժանդակ նյութեր Սպիտակ արմատ Կանաչի Սոխ թարմ կամ սոխ չորացրած Բուսական յուղ 6 7 կորուստների պայմաններում Գազար Հիմնական հումք (ըստ պահածոյի անվան) Համեմունքներ Շաքար Կերակրի աղ Տոմատ պյուրե 12 7 չոր նյութերի պարունակությամ Տոմատի պտուղներ Սխտոր

Բանջարեղեններ օղակաձն կտրատած Բադրիտոմատ սոուսում ջան ուլղարա Բադրիջան Դդմիկ ԲադրիԴդմիկ կան ձնով լցոնով լցոնով ջան 16,4 24,6 – – – 2,8 4,5 2,8 2,0 14,2" 27,5 41,0 29,7 18,7 – 5,9 8,5 6,5 4,2 161,1

" – միայն մաղադանոս

144,6

96,2

144,6

99,9

151,1

168,7

96,3

–

–

–

1024,2

1467,9

1116,0

1838,

1267,6

0,178 21,2

0,127 12,7 18,7

0,210 24,3 18,7

0,127 12,7 18,7

0,102 – 28,3

112,8

228,1

236,3

216,5

–

– –

– –

– –

– –

315,0 23,5

Աղյուսակ 35 Տապակած անջարեղեններով 1 տ խավիարի արտադրման համար հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի ծախսերը կգ-ներով

№

Հումք

Բադրիջան Դդմիկ Պատիսոն Գազար Սպիտակ արմատ Սոխ Կանաչի Եթերայուղերի խառնուրդ 2 7 կորուստների պայմաններում Կերակրի աղ Շաքար Սն պղպեղ աղացած Հոտավետ պղպեղ աղացած Տոմատ պյուրե 12 7-ոց Տոմատ մածուկ 30 7-ոց Բուսական յուղ 6 7 կորուստների պայմաններում

Տապակած անջարեղենների խավիար Բադրիջան Դդմիկ եթերաեթերա- Պատիսոն կանաչիով կանաչիով յուղով յուղով 1187,0 1187,0 – – – – – 1505,0 1504,0 – – – – – 1505,0 105,0 107,0 104,0 106,0 104,0 27,0 27,0 41,0 41,0 41,0 82,0 82,0 83,0 83,0 83,0 4,6 – 4,6 – 4,6 –

0,0284

–

0,0284

–

15,2 7,6 0,505

15,2 7,6 0,505

15,2 7,6 0,505

15,2 7,6 0,505

15,2 7,6 0,505

0,505

0,505

0,757

0,757

0,757

187,1 –

187,1 –

– 74,5

– 74,5

– 74,5

112,2

114,3

110,8

112,9

110,8

Լրացում. 1.

Կերակրի աղի, շաքարի ն համեմունքների արտադրական կորուստները կազմում են 1 7: 2. Թույլատրվում է հիմնական հումքը մինչն 85 կգ քանակով փոխարինել քաղցր տաքդեղով: 3. Ավելացվող ուսական յուղի կորուստները ընդունվում են հավասար 2 7-ի, որը տեղի է ունենում յուղի դաղման գործընթացում:

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԽՈՐՏԻԿԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների զգայաորոշման ցուցանիշները պետք է ավարարեն հետնյալ պահանջներին:

Բանջարեղենային խավիար

Արտաքին տեսք ն կազմություն: Հավասարաչափ մանրացված համասեռ զանգված, քսվող կամ թույլ հատիկային կազմությամ , առանց կոշտ սերմերի ն առանձնացող հեղուկի: Համ ն հոտ: Հատուկ տվյալ տեսակի մթերքին: Բադրիջանի խավիարում թուլատրվում է յուրահատուկ այրող համ: Կծված յուղի ն կողմնակի համեր ու հոտեր չի թուլատրվում: Գույն: Բադրիջանի խավիարի գույնը պետք է լինի դեղինից մինչն աց գորշագույն, դդմիկի ն պատիսոնի խավիարներինը աց դողնավունից մինչն աց գորշագույն: Թուլատրվում է ապակե տուփերում խավիարի վերին շերտի աննշան մգացում:

Լցոնած անջարեղեններ տոմատի սոուսում

Արտաքին տեսք ն կազմություն: Ձնի պահպանմամ լցոնած ամ ողջական պտուղներ` տոմատի սոուսում: Թուլատրվում է լցոնած պտուղների աննշան պատռվածքներ: Պտուղների կամ կաղամ ի տերնների կազմությունը ամուր, այց ոչ կոշտ: Համ ն հոտ: Հատուկ` տապակած անջարեղեններին ն մյուս աղադրիչներին: Կծված յուղի ն օտար համի ու հոտի առկայություն չի թուլատրվում: Գույն: Տաքդեղինը համասեռ յուրաքանչյուր տուփում, տոմատինը ն տոմատի սոուսինը նարնջակարմրավուն, ադրիջանինը մանուշակագույն շագանակագույն հետքերով, լցոնինը նորոշ տապակած անջարեղենին:

Կտրատած անջարեղեններ տոմատի սոուսում Բադրիջան ն դդմիկ օղակաձն կտրատած լցոնով ն առանց լցոնի տոմատի սոուսում:

Արտաքին տեսք: Պտուղների հավասարաչափ օղակներ` 30–70 մմ տրամագծով հավասար հաստությամ : Թուլատրվում է թափված միջուկով օղակների առկայություն արձր տեսակի պահածոներում մինչն 10 7 ն առաջին տեսակի պահածոներում` մինչն 25 7: Գույն: Բնորոշ տապակած անջարեղեններին, սոուսը` նարնջակարմըրավուն: Համ ն հոտ: Բնորոշ տապակած անջարեղենին ն մնացած աղադրիչներին: Կծված յուղի ն օտար համի ու հոտի առկայություն չի թուլատրվում: Կազմություն: Ամուր, այց ոչ կոշտ չեփված պտուղներ:

Տաքդեղ կտրատած լցոնով տոմատ սոուսում

Արտաքին տեսք: Տաքդեղի կտորները տարաձն: Գույն: Տաքդեղինը կարմիր, լցոնինը աց շագանակագույն, տոմատի սոուսինը նարնջակարմրավուն: Համ ն հոտ: Հատուկ տվյալ անջարեղեններին ն տոմատի սոուսին: Կազմություն: Ամուր այց ոչ կոշտ չեփված պտուղներ: Աղյուսակ 36 Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներ

№

Պահածոներ

Բանջարեղենային խավիար ա) ադրիջանի ) դդմիկի ն պատիսոնի Բանջարեղեններ կտրատած` տոմատի սոուսում ադրիջան օղակաձն կտրատած լցոնով ն առանց լցոնի ) դդմիկ օղակաձն կտրատած դդմիկ օղակաձն կտրատած` լցոնով դ) տաքդեղ կտրատած` լցոնով Լցոնած անջարեղեններ ա) ադրիջան ) տաքդեղ ն տոմատ

Պարունակություն, 7 Բուսա- Թթվությունն Չոր նյուկան ըստ խնձորա- Կերակրի թեր, ոչ աղ յուղ, ոչ թթվի, ոչ պակաս պակաս պակաս

0,5 0,5

1,2 - 1,6 1,2 - 1,6

–

0,5

1,3 - 1,8

–

0,5

1,3 - 1,8

– –

0,5 0,5

1,3 - 1,8 1,3 - 1,8

– –

0,5 0,5

1,3 - 1,6 1,3 - 1,6

Լրացում. 1. Լցոնած ն կտրատած անջարեղենների խորտիկային պահածոներ արտադրելիս թույլատրվում է օգտագործել ա) խորը սառեցրած տաքդեղ, ) խորը սառեցրած, աղ դրած կամ չորացրած կանաչիներ, գ) թարմ կանաչիները փոխարինել եթերայուղատու ույսերից ստացված եթերայուղերի խառնուրդով: 2. Բոլոր տեսակի անջարեղենների խորտիկային պահածոներում թույլատրվում է ծանր մետաղներ մգ 1 կգ-ում՝ անագ– 200, պղինձ – 10, կապար չի թույլատրվում:

ԳԼՈՒԽ 4. ՄՐԳԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

ՄՐԳԱՅԻՆ ԵՎ ՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԿՈՄՊՈՏՆԵՐ

Կոմպոտները երկ աղադրիչ պահածոներ են, իրենցից ներկայացնում են թարմ, արագ սառեցրած կամ ստերիլիզացված մրգերը ն հատապտուղները, ինչպես ն դրանց խառնուրդները (ասորտի) տուփերում` ավելացրած շաքարի օշարակ: Օգտագործվում են որպես դեսերտ: Հումք: Կոմպոտների պատրաստման համար օգտագործվում են տեխնիկական հասունացման փուլի մրգեր ն հատապտուղներ: Օժանդակ նյութեր` շաքար, կիտրոնաթթու ն գինեքարաթթու, որոնք համապատասխանում են գործող տեխնիկական պայմաններին: Տեխնոլոգիական սխեմա: Ընդունում, պահպանում, ջոկում, տեսակավորում, չափարկում, լվացում, հումքի նախապատրաստում, օշարակի պատրաստում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա: Ջոկում, տեսակավորում, չափարկում: Հումքից հեռացվում են ոչ պիտանի նմուշները, իսկ մնացածը տեսակավորում ըստ որակի, չափերի, հասունացման աստիճանի ն գույնի: Լվացում: Տեսակավորված պտուղներն ու հատապտուղները լավ լվացվում են: Հնդավոր պտուղները հաջորդա ար լվացվում են էլնատորային, հետո քամհարային լվացող մեքենաներում, կորիզավորները` քամհարային կամ թափահարող լվացող մեքենաներում, հատապտուղները լվացվում են ցնցուղի տակ: Հումքի նախապատրաստում: Ջոկած, տեսակավորած մաքուր հումքը մինչն տուփերում դարսելը ենթարկվում են նախապատրաստական մշակման: Դեղձ` խոշորապտուղ սորտերը աժանվում են 2 մասի ն հեռացվում կորիզը, մանրապտուղները պահածոյվում են ամ ողջական: Երկու դեպքում էլ դեղձը մշակվում է 2 - 3 7-ոց կաուստիկ սոդայի եռացող լուծույթում 1,5 րոպե տնողությամ , որին հետնում է սոդայի ն պտղակեղնի մնացորդների անհապաղ ն լրիվ լվացումը սառը ջրով: Թույլատրվում է 5 րոպե ջրախաշում եռացող ջրում կամ գոլորշով: Դեղձի մգացող սորտերը մաքրումից հետո պահվում են 1 7-ոց կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի լուծույթում: Սալոր` մանրապտուղ սորտերը պահածոյվում են ամ ողջական պտուղներով, խոշոր, կորիզից հեշտ անջատվող սորտերը պահածոյվում են կեսերով: Տարայի մեջ ամ ողջական պտուղների խիտ դասավորման ն ստերիլիզացիայի ժամանակ եփումը կանխելու համար կիրառվում են հետնյալ եղանակներից որնէ մեկը`

ջրախաշում են 0,5-1,0 7-ոց կաուստիկ սոդայի լուծույթում 90 0Cում մի քանի վայրկյան, մինչն պտղակեղնի վրա ցանցի առաջացումը, հետո լվացվում սառը ջրով, 2. ջրախաշում 80–85 0C ջրում` 3 - 5 րոպե, 3. 3 անգամ ջրախաշում են ջրով կամ գոլորշով 20 վրկ յուրաքանչյուրից հետո հովացումով, 4. ջրախաշում են 25 7-ոց շաքարի օշարակում 80 - 85 0C-ում 80 վրկ` առանց հովացման, 5. ծակծկում: Սալորի որոշ սորտերից թույլատրվում է կոմպոտների արտադրություն առանց ջրախաշման: Ծիրան` խոշոր պտուղները աժանում են 2 կեսի կամ 4 մասի, հեռացնում կորիզները ն պտղակոթերը: Մանր պտուղները պահածոյում են ամ ողջական: Խաղող` հատիկները անջատվում են չանչից, տեսակավորվում են ըստ չափի ն որակի ն լվացվում: Բալ, հոն, կեռաս` հեռացնում են պտղակոթերը: Մորի, ազնվամորի ն ելակ` մաքրվում է աժակաթերթերից ն պտղակոթերից: Մորու որդից վնասված հատապտուղները 5-10 րոպե պահվում կերակրի աղի 1 7-ոց լուծույթում: Հատապտուղները պահվում են շաքարի 65 7-ոց օշարակում 2-4 ժամ: Թուզ` հեռացվում են պտղակոթերը ն ջրախաշվում 85 0C-ի ջրում 5-10 ր: Սերկնիլ` արակ կեղնով պտուղները պահածոյվում են չմաքրած, իսկ հաստ կեղնը մաքրվում է մեխանիկական կամ կաուստիկ սոդայի 30-35 7-ոց լուծույթում 1-2 ր եռացնելով, պտղակեղնը հեռացվում է սառը հոսող ջրով լվանալով մինչն սոդայի լուծույթի ն կտղակեղնի մնացորդների լրիվ հեռանալը: Սոդայի ացակայությունը ստուգվում է ֆենոլֆտալեինով: Թե մաքրված ն թե չմաքրված պտուղներից հեռացվում են սերմնաները ն կտրատվում 20 -30 մմ հաստությամ հավասար կտորների: Պտուղների կտորները ջրախաշվում են ջրում կամ կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի 0,1 7-ոց լուծույթում 80-90 0C-ում: Ջրախաշման տնողությունը յուրաքանչյուր դեպքում որոշվում է փորձնական ճանապարհով: Մաքրված ն կտրատված պտուղները մինչ տարայավորելը պահվում են կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի 0,5 7-ոց լուծույթում: Տանձ` արակ պտղամաշկով պտուղները պահածոյվում են առանց մաքրելու, իսկ հաստից հեռացնում են կեղնը 1 մմ-ից ոչ ավելի շերտով: Մանրապտուղ սորտերը պահածոյում են ամ ողջական, խոշորները աժանում 2 կամ 4 մասի: Պտուղներից հեռացնում են պտղակոթերը, սերմնաունը ն ջրախաշում 85 0C-ում 0,1 7 կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի լու1.

ծույթում 10 րոպե տնողությամ , հետագա հովացումով: Նախապատրաստված տանձը պահվում է կիտրոնաթթվի 0,1 7-ոց լուծույթում: Խնձոր` նախապատրաստվում է այնպես ինչպես տանձը ն ջրախաշվում կիտրոնա- կամ գինեքարաթթվի 0,1 7-ոց լուծույթում 2-3 ր` կախված պտուղների սորտից ն հասունացման աստիճանից: Թույլատրվում է ջրախաշումը 5-10 7-ոց շաքարի օշարակում: Հեշտ եփվող սորտերը ջրախաշվում են 30-35 7-ոց շաքարի օշարակում 80-90 0C- ում 2-6 ր: Ջրախաշումից հետո պտուղները պահվում են դրանց հովացման ն օշարակի հեռացման համար: Օշարակի պատրաստում: Շաքարը լուծվում է եռացող ջրում, որից հետո լուծույթի պարզեցման համար ավելացվում սննդային ալ ումին 4 գ 100 կգ շաքարին կամ 4 ձվի սպիտակուց 100 կգ շաքարին: Անընդհատ խառնելով խառնուրդը հասցվում է եռման, հեռացվում փրփուրը, օշարակը ֆիլտրվում խիտ գործվածքի օգնությամ : 4 գ սննդային ալ ումինը, մինչ շաքարի լուծույթին ավելացնելը, կանխավ թրջվում է 1 լ սառը ջրով: Տանձի, աց գունավորված կեռասի ն «Սաթենի» սորտի ծիրանի կոմպոտների համար օշարակին ավելացվում է կիտրոնաթթու կամ գինեքարաթթու 50 7-ոց լուծույթի տեսքով` տանձի կոմպոտի համար 0,3 7, կեռասի ն ծիրանի կոմպոտների համար 0,2 7: Ալ ումինի ն սպիտակուցի ացակայության դեպքում օշարակը եռալուց հետո պահվում է 1 ժ, հետո ֆիլտրում խիտ գործվածքով: Դարսում, մակափակում, ստերիլիզացիա: Նախապատրաստած պըտուղները ն հատապտուղները դարսում են 1-3 լ տարողությամ տուփերի մեջ, ավելացնում օշարակ ն անմիջապես մակափակում: Արագ սառեցրած հումքը դարսում են սառած վիճակում, առանց հետհալեցման: Բալին, կեռասին, հոնին ավելացվող օշարակի ջերմաստիճանը պետք է լինի 60 0C, խաղողին` 40 0C, իսկ մնացած դեպքերում 80-85 0C: Մակափակված տուփերը ենթարկում են ստերիլիզացիայի:

Աղյուսակ 37 Կոմպոտների աղադրամասեր, որակի հիմնական պահանջներ ԳՈՍՏ 816–70-ի համաձայն ն ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ №

Կոմպոտի անվանումը

Ծիրանի

Սերկնիլի

Հոնի Բալի

Տանձի

Թզի

Պտուղների ձնը Ամ ողջական Կեսերը Կտորներ`կեղնով Կտորները` առանց կեղնի Ամ ողջական Ամ ողջական Կեսերը կամ 1/4 մասերը, կեղնով կամ առանց կեղնի, առանց սերմնա նի Ամ ողջական կեղնով առանց կեղնի Ամ ողջական

Ամ ողջական, պտուղները առանց կեղնի Կեսերը առանց Առանց կորիզի կեղնի 8 Սալորի Ամ ողջական Սալորի կեսերով 9 Կեռասի Ամ ողջական 10 Սն հաղարջի Ամ ողջական Առանց պտղակոթի 11 Սերկնիլի 1/4 մասերով Պտուղները առանց 12 Խաղողի չանչերի Մորու,ազնը- Ամ ողջական պտուղներ 13 վամորու, ելակի Կեսերը կամ 1/4 Խնձորի մասերը կեղնով առանց կեղնի, առանց սերմնա նի Ամ ողջական Խնձորի կեղնով առանց կեղնի

Դեղձի Կորիզով

Պտուղների կո- Պտուղների Կոմպորուստը տեխնո- զանգվածը տում չոր լոգիական գործ- պատրաս- նյութերի ընթացներում, 7 տի մթեր- պարունաքում, 7 կություն, 7 հումք շաքար 1,5 1,5 1,5

1,5

1,5 1,5

1,5

1,5 1,5 1,5

1,5

1,5

1,5 1,5 1,5 1,5

1,5

1,5

1,5

1,5

1,5 1,5

Ցուցումներ: Կաուստիկ սոդայի ծախսը 100 կգ դեղձի մաքրման համար` 0,6 կգ, սալորի ջրախաշման համար` 0,5 կգ: Կիտրոնաթթվի ծախսը 100 կգ տանձի կոմպոտի համար` 0,12 կգ, կեռասի աց սորտերի համար` 0,08 կգ:

Ծիրանի ամ ողջական

կեսերով

Սերկնիլի Կտորներ կեղնով

Կտորները առանց կեղնի

Հոնի

Բալի

Տանձի Կեսերը կամ Զ մասերը կեղնով

առանց կեղնի, առանց սերմնա նի

Տանձի ամ ողջական կեղնով

ամ ողջական առանց կեղնի

Շաքարի ծախսի նորման, կգ 1 տ պատրաստի մթերքի համար

պտուղ օշարակ

Օշարակի պահանջվող տությունը, 7

Կոմպոտի անվանումը

Չոր նյութեր հումքում 7

№

Բաղադրատոմսեր, կգ, 1 տ պատրաստի մթերքի համար

Հումքի ծախսի նորման, կգ 1 տ պատրաստի մթերքի համար

Աղյուսակ 38 Կոմպոտների արտադրության հումքի ն նյութերի ծախսի նորմաներ ն աղադրատոմսեր

Աղյուսակ 38-ի շարունակությունը

Թզի

Դեղձի ամ ողջական առանց կեղնի

Դեղձի կեսերով առանց կեղնի

Սալորի կեսերով

12 Կեռասի

13 Սն հաղարջի

14 Խաղողի

15 Մորու

16 Ազնվամորու

Խնձորի կեսերով կամ քառորդ մասերով կեղնով

առանց կեղնի

Խնձորի ամ ողջական կեղնով

առանց կեղնի

Սալորի 10 ամ ողջական

Աղյուսակ 39

Կոմպոտների ստերիլիզացիայի ռեժիմներ 100 C-ում

Կոմպոտի անվանումը Ծիրանի

Հոնի

Բալի

Տանձի Մորու, ազնվամորու, ելակի Դեղձի

№

կորիզով առանց կորիզի

Սալորի

Կեռասի

Սերկնիլի Խաղողի

մինչն 1 լ մինչն 1 լ մինչն 3 լ 1,0 լ 3,0 լ 1,0 լ 0,5 լ

Հակաճնշում, մթն. 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2

Տնողությունը, րոպե 25 – 25 - 25 25 - (5 -10) -25 30 – 35 - 30 25 - (15 - 20) -25 30 – 35 - 30 25 - (35 - 45) -25 20 – 5 - 20

1,0 լ 3,0 լ 1,0 լ 3,0 լ 1,0 լ 3,0 լ 1,0 լ 3,0 լ 1,0 լ 1,0 լ

1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2

25 - (25 - 30) -25 30 – 55 - 30 25 - (20 - 25) -25 30 – 45 - 30 25 - (20 - 25) -25 30 – 35 - 30 25 - (30 -35) - 25 30 -50 - 30 25 – 25 - 25 25 – 10 - 25

Տարա

ՄՈՒՐԱԲԱ, ՋԵՄ, ՊՈՎԻԴԼՈ, ՑՈՒԿԱՏ, ԿՈՆՖԻՏՅՈՒՐ

ՄՈՒՐԱԲԱ Մուրա աները իրենցից ներկայացնում են շաքարաջրում եփված պտուղներ: Պատրաստի մուրա այում պտուղները պետք է լինեն եփված, սակայն չքայքայված, ամ ողջական կամ կտրատած կտորներով, օշարակը մածուցիկ, այց ոչ դոնդողանման: Մուրա այում պտուղ - օշարակ հարաերությունը 1:1: Հումք: Բոլոր պտուղները ացի ընկույզից, պետք է լինեն լրիվ հասունացած, այց ոչ գերհասունացած: Խակ պտուղների օգտագործումը երում է եփման ժամանակ պտուղների ծավալի փոքրացման ն դրա հետնանքով պատրաստի մթերքի ելքի փոքրացման: Բացի այդ թերհասունացած հումքը, որը հարուստ է պեկտինով (սն հաղարջ, գետնամորի) առաջացնում է օշարակի ժելեացում: Կանաչ հունական ընկույզը մուրա այի եփման համար օգտագործվում է կաթնամոմային հասունացման շրջանում: Վարդի մուրա ան պատ-

րաստվում է ոչ լրիվ ացված ծաղիկների թերթիկներից: Հոնի կորիզի զանգվածը չպետք է գերազանցի պտղի զանգվածի 30 7-ը: Տեխնոլոգիական սխեմա: Ջոկում-տեսակավորում, լվացում, հումքի նախապատրաստում, օշարակի պատրաստում, մուրա այի եփում, լցնում, մակաաափակում, ստերիլիզացիա ն հովացում: Ջոկում, տեսակավորում: Պտուղներն ու հատապտուղները ենթարկվում են ջոկման, հեռացվում են անպետք նմուշները ն տեսակավորվում առանձին խմ աքանակների` ըստ տեսակի, հասունացման աստիճանի, գույնի ն չափի: Լվացում: Պտուղների տեսակավորված խմ աքանակները լվացվում են հոսող ջրով լվացող մեքենաներում: Հումքի նախապատրաստում: 35 մմ-ից ավելի չափերով ծիրանը կտրում են մասերի ն հեռացնում կորիզները, պտուղները ամ ողջական եփելիս` ծակծկում: Բալից, կեռասից հեռացնում են պտղակոթերը ն եփում կորիզով կամ առանց կորիզի: Դեղձի մանր պտուղները նախօրոք կիսում են, խոշոր պտուղները կտրատում 4-8 մասի, հեռացնում կորիզը: Պտղամաշկը հեռացվում է կաուստիկ սոդայի 2-3 7-ոց եռացող լուծույթում 90 վ պահելով, որից հետո 5 ր ջրախաշվում է 85 0C-ի ջրում կամ 5 ր 85 0C-ի 25-30 7-ոց շաքարի օշարակում: Օդում մգացող սորտերի մաքրած պտուղները պահպանվում են կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի լուծույթում: Սալորի խոշոր պտուղները աժանվում են 2 մասի, կիսած պտուղները չեն ջրախաշվում: Հոնից հեռացվում են պտղակոթերը, ջրախաշվում 10 7-անոց եռացող շաքարաջրում 1 րոպե տնողությամ : Հնդավորները` տանձ, խնձոր, սերկնիլ - մաքրվում է պտղակեղնը, սերմնա ունը, կտրատվում 15-25 մմ կտորների, ջրախաշվում եռացող ջրում 5 - 10 ր (խնձոր, տանձ), սերկնիլը` մինչն փափկելը: Խնձորի հեշտ քայքայվող սորտերը ջրախաշվում են 10-30 7-անոց շաքարաջրում: Որպեսզի հնդավորների պտուղները չսնանան, ջրախաշումից հետո դրանք 30 րոպե տնողությամ պահվում են 0,5-1 7-անոց կիտրոնաթթվի լուծույթում: Թուզ - հեռացվում է պտղակոթը, ջրախաշվում 5 ր եռացող ջրում: Ընկույզ - մաքրումը կատարվում է կաուստիկ սոդայի 5 7-անոց եռացող լուծույթում 3-5 ր մշակելով: Այնուհետն լվացմամ հեռացվում է քայքայված պտղամաշկը: Կարելի է պտղակեղնը հեռացնել նան մեխանիկական եղանակով ձեռքով կամ կարտոֆիլ մաքրող մեքենայով: Մաքրած պտուղները 2 օր պահվում է սառը ջրում 6 ժամը մեկ ջուրը փոխելով: Դաաղանյութերը, որոնք պատրաստի մթերքին տալիս են տտիպ համ, այդ ընթացքում հիմնայնանում են: Թրջումը ավարտվում է, եր պտուղները ձեռք

են երում դեղին գունավորում, իսկ ջուրը դադարում Է գունավորվելուց: Այնուհետն պտուղները մշակվում են 1,045- 1,06 գ/սմ3 խտության (7-10 7) կրաջրի լուծույթում 24 ժ: Այդ ընթացքում պտուղները ձեռք են երում մուգ մանուշակագույն գունավորում ն անհրաժեշտ կոշտություն: Պտուղները սառը ջրով լավ լվանալուց հետո ծակծկվում են ն հյուսվածքներին ամրություն տալու համար 15-20 ր տնողությամ մշակվում ալյումինա-կալիումական պաղլեղի եռացող լուծույթում, այնուհետն շոգեխաշում 20-30 ր 5 7-անոց եռացող շաքարաջրում կամ ջրում: Այս եղանակով նախապատրաստված պտուղներով մուրա ան ունենում է մուգ մանուշակագույնից մինչն սն երանգ: Դրախտային խնձորը եփվում է ամ ողջական պտուղներով: Պտուղները ջրախաշում են 3-5 ր, շաքարաջրի 10 7-անոց եռացող լուծույթում, հետո ծակծկում: Վարդ - անջատվում են վարդի թերթերը, մաղվում` ծաղկափոշին հեռացնելու համար, լվացվում, ջրախաշվում 10 ր: Ջրախաշման ջուրը, որը պարունակում է վարդի եթերայուղեր, օգտագործվում է օշարակի պատրաստման համար: Սեխ - մաքրվում է սերմերից, կեղնից, պտղամսի ներքին արակ շերտից, կտրատվում 2 սմ հաստությամ , 3-5 սմ չափերով կտորների ն 5-10 ր ջրախաշվում: Խաղող - անջատվում են հատիկները: Սն հաղարջ - մաքրվում, շոգեհարվում: Օշարակի եփում: Օշարակը պատրաստվում է շաքարավազի լուծումով ֆիլտրված ջրում, որում ջրախաշվել են պտուղները: Ջրախաշման չենթարկվող պտուղների համար օշարակը պատրաստվում է ջրով: Օշարակը, հատկապես աց գունավորմամ պտուղների համար (ծիրան, սերկնիլ, տանձ, դեղձ, կեռաս, խնձոր), նախապես պարզեցվում է:

Մուրա այի եփում:

Մուրա ան եփվում է երկշապկանի կաթսաներում կամ վակուում ապարատներում:

Եփումը երկշապկանի կաթսաներում:

Եփելուց առաջ նախապատրաստած պտուղները ն հատապտուղները տեղավորում են ալյումինե թասերի մեջ, վրան լցնում 70-80 0C-ի շաքարի օշարակ 1:1 հարա երությամ ն պահում 3- 4 ժամ: Սալորի մուգ գույնի սորտերը, ալը, խաղողը, սն հաղարջը նախապես օշարակում չեն պահվում, այլ անմիջապես լցվում են եռացող օշարակի մեջ: Հատապտուղները շաքարով եփելիս` վրան շաքար է լցվում, պահվում 8-10 ժ ն եփում մինչն պատրաստի լինելը:

Եփման գործընթացը աղկացած է մեկ կամ մի քանի եփումներից, որոնք անցկացվում են մինչն յուրաքանչյուր եփման վերջում, օշարակում չոր նյութերի հաստատված պարունակությունը: Եփման նման եղանակը կոչվում է ազմանվագ եփում, եր տաքացումը ընդմիջվում է հովացմամ : Օշարակում չոր նյութերի սկզ նական պարունակությունը, եփումների միջն հովացման տնողությունը ն յուրաքանչյուր եփման վերջում օշարակում չոր նյութերի քանակը որոշվում է ելնելով տվյալ պտղի սորտից, հասունացման աստիճանից ն առանձնահատկություններից: Որոշ պտուղների համար տեխնոլոգիայում թույլատրվում են հետնյալ փոփոխությունները. - հոնի ն ալի մուրա ա եփելիս աղադրատոմսով նախատեսված շաքարի քանակի կեսը ավելացվում է երկրորդ եփի ժամանակ, - նախապատրաստված հատապտուղների վրա ավելացվում է շաքար, թողնվում 8 -10 ժ ն եփվում մինչն պատրաստ լինելը, - սեխի մաքրած ն կտրատած խորանարդիկները լցվում են 25-50 7անոց եռացող շաքարի օշարակի մեջ 1,8 լ օշարակին – 1 կգ հումք հարա երությամ , եփվում 10–15 ր, հետո ավելացվում մնացած շաքարը, 70 7-անոց օշարակի տեսքով ն եփվում մինչն պատրաստ լինելը, - կրկնակի եփումների ժամանակ ցածր թթվայնությամ պտուղներին ավելացվում է 55-65 7-անոց շաքարի օշարակ, իսկ արձր թըթվայնությամ պտուղներին` 65 - 70 7 - անոց:

Եփումը վակուում ապարատներում: Նախապատրաստված խաղողը, ալը, ազնվամորին, սն հաղարջը, կեռասը անմիջապես տրվում են եփման: Նախապատրաստված մյուս պտուղներն ու հատապտուղները եփելուց առաջ պահվում են շաքարի օշարակում այնպես` ինչպես երկշապկանի կաթսաներում եփելիս: Պտուղները նախապես օշարակում պահելով` եփելիս սկզ ից լցվում է մնացած օշարակը, տաքացվում մինչն եռալը, որից հետո եռնվում են պտուղները օշարակի հետ միասին: Հումքը առանց նախապես օշարակում պահելու` եփելիս լցվում է ամ ողջ օշարակը, տաքացվում մինչն եռալը, որից հետո եռնվում պտուղները: Բալը, սալորը, կեռասը ն սն հաղարջը կարելի է նախապես խառնել տաք օշարակի հետ, որից հետո եռնել խառնուրդը: Վակուում ապարատում եփման ընդհանուր գործընթացը կազմված է առանձին եփերից, որոնք տարվում են հաստատված եռման տնողության ն վակուումի խորացման պայմաններում: Յուրաքանչյուր եփից հետո զանգվածը 10 ր հովացվում է տաքացումը դադարեցնելու ն աստիճանա ար` առաջին 6 րոպեների ընթացքում վակուումի խորացման միջոցով այն հաշ-

վով, որ վակուումի ավելացումը ամեն րոպեի համար կազմի 60 մմ ս.ս. ոչ ավելի (ճնշման իջեցում 8 կՊա-ով): Հովացումը ավարտվելուց հետո վակուումը խախտվում է, միացվում գոլորշային տաքացումը ն իրականացվում հերթական եփումը` ընդունված ռեժիմի համաձայն: Առանձին եփումների թիվը, տնողությունը, վակուումի խորությունը` կախված սորտից, հասունացման աստիճանից ն այլ առանձնահատկություններից ճշտվում է: Մուրա այի եփման ռեժիմները երկշապկանի կաթսաներում տես աղյուսակ 5-ում: Վակուումի խորությունը եփերից հետո հովացնելիս կազմում է` 1 եփից հետո 400, 11 -ից` 450, 111 – 450-500, 17 - 400 – 600: 11 ն հետագա եփումներից հետո որոշվում է չոր նյութերի պարունակությունը պտուղներում ն օշարակում ն եթե տար երությունը գերազանցի 87, ապա հովացումը ն հետագա եփումը իրականցվում է ավելի խորը վակուումում: Եթե դա էլ չ երի անջրպետի նվազմանը, ապա հերթական եփումից հետո հովացման փոխարեն զանգվածը պահվում է առանց վակուումի խորացման, աց վիճակում` 20 – 30 ր: Զանգվածի ջերմաստիճանը այդ դեպքում պետք է լինի 75 – 80 0C: Անհրաժեշտ ջերմաստիճանին հասնելու համար ապարատում եփման վերջում ստեղծվում է 200-220 մմ ս.ս. ճնշում, ապարատի տաքացումը դադարեցվում է ն կափարիչը ացվում: Ըստ չոր նյութերի պարունակության մուրա այի պատրաստի լինելու ստուգումից հետո անհրաժեշտության դեպքում իրականացվում է լրացուցիչ եփում: Եփումը իրականացվում է չոր հագեցած գոլորշու 1,2 – 2,0 կգ/սմ2 (120-200 կՊա) ճնշման պայմաններում ն ռեժիմի պահպանման դեպքում մինչն չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում հասնի 70 - 72 7-ի, պտուղներում` 65 – 67 7-ի: Մուրա ային 1 տ-ի հաշվով ավելացվում է. 1. խաղողի, դդմի, թզի, կեռասի ն խնձորի մուրա աներին` վերջին եփի ավարտին 0,05 կգ վանիլին, 2. հիմնային մշակմամ նախապատրաստված ընկույզի մուրա ային` համեմունքներ մառլյայե փոքր տոպրակով (մեխակ - 0,62 կգ, դարչին - 0,38 կգ, հիլ – 0,12 կգ), 3. առանց հիմնային մշակման նախապատրաստված ընկույզի մուրա ային` վերջին եփի ավարտին` 0,05 կգ վանիլին, 4. վարդի մուրա ային` եփման ավարտից 2 – 3 ր առաջ` 1,25 կգ կիտրոնաթթու: Պատրաստի տաք մուրա այից հեռացվում է փրփուրը ն պահվում 2-4 ժ` օշարակում ն պտուղներում շաքարի պարունակության հավասարեցման համար: Խաղողի, առանց կորիզի ալի, գետնամորու, ազնվամորու, սն հաղարջի մուրա աները կարելի է լցնել առանց նախապես պահելու, այց այդ

դեպքում պետք է հաշվի առնել չոր նյութերի պարունակության ն հետագա պահպանման ժամանակ մուրա այում դիֆուզիայի հետնանքով պտուղների ն օշարակի զանգվածի փոփոխությունը: Պատրաստի մուրա այի համը ն հոտը լավացնելու համար վակուում ապարատում իրականացվում է պտուղների ույրային նյութերը որսալով ն հետ վերադարձնելով` այդ նպատակի համար օգտագործվում է հատուկ կառուցվածքի տեղակայանք: Բույրանյութերի որսումը իրականացվում է եփման առաջին 15 ր-ի ընթացքում, առաջացած հյութային գոլորշիները ուղղվում են մակերեսային կոնդենսատոր: Այս եղանակով ստացված ույրային թորվածքը կոնդենսվում է մինչն ծավալի կրկնակի փոքրացում ն հավաքվում հատուկ հավաքարանում: Թորվածքը եփման վերջում ավելացվում է մուրա ային ն խառնվում: Բույրանյութի անջատումից հետո ապարատը միացվում է վակուումի աղ յուրին, համապատասխան ռեժիմում իրականացվում է եփումը:

Հումք

Եփումների միջն հովացման ընդհանուր տնողություն, ժ

Ծիրան Կարմիր սալոր Սերկնիլ Խաղող Բալ կորիզով Սեխ Թուզ Հոն Ելակ Ընկույզ Դեղձ Սալոր Վարդ (թերթեր) Կեռաս Սն հաղարջ Դրախտախնձոր

45-50 50-60 45-55 45-55 25-40 70-75 45-50 25-40 70-75 35-40 45-50 45-50 50-60 70-75 45-55

Օշարակում չոր նյութերի պարունակությունը եփերի վերջում, 7 Նվագներ

-

-

Եփմա նվագների թիվը

№

Օշարակի սկզ նական չոր նյութեր, 7

Աղյուսակ 40 Մուրա այի եփման ռեժիմները երկշապկանի կաթսաներում

Աղյուսակ 41 Մուրա այի եփման ռեժիմները վակուում ապարատներում

վակուում, մմ ս. ս.

տնողություն, ր

վակուում, մմ ս. ս.

տնողություն, ր

վակուում, մմ ս. ս.

տնողություն, ր

Սերկնիլ Խաղող Բալ առանց կորիզի կորիզով Տանձ Գետնամորի Ազնվամորի Ընկույզ Սալոր Սն հաղարջ Կեռաս կորիզով Խնձոր

վակուում, մմ ս. ս.

տնողություն, ր

Հումք

Եփեր

Օշարակի սկզ նական խտությունը, 7

№

-

-

1-ին

2-րդ

3-րդ

4-րդ

Աղյուսակ 42 Մուրա աների աղադրատոմսեր ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի №

Անվանում

Ծիրան Կարմիր սալոր Սերկնիլ Խաղող Բալ կորիզով Բալ առանց կորիզի Սեխ Թուզ Հոն Ելակ Ընկույզ Դեղձ Սալոր Վարդ Կեռաս Սն հաղարջ Դրախտախնձոր

Կորուստներ տեխ- Չոր նյութերի Բաղադրատոմս ըստ հարա երության նոլոգիական գործ- պարունակություն, 7 ընթացներում, 7 պտուղ, կգ շաքար, կգ 13 - 15 40.0 58,3 13 - 15 40.0 58,3 14 - 16 45.0 53,5 16 - 18 45.0 53,5 16 - 18 50.0 48,5 14 - 16 50.0 48,5 5-7 45.0 53,5 12 - 14 45.0 53,5 15 - 17 40.0 58,3 7-9 40.0 58.3 1,5 45.0 53,5 12 - 14 45.0 53,5 14 - 16 45.0 53,5 10.0 90,0 16 - 18 45.0 53,5 12 - 14 40.0 58,3 16 - 18 45.0 53,5

Շաքարակալման կանխում: Հիմնական պայմաններն են. -

եփման տնողության կրճատում, ինվերտ շաքարների (գլյուկոզա, ֆրուկտոզա) պարունակության խիստ ն անընդհատ կարգավորում եփման պրոցեսում: Չստերիլիզացված մուրա այում կամ ջեմում պետք է լինեն 30-40 7 ինվերտ շաքարներ, ացառությամ սալորի, հոնի մուրաաների ն ջեմերի, որոնցում ինվերտ շաքարների պարունակությունը թույլատրվում է մինչն 45 7: Ստերիլիզացված մուրա այում թույլատրվում է 50 7 ինվերտ շաքար: 70 7-ից ոչ արձր չոր նյութերի պարունակությամ , հերմետիկ փակված տարայում ն ստերիլիզացված մուրա ան պահպանելիս չի շաքարակալվում: Ինվերտ շաքարների պարունակությունը արձրացնելու անհրաժեշտության դեպքում խորհուրդ է տրվում. - ցածր թթվայնությամ պտուղներից մուրա ա եփելիս` առաջին եփերից սկսած ավելացնել կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի 40 7-անոց լուծույթ, որոնց քանակը որոշվում է փորձնական եղանակով` համտեսման միջոցով, - նախավերջին եփին ավելացնել մաթ` շաքարա-մաթային օշարակի տեսքով, շաքարի զանգվածի 15 7 - ի չափով, - վերջին եփին օշարակի փոխարեն ավելացնել չոր շաքար: - նախավերջին եփումից հետո դատարկել օշարակի մի մասը ն այն փոխարինել օշարակի աժնով: Անջատված օշարակը օգտագործվում է ժելեների արտադրման համար կամ տարայավորվում ն օգտագործվում որպես մրգա-շաքարային օշարակ: Լցնում: Մուրա ան լցվում է մաքուր, չորացրած մինչն 1 լ ծավալի տուփերի ն աժակների մեջ: Ստերիլիզացված մուրա ան լցնելիս` չոր նյութերի պարունակությունը պտուղներում պետք է լինի 64 7-ից ոչ պակաս, օշարակում` 73 7-ից ոչ պակաս: Չստերիլիզացված մուրա այում չոր նյութերի պարունակությունը պտուղներում ն օշարակում պետք է լինի 71-72 7ի սահմաններում: Պտուղներում ն օշարակում չոր նյութերի պարունակությունների նշվածից արձր լինելը պահպանելիս առաջացնում է մուրա այի շաքարակալում: Մուրա ան լցվում է 1 լ -ից ոչ ավելի ծավալով ապակյա կամ թիթեղյա տարաների մեջ կամ 25 լ-ից ոչ ավելի ծավալով փայտե տակառների մեջ, ինչպես նան 30-250 մլ ծավալի պլաստիկատե պոլիմերային նյութերից տարաների մեջ: Մակափակում ն ստերիլիզացիա: Ապակյա տարաները ն աժակները մակափակվում ն ստերիլիզացվում են 100 0C-ում, 1,2 կգ/սմ2 ճնշման պայմաններում հետնյալ ռեժիմներով`

0,5 լ 20 – 15 - 20 1.0 լ 20 – 20 - 20 200 մլ 20 - 10 - 20 Ստերիլիզացիայից հետո ջուրը ավտոկլավում հովացվում է մինչն 30-35 0C: Աղյուսակ 43 Որակի հիմնական պահանջները ԳՈՍՏ 7061-70-ի համաձայն Օրգանոլեպտիկ ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն Օշարակի կազմությունը

Ամ ողջական պտուղներ կամ կտրատած պտղամասերը հավասարաչափ մեծությամ ախշված շաքարաջրում: Ցայտուն արտահայտւխւծ, հատուկ այն պտղին, որից պատրաստված է մթերքը: Հատուկ այն պտղին, որից պատրաստված է մթերքը: Ոչ ժելեանման, թույլատրվում է թույլ ժելեացում սերկնիլի, հոնի, հաղարջի ն սալորի որոշ տեսակների մուրա աներում:

Ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ Չոր նյութերի պարունակությունը. Ստերիլիզացվող, 7 ոչ պակաս Չստերիլիզացվող, 7 ոչ պակաս Պտղի քանակը պատրաստի մթերքում, 7

45 – 50

ՋԵՄ Պատրաստի ջեմը իրենից ներկայացնում է ամ ողջական կամ կըտրատած մրգերից ն հատապտուղներից շաքարով եփված ժելեանման մըթերք: Պատրաստի մթերքում օշարակը չպետք է անջատվի պտղային զանգվածից: Հումք: Ջեմերի արտադրությունում օգտագործում են թարմ կամ սառեցրած պտուղներ, հատապտուղներ կամ դդում, սեխ` ջեմի տեսակին համապատասխան: Լավ ժելեացող ջեմ ստանալու համար օգտագործվում են պտուղներ ն հատապտուղներ, որոնցում պարունակվում է 1 7-ին մոտ պեկտին ն 1 7ից ոչ պակաս օրգանական թթուներ (քէ - 3,2 ÷ 3,6) ըստ խնձորաթթվի: Պտուղները պետք է պարունակեն նշանակալի չափով պեկտիններ ն թթուներ, որպեսզի ապահովվի մթերքի ժելեացումը: Ջեմերի ժելեանալու ունակությունը հնարավոր է մեծացնել պեկտինի, պեկտինային կոնցենտրատի կամ խնձորի, սալորի ժելեացնոդ հյութի, կիտրոնաթթվի կամ գինեքարաթթվի ներմուծումով:

Ջեմերի արտադրության համար օգտագործվում են տեխնիկական հասունացման փուլի պտուղներ ն հատապտուղներ: Գերհասունացած հումքի մշակում չի թույլատրվում: Արտադրման տեխնոլոգիական սխեմա: Հումքի մեջ պեկտինի պարունակության որոշում ն աղադրատոմսի կազմում, ջոկում, տեսակավորում, լվացում, օշարակի պատրաստում, հումքի նախապատրաստում, ջեմի եփում, ինվերտ շաքարների պարունակության որոշում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա:

Պեկտինի պարունակության որոշում ն աղադրատոմսի կազմում:

Պտղի ժելեանալու ունակությունը որոշվում է պտղահյութին 1 : 3 հարա երությամ կոագուլյանտ ավելացնելով: Դրանցից են 6 7-անոց էթիլ սպիրտ կամ ացետոն: Կոագուլյանտը ն հյութը խառնելուց հետո թողնվում է հանգիստ ն եթե առաջանում է դոնդող ամ ողջական զանգվածով, նշանակում է պտուղների ժելեանալու ունակությունը ավարար է: Եթե առաջանում է թելանման լողացող զանգված` ունակությունը ավարար չէ: Ջեմ եփելուց առաջ հումքի մեջ որոշվում է պեկտինի քանակը խտացման փորձով` քամվում է 5-10 մլ մաքուր հյութ, լցվում փորձանոթի մեջ, ավելացվում 15-30 մլ 6 7-անոց էթիլ կամ մեթիլ սպիրտ կամ ացետոն, խառնուրդը թափահարվում է ն առաջացած նստվածքից սպիրտը կամ ացետոնը զգույշ հեռացվում: Եթե նստվածքը ունի ամ ողջական միասնական զանգվածի տեսք, ապա պեկտինը հյութում 1 7-ից ավելի է ն ավելացնել պետք չէ, իսկ եթե նստվածքը իրենից ներկայացնում է ոչ մեծ առանձին փաթիլներ, ապա պեկտինը ավարար չէ ն դրա պարունակության արձրացման համար ավելացվում են ժելեացնող հյութեր: Ժելեացնող հյութերը ստացվում են սերկնիլից, վայրի ն մշակովի խնձորից, հյութերի արտադրությունից ստացված քամված խնձորից, խնձորի պյուրեի արտադրությունից ստացված առաջնային տրորվածքից, խնձորի մաքրումից ստացված սերմնա ներից ն կեղնից: Մաքուր, թարմ պտուղները, քամվածքը, տրորվածքը, պտղակեղնը կամ կեղնը եփվում է ջրով` 2 մաս ջրին 1 մաս պտուղ ավելացնելով ն եփելով մինչն փափկելը: Եփումը ավարտելուց հետո հյութը հովացվում է, թողնվում, որ նստի ն դեկանտվում: Մնացած պտղային զանգվածից մամլիչով անջատվում է հյութը, նստեցվում, որից հետո խառնվում դեկանտված հյութին: Հյութի խտությունը ըստ ռեֆրակտոմետրի պետք է լինի 10 7-ից ոչ ցածր, անհրաժեշտության դեպքում խտությունը արձրացվում է եփումով: Պտուղների ն հատապտուղների եփումը տարվում է վակուում ապարատներում կամ երկշապկանի կաթսաներում: Թթուների պարունակության ն քէ-ի կարգավորման համար թույլատրվում է սննդային գինեթթվի կամ կիտրոնաթթվի 40 7-անոց լուծույթների ավելացում` նախապատրաստված հումքի նկատմամ 0,2- 0,4 7-ի չափով:

Ջոկում-տեսակավորումը, լվացումը կատարվում է այնպես ինչպես մուրա աներ եփելիս: Հումքի նախապատրաստում: Խնձորը, տանձը ն սերկնիլը մաքրվում են պտղակեղնից, սերմնա նից, պտղակոթերից ն կտրատվում մասերի: Սալորը, դեղձը, ծիրանը ն այլ կորիզավոր պտուղները մաքրվում են կորիզներից ն պտղակոթերից, խոշոր պտուղները կտրվում մասերի: Հատապտուղներից հեռացվում են պտղակոթերը, ծածկող տերնները, որոշ հատապտուղներ ենթարկվում են մասնակի ջարդման: Դդումը ն սեխը մաքրվում են պտղակեղնից, կորիզներից ն կտրատվում կտորների: Թուզը մաքրվում է պտղակոթերից: Սն հաղարջը մաքրվում է պտղակոթերից ն վալցով ճզմվում: Սառեցրած հումքը հետ է երվում եփելուց անմիջապես առաջ: Եփում: Եփումից առաջ նախապատրաստած հումքը ջրախաշվում է ջրում կամ 10-15 7-անոց օշարակում, ավելացնում 70-75 7-անոց ֆիլտրած շաքարի օշարակ կամ մաղած շաքարավազ ն եփվում մինչն պատրաստի լինելը: Եփումը տարվում է վակուում-ապարատներում կամ երկշապկանի կաթսաներում 1 եռնումով մինչն 73 7 չոր նյութերի պարունակություն` չստերիլիզացված ն 69 7` ստերիլիզացված ջեմի համար: Եփման ավարտից 5-10 ր առաջ անհրաժեշտության դեպքում ավելացնում են ժելեացնող մթերքներ: Նախապատրաստված ելակը, սալորը, ալը, թուզը, խնձորը ն սերկնիլը շաքարի օշարակում եփելուց առաջ նախապես եփում են ջրում (10–15 7 պտուղների զանգվածի նկատմամ )` հատապտուղները 3-5 ր տնողությամ , մնացածը ( ացի սերկնիլից)` 10-15 ր, սերկնիլը` մինչն փափկելը: Սառեցրած հումքը եփելուց առաջ հետ է երվում ն առանց ջրախաշման եփվում ինչպես թարմ հումքը: Ինվերտ շաքարների պարունակության կարգավորում: Ջեմերի եփումը պետք է ուղեկցվի ինվերտ շաքարների պարունակության պար երա ար ստուգմամ : Չստերիլիզացված ջեմերում ինվերտ շաքարները պետք է պարունակվեն 40 7-ից ոչ ավելի, ստերիլիզացվածում` 50 7-ից ոչ ավելի: Պատրաստի մթերքում ինվերտ շաքարների պարունակությունը կարգավորվում է ինչպես մուրա աներ արտադրելիս: Լցնում, մակափակում: Ջեմերը լցվում են 1 լ-ից ոչ ավելի տարողության ապակյա տուփերի մեջ ն մակափակվում: Ստերիլիզացվող ջեմը լցվում է 70 0C-ից ոչ ցածր ջերմաստիճանում, իսկ չստերիլիզացվողը 60 0C-ից ոչ արձր: Լցնելուց հետո մակափակված տարաները ուղարկում են ստերիլիզացիայի: Ստերիլիզացիա: 0,5 ն 1,0 լ տարողության տուփերով ջեմերի ստերիլիզացիան իրականացվում է 100 0C-ում 1,2 կգ/սմ2 հակաճնշման պայմաններում:

0,5 լ 20 – 15-20 ր 1,0 լ 20 - 20 – 20 ր Ստերիլիզացիայից հետո տուփերը հովացնում են մինչն 35–40 0C ջերմաստիճանը: Աղյուսակ 44 Որակի հիմնական պահանջները ԳՈՍՏ 7009 – 71 - ի համաձայն Օրգանոլեպտիկ ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համ ն հոտ Գույն

ժելեանման քսվող զանգված չտրորած պտուղներից, որը հորիզոնական մակերեսին չի հոսում: Շաքարակալում չի թույլատրվում: Բնորոշ այն պտուղներին, որոնցից պատրաստված է ջեմը: Համը քաղցր կամ քաղցրաթթվաշ: Միագույն, նորոշ այն պտուղներին, որոնցից պատրաստված է ջեմը: Բաց պտղամսով պտուղներից ջեմերի համար աց շագանակագույն երանգ:

Չոր նյութերի պարունակություն 7, ոչ պակաս Ստերիլիզացվող Չստերիլիզացվող Ընդհանուր շաքարների պարունակություն ,7 Կողմնակի խառնուրդներ

Չի թույլատրվում

Ցուցումներ: 99,85 7 չոր նյութերի պարունակությամ շաքարի կորուստները ոլոր տեսակի ջեմերի արտադրությունում ընդունվում է 0,13 7: Հումքի կորուստներ - ծիրան` 15 7, դեղձ` 33 7, թուզ` 9 7, ելակ` 10 7, սալոր` 15 7, խնձոր` 29 7: ՊՈՎԻԴԼՈ Պովիդլոն իրենից ներկայացնում է մրգային կամ հատապտղային խյուս (կամ դրանց խառնուրդը) շաքարով եփված` սննդային պեկտինի ն սննդային թթուների ավելացումով կամ առանց դրանց: Հումք ն օժանդակ նյութեր: Թարմ պատրաստած կամ պահածոյած մրգա-հատապտղային խյուս: Թույլատրվում է 2-ից ոչ ավելի պտուղների խառնուրդ, որոնցից հիմնականի պարունակությունը պետք է կազմի ոչ պակաս 60 7: Արտադրման տեխնոլոգիական սխեմա: Ջոկում, տեսակավորում, լվացում, շոգեհարում, կորիզանջատում (սերմնանջատում), տրորում, եփում, հովացում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա: Պտղային խյուսի ստացումը իրականացվում է ինչպես պտղամսով պտղահյութերի արտադրման տեխնոլոգիայում:

Եփում: Պովիդլո եփվում է հետնյալ եղանակներից որնէ մեկով: ա) խյուսի եփում առանց շաքարի մինչն 16 7 չոր նյութեր, այնուհետն շաքարով մինչն պատրաստ լինելը: ) պյուրեի եփում աղադրատոմսով նախատեսված շաքարի 50 7-ի ավելացումով մինչն խառնուրդի չոր նյութերը 45 7 հասնելը, այնուհետն եփումով շաքարի մնացած 50 7-ի ավելացումով: գ) պյուրեի եփում շաքարի նախատեսված ամ ողջ քանակի հետ` մինչն պատրաստի լինելը: Պատրաստի պովիդլոն պետք է պարունակի 66 7-ից ոչ պակաս չոր նյութեր: Անհրաժեշտ ժելեացնող աղադրության ապահովելու համար մրգային աժնի պարունակությունը (խյուս) պետք է կազմի ոչ պակաս 54 7, որի համար 1 աժին շաքարին վերցվում է 1,25 աժին խյուս 11 7 ն ավելի չոր նյութերի պարունակության դեպքում: Պեկտինի ցածր պարունակությամ կորիզավոր պտուղներից (դեղձ) պովիդլոների ժելեացնող ունակությունը արձրացնելու համար դրանց մեջ ավելացնում են սննդային պեկտինի 5 7անոց լուծույթ, որը պատրաստում են օգտագործելուց 1 օր առաջ: Դրա համար չոր պեկտինը թրջվում է սառը ջրով 5 աժին պեկտինին - 95 աժին ջուր հարա երությամ ն պահվում 12 - 24 ժ: Պեկտինի փոխարեն կարելի է օգտագործել շատ պեկտին պարունակող խյուսեր (խնձորի): Լցնում, մակափակում: Պովիդլոն լցվում է մինչն 1 լ տարողության ապակյա տուփերի մեջ 70 0C-ում, անմիջապես մակափակվում ն ստերիլիզացվում: Ստերիլիզացիա: Պովիդլոն ստերիլիզացվում է 100 0C-ում մինչն 0,5 լ տարողության տուփերը 10 – 20 - 15, 1,0 կգ/սմ2 ճնշման, իսկ մինչն 1,0 լ տարողության տուփերը` 10 – 25 - 20, 1,5 կգ/սմ2 ճնշման ռեժիմներով: Աղյուսակ 45 Որակի հիմնական պահանջներ ԳՈՍՏ 6929-71-ի համաձայն Օրգանոլեպտիկ ցուցանիշներ Արտաքին տեսք Համասեռ զանգված` առանց սերմերի, սերմնա ների, կորիզների ն պտղամսի կտորների: Համ ն հոտ Քաղցրաթթվաշ, հատուկ այն պտուղներին, որոնցից պատրաստված է պովիդլոն: Գույն Բաց գույնի պտղամսով պտուղներից պովիդլոների համար թույլատրվում է աց շագանակագույն երանգներ, իսկ մուգ պտղամսով պտուղների համար` շագանակագույն Խտություն Հնդավոր պտուղներից ն հատապտուղներից պովիդլոների համար` խիտ քսվող զանգված: Շաքարակալում Չի թույլատրվում:

Ֆիզիկա - քիմիական ցուցանիշներ Չոր նյութերի պարունակություն Ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7 ոչ պակաս Ընդհանուր շաքարների պարունակություն, 7 Ընդհանուր թթվություն (ըստ խնձորաթթվի), 7 Պինդ խառնուրդների (ավազ) պարունակություն, 7, ոչ ավելի Կողմնակի խառնուրդներ թույլատրվում

0,2 - 1,0 0,05 Չի

ՑՈՒԿԱՏ Պատրաստի մթերքն իրենից ներկայացնում է շաքարի օշարակում եփված մրգեր, որոնք հետագայում չորացվում են, պատվում շաքարալյուրով ն ջնարակվում շաքարի օշարակով: Հումք: Թարմ պտուղ-հատապտուղներ, չստերիլիզացված մուրա ա: Արտադրման տեխնոլոգիական սխեմա: Հումքի նախապատրաստում, օշարակի պատրաստում, եփում, օշարակից պտուղների անջատում, շաքարալյուրի ցանում կամ օշարակով ջնարակում, չորացում, տարայավորում: Հումքի նախապատրաստումը կատարվում է ինչպես մուրա այի եփման դեպքում: Պտուղների անջատում օշարակից: Եփված պտուղները անջատվում են օշարակից տեփուրներով, դարսվում դարսակներում ն թողնվում 2-3 ժ` մինչն օշարակը լրիվ հոսի: Հետագայում օշարակը օգտագործում են ջեմ կամ պովիդլո արտադրելու համար: Պտուղները տեսակավորվում են, խոշորները կտրատվում 15 - 25 մմ մասերի: Շաքարալյուրի ցանում: Պտուղները սեղանների վրա խառնում են շաքարալյուրի հետ, որի քանակը պտուղների զանգվածի նկատմամ պետք է կազմի 13 – 15 7: Օշարակաջնարակում: Պատրաստվում է 79-83 7-ոց օշարակ, ֆիլտրվում, ավելացվում նախապատրաստված պտուղները 2:1 հարա երությամ , խառնելով մի փոքր եփվում: 10 կգ օշարակին կանխավ ավելացվում է 100 մլ սպիրտ: Պտուղները ընկղմվում են լուծույթում մինչն մակերեսին արակ թափանցիկ թաղանթի առաջացումը: Պտուղները դուրս են երվում, թողնվում, որ օշարակի ավելցուկը քամվի: Չորացում: Օշարակաջնարակված պտուղները չորացվում են չոր շինության մեջ 20-250C պայմաններում 6-12 ժ տնողությամ : Շաքարալյուրով պտուղները դարսվում են տեփուրներում 1 շերտով ն չորացվում 50-65 0C-ի պայմաններում` 5-6 ժ տնողությամ :

Տարայավորում, փաթեթավորում: Ցուկատները տարայավորում են մինչն 1 կգ կշռով պոլիեթիլենային տոպրակներում կամ ստվարաթղթե տուփերում կամ մինչն 10 կգ ծավալի փայտե արկղերում: Պահպանում: Ցուկատները պահպանվում են չոր, լավ օդափոխվող շինություններում 0-20 0C ն 75 7 օդի հարա երական խոնավության պայմաններում: Պահպանման ժամկետը մինչն 6 ամիս:

Հումքի ն շաքարի ծախսի նորմաներր ցուկատների արտադրությունում: Այս նորմաները նախատեսում են ցուկատների պատրաստում 2

փուլով` կիսապատրաստուկի (մուրա այի) պատրաստում, ցուկատների ստացում կիսապատրաստուկից (մուրա այից): Կիսապատրաստուկներ պատրաստելիս` հումքի ն շաքարի ծախսի նորմաները նույնն են, ինչ որ չստերիլիզացված մուրա աներինը: Կիսապատրաստուկի մնացորդներն ու կորուստները ընդունվում են` շաքարապատ ցուկատներ արտադրելիս` 26 7, օշարակապատ ցուկատներ արտադրելիս` 28 7: Պտուղների ելքը կիսաֆա րիկատից` 50 7, շաքարի կորուստները` 4 7: Կիսաֆա րիկատից հեռացված օշարակը օգտագործվում է պովիդլոների, ջեմերի ն այլ մթերքների արտադրությունում: Որակի հիմնական պահանջներր ՕՍՏ 1829 – 71 - ի համաձայն Արտաքինից պտուղները պետք է լինեն ձնով ն չափերով միանման, իրար չկպած: Ըստ չափի ն ձնի շեղումները թույլատրվում են 3 - 5 7-ի սահմաններում: Ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ Չոր նյութերի պարունակություն Ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս Ընղհանուր շաքարների պարունակություն, 7 Պտուղներից անջատված շաքարի քանակ, 7, ոչ ավելի (մինչն 1 կգ տարաներ)

Ցուցում: 73 7 չոր նյութերի պարունակությամ կիսապատրաստուկների ծախսի նորման 100 կգ պատրաստի մթերքի համար` 236,2 կգ, շաքարի ծախսի նորման` 14,8 կգ:

ԿՈՆՖԻՏՅՈՒՐ

Կոնֆիտյուրները իրենցից ներկայացնում են թարմ կամ սառեցրած պտուղները ն հատապտուղները շաքարի, պեկտինի ն սննդային թթուների ավելացմամ եփված մինչն ժելեանման կազմություն: Հումք: Թարմ կամ սառեցրած մրգերը ն հատապտուղները ստանդարտների պահանջներին ավարարող շաքար ն սննդային թթուներ, պեկտին` սննդային չոր կամ պեկտինային խտանյութ:

Արտադրման տեխնոլոգիական սխեմա: Ջոկում-տեսակավորում, լվացում, հումքի նախապատրաստում, պեկտինի լուծույթի պատրաստում, օշարակի պատրաստում, եփում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա: Տեսակավորումը ն լվացումը կատարվում է այնպես ինչպես ջեմեր արտադրելիս: Հումքի նախապատրաստում: Թարմ հնդավոր պտուղները (խնձորը, սերկնիլը) մաքրվում են պտղակեղնից, սերմնա նից, պտղակոթերից ն կտրատվում հավասարաչափ կտորների կամ մանրացվում հավասարաչափ տաշեղների, այնուհետն ջրախաշվում հումքի զանգվածի 10-15 7-ի չափով եռացող ջրով, խնձորը` 10-15 ր տնողությամ , սերկնիլը` մինչն փափկելը: Կեռասի, ալի ն սալորի ն ծիրանի մանրապտուղ սորտերը չափարկվում են ըստ մեծության 2-3 չափերի, մաքրվում պտղակոթերից ն կորիզը հեռացվում կորիզանջատող մեքենաներով: Խոշորապտուղ ծիրանը, սալորը, դեղձը կտրատում են կեսերի կամ մասերի` միաժամանակ հեռացնելով կորիզը: Թուզը կտրատվում է մասերի ն ջրախաշվում ջրում 5-10 ր, 95-100 0Cում: Հատապտուղները ազատվում են պտղակոթերից, աժակաթերթերից ն ենթարկվում ջրախաշման ջրում կամ գոլորշով: Սառեցրած մրգերը ն հատապտուղները պտղամսի մգացումից խուսափելու համար հետ են երվում եփելուց անմիջապես առաջ: Հետ երման ավարտից մինչն եփելն ընկած ժամանակը չպետք է գերազանցի 20 ր-ն: Պեկտինի լուծույթի պատրաստում: 1 աժին չոր պեկտինը խառնվում է 3 աժին շաքարավազի հետ ն ստացված զանգվածը լուծվում 16 աժին ջրի հետ` խառնելով մինչն պեկտինի լրիվ լուծվելը ն հոմոգեն զանգվածի ստացվելը: Այն օգտագործվում է պատրաստման օրը: Պեկտինային խտանյութի օգտագործման դեպքում այն նախապես խառնվում է շաքարի ն ջրի հետ հետնյալ հարա երությամ ` 1 մաս խտանյութ - 3 մաս շաքար - 3 մաս սառը ջուր: Պեկտինային խտանյութը պատրաստվում է խնձորի հյութով կամ խնձորի պտղակեղնի ն սերմնա նի խառնուրդների թուրմով: Թրմելու նպատակով պտղակեղնի ն սերմնա նի խառնուրդը խառնվում է ջրի հետ 1 : 1 հարա երությամ , եռացվում 10-15 րոպե, հովացվում, ապա քամվում: Ստացված հյութը գոլորշացմամ խտացվում է մինչն ծավալի 1/3-ի հասնելը ն օգտագործվում կոնֆիտյուրներ արտադրելիս: Պեկտինի հետ ներմուծվող շաքարի պարունակությունը հաշվի է առնվում աղադրատոմսում: Օշարակի պատրաստում: 70-75 7-ոց շաքարի օշարակը պատրաստվում է այնպես, ինչպես կոմպոտների արտադրությունում: Եփում: Եփումից առաջ հումքը ջրախաշվում է նշված ռեժիմներով նույն ապարատում, որում եփվում է: Ջրախաշված պտուղներին ավելաց65

վում են 70 7-անոց ֆիլտրած օշարակ կամ մաղած շաքարավազ ն եփվում 30 ր-ից ոչ ավելի: Եր զանգվածում չոր նյութերի պարունակությունը հասնում է 56 7-ի, ավելացվում է պեկտինային լուծույթ, այնուհետն կիտրոնաթթվի 50 7-անոց լուծույթ: Ավելացվող կիտրոնաթթվի քանակը որոշվում է ելնելով հումքի թթվայնությունից, այն հաշվով, որ պատրաստի մթերքում ընդհանուր թթվայնությունը կազմի 0,8-1,3 7: Կեռասի, թզի կոնֆիտյուրին եփման ավարտին ավելացվում է վանիլին` 15 գ 1 տ կոնֆիտյուրի հաշվով: Սառեցրած պտուղներից կոնֆիտյուր եփելիս` ջրախաշում չի իրականացվում: Հետագա եփումը տարվում է այնպես ինչպես թարմ պտուղներից կոնֆիտյուր եփելիս: Եփումը ավարտվում է եր չոր նյութերի պարունակությունը հասնում է 56 7-ի: Եփելուց հետո կոնֆիտյուրը հովացվում է մինչն 80-85 0C լցվում նախապատրաստված մինչն 1 լ տարողությամ չոր տուփերի մեջ, անմիջապես մակափակվում ն ստերիլիզացվում 100 0C–ում, 1,2 կգ/սմ2 ճնշման պայմաններում: Ռեժիմներ` 0,5 լ – 20 – 15 – 20 ր 1,0 լ – 20 – 20 – 20 ր Պահպանում: Կոնֆիտյուրները պահպանվում են 0-20 0C-ում ն 75 7 օդի հարա երական խոնավության պայմաններում:

Որակի հիմնական պահանջները ԳՈՍՏ 10-15-71-ի համաձայն Չոր նյութերի պարունակություն (ըստ ոեֆրակտոմետրի) 7, ոչ պակաս Ընդհանուր շաքարների քանակը, 7 Թթվայնությունը 7, ոչ պակաս Կողմնակի խառնուրդներ

0,4 չի թույլատրվում

Ցուցումներ: Նորմաները հաշվելիս չոր նյութերի պարունակությունը պատրաստի կոնֆիտյուրում 57 7: 100 կգ կոնֆիտյուրի պատրաստման համար պեկտինի ծախսի նորման խնձորի, սն հաղարջի համար` 0,5 կգ չոր պեկտին կամ 5 կգ խտանյութ, մնացած մրգերի համար 1 կգ չոր պեկտին կամ 10 կգ խտանյութ: Կիտրոնաթթվի ծախսի նորման 100 կգ կոնֆիտյուրի համար (ծիրան, ելակ, սալոր, խնձոր, ալ)` 0,35 կգ, կորուստները 0,15 7: 99,85 7 չոր նյութերի պարունակությամ շաքարի կորուստները ոլոր արտադրատեսակների համար կազմում է 0,13 7: Հումքի կորուստները տեխնոլոգիական գործընթացներում` ծիրան 13 7, դեղձ -33 7, սալոր – 15 7, ելակ – 17 7, սերկնիլ – 40 7:

ԳԼՈՒԽ 5. ՄՐԳԱ-ՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՀՅՈՒԹԵՐ

Հյութերն օգտագործվում են որպես ըմպելիքներ, ինչպես ն օշարակների, լիկյորների, ոչ ալկոհոլային գազավորված ըմպելիքների, ժելեների հումք: Հյութերն ունեն դիետիկ, իսկ եր եմն ուժիչ նշանակություն, նպաստում են սննդի մարսմանը, լավացնում օրգանիզմի նյութափոխանակությունը:

ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՎԱԾ ՀՅՈՒԹԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Բնական հյութեր – արտադրվում են որնէ մեկ հումքատեսակից, առանց շաքարի կամ շաքարաջրի, թթուների, ներկանյութերի, ույրային ն պահածոյացնող նյութերի ավելացման: Օգտագործվում են որպես ըմպելիքներ (խնձոր, խաղող) կամ լիկյորներ, ոչ ալկոհոլային ըմպելիքների արտադրության կիսապատրաստուկներ ( ալ, սն հաղարջ ն այլն): Կուպաժացված հյութեր – Այս հյութերը ստացվում են հիմնական հյութին այլ հյութ խառնելով (տանձ - խնձոր 80 : 20, ալ - կեռաս 65 : 35 ն այլն), ինչպես ն նույնանուն հումքի տար եր սորտերի, որի նպատակն է համային արժանիքների ն սննդարժեքի արձրացումը: Շաքարով հյութեր – Համային հատկությունները լավացնելու համար ավելացնում են շաքար, առանց պտղամսի հյութերին ն շաքարաջուր` պըտղամսով հյութերին: Կիրառվում է այն հումքատեսակների դեպքում, որոնք աչքի են ընկնում թթուների մեծ պարունակությամ : Գազավորված հյութեր – ստանում են հյութն ածխաթթու գազով հագեցնելով, որը հյութին տալիս է թարմացնող հատկություն, աղադրիչները պահպանում օքսիդացումից, մեծացնում է սննդարժեքը ն ճնշում մանրէներին: Խմորված հյութեր – Այս հյութերը ստանում են հումքի շաքարների լրիվ կամ մասնակի էթիլ սպիրտի խմորումով: Օգտագործվում են որպես թույլ ալկոհոլային ըմպելիքներ (խնձորի սիդր) կամ կիսապատրաստուկներ: Խտացված հյութեր – Ստացվում են նական հյութերից ջրի մի մասը հեռացնելով: Հետագայում ջրի ավելացումով ստացվում է ելանյութը: Խտացված հյութերը պահանջում են քիչ տարա, պահեստային փոքր մակերես, փոքրացնում տրանսպորտային ծախսերը: Ըստ պահածոյացման եղանակի հյութերը աժանվում են հետնյալ խմ երի. Պաստերիզացված - հերմետիկ տարայում լցնելուց ն մակափակելուց հետո ենթարկված ջերմային մշակման: Ասեպտիկ պահածոյած – արտադրության գործընթացներում ստերիլիզացված հյութ ստերիլ պայմաններում լցված ստերիլ տարաներում:

Սառը պահպանված - հովացրած հյութ 0 - ից մինչն - 2 C-ում, ածխաթթու գազի ճնշման տակ: Անտիսեպտիկներով պահածոյացրած - էթիլ սպիրտ, սոր ինաթթու, ծծմ ային անհիդրիդ, նատրիումի ենզոատ: Կիրառվում են ոչ ալկոհոլային ն լիկյորային արտադրություններում: Ըստ հյութում կախված մասնիկների տար երվում են առանց պտղամսի ն պտղամսով պտղահյութեր: Առանց պտղամսի հյութեր – տար երվում են պղտոր, չպարզեցված ն թափանցիկ պարզեցված: Այդ հյութերն իրենցից ներկայացնում են ջջահյութն անջատված` ջրում չլուծվող պտղային հյուսվածքներից: Լրիվ թափանցիկ հյութ ստանալու համար հյութը պարզեցնում են ն ֆիլտրում: Եթե հյութի պարզությունը պարտադիր չէ, ապա ավարարվում են կոշտ, կախված մասնիկների մեխանիկական անջատումով: Պտղամսով մրգահյութեր (նեկտարներ) - արտադրվում են տրորված, հոմոգենիզացված զանգվածը (խյուս) շաքարի օշարակի հետ խառնած: Անվանվում են նան հեղուկ մրգեր:

ՀՈՒՄՔԻՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Հյութերի արտադրման համար նախատեսվող հումքն ընտրվում է այնպես, որ դրանում շաքարները, թթուները, դա աղանյութերը, ույրային նյութերը ն ներկանյութերը գտնվեն նպաստավոր հարա երակցության մեջ, որպեսզի հյութն ունենա հաճելի համ, լավ ույր ն գեղեցիկ գունավորում: Կախված հումքատեսակից` հյութերի ստանդարտում սահմանվում է չոր նյութերի քանակն ու թթվությունը: Սահմանափակվում է էթիլ սպիրտի (0,3-0,5 7) ն ծանր մետաղների պարունակությունը: Համային հատկանիշները նշանակալի չափով կախված են շաքարաթթվային ինդեքսից, հատկապես նական հյութերում, որոնց որակը ամ ողջապես կախված է հումքից: Փտած ն որ ոսասնկերով վարակված պտուղները հյութին տալիս են տհաճ համ: Մեծ նշանակություն ունի հումքի հասունացման աստիճանը: Վատ հասունացած հումքում ջիջները լցված են պրոտոպլազմայով, վակուոլը (խոռոչ) փոքր է, ջջահյութը քիչ, որը երում է հյութի փոքր ելքի ն մամլելիս մեծ կորուստների, հյութը պարունակում է մեծ քանակության ազատ թթուներ, քիչ շաքար, այն թթու է: Գերհասունացած պտուղների հյուսվածքները փափկած են, մամլելիս ստացվում է համասեռ զանգված, առանց հյութանջատման ուղիների, հյութը դժվար է անջատվում, անջատվածը լինում է շատ պղտոր, դժվար պարզեցվում ն ֆիլտրվում: Հասունացած պտուղներում հյութի քանակը հասնում է 90–95 7: Կորիզի, սերմերի, պտղակոթերի քանակը հաշվի առած` պտուղներում հյու68

թի մոտավոր քանակն է` ծիրան – 77 7, խաղող – 84 7, ալ – 71 7, տանձ 95 7, սն հաղարջ - 88 7, խնձոր – 92 7: Պտղամսում պտղահյութի քանակը որոշվում է պտղի չոր նյութերի կամ թթվության ն հյութի չոր նյութերի կամ թթվության հարա երությամ `

Ը

ճ1 %, ճ2

ն ճ 2 -ը չոր նյութերի կամ թթվության քանակներն են` համապատասխանա ար պտղում ն անջատված հյութում, 7: Պտուղների որոշ թերություններ` խալեր, արնայրուքներ, հյութի ելքի վրա չեն ազդում: որտեղ

ճ1

ԱՌԱՆՑ ՊՏՂԱՄՍԻ ՀՅՈՒԹԵՐ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

Այս հյութերը ստացվում են մամլմամ : Մամլմամ անջատվող հյութի քանակը կախված է պտղի հյուսվածքի կառուցվածքից ն հումքի նախնական մշակման տեխնիկայից: Հյութի մեծ ելք է ստացվում մամլելով` խաղողից, խնձորից, ալից, ազնվամորուց, ելակից: Սալորի, ծիրանի, սն հաղարջի, հոնի, սերկնիլի մամլումից ստացվում է հյութի փոքր ելք: Հյութի ելքը պայմանավորված է պտղային հյուսվածքի ֆիզիոլոգիական ն անատոմիական հատկություններով: Կենդանի հյուսվածքի պրոտոպլազման ջջահյութի էքստրակտիվ նյութերի համար վատ թափանցելի է, այն արգելակում է հյութի անջատումը: Մամլելիս` հյութի ելքի աստիճանը որոշվում է ուսական հյուսվածքի ջջի թափանցելիությամ : Պրոտոպլազմայի վրա ուժեղ ազդեցության դեպքում տեղի է ունենում պրոտոպլազմայի լրիվ կոագուլացիա, ջիջը մահանում է, կորցնում հյութը պահելու ունակությունը, որը դուրս է գալիս գոյացած խոշոր խտացված մասերի միջն եղած տարածությունից: Բջջի խաթարում կարելի է առաջացնել մեխանիկական մանրացմամ , տաքացմամ , սառեցմամ , էլ. հոսանքի ազդեցությամ : Խնձորի, խաղողի, ալի պրոտոպլազման հեշտությամ խաթարվում է ն միայն ջարդումը ավական է հյութի մեծ ելք ստանալու համար: Նախապատրաստական գործընթացներ: Հումքի մթերումը, պահպանումը, լվացումը, ջոկում - տեսակավորումն իրականացվում են ընդհանուր սխեմաներով:

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ ՀՅՈՒԹԻ ԵԼՔԻ ՄԵԾԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Մեխանիկական մանրացում – մինչ մամլումը ոլոր մրգերը ն հատապտուղները ենթարկվում են ջարդման, աժանման, կտրատման ն այլն: Մեխանիկական մանրացումը մեծ արդյունք է տալիս, եթե ջիջների մեծ մասը վնասվում է, սակայն այն իրականացնելը դժվար է, այսպես ջարդված մասնիկների 0,3 սմ չափերի դեպքում վնասվում է ջիջների ընդամենը 15 7-ը 50 մկմ չափերով: Խնձորի համար այդպիսի ջարդումը ավարար է, որը ապահովում է հյութի ելք 70-80 7-ի չափով, ինչը ացատրվում է, որ մի ջջի վնասվելը երում է շրջակա ջիջների «մահե, այդ պատճառով էական է մանրացման աստիճանը, այսպես` խնձորի կտրատումը քառակի մեծ չափերով տալիս է 30-35 7 հյութի ելք: Բուսական հյուսվածքի վնասվածության աստիճանը որոշվում է օսցիլոգրաֆիկ եղանակով`

 ճ    1  0   100 ,%,  ճ1  որտեղ  -ն վնասվածության աստիճանն է, ճ0 -ն` ստուգիչ հումքի ելքային ազդանշանների ամպլիտուդը, ճ1 -ը` ջարդված հումքի ելքային ազդանշանների ամպլիտուդը: Տաքացում – Բարձր ջերմաստիճանների ազդեցությամ սպիտակուցները կոագուլացվում են ն ջջային թափանցելիությունը մեծանում է, ֆերմենտները ենթարկվում են ինակտիվացիայի, հյութի հետ անջատվում են ույրանյութերը ն ներկանյութերը: Պտուղները տաքացվում են 65 - 85 C տաք ջրով, գոլորշիով կամ տաք օդով: Մշակումը 10-15 7 ջրի ավելացմամ կիրառվում է սալորի, ազնվամորու, սն հաղարջի համար: Մշակված պտուղները մամլվում են, իսկ մնացած ջուրը օգտագործելով մի քանի անգամ, խառնվում է անջատված հյութին: Եղանակը թույլ է տալիս սալորից ստանալ 90 - 95 7 հյութի ելք: Սակայն հյութի որակը ջուր խառնելու հետնանքով լավը չէ: Հյութի առավել լավ որակ` մեծ ելքով, ապահովում է շոգեհարումը, որն իրականացվում է ժապավենային շոգեհարիչներում (մեկ շերտով պտուղներ): Հումքի հաստ շերտերով շոգեհարումը հյութի փոքր ելք է տալիս մամլելիս, քանի որ պտուղները գերտաքանում են ն ճզմվում: Այն կիրառելի է պտղամսով պտղահյութեր արտադրելիս (տրորում): Հումքի ջերմային մշակումը պարզ ն գործուն միջոց է մամլելուց առաջ: Սակայն մի շարք դեպքերում հումքը տաքացնելիս հյութը ձեռք է երում եփված մթերքին հատուկ տհաճ համ, զանգվածը դառնում է մածուցիկ, ինչը դժվարացնում է հյութանջատումը:

Ջարդված զանգվածի մշակումը որ ոսասնկերի ֆերմենտային պատրաստուկներով - Հյութանջատման մեծ ելք ստանալու եղանակներից մեկն է ջարդված զանգվածի մշակումը Ճsքergi11սs avamori, Ճsքergi11սs ոiger, -119 ն այլ որ ոսասնկերի ֆերմենտային պատրաստուկներով: Ֆերմենտային պատրաստուկ ստանալու համար որ ոսասնկերը աճեցվում են սննդամիջավայրի` պեկտինային նյութերով հարուստ խնձորի մամլված զանգվածի ն գազարի եփուկի վրա: Աճից հետո միջավայրը չորացվում է ն աղացվում: Սնկերի աճման ընթացքում սննդամիջավայրում կուտակվում են միկրոօրգանիզմների կողմից արտադրված պեկտոլիտիկ ֆերմենտներ: Պատրաստի պատրաստուկում կենդանի սնկեր այլնս չկան, սակայն պարունակվում է դրանց կողմից արտադրված ֆերմենտների կոմպլեքսը: Մինչն 40-45 C տաքացված, ջարդված զանգվածին, ինտենսիվ խառնելով, ավելացնում են ֆերմենտային պատրաստուկի թուրմը, որը պատրաստվում է պատրաստուկը 5 - 10 անգամ ավելի մեծ զանգվածի հյութում մի քանի ժամ թրմելով: Չոր, մաքուր պատրաստուկի ծախսը կազմում է ջարդված զանգվածի նկատմամ 0,02-0,03 7: Խառնելուց հետո զանգվածը պահպանվում է 40-45 C-ում 3-4 ժամ: Ֆերմենտային պատրաստուկի ազդման մեխանիզմը հետնյալն է` սկզ ից պրոտոպեկտինազան քայքայում է պրոտոպեկտինը, որը սոսնձում է ուսական հյուսվածքի առանձին ջիջները: Արդյունքում ջիջները անջատվում են, ուսական հյուսվածքը փափկում է: Պրոտոպեկտինի քայքայման պատճառով պրոտոպլազմայի մեմ րանը դառնում է անպաշտպան մեխանիկական ներգործության նկատմամ : Պոլիգալակտուրոնազան առաջացնում է պեկտինի քայքայում, իջեցնելով հյութի մածուցիկությունը: Միաժամանակ ջիջ են թափանցում պրոտեոլիտիկ ֆերմենտները ն որոշ ոչ ֆերմենտային նույթի նյութեր, որոնք պրոտոպլազմայի վրա ունենում են թունավոր ներգործություն, առաջացնելով սպիտակուցա-լիպոիդային մեմ րանի կոագուլացիա ն ուսական հյուսվածքի մահ: Այս ամենի շնորհիվ, ջջային թափանցելիությունը մեծանում է, պրոտոպլազմայի մեմ րանը պատռվում ն հումքից հյութանջատումը կտրուկ մեծանում: Հյութի որոշ մասը անջատվում է ինքնահոս, մամլումն ընթանում է առավել ինտենսիվ, հյութի կորուստները պակասում են շնորհիվ մամլված զանգվածին չկպչելուն: Հատկապես սալորի ն սն հաղարջի հյութեր արտադրելիս այս եղանակը շատ գործուն է: Ֆերմենտային պատրաստուկներից մեծ կիրառություն ունեն պեկտաավամարինը ն պեկտոֆոետիդինը, որոնք պարունակում են պոլիգալակտուրոնազա, պեկտինեստերազա, թթու պրոտեազա, հեմիցելյուլազա ն այլ ֆերմենտներ: Շատ երկրներում օգտագործվում են ֆերմենտներ, որոնք ունեն ֆիրմային անվանումներ, այսպես` Բիստրին, - 1 (Բուլղարիա), ուրլտրազիմ (Ռումինիա), ֆիլազիմ (Հունգարիա), պեկտինոլ (ԱՄՆ), պենզիմ (Գերմանիա), սկլազե (Ճապոնիա) ն այլն:

Մշակումը էլեկտրական հոսանքով - եղանակը մշակել է Բ. Լ. Ֆլաումեն աումը - պտղային ամ ողջական կամ ջարդված զանգվածի միջով աց է թողնվում 220 Վ փոփոխական հոսանք: Այդ ընթացքում տեղի է ունենում պրոտոպլազմայի ակնթարթային մահ, որի պատճառով ջջի թափանցելիությունը մեծանում է ն մամլելիս հյութի ելքը նշանակալիորեն ավելանում: Եղանակը անվանվում է էլեկտրոպլազմոլիզ - պարամետրերը որոշվում են օսցիլոգրաֆի միջոցով: Էլեկտրական հոսանքը ուսական հյուսվածքում առաջացնում է իոնների շարժում, որի շնորհիվ սպիտակուցները ենթարկվում են իոնների արձր խտությունների ազդեցությանը ն տեղի է ունենում դրանց կոագուլացիա: Էլեկտրական պլազմոլիզատորն իրենից ներկայացնում է չժանգոտվող պողպատից պատրաստված 250 - 300 մմ տրամագծով 2 գլաններ, մեկուսացված առանցքակալներից ն սարքի իրանից: Հումքի ջարդված զանգվածն անընդհատ հոսքով անցնում է գլանիկների միջն եղած տարածությունով ն փակում էլ. շղթան: Մշակման տնողությունը չափվում է տասնորդական վայրկյաններով` կախված հոսանքի լարվածությունից ն էլեկտրոդների միջն եղած տարածությունից (1 - 3 մմ), կորիզավոր պտուղների դեպքում կորիզները չջարդելու համար` 4 - 5 մմ: Գլանիկների մակերեսները կարող են լինել հարթ ն խորդու որդ կամ ակոսավոր: Հնդավոր պտուղները նախօրոք ջարդվում են, խաղողը անջատվում է չանչերից: Էլեկտրական պլազմոլիզատորն աշխատում է հոսանքի 200 - 220 Վ լարվածությամ հոսանքի 50 - 75 Ա ուժով: Խնձորի ն խաղողի հյութի ելքը մեծանում է 4 - 8 7-ով: Սառեցում - Սառեցումը, հետագա հետ երելուց հետո, հեշտացնում է մամլումը: Հայտնի է, որ դանդաղ սառեցնելիս յուրեղանում է լուծիչը ն ոչ թե լուծույթը: Բյուրեղացման հետնանքով մնացած հեղուկի խտությունը մեծանում է ն դրանում պարունակվող թթուները ն աղերը թունավորում են ջիջը, միաժամանակ առաջացած յուրեղների մեխանիկական ճնշումը վնասում է ջիջները: Սառեցումն իրականացվում է արագ սառեցնող ապարատներով, օդով կամ սառնակիրների լուծույթներում ընկղմելով: Սառեցումից հետո հետ երելը կատարվում է օդում մինչն 1 օր կամ ջրում` 15 - 20 ր, ջրի ն պտղի հարա երությունը 2 : 1: Սառեցումը ֆերմենտների վրա չի ազդում: Այդ պատճառով հետ երելուց հետո պտուղները մգանում են: Սառեցնում են հիմնականում հատապտուղները` մորին, ազնվամորին, հաղարջները ն այլն:

Սառեցումը, լինելով դժվար, թանկարժեք գործընթաց, հյութի ելքն անմշակի նկատմամ մեծացնում է միջինը 40 7-ով: Մշակումը ուլտրաձայնով - Օգտագործվում է ուլտրաձայն վայրկյանում 20000 հց հաճախականությամ տատանում, որի շնորհիվ տեղի է ունենում կավիտացիա (ճնշման արագ փոփոխում), պտղի ջիջները պատռվում են ն հյութի ելքը մեծանում է: Խաղողի հյութի ելքը մեծանում է 8 - 9 7-ով: Ուլտրաձայնի ազդեցության նշանակալի արդյունք հնարավոր է ստանալ միայն հեղուկ միջավայրում, եր ջարդված զանգվածի հետ հյութ է խառնված, որը նախօրոք ստացվում է նույնանուն հումքից: Մշակումը մեխանիկական թրթռոցով - Հյութի ելքը մեծանում է րոպեում 2500-3000 թրթռում իրականացնելով: Այսպես խնձորի ջարդված զանգվածի 5 - 15 վրկ թրթռացնելը տալիս է հետնյալ արդյունքը` Ջարդված զանգվածի ջիջների վնասվածություն – 75,2 7, Թրթռացնելուց հետո - 85,2 7, Հյութի ելքը 1-ին դեպքում – 64 7, 2-րդ դեպքում – 74,6 7: Էլեկտրաիմպուլսային մշակում - Հեղուկ միջավայրում արձր վոլտային իմպուլսային պարպումն առաջացնում է էլեկտրահիդրավլիկ հարված, ուղեկցվելով ուլտրաձայնային, կավիտացիոն ն ռեզոնանսային երնույթներով, առաջացնելով նան իմպուլսա-էլեկտրամագնիսային դաշտ: Այս ամենը երում է պրոտոպլազմայի սպիտակուցների կոագուլացիա` մեծացնելով ջջային թափանցելիությունը: Խաղողի հյութի ելքը մեծանում է 6 – 8 7, խնձորի հյութինը` 8 – 10 7: Մշակումը իոնիզացնող ճառագայթներով – Իոնիզացնող ճառագայթների ազդեցությամ տեղի է ունենում ջիջների ֆիզիոլոգիական վնասում, քայքայվում է ջջային թաղանթի պրոտոպեկտինը, մեծանում է ջջի թափանցելիությունը: Խաղողի մշակումն ալիքներով մեծացնում է հյութի ելքը 7-10 7-ով: Ճառագայթման ցանկալի չափաքանակն է 4 - 6 հազար ջոուլ/կգ, ավելի մեծ չափաքանակներն առաջացնում են խիստ փափկեցում, դժվարացնելով հյութանջատումը, մգացնելով հյութը:

ՀՅՈՒԹԱԶԱՏՈՒՄ

Հյութազատումը մամլելով - Արտադրական պայմաններում մամլելը հյութանջատման հիմնական եղանակն է: Մամլելիս զանգվածը ենթարկվում է աստիճանա ար մեծացող ճնշման ազդեցությանը, որը երում է պըտղահյութի անջատում: Մամլելուց հետո, մնացած մնացորդը շոշափելիս, զգացվում է համարյա չոր զանգված: Մամլելու համար օգտագործվում են ընդհատ ն անընդհատ գործողության մամլիչներ: Ընդհատ գործողության մամլիչները հիմնականում հիդրավլիկ մամլիչներն են` մինչն 20-25 ՄՊա ճնշում:

Անընդհատ գործողության շնեկային մամլիչները տալիս են մեծ ելք, սակայն կախված մասնիկների չափերը հիդրավլիկի համեմատ մեծ են լինում: Խաղողի հյութի դեպքում շնեկից անջատված հյութը աժանվում է 3 ֆրակցիայի: 1-ը ն 2-ը օգտագործվում է հյութ արտադրելու, 3-ը գինենյութի համար: Անընդհատ գործողության է ժապավենային մամլիչը: Գոյություն ունի 2 կառուցվածքի: 1-ը երկու ժապավեն է ուղղահայաց դիրքով, որոնց միջն եղած տարածությունը գնալով փոքրանում է, իսկ ներքնից շփվելով անցնում է հումքը մատուցող ժապավենը, 2-րդը ուղղահայաց դիրքով Ս-աձն ժապավեն է, որի ացվածքը գնալով փոքրանում է: Ժապավենային մամլիչներ արտադրվում են գերմանական «Վիլմես», «Շենկ» ն «Պրեֆիլտեկ» ֆիրմաների կողմից: Մամլելիս` հյութի ելքը կախված է հումքի որակից, նախնական մշակման եղանակից, ճնշումից ն ճնշման արձրացման ինտենսիվությունից: Մամլման հիմնական նպատակն է նախնական մշակման ժամանակ անջատված հյութը զանգվածից հեռացնելը: Ճնշման շատ կտրուկ արձրացումը մասնիկների միջն եղած տարածությունը նեղացնում է` դժվարացնելով հյութանջատումը: Ամենա արձր ճնշումն անհրաժեշտ է կիրառել մամլման գործընթացի վերջում: Հյութի ելքը մեծացվում է զանգվածին թաղանթանյութի թելեր, պեռլիտ, փայտանյութի տաշեղներ ն այլն ավելացնելով: Թաղանթանյութի թելերը ներծծում են հյութը, ուռչում` ստեղծելով մեծ կապիլյար ուղիներ: Հյութի ելքը կախված հումքի հյուսվածքի կառուցվածքից ն նախնական մշակման եղանակից որոշվում է`   (1 - 2)  I, որտեղ  - մամլելիս հյութի ելքը, 7, - գործակից, որը հաշվի է առնում մամլված զանգվածի հետ տարվող հյութի կորուստները, Ճ≈ 0,85-0,95, 1, ն 2 -նախնական մշակման ժամանակ պրոտոպլազմայի վնասվածության աստիճանը: 1-ը տատանվում է` 0 – 1, 2 -ը 0 – 0,2, 1 - 2 մեծությունը չի գերազանցում մեկից, I հյութի քանակը հումքում, 7, - մամլված զանգվածում հումքի մասնիկների ամ ողջությունը: Խնձորի, խաղողի ն ալի համար   0,8-1, սալորի համար` 0–0,7: Փաստորեն հյութի ելքը հիմնականում կախված է հումքում պարունակության չափից, պրոտոպլազմայի վնասվածության աստիճանից, զանգվածի կառուցվածքից, մամլիչի կառուցվածքից ն մամլման ռեժիմից: Որոշ հումքատեսակների մինչ մամլումը տեղի է ունենում հյութանջատում, (ինքնահոս հյութ): Մամլիչների արտադրողականությունը, ինքնահոս հյութի անջատումից հետո մեծանում է:

Հյութի ինքնահոս մասը հնարավոր է արագ անջատել ֆիլտրող ցենտրիֆուգաներով, որտեղ զանգվածը կենտրոնախույս ուժի շնորհիվ մղվում է անցքավոր թմ ուկի վրա, որից հյութը անջատվում է, իսկ զանգվածը հեռացվում ցենտրիֆուգայից: Հյութանջատման արագությունը որոշվում է` W=

2 ԺH

որտեղ g-ազատ անկման արագացումը` 9.81 մ/վրկ2, է -ճնշումը, կգ/սմ2 Ցենտրիֆուգելիս ազատ անկման արագացումը փոխարինվում է կենտրոնախույս ուժի արագացումով` g-

2 Ք

Հյութանջատման արագությունը ցենտրիֆուգայում որոշվում է` W= որտեղ

 -ցենտրիֆուգայի

2 2 H Ք

սկավառակի անկյունային արագությունը, պտ/վրկ, R -սկավառակի տրամագիծը, մ: Հյութի ստացումը մամլա-էքստրակցիոն եղանակով - Հյութի լրիվ անջատման համար մամլելուց զատ անհրաժեշտ է իրականացնել էքստրակցիա: Զանգվածը, որը մնում է մամլելուց հետո, խառնվում է ջրի հետ ն ենթարկվում կրկնակի մամլման: Անջատված հյութը խտացվում է ն խառնվում առաջնային հյութին: Այս եղանակով հյութի ելքը մեծանում է 10-15 7-ով: Էքստրակցիան նպատակահարմար է հատկապես այն դեպքերում, եր արտադրվում են շաքարաջրով հյութեր ( ալի): Այս դեպքում շաքարաջուրը պատրաստվում է էքստրակցիոն հյութով: Հյութանջատումը դիֆուզիոն եղանակով - Հյութանջատումը դիֆուզիոն եղանակով հանգում է ջարդված զանգվածից էքստրակտիվ նյութերի ջրով անջատմանը: Անջատված հյութն իր խտությամ պետք է մոտ լինի նական հյութին: Դիֆուզիայի պրոցեսը ենթարկվում է Ֆիկի հավասարմանը:

dԺ   DF որտեղ

d6 dz dx

dԺ -նյութի զանգվածը (կգ), որը դիֆուզվել է dz ժամանակահատվածում (վրկ) F մակերեսի միջով (մ2),

d6 -դիֆուզիոն միավոր ճաdx

նապարհում (մ) լուծույթի խտության անկումն է (կգ/մ3) կամ խտության գրադիենտը, D-դիֆուզիայի գործակից, մ2/վրկ: Մինուս նշանը ցույց է տալիս X տարածության գնալով մեծանալուն զուգահեռ դիֆուզվող հյութի խտության անկումը: Դիֆուզիոն տեղակայանքը կազմված է լինում 8-12 ապարատներից: Յուրաքանչյուր դիֆուզոր իրենից ներկայացնում է անցքավոր կեղծ հատակով տարողություն: Անցքավոր հատակը ծածկվում է կոշտ կտորով ն լցվում ջարդված զանգվածը: 1-ին դիֆուզորում ջուր է աց թողնվում, որը հարստանալով էքստրակտիվ նյութերով, անցնում է 2-րդ դիֆուզոր, այնուհետն հերթականությամ 3-րդ ն 4-րդ ն մնացած դիֆուզորներ: 1-ին դիֆուզորից անջատված հյութի խտությունը գնալով իջնում է ն նրանից զանգվածը դատարկվում է ու լցվում նոր զանգվածով, այդ դեպքում փոխվում են դիֆուզորների համարները ն գործընթացը շարունակվում:

ՊԱՐԶԵՑՈՒՄ

Պտղահյութը կիսադիսպերս համակարգ է: Որպեսզի ստացվի պարզ թափանցիկ մթերք, անհրաժեշտ է հյութն ազատել անզեն աչքի համար տեսանելի կախված մասնիկներից: Անջատված թարմ հյութն իրենից ներկայացնում է կոլոիդ լուծույթ, մասնիկների չափերը 10-6-10-7: Այդ մասնիկները անլուծելի են, ունեն միջավայրից աժանման մակերես ն տիրապետում են ազատ մակերեսային էներգիայի: Այդ էներգիան ունի նվազելու միտում, որը երում է մասնիկների խոշորացում ն նստեցում: Պտղահյութերը պարունակում են արձրմոլեկուլյար նյութեր. պեկտին, սպիտակուցներ, ներկանյութեր, դա աղանյութեր, կիսաշաքարներ ն քանի որ հյութերում դիսպերս միջավայրը հեղուկ է (ջուր), իսկ դիսպերս ֆազը պինդ մարմինը, դրանք համարվում են սուսպենզիաներ: Հյութերում կոլոիդների ընդհանուր քանակը կախված է պտղի տեսակից ն սորտից, ինչպես ն նակլիմայական պայմաններից: Խաղողի հյութում կոլոիդների ընդհանուր պարունակությունը տատանվում է 4 - 12 գր/լ, իսկ խնձորի հյութում միջինը 5 գր/լ: Որպեսզի անջատվեն կախված մասնիկները ն ստացվի պարզ հյութ, անհրաժեշտ է խախտել կոլոիդ համակարգը` առաջացնելով նստվածք: Հյութի աժանումը նստվածքի ն պարզ հեղուկի կոչվում է պարզեցում: Պարզեցման համար ավական է կոլոիդների քանակի կրճատում 20 – 30 7-ով: Տար երվում են հյութերի պարզեցման հետնյալ եղանակները: 1-ին – ֆիզիկական, որը չի երում հյութի քիմիական կազմի փոփոխություն, դրանցից են քամումը, նստեցումը, ցենտրիֆուգումը, էլեկտրասեպարացիան ն որոշ չափով ենտոնիտով սոսնձումը:

2-րդ – ֆերմենտատիվ, եր նական կամ ներմուծված ֆերմենտների ազդեցությամ տեղի են ունենում կենսաքիմիական ն ֆիզիկաքիմիական փոփոխություններ, առաջ երելով սեդիմենտացիա (մասնիկների միացում, խոշոր մասնիկների գոյացում ն նստեցում): 3-րդ – կոլոիդա-քիմիական, որն ուղղված է կոլոիդ համակարգի քայքայմանը -սոսնձման տար եր եղանակներ, պարզեցումը կուպաժով, ջերմային մշակում (արագ տաքացում, սառեցում ն հալում) մշակում կոագուլյանտով (սպիրտ): 4-րդ – քիմիական` հիմնված հյութում պարունակվող նյութերի փոխներգործության վրա կամ քիմիական ռեագենտի ավելացումով: Պարզեցման եղանակներն ունեն համակցված նույթ: Քամում - Քամումն իրականացվում է հյութից պտղամսի խոշոր մասնիկների հեռացման համար: Հյութն անցկացվում է 0,75 մմ անցքերի տրամագիծ ունեցող չժանգոտվող պողպատյա մաղերով կամ կոշտ կտորի միջով: Նստեցում - Նստեցումն անհրաժեշտ է, որպեսզի մասնիկները ծանրության ուժի շնորհիվ անջատվեն ն նստեն տարողության հատակին: Նստեցումով հնարավոր է ազատվել միայն 10-4 սմ տրամագծով մասնիկներից: Ցենտրիֆուգում - Հյութի սուսպենզիան մասնիկների անջատումը խիստ արագանում է ցենտրիֆուգելով: Ցենտրիֆուգաների ռոտորների պտույտների թիվը 6500 - 7500 պտ/ր: Ցենտրիֆուգելուց հետո հյութը չի պարունակում խոշոր մասնիկներ, սակայն այն պղտոր հեղուկ է: Էլեկտրասեպարացիա - Հյութում կայուն հոսանք անցնելիս` տեղի է ունենում էլեկտրոլիզ: Էլեկտրոդներից անջատվող գազային շտիկները ադսոր ում են կախված մասնիկները ն արձրացնում մակերես, որտեղից հեռացվում են: Արդյունքում նստվածքի քանակը հետագայում պակասում է 70 – 75 7-ով, իսկ հյութի համը ն քիմիական կազմը չեն փոխվում: Էլեկտրասեպարացիան իրականացվում է 15 - 30 ր: Ինքնապարզեցում – Տնական պահպանման ընթացքում հյութը աժանվում է պինդ ն հեղուկ ֆազերի ն ֆիլտրելուց հետո ստացվում պարզ հյութ: Ինքնապարզեցումը պահպանելիս հյութում ընթացող ֆերմենտատիվ ն քիմիական պրոցեսների հետնանք է: Պտուղները պարունակում են պեկտազա ֆերմենտը, որի ազդեցությամ պեկտինային կոմպլեքսից անջատվում է մետոքսիլային խմ երը, առաջանում են անլուծելի միացություններ, որոնք ն նստում են:

Ինքնապարզեցում առաջանում է նան դա աղանյութերի ն սպիտակուցների փոխներգործությունից` առաջացնելով անլուծելի միացություններ: Ինքնապարզեցումից կոլոիդների ընդհանուր քանակը պակասում է 20 – 25 7-ով: Ինքնապարզեցման տնողությունը կախված է հյութի քիմիական կազմից ն ֆերմենտների ակտիվությունից, կարող է կազմել մի քանի շա աթից մի քանի ամիս: Կիրառվում է խաղողի համար, պահպանելով հյութ-կիսապատրաստուկը 3-4 ամիս: Խնձորի հյութը ինքնապարզեցման չի ենթարկվում: Պարզեցումը ֆերմենտային պատրաստուկներով - Ֆերմենտների պարզեցնող հատկությունը ացատրվում է դրանց պեկտոլիտիկ հատկությամ : Այդ դեպքում պեկտինների լրիվ քայքայում տեղի չի ունենում, խաղողի հյութում պահպանվում է պեկտինների 75 7-ը, խնձորի հյութում` 55 7-ը: Պարզեցումը տարվում է կամ չոր ֆերմենտային պատրաստուկով կամ դրանց թուրմով: Թուրմ ստանալու համար չոր պատրաստուկի վրա լցվում է նրա կշիռը 4-5 անգամ գերազանցող քանակի հյութ, պահվում 3-4 ժամ` 40-42 0C-ում ն ֆիլտրվում: Հյութի պարզեցման համար տրվում է մաքուր ֆերմենտային պատրաստուկ` 0,02 – 0,03 7-ի չափով: 20 0C-ում պահվում է 3-4 ժամ, 40-50 0Cում 1 - 2 ժամ: Սկզ ում փոքրանում է հյութի մածուցիկությունը, որը հետնանք է կոլոիդ համակարգի կայունազրկման: Այնուհետն սկսվում է պոլիգալակտուրոնային թթվի քայքայումը գլյուկոզիդային կապերի շրջանում, առաջացնելով մոնոգալակտուրոնային թթուներ, որից հետո սկսվում է սեդիմենտացիա: Դեպեկտինիզացիայի ենթարկված հյութը տաքացվում է մինչն 80-85 0C` ֆերմենտների ինակտիվացիայի ն սպիտակուցների կոագուլյացիայի նպատակով: Սոսնձում – Հյութերի սոսնձումը` հյութերի պարզեցումն է իրականացված կոլոիդ լուծույթների ավելացումով: Այդ լուծույթները չեզոքացնում են նական կոլոիդները` առաջ երելով սեդիմենտացիա: Սոսնձանյութերից են ժելատինը, ձկան սոսինձը, ագարը, մանանեխի թեփը կամ սերմերը, ալգինաթթվի նատրիումական աղը ն այլն: Պտղահյութերը պարզեցնելիս` եր եմն ժելատինի հետ օգտագործվում է տանին: Ժելատինի մոլեկուլները կրում են դրական լիցք, պտղահյութի պեկտինային կոլոիդները լիցքավորված են ացասական, որոնք չեզոքանում են ժելատինով` առաջացնելով խոշոր մասնիկներ ն սեդիմենտացիա: Ժելատինի լուծույթները առաջացնում են նան նույնանուն լիզքավորված սպիտակուցների կոլոիդների կոագուլացիա:

Պարզեցում առաջացնող սոսնձումը կախված է նան սպիտակուցների ն դա աղանյութերի միացումից չլուծվող միացությունների առաջանալուց: Առավել հաճախ օգտագործվում է ժելատինի ն տանինի 1 7-ոց լուծույթներ (ջրում կամ հյութում): Արտադրական պարզեցումը (10 – 12 0C) տնում է 6 - 10 ժամ: Պարզեցումը ֆերմենտային պատրաստուկով ն ժելատինով - Պարզեցման այս եղանակի դեպքում սկզ ից ավելացվում է ֆերմենտային պատրաստուկը, այնուհետն ժելատինը: Խնձորի հյութը այս եղանակը կիրառելիս, 20 0C-ում պարզվում է 1 ժամ ավամարին ավելացնելուց հետո ն լրացուցիչ 1 ժամ ժելատին ավելացնելուց հետո: Ֆերմենտների անհրաժեշտ քանակը որոշվում է հյութում կոլոիդների քանակով, որը հաշվարկվում է հյութի հարա երական մածուցիկությամ : X 

  6,2  4,76 : 0

Պարզեցումը մանանեխով - Մանանեխի մանրափոշին երում է պարզեցում, սակայն հյութին տալիս է տհաճ համ: Կիրառվում է խիստ սահմանափակ, հաճախ այլ եղանակների հետ կոմ ինացված: Պարզեցումը ակնթարթային տաքացմամ - Հյութի արագ տաքացումը ն հովացումը փոխում է սպիտակուցային մոլեկուլների կառուցվածքը, տեղի է ունենում սպիտակուցների կոագուլյացիա ն սեդիմենտացիա: Արագ տաքացնելիս` կոլոիդների ընդհանուր պարունակությունը պակասում է, մի քանի րոպե տաքացնելիս` կոլոիդների քանակն ավելանում է: Այդ պատճառով տաքացմանը պետք է հետնի արագ հովացումը, ընդհանուր 10 վրկ տնողությամ : Խնձորի հյութը տաքացվում է 800C, իսկ խաղողինը` 750C, հովացվում 15 - 200C: Արդյունքում մասնիկների մեծ մասը նստում է: Սոսնձումն իրականացվում է խողովակային կամ թիթեղավոր (անընդհատ գործողության) ջերմափոխանակիչներով: 1-ին ջերմափոխանակիչում տեղի է ունենում տաքացում գոլորշիով: 2-րդում հովացումը սառը ջրով, ավելի հաճախ` սառնակրով: Այս եղանակը թույլ է տալիս պարզեցումը տանել անընդհատ հոսքով: Սառեցում ն հալում - Սառեցումը ն հալումը երում է կոլոիդների պակասում 5–15 7-ի չափով, հյութի մածուցիկությունն իջնում է 5–10 7-ով: Այս եղանակով լրիվ պարզեցում ստանալ հնարավոր չէ: Պարզեցումը հողերով - Պարզեցման համար կիրառվում են հրա խային ծագման հողեր ( ենտոնիտներ ն սու ենտոնիտներ), որոնց հիմնական մասը` մոնտմորիլլոնիտ հանքանյութն է nԸճքԺOAl2O3  5SiO2  XH 2O : Հողերի պարզեցնող հատկությունը ացատրվում է հյութերի կոլոիդների լիցքերի լիցքաթափումուվ:

Պարզեցնելիս` հյութին ավելացվում է ենտոնիտ (0,1 – 0,2 7, երեմն մինչն 2 7) լավ խառնվում, թողնվում հանգիստ մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր, որից հետո դեկանտվում ն ֆիլտրվում: Խաղողի հյութը ակնթարթային տաքացմամ ն հովացմամ մշակելուց հետո պարզեցվում է հյութին ենտոնիտ ավելացնելով ն անմիջապես ֆիլտրելով: Բենտոնիտը նստում է ֆիլտր-ստվարաթղթի պատերին` թույլ չտալով ստվարաթղթի խցանում: Հյութին ավելացվում է ենտոնիտի մանրափոշի` 125 գ ֆիլտրող մակերեսի 1 մ հաշվով: Ֆիլտրման հետագա գործընթացում ենտոնիտի ավելացում չի պահանջվում: Պարզեցումը կոագուլյանտով – Կիրառվում է էթիլ սպիրտ, կիսապատրաստուկների պահպանման ն պարզեցման համար: Բնական հյութերի պարզեցման համար չի կիրառվում:

ՖՒԼՏՐԱՑԻԱ

Պարզեցված հյութը ֆիլտրվում է ֆիլտր-ստվարաթղթի մամլած ասեստի, սորուն նյութերի (թելավոր աս եստ, կիզիլգիր, ենտոնիտային հող) նյութերի շերտով, որոնք նստեցվում են մետաղական ցանցի կամ ֆիլտրող թաղանթի վրա: Հյութի կախված մասնիկները մասամ նստում են մակերեսին, մասամ թափանցում ֆիլտրող նյութի միջին հատված: Պտղահյութերը ֆիլտըրվում են ոչ արձր կայուն ճնշման պայմաններում: Ճնշումը արձրացնելիս` հյութի օրգանական մասնիկները հեշտությամ սեղմվում են, փակելով ֆիլտրող նյութի անցքերը, դանդաղեցնելով, իսկ հետագայում դադարեցնելով ֆիլտրումը: Ֆիլտրման համար կիրառվում են տար եր կառուցվածքի ֆիլտրեր` ֆիլտր-մամլիչներ, թմ ուկային ֆիլտրեր, նստեցրած շերտով ֆիլտրեր ն այլն: Նստեցրած շերտով ֆիլտրերը կազմված են ուղղահայաց մետաղական իրաններից, որոնք պատված են խիտ մետաղական ցանցերով ն միացված մեկ ընդհանուր պարզ հյութի ընդունարանին: Մետաղական ցանցի վրա քաշվում է սինթետիկ կտոր, որի վրա նստեցվում է ֆիլտրող նյութը, թելավոր ազ եստ, կիզիլգիր կամ ենտոնիտային հող: Ֆիլտրված հյութը անցնում է ընդհանուր հավաքարան: Նման աշխատանքային սկզ ունք ունեն թմ ուկային ֆիլտրերը: Թմ ուկի վրա նստեցվում է ֆիլտրող նյութը, իսկ ֆիլտրումն իրականացվում է թմ ուկում վակուում ստեղծելով: Ֆիլտրող նյութը նստեցնելու համար այն խառնվում է հյութի սկզ նական քանակին, հյութն անցնում է, իսկ ֆիլտրող նյութը նստում սինթետիկ կտորի վրա, կազմելով 6,0 – 8,0 մմ հաստությամ շերտ: Հյութի հաջորդ աժինների հետ ֆիլտրող նյութ չի տրվում:

Ֆիլտր մամլիչներում օգտագործվում է ֆիլտր-ստվարաթուղթ, որը սեղմվում է մետաղական ցանցերի միջն: Ֆիլտր-ստվարաթուղթը իրենից ներկայացնում է մամլված ազ եստաթաղանթանյութային տախտակ: Ֆիլտրելու աշխատանքային գործընթացում ֆիլտրման արագությունը գնալով թուլանում է ն միջինը 15 ժամ աշխատելուց հետո պահանջվում է փոխել ֆիլտրերը: Որպեսզի կանխվի ֆիլտրվող հյութի գույնի մգացումը անհրաժեշտ է ացառել շփումն օդի հետ, հյութը մինչ ֆիլտրումը տաքացնել մինչն 100 0C:

ԴԵԱԷՐԱՑԻԱ

Հյութերի արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում օդը վատացնում է հյութերի որակը, դա աղանյութերն օքսիդանում են` մգացնելով հյութի գույնը: Խաղողի հյութում օդը քայքայում է ներկանյութերը` առաջացնելով նստվածք, քայքայվում են նան վիտամինները: Հյութից օդի հեռացումը հնարավոր է տաքացմամ կամ մեխանիկական օդազրկմամ : Տաքացման համար կիրառելի են անընդհատ գործողության ջերմափոխանակիչները: Մեխանիկական դեաէրացիան իրականացվում է վակուումի միջոցով: ԼՑՆՈՒՄ Հյութերը լցվում են ապակյա, թիթեղյա, ալյումինե, պոլիմերային նյութերից պատրաստված ն ստվարաթղթե տուփերի կամ շշերի մեջ: Հյութի ջերմաստիճանը լցնելիս, տարայից կախված, տար եր է: Տաք լցնելիս` առանց ստերիլիզացիայի 90 - 95 0C: Ստերիլիզացնելով` 50 - 60 0C, նույնը պոլիմերային ն ստվարաթղթե տարաների դեպքում:

ՀՅՈՒԹԵՐԻ ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

Հյութերի պաստերիզացիա - Ստերիլիզացիան 100 0C-ից ցածր ջերմաստիճաններում 75 - 85 0C 10 - 60 ր., 90 - 92 0C 4 - 5 ր ընդհատ ն անընդհատ գործողության ստերիլիզատորներում: Տաք լցնում - Մրգահյութերն ունեն արձր ակտիվ թթվություն ն դըրանցում կարող են զարգանալ տաքացման դեպքում, ոչ կայուն միկրոֆլորա` որ ոսասնկեր ն խմորասնկեր: Նշվածը հաշվի առնելով հյութը հաճախ պահածոյացնում են տաք լցումով` տաքացնելով 90 - 95 0C 30-40 վրկ ն հենց այդ ջերմաստիճանում լցնում նախօրոք պաստերիզացված տաք տուփերի կամ շշերի մեջ: Փակելուց հետո տարաները ուշ են հովանում, այսպիսով ձեռք է երվում ստերիլիզացնող էֆեկտ: Եղանակի թերությունն այն է, որ տնական արձր ջերմաստիճանը կարող է խթանել մելանոիդա81

յին ռեակցիաները, որի պատճառով հյութը ձեռք է երում տհաճ, եփված մթերքի համ ն մգանում է: Այս երնույթները կարող են նկատվել ավականին ուշ` պահպանման ընթացքում: Ասեպտիկ պահածոյում - Եղանակը հիմնված է - տաքացում 120 - 135 0C 15 - 20 վրկ., արագ հովացում 25 - 30 0C ն լցնում մեծ տարողությունների մեջ: Տաքացումը ն հովացումը իրականացվում է խողովակային կամ թիթեղնավոր ջերմափոխանակիչներով: Ասեպտիկ եղանակով մշակված հյութը լցվում է նան թիթեղյա տուփերի մեջ: Թե թիթեղյա տուփերը, ն թե մեծ տարողությունները նախապատրաստվում են ստերիլիզացվելով 210 0C-ի գոլորշով: ԱՄՆ-ում թիթեղյա տուփերը ստերիլիզացնում են ինֆրակարմիր ճառագայթներով մինչն 180 0C: Մոլդովայում լցվում է թիթեղյա տակառների մեջ, դրանք ստերիլիզացնելով 105 – 110 0C` 50 - 60 վրկ. ն հովացվում մինչն 30 0C: Բոլոր դեպքերում լցվում է ստերիլ պայմաններում ն անմիջապես մակափակվում: Հյութի պահպանումը ածխաթթու գազի ճնշման տակ – CՕ2-ի 1,5 7 պարունակությունը ճնշում է մանրէներին ն կտրուկ իջեցնում ֆերմենտների ակտիվությունը: Այս երնույթի վրա է հիմնված հյութի պահպանումը CՕ2-ով հագեցած միջավայրում հերմետիկ ցիստեռնաներում: Որպեսզի ապահովվի CՕ2-ի 1,5 7-ոց խտություն անհրաժեշտ է ստեղծել հետնյալ պայմանները` ճնշում ն ջերմաստիճան: Ջերմաստիճան, 0C Ճնշում, ՄՊա 0.37 0.46 0.57 0.68 0.82 Ավելի ցածր (-1… -2 0C) ջերմաստիճաններում պահպանելիս CՕ2-ի լուծման փոխարեն կարելի է կիրառել CՕ2-ի արձ: Մինչն լցնելը ցիստեռններից օդը հանելու նպատակով ջուր է լցվում, որը հետագայում դուրս է մղվում CՕ2-ով: Պահպանվող հյութի որակը գնահատվում է դրանում սպիրտի պարունակությամ : Հյութերը պահպանում են նան ազոտի ճնշման տակ: CՕ2-ով կամ ազոտով պահպանելիս հյութը լրիվ պարզեցման ն ֆիլտրման չեն ենթարկում, քանի որ պահպանման ընթացքում այն պարզվում է, հետագայում հյութը ֆիլտրվում ն լցվում է փոքր տարաներ: Գազացված հյութեր - Ձեռք են երում հաճելի ծարավ հագեցնող, թարմացնող հատկություն, CՕ2-ը լավացնում ն ինտենսիվացնում է հյութի ույրը, ճնշում է մանրէներին, կասեցնում թթվեցման գործընթացը: Հյութը հովացվում է 2 - 4 0C, հագեցվում CՕ2-ով 200 - 400 ԿՊա ճնշման տակ: Մթերքի 1 լիտրում պարունակվում է 3 - 5գր CՕ2: Նպատակահարմար է կիրառել վակուում-սատուրատորներ, այդ նպատակով սկզ ից հյութը ենթարկվում է դեաէրացիայի, այնուհետն հագեցվում CՕ2-ով: Գազացված հյութերը շշերով ենթարկվում են պաստերիզացիայի մեղմ ռեժիմներով:

Քիմիական կոնսերվանտների կիրառումը - Էթիլ սպիրտ ռեկտիֆիկատ վերին մաքրության` ավելացվում է հյութերին 25 - 30 7 օղիալիկյորային արտադրության համար ն 16 7 - ոչ ալկոհոլային ըմպելիքների համար: Սպիրտը ոչ միայն կոնսերվանտ է, այլ նան առաջացնում է կոլոիդների կոագուլացիա ն նստեցում: Սուլֆիտացիան իրականացվում է գազային ՏՕ2-ով, որը տրվում է ալոններից` 0,1 – 0,15 7: Հյութը պահպանվում է տակառներում ն ենթարկվում դեսուլֆիտացիայի օգտագործելուց անմիջապես առաջ տաքացնելով: Նատրիումի ենզոատը ավելացվում է հյութին 0,1 7 ենզոյաթթվի հաշվով, Սոր ինաթթուն օգտագործվում է 0,05 7-ի չափով: Գերմանիայում օգտագործվում է պիրօուգոլային թթվի դիէթիլային եթերը – 0,02 -0,03 7 պարզեցված ն 0,03 – 0,06 7 պտղամսով հյութերի համար: Այս թթուն ջրում չի լուծվում, լուծվում է սպիրտում, հյութ է ներմուծվում ազոտի կամ CՕ2-ի հետ, մեկ օրում հիդրոլիզվում է` առաջացնելով սպիրտ ն CՕ2: Այսպես պահածոյում են հյութերը հերմետիկ տարաներում: ԱՄՆ-ում կիրառվում է մոնոքլորքացախաթթու – 0, 04 7: Պահածոյացումը արձր հաճախականության հոսանքով - Փոփոխական էլեկտրական հոսանքի դաշտում հյութը էներգիա է կլանում, որը վերածվում է ջերմայինի` ոչնչացնելով մանրէները: Այս եղանակով հնարավոր է մշակել հյութերը ապակյա տարաներում կամ անընդհատ հոսքում: Տնողությունը` 50-60 վրկ: Եղանակը տալիս է էլեկտրաէներգիայի մեծ ծախս, պահանջում արդ սխեմա, սահմանափակ է կիրառվում: Պահածոյացումը իոնիզացնող ճառագայթներով - Խաղողի ն խնձորի հյութերի ստերիլիզացիայի համար անհրաժեշտ է ճառագայթում 10-20 հազար Ջոուլ/կգ դոզայով, այդ ընթացքում արագանում է հյութի պարզեցումը, սակայն տեղի է ունենում հյութի գունազրկում: Պահածոյումը հակա իոտիկներով- կիրառվում է ալլիլո-մանանեխային եթեր` սահմանափակ: Պահածոյացումը սառեցնելով – Ստվարաթղթե տուփերով հյութը սառեցվում է ն պահվում -18 0C-ի պայմաններում: ԱՄՆ-ում հյութը սառեցվում է պոմպով արակ շերտով մղելով, սառած արակ շերտը ձյան նման քերվում է անընդհատ լցվում թիթեղյա տուփերը, փակվում, վերասառեցվում ն պահպանվում` -18 0C-ում:

ԽՏԱՑՎԱԾ ՀՅՈՒԹԵՐ

Խտացված հյութերը արտադրվում են նական հյութերից ջուրը հեռացնելով: Կիրառվում է գոլորշացում, սառեցում կամ հակադարձ օսմոս: Հյութի վերջնական խտությունը կախված է հումքի տեսակից, սկզ նական հյութի պարզությունից ն ջրազրկման եղանակից: Պարզեցված խնձորի հյութը վակուում ապարատներում հնարավոր է խտացնել մինչն 70 7, իսկ

չպարզեցվածը, որը հարուստ է պեկտինային նյութերով ն հեշտությամ դոնդողանում է մինչն 55 7: Պարզեցված հյութերը կրկնակի սառեցնելուց հետո ունենում են 50 - 55 7 չոր նյութեր: Հյութերը խտացվում են վակուում շոգեմշակման ազմակորպուս կամ միակորպուս ապարատներում: Խտացնելիս` սկզ ից իրականացվում է ույրային նյութերի հավաքում, որը վերջում ավելացվում է խտացված հյութին: Խտացված հյութերը պահպանվում են մեծ տարողություններում ասեպտիկ եղանակով կամ իներտ գազերի ճնշման տակ: Փոքր ծավալի տարաներում լցնելիս ենթարկվում են պաստերիզացիայի: Տաք լցնումը ցանկալի չէ, քանի որ վատացնում է մթերքի որակը: Հյութերի խտացումը ցրտով հիմնված է լուծիչի (ջուր) առանձին ն ավելի շուտ յուրեղանալու հատկության վրա: Հյութը նախօրոք հովացվում է 2 - 4 0C, այնուհետն սառեցվում կրիստալիզատորում, ջերմությունը խլելով պատի միջով կամ չեզոք սառնագենտի (CՕ2, ֆրեոն) հետ անմիջական շփման միջոցով: Խտացված հյութի խտությունը կախված է հյութի մածուցիկությունից ն սառեցման վերջնական ջերմաստիճանից: Սառած զանգվածը ստացվում է ձյունանման, սառույցը հյութից անջատվում է ցենտրիֆուգելով: Սառեցումը ն հյութի անջատումը կրկնվում է 2-3 անգամ: Այս եղանակով խտացված հյութը պահպանվում է ցածր ջերմաստիճաններում: Ուսումնասիրվում է խտացումը մեմ րանային ֆիլտրերի օգնությամ :

ՊՏՂԱՄՍՈՎ ՊՏՂԱՀՅՈՒԹԵՐ

(ՆԵԿՏԱՐՆԵՐ, ՀԵՂՈՒԿ ՊՏՈՒՂՆԵՐ)

Մեկ կամ ազմա աղադրիչ նեկտարները իրենցից ներկայացնում են տրորված պտղային զանգված (խյուս), ըմպելիքային կազմություն ձեռք երելու համար` խառնված շաքարաջրի հետ: Խյուս ստանալու համար պտուղները լվացվում են, ջոկվում տեսակավորվում, շոգեհարվում, կորիզանջատվում ն տրորվում, 1,5 – 2,0, ապա` 0,4 – 0,8 մմ թմ ուկի անցքերի տրամագծով երկաստիճան տրորող մեքենաներով: Հնդավորները մինչն շոգեհարումը կարելի է ջարդել: Եր եմն հնդավորներից խյուսը անջատում են առանց ջերմային մշակման, մամլելով 0,1«2,0 ճեղքավոր թմ ուկներով մամլիչներում: Տրորելով անջատված խյուսը ունենում է 500 մկմ չափերի խոշոր մասնիկներ, որն առաջացնում է պատրաստի մթերքի շերտավորում: Մասնիկների չափերը 50-90 մկմ հասցնելու համար խյուսը կամ հյութը ենթարկում են հոմոգենիզացիայի կամ մշակում կոլոիդային աղացներով: Հոմոգենիզատորներում խյուսը 15-20 ՄՊա ճնշման տակ մղվում է 30-100 մկմ չափերի ճեղքերով: Կոլոիդ աղացներում խյուսը մղվում է ռոտորի ն ստատորի միջն, ենթարկվում տրորման ն ռոտորի առաջացրած տատանումներին, որը մոտ է ուլտրաձայնին: Ուլտրաձայնային հոմոգենիզա84

տորներում ի հաշիվ կավիտացիոն երնույթների (ճնշումների տար երություն, տատանում) պտղային մասնիկներում տեղի են ունենում պայթյուններ, առաջանում են շտիկներ (գազային ն գոլորշային), որոնք երում են լրացուցիչ ճնշում ն մասնիկների մանրացում 30 - 60 մկմ: Խյուսը խառնվում է շաքարաջրի հետ, ավելացվում անտիօքսիդանտ ասկոր ինաթթու (0,03 - 0,05 7), եր եմն համը լավացնելու համար կիտրոնաթթու (0,15–0,17 7), ենթարկվում դեաէրացիայի, տաքացվում ն տարայավորվում: Հյութը ստերիլիզացվում է 100 0C-ում: Աղյուսակ 46 Մրգահատապտղային շաքարով հյութերի արտադրման աղադրատոմսեր ն հումքի ու շաքարի ծախսի նորմաներ ԲաղադրաՕշարակի Հումքի Ծախսի նորման, կգ տոմս, 7 խտությու- կորուստ- 1 տ հյութի համար ներ, 7 հումքի շաքարի հյութի օշարակի նը, 7 1 Ազնվամորու 2 Բալի 3 Ելակի 4 Խաղողի 5 Խնձորի 5 (շաք.) 6 Կարմիր հաղարջի 60 7 Հապալասի 7 (շաք.) 8 Հոնի 9 Մասուրի 90 10 (շաք.) 10 Մոշի 11 Նռան 12 Չիչխանի 13 Սալորի 14 Սերկնիլի 15. Սն հաղարջի 16. Վայրի սալորի 17 Տանձի 6 (շաք.) №

Հյութեր

Աղյուսակ 47 Հումքի ծախսի նորման 1000 կգ նական մրգահատապտղային հյութեր արտադրելու համար

№

Հյութեր

Ազնվամորու Բալի Խնձորի պարզեցված չպարզեցված Կարմիր հաղարջի Կեռասի Հոնի Մոշի Նռան Չիչխանի Սալորի Սերկնիլի Սն հաղարջի Վայրի սալորի Տանձի

Թափոններ ջո- Հյութի կելիս ն ելքը, մամլե7 լիս, 7

Հումքի Կորուստներ Ընդամենը Պատծախսի տեխնոլո- թափոնրաստի նորման կգ գիական ներ ն կոմթերքի 1 տ հյութի գործընթաց- րուստներ, ելքը, 7 համար ներում, 7,

Աղյուսակ 48 Բնական ն շաքարով մրգահատապտղային հյութերի ֆիզիկո-քիմիական ցուցանիշներ №

Ցուցանիշներ

Բնական հյութեր արձր առաջին տեսակ տեսակ

Շաքարով հյութեր արձր առաջին տեսակ տեսակ

Չոր նյութերի պարունակություն ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս Ազնվամորու 8,5 Բալի Խաղողի Խնձորի 9,5 Կարմիր հաղարջի 8,5 Կեռաս Հոնի Մասուրի Մոշի 10 Նռան 11 Չիչխանի 12 Սալորի 13 Սերկնիլի 14 Սն հաղարջի 15 Վայրի սալորի 16 Տանձի Սպիրտի պարունակություն, 0,3 0,5 0,3 0,5 7, ոչ ավել Ընդհանուր թթվություն ըստ խնձորաթթվի, 7 Ազնվամորու 0,8 – 1,7 0,6 – 1,5 Բալի 0,9 – 2,4 0,6 – 1,5 Խաղողի 0,5 – 1,6 Խնձորի 0,3 – 1,2 0,3 – 1,2 Կարմիր հաղարջի 1,4 – 2,9 1,0 – 1,9 Կեռաս 0,3 – 1,0 Հոնի 1,0 – 2,9 0,7 – 2,0 Մասուրի 0,8 – 1,8 Մոշի 0,9 – 2,2 0,5 – 1,5 10 Նռան 0,6 – 3,0 0,5 – 2,1 11 Չիչխանի 1,5 – 2,5 0,6 – 1,5 12 Սալորի 0,3 – 1,5 0,3 – 1,1 13 Սերկնիլի 0,8 – 1,6 0,7 – 1,3 14 Սն հաղարջի 1,5 – 3,7 0,9 – 2,2 15 Վայրի սալորի 0,8 – 2,8 0,6 – 2,2 16 Տանձի 0,3 – 0,8 0,2 – 0,8

Աղյուսակ 48-ի շարունակությունը

Սոր ինաթթվի պարունակություն, 7, ոչ ավելի Ծանր մետաղների աղերի պարունակություն, մգ 1 լ հյութին, ոչ ավելի պղինձ ըստ պղնձի անագ ըստ անագի կապար ըստ կապարի Կողմնակի խառնուրդներ

0,06

0,06

5,0 Չի թույլատրվում

5,0 Չի թույլատրվում

Չեն թույլատրվում

Չեն թույլատրվում

կորուստներ պահպանլիս

նստվածք

կորուստներ տեխնոլոգիական գործընթացներում

69,3 60,2

0,3 0,3

2,9 2,9

4,5 4,5

92,5 92,5

Հումքի ծախսը 1 տ պատրաստի հյութի համար, կգ

1տ հյութ-կիսապատրաստուկի համար հումքի ծախսը, կգ

Հիդրավլիկ Շնեկային

Հյութի ելքը հումքից, 7

Հյութ-կիսապատրաստուկի ելքը, 7

Կորուստներ հյութկիսապատրաստուկը մշակելիս, 7

Քաղցուի ստացման մամլիչի տեսակը

Հյութ-կիսապատրաստուկի ելքը, 7 Հյութ-կիսապատրաստուկի ծախսը 1 տ պատրաստի մթերքի համար, կգ

Աղյուսակ 49 Հումքի ծախսի նորման պարզեցրած խաղողի հյութ արտադրելիս

64,1 55,7

Աղյուսակ 50 Խաղողի հյութի ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ №

Ցուցանիշներ

1 Չոր նյութերի պարունակություն ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս 2 Թթվություն ըստ գինեթթվի, 7 3 Սպիրտի պարունակություն, 7, ոչ ավելի 4 Նստվածքի առկայություն, 7, ըստ զանգվածի, ոչ ավելի 5 Սոր ինաթթվի պարունակություն, 7, ոչ ավելի 6 Ծանր մետաղների աղերի պարունակություն, մգ 1 լ հյութին, ոչ ավելի պղինձ ըստ պղնձի անագ ըստ անագի կապար ըստ կապարի 6 Կողմնակի խառնուրդներ

Հյութի տեսակը Տեսակավոր Բարձր տեսակի 0,2 – 1,0 0,3

0,2 – 1,0 0,3

0,05

0,10

-

-

Չի թույլատրվում Չի թույլատրվում Չեն թույլատրվում Չեն թույլատրվում

Աղյուսակ 51 Պտղամսով պտղահյութերի աղադրատոմսեր (նեկտարներ) №

Հյութեր

Բալի Դեղձի Խնձորի Ծիրանի Կարմիր հաղարջի Հոնի Սալորի Սերկնիլի Սն հաղարջի

Չոր նյութերի պարունակություն, 7

Հարա երությունը, 7 Շաքարի օշարակի խտությունը, 7 խյուս օշարակ

Աղյուսակ 52 Պտղամսով պտղահյութերի հումքի, կիսապատրաստուկների ն շաքարի ծախսի նորմաներ Թափոններ ն կորուստներ մշակելիս, 7 №

Հյութեր

Բալի Դեղձի Խնձորի Ծիրանի Կարմիր հաղարջի Հոնի Սալորի Սերկնիլի Սն հաղարջի

Հումքի, կիսապատրաստուկի, շաքարի ծախսի նորմաներ, կգ-ով 1 տ-ի համար

կիսապատրաստուկ թարմ կիսապատրաստուկ թարմ հումք ամ ողջա- կրոր- շաքար հումք ամ ողջա- կրորկան ված կան ված 18,5

31,5

Աղյուսակ 53 Պտղամսով պտղահյութերի ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ №

Հյութեր

Բալի Դեղձի Խնձորի Ծիրանի Կարմիր հաղարջի Հոնի Սալորի Սերկնիլի Սն հաղարջի

Չոր նյութերի պարունա- Թթվություն, ըստ Պտղամսի պարուկություն, ըստ ռեֆրակ- խնձորաթթվի 7, նակություն, 7, ոչ ավելի տոմետրի, 7, ոչ պակաս ոչ ավելի 0,6 – 1,6 0,5 – 0,9 0,2 – 1,0 0,5 – 1,1 0,7 – 1,6

0,5 – 1,4 0,5 – 0,9 0,4 – 0,8 0,8 – 1,9

Սպիրտի պարունակությունը, 7, ոչ ավելի – 0,4 Սոր ինաթթվի պարունակությունը, 7, ոչ ավելի – 0,06 Ծանր մետաղների աղերի պարունակություն, մգ 1 լ հյութին, ոչ ավելի պղինձ ըստ պղնձի անագ ըստ անագի կապար ըստ կապարի – չի թույլատրվում կողմնակի խառնուրդներ – չեն թույլատրվում:

ԵՐԿՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 6. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՐԱԾ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ ԸՍՏ ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ՏՈՒՓԵՐԻ

ՀՀ պահածոների արտադրությունում պատրաստի մթերքն ըստ պայմանական տուփերի հաշվարկման համար ընդունված են 2 պայմանական միավորներ: Որպես ծավալային պայմանական տուփի միավոր ընդունված է թիթեղյա տուփի ծավալը` հավասար 353,4 մլ-ի, որպես կշռային պայմանական տուփի միավոր` մթերքի 400 գ -ը: Ծավալային այմանական տուփերով են հաշվարկվում մրգերից, անջարեղեններից, մսից, ձկնեղենից ն կաթից արտադրված ոլոր տեսակի պահածոները ացառությամ մուրա աների, ջեմերի, ժելեների, պովիդլոների, մրգա անջարեղենային հյութերի, սոուսների, պյուրեների, մածուկների ն մարինադների, որոնք հաշվարկվում են կշռային պայմանական տուփերով: Որպեսզի որոշվի ծավալային պայմանական տուփերի թիվը, ցանկացած տարայում անհրաժեշտ է այդ տարայի ծավալը աժանել ծավալային պայմանական տուփի միավորի (353,4 մլ) վրա: Կշռային պայմանական տուփերի թվի որոշման համար անհրաժեշտ է տարայի պարունակության կշիռը աժանել կշռային պայմանական տուփի միավորի (400 գ) վրա: Բացառություն են կազմում խտացրած տոմատամթերքները, որոնք հաշվարկվում են կշռային պայմանական տուփերով` ըստ 12 7 չոր նյութերի պարունակության ն խտացրած մրգային մթերքները (մրգային սոուսներ, մածուկներ), որոնց համար ըստ չոր նյութերի պարունակության սահմանված են գործակիցներ: 32 7 չոր նյութերի պարունակությամ մրգային սոուսների ն 18 7-ոց մրգային մածուկների համար գործակիցը հավասար է 1,5-ի, 25 7-ոց մրգային մածուկներինը 2,0-ի, 30 7-ոցինը` - 2,5-ի, 45 - 7-ոց խտացրած մանդարինի հյութինը` 4,5-ի, իսկ 55 7-ոց խնձորի հյութինը` 5,0-ի:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԲԱՂԱԴՐԱՏՈՄՍԵՐԻ, ՀՈՒՄՔԻ, ՕԺԱՆԴԱԿ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԾԱԽՍԻ, ՄՆԱՑՈՐԴՆԵՐԻ ԵՎ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Պահածոների որակը գնահատվում է զգայաորոշման, քիմիկատեխնիկական ն մանրէա անական հետազոտությամ : Այն մեծ չափով կախված է աղադրատոմսից, այսինքն այն նյութերի մասնա աժիններից, որոնցից կազմված է պահածոն: Ըստ աղադրատոմսի` պահածոները լինում են պարզ ն արդ: Պարզ աղադրատոմսով պահածոներից են նական հյութերը, պյուրեները, որոնք կազմված են մեկ աղադրիչից, պարզ են համարվում նան երկ աղադրիչ պահածոները, որոնցից են մրգային կոմպոտները ն անջարեղենային նական պահածոները: Բարդ աղադրատոմսով պահածոներն են` անջարեղենների խորտիկային, ճաշատեսակային ն խտացրած մրգային ու անջարեղենային պահածոները: Բաղադրատոմսով են պայմանավորված պահածոյի զգայաորոշիչ, քիմիկաֆիզիկական ցուցանիշները, որոնք պետք է համապատասխանեն որոշակի ստանդարտի: Որքան արդ է աղադրատոմսը, այնքան ավելի շատ ցուցանիշներ են մտնում տվյալ պահածոյի ստանդարտում: Բոլոր տեսակի պահածոների համար գոյություն ունեն հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսերի հաստատված նորմաներ: Ծախսի նորմաները որոշվում են հումքից սննդում առաջացող մնացորդներով, որոնք կամ սննդում ընդհանրապես, կամ տվյալ պահածոյում չեն օգտագործվում: Հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսի նորմաները կախված են նան արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում առաջացող թափոններից, որոնցից լիովին խուսափել հնարավոր չէ, սակայն տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի զարգացմանը զուգահեռ հնարավոր է դրանց քանակի կրճատումը: Արտադրությունում առաջացող մնացորդների ն թափոնների ընդհանուր քանակը կազմում են արտադրական կուրուստներ: Այսպիսով միավոր արտադրաքանակի համար պահանջվող հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակները կազմված են աղադրատոմսով նախատեսված քանակների ն արտադրական կորուստների գումարելիներից:

ՏԱՐԲԵՐ ՀՈՒՄՔԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ ՊԱՏՐԱՍՏԻ

ՄԹԵՐՔԻ ԵԼՔԻ ՀԱՇՎԱՐԿ

Տեխնոլոգիական նոր սարքավորումների, ապարատների կառուցվածքային խնդիրներ լուծելիս, գիտահետազոտական աշխատանքներ կատարելիս ն արտադրությունում որակյալ արտադրանք տալու ու արտադրության հսկողության նպատակներով, անհրաժեշտություն է առաջանում հաշվարկել պատրաստի մթերքի ելքը` կախված հումքի ու պատրաստի

մթերքի չոր նյութերի պարունակությունից ն արտադրվող պահածոների աղադրատոմսերից: Ընդունելով հետնյալ նշանակումները` քննարկենք խտացրած տոմատամթերքների ելքը` կախված տոմատի տրորված զանգվածի չոր նյութերի պարունակությունից. 1 - տոմատի տրորած զանգվածի քանակությունը մինչ խտացումը, լ կամ կգ, 2 - պատրաստի մթերքի ելքը, լ կամ կգ, Շ1 - տոմատի տրորած զանգվածի չոր նյութերի պարունակությունը, 7, Շ2 - չոր նյութերի պարունակությունը խտացրած տոմատամթերքներում: Չոր նյութերի պարունակության չափը տոմատի տրորած զանգվա Շ  Շ ծում կլինի 1 1 կգ, իսկ պատրաստի մթերքում` 2 2 կգ: Եթե տոմատի տրորած զանգվածի խտացման տեխնոլոգիական գործընթացում հաշվի չառնենք տեղի ունեցող կորուստները` 1  Շ1  2  Շ 2  (1) Հետնա ար պատրաստի մթերքի ելքը կկազմի`  Շ 2  1 1 (2) Շ2 Եթե տոմատի տրորած զանգվածի ն պատրաստի մթերքի ելքը տըրված է լիտրերով, կշռային միավորների անցնելու համար կարելի է օգտվել յուղ չպարունակող մթերքների համար ստացված փորձնական անաձնից` (3)  267  ո որտեղ  - մթերքի խտությունը 20 0C-ում, տ/մ3, ո -մթերքի չոր նյութերի պարունակությունը, 7:

Օրինակ 1: Խտացման է տրվել 10 000 լ տոմատի տրորած զանգված 6 7 չոր նյութերի պարունակությամ ն խտացվել մինչն 29 7 չոր նյութերի պարունակությունը: 29 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի մածուկի ելքը կորոշվի` 1  Շ1 10.000  6   2069 լ: Շ2 29 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի մածուկի խտությունն է` 2 

 1,1218 տ/մ3: 267  29 Հետնա ար ստացված տոմատի մածուկը կկշռի` 20,69  1,1218  2321 կգ: Հաճախ անհրաժեշտ է լինում որոշել խտացրած տոմատամթերքի ելքը ն կշռային միավորներով, ն պայմանական տուփերով` հաշվի առնելով նան տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստները: Կատարենք հետնյալ նշանակումները`  - ելանյութի քանակը, կգ, 1 - պատրաստի մթերքի ելքը, կգ,  2 - պատրաստի մթերքի ելքը պայմանական տուփերով, պ. տ., Շ1 - չոր նյութերի պարունակությունը հումքում, 7, Շ2 - չոր նյութերի պարունակությունը պատրաստի մթերքում, 7,  - արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստների գումարային քանակը ելանյութի նկատմամ , 7: Հումքի ընդհանուր քանակից պատրաստի մթերքի է վերածվում  կգ` թ    կամ   1  հանած կորուստները, այսինքն`    , կգ:   

թ   T  1    Շ1  100  Այդ քանակում կպարունակվեն չոր նյութեր` , կգ: Նույն քանակի չոր նյութեր կպարունակվեն նան անհայտ 1 կգ պատրաստի մթերքում Շ2 չոր նյութերի պարունակությամ : թ   T  1    Շ1 8 Շ  100   1 2

(4)

որտեղից` թ   T  1    Շ1   , կգ (5) 81  Շ2 Պատրաստի մթերքի ելքը պայմանական տուփերով (81) ստանալու համար անհրաժեշտ է պատրաստի մթերքի քանակը (81) ն չոր նյութերի քանակը (C2) հաշվարկել ըստ պայմանական տուփերի համար ընդունված չոր նյութերի պարունակության, այսինքն ըստ 12 7-ի ն աժանել կշռային պայմանական տուփի միավորի (0,4 կգ) վրա:

կամ

թ   T  1    Շ1 100  պտ 82   12  0,4 8 Շ 82  1 2 12  0,4

(6)

Օրինակ 2: Որոշել 25 7-ոց տոմատի մածուկի ելքը կշռային միավորով ն պայմանական տուփերով 40 տ տոմատի 5 7 չոր նյութերի պարունակությամ պտուղներից, ընդունելով տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստները հավասար 8 7-ի:       1    Շ1 40  1 8  5 տ:    1     7.36 Շ2 Պայմանական տուփերով հաշվարկված կստացվի`

    40.0001  8   5   1     Շ   Շ պ. տ.:    2  2     7360  25  38333 12  0,4 12  0.4 12  0.4 12  0.4

38333 պայմանական տուփ կամ 38.333 հազար պայմանական տուփ (հ.պ.տ.): Պահածոների գործարաններում ընդունված տոմատի հումքից միաժամանակ կարող է արտադրվել ն տոմատի մածուկ, ն տոմատի հյութ, որի արտադրման մնացորդներն օգտագործվում են տոմատի մածուկ արտադրելու համար: Եթե ընդունել, որ հասունացած տոմատի պտուղներում պարունակվում է պտղակեղն ն սերմեր 4 7-ի չափով, ապա հյութային էքստրակտորում հյութը (60 7) անջատելուց հետո մնացած զանգվածում այն կկազմի 11,0 – 11,5 7: Որպեսզի հաշվվի խտացված տոմատամթերքի ելքը կշռային միավորներով, որը ստացվում է տոմատի թարմ պտուղներից ն հյութային էքստրակտորից ստացված մնացորդից, անհրաժեշտ է օգտվել հետնյալ անաձնից:   (100  1 )  (100  2 )  Շ1 2  (100  1 )  (100  3 )  Շ 2 1  1 (7)  100 2  Շ 100 2  Շ որտեղ 1 -պատրաստի մթերքի ելքը, տ կամ կգ, Շ -չոր նյութերի պարունակությունը խտացված տոմատամթերքում, 7, Շ1 -- չոր նյութերի քանակը տոմատի թարմ պտուղներում, 7, Շ 2 -- չոր նյութերի պարունակությունը էքստրակտորից անջատված զանգվածում, 7, 1 -կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում, 7, 2 -սերմերի ն պտղակեղնի քանակը թարմ պտուղներում, 7, 3 -95

սերմերի ն պտղակեղնի քանակը էքստրակտորից անջատված զանգվածում, 7:

Օրինակ 3: Հաշվել 25 7-ոց տոմատի մածուկի ելքը 70 տ թարմ պտղից ն 20 տ էքստրակտորային զանգվածից: Չոր նյութերի պարունակությունը թարմ պտղում` 5,5 7, էքստրակտորային զանգվածում` 6,1 7: Կեղնի ն սերմերի քանակը թարմ պտղում` 4 7, էքստրակտորային զանգվածում` 11 7, կորուստները արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` 4,5 7: 1  70 (100  4.5)2 (100  4) 5.5  20  (100  4.5)2 (100 11)  6.1  18.26 տ : 100  25 100  25

Ստացված տոմատ մածուկը պայմանական տուփերով հաշվելու համար անհրաժեշտ է այն վերահաշվարկել ըստ 12 7 չոր նյութերի պարունակության ն աժանել պայմանական տուփի միավորի վրա:   Շ 18260  25 2  1   95100 պ.տ  95.1 հ.պ.տ. 12  400 12  400 Որոշ դեպքերում պահանջվում է որոշել պատրաստի պահածոյի ելքը պայմանական ն ֆիզիկական տուփերով, ելնելով ելանյութի հանձնարարված քանակից, հայտնի աղադրատոմսից ն արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստներից: Հաշվարկման համար կատարենք հետնյալ նշանակումները. 1 --պահածոների ելքը, պ.տ., 2 - պահածոների ելքը, ֆիզիկական տուփ, հատ,  -- վերամշակման տրվող հումքի քանակը, կգ, Տ - ֆիզիկական տուփի մեջ լցվող հումքի քանակը, կգ,  --հումքի ընդհանուր կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում, հումքի սկզ նական քանակի նկատմամ , 7: Եթե ըստ աղադրատոմսի ֆիզիկական տուփի մեջ անհրաժեշտ է լցնել Տ կգ նախապատրաստված հումք, իսկ հումքը նախապատրաստելիս կորուստները կազմել են  7, ապա հումքի քանակն ընդունելով 100 7, մեկ ֆիզիկական տուփի համար պահանջվող հումքի քանակը կորոշվի. Տ  100  100   Ճ քանակի հումքից ֆիզիկական տուփերով պահածոների ելքը կըստացվի` Ճ  100    2  (8) Տ  100 Պահածոների ելքը պայմանական տուփերով որոշելու համար անհրաժեշտ է ֆիզիկական տուփերի քանակը ազմապատկել այդ տուփի փոխանցման գործակցով:

1  2   որտեղ Ճ- կոնկրետ տուփի փոխանցման գործակիցն է:

(9)

Օրինակ 4: Որոշել կոմպոտի ելքը 15 տ ելակից` լցված 500 մլ ծավալի ապակյա տուփերի մեջ, ելնելով ըստ աղադրատոմսի` տուփում 389 գ ելակի քանակից:

Հումքի կորուստները արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում 7 7` 15000  (100  7) 2   35861 տուփ: 0,389 100 Կոմպոտները հաշվարկվում են ըստ ծավալային պայմանական տուփերի, 500 մլ ծավալով ապակյա տուփի փոխանցման գործակիցը որոշելու համար տուփի ծավալը աժանվում է ծավալային պայմանական տուփի միավորի վրա:   1,415 : 353,4 Հետնա ար արտադրված կոմպոտի քանակը պայմանական տուփերով կկազմի` 1  35861  1,415  50743 պ.տ.  50,7 հ.պ.տ.: Ըստ հանձնարարվող աղադրատոմսի, որոշ պահածոների ելքը հաշվարկելիս կարնորվում է ոչ միայն հումքի այլ նան օգտագործվող օժանդակ նյութի չոր նյութերի պարունակությունը: Այդպիսի պահածոներից են մուրաաները, ջեմերը, պովիդլոները ն այլն: Հաշվարկման համար կատարենք հետնյալ նշանակումները` 1 -- մթերքի ելքը, կգ, 2 -- մթերքի ելքը, պ.տ., Տh - ապարատ լցվող նախապատրաստված հումքի քանակը, կգ, C հ - չոր նյութերի պարունակությունը հումքում, 7, Տշ – ապարատ լցվող շաքարի քանակը է, կգ, C շ -- չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում, 7, C պ.մ. -չոր նյութերի պարունակությունն է պատրաստի մթերքում, ըստ

ստանդարտի, 7: Ապարատ լցվող հումքի չոր նյութերի քանակը կկազմի`

Տհ  Շ հ կգ,

շաքարինը` Տշ  Շ շ կգ, հետնա ար ապարատում ընդհանուր չոր նյութերի

պարունակությունը կկազմի`

Տհ  Շ հ Տշ  Շ շ  :

Եթե Cպ.մ. չոր նյութերի պարունակությամ 81 քանակի պատրաստի մթերքի ելքը ընդունենք 100 7, ապա դրա քանակը կորոշվի` Տհ  Շ հ Տ 2  Շ 2  ---- Cպ.մ. ---- 100 որտեղից`

1 

Տ հ  Շ հ  Տß  Շ ß Շå.Ù.

կգ

մթերքի ելքը ըստ կշռային պայմանական տուփերի`   2  1 պ.տ.: 0,4

(10)

(11)

Օրինակ 5: Եփման ապարատ է լցվել 590 կգ մրգային պյուրե 11 7 չոր նյութերի պարունակությամ ն 401 կգ շաքար` 98 7 չոր նյութերի պարունակությամ : Որոշել 65 7 չոր նյութերի պարունակությամ պովիդլոյի ելքը` 1  որը կկազմի`

Β2 

590  11  401  98  704.4 կգ

704.4  1761պ.տ.  1.761 հ.պ.տ: 0.4

ՄԹԵՐՔԻ ԵԼՔԻ ՀԱՇՎԱՐԿ ԸՍՏ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

Պահածոների արդյունա երությունում տապակելիս, չորացնելիս, թառամեցնելիս ն ապխտելիս` անհրաժեշտ է լինում որոշել պատրաստի մթերքի ելքը` կախված դրանցում խոնավության նախնական ն վերջնական պարունակությունից: Ընդունենք վերամշակման է տրվել Խ կգ որնէ սննդամթերք` W1 7 խոնավությամ ն վերամշակելիս խոնավության պարունակությունը հասցվել է W2 7: Պահանջվում է որոշել 8 կգ մթերքի ելքը: Եթե մթերքի նախնական Խ կգ քանակն ընդունենք 100 7, ապա 100 W1-ը կկազմի դրանում չոր նյութերի տոկոսային պարունակությունը: Այդպիսով չոր նյութերի պարունակությունը մինչ վերամշակումը կկազմի`   (100  W1 ) Վերամշակված մթերքում կպարունակվեն նույնքան չոր նյութեր: Եթե 8 կգ քանակը ընդունվի 100 7, այսինքն`

  (100  W2 ) :   (100  W1 )   (100  W2 ) Հետնա ար` ,  Կստացվի մթերքի ելքը` կախված սկզ նական ն վերջնական խոնավության պարունակությունից`   (100  W1 ) (12)  100  W2

Օրինակ 6: «Սիգ ուսական յուղում» պահածո արտադրելիս թառամեցման է տրվել 5 տ ձուկ 77 7 խոնավության պարունակությամ : Որոշել թառամեցրած ձկան քանակը, եթե խոնավությունը իջեցվել է մինչն 62 7: 

5000  (100  77)  3026.3 կգ: 100  62

Օրինակ 7: Տապակման է տրվել 3000 կգ ադրիջան 93 7 խոնավության պարունակությամ : Տապակումից հետո մթերքում խոնավությունը կազմել է 81 7, իսկ ներծծված յուղի քանակությունը 7,5 7: Որոշել տապակված ադրիջանի ելքը : Այդ դեպքում (12)

անաձնը կստանա հետնյալ տեսքը`   (100  W1 )  (100  W2 )  ո որտեղ ո-ներծծված յուղի քանակությունը, 7: 3000  (100  93)   1826.1 կգ: (100  81)  7.5

(13)

ԳԼՈՒԽ 7. ՀՈՒՄՔԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀՈՍՔԱԳԾԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԳՐԱՖԻԿՆԵՐ,

ԱՐՏԱԴՐԱՔԱՆԱԿՆԵՐԻ ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐ

Հումքի ընդունման գրաֆիկներում արտացոլվում է հումքատեսակների գործարան մթերման սկիզ ը ն վերջը` հաշվի առնելով տվյալ տարածաշրջանում հումքատեսակների հասունացման ն երքահավաքի ժամանակահատվածները:

Օրինակ 8: Կազմել ծիրանի, վարունգի, ադրիջանի, տոմատի ն խաղողի հումքի ընդունման գրաֆիկները Արմավիրի մարզում գործող պահածոների գործարանում:

Աղյուսակ 54 Ծիրանի վարունգի, ադրիջանի, տոմատի ն խաղողի ընդունման աշխատանքային գրաֆիկ Հումքատեսակ

Ծիրան Վարունգ

Բադրիջան

Տոմատ Խաղող

ԱՄԻՍՆԵՐ Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմ եր Հոկտեմ եր 26___________28 7____________17 5__________12 1______________________7 12_____________________________________29 20___________19

Ըստ կազմված գրաֆիկի` գործարանում ծիրանը սկսում է ընդունվել հունիսի 26-ից ն շարունակվում է մինչն հուլիսի 28-ը, վարունգը` հունիսի 7-ից մինչն հուլիսի 17-ը, այնուհետն սեպտեմ երի 5-ից մինչն հոկտեմ երի 12-ը, ադրիջան` օգոստոսի 1-ից մինչն հոկտեմ երի 7-ը, տոմատ` հուլիսի 12-ից մինչն հոկտեմ երի 29-ը ն խաղող` օգոստոսի 20-ից մինչն սեպտեմերի 19-ը: Տեխնոլոգիական հոսքագծերի աշխտանքային գրաֆիկներում արտացոլվում են արտադրատեսակը, արտադրման օրերի ն հերթափոխերի թիվը:

Օրինակ 9: Կազմել ծիրանի կոմպոտի ն հյութի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծերի աշխտանքային գրաֆիկները ըստ ծիրանի հումքի ընդունման գրաֆիկի (օրինակ 8): Աղյուսակ 55 Ծիրանի կոմպոտի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծի աշխատանքային գրաֆիկ Հերթափոխեր օր հերթափոխ

ԱՄԻՍՆԵՐ Հունիս Հուլիս 26__________________22

Արտադրական սեզոն

28___________17

Աղյուսակ 56 Ծիրանի հյութի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծի աշխտանքային գրաֆիկ Հերթափոխեր օր հերթափոխ

ԱՄԻՍՆԵՐ Հունիս Հուլիս 29____________- 28 29_____________28 1 ____ 25

Արտադրական սեզոն

Ըստ տեխնոլոգիական հոսքագծերի աշխատանքային գրաֆիկի արտադրական տարում (սեզոն) ծիրանի կոմպոտ արտադրվում է 47 հերթափոխում ն ծիրանի հյութ` 85 հերթափոխում: Արտադրաքանակների աղյուսակները կազմվում են ըստ հոսքագծերի աշխտանքային գրաֆիկների, հաշվի առնելով հոսքագծերի արտադրական հզորությունները:

Օրինակ 10: Կազմել ծիրանի կոմպոտի ն հյութի արտադրաքանակների աղյուսակ ըստ երված օրինակների, եթե 22 7 չոր նյութերի պարունակությամ կոմպոտի արտադրման տեխնոլոգիական գծի հզորությունն է 3 հ.պ.տ./ժամ , իսկ հյութինը` 5 հ.պ.տ./ժամ: Կշռային միավորներով արտահայտելու համար անհրաժեշտ է կոմպոտի համար (հաշվարկվում է ըստ ծավալային միավորների) հաշվի առնելով չոր նյութերի պարունակությունը, որոշել խտությունը, ապա 1հ.պ.տ.-ի կշիռը   1,089 տ/մ3 267  22 կնշանակի 1 հ.պ.տ ծիրանի կոմպոտի կշիռը կկազմի` 1,089  353,4  385 կգ, իսկ 3 հ.պ.տ-ն կկշռի` 3  385  1155 կգ: Ծիրանի հյութը հաշվարկվում է ըստ կշռային պայմանական տուփերի, կնշանակի` 5 հ.պ.տ. հյութը կկշռի` 5  400  2000 կգ: Հերթափոխում արտադրաքանակը գտնելու համար ժամային արտադրաքնակը ազմապատկվում է 7 ժամով, իսկ ըստ ամիսների ն սեզոնում որոշելու համար հերթափոխի արտադրաքանակը ազմապատկվում է հերթափոխերի թվով:

Աղյուսակ 57 Արտադրաքանակներ «Ծիրանի կոմպոտ» ն «Ծիրանի հյութ» արտադրատեսակների համար հ.պ.տ -ներով ն կշռային միավորներով` ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների` սեզոնում Ժամ Հերթափոխ Հունիս Հուլիս Սեզոն Արտադրատեսակ հպտ տ հպտ տ հպտ տ հպտ տ հպտ տ Ծիրանի 1.15 21 8.05 168 64.4 819 313.9 987 378.4 կոմպոտ Ծիրանի հյութ 2.0 140 56.0 2835 1134 2975 1190 Ընդամենը երկու արտադրա- 8 3.15 56 22.05 308 120.4 3654 1447.9 3962 1568.4 տեսակ

Ըստ ստացված արդյունքների` երկու արտադրատեսակների ընդհանուր քանակը արտադրական սեզոնում կազմում է 1568,4 տ, 3962 հ.պ.տ. կամ` 3,962 մ.պ.տ. (միլիոն պայմանական տուփ):

ԳԼՈՒԽ 8. ՀԱՆՁՆԱՐԱՐՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱԲՈՒԹՅԱՄԲ

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Բանջարեղենների նական պահածոներ

Օրինակ 11: Կատարել հերթափոխում 30 հ.պ.տ. արտադրողականությամ տոմատ հյութի տեխնոլոգիական հաշվարկ: Օգտագործվում են 850 մլ ծավալի ապակյա շշեր: Աղյուսակ 58 Հումքի ընդունման գրաֆիկ Հումք Տոմատ

Օգոստոս

ԱՄԻՍՆԵՐ Սեպտեմ եր

Հոկտեմ եր

5.____________________________________________.20

Աղյուսակ 59 Տոմատի հյութի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծի աշխատանքային գրաֆիկ Հերթափոխեր օր հերթափոխ

ԱՄԻՍՆԵՐ Օգոստոս Սեպտեմ եր Հոկտեմ եր 5._______________________________________.20 15._______________________.5 25.________________.30

Սեզոն

Աղյուսակ 60 Արտադրաքանակ ըստ հանձնարարականի ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների, սեզոնում հ.պ.տ-ներով Արտադրատեսակ Ժամ Հերթափոխ Օգոստոս Սեպտեմ եր Հոկտեմ եր Սեզոն Տոմատի հյութ 4,28

1 հ.պ.տ. պահածոյի համար անհրաժեշտ հումքի քանակի հաշվարկ Տոմատի հյութը պարզ աղադրատոմսով պահածո է, հաշվարկվում է ըստ կշռային պայմանական տուփերի: Պահածոյի կազմում տոմատից զատ այլ նյութեր չկան: Կնշանակի պատրաստի 1 հ.պ.տ. պահածոն կկշռի 400 կգ (Տտ - 400 կգ): 1 հ.պ.տ տոմատի հյութի արտադրման տոմատի հումքի պահանջվող քանակի հաշվարկման համար, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստները: Տոմատի հյութը արտադրվում է տեխնոլոգիական երկու սխեմայով, մեկում հյութանջատումը իրականացվում է էքստրակտորով, մյուսում եռաստիճան տրորող մեքենայով: Առավել արձրորակ հյութ ստացվում է էքստրակտորով հյութանջատելով, որի դեպքում արտադրական կորուստների ն մնացորդների գումարային քանակը կազմում է 407 ( Ե - 40 7): Տոմատի պտուղներից հյութի կազմ են անցնում պտղահյութը ն պըտղամսի նուր մասերը, արտադրական մնացորդները ենթարկվում են տրորման ն անջատված պտղամիսն օգտագործվում է տոմատի մածուկի արտադրման համար: 1 հ.պ.տ-ի համար պահանջվող հումքի քանակը (1) կստացվի`

Τտ

Տտ  100 400  100  666.6 կգ:  100  Ρ տ 100  40

Աղյուսակ 61 Անհրաժեշտ հումքի քանակ ժամում, հերթում, ըստ ամիսների սեզոնում տոննաներով Հումք Տոմատ

1 հպտ-ի Ժամ Հերթափոխ Օգոստոս նորման 0,666

2.85

19.8

1009.8

ՍեպտեմՀոկտեմ եր Սեզոն եր

3286,8

Պահածոների արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծերում պահանջվող արտադրողականությամ սարքավորումներ ն ապարատներ ընտրելու համար, անհրաժեշտ է հաշվարկել թե կոնկրետ որնէ տեխնոլոգիական գործընթացում ինչ քանակի հումք կամ կիսապատրաստուկ է անհրա103

ժեշտ վերամշակել: Այդ նպատակով պահանջվում է արտադրական կորուստների ն մնացորդների ընդհանուր քանակը աշխել ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների ն կազմել տեխնոլոգիական գործընթացների կիսապատրաստուկների աղյուսակ: Աղյուսակը կազմվում է 1 ժամվա համար, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ տեխնոլոգիական սարքավորումների արտադրողականությունը սահմանվում է արտադրող գործարանի, կամ առաջավոր պահածոների գործարանի կողմից միավոր ժամանակի (1 ժամ) համար: Աղյուսակ 62 Կիսապատրաստուկների ելքը ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների մեկ ժամվա համար

Տեխնոլոգիական գործընթացներ Ընդունում, պահպանում Լվացում Ջոկում, տեսակավորում Ջարդում Տաքացում Էքստրակցիա Տաքացում Հոմոգենիզացիա Դեաէրացիա Տաքացում Լցնում Մակափակում Ստերիլիզացիա Ընդամենը

Ստուգում`

Sï 

Կորուստներ կգ --1,0 28,5 2.5 70,5 0,5 14,2 --33,5 954,7 --0,5 14,2 1,0 28,5

Հումք ն կիսապատրաստուկներ, կգ 2821,5 2736,8 2736,8 1782,1 1782,1 1767,9

1.0

28.5

1739.4

1710.9

1714.3  "33.7  444 4.28

կգ:

Պահանջվող շշերի ն կափարիչների քանակի հաշվարկ Տոմատի պտուղներում չոր նյութերի պարունակությունը կազմում է 4-7 7, քանի որ տոմատի հյութ արտադրելիս հումքը ենթարկվում է այնպիսի տեխնոլոգիական վերամշակման, որը անջատված հյութի խտացում չի ենթադրում ն տոմատի հյութը կունենա այնպիսի չոր նյութերի պարունակություն, ինչպիսին հումքում է: Պահածոների տեխնոլոգիական հաշվարկներում ընդունված է, որ մինչն 10 7 չոր նյութերի պարունակությամ պահածոներ հաշվարկելիս խտությունը հաշվի չառնել, այսինքն ընդունել, որ միավոր ծավալում տեղա104

վորվում է նույնքան կշռային միավոր: 850 մլ ծավալի ապակյա շշերի փոխանցման գործակիցը կստացվի` K   2,125 : 1 հ.պ.տ տոմատի հյութ տարայավորելու համար պահանջվող շշերի քանակը կկազմի`  470,58 շիշ: 2,125 Տուփերի, շշերի լվացման, շոգեհարման, լցման, մակափակման ն ստերիլիզացիայի գործընթացներում տեղի է ունենում տարաների կորուստ 1,9 7-ի չափով, որը հաշվի առնելով 1 հ.պ.տ. տոմատի հյութի տարայավորման համար կպահանջվի` 470.58  1.019  479.5 շիշ: Թիթեղյա կափարիչների կորուստը կազմում է 1,5 7: Կափարիչների պահանջվող քանակը կստացվի` 470 .58  1.015  477 .6 կափ: Աղյուսակ 63 Տոմատի հյութի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծում պահանջվող ապակյա շշերի ն թիթեղյա կափարիչների պահանջվող քանակներ ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների սեզոնում հազար հատերով Անվա-նում Ապակյա տուփ Թիթեղյա կափարիչ

1 հպտ-ի Ժամ նորման

Հերթափոխ

Օգոստոս

Սեպտեմեր

ՀոկտեմՍեզոն եր

0.4795

2.05

14.38

733.63

1294.65

359.62

2387.91

0.4776

2.04

14.33

730.73

1289.52

358.20

2378.45

Օրինակ 12: «Կատարել կանաչ լո ի նական» պահածոյի տեխնոլոգիական հաշվարկ ժամում 1200 կգ պահածո արտադրելու կարողությամ : Օգտագործվում են № 8 թիթեղյա տուփեր: Հաշվարկումը կատարել կշռային միավորներով: Աղյուսակ 64 Հումքի ընդունման գրաֆիկ Հումք Կանաչ լո ի

ԱՄԻՍՆԵՐ Հունիս Հուլիս Օգոստոս 20______________________________.24

Աղյուսակ 65 «Կանաչ լո ի նական» պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծի աշխատանքային գրաֆիկ Հերթափոխեր օր հերթ

ԱՄԻՍՆԵՐ Հունիս Հուլիս Օգոստոս 20.______________________________.24 26.________________________.15

Սեզոն

Աղյուսակ 66 Արտադրաքանակ ըստ հանձնարարականի ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների սեզոնում տոննաներով Արտադրատեսակ ժամ հերթափոխ Կանաչ լո ի 1,2 8,4 նական

Հունիս

Հուլիս

Օգոստոս

Սեզոն

134,4

520,8

327,6

982,8

Միավոր քանակի (1 տ) պահածոյի համար անհրաժեշտ հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակի հաշվարկ Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի «Կանաչ լո ի նական» պահածոյում հումքի քանակը պետք է կազմի ոչ պակաս 60 7, լցահյութը 40 7: Կանաչ լո ու քանակը պատրաստի պահածոյի 1տ-ում կկազմի` 1000  60 Տ1   600 կգ: 1000  40 Լցահյութինը` Տ2   400 կգ: Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում տեղի են ունենում կորուստներ` լո ուց – 8 7, լցահյութից – 3 7: 1 տ «Կանաչ լո ի նական» պահածո արտադրելու համար պահանջՏ  100 600  100   652,2 կգ: վող հումքի քանակը կկազմի` 1  1 100  1 100  8 Լցահյութի քանակը կկազմի` T  Տ2 100  400 100  412,4 կգ: 2 100  թ 100  3 «Կանաչ լո ի նական» պահածոյի լցահյութը կերակրի աղի 3 7-ոց լուծույթ է (Cլ - 37): 1 տ պահածո արտադրելու համար պահանջվող կերակրի աղի քանակը կկազմի` 2  ՇÉ (15) 3  Շ ³ղ

որտեղ Cաղ- չոր նյութերի պարունակությունը կերակրի աղում, Cաղ - 97 7: 412,4  3 3   12,75 կգ: Աղյուսակ 67 Անհրաժեշտ հումքի ն կերակրի աղի քանակներ ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների սեզոնում կշռային միավորներով Չափի 1 տ-ի Ժամ միավոր նորման Կանաչ լո ի տ 0,652 0,782 Կերակրի աղ կգ 12,75 15,3

ՀերթաՕգոսՀունիս Հուլիս փոխ տոս 5,47 87,63 339,56 213,59 107,1 1713,6 6640,2 4176,9

Անվանում

Սեզոն 640,78 12530,7

Աղյուսակ 68 Կիսապատրաստուկների ելք ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների մեկ ժամվա համար

Տեխնոլոգիական գործընթացներ Ընդունում, պահպանում Ջոկում, տեսակավորում Ծայրերի կտրատում Լվացում Ջրախաշում Դարսում Լցահյութի լցնում, մակափակում ստերիլիզացիա Ընդամենը

Կորուստներ կգ 1,0 7,8 0,5 3,9 4,0 31,2 --1,0 7,8 0,5 3,9

Հումք ն կիսապատրաստուկներ, կգ 774,2 770,3 739,1 739,1 731,3

1,0

7,8

727,4

62,4

719,6

Ստուգում` Տ1  719.6  599.7  600 կգ: 1.2

Պահանջվող թիթեղյա տուփերի քանակի հաշվարկ «Կանաչ լո ի նական» պահածոյում չոր նյութերի պարունակությունը մինչն 10 7 է, կնշանակի կարելի է ընդունել, որ միավոր ծավալում կտեղավորվի միավոր կշռով մթերք: Ընտրված 8 թիթեղյա տուփի ծավալը հավասար է 353 մլ, կնշանակի տուփի պարունակությունը կկազմի նույնքան գրամ: Մեկ տոննա «Կանաչ լո ի նական» պահածո արտադրելու համար պահանջվող տուփերի քանակը կկազմի` 1000  2832.8 տուփ: 0.353

Տեղի է ունենում տուփերի կորուստ 1,2 7-ի չափով, որը հաշվի առնելով 1 տ համար պահանջվող տուփերի քանակը կկազմի`

2832 ,8  1, 012  2866 , 7 տուփ:

Աղյուսակ 69 «Կանաչ լո ի նական» պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծերում թիթեղյա տուփերի պահանջվող քանակներ ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների սեզոնում հազար հատերով Անվանում

1 տ-ի նորման

Ժամ

Հերթափոխ

Հունիս

Հուլիս

Օգոստոս

Սեզոն

Թիթեղյա տուփ

2.86

3.43

24.02

384.38

1489.48

936.93

2810.8

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոներ

Օրինակ 13: Կատարել «Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում» պահածոյի տեխնոլոգիական հաշվարկ ժամում 480 կգ տաքդեղից: Հաշվարկը կատարել պայմանական տուփերով: Օգտագործվող տարա` 12 թիթեղյա տուփեր: Աղյուսակ 70 Հումքի ընդունման գրաֆիկ Հումք Տաքդեղ

ԱՄԻՍՆԵՐ Օգոստոս

Սեպտեմ եր

7._____________________________________.26

Աղյուսակ 71 «Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում» պահածոյի տեխնոլոգիական հոսքագծի աշխատանքային գրաֆիկ Հերթափոխեր օր հերթ

ԱՄԻՍՆԵՐ Օգոստոս Սեպտեմ եր 7.__________________________________.26 12.________________________.20

Սեզոն

1 հ.պ.տ պահածոյի համար անհրաժեշտ հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակի հաշվարկ

Պահածոն հաշվարկվում է ծավալային պայմանական տուփերով (1 հ.պ.տ-ի ծավալը 353,4 լ): Կշռային միավորների անցնելու համար օգտվենք յուղ պարունակող մթերքների էմպիրիկ անաձնից: (16) ρ  267 1.23 ո յուղ  ո չ.ն որտեղ ոյուղ - պահածոյի ուսական յուղի պարունակության չափն է, ոյուղ - 6 7, ոչ.ն - չոր նյութերի պարունակությունը պահածոյում, 7, ոչ.ն - 10 – 16 7,   1.0215 կգ/դմ3: 267  1.23  6  13 Կնշանակի 1 հ.պ.տ պահածոն կկշռի` 353 .4 1.0215  361 կգ: Աղյուսակ 72 Պահածոյի կազմը ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի Բաղադրամասեր Տաքդեղ ջրախաշած Լցոն Տոմատ սոուս Ընդամենը

25,0 40,0 35,0

Պարունակություն կգ 1 հ.պ.տ-ում, (Տ) 90,25 144,40 126,35

Աղյուսակ 73 Լցոնի կազմը ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի Բաղադրամասեր

Գազար տապակած Սպիտակ արմատ տապակած Սոխ տապակած Կանաչի Ընդամենը

78,5 8,2 11,2 2,1

Պարունակությոն կգ 1 հպտ-ում, (Տ) 111,19 11,55 15,88 2,88 141,50

Աղյուսակ 74 Տոմատ սոուսի կազմը ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի Բաղադրամասեր

Տոմատի տրորած զանգված 8 7-ոց Շաքար Սն պղպեղ Հոտավետ պղպեղ Ընդամենը

Պարունակություն կգ 1 հպտ-ում, (Տ) 93,75 118,45 6,20 7,83 0,02 0,025 0,03 0,038 126,35

Աղյուսակ 75 Մնացորդներ ն կորուստներ արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում Մնացորդներ ն կորուստներ, 7 լցոնում տապակմաքրում քաջրախաընդ. դարսում, ման Հումք լվացում ընդամենը շում տեսանելի մում լցոնում մապահպ կտրատում կափակում տոկոս 1 Տաքդեղ 2.4 24.0 4.0 --2.0 32.4 2 Գազար 1.5 10.5 -50.0 2.0 1.0 65.0 3 Սպիտակ 1.5 25.0 -35.0 2.0 1.0 64.5 արմատ 4 Սոխ 1.5 17.0 -50.0 3.0 1.0 72.5 5 Կանաչի -35.0 35.0

Տոմատի սոուսի յուրաքանչյուր աղադրիչի ն կերակրի աղի կորուստները 5 7 են` Τ

Տ տ  100 90.25  100  133.50 կգ,  100  Ρ տ 100  32.4 Տ գ  100 111.19  100    317.68 կգ, 100  65 100  Ρ գ

տաք

Τ

Τ

գ





սպ.արմատ

Τ

սոխ



Տ սպ  100 100  Ρ

Տ սոխ  100 100  Ρ



սպ



սոխ

11.55  100  32.53 կգ, 100  64.5

15.88  100  57.74 կգ, 100  72.5

Տկնչ 100  2.88100  4.43 կանաչի  100  կանաչի 100  35

ï.åÛոոր 

Տï.å  100 100  åÛոորւ

ß³ ù³ր 

ë¨åղå 

Տßù  100 100  ß³ ù³ր

Տë¨åղ  100 100  ë¨åղ

հոï.åղå 

կգ,

188.45  100   124.68 100  5 7.83  100   8.24 100  5

0.025  100   0.026 100  5

Տհ.å  100 100  հոï.åղå

կգ,

կգ, կգ,

0.038  100   0.040 100  5

կգ,

³ղ 

Տ³ղ  100 100  ³ղ



2.88  100  3.03 100  5

կգ:

Պահածոյում յուղի քանակի հաշվարկ Գազարը տապակելիս յուղ է ներծծում տապակված զանգվածի 12 7, սպիտակ արմատը 13 7 ն սոխը` 27 7-ի չափերով: Գազարի ներծծած յուղի քանակը կստացվի` 111.19 0.1213.34 կգ, սպիտակ արմատինը` 11,55  0,13  1,50 կգ, սոխինը` 15.88  0.27  4.28 կգ, ընդամենը ներծծված յուղի քանակը կկազմի` 13.34  1.50  4.28  19.12 կգ: Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի «Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում» պահածոյի մեջ ուսական յուղի քանակը պետք է կազմի 6 7: Պահածոյի 1 հ.պ.տ-ում յուղի քանակը պետք է լինի` 3610.06 21.66 կգ, կնշանակի պահածոյում անհրաժեշտ է ավելացնել ուսական յուղ` 21,66  19.12  2.54 կգ: Տապակման տեխնոլոգիական գործընթացում յուղի կորուստները կազմում են 6 7, ավելացվող յուղինը 2 7, որոնք հաշվի առնելով` 1 հ.պ.տ պահածոյի համար պահանջվող յուղի քանակը կկազմի` 19.12  100 2.54  100 Τ յուղ    22.93 կգ: 100  6 100  2 Արտադրաքանակի հաշվարկ ըստ հանձնարարականի 1 ժամում վերամշակվում է 480 կգ տաքդեղ կնշանակի պահածոյի ժամային արտադրությունը հ.պ.տ-ներով կկազմի`

 3.595 հ.պ.տ: 133.5 Աղյուսակ 76

Արտադրաքանակ ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների` սեզոնում հ.պ.տ-ներով Արտադրատեսակ Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում

Ժամ

Հերթափոխ

Օգոստոս

Սեպտեմ եր

Սեզոն

3,595

25,2

1159,2

2293,2

Աղյուսակ 77 Անհրաժեշտ հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի քանակներ ժամում, հերթափոխում ըստ ամիսների սեզոնում կշռային միավորներով №

Հումք ն 1 հպտ-ի Ժամ, Հերթափոխ, Օգոստոս, Սեպտեմ եր, օժանդակ նորման, կգ կգ տ տ նյութեր կգ Տաքդեղ 133,50 479,9 3364,2 151,39 154,75 Գազար 317,68 1142,1 8005.5 360,25 368,25 Սպիտակ 32,53 116.9 819,7 36,89 37,71 արմատ Սոխ 57,74 207,6 1455,0 65.48 66,93 Կանաչի 4,43 15,9 111,6 5.02 5,13 Տոմատի 124,68 448,2 3141,9 141,38 144,53 պյուրե Շաքար 8,24 29,6 207,6 9,34 9,55 Սն պղպեղ 0,026 0,093 0,64 0,029 0,03 Հոտավետ 0,040 0,144 1,01 0,045 0,046 պղպեղ Աղ 3,03 10,89 76,3 3,44 3,51 Բուսական 22.93 82,43 577,8 26,00 26,58 յուղ

Սեզոն, տ 306,14 728,50 74,59 132,41 10,16 285,92 18,89 0,059 0,092 6,95 52,58

Աղյուսակ 78 Տաքդեղի կիսապատրաստուկների ելքը ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների մեկ ժամվա համար

Տեխնոլոգիական գործընթացներ (կորուստներով) Ընդունում պահպանում Մաքրում, լվացում, սերմնա նի հեռացում Ջրախաշում Լցոնում, դարսում, սոուսի լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա ընդամենը

Ստուգում` Տ տաք 

324.45  90.25 կգ: 3.595

Կորուստներ կգ 2,4 11,50

Հումք ն կիսապատրաստուկներ, կգ 479,90

24,0

115,17

468,40

4,0

19,19

353,23

2,0

9,59

334,04

32,4

155,45

324,45

Պահանջվող № 12 թիթեղյա տուփերի քանակի հաշվարկ §Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում» պահածոն հաշվարկվում է ըստ ծավալային պայմանական տուփերի: № 12 թիթեղյա տուփի ծավալն է 565 մլ, որի փոխանցման գործակիցը կստացվի    1.598 : 353.4 1 հ.պ.տ պահածո տարայավորելու համար անհրաժեշտ թիթեղյա տուփերի քանակը կկազմի`  625.78 տուփ: 1.598 Տուփերի շոգեհարման, դարսման, լցման, մակափակման ն ստերիլիզացիայի պրոցեսներում տեղի է ունենում տուփերի կորուստ 1,2 7 չափով, որը հաշվի առնելով 1 հ.պ.տ պահածոյի համար անհրաժեշտ են № 12 թիթեղյա տուփեր` 625 .78  1 .012  638 .3 տուփ: Աղյուսակ 79 «Տաքդեղ լցոնած տոմատ սոուսում» պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծում պահանջվող № 12 թիթեղյա տուփերի քանակը ժամում, հերթափոխում, ըստ ամիսների` սեզոնում հազար հատերով Անվանում

1 հպտ-ի նորման

№ 12 թիթեղ0,6383 յա տուփեր

Ժամ

Հերթափոխ

Օգոստոս

Սեպտեմ եր

Սեզոն

2,295

16,085

723,83

739,92

1463,75

Օրինակ 14: Հաշվել խնձորի նական պարզեցրած հյութի ելքը, կշռային միավորներով ն պայմանական տուփերով 50 տ խնձորի պտուղներից: Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի հյութի ելքը խնձորի պտուղներից, շնեկային մամլիչով մամլելիս կազմում է 56 7, կորուստները տեխնոլոգիական գործընթացներում 44 7, որոնք աշխվում են` ընդունում պահպանում - 0,5 7, լվացում ջոկում, տեսակավորում – 2,5 7, ջարդում, մամլում – 34 7, քամում, նստեցում – 2 7, ֆիլտրացիա - 2,5 7, դեաէրացիա, տաքացում, լցնում-մակափակում – 2,5 7: 50 տ խնձորից կգ-ներով ստացվող հյութի քանակը կստացվի` Օհ 

Օ խ  (100  Ρ խ )



50000  (100  44)  2800 կգ,

(17)

 7,0 հ.պ.տ: 1 հ.պ.տ-ի համար պահանջվող հումքի քանակը կկազմի`

որը կկազմի`

Τխ 

Τխ 

Տ խ  100 100  Ρ խ

,

(18)

400  100  714.28 կգ, ՏË  400 կգ: 100  44

Օրինակ 15: Հաշվել 1500 հ.պ.տ ծիրանի հյութ արտադրելու համար պահանջվող պտղի ն շաքարի անհրաժեշտ քանակները: Ըստ գործող տեխնոլոգիական հրահանգի ծիրանի պտղամսով մրգահյութում պտղային պյուրեի քանակը պետք է կազմի 50 7 ն նույնքան` շաքարի օշարակը: Չոր նյութերի պարունակությունը հյութում սահմանված է հավասար 12 7-ի: Չոր նյութերի պարունակությունը ծիրանի պտուղներում կարող է լինել 12 – 16 7-ի սահմաններում, ընդունենք СÍ  1",5% : Ծիրանի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում Í  179 , շաքարի կորուստները` ß  1.59 :

հ.պ.տ

հյութում

ծիրանի

քանակությունը

կկազմի՝

Տ  50 400  50 Տծ  հ   200 կգ ն նույնքան շաքարի օշարակ:

1 հ.պ.տ հյութ արտադրելու համար պահանջվող պտղի քանակը կստացվի՝ Τծ 

Տծ  100 200  100   240.96 կգ: 100  Ρ ծ 100  17

Շաքարի օշարակի պահանջվող քանակը կստացվի՝ Τ օշ 

Տօշ  100 100  Ρ

շ



200  100  203.05 կգ: 100  1.5

Շաքարի պահանջվող քանակը կստացվի՝ 1շ 

1օշ  C օշ

(19)

Cշ

որտեղ C օշ -չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում հավասար է 98 7-ի: Օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը ( C օշ ) կախված է ծի-

րանի պյուրեի (Tծ), ն օշարակի Տօշ քանակներից, պյուրեի (Շծ) ու պատրաստի հյութի (Շհ) չոր նյութերի պարունակություններից: Сհ 

Տօշ  Cօշ  Տծ  Cծ Տօշ  Տծ

,

որտեղից՝ C օշ  C հ  (Տ օշ  Տ ծ )  Տ ծ  C ծ  12  ( 200  200 )  200  13.5  10.5 7: Տ օշ

Τշ 

203.05  10.5  21.75 կգ:

Խտացրած տոմատամթերքներ Խտացրած տոմատամթերքներն իրենցից ներկայացնում են մինչն պյուրեանման կամ մածուկանման կազմության խտացրած տոմատի տրորած զանգված: Իրականում դրանք միննույն մթերքներն են ն դրանց տարեր անվանումները պայմանական են` պայմանավորված չոր նյութերի պարունակությամ : Ընդունված է անվանել տոմատ պյուրե 12 - 24 ն մածուկ` 24-ից ավելի տոկոս չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի տրորած զանգվածները: Խտացրած տոմատամթերքները պայմանական տուփերով հաշվարկում են ըստ չոր նյութերի պարունակության: Հետնա ար 1 հ.պ.տ խտացրած տոմատամթերք արտադրելու համար պահանջվող հումքի քանակը կախված է հումքի չոր նյութերի պարունակությունից ն արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստներից: Կնշանակի 1 պայմանական տուփ խտացրած տոմատամթերքում կպարունակվի 48 գ չոր նյութեր  400  12  կամ 48 կգ 1 հ.պ.տ-ում: Այդ քանակի չոր նյութեր  100  ստանալու համար, կպահանջվի C7 չոր նյութերի պարունակությամ 1 քանակի տոմատի տրորած զանգված: Այդ դեպքում ճիշտ է հետնյալ 400 12 1  Շ , որտեղից՝ հավասարումը՝  1 

400 12 Շ

(20)

Տրորած զանգվածի խտացման ն խտացրած տոմատամթերքի հաջորդիվ տեխնոլոգիական գործընթացներում չոր նյութերի կորուստներն ընդունելով թշ 7 1 հ.պ.տ-ի համար տրորած զանգվածի ծախսը նշանակելով Ճշ կարելի է կազմել հետնյալ հարա երությունը՝ Ճ1 ------------------- (100  2 ) Ճ2 ------------------- 100, որտեղից՝

2 

1  100 100  2

(21)

Հումքի կորուստները մինչ խտացման տեխնոլոգիական գործընթացը ընդունելով թ1 7 1 հ.պ.տ խտացրած տոմատամթերքի համար անհրաժեշտ հումքի T քանակը կորոշվի՝

որտեղից՝

Ճ2 ------------------- (100  1 ) T ------------------- 100,   100  2 100  1 

կամ

400  12  1002 100  1   100  2   Շ

(22) (23)

Օրինակ 16: Հաշվարկել 1 հ.պ.տ խտացրած տոմատմթերք արտադրելու համար պահանջվող հումքի քանակը, եթե չոր նյութերի պարունակությունը տոմատի պտուղներում հավասար է 55 7-ի: Հումքի կորուստները մինչ խտացման գործընթացները կազմում են 5 7, իսկ խտացումից հետո` 3 7: 400  12  1002  947.07 կգ: 100  5  100  3  5.5 Նույն հավասարումով հնարավոր է հաշվարկել նան ցանկացած ծավալի ն քանակի ֆիզիկական տուփերի լցման համար պահանջվող հումքի ծախսը, կախված խտացրած տոմատամթերքի չոր նյութերի պարունակությունից: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է 1 հ.պ.տ-ի կշռի (400 կգ) փոխարեն հավասարումում տեղադրել ընտրված ծավալի ն քանակի տուփերում խտացրած տոմատամթերքի զանգվածը, իսկ 12 7-ի փոխարեն` իրական չոր նյութերի պարունակությունը: Օրինակ 17: Որոշել Շ 2  30 7 չոր նյութերի պարունակությամ Մ  0.5 լ ծավալի ապակյա Է - 3000 տուփերի լցման համար պահանջվող 

հումքի քանակը, եթե չոր նյութերի պարունակությունը հումքում հավասար է 5.2 7-ի, կորուստները` 5 ն 3 7-ների: Հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է որոշել 500 մլ ծավալով ապակյա տուփերում տեղավորվող 30 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի մածուկի կշիռը, օգտվելով յուղ չպարունակող մթերքների խտության որոշման էմպիրիկ անաձնից ն ստացված խտությունը ազմապատկել տուփի ծավալով`     1.127 կգ/դմ3: 267  ո 267  30 0,5 լ ծավալի տուփում 30 7-ոց տոմատի մածուկը կկշռի. g  7    0.5  1.127  0.564 կգ, g    Շ 2  100 2 0.564  3000  30  100 2   10610.4 կգ: 100  1   100  2   Շ1 100  5  100  3  5.2 Հպտ-ներով արտահայտված խտացրած տոմատամթերքների տարայավորման համար պահանջվող քանակի որոշակի ծավալի տուփերի 

հաշվարկներում անհրաժեշտ է խտացրած տոմատամթերքը վերահաշվարկել ըստ 12 7 չոր նյութերի պարունակության: Օրինակ 18: Հաշվել 12000 հ.պ.տ ո  25 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատ մածուկի տարայավորման համար անհրաժեշտ Մ  0.8 լ

ծավալով ապակյա տուփերի անհրաժեշտ քանակը: 0.8 լ ծավալով ապակյա տուփերում տոմատ մածուկը կկշռի` g  7 :     1.103 կգ/դմ3, 267  ո 267  25 g  0.8  1.103  0.88 կգ: Փոխանցման գործակիցը կստացվի` gո 0.88  25    4.583 : 12  0.4 12  0,4 Անհրաժեշտ տուփերի քանակն է` 12000   2618.4 տուփ: 4.583 Կոմպոտ Կոմպոտները երկ աղադրիչ պահածոներ են, իրենցից ներկայացնում են թարմ, արագ սառեցրած կամ ստերիլիզացված մրգերը ն հատապտուղները, ինչպես ն դրանց խառնուրդները (ասորտի) տուփերում` ավելացրած շաքարի օշարակ, մթերքներ: Օգտագործվում են որպես դեսերտ: Կոմպոտների տեխնոլոգիական հաշվարկներ կատարելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել աղադրությունը, այսինքն տուփերում դարսվող պտուղների ն օշարակի հարա երությունը արտահայտված կշռային միավորներով կամ տոկոսներով: Հաշվարկումը կատարելու համար ընդունենք հետնյալ նշանակումները` Տպտ - պտուղների զանգվածը 1 հ.պ.տ կոմպոտում, կգ, թպտ - հումքի գումարային կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում, 7, թօշ - օշարակի կորուստները, 7 Տօշ - օշարակի զանգվածը 1 հ.պ.տ կոմպոտում, կգ, Շօշ - չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում, 7, Շպտ - չոր նյութերի պարունակությունը հումքում, 7, Tåï - 1 հ.պ.տ կոմպոտի արտադրման համար անհրաժեշտ հումքի քանակը, կգ, Tօշ -ը 1 հ.պ.տ կոմպոտի արտադրման համար անհրաժեշտ օշարակի քանակը, կգ, Tշ - 1 հ.պ.տ կոմպոտի արտադրման համար անհրաժեշտ շաքարի քանակը,

կգ: Տպտ ն Տօշ - կոնկրետ արտադրատեսակում որոշվում են ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի կոմպոտում դրանց տոկոսային պարունակության չափով: Հումքի պահանջվող քանակը կորոշվի` Τ պտ 

Տ պտ  100 100  Ρ պտ

(24)

Շաքարի ծախսի նորման հաշվելու համար անհրաժեշտ է որոշել օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը, դրա համար պետք է օգտվել միջին տոկոսային թվի անաձնից: Cկ 

Տ պտ  C պտ  Տ օշ  C օշ Տ պտ  Տ օշ

(25)

որտեղ Շկ- չոր նյութերի պարունակությունն է կոմպոտում, ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի: Օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը կորոշվի` C օշ 

C կ  (Տ պտ  Տ օշ )  Տ պտ  C պտ Տօշ

Օշարակի պահանջվող քանակը որոշվում է` Տ օշ  100 Τ օշ  100  Ρ 2 Շաքարի պահանջվող քանակը` Τ օշ  C oշ Τշ  Շշ

(26)

(27)

(28)

որտեղ Շշ - չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում, 7:

Օրինակ 19: Հաշվել 1 հ.պ.տ սալորի կոմպոտի արտադրման համար պահանջվող հումքի ն շաքարի պահանջվող քանակները, եթե պտղի պարունակությունը կոմպոտում պետք է կազմի 57 7, օշարակինը 43 7, հումքի կորուստները 7 7, շաքարինը 1,5 7, չոր նյութերի պարունակությունը պտղում 14 7, պատրաստի կոմպոտում 21 7:

Կոմպոտները հաշվարկվում են ծավալային միավորով, 1 հ.պ.տ կոմպոտի ծավալն է 0,3534 մ3 : Այդ ծավալի կոմպոտի կշիռը որոշելու համար հաշվարկենք կոմպոտի խտությունը ρ  267  267  1.085 ï/Ù3 267  Cկ 267  21 Տ կ  0.3534  1.085  0.3835տ  383.5 կգ Պտղի քանակը կոմպոտում կստացվի`

Տ ս  383 .5  57  218 .6 կգ

օշարակինը`

Տ oշ 

383.5  43  164.9 կգ

1 հ.պ.տ կոմպոտի արտադրման համար պահանջվող սալորի քանակըն է` Τս 

Տ ս  100 218.6  100  235.1 կգ,  100  Ρ ս 100  7

օշարակինը` Τօշ  Տօշ 100  164.9 100  167.4 կգ: 100  Ρօշ

100  1.5

Օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը՝ Cօշ 

C կ (Տ կ  Տօշ )  Տ ս  C ս 21 (218.6  164.9)  218.6 14   30.287 Տօշ 164.9

Չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում ընդունելով 98,5 7, շաքարի պահանջվող քանակը կստացվի՝ Τշ 

Τ

օշ

 C օշ

Cշ



167.4  30.28  51.46 կգ: 98.5

Օրինակ 20: Հաշվել 1 տ կիսած պտուղներով ծիրանի կոմպոտի արտադրման համար պահանջվող հումքի, շաքարի ն 0,8 լ ծավալով ապակյա տուփերի քանակները, եթե չոր նյութերի պարունակությունը ծիրանի պտուղներում կազմում է 15 7, կոմպոտում 22 7, պտղի քանակը պահածոյում 62 7, օշարակինը 38 7, պտղի կորուստները` 15 7, օշարակինը` 1,5: 1 տ կոմպոտում ծիրանի քանակը կկազմի՝ 1000  62 Տծ   620 կգ, օշարակինը՝ Տ օշ 

1000  38  380 կգ:

1 տ կոմպոտ արտադրելու համար պահանջվող ծիրանի քանակն է՝ Τծ 

օշարակինը՝ Τ օշ 

Տ ծ  100 620  100   729.4 կգ, 100  Ρ ծ 100  15

Տ օշ  100 100  Ρ օշ



380  100  385.8 կգ, 100  1.5

օշարակի չոր նյութերի պահանջվող տոկոսը՝ Cօշ 

Cկ (Տծ  Տօշ )  Տծ  Cծ 22  (620  380)  620 15   33.42 7 Տօշ

Շաքարի ահանջվող քանակը եթե չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում կազմում է 99 7, կստացվի՝ Τշ 

Τ

օշ

 C օշ

Cշ



385.8  33.42  130.2 կգ:

Ապակյա 800 մլ ծավալով տուփերում կոմպոտը կկշռի՝ ρ  267  267 1.0898 կգ/սմ3 : 267  C կ 267  22 g կ  800  1.0898  871.8 գ  0.8718 կգ:

Տուփերի պահանջվող քանակը կստացվի՝ Νտ   1147 տուփ: 0.8718 1,2 7-ի չափով կորուստները հաշվի առնելով պահանջվող տուփերի քանակը կկազմի՝ 1147 100 1   1161 տուփ: տ

100  1.2

Բանջարեղենային մարինադ Բանջարեղենային մարինադները մթերքներ են, որոնք արտադրվում են թարմ կամ աղ դրած, ամ ողջական կամ կիսած առանձին կամ խառը (ասորտի) պտուղներից, ավելացրած ուսական յուղ կամ առանց դրա, նան համեմունքներ` լցված մարինադային լուծույթով: Ըստ քացախաթթվի պարունակության տար երվում են թույլ թթվային մարինադներ քացախաթթվի 0,4 – 0,6 7 ն թթու մարինադներ` 0,61 – 0,9 7 պարունակություններով: Մարինադներում, ըստ ընդունված աղադրատոմսերի, օգտագործվում են համեմունքներ 2 տար երակով: 1-ին տար երակով 1 տ մարինադ արտադրելու համար համեմունքների կազմը ն քանակները հետնյալն է` դարչին – 0,3 կգ, մեխակ – 0,2 կգ, հոտավետ պղպեղ – 0,2 կգ, սն պղպեղ - 0,15 կգ, դափնետերն - 0,4 կգ: 2 - րդ տար երակով՝ ծովա ողկի արմատ աղացած – 1,8 կգ, կանաչ սամիթ – 5,0 կգ, սամիթի սերմեր - 0,16 կգ, կանաչ մաղադանոս ն նեխուր – 3,75 կգ, կամ մաղադանոսի մանրացրած արմատ – 1,8 կգ, չորացրած կծու կարմիր տաքդեղ կամ սն պղպեղ – 0,2 կգ, դափնետերն - 0,18 կգ, սխտոր – 1,6 կգ, թարխուն – 0,6 կգ: 2 - րդ տար երակում թույլատրվում են համեմունքների փոխարինում միմյանցով՝ 1. Փոխադարձորեն – մաղադանոսը, նեխուրը ն թարխունը: 2. Դափնետերնը – 0,18 կգ` 4,0 կգ սն հաղարջի թարմ տերններով: 3. Թարխունը – հավասար քանակի ռեհանով:

Համեմունքները մարինադային լուծույթի մեջ կարելի է ավելացնել նական կամ թուրմերի ձներով: Առավել նպատակահարմար է ավելացնել համեմունքների եթերայուղերի քացախաթթվային լուծույթը:

Օրինակ 21: Հաշվարկել 1 հ.պ.տ տոմատի թույլ թթվային մարինադի արտադրման համար պահանջվող հումքի, կերակրի աղի, շաքարի ն 82 7ոց քացախաթթվի քանակները:

Համաձայն տեխնոլոգիական հրահանգի աղադրիչների հարա երությունը պահածոյում հետնյալն է. տոմատի պտուղներ 55 7, մարինադային լցահյութ 45 7: Մարինադային լցահյութը պետք է պարունակի՝ կերակըրի աղ, 4,8 7, շաքար 4,6 7 ն քացախաթթու 1 7: Արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում կորուստների քանակներն են՝ տոմատ – 8 7 ն աղ, շաքար, քացախաթթու 2 - ական տոկոս: Մարինադները հաշվարկվում են ըստ կշռային պայմանական տուփերի, 1 հ.պ.տ-ի կշիռը 400 կգ: Թարմ տոմատի պտուղների նորման կորոշվի՝ ï    Տï , 100  ï որտեղ Խ- 1 հ.պ.տ պահածոյի զանգվածը, Տտ- պահածոյում տոմատի տոկոսային պարունակությունը: Τտ 

400  55  239.1 կգ: 100  8

Շաքարի ն կերակրի աղի նորման կորոշվի՝ Τշ 

Μ  Տ լց  g (100  Ρ) 100

,

որտեղ Տլց- պահածոյում լցահյութի տոկոսային պարունակությունը, 7, թ շաքարի ն աղի կորուստները, 7, g- շաքարի ն աղի տոկոսային պարունակությունները լցահյութում: 400  45  4.6  8.44 կգ, (100  2)  100 400  45  4.8   8.81 կգ: (100  2)  100

Τշ 

Τ աղ

Քացախաթթվի նորման կախված հանգամանքից, որ այն ոչ թե 100 այլ 82 7-ոց է, անաձնում պետք է վերահաշվարկում կատարվի ըստ 82 7ոց քացախաթթվի: 400  45  1.0  100 Τ քաց   2.29 կգ: (100  2)  100  80 Հաշվարկումը կարելի է կատարել նան երկրորդ տար երակով՝ 1 հ.պ.տ պատրաստի մարինադում պտղի քանակը՝

Տտ 

400  55  220 կգ:

Տ լց 

400  45  180 կգ:

Լցահյութի քանակը՝

Պտղի ն լցահյութի նորմաները 1 հ.պ.տ-ի համար՝ Τտ 

Տ տ  100 220  100   239.1 կգ, 100  Ρ տ 100  8

Τ լց 

Տ լց  100 100  Ρ լց



180  100  183.67 կգ: 100  2

Կերակրի աղի, շաքարի ն քացախաթթվի պահանջվող քանակները կորոշվի՝ Τ աղ 

Τ լց  g աղ



183.67  4.8  8.81 կգ,

Τ լց  g շ

183.67  4.6   8.44 կգ, Τ լց  g քաց  100 Τ քաց   2.29 կգ: 100  80

Τշ 

Ջեմ, պովիդլո, մուրա ա Ջեմերն իրենցից ներկայացնում են ժելեացված զանգված, շաքարի օշարակում եփված մրգի կտորներով, մթերքում պեկտինի քանակության կարգավորման նպատակով ժելեացնող հյութերի կամ պեկտինային խտանյութերի ավելացմամ կամ առանց դրանց: Պովիդլոները իրենցից ներկայացնում են մրգահատապտղային պյուրե (կամ պյուրեների խառնուրդ) եփված շաքարով, սննդային պեկտինի ն թթվի ավելացմամ կամ առանց դրանց: Մուրա աները իրենցից ներկայացնում են թարմ կամ սուլֆիտացված մրգերը, հատապտուղները, վարդի թերթերը, կաթնամոմային հասունացման փուլի հունական ընկույզը, սեխը, դդումը եփված շաքարի կամ շաքարամաթային օշարակի լուծույթում: Մուրա աների, ջեմերի ն պովիդլոյի արտադրություններում հումքի ն շաքարի ծախսի նորմաները կախված են ոչ միայն հումքի վերամշակման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստների չափից, այլ նան դրանցում չոր նյութերի պարունակությունից, որոնց պարունակությունն ըստ ստանդարտների ու տեխնիկական պայմանների սահմանվում է: Ելնելով պատրաստի մթերքի ելքից` կարելի է հաշվարկել հումքի ն շաքարի ծախսի նորմաները ինչպես կշռային միավորներով, այնպես էլ հ.պ.տ-ներով:

Օրինակ 22: Ծիրանի ջեմի տեխնոլոգիական հաշվարկ: -

Ելակետային տվյալներ` Տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 1200 կգ/ժամ պատրաստի արտադրանք: Չոր նյութերի պարունակությունը ջեմում` ոջ - 69 7: Չոր նյութերի պարունակությունը ծիրանի պտուղներում` ոծ - 14 7: Չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7: Ծիրանի կորուստներն արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում` Եծ - 15 7: Շաքարի կորուստներն արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում` Եշ - 1,3 7: Ըստ աղադրատոմսի աղադրիչների աժինը` ա) ծիրան` gծ - 100 կգ, ) շաքար` gշ - 120 կգ: 1. Պատրաստի ջեմի ելքը ըստ աղադրատոմսի` 8

2.

3.

4.

5.

gÍ  ո Í  gß  ո ß ոç



100  14  120  99,85  193,9 կգ:

Ծիրանի քանակությունը 1200 կգ ջեմում` g 1200 100 1200 ՏÍ  Í   618,87 կգ : 193,9 Շաքարի քանակությունը 1200 կգ ջեմում` g ß  1200 120  1200 Տß    742 ,65 կգ : 193,9 1200 կգ ծիրանի ջեմ արտադրելու համար պահանջվող ծիրանի քանակը` Տ .100 618,87.100 TÍ  Í   728,1 կգ : 100  թÍ 100  15 1200 կգ ծիրանի ջեմ արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը` Տß .100 742,65.100 Tß    752,43 կգ : 100  թß 100  1,3

6.

Աղյուսակ 80 Հումքի քանակներն ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների` №

Տեխնոլոգիական Կորուստներ Հումքի քանակները տեխնոլոգործընթացներ գիական պրոցեսներում,կգ կգ Ընդունում-պահպանում 0,5 3,64 728,10 Ջոկում-տեսակավորում 0,5 3,64 724,46 Լվացում 724,46 Կորիզանջատում 12,5 91,01 720,82 Եփում 0,5 3,64 629,81 Լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա 1,0 7,28 626,17 Ընդամենը` 109,21 Պատրաստի ջեմում ծիրանի քանակը` 618,89

7.

8.

Եփման տրվող մշակված ծիրանի ն շաքարի խառնուրդի քանակը` ա) Եփման տրվող ծիրանի քանակը` Օծ - 629,81կգ: ) Շաքարի կորուստների կեսը տեղի է ունենում կշռման ն մաղման գործընթացներում, որը հաշվի առնելով եփման տրվող շաքարի քանակը կկազմի` թß   Tß .100   752,43100  1,3  2 2   Օß     747,54 կգ : գ) Խառնուրդի քանակը կստացվի` Օ խ  Օ ծ  Օ շ  629,81  747,54  1377,35 կգ: Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում` Օ  ո Í  Օ ß  ո ß 629,81  14  747,54  99,85 ոË  Í   60,59 7: ՕË 1377 ,35

Խառնուրդների աղադրատոմսը տոկոսներով ըստ տեխնոլոգիական հաշվարկի. ա) Ծիրան` 629.8100 ՕÍ 100   45.725 9 : ՕË 1377.35 ) Շաքար` Օշ 747.54 100 100   54.275 7 : Օխ 1377.35

Օրինակ 23: Սալորի պովիդլոյի տեխնոլոգիական հաշվարկ: Հաշվարկի ելակետային տվյալներ`

-

Տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 2500 կգ/ժամ պատրաստի արտադրանք: Չոր նյութերի պարունակությունը սալորի պտուղներում` ոս - 13 7: Չոր նյութերի պարունակությունը պյուրեում` ոպյ - 11 7: Չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7: Չոր նյութերի պարունակությունը պովիդլոյում` ոպ - 67 7: Կորուստներ սալորից` պյուրե ստանալիս` Ես - 11 7: Կորուստներ պյուրեից` պովիդլո ստանալիս` Եպ - 1,5 7: Շաքարի կորուստներ` Եշ - 0,85 7: Ըստ աղադրատոմսի աղադրիչների աժինը` ա) պյուրե` gպ - 754 կգ, ) շաքար` gշ - 600 կգ: 1. Պատրաստի պովիդլոյի ելքը ըստ աղադրատոմսի` 8

2.

3.

4.

g å.  ո åÛ.  g ß  ո ß ո å.



754 11  600  99,85  1018 կգ:

Սալորի պյուրեի քանակությունը 2500 կգ պովիդլոյում` g å.  2500 754  2500 ՏåÛ.    1851,67 կգ : Շաքարի քանակությունը 2500 կգ պովիդլոյում` g ß  2500 600  2500 Տß    1473,47 կգ : 2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող պյուրեի քանակը` ՏåÛ. 100 1851,67 100 TåÛ.    1879,87 կգ : 100 թ åÛ. 100  1,5

5.

2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը` Տß 100 1473,47 100 Tß    1486,10 կգ : 100  թß 100  0,85

6.

2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող պտղի քանակը` Të 

TåÛ  100  ո åÛ. (100  թë )  ո ë



1879,87  100  11  1787,25 կգ: (100  11)  13

7.

Աղյուսակ 81 Հումքի քանակները տեխնոլոգիական գործընթացներում, պտղից պյուրե ստանալիս` Հումքի քանակները տեխնոլոԿորուստներ գիական պրոցեսներում, կգ կգ Ընդունում-պահպանում 0,5 8,94 1787,25 Ջոկում-տեսակավորում 1,0 17,87 1778,31 Լվացում 1760,44 Շոգեհարում 1760,44 Կորիզանջատում 7,0 125,10 1760,44 Տրորում 2,5 44,67 1635,34 Ընդամենը` 196,58 Պովիդլո եփելու համար տրվող սալորի քանակը` 1590,67 №

Տեխնոլոգիական պրոցես

8.

Սալորի շոգեհարման գործընթացում հումքի զանգվածին խառնըված կոնդենսատի պատճառով տրորումից հետո պյուրեի քանակը կկազմի`   TåÛ.

1590,67  ո ë 1590,67  13   1879,88 կգ, ո åÛ.

  TåÛ.  1879,87 կգ: TåÛ.

9. Աղյուսակ 82 Պյուրեի քանակները, պովիդլո եփելիս, ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների №

Տեխնոլոգիական Կորուստներ գործընթացներ կգ Եփում 0,5 9,40 Լցնում, մակափակում, 1,0 18,79 ստերիլիզացիա Ընդամենը` 1,5 28,19 Պատրաստի պովիդլոյում պյուրեի քանակը`

Հումքի քանակները տեխնոլոգիական գործընթացներում, կգ 1879,87 1870,47 1851,68

10. Եփման տրվող պյուրեի ն շաքարի խառնուրդի քանակը` ա) Եփման տրվող պյուրեի քանակը` Օպյ. - 1851,68 կգ: ) Եփման տրվող շաքարի քանակը` թß   Tß  100   1486,1100  0,85  2 2     1479,78 կգ :  Օß 

գ) Խառնուրդի քանակը կստացվի`

Օ խ  Օ պյ.  Օ շ  1851,68  1479,78  3331,46 կգ:

11. Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում` ոË 

Օ åÛ.  ո åÛ.  Օ ß  ո ß ՕË

Խառնուրդի հաշվարկի ա) պյուրե



1851,68 11  1479,78  99,85  50,46 9 : 3331,46

աղադրատոմսը տոկոսներով` ըստ տեխնոլոգիական

Օ պյ 1851.68 100 100   55.58 7 : Օխ 3331.46

) շաքար

Օշ 1479.78 100 100   44.42 7 : Օխ 3331.46 Օրինակ 24: Դեղձի մուրա այի տեխնոլոգիական հաշվարկ: Հաշվարկի ելակետային տվյալներ` Տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 50 հպտ/հերթ: Չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7: Չոր նյութերի պարունակությունը մուրա այում` ոմ - 69 7: Կորուստներ դեղձից արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եդ - 33 7: - Շաքարի կորուստներո արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եշ - 2,5 7: - Ըստ աղադրատոմսի աղադրիչների աժինը` ա) դեղձ` gդ - 450կգ, ) շաքար` gշ - 534,7 կգ: 1. Աղյուսակ 83 -

Տեխնոլոգիական գծի աշխատանքային գրաֆիկ Արտադրատեսակ Դեղձի մուրա ա

Հերթափոխ

օր հերթ

Ամիսներ Օգոստոս Սեպտեմ եր ‫׀‬----- --------‫׀‬ ‫׀‬----- -------‫׀‬

Սեզոն

2.

Աղյուսակ 84 Արտադրաքանակ հպտ-երով ժամում, հերթում, ըստ ամիսների սեզոնում Արտադրատեսակ Դեղձի մուրա ա

ժամ 7,16

հերթ

Արտադրաքանակ օգոստոս սեպտեմ եր

սեզոն

3. Պատրաստի մթերքի ելքն ըստ աղադրատոմսի` 8

g¹  ո ¹  gß  ո ß ոÙ



450  12  534,7  99,85  852 կգ:

Դեղձի քանակությունը 1 հպտ պատրաստի մուրա այում`

4.

Տ¹ 

g ¹  400



450  400  211,26 կգ :

5. Շաքարի քանակությունը 1 հպտ պատրաստի մուրա այում` g ß  400 534,7  400   251,03 կգ: Տß  6. 1 հպտ պատրաստի մուրա ա արտադրելու համար պահանջվող դեղձի քանակը` Տ¹  100 211,26  100 T¹    315,3 կգ: 100  թ¹ 100  33 7. 1 հպտ պատրաստի մուրա ա արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը` Տß  100 251,03  100 Tß   257,4 կգ:  100  թß 100  2,5 8. Աղյուսակ 85 Դեղձի ն շաքարի պահանջվող քանակներ ժամում, հերթում, ըստ ամիսների` սեզոնում Անվանում Դեղձ Շաքար

ժամ, կգ 2257,5 1842,9

Պահանջվող քանակը կշռային միավորներով հերթ, կգ օգոստոս, տ սեպտեմ եր, տ սեզոն, տ 15765 425,6 551,7 977,4 12870 347,5 450,45 797,9

9. Աղյուսակ 86 Հումքի քանակներն ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների` 1 ժամվա համար Տեխնոլոգիական Կորուստներ Հումքի քանակները տեխնոգործընթացներ լոգիական գործընթացներում,կգ կգ Ընդունում-պահպանում 2,0 45,15 2257,50 Ջոկում-տեսակավորում 2,5 56,45 2212,35 Կտրատում, 19,0 428,92 2155,91 կորիզանջատում Քիմիական մաքրում 7,0 158,02 1726,99 Եփում 1,5 33,86 1568,97 Լցնում, մակափակում, 1,0 22,57 1535,11 ստերիլիզացիա Ընդամենը` 744,96 Հումքի քանակը պատրաստի մուրա այում` 1512,54 №

10. Կորուստների հաշվարկի ստուգում` Տ¹ 

1512,54  211,25  211,26 կգ: 7,16

11. Եփման տրվող մշակված դեղձի ն շաքարի խառնուրդի քանակը: ա) Եփելիս շաքարից պատրաստվում է ոօշ.- 50 7 չոր նյութերի պարունակությամ օշարակ, որի քանակը 1 ժամում կկազմի` 7,16  Tß. (100  թß. )  ո ß. 7,16  257,4(100  2,5)  99,85 Օ ûß.    3589,3 կգ/ժամ: 100  ո ûß. 100  50 ) Եփման տրվող մշակված դեղձի քանակն է` Օդ.- 1568,97 կգ: գ) Խառնուրդի քանակը կստացվի` Օ խ  Օ օշ  Օ դ  3589,3  1568,97  5158,3 կգ/ժամ: 12. Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում` Օ ûß.  ո ûß.  Օ ¹. ո ¹. 3589,3  50  1568,97  12 ո Ë.    38,44 7: ՕË 5158,3 13. Պատրաստի մուրա ան կստացվի` Օ Ë.  ո Ë. 5158,3  38,44 Օ Ù.    2873,7 կգ/ժամ: ոմ Համաձայն գործող ստանդարտների` պատրաստի մուրա այում պըտուղների քանակը պետք է կազմի 50 7 ն նույնքան` օշարակը: Ստանդարտներում երված աղադրատոմսերի ն եփման ռեժիմների ճշգրիտ իրականացումը պետք է ապահովի ստանդարտին համապատասխան պը129

տուղ-օշարակ հարա երությունը: Արտադրական պայմաններում, մուրաաները տարայավորելիս, հաճախ առաջանում է ավելցուկային օշարակ, ինչը արտադրությունում տնտեսապես նպատակահարմար չէ: Ավելցուկային օշարակի առաջանալը օգտագործվող հումքի ոչ ավարար որակի ն տեխնոլոգիական ռեժիմների սխալ ընթացքի հետնանք է: Որպես կանոն, թերհասունացած հումքից մուրա աներ արտադրելիս, պատրաստի մթերքում ստացվում են նախնական ծավալը նշանակալիորեն կորցրած, սեղմըված ն չոր պտուղներ: Օշարակի ավելցուկը կամ պակասորդը կարող է հետնանք լինել նան հումքի ն շաքարի ծախսերի սխալ հաշվարկի: Արտադրվող մուրա այի որակի վերահսկման ն թերությունների վերհանման նպատակներով անհրաժեշտ է պատրաստի մուրա այում հաշվի առնել պտուղների ծավալի պահպանման ն շաքարա-ջրային գործակիցները: Պտուղների ծավալի պահպանման գործակից Ծավալի պահպանման գործակիցը նորոշվում է մուրա այում պտղի 72 ծավալի ն նույն հումքի նախնական 71 ծավալի տոկոսներով արտահայտված հարա երությամ :Գիտական հետազոտություններով ն պրակտիկ ցուցանիշներից հայտնի է, որ մուրա այի եփման գործընթացը ճիշտ իրականացնելիս, կորիզավոր պտուղների ծավալի պահպանման գործակիցը տատանվում է 70 – 80 7, իսկ հնդավորներինը` 90 – 100 7-ների սահմաններում: Իմանալով պտղի խտությունը մինչ եփումը ն պատրաստի մուրա այում, ինչպես ն հումքի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում` կարելի է հաշվարկել ծավալի պահպանման գործակիցը ն համեմատել պատրաստի մուրա այի փաստացի տվյալների հետ: Նախապատրաստված պտուղների 71 ծավալը 1 հ.պ.տ մուրա այի համար կորոշվի` 1 (100  Ρ պտ ) (29) 71  պտ 100 ρ պտ որտեղ Tպտ - 1 հ.պ.տ մուրա այի համար անհրաժեշտ հումքի քանակը, կգ, թպտ- վերամշակելիս պտղի կորուստները, 7, ρպտ - պտուղների խտությունը, գր/սմ3: Պտուղների խտությունը մուրա այում կորոշվի`

72 

Μմ , ρմ

(30)

որտեղ Խմ - պատրաստի 1 հ.պ.տ մուրա այում պտուղների զանգվածը, կգ, ρմ - պատրաստի մուրա այում պտղի խտությունը, գր/սմ3: Պտուղների ծավալի պահպանման գործակիցը կորոշվի`

Μ մ  ρ պտ 100 2 (31) 100  Τ պտ  (100  Ρ պտ )  ρ մ Օրինակ 25: Որոշել պտղի ծավալի պահպանման գործակիցը դեղձի մուրա այի համար` ընդունելով պտուղների զանգվածը 1 հ.պ.տ (400 կգ) մուրա այում հավասար 200 կգ-ի: Չոր նյութերի պարունակությունը հումքում (մուրա այում), հումքի կորուստները 1 հ.պ.տ-ի համար հումքի ծախսը վերցնել ըստ 23 օրինակի: Κ

Թարմ պտղի խտությունը ստացվում է ` ρ պտ  267  1.047 գ/սմ 3 : 267  12 Պտղի խտությունը մուրա այում` ρ մ  267  1.348 գ/սմ 3 : 267  69 Դեղձի պտուղների ծավալի պահպանման գործակիցը կստացվի` 200  1.047  100 2   73.5 7: 315.3  (100  33)  1.348 Պտուղների ծավալի պահպանման (Ճ) գործակցի ազդեցությունը հումքի ն շաքարի ծախսի նորմայի վրա կարող է արտահայտվել հետնյալ անաձնով`

Μ մ  ρ պտ 100 2 . Κ  (100  Ρ պտ )  ρ մ Օրինակ 26: Որոշել հումքի ծախսի նորման   80 7 պայմաննեΤ պտ 

րում: Այդ դեպքում 1 հ.պ.տ դեղձի մուրա ա արտադրելու համար պահանջվող հումքի քանակը կկազմի` Τդ 

200  1.047  1002  289.8 կգ: 80  (100  33)  1.348

Բերված օրինակից հետնում է, որ K գործակցի աճը 6,5 7-ով (80 – 73,5) թույլ է տալիս 1 հ.պ.տ դեղձի մուրա ա արտադրելիս ունենալ հումքի տնտեսում 315.3 - 289.8  25.5 կգ-ի կամ 8 7-ի չափով: K գործակցի փոփոխմամ պայմանավորված 1 հ.պ.տ դեղձի մուրաայի արտադրման համար պահանջվող հումքի քանակի փոփոխությունն առաջ է երում այդ քանակի մուրա այի արտադրման համար անհրաժեշտ շաքարի քանակի փոփոխություն: 1 հ.պ.տ մուրա այի համար պահանջվող շաքարի քանակը (Tշ), կարելի է հաշվարկել հետնյալ անաձնով` C պտ   Μ  Cմ Τշ    Τ պտ  (100  Ρ պտ )   1002  100  Ρ 2  100

(32)

որտեղ Խ - 1 հ.պ.տ մուրա այի կշիռը, կգ, Cմ - չոր նյութերի պարունակությունը մուրա այում ըստ ստանդարտի, 7, թ2 - կորուստները, 7:

Օրինակ 27: Որոշել 1 հ.պ.տ դեղձի մուրա ա արտադրելու համար շաքարի ծախսը (ըստ 23 ն 25 օրինակների) K=80 7 պայմաններում: 12   400  69 Τշ    289.8  (100  33)   259.18 կգ:  100 2  100  2.5  100

Ջրաշաքարային գործակից Մուրա այի եփման տեխնոլոգիական գործընթացում պտուղներում ն օշարակում ընթանում է արդ նյութափոխանակություն: Օշարակից շաքարի մոլեկուլները միջ ջջային անցումներով ն ջջաթաղանթի միջով թափանցում են ջջի ներս, իսկ ջուրը ն լուծված օրգանական ու անօրգանական միացությունները անցնում օշարակ: Կախված թե ինչ արագությամ ն որ ուղղությամ , ինչ ինտենսիվությամ են ընթանում այդ գործընթացները, պատրաստի մուրա ան ստացվում է տար եր որակներով: Բնական է, որ լավորակ մուրա ա ստանալու միակ ճանապարհը այդ գործընթացների ղեկավարման հնարավորությունն է: Այդ իմաստով ծավալի պահպանման գործակցի հետ միասին ոչ պակաս կարնոր որակական ցուցանիշ է ջրաշաքարային գործակիցը: Ջրաշաքարային գործակիցը պտղից դուրս մղված ջրի ն պտուղ ներծծված շաքարի քանակների հարա երությունն է (Kջ/շ): Պտղից ջրի դուրս մղումը իրականանում է օսմոտիկ ճանապարհով, որի քանակը կորոշվի`  Cպ   C    Μպ  1  պ  (33) Μ w  Μ պ  1   100   100  որտեղ Խw - անջատված ջրի քանակը, գ, Cպ - պտուղներում չոր նյութերի պարունակությունը մինչ եփումը, 7, Cպպ - պտուղներում չոր նյութերի պարունակությունը եփելուց հետո, 7, Խպպ - ստուգիչ ցանցի վրա դրված պտուղների զանգվածն եփելուց հետո, գ: Պտուղ թափանցած շաքարի քանակը Խշ գրամներով որոշվում է` Cպ Cպ (34) Μ շ  Μպ  Μ պ  Խ Ջրաշաքարային գործակիցը որոշվում է` Ճ ջ  w  1 . շ gշ  

Cպ

 

100Μպ 1 Κ ջշ  

     

 

CԽպ

  

100ΜԽպ 1

ΜԽպ CԽպ  Μպ Cպ

100Μպ  Μպ C պ 100ΜԽպ  CԽպ ΜԽպ CԽպ  Μպ C պ

      

Կրճատումներից հետո կստացվի`

Κ ջ շ  1

100   Μ պ  Μ Խպ  

Μ C Խ պ

Խ  պ

(35)



Μ պ Cպ

Օրինակ 28: 1. Որոշել ջ/շ գործակիցը եթե Խ պ  100 գր, Խպ  107 գր, Շպ  69 7 ն Շ պ  14 7:

Κ ջ շ  1 100  (100 107)  0.88: 107  69 100 14 2. Որոշել ջ/շ գործակիցը, եթե Խ պ  100

գր,

Խպ  97 գր,

Շ պ  14 7, Շպ  69 7:

Այս դեպքում`

 ջ շ 1 

100  100  97  : 1.056 97  69 100 14

Օրինակ 28-ը ցույց է տալիս, որ այն դեպքում, եր պտղի զանգվածը մուրա այում ավելի է պտղի նախնական քաշից կամ եր պտղից անջատված ջրի քանակը պակաս է ներծծված շաքարի քանակից, ջրաշաքարային գործակիցը փոքր է ստացվում 1-ից K<1:28 օրինակում նութագրվում է այն դեպքը, եր պատրաստի մուրա այում պտղի զանգվածը նախնական զանգվածի նկատմամ փոքրացել է, այսինքն պտղից անջատված ջրի քանակը գերազանցում է պտուղ ներծծված շաքարի քանակին ն ջրաշաքարային գործակիցը մեծ է ստացվում 1-ից K>1: Այսպիսով` որպեսզի ապահովվի արձրորակ մուրա այի մեծ ելք անհրաժեշտ է, որ ջրաշաքարային գործակիցը հավասար կամ փոքր լինի 1-ից Ճ

ջ շ

1:

Ջրաշաքարային գործակցի որոշումը արտադրամասերում առանձնակի դժվարություն չի ներկայացնում, իսկ ստացված տվյալներն օգնում են մուրա աների արտադրման տեխնոլոգիական ռեժիմների համապատասխան ընտրմանը: Մուրա աների արտադրումը պահածոյած հումքից Միջսեզոնային ժամանակահատվածում մուրա աներ արտադրվում են պահածոյած հումքից: Հումքի ուռն երքահավաքի ընթացքում պահածոների գործարանները հաճախ չեն հասցնում վերամշակել ամ ողջ հումքը մինչն պատրաստի մթերք: Այդպիսի դեպքերում հումքից պատրաստվում են կիսապատրաստուկներ, հումքը պահածոյում են:

Մուրա աների, ջեմերի, պովիդլոների արտադրման համար կիսապատրաստուկներ արտադրվում են հումքը սուլֆիտացնելով կամ 30 – 40 7ոց շաքարի օշարակում պահելով: Շաքարի օշարակում պահելիս` զանգվածը ենթարկվում է պաստերիզացիայի կամ օգտագործվում են թույլատրված պահածոյող նյութեր, ինչպիսիք են նատրիումի իսուլֆատը, ենզոյաթթվային նատրիումը ն սոր ինաթթուն: Պտուղները շաքարի օշարակում պահպանելիս, ի հաշիվ պտղի մեջ շաքարի թափանցման, արձրանում է չոր նյութերի պարունակությունը, որը մուրա աներ եփելիս նշանակալի չափով կրճատում է եփման տնողությունը, լավացնում պատրաստի մթերքի որակը: Նման կիսապատրաստուկներից պատրաստի մթերքներ արտադրելիս անհրաժեշտ է ճշգրտորեն պահպանել ստանդարտներով սահմանված աղադրատոմսերը, հումքի ն շաքարի ծախսի նորմաները: Այդ նպատակով նախապես ռեֆրակտոմետրով որոշվում է կիսապատրաստուկի լուծելի չոր նյութերի պարունակությունը ն հաշվարկվում ավելացվող շաքարի քանակը: Ենթադրենք համաձայն աղադրատոմսի` որոշակի քանակի թարմ պտուղներից մուրա ա արտադրելիս ծախսվում է Օ1 կգ շաքար: Այդ դեպքում շաքարի այդ քանակից անհրաժեշտ է հանել պահպանելիս օշարակից պտուղ անցած շաքարի քանակը ն պահպանման օշարակի հետ անցնող շաքարի քանակը: Ավելացվող շաքարի քանակը կորոշվի`

Օ 2  Օ1 

å  Շ1  Շã    ûß Շûß 



(36)

որտեղ Օ2 - ավելացվող շաքարի քանակը, կգ, Ճպ - եփման տրվող պտղի քանակը, կգ, Շ1 - չոր նյութերի պարունակությունը կիսապատրաստուկի պտուղներում, 7, Cչ - չոր նյութերի պարունակությունը թարմ պտուղներում, 7, Խօշ - օշարակի քանակությունը կիսապատրաստուկում, կգ, Շօշ - օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը կիսապատրաստուկում, 7, Օ1 - շաքարի ահանջվող քանակը ըստ աղադրատոմսի, կգ:

Օրինակ 29: Համաձայն աղադրատոմսի 13 7 չոր նյութերի պարունակությամ 450 կգ թարմ դեղձին անհրաժեշտ է ավելացնել 535 կգ շաքար: Հաշվարկել որքան շաքար է պետք ավելացնել օշարակում պահպանված 1 տ դեղձին, պայմանով, որ չոր նյութերի պարունակությունը պտուղներում կազմում է 32 7: Օգտագործվող 34 7-ոց օշարակի քանակն է 560 կգ:

1 տ նախապատրաստված թարմ դեղձից մուրա ա եփելու պահանջ535 1000  1189 կգ: վող շաքարի քանակը կկազմի` Օ1  Ավելացվող շաքարի քանակը կկազմի` Օ շ  1189  1000  (32  13)  560  34  808.6 կգ:

Ցուկատ Ցուկատներն իրենցից ներկայացնում են շաքարի օշարակում եփված, չորացրած, շաքարալյուրով ծածկված կամ շաքարած մրգեր, հատապտուղներ, սեխի, ձմերուկի կեղնի կտորներ: Ցուկատների արտադրման համար հումքը նախապատրաստվում է ինչպես մուրա աներ արտադրելիս, հումքի ն շաքարի ծախսերի հաշվարկը տարվում է երկու փուլով: 1. Կիսապատրաստուկի (մուրա ա) պատրաստում, 2. Կիսապատրաստուկից ցուկատի ստացում: Համաձայն տեխնոլոգիական հրահանգի` մուրա աներում պտուղօշարակ հարա երությունը պետք է լինի 1:1: Մուրա աներից ցուկատներ արտադրելիս` տեղի են ունենում հետնյալ կորուստները ն քաշաճը` - տարաներից դատարկում, տաքացում 1  2,8 7, 2  3 7, - պտղի անջատումը օշարակից 3  5 7, - ջոկոմ, տեսակավորում, կտրատում 4  14 7, - պտղի պատումը շաքարով (քաշաճ) 5  15 7, - չորացում 6  3 7: - տարայավորում 1 տ ցուկատ արտադրելու համար պահանջվող կիսապատրաստուկի (մուրա ա) քանակը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. (37) 1000 2 1006 Τ մուր  (100 Ρ1 )  (100 Ρ 2 )  (100 Ρ 3 )  (100 Ρ 4 )  (100 Ρ5 )  (100 Ρ6 ) 1000  2 1006 Ùáõñ   2380 կգ: (100  2.8)  (100  3)  (100  5)  (100  14)  (100 15)  (100  3) Կոնկրետ հումքատեսակներից ցուկատներ արտադրելու համար հումքի ն շաքարի պահանջարկը հաշվարկվում է տվյալ հումքատեսակի համար սահմանված աղադրատոմսերով ն տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստների չափով, ինչպես մուրա աների տեխնոլոգիական հաշվարկները (օրինակ 23): 1 տ ցուկատը շաքարով պատելու համար պահանջվող շաքարի քանակը հաշվարկվում է` կգ, 1000  4 1000  14 ß³ ù    143.6 100  7 100  2.5 որտեղ թ7 Հ 2.5 7 - շաքարի կորուստները` պտուղները պատելիս: Պտղի ծախսը կորոշվի` Τ պտ 

Τ մուր



 1190 կգ:

Խտացրած մրգահատապտղային հյութեր Խտացրած հյութերն իրենցից ներկայացնում են ույրանյութերի որսմամ 60 – 65 7 չոր նյութերի պարունակության հասցրած նական հյութեր: Միավոր քանակի խտացրած հյութ արտադրելու համար պահանջվող նական հյութի քանակը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` Τհ 

Τ խ.հ  100  C խ.հ (100  Ρ h )  C հ

(38)

որտեղ 1խ.հ - խտացված հյութի քանակը, կգ, Cխ.հ - չոր նյութերի պարունակությունը խտացրած հյութում, 7, Եհ -հյութի կորուստները խտացման տեխնոլոգիական պրոցեսներում, 7, Cհ - չոր նյութերի պարունակությունը հյութում, 7: Միավոր քանակի խտացրած հյութ արտադրելու համար պահանջվող հումքի քանակը կհաշվարկվի` (39) Ë.հ  100 2  CË.հ հոոÙù  100  հոոÙù   100  հ   Cհ որտեղ թհումք - նական հյութի արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում հումքի կորուստները:

Օրինակ 30: Հաշվարկել 5 տ խնձորի նական հյութ արտադրելու համար պահանջվող հումքի քանակը, պայմանով, որ արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում խնձորի կորուստները կազմում են 44 7: Ë 

5000  100 կգ:  8928.5 100  44

Օրինակ 31: Հաշվարկել 5 տ 60 7-ոց խտացրած հյութ արտադրելու համար 9 7 չոր նյութերի պարունակությամ խնձորի պարզեցրած հյութի պահանջվող քանակը: Խտացման գործընթացներում հյութի կորուստները կազմում են 77: հ 

տ: 5  100  60  35.84 100  7   9

Օրինակ 32: Հաշվարկել 5 տ 60 7-ոց խնձորի խտացրած հյութ արտադրելու համար 9, 5 7 չոր նյութերի պարունակությամ հումքի պահանջվող քանակը: Խնձորի կորուստները սկզ աքանակի նկատմամ ` 44 7, հյութի կորուստները` 7 7: 5  1002  60 տ:  60.63 Ë  100  44  100  7  9.5

Տոմատի սոուս Տոմատի սոուսներն իրենցից ներկայացնում են հասունացած թարմ տոմատի պտուղներից կամ տոմատի մածուկից, շաքարի, կերակրի աղի, համեմունքների, քացախաթթվի պարտադիր ն կտրատած անջարեղենների, խնձորի պյուրեի, ալյուրի, կիտրոնաթթվի ուսական յուղի ավելացմամ կամ առանց դրանց եփված մթերքներ: Սոուսները կարող են ունենալ տար եր աստիճանների կծվություն կամ լինել քաղցր: Կծվությունը սոուսներում կարգավորվում է համեմունքների աժնեմաս համարվող կծու կարմիր տաքդեղի, սն պղպեղի ն սխտորի ավելացմամ : Սոուսների տեսականիները միմյանցից հիմնականում տար երվում են համեմունքային կազմով: ՀՀ պահածոների գործարաններում ավելի շատ արտադրվում է սուր տոմատ սոուսը, որի աղադրատոմսը 1 տ պատրաստի արտադրանքի համար ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի կգ-ներով հետնյալն է` տոմատի պյուրե 12 7 - ոց - 1154, սխտոր – 0,3, շաքար - 138, կերակրի աղ - 23, սն պղպեղ – 0,29, հոտավետ պղպեղ – 0,66, մեխակ – 1,2, դարչին – 1,2, մուսկատի ընկույզ - 0,35, քացախաթթու 80 7 - ոց տոմատի 0,4 7 թթվության պայմաններում 2,5: Հումքի ն օժանդակ նյութերի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում կազմում են` տոմատի պյուրե - 4,9 7, սխտոր – 35 7, շաքար – 1,0 7, կերակրի աղ – 1,0 7, սն պղպեղ – 2,0 7, հոտավետ պղպեղ – 2,0 7, մեխակ – 2,0 7, դարչին – 2,0 7, մուսկատի ընկույզ - 3,5 7, քացախաթթու – 2,0 7:

Օրինակ 33: Հաշվարկել 5 տ 29,5 7 չոր նյութերի պարունկությամ տոմատի սոուս արտադրելու համար անհրաժեշտ հումքի ն ժանդակ նյութերի պահանջվող քանակները:

Հաշվարկումը կատարվում է հետնյալ անաձնով` Տ  100  Օ   (40) 100   որտեղ T - պահանջվող քանակի մթերք արտադրելու համար պահանջվող հումքի կամ օժանդակ նյութերի զանգվածը, կգ, Տ - միավոր քանակ (1 տ կամ 1 հ.պ.տ) արտադրանքում հումքի կամ օժանդակ նյութերի զանգվածը, կգ, թ - կորուստների քանակը արտադրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում, 7, Օ - պահանջվող արտադրաքանակը, տ: 1154  100  5 Τ տպ   6067 կգ, 100  4.9 Τ սխ 

0.3  100  5  2.3 կգ, 100  35

138  100  5  696.97 կգ, 100  1 23  100  5 Τ աղ   116.16 կգ, 100  1 0.29  100  5 Τ սնպղպ   1.48 կգ, 100  2 0.66  100  5 Τ հ.պղպ   3.37 կգ, 100  2 1.2  100  5 Τ մեխակ   6.1 2 կգ, 100  2 1.2  100  5 Τ դարչին   6.12 կգ, 100  2 0.35  100  5 Τ մ.ընկ   1.81 կգ, 100  3.5

Τշ 

2.5  100  5  12.75 կգ: 100  2 1 տ 29,5 7-ոց պատրաստի սոուսի համար հաշվարկը ըստ աղադրատոմսերի հիմնական նյութերի կատարվում է հետնյալ անաձներով` Տ տ.պյ  C տ.պյ  Տ շ  C շ  Տ աղ  C աղ C խառ  (41) C խառ Τ քացախ 

Βսոուս 

Օ խառ  Cխառ Cսոուս

(42)

որտեղ Cխառ, Cտ.պյ, Cշ, Cաղ ն Cսոուս համապատասխանա ար` Օխառ- տոմատ պյուրե, շաքար ն կերակրի աղ, ըստ աղադրատոմսի խառնելիս, խառնուրդի տոմատ պյուրեի, շաքարի, աղի ն սոուսի չոր նյութերի պարունակությունն է, 7 Օ խառ  Տ տ.պյ  Տ շ  Տ աղ  1154  138  23  1315 կգ,

8 - ըստ աղադրատոմսի տոմատ սոուսի ելքը, կգ:

1154  12  138  97.5  23  97.5  22.47 , 1315 22.4 Βսոուս   998.5  1000 կգ : 29.5

C խառ 

Աղ դրած ն թթվեցրած մթերքներ Թթվեցրած մթերքներն իրենցից ներկայացնում են կաթնաթթվային խմորման ենթարկված թարմ անջարեղեններ ն մրգեր: Օգտագործվում են որպես խորտիկ, խավարտ ն որպես կիսապատրաստուկ` խոհարարական ճաշատեսակների համար:

Օրինակ 34: Հաշվարկել 5 տ սպիտակագլուխ կաղամ ի թթու արտադրելու համար անհրաժեշտ հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակները:

Կաղամ ի թթու արտադրվում է 2 եղանակով` չոր աղով լապշայաձն կտրատած կաղամ ով ն աղի լուծույթով կաղամ ի կտորներով: Տեխնոլոգիական հրահանգներով կաղամ ի թթու արտադրելիս օգտագործվում է գազար, խնձոր, լոռամրգի, չաման, դափնետերն, կերակրի աղ: Ընտրենք տեխնոլոգիական հրահանգով 1 տ թթու կաղամ ի հետնյալ աղադրատոմսը` - կտրատած կաղամ - 1062 կգ, - կտրատած գազար – 32 կգ, - կտրատած խնձոր – 16,50 կգ, - կերակրի աղ – 17 կգ: Կաղամ ի կորուստները, մաքրելիս, կտրատելիս, խառնելիս ն արձելիս, կազմում են 8,07, խմորման ընթացքում` 12,0 7, գազարի կորուստները 18 7, խնձորինը 4 7 ն կերակրի աղինը` 1 7: Խմորումից հետո կաղամ ի ելքը կկազմի` 1062  100  12 Տկ   934.5 կգ : Թթու կաղամ ի ելքը գազարի, խնձորի ն կերակրի աղի հետ միասին կկազմի` Տ թ.կ  934.5  32  16.5  17  1000 կգ : 1 տ պատրաստի մթերքի համար պահանջվող քանակները`

Τ կաղ 

934.5  100 2  1154.7 100  8  100  12 

կգ ,

32  100  39.0 կգ , 100  18 16.5  100 Τ խնձ   17.2 կգ , 100  4

Τ գազար 

17  100  17.2 կգ : 100  1 5 տ պատրաստի մթերքի համար համապատասխանա ար կպահանջվի` կաղամ - 5773,5 կգ, գազար – 195 կգ, խնձոր – 86 կգ, աղ – 86 կգ: Τ աղ 

Օրինակ 35: Հաշվարկել 5 տ վարունգի թթու արտադրելու համար անհրաժեշտ հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակները: Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգների աղադրատոմսերից մեկով 1 տ պատրաստի մթերքի համար նախապատրաստված հումքի ն նյութերի քանակները հետնյալներն են` վարունգ - 1042 կգ, սամիթ – 30 կգ, ծովա ողկի արմատ – 5 կգ, սխտոր – 3 կգ, կարմիր կծու տաքդեղ – 1 կգ, կերակրի աղի 8 7-ոց լուծույթ` 887 կգ: Հումքը ն նյութերը նախապատրաստելիս տեղի են ունենում կորուստներ, հետնյալ չափերով` վարունգ - 2,8 7, սամիթ – 9 7, ծովա ողկ – 34 7, սխտոր – 10 7, տաքդեղ – 5 7, կերակրի աղ – 1 7: Վարունգի կորուստները խմորման գործընթացում նախնական քանակի նկատմամ կազմում է 4,0 7: Վարունգի քանակությունը խմորումից հետո կազմում է`

Տ վար 

1042  (100  4.0)  1000 կգ :

5 տ պատրաստի մթերք արտադրելու համար պահանջվող հումքի ն նյութերի քանակները`

1000  100 2  5  5358.4 կգ , (100  2.8)  (100  4) 30  100 Τ սամ   32.97 կգ , 100  9 5  100 Τ ծով   7.57 կգ , 100  34 3  100 Τ սխտ   3.33 կգ , 100  10 1  100 Τ տաք   1.05 կգ , 100  5 887  8  100 Τ աղ   73.14 կգ , 98  100  1 որտեղ 98 - կերակրի աղի չոր նյութերի պարունակությունը, 7: Τ վար 

ԳԼՈՒԽ 9. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Հումքի ծախսի հաշվարկ մեկից ավելի արտադրատեսակների համար Պահածոների գործարան ընդունված հումքը հաճախ համասեռ չի լինում, մասնավորապես այն կարող է կազմված լինել հասունացման տար եր աստիճաններ ունեցող քանակներից: Հնարավոր է նան ընդունված նույնանուն հումքատեսակի խմ աքանակը կազմված լինի տար եր սորտերից, որոնք պիտանի են տար եր արտադրատեսակների արտադրության համար: Հաշվի առնելով նշված պատճառները, ինչպես նան գործող տեխնոլոգիական տար եր հոսքագծերի ռիթմիկ աշխատանքի անհրաժեշտությունը` գործարան մթերված հումքը միաժամանակ օգտագործվում է տար եր արտադրատեսակների արտադրման համար: Նման դեպքերում հնարավոր չի լինում կշռելով որոշել առանձին արտադրատեսակի համար հումքի ծախսված քանակը, ինչը կատարվում է հաշվարկային եղանակով:

ք1 

քընդ  N1  1

N1  1  N2  2  ...... Nո  ո

որտեղ քընդ - ոլոր արտադրատեսակների համար ծախսված հումքի ընդհանուր քանակը, կգ, ք1- հումքի ծախսը, որնէ մեկ արտադրատեսակի արտադրման համար, կգ, Է1, Է2……, Էո հումքի տվյալ խմ աքանակից արտադրված յուրաքանչուր արտադրատեսակի արտադրաքանակը հպտ-ներով կամ կշռային միավորներով, 11, 12……, 1ո - միավոր արտադրաքանակի (հ.պ.տ կամ տոննա) համար հումքի ծախսի նորման:

Օրինակ 36: Արտադրամաս ընդունված 50 տ սալորից արտադրվել է կոմպոտ 90,4 հ.պ.տ, պտղամսով պտղահյութ 68,5 հ.պ.տ ն մուրա ա` ամողջական պտուղներով 15,08 հ.պ.տ: Մեկ հ.պ.տ կոմպոտ, հյութ ն մուրա ա արտադրելու համար սալորի պահանջվող քանակներն են համապատասխանա ար` 232,3: 373,6 ն 226 կգ: Հումքի ծախսը ըստ արտադրատեսակների կստացվի` 50  90.4  232.3 ք կոմպ   21 տ, 90.4  232.3  68.5  373.6  15.08  226

ք հյութ  ք մուրա

50  68.5  373.6 90.4  232.3  68.5  373.6  15.08  226

ա



50  15 .08  226 90 .4  232 .3  68 .5  373 .6  15 .08  226

 25.6 տ,  3.4 տ :

Օրինակ 37: Արտադրամաս ընդունված 30 տ ադրիջանից արտադրվել է 7 տ ադրիջան լցոնած անջերեղենային լցոնով, 10 տ ադրիջանի խավիար ն 9,8 տ ադրիջան օղակաձն կտրատած տոմատ սոուսում պահածոները: 1 տ պատրաստի արտադրանքի համար պահանջվող ադրիջանի քանակները համապատասխանա ար հետնյալներն են` 1024,2 կգ, 1187 կգ ն 1116 կգ: Հումքի ծախսը ըստ արտադրատեսակների կստացվի`

30  7 1024,2  7.169 տ, 7 1024 .2  10 1187  1116  9.82 30 10 1187 ք խավիար   11.87 տ, 7 1024.2  10 1187  1116  9.82 30  9.8 1116 ք օղակ   10.5 տ: 7 1024.2  10 1187  1116  9.82 ք

.լցոն



Չոր նյութերի պարունակության հաշվարկ կիսապատրաստուկներում ն պատրաստի մթերքներում Որոշ պահածոների ստանդարտներում ն տեխնիկական պայմաններում արտացոլված են չոր նյութերի ն յուղի պարունակությունը: Որպեսզի ացառվի ստանդարտին չհամապատասխանող պահածոների արտադրությունը, անհրաժեշտ է ելնելով հումքի նութագրից հաշվարկման միջոցով կանխավ որոշել պահանջվող ցուցանիշներն ապահովող աղադրատոմսերը: Կոմպոտներ Չոր նյութերի պարունակությունը կոմպոտներում կախված է հումքում ն շաքարի օշարակում չոր նյութերի պարունակությունից: Կոմպոտների ստերիլիզացիայից հետո դիֆուզիոն գործընթացները տուփերում շարունակվում են ն պտղում ու օշարակում չոր նյութերի պարունակության հավասարման համար պահանջվում է առնվազն 15 օր: Ստանդարտին անհամապատասխան արտադրանք թողարկելուց խուսափելու համար, կախված պտղում չոր նյութերի պարունակությունից, կորիզավորների դեպքում նան ամ ողջական կամ կիսած պտուղներով արտադրատեսակից, որոշվում է շաքարի օշարակի պահանջվող չոր նյութերի պարունակությունը: Պահածոյի տուփում դարսված ամ ողջական պտուղներում չոր

նյութերի պարունակությունը կազմում է պտուղների դեպքում` Տ օշ  C օշ

Տ պտ  C պտ

Տ պտ  (100   )  Շ պտ 100 2

ն կիսած

տուփում լցված շաքարի օշարակում`

:

Ըստ զանգվածի չոր նյութերի գումարային պարունակությունը տուփերում կազմում է` Տ պտ  (100  Κ )  C պտ Տօշ  C օշ Տ պտ  C պտ Տօշ  C օշ կամ , 100 2 որտեղ Տպտ - պտղի քանակը տուփում ըստ աղադրատոմսի, գ, Տօշ - շաքարի օշարակի քանակը տուփում ըստ աղադրատոմսի, գ, Cպտ - չոր նյութերի պարունակությունը պտղում, 7, Cօշ - չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում, 7, Ճ - պտղի զանգվածի նկատմամ կորիզի պարունակությունը, 7: Տուփում կոմպոտի զանգվածը /գ/ ընդունելով 100 7` հաշվարկվում է չոր նյութերի պարունակությունը 7-ներով Տ պտ  C պտ  Տ օշ  C օշ (43) C կոմպ  Βկ

կամ կորիզով պտուղներով կոմպոտներում C կոմպ 

Տ պտ (100  Κ )  C պտ  Տ օշ  C օշ  100 Β կ  100

(44)

Օրինակ 38: Որոշել 1 լ ծավալով ապակյա տուփում սալորի ամ ողջական պտուղներով կոմպոտի չոր նյութերի պարունակությունը, եթե հումքի լուծելի չոր նյութերի պարունակությունը ըստ ռեֆրակտոմետրի կազմում է 11 7, եթե համաձայն աղադրատոմսի 1 լ ծավալով տուփում պտղի քանակը պետք է կազմի 640 գ, օշարակինը` 445 գ, մթերքի մաքուր քաշը` 1085 գ, շաքարի օշարակի խտությունը 41 7: Կորիզների զանգվածը պտուղներում որոշվում է արտադրությունում ն կախված սորտերից կարող է ունենալ տար եր արժեքներ, ընդունենք այն հավասար 7,5 7-ի: Կոմպոտի չոր նյութերի պարունակությունը կստացվի` 640  (100  7.5) 11  445  41 100 Շկ   22.8 7: 1085 100 Ըստ ստանդարտի սալորի ամ ողջական պտուղներով արտադրված կոմպոտներում չոր նյութերի պարունակությունը սահմանվում է ոչ պակաս 21 7-ից:

Թարմ պտուղներում չոր նյութերի սահմանային նվազագույն պարունակության չափը, որը թույլ կտա դրանք օգտագործել ստանդարտ կոմպոտներ արտադրելու համար կորոշվի` C կ  Β կ  Տ օշ  C օշ (45) C պտ   22.8 Տ պտ ամ ողջական կորիզավոր պտուղների դեպքում`

C պտ 

(C կ  Β կ  Տօշ  C օշ )  100

(46)

Տ պտ  (100  Κ ) Օրինակ 39: Որոշել սալորի պտուղներում նվազագույն չոր նյութերի պարունակությունը, որը թույլ կտա արտադրել ամ ողջական պտուղներով ստանդարտին համապատասխան կոմպոտ: Ըստ օրինակ 38-ի ն պատրաստի կոմպոտում ոչ պակաս 21 7 չոր նյութերի պարունակության, պտղի նվազագույն չոր նյութերի պարունակությունը կստացվի` (1085  21  445  41)  100 C պտ   7.67 7: 640  (100  7.5) Հայտնի չոր նյութերի պարունակությամ հումքից պահանջվող աղադրատոմսով կոմպոտներ արտադրելիս անհրաժեշտ է լինում որոշել չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում: Չոր նյութերի պարունակությունը պատրաստի կոմպոտում կարտահայտվի 8կ  ՇÏ արտահայտությամ : Պահածոյի տուփում պտղի երած չոր նյութերի պարունակությունը` Տå  Շå արտահայտությամ : Եթե կորիզավոր պտուղներից արտադրվում է ամ ողջական պտուղներով կոմպոտ` Տåï  (100  K) արտահայտությամ :

Օշարակի կողմից կոմպոտ ներմուծված չոր նյութերի պարունակությունը Β կ  Cկ Տ պտ  C պտ Տօշ  C օշ կորոշվի` ,   (100  Κ ) որտեղից Β կ  C կ  Տ պտ  C պտ C օշ  (47) Տ օշ Կորիզավոր ամ ողջական պտուղներով կոմպոտ արտադրելիս` Շ Տո 

 Ï  Շ Ï  100  Տåï  (100   )  Շ åï ՏՏո  100

(48)

Օրինակ 40: Ըստ օրինակ 38 - ի 1լ ծավալով ապակյա տուփերում սալորի կոմպոտը կշռում է 1085 գ` կազմված 640 գ պտղից ն 445 գ օշարա144

կից: Չոր նյութերի պարունակությունը պտղում` 11 7, կորիզի պարունակությունը` 7,5 7: Հաշվել օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը, ստանդարտով սահմանված ոչ պակաս 21 7 չոր նյութերով կոմպոտ արտադրելու համար: C օշ 

1085  21  100  640  (100  7.5)  11  36.56 7: 445  100

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոներ Բանջարեղենների խորտիկային պահածոները կազմված են շատ աղադրիչներից` հիմնական հումք, լցոն ն տոմատի սոուս: Լցոնը ն տոմատի սոուսը իրենց հերթին կազմված են մի քանի աղադրիչներից: Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրման գործընթացներում վերահսկվում է չոր նյութերի պարունակությունը ելանյութում ն ուսական յուղի քանակը տապակված անջարեղենում: ՈՒնենալով պահածոյի աղադրատոմսը` չոր նյութերի ն ուսական յուղի պարունակությունները հումքում ու կիսապատրաստուկներում, կարելի է հաշվարկել դրանց պարունակությունը պատրաստի մթերքում: Տապակված մթերքում չոր նյութերի ընդհանուր քանակը կազմված է հումքում չոր նյութերի պարունակությունից ն տապակած հումքում ներծծված ուսական յուղի քանակից: Իմանալով հումքի քանակը մինչ տապակումը ն տվյալ հումքի տապակման տեսանելի տոկոսը` հնարավոր է հաշվարկել հումքի զանգվածը 8 (կգ-ներով) տապակումից հետո: 

Տ  (100  Ճ )

(49)

որտեղ Ճ- տապակման տեսանելի տոկոսը, հումքի զանգվածի նկատմամ , 7, Տ - հումքի զանգվածը մինչ տապակումը, կգ: Տապակված հումքում չոր նյութերի պարունակությանը (կգ-ներով) կորոշվի` C

Տ  C հումք



Տ  (100  Ճ)  7 100 2

(50)

որտեղ Cհումք - չոր նյութերի պարունակությունը հումքում, 7, 7 - տապակած մթերքում ներծծված յուղի քանակությունը 7-ներով, տապակած մթերքի զանգվածի նկատմամ : Տապակած հումքի զանգվածն ընդունելով 100 7` կարելի է որոշել չոր նյութերի պարունակությունը տապակած մթերքում, 7: Տ  (100  Ճ)  100 Տ  Շ հոոÙù Տ  (100  Ճ)  7   Շ ïՏå. 100 2

որտեղից

C տապ 

C հումք  100 100  Ճ

7

(51)

Օրինակ 41: Որոշել չոր նյութերի տոկոսային պարունակությունը տապակած սոխում, եթե մինչ տապակումը սոխում չոր նյութերի պարունակությունն է 13 7, տապակած մթերքում ներծծված յուղի քանակը 27 7, տապակման տեսանելի տոկոսը` 50 7: 13  100  27  53 9 100  50 Չոր նյութերի պարունակությունը խորտիկային պահածոներում կազմըված է աղադրիչների չոր նյութերի պարունակությունից: Բաղադրիչներում չոր նյութերի պարունակությունը (կգ-ներով) կորոշվի` Տ Շ Տ Շ Տ Շ Օ ընդ  1 1  2 2  .....  ո ո որտեղ Տ1, Տ2, Տո - ըստ աղադրատոմսի կազմային աղադրիչների պարունակությունը, որոնց գումարային քանակը կազմում է 100 7, Շ1, Շ2, Շո - պահածոյում կազմային աղադրիչների չոր նյութերի պարունակությունները, 7: Պահածոյի զանգվածն ընդունելով 100 7` կարելի է որոշել չոր նյութերի տոկոսային պարունակությունը. Շ տապ 

Տ1  Շ1  Տ2  Շ 2  .....  Տո  Շ ո (52) Օրինակ 42: Ելնելով ստանդարտով հաստատված աղադրատոմսից` որոշել չոր նյութերի պարունակությունը ադրիջանի խավիարում: ՇåՏÑ 

Խնդրի լուծման համար կազմենք ադրիջանի խավիարի աղադրիչների տոկոսային պարունակության, հումքում չոր նյութերի պարունակության, տապակման տեսանելի տոկոսի ն տապակած անջարեղենում ներծծվող յուղի քանակի աղյուսակ:

Աղյուսակ 87 Բադրիջանի խավիարի աղադրիչների տոկոսային պարունակությունը, հումքում չոր նյութերի պարունակությունը, տապակման տեսանելի տոկոսը ն տապակած անջարեղենում ներծծվող յուղի քանակը №

Բաղադրիչներ

Ներծծված յուԲաղադրիչների Չոր նյութերի Տապակ7-ային պա- պարունակուղի քանակը տաման տեսապակած անրունակությունը թյունը հումնելի 7-ը ջարեղենում,7 քում, 7

Բադրիջան տապակած Գազար տապակած Սպիտակարմատ տապակած Սոխ տապակած Կանաչի թարմ Կերակրի աղ Շաքար Համեմունքներ Տոմատ պյուրե

6,5

4,6

1,3

3,15 0,1 1,7 0,75 0,1 18,3

-

-

Կազմային աղադրիչներում չոր նյութերի պարունակությունը կկազմի` 6.5  100  11  219 , 100  35 12  100 Շ գազ   12  369 , 100  50 20 100 Շ սպ.արմ   13  43.89 , 100  35 Շ

ադ



13  100  27  539 : 100  50 Չոր նյութերի պարունակությունը ադրիջանի խավիարում կստացվի` Շ սոխ 

70  21  4,6  36  1,3  43,8  3,15  53  0,1  10  1,7  96  0,75  98  0,1  92  18,3  12   23.26%

Շ խավ 

Հումքի տապակման հաշվարկներ Բանջարեղենների ն ձկան խորտիկային, առաջին ն երկրորդ ճաշատեսակային պահածոներ արտադրելիս` անջարեղենը, ձուկը, միսը տապակվում են ուսական յուղում: Տապակված մթերքների հաշվարկման համար որոշվում են տապակման տեսանելի ն իրական տոկոսները ելանյութի զանգվածի նկատմամ : Տապակման տեսանելի տոկոսը Ճ արտահայտում է մթերքի կշռային կորուստների իրական տոկոսը: Հումքի զանգվածը մինչ տապակումը նշանակելով Ճ կգ, իսկ տապակված մթերքինը 8 կգ, Ճ-8-ն կ նորոշի հումքի կորուստները կգ-ներով: Հումքի զանգվածը մինչ տապակումը ընդունելով 100 7 ն ելնելով Ճ ----------- 100 Ճ – 8 ----------- Ճ համեմատությունից` կորոշվի տապակման տեսանելի տոկոսը` Ճ

100 

(53)

Տապակման տեսանելի տոկոսը կարող է որոշվել նան այլ եղանակով: Ընդունենք տապակման է ենթարկվել Ճ կգ հումք, իսկ տապակված մթերքի քանակը կազմել է 8 կգ: Հումքի զանգվածը մինչ տապակումը ընդունելով 100 7 ն կազմելով համեմատություն, կորոշվի տապակված մթերքի Ճ1 տոկոսային պարունակությունը. Ճ ------------100 8-------------Ճ1 Ճ1 

  100 

(54)

Հումքի քանակից (100 7) հանելով տապակված մթերքի տոկոսային պարունակությունը (Ճ1)` կստացվեն հումքի զանգվածի կորուստները տապակումից հետո, այսինքն տապակման տեսանելի տոկոսը: Ճ  100 - Ճ1  100 

  100 

(55)

Տապակման տեսանելի տոկոսի որոշման անաձները կիրառելի են նան չորացման, թառամեցման, ապխտման, աղ դրման ն այլ տեխնոլոգիական գործընթացներում մթերքի զանգվածի կորուստների տոկոսային արտահայտությամ որոշման համար:

Օրինակ 43: Աղ են դրվել 5000 կգ տոմատի կանաչ պտուղներ: Խմորումից հետո պտուղների զանգվածը կազմել է 4700 կգ: Որոշել տոմատի պտուղների կորուստը աղ դնելիս: 4700  100 Ճ  100  6% :

Օրինակ 44: Տապակման է ենթարկվել 5000 կգ նախապատրաստված ձուկ ն տապակումից հետո կազմել 4200 կգ: Որոշել տապակման տեսանելի տոկոսը: 5000  4200 Ճ  100  16% : Տապակման իրական տոկոսը, հաշվի առնելով մթերք ներծծված յուղի քանակը, արտացոլում է տապակված մթերքից ջրի հեռացման իրական տոկոսը: Փաստորեն տապակման իրական տոկոսը հավասար է տապակման տեսանելի տոկոսին գումարած ներծծված յուղի քանակը տոկոսներով` ելանյութի նկատմամ : Յուղոտ ձկներ ն միս տապակելիս, դրանցում պարունակվող յուղը մասամ հալվում է ն խառնվում տապակման յուղի հետ, իսկ տապակման յուղը իր հերթին թափանցում տապակվող մթերք: Արդյունքում մթերքի յուղի պարունակությունը փոխվում է: Յուղի պակաս պարունակությամ ձուկ ն միս տապակելիս դրանցում յուղի պարունակությունն աճում է, իսկ յուղոտ ձկներում ն մսում կարող է ն պակասել: Նշվածները ինչ որ չափով ազդում են տապակման իրական տոկոսի վրա: Նման մթերքների տապակման իրական տոկոսի որոշման համար անհրաժեշտ է իմանալ յուղի պարունակության տոկոսը ելանյութի զանգվածի նկատմամ :   Օï Տապակված մթերքում յուղի քանակը (կգ) կկազմի : Եթե ելա100 նյութի Ճ զանգվածն ընդունենք 100 7, ապա համեմատությամ կգտնենք` Ճ ----------100   Օï

Օ1

Օ1 

Β  Օտ Α

(56)

որտեղ Օտ - յուղի պարունակությունը տապակված մթերքում, 7, Օ1 - տապակված մթերք ներծծված յուղի քանակը տոկոսներով, հումքի սկզ նական զանգվածի նկատմամ Տապակման տեսանելի տոկոսը կստացվի` Α Β 7    Α

կամ`

 Β  Օտ   100  Α 

(57)

(58) 7  Ճ  Օ1 Տապակման իրական տոկոսը կարելի է որոշել նան հետնյալ անա-

ձնով`

7  Ճ

Օ տ  (100  Ճ)

(59)

Օրինակ 45: Բադրիջանի տապակման տեսանելի տոկոսը կազմում է 35 7: Որոշել տապակման իրական տոկոսը, եթե տապակված մթերքում յուղի պարունակությունը կազմում է 12 7: 12  (100  35)  42.87 : Յուղ պարունակող մթերքների համար տապակման իրական տոկոսը հաշվելու համար սկզ ից որոշվում է ելանյութի քանակը (կգ) առանց յուղի 7  35 

Α

կամ

Α  Օ հումք

  Օ   1 ÑáõÙù     

,

որտեղ Օ հումք - յուղի պարունակությունը հումքում մինչ տապակումը, 7, տապակված մթերքի զանգվածը (կգ) առանց պարունակվող յուղի Β

Β  Օտ

Օ կամ Β  1  տ  : 100 



Այնուհետն հաշվվում է հեռացված ջրի քանակը, (կգ)  Օ հումք  Β Α  1  100  

 Օ   1  տ   100 



Եթե ելանյութի զանգվածն ընդունվի 100 7` կստացվի համեմատություն` Ճ  Օ    1 ÑáõÙù  

    

 Շ    1  ï   100 

որտեղից 7

  Օ հումք Α  1   

 Β   Α

 Օ   1  տ   100  100 

(60)

Օրինակ 46: Տապակման է տրվել 5 տ նախապատրաստված ադրիջան, տապակումից հետո ստացվել է 3 տ տապակված ադրիջան` 12 7 յուղի պարունակությամ : Որոշել տապակման իրական տոկոսը` 3 12 53  47.2% : 7  100   

Օրինակ 47: Տապակման է տրվել 5 տ նախապատրաստված սիգ` 2,5 7 յուղի պարունակությամ , ստացվել է 4 տ տապակված մթերք` յուղի 5,5 7 պարունակությամ : Որոշել տապակման իրական տոկոսը:

  2.5   5.5  5  1  100   4  1  100   100     7   21.9% :

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրությունում ըստ աղադրատոմսի` տապակած արմատապտուղներ` գազար ն սպիտակ արմատ, օգտագործվում են տար եր քանակներով, ընդ որում կախված պահածոյի տեսակից` գազարի քանակը 3,5-ից մինչն 10 անգամ գերազանցում է սպիտակ արմատի քանակին: Արտադրական պայմաններում արմատապտուղները վերամշակվում են միննույն տեխնոլոգիական հոսքագծով ն, կախված այդ հումքատեսակների ըստ աղադրատոմսի պահանջարկի չափից, կորուստներից ն տապակման տեսանելի տոկոսից անհրաժեշտ է լինում դրանց վերամշակումը սկսել համապատասխան քանակներով: Գազարի ն սպիտակ արմատի քանակների հարա երությունը որոշվում է հետնյալ անաձներով`  

գ  100 . 1  

Τ

սպ

ëå  100  գ   100  Ճ գ 

 գ  100  ëå   100  Ճ

    ëå  

 Β գ  (100  Ρ սպ )  (100  Ճ սպ )   100 : 1   Β սպ  (100  Ρ գ )  (100  Ճ գ )  

(61)

(62)

որտեղ 1գ, 1սպ - համապատասխանա ար գազարի ն սպիտակ արմատի քանակներն են տոկոսներով, որոնք անհրաժեշտ է մատուցել տեխնոլոգիական հոսքագծերի առաջին գործընթացին` լվացմանը, 8գ, 8սպ - համապատասխանա ար տապակված գազարի ն սպիտակ արմատի քանակները տոկոսներով, ըստ աղադրատոմսի, Եգ, Եսպ մինչ տապակումը գազարի ն սպիտակ արմատի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում, Ճգ, Ճսպ - գազարի ն սպիտակ արմատի տապակման տեսանելի տոկոսները:

Օրինակ 48: Ելնելով ադրիջանի խավիարի աղադրատոմսից` հաշվել թե ինչ հարա երությամ գազար ն սպիտակ արմատ պետք է մատուցել տեխնոլոգիական հոսքագծի լվացող մեքենային: Համաձայն տեխնոլոգիական հրահանգի` պահածոյում (տոկոսներով) տապակած գազար, տապակած սպիտակ արմատ հարա երությունն է համապատասխանաար Βգ  787 ն Β սպ  227 : Տապակման տեսանելի տոկոսները Ճ գ  507 ն Ճսպ - 35 7: Կորուստները տեխնոլոգիական պրոցեսներում Ρ գ  10.57 ն Եսպ - 23 7:  22  (100  10.5)  (100  50)  Τ գ  100 : 1    80.07 , 78  (100  23)  (100  35)  

 78  (100  23)  (100  35)  Τ սպ  100 : 1    20.0 % .  22  (100  10.5)  (100  50) 

Հաշվարկի ճշտությունը ստուգվում է ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի, 1 տ ադրիջանի խավիար արտադրելու համար ընդունված են ծախսի հետնյալ նորմաները` Գազար -- 105 կգ կամ 80 7 Սպիտակարմատ -- 27 կգ կամ 20 7 ----------------------------------------ընդամենը -- 132 կգ կամ 100 7: Շոգեյուղային վառարանների յուղի փոխման գործակցի հաշվարկ Հումքի ( անջարեղեն, ձուկ, միս) տապակման տեխնոլոգիական գործընթացում ուսական կամ կենդանական յուղը հումքի, ջրի, արձր ջերմաստիճանների, օդի թթվածնի ն այլ գործոնների ազդեցությամ ենթարկվում է արդ ֆիզիկա-քիմիական փոփոխությունների: Այդ փոփոխությունները նշանակալի չափով իջեցնում են յուղի սննդարժեքը, վատացնում համը, հոտը, գույնը իսկ դրանք իրենց հերթին վատթարացնում են տապակված մթերքի որակը: Տապակման գործընթացում յուղի որակի վատթարացման աստիճանը հիմնականում կախված է շոգեյուղային վառարանում յուղի փոխման գործակցից: Յուղի փոխման  գործակիցը, յուղի օրեկան Օ1 կգ ծախսի հարա երությունն է շոգեյուղային վառարանում պարունակվող Օ2 կգ յուղին. 

Օ1 Օ2

(63)

Գիտափորձերով ն փորձնական եղանակով հաստատվել է, որ յուղի որակի պահպանման համար յուղի փոխման գործակիցը 1,2 - ից մեծ պետք է լինի: Յուղի փոխման մեծ գործակից ունենալու համար անհրաժեշտ է, որ շոգեյուղային վառարանը հնարավորինս յուղ քիչ պարունակի ն աշխատի լրիվ ծանրա եռնվածությամ , առանց դադարների: Օրինակ 49: Մեկ օրում շոգեյուղային վառարանի անդադար աշխա-

տելու պայմաններում տապակվել է 40 տ ադրիջան, տապակման տեսանելի տոկոսը կազմել է 36 7, մթերքում յուղի պարունակությունը 11,8 7: Յուղի պարունակությունը շոգեյուղային վառարանում 1 տ: Որոշել յուղի փոխման գործակիցը: Նախ անհրաժեշտ է որոշել տապակված ադրիջանի քանակը`



Տ  (100 Ճ)



40 (100 36)

 21.6 ï:

Այնուհետն որոշվում է ներծծված յուղի քանակը` Օ1 

21.6 11.8  2.54 ï :

2.54  2.54 : Յուղ պարունակող հումք տապակելիս, յուղի փոխման  գործակիցը հաշվելու համար անհրաժեշտ է որոշել յուղի պարունակությունը հումքում մինչ տապակումը ն տապակումից հետո, այնուհետն դրանց տար երությամ գտնել մեկ օրում յուղի ծախսը, որից հետո որոշել  գործակիցը:

Յուղի փոխման գործակիցը կստացվի`  

Օրինակ 50: Մեկ օրում տապակվել է 22 տ սիգ 2,7 7 յուղայնությամ , տապակման տեսանելի 19 տոկոսով: Տապակված մթերքում յուղի քանակը 7,7 7: Յուղի քանակությունը շոգեյուղային վառարանում` 1 տ: Որոշել յուղի փոխման գործակիցը: Յուղի քանակությունը հումքում մինչ տապակումը կկազմի` 22000  2.7 ՕհոոÙù   594 կգ: Յուղի պարունակությունը տապակված մթերքում կկազմի` Օï 

22000  (100  19)  7,7 100 2

 1372 կգ:

Յուղի ծախսը կկազմի` 1372 - 594  778 կգ:

 0.78 : Շոգեյուղային վառարանի հայտնի ժամային արտադրողականության, տապակման տեսանելի տոկոսի ն տապակված մթերքում յուղի պարունակության դեպքում, յուղի փոխման գործակիցը որոշվում է հետնյալ անաձնով` 24    (100  Ճ)  Օ ï  100 (64)  1002 (100  )   որտեղ 1 - շոգեյուղային վառարանի ժամային արտադրողականությունը ըստ հումքի, կգ, Ճ - տապակման տեսանելի տոկոսը, 7, Օտ - յուղի պարունակությունը տապակված մթերքում, 7, Ե - յուղի կորուստները տապակելիս, 7, Խ - շոգեյուղային վառարանում պարունակվող յուղի քանակը, կգ: Եթե ըստ տապակված մթերքի հայտնի է շոգեյուղային վառարանի T1 (կգ) արտադրողականությունը, ապա նախորդ անաձնը կստանա հետնյալ տեսքը` Յուղի փոխման գործակիցը կստացվի` Κ 

24  Τ 1  Օ տ  100 (65) 100  (100  Ρ)  Μ Ելնելով ըստ հումքի շոգեյուղային վառարանի ժամային արտադրողականությունից ն յուղի պարունակությունից` յուղի փոխման գործակցի հաշվարկման համար կիրառելի է հետնյալ անաձնը` 24  Τ  Օտ  100 Κ  (66) 100  (100  Ρ)  Μ Κ 

որտեղ Օ տ - յուղի պարունակությունը տապակումից հետո, վերահաշվարկված ըստ թարմ հումքի, 7: Օ տ -ը որոշվում է հետնյալ կերպ` տապակման պրոցեսում, վերցված նմուշի մեջ որոշվում է յուղի Օտ պարունակությունը ն Ճ տապակման տեսանելի տոկոսը: Իմանալով մինչ տապակումը հումքի  զանգվածը ն Ճ տապակման տեսանելի տոկոսը` որոշվում է տապակված հումքի զանգվածը`   100  Ճ  Տապակված հումքի զանգվածը ազմապատկելով յուղի տոկոսային պարունակության հետ` որոշվում է յուղի պարունակությունը տապակված հումքում: Որպեսզի հաշվարկվի յուղի այդ քանակությունը 7-ներով հումքի նկատմամ , անհրաժեշտ է Τ  (100  2Ճ)  Օ տ արտահայտությունը ազմա100

պատկել 100-ով ն աժանել ըստ հումքի շոգեյուղային վառարանի T ժամային արտադրողականության վրա: Կրճատումներից հետո կստացվի հետնյալ հավասարումը Օտ 

(100  Ճ)  Օ տ

(67)

Օրինակ 51: Մեկ օրում տապակվել է 40 տ ադրիջան, 36 7 տապակման տեսանելի տոկոսով, յուղի պարունակությունը տապակված մթերքում 11,8 7: Յուղի պարունակությունը շոգեյուղային վառարանում` 1 տ: Որոշել յուղի օրեկան փոխման գործակիցը, ընդունելով յուղի կորուստները տապակման գործընթացում հավասար 6 7-ի: (ըստ 65 անաձնի ) 40000(100  36)11.8   3.2 : 100(100  6)1000 (ըստ 67 անաձնի ) նախօրոք որոշելով Օտ -ը` Օտ 

(100  36) 11.8  7.57 ,

կգտնենք`  

40000  7.5  3.2 . (100  7.5) 1000

Բուսական յուղի որակական փոփոխության հաշվարկ Տապակելիս յուղի որակական կարնորագույն ցուցանիշներից է թըթվային թիվը, որի 4,5-ից ավելի լինելու դեպքում, յուղի օգտագործում չի թույլատրվում: Յուղի ռացիոնալ օգտագործման նպատակով շոգեյուղային վառարանում եղած աշխատող յուղին, ծախսին համապատասխան քանակներով, պար երա ար ավելացվում են թարմ յուղի աժիններ: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է լինում հաշվարկման միջոցով որոշել յուղային խառնուրդի թթվային թիվը: Շոգեյուղային վառարանում 1 թթվային թվով Ճ քանակի ուսական յուղին 2 թթվային թվով 8 քանակի յուղ ավելացնելիս` խառնուրդի 3 թթվային թիվը կարելի է հաշվարկել հետնյալ հավասարումով.    1     2  (   )   3

որտեղից`

3 

  1     2

(68)

Ստացված հավասարումից հնարավոր է հաշվարկել ավելացվող յուղի 8 քանակը, որն անհրաժեշտ է ավելացնել արձր թթվային թիվ ունեցող աշխատող յուղին, որպեսզի ստացվի ցանկալի թթվային թվով յուղային խառնուրդ 

(1   3 )

(69)

3   2

Օրինակ 52: Շոգեյուղային վառարանում աշխատող   1 տ յուղի թթվային թիվն է` 1  3.2 , ավելացվում է թարմ յուղ  2  0.5 թթվային թվով   200 կգ: Որոշել յուղերի խառնուրդի թթվային թիվը: (ըստ 68 անաձնի) K 3  1000.3,2  200.0,5  2,75 : 1000  200 Այդպիսի թթվային թվով ուսական յուղը զգայաորոշման նորմալ ցուցանիշների դեպքում լիովին պիտանի է օգտագործման համար: Օրինակ 53: Աշխատած Ճ  700 կգ յուղի թթվային թիվն է` K1  4,8 :

Որոշել որքան պետք է կազմի 8 քանակի ավելացվող յուղը K 2  0,4 թթվային թվով, որպեսզի խառնուրդի թթվային թիվը կազմի K 3  1,8 -ի: (ըստ 69 անաձնի)`  

700(4,8  1,8) 1,8  0,4

 1500 կգ:

Բուսական յուղի հաշվեկշիռը անջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրությունում Բուսական յուղի հաշվեկշիռ կազմելիս` հաշվի է առնվում գործարան երված յուղի ընդհանուր քանակը, արտադրամաս ընդունված քանակը ն հաշվետու ժամանակում յուղի մնացորդը: Բուսական յուղի ծախսային աժնի հաշվեկշռում հաշվի է առնվում հաշվետու ժամանակահատվածում արտադրված պահածոներում պարունակվող յուղը ն հաշվետու ժամանակահատվածի վերջում արտադրամասում մնացած, ինչպես ն աշխատած այլնս անօգտագործելի յուղերի քանակներն ու կորուստները, արտադրամաս ընդունված, մնացած ն աշխատած յուղերի քանակներն ու կորուստները: Արտադրամաս ընդունված, մնացած ն աշխատած յուղերի քանակները հաշվում են կշռելով կամ ծավալը որոշելով, որը ազմապատկելով խտությամ ` ստանում զանգվածը: Պատրաստի պահածոներում յուղի քանակը որոշվում է հաշվետու ժամանակահատվածում հպտն-երով կամ ֆիզիկական տուփերով` արտահայտված արադրաքանակների մաքուր քաշի ն դրանցում ուսական յուղի տոկոսային պարունակության հաշվարկներով:

Օրինակ 54: Արտադրամասի շոգեյուղային վառարաններ հաշվետու ժամանակահատվածում ընդունվել է 19 000 կգ յուղ, վառարաններում յուղի մնացորդը` 1 000 կգ, ընդամենը ընդունված է 20 000 կգ: Արտադրվել են պահածոներ` Բադրիջանի խավիար 300 000 ապակյա 350 մլ տարողությամ տուփերով խավիարի մաքուր քաշը 340 գ յուղի պարունակությունը 9 7 9180 կգ Բադրիջան օղակաձն կտրատած տոմատ սոուսում` 170 000 ապակյա 500 մլ տարողությամ տուփերով, պահածոյի մաքուր քաշը` 510 գ յուղի պարունակությունը 10 7 8 670 կգ Ընդամենը պահածոներում 17 850 կգ Բուսական յուղի մնացորդը շոգեյուղային վառարաններում 1000 կգ Աշխատած անօգտագործելի յուղ 450 կգ Բուսական յուղի անորոշ կորուստներ 700 կգ

Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգների` անջարեղենների խորտիկային պահածոներ արտադրելիս ուսական յուղի կորուստները թույլատրվում են 6 7-ի չափով, հաշվեկշռի երված օրինակում կորուստները նշանակալի չափով պակաս են ստացվել կազմելով 2,52 7, ինչը հետնանք կարող է լինել տեխնոլոգիական ռեժիմների ճշգրիտ պահպանման:

Աղյուսակ 88 Բուսական յուղի հաշվեկշիռը Քանակ Մուտք ընդունվել է արտադրամաս մնացորդ վառարաններում Ընդամենը

կգ

19 000 95,0 1 000

5,0

20 000

Ծախս պահածոներում, մնացորդ վառարաններում աշխատած յուղ անորոշ կորուստներ

կգ 17 850 1 000 20 000

Քանակ 7 ընդհանուր քանակի նկատմամ 89,25 5,00 2,25 3,50

ԳԼՈՒԽ 10. ՄՐԳԱԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ

ՉՈՐ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրության չոր նյութերի հաշվեկշիռ Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների կազմի մեջ մտնում են տար եր հարա երությամ ն տար եր չոր նյութերի պարունակությամ մի շարք աղադրիչներ: Այդ պահածոների չոր նյութերի մուտքի հաշվեկշռում ընդգրկվում են արտադրություն մտնող ոլոր հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի քանակները: Յուրաքանչյուր աղադրիչի չոր նյութերի պարունակությունները ազմապատկելով քանակներով ն գումարելով միմյանց` ստացվում է արտադրություն ընդունված հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի գումարային չոր նյութերի պարունակությունը: Արտադրության ծախսի հաշվեկշիռը կազմում են արտադրված պահածոների քանակը, հումքի մնացորդները, թափոնները ն անորոշ կորուստները: Յուրաքանչյուր պահածոյի մնացորդների ն կորուստների քանակները ազմապատկելով իրենց չոր նյութերի պարունակությամ ն գումարելով միմյանց` ստացվում է ծախսային հաշվեկշիռ:

Օրինակ 55: «Տաքդեղ լցոնած» 80 000 հատ 500 մլ ծավալով տուփերով, «Դդմիկի խավիար» 60 000 հատ 350 մլ ծավալով տուփերով ն «Դդմիկ օղակաձն կտրատած անջարեղենային լցոնով» 40 000 հատ 500 մլ ծավալով տուփերով խորտիկային պահածոների համար կազմվել է չոր նյութերի հաշվեկշիռ: Պահածոների մաքուր կշիռները տուփերում` տաքդեղ լցոնած – 500 գ, դդմիկի խավիար - 340 գ, դդմիկ օղակաձն կտրատած լցոնով – 510 գ: Յուղի մնացորդը շոգեյուղային վառարաններում` 500 կգ: Խնդրի լուծումը աղյուսակ 89-ում:

Աղյուսակ 89 Չոր նյութերի ընդհանուր հաշվեկշիռ Ընդունվել է արտադրություն Չոր նյութեր Հումք № Քանակը, 7 ընդհանուր ն օժանդակ կգ քանակի կգ նյութեր նկատմամ 1 Տաքդեղ 14800 8.6 1272,8 5.58 2 Դդմիկ 66220 6.0 3973,2 17.43 3 Գազար 34800 13.0 4524,0 19.85 Սպիտակ արմատ

20.0

789,6

3.46

Սոխ Տոմատ պյուրե Շաքար Կերակրի աղ Կանաչի Համեմունքներ Բուսական յուղ

31,2

13.0 12.0 100.0 100.0 10.0 100.0

404,8 1176,5 1349,0 1590,0 64,8 31,2

1.77 5.16 5.92 6.97 0.28 0.13

100,0

33,43

Ընդամենը

143924,2

-

22795,9

Ստացվել է պահածոներում ն կորուստներում Չոր նյութեր Պահածոների ն Քանակը, 7 ընդհանուր կորուստների կգ քանակի կգ անվանումը նկատմամ Տաքդեղ լցոնած 40000 25.0 10000,0 43.86 դդմիկի խավիար 20400 24.0 4896,0 21.48 դդմիկի օղակաձն 20400 24.5 4998,0 21.92 ընդամենը 19894,0 87.26 պահածոներում կորուստներ` Տաքդեղ 7,5 285,0 1.25 Դդմիկ 5.0 186,0 0.82 Գազար 12.0 453,6 1.99 Սպիտակարմատ 20.0 197,6 0,87 Սոխ 20.0 105,6 0.46 Կանաչի 10.0 22,8 0.10 Ընդամենը 1250,6 5.49 կորուստ Յուղի մնացորդներ 500,0 2,19 Անորոշ 1151,3 5,05 կորուստներ 22795,9

Տոմատամթերքների արտադրության չոր նյութերի հաշվեկշիռ Տոմատամթերքների արտադրության չոր նյութերի հաշվեկշիռ կազմելիս` հաշվի է առնվում հումքի քանակի նկատմամ սերմերի ն : Տոմատի տրորած զանգվածի քանակը առանց պտղակեղնի քանակը

    անաձնով: կամ 1   100  Չոր նյութերի պարունակությունը վերամշակված զանգվածում կշռային միավորներով որոշվում է` թ   Ճ  Շ1 100  (69) Շã   որտեղ  - վերամշակված տոմատի քանակը, կգ, Ե- սերմերի ն պտղակեղնի քանակը հումքում, 7, C1 - չոր նյութերի պարունակությունը հումքում, 7: Քանի որ 1 հ.պ.տ խտացրած տոմատամթերքը հաշվարկված ըստ 12 7 չոր նյութերի պարունակության կայուն մեծություն է հավասար 400 կգի, ապա չոր նյութերի պարունակությունը 1 հ.պ.տ պատրաստի մթերքում կշռային միավորներով կորոշվի` սերմերի ն պտղակեղնի կորոշվի  

Cպ 

Τ  400  12

(70)

որտեղ  - խտացրած տոմատամթերքի արտադրված քանակը, հ.պ.տ: Հումքում չոր նյութերի պարունակությունը ընդունելով 100 7` պատրաստի մթերքում տոկոսներով այն կորոշվի համեմատությամ ` Cչ --- 100 Cպ - Ճ1

Ճ1  կամ

Շ պ 100 Շչ

Ճ1  Τ 40012100  Ρ   Α 1  C1  100  

(71)

Խտացրած տոմատամթերքների արտադրության լվացման, ջոկման, տեսակավորման, ջարդման, տաքացման, տրորման, խտացման ն տարայավորման տեխնոլոգիական գործընթացներից շատերում հնարավոր է որոշել չոր նյութերի կորուստները:

Չոր նյութերի կորուստները լվացման գործընթացում որոշելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել օգտագործվող ջրի քանակը b ն չոր նյութերի պարունակությունը լվացման ջրում` Cլվ: Չոր նյութերի պարունակությունը տոմատի պտուղների լվացման համար օգտագործված ջրում հավասար կլինի

b  C լվ

կգ, որը տոկոսներով

վերամշակված հումքի չոր նյութերի նկատմամ կկազմի` b  C լվ  100 Ճչ  (72)  Ρ    C1 Α  1   100  Հումքի ընդհանուր չոր նյութերի նկատմամ լվացման ջրի հետ տարվող չոր նյութերի կորուստները հնարավոր է հաշվել նան հետնյալ կերպ: Իմանալով վերամշակվող հումքի  քանակը ն դրա լվացման ջրի քանակը, կարելի է հաշվել ջրի տոկոսային քանակը հումքի զանգվածի նկատմամ : Այդ մեծությունը նշանակելով ո-ով` չոր նյութերի քանակը կգ-ներով լվացման ջրում կորոշվի հետնյալ արտահայտությամ `

Cջ 

Α  ո  C լվ

(73)

100  100

որը ըստ հումքի չոր նյութերի պարունակության կկազմի` --C1 - 100 Cջ - Ճ1--

Ճ2 

C ջ 100 կամ Ճ 2  C

Α  ո  C լվ  Ρ    C1 Α  1   

(74)

Եթե հաշվի չառնվի սերմերի ն պտղակեղնի քանակը հումքում, ապա (74) անաձնը կարտահայտվի`

Ճչ 

ոC լվ C1

(75)

Չոր նյութերի կորուստը ջոկման ն տեսակավորման տեխնոլոգիական գործընթացներում կգ-ներով կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով`

C ջոկ

 Ρ  C 2 g  1  100  

որտեղ ց- ջոկման-տեսակավորման փոխադրիչից հեռացված պտուղների քանակը, կգ:

Վերամշակման ընդունված հումքի կորուստները ելանյութի նկատմամ կորոշվի համեմատությամ ` C1 - 100 Cջոկ - Ճ3

Ճ3 

Cջ 100 կամ Ճ 3  C

  g1 Ρ C 2 100     Α 1 Ρ C1 100  

(76)

Եթե ջոկված, տեսակավորված տոմատի պտուղներում պարունակվեն ելանյութին համահավասար չոր նյութեր, սերմեր ն կեղն, ապա (76) անաձնը կստանա հետնյալ տեսքը`

Ճ3 

g100 Α

(77)

Չոր նյութերի կորուստները տրորման տեխնոլոգիական գործընթացում մնացորդների հետ որոշվում է`

C տր 

ք  C մն

(78)

որը վերամշակման ենթարկված հումքի չոր նյութերի նկատմամ տոկոսներով կկազմի` ք  C մն  100 (79) Ճկ   Ρ    C1 Α  1   100  որտեղ ք - մնացորդների քանակն է տրորման տեխնոլոգիական գործընթացում, կգ, Cմն - լուծելի չոր նյութերի պարունակությունն է մնացորդներում, 7, Cմն - նշանակությունը որոշվում է մնացորդների միջին նմուշի անալիզի միջոցով: Այդ նպատակով միջին նմուշի որոշակի կշռված քանակ թրմվում է տաք թորած ջրով ֆիլտրելով տեղափոխվում 200 մլ ծավալով փորձանոթի մեջ, նստվածքը մի քանի անգամ լվացվում է տաք ջրով ն ֆիլտրի միջով տեղափոխվում փորձանոթի մեջ մինչն նիշին հասնելը: Ֆիլտրատի չոր նյութերի պարունակությունը որոշվում է ռեֆրակտոմետրով: Ենթադրենք լուծելի չոր նյութերի պարունակությունը ստացվել է Շ 7, 200  Շ կնշանակի 200 մլ - ում կպարունակվեն գ չոր նյութեր: Համեմա100 տությամ կստանանք Օ - 100

200  Շ -- 100

C մն ,

200  C (80) Օ Տեխնոլոգիական այն գործընթացները, որոնցում հնարավոր չէ քանակապես որոշել չոր նյութերի կորուստները նշանակվում է Ճ5-ով, դրանց ընդհանուր մեծությամ : Եթե չոր նյութերի ընդհանուր քանակը հումքում ընդունվի 100 7, ապա Ճ1, Ճ2, Ճ3, Ճ4 ն Ճ5 մեծությունների գումարը նույնպես պետք է հավասար լինի 100 7-ի ն Ճ5-ը, որը արտադրությունում անվանվում է անորոշ կորուստներ, կորոշվի` Ճ 5  100  ( Ճ1  Ճ 2  Ճ 3  Ճ 4 ) (81) C մն 

որտեղից

Օրինակ 56: Հաշվետու ժամանակահատվածում վերամշակվել է 6000 տ տոմատի պտուղներ, որից արտադրվել է 5,7 մպտ տոմատի մածուկ, տոմատի սոուս արտադրելու համար ծախսվել է 528 հ.պ.տ տոմատի պյուրե: Գործարան ընդունված հումքի չոր նյութերի միջին պարունակությունը կազմել է 5,5 7, հումքում սերմերի ն պտղակեղնի քանակը` 4 7: Հումքի լվացման տեխնոլոգիական պրոցեսում ծախսվել է 9000 մ3 ջուր, լվացման ջրում չոր նյութերի միջին պարունակությունը կազմել է 0,05 7: Ջոկման տեսակավորման տեխնոլոգիական պրոցեսում, հեռացվել է 240 տ ոչ պիտանի հումք, որոնցում չոր նյութերի միջին պարունակությունը կազմել է 4 7, սերմերը ն պտղակեղնը` 4,6 7: Տրորման տեխնոլոգիական գործընթացում անջատվել է 300 տ թափոն` 0,3 7 չոր նյութերի պարունակությամ : Կազմել չոր նյութերի հաշվեշիռ: 1. Գործարան ընդունված հումքի չոր նյութերի ընդհանուր քանակը ըստ (69) անաձնի. 4   6000  1    5.5  100  Cչ   316.8 տ: 2. Չոր նյութերի պարունակությունը պատրաստի արտադրանքում ըստ (70) անաձնի կորոշվի. 5700  400  12  273.6 տ: Պատրաստի մթերքում չոր նյութերի պարունակությունը ընդհանուրի նկատմամ ըստ (71) անաձնի կկազմի` 5700  400  12  100 Ճ1   86.36 7: 4   60001  5.5  100  3. Լվացող ջրի հետ կորչող չոր նյութերի պարունակությունը ըստ (73) անաձնի. Cպ 

Cջ 

6000  150  0.05  4.5 տ, 100  100

որտեղ` ո 150 7: Ջրի հետ կորչող չոր նյութերի կորուստը ընդհանուրի նկատմամ ըստ (74) անաձնի կկազմի. Ճ2 

6000  150  0,05  1.42 7: 4   . 60001    100 

4. Ջոկման տեսակավորման տեխնոլոգիական գործընթացում չոր նյութերի կորուստները որոշվում են հետնյալ անաձնով` թ    4.6  g  1  2401    Շ2 4 100     , Շçոկ  Շçոկ   9.15 տ: Վերամշակման տրված հումքի քանակի նկատմամ տոկոսային պարունակությունը կորոշվի ըստ 76 անաձնի`  4.6  2401  4  100  100  Ճ3   2.89 7: 4   60001  5.5  100 

5. Տրորման տեխնոլոգիական պրոցեսում կորուստները մնացորդների հետ որոշվում են ըստ 78 անաձնի`

C տր 

300  0.3  0.9 տ ,

որը վերամշակման տրված հումքի քանակի նկատմամ տոկոսային արտահայտությամ կորոշվի ըստ 107 անաձնի` 300  0.3 100  0.284 7: Ճ4  4   60001  5.5  100  6. Տոմատ սոուս արտադրելու համար ծախսված 528 հ.պ.տ տոմատ պյուրեում պարունակվող չոր նյութերի քանակը կկազմի` 528  400  12 C սոուս   25.34 տ: տոկոսային արտահայտությամ վերամշակման տրված հումքի քանակի նկատմամ կորոշվի` 25.34  100  7.99 7: Ճ5  4   60001  5.5  100 

7. Ընդամենը չոր նյութեր պատրաստի մթերքներում ն որոշակի կորուստներում կկազմի` Ճ ընդ  Ճ1  Ճ 2  Ճ 3  Ճ 4  Ճ 5   86.36  1.42  2.89  0.284  7.99  98.944 7: Կնշանակի անորոշ կորուստները տոկոսներով արտահայտված կըկազմեն` Ճ անորոշ  100  98.944  1.056 7: Կշռային արտահայտությամ կկազմի`

Շ անորոշ  316,8  (273.6  4.5  9.15  0.9  25.34)  3.31 տ: Աղյուսակ 90 Չոր նյութերի հաշվեկշիռ Արտադրություն է ընդունվել չոր նյութեր ընդհանուր չոր Հումքի քանակը, նյութերի քաանվանում տոննա նակի նկատմամ , 7 Տոմատ (առանց սեր316,8 մերի ն պտղակեղնի)

Արտադրությունում չոր նյութերի աշխումը ընդհանուր արտադրված քանակը, չոր նյութերի մթերքներ, մնացորդտոննա քանակի նըներ ն կորուստներ կատմամ , 7 Տոմատի մածուկ Պյուրե տոմատի սոուսի համար

273,6

86,36

25,34

7.99

298,94

94,35

4,5 Ջոկման տեսակավորման գործըն- 9,15 թացում Տրորման գործընթացում (առանց 0,9 սերմերի ն պտղակեղնի) Ընդամենը 14,55 կորուստներ Անորոշ 3,31 կորուստներ Ընդամենը 316,8

1,42

Ընդամենը արտադրանք Լվացման ջրի հետ

2,89

0,284 4,594 1,056

Ցանկացած ժամանակահատվածի համար (հերթափոխ, օր, ամիս, սեզոն) հումքի չոր նյութերի միջին պարունակությունը տոկոսներով որոշվում է հետնյալ կերպ: Ընդունենք, որ ինչ որ ժամանակահատվածում մթերվել է ո խմ աքանակների հումք, որոնց զանգվածները կազմել են Ճ1, Ճ2, Ճ3,……Ճո կգ` համա164

պատասխանա ար C1, C2, C3,……Cո չոր նյութերի պարունակություններով: Չոր նյութերի միջին կշռային պարունակությունը կորոշվի`   Շ  2  Շ2  3  Շ3  .....  ո  Շո Շ 1 1 (82) 1  2  3........  ո

Օրինակ 57: Մեկ հերթափոխում մշակվել է 7 խմ աքանակ տոմատի հումք, համապատասխանա ար խմ աքանակների զանգվածները կազմել են 15, 12, 21, 20, 9, 17, 25 տոննա, չոր նյութերը` 4,7 7, 5,2 7, 6,1 7, 5,4 7, 5,7 7, 5,7 7 ն 5,5 7: Չոր նյութերի միջին կշռային պարունակությունը կկազմի`

15  4,7  12  5,2  21  6,1  20  5,4  9  5,7  17  5,7  25  5,5 Ը  5,5 7: 15  12  21  20  9  17  25 Մրգային պահածոների չոր նյութերի հաշվեկշիռ Մրգային պահածոների հիմնական աղադրիչներն են մրգերը ն շաքարը: Քանի որ մրգերի չոր նյութերը հիմնականում շաքարներ են, ապա մրգային պահածոների չոր նյութերի հաշվեկշիռը կարող է համարվել շաքարների հաշվեկշիռ: Մրգային պահածոների արտադրման սեզոնում միննույն ն տար եր մրգերից միաժամանակ արտադրվում են ազմատեսակ պահածոներ: Գործարան ընդունված մրգերը տեսակավորվում են ըստ սորտերի, հասունության աստիճանի, գունավորման, չափերի, ձնի ինդեքսի ն օգտագործվում ըստ նշանակության` կոմպոտներ, հյութեր, մուրա աներ, ջեմեր ն այլ մթերքներ արտադրելու համար: Հումքի մասսայական երքահավաքի ն գործարան մասսայական ընդունման ժամանակահատվածում դժվարություններ են առաջանում յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար հաշվարկել հումքի ծախսը: Այսպիսի դեպքերում չոր նյութերի հաշվեկշիռ կազմելու համար գրանցվում է գործարան երված հումքի ընդհանուր քանակը` նշելով մրգերի ն հատապտուղների տեսակը: Հումքում չոր նյութերի պարունակությունը որոշվում է միջին նմուշի լա որատոր անալիզով: Պասիվում հաշվարկվում է արտադրված տար եր տեսակի մթերքների քանակներն ըստ զանգվածի առանձին-առանձին, չոր նյութերի պարունակությունը տոկոսներով, մնացորդների քանակը, ինչպես ն վերամշակման համար ոչ պիտանի հումքի քանակը ու դրանցում չոր նյութերի պարունակության տոկոսը: Այդ ցուցանիշների հիման վրա հաշվարկվում է չոր նյութերի քանակական պարունակությունը պատրաստի մթերքներում, մնացորդներում ն խոտանված հումքում: Չոր նյութերի անորոշ կորուստները որոշվում են գործարան ընդունված հումքի չոր նյութերի ն արտադրությունում ստացված չոր նյութերի քանակների տար երությամ :

Օրինակ 58: Կազմել արտադրամասում արտադրված մրգային պահածոների չոր նյութերի հաշվեկշիռ: 1. Դեղձի կոմպոտ № 13 թիթեղյա տուփերով 500 հազար տուփ կամ 1.25 մպտ 2. Սալորի կոմպոտ 1000 մլ-ոց ապակյա տուփերով 1073 հազար տուփ կամ 3,036 մպտ: 3. Սալորի հյութ 1000 մլ-ոց ապակյա շշերով 480 հազար տուփ կամ 1,5 մպտ: 4. Խնձորի հյութ պարզեցրած 1000 մլ-ոց ապակյա շշերով 480 հազար տուփ կամ 1,2 մպտ: Նշված քանակի պահածոներ արտադրելու համար ծախսված հումքաքանակներն են` դեղձ - 340 տ, սալոր – 1265,68 տ, խնձոր – 857,76 տ, շաքարի ծախսը կազմել է` 239,54 տ: Արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցած կորուստներն են` դեղձ – 34 տ, սալոր - 189,37 տ ն խնձոր - 360,26 տ: Խնդրի լուծումը` 91 աղյուսակում: Աղյուսակ 91 Չոր նյութերի հաշվեկշիռ

դեղձ սալոր 1265,68 խնձոր 857,76

34,0 189,8 111,5

շաքար 239,54 99,85 239,2

574,5

5,92 Կոմպոտներ դեղձի 481,40 33,04 սալորի 1169,27 19,41 41,63

100,0

Հյութեր

սալորի խնձորի Ընդամենը պահածոներում կորուստներ դեղձ սալոր խնձոր Ընդամենը կորուստներ Անորոշ կորուստներ Ընդամենը

տ

ընդհանուր քանակի նկատմամ , 7

Պահածոների քանակը, տ

տ

Վերամշակումից հետո ստացվել է Չոր նյութերի քանակը Պահածոների մնացորդներ ն կորուստներ

ընդհանուր քանակի նկատմամ , 7

Հումքի ն նյութերի քանակներ, տ

Հումք ն նյութեր

Ընդունվել է արտադրամաս Չոր նյութերի պարունակ.

17 818 22 257,2

14,24 44.77

600,00 480,00

11 84,0 13 62,4

14,62 10,68

34,00 189,37 360,26

- 485,4 10 3,4 15 28,4 13 46,8

84,49 0,59 4,94 8,15

78,6

13,68

10,5 574,5

1,83

Չոր նյութերի հաշվեկշիռ մրգեր ն անջարեղեններ չորացնելիս Հաշվետու ժամանակահատվածում չոր նյութերի հաշվեկշիռ կազմելու համար որոշվում են հետնյալ որակական ն քանակական ցուցանիշները: 1. Հումքի ընդհանուր քանակը, չվերամշակված ն այլ արտադրության տրված հումքի քանակները: Լա որատոր հետազոտության հիման վրա հաշվարկվում են պիտանի ն ոչ պիտանի հումքի տոկոսային քանակները` a  ո  a  ո  ....  a ո  ո ո (83)  1 1 2 2 ո1  ո 2  ......  ո ո որտեղ  - հաշվետու ժամանակահատվածում պիտանի հումքի միջին տոկոսային քանակությունը, а - առանձին խմ աքանակներում պիտանի հումքի տոկոսային պարունակությունները, ո - խմ աքանակների զանգվածը տոկոսներով:

Օրինակ 59: Առաջին 15 տ խմ աքանակում պիտանի հումքի քանակը կազմել է 87 7, երկրորդում (20տ) - 84 7, երրորդում (25տ) - 93 7, որոշել պիտանի հումքի միջին տոկոսային պարունակությունը: 15  87  20  84  25  93   88.5% : 15  20  25

Չորացման համար ոչ պիտանի հումքի քանակը կկազմի 11,5 7 (100 – 88,5): 2. Այլ արտադրության տրված հումքի քանակը հաշվարկելիս` հաշվի է առնվում հումքի այն քանակը, որն օգտագործվում է այդ արտադրությունում (օրինակ ծիրանի ջեմի արտադրություն): 3. Հումքի մաքրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում մնացորդներն ըստ զանգվածի տոկոսներով, որոշվում է արտադրություն երված հումքի ն մաքրված հումքի քանակների տար երությամ , առանց այլ արտադրության տրված հումքի քանակի:

Օրինակ 60: Արտադրամաս է ընդունվել 500 տ անջարեղեն: Մաքրումից ն վերամաքրումից հետո մնացել է 430 տ: Մնացորդները կազմել են 500 – 470 - 70տ կամ 70 100  14% : 4.

Հումքի կորուստները տոկոսներով լվացման ու կտրատման տեխնոլոգիական գործընթացներում, որոշվում են լա որատոր անալիզով:

Օրինակ 61: Արտադրամաս ընդունված 500 տ հումքից, լվացման ժամանակ միջին կշռային կորուստները կազմել են 2 7, կտրատման ժամանակ` 0,5 7: Ընդհանուր կորուստները` 2,5 7, որն ըստ զանգվածի կկազմի`

500  2.5  12.5 տ:

1. Չորացման տրվող նախապատրաստված հումքի քանակը որոշվում է ընդունված հումքի ն կորուստների ընդհանուր քանակների տար երությամ : Բերված օրինակում ստացված տվյալներով` 500 7012.5 417.5 տ: 2. Չորացրած անջարեղենի քանակը ստացվել է 52,9 տ: 3. Չորացրած մթերք ստանալու համար ըստ նորմայի հումքի ծախսը որոշվում է ստացված մթերքի զանգվածը միավոր քանակի (1տ) մթերք ստանալու համար նորմայով (9.6 տ) ազմապատկելով` 52,9 « 9,6 - 507,84 տ: 4. Հումքի տնտեսումը կամ գերածախսը որոշվում է իրական ն ըստ նորմայի ծախսերի տար երությամ 507,84 – 500 - 7,84 տ: Ստացված տնտեսումը կազմում է 1,57 7: 5. Պատրաստի մթերքի կորուստներն ըստ զանգվածի, իսկ տոկոսներով` ըստ չոր նյութերի, անվանվում են անորոշ կորուստներ: Անորոշ կորուստները որոշվում են նախապատրաստված հումքի չոր նյութերի պարունակությամ , որը երված օրինակում 12,5, իսկ չորացրած մթերքում 92 7 է: Կնշանակի չորացման նախապատրաստված հումքում չոր նյութերի պարունակությունը կազմել է` 417,5  12,5  52.19 տ, իսկ չորացրած մթերքում` 52,9  92  48,7 տ: Չոր նյութերի կորուստները կազմել են` 52,19 – 48,7 - 3,49 տ: Վերամշակման ընդունված հումքում չոր նյութերի պարունակությունը հավասար է` 500  12.5  62.5 տ: Ստացված հումքի նկատմամ անորոշ կորուստները ստացվում են` 3.49  100  5.58 տ: 62.5 Այսպիսով հումքի ընդհանուր կորուստները կկազմեն 14 - 2,5 - 5,58 - 22,08 7:





Լուծույթների խտության հաշվարկում Լուծույթների խտությունը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով.

Շ



(84)

որտեղ Շ - լուծույթի խտությունը,  - լուծված նյութի քանակը, 8 - լուծիչի քանակը:

Լուծույթի կշիռը նշանակելով Տ-ով` Տ- - 8 (14) անաձնը կստանա հետնյալ տեսքը`  Շ (85) Տ Լուծույթների խտությունը տոկոսներով արտահայտած`

  Շ  100 

Ճ   100   100 Տ Ճ8

(86)

Եթե հայտնի է լուծույթի խտությունը տոկոսներով (Ե) ն լուծիչի քանակը (8) լուծված նյութի () քանակը կորոշվի`

       100          100       100     100  

(87)

Եթե հայտնի է լուծույթի խտությունը տոկոսներով (Ե) ն լուծված նյութի քանակը () ապա լուծույթի (Տ) քանակը կորոշվի`

  100 Տ ն  Տ  

 

Տ

100   

Լուծիչի կշռաքանակը կորոշվի օգտվելով (87)



  100    

(88) անաձնից` (89)

ԳԼՈՒԽ 11. ԿԱԹՆԱՅԻՆ, ՁԿՆԱՅԻՆ, ՄՍԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

ԿԱԹՆԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Կաթնային պահածոների, ըստ յուղի ն յուղազուրկ չոր նյութերի ստանդարտ կազմ ապահովելու համար, ելանյութը վերամշակելուց առաջ նորմալացվում է: Կաթի նորմալացումը կատարվում է ըստ մեկ (յուղի պարունակություն), երկու (յուղ-սպիտակուց, յուղ-յուղազրկված մնացորդ, յուղթթվություն) կամ մի քանի (յուղ, չոր յուղազուրկ մնացորդ, ջուր, շաքար) ցուցանիշներով: Պահանջվող կազմով խառնուրդ ստանալու համար կաթին ավելացվում է յուղազուրկ կաթ, եթե անհրաժեշտ է իջեցնել յուղայնությունը ն կաթնասեր` յուղայնությունը արձրացնելու նպատակով:

Նորմալացված կաթը պետք է պարունակի 2,5 կամ 3,2 7 յուղ,8-8,5 7 չոր յուղազուրկ նյութեր ն 11- 12 7 ընդհանուր չոր նյութեր: Կաթի նորմալացման հաշվարկները կատարվում են նյութական ալանսի հավասարումներով:

Μ1  Μ2  Μն որտեղ Խն – Օն յուղայնությամ նորմալացված կաթի զանգվածը, Խ1 – Օ1 յուղայնությամ կաթի զանգվածը, Խ2 – Օ2 յուղայնությամ կաթի զանգվածը: Հետնա ար հնարավոր է կազմել հետնյալ հավասարումը.

Μ1  Օ 1  Μ 2  Օ 2  Μ ն  Օ ն Լուծելով այդ հավասարումները` կստանանք.  2   ն  1

1  Օ1   ն  1   Օ չ   ն  Օ ն  1  Օ1   չ  Օ չ   1  Օ 2   ն  Օ ն



1  Օ1  Օ 2    ն  Օ ն  Օ չ

Μ1 



Μն  Օ ն  Օ չ





Օ1  Օ 2

(90)

Նման եղանակով կստացվի  2 -ի նշանակությունը`

ն  Օն  Օ1  (91) Օ 2  Օ1 Օրինակ 62: Հաշվարկել 3,7 7 յուղայնությամ կաթի ն 0,05 7 յուղայնությամ յուղազուրկ կաթի անհրաժեշտ քանակները 5000 կգ 3,2 7 յուղայնությամ նորմալացված կաթ ստանալու համար: 2 

3,7 7 յուղայնությամ կաթի քանակը կստացվի` 5000  3,2  0,05 1   4315,1 կգ: 3,7  0,05 0,05 7 յուղայնությամ կաթի քանակը կստացվի` 5000  3,2  0,05 2   684,9 կգ: 0,05  3,7 Ստուգում` ն  4315,1  684,9  5000 կգ: Շաքարով խտացրած կաթ Խտացրած կաթնային պահածոներ արտադրելիս` կաթի կազմային ոլոր աժիններն անցնում են պատրաստի մթերք: Խտացման ընթացքում կազմային աժինների պարունակությունն աճում է միանման չափով, հե170

տնա ար յուղի հարա երությունը չոր յուղազրկված կաթնային մնացորդին, պատրաստի մթերքում ն նորմալացված կաթում կունենա նույն արժեքը: Օպ Օ Κ մթ  ն  (92) Κն Κպ որտեղ Օպ - պատրաստի մթերքում յուղի նորմատիվային պարունակությունը, 7, Ճպ - պատրաստի մթերքում չոր յուղազրկված մնացորդի նորմատիվային պարունակությունը, 7, Օն - յուղի պարունակությունը նորմալացված կաթում, 7, Ճմթ - պատրաստի մթերքում յուղի պարունակության հարա երությունն է չոր նյութերի պարունակությանը, 7: Նման հավասարում կարելի է կազմել նան պահածոյի մյուս աղադրիչի` շաքարի համար:

Ζն Ζպ  Օն Օ պ

(93)

որտեղ 2ն - շաքարի պարունակությունը նորմալացված կաթում, 7, 2պ - շաքարի պարունակությունը պատրաստի մթերքում, 7: Հավելանյութերով պահածոների համար պատրաստի մթերքում հավելանյութի քանակի հարա երությունը յուղի պարունակությանը հավասար է նույն հարա երությանը նորմալացված կաթում`

Ηն Ηպ  Օն Օ պ

(94)

որտեղ էն, էպ - համապատասխանա ար հավելանյութի պարունակությունը նորմալացված կաթում ն պատրաստի մթերքում, 7: (92) ն (94) արտահայտությունների հարա երությամ հաշվարկվում է կաթնային խառնուրդի աղադրիչները նորմալացնելիս, ինչպես ն շաքարի ու հավելանյութերի պահանջվող քանակները: Կաթնային պահածոներ արտադրելիս` կաթի նորմալացման համար անհրաժեշտ է ունենալ յուղի ն չոր անյուղ մնացորդի Kկ հարա երությունը ելանյութում ն դրանց պահանջվող հարա երությունը նորմալացված կաթում ու պատրաստի մթերքում: Օ կ Օ պ Օն   Եթե` (95) Κ կ Κ պ Κն ապա կաթը նորմալացում չի պահանջում: եթե`

Օկ Κկ



Օպ Κպ

(96)

ապա խառնուրդ կազմելիս անհրաժեշտ է նել մինչն հանձնարարականը

Օպ Κպ

Օկ Κկ

հարա երությունը մեծաց-

: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է կաթին

կաթնասեր ավելացնել, որի քանակը որոշվում է պատրաստի մթերքի ն նորմալացված կաթի յուղի ու անյուղ չոր մնացորդի ալանսի հավասարումով: Խառնուրդը կազմվում է կաթից ն կաթնասերից`

Μն  Μ կ  Μ ս , որտեղ Խկ - կաթի զանգվածը, Խս - կաթնասերի զանգվածը: Յուղի ալանսը կստացվի`

Μն  Օն  Μկ  Օ կ  Μ ս  Օ ս որտեղ Օս - կաթնասերի յուղայնությունը, 7: Ըստ չոր անյուղ մնացորդի ալանսը կազմվում է`

Μն  Κ ն  Μկ  Κ կ  Μս  Κ ս : Յուղի ն անյուղ չոր մնացորդի ալանսների հարա երությամ ստացվում է`

Օն Μկթ  Օ կթ  Μս  Օ ս  Κ ն Μկթ  Κ կթ  Μս  Κ ս

(97)

Օն - նշանակությունը տեղադրելով (92) հավասարումում կստանանք` Κն

Κ մթ 

Μկ  Օկ  Μս  Օս Μկ  Κ կ  Μս  Κ ս

որտեղից

Μս  Եթե

Μ կ  (Κ կ  Κ մթ  Օ կ ) Օ ս  Κ մթ  Κ ս

Օն Օ պ  , ապա խառնուրդը կազմելիս անհրաժեշտ է Κն Κպ

հարա երությունը փոքրացնել մինչն

Օպ Κպ

(98) Օն Κն

, յուղազուրկ կաթ ավելացնելով:

Յուղազրկված կաթի քանակը հաշվելիս` հաշվի է առնվում, որ խառնուրդը կազմված է`  ն   կ   յ.զ. ալանսի այլ տար երակ է յուղի ալանսը`

 ն  Օ ն   կ  Օ կ   յ.զ.  Օ յ.զ.

որտեղ Խյ.զ. ն Օյ.զ. - յուղազրկված կաթի զանգվածը ն յուղայնությունը: Բալանսն ըստ չոր յուղազուրկ մնացորդի`  ն   լ   կÃ   կÃ   Û.զ.   Û.զ. , որտեղ Ճն, Ճկթ, Ճյ.զ. - չոր յուղազուրկ մնացորդի պարունակությունը նորմալացված, առաջնային ն յուղազրկված կաթերում, 7: Յուղազրկված կաթի զանգվածը կհաշվարկվի`

 Û.զ. 

 կÃ  (Օ կÃ   կÃ   ÙÃ )  յ.զ.   ÙÃ  Օ յ.զ.

(99)

Նորմալացված կաթի յուղայնությունը հաշվարկվում է հետնյալ անաձներով`

Օն 

Օլ 

Μկթ  Օ կթ  Μս  Օ ս Μկթ  Μս

 կÃ  Օ կթ   Û.զ.  Օ Û.զ.  կÃ   Û.զ.

(100) (101)

Կաթնային պահածոների համար նորմալացված կաթի յուղայնությունը կարելի է հաշվարկել նան` Օ ն  Κ կթ  Κ ն Ճն - մեծությունը կարելի է արտահայտել Ճկթ -ի միջոցով: Այդ նպատակով առաջնային նորմալացված կաթերի համար կազմըվում է չոր յուղազուրկ մնացորդի ալանս: Բալանսից դուրս է երվում անաձնը` 100  Κ մթ  Κ կթ Օն  (102) 100  Օ կթ  Κ մթ  Κ կթ

Օրինակ 63: Հաշվարկել շաքարով խտացրած կաթի արտադրման համար 5 տ քանակով կաթի նորմալացումը, եթե սկզ նական կաթի յուղայնությունն է 4,2 7, իսկ չոր յուղազուրկ մնացորդը 8,90 7, իսկ խտացրած կաթում այդ ցուցանիշները համապատասխանա ար պետք է կազմեն 8,8 ն 20,7 7: Սկզ նական ն խտացրած կաթերում յուղերի ն չոր յուղազուրկ մնացորդների հարա երությունները համապատասխանա ար կստացվեն` Օ կթ 4.2 8.8  0.425   0.472 , Κ մթ  Κ կթ 8.9 20.7 Քանի որ 0,472 » 0,425 անհրաժեշտ է կաթի նորմալացում յուղազրկված կաթով, որի անհրաժեշտ քանակը հաշվարկվում է (46) անաձնով, ընդունելով, որ յուղազրկված կաթում Օ յ.զ.  0.045 % ,  Û.զ.  8,8 % `

 Û.զ. 

5000(4,2  8,9  0,425)  564,9 կգ: 8,8  0,425  0,045

Ըստ (101) անաձնի որոշվում է նորմալացված կաթի յուղայնությունը`

Օն 

5000  4,2  564,9  0,045  3,77% 5000  564,9

Մեկ հ.պ.տ շաքարով խտացրած կաթ արտադրելու համար նորմալացված կաթի 1ն ծախսի նորման հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` C խտ  400  100 (103) Τն  (C ն  C շք )  (100  Ρ չն ) որտեղ Cխտ - չոր նյութերի պարունակությունը խտացրած կաթում, 7, Cնչոր նյութերի պարունակությունը նորմալացված կաթում, 7, Cշք շաքարների պարունակությունը նորմալացված կաթում, 7, Եչն - չոր նյութերի կորուստները արտադրական պրոցեսներում, 7, 400 – 1 հ.պ.տ զանգվածը, կգ: 1 հ.պ.տ շաքարով խտացրած կաթի համար նորմալացված կաթի ծախսի նորման կարելի է հաշվարկել հաշվարկային ցուցանիշ ընտրելով յուղի պարունակությունը Օ մթ  400  100 (104) Τն  Օ ն  (100  Ρ յ ) որտեղ Օմթ - մթերքում յուղի նորմատիվային պարունակությունը, 7, Օն յուղի պարունակությունը նորմալացված կաթում, 7, Եյ - վերամշակված նորմալացված կաթի յուղի կորուստները, 7: Մեկ հ.պ.տ ստերիլիզացված խտացրած կաթի արտադրման համար նորմալացված կաթի ծախսի նորման որոշվում է` Օ խտ  400  100 Τն  (105) Օ ն  (100  Ρ չն ) Նորմալացված կաթի քանակով Խն հաշվարկվում է շաքարով խտացրած կաթի քանակը` Μն  Cն  (100  Ρ չն ) (106) Μ խտ  400  C խտ  100 Շաքարի քանակությունը կշռային միավորներով որոշվում է` լ  Օլ  Ëï  100 ßù  ՕËï  100  (100  ß³ù )

(107)

որտեղ 2խտ - խտացրած կաթում շաքարի նորմատիվային պարունակությունը, 7, Եշաք - շաքարի կորուստները արտադրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում, 7:

Շաքարի օշարակի զանգվածը կշռային միավորներով որոշվում է` Μ շաք  C շաք , Μօշ  C օշ որտեղ Cշաք - չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում, Շ ß³ù  98  99 ,85 % , Cօշ - չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում, Շ ûß  60  65% : Օշարակ պատրաստելու համար պահանջվող ջրի քանակը կշռային միավորներով որոշվում է` Cշաք  (Cշաք  Cօշ ) (108) Β Cօշ Խտացման ժամանակ հեռացվող խոնավության քանակը կշռային միավորներով որոշվում է` W  Μն  Μօշ  Μ խտ (109)

Կակաոյով խտացրած կաթ արտադրելու համար կաթը նորմալացվում է համաձայն պատրաստի մթերքին ներկայացվող պահանջների: Տոկոսներով արտահայտված այն պետք է պարունակի 26,8 7 ջուր, 7,2 7 յուղ, 44,8 7 շաքար, 14,1 7 կաթի չոր յուղազուրկ մնացորդ ն 7,1 7 կակաոյի չոր նյութեր: Հաշվարկներում կաթի յուղը ընդունվում է ստանդարտի պահանջից 0,3 7-ով պակաս, քանի որ յուղի այդպիսի քանակ ներմուծվում է կակաոյի միջոցով: Պատրաստի մթերքում յուղի ն կաթի չոր յուղազուրկ մնացորդի պահանջվող հարա երությունը պետք է լինի` 7,2  0,51 , ինչի համար սկզ -

14,1

նական կաթն անհրաժեշտ է նորմալացնել կաթնասերով: Խտացման համար պահանջվող կակաոյի պահանջվող քանակությունը կշռային միավորներով որոշվում է հետնյալ անաձնով` Μն  Օն  C կ Κ չ.ն  (110) 100  Օ մթ որտեղ Cկ - կակաոյի չոր նյութերի պարունակությունը պատրաստի մթերքում, որն ըստ ստանդարտի հավասար պետք է լինի 7,1 7, Օմթ պատրաստի մթերքի յուղի պարունակությունն, ըստ ստանդարտի հավասար 7,2 7: Կակաոյի ալյուրի պահանջվող քանակը կշռային միավորներով, հաշվի առնելով կակաոյում 5 – 6 7 խոնավության պարունակությունը, որոշվում է`

Κ կ.ալ 

100  Κ չն 100  Wկ.ալ

(111)

որտեղ Wկ.ալ - կակաոյի ալյուրի խոնավության պարունակությունը, 7: Կակաոյի ն շաքարի օշարակի եփման համար պահանջվող ջրի քանակը կշռային միավորներով որոշվում է` Κ կ.ալ  (Cկ.ալ  C կ  օշ ) Κ շաք  (C շաք  C կ  օշ )  W (112) C կ  օշ C կ  օշ որտեղ Cկ.ալ - կակաոյի ալյուրի չոր նյութերի պարունակությունը, 7, Cկ-օշ կակաոյի շաքարային օշարակի չոր նյութերի պարունակությունը, 7, Kշաք - կակաո - շաքարային լուծույթի պատրաստման համար վերցված շաքարի քանակը, կգ: (113) Շկ - ûß  100  W ÙÃ

որտեղ Wմթ - պատրաստի մթերքի խոնավությունը, 7: Սուրճով խտացրած կաթ արտադրելիս` պատրաստի մթերքում յուղի ն կաթի չոր անյուղ մնացորդի հարա երությունը պետք է կազմի 7,4  0,528 , որը թելադրում է կաթի նորմալացումը կաթնասերով:

14,0

Կաթնասերի եփման համար շաքարի անհրաժեշտ քանակները հաշվարկվում են (98) ն (107) անաձներով: Սուրճի Kս ն եղերդի Kեղ անհրաժեշտ քանակներն էքստրակտ պատրաստելու համար, որը պետք է պարունակի սուրճի ոչ պակաս 5,6 7 էքստրակտիվ նյութեր, որոշվում է հետնյալ անաձնով` C ս  եղ Κ ս  Κ եղ  (114) 0.3 որտեղ Շս-եղ - սուրճի ն եղերդի էքստրակտի չոր նյութերի պարունակությունը կշռային միավորներով, 0,3 - սուրճի ն եղերդի չոր նյութերի օգտագործման աստիճանը: Սուրճում ն եղերդում չոր էքստրակտիվ նյութերի պարունակությունը որոշվում է` Μն  C էք  Κ մն C ս  եղ  (115) 100  Κ մթ որտեղ Շէք - պատրաստի մթերքում չոր էքստրակտիվ նյութերի պարունակությունը, որն ըստ ստանդարտի պետք է լինի 5,6 7, Kմն - կաթի չոր անյուղ մնացորդի քանակությունը նորմալացված խառնուրդում, 7, Kմթ - կաթի չոր անյուղ մնացորդի քանակը պատրաստի մթերքում, կգ:

Սուրճի ն եղերդի անհրաժեշտ քանակները որոշվում են ստանդարտով սահմանված նորմայով, ըստ որի` 100 աժին սուրճին խառնվում է 20 աժին եղերդ: Κ ս  Κ եղ (116) Κս  1.2 որտեղից Κ եղ  1.2  Κ ս  Κ ս  0.2  Κ ս :

ՁԿՆԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Ձկնային պահածոները մթերքներ են, որոնք արտադրվում են` թարմ, հովացրած, սառեցրած, ապխտած, մասնակի չորացրած ձկներից: Տար երվում են` նական, ուսական յուղերով ն տոմատի սոուսով ձկնային, ինչպես ն ձկնա անջարեղենային պահածոներ,պրեսերվներ: Պահածոները անվանվում են կոնկրետ ձկնատեսակի անվամ : Ձկնային պահածոները հաշվարկվում են ծավալային պայմանական տուփերով:

Օրինակ 64: Հաշվարկել 1 հպտ «Հարինգ ուսական յուղում» պահածո արտադրելու համար անհրաժեշտ սառեցրած ատլանտյան հարինգի ն ուսական յուղի քանակները, եթե պատրաստի պահածոյում ձկան քանակը կազմում է 80 7, իսկ ուսական յուղինը` 20 7: 1 հպտ պահածոն կշռում է 353,4 կգ, որից

353,4  80  282,72 կգ, ուսական յուղ` Տ .յուղ  353,4  20  70,68 կգ:

ձուկ`

Տձ 

Պահածոյի արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի են ունենում կշռային կորուստներ հետնյալ չափերով` 1. Սառեցրած ձկան հետ երում Ե - 2 7: 2. Կտրատում, մաքրում, լվացում Ե - 38,5 7: Ե - 1,5 7: 3. Աղ դնում Ընդամենը` ∆Ե - 42 7: 4. Թերմիկ մշակում նախնական տեխնոլոգիական գործընթացներից անցած հումքի քանակի նկատմամ Ե - 22 7: 5. Դարսում, ուսական յուղի լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա, թերմիկ մշակում անցած հումքի քանակի նկատմամ Ե - 1 7: 6. Բուսական յուղի կորուստները մինչ լցնումը (դաղում,հովացում) Ե - 2 7: 1 հպտ «Հարինգ ուսական յուղում» պահածո արտադրելու համար պահանջվում է`

ձուկ`

Tձ 

1003

Տձ 282,72 1003   631,24 կգ, 100  թ100  թ4 100  թ5  100  42100  22100 1

ուսական յուղ`

Տ .յ. 100 2 70,68 100 2 կգ: T .յ.   100  թ5 100  թ6  100 1100  2  72,85

ՄՍԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Մսային պահածոներն արտադրվում են տավարի, ոչխարի, խոզի, ձիու ոսկրահան արած մսեղիքից: Արտադրվում են նան թռչնամսի պահածոներ:

Օրինակ 65: Հաշվել 20 հպտ արտադրողականությամ տեխնոլոգիական հոսքագծում «Տոմատում շոգեխաշված միս» պահածոյի արտադրման համար անհրաժեշտ ոսկրահանած մսի ն օժանդակ նյութերի պահանջվող քանակները: Պահածոն լցվում է №12 թիթեղյա տուփերի մեջ, որոնցում պահածոյի մաքուր քաշը կազմում է 550գ: Պահածոն արտադրվում է տավարի, ոչխարի կամ խոզի մսեղիքից: Աղյուսակ 92 «Տոմատում շոգեխաշած միս» պահածոյի աղադրատոմս Է

Բաղադրիչներ Ոսկրահան արած միս Ոսկրայուղ Տոմատ մածուկ 30 7-ոց Շաքար Կերակրի աղ Տապակած սոխ Կարմիր տաքդեղ Դափնետերն Ընդամենը

Պարունակությունը պահածոյի տուփում գ 480,7 87,487 4,004 4,004 5,5 1,001 6,6 1,201 11,0 2,002 1,65 0,300 0,55 0,100 550, 00

Կտրատման ն դարսման ժամանակ մսի կորուստները կազմում են 0,3 7, յուղի կորուստները` 0,4 7, տոմատի մածուկի, կերակրի աղի, շաքարի ն տապակած սոխի կորուստները մեկական տոկոս, տաքդեղի կորուստները մաքրման, լվացման, կտրատման ն դարսման ժամանակ` 27 7, դափնետերնինը` 7 7:

Մսե ոլոր տեսակի պահածոները հաշվարկվում են ծավալային պայմանական տուփերով: Ընդունելով, որ միավոր ծավալում պարունակվում է միավոր կշռով պահածո` 1 հպտ պահածոյի մեջ հումքը ն օժանդակ նյութերը կկշռեն`

Տ միս 

353,4  87,487  309,12 կգ,

353,4  4,004  14,15 կգ, 353,4  4,004 Տ տոմատ   14,15 կգ , Տ յուղ 

353,4 1,001  3,54 կգ, 353,4 1,201 Տ աղ   4,24 կգ, 353,4  0,300 Տ տաքդեղ   1,06 կգ, 353,4  0,100 Տ դաՓնետերն   0,35 կգ, 353,4  2,002 Տ սոխ   7,07 կգ: Տ շաքար 

1 հպտ պահածոյի համար պահանջվող հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակները կկազմեն` Տ միս 100 309,12 100 Tմիս    310,05 կգ, 100  թմիս 100  0,3

Տ 100 4,24 100   4,28 կգ, 100  թ 100  1 Տ 100 14,15 100  T յուղ   14,21 կգ, 100  թ 100  0,4 Տ 100 1,06 100 Tտաքդեղ    1,45 կգ, 100  թ 100  27 Տ 100 14,15 100 Tտոմատ    14,29 կգ, 100  թ 100 1 Տ 100 0,35 100 TդաՓնետերն    0,38 կգ, 100  թ 100  7 Տ 100 3,57 100 Tշաքար    3,57 կգ, 100  թ 100  1 Տ 100 7,07 100  Tսոխ   7,14 կգ: 100  թ 100  1 Tաղ 

20 հպտ պահածոյի արտադրման համար պահանջվող հումքի ն օժանդակ նյութերի քանակները կկազմեն` 1. Միս – 20  310,05  6201 կգ: 2. Ոսկրայուղ – 20 14,21  284,2 կգ: 3. Տոմատի մածուկ – 20 14,29  285,8 կգ: 4. Շաքար - 20  3,57  71,4 կգ: 5. Կերակրի աղ – 20  4,28  85,6 կգ: 6. Տապակած սոխ – 20  7,14  142,8 կգ: 7. 8.

Տաքդեղ – 20 1,45  29 կգ: Դափնետերն - 20  0,38  7,6 կգ:

ԳԼՈՒԽ 12. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Շաքարի պահանջվող քանակի հաշվարկ Պահածոների արտադրությունում շաքարն օգտագործվում է մուրաաներ, ջեմեր, պովիդլոներ, ժելեներ, կոմպոտներ, մրգահատապտղային հյութեր, մարինադներ, սոուսներ ն այլ արտադրատեսակներ արտադրելիս: Կախված արտադրատեսակից շաքարն օգտագործվում է չոր կամ օշարակների ձներով: Պահանջվող խտության օշարակ պատրաստելու համար որոշակի քանակով կշռված շաքարը խառնելով լուծվում է որոշակի քանակի տաք ջրում: Ստացված լուծույթի խտությունը ստուգվում է ռեֆրակտոմետրով կամ արեոմետրով: Արեոմետրով լուծույթի խտությունը որոշելով ն օգտըվելով հատուկ աղյուսակից գտնվում է շաքարի տոկոսային պարունակությունը լուծույթում: Աղյուսակ 93 Օշարակի խտության կախվածությունը դրանում լուծված շաքարի քանակից (20 0C-ում) Շաքարի պարուԽտությունը, Շաքարի պարուԽտությունը, նակությունը, 7 կգ/դմ3 նակությունը, 7 կգ/դմ3 1,01785 1,22957 1,03814 1,25754 1,05917 1,28646 1,08096 1,31633 1,10356 1,34717 1,12698 1,38897 1,15128 1,41172 1,17645 1,44539 1,20254 1,47998

Եթե պատրաստված օշարակի խտությունը չի համապատասխանում պահանջվածին, ապա այն կարգավորվում է շաքար կամ ջուր ավելացնելով, ցածրի դեպքում հնարավոր է նան գոլորշիացումով խտացում: Շաքարի լուծելիությունը ուղղակիորեն կախված է ջրի ջերմաստիճանից: Շաքարը (սախարոզա) ունի այնպիսի հատկություն, որ դրա լուծումը ջրում երում է լուծույթի ծավալի փոքրացման: Առավելագույն ծավալային փոքրացումը նկատվում է 62,6 7-ոց լուծույթում, որը 1 լ լուծույթի հաշվով կազմում է 13,7 սմ3: Աղյուսակ 94 Ջրում սախարոզայի լուծելիության կախվածությունը ջերմաստիճանից Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, 7 64,87 65,58 66,33 67,09 67,89 68,70 69,55 70,42 71,32 72,25

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, 7 73,20 74,18 75,18 76,22 77,27 78,36 79,46 80,61 81,77 82,97

Օշարակի խտությունը կարելի է արտահայտել 100 գ օշարակում շաքարի գրամների քանակով: Եթե 100 գ օշարակում պարունակվում է 20 գ շաքար ն 80 գ ջուր,  20  100  ապա այդպիսի լուծույթը կունենա 20 7 խտություն,   պայմանով,  100  որ շաքարի չոր նյութերի պարունակությունը հավասար լինի 100 7-ի: Եթե 20 գ շաքարը լուծվել է 100 գ ջրում ն ստացվել 120 գ օշարակ, ապա օշա 20  100  րակի խտությունը կկազմի 16 7  :  120  Հանձնարարված խտությամ պահանջվող քանակի լուծույթ պատրաստելու համար կատարվում է հետնյալ հաշվարկը: Ենթադրենք պահանջվում է պատրաստել Օ կգ օշարակ Շ 7 խտությամ : Անհրաժեշտ է հաշվարկել շաքարի g1  ն ջրի g 2  պահանջվող քանակները, եթե չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում կազմում է ո 7:

Շաքարի պահանջարկը կգ-ներով հաշվվում է` g1 

Օ Շ , իսկ ջրի ո

 Շ պահանջվող քանակը` g 2  Օ  g1 կամ g 2  Օ  1   :  ո

Օրինակ 66: Պահանջվում է պատրաստել Օ  750 կգ օշարակ Շ  42 7 շաքարի պարունակությամ : Չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում ո  99,5 7: Որոշել որքան շաքար ն ջուր է անհրաժեշտ լուծույթը պատրաստելու համար: 750  42  316,58 կգ շաքար, 99,5 g 2  750  316,58  433,42 կգ ջուր, g1 

42     433,42 կգ ջուր: g 2  750  1   99,5 

Օրինակ 67: Հաշվել թե որքան շաքար է անհրաժեշտ ավելացնել

g 2  750 կգ ջրին Շ  42 7-ոց օշարակ ստանալու համար:

g 2  Շ 750  42   547,83 կգ շաքար: ո  Շ 99,5  42 Արտադրությունում հաճախ անհրաժեշտ է լինում փոխել (մեծացնել կամ փոքրացնել) պատրաստի օշարակի խտությունը: Նման դեպքերում անհրաժեշտ է լինում փոխել ջրի կամ շաքարի քանակները: Եր եմն անհրաժեշտ է լինում տար եր խտությունների օշարակների խառնումով ստանալ այլ խտության օշարակ: Նման անհրաժեշտություն առավել հաճախ հանդիպում է մրգահյութերի արտադրությունում, եր որոշակի չոր նյութերի պարունակությամ հյութ արտադրելու համար, կախված մրգապյուրեի չոր նյութերի պարունակությունից, փոխվում է օշարակի անհրաժեշտ խտությունը: Օրինակ 68: Առկա Օ1  300 կգ Շ1  28 7-ոց օշարակն անհրաժեշտ g1 

է դարձնել Շ 2  13 7-ոց: Օշարակի քանակը կստացվի` Օ Շ 300  28 Օ2  1 1   646,15 կգ: Շ2 Կպահանջվի ավելացնել ջուր` g  Օ 2  Օ1  646,15  300  346,15 կգ: կամ g 

Օ1  Շ1 300  28  Օ1   300  346,15 կգ: Շ2

Օրինակ 69: Առկա Օ1  300 կգ Շ1  12 7-ոց օշարակն անհրաժեշտ է դարձնել Շ 2  40 7-ոց: Որոշել ո  99,5 7-ոց չոր նյութերի պարունակությամ անհրաժեշտ շաքարի ն ստացվող օշարակի քանակները: Օ1  Շ1 : ոg Շաքարի նման քանակ կպարունակվի Շ 2 խտության օշարակում` Օ1 կգ օշարակում պարունակվում է շաքար`

Օ1g   Շ 2 , այդպիսով` ո

Օ1  Շ1 Օ1  g   Շ 2 ,  ոg ո

որտեղից ավելացվող շաքարի Ժ քանակը կորոշվի` g

Օ1  Շ 2  Օ1  Շ1 300  40  300 12   141,18 կգ: ո  Շ2 99,5  40

Ստուգում` Օ1  Շ1  g  ո 300 12  141,18  99,85   40 7: Օ1  g 300  141,18 Ստացված լուծույթը կկշռի` Օ 2  Օ 2  g  300  141,18  441,18 կգ: Շ2 

Կերակրի աղի քանակի հաշվարկ Կերակրի աղն օգտագործվում է մարինադներ, սոուսներ, խորտիկային, նական ն այլ տեսակի պահածոներ արտադրելիս: Պահանջվող խտության աղաջրեր պատրաստելու համար կերակրի աղի որոշակի քանակը լուծվում է որոշակի քանակի ջրի մեջ: Պատրաստի աղաջրի խտությունը որոշվում է արեոմետրերով ն օգտվելով աղյուսակային տվյալներից գտնվում է լուծույթում կերակրի աղի տոկոսային պարունակությունը (աղ. 95): Անհրաժեշտության դեպքում աղաջրի խտությունը կարգավորվում է աղի կամ ջրի ավելացումով: Աղյուսակ 95 Աղաջրերի խտության կախվածությունը կերակրի աղի պարունակությունից (20 0C-ում) Կերակրի աղի Խտությունը, Կերակրի աղի Խտություն Կերակրի աղի Խտությու-3 պարունակութպարունակութ- կգ/դմ3 պարունակութկգ/դմ3 նը, կգ/դմ յուն, 7 յուն, 7 յուն 7 1,0053 1,0707 1,1398 1,0125 1,0789 1,1478 1,0196 1,0857 1,1559 1,0268 1,0933 1,1640 1,0340 1,1009 1,1722 1,0413 1,1085 1,1804 1,0486 1,1162 1,1888 1,0569 1,1241 1,1972 1,0633 1,1319

Կերակրի աղի լուծելիությունը ջրում ուղիղ կախվածություն ունի ջերմաստիճանից (աղ. 96): Կերակրի աղի լուծելիությունը 0 - 108 0C-ում որոշվում է Դ. Ի. Մենդելենի փորձնական ճանապարհով ստացած անաձնով. Օ  35,7  0,024  T  0,00027 որտեղ 35,7 – կերակրի աղի հագեցած լուծույթում աղի պարունակությունը, 7, T  ջերմաստիճանը, 0C: Աղյուսակ 96 Կերակրի աղի լուծելիության կախվածությունը ջերմաստիճանից Աղի պարունաԱղի պարուՋերմաստիԱղի լուծելիԱղի լուծելի- Ջերմասկությունը հագենակությունը ճանը, ությունը 100 ությունը 100 տիճանը, ցած լուծույթում, հագեցած C C աժին ջրում աժին ջրում լուծույթում, 7 26,28 35,64 27,07 37,12 26,32 35,72 27,30 37,55 26,39 35,85 27,55 38,03 26,51 36,07 27,81 38,52 26,68 36,39 28,15 39,18 26,86 36,76 107,7 28,32 39,51

Աղաջրի խտությունը կարելի է արտահայտել աղի գրամների քանակով 100 գ լուծույթում թ  ն աղի գրամների քանակով 100 գ ջրում g  : թ ն

g մեծությունների

միջն գոյություն ունի մաթեմատիկական կախվածութ-

յուն. թ

g 100 100  g

կամ

g

թ 100 : 100  թ

Օրինակ 70: Պատրաստված 500 կգ աղաջրում աղի քանակությունը կազմում է 100 կգ, այսինքն 20 7-ոց լուծույթ: Այդ դեպքում` 100  500  125 կգ: 500  100 Կնշանակի 20 7-ոց լուծույթ ստանալու համար անհրաժեշտ է 500 կգ 100  125  20 7: ջրի մեջ լուծել 125 կգ կերակրի աղ, այդ դեպքում` թ  500  125 Կերակրի աղի հանձնարարված խտության լուծույթ պատրաստելու համար կարելի է օգտվել հետնյալ հաշվարկներից: Ընդունենք ունենք 8 կգ ջուր ն անհրաժեշտ է որոշել, թե որքան կերակրի աղ ( g կգ) է անհրաժեշտ թ 7-ոց լուծույթ ստանալու համար: g

Տվյալ դեպքում ջրի ն կերակրի աղի ընդհանուր զանգվածը կկազմի 8  g , որը ազմապատկելով թ 7-ով հնարավոր կլինի որոշել խառնուրդում աղի քանակը սով

կստացվի

8թ  gթ  100  g ,

որտեղից`

8  g  թ , իսկ դա հավասար պետք է լինի

մեկ

անհայտով

հավասարում.

g

g -ի: Այդպի-

8  g  թ

կամ

8թ  g  100  թ  , g

8 թ 100  թ

(117)

Օրինակ 71: Հաշվել թե որքան կերակրի աղ է անհրաժեշտ ավելացնել 500 կգ ջրին, որպեսզի արդյունքում ստացվի 15 7 - ոց աղաջուր: Ըստ (117) անաձնի կգտնենք. 500  15 g  88,24 կգ: 100  15

Օրինակ 72: Հաշվել թե որքան կերակրի աղ է անհրաժեշտ ավելացնել տոմատի սոուսին, եթե տոմատի սոուսով ձկան պահածոյում կերակրի աղի քանակությունը պետք է կազմի 1,6 7: Ըստ պահածոյի աղադրատոմսի` մաքուր քաշով պատրաստի մթերքում ձուկը պետք է կազմի 60 7, իսկ տոմատի սոուսը 40 7: Մինչ տապակումը, աղ դնելուց հետո ձկան մեջ պետք է պարունակվի 1,8 7 կերակրի աղ: Տապակելիս ձկան տապակման տեսանելի տոկոսը հովացման հետ միասին կազմում է 20 7: Սկզ ից որոշվում է կերակրի աղի անհրաժեշտ քանակը 1 հպտ պահածոյում. 353,4  1,6 g1   5,6 կգ: Այնուհետն անհրաժեշտ է որոշել թե որքան կերակրի աղ է ներմուծվում պահածո: Պահածոյում տապակած ձկան քանակը կազմում է 353,4  60  212 կգ: Ձկան զանգվածը մինչ տապակումը` 212 ---------------- 100  20  212  100  265 կգ: Ձկան այդպիսի քանակում պարունակվում է կերակրի աղ. Ճ

---------------- 100

Ճ

265 1,8  4,7 կգ: Կնշանակի կերակրի աղի քանակը, որը պետք է ներմուծվի տոմատի սոուսի հետ կկազմի. g 3  g1  g 2  5,6  4,7  0,9 կգ: Համաձայն տեխնոլոգիական հրահանգի «Ձուկ տոմատի սոուսում» 1 հպտ պահածոյի համար տոմատի սոուսի հետ անցնող աղի քանակը պետք կազմի 1 կգ: Հաշվարկայինից տար երությունը չի խաթարի պահածոյի որակը, քանզի պահածոյում աղի պարունակությունը սահմանվում է 1,2 – 2,5 7: g2 

Քացախաթթվի քանակի հաշվարկ Պահածոների արտադրությունում քացախաթթուն կիրառվում է անջարեղենային, մրգային, ձկնային մարինադներում, ձկան տոմատի սոուսում, տոմատի սոուսներում, խորտիկային ն այլ տեսակի պահածոներում: Քիմիապես մաքուր քացախաթթուն անվանվում է սառցային քացախաթթու, որի հալման ջերմաստիճանն է 16,7 °C: Քացախաթթուն ջրում լուծվում է ցանկացած հարա երությամ : Պահածոների լցահյութերը ն սոուսները պարունակում են քացախաթթվի տար եր քանակներ: Որպեսզի պահածոներում ապահովվի պահանջվող թթվությունը, անհրաժեշտ է լինում, կատարել օգտագործվող քացախաթթվի (քացախ էսենցիա) կամ քացախի քանակական հաշվարկ: Հաշվարկման համար կատարենք հետնյալ նշանակումները. Ճ – 100 կգ լցահյութի համար պահանջվող քացախի կամ քացախաթթվի քանակ, կգ, Π – տուփում պահածոյի զանգված, կգ, L - լցահյութի պարունակություն պահածոյի տուփում, 7, m1 – քացախաթթվի պարունակությունը պահածոներում ըստ ստանդարտի կամ տեխնիկական պայմանների , 7, m2 - քացախաթթվի պարունակությունը քացախ էսենցիայում կամ քացախում , 7: Հաշվարկումը կատարվում է քացախը կամ քացախ էսենցիան պայմանական 100 7-ոց քացախաթթվի վերահաշվարկելով: Այն կազմում է   ո1 կգ: Որպեսզի որոշվի, թե որքան քացախ կամ քացախ էսենցիա է հարկավոր m2 7 քացախաթթվի պարունակությամ , անհրաժեշտ է հաշ  ո1   ո1  100 կամ , այդպիսի քանակով քացախաթթու պետք վարկել 100  ո 2 ո2 է պարունակվի մեկ տուփ պահածոյի լցահյութում, այսինքն`

Լ կգ:

Համեմատությամ կորոշվի, թե որքան քացախ կամ քացախ էսենցիա պետք է պարունակվի 100 կգ լցահյութում. Լ ո   1 ---100 ո2 K ---- 100 որտեղից` ո կգ (118) K  1  100  Լ ո2

Օրինակ 73: Հաշվարկել որքան 70 7–ոց քացախ էսենցիա է անհրաժեշտ ավելացնել «Վարունգ պահածոյած» պահածոյի լցահյութին, որպեսզի պատրաստի մթերքում քացախաթթվի պարունակությունը ստանդարտին համապատասխան կազմի 0,5 7: Լցահյութի քանակը լցնելիս` 40 7: Ըստ (118) անաձնի` 0,5  100   1,79 կգ Հաշվարկի ճշտության ստուգման համար 2 լ տարողությամ ապակյա տուփերով «Վարունգ պահածոյած» պահածոյի կշիռն ընդունենք 2 կգ: 1,79 կգ 70 7-ոց քացախ էսենցիայում պարունակվում է 1,79  70  1,253 կգ քացախաթթու: 100 7-ոց քացախաթթվի այդպիսի քանակ կպարունկվի 100 կգ լցա2  40  0,8 կգ: հյութում, իսկ 2 լ տուփ լցահյութի քանակը կստացվի Հետնա ար 0,8 կգ լցահյութում քացախաթթուն կկազմի 1,253  0,8 0,01100  0,01 կգ, որը 2 կգ պահածոյի տուփում կկազմի  0,5 7: Տոմատի սոուսների արտադրման համար պահանջվող քացախի կամ քացախ էսենցիայի քանակը հաշվարկելու համար կատարենք հետնյալ նշանակումները` 8 — արտադրվող տոմատի սոուսի քանակը, կգ, b — տոմատի սոուսում թթվի պարունակությունը ըստ քացախաթթվի, 7, ք — տոմատի սոուսում տոմատի պյուրեի քանակը, կգ, d — տոմատի պյուրեում թթվի պարունակությունը վերահաշվարկված ըստ քացախաթթվի, 7: Սոուսում ավելացվող 100 7-ոց քացախաթթվի քանակությունը կկազմի` K

Ե քմ ,  100 100 իսկ օգտագործվող քացախի կամ քացախ էսենցիայի պահանջվող քանակն ըստ Ճ 7 քացախաթթվի պարունակության կորոշվի` Օ

Օ 

8Ե  քմ K

(119)

Օրինակ 74: Հաշվել թե որքան 65 7-ոց քացախ էսենցիա կպահանջվի 2,5 տ ըստ քացախաթթվի 1,35 7 թթվությամ տոմոտի սոուս արտադրելու համար, եթե այդ քանակի սոուս արտադրելու համար ծախսվել է 1150 կգ 15 7-ոց ըստ քացախաթթվի 1 7 թթվայնությամ տոմատի պյուրե: Ըստ (119) անաձնի` Օ 

2500  1,35  1150 1  34,23 կգ:

Համեմունքների պահանջվող քանակների հաշվարկներ Պահածոների արտադրությունում համեմունքներն օգտագործվում են` մարինադներ, սոուսներ, մուրա աներ, խորտիկային ն այլ տեսակի պահածոներ արտադրելիս: Սոուսներ արտադրելիս համեմունքներից պատրաստվում են քացախի կամ ջրային թուրմեր ն այդ վիճակով ներմուծվում պահածո: Մարինադներում համեմունքները կարող են ներմուծվել ինչպես հատերով, այնպես էլ թուրմերի ձնով: Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի 1 տ անջարեղենային մարինադ արտադրելիս` ծախսվում է 0,35 կգ դարչին, 0,25 կգ մեխակ, 0,20 կգ հոտավետ պղպեղ, 0,18 կգ սն պղպեղ, 0,45 կգ դափնետերն ն 6,4կգ 80 7-ոց քացախաթթու: Համեմունքների քացախային թուրմ պատրաստելու համար համեմունքների գումարային (1,43 կգ) քանակը 10 օր թրմվում է 20 7 քացախաթթու պարունակող քացախում 1 : 15 - 20 հարա երությամ : 6,4 կգ 80 7-ոց քացախ էսենցիայից 20 7-ոց կստացվի` 6,4  80  25,6 կգ: Հետնա ար 6,4 կգ քացախ էսենցիային անհրաժեշտ կլինի ջուր ավելացնել 25,6 - 6,4 - 19,2 կգ: Թրմելիս` համեմունքներ — քացախ հարա երությունը կկազմի`  25,6    17,9  1 : 17,9-ի: ,   Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի` «Վարունգի մարինադ» պահածոյի մեջ հումքի քանակը պետք է կազմի 60 7, լցահյութինը` 40 7:

Կնշանակի 1 տոննա պատրաստի մթերքում լցահյութի քանակը կկազմի 400 կգ ն թրմումից հետո քամված 25,6 կգ թուրմին անհրաժեշտ կլինի ավելացնել 400 – 25,6 - 374,4 կգ, 21 կգ կերակրի աղ ն 20,4 կգ շաքար պարունակող լուծույթ: 25,6 կգ 20 7-ոց քացախը 1 տ պատրաստի մթերքում կապահովի 25,6  20  0,512 7 թթվություն, այնքան ինչքան պահանջվում է թույլ թթվա1000 յին մարինադներում: Առավել արձրորակ պահածոներ արտադրելու ն կորուստները կըրճատելու համար, կախված պահածոյի տեսակից, օգտագործվում են համեմունքների, եթերայուղերի, սպիրտային, քացախաթթվային կամ ուսական յուղի լուծույթներ: Մեկ կիլոգրամ նական չոր համեմունքներին համապատասխանում են դրանց եթերայուղերը հետնյալ քանակներով (գ)` սն պղպեղ - 20, հոտավետ պղպեղ – 30, դարչին – 12, մեխակ – 80, իմ իր - 15, մուսկատի ընկույզ - 100, մուսկատի ծաղիկ - 80, անիսոն – 17, դափնետերն - 10: Ծծմ ային անհիդրիդի ն ծծմ ային թթվի քանակական հաշվարկ Տեխնոլոգիական հրահանգի համաձայն սուլֆիտացված կիսապատրաստուկներում ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը պետք է տատանվի 0,1 – 0,2 7-ի սահմաններում: Ծծմ ային անհիդրիդի պահանջվող քանակը կիլոգրամներով կարելի է հաշվարկել հետնյալ անաձնով` 8Տ (120) Լ որտեղ 8 – սուլֆիտացիայի ենթակա մթերքի քանակը, կգ, Տ – ը ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը մթերքում, 7: Հեղուկ ծծմ ային անհիդրիդը չափվում է ծավալով սուլֆիտատորում, իսկ մեծ քանակներ օգտագործելիս` կշռվում: Մրգային կիսապատրաստուկները ծծմ ային թթվով սուլֆիտացնելիս` անհրաժեշտ է իմանալ ջրում լուծված ծծմ ային անհիդրիդի քանակը, ինչը որոշվում է անուղղակի ճանապարհով: Արեոմետրով որոշվում է լուծույթի խտությունը, որից ն աղյուսակի օգնությամ որոշվում ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը լուծույթում:

Աղյուսակ 97 Լուծույթում ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը Լուծույթի խտությունը գ/սմ3 1,0028 1,0056 1,0085 1,0113 1,0141 1,0168 1,0194 1,0221

Լուծույթի կոնցենտրացիան 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0

Լուծույթի խտությունը գ/սմ3 1,0248 1,0275 1,0302 1,0328 1,0353 1,0377 1,0401 1,0426

Լուծույթի կոնցենտրացիան 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8,0

Ենթադրենք անհրաժեշտ է սուլֆիտացնել 8 կգ մթերք Տ 7 ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությամ , որի համար առկա է Տ1 7 ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությամ աշխատանքային լուծույթ (ծծմ ային թթու): Սկզ ից անհրաժեշտ է որոշել թե որքան ծծմ ային անհիդրիդ պետք է պարունակվի 8 կգ մթերքում, գումարած անհայտ աշխատանքային լուծույթի (Ե) քանակը կգ-ներով` Տ8  թ  , Լ Նույնքան ծծմ ային անհիդրիդ պետք է պարունակվի նան սուլֆիտացիայի համար պահանջվող աշխատանքային լուծույթում (Եկգ), այսինքն` Տ8  թ  թՏ1  ; 8  Տ  թ  Տ  թՏ1 8 Տ որտեղից` (121) թ Տ1  Տ Որոշ դեպքերում, մրգային կիսապատրաստուկները սուլֆիտացնելիս, ըստ դրանցում նորմավորված ծծմ ային անհիդրիդի, նորմավորվում է ավելացվող աշխատանքային լուծույթի քանակը: Դրա համար անհրաժեշտ է լինում հաշվարկել թե ինչ խտության պետք է պատրաստել աշխատանքային լուծույթը: Եթե անհրաժեշտ է սուլֆիտացնել 8 կգ մթերք Տ 7 ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությամ ն պետք է ավելացվի աշխատանքային լուծույթ Ե1 7 - ի չափով, ապա կպահանջվի որոշել թե որքան ծծմ ային անհիդրիդ պետք է պարունակվի Տ1 աշխատանքային լուծույթում, որպեսզի մթերքում ապահովվի Տ 7 ծծմ ային անհիդրիդ:

Մթերքի քանակն աշխատանքային լուծույթի հետ համատեղ կգ-ներով կկազմի` թ  8թ  8  1  81  1  :  100  Ծծմ ային անհիդրիդը (կգ) խառնուրդում կպարունակվի` թ  Տ  : ք  81  1    100  100 Ավելացվող աշխատանքային լուծույթի քանակը (կգ) կգտնվի` 8 թ1 : թ Աշխատանքային այդ լուծույթում, որի քանակը ընդունելով 100 7, պետք է պարունակվի ք կգ ծծմ ային անհիդրիդ, որտեղից կգտնվի ն Տ1 տոկոսային պարունակությունը` 8 թ1 ---------------------- 100 թ  Տ  ---------------------- Տ1 81  1    100  100 թ  100  (122) Տ1  Տ1  1    100  թ Որոշ տեսակի պտուղների, մասնավորապես հնդավորների, սուլֆիտացումն իրականացվում է ծծում ի այրումից ստացվող ծծմ ային անհիդրիդով ծխահարելով կամ այդ նպատակի համար օգտագործվում է ճնշումային ալոններում լցված հեղուկ ծծմ ային անհիդրիդ: Եր պտուղները ծխահարվում են ծծում ի այրումով` Տ - Օ2 - ՏՕ2, իրականացվում է պահանջվող քանակի հաշվարկ` ելնելով թթվածնի ն ծծմ ի ատոմային զանգվածից. 32Տ  32Օ  64ՏՕ :

Եթե ծխահարվող պտուղներում ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի պետք է պարունակվի 0,1 7 ծծմ ային անհիդրիդ, ապա 1 տ պտուղների համար կպահանջվի 1 կգ: Անհրաժեշտ ծծում ի քանակը կորոշվի ելնելով նրանից, որ եթե 32 կգ ծծում ի այրումից առաջանում է 64 կգ ծծմ ային անհիդրիդ, ապա 1 կգ-ի համար կպահանջվի 0,5 կգ (32 : 64): Քանի որ ծծում ի այրումով սուլֆիտացնելիս տեղի են ունենում ծծմ ային անհիդրիդի մեծ կորուստներ, տեխնոլոգիական հրահանգով 1 տ մրգի սուլֆիտացման համար նախատեսվում է 2 կգ ծծում :

Օրինակ 75: Որոշել թե որքան ծծմ ային անհիդրիդ է անհրաժեշտ 5 տ մրգային պյուրեի սուլֆիտացման համար, եթե ՏՕ2-ի քանակը պետք է կազմի 0,15 7:

Ըստ 120 անաձնի` Լ

5000  0,15  7,5 կգ:

Օրինակ 76: Որոշել թե որքան 5 7-ոց ՏՕ2-ի աշխատանքային լուծույթ է անհրաժեշտ 5 տ մրգային պյուրեի սուլֆիտացման համար, եթե ՏՕ2-ի քանակը մթերքում պետք է կազմի 0,15 7: Ըստ 121 անաձնի` 5000  0,15  154,6 կգ կամ 158,9 լ թ 5  0,15 (ըստ 5 %-ոց լուծույթի խտության 1,0275 գ/սմ3): Էթիլ սպիրտի քանակի հաշվարկ Ոչ ալկոհոլային ն ալկոհոլային ըմպելիքներ արտադրելիս օգտագործվում է էթիլ սպիրտով պահածոյած մրգահատապտղային հյութկիսապատրաստուկներ: Կիսապատրաստուկներն արտադրվում են հյութերին 20 - 30 ծավալային տոկոս էթիլ սպիրտ ավելացնելով: Սպիրտը առաջացնում է հյութերի կալոիդների կոագուլյացիա ն նստեցում, որից հետո հյութը դեկանտվում է, ֆիլտրվում ն տարայավորվում: Հյութերի սպիրտացման համար պահանջվող էթիլ սպիրտի քանակը լիտրերով որոշվում է` ք  Շ1 , (123) Տ Շ  Շ1 որտեղ Տ - պահանջվող սպիրտի քանակը, լ, ք - սպիրտացման ենթակա հյութի քանակը, լ, Շ - օգտագործվող սպիրտի թնդությունը, ծավ. 7, Շ1 - սպիրտացված հյութի թնդությունը, 7:

Օրինակ 77: Որոշել թե որքան 96,5 7-անոց էթիլ սպիրտ է անհրաժեշտ 10000 լ մրգահյութի պահածոյացման համար, սպրտի պարունակությունը հասցնելով 22 7-ի: Ըստ (123) անաձնի` 10000  22  2953 լ: 96,5  22 2953 լ 96,5 7-անոց սպիրտում ացարձակ սպիրտի քանակը կկազՏ

մի` 2953  96,5  2849,6 լ: Հյութի ն 96,5 7-անոց սպիրտի քանակների խառնուրդը կկազմի` 10000 - 2953 = 12953 լ:

Խառնուրդում սպիրտի տոկոսային պարունակությունը ստացվում է` 2849,6  100  21,99  22 % . 12953 Ընդեղենների ուռճեցման հաշվարկ Պահածոների արտադրությունում ընդեղեններն օգտագործվում են մսաընդեղենային, ձկնաընդեղենային ն այլ տեսակների պահածոներ արտադրելիս: Ընդեղենների նախնական վերամշակման կարնոր գործընթացներից են թրջումը ն ջրախաշումը, որոնք նպաստում են պահածոների աղադրիչների ճիշտ հաշվարկմանը ն որակի արձրացմանը: Ընդեղենների թրջման տնողությունը կազմում է 3-4 ժամ ն ավարտվում է, եր հատիկներում ջրի պարունակությունը հասնում է 60 7-ի, իսկ չոր հատիկի նկատմամ ուռճեցածինը կազմում է 160 7: Թրջված, ուռճեցած ընդեղենները լվացվում են, այնուհետն օսլայի ուռճեցման նպատակով ենթարկվում են ջրախաշման եռացող ջրում 2-6 րոպ. տնողությամ : Ջրախաշումից հետո ընդեղենների զանգվածը չոր զանգվածի նկատմամ կազմում է 185 7: Ընդեղեններով պահածոների մթերային հաշվարկման համար ելակետային տվյալներ են աղադրատոմսը ն արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստները: Որպես օրինակ ընտրենք «Տավարի միս լո ով արգանակում» պահածոյի աղադրատոմսը: Աղյուսակ 98 «Տավարի միս լո ով` արգանակում» պահածոյի աղադրատոմս Հ/հ

7ներով Հիմնական Ոսկրահան միս 27,94 Հալած ճարպ 2,20 Ուռճեցված լո ի 42,35 Արգանակ 27,51 Ընդամենը Արգանակ Նախապատրաստված գազար 1,10 Նախապատրաստված սպիտակ 0,37 արմատ Նախապատրաստված սոխ 1,32 Նախապատրաստված կարմիր 0,009 տաքդեղ Կերակրի աղ 1,18 Ջուր 23,53 Ընդամենը 27,51 Բաղադրիչներ

1 տ պատրաստի պահածոյում կգ-ներով 279,4 22,0 423,5 275,1 11,0 3,7 13,2 0,09 11,8 235,31 275,1

Արգանակը եփվում է, քամվում, ն ստացված թուրմի քանակը, եթե պակաս է լինում 275,1 կգ-ից, ջուր է ավելացվում մինչն պահանջվող զանգվածի ստացվելը: Արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացներում տեղի ունեցող կորուստներն են` - Միս ոսկրահանելիս, աժանելիս` 29 7, կտրատելիս ու դարսելիս` 0,3 7, - Հալած ճարպ` 0,5 7, - Թարմ գազար` 20 7, - Թարմ սպիտակ արմատ` 25 7, - Գլուխ սոխ` 19,5 7, - Կարմիր տաքդեղ` 3 7, - Կերակրի աղ` 17, - Չոր լո ի (1,8 միավոր ուռճեցմամ )` 5,8 7 ջոկման, տեսակավորման ն լվացման գործընթացներում, - Արգանակ` 6 7: 1 տ պատրաստի պահածոյի արտադրման համար պահանջվող հիմնական հումքատեսակների ն օժանդակ նյութերի քանակները կստացվեն` 279,4 1002 1. Միս 1միս   394,7 կգ: 100  29100  0,3 22  100 2. Ճարպ 1Ճ   22,1 կգ: 100  5 11  100 3. Գազար 1գ   13,8 կգ: 100  20 3,7  100 4. Սպիտակարմատ 1սպ   4,9 կգ: 100  25 13,2  100 5. Սոխ 1ս.   16,4 կգ: 100  19,5 0,09  100 6. Տաքդեղ 1տ.   0,09 կգ: 100  3 11,8  100  11,9 կգ: 7. Կերակրի աղ 1աղ  100  1 423,5  100 8. Լո ի 1լ.   249,7 կգ: 100  5,8 275,1  100 9. Արգանակ 1ար.   292,6 կգ: 100  6 

Ազատ արգանակի քանակը, ստերիլիզացիայից հետո լո ու լրիվ ուռճեցման պայմաններում` «արգանակի ներծծմամ » 7-ներով որոշվում է` a  1ո  u   ո  0,45  100 (124) Ճ որտեղ a  արգանակի աղադրատոմսային քանակը, կգ, 1 - լո ու ա 423,5   , ո ղադրատոմսային քանակը վերահաշվարկած չոր լո ու   1,8  - ստերիլիզացիայից հետո լո ու լրիվ ուռճեցումը (ո - 3), ս - լո ու ուռճեցումը թրջումից ն ջրախաշումից հետո, m - մսի քանակը ըստ աղադրատոմսի, 0,45 - ստերիլիզացիայից հետո մսի զանգվածի պահպանման գործակիցը: 275,1  235,33,0  1,8  279,4  0,45  100 Ճ  11,8 % , որքան ն պահանջվում էր ըստ ստանդարտի: Չորացրած սոխի քանակի հաշվարկ Որոշ պահածոների արտադրությունում թույլատրվում է թարմ սոխի փոխարեն օգտագործել չորացրած սոխ: Չորացրած սոխի տապակման համար այն կանխավ ջրում թրջոց է դրվում, մինչն զանգվածի 4 անգամ ավելանալը: ՈՒռճեցած սոխը տապակելիս, տապակման տեսանելի տոկոսն ընդունվում է հավասար 40-ի, տապակումից հետո հովացման գործընթացում կշռային կորուստները կազմում են 3 7:

Օրինակ 78: Չորացրած սոխից տապակված սոխ կստացվի` Tտապ. 

1000  4100  40100  3

 2328 կգ: 100 2 1 հպտ պահածոյի արտադրման համար անհրաժեշտ չորացրած սոխի պահանջվող քանակը կհաշվարկվի` Տ 100 2 (123) Tչոր.   2328 կգ, 100  թ1 100  թ2 ո որտեղ Տ - ըստ աղադրատոմսի 1 հպտ պահածոյում տապակած սոխի քանակը, կգ, Ե1 - տապակման տեսանելի տոկոսը, 7, Ե2 - սոխի կորուստները հովացնելիս, 7 տապակած սոխի նկատմամ , ո սոխի զանգվածի ավելացումը` թրջելիս, անգամ: Օրինակ 79: № 8 թիթեղյա տուփերով «Մսի պաշտետ» պահածոյի յուրաքանչյուր տուփում ըստ աղադրատոմսի լցվում է 3,4 գ տապակված սոխ: Որոշել № 8 թիթեղյա տուփերով 50 հպտ «Մսի պաշտետ» պահածոյի արտադրման համար պահանջվող չորացրած սոխի քանակը:

Ըստ (123) անաձնի` 50  3,4  1000 100 2  73 կգ: 100  40100  34 Նման եղանակով հաշվարկվում է նան չորացրած արմատապտուղների պահանջվող քանակները, եթե դրանք պահածոյում օգտագործվում են տապակած վիճակով: Tչոր. 

Արգանակ պատրաստելու համար ոսկորների պահանջվող քանակի հաշվարկ Ոսկորի արգանակ պատրաստելու համար 1:3 հարա երությամ երկշապկանի կաթսա է արձվում կտրատված ոսկոր ն ջուր: Ընդ որում նույն հարա երությամ ոսկորները եփվում են երեք անգամ: Արգանակի համար պահանջվող ոսկրի քանակը հաշվարկվում է`

Տ  100 2 (124) 100  թ1 100  թ2   ո  ո որտեղ Տ - ըստ աղադրատոմսի 1 հպտ պահածոյում արգանակի զանգվածը, կգ, ո - ջրի աժինները 1 աժնի ոսկորի նկատմամ , m - միննույն ոսկորի եփերի թիվը, Ե1 – ոսկորի կորուստները կտրատելիս, 7, Ե2 - արգանակի կորուստները պահածո արտադրելիս, 7: Օրինակ 80: 2500 ֆիզիկական № 8 թիթեղյա տուփերով «Մսի պաշTոսկ. 

տետ» պահածոյի արտադրման համար հաշվարկել պահանջվող ոսկորի քանակը, եթե յուրաքանչյուր տուփում ծախսվում է 61 գ արգանակ ն Ե1 - 1,5 7, Ե2 - 3 7: Ըստ (124) անաձնի` Tոսկ. 

61  2500  100 2  17,7 կգ: 3  3100  1,5100  3

Պարզեցնող նյութերի քանակի հաշվարկ Մրգահատապտղային պարզեցրած հյութերի պարզեցման համար կիրառվում են ֆիզիկական, ֆերմենտային, կոլոիդաքիմիական ն քիմիական եղանակներ: Առավելագույն պարզեցման հասնելու համար, անհրաժեշտ է պարզեցվող հյութին ավելացվող պարզեցնող նյութի քանակի ճշգրիտ հաշվարկ: Պարզեցումը հողերով: Հյութերի պարզեցման համար կիրառվում է հրա խային ծագման հողեր, մասնավորապես սպիտակուցների նկատմամ մեծ սոր ցիոն ունակությամ օժտված ենտոնիտներ: Ջրային լուծույթներում ենտոնիտները ացասական են լիցքավորված: Իսկ հյութի կոլոիդներն ունեն դրական լիցքավորում ն ենտոնիտի հետ փոխներգործությու196

նից տեղի է ունենում լիցքերի չեզոքացում ու սպիտակուցային կոլոիդների արագ նստեցում: Բենտոնիտային հողերի ավելցուկային օգտագործումն առաջացնում հյութի կորուստների մեծացում: Բենտոնիտի պահանջվող քանակը որոշվում է փորձնական սոսնձման միջոցով, որն իրականացվում է հետնյալ կերպ` կշռված ենտոնիտին ավելացվում է ջուր` 4 անգամ գերազանցող քանակով, խառնուրդը սուր գոլորշիով տաքացվում է մինչն 70 - 75 0C, խառնվում է ն թողնվում 24 ժամ, այնուհետն ավելացվում է խառնուրդի զանգվածը 3 անգամ գերազանցող քանակով հյութ: Բենտոնիտի պատրաստի կախույթը ֆիլտրվում է 2 - 3 մմ անցքերի տրամագիծ ունեցող մաղով, որից հետո այն պատրաստ է օգտագործման: 250 մլ տարողությամ ապակյա 8 գլաններում լցվում է 200 - ական մլ պարզեցվող հյութ: Բենտոնիտի կախույթը լավ խառնվում է ն կաթոցիկով (պիպետկա) հերթականությամ 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 ն 16 մլ քանակներով լցվում հյութով գլանների մեջ: Գլանները թափահարվում են ն 12 ժամ թողնվում հանգիստ: Ընտրվում է առավել պարզ հյութով գլանը, այդպիսով որոշելով ենտոնիտի պահանջվող չափաքանակը: Արտադրությունում ընտրված չափաքանակով ըստ պարզեցվող հյութի քանակի հաշվարկված ենտոնիտային կախույթը ներմուծվում է հյութ, լավ խառնվում, թողնվում մինչն 3 օր: Պարզված հյութը դեկանտվում է ն ֆիլտրվում: Ենթադրենք, որ լավագույն պարզեցում ստացվել է այն գլանում, որում ավելացվել է 10 մլ ենտոնիտի կախույթ, 1000 լ հյութի համար պա0,010  1000  50 լ: հանջվող կախույթի քանակը կկազմի` 0,2 Բենտոնիտի կախույթի խտությունը հնարավոր է որոշել նան հաշվարկումով: Եթե 1 աժին չոր ենտոնիտին ավելացվում է 4 աժին ջուր, ապա ստացվում է 5 աժին կախույթ: Այդ կախույթին ավելացնելով 3 աժին հյութ ստացվում է 20 աժին (5  3-5) ջրահյութային կախույթ, որում 4 աժին ենտոնիտը կազմում է 5 7: Ընդունելով, որ ստացված կախույթի միավոր ծավալն ունի միավոր կշիռ (50 լ - 50 կգ), կստացվի, որ 1000 լ հյութի համար կպահանջվի 2,5 կգ ենտոնիտ:

Օրինակ 81: Հաշվարկել, թե որքան ենտոնիտի 5 7-անոց ջրահյութային կախույթ ն չոր ենտոնիտ է անհրաժեշտ 7000 լ հյութի պարզեցման համար, եթե 200 մլ հյութի համար, փորձնական սոսնձումով, լավագույն տար երակ է` ընտրել կախույթի 8 մլ ծախսը:

7000 լ հյութի համար 5 7-անոց կախույթի ծախսը կստացվի`

0,008  7000  280 լ: 0,2

Չոր ենտոնիտի քանակը կկազմի`

280  5  14 կգ:

Պարզեցումը ժելատինով ն տանինով: Հյութերի պարզեցումը ժելատինի լուծույթով (սոսնձում), հիմնված է հյութերի որոշ կոլոիդ նյութերի ացասական ն ժելատինի կոլոիդների դրական էլեկտրական լիցքերի փոխազդեցության վրա: Սոսնձելիս հակառակ լիցքավորված մասնիկները ձգելով միմյանց լիցքաթափվում են, խոշորանում ն սկսում նստել, ճանապարհին իրենց հետ տանելով այլ կոլոիդներ ու կախված մասնիկներ: Միայն ժելատինի կիրառումը, հաճախ ավարար չի լինում պարզ հյութ ստանալու համար, քանի որ ջրային թաղանթը խանգարում է կոագուլյացիային: Այդպիսի դեպքերում մինչ ժելատինի ավելացումը հյութի մեջ ներմուծվում է տանինի ջրային լուծույթ, որը ունակ է քայքայելու կոլոիդ մասնիկների ջրային թաղանթը: Միաժամանակ տանինը սպիտակուցների հետ առաջացնում է անլուծելի միացություններ, որոնք նույնպես նստում են: Պարզեցվող հյութի որակը կախված է ժելատինի ն տանինի լուծույթների օգտագործման ճշգրիտ չափա աժիններից: Դրանց պակասի դեպքում լրիվ պարզեցում չի ընթանում, իսկ ավելցուկի դեպքում առաջանում է պղտորություն: Հյութի յուրաքանչյուր խմ աքանակի համար ժելատինի ն տանինի պահանջվող չափա աժինների որոշման նպատակով իրականացվում է փորձնական սոսնձում: Փորձնական սոսնձման համար անհրաժեշտ է 3 շարք` 10 - ական փորձանոթներ: Յուրաքանչյուր փորձանոթի մեջ լցվում է 10 - ական մլ պարզեցվող հյութ: Առաջին շարքի փորձանոթներին հերթականությամ ավելացվում է 0,1 - 1,0 մլ ժելատինի 1 7-անոց լուծույթ: Երկրորդ շարքի ոլոր 10 փորձանոթներում կանխավ ավելացվում է 0,1 լ երրորդ շարքի փորձանոթներում 0,2 մլ տանինի 1 7 - անոց լուծույթ, այնուհետն ժելատինի 0,1 - 1,0 մլ լուծույթ` ըստ հերթականության: Բոլոր փորձանոթների պարունակությունը լավ թափահարվում է ն 15 - 20 ր թողնվում հանգիստ: Ժելատինի ն տանինի պահանջվող չափա աժինները որոշվում է այն փորձանոթի չափա աժնով, որում պարզեցումը առավել արագ ն լավ է ընթացել, իսկ միանման արդյունքի դեպքում, այն փորձանոթի չափա աժնի հաշվով, որում նյութերի առավել պակաս քանակ է օգտագործվել: Արտադրությունում ժելատինով ն տանինով պարզեցնելիս տեխնոլոգիական գործընթացի տնողությունը կազմում է մինչն 10 ժամ: Նստեցված (պարզված) հյութը դեկանտվում է ն ֆիլտրվում: Ենթադրենք, որ հյութի լավագույն պարզեցում ստացվել է երկրորդ շարքի յոթերորդ փորձանոթում, որում ավելացվել է 0,1 մլ 1 7 - անոց տանինի լուծույթ, ն 0,7 մլ ժելատինի 1 7-անոց լուծույթ: 1000 լ հյութի պար198

զեցման համար 1 7-անոց լուծույթների ն չոր ժելատինի ու տանինի պահանջվող քանակները կհաշվարկվեն տանինի 1 7-անոց լուծույթ` 0,0001  1000  10 լ: 0,010

Չոր տանինի քանակը (ընդունելով 1 լ-ի կշիռը հավասար 1 կգ-ի)` 10  1  0,1 կգ: 0,0007  1000 Ժելատինի 1 7 - անոց լուծույթ`  70 լ: 0,010 Չոր ժելատինի (ընդունելով 1 լ-ի կշիռը հավասար 1 կգ-ի)` 70  1  0,7 կգ:

Օրինակ 82: Հաշվարկել, թե որքան տանինի ն ժելատինի 1 7-անոց լուծույթներ ու չոր նյութեր են անհրաժեշտ 5000 լ հյութի պարզեցման համար, եթե փորձնական սոսնձման արդյունքներվ ծախսվել են 0,2 մլ տանինի ն 0,8 մլ ժելատինի 1 7-անոց լուծույթներ: Տանինի 1 7-անոց լուծույթի ծախսը կկազմի` 0,0002  5000  100 լ: 0,01 Չոր տանին (ընդունելով 1 լ-ի կշիռը հավասար 1 կգ-ի)` 100 1  1 կգ: Ժելատինի 1 7-անոց լուծույթի ծախսը կկազմի` 0,0008  5000  400 լ: 0,01 Չոր ժելատին (ընդունելով 1 լ - ի կշիռը հավասար 1 կգ-ի)` 400  1  4 կգ: Կալցիումի լակտատի քանակի հաշվարկ Կալցիումի լակտատն օգտագործվում է խաղողի նական հյութի պարզեցման համար: Խաղողի հյութից գինեքարի հեռացումը կալցիումի լակտատի օգնությամ հիմնավորված է կաթնաթթվի կալցիումական աղերի ն գինեքարի փոխազդեցությամ , ինչի արդյունքում առաջանում է դժվարալուծ կալցիումի տարտարատ: Կալցիումի տարտարատի լուծելիությունը գրեթե 30 անգամ ավելի փոքր է գինեքարի լուծելիությունից ն այն ավարար արագ յուրեղների ձնով նստում է տարողության հատակին:

Գինեքարի ն կաթնաթթվային կալցիումի փոխազդեցությունն ընթանում է հետնյալ քիմիական ռեակցիայով. ՃէC4է4Օ6 - Ca(C3է5Օ3)2 -CaC4է4Օ6 - C3է6Օ3 - ՃC3է5Օ3 Ինչպես երնում է երված ռեակցիայից, ացի կալցիումի տարտարատից առաջանում է համապատասխան չափի ազատ օրգանական թթուներ, ի հաշիվ որոնց հյութի տիտրվող թթվությունը չի փոփոխվում, ինչը նպաստում է հյութի որակական ցուցանիշների պահպանմանը: Կալցիումի լակտատի կիրառմամ գինեքարի նստեցումը կախված հյութի պահպանման ջերմաստիճանից կազմում է 6 - 10 օր: Այդ ժամանակահատվածը ավարար չէ հյութի ինքնապարզեցման ն թափանցիկ հյութ ստանալու համար, կալցիումի լակտատի կիրառումը համակցվում է ժելատինով, տանինով կամ ֆերմենտային պրեպարատով սոսնձման հետ: Նման եղանակով պարզեցման համար սկզ ից հյութին ավելացվում է անհրաժեշտ քանակի տանինի, այնուհետն ժելատինի լուծույթներ ն փոշի` կալցիումի լակտատ: Ֆերմենտներով պրեպարատներ պարզեցնելիս կալցիումի լակտատը տաք հյութին ավելացվում է ֆերմենտային պրեպարատի հետ միաժամանակ: Հյութի մեջ պարզեցնող ու դետարտարացնող նյութերի ներմուծումից հետո, ամ ողջը լավ խառնվում է ն պահանջվող տնողությամ թողնվում հանգստի: Գինեքարի նստեցման համար, պահանջվող կալցիումի լակտատի քանակը տոկոսներով մշակվող հյութի զանգվածի նկատմամ որոշվում է հետնյալ անաձնով` 140  g  0,2 (125) Շ ո որտեղ g - գինեքարի վերահաշվարկված գինեթթվի ընդհանուր քանակը հյութում, 7, m - օգտագործվող ռեակտիվում կալցիումի լակտատի պարունակությունը, 7, 0,2 - պարզեցման ընթացքում հյութում չ յուրեղացող գինեքարի քանակությունը, 7:

Օրինակ 83: Պահանջվում է որոշել, թե որքան կալցիումի լակտատ է անհրաժեշտ 20 տ, 0,55 7 գինեքար պարունակող խաղողի հյութի գինեքարի ավելցուկի նստեցման համար, եթե օգտագործվող ռեակտիվում կալցիումի լակտատի պարունակությունը 99 7 է: Ըստ (125) անաձնի` 140  0,55  0,2  Շ  0,495 7, Հյութի զանգվածի նկատմամ 20 տ խաղողի հյութի համար կպահանջվի` 20000  0,495 Շ  99 կգ:

Մրգահատապտղային հյութերի քաղցրացման համար պահանջվող շաքարի քանակի հաշվարկ Քաղցրացրած մրգահատապտղային հյութերի համային արժանիքները ապահովվում են շաքարների ն օրգանական թթուների ներդաշնակ հարա երությամ : Նման հարա երությունը կարգավորվում է շաքարաթթվային ինդեքսով: Շաքարաթթվային ինդեքսը հյութերում շաքարների տոկոսային պարունակության հարա երությունն է օրգանական թթուների տոկոսային պարունակությանը: Ընդունված է, որ մրգահատապտղային հյութերի համար շաքարաթթվային ինդեքսի լավագույն ցուցանիշը ընկած է 20 – 26-ի սահմաններում: 20-ից ցածր շաքարաթթվային ինդեքս ունեցող հյութերը թթվաշ են, 26-ից արձրներին տիպիկ է տհած քաղցր համը: Բնական մրգահյութերի քաղցրացման համար օգտագործվում է շաքարի օշարակ, որի քանակը հաշվարկվում է ելնելով հանձնարարված աղադրատոմսից, պահպանելով անհրաժեշտ շաքարաթթվային ինդեքսը: Շաքարի քանակը, որն անհրաժեշտ կլինի հյութ ներմուծել օշարակի հետ որոշվում է հետնյալ անաձնով` g օշ.  C օշ. g ն.հյ.  C շ. (126) C որտեղ g օշ.  շաքարի օշարակի քանակն ըստ աղադրատոմսի, 7, C օշ.  շաքարի օշարակի անհրաժեշտ խտությունը, 7, Շ  շաքարի քանակը քաղցրացվող հյութում ըստ ստանդարտի, 7, g ն.հյ.  նական հյութի քանակն ըստ

աղադրատոմսի, 7, C շ.  շաքարի քանակը

նական հյութում, 7: Քաղցրացված հյութերում շաքարի պարունակությունը կարելի է արտահայտել շաքարաթթվային ինդեքսով: C α  , Fք. որտեղ   շաքարաթթվային ինդեքս, Fք.  քաղցրացրած հյութի թթվությունը, 7, C  α  Fք. որտեղից` ն քանի որ

Fք. 

ապա

C

g . F

.

α g . F

, .

,

որտեղ F .  նական հյութի թթվությունը, 7, C օշ.  ը կորոշվի հետնյալ անաձնով` C օշ. 



g .  α  F .  C շ.



g օշ.

(127)

Բերված անաձնում արտահայտվում է աղադրատոմսը, պահանջվող շաքարաթթվային ինդեքսը, նական հյութի շաքարների ն թթուների պարունակությունը, ինչը անհրաժեշտ է շաքարի օշարակի խտությունը հաշվելու համար: Առաջարկված անաձնով հնարավոր է հաշվարկել նան աղադրատոմսեր, եթե հայտնի է օշարակի խտությունը, ինչպես ն շաքարաթթվային ինդեքսը, եթե հայտնի են աղադրատոմսը ն շաքարի օշարակի խտությունը: Ելնելով քաղցրացրած նական հյութերի համար շաքարի ստանդարտ պարունակության չափից ն աղադրատոմսից` օշարակում շաքարի պարունակությունը հաշվարկելու համար կարելի է օգտվել արդեն երված հավասարումից` g օշ.  C օշ. g .  C շ. , կամ g օշ.  C օշ.  100  C  g .  C շ. , C 100  C  g .  C շ. C օշ.  (128) որտեղից` g օշ.





Օրինակ 84: Հաշվարկել ալի հյութի քաղցրացման համար անհրաժեշտ օշարակի խտությունը. եթե պահանջվում է, որ շաքարաթթվային ինդեքսը հավասար լինի 22-ի   22 : Ըստ 127 անաձնի`

65  22  1,65  14   41,4 7: 1 տ քաղցրացրած հյութի համար պահանջվող շաքարի ծախսը կհաշվարկվի` 1000  g օշ.  C օշ. անաձնով, 1շ.  100  100  Ե  որտեղ թ  շաքարի կորուստները, 7: C օշ. 

Օրինակ 85: Հաշվարկել շաքարի ծախսի նորման 1 տ քաղցրացրած հյութի համար, եթե համաձայն աղադրատոմսի նական հյութին ավելացվող շաքարի քանակն է 35 7, օշարակի խտությունը 41,4 7, շաքարի կորուստները արտադրական գործընթացներում 17: 1000  35  41,4 1շ.   146,4 կգ: 100  100  1

ԵՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ, ԱՊԱՐԱՏՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 13. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀՈՍՔԱԳԾԵՐԻ ԿԱԶՄՄԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԳՐԱՖԻԿ

Տեխնոլոգիական գործընթացի գրաֆիկի միջոցով որոշվում է աշխատանքային հերթափոխի տար եր ժամանակահատվածներում գոլորշու, ջրի, էլեկտրաէներգիայի, ցրտի պահանջարկը, սահմանվում` սարքերի աշխատանքի սկիզ ը ն վերջը: Աշխատանքային փուլի տնողությունը կախված է արտադրվող մթերքի տեսակից, ընտրված տեխնոլոգիական սխեմայից, սարքերի աշխատանքի նույթից ն պահածոների շատ տեսակների համար կազմում է 2-3 ժամ: Միմյանց հաջորդող գործընթացների միջն ընկած ժամանակը կախված է նախորդ գործընթացի նույթից, այսպես` ա) Երկու գործընթացների միջն ընկած ժամանակահատվածը, որոնց տնողությունը կանխավ որոշված է լինում (տապակում, ջրախաշում ն այլն), հավասար է գործընթացի որոշված, հանձնարարված ժամանակին: ) Ընդհատ գործողության սարքերի, ապարատների արձման տնողութՄ յունը որոշվում է հետնյալ անաձնով`   , որտեղ` Մ - ապարատի զ տարողությունը (կգ, լիտր, հատ), զ - տեխնոլոգիական հոսքագծի արտադրողականությունը (կգ/ր, լ/ր, հատ/ր): գ) Գործընթացի արագությունը կապված տեղափոխման հետ հաշվվում է`  60  Մ որտեղ 1- փոխադրիչի երկարությունը, մ, Մ - փոխադրիչի շարժման արագությունը, մ/վրկ: դ) Գոլորշիացման տնողությունը ընդհատ գործողության ապարատներում հաշվվում է ջերմային հաշվարկ կատարելուց հետո:

Օրինակ 86: Կազմել դդմիկի խավիարի արտադրման տեխնոլոգիական գործընթացների գրաֆիկը: Տեխնոլոգիական հոսքագծի արտադրողականությունն է 2,7 տ/ժամ, տարայավորվում է 500 մլ տարողության ապակյա տուփերում: Արտադրամասում աշխատանքն սկսվում է 730-ին:

Դդմիկի խավիարի արտադրման տեխնոլոգիական սխեման հետնյալն է. լվացում, ջոկում, տեսակավորում, պտղակոթի հեռացում, կտրատում, հումքի մատուցում տապակման, տապակում, քամում, տապակված դդմիկի աղում, խառնում պահածոյի կազմի մեջ մտնող աղադրիչների հետ, տա203

քացում, լցնում, մակափակում, ստերիլիզացիա, պահեստային աշխատանքներ: Նշված գործընթացների տնողությունները որոշվում են. 1. Լվացում: Դդմիկը լվացվում է քամհարային կամ խոզանակային լվացող մեքենաներով, որոնց երկարությունը կազմում է 5,5-6,5 մ, ժապավենի շարժման արագությունը 0,15 մ/վրկ, հումքի տեղափոխման տնողութ6  0,66 ր: յունը կկազմի`  լվ.  60  0,15 2. Ջոկում, տեսակավորում, պտղակոթերի հեռացում գործընթացն իրականացվում է գլանիկային կամ ժապավենային փոխադրիչների վրա: Փոխադրիչի երկարությունը կախված է սպասարկող անվորների թվից, անվորների թիվը` գործընթացը կատարելու նրանց ընդունակությունից ն ամեն աշխատատեղին հատկացված երկարությունից: Փոխադրիչի երկու ծայրերում, շարժա երի միացման ն անվտանգության նկատառումներով թողնվում է 1,5-2 մ երկարություն: Նշված հանձնարարականի պայմաններում, անվորների արտադրողականությունն ընդունելով 270 կգ/ժամ, հաշվի առնելով, որ աշխատանքն իրականացվում է փոխադրիչի երկու կողմում, փոխադրիչի երկարությունը կկազմի` 1  1,5  1,5  8 մ: 270  2 Գործընթացի իրականացման համար պահանջվում է, որ փոխադրիչի շարժման արագությունը կազմի 0,1-0,15 մ/վրկ, այդ պայմաններում հումքի տեղափոխման տնողությունը կկազմի` տեղ.   1,33 ր: 60  0,1 3. Կտրատում: Կտրատող մեքենան հաջորդ գործընթացին սկսում է մատուցել կտրատած դդմիկ գործարկելուց անմիջապես հետո: 4. Տապակում: Տապակումն իրականացվում է շոգեյուղային վառարանում, որի զամ յուղների տարողությունը միջինը կազմում է 12 կգ: Զամ յուղների լցնումն իրականացվում է կտրտած դդումը էլնատորով անընդհատ մատուցելով: Փաստորեն շոգեյուղային վառարանը սկսում է աշխատել կտրատող մեքենայի հետ միաժամանակ: Այդպիսով ոլոր նախնական գործընթացներն սկսվում են հերթափոխի սկզ ից` մինչն 5 ր տար երությամ : 5. Աղում: Դդմիկի տապակման տնողությունն ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի կազմում է 10 ր: Հետնա ար տապակված դդմիկը աղաց կմատուցվի 745-ին: Աղացը տապակված դդմիկի աղացած զանգված կսկսի մատուցել խավիարխառնիչ գործարկելուց անմիջապես հետո: 6. Խառնում: Աղացած զանգվածը մնացած աղադրիչների հետ խառնվում է ընդհատ գործողության խավիարխառնիչում, որի անվորա204

կան տարողությունը կազմում է 240 կգ: Խավիարում ըստ աղադրատոմսի տապակած, աղացած դդմիկի զանգվածը պետք է կազմի ընդհանուրի 70 7ը: Կնշանակի խավիարխառնիչ պետք է լցվի 240  0,7  168 կգ տապակած աղացած դդմիկ: 1 տ խավիար արտադրելու համար դդմիկի ծախսը կազմում է 1150 կգ: Տեխնոլոգիական հոսքագծի արտադրողականությունը հանձնարարված է 2,7 տ/ժամ: Նախորդ տեխնոլոգիական գործընթացներում կորուստները կազմում են 45 7, կնշանակի խավիարխառնիչ տապակած, աղացած, դդմիկի զանգված կմատուցվի. 1150  2,7  100  45  1707 կգ/ժամ: 168  60 Խավիարխառնիչի լցման տնողությունը կկազմի`  6 ր: Խավիարխառնիչ մնացած աղադրիչների արձումը ընդունելով 3 ր, խառնման գործընթացը կսկսվի 754 –ին: 7. Տաքացում, լցնում: Ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի խավիարի աղադրիչները պետք է խառնվեն 15 ր, հետնա ար խավիարի տաքացումը, որն իրականացվում է պատյանախողովակային ջերմափոխանակիչում ն լցնումը կսկսվի 809 -ին: 8. Մակափակում: Լցված տուփերն անմիջապես մատուցվում են ավտոմատ մակափակող մեքենային, հետնա ար մակափակող մեքենայի աշխատանքը կսկսվի 809 –ին: 9. Ստերիլիզացիա: Ավտոկլավի զամ յուղում տեղավորվում է 500 մլ ծավալի 456 տուփ, երկզամ յուղանի ավտոկլավում կտեղավորվի 912 տուփ: Տեխնոլոգիական հոսքագծի 2,7 տ/ժամ արտադրողականության ն տուփում 510 գ խավիար տեղավորվելու պայմաններում 500 մլ ծավալի տու2700  88 տուփ: փերի քանակը մեկ րոպեում կկազմի` 0,51  60 Ավտոկլավի երկու զամ յուղների լցման տնողությունը կկազմի`  10,4  11 ր: Ավտոկլավի աշխատանքը կսկսվի 820 –ին: 10. Պահեստային աշխատանքներ: 500 մլ ծավալի տուփերով դդմիկի 25  35  25 խավիարի ստերիլիզացիայի ռեժիմն է` : Կնշանակի ստերիլի1260 Շ զացիայի լրիվ տնողությունը կազմում է 85 ր, արձմանը` 10 րոպե ն եռնաթափմանը` 5 րոպե, գումարային` 100 րոպե: Հետնա ար պահեստային աշխատանքները (տուփերի լվացում, չորացում, պիտակավորում, փաթեթավորում) կսկսվեն 1000-ին:

Դդմիկի խավիարի արտադրման տեխնոլոգիական հոսքագծերի աշխատանքային գրաֆիկ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Լվացում - 730 Ջոկում, տեսակավորում, պտղակոթերի հեռացում - 730 Կտրատում - 730 Հումքի մատուցում տապակման, տապակում, քամում - 730 Տապակված դդմիկի աղում - 745 Խառնում - 754 Տաքացում, լցնում - 809 Մակափակում - 809 Ստերիլիզացիա - 820 Պահեստային աշխատանքներ - 1000: Տեխնոլոգիական սարքավորումների ընտրում ն հաշվարկման ընդհանուր դրույթներ

Տեխնոլոգիական հոսքագծերում գերադասելի են անընդհատ գործողության սարքերը ն ապարատները: Տար երում են ոչ ավտոմատ, կիսաավտոմատ ն ավտոմատ սարքավորումներ: Սարքավորումներ ընտրելիս աղդատվում են արտադրամասի ն սարքավորման արտադրողականությունները: Տեխնոլոգիական հոսքագծերում հատկապես կարնորվում է հանգուցային սարքերի ու ապարատների առավել չափով շահագործումը: Այդպիսի սարքավորումներից են վակուում շոգեմշակման ազմիրան տեղակայանքները, շոգեյուղային վառարանները, ջրախաշիչները, շոգեհարիչները, լցնող ն մակափակող մեքենաները, ստերիլիզատորները: Տեխնոլոգիական հոսքագծերի հիմնական պարամետրերն են. 1. Գլխավոր պարամետր: Հոսքագծի արտադրողականությունը: 2. Չափման միավորը: Հոսքագծերի արտադրողականությունը չափվում է տոննաներով - կշռային միավոր, լիտրերով – ծավալային միավոր, հպտ-ներով – պայմանական միավոր, արտահայտված ժամանակի միավորի համար (րոպե, ժամ, հերթափոխ): 3. Որոշ դեպքերում արտադրողականությունն արտահայտվում է հումք վերամշակելու չափով: 4. Քանակը: Տեխնոլոգիական հոսքագծի արտադրողականության թվական նշանակությունը պետք է համապատասխանի ստանդարտին նախապատվելի թվով: Ըստ պարամետրական շարքերի տեխնոլոգիական հոսքագծերի արտադրողականությունները կազմում են` 1. Տոմատի մածուկի տեխնոլոգիական հոսքագիծ – 150, 200, 300, 500, 700 տ հումք/օր:

2.

Կանաչ ոլոռի տեխնոլոգիական հոսքագիծ - 4, 8, 12, 20 տ հումք/ժամ: 3. Մարինադների ն կոմպոտների տեխնոլոգիական հոսքագիծ – 3, 6, 12 տ հումք/ժամ: 4. Պտղահյութերի տեխնոլոգիական հոսքագիծ – 3, 6, 10 տ հազար լիտր/ժամ: 5. Մուրա աների, ջեմերի տեխնոլոգիական հոսքագիծ – 25, 50, 100 հպտ/հերթ: Սարքավորումների հիմնական տեխնիկական նութագրերի տվյալները հետնյալներն են` 1. Արտադրող երկիր, գործարան ն սարքավորման մակնիշ: Տվյալներն օգտագործվում են սարքավորումների հայտ ներկայացնելու նպատակով: 2. Արտադրողականության չափը, կգ/ժամ, լիտր/ժամ, հատ/ժամ: Տեխնոլոգիական սարքավորումների արտադրողականության չափում պետք է նշված լինի թե այն ինչպիսի հումքի համար է հաշված, քանի որ հումքի մեկ այլ տեսակի համար արտադրողականությունը կարող է տար եր լինել: 3. Սարքավորումների չափերը` երկարություն, լայնություն, արձրություն: Այդ տվյալները թույլ են տալիս որոշելու սարքավորման համար անհրաժեշտ մակերեսը ն արտադրամասի պահանջվող արձրությունը: 4. Սարքավորման եռնման ն եռնաթափման արձրությունը: Այդ տվյալները թույլ են տալիս որոշելու սարքերի փոխադարձ կապը: 5. Տանող հոլովակի անհրաժեշտ հզորությունը, տրամագիծը ն պըտույտների թիվը: Այդ տվյալներն անհրաժեշտ են էլեկտրաէներգիայի ծախսի հաշվարկի, էլ. շարժիչի ընտրման ն կինեմատիկական սխեմայի կազմման համար: 6. Ջերմային ապարատի տաքացման մակերեսը ցուցանիշ, որից կախված է ապարատի արտադրողականությունը: 7. Կցախողովակների տրամագիծը: Կցախողովակներն անհրաժեշտ են ապարատներին մթերք, գոլորշի, ջուր, ցրտագենտ, սառնակիր մատուցելու ն կոնդենսատի, կոյուղու հեռացման համար: Այդ տըվյալներն օգտագործվում են կոմունիկացիոն սխեմաներ կազմելիս: 8. Սարքի զանգվածը: Այդ ցուցանիշից է կախված արտադրամասի հատակի, իսկ ազմահարկի դեպքում` ծածկի հաշվարկը: Մեքենաների ն ապարատների քանակական հաշվարկ Անընդհատ գործողության սարքերի անհրաժեշտ քանակը հաշվվում N անաձնով, է ո Խ

որտեղ N  արտադրամասի կամ տեխնոլոգիական հոսքագծի ժամային արտադրողականությունը կգ-ով, լիտրով կամ հատով, Խ  սարքի ժամային արտադրողականությունը նույն չափողականությամ ըստ տեխնիկական նութագրի: Ընդհատ գործողության ապարատների անհրաժեշտ քանակը հաշվN անաձնով, վում է` ո  60  Մ որտեղ   ապարատի աշխատանքային լրիվ փուլի տնողությունը ( եռնում, մշակում, եռնաթափում, նախապատրաստում), րոպե, Մ  ապարատի տարողությունը, նույն չափման միավորներով ինչ, որ N  ը: Եթե հաշվարկի արդյունքը ստացվում է կոտորակային թիվ, ընդունվում է մոտակա մեծ ամ ողջական թիվը:

Օրինակ 87: Որոշել անհրաժեշտ անընդհատ գործող երկաստիճան տրորող մեքենաների թիվը, եթե համաձայն նյութական հաշվարկի մեկ ժամում տրորման է մատուցվում 27 տ տոմատի ջարդված զանգված, իսկ տրորող մեքենաների արտադրողականությունն է 8 տ/ժամ, ո 

 3,4 :

Ընտրվում է 4 տրորող մեքենա: Ընդհատ գործողության մեքենայի կամ ապարատի համար որոշվում է աշխատանքի հերթականությունը, այսինքն տվյալ սարքի արտադրական փուլի մեջ մտնող ամեն գործընթացի սկիզ ը ն վերջը: Նման մոտեցումը հատկապես կարնորվում է ջերմային ապարատների համար, կապված շոգու մատակարարման սկզ ի ն վերջի հետ, ինչով որոշվում է գոլորշու խողովակագծի ն կաթսայատան լարվածությունը: Սարքերի աշխատանքի միջն ընկած տնողությունը որոշվում է` 60  Մ   : N Հաշվարկելով   ն` որոշվում է սարքերի աշխատանքային հերթականությունը, ստուգվում հաշվարկով ստացված սարքերի անհրաժեշտ քանակների ճշտությունը:

Օրինակ 88: Հաշվել ընդհատ գործողության երկզամ յուղանի հիդրավլիկ մամլիչների անհրաժեշտ քանակը, եթե մամլման է ենթարկվելու ջարդված, չանչանջատված խաղողի զանգված g  150 կգ/ր չափով: Ջարդված զանգվածի խտությունն է`   0,85 տ/մ3: Յուրաքանչյուր զամ յուղի ծավալը` Մ  2,5 մ3, անվորական տարողությունը 90 7-ի չափով: Աշխատանքային հերթափոխում սկսվում է առավոտյան ժամը 700 – ին: 1. 2.

Զամ յուղի անվորական տարողությունը` Մ1  Մ1    0,9  2,5  0,85  0,9  1,9 տ: Զամ յուղի լցման համար անհրաժեշտ ժամանակը`

Մ1 1900   12,5 , g Կնշանակի մամլիչի աշխատանքը կսկվի 712,5 -ին: 3. Մամլիչի աշխատանքային լրիվ փուլի տնողությունը` ա) լցված զամ յուղի մատուցում մամլիչին - 10 օր ) մամլում - 30 օր գ) ճնշման իջեցում մաքրում - 10 օր 4. Անհրաժեշտ զամ յուղների թիվը. N   150  60  50 ո   3,95  4 զամ յուղ, 60  Մ1 60  1900 N  զ  60  150  60  9000 կգ/ժամ: 1 

5. 6.

 2 մամլիչ: Մամլիչների եռնա արձման միջն ընկած ժամանակահատվածը` 60  Մ  2 60  1900  2     25 ր: N 150  60

Անհրաժեշտ մամլիչների քանակը`

7. Աղյուսակ 99 Մամլիչների աշխատանքային գրաֆիկ Գործընթացների սկզ ի ն վերջի ժամանակը 1-ին 2-րդ 1-ին 2-րդ 1-ին զամ յուղ զամ յուղ զամ յուղ զամ յուղ զամ յուղ Մամլիչի արձման սկիզ ը 712.5 737,5 8 02,5 22,5 47,5 Մամլման սկիզ ը Մամլիչի դատարկման 752,5 817,5 սկիզ ը Մամլիչի դատարկման 802,5 827,5 վերջը Տեխնոլոգիական փուլի գործընթացներ

Հինգերորդ զամ յուղի անհրաժեշտության ժամանակ առաջինն արդեն ազատված է լինում:

Օրինակ 89: Հաշվել ժամում 500 կգ գազար մաքրելու համար անհրաժեշտ կար որունդային մաքրող մեքենաների անհրաժեշտ քանակը եթե մեքենայի տարողությունը Մ  26 կգ:

Կար որունդային կազմված է` ա) արձում ) մաքրում գ) եռնաթափում ընդամենը

մաքրող մեքենայի աշխատանքային լրիվ փուլը - 2 ր, - 5 ր, - 2 ր, - 9 ր:

1.

Անհրաժեշտ մեքենաների քանակը. N 500  9 ո   3,0 մեքենա: 60  Մ1 60  25 Մեքենաների եռնա արձման միջն ընկած ժամանակահատվածը. 60  Մ 60  25     3 ր: N

2.

3. Աղյուսակ 100 Մեքենաների աշխատանքային գրաֆիկ Տեխնոլոգիական գործընթացներ

Բեռնա արձման սկիզ ը Մաքրման սկիզ ը Բեռնաթափման սկիզ ը Բեռնաթափման վերջը

Գործընթացի սկզ ի ն վերջի ժամանակը

Չորրորդ մեքենայի անհրաժեշտության ժամանակ առաջինը արդեն ազատված է լինում:

ԳԼՈՒԽ 14. ՇԱՊԻԿԱՎՈՐ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Երկշապկանի կաթսայի հաշվարկ

Օրինակ 90: Տեխնոլոգիական հոսքագծում պահանջվում է N  5200 կգ/հերթ, ո օշ  31 7 չոր նյութերի պարունակությամ շաքարի օշարակ: Ընտրվում է երկշապկանի կաթսա Մ  250 լ անվորական ծավալով: 31 7 - ոց օշարակի խտությունը կազմում է`    1,13 կգ/դմ3: 267  ո 267  31 Ապարատի եռնա արձման ն եռնաթափման տնողությունն ընդունվում է հավասար 5 - ական րոպե, օշարակի եփման տնողությունն ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի` 5 րոպե: Երկշապկանի ապարատների պահանջվող քանակի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է կատարել ջերմային հաշվարկ` 1. Կաթսայի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակ` Օ1  Օ1  Շ1 t վ  t սկ  195  0,115  100,6  40   1360 կկալ,





որտեղ Օ1  ապարատի լրիվ զանգվածը, Օ1  487 կգ, որի 40 7-ը 487  40  195 կգ, Շ1  պող100 պատի ջերմունակությունը, Շ1  0,115 կկալ/կգoC: Պահանջվող ջերմաքանակ մթերքի տաքացման համար` Օ 2  Օ 2  Շ2 t վ  t սկ  282  0,8  100,6  20   18200 կկալ,

կազմում է կաթսայի կշիռը` Օ1 

2.

3. 4. 5.





որտեղ Օ 2  օշարակի զանգվածը, կգ, Շ2  ը օշարակի ջերմունակությունը, Օ 2  Մ  p  250  1,13  282 կգ, Շ2  ը որոշվում է փորձնական ճանապարհով ստացված անաձնով` 100  0,66  ո 100  0,66  31   0,8 կկալ/կգoC: Շ2  Ջերմային կորուստներ 8 7-ի չափով` Օ3  8% Օ1  Օ 2  1560 կկալ: Ջերմաքանակի գումարային ծախս` Օ ընդ  Օ1  Օ 2  Օ3  21120 կկալ: Տաքացման տնողություն` 2 

Օ ընդ

,

ՃFt որտեղ K  ջերմափոխանցման գործակիցը, K  800 կալ/մ2ժամ oC, F  կաթսայի մակերնույթը, F  1,3 մ2, t  ապարատի միջին

ջերմաստիճանը, t  76 0 Շ , 21120  20 ր : 800  1,3  76 Ապարատի աշխատանքային լրիվ փուլի տնողությունը` ընդ  1  2  3  4  5  20  5  5  35 ր, 2 

6.

7.

8.

որտեղ 1  ապարատի եռնա արձման տնողությունը, ր, 2  ջերմաստիճանի արձրացման տնողությունը, ր, 3  օշարակի եփման տնողությունը, ր,  4 - եռնաթափման տնողությունը, ր: Ապարատի աշխատանքային փուլերի հերթափոխում` 60  7 ո1   12 փուլ:  ընդ Ապարատի արտադրողականությունը մեկ հերթափոխում` ո 2  ո1  Մ , ո 2  12  250  3000 լ:

9.

Պահանջվող կաթսաների թիվը` N ո3    2 կաթսա: ո 2   3000  1,13 10. Գոլորշու ծախսը ապարատի աշխատանքային 1 փուլում` Օ ընդ 21120 ք1    38 կգ: i գ  i կ 653,4  100,6 11. Գոլորշու ժամային ծախսը` ք 38  60 ք1  1   112 կգ/ժամ: 2 12. Ջերմության ծախսը աշխատանքային 11 փուլում (օշարակի եփում)` Օ 4  KF3t  800  1,3  0,08  41,5  3360 կկալ,  0,08 ժամ: 13. Գոլորշու ծախսը եռացնելու համար` ք2   6,1 կգ: 653,4  100,6 14. Գոլորշու ժամային ծախսը` ք ք2  2  76 կգ/ժամ: 0,08 15. Գոլորշու գումարային ծախսը` ք ընդ  ք1  ք 2  38  61  44,1 կգ: 3 

16. Գոլորշու խողովակագծի տրամագիծը` 4ք1 , մ 3600    Մ   որտեղ Մ  ն թ  4,0 կգ/սմ2 ճնշման պայմաններում գոլորշու շարժման արագությունն է, Մ  30  40 մ/վրկ,   գոլորշու խտությունն է,   2,125 կգ/մ3, մ

4  122  14 մմ: 3600  3,14  40  2,125

Ընդունվում է ըստ ստանդարտի մ  15 մմ տրամագծի խողովակ:

Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ ջեմի եփման համար -

Օրինակ 91: Հաշվարկի ելակետային տվյալներ. տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 1200 կգ/ժամ պատրաստի արտադրանք, չոր նյութերի պարունակությունը ջեմում` ոջ - 69 7, չոր նյութերի պարունակությունը ծիրանի պտուղներում` ոծ - 14 7, չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7, ծիրանի կորուստներն արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եծ - 15 7, շաքարի կորուստներն արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եշ - 1,3 7, ըստ աղադրատոմսի աղադրիչների աժինը` ա) ծիրան` gծ - 100 կգ, ) շաքար` gշ - 120 կգ: Տեխնոլոգիական հաշվարկ

Պատրաստի ջեմի ելքն ըստ աղադրատոմսի. g Í  ո Í  g ß  ո ß 100  14  120  99,85 8   193,9 կգ: ոç Ծիրանի քանակությունը 1200 կգ ջեմում. g  1200 100  1200 ՏÍ  Í   618,87 կգ: 193,9 Շաքարի քանակությունը 1200 կգ ջեմում. g ß  1200 120  1200 Տß    742,65 կգ: 193,9 1200 կգ ծիրանի ջեմ արտադրելու համար պահանջվող ծիրանի քանակը. Տ  100 618,87  100 TÍ  Í   728,1 կգ: 100  թÍ 100  15 1200 կգ ծիրանի ջեմ արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը. Տß  100 742,65  100 Tß    752,43 կգ: 100  թß 100  1,3 6.

Աղյուսակ 101 Հումքի քանակներն ըստ տեխնոլոգիական պրոցեսների № Տեխնոլոգիական պրոցես

Կորուստներ կգ 0,5 3,64 0,5 3,64 12,5 91,01 0,5 3,64

Ընդունում-պահպանում Ջոկում-տեսակավորում Լվացում Կորիզանջատում Եփում Լցնում, մակափակում, մանրէազերծում 1,0 Ընդամենը` Պատրաստի ջեմում ծիրանի քանակը

7,28 109,21

Հումքի քանակները տեխնոլոգիական պրոցեսներում,կգ 728,10 724,46 724,46 720,82 629,81 626,17 618,89

7. Եփման տրվող մշակված ծիրանի ն շաքարի խառնուրդի քանակը. ա) Եփման տրվող ծիրանի քանակը` Օծ - 629,81 կգ: ) Շաքարի կորուստների կեսը տեղի է ունենում կշռման ն մաղման պրոցեսներում, որը հաշվի առնելով` եփման տրվող շաքարի քանակը կկազմի. թ   Tß .100  ß  752,43100  1,3  2 2   Օß     747,54 կգ: գ) Խառնուրդի քանակը կստացվի. Օխ - Օծ - Օշ - 629.81 - 747,54 - 1377,35 կգ: 8. Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում. Օ  ո Í  Օ ß  ո ß 629,81  14  747,54  99,85 ոË  Í   60,59 7: ՕË 1377,35 Վակուում շոգեմշակման ապարատների հաշվարկ

Հաշվարկի ելակետային տվյալներ. - Եփման տրվող խառնուրդի քանակը` Օխ - 1377,35 կգ: - Խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը` ոխ - 60,59 7: - Շոգեմշակման ապարատի տարողությունը` 800 լ կամ 1000 կգ: - Ապարատի տաքացման մակերեսը` F - 2,6 մ2: - Ապարատի ներքին մասի զանգվածը` Օն - 1400 կգ: - Ապարատի շապիկի զանգվածը` Օշպ - 400 կգ: - Տաքացնող գոլորշու ճնշումը Եգ -294 կՊա, որի ցուցանիշներն են` ջերմաստիճանը – tգ- 1330C, խտությունը` ρգ - 1,622 տ/մ3, գոլորշու էնթհալպիան` iգ - 2723 կՋ/կգ, կոնդենսատի էնթհալպիան` iկ - 558 կՋ/կգ:

1.

Եփելիս վակուումի խտությունը 600 մմ սնդ. սյուն, որի պայմաններում եռման ջերմաստիճանը t - 600C, թաքնված ջերմաքանակը` r - 2359 կՋ/կգ:

Խառնուրդի աղադրատոմսը տոկոսներով ըստ տեխնոլոգիական հաշվարկի. Օ 629,8  100  45,725 7, ա) ծիրան – Í  100  ՕË 1377,35 ) շաքար –

Օß ՕË

 100 

747,54  100  54,275 7: 1377,35

2.

Ապարատ արձվող քանակները` 1000  45,725 ա) ծիրան – g Í   457,25 կգ, 1000  54,275 ) շաքար – g ß   542,75 կգ, գ) ապարատի մեջ արձվող խառնուրդի քանակը` gË.  gÍ.  gß.  457,25  542,75  1000 կգ:

3.

Եփման տրվող խառնուրդի ջերմաստիճանը հավասար է միջավայրի ջերմաստիճանին` tխ- 20 0C: Ջեմի ելքը վակուում ապարատից. gË  ո Ë 1000  60,59 8ç    878,12 կգ: ոç

4.

5.

Հեռացվող խոնավության քանակը. W  g խ  8ջ  1000  878,12  121,88 կգ: Եփման 1-ին փուլ (խառնուրդի տաքացում)

1.

2.

Ապարատի շապիկի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը` Օ1  Օ ßå  Շå t í  t ëկ  400  0,481  133  20  21741 կՋ,





որտեղ Cպ - պողպատի ջերմունակությունը, Cպ- 0,481 կՋ/կգ0C, tսկ-շապիկի սկզ նական ջերմաստիճանը, tվ – շապիկի վերջնական ջերմաստիճանը, tվ - 133 0C: Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ 2  Օ լ  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  116,5  20  64983 կՋ,



tí 



t գ  tհ



133  100  116,5 0C,

որտեղ th - մթնոլորտային ճնշման պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանը, th - 100 0C: Խառնուրդի ջերմաստիճանը 100 0C –ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ3  gË  օË t հ  t ëկ  1000  2,508  100  20  200640 կՋ,

3.





որտեղ Cխ – խառնուրդի ջերմունակությունը, որը հաշվարկվում է յուղ չպարունակող մթերքների համար ստացված փորձնական անաձնով. 4,18  100  0,66  ո Ë 4,18  100  0,66  60,59  ՇË    2,508 կՋ/կգ0C: 4. Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 1-ին փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2  Օ3   1,03  21741  64983  200640   1,03  295985 կՋ:



5.



Խառնուրդի ջերմաստիճանը 100 0C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը. ՕՕլ¹ 295985 1    1175íրկ  19,58 ր, (ընդունում ենք 20ր), KFt Ù-ç 1,396  2,6  69,4 որտեղ K - գոլորշուց մթերքին հաղորդվող ջերմափոխանցման գործակիցը, K  1,396 կվտ/մ20C, t միջ – տաքացնող գոլորշու ն մթերքի միջին ջերմաստիճանային տար երությունը, որը հաշվարկվում է սկզ նական ն վերջնական ջերմաստիճանային հարաերությամ : Եթե այդ հարա երությունը 2-ից մեծ է ստացվում, ապա t միջ-ը հաշվարկվում է միջին լոգարիթմականով, իսկ 2-ից փոքր լինելիս` միջին թվա անականով. t ëկ t í t ëկ t í



t գ  tհ

,

t ëկ  t í 113  33   69,40 Շ : t ëկ 2,3 1g 2,3 1g t í

Պահանջվող գոլորշու ծախսը. ք

7.

t գ  t ëկ

133  20 113   3,4 , որը » է 2-ից, 133  100 33

t Ù-ç 

6.



Օ Օլ¹ i գ  iկ



295985  136,7 կգ: 2723  558

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 136,7  60 ք1    410,1 կգ/ժամ: 

Եփման 2-րդ փուլ (ջերմամշակում) 1.

2.

100 0C - ում ջերմամշակման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ 4  KFt2 ,  2  10 ր  600 վրկ, որտեղ  2 - ը ջերմամշակման տնողությունն է ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի, Օ 4  1,396  2,6133  100   600  71865 կՋ Գոլորշու ծախսը ջերմամշակելիս. ք

3.

4.

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 33,19  60 ք2    199,1 կգ/ժամ: 2 Գոլորշացած խոնավության քանակը 100 0C -ում 10ր-ի ընթացքում. W1 

5. 6.

7.

71865  33,19 կգ: 2723  558

Օ 4 71865   31,9 կգ, r

r - 2255 կՋ/կգ` թաքնված ջերմաքանակը 100 0C – ում: Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. Օ1  g Ë  W1  1000  31,9  968,1 կգ

Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. gË  ո Ë 1000  60,59   62,58 7: ո1  Օ1 968,1 600 մմ սնդ. սյուն վակուում ստեղծելու շնորհիվ հեռացվող խոնավության քանակը. W2  Օ5 , Օ5  Օ1  Շ1 t ëկ  t í ,



r

Շ1 



4,18  100  0,66  ո1  4,18  100  0,66  62,58   2,453 կՋ/կգ0C,

t í - 600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանը, t í  60 0C, r  2359 կՋ/կգ,

Օ5  968,1  2,453  100  60   94989 կՋ

94989  28,2 կգ: Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. W2 

8.

Օ 2  Օ1  W2  968,1  28,2  939,9 կգ:

9.

Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում.

Օ1  ո1 968,1  62,58   64,45 %: Օ2 939,9 10. Մնացած խոնավության քանակը, որն անհրաժեշտ է հեռացնել. W3  Օ 2  8ç  939,9  878  61,90 կգ, ո2 

8ç 

Օ 2  ո 2 939,9  64,45   878,00 կգ: ոç Եփման 3-րդ փուլ (խտացում)

1.

2.

3.

600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում մնացած խոնավության հեռացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ5  W3  r  61,9  2359  146022 կՋ: Խտացման պահանջվող տնողությունը. Օ5 146022 3    551íրկ  9,2 ր (ընդունում ենք 10 ր) KFt 1,396  2,6  73 t  t գ  t ւռ  133  60  730 Շ , tեռ – 600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանը, tեռ - 60 0C: Գոլորշու ծախսը խտացման պրոցեսում. ք

4.

Օ5 146022   67,4 կգ: i գ  i կ 2723  556

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 67,4  60 ք3    404 կգ/ժամ:  Եփման 17 փուլ (պատրաստի մթերքի տաքացում)

1.

Լցնելիս ջեմը տաքացվում է մինչն 95 0C: Տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ6  8ç  Շç t í  t ëկ  878  2,276  95  60   69941 կՋ Շç 

2.





4,18  100  0,66  ո ç



  4,18  100  0,66  69  2,276 կՋ/կգ C:

Տաքացման տնողությունը` Օ6 69941 4    347íրկ  5,8 ր (ընդունում ենք 6 ր), KFt Ù-ç 1,396  2,6  55,5  4  6 ր,

t ëկ t í

t Ù-ç 

3.

5.

133  60 73   1,9 Հ 2, 133  95 38

t ëկ  t í



73  38  55,50 Շ :

Գոլորշու ծախսը աշխատանքային 17 փուլում. ք

4.



Օ6 69941   32,2 կգ: i գ  i կ 2723  556

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 32,2  60 ք4    322,7 կգ/ժամ: 4 Գոլորշու խողովակագծի տրամագիծը հաշվարկվում է գոլորշու ամենամեծ ծախսի ինտենսիվության համար` ք 3  404 կգ/ժամ 4ք , 3600    7   որտեղ 7 - խողովակագծում գոլորշու շարժման արագությունը, 7  40 մ/վրկ,   133 C-ի գոլորշու խտությունը,   1,622 կգ/մ , մ

4.404   0,0451 մ: 3600  3,14  40  1,622 733403,6 Ըստ ԳՕՍՏ 3262 - 75 ընտրվում է 60 մմ տրամագծի խողովակ: 6. Վակուում ապարատի աշխատանքային փուլերը. 1 փուլ 1. Վակուումի ստեղծում` 5ր 2. Բեռնա արձում` 20ր 3. Վակուումի խախտում` 5 ր 4. Տաքացում մինչն 100 0C` 20 ր (հաշվարկային) 11 փուլ 5. Ջերմամշակում 100 0C-ում` 10 ր 111 փուլ 6. Վակուումի ստեղծում` 5 ր 7. Խտացում վակուումի պայմաններում` 10ր (հաշվարկային) 8. Վակուումի խախտում` 5 ր 9. Տաքացում մինչն լցման ջերմաստիճան (95 0C)` 6 ր (հաշվարկային) 10. Բեռնաթափում` 25 ր ընդամենը –  ընդ - 111 ր: մ

7.

Ապարատների պահանջվող քանակը. Օ  Օլ¹. 1200  111 ո ³å.    2,52 ապարատ (ընդունում ենք 3 ապարատ), 60  8ç 60  878,12

որտեղ Օ-տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը, կգ/ժամ, Օլ¹. -աշխատանքային լրիվ փուլի տնողությունը, ր, 8ջ- ապա8.

րատից ստացվող ջեմի քանակը` 878,12 կգ: Ապարատների եռնա արձման միջն ընկած ժամանակահատվածը. 60  8ç 60  878,12     43 ր: Օ

9. Աղյուսակ 102 Վակուում ապարատների աշխատանքային գրաֆիկ №

Գործընթաց Վակուումի ստեղծման սկիզ ը Բեռնա արձման սկիզ ը Վակուումի խախտման սկ. Մինչն 100 0C տաքացման սկիզ ը Ջերմամշակման սկիզ ը Վակուումի ստեղծման սկիզ ը Խտացման սկիզ ը Վակուումի խախտման սկիզ ը Տաքացման սկիզ ը Բեռնաթափման սկիզ ը Բեռնաթափման վերջը

Ապարատներում պրոցեսների սկիզ ը ն վերջը №1 №2 №3 №1

Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ պովիդլոյի եփման համար -

Օրինակ 92: Հաշվարկի ելակետային տվյալներ` տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 2500 կգ/ժամ պատրաստի արտադրանք, չոր նյութերի պարունակությունը սալորի պտուղներում` ոս - 13 7, չոր նյութերի պարունակությունը պյուրեում` ոպյ - 11 7, չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7, չոր նյութերի պարունակությունը պովիդլոյում` ոպ - 67 7, կորուստներ սալորից` պյուրե ստանալիս` Ես - 11 7, կորուստներ պյուրեից` պովիդլո ստանալիս` Եպ - 1,5 7, շաքարի կորուստներ` Եշ - 0,85 7, ըստ աղադրատոմսի` աղադրիչների աժինը` ա) պյուրե` gպ - 754 կգ, ) շաքար` gշ - 600 կգ:

Տեխնոլոգիական հաշվարկ 1.

Պատրաստի պովիդլոյի ելքն ըստ աղադրատոմսի. gå.  ո åÛ.  g ß  ո ß 754  11  600  99,85 8   1018 կգ: ո å.

2.

Սալորի պյուրեյի քանակությունը 2500 կգ պովիդլոյում. gå.  2500 754  2500 ՏåÛ.    1851,67 կգ: Շաքարի քանակությունը 2500 կգ պովիդլոյում. g ß  2500 600  2500 Տß    1473,47 կգ: 2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող պյուրեի քանակը. ՏåÛ.  100 1851,67  100 TåÛ.    1879,87 կգ: 100 թåÛ. 100  1,5

3.

4.

5.

2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը. Տß  100 1473,47  100 Tß    1486,10 կգ: 100  թß 100  0,85

6.

2500 կգ սալորի պովիդլո արտադրելու համար պահանջվող պտղի քանակը. TåÛ  100  ո åÛ. 1879,87  100  11 Të   1787,25 կգ:  100  թë   ոë 100  11  13

7. Աղյուսակ 103 Հումքի քանակները տեխնոլոգիական պրոցեսներում` պտղից պյուրե ստանալիս Հումքի քանակները Կորուստներ կգ տեխնոլոգիական պրոցեսներում, կգ 1 Ընդունում-պահպանում 0,5 8,94 1787,25 2 Ջոկում-տեսակավորում 1,0 17,87 1778,31 3 Լվացում 1760,44 4 Շոգեհարում 1760,44 7,0 125,10 1760,44 5 Կորիզանջատում 6 Տրորում 2,5 44,67 1635,34 Ընդամենը 11 196,58 Պովիդլո եփելու համար տրվող սալորի 1590,67 քանակը

№

Տեխնոլոգիական պրոցես

8.

Սալորի շոգեհարման պրոցեսում հումքի զանգվածին խառնված կոնդենսատի պատճառով տրորումից հետո պյուրեի քանակը կկազմի` 1590,67  ո ë 1590,67  13   TåÛ.   1879,88 կգ, ո åÛ.   TåÛ.  1879,87 կգ: TåÛ.

9. Աղյուսակ 104 Պյուրեի քանակները պովիդլո եփելիս` ըստ տեխնոլոգիական պրոցեսների Կորուստներ կգ 0,5 9,40

№

Տեխնոլոգիական պրոցես

Եփում Լցնում, մակափակում, մանրէազերծում 1,0 18,79 Ընդամենը` 1,5 28,19 Պատրաստի պովիդլոյում պյուրեի քանակը

Հումքի քանակները տեխնոլոգիական պրոցեսներում,կգ 1879,87 1870,47 1851,68

10. Եփման տրվող պյուրեի ն շաքարի խառնուրդի քանակը. ա) եփման տրվող պյուրեի քանակը` Օպյ. - 1851,68 կգ, ) եփման տրվող շաքարի քանակը. թ   Tß  100  ß  1486,1  100  0,85  2 2    Օß    1479,78 կգ, գ) խառնուրդի քանակը կստացվի` ՇË.  ՇåÛ.  Շß.  1851,68  1479,78  3331,46 կգ: 11. Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում. Օ åÛ.  ո åÛ.  Օ ß  ո ß 1851,68  11  1479,78  99,85 ոË    50,46 7: ՕË 3331,46 Վակուում շոգեմշակման ապարատների հաշվարկ

Հաշվարկի ելակետային տվյալներ. եփման տրվող խառնուրդի քանակը` Օխ - 3331,46 կգ, խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը` ոխ - 50,46 7, շոգեմշակման ապարատի տարողությունը` 800 լ կամ 1000 կգ, ապարատի տաքացման մակերեսը` F - 2,6մ2, ապարատի ներքին մասի զանգվածը` Օն - 1400 կգ, ապարատի շապիկի զանգվածը` Օշպ - 400 կգ, տաքացնող գոլորշու ճնշումը` Եգ - 0,392 ՄՊա, որի ցուցանիշներն են` ջերմաստիճանը` tգ- 143 0C, խտությունը` ρգ - 2,125 տ/մ3, գոլորշու

1.

էնթհալպիան` iգ - 2735 կՋ/կգ, կոնդենսատի էնթհալպիան` iկ - 601 կՋ/կգ: եփելիս ճնշումն ապարատում Եապ - 20 ԿՊա (600մմ սնդ. սյուն վակուում), որի պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանն է t - 60 0C, թաքնված ջերմաքանակը` r - 2359 կՋ/կգ: Խառնուրդի աղադրատոմսը տոկոսներով` ըստ տեխնոլոգիական հաշվարկի. Օ åÛ. 1851,68  100 ա) պյուրե –  100   55,58 7, ՕË 3331,46 ) շաքար –

Օß ՕË

 100 

1479,78  100  44,42 7: 3331,46

2.

Ապարատ արձվող քանակները. 1000  55,58  555,8 կգ, ա) պյուրե – gåÛ.  1000  44,42  444,2 կգ, ) շաքար – g ß  գ) ապարատ արձվող խառնուրդի քանակը. g խ  g պյ.  g շ.  555,8  444,2  1000 կգ:

3.

Եփման տրվող խառնուրդի ջերմաստիճանը հավասար է. tպյ.- 80 0C, tշ..- 20 0C: gåÛ.  t åÛ.  g ß.  t ß. 555,8  80  444,2  20 tË    53 0C: gË.

4.

Պովիդլոյի ելքը վակուում ապարատից. gË  ո Ë 1000  50,46 8å.    753,14 կգ: ո å.

5.

Հեռացվող խոնավության քանակը. W - gխ – 8պ. - 1000 – 753,14 - 246,86 կգ: Աշխատանքային 1-ին փուլ (խառնուրդի տաքացում)

1.

2.

Ապարատի շապիկի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ ßå  Շå t í  t ëկ  400  0,481  143  20  23665,4 կՋ





որտեղ Cպ – պողպատի ջերմունակությունը, Cպ - 0,481 կՋ/կգ0C: Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը.





Օ 2  Օ լ  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  122  34   59259 կՋ,

t գ  tհ

143  100   122 0C, որտեղ th – մթնոլորտային ճնշման պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանը, th - 100 0C, Օ լ.  t Ù.  gË.  t Ë. 1400  20  1000  53 t ëկ.    34 0C, Օ լ.  gË. 1400  1000 tí 

3.

որտեղ t Ù. - միջավայրի ջերմաստիճանը, t Ù.  20 0C: Խառնուրդի ջերմաստիճանը 100 0C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ3  gË  օË t հ  t ëկ  1000  2,79  100  53  131130 կՋ





որտեղ Cխ – խառնուրդի ջերմունակությունը, որը հաշվարկվում է յուղ չպարունակող մթերքների համար ստացված փորձնական անաձնով. 4,18  100  0,66  ո Ë 4,18  100  0,66  50,46  ՇË    2,79 կՋ/կգ0C: 4. Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 1-ին փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2  Օ3   1,03  23665  59259  131130 .1,03  220475 կՋ:



5.



Խառնուրդի ջերմաստիճանը 100 0C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը. ՕՕլ¹ 220475 1    1039,2íրկ  17,3 ր, (ընդունում ենք 18ր), KFt Ù-ç 1,2  2,6  68 որտեղ K - գոլորշուց մթերքին հաղորդվող ջերմատվության գործակիցը, K  1,2 կվտ/մ2 0C, F – ապարատի տաքացման մակերեսը, F - 2,6 մ2, t միջ - տաքացնող գոլորշու ն մթերքի միջին ջերմաստիճանային տար երությունը, որը հաշվարկվում է սկզ նական ն վերջնական ջերմաստիճանային հարա երությամ : Եթե այդ հարա երությունը 2-ից մեծ է ստացվում, ապա t միջ-ը հաշվարկվում է միջին լոգարիթմականով, իսկ 2-ից փոքր լինելիս` միջին թվա անականով. t ëկ t í

t ëկ t í





t գ  t ëկ t գ  tհ

143  53 90 »2,  143  100 43

t Ù-ç 

6.

t ëկ  t í 143  53  143  100  47    680 Շ : t ëկ 143  53 0,67 , 1g 2,3 1g 143  100 t í

Պահանջվող գոլորշու ծախսը. ք

7.

Օ Օլ¹ i գ  iկ



220475  103,3 կգ: 2735  601

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 103,3  60   344 կգ/ժամ: ք1  1 Աշխատանքային 2-րդ փուլ (ջերմամշակում)

1.

2.

1000C - ում եռացնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ 4  KFt2  1,8  2,6  143  100  300  60372 կՋ,  2  5ր - 300 վրկ, Ճ - 1,8 կվտ/մ2 0C: Գոլորշու ծախսը` խառնուրդը եռացնելիս. ք

3.

4.

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 28,3  60 ք2    339,6 կգ/ժամ: 2 Գոլորշացած խոնավության քանակը 100 0C – ում 5 ր-ի ընթացքում. W1 

5. 6.

7.

60372  28,3 կգ: 2735  601

Օ 4 60372   26,8 կգ, r

որտեղ r -100 0C – ում գոլորշագոյացման տեսակարար ջերմաքանակը, r - 2255 կՋ/կգ: Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. Օ1  g Ë  W1  1000  26,8  973,2 կգ: Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. gË  ո Ë 1000  50,46   51,85 7: ո1  Օ1 973,2 600 մմ սնդ. սյուն վակուում ստեղծելու շնորհիվ հեռացվող խոնավության քանակը`



W2 



Օ 5 107052   45,4 կգ, r

Օ5  Օ1  Շ1 t ëկ  t í  973,2  2,75  100  60  107052 կՋ,

4,18  100  0,66  ո1  4,18  100  0,66  51,85   2,75 կՋ/կգ 0C: 600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում ճնշումը ստացվում է Շ1 

թ

760  600  0,23 կգ/սմ , որի պայմաններում t í  60 C, r  2359 կՋ/կգ:

8.

Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. Օ 2  Օ 1  W2  973,2  45,4  927,8 կգ:

9.

Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում` Օ ո 973,2  51,85 ո2  1 1   54,39 7: Օ2 927,8 10. Մնացած խոնավության քանակը, որն անհրաժեշտ է հեռացնել. W3  W  W1  W2   246,86  26,8  45,4   174,66 կգ: Աշխատանքային 3-րդ փուլ (խտացում) 1.

600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում մնացած խոնավության հեռացման համար պահանջվող ջերմաքանակը` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 37-ի չափով. Օ5  W3  r  1,03  174,66  2359,1  1,03  424401 կՋ: 2. Խտացման պահանջվող տնողությունը. Օ5 424401 3    1092 íրկ  18,2 ր (ընդունում ենք 19ր), KFt 1,8  2,6  143  60  t  t գ  t ւռ ,

3.

tեռ – 600 մմ սնդ. սյուն վակուումի պայմաններում ջրի հագեցման ջերմաստիճանն է, tեռ - 600C: Գոլորշու ծախսը խտացման պրոցեսում. ք

4.

Օ5 424401   198,9 կգ: i գ  i կ 2735  601

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 198,9  60 ք3    628 կգ/ժամ: 3 Աշխատանքային 17 փուլ (տաքացում)

1.

Պատրաստի մթերքի մինչն 100 0C տաքացնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը` հաշվի առնելով 37 ջերմային կորուստները. Օ6  8å.  Շå.  t í  t ëկ  1,03  753,14  2,33  100  60  1,03  72298 կՋ,





2.



4,18  100  0,66  ո å.

t ëկ t í t Ù-ç 

3.

5.



t ëկ  t í

143  60  1,93 Հ 2, 143  100 

143  60  143  100  630 Շ :

Գոլորշու ծախսը աշխատանքային 17 փուլում. ք

4.

  4,18  100  0,66.  67   2,33 կՋ/կգ

C: Տաքացման տնողությունը. Օ6 72298 4    367,8 íրկ  6,1 ր (ընդունում ենք 6ր), 4  6 ր, KFt Ù-ç 1,2  2,6  63

Շå. 

Օ6 72298   33,88 կգ: i գ  i կ 2735  601

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 33,88  60 ք4    339 կգ/ժամ: 4 Գոլորշու խողովակագծի տրամագիծը հաշվարկվում է ամենամեծ գոլորշու ծախսի ինտենսիվության համար` ք 3  628 կգ/ժամ, մ

4ք 3 , 7  40 մ/վրկ, 3600    7  

4  628   0,0026143  0,0511 մ: 3600  3,14  40  2,125 960840 Ըստ ԳՕՍՏ 3262-75 ընտրվում է 60մմ տրամագծի խողովակ: 6. Վակուում ապարատի աշխատանքային փուլերը` 1 փուլ 1. Վակուումի ստեղծում` 5 ր 2. Բեռնա արձում` 5 ր 3. Վակուումի խախտում` 5 ր 4. Տաքացում մինչն 100 0C` 18 ր (հաշվարկային) 11 փուլ 5. Եռացում 100 0C-ում` 5 ր 111 փուլ 6. Վակուումի ստեղծում` 5 ր 7. Խտացում վակուումի պայմաններում` 19 ր (հաշվարկային) 17 փուլ 8. Վակուումի խախտում` 5 ր 9. Տաքացում լցման համար` 6 ր (հաշվարկային) 10. Բեռնաթափում` 5 ր ընդամենը –  ընդ - 78ր: մ

7.

Ապարատների պահանջվող քանակը.

ո ³å. 

Օ Ë.  Օլ¹. 60  gË.



3331,46  78  4,33 ապարատ (ընդունում ենք 5 ապարատ): 60  1000

8.

Ապարատների եռնա արձման միջն ընկած ժամանակահատվածը` 60  gË. 60  1000     18 ր: Օ Ë. 3331,46

9.

Վակուում ապարատների աշխատանքային գրաֆիկը կազմվում է ինչպես ծիրանի ջեմի դեպքում: Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ մուրա այի եփման համար -

Օրինակ 93: Հաշվարկի ելակետային տվյալներ` տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը` 50 հպտ/հերթ, չոր նյութերի պարունակությունը շաքարում` ոշ - 99,85 7, չոր նյութերի պարունակությունը մուրա այում` ոմ - 69 7, կորուստներ դեղձից արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եդ - 33 7, շաքարի կորուստները արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսներում` Եշ - 2,5 7, ըստ աղադրատոմսի աղադրիչների աժինը. ա) դեղձ` gդ - 450 կգ, ) շաքար` gշ - 534,7 կգ: Տեխնոլոգիական հաշվարկ

1. Աղյուսակ 105 Տեխնոլոգիական գծի աշխատանքային գրաֆիկ Արտադրատեսակ Դեղձի մուրա ա

Հերթափոխ

Ամիսներ Օգոստոս Սեպտեմ եր

Սեզոն

օր հերթ

‫׀‬------16

---------- ‫׀‬

2. Աղյուսակ 106 Արտադրաքանակ հ.պ.տ.-ով ժամում, հերթում, ըստ ամիսների սեզոնում Արտադրատեսակ Դեղձի մուրա ա

3.

4.

5.

6.

7.

ժամ 7,16

հերթ

Արտադրաքանակ օգոստոս սեպտեմ եր

սեզոն

Պատրաստի մթերքի ելքն ըստ աղադրատոմսի. g¹  ո ¹  g ß  ո ß 450  12  534,7  99,85 8   852 կգ: ոÙ Դեղձի քանակությունը 1 հպտ պատրաստի մուրա այում. g¹ .400 450.400 Տ¹    211,26 կգ: Շաքարի քանակությունը 1 հպտ պատրաստի մուրա այում. g ß  400 534,7  400 Տß    251,03 կգ: 1 հպտ պատրաստի մուրա ա արտադրելու համար պահանջվող դեղձի քանակը. Տ¹  100 211,26  100 T¹    315,3 կգ: 100  թ¹ 100  33 1 հպտ պատրաստի մուրա ա արտադրելու համար պահանջվող շաքարի քանակը. Տß  100 251,03  100 Tß    257,4 կգ: 100  թß 100  2,5

8. Աղյուսակ 107 Դեղձի ն շաքարի պահանջվող քանակներ (ժամում, հերթում, ըստ ամիսների սեզոնում) Անվանում Դեղձ Շաքար

ժամ, կգ 2257,5 1842,9

Պահանջվող քանակը կշռային միավորներով հերթ, կգ օգոստոս, տ սեպտեմ եր, տ սեզոն, տ 15765 425,6 551,7 977,4 12870 347,5 450,45 797,9

9. Աղյուսակ 108 Հումքի քանակներն ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների` 1 ժամվա համար № Տեխնոլոգիական գործընթաց

Կորուստներ

Հումքի քանակները տեխնոլոգիական գործընթացնեկգ րում, կգ 45,15 2257,50 56,45 2212,35 428,92 2155,91 158,02 1726,99 33,86 1568,97

Ընդունում-պահպանում 2,0 Ջոկում-տեսակավորում 2,5 Կտրատում, կորիզանջատում 19,0 Քիմիական մաքրում 7,0 Եփում 1,5 Լցնում, մակափակում, մանրէազերծում 1,0 22,57 Ընդամենը` 744,96 Հումքի քանակը պատրաստի մուրա այում

1535,11 1512,54

10. Կորուստների հաշվարկի ստուգում. Տ¹ 

1512,54  211,25  211,26 կգ: 7,16

11. Եփման տրվող մշակված դեղձի ն շաքարի խառնուրդի քանակը. ա) եփելիս շաքարից պատրաստվում է ոօշ.- 50 7 չոր նյութերի պարունակությամ օշարակ, որի քանակը 1 ժամում կկազմի` Օ ûß. 





7,16  Tß.  100  թß.  ո ß. 100  ո ûß.



7,16  257,4  100  2,5  99,85  3589,3 կգ/ժամ: 100  50

) եփման տրվող մշակված դեղձի քանակն է. Օդ.- 1568,97 կգ: գ) խառնուրդի քանակը կստացվի. Օխ - Օօշ. - Օդ. - 3589,3 - 1568,97 - 5158,3 կգ/ժամ: 12. Չոր նյութերի պարունակությունը խառնուրդում. Օ ûß.  ո ûß.  Օ ¹. ո ¹. 3589,3  50  1568,97  12 ո Ë.    38,44 7: ՕË 5158,3 13. Պատրաստի մուրա ան կստացվի. Օ Ë.  ո Ë. 5158,3  38,44 Օ Ù.    2873,7 կգ/ժամ: ոմ Վակուում շոգեմշակման ապարատների հաշվարկ

Հաշվարկի ելակետային տվյալներ` եփման տրվող խառնուրդի քանակը` Օխ - 5158,3 կգ/ժամ, խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը` ոխ - 38,44 7,

-

1.

շոգեմշակման ապարատի տարողությունը` 800 լ կամ 1000 կգ, ապարատի տաքացման մակերեսը` F - 2,6 մ2, ապարատի ներքին մասի զանգվածը` Օն - 1400 կգ, ապարատի շապիկի զանգվածը` Օշպ - 400 կգ, տաքացնող գոլորշու ճնշումը Եգ - 0,294 ՄՊա, որի ցուցանիշներն են` ջերմաստիճանը` tգ- 133 0C, խտությունը` ρգ - 1,622 տ/մ3, գոլորշու էնթհալպիան` iգ - 2723 կՋ/կգ, կոնդենսատի էնթհալպիան` iկ - 558 կՋ/կգ: Խառնուրդի աղադրատոմսը տոկոսներով` ըստ տեխնոլոգիական հաշվարկի. Օ ¹. 1568,97  100   100  30,42 7, ա) դեղձ – ՕË 5158,3 ) օշարակ –

2.

3.

4.

5.

Օ ûß. ՕË

 100 

3589,3  100  69,58 7: 5158,3

Ապարատ արձվող քանակները` 1000  30,42  304,2 կգ, ա) դեղձ – g¹.  1000  69,58  695,8 կգ, ) օշարակ – g ûß.  գ) ապարատ արձվող խառնուրդի քանակը` gխ - gդ. - gօշ. - 304,2 - 695,8 - 1000 կգ: Եփման տրվող խառնուրդի ջերմաստիճանը. g¹.  t ¹.  g ûß.  t ûß. 304,2  20  695,8  70 tË    54,79 0C, gË. որտեղ tդ - ն ն tօշ – ը .համապատասխանա ար դեղձի ն օշարակի ջերմաստիճաններն են (tդ.- 20 0C, tօշ..- 70 0C): Մուրա այի ելքը վակուում ապարատից. gË  ո Ë 1000  38,44 8Ù.    557,1 կգ: ո Ù. Հեռացվող խոնավության քանակը.  ո Ë.   38,44    1000  1  W  gË.  1    442,9 կգ: ո Ù.  69    Աշխատանքային 1-ին փուլ

1.

Ապարատի շապիկի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ ßå  Շå t í  t ëկ  400  0,481  133  20  21741 կՋ,





2.

որտեղ Օշպ – ապարատի շապիկի զանգվածը, Օշպ.- 400 կգ, Շպ – պողպատի ջերմունակությունը, Cպ- 0,481 կՋ/կգ 0C, tվ. – տաքացնող գոլորշու ջերմաստիճանը, tվ. - 133 0C, tսկ. – շապիկի նախնական ջերմաստիճանը, tսկ. - 20 0C: Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ 2  Օ լ  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  112  34,5  52188,5 կՋ,





t գ  tհ

133  91   112 0C, որտեղ th – 200 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում ջրի եռման ջերմաստիճանը, որն ընտրվում է չոր հագեցած գոլորշու պարամետրերի աղյուսակից` նախօրոք հաշվելով մնացորդային ճընշումը, th - 91 0C tí 

թÙլ. 

760  200  0,81 կգ/սմ

695 – միջին ճնշումը Երնանում: Օ լ.  t Ù.  gË.  t Ë. 1400  20  1000  54,79 t ëկ.    34,5 0C, Օ լ.  gË. 1400  1000 3.

որտեղ t Ù. - միջավայրի ջերմաստիճանը, t Ù.  20 0C: Խառնուրդի ջերմաստիճանը 910C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ3  gË  օË t հ  t ëկ  1000  3,11  91  34,5  175715 կՋ,





որտեղ Cխ – խառնուրդի ջերմունակությունը, որը հաշվարկվում է յուղ չպարունակող մթերքների համար ստացված փորձնական անաձնով. 4,18  100  0,66  ո Ë 4,18  100  0,66  38,44 ՇË    3,11 կՋ/կգ 0C: 4. Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 1-ին փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2  Օ3   1,03  21741  52188,5  175715  1,03  257134 կՋ:



5.



Խառնուրդի ջերմաստիճանը 91 0C հասցնելու տնողությունը. ՕՕլ¹ 257134    1371,3 íրկ  22,8 ր (ընդունում ենք 23 ր), KFt Ù-ç 1,2  2,6  60,1 որտեղ K  գոլորշուց մթերքին հաղորդվող ջերմափոխանցման գործակիցը, K  1,2 կվտ/մ2 0C, F - ապարատի տաքացման մակերեսը, F  2,6 մ2, t միջ – տաքացնող գոլորշու ն մթերքի միջին ջերմաստիճանային տար երությունը, որը հաշվարկվում է սկըզ -

նական ն վերջնական ջերմաստիճանային հարա երությամ , t ëկ. : Եթե այդ հարա երությունը 2-ից մեծ է ստացվում, t Ù-ç.  t í.

ապա t միջ-ը հաշվարկվում է միջին լոգարիթմականով, իսկ 2ից փոքր լինելիս` միջին թվա անականով. t ëկ t í t ëկ t í

t Ù-ç 

6.

t գ  t ëկ t գ  tհ

,

133  54,79 78,21   1,86 Հ2, 133  91

t ëկ  t í

Պահանջվող գոլորշու ծախսը. ք

7.





Օ Օլ¹ i գ  iկ





78,21  42  60,1 0C:

257134  118,8 կգ: 2723  558

8.

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 118,8  60 ք1    310 կգ/ժամ:  Ջերմության ծախսը 91 0C-ում եռացնելու համար.

9.

որտեղ K  91 0C-ում գոլորշուց մթերքին հաղորդվող ջերմատվության գործակիցը, K  1,8 կՎտ/մ2 0C,   5ր  300 վրկ` ըստ տեխնոլոգիական հրահանգի. Օ  1,8  2,6  133  91  300  58968 կՋ: Եռալիս հեռացվող խոնավության քանակը.

Օ  KFt

W

Օ 58968   25,9 կգ, r

որտեղ r  ը գոլորշու թաքնված ջերմաքանակն է, r  2276 կՋ/կգ 0C: 10. Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. g1  g ˳ռ.  W  1000  25,9  974,1 կգ: 11. Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. g  ո 1000  38,44 ո1    39,46 7: g1 974,1 12. Գոլորշու ծախսը եռալիս. ք

Օ 58968   27,2 կգ: i գ  i կ 2723  558

13. Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը.

ք  60 27,2  60   326,4 կգ/ժամ:  14. Հովացնելիս 400 մմ սնդ. սյան վակուումի խորացման շնորհիվ գոլորշացող խոնավության քանակը. W  Օ : ք2 

r

Թաքնված ջերմաքանակի նշանակությունը գտնելու համար հաշվարկվում է մնացորդային ճնշումը. թ

760  400  0,51 կգ/սմ ,

որտեղ 695–միջին ճնշումը Երնանի պայմաններում, Ե-0,51 կգ/սմ2, t  ճնշման գոլորշու ջերմաստիճանը, t  80 0C, r – թաքնված ջերմաքանակը, r - 2306կՋ/կգ 0C: Օ  g1  Շ t ëկ.  t í. ,





որտեղ C - ո1 չոր նյութերի պարունակությամ կիսապատրաստուկի ջերմունակությունը.  100  0,66  ո1   4,18 100  0,66  39,46   4,18 Շ   3,09 կՋ/կգ 0C, Օ  974,1  3,09  91  80  33109 կՋ, W

33109  14,3 կգ:

15. Ապարատում մնում է զանգված. g 2  g1  W  974,1  14,3  959,8 կգ:

16. Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. g ո 974,1  39,46 ո2  1 1   40,048 7: g2 959,8 Աշխատանքային 2-րդ փուլ Եփման 2-րդ փուլը տարվում է 200 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում` t - 91 0C: 1. Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ լ.  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  112  106,5  3704 կՋ,



t í. 

2.

133  91  112 C,

t ëկ. 

133  80  106,5 C:

Խառնուրդի ջերմաստիճանը 91 0C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ2  g 2  օ t í  t ëկ  959,8  3,075  91  80  32467 կՋ,







4,18  100  0,66  ո 2  4,18  100  0,66  40,048   3,075 կՋ/կգ 0C: Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 2-րդ փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով` ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2   1,03  3704  32467   1,03  37256 կՋ: օ

3.

4.

Խառնուրդի ջերմաստիճանը մինչն 91 0C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը. t ëկ 133  80 53    1,2 Հ 2, t í 133  91 42 t միջ – ը որոշվում է միջին թվա անականով. t Ù-ç 



5.

ՕՕլ¹ KFt Ù-ç



7. 8.



53  42  47,50 Շ ,

Պահանջվող գոլորշու ծախսը եփման 2-րդ փուլում. ՕՕլ¹ i գ  iկ



37256  17,2 կգ: 2723  558

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 17,2  60 ք3    206 կգ/ժամ:  Ջերմության ծախսը 91 C-ում եռացնելու համար. Օ  KFt  1,8  2,6  133  91  300  58968 կՋ,   5ր  300 վրկ: Եռալիս հեռացվող խոնավության քանակը. W

9.

37256  251,4 íրկ  4,19 ր (ընդունում ենք 5 ր): 1,2  2,6  47,5 ք

6.

t ëկ  t í

Օ 58968   25,9 կգ: r

Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. g 3  g 2  W  959,8  25,9  933,9 կգ:

10. Ապարատում խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը. g ո 959,8  40,048 ո3  2 2   41,16 7: g3 933,9 11. Գոլորշու ծախսը եռացնելիս. ք

Օ 58968   27,2 կգ: i գ  i կ 2723  558

12. Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 27,2  60   326,4 կգ/ժամ: ք4  

13. Հովացնելիս 450 մմ սնդ. սյուն վակուումի խորացման շնորհիվ գոլորշացող խոնավության քանակը` W  Օ : r

Մնացորդային ճնշումը կազմում է. թ

760  450  0,42 կգ/սմ , t  76 C, r - 2321 կՋ/կգ C:





Օ  g 3  օ t ëկ.  t í. , որտեղ օ - ո3 չոր նյութերի պարունակությամ կիսապատրաստուկի ջերմունակությունը.  100  0,66  ո 3   4,18 100  0,66  41,16   4,18 օ   3,04 կՋ/կգ 0C, Օ  933,9  3,04  91  76  70976 կՋ, W

70976  30,6 կգ:

14. Ապարատում մնում է զանգված. g 4  g 3  W  933,9  30,6  903,3 կգ:

15. Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. g ո 933,9  41,16 ո4  3 3   42,55 7: g4 903,3 Աշխատանքային 3-րդ փուլ Եփման 3-րդ փուլը տարվում է 200 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում` t - 91 0C: 1. Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ լ.  Շå  t í  t ëկ  1400  0,481  112  104,5  5050 կՋ,





133  91 133  76  112 0C, t ëկ.   104,5 0C: Խառնուրդի ջերմաստիճանը 910C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ2  g 4  օ  t í  t ëկ  903,3  3,006  91  76   40729 կՋ, t í. 

2.



4,18  100  0,66  ո 4  4,18  100  0,66  42,55   3,006 կՋ/կգ 0C: Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 3-րդ փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2   1,03  5050  40729   1,03  47152 կՋ: օ

3.



4.

Խառնուրդի ջերմաստիճանը մինչն 910C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը. t ëկ t í



133  76 57   1,36 Հ 2, 133  91 42

t միջ որոշվում է միջին թվա անականով. t ëկ  t í 57  42 t Ù-ç    49,5 0 Շ ,



5.

ՕՕլ¹ KFt Ù-ç



47152  305 íրկ  5,08 ր, (ընդունում ենք 6 ր): 1,2  2,6  49,5

Պահանջվող գոլորշու ծախսը եփման 3-րդ փուլում. ք

6.

7.

8.

ՕՕլ¹ i գ  iկ

47152  21,8 կգ: 2723  558

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 21,8  60 ք5    218 կգ/ժամ:  Ջերմության ծախսը 91 0C-ում եռացնելու համար. Օ  KFt  1,8  2,6  133  91  360  69076 կՋ,   6 ր  360 վրկ: Եռալիս հեռացվող խոնավության քանակը. W

9.



Օ 69076   30,3 կգ: r

Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. g 5  g 4  W  903,3  30,3  873 կգ:

10. Ապարատում խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը. g ո 903,3  42,55 ո5  4 4   44,02 7: g5 11. Գոլորշու ծախսը` եռացնելիս. ք

Օ 69076   31,9 կգ: i գ  i կ 2723  558

12. Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 31,9  60 ք6    319 կգ/ժամ:  13. Հովացնելիս 500 մմ սնդ. սյուն վակուումի խորացման շնորհիվ գոլորշացող խոնավության քանակը. W  Օ : r

Մնացորդային ճնշումը կազմում է.

թ

695  500  0,29 կգ/սմ2, t 72 0C, r - 2327 կՋ/կգ 0C:





Օ  g 5  օ  t ëկ.  t í. , որտեղ օ - ո 5 չոր նյութերի պարունակությամ կիսապատրաստուկի ջերմունակությունը 100  0,66  ո 5   4,18  100  0,66  44,02  4,18  2,965 կՋ/կգ 0C, օ Օ  873  2,965  91  72   49180 կՋ, W

49180  21,1 կգ:

14. Ապարատում մնում է զանգված. g6  g5  W  873  21,1  851,9 կգ: 15. Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. g ո 873  44,02 ո6  5 5   45,11 7: g6 851,9 Աշխատանքային 4-րդ փուլ Եփման 4-րդ փուլը տարվում է 300 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում: Մնացորդային ճնշումը կազմում է թ  695  300  0,57 կգ/սմ2, t  85 C, r - 2294 կՋ/կգ 0C: 1. Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ լ.  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  109  102,5  4377 կՋ,



t í. 

2.



133  85 133  72  109 C, t ëկ.   102,5 C:

Խառնուրդի ջերմաստիճանը 850C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ2  g 6  օ  t í  t ëկ  851,9  2,93  85  72   32448 կՋ,





4,18  100  0,66  ո 6  4,18  100  0,66  45,11   2,93 կՋ/կգ 0C: Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 4-րդ փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2   1,03  4377  32448  1,03  37929 կՋ: օ

3.

4.

Խառնուրդի ջերմաստիճանը մինչն 85 0C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը.

t ëկ t í



133  72 61   1,3 Հ 2, 133  85 48

t միջ որոշվում է միջին թվա անականով.

t Ù-ç  

5.

ՕՕլ¹ KFt Ù-ç



7. 8.

61  48  54,5 0C,

Պահանջվող գոլորշու ծախսը եփման 4-րդ փուլում. ՕՕլ¹ i գ  iկ



37929  17,5 կգ: 2723  558

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը ք  60 17,5  60   350 կգ/ժամ: ք7   Ջերմության ծախսը 85 C-ում 7 ր եռացնելու համար. Օ  KFt  1,8  2,6  133  85  420  94348 կՋ,   7ր  420 վրկ: Եռալիս հեռացվող խոնավության քանակը. W

9.



37929  148,7íրկ  2,47 ր, (ընդունում ենք հավասար 3 ր): 1,8  2,6  54,5 ք

6.

t ëկ  t í

Օ 94348   41,1 կգ: r

Ապարատում մնացած զանգվածի քանակը. g 7  g 6  W  851,9  41,1  810,8 կգ:

10. Ապարատում խառնուրդի չոր նյութերի պարունակությունը. g ո 851,9  45,11 ո7  6 6   47,4 7: g7 810,8 11. Գոլորշու ծախսը եռացնելիս. ք

Օ 94348   43,5 կգ: iգ  iկ 2723  558

12. Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 43,5  60 ք8    373 կգ/ժամ:  13. Հովացնելիս 600 մմ սնդ. սյուն վակուումի խորացման շնորհիվ գոլորշաՕ ցող խոնավության քանակը. W  : r Մնացորդային ճնշումը կազմում է. թ  695  600  0,15 կգ/սմ , t  59 C, r - 2359 կՋ/կգ C: Օ  g 7  օ t ëկ.  t í. ,





որտեղ օ - ո 5 չոր նյութերի պարունակությամ կիսապատրաստուկի ջերմունակությունը:  100  0,66  ո 7   4,18 100  0,66  47,4  4,18   2,872 կՋ/կգ 0C, օ Օ  810,8  2,872  85  59  60544 կՋ, 60544  25,6 կգ: 14. Ապարատում մնում է զանգված. W

g8  g 7  W  810,8  25,6  785,2 կգ:

15. Չոր նյութերի պարունակությունը մնացած զանգվածում. g ո 810,8  47,4 ո8  7 7   48,9 7: g8 785,2

Աշխատանքային 5-րդ փուլ Եփման 5-րդ փուլը տարվում է 300 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում: Մնացորդային ճնշումը կազմում է. թ  695  300  0,57 կգ/սմ2, t  85 0C, r - 2294 կՋ/կգ 0C: 1. Ապարատի ներքին մասի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ1  Օ լ.  Շå t í  t ëկ  1400  0,481  109  96   8754 կՋ,



t í. 

2.



133  85  109 C,

t ëկ. 

133  59  96 C:

Խառնուրդի ջերմաստիճանը 85 0C–ի հասցնելու համար պահանջվող ջերմաքանակը. Օ2  g8  օ t í  t ëկ  785,2  2,83  85  59  57775 կՋ,





4,18  100  0,66  ո 8  4,18  100  0,66  48,9   2,83 կՋ/կգ 0C: Ջերմաքանակի գումարային ծախսը եփման 5-րդ փուլում` հաշվի առնելով ջերմային կորուստները 3 7-ի չափով. ՕՕլ¹  Օ1  Օ 2   1,03  8754  57775  1,03  68543 կՋ: օ

3.

4.

Խառնուրդի ջերմաստիճանը մինչն 850C հասցնելու համար պահանջվող տնողությունը. t ëկ t í



133  59 74   1,5 Հ 2, 133  85 48

t Ù-ç որոշվում է միջին թվա անականով:

t Ù-ç 



5.

t ëկ  t í

ՕՕլ¹ KFt Ù-ç





74  48  610 Շ ,

68543  360íրկ  6 ր: 1,2  2,6  61

Պահանջվող գոլորշու ծախսը եփման 5-րդ փուլում. ք

ՕՕլ¹ i գ  iկ



68543  31,6 կգ: 2723  558

6.

Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 31,6  60   316 կգ/ժամ: ք9   7. Մնացած խոնավությունը, որն անհրաժեշտ է հեռացնել. W  g 8  8Ù  785,2  557,1  228,1 կգ: 8. Վակուումի պայմաններում W քանակի խոնավության հեռացման համար անհրաժեշտ ջերմությունը. Օ  W  r  228,1  2294  523261 կՋ: 9. W քանակի խոնավության հեռացման տնողությունը. Օ 523261    2329íրկ  38,8ր  39 ր: KFt 1,8  2,6  133  85 10. Գոլորշու ծախսը խոնավության հեռացման համար. ք

Օ 523261   241,7 կգ: i գ  i կ 2723  558

11. Գոլորշու ծախսի ինտենսիվությունը. ք  60 241,7  60   371 կգ/ժամ: ք10   12. Գոլորշու խողովակագծի տրամագիծը հաշվարկվում է գոլորշու ծախսի ինտենսիվության ամենամեծ արժեքի համար` ք8  373 կգ/ժամ, 4ք , 3600  3,14  7   որտեղ 7 -խողովակագծում գոլորշու շարժման արագությունը, 7  40 մ/վրկ,   133 0C-ի գոլորշու խտությունը,   1,622 կգ/մ3, մ

4,373  0,045 մ: 3600  3,14  40  1,622 Ըստ ԳՕՍՏ 3262-75 ընտրվում է d - 60 մմ տրամագծի խողովակ: մ

13. Վակուում ապարատի աշխատանքային փուլերը. 1. Վակուումի ստեղծում` 5 ր 2. Բեռնա արձում` 5 ր 3. Վակուումի խորացում մինչն 200 մմ սնդ. սյուն` 5 ր 1 փուլ 4. Տաքացում մինչն 91 0C` 23 ր (հաշվարկային) 5. Եռացում` 5 ր 6. Հովացում 400 մմ սնդ.սյան վակուումի պայմաններում, t - 80 0C` 10 ր 7. Վակուումի իջեցում մինչն 200 մմ սնդ. սյուն` 5 ր 11 փուլ 8. Տաքացում մինչն 91 0C` 5 ր (հաշվարկային) 9. Եռացում – 5 ր 10. Հովացում 400 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում, t - 76 0C` 10ր 11. Վակուումի իջեցում մինչն 200 մմ սնդ. սյուն` 5 ր 111 փուլ 12. Տաքացում մինչն 91 0C` 6ր (հաշվարկային) 13. Եռացում` 5 ր 14. Հովացում 500 մմ սնդ սյուն վակուումի պայմաններում, t - 72 0C` 10ր 15. Վակուումի իջեցում մինչն 300 մմ սնդ. սյան` 5 ր 17 փուլ 16. Տաքացում մինչն 85 0C` 3 ր (հաշվարկային) 17. Եռացում` 7ր 18. Հովացում 600 մմ սնդ. սյան վակուումի պայմաններում, t - 59 0C` 10 ր 19. Վակուումի իջեցում մինչն 300 մմ սնդ. սյուն` 5 ր 7 փուլ 20. Տաքացում մինչն 850C – 6 ր (հաշվարկային) 21. Եռացում` 39 ր (հաշվարկային) 22. Վակուումի խախտում ` 5 ր 23. Մուրա այի դատարկում ապարատից 85 0C-ում` 5 ր

Ընդամենը` 189 ր: 14. Վակուում ապարատների պահանջվող քանակը. Օ Ù  Օլ¹. 2873,7  189 ո ³å.   16,2 ապարատ, (ընդունվում է 17 ապա 60  8Ù 60  557,1 րատ), որտեղ Օ – տեխնոլոգիական գծի արտադրողականությունը, կգ/ժամ, Օլ¹. - աշխատանքային փուլի տնողությունը, ր: 15. Ապարատների եռնա արձման միջն ընկած ժամանակահատվածը` 60  gÙ 60  1000     11 ր: ՕÙ 16. Ապարատների աշխատանքային գրաֆիկը կազմվում է այնպես, ինչպես ջեմի եփման աշխատանքային գրաֆիկը:

ԳԼՈՒԽ 15. ՏԱՊԱԿՄԱՆ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Շոգեյուղային վառարանի հաշվարկ

Օրինակ 94: Հաշվարկել շոգեյուղային վառարան Օ  1500 կգ/ժամ արտադրողականությամ ադրիջան տապակելու համար: Բադրիջանի խտությունն է`   0,6 տ/մ3, տապակման տնողությունը`   15 ր, տապակման իրական 7-ը` x  45 7, ներծծվող յուղի քանակը ելանյութի նկատմամ 7  12,6 7, յուղի կորուստները` Ճ1  6 7: Զամ յուղի չափերը մետրերով. երկարությունը` Լ  1 մ, լայնությունը` Ե  0,25 մ, արձրությունը` հ  0,1 մ, զամ յուղի զանգվածը` g զ  5 կգ: Նախնական ջերմաստիճաններ. ադրիջան` 20 0C, ջուր` 15 0C, զամ յուղ` 40 0C, ավելացվող յուղ` 30 0C, վառարանի յուղ` 135 0C, ջրի վերջնական ջերմաստիճանը` 50 0C ջրի ծախսը` Խ ջուր  1 լ 1կգ հումքի հաշվով: Ջերմունակություն. ադրիջան` օ օ պող  481,5 Ջոուլ/կգ կ,

ադ

 3935 Ջոուլ/կգ կ, պողպատ`

ուսական յուղ` օ յուղ  2093 Ջոուլ/կգ կ, ջուր`

օջուր  4186,8 Ջոուլ/կգ կ:

Գոլորշու պարամետրեր. ճնշում` p  1078 կՊա, ջերմաստիճան` t  183,2 0C, գոլորշու էնթալպիան` i գ  2780 Ջոուլ/կգ, կոնդենսատի էնթալպիան` i կ  777 Ջոուլ/կգ, խտությունը` թ  5,530 կգ/մ3, ջերմահաղորդման գործակիցը` k  407 Վտ/մ2 Կելվին, թաքնված ջերմաքանակը` r  2002 կՋոուլ/կգ: 1. 2.

Վառարանի զամ յուղի տարողությունը. Մ  1  Ե  հ  1  0,25  0,1  0,025 մ3: Մեկ զամ յուղում հումքի զանգվածը. g  1000  K զլ  Մ    1000  0,75  0,0225  0,6  10 կգ, որտեղ K զլ  զամ յուղի լցման գործակիցը:

3.

4.

5.

Մեկ ժամում վառարանով անցնող զամ յուղների թիվը. Օ 1500 N զլ    150 զամ յուղ: g Միաժամանակ վառարան ընկղմվող զամ յուղների թիվը. Օ   1500  15 Nզ   38 զամ յուղ:  60  g 60  10 Վառարանի անվորական երկարությունը. Լ  Ե  a   ո  0,25  0,05  38  12 մ:

որտեղ a  զամ յուղների միջն եղած հեռավորությունը, a  0,03  0,05 մ: Վառարանի անվորական լայնությունը. 8  1  0,2  1  0,2  1,2 մ: 7. Վառարանի ժապավենի շարժման արագությունը` Լ    0,013 մ/վրկ: 60   60  15 8. Տաքացնող խողովակների սեկցիաների թիվը. Լ 12  4 սեկցիա: ո սեկց.   9. Ջերմության գումարային ծախսը. ա) Ջերմության ծախսը զամ յուղների տաքացման համար. պ ո զվ  g պ  օ պ  t պ 150  5  481,5  135  40 վ  t սկ   9530 Վտ: Օ պող  ) Ջերմության ծախսը հումքի տաքացման համար. ո հումք  օ հումք  t հում  t հում 1500  3935  135  20  վ սկ Օ հում    188552 Վտ: գ) Ջերմության ծախսը ջրի գոլորշացման համար. 1500  45  2002  103 ՕՃ  375000 Վտ: r  Օ գոլ  100  3600 100  3600 դ) Ջերմության ծախսը ավելացվող յուղի տաքացման համար. յուղ Օ  7  օ յուղ  t վյուղ  t սկ 1500  12,6  2093  135  20   12274 Վտ: Օ ավ. յուղ   100  6  3600 100  Ճ1   3600 ե) Ջերմության ծախսը հովացնող ջրի տաքացման համար.  t ջուր Օ  Խ ջուր  օջուր t ջուր 1500  1  4186,8  50  15 վ սկ   61057 Վտ, Օջուր  6.

















որտեղ` ք ջուր հովացնող ջրի ծախսը լիտրով` 1 կգ հումքին: զ) Ջերմության գումարային ծախսը հաշվի առնելով նան ջերմային կորուստները.  Օ  Օ պող  Օ համ  Օ գոլ  Օ ավ. յուղ Օ ջուր  1,02 





 9530  188552  375000  12274  61057   1,02  646413 ìï : 10. Տաքացման ընդհանուր մակերեսը. 646413 Օ  F  33,0 մ2, K  t 407  183,2  135 որտեղ t  տաքացող գոլորշու ն յուղի ջերմաստիճանային անկումը, 0C: 11. Յուրաքանչյուր սեկցիայի տաքացնող մակերեսը.

F 

F ո սեկց



 8,25 մ2:

12. Տեսակարար տաքացման մակերեսը (մ2/մ2 յուղի հայելու հաշվով). F Fտես    2,3 մ2/մ2: Լ8 12  1,2 13. Գոլորշու ծախսը. 646413 Օ ք   0,322 կգ/վրկ - 1160 կգ/ժամ: 2780  777   103 i գ  i կ  10





14. Վառարանում միանվագ պարունակվող յուղի քանակը. Օ  Լ  8  հ  ո ս  7 ս     12  1,2  0,4  4  0,3  926  4222 կգ, որտեղ հ  յուղի շերտի արձրությունը, 7  տաքացնող 1 սեկցիայի ծավալը, մ3,   յուղի խտությունը, կգ/մ3: 15. Յուղի փոխման գործակիցը շոգեյուղային վառարանում. 24  Օ ադ  Ճ  100 24  1500  45  100  1,15 : K Փոխ   100  100  Ճ1   Օ յուղ 100  100  6  4222

ԳԼՈՒԽ 16. ԲԱԶՄԱԿՈՐՊՈՒՍ ՎԱԿՈՒՈՒՄ ՇՈԳԵՄՇԱԿՄԱՆ

ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Եռակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատների հաշվարկ Վակուում շոգեմշակման ազմակորպուս ապարատները հաշվարկվում են ըստ հումքի անհրաժեշտ քանակի հաշվարկի` հաշվի առնելով խըտացվող մթերքի ն պատրաստի արտադրանքի չոր նյութերի պարունակությունը: Ընդունենք, որ ըստ տեխնոլոգիական հաշվարկի մեկ ժամում վերամշակման է տրվում 9,85 տ տոմատի պտուղ, որից ստացվող տոմատի տրորած զանգվածը կազմում է 9219,1 կգ:

Օրինակ 95: Ըստ շոգեմշակման ազմակորպուս ապարատների տեխնիկական նութագրի, ընտրում ենք «Լանգ» - 300 տեխնոլոգիական հոսքագիծը, որի արտադրողականությունն ըստ հումքի կազմում է 12500 կգ/ժամ: Խտացման է տրվում Օ մթ  9219,1 կգ/ժամ տոմատի տրորած զանգվածը, որի ջերմաստիճանը կազմում է 60 0C, չոր նյութերի պարունակությունը` ո զ  6 7, պատրաստի մթերքի չոր նյութերը ո մ  29 7: Հաշվարկման համար ելակետային տվյալները վերցվում են «Լանգ» - 300 տեխնոլոգիական հոսքագծի տեխնիկական նութագրից:

1 կորպուս: Տաքացնող գոլորշու ճնշումը` 98 կՊա, ջերմաստիճանը` t գ  990 Շ t , էնթալպիան` i գ  2673 կջոուլ/կգ, կոնդենսատի էնթալպիան` i կ  415 կջոուլ/կգ, գոլորշու խտությունը`   0,5797 կգ/մ3, տաքացնող մա-

կերեսի ջերմափոխանցման գործակիցը` K  1629 Վտ/մ2Կ: Երկրորդային գոլորշու ճնշումը` 48 ԿՊա: Այդպիսի ճնշման պայմաններում տրորած զանգվածի եռման ջերմաստիճանը հավասար է t եռ  800 Շ -ի, թաքնված ջերմաքանակը` r  2306 կՋոուլ/կգ, ապարատի ճառագայթման մակերեսը` 25 մ2: 1.

Ապարատի կողմից տրվող գումարային ջերմաքանակը` Օ գ  Fտ K  t գ  t եռ  90  1629  99  80   2785590 Վտ









որտեղ Fտ - ապարատի տաքացման մակերեսը, մ2, t եռ  t օդ , K  ջեր2

2.

մահաղորդման գործակիցը, Վտ/մ Կ: Ապարատի մակերնույթներից տեղի ունեցող ջերմային կորուստները` Օ կ  FՃ  L  t եռ  t օդ  25  13,94  80  20   20910 Վտ,









Լ  9,74  0,07  t պատ  t օդ  9,74  0,0780  20  13,94 Վտ/մ2Կ,

որտեղ FՃ - ապարատի ճառագայթման մակերեսը, մ2, t պատ - ապարատի պատի ջերմաստիճանը, t պատ  t եռ  800 Շ , t օդ  միջա3. 4.

վայրի օդի ջերմաստիճանը, 0C: Ջերմաքանակի օգտակար ծախսը. Օօգ  Օ գ  Օ կ  2785590  20910  2736680 Վտ: Ջերմության ծախսը զանգվածը մինչն եռման ջերմաստիճան հասցնելու համար. Օ մթ  Շ մթ t եռ  t սկ 9219,1  4025  80  50  Օ   309224 Վտ, Շ մթ  4190  27,65  ո չ  4190  27,65  6  4025 Ջոուլ/կգԿ,





որտեղ Շ մթ  մթերքի ջերմունակությունը, Ջոուլ/կգԿ, ո չ  չոր նյութերի 5.

6. 7.

պարունակությունը մթերքում, 7: Հեռացվող խոնավության քանակը. Օօգ  Օ եռ 2785590  309224 W   1,05 կգ/վրկ - 3789 կգ/ժամ: r  103 2306  103 Խտացված զանգվածի քանակը. g խտ  Օ մթ  W  9219,1  3789  5429 կգ/ժամ: Մթերքում չոր նյութերի պարունակությունը 1 կորպուսում խտացումից հետո.

ո1 

8.

Օ մթ  ո զ g խտ



9219,1  6  10,1 7:

Գոլորշու ծախսը. Օg 2785590 ք   1,233 կգ/վրկ - 4438 կգ/ժամ: 2673  415 103 i գ  i կ  10





9.

Գոլորշու խողովակագծի տրամագիծը. 4ք 4  4438 մ   0,260 մ, 3600    Մ   3600  3,14  40  0,5797 որտեղ Մ  գոլորշու շարժման արագությունը խողովակագծում, մ/վրկ (30 – 40 մ/վրկ): 11 կորպուսը տաքացվում է 1 կորպուսի երկրորդային գոլորշիներով: 1 կորպուսի երկրորդային գոլորշին 11 կորպուս է անցնում t  700 Շ, i գ  2658

կՋոուլ/կգ, i կ  374 կՋոուլ/կգ,   0,05421 կգ/մ3, K  1163 Վտ/մ2Կ պարամետրերով: 11 կորպուսում ճնշումը կազմում է 8 կՊա (վակուումը` 700 մմ սնդիկի սյուն): Այդպիսի մնացորդային ճնշման պայմաններում մթերքի եռման ջերմաստիճանը t եռ  480 Շ , r  2403 կՋոուլ/կգ: 11 կորպուսի ճառագայթման մակերնույթը FՃ  25 մ2: 1. Ապարատի կողմից տրվող գումարային ջերմաքանակ. Օ գ  Fտ K  t գ  t եռ  67  1163  70  48  1714262 Վտ



2.



որտեղ Fտ  11 կորպուսի տաքացման մակերեսը, մ2: Ապարատի մակերնույթից տեղի ունեցող ջերմային կորուստները. Օ կ  FՃ  Լ  t եռ  t օդ  25  11,70  48  20   8190 Վտ,



 Լ  9,74  0,07  t պատ  t օդ   9,74  0,07  48  20  11,7 Վտ/մ Կ:

3.

Ջերմաքանակի օգտակար ծախսը. Օօգ  Օ գ  Օ կ  1714262  8190  1706072 Վտ:

4.

Հեռացվող խոնավության քանակը. Օօգ 1706072 W   0,709 կգ/վրկ - 2555 կգ/ժամ: r  10 2403  103 Ինքնագոլորշացման հաշվին հեռացող խոնավությունը. g խտ  Շ t սկ  t վ 5429  3910  70  48  W  194 կգ/ժամ: 2403  103 r  10 Շ  4190  27,65  ո1  4190  27,65  10,1  3910 Ջոուլ/կգ Կ: Հեռացված խոնավության գումարային քանակը. W  W  Wինք  2555  194  2749 կգ/ժամ:

5.

6.





7. 8.

9.

Խտացված զանգվածի քանակը. g 2  g  W  5429  2749  2680 կգ: Չոր նյութերի պարունակությունը խտացված զանգվածում. g խտ  ո1 5429  10,1 ո2    20,46 7: g2 1 կորպուսի երկրորդային գոլորշիների ծախսը 11 կորպուսի տաքացման համար. Օգ 1714262 ք   0,75 կգ/վրկ - 2702 կգ/ժամ: i գ  i կ  103 2658  374   103





111 կորպուս: Տաքացնող գոլորշու ճնշումը ն վակուումի խորությունը 111 կորպուսում նույնն է ինչ 11 կորպուսինը: 111 կորպուսի ճառագայթման գումարային մակերեսն է 25 մ2: 1. 111 կորպուսին տրվող գումարային ջերմաքանակը` Օ գ  Fտ K  t գ  t եռ  52  930  70  48  1063920 Վտ:



2. 3. 4.



որտեղ Fտ  111 կորպուսի տաքացման մակերեսը, մ2: Ապարատի մակերնույթից տեղի ունեցող ջերմային կորուստները` Օ կ  Fք K  t եռ  t օդ  25  11,7  48  20   8190 Վտ:





Ջերմաքանակի օգտակար ծախսը. Օօգ  Օ գ  Օ կ  1063920  8190  1055730 Վտ:

Անհրաժեշտ է արտադրել 29 7 չոր նյութերի պարունակության տոմատի մածուկ. g ո 2680  20,46 g3  2 2   1890,8 կգ: ո3 5. 111 կորպուսում անհրաժեշտ է հեռացնել խոնավությունը. W3  g 2  g 3  2680  1890,8  789,2 կգ: 6. 111 կորպուսի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը. W  r  103 789,2  2403  103 Օ  3   526791 Վտ: Քանի որ ընտրված աշխատանքային ռեժիմում 111 կորպուսում հնարավոր է 1063920 Վտ ջերմաքանակի ծախս, իսկ 29 7 չոր նյութերի պարունակության տոմատի մածուկ արտադրելու համար պահանջվում է 526791 Վտ ջերմաքանակ, ապա ակնհայտ է, որ առաջադրված արտադրողականությունն իրագործելի է ավականին պահուստային չափերով: Տեղակայանքը հնարավորություն ունի արտադրելու 29  34 7 չոր նյութերի պարունակությամ առաջադրված քանակի տոմատի մածուկ: 7. 1 կորպուսի երկրորդային գոլորշիների ծախսը 111 կորպուսի տաքացման համար`

ք

8.

Օ 526791   0,230 կգ/վրկ - 830 կգ/ժամ: 2658  374 103 i գ  i կ  10





1 կորպուսի երկրորդային գոլորշիների գումարային ծախսը 11 ն 111 կորպուսների տաքացման համար`  ք  2702  830  3552 կգ/ժամ: Առաջին կորպուսից անջատվում է 3789 կգ/ժամ երկրորդային գոլորշի, որը լիովին ավարարում է 11 ն 111 կորպուսների տաքացման համար պահանջվող 3532 կգ/ժամ քանակը: Տոմատի մածուկի արտադրման երկկորպուսանի ապարատի ն ջերմափոխանակիչների հաշվարկ

Օրինակ 96: Պահանջվում է խտացնել տոմատի տրորած զանգված 6 7-ից մինչն 297: Արտադրողականությունը` 2900 կգ/ժամ, չոր նյութերի սկզ նական պարունակությունը 6 7: 11 կորպուսից դուրս եկող հյութի չոր նյութերի պարունակությունը 29 7: Հյութի սկզ նական ջերմաստիճանը –35 C: թ 1,1 Գ ոլորշու Ճնշումը  մթ, Օ  2900 կգ/ժամ:  0,2 Բարոմետրիկ Ճնշումը թK

Կորուստները տրորման ժամանակ` Մ  5 %=145 կգ/ժամ: Խտացվող հյութի քանակը, (կգ/ժամ)` Օ  Օ  Մ  2900  145  2755 կգ/ժամ: 1. Տաքացուցիչի հաշվարկ 1 ժամում անհրաժեշտ է տաքացնել 2755 կգ տոմատի խտացրած զանգված: Տաքացնող գոլորշու պարամետրերն են` ճնշումը թ  4 մթն, ջերմաստիճանը T  142,92 0C, T  143 0C: Թաքնված ջերմաքանակը` r  537,9 Կկալ/ժամ: Զանգվածի սկզ նական ջերմաստիճանը t1  35 0C: Անհրաժեշտ է տաքացնել մինչն 80 0C` մինչն 1 կորպուսում եռման ջերմաստիճանում: Տեսակարար ջերմունակությունը` Շ  0,96 Կկալ/կգ 0C: 1. Միջին ջերմաստիճանը որոշում ենք ըստ գրաֆիկի` t1  T  t1  143  35  108 0C: 2. 3.

t 2  T  t 2  143  80  63 0C,

t1 108  1, t  2 : t 2 63

t1 t1  t 2 108  63   85,5 0C, եթե հարա երու2 t 2 թյունը մեծ է լինում 2-ից, որոշվում է միջին լոգարիթմականը: Խտացվող 6 7-ոց տոմատի տրորած զանգվածի հարա երական խտությունը հավասար է 1002 կգ/մ3: Տոմատի տրորած զանգվածը

Այդ դեպքում` t 

նախնական տաքացուցիչ է մտնում 50 մմ տրամագիծ ունեցող խողովակով` մ  50 մմ: 4.

Խողովակի կտրվածքի մակերեսը կլինի` f  

մ 2 ,

3,14  0,0502  0,001965 մ2: 5. Տաքացուցիչում տեղադրված է 11 խողովակ, որոնց ընդհանուր կտըրվածքի մակերեսը կկազմի` f  11  0,001965  0,021615 մ2: 6. Զանգվածի շարժման արագությունը ցիրկուլացիոն պոմպի Մ  8000 Մ լ/ժամ դեպքում կկազմի` 7    0,103 մ/վրկ: f  3600 0,021615  3600 7. Ջերմափոխանցման գործակցի K  հաշվարկը: Օգտվելով փորձնական տվյալներից, որոնք ստացվել են 5 7-ոց տոմատի տրորած զանգվածի համար` կարմիր պղնձյա ապարատում հաշվf 

վում է K  ի մեծությունը` K պղինձ  750  3 0,007  7 ,

K պղինձ  750  3 0,007  0,103  460 կկալ/մ2 ժամ 0C: 8.

Հանս ուրգի տվյալների համաձայն պողպատյա ապարատների համար այդ մեծությունը պետք է փոքրացնել 15 7 - ով` K պողպ.  0,85  K պղինձ  0,85  K  0,85  460  406 կկալ/մ2 ժամ 0C:

9.

K  ն ընտրում ենք  400 կկալ/մ2 ժամ 0C: Ջերմության պահանջվող ծախսը մթերքը տաքացնելու համար. Օ  Օ  Շ  t 2  t1  , Շ  1  0,007  ո չոր նյութ , Շ  1  0,007  6  1  0,042  0,957  0,96 կկալ/մ2 0C, Օ  2755  0,96  80  35  129016  129000 կկալ/ժամ:

Օ 129000   3,8 t  K 85,5  400 մ2, հաշվի առնելով անհրաժեշտ ապահովումը` F  ի արդյունքը վերցվում է 45 7 - ով ավելի` 3,8  45 F  3,8   5,6 մ2: 11. Տաքացուցիչի երկարությունը. F 5,6 1   2,59 մ: f 100 0,021615 100

10. Անհրաժեշտ տաքացման մակերեսը կլինի` F 

12. Տաքացնող մակերեսի ջերմային եռնվածությունը.

Օ 129000   23036 կկալ/մ2 ժամ 0C: F 5,6 13. Տաքացնող գոլորշու ծախսը. Օ g  , հաշվի է առնվում նան անհրաժեշտ ջերմության հավելյալ քաr 129000 Օ նակը 5 7-ի չափով. g  1,05   1,05  251 կգ/ժամ: r 537,9 T

11. Գոլորշիացնող ապարատի հաշվարկ 1.

Երկու կորպուսներում գոլորշիացվող ջրի քանակը` Ե 6    W  Օ  1    2755  1    2185 կգ/ժամ - 0,6 կգ/վրկ:     Պատրաստի մթերք ստացվում է` ք  Օ  W  2755  2185  570 կգ/ժամ: 2. Ծանրա եռնվածությունը աշխվում է ըստ կորպուսների հետնյալ հարա երությամ `  .   1,0 . 1,1 : Ըստ կորպուսների գոլորշիացվող ջրի քանակը կլինի` 2185  1 1 կորպուսում` W1   1040,5 կգ/ժամ, W1  0,28 կգ/վրկ: 1  1,1 2185  1,1 11 կորպուսում` W2   1144,5 կգ/ժամ, W2  0,32 կգ/վրկ: 1  1,1 Ընդամենը` W  W1  W2 , W  2185 կգ/ժամ: 1 կորպուսից 11 կորպուս է անցնում կիսախտանյութ` Օ1  Օ  W1  2755  1040,5  1714,5 կգ/ժամ: 11 կորպուսից ստացվում է խտանյութ` Օ 2  Օ  W  2755  2185  570 կգ/ժամ: 3. Խտությունն ըստ կորպուսների. Օ  8սկ 2755  6 1 կորպուսում` 8K1    9,5 7: Օ  W1 2755  1040,5 11 կորպուսում` Օ  8սկ 2755  6 16530 8K 2     29 7, Օ  W1  W2 2755  1040,5  1144,5 8K 2  29 7- ստացված խտությունը համապատասխանում է հանձնա4.

րարվածին: Ճնշման անկման աժանումը կորպուսներում.

Ճնշման տար երությունը` թ  թ  թK  1,1  0,12 , ըստ հանձնարարականի, թ  0,98 կգ/սմ2: Ամեն կորպուսի համար ընդունում ենք` 0,98 թմիջ.   0,49 կգ/սմ2, այդ դեպքում 11 կորպուսում կլինի` թ2  1,1  0,49  0,49  0,12 կգ/սմ2 (հանձնարարվածը): 1 կորպուսում` թ1  թ2  թ , թ1  0,12  0,49  0,61 կգ/սմ2:





Աղյուսակից գտնում ենք հագեցման ջերմաստիճանը t հ ,0 Շ , էնթ-

հալպիան i, կկալ/կգ  ն թաքնված ջերմաքանակը r, կկալ/կգ  :

Աղյուսակ 108 Տաքացնող գոլորշի Կոր0 Ճնշումը, i r t C պուս հ, կգ/սմ2 կկալ/կգ կկալ/կգ 1,1 639,8 537,9 0,61 633,5

5.

11 - ական գոլորշի i r կգ/սմ կկալ/կգ կկալ/կգ

t հ, 0C Ճնշումը,

0,61

0,12

Կորպուսներում ջերմային կորուստների հաշվարկ: ա) Ֆիզիկա-քիմիական դեպրեսիայի հաշվին: Կորպուս 8 7-ով  C 9,5 0,55 1,6 Երկու կորպուսների համար  ֆիզ - քիմ  0,55  1,6  2,15 0C: ) Հիդրոստատիկ դեպրեսիայի հաշվին.  հիդ  1,5 0C յուրաքանչյուր կորպուսում, ընդհանուրը  հիդ  3 0C: գ) Հիդրավլիկական դեպրեսիայի հաշվին,  հ 1 0C յուրաքանչյուր կորպուսում, երկու կորպուսինը կկազմի`  հ  2 0C: Ընդհանուր կորուստների քանակը կլինի`    ֆիզ - քիմ   հիդ   հ  7,15 0C:

6.

Ապարատներում կորուստների օգտակար ջերմաստիճանային տար երության որոշումը: Ջերմաստիճանի լրիվ տար երությունը` t լրիվ  t h -1  t հ  2  100  50  50 0C: Լրիվ տար երությունը` t  t լրիվ    50  7,15  42,85 0C:

7.

Կորպուսներում զանգվածի եռման ջերմաստիճանը: 11 կորպուսում` t 2  50  1,6  1,5  53,1 0C:

8.

9.

1 կորպուսում` t1  86  0,55  1,5  88,05 0C: Ջերմային ալանսը կորպուսներում ջերմային կորուստները հաշվի առած. 1 կորպուսում` Օ  W1  r1  1,05 , Օ1  1040,5  548  1,05  588604 կկալ/ժամ: 11 կորպուսում` Օ 2  W2  r2  Օ1Շ1  t1  t 2  1,05   1144,5  569  1714,5  0,96  88,05  53,1  1,05  623186 կկալ/ժամ: Տաքացնող գոլորշու ծախսը` ք1 

Օ1  1094 կգ/ժամ: r1

ք1 1094   0,5 կգ/կգ ջրին: W 2185 10. Գոլորշու խողովակի տրամագիծը 1 կորպուսի գոլորշու համար` 4ք մ1  ,   Մգ  գ  3600

Գոլորշու տեսակարար ծախսը` մ ո 

որտեղ Մգ  գոլորշու շարժման արագությունը, Մգ  50 մ/վրկ,  գ  գոլորշու խտությունը, գ  0,08298 կգ/դմ3: 4  1094  310 մմ: 3,14  50  0,08298  3600 11. Կորպուսներում օգտակար ջերմաստիճանային տար երության որոշումը: Ընդունում ենք, որ կորպուսները ունեն միննույն տաքացման մակերեսը: Նախնական հաշվարկով ստացված է` K1  1950 կկալ/մ2 ժամ 0C, K 2  920 կկալ/մ2 ժամ 0C: Գտնում ենք համամասնական գործակիցը` մ1 

Օ : K

1 կորպուսի համար` 11 կորպուսի համար`

Օ1 588604   300,8 : K1 Օ 2 623186   678,4 : K2

Օ  979,2 : K Կորպուսներում ջերմաստիճանի օգտակար տար երությունը.



Օ1 42,86  300,8 K  13,16 0C: 1 կորպուսի համար` t1  2 1  Օ 979,2  1 K Օ t  2 K 2 42,86  678,4 11 կորպուսի համար` t 2  2   29,69 0C: Օ 979,2  1 K Ջերմաստիճանի ընդհանուր օգտակար տար երությունը`  t  t1  t 2  t1  t 2  13,16  29,69  42,86 C: 12. Տաքացման մակերեսի որոշումը. Օ1 588604 1 կորպուսի համար` F1    22,8 մ2: K1  t1 1950  13,16 Ընդունվում է - 23 մ2: Օ2 623186   22,8 մ2: 11 կորպուսի համար` F2  K 2  t 2 920  29,26 Ընդունվում է - 23 մ2: F1  F2  23 մ2: 13. Տաքացման մակերեսների կշռային ծանրա եռնվածությունը (ջուր գոլոշիացնելու համար) W 1040,5 1 կորպուս` U1  1   46 կգ/մ2 ժամ, F1 22,8 t 

11 կորպուս` U 2 

W2 1144,5   50 կգ/մ2 ժամ: F2 22,8

46  50  48 կգ/մ2 ժամ: 14. Տաքացման մակերեսի ջերմային լարվածությունը. Օ1 588604 1 կորպուս`   25810 կկալ/մ2 ժամ, F1 22,8

Միջին կշռային ծանրա եռնվածությունը`

Օ 2 623186   27332 կկալ/մ2 ժամ: F2 22,8 15. 11 կորպուսի գոլորշու խողովակի տրամագծի հաշվարկ: 4  W2 մ2  ,   Մգ  գ  3600

11 կորպուս`

որտեղ Մգ  գոլորշու շարժման արագությունը, Մգ  40 մ/վրկ, W2  11 կորպուսում գոլորշիացվող ջրի քանակը,  գ  գոլորշու խտությունը, գ  0,08340 կգ/դմ3: մ2 

4  1144,5  260 մմ: 3,14  40  0,08340  3600

Աղյուսակ 109 Ջերմային հաշվարկի տվյալներ №

Ցուցանիշներ

Ջերմային ծանրա եռնվածություն

Տեսակարար կշռային ծանրա եռնվածություն Ջերմաստիճանային տար երություն Երկրորդական գոլորշու պարամետրերը ա) թաքնված ջերմաքանակ ) էնթհալպիա գ) ճնշում դ) ջերմաստիճան ե) քանակ, կգ/ժամ Տաքացնող գոլորշու պարամետրերը ա) թաքնված ջերմաքանակ ) էնթհալպիա գ) ճնշում դ) ջերմաստիճան ե) ջերմափոխանցման գործակից զ) քանակը, կգ/ժամ

Կորպուսներ 25815 27332

0,6 1040,5

0,12 1144,5

1 – 1,1 100 – 102

111. Ստերիլիզատորի հաշվարկ Շոգեմշակման ապարատը 1 ժամում արտադրում է Օ  570 կգ պատրաստի արտադրանք` 29 7 չոր նյութերով: Ստերիլիզատորը հաշվարկվում է ավելի մեծ արտադրողականության համար Օ  1000 կգ/ժամ: Ենթադրենք պատրաստի տոմատի մածուկի տաք լցում է կատարվում ն անհրաժեշտ է այն տաքացնել մինչն 98 0C, իսկ նրա ջերմաստիճանը ապարատից դուրս գալուց առաջ ունենում է 40 0C ջերմություն: Տաքացնող չոր հագեցած գոլորշու պարամետրերն են` 1. Ճնշումը – 2 կգ/սմ2, 2. Ջերմաստիճանը – 119 0C, 3. Շոգեգոյացման տեսակարար ջերմությունը – 525,7 կկալ/կգ 0C:

1. 2. 3.

Տոմատի մածուկի պարամետրերն են` Չոր նյութերի պարունակությունը` Ե  29 7, Խտությունը`   1120 կգ/մ3, Ջերմունակությունը` Շ  0,79 կկալ/կգ 0C: Ջերմության ծախսը 1000 կգ/ժամ մթերքը տաքացնելու համար` Օ  Օ  Շ  t 2  t1   1000  0,79  98  40   46000 կկալ/ժամ: Տաքացնող գոլորշու ծախսը 5 7 կորուստներ հաշվի առած` Օ 46000 g   1,05   1,05  92 կգ/ժամ: r 525,7 Աղյուսակ 110 Գոլորշու ծախսը ջերմային գործընթացների համար

№

Բաժանմունքը Նախնական տաքացուցիչ Գոլորշիացնող ապարատ Ստերիլիզատոր Ընդամենը

քանակը, կգ/ժամ

Տաքացնող գոլորշի Ջերմության ծախսը, ճնշումը, թաքնված ջերմակգ/ժամ կգ/սմ2 քանակ, կկալ/կգ 510,2 129000

1,1

1211890

-

525,7 -

46000 1386890

Ջերմաստիճանի միջին տար երության որոշում Տաքացնող գոլորշու ն տոմատի մածուկի ջերմաստիճանային տարերությունը` t1  119  40  79 0C, ստերիլիզացիայի վերջում` t 2 21   0,266 0C: t 2 79 Միջին ջերմաստիճանային տար երությունը`   t  0,552 -ի դեպքում կկազմի 0,552  79  43,6 0C: t 2  119  98  21 0C,

Տաքացման մակերեսի հաշվարկ Պոմպի արտադրողականությունը հավասար է` 6000 լ/ժամ: Ստերիլիզատորը կազմված է 26 խողովակներից 33/30 մմ տրամագծով: Կենդանի կտրվածքը կլինի. f   0,00007 մ2, F  13  f   0,00091 մ2, ազմապատկվում է 13-ով, որովհետն ստերիլիզատորի խողովակները 2 քայլից են: Մածուկի շարժման արագությունը` 7    1,66 մ/վ, F  3600 0,00091  3600

K պղինձ  750  3 0,007  7 , K պղինձ  830 , K պող.  0,85  K պող.  700 :

Տաքացման մակերեսը` Օ 46000 F   1,5 մ2, F  1,5 մ2: t  K 43,6  700

Բարոմետրիկ կոնդենսատորի հաշվարկ Բարոմետրիկ կոնդենսատորը պետք է կոնդենսացնի 1144,5 կգ/ժամ գոլորշի: Գոլորշու պարամետրերը. 1. քանակը ք  1144,5  1250 կգ/ժամ, 2. ճնշումը թ  0,12  0,15 կգ/սմ2, 3. ջերմաստիճանը t  50 0C, 4. էնթհալպիան i  629 կկալ/կգ, 5. շոգեգոյացման տեսակարար ջերմությունը r  569 կկալ/կգ:

1. Հովացնող ջրի ծախսի հաշվարկ Ջրի սկզ նական ջերմաստիճանը

t սկզ .  20

C, վերջնականը`

t վերջ.  40 C: Ջերմաստիճանային ալանս` ք  i  W  t սկզ .  ք  t վերջ.  W  t վերջ. , W  ք

i  t վերջ t վերջ.  t սկզ

, .

619  40  36500 կգ/ժամ - 36,5 մ3/ժամ: 40  20 Ջրի տեսակարար ծախսը` W  2 36500  2 ո   14 կգ ջուր/կգ գոլորշի: ք Եր ջրի սկզ նական ջերմաստիճանը հավասար է 20 0C, 1 կգ ջուրը պարունակում է 0,000025 կգ օդ: Օդի լրիվ քանակությունը, որ պետք է հեռացվի, կկազմի` Օ1  0,000025  ք  0,000025  W  0,008  ք  10,94 կգ/ժամ: Վակուում պոմպի միջոցով հեռացվող օդի քանակությունը` Օ  RT Մ1  1 , թ որտեղ R  գազային հաստատունը` 29,27 մ կգ/կգ 0Կ, T  կոնդենսատորի օդի ացարձակ ջերմաստիճանը, T  273  t1  299 0Կ: t1  t սկզ .  4  0,1  t í.  t ëÏ.   26 0C: W  1250 

Օդի ճնշումը կոնդենսատորում` թ  թ1  թ2 ,

Ե  10000 , 735,6 որտեղ Ե  կոնդենսատորի լիցքաթափումն է, Ե  74,25 կգ/սմ2, 74,25 թ1   10000  1009 կգ/մ3, 735,6 թ2  ջրային գոլորշիների ճնշումը, թ2  356,5 կգ/մ2, թ  1009  356,5  652,5 կգ/մ2: Օ  R  T 10,94  29,27  299 Մ1    295 մ3/ժամ: թ1 652,5

որտեղ թ1 - կոնդենսատորում ընդհանուր ճնշումը թ1 

2. Կոնդենսատորի կարնոր չափերի հաշվարկ

Տրամագիծը` մ կ 

4ք  900 մմ, 0,3    3600  գ  7 գ

գ  0,08298 կգ/դմ3, 7 գ  50 մ/վրկ, այդ դեպքում` մ կ  0,62835 մ - 700 մմ: Կոնդենսատորի արձրությունը`  ք  Է կ  1,25   հ ո  0,0001 ո  ,  մ կ   որտեղ ո  թասերի թիվն է, հ  թասերի միջն եղած հեռավորությունը, հ  0,25 մ,  1144,5   , Է կ  1,45 մ - 1450 մմ: Է կ  1,25   4  0,25  0,0001  0,7  

Բարոմետրիկ խողովակի տրամագիծը` մ 

4  W  ք  , 1000  3600    7

որտեղ 7 – խառնուրդի արագությունը, 7  0,5 մ/վրկ, մ 

4  1144,5  36500   0,163 մ - 163 մմ: 1000  3600  3,14  0,5

Բարոմետրիկ խողովակի արձրությունը` Է  Է 0  Է1  Է 2  Է 3 , որտեղ Է 0  ջրային սյան արձրությունը, Է1  ջրային սյան արձրությունը հիդրավլիկ շարժման հաղթահարման համար, Է1  0,15 մ, Է 2  խողովակի այն մասի երկարությունը, որը պահանջվում է ջրի մակարդակը կարգավորելու համար, Է 2  0,5 մ, Է 3  խողովակի այն

մասի արձրությունը, որը գտնվում է ջրի աքի մեջ, Է 3  0,5 մ, Ե , Ե  760  74,25  685,75 կգ/սմ2, Է 0  9,3 մ: Բարոմետրիկ խողովակի լրիվ արձրությունը` Է 6  10,45 մ: 11 կորպուսի երկրորդական գոլորշիների խողովակի տրամագիծը` 4ք մո   0,340 մ  340 մմ:   7g g 3600 Է 0  1033 

Հովացնող ջրի խողովակի տրամագիծը` 4 W մ ջուր   0,064 մ - 64 մմ: 3600  1000    7ջուր ջուր 3600 Օդի քաշման համար խողովակի տրամագծի հաշվարկ. 4  Օ1 , մ1  π  3600  71 ρ1 որտեղ 71  օդի հոսքի արագությունը, 71  30 մ/վրկ, 1  օդի խտությունը 20 0C-ում, 1  0,01729 կգ/դմ3, մ1  0,085 մ - 85 մմ:

Նախնական տաքացուցիչի չափերը Տաքացման մակերես – 5,6 մ2 Տաքացնող խողովակներ ա) տրամագիծ - 50/55 մմ, ) երկարություն – 3300 մմ, գ) քանակը - 11 հատ: 3. Կորպուսը մմ-ով ա) տրամագիծ – 290 մմ, ) երկարություն – 3500 մմ:

1. 2.

Գոլորշիացնող ապարատների չափերը 1. 2.

3. 4.

Տաքացման մակերես - 1 կորպուս - 23 մ2, 11 կորպուս - 23 մ2, Տաքացնող խողովակներ` ա) տրամագիծ - 30/33 մմ, ) երկարություն – 1000 մմ, գ) քանակը - 236 հատ: Կորպուսի չափերը` ա) արձրություն – 4050 մմ, ) տրամագիծ – 680 մմ: Կենտրոնական խողովակի տրամագիծ – 100 մմ:

Ստերիլիզատորի չափերը Տաքացման մակերես - 1,5 մ2: Տաքացնող խողովակներ ա) տրամագիծ - 30/33 մմ ) երկարություն – 620 մմ գ) քանակը - 26 հատ: 3. Կորպուս` ա) տրամագիծը - 320 մմ ) երկարությունը – 740 մմ: 1. 2.

ԳԼՈՒԽ 17. ՍՏԵՐԻԼԻԶԱՏՈՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Անընդհատ գործողության ստերիլիզատորի ջերմային հաշվարկ

Օրինակ 97: Որոշել թմ ուկային ստերիլիզատորի արտադրողականությունը ստերիլիզացիայի   22 ր տար երակում, ինչպես ն գոլորշու ծախսը եթե № 14 թիթեղյա տուփով տոմատի մածուկը պահանջվում է ստերիլիզացնել t ստ  980 Շ -ում: Պահածոյի սկզ նական ջերմաստիճանը` t պ  400 Շ , շրջակա օդի ջերմաստիճանը` t օդ  250 Շ : Տաքացնող գոլորշու

ճնշումը` թգ  6 կգ/սմ2: 1.

Ստերիլիզատորի թմ ուկում միաժամանակ տեղավորվող տուփերի թիվը. Խ  Z  ո  30  22  660 տուփ, Լ 5910  30 առվակ, որտեղ Z  թմ ուկի առվակների թիվը, Z   Տ 197 որտեղ Լ  թմ ուկի երկարությունը, Լ  5910 մմ, Տ  առվակների քայլը, Տ  197 մմ: Մեկ առվակում տեղավորվող տուփերի թիվը. П  ք 4 3,14  1187 N   22 տուփ, Լ որտեղ ք 4  տուփի կենտրոնով անցնող ուղու տրամագիծը, ք 4  ք  մ1  1030  157  1187 մմ, որտեղ մ1  № 14 թիթեղյա տուփի տրամագիծը, մ  157 մմ, ք  թմ ուկի տրամագիծը, ք  1030 մմ, Լ  տուփերի կենտրոնների միջն եղած տարածությունը, Լ  մ  Ե  157  12  169 մմ,

2.

3.

որտեղ Ե  տուփերի միջն եղած տարածությունը, ընդունվում է Ե  12 մմ: Ստերիլիզատորի արտադրողականությունը   22 ր պայմաններում. Խ 600 N   30 տուփ/ր:  Թիթեղյա տուփերի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը, g  1200 տուփ/ժամ, արտադրողականության պայմաններում. Օ1  Օ թ  Շ թ  t ստ  t պ  396  0,46  98  40   10565 կՋոուլ/ժամ,





որտեղ Շ թ  թիթեղի ջերմունակությունը, Շ թ  0,46 կՋոուլ/կգ0C, Օ թ  տուփերի զանգվածը, Օ թ  g  ո թ  1200  0,33  396 կգ/ժամ: 4.

Տոմատի մածուկի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակ. Օ 2  Օ տ  Շ տ  t ստ  t պ  3960  3,3  98  40  689040 կՋոուլ/ժամ,





որտեղ Շ տ  30 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի մածուկի ջերմունակությունն է, Շ տ  3,3 կՋոուլ/կգ0C, Օ տ  տոմատի մածուկի զանգվածը, Օ տ  g  ո տ  1200  3  3600 կգ/ժամ,

5.

որտեղ ո տ  14 թիթեղյա տուփում լցված տոմատի մածուկի կշիռը, ո տ  3 կգ: Շրջակա միջավայր ջերմային կորուստների լրացման համար պահանջըվող ջերմաքանակ. ա) Ստերիլիզատորի արտաքին մակերնույթ. П  ք 2ի 3,14 1,4 2  2  3,14 1,4  6,5   2  32 մ2 F  П  քի  Լի  որտեղ ք ի  թմ ուկի իրանի տրամագիծը, ք ի  1400 մմ, Լ ի  թմ ուկի իրանի երկարությունը, Լ ի  6500 մմ: ) թմ ուկի մակերնույթի մեկուսացված մասը կազմում է ընդհանուրի 707-ը. Fմ  0,7  F  0,7  32  22 մ2: գ) թմ ուկի մակերնույթի չմեկուսացված մասի մակերեսը կազմում է. Fչ  F  Fմ  32  22  10 մ2: դ) ջերմային կորուստներ կոնվեկցիայի ն ճառագայթման հաշվին, ընդհանուր մակերնույթի մեկուսացված մասից. Օ3  1Fմ  t ի  t օդ  11,63  22  49  25  6140 Ջոուլ/վրկ,





Օ3  22106 կՋոուլ/ժամ,

որտեղ 1  ջերմատվության գումարային գործակիցը մեկուսացված մասից, 1  9,7  0,07 t ի  t օդ  9,7  0,07  49  25  11,63 Վտ/մ2 0C,





t ի  մեկուսացված մասի մակերնույթի ջերմաստիճանը, t ի  49 0C:

ե) թմ ուկի մակերնույթի չմեկուսացված մասից տեղի ունեցող ջերմային կորուստներ Օ 4   2  Fչ  t ստ  t օդ  15  10  98  25  10950 Ջոուլ/վրկ,





Օ 4  39420 կՋոուլ/ժամ, որտեղ  2  ջերմատվության գումարային գործակիցը չմեկուսացված մասից,  2  9,7  0,07 t ստ  t օդ  9,7  0,07  98  25  15 Վտ/մ2 0C:



6.



Ստերիլիզացիայի` մեկ ժամում ջերմության գումարային ծախսը`

Օ ընդ  Օ1  Օ 2  Օ3  Օ 4  10565  689040  22106  39420  761131 կՋոուլ/ժամ:

7.

Պահանջվող գոլորշու ծախսը` Օ ընդ 761131 ք   339 կգ/ժամ, i գ  i կ 2655,7  410 որտեղ` i գ  գոլորշու էնթալպիան, i գ  2655,7 կՋոուլ/կգ, i կ  կոնդենսատի էնթալպիան t ստ  98 0C-ի պայմաններում, i կ  410 կՋոուլ/կգ: Ընդհատ գործողության ստերիլիզատորի (ավտոկլավ) հաշվարկ

Օրինակ 98: Հաշվարկել հանձնարարված արտադրողականությամ տեխնոլոգիական հոսքագծի համար անհրաժեշտ ավտոկլավների թիվը, գոլորշու ծախսը մեկ ավտոկլավի համար, հովացնող ջրի ծախսը, ջրի ն գոլորշու կցախողովակների տրամագիծը:

Տեխնոլոգիական հոսքագծի արտադրողականությունն է ո  1800 տուփ/ժամ, արտադրվում է «Սալորի կոմպոտ» պահածո «Թվիսթ-օֆֆ» տիպի ապակյա տուփերով: Տուփի ջերմաստիճանը մինչ ստերիլիզացիան` 52 0C, հովացնելուց հետո` 37 0C, հովացնող ջրի ջերմաստիճանը` 17 0C: Ապակյա տուփի տրամագիծը` մ  95 մմ, արձրությունը` հ  128 մմ, կշիռը` g  0,22 կգ, ծավալը` 7  600 մլ: Ստերիլիզացիայի անաձնը

20  15  20 :

1. Տեխնոլոգիական հաշվարկ 1.

Ավտոկլավի մեկ զամ յուղում տեղավորվող տուփերի քանակը. մ զ2 0,9462 Z  0,785  2   0,785 5  389 տուփ, մտ 0,0952

որտեղ մ զ  ավտոկլավի զամ յուղի տրամագիծը, մ զ  946 մմ, մ տ  տու-

 

փի տրամագիծը,   զամ յուղի արձրության հ զ հարա երությունը տուփի արձրությանը  

հզ հտ



0,700  5,46 , ընդունվում է` 0,128

  5:  -ի արժեքը կլորացվում է դեպի մոտակա փոքր ամ ողջական թիվը: 2. Զամ յուղի լցման տնողությունը. Z 389 x 60  12,96  13 ր: զ- 1800 ո Քանի որ մինչ ստերիլիզացիան մակափակված տուփերը թույլատրվում է պահպանել 30 ր-ից ոչ ավելի, ակնհայտ է, որ անհրաժեշտ է ընտրել երկզամ յուղանի ավտոկլավ, որի լցման տնողությունը կկազմի 26 ր: 3. Երկզամ յուղանի ավտոկլավում տեղավորվող տուփերի քանակը. ո տ  2  Z  2  389  778 տուփ: 4. Ավտոկլավի աշխատանքային մեկ փուլի տնողությունը.   1  2  3  4  5 , որտեղ 1  ավտոկլավի եռնա արձման տնողությունը, 1  10 ր, 2  ջերմաստիճանի ն ճնշման արձրացման տնողությունը, 2  20 ր, 3  ուն ստերիլիզացիայի տնողությունը, 3  15 ր, 4  ջերմաստիճանի ն ճնշման իջեցման տնողությունը, 4  20 ր, 5  ավտոկլավի եռնաթափման տնողությունը, 5  10 ր,   10  20  15  20  10  75 ր: 5. Ավտոկլավի արտադրողականությունը. ո Խ տ   10,37 տուփ/ր: τ 6. Տեխնոլոգիական հոսքագծերի համար անհրաժեշտ ավտոկլավների թիո վը. ո ա    2,89  3 ավտոկլավ: Խ  60 10,37  60 Եթե ո ա -ն ստացվում է կոտորակային թիվ, ապա այն կլորացվում է դեպի մոտակա մեծ ամ ողջական թիվը:

7.

Հերթական ավտոկլավներից աշխատանքի միջն ընկած տնողությունը. ո  60 778  60 Δτ  տ   25,9  26 ր: ո Ընդունելով, որ առաջին ավտոկլավի եռնա արձումը սկսվում է առավոտյան 900-ին, երեք ավտոկլավների աշխատանքային գրաֆիկը (ժամրոպե) կկազմվի`

8.

Աղյուսակ 111 Ստերիլիզացիոն աժանմունքի աշխատանքային գրաֆիկ №

Գործընթացներ Բեռնա արձման սկիզ ը Բեռնա արձման վերջը Ջերմաստիճանի ն ճնշման արձրացման վերջը Ստերիլիզացիայի սկիզ ը Ջերմաստիճանի ն ճնշման իջեցման վերջը Բեռնաթափման վերջը

Ավտոկլավների համարներ

10 15

Կազմված աղյուսակից ակնհայտ է, որ առաջին ավտոկլավը ազատվում է 1015 –ին, իսկ չորորդ ավտոկլավի պահանջարկը 1018 -ին է, հետնաար ազատված առաջին ավտոկլավը կարելի է նորից եռնա արձել: Յուրաքանչյուր ավտոկլավում գոլորշին օգտագործվում է սկսած եռնա արձման ավարտից մինչն ստերիլիզացիայի ավարտը, կնշանակի միաժամանակ գոլորշի է մատուցվում երկու ավտոկլավի:

11. Ջերմային հաշվարկ Ավտոկլավի աշխատանքային առաջին փուլում ջերմությունը ծախսվում է հետնյալ նպատակներով: 1. Ջերմության ծախսը ավտոկլավի տաքացման համար. Օ1  Օ1  Շ1 t ստ  t1   1160  0,481  100  37   35151 Կջոուլ, որտեղ Օ1  ավտոկլավի զանգվածը, Օ1  1160 կգ, Շ1  պողպատի ջերմունակությունը, Շ1  0,481 Կջոուլ/ կգ0C, t1  ավտոկլավի ջերմաստիճանը հովացումից հետո, t1  37 0C, t ստ  ստերիլիզացիայի ջերմաստիճանը, t ստ  100 0C: 2. Զամ յուղների տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակ. Օ 2  Օ 2  Շ 2  t ստ  t 2   100  0,48  100  25  3608 Կջոուլ,

որտեղ Օ 2  երկու զամ յուղների զանգվածը (մեկ զամ յուղի զանգվածն է 50 կգ), Օ 2  1160 կգ, t 2  զամ յուղի ջերմաստիճանը, t 2  t օդ  25 0C: 3.

4.

5.

6.

Ապակյա տուփերի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակ. Օ3  Օ 3  Շ3  t ստ  t 3   778  0,22  0,84  100  52   6901 կՋ, որտեղ Օ 3  ապակյա տուփերի զանգվածը, Օ 3  778  0,22  171,16 կգ, Շ3  ապակու ջերմունակությունը, Շ3  0,84 կՋ/կգ0C, t 3 - տուփերի սկզ նական ջերմաստիճանը, հավասար մթերքի t 4 ջերմաստիճանին, t 3  t 4  52 0C: Մթերքի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակ. Օ 4  Օ 4  Շ4  t ստ  t 4   506,5  3,6  100  52  87523 կՋ, որտեղ Օ 4  778 տուփում ո  21 7 չոր նյութերի պարունակությամ , Մ  600 մլ ծավալով կոմպոտի զանգվածը, որի խտությունն է` - 1.085 կգ/դմ3, 4  267  ո 267  21 Օ 4  ո տ  7    778  0,6  1,085  506,5 կգ, Շ4  մթերքի ջերմունակությունը, որը յուղ չպարունակող մթերքների համար որոշվում է` 100  0.66  ո Շ4   4,18  3,6 կՋ/կգ0C: Ավտոկլավի ջրի տաքացման համար պահանջվող ջերմաքանակ. Օ5  Օ 5  Շ5  t ստ  t 5   575  4,18  100  37   151420 կՋ, որտեղ Օ 5  ավտոկլավում ջրի զանգվածը, որը որոշվում է ավտոկլավի ծավալից հանած զամ յուղների ն տուփերի ծավալը, երկզամ յուղանի ավտոկլավների համար ընդունվում է Օ 5  550  600 կգ, Շ5  ջրի ջերմաստիճանը, Շ5  4,18 կՋ/ կգ0C, t 5  ավտոկլավի ջրի ջերմաստիճանը, t 5  t1  37 0C: Ջերմային կորուստները լրացնելու համար ջերմաքանակ. Օ6  Fա  2   0  t պատ  t օդ  6,5  1200  10,2  32  25  557 կՋ,





որտեղ Fա  ավտոկլավի մակերնույթը, Fա  6,5 մ2, 2  ջերմաստիճանի ն ճնշման արձրացման տնողությունը, 2  20 ր - 1200 վրկ, t պատ  ավտոկլավի արտաքին մեկուսիչ պատի ջերմաստիճանը,





K 1,61  t միջ  t օդ  25   68,5  25  32 0C, 2 10,5 որտեղ K  ավտոկլավի ջրից օդին տրվող ջերմափոխանցման գործակիցը, K  1,61 վտ/մ2 0C, 1 1 1 2       232 46,5 10,5 0,11  2 1  2  2 որտեղ  1 – ավտոկլավի ջրից պատին հաղորդվող ջերմատվության գործակիցը, 1  232 վտ/մ2 0C,  2 – ավտոկլավի պատից օդին t պատ  t օդ 

հաղորդվող ջերմատվության գործակիցը,  2  10,5 վտ/մ2 0C, 1 - ավտոկլավի պատի հաստությունը, 1  5 մմ,  2 - մեկուսիչ շերտի հաստությունը,  2  50 մմ, 1 - ավտոկլավի պատի ջերմահաղորդմանգործակիցը, 1 -46,5 վտ/մ 0C,  2 - մեկուսիչ շերտի ջերմահաղորդման գործակից,  2  0,11 վտ/մ 0C, t միջ.  ավտոկլավի ջրի միջին ջերմաստիճանը, t t 37  100  68,5 0C t միջ.  5 ստ   0  ջերմունակության գումարային գործակիցը,  0  9,7  0,07  t պատ  t օդ  9,7  0,07  32  25  10,2 վտ/մ2 0C,





t օդ  օդի ջերմաստիճանը արտադրամասում, t օդ  25 0C:

7.

8.

Ջերմության գումարային ծախսը. Օ ընդ  Օ1  Օ 2  Օ 3  Օ 4  Օ 5  Օ 6  35151  3608  6901  87523 

 151420  557  285160 կæ : Գոլորշու ծախսը ավտոկլավի աշխատանքի առաջին փուլում. Օ ընդ 285160 ք1    115 կգ , i գ  i կ 2947  485 որտեղ i գ ն i կ - համապատասխանա ար թ  4 կգ/սմ2 ճնշման գոլոր-

9.

շու ն կոնդենսատի էնթհալպիաները: Գոլորշու ժամային ծախսը. ք  348 կգ/ժամ, քժամ  1 0.33 2 2  20 ր -

 0,33 ժամ:

10. Ավտոկլավի աշխատանքային երկրորդ փուլում ջերմային էներգիան ծախսվում է ջերմային կորուստների լրացման համար. Օ7  Fա  3  0  tպատ  t օդ  6,5  900  10,6  38,4  25  831 կՋ,





որտեղ 3  ուն ստերիլիզացիայի տնողությունը` 3  15 ր - 900 վրկ - 0,25 ժամ, tպատ  մեկուսիչ շերտի ջերմաստիճանը ուն ստերիլիզացիայի ընթացքում, K 1,61 tպատ  t օդ   t ստ  t օդ  25   100  25  38,4 0C, 2 որտեղ 0  ջերմատվության գումարային գործակիցը, 0  9,7  0,07  tպատ  t օդ  9,7  0,07  38,4  25  10,6 վտ/մ2 0C:









11. Գոլորշու ծախսը ավտոկլավի աշխատանքի երկրորդ փուլում` Օ7 ք2    0,34 կգ : i գ  i կ 2947  485

12. Գոլորշու ժամային ծախսը. ք 0,34 քժամ  2  1,36 կգ/ ժամ: 0,25 3 13. Գոլորշու ծախսը ավտոկլավի աշխատանքի երկու փուլերում. ք ընդ  ք1  ք 2  115  0,34  115,34 կգ: 14. Ավտոկլավի ջերմային ալանս. Օ  ք ընդ  i գ  115,34  2947  339906 կՋ:

Ջերմության ծախսը ա) ավտոկլավի տաքացման համար Օ1  3515 կՋ — 10,50 7 ) զամ յուղների տաքացման համար Օ 2  3608 կՋ — 1,08 7 Օ3  6901 կՋ — 2,07 7 գ) տուփերի տաքացման համար Օ 4  87523 կՋ — 26,15 7 դ) մթերքի տաքացման համար Օ5  151420 կՋ — 45,25 7 ե) ջրի տաքացման համար Օ6  557 — 0,17 7 զ) կորուստներ առաջին փուլում Օ7  831 կՋ — 0,25 7 ժ) կորուստներ երկրոդ փուլում է ) կորուստներ կոնդենսատի հետ 4,18  ք ընդ  t ստ  4,18  115,34  100  48630 կՋ – 14,53 7





Ընդամենը

334621

— 100 7:

111. Հովացնող ջրի հաշվարկ Ջրի ծախսը պահածոների հովացման համար ն վերջնական ջերմաստիճանը tվ - 37 0C հասցնելու համար  օ t t  t t օ W  2,3   Օ 4 4 1g ստ 0  Օ ընդ 1g ստ 0    tվ  t 0  tվ  t0 օ5 օ5  1,98 100  17   3,6 100  17 1g 1g  2512,66   2736 կգ,  2,3   506,5 4,18 31  17  ,  

1.

որտեղ t 0  հովացնող ջրի ջերմաստիճանը, t 0  17 0C, Օ ընդ  ավտո-

Օ ընդ

կլավի, զամ յուղների, տուփերի, մթերքի ն ջրի ընդհանուր զանգվածը,  Օ1  Օ 2  Օ 3 Օ 4  Օ 5  1160  100  171,16  506,5  575  2512,66 կգ, օ  երված ջերմունակություն, Շ 



Օ1  Շ1  Օ 2  Շ 2  Օ 3  Շ3  Օ 4  Շ 4  Օ 5  Շ5  Օ ընդ

1160  0,481  100  0,481  171,16  0,84  506,5  3,6  575  4,18  1,98 կՋ/կգ0C, 2512,66 tվ - ավտոկլավի, զամ յուղների ն ջրի վերջնական ջերմաս-

տիճանը, tվ  t վ  6  37  6  31 0C: 2.

Հովացնող ջրի ժամային ծախսը. W 2736 Wժամ   8290 կգ/ժամ, 0.33 4 4  20 ր - 0,33 ժամ:

17. Կոնստրուկտորական հաշվարկ 1.

Ավտոկլավի գոլորշու կցախողովակի տրամագիծը. 4ք վրկ. 4  0,096 մգ   0,04475 մ,  3,14  30  2,125   Մ  գ որտեղ ք վրկ  ավտոկլավի աշխատանքային առաջին փուլում գոլորշու վայրկյանական ծախսը, ք վրկ  348 կգ/ժամ-0,096 կգ/ վրկ, Մ  խողովակագծում գոլորշու շարժման արագությունը, Մ  30 մ/վրկ,  գ  գոլորշու խտությունը,  գ  2,125 կգ/մ3:

2.

Ընտրվում է ըստ ստանդարտի 34/37 մմ տրամագծի խողովակ: Ավտոկլավի ջրի կցախողովակի տրամագիծը. 4 Wվրկ. 4  2,3 մջ    0,0343 մ,   Մջ  ջ 3,14  2,5  100 որտեղ

Wվրկ 

հովացնող

ջրի

վայրկյանական

ծախսը,

 2,3 կգ/վրկ, Մջ  ջրի շարժման արագությունը, Մջ  1 մ/վրկ,  ջ  ջրի խտությունը, ջ  1000 կգ/մ3: Wվրկ 

Ընտրվում է ըստ ստանդարտի 34 / 37 մմ տրամագծի խողովակ:

ՉՈՐՐՈՐԴ ԲԱԺԻՆ

ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 18. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱՅԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Սննդարդյունա երության ձեռնարկություններում լա որատորիան հանդիսանում է արտադրության կարնոր օղակներից մեկը, որի հիմնական խնդիրն է ապահովել արձրորակ սննդամթերքների արտադրությունը: Գործարանային լա որատորիան համարվում է արտադրամասերի թողարկած սննդամթերքների հիմնական վերահսկողը: Լա որատորիայի իրավասությունները ն պարտականությունները հետնյալներն են` 1. Արտադրություն ընդունվող հումքի, կիսապատրաստուկների, օժանդակ նյութերի վերահսկողություն: 2. Պահեստներում պահվող հումքի ն կիսապատրաստուկների պար երա ար ստուգում: 3. Պատրաստի արտադրանք ստանալու ոլոր գործընթացների, ռեժիմների, հաստատված մասնա աժինների, տեխնոլոգիական հրահանգների հսկողություն: 4. Պատրաստի արտադրանքի որակի հսկողություն ն գնահատում ԳՈՍՏ-ով սահմանված նորմաներով ն տեխնոլոգիական պայմաններով: 5. Արտադրություն գնացող ջրի ն գոլորշու որակի ստուգում: 6. Խոտանի առաջացման պատճառների վերհանում ն միջոցառումների մշակում դրանք վերացնելու, խոտանված սննդամթերքը ռացիոնալ կերպով վերամշակելու համար: 7. Թափոնների քանակի կրճատում ն դրանց օգտագործման հնարավորության ացահայտում: 8. Հումքի, տեխնոլոգիական գործընթացների, կիսապատրաստուկների ն պատրաստի արտադրանքի ակտերիոլոգիական հսկողության անցկացում: 9. Արտադրամասային լա որատորիաների աշխատանքի ղեկավարում, արտադրամասային մատյանների ստուգում: 10. Ստերիլիզացիոն աժանմունքի հսկողություն: 11. Նոր տիպի սննդամթերքների արտադրության աղադրատոմսերի մըշակում: 12. Արտադրական զանազան փորձարկումներ, կորուստների նորմայի ստուգում, տեխնոլոգիական ռեժիմների ստուգում: 13. Տարաների որակի ստուգում:

14. Ինժեներատեխնիկական անձնակազմի ն անվորների անձնական հիգիենայի ստուգում, արտադրության սանիտարական վիճակի ստուգում: 15. Քիմիկա-տեխնիկական հաշվարկի անցկացում ն գրանցում մատյաններում: Լա որատոր ն արտադրամասային հետազոտությունները գրանցվում են հատուկ մատյաններում, որոնք հաստատվում են լա որատորիայի վարիչի ն գլխավոր ինժեների կողմից: Անալիտիկ հետազոտությունների մակարդակը (ճշտության աստիճանը), տվյալների արագ ստուգումը մեծ չափով կախված է լա որատորիայի տեխնիկական հագեցվածության աստիճանից, ժամանակակից սարքավորումների առկայությունից: Լա որատորիայում անհրաժեշտ է ունենալ հետնյալ սարքավորումները. 1. Ջրմուղ: 2. Կոյուղի: 3. Ուժային էլեկտրական ցանց: 4. Տաք ջուր ն գազ: 5. Ջրի թորման տեղակայանք: 6. Կելդալի եղանակով ազոտի որոշման տեղակայանք: 7. Հեշտ ցնդող նյութեր (խիտ աղաթթու, ազոտական թթու, հեղուկ րոմ ն այն) պահելու համար քարշիչ պահարան: 8. Քարշիչ պահարան թթուների, հիմքերի, թունավոր ն վատ հոտ ունեցող նյութերի հետ աշխատելու համար: 9. Անալիտիկ աշխատանքների սեղան: 10. Տիտրացիայի սեղան: 11. Բարձր աթոռներ: 12. Գրառումների ն անալիտիկ հաշվարկների սեղան: 13. Ռեակտիվների պահարան: 14. Գրապահարան: 15. Կշռասենյակ: 16. Ամրացված սեղաններ (անշարժ) անալիտիկ կշեռքների համար: 17. Անալիզների անցկացման համար անհրաժեշտ փորձանոթներ ն սարքեր: Լուծույթների պատրաստում Տար եր նյութերի լուծելիությունը նույն ծավալի ջրում կախված է նյութի հատկություններից ն այն պայմաններից, որոնցում կատարվում է լուծումը: Պինդ նյութի քանակը, որը կարելի է լուծել որոշակի քանակի ջրի մեջ, ունի իր սահմանը, որին հասնելուց հետո ստացվում է հագեցած լուծույթ:

Հագեցած լուծույթի խտությունը կոչվում է լուծելիություն: Նյութերի մեծ մասի լուծելիությունը մեծանում է ջերմաստիճանի արձրացումից, սակայն որոշ աղեր չեն ենթարկվում այս օրենքին ն դրանց լուծելիությունը ջերմաստիճանի արձրացման հետ միասին ընկնում է կամ արձրանում մինչն որոշակի ջերմաստիճաններ, որից հետո ավելի արձր ջերմաստիճաններում լուծելիությունն ընկնում է: Այն նյութերի հագեցած լուծույթներում, որոնց լուծելիությունը ջերմաստիճանի արձրացման հետ միասին մեծանում է, ջերմաստիճանն իջեցնելիս լուծված նյութերի որոշ մասը նստվածք է տալիս, իսկ լուծույթը մնում է հագեցած տվյալ ջերմաստիճանի համար: Որոշ դեպքերում, եր հագեցած լուծույթի ջերմաստիճանը շատ դանդաղ է իջեցվում, լուծված նյութը նստվածք չի տալիս (գերհագեցած լուծույթ), սակայն այդ վիճակը շատ անկայուն է ն ավական է լուծույթի մեջ գցել լուծված աղի մի յուրեղ, որպեսզի լուծույթն անմիջապես նստվածք տա: Լուծույթի խտությունը միշտ ավելի արձր է լինում լուծիչից, ինչպես նան եռման ջերմաստիճանը, իսկ սառցագոյացման ջերմաստիճանը լուծույթների համար ավելի ցածր է լինում, քան լուծիչներինը: Պինդ մարմիների լուծումը լուծիչներում մեծ չափով կախված է դրանց կտորների չափերից ն որքան մեծ են լինում այդ չափերը, այնքան դանդաղ է գնում լուծումը ն ընդհակառակը: Դրա համար, պինդ մարմիններից լուծույթ պատրաստելիս, դրանք մանրացնում են հավանգի մեջ: Նշվածը չի վերա երվում հիդրոսկոպիկ նյութերին, որոնք ունեն ջուր կլանելու ընդունակություն ն մանրացնելիս կլանում են մթնոլորտի օդի խոնավությունը, այդ նյութերը լուծում են մեծ կտորներով: Հեղուկները իրար մեջ լուծելիս տար երվում են հետնյալ դեպքերը` 1. Հեղուկներ, որոնք իրար մեջ չեն լուծվում, օրինակ` ջուրը ն յուղը: 2. Հեղուկներ, որոնք մասամ են լուծվում միմյանց մեջ, օրինակ` ջուրը ն եթերը: Ջուրը ն եթերը միմյանց հետ լավ խառնելուց հետո, եր թողնում ենք որոշ ժամանակ, լուծույթը աժանվում է երկու շերտի: Վերնի շերտը ջրի լուծույթն է եթերում, իսկ ներքնինը եթերի լուծույթն է ջրում ն որոշակի ջերմաստիճանում երկու հագեցած լուծույթների խտություններն էլ ունենում են որոշակի արժեքներ: Այսպես օրինակ` 20 C0 - ում 100 աժին ջրում լուծվում է 8, 11 աժին եթեր, իսկ 100 ծավալ եթերում լուծվում է 2,93 աժին ջուր: 3. Եր հեղուկները միմյանց մեջ լուծվում են անսահման քանակությամ , օրինակ ջուրը ն սպիրտը, ինչպես ն ջուրը ն շատ թթուներ: Լուծիչից կախված` տար երվում են ջրային ն ոչ ջրային լուծույթներ: Աղերի, հիմքերի, թթուների մեծ մասի լուծույթների համար որպես լուծիչ հանդիսանում է ջուրը:

Ոչ ջրային լուծույթները օրգանական լուծիչների լուծույթներ են: Դրանք են սպիրտները, ացետոնը, ենզոլը, հեքսանը, քլորոֆորմը ն այլն: Անկախ նրանից, թե ինչ ճշտության (մոտավոր, ճիշտ կամ էմպիրիկ) լուծույթներ են պատրաստվում անհրաժեշտ է կիրառել միայն մաքուր լուծիչներ: Եթե լուծիչը ջուրն է, ապա պետք է օգտագործել միայն թորած ջուր, իսկ եր եմն նան կրկնակի թորած ջուր: Լուծույթը պատրաստելուց առաջ պետք է պատրաստել երկու միանման անոթներ, մեկը լուծույթը պատրաստելու, իսկ մյուսն այն պահպանելու համար: Լուծելու համար պետք է վերցնել մաքուր նյութ: Պատրաստի լուծույթը անպայման պետք է ստուգել, թե արդյոք պարունակում է պահանջվող քանակի նյութ ն եթե կա տար երություն, ապա պետք է ավելացնել կամ լուծվող նյութ, կամ լուծիչ: Լուծույթները պետք է պահել փակ անոթներում: Ռեակտիվներ ն դրանց օգտագործումը Լա որատորիաները անալիտիկ աշխատանքներ կատարելու համար պետք է ունենան անհրաժեշտ ռեակտիվներ: Ըստ իրենց նշանակության ռեակտիվները լինում են ընդհանուր օգտագործման ն հատուկ: Ընդհանուր օգտագործման ռեակտիվներ են` թթուներից - աղաթթուն, ազոտական ն ծծմ ական թթուները, հիմքերից - ամոնիակի լուծույթը, կծու նատրիումը ն կալիումը, օքսիդներից – կալցիումի, արիումի օքսիդները, մի շարք անօրգանական աղեր, ինդիկատորներ (ֆենոլֆտալեին, մեթիլ օրանժ, մեթիլ կարմիր ն այլն): Հատուկ ռեակտիվներն օգտագործվում են միայն որոշակի որոշումների համար: Ըստ մաքրության աստիճանի ռեակտիվները լինում են` ա) քիմիապես մաքուր, ) մաքուր անալիզի համար, գ) մաքուր, դ) տեխնիկական, ե) մաքրած, զ) հատուկ մաքրության, է) արձր մաքրության ն ը) սպեկտրալ մաքուր: Ռեակտիվների յուրաքանչյուր կատեգորիայի համար հաստատված է օտար խառնուրդների պարունակության որոշակի սահման: Շատ կիրառվող ռեակտիվները պահվում են մեծ տարողությունների մեջ, իսկ քիչ օգտագործվող ն հազվագյուտ ռեակտիվները փոքր տարողություններում` 10  1 գ, իսկ եր եմն նան ավելի փոքր: Թանկարժեք ն հազվագյուտ, ինչպես նան թունավոր ռեակտիվները պահվում են առանձին: Լա որատորիայի աշխատակիցները պարտավոր են իմանալ ռեակտիվների հիմնական հատկությունները, հատկապես թունավոր լինելու աս273

տիճանը ն այլ նյութերի հետ միանալուց պայթելու ու հրդեհվելու ունակությունը: Աշխատանքի համար անհրաժեշտ ռեակտիվներից պետք է լուծույթ պատրաստել միայն անհրաժեշտ քանակի, այլապես լուծույթը երկար մնալով` փչանում է: Մինչ տարողությունից ռեակտիվ վերցնելը պետք է ուշադիր լինել, որպեսզի տարողության երանին չլինեն օտար նյութեր, որոնք հետագայում կթափանցեն ռեակտիվի մեջ: Ռեակտիվները տուփերից հանվում են հախճապակյա գդալների օգնությամ , եթե տուփի մեջ մնացել է քիչ քանակությամ ռեակտիվ, ապա պետք է այն տեղափոխել ավելի փոքր ծավալի տարայի մեջ: Բոլոր ռեակտիվների տուփերի վրա պետք է անպայման պիտակ լինի, եթե ացակայում է պիտակը, ապա այդպիսի ռեակտիվի օգտագործումն արգելվում է: Այն ռեակտիվները, որոնք օդից խոնավություն են կլանում, պետք է պահել լավ փակվող տուփերում, իսկ այն ռեակտիվները, որոնք փոփոխության են ենթարկվում լույսից` պահվում են մութ տեղում: Լուծույթների խտությունը Ըստ լուծույթների խտության ճշտության լուծույթները լինում են` մոտավոր, ճիշտ ն էմպիրիկ: Լուծույթների խտությունը սովորա ար արտահայտվում է կշռային ն ծավալային (հեղուկների համար) տոկոսներով, ինչպես նան մոլերով ն գրամ- էկվիվալենտներով: Մոտավոր ճշտության լուծույթների խտությունն ամենից հաճախ արտահայտվում է կշռային տոկոսներով, ճիշտ լուծույթներինը` մոլերով, գրամ - էկվիվալենտներով, որը պարունակվում է 1 լ լուծույթում կամ տիտրով: Խտության արտահայտությունը կշռային տոկոսներով ցույց է տալիս լուծված նյութի քանակը գրամներով 100 գ լուծույթում: Օրինակ` եթե հայտնի է, որ ունենք 10 7-ոց կերակրի աղի լուծույթ, ապա դա նշանակում է, որ 100 գ լուծույթում պարունակվում է 10 գ աղ ն 90 գ ջուր: Եթե տրված է լուծույթի խտությունը կշռային տոկոսներով (ենթադրենք հավասար 25 7-ի) ն ցանկանում ենք վերցնել այնքան լուծույթ, որի մեջ պարունակվի որոշակի քանակությամ լուծված նյութ (ենթադրենք 5 գ), ապա պետք է վերցնել լուծույթ ըստ կշռի` այսինքն 20 գ: Ծավալային տոկոսներով խտությունն արտահայտվում է միայն միմյանց մեջ փոխադարձա ար լուծվող հեղուկների խառնուրդի դեպքում: Մոլյարային համարվում է լուծույթների այն խտությունը, եր լուծված նյութը, մոլերով արտահայտված, պարունակվում է 1 լիտր լուծույթում:

Այն լուծույթը, որի 1լիտրը պարունակում է 1 մոլ լուծված նյութ, կոչվում է մեկ մոլյարանոց կամ մոլյարանոց լուծույթ: Գրամ-մոլեկուլ կոչվում է որնէ նյութի մոլեկուլային կշիռն` արտահայտված գրամներով (0,001 մոլեկուլը կոչվում է միլիմոլ): Օրինակ` ծծմ ական թթվի մոլեկուլյար կշիռը է2ՏՕ4 - 2-32-64-98 գ, նշանակում է է2ՏՕ4 –ի մոլյարանոց 1 լ լուծույթում պարունակվում է 98 գ թթու: Նորմալ լուծույթները այն խտություններն են, եր լուծույթի մեկ լիտրում պարունակվող նյութն արտահայտվում է գրամ-էկվիվալենտներով: Եթե 1 լիտր լուծույթում պարունակվում է 1 գրամ-էկվիվալենտ նյութ, ապա լուծույթը կոչվում է մեկ նորմալանոց կամ նորմալանոց լուծույթ: Նյութի գրամ-էկվիվալենտ է համարվում նրա այն քանակությունը (արտահայտված գրամներով), որը տվյալ ռեակցիայի մեջ միանում է, դուրս է մղում կամ էկվիվալենտ է 1,008 գ ջրածնին` այսինքն 1 գրամ ատոմին: Միննույն նյութի գրամ էկվիվալենտը կարող է ունենալ ամենատարեր արժեքները` կախված այն ռեակցիայից, որտեղ այդ նյութը մասնակցում է: Խ E (տեղակալման ռեակցիաներրի համար) Է որտեղ E  գրամ - էկվիվալենտը, Խ –մոլեկուլյար կշիռը, Է - թթվության հիմնավորումը: Խ E-ը (թթվա-վերականգման ռեակցիաների համար) ո ո  էլեկտրոնների թիվը: 98,08  49,04 գ, Օրինակ` Է2ՏՕ4 - ի գրամ-էկվիվալենտը հավասար է 36,6 ԷՇ1 - ինը`  36,6 գ: Անալիտիկ նպատակների համար մեծ մասամ անհրաժեշտ են լինում ավելի թույլ լուծույթներ` դեցինորմալանոց 0,1 ն կամ 0,5 ն` կիսանորմալ: Գրելիս` նորմալ լուծույթները նշանակում եմ լատինական մեծատառ N տառով, իսկ առջնում նշանակում են, թե քանի գրամ էկվիվալենտ է վերցվել 1 լ լուծույթ պատրաստելու համար` 0,5 ն, 0,1 ն ն այլն: Տիտր է անվանվում նյութի այն քանակությունը (արտահայտված գրամներով), որը պարունակվում է 1 մլ լուծույթում: Լուծույթի խտությունը տիտրով արտահայտելու համար ցույց է տըրվում գրամների այն քանակը, որը պարունակվում է 1 մլ լուծույթում:

Օրինակ` 1 լիտր լուծույթում պարունակվում է 5, 843 գ աղաթթու, այդ 5,843  0,005843 գ/ մլ: դեպքում լուծույթի տիտրը հավասար կլինի` T  Մոլյալանոց լուծույթ է կոչվում մոլերի այն քանակից կազմված լուծույթը, որը լուծված է 1 կգ լուծիչում: Օրինակ` 1 մոլյալանոց NaՇ1–ի լուծույթ պատրաստելու համար 58,457 գ աղը պետք է լուծել 1 կգ ջրի մեջ: Ջրային լուծույթների պատրաստման հաշվարկներ

Մոտավոր լուծույթների պատրաստման համար նյութերի այն քանակը, որը պետք է վերցնել լուծույթի համար, հաշվարկվում է ոչ մեծ ճշտությամ : Թույլ է տրվում նյութերի ատոմային զանգվածը կլորացնել մինչն 1 միավորի չափով: Օրինակ` երկաթի ատոմային կշիռը թույլատրվում է 55,847-ի փոխարեն վերցնել հավասար 56 - ի, ծծմ ինը` 32,064-ի փոխարեն հավասար 32-ի ն այն: Կշռումները կատարվում են տեխնիկական կամ տեխնաքիմիական կշեռքներով: Աղերի լուծույթներ պատրաստելիս` անհրաժեշտ է հաշվի առնել յուրեղացող ջրի քանակը: Օրինակ` անհրաժեշտ է պատրաստել 2 կգ 10 7-ոց Na2ՏՕ4 –ի լուծույթ` ելնելով Na2ՏՕ4  10 Է2Օ –ից: Na2ՏՕ4 –ի մոլեկուլյար զանգվածը հավասար է 142,041, Na2ՏՕ4  10 Է2Օ Հ 322,195 կամ մոտավոր 322,20: Սկզ ից կատարվում է հաշվարկ չոր աղի համար. 100 --- -10 10  2000  200 գ: Նշանակում է Na2ՏՕ4–ի 2000 գր 10 7-ոց լուծույթ պատրաստելու համար անհրաժեշտ է վերցնել 200 գր չոր աղ: Անհրաժեշտ Na2ՏՕ4  10 Է2Օ քանակը հավասար կլինի. 142,04 --- 322,2 200  322,2 200 --- -Ճ Ճ  453,7 գ: 142,04 Այս դեպքում անհրաժեշտ ջրի քանակը հավասար կլինի 2000 – 453,7 - 1546,3 գ:

2000 ----- Ճ

Ճ

Մոտավոր լուծույթների խառնում Եր պահանջվում է խառնել 2 տար եր խտության լուծույթներ մի նոր խտության լուծույթ ստանալու համար, օգտվում ենք հետնյալ մեթոդից` ենթադրենք ունենք 20 7 - անոց աղի լուծույթ ն պետք է ջրով նոսրացնել մինչն հավասարվի 5 7 -ի. որտեղ 20 – վերցված լուծույթի խտությունը, 0 - ջուրը, 5 – պահանջվող խտությունը, հետո 20-ից հանվում է 5 ն ստացված թիվը գրվում է ներքնի աջ անկյունում, իսկ 5-ից հանվում է 0 ն գրվում է վերնի աջ անկյունում ն սխեման ստանում է հետնյալ տեսքը. որը նշանակում է, որ 5 7 - անոց լուծույթ ստանալու համար անհրաժեշտ է վերցնել 5 ծավալ 20 7 - անոց լուծույթ ն 15 ծավալ ջուր: Եթե խառնվում են միննույն նյութի 2 տար եր խտությունների լուծույթներ, ապա հաշվարկման սխեման նորից կունենա միննույն տեսքը: Օրինակ` ունենք 35 7-անոց ն 15 7-անոց լուծույթներ ն անհրաժեշտ է պատրաստել 20 7-անոց լուծույթ: Ճշգրիտ լուծույթներ Ճշգրիտ լուծույթներ պատրաստելիս` նյութերի ատոմական կշիռները վերցվում են աղյուսակներից ն պահանջվող նյութի քանակը հաշվարկվում է մեծ ճշտությամ : Հաշվարկված նյութի քանակը ժամացույցի ապակով կամ յուքսայով կշռվում է անալիտիկ կշեռքներով: Կշռված նյութի քանակը չոր ձագարի օգնությամ լցվում է չափիչ կոլայի մեջ, որը պետք է լինի մաքուր ն չոր: Այնուհետն յուքսան կամ ժամացույցի ապակին մի քանի անգամ ձագարի օգնությամ լվացվում է թորած ջրով ն լցվում է կոլ այի մեջ, լվացվում է նան ձագարը, ջրի ծավալը հասցվում է մինչն կոլ այի կեսը, կոլ ան ծածկվում է խցանով, թափահարվում է այնքան, մինչն նյութը լրիվ լուծվի, որից հետո կոլ ան հասցվում է նիշի ն խառնվում:

Ճշգրիտ լուծույթի խառնում Եթե a  քանակի լուծույթը ունի ո 7 խտություն ն պետք է նոսրացնել մինչն ո 7 խտության, ապա նոսրացված լուծույթի քանակը կկազմի` aո Ճ ո Ջրի ծավալը, որն անհրաժեշտ է ավելացնել լուծույթին` նոսրացնելու համար, կկազմի` ո  Մ  a    1 :  ո Օրինակ` լուծույթի քանակն է 0,1 լ, խտությունը 30 7-անոց է ն պետք է նոսրացնել մինչն 5 7-ի. 0.1  30 0,1  30  30  Ճ  0,6 ,  - 0.6 լ, Մ  0,1    1  0,5 լ :   5 Այսպիսով, որպեսզի 0,1 լ 30 7 - անոց լուծույթից պատրաստվի 0,1 լ 5 7 -անոց լուծույթ` լուծույթին պետք է ավելացնել 0,5 լիտր ջուր: Մոլյարանոց լուծույթներ 1 լիտր 1 մոլյարանոց լուծույթներ պատրաստելու համար կշռվում է նյութի մեկ մոլը, ինչպես նշված է վերնում ն պատրաստվում է լուծույթ: Օրինակ` 1 լիտր 1 մոլ ազոտաթթվային արծաթի լուծույթ պատրաստելու համար հաշվում ենք ՃgԷՕ3 –ի մոլեկուլյար կշիռը, որը հավասար է 169,875, այդ քանակը կշռվում է անալիտիկ կշեռքով ն լուծվում ջրի մեջ` ծավալը հասցնելով 1 լիտրի: Եթե անհրաժեշտ է պատրաստել ավելի նոսր լուծույթներ` 0,1 մոլ կամ 0,01 մոլ, ապա նյութը վերցվում է համապատասխանա ար քիչ քանակությամ : Եթե անհրաժեշտ է պատրաստել 1 լիտրից ավելի քիչ քանակությամ լուծույթ, համապատասխանա ար վերցվում է ավելի քիչ քանակի նյութ: Աղերի լուծույթներ Աղը լուծելուց հետո թողնվում է որոշ ժամանակ հանգիստ, այնուհետն զգուշությամ սիֆոնի օգնությամ պարզ լուծույթը հեռացվում է ն ստուգվում նրա խտությունը: Դրա համար արեոմետրով չափվում է լուծույթի խտությունը ն ստացված մեծությունը համեմատվում է աղյուսակային տվյալների հետ: Եթե լուծույթը չի համապատասխանում պահանջվող խտությանը, ապա այն ուղղվում է ավելացնելով աղ կամ ջուր:

Ճշգրիտ լուծույթներ: Աղերի ճշգրիտ լուծույթներ պատրաստվում են անալիտիկ նպատակների համար: Այդ լուծույթները հիմնականում պատրաստվում են նորմալ խտության: Որոշ ճշգրիտ լուծույթներ անկայուն են պահպանման ժամանակ ն կարող են փոփոխվել լույսի, օդի թթվածնի ն օդում պարունակվող տար եր օրգանական թթուների ազդեցությունից: Ճշգրիտ լուծույթները պար երա ար ենթարկվում են ստուգման: Օրինակ` մանգանաթթվային կալիումի լուծույթը փոփոխվում է լույսի, փոշու ն օրգանական խառնուրդների ազդեցությունից: Ազոտաթթվային արծաթի լուծույթը քայքայվում է լույսի ազգեցությունից: Այդ պատճառով ոչ կայուն աղերի ջրային լուծույթները մեծ քանակությամ պատրաստել ն պահպանել խորհուրդ չի տրվում: Լույսի ազդեցությամ փոփոխվում են հետնյալ աղերի լուծույթները. ՃgNՕ3, KՏՇN, NԷ4ՇNՏ, K1, 12, Էg12, KԽոՕ4, K2Շr2Օ7, K3:FԻ(ՇN)6] ն այլն: Նորմալանոց լուծույթներ Նորմալանոց լուծույթները պատրաստվում են ճիշտ այնպես, ինչպես մոլյարանոց լուծույթները, միայն այս դեպքում 1 մոլի փոխարեն կշռվում է 1 գրամ-էկվիվալենտ նյութ: Եթե անհրաժեշտ է 0,5 նորմալանոց կամ դեցինորմալանոց լուծույթ, համապատասխանա ար վերցվում է 0,5 կամ 0,1 գրամ - էկվիվալենտ: Եր պատրաստվում է ոչ թե 1 լիտր այլ ավելի քիչ, օրինակ` 100 կամ կամ մասը, 250 մլ, ապա վերցվում է պահանջվող նյութի քանակի որն անհրաժեշտ է 1 լիտր լուծույթ պատրաստելու համար:

ԳԼՈՒԽ 19. ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ԱՐԳԱՍԻՔՆԵՐԻ

ԱՆԱԼԻԶԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ

ՄԻՋԻՆ ՆՄՈՒՇԻ ՎԵՐՑՆԵԼՆ ՈՒ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄՆ ԱՆԱԼԻԶԻ

Տեխնոլոգիական, քիմիական ն ակտերիոլոգիական անալիզների համար մթերքից առանձնացվում է փոքր քանակություն, անալիզներ կատարվում ն արդյունքները տարածվում ողջ խմ աքանակի վրա: Պահածոների համասեռ խմ աքանակը կազմված է միննույն տեսակի մթերքից, գտնվում է միննույն չափի տարաների մեջ, արտադրված նույն գործարանի կողմից ն ունի արտադրման նույն ժամկետը: Պահածոների արտադրության մեջ օգտագործվող նյութերը, ըստ միջին նմուշ վերցնելու եղանակի, աժանվում են հետնյալ խմ երի` 1. Հեղուկ - համասեռ նյութեր (քացախաթթու): 2. Հեղուկ - տարասեռ նյութեր ( ուսական յուղեր, հեղուկ վառելիք):

3. 4. 5. 6.

Քսվող կազմություն ունեցող նյութեր (ջեմ, պովիդլո, ժելե): Սորուն նյութեր (աղ, շաքար, ալյուր, ընդեղեն): Պտուղներ ն անջարեղեն: Պահածոներ: Հեղուկ - համասեռ, հեղուկ - տարասեռ նյութերը, քսվող կազմություն ունեցող նյութերը, եթե տարայավորված են, միջին նմուշ վերցվում է տարաներից դատարկման սկզ ում, ընթացքում ն վերջում: Վերցվող միջին նմուշի քանակը կախված է տվյալ մթերքի խմ աքանակի համասեռությունից, չափից, տարայի տեսակից ն որոշումների թվից: Սորուն նյութերից միջին նմուշ վերցվում է զննաձողերի օգնությամ տար եր տեղերից, տար եր պարկերից: Պտուղներից ն անջարեղենից միջին նմուշ վերցվում է այլ կերպ, օրինակ` կարտոֆիլի վագոնի ութ տար եր տեղերից, առանց ջոկելու վերցվում է 200 արմատապտուղ, ընդ որում` յուրաքանչյուր տեղից` 25 - ական արմատապտուղ, իսկ ավտոմեքենայի չորս տար եր տեղից` 50 - ական արմատապտուղ: Պատրաստի պահածոների համասեռ խմ աքանակից. մինչն 1 լ տարողությամ տուփերի դեպքում` վերցվում է 10 նմուշ, 1 լ-ից արձրի դեպքում` 3-5 նմուշ: Եթե խմ աքանակում հայտնա երվում են վնասված տարաներ, ապա վերցվող նմուշների թիվը կրկնապատկվում է: Չորացրած մրգերից ն անջարեղենից, եթե վնասատուներ չեն հայտնա երվում, լայն երան ունեցող, լավ փակվող տուփի մեջ վերցվում է 1200 գ նմուշ, իսկ եթե հայտնա երվում են վնասատուներ, ապա առանձին տուփի մեջ վերցվում է լրացուցիչ 500 գ մթերք` վարակման տոկոսը ստուգելու համար: Թթու դրած անջարեղենի տակառներից միջին նմուշ վերցվում է տար եր տեղերից` 1. Տոմատի համար` 1 կգ պտուղ ն 0,5 լ լուծույթ: 2. Վարունգի համար` 1 կգ պտուղ ն 0,5լ լուծույթ: 3. Կաղամ ի համար` 1 կգ պտուղ ն լուծույթ: Նմուշի նախապատրաստումը քիմիական անալիզի համար Անալիզի համար առանձնացված միջին նմուշի ոլոր տուփերի պարունակությունը` աղկացուցիչ մասերի հարա երությունը որոշելուց հետո, միացնել իրար ն կազմել մեկ ընդհանուր նմուշ: Նմուշը քիմիական անալիզի նախապատրաստելու եղանակը կախված է մթերքի նույթից: Եթե պահածոները նախօրոք չեն ուսումնասիրվել աղկացուցիչ մասերի որոշման համար, ապա տուփերը ացել ն հյութը լցնել հախճապակե թասի մեջ այնպես, որ նրա հետ պինդ մասնիկներ չանցնեն: Պահածոյի պինդ մասը 2 անգամ մանրացնել մսաղացով, խառնել հեղուկ մասի հետ ն տրորել հախճապակե հավանգի մեջ` մինչն միատարր

զանգված դառնալը, ապա տեղափոխել լավ փակվող ապակյա խցան ունեցող տուփի մեջ: Այն պահածոները, որոնց հեղուկ մասը դժվար է անջատել պինդ մասից, ամ ողջովին աղալ մսաղացով: Բանջարեղենի ճաշատեսակային պահածոները, նախքան աղալը, տաքացնել: Միսը, ձուկը, անջարեղենը, պտուղներն ու հատապտուղները կարելի է աղալ մսաղացով, տրորել հավանգի մեջ ն ստանալ միատարր զանգված: Պյուրեանման մթերքները ( անջարեղենի խավիար, տոմատի պյուրե, տոմատի մածուկ, պովիդլո ն այլն) ն մուրա աները լավ խառնել, տրորել հավանգի մեջ ն լցնել լավ փակվող տուփերի մեջ: Մուրա ա եփելիս` պտուղներից կորիզը հեռացնել: Չորացրած մրգերից նս հեռացնել կորիզը, մկրատով մանր մասերի աժանել ն լցնել լավ փակվող տուփերի մեջ: Միջին փորձանմուշի կազմում Միջին փորձանմուշը միջին նմուշից առանձնացվում է հետնյալ կերպ` 1. Մինչն 1 լ տարողությամ թիթեղյա կամ ապակյա տուփերով պահածոներից առանձնացվում է 6 միավոր, որոնցից 2-ը` ֆիզիկաքիմիական անալիզի, 2-ը` ակտերիոլոգիական անալիզի, 2-ը` զգայորոշման համար: 2. Մինչն 3 լ տարողությամ տուփերով պահածոներից առանձնացվում է 3 միավոր: 3. 3 լ-ից արձր տարողությամ տարաների դեպքում առանձնացվում է 1 միավոր: Յուրաքանչյուր ացված միավորի տար եր շերտերից վերցվում է 200 գ նմուշ ն խառնվում իրար: 4. Տակառների ն արկղերի մեջ գտնվող մթերքներից, լավ խառնելուց հետո, վերցվում է 500 գ միջին նմուշ: 5. Էքստրակտներից վերցվում է 300 մլ, իսկ մնացած հեղուկ մթերքներից` 600 մլ:

ՉՈՐ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄ

Չոր նյութեր են անվանում այն ամենը, ինչ մնում է մթերքից խոնավությունը հեռացնելուց հետո: Չոր նյութեր են համարվում ճարպերը, սպիտակուցները, ածխաջրերը ն այլն: Մթերքներում պարունակվող ջրի հեռացումը, որը կատարվում է չոր նյութերի որոշման նպատակով, ավականին դժվար է: Կոլոիդ նույթ ունեցող շատ նյութեր ամուր կապում են ջուրը, որի հետնանքով այն ավելի դժվար է հեռացվում, քան ազատ ջուրը: Ջրի հեռացման չափը կախված է մի շարք գործոններից, այն է` ջերմաստիճանից, ճնշումից, չորացման տնողությունից, մթերքի ադսոր ցիոն հատկություններից ն այլն: Գոյություն ունեն չոր նյութերի որոշման մի շարք եղանակներ` չոր նյութերի որոշումը ար իտրաժային եղանակով ու արագացված եղանակներով, եկումաչափով (ռեֆրակտոմետրով) ն այլն:

Չոր նյութերի որոշման ար իտրաժային եղանակ

1. Անհրաժեշտ սարքերի ն նյութերի նախապատրաստումը: Չորացնող պահարանները պետք է ունենան ջերմակարգավորիչներ: Դրանք անհրաժեշտ է ստուգել առավելագույն ջերմաչափերի օգնությամ ` տաքացման հավասարաչափությունը որոշելու համար (ամիսը մեկ անգամ): Առավելագույն ջերմաչափերը (4-5 հատ) տեղադրում են այն դարակների վրա, որտեղ չորացվում են թասիկները: Առանձին ջերմաչափերի ցուցանիշների տար երությունը պետք է լինի 12-ից ոչ ավելի, հակառակ դեպքում այդպիսի պահարանից օգտվել չի կարելի: Առավելագույն ջերմաչափերի ացակայության դեպքում ստուգումը կարելի է կատարել 4-6 զուգահեռ որոշումների օգնությամ : Զուգահեռ որոշումների տար երությունը չպետք է գերազանցի 0,3 7-ը: 2. Ավազի մաքրումը: Ավազը մաղվում է 4-5 մմ անցքերի տրամագիծ ունեցող մաղով ն թրջվում ջրով: Ավելացվում է աղաթթու (1 : 1) խառնվում ն թողնում ամ ողջ գիշեր: Ավազը լվացվում է նախ` սովորական ջրով` մինչն թթու ռեակցիայի անհետանալը (ստուգում լակմուսի թղթով), ապա` թորած ջրով ն չորացվում, որից հետո դարձյալ մաղվում է 1-1,5 մմ անցքերով տրամագիծ ունեցող մաղով ու շիկացվում օրգանական նյութերը հեռացնելու նպատակով: Մաքրած ավազը պահվում է փակ ամանում: 3. Էքսիկատորների ներքնի մասը պետք է լցված լինի չոր կալցիում քլորով կամ խիտ ծծմ ական թթվով (1,84 տես. կշռով): Էքսիկատորի եզրերը պատվում են վազելինով: 4. Որոշման նկարագրությունը: Մաքուր ն չոր յուքսայի մեջ լցնում են մաքրած ավազ, տեղադրում են ապակյա ձող, ոլորը միասին չորացնում են, հովացնում էքսիկատորում ն կշռում անալիտիկ կշեռքով մինչն 0,001 գ-ի ճշտությամ : Բյուքսայի մեջ լցնում են անալիզի համար նախապատրաստված նմուշից 5-6 գ, ծածկում են կափարիչով ն դարձյալ կշռում անալիտիկ կշեռքով նույն ճշտությամ : Դրանից հետո աց են անում կափարիչը, զգուշությամ փորձանմուշը խառնում ավազի հետ` հավասարաչափ աշխելով պարունակությունը յուքսայի հատակին: Բյուքսան աց վիճակում տեղադրում են չորացնող պահարանի մեջ ն չորացնում են 4 ժամ 98-100 0C-ում` անջարեղենի, մրգային պահածոների համար: Չորացնելուց հետո յուքսաները հովացնում են էքսիկատորում (մետաղական յուքսաները` 15-20 րոպե, ապակյա յուքսաները ` 25-30 րոպե) ն կշռում: Չոր նյութերի պարունակությունը տոկոսներով հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` Օ  Օ   100 , Ճ 2 Օ1  Օ

որտեղ Օ  յուքսի կշիռը ապակե ձողով ն ավազով, գ, Օ1  յուքսի կշիռն ապակե ձողով, ավազով ն նմուշով` մինչն չորացնելը, գ, Օ 2  յուքսի կշիռն ապակե ձողով ն նմուշով` չորացնելուց հետո, գ:

ՉՈՐ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՈՐՈՇՄԱՆ ԱՐԱԳԱՑՎԱԾ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ

Սովորական չորացման եղանակը ավականաչափ ժամանակ է պահանջում, այդ պատճառով քիմիկատեխնիկական հսկողության ժամանակ (եր կարելի է թույլ տալ մինչն 1 7 սխալ), օգտագործվում են արձր ջերմաստիճանային պայմաններում չորացման արագ եղանակները: Ղրիմի պահածոների գործարանի կողմից ներկայացվել է չոր նյութերի որոշման հետնյալ եղանակը` 6 ուն ունեցող յուղային աղնիքի վրա (տրամագիծը` 220 մմ, արձրությունը` 105 մմ, թասերի տրամագիծը` 35 մմ, արձրությունը` 60 մմ) տեղադրվում են յուքսերը, որոնց մեջ լցված է լինում 20 - 30 գ ավազ, 10 գ մթերք ն դրված է լինում ապակե ձող: Բյուքսի պարունակությունը լավ խառնելուց հետո այն չորացնում են 30 րոպեի ընթացքում: Բաղադրամասերի ն շատ շաքար պարունակող պահածոների համար աղնիքի ջերմաստիճանը պետք է հասնի 150 0C-ի, իսկ անջարեղենային պահածոների համար` 180 0C-ի: Մարխի ն Կոտլայի կողմից մշակվել է թրթնջուկի ու սպանախի ալյուրների չոր նյութերի որոշելու եղանակը մի քանի րոպեում, որն օգտագործվում է արտադրամասային հսկողության համար: Ազ եստյա ցանցի վրա դրվում է հախճապակե եռանկյունի, դրա վրա` ցանց, իսկ վերջինիս վրա` հախճապակե թաս` լցված 5-10 գ ալյուրով: Ցանցի տակ այրվում է գազայրոցը: Կրակը կարգավորվում է այնպես, որ հեղուկը չեռա ն մթերքը չայրվի: Չորացման ավարտը որոշվում է ժամացույցի ապակու օգնությամ , որը ժամանակ առ ժամանակ դրվում է թասի վրա: Եթե ապակու վրա ջրի կաթիլներ են հավաքվում, ուրեմն ամ ողջ ջուրը դեռ չի գոլորշիացել: Փորձանմուշը չորացվում է 5-6 րոպեում: Կշռումը կատարվում է տեխնիկական կշեռքներով: Վալովերի ն Մոյժեսի կողմից առաջարկվել է մի սարք, որի օգնությամ միաժամանակ կարելի է որոշել 5-6 նմուշ անջարեղենային պահածոների կամ կիսապատրաստուկների չոր նյութերի պարունակությունը: Սարքը տեղադրված է էլեկտրասալիկի վրա ն ունի հարմարանքներ` թասերի համար: 5 սմ տրամագծով հախճապակե թասերի մեջ լցվում է 5 գ նմուշ: Չորացումը կատարվում է 200-250 0C ջերմաստիճանի տակ, տնում է 15-20 րոպե: Չորացման վերջը ստուգվում է ժամացույցի ապակու օգնությամ :

ՉՈՐ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄ ՌԵՖՐԱԿՏՈՄԵՏՐՈՎ

Առավել կիրառական է չոր նյութերի որոշումը ռեֆրակտոմետրով: Ռեֆրակտոմետրերը լինում են լա որատոր ն դաշտային: Այս մեթոդը լայնորեն օգտագործվում է նոր տեսակի պտուղների, հատապտուղների, անջարեղենների սելեկցիոն աշխատանքներում եզրակացություններ կազմելիս, ինչպես նան հումքի ն պատրաստի արտադրանքի որակի գնահատման ժամանակ` պահպանումից առաջ ն հետո: Այս մեթոդի էությունն այն է, որ որքան շատ են ջրում լուծված տարեր նյութերը (թթուներ, շաքարներ, դա աղանյութեր), այնքան ուժեղ է լույսի եկումը: Լույսի եկման ցուցիչը չափվում է ռեֆրակտոմետրով: Ռեֆրակտոմետրում ցուցմունքի սանդղակն աստիճանանշված է ըստ լուծված չոր նյութերի պարունակության (տոկոսներով): Որքան միասեռ է լուծույթը, այնքան ճշգրիտ է որոշումը: Ռեֆրակտոմետրով արձր ճշգրտությամ որոշվում են հատկապես շաքարները: Փորձի ընթացքը: Բացել պրիզմայի շարժվող մասը: Անշարժ մասի վրա կաթեցնել 1-2 կաթիլ 20 0C ջերմաստիճանի թորած ջուր: Փակել պրիզմայի շարժվող մասը, ն, նայելով օ յեկտիվով, գտնել մութ ն լուսավոր դաշտերի սահմանը, որը պետք է լինի 0-ական գծի վրա: Պրիզման սր ել չոր թանզիֆով: Այնուհետն չշարժվող պրիզմայի վրա ապակյա ձողով կաթեցնել հետազոտվող նմուշից 1-2 կաթիլ: Աշխատել այնպես, որ ապակյա ձողը չկպչի պրիզմային` քերծվածք չառաջացնելու համար: Եթե հետազոտվող նմուշը հեղուկ չէ, ապա այն պետք է քամել երկտակ թանզիֆով, ընդ որում 12 կաթիլ դեն նետել, հետո 3-4 կաթիլ կաթեցնել պրիզմայի վրա: Պրիզման փակել շարժվող մասով ն նայել օ յեկտիվով` անընդհատ տեղաշարժելով լծակն այնքան ժամանակ, մինչն երեք ընդհատվող գծիկները համընկնեն մութ ն լույս դաշտերի սահմանի հետ: Օ յեկտիվից երնացող դաշտը կազմված է երկու սանդղակներից, որոնցից ձախը ցույց է տալիս եկման ցուցիչի չափը, իսկ աջը` չոր նյութերի ցուցմունքը (տոկոսներով): Այդ սանդղակի վրա աստիճանանշված է 0 - 95 7 աժանմունքներ, ընդ որում` 0-50 7 -ին համապատասխանում է 0,2 7 աժանմունքներ, իսկ 50-95 7-ին` 0,1 7 աժանմունքներ: Չոր նյութերի որոշման ժամանակ ջերմաչափը անպայման պետք է ցույց տա 200C: Իսկ եթե որոշումը կատարվել է ոչ 20 0C-ի պայմաններում, ուրեմն համապատասխան աղյուսակով կատարվում է ուղղում: Դաշտային պայմաններում չոր նյութերի որոշման համար օգտագործվում է դաշտային ռեֆրակտոմետրը: Դաշտում չոր նյութերի որոշման համար ռեֆրակտոմետրից ացի պետք է ունենալ նան դանակ` նմուշ վերցնելու համար, ձեռքի հյութանջատիչ ն խոզանակ` հյութանջատիչը մաքրելու համար: Դաշտային ռեֆրակտոմետրի սանդղակն աստիճանանշված է 0 – 30 7` 1 7 աժանմունքներով: Այս ռեֆրակտոմետրով որոշումը կատար284

վում է հետնյալ կերպ. ացվում է կափարիչը, անշարժ ոսպնյակի վրա կաթեցվում հետազոտվող նմուշից 1-2 կաթիլ, փակվում կափարիչը ն ոսպնյակը թեքվում դեպի լույսը, կատարվում հաշվարկ:

ՅՈՒՂԵՐԻ ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵԹՈԴԸ ՌԵՖՐԱԿՏՈՄԵՏՐԻ

ՕԳՆՈՒԹՅԱՄԲ

Յուղերի քանակի որոշումը ռեֆրակտոմետրով կատարվում է նմուշից յուղի անջատման մեթոդով` մոնո րոմնաֆթալին լուծիչի օգնությամ : Վերցվում է 4 գր փորձանմուշ` ժամացույցի ապակու վրա կամ հախճապակյա թասիկի մեջ: Կշռումը կատարվում է տեխնաքիմիական կշեռքի վրա 0,01 գ ճշտությամ ն տեղափոխվում է հավանգի մեջ, ավելացվում է 4 գ անջուր ծծմ աթթվային նատրիում ն 3 գ ավազ, այդ ամենը լավ խառնվում է 1 րոպե ն ավելացվում է 5 մլ մոնո րոմնաֆթալին: Սկզ ից լցվում է մոնո րոմնաֆթալինի 3 մլ-ը, լավ խառնվում է 1 րոպե, ապա ավելացվում է մնացած 2 մլ-ը ն լավ խառնվում 3 րոպե տնողությամ : Խառնուրդը ֆիլտրվում է ն լուծույթի 1-2 կաթիլ կաթեցվում է ռեֆրակտոմետրի պրիզմայի վրա ն հաստատուն ջերմաստիճանում որոշվում է լույսի շեղման անկյունը: Հաստատուն ջերմաստիճանի ապահովման համար ռեֆրակտոմետրին միացվում է ջուր` ռետինե խողովակների օգնությամ : Ստացված արդյունքները վերահաշվարկվում են 20oC -ի համար: Յուղի քանակը հաշվվում է հետնյալ անաձնով` ՄÉ  մË K Տ  K Տݹ Ճ   100% , Ճ K Տݹ  KÉ որտեղ Մլ  լուծիչի ծավալը, (մլ-ով), մ խ  յուղի խտությունը 20 0C-ում, Ճ  մթերքի կշիռը, գ, K ա  լուծիչի լույսի անդրադարձման գործա-

կիցը 20 0C-ում, K ա  1,6582 , K անդ  լուծույթի լույսի անդրադարձման գործակիցը, որը ստուգվում է ռեֆրակտոմետրով, K լ.  հետազոտվող յուղի լույսի անդրադարձման գործակիցը: Երկու զուգահեռ որոշումների միչն եղած տար երությունը չպետք է անցնի 0,5 7-ից:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԿԱՄ ՏԻՏՐՎՈՂ ԹԹՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄ

Պտուղների համը ն դիետիկությունը պայմանավորված է նան դրանց թթվությամ : Թթվության որոշումը շատ կարնոր է պտուղների որակի գնահատման, պահպանման ն վերամշակման համար: Պտուղներն իրենց մեջ պարունակվող թթուները ծախսում են շնչառության ընթացքում: Դրա համար թթուների քանակության փոփոխությամ

որոշվում է պահպանման ռեժիմը: Պտղահատապտղային կոմպոտների եփման ժամանակ թթվային ցուցանիշները երվում են նորմայի` ավելացնելով շաքար: Բարձր որակի ջեմ, պովիդլո ստանալու համար հումքը պետք է պարունակի 0,9 – 1 7 օրգանական թթուներ: Կաղամ ը թթվեցնելու, վարունգն աղ դնելու, խնձորը թրջելու ժամանակ թթվության փոփոխությամ որոշվում է խմորման ընթացքը: Պտուղներում ն հատապտուղներում տար երվում են տիտրվող ն ակտիվ թթվություններ: Տիտրվող թթվություն է կոչվում մթերքում պարունակվող ոլոր օրգանական թթուները ն դրանց թթու աղերը: Տիտրվող թթվության որոշումը կատարվում է հիմնային լուծույթով նմուշում պարունակվող թթուների չեզոքացմամ (ինդիկատորի ներկայությամ ): Փորձի ընթացքը: Խնձորի ընտրված միջին նմուշն անցկացնել քերիչով, լցնել հախճապակե թասի մեջ ն խառնել` մինչն ստացվի համասեռ զանգված: Հախճապակե թասի մեջ 0,01 գ ճշտությամ կշռել (տեխնիկական կշեռքով) 15 գ միջին նմուշ: Կշռվածքը, առանց կորուստների, տեղափոխել 250 մլ տարողությամ չափիչ կոլ այի մեջ: Հախճապակե թասը թորած ջրով ողողել ն լցնել նույն չափիչ կոլ այի մեջ, որից հետո ավելացնել 100 մլ թորած ջուր: Լրիվ լուծանջատման համար կոլ ան 30 ր տնողությամ տաքացնել ջրային աղնիքի վրա (80 0C): Ջերմաստիճանի չափը ստուգել ջերմաչափով` այն իջեցնելով տաքացվող կոլ այի մեջ: Տաքացնելուց հետո կոլ ան հոսող ջրի տակ հովացնել մինչն սենյակային ջերմաստիճանը: Մինչն նիշն ավելացնել թորած ջուր ն թափահարել: Կոլ այի պարունակությունը թղթե ֆիլտրով ֆիլտրել մաքուր կոնաձն կոլ այի մեջ (250-300 մլ): Ստացված ֆիլտրատն օգտագործվում է հետազոտվող մթերքի տիտըրվող թթվության որոշման համար: Կոնաձն կոլ այի մեջ չափիչ կաթոցիկով լցնել 25 մլ ֆիլտրատ, ավելացնել 2-3 կաթիլ ֆենոլֆտալեին: Տիտրել` յուրետից, կաթիլներով ավելացնելով 0,1 ն հիմքի լուծույթ` մինչն հաստատուն թույլ վարդագույն գունավորումը: Գրանցել ծախսված հիմքի քանակությունը ն տիտրվող թթվության քանակությունը հաշվել հետնյալ անաձնով` k  a  7  100 7,  g  71 որտեղ   տիտրվող թթվության քանակությունը, k -թթվի համապատասխան վերահաշվարկման գործակիցը, 7 - այն ծավալը, որին հասցվում է նմուշը տաքացնելուց հետո, 250 մլ, a -0,1 ն հիմքի ծախսը, մլ, g - նմուշի քաշը, գ, 71 - տիտրման համար վերցված ֆիլտրատի ծավալը, 25 մլ,100 - հաշվարկման համար տոկոսային ազմապատկիչը:

Վերահաշվարկման գործակիցը տար եր թթուների համար տար եր է. խնձորաթթու` 0,0067 քացախաթթու` 0,0060 կիտրոնաթթու` 0,0064 կաթնաթթու` 0,0090 գինեթթու` 0,0075:

ՑՆԴՈՂ ԹԹՈՒՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄ

Ցնդող թթուներն այն օրգանական թթուներն են (քացախաթթու, մըրջնաթթու, պրոպեինաթթու, յուղաթթու), որոնք մթերքում առաջանում են հիմնականում խմորման հետնանքով: Ըստ ցնդող թթուների քանակի` կարելի է դատել մթերքի որակի մասին: Փորձի ընթացքը: Հետազոտվող մթերքից տեխնիկական կշեռքով 0,01 գ-ի ճշտությամ կշռել 10 գ ն առանց կորուստների, տեղափոխել կլորահատակ կոլ այի մեջ (800 մլ տարողությամ ): Ավելացնել 10 մլ թորած ջուր ն 1 մլ 10 7-ոց ֆոսֆորական թթու` ցնդող թթուներն իրենց աղերից անջատելու համար: Եթե հետազոտվում են գինի կամ պտղային հյութեր, ապա կոլ ա է լցվում 50 մլ հետազոտվող լուծույթ: Կոլ ան նախ` կաթիլորսիչի միջոցով միացնել Լի իխի սառնարանին, ապա ռետինե խողովակով` գոլորշագոյացուցիչին: Թորվածքը հավաքել ընդունարանում` 600 մլ նշագծով կոլ այի մեջ: Ամ ողջ հեղուկի կեսը թորելուց հետո գոլորշագոյացուցիչից աց թողնել գոլորշին ն թորումը շարունակել այնքան` մինչն հավաքվի 600 մլ թորվածք: Թորվածքի վրա ավելացնել 4-5 կաթիլ ֆենոլֆտալեին ն տիտրել 0,1 ն հիմքի լուծույթով` մինչն վարդագույն գունավորումը: Ցնդող թթուների քանակը (տոկոսներով), վերահաշվարկած ըստ քացախաթթվի որոշել հետնյալ անաձնով` П  0,25 K  0,0060 100 , Ճ a որտեղ   ցնդող թթուների քանակը, 7, Ï – 0,1 ն հիմքի լուծույթի քանակը, որը ծախսվել է տիտրման ժամանակ, մլ, 0,25 – փորձով հաստատված որոշման գործակից, որը հաշվի է առնում օդից լուծույթ անցած ն 0,1 ն հիմքի լուծույթով տիտրված CՕ2 –ի քանակը, մլ, K 0,1 ն հիմքի լուծույթի վերահաշվարկման գործակից, a - հետազոտվող նյութի զանգվածը:

ԴԱԲԱՂԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ԵՎ ՆԵՐԿԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄ

Դա աղանյութերը ն ներկանյութերը թարմ պտուղ- անջարեղենների ու մի շարք պահածոների որակի գնահատման կարնոր ցուցանիշներ են: Դրանցից են կախված մթերքի տտիպ համը, պայծառ տեսքն ու հաճելի գունավորումը: Դա աղանյութերի ն ներկանյութերի որակական կազմը հայտնա երելու համար օգտագործվում է երկաթի աղերի հետ դրանց սնակապտավուն ն սնականաչավուն գունավորում տալու հատկությունը: Սովորա ար օգտագործվում է երկաթի քլորիդի 3-5 7-անոց լուծույթը: Այդ լուծույթի 5-10 մլ-ի վրա փորձանոթում ավելացվում է մի քանի կաթիլ հյութ: Առաջանում է գունավորում, որի ինտենսիվությունից ելնելով, որոշվում է դա աղանյութերի ն ներկանյութերի առկայությունը: Քանակական որոշման եղանակը հիմնված է թթու միջավայրում կալիումի պերմանգանատի ազդեցությամ դա աղանյութերի ն ներկանյութերի օքսիդացման հատկության վրա: Սակայն կալիումի պերմանգանատի միջավայրում օքսիդանում են ոլոր այն նյութերը, որոնք փոխազդում են կալիումի պերմանգանատի հետ: Դրա համար դա աղանյութերը ն ներկանյութերը նախ` օքսիդացվում են KԽոՕ4-ով, ապա` առանձնացվում ակտիվացված ածուխով, որից հետո նորից օքսիդացվում: Կալիումի պերմանգանատի ծախսի տար երության շնորհիվ հաշվվում է դա աղանյութերի ն ներկանյութերի քանակը: Փորձի ընթացքը: Տրորված միջին նմուշից 15 գ կշռվում է քիմիական աժակով ն, առանց կորուստների տեղափոխվում 250 մլ-ոց կոլ այի մեջ: Բաժակը մի քանի անգամ լավ լվացվում է, պարունակությունը լցվում կոլայի մեջ ն թորած ջրով հասցվում կեսի կամ քիչ ավելի: Կոլ այի մեջ իջեցվում է ջերմաչափ, կոլ ան դրվում ջրային աղնիքի վրա` 30 րոպե տաքացվելով մինչն 80 0C: Այնուհետն այն հովացվում է մինչն սենյակային ջերմաստիճանը, թորած ջրով հասցվում մինչն նիշը, թափահարվում ն թողնվում 5 րոպե: Ստացված զանգվածը ֆիլտրի թղթով ֆիլտրվում է 250 մլ-ոց կոնաձն կոլ այի մեջ: Տիտրումը կատարվում է մոտ 2 լ տարողությամ հախճապակե թասի կամ էմալապատ ամանի մեջ, որտեղ լցվում է 20 մլ ֆիլտրատ, 20 մլ ինդիգոկարմին, 10 մլ ծծմ ական թթու (1 : 4) ն 950 մլ ջուր: Այդ պարունակությունը ապակյա ձողով խառնելով, անընդհատ թափահարելով, տիտրվում է 0,1 ն կալիումի պերմանգանատով: Կապույտ գունավորումը նախ փոխվում է կանաչի, ապա` դեղինի: Տիտրումը համարվում է ավարտված, եթե կալիումի պերմանգանատի անգամ մեկ կաթիլը տալիս է վարդագույն գունավորում, իսկ ամ ողջ հեղուկի դեղնավուն գույնը չի փոխվում: Այս տիտրման ժամանակ կալիումի պերմանգանատը ծախսվում է ոլոր նյութերի, այդ թվում նան դա աղանյութերի ն ներկանյութերի օքսիդացման վրա:

Սկզ նական ֆիլտրատից վերցվում է 40 մլ, տեղափոխվում 100 մլ-ոց չափիչ կոլ այի մեջ, ավելացվում 5 գ ակտիվացված ածուխ ն կոլ ան 10-15 րոպե դրվում եռացող ջրային աղնիքում: Այնուհետն կոլ ան հանվում է ջրային աղնիքից, հովացվում հոսող ջրի տակ, հասցվում մինչն նիշը (250 մլ) ն ֆիլտրվում ծալքավոր ֆիլտրով: Հախճապակե թասի մեջ վերցվում է 50 մլ երկրորդային ֆիլտրատ, ավելացվում 20 մլ ինդիգոկարմին, 10 մլ ծծմ ական թթու (1 : 4) ն 950 մլ ջուր: Տիտրումը կատարվում է այնպես, ինչպես առաջին անգամ: Այս դեպքում կալիումի պերմանգանատը ծախսվում է ոլոր օքսիդացող նյութերի վրա, ացի դա աղանյութերից ն ներկանյութերից, որոնք մնացել էին ակտիվացված ածուխի վրա: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով` a    T  0,00416  օ 100 7,  Է1 որտեղ   դա աղանյութերի ն ներկող նյութերի քանակը, 7, a - KԽոՕ4-ի քանակը, որը ծախսվել է առաջին տիտրացիայի ժամանակ, մլ,  KԽոՕ4-ի քանակը, որը ծախսվել է երկրորդ տիտրացիայի ժամանակ, մլ, T  0,1 ն KԽոՕ4-ի լուծույթի ուղղման տիտրը, օ  ամողջ ծավալը, Է  կշռված նմուշի քանակը, գ, 1  տիտրման համար վերցրած լուծույթի քանակը, մլ, 0,00416 – KԽոՕ4-ի վերահաշվարկման գործակիցը (1 մլ 0,1 ն KԽոՕ4-ը օքսիդացնում է 0,00416 գ դա աղանյութ ն ներկանյութ): Դա աղանյութերի պարունակությունը (7) մի քանի պտուղ-հատապտուղներում Խնձոր Տանձ Բալ Կեռաս Սալոր Դեղձ Ծիրան Սն հաղարջ Կարմիր հաղարջ Ելակ Մորի

0,025 - 0,27 0,015 - 0,17 0,13 - 0,34 0,025 - 0,21 0,05 - 0,11 0,018 - 0,29 0,02 - 0,10 0,33 - 0,42 0,08 - 0,12 0,12 - 0,41 0,13 - 0,30:

ԱՍԿՈՐԲԻՆԱԹԹՎԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄ

Ասկոր ինաթթուն մարդու ն կենդանիների օրգանիզմի համար ամենաանհրաժեշտ նյութերից մեկն է: Բույսերի մեջ նրա քանակությունն այդքան էլ շատ չէ: Այն համեմատա ար ավելի շատ է լինում ույսերի կանաչ

մասերում, քան արմատապտուղներում, պալարներում կամ պտուղներում: Սննդի մեջ ասկոր ինաթթվի ացակայությունն առաջացնում է հիվանդություն` ցինգա: Ասկոր ինաթթուն հակացինգային գործոն է: Մարդու օրգանիզմում վիտամին C-ի օրական նորման կազմում է 5060 մգ: Այն լուծելի է ջրում, շատ զգայուն է օդի թթվածնի ն տաքացման նկատմամ : Ունի վերականգնող հատկություն, այդ պատճառով էլ դրա որոշման մեթոդը հիմնվում է արագ նվազելու հատկության վրա: Վիտամին C-ի որոշման արագացված մեթոդներից հաճախ օգտագործվում է յոդաչափական եղանակը, որի սկզ ունքն ասկոր ինաթթվի օքսիդացումն է յոդով: Ասկոր ինաթթվի օքսիդանալուն պես ավելացվող յոդի չափա աժինը ինդիկատորի օսլայի լուծույթի հետ տալիս է կապույտ գունավորում, որն էլ վկայում է ռեակցիայի ավարտը: Փորձի ընթացքը: Վիտամին C-ի որոշման համար հետազոտվող նմուշն արագ մանրացնել չժանգոտող դանակով: Նմուշից 10 գ կշռել քիմիական աժակով ն անմնացորդ տեղափոխել հավանգի մեջ: Ֆերմենտների ինակտիվացման համար քիմիական աժակը ողողել 20-30 մլ 2,5 7-անոց աղաթթվի լուծույթով: Հավանգում գտնվող կշռվածքը պետք է ծածկված լինի աղաթթվով: Կշռվածքը տրորել հավանգակոթով ն տեղափոխել 100 մլանոց չափիչ կոլ այի մեջ: Հավանգը ողողել թորած ջրով: Կոլ ան թորած ջրով հասցնել նիշին, թափահարել ն 10 րոպե դնել մութ տեղ` ասկոր ինաթթուն լրիվ լուծազատելու համար: Այնուհետն կոլ այի պարունակությունը ֆիլտրել, դրանից 10 մլ լցնել 100 մլ-անոց կոնաձն կոլ այի մեջ` ավելացնելով 1-2 մլ 1 7-անոց օսլայի լուծույթ: Տիտրել 0,001 ն յոդի լուծույթով` մինչն թույլ կապտավուն գունավորումը: Ասկոր ինաթթվի պարունակությունը հաշվվում է հետնյալ անաձնով` a  T  օ  0,088 100 100  մգ / 7, Է1 որտեղ a  տիտրացիայի ժամանակ ծախսված 0,001 ն յոդի լուծույթի քանակությունը, T  0,001 ն յոդի ուղղման տիտրը, օ  ջրի քանակը, 1 տիտրման համար վերցրած լուծույթի քանակը, մլ, Է  նմուշի կշիռ, գ, 0,0088 – վիտամին C-ի քանակությունը գ-ով, որը համապատասխանում է 1 մլ 0,001 ն յոդի լուծույթին:

ԷԹԻԼ ՍՊԻՐՏԻ ՈՐՈՇՈՒՄ ԲԻՔՐՈՄԱՏԻԿ ԵՂԱՆԱԿՈՎ

Պտուղների ն անջարեղենների կենսագործունեության, ինչպես նան պահպանման ընթացքում դրանց հյուսվածքներում հավաքվում են ցնդող օրգանական նյութեր` ացետալդեհիդ, սպիրտ, էթիլեն, տար եր թթուների եթերներ, եթերայուղեր, ցնդող թթուներ, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն նյութափոխանակության համար: Դրանց քանակությունն ազդում է

երքահավաքից հետո պտուղների ն անջարեղենների հասունացման պրոցեսի արագության ն համային ու արոմատիկ հատկանիշների վրա: Մեծ քանակությամ ացետալդեհիդն ու էթիլ սպիրտը թունավոր են ուսական հյուսվածքների համար, վատացնում են պտուղների համային ն մյուս հատկանիշներն ու կտրուկ իջեցնում դրանց դիմադրողականությունը վարակների նկատմամ : Պտուղների ն անջարեղենների ծերացման ժամանակ ոչ լրիվ օքսիդացող մթերքների կուտակումն առաջ է երում ֆիզիոլոգիական ն մանրէա անական հիվանդություններ` նպաստելով դրանց շնչառության պրոցեսի խանգարմանը ն փչացմանը: Պտուղ- անջարեղենների պահպանման ժամանակ որոշվում է էթիլ սպիրտի պարունակությունը: Վերջինս որոշվում է նան պտուղ- անջարեղենների վերամշակումից ստացված մթերքների մոտ: Օրինակ, թրջված խնձորի մեջ էթիլ սպիրտի պարունակությունը չպետք է գերազանցի 2,5 7-ը, հյութերում` 0,3-0,5 7-ը: Էթիլ սպիրտի նշանակալի քանակությունների կուտակումը մի շարք վերամշակված մթերքներում առաջացնում է անցանկալի խմորումներ, որակի անկում ն փչացում: Սպիրտի փոքր քանակությունների պարունակության որոշման համար օգտագործվում է իքրոմատիկ մեթոդը, որը հիմնված է քացախաթթվի, կալիումի իքրոմատի օգնությամ սպիրտի քանակական օքսիդացման վրա (ծծմ աթթվի առկայությամ ): Կալիումի իքրոմատը տրվում է ավելցուկով: Դրա այն մասը, որը չի փոխազդել սպիրտի հետ, կալիումի յոդիտն օքսիդացնում է յոդի: Առանձնացված յոդի քանակն էկվիվալենտ (համարժեք) է չփոխազդած կալիումի իքրոմատին ն որոշվում է հիպոսուլֆիտով տիտրման միջոցով: Փորձի ընթացքը: Մանրացված մթերքից 10 գ կամ հյութի նմուշից 10 մլ առանց կորուստների տեղափոխել 300 մլ-անոց թորման կլոր կոլ այի մեջ: Կոլ այի պարունակությունը հասցնել 150 մլ-ի: Թորման կոլ ան խցանով ն ապակյա խողովակով միացնել Լի իխի սառնարանին: Թորվածքը հավաքել 100 մլ-անոց չափիչ կոլ այի մեջ: Նախ` թորումն անցկացնել ոչ մեծ եռումով, ապա` կրակն ուժեղացնել: Թորումն ավարտվում է, եր կոլայում հավաքվում է 100 մլ թորվածք: 250 մլ-անոց կոնաձն կոլ այի մեջ լցնել 10 մլ 0,2 ն KՇrՕ4-ի լուծույթ, 5 մլ խտացրած Է2ՏՕ4, լավ խառնել ն կաթիլ-կաթիլ ավելացնել (անընդհատ խառնելով) 10 մլ թորվածք: Կոլ այի երանը փակել ժամացույցի ապակիով ն, առանց եռացնելու, տաքացնել 10 րոպե: Այնուհետն լուծույթը 300 մլ ջրով տեղափոխել 500 մլ-անոց կոլ այի մեջ: Կոլ ան ն ժամացույցի ապակին ողողելուց հետո ջուրը 1 գ կալիումի յոդիտի հետ լցնել մեծ կոլ այի մեջ: Կոլ այի երանը փակել ն թողնել 2 րոպե: Արդյունքում սպիրտի հետ ռեակցիայի մեջ չմտած իքրոմատի մնացորդները կալիումի յոդիտն օքսիդացնում են յոդի: Առաջացած յոդը տիտրել 0,1 ն հիպոսուլֆիտի լուծույթով: Եր լուծույթը ձեռք երի դեղին գույն, որպես ին-

դիկատոր ավելացնել 5-6 կաթիլ օսլայի 1 7-անոց լուծույթ: Տիտրել` մինչն ստանա կապտականաչավուն գունավորում: Էթիլ սպիրտի հաշվարկը կատարել հետնյալ անաձնով` Ճ  0,0011  Տ  a  T1  Ե  T2   100 7, որտեղ a  0,2 ն K2ՇrՕ7-ի լուծույթի քանակությունը, վերցված օքսիդացման համար, մլ, T1  0,2 K2ՇrՕ4-ի ուղղման գործակիցը` ազմապատկած 2-ով, Ե  0,1 ն հիպոսուլֆատի լուծույթի քանակությունը` ծախսված տիտրացիայի ժամանակ, մլ, T2  0,1 ն հիպոսուլֆատի ուղղման տիտրը, 0,00115 – 0,1 ն K2ՇrՕ7 լուծույթի վերահաշվարկման գործակիցն է մլ-ով` 1 գ սպիրտի համար (1 մլ լուծույթը օքսիդացնում է 0,00115 գ սպիրտ):

ԿԵՐԱԿՐԻ ԱՂԻ ՈՐՈՇՈՒՄ ՄՈՐԻ ԵՂԱՆԱԿՈՎ

Պահածոների արտադրության մեջ աղն օգտագործվում է որպես պահածոյող նյութ կամ պահածոների աղկացուցիչ մաս: Բարձրորակ մթերք ստանալու համար աղի նորմավորումը պարտադիր չէ: Օրինակ, ըստ ստանդարտի, առաջին տեսակի կաղամ ի թթվում աղի պարունակությոնը պետք է լինի 1,2-2 7, երկրորդ տեսակի թթվում` 2,0-2,5 7, առաջին տեսակի աղ դրած վարունգում` 2,5-3,5 7, առաջին տեսակի աղ դրած տոմատում` 3-5 7: Նատրիումի քլորիդի պարունակության որոշումը հիմնվում է քլորի իոններն արծաթի իոններով նստեցնելու վրա (արծաթի քլորիդի նստվածքի տեսքով): Տիտրման ավարտը որոշվում է արծաթի քրոմաթթվի կարմիր երանգավորումով, որն առաջանում է քրոմաթթվային կալիումի ներկայությամ , եր քլորի ոլոր իոնները կապված են լինում արծաթով: Փորձի ընթացքը: Լավ մանրացրած ն խառնած միջին նմուշից հախճապակե թասի մեջ 0,01 գ ճշտությամ կշռել 10 գ փորձանմուշ քլոր չպարունակող ավազով (5 գ) ն 2-3 մլ թորած ջրով տրորել հախճապակե հավանգի մեջ` մինչն միատարր զանգվածի ստացվելը: Տրորված զանգվածը տաք թորած ջրի օգնությամ հավանգից տեղափոխել 200-250 մլ-անոց չափիչ կոլ այի մեջ: Կոլ այի ծավալի 2/3 մասը լցնել ջրով, լավ թափահարել, թողնել 30 րոպե (ընթացքում եր եմն թափահարել), այնուհետն կոլ ան սառեցնել ջրի տակ, ավելացնել (մինչն նիշը) թորած ջուր, լավ խառնել, ֆիլտրել չոր ֆիլտրի թղթով (չոր աժակի մեջ): Կաթոցիկի օգնությամ ֆիլտրատից վերցնել 20-50 մլ, տեղափոխել կոնաձն կոլ այի մեջ, ավելացնել մի քանի կաթիլ ֆենոլֆտալեին ն լուծույթը չեզոքացնել հիմքի օգնությամ : Նույն կոլ այի մեջ ավելացնել 1մլ 10 7-անոց K2ՇrՕ4-ի լուծույթ ն տիտրել ՃgNՕ3-ի դեցինորմալանոց լուծույթով` մինչն լուծույթի աղյուսի գույն ստանալը: Ռեակցիան ընթանում է հետնյալ կերպ. NaՇ1 + ՃgNՕ3 Հ ՃgՇ1↓+ NaNՕ3

K2ՇrՕ4 + 2ՃgNՕ3 Հ ՃgՇrՕ4↓+ 2KNՕ3

Հաշվարկը կատարել հետնյալ անաձնով` a  T  0,0058  օ 100 , Ճ Է1 որտեղ a  0,1 ն ազոտաթթվային արծաթի (ՃgԷՕ3) քանակը, T  0,1 ն ՃgԷՕ3-ի ուղղման գործակիցը, օ  ամ ողջ ծավալը, 200-250 մլ, Է  նմուշի քաշը, գ, 1  տիտրացիայի համար վերցված ֆիլտրատի քանակը, 0,0058 – 0,1 ն ՃgԷՕ3-ի վերահաշվարկման գործակիցը, գ: NaՇ1 NaՇ1  1 ն,  0,1 ն : Այն ստացվում է այսպես` 5,85 58,5 0,1 ն NaՇ1-ի լուծույթի 1 լ-ում գտնվում է 5,85 գ NaՇ1: 0,1 ն ՃgNՕ3-ի լուծույթ պատրաստելու համար մոլեկուլային կշիռը (107,88 - 14 - 48 169,88 - 170) աժանել 10-ի: 17 գ-ը լուծել 1 լ թորած ջրի մեջ: 0,1 ն ՃgNՕ3-ի ուղղման գործակիցը որոշել NaՇ1-ի 0,1 ն լուծույթով: Այդ լուծույթից վերցնել 10 մլ, որպես ինդիկատոր, ավելացնել K2ՇrՕ4 ն տիտրել ՃgNՕ3-ի լուծույթով մինչն աղյուսի գույն ստանալը: K Մ 10  1 KՄ  K1Մ1 , K  1 1   0,96 : Մ 10,4

Կաղամ 1-ին տեսակ 2-րդ տեսակ

0,7 – 1,5 7 տիտրվող թթվություն, 1,2 – 2,0 7 կերակրի աղ: 1,5 – 2,0 7 տիտրվող թթվություն, 2,0 – 2,5 7 կերակրի աղ:

Վարունգ 1-ին տեսակ 2-րդ տեսակ

0,6 – 1,2 7 տիտրվող թթվություն, 2,5 – 3,5 7 կերակրի աղ: 1,2 – 1,4 7 տիտրվող թթվություն, 3,5 – 5,0 7 կերակրի աղ:

ԾԾՄԲԱՅԻՆ ԱՆՀԻԴՐԻԴԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄ

Պահածոների արտադրության մեջ ծծմ ային անհիդրիդը, որպես հականեխիչ, ունի լայն տարածում: Տաքացման ժամանակ այն հեշտությամ անջատվում է ն թունավոր չէ: ՏՕ2-ը գինեգործության մեջ օգտագործվում է ոչ միայն որպես հականեխիչ, այլ նան որպես հակաթթվեցուցիչ: Ծծմ ային թթուն նպաստում է վիտամին C-ի պահպանմանը, ինակտիվացնելով ֆերմենտային համակարգը, որն օքսիդացնում է այդ վիտամինը: Այն ազդում է նան ներկող նյութերի վրա ն, գունազրկելով մթերքը, կանխում մգացման ռեակցիան: Նշված հատկություններն օգտագործվում են պտուղ- անջա293

րեղենի վերամշակման ժամանակ: Անտիսեպտիկը սննդամթերքից հեռացնելուց հետո վերականգնվում է նրա սկզ նական գույնը: Ծծմ ային անհիդրիդի պահածոյացման աժնեչափը պահածոյացվող զանգվածի նկատմամ կազմում է 0,10-0,15 7: Սննդամթերքը ծծմ ային անհիդրիդով մշակելու պրոցեսը կոչվում է սուլֆիտացում: Սուլֆիտացված մթերքներում ՏՕ2-ի որոշման մեթոդը հիմնված է յոդի լուծույթում ծծմ ային թթվի օքսիդացման վրա: Կապված ՏՕ2-ը հիմքի ազդեցությամ նախապես ազատվում է: Զուգահեռ անց է կացվում ստուգողական տիտրում ֆորմալինի լուծույթով, որը կապում է ծծմ ական թթուն: Այս դեպքում յոդի լուծույթն օքսիդացնում է միայն այլ միացություններ: Յոդի ծախսի տար երությամ էլ որոշվում է ծծմ ային անհիդրիդի պարունակությունը: Տիտրումը կատարվում է թթվային միջավայրում: Փորձի ընթացքը: Տեխնիկական կշեռքի վրա կշռել 20 գ խնձորի կամ տանձի պյուրե: Կոլ այի պարունակությունը թափահարել, թողնել 30 րոպե (պար երա ար թափահարելով), NaՇ1-ով կամ թորած ջրով երել նիշի ն թանզիֆով ֆիլտրել 250 մլ-անոց կոնաձն կոլ այի մեջ: Երկու կոնաձն կոլաների (250 մլ-անոց) մեջ կաթոցիկով լցնել 50-ական մլ ֆիլտրատ: Յուրաքանչյուր կոլ ային ավելացնել 2 մլ 1 ն NaՕԷ-ի լուծույթ, փակել կոլ ան խցանով ն թողնել 5 րոպե: Այնուհետն 1 : 3 հարա երությամ ավելացնել 10 մլ Է2ՏՕ4, որը նպաստում է ՏՕ2-ի օքսիդացմանը: Կոլ այի մեջ ավելացնել 1 մլ 40 7-անոց ֆորմալինի լուծույթ, որը կապում է ՏՕ2-ը, թողնել 10 րոպե: Այնուհետն տիտրել 0,02 ն յոդի լուծույթով` օսլայի լուծույթի ներկայությամ ` մինչն կապույտ գունավորումը: ՏՕ2-ի պարունակությունը հաշվել հետնյալ անաձնով` a  T  0,00064  օ 100 , Ճ Է1 որտեղ a  ծախսված յոդի լուծույթների տար երությունը 1-ին ն 2-րդ տիտրումների ժամանակ, T  0,02 ն 12-ի ուղղման գործակիցը (տիտրը), օ  ամ ողջ պարունակության ծավալը, մլ, Է  մթերքի քաշը, 1  տիտրման համար ֆիլտրատի ծավալը, մլ:

ԱԾԽԱՋՐԱՏՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄ

Ցիանիդային մեթոդ Ածխաջրատները ուսական ծագում ունեցող նյութեր են, որոնց քանակական որոշումը կարնոր նշանակություն ունի մթերքի որակի գնահատման համար: Մեթոդը հիմնված է հիմնային միջավայրում կարմիր ն դեղին արյան աղերի վերականգնման վրա: Փորձի ընթացքը: Հետազոտվող մթերքի միջին նմուշը տրորել հախճապակե թասի մեջ կամ անցկացնել մսաղացով ն լցնել նախօրոք կշռված թասի մեջ: Կշռումը կատարել տեխնիկական կշեռքով: 25 գ կշռվածքը, ա294

ռանց կորուստի, լցնել 200 մլ-անոց չափիչ կոլ այի մեջ, մնացորդը մի քանի անգամ լվանալ թորած ջրով, ընդ որում` կոլ ան 2/3-ից ավելի չպետք է լցվի: Եղած թթուները չեզոքացնելու համար կոլ ան լավ թափահարել ն ավելացնել մի քանի կաթիլ 10 7-անոց հիմք: Չեզոքացված զանգվածը տաքացնել ջրային աղնիքում (80 0C)` 30 րոպե անընդհատ խառնելով: Կոլ ան հանել աղնիքից, հեռացնել ջերմաչափը, ողողել թորած ջրով, ողողվածքը լցնել կոլ այի մեջ ն հովացնել հոսող ջրի տակ` մինչն սենյակային ջերմաստիճանի հասնելը: Կոլ այի մեջ ավելացնել 5 մլ քացախաթթվային կապար, թափահարել ն թողնել, որ նստվածքն անջատվի: Եթե պղտորություն է նկատվում, նորից թափահարել, անընդհատ ավելացնել 1 մլ քացախաթթվային կապար` մինչն լուծույթը լրիվ պարզվի: Այնուհետն կոլ ան լավ թափահարել, թողնել 15 րոպե: Զգուշությամ ` կաթիլ առ կաթիլ ավելացնել 5 մլ Na-ի սուլֆատ կամ Na-ի ֆոսֆատ, խառնել, ավելացնել նս 1 կաթիլ (նստվածքը լրիվ անջատելու համար): Կոլ այի պարունակությունը հասցնել մինչն նիշը, փակել կափարիչով, թափահարել, թողնել նստվածքը լրիվ անջատվի ն ֆիլտրել: Այս ֆիլտրատը նշանակել Ճ տառով: Դրանում որոշել մոնոշաքարները, այնուհետն այն ենթարկվում է ինվերսիայի, որից հետո որոշել սախարոզը: Ֆիլտրատից լցնել յուրետի մեջ: 100 մլ-անոց կոնաձն կոլ այի մեջ լցնել 20 մլ 1 7-անոց կարմիր արյան աղ K3FԻ(ՇN)6 (ցիանաերկաթական կալիում), ավելացնել 2,5 ն 5 մլ KՕԷ, հասցնել եռման ն եռացող խառնուրդին ավելացնել 1 կաթիլ մեթիլեն կապույտ: Եռման վիճակում կատարել տիտրում` մինչն անհետանա կապույտ գույնը: Շաքարների պարունակությունը հաշվարկել հետնյալ անաձնով. K  20,12  0,035  Ճ   a Ճ , 8  Ճ  10 որտեղ Ճ  շաքարի քանակը, K  1 7-անոց K3FԻ(ՇN)6-ի ուղղման գործակիցը տիտրի մոտ, 20,12 – ն 0,035 – էմպիրիկ գործակիցներ, Ճ  ֆիլտրատի քանակը, որը ծախսվել է տիտրման համար, a  նոսրացված ֆիլտրատի ծավալը, 8  կշռված նմուշի չափը, 20,12 + 0,035Ճ – ինվերտ շաքարի քանակը ֆիլտրատի յուրաքանչյուր 1 մլում, որը ծախսվել է տիտրման ժամանակ, մգ: Սախարոզի որոշումը: Սախարոզը որոշելու համար Ճ ֆիլտրատը ենթարկել ինվերսիայի: 100 մլ-անոց չափիչ կոլ այի մեջ վերցնել 50 մլ ֆիլտրատ, ավելացնել 5 մլ 1,19 տես. կշռով աղաթթու ն, հաճախակի խառնելով, 8 րոպե տաքացնել ջրային աղնիքում (68-700 C): Ջերմաչափը հանել կոլայից, ողողել, հոսող ջրի տակ հովացնել մինչն սենյակային ջերմաստիճանը ն չեզոքացման նպատակով ավելացնել չոր սոդա (Na2ՇՕ3)` մինչն լակմուսի թուղթը կապտի: Սոդան ավելացնել շատ քիչ քանակով, որպեսզի լուծույթը չփրփրի ն չթափվի: Չեզոքացումը կատարել այնքան ժամանակ` մինչն դադարի CՕ2 -ի անջատումը:

Չափիչ կոլ այի պարունակությունը թորած ջրով հասցնել մինչն նիշը: Եթե նստվածք է առաջանում, նշանակում է` այն ֆիլտրվում է: Այս լուծույթը պայմանականորեն նշանակել 8-ով: Շաքարի որոշման հետագա ընթացքը նույնն է, ինչ որ լուծույթինը: Միայն հաշվարկման ժամանակ արդյունքը պետք է կրկնապատկել` Շ12Է22Օ11 + Է2Օ Հ Շ6Է12Օ6 + Շ6Է12Օ6 սախարոզ գլյուկոզ ֆրուկտոզ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ ՄԱՍԵՐԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԶՏԱՔԱՇԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Պահածոների աղկացուցիչ մասերի հարա երության որոշումը կատարել` ա) ձկան պահածոներում` պատրաստելուց հետո 70 օրից ոչ շուտ: ) մարինադներում, կոմպոտներում` 15 օրից ոչ շուտ: գ) մնացած տեսակի պահածոներում` 10 օրից ոչ շուտ: Բաղկացուցիչ մասերի հարա երության ն զտաքաշի որոշումը միջին նմուշում առանձնացված յուրաքանչյուր տուփի համար կատարել առանձին: Որոշման արդյունքները նս հաշվարկել առանձին: Կոմպոտների, անջարեղենի պահածոների ն մարինադների մեջ վերը նշված ցուցանիշները որոշել հետնյալ կերպ: Դրսից լավ մաքրած փակ տուփը կշռել մինչն 0,5 գ-ի ճշտությամ (1 կգ-ից ավելի կշիռ ունեցողները` 1 գ-ի ճշտությամ ), տուփը ացել ն ամ ողջ պարունակությունը տեղափոխել հախճապակյա թասի վրա դրված մաղի մեջ: Այդպես թողնել 10 րոպե: Մաղը պետք է ունենա 20-30 սմ տրամագիծ, 10-15 սմ արձրություն: Ցանցը պետք է պատրաստված լինի 2,5-3 մմ հաստություն ունեցող լարից ն 1 սմ2 մակերեսի վրա ունենա 4 անցք: 10 րոպե հետո թասը հեղուկի հետ կշռել ն որոշել հեղուկ մասի կշիռը (դրա համար պետք է ունենալ դատարկ թասի կշիռը): Ապա կշռել դատարկ, լվացած ն չորացրած տուփը ն որոշել մթերքի զտաքաշը: Պահածոյի զտաքաշից հանելով նրա հեղուկ մասի քաշը` կարելի է որոշել պտուղների ն անջարեղենի քաշը ն տոկոսային պարունակությունը: Մուրա աների, ջեմի ն պովիդլոյի մեջ վերոհիշյալ ցուցանիշները որոշել հետնյալ կերպ: Միջին նմուշից վերցնել 200 գ մուրա ա, կշռել մինչն 0,5 գ-ի ճշտությամ : Կշռված մուրա ան տաքացնել ջրային աղնիքի վրա մինչն 60 0C, ապա տեղափոխել 20 սմ տրամագիծ ունեցող մաղի մեջ, որը պատրաստված է 2,5-3 մմ տրամագիծ ունեցող լարից ն 1 սմ2 մակերեսի վրա ունի 4 անցք: Մաղի վրա թողնելով 5 րոպե` թույլ տալ, որ օշարակը հոսի նախօրոք կշռված թասի մեջ: Կշռել հախճապակյա թասը օշարակով ն որոշել պտուղների ն օշարակի կշիռների հարա երությունը:

Եթե մուրա ան լցված է փոքր թիթեղյա կամ փոքր ապակյա տուփերի մեջ, ապա նրա աղկացուցիչ մասերի անալիզը կատարել ամ ողջ պարունակության համար: Տակառի մեջ լցված մուրա այի, ջեմի կամ պովիդլոյի անալիզի համար առանձնացնել 2-3 տակառ ն լրիվ քաշը որոշելուց հետո դատարկել այլ ափսեի կամ տակառի մեջ, յուրաքանչյուր տակառի պատերը քերել փայտե թիակով, լվանալ տաք ջրով, չորացնել ն կշռել: Զտաքաշը որոշել լրիվ քաշի ն տակառի քաշի համեմատությամ : Պտղահատապտղային ն անջարեղենի հյութերի, կծու տոմատ-սոուսի համար, որոնք լցված են մինչն 1 լ տարողությամ տարայի մեջ, որոոշել ոչ թե մթերքի քաշը, այլ ծավալը: Այդ նպատակով տուփի կամ շշի պարունակության ջերմաստիճանը հասցնել 200C-ի ն լցնել չափիչ գլանի մեջ: Տարան կափարիչի հետ լվանալ 2-3 անգամ` 25 մլ թորած ջրով, լվացման ջրերը լցնել նույն չափիչ գլանի մեջ, 3 րոպե հետո նշել գլանի պարունակության ծավալը: Ընդհանուր ծավալից հանելով թորած ջրի ծավալը` մլ-ով հաշվել մթերքի ծավալը: Անջատված փորձանմուշները կարելի է օգտագործել ստանդարտով նախատեսված ոլոր անալիզների համար: Կոշտ կամ չոր մթերքները (չորացրած անջարեղեն, չոր ընդեղեններ, ձավար, չոր ոլոռ, կոշտ աղ ն այլն) մանրացնել լա որատոր աղացի օգնությամ : Արմատապտուղները ն անջարեղենը (կարտոֆիլ, գազար, դդմիկ ն այլն) կեղնից մաքրելուց հետո քերել քերիչով, լցնել հախճապակե թասի մեջ ն լավ խառնել: Պտուղները ն հատապտուղները մշակել նույն ձնով, հեռացնելով պտղակոթը, կորիզը, իսկ ցիտրուսայինների` նան կեղնը: Յուրաքանչյուր փորձանմուշ վերցնելուց առաջ ամ ողջ զանգվածը լավ խառնել:

ՏԱՐԱՅԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՏԵՍՔԻ, ՀԵՐՄԵՏԻԿՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԹԻԹԵՂՅԱ

ՏՈՒՓԵՐԻ ՄԱԿԵՐԵՍԻ ՎԻՃԱԿԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Տարայի արտաքին տեսքի ստուգումը Տարայի արտաքին տեսքի ստուգման ժամանակ նշել` ա) պիտակի առկայությունը ն վիճակը, դրա վրա եղած մակագրության ովանդակությունը: ) տարայի (թիթեղյա ն ապակյա տուփերի, տակառների, ալոնների) արտաքին տեսքը, անզեն աչքով տեսանելի արատների առկայությունը, որոնք են` հերմետիկության խախտում, ուռած կափարիչներ, հոսք ն այլն: Թիթեղյա տուփերի համար հատկապես նշել իրանի հատակի դեֆորմացիան, կոռոզիայի հետքերը ն տարածվածությունը, կափարիչի ն հատակի կարերի արատները, իսկ տակառների համար` դողերի դրությունը, հոսքի առկայությունը:

Տուփերի հերմետիկության ստուգումը

Թիթեղյա տուփերի հերմետիկության ստուգումը օդի դատարկման միջոցով (ար իտրաժային մեթոդ) Տուփերը տեղավորել 70-80 0C տաքություն ունեցող ջրի մեջ, 3 րոպե հետո հանել, մաքուր սր ել չոր լաթով: Կարերը մաքրել ենզինի մեջ թրջած ամ ակով, որից հետո տուփը փաթաթել փափուկ, սպիտակ թղթով ն երկու ծայրերին հագցնել ռետինե օղակներ: Այդ ձնով նախապատրաստված տուփը տեղավորել հերմետիկ փակվող անոթի մեջ, որտեղ վակուում պոմպի միջոցով ճնշումը հասցնել 745-750 մմ սնդիկի սյան: Տուփերը անոթի մեջ պահել 2-3 րոպե: Եթե տուփը հերմետիկ չէ, ապա թղթի վրա մնում են տուփից դուրս եկած ճարպի, հյութի կամ աղաջրի հետքեր:

Թիթեղյա ն ապակյա տուփերի հերմետիկության ստուգումը Բոմ ագոյի ապարատի օգնությամ Բոմ ագոյի ապարատը աղկացած է երկու մասից` հերմետիկ փակվող ռեզերվուարից ն մխոցային պոմպից: Սարքի ապակյա անոթի մեջ լցնել 15 րոպե թարմ եռացրած ն մինչն 40-50 0C սառեցրած ջուր` մինչն տուփերը ամ ողջովին խորասուզվեն ջրի մեջ: Անոթի մեջ տեղավորել ենզինի մեջ թրջած լաթով նախապես լավ մաքըրված տուփերը (երեքից ոչ ավել): Անոթը հերմետիկ փակել կափարիչով ն պոմպի օգնությամ անոթի ներսում ստեղծել վակուում` մինչն 500 մմ սնդիկի սյուն: Տուփերի հերմետիկությունը հաստատվում է, եր դրանցից օդի պղպջակներ դուրս չեն գալիս: Ոչ հերմետիկ է այն տուփը, որից օդի շիթ կամ օդի պղպջակներ են դուրս գալիս:

Տուփերի հերմետիկության ստուգումը տաք ջրի մեջ ընկղմելու եղանակով Թիթեղյա տուփերը ազատել պիտակներից ն դնել եռացրած ջրի մեջ, որի կշիռը 4 անգամ ավելի պետք է լինի տուփերի կշռից, որպեսզի 20-30 մմ շերտով ծածկի տուփերը: Ջրի ջերմաստիճանը` տուփերը ընկղմելուց հետո, պետք է լինի ոչ պակաս 85 0C-ից: Տուփերը 5-7 րոպե պահել ջրի մեջ: Օդի պղպջակների երնալը ապացույց է այն անի, որ տուփերը հերմետիկ չեն: Մինսկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում տարաների հերմետիկության որոշման համար օգտագործում են էքսիկատոր, որը կափարիչի վրա ունի ծորակ: Ծորակը ռետինե խողովակով միացվում է Կոմովսկու պոմպին: Ջրով լցված էքսիկատորի մեջ ընկղմել տուփը, հերմետիկ փակել ն օդը պոմպով դուրս հանել: Եթե տուփը հերմետիկ չէ, օդը պղպջակների ձնով դուրս է գալիս:

Թիթեղյա տուփերի ներքին մակերեսի վիճակի ստուգումը Թիթեղյա տուփերի ներքին մակերեսի վիճակի ստուգումը կատարել տուփերը դատարկելուց, լվանալուց ն անմիջապես չորացնելուց հետո: Նշել մութ ծերի առկայությունը ն տարածման աստիճանը, որը ծծմ ային կամ այլ միացությունների առաջացման հետնանք է: Նշել նան կոռոզիայի հետքերի առկայությունը ն տարածումը, տուփի ներսը հոսած զոդող նյութի առկայությունը, լաքի կամ էմալի պահպանման վիճակը լաքապատված տուփերի ներսում, տուփերի հատակի ն կափարիչի մոտ սետինյա մածուկի վիճակը:

ԲՋՋԻ ՕՍՄՈՏԻԿ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. 2. 3. 4.

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր Օսմոսի երնույթը: Օսմոտիկ ճնշման կախվածությունը լուծույթների խտությունից ն ջերմաստիճանից: Պլազմոլիզ ն տուրգոր: Օսմոսի երնույթի նշանակությունը պահածոների արտադրության մեջ: Օսմոս

Օսմոսի երնույթը ջջի կիսաթափանց թաղանթի (մեմ րանի) միջով լուծիչի մոլեկուլների թափանցումն է փոքր խտության լուծույթից դեպի մեծ խտության լուծույթ: Եթե խտությունների տար երություն չկա, ապա օսմոսը ացակայում է ն այդպիսի լուծույթները կոչվում են իզոօսմոտիկ: Պահածոների արտադրությունում օսմոսի երնույթը նկատվում է մուրա աների եփման, կոմպոտների պատրաստման ժամանակ, եր պտուղներից հեղուկի մի մասն անցնում է շաքարի լուծույթ: Լուծույթների մեջ լուծված նյութի առաջացրած ճնշումը կոչվում է օսմոտիկ ճնշում: Որքան մեծ է լուծված նյութի խտությունը, այնքան մեծ է լինում օսմոտիկ ճնշումը: Պատրաստի մուրա աներում օշարակի արձր խտության շնորհիվ, ուսական ն ակտերիալ ջիջները ենթարկվում են 350-550 մթն. օսմոտիկ ճնշման: Օսմոտիկ ճնշման մեծությունը կախված է նան ջերմաստիճանից: Որքան արձր է լուծույթի ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է օսմոտիկ ճնշումը: Հասուն պտուղ անջարեղենների կենդանի ուսական ջիջներում օսմոտիկ ճնշումը տատանվում է 5-10 մթն-ի սահմաններում: Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել թափանցելիության ազդեցությունը ջջի օսմոտիկ հատկությունների վրա: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Ճակնդեղ, քիմիական աժակներ` 4 հատ 100 մլ ծավալով, կոլ ա` թորած ջրով, 20 7 աղի կամ շաքարի լու299

ծույթ, տեխնա-քիմիական կշեռք, կշռաքարեր, ռեֆրակտոմետր, կաթոցիչ ն դանակներ: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Մաքրված ճակնդեղը կտրատել խորանարդաձն 12121սմ չափերով ն լավ լվանալ սառը ջրով: Երկու մաքուր չոր քիմիական աժակների մեջ կշռել 10-ական գրամ ճակնդեղ, իսկ մնացած մասը լցնել ցանցի վրա ն իջեցնել եռացող ջրի մեջ, ենթարկել ջրախաշման 5 ր տնողությամ : Ջրախաշումից հետո ճակնդեղը հովացնել ն մնացած 2 քիմիական աժակների մեջ կշռել 10 գրամ քանակությամ : Բաժակները միաժամանակ լցնել 10 մլ ջուր ն 10 մլ կերակրի աղի 20 7-անոց լուծույթ` հետնյալ հերթականությամ ` 1. 1-ին աժակ` ջրախաշման չենթարկված ճակնդեղ ն ջուր: 2. 2-րդ աժակ` ջրախաշված ճակնդեղ ն ջուր: 3. 3-րդ աժակ` ջրախաշման չենթարկված ճակնդեղ ն 20 7-անոց կերակրի աղի լուծույթ: 4. 4-րդ աժակ` ջրախաշված ճակնդեղ ն կերակրի աղի 20 7-անոց լուծույթ: Լցնելուց հետո աժակները թողնել 30 րոպե, այնուհետն աժակների պարունակությունը թափահարել ն ռեֆրակտոմետրով որոշել առանձին յուրաքանչյուր աժակի մեջ եղած լուծույթի ն առանձին ճակնդեղի չոր նյութերի տոկոսը: Ստացված տվյալները ենթարկել անալիզի ն անել հետնություններ:

ԳԼՈՒԽ 20. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԵՎ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ

ՀՈՒՄՔԻ ԿԵՂԵՎԻ ՄԱՔՐՄԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Հումքի կեղնի մաքրման նպատակները: Կեղնի մաքրման մեխանիկական (ընդհատ) եղանակները: Կեղնի մաքրման մեխանիկական (անընդհատ) եղանակները: Ջերմային մաքրման տեսակները: Ջերմային մաքրման եղանակի էությունը: Կեղնի մաքրման քիմիական եղանակը: Քիմիական մաքրման տնողության կախվածությունը ջերմաստիճանից ն լուծույթի խտությունից: Կեղնի մաքրումը արագ սառեցնելով ն տաքացնելով: Կեղնի մաքրման ժամանակ տեղի ունեցող կորուստների չափը ն դրանց որոշումը:

Հումքի կեղնը մաքրվում է այն արտադրատեսակների համար, որոնցում պտղակեղնի առկայությունը ցանկալի չէ: Կեղնի մաքրումն արագացնում է դիֆուզիոն պրոցեսները, օգնում է պահածոյի տուփում հումքը առավել կիպ դասավորելուն ն այլն: Պտուղ- անջարեղենների կեղնը մաքրվում է տար եր եղանակներով, այն է` մեխանիկական, ջերմային ն քիմիական: Մեխանիկական մաքրում: Որոշ պտուղ- անջարեղեններից կեղնի մաքրումն իրականացվում է ընդհատ ն անընդհատ գործողության տար եր մեխանիկական մեքենաների օգնությամ : Ընդհատ գործողության մեքենաներից է կար որունդային լվացող մեքենան, որն օգտագործվում է արմատապտուղների (գազար, սպիտակ արմատիք, ճակնդեղ, կարտոֆիլ) մաշկը մաքրելու համար: Մեքենայի աշխատանքը հիմնված է շփման վրա, որն իրականանում է մետաղական գլանաձն իրանի ներքնում տեղադրված պտտվող սկավառակի միջոցով: Պտտվող սկավառակը ն գլանի պատերը պատված են քերող նյութով: Արմատապտուղների մաքրման միջին տնողությունը կազմում է 1-1,5 րոպե, մեքենայի արտադրողականությունը` 50-600 կգ/ժամ: Կարտոֆիլի մաքրման համար օգտագործում են անընդհատ գործող ՔÍÀ-600 մեքենան: Կարտոֆիլը մաքրվում է քերող մակերնույթ ունեցող գլանիկներով, որոնք հագցված են պտտվող սռնիների վրա: Արմատապտուղները գլանիկների վրա շարժվում են զիգզագաձն, շարժման ընթացքում մաշկը լրիվ մաքրվում է արմատապտղի ն քերող նյութի շփման շնորհիվ, մաքրված կեղնը հեռացվում է ցնցուղներով, ջրի շիթի օգնությամ : Պտղամսի կորուստ համարյա չի լինում, մեքենայի արտադրողականությունն է 600 կգ/ժամ: ՔԹ-1 ն ÏԹ-2 մեքենաները նախատեսված են խնձորի կեղնի մաքրման համար, սարքերի առանձնահատկությունն այն է, որ կեղնի մաքրման հետ միասին պտուղը աժանվում է մասերի, միաժամանակ հեռացվում է սերմնա ունը: Սոխի մաքրման համար օգտագործվում է պննմատիկ սոխ մաքրող մեքենա, որն իրենից ներկայացնում է գլանաձն մետաղական իրան, որի ներքնում պտտվում է քերող նյութով պատված սկավառակ: Սկավառակից վեր տեղադրված է սեղմված օդի խողովակը, որի միջով կոմպրեսորով մեծ արագությամ օդ է մղվում, օդը օգնում է պոկված կեղնի հեռացմանը: Տեղակայանքը ընդհատ գործողության է, սոխը մեքենա է տրվում հավաքարանից չափարկիչի օգնությամ ` 6-ական կգ: Տեղակայանքի արտադրողականությունն է 500 կգ/ ժամ: Ջերմային մաքրում: Ջերմային մաքրման էությունը կայանում է նրանում, որ հումքը ենթարկվում է կարճատն արձր ջերմաստիճանային ազդեցության ն անմիջապես մշակվում սառը ջրով: Ջերմության ազդեցությունից պտուղ- անջարեղենների մաշկի տակ գտնվող պրոտոպեկտինը վերածվում է լուծելի պեկտինի, որի շնորհիվ ենթամաշկային շերտը փափկում է ն կեղնը

համեմատա ար հեշտությամ հեռացվում: Այս եղանակով առավել հաճախ հեռացվում է տոմատի, կարտոֆիլի, գազարի ն այլն կեղնը: Հումքի ջերմային մշակումը տաք ջրով կատարվում է ջրախաշիչներում, իսկ սուր գոլորշիով` շոգեհարիչներում: Տոմատի պտուղների ջրախաշումը 95-98 0C տաք ջրով տնում է 1-2 րոպե, սուր գոլորշիով 10-20 վրկ: Շոգեհարումը նպաստում է էքստրակտիվ նյութերի կորուստների պակասեցմանը: Դժվար հեռացվող կեղնով պտուղ- անջարեղենները հատուկ ապարատներում ենթարկվում են շոգեհարման արձր ճնշման 115-120 0C-ի գոլորշիով: Ջերմային մշակման եղանակներից է նան մաշկի էլեկտրաայրումը ն գազայրումը 1000 0C-ի պայմաններում: Այրման նպատակով օգտագործվում են արձր ջերմաստիճան ունեցող ծխագազերը: Նման արձր ջերմաստիճանի կարճատն ազդեցությամ պտուղ- անջարեղենների մաշկը շատ արագ այրվում է, իսկ պտղամիսը չի վնասվում, այրված կեղնը պտղից հեռացվում է լվանալով, կիրառելով այնպիսի մեքենաներ, որոնք ստեղծում են թույլ շփում: Քիմիական մաքրում: Որպես կանոն` քիմիական մաքրումը համընկնում է ջերմային մշակման հետ: Քիմիական մաքրման եղանակներից է պտուղների մշակումը կաուստիկ սոդայի 157-անոց տաք լուծույթի շիթով` մինչն 30 վրկ տնողությամ կամ պտուղ- անջարեղենների ընկղմումը 3-5 7 -անոց կաուստիկ սոդայի եռացող լուծույթի մեջ 0,5-1 րոպե տնողությամ : Քիմիական մաքրման եղանակ է նան պտուղների ընկղմումը կալցիումի քլորիդի 60 7-անոց լուծույթի մեջ 127 0C-ի պայմաններում 15-16 վրկ տնողությամ : Պտուղ- անջարեղենները կաուստիկ սոդայի կամ կալցիումի քլորիդի լուծույթով մշակելուց հետո լավ լվացվում են: Տոմատի պտուղներից մաշկի հեռացման համար կիրառելի է արագ սառեցման ն անմիջապես տաքացման եղանակը: Այդ նպատակով տոմատի պտուղները ընկղմում են –10 - –15 0C ջերմություն ունեցող աղաջրի մեջ, այնուհետն 30-65 0C-ի ջրի մեջ: Արդյունքում` լվանալով կարելի է հեշտությամ հեռացնել այդ պտուղների մաշկը: Փորձի նպատակը: Փորձի նպատակը հետնյալ հարցերի պրակտիկ մշակումն է` ա) Հումքի ստացումը ն նախապատրաստումը մաքրելուց առաջ: ) Մեխանիկական մաքրում: գ) Քիմիական մաքրում: դ) Մաքրումը գազայրոցի վրա: ե) Մաքրման տար եր եղանակների ժամանակ տեղի ունեցող մնացորդների ն թափոնների տոկոսի որոշումը:

Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: 1.

Հումքի նախապատրաստում. ոչ պիտանի հումքի ջոկում, ճակնդեղի պոչերի կտրատում ն լվացում ջրում, սոխի վերջավորությունների կտրատում, կարտոֆիլի տեսակավորում ըստ չափերի` մանր ն մեծ: 2. Մեխանիկական մաքրման ուսումնասիրություն. տեսակավորված կարտոֆիլը` սկզ ից մանր, ապա խոշոր, մաքրվում է կար որունդային մաքրող մեքենայով 2 րոպե տնողությամ : Որոշվում է կորուստների տոկոսը: 3. Քիմիական մաքրման ուսումնասիրություն. նախապատրաստած ճակնդեղը մշակվում է 0,5 ն 5 7-անոց NaՕԷ-ի եռացող լուծույթներում, 4 րոպե տնողությամ ն որոշվում կորուստների տոկոսը: 4. Գազայրոցով մաքրման ուսումնասիրություն. նախապատրաստված սոխը դրվում է գազայրոցի վրա մինչն արտաքին ծածկույթի լրիվ այրումը: Որոշվում է կորուստների տոկոսը: 5. Ստացված տվյալների համեմատություն ն անալիզ: Աշխատանքի առաջին փուլի անցկացումը: Թասիկավոր կշեռքով կշռել 2 կգ մանր ն 2 կգ խոշոր կարտոֆիլ, ջոկել ոչ պիտանի պտուղները ն նորից կշռել, որոշել կորուստի տոկոսը: Կշռել 2 կգ ճակնդեղ, ջոկել ոչ պիտանի պտուղները, հեռացնել պոչերը ն նորից կշռել, որոշել կորուստի տոկոսը, լվանալ հոսող ջրով, նորից կշռել ն որոշել կորուստի տոկոսը լվացման ժամանակ: Կշռել 1 կգ սոխ, ջոկել ոչ պիտանի պտուղները ն կշռել, որոշել կորուստի տոկոսը ջոկման ժամանակ, կտրել ծայրամասերը, կշռել ն որոշել կորուստի տոկոսը ծայրամասերը հեռացնելուց հետո: Աշխատանքի երկրորդ փուլի անցկացումը: Նախ` խոշոր, ապա` նան մանր կարտոֆիլը լցնել կար որունդային մաքրող մեքենայի մեջ (մեքենայի աշխատելու պահին) ն 2 րոպե տնողությամ մշակել մեքենայով, որից հետո դատարկել, կշռել ն որոշել կորուստի տոկոսը: Այնուհետն մաքրել ձեռքով (լավ չմաքրված մասերը) ն կշռել, որոշել կորուստի տոկոսը: Աշխատանքի երրորդ փուլի անցկացումը: Նախապատրաստված ճակնդեղը տեղափոխել զամ յուղի մեջ ն ընկղմել 5 7-անոց ԷaՕէ-ի եռացող լուծույթի մեջ 4 րոպե տնողությամ , որից հետո ձեռքով լավ լվանալ հոսող ջրի տակ մինչն կեղնի լրիվ հեռացումը: Մաքրված ճակնդեղը կշռել ն որոշել կորուստի տոկոսը: Նույնպիսի աշխատանք կատարել նան 0,57-անոց ԷaՕէ - ի լուծույթում: Աշխատանքի չորրորդ փուլի անցկացումը: Նախապատրաստված սոխը դնել մետաղյա թերթի վրա ն տեղավորել գազայրոցի կենտրոնում, պահել այնքան` մինչն մաշկը լրիվ այրվի, այնուհետն լվանալ, մաքրել, կշռել ն որոշել կորուստի տոկոսը: Աշխատանքի հինգերորդ փուլի անցկացումը: Աշխատանքի ժամանակ ստացված ոլոր տվյալները տեղադրել աղյուսակի մեջ ն ենթարկել անալիզի:

Աղյուսակ 112 Փորձի արդյունքում ստացված տվյալները Հումքի ԿորուստԿշիռը Մաքըր Հումքի կշիռը ԿորուստԿորուստ- ների Հումքի մաքրուման կշիռը մինչն նախնա№ անվաընդհաների ների մից եղանա- նախնական կան մշատոկոսը տոկոսը նուր նումը հետո կը մշակումը կումից տոկոսը հետո

Աշխատանքի հաշվետվությունը: 1. 2. 3.

Աշխատանքի հաշվետվությունը պետք է ընդգրկի` Աշխատանքի կրճատ նկարագրությունը: Աղյուսակում անցկացրած թվային տվյալները: Հետնություններ:

ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ԲՋՋԻ ՊՐՈՏՈՊԼԱԶՄԱՅԻ

ԹԱՓԱՆՑԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3.

Բուսական ջջի վրա կոնսերվանտների ազդեցությունը: Ջերմաստիճանի ազդեցությունը ջջի պրոտոպլազմայի վրա: Կոնսերվանտների ն ջերմաստիճանի ազդեցությունը ուսական ջջի վրա` ըստ ազդեցության տնողության: Բուսական հումքի կենսա անական առանձնահատկությունները

Բուսական հյուսվածքն ունի ջջային կառուցվածք: Բջիջները կարող են լինել իրար կիպ հպված կամ դրանց միջն կարող է լինել տարածություն` լցված միջ ջջհյութով օդով: Միջ ջջահյութը, որը ամրացնում է ուսական հյուսվածքը, կազմված է պրոտոպեկտինից: Յուրաքանչյուր ջիջ ունի թաղանթ, որը ավականաչափ ամուր է, սահմանափակ ձգված ն համարվում է ջջի կմախքը, ջջին տալով որոշակի ձն: Բջջաթաղանթը հիմնականում կազմված է թաղանթանյութից, մասամ պրոտոպեկտինից: Բջջաթաղանթի վրա կան մանրագույն անցքեր, այն թափանցելի է ջրի ն ջրում լուծված նյութերի համար: Հասուն ջջաթաղանթը ներսից պատված է շատ արակ լորձաթաղանթային հյուսվածքով` ցիտոպ:ազմային թաղանթով, որը ջջահյութի

առաջացրած ճնշմամ կիպ հպված է ջջաթաղանթին: Բջջի խոռոչը լցված է ջջահյութով: Բջջի կյանքի կրողը համարվում է ցիտոպլազմային թողանթը, որը հիմնականում կազմված է սպիտակուցային նյութերից: Ցիտոպլազմային թաղանթը կիսաթափանցելի է, այն թափանցելի է ջրի ն անթափանց ջրում լուծված նյութերի համար: Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել ջերմության ն թույների ազդեցությունը ուսական ջջի պրոտոպլազմայի թափանցելիության վրա: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Կարմիր ճակնդեղ, քացախաթթու 30 7-ոց, էթիլ սպիրտ 50 7-ոց, խցանի գայլիկոն 1,3-1,5 սմ տրամագծով, փորձանոթներ 5 հատ, մենզուրկա 10-25 մլ, դանակ, երկսայր ածելի, մանրադիտակ, առարկայական ապակիներ, ապակյա ձող: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Մաքրված կարմիր ճակնդեղի պտղամիսը կտրատել խորանարդների ձնով, յուրաքանչյուր կողմը հավասար 1 սմ-ի: Դրա համար խցանի գայլիկոնի օգնությամ հանել ճակնդեղի պտղամսից ն անկյունները ուղղել դանակի օգնությամ : Ճակնդեղի փոքր խորանարդիկները լավ լվանալ ջրով ն մեկական քանակությամ դնել 4 փորձանոթներից յուրաքանչյուրի մեջ. 1-ին փորձանոթում լցնել 2 մլ ջուր (սովորական), 2-րդ փորձանոթում` 2 մլ ջուր, 3-րդ փորձանոթում` 2 մլ 30 7-անոց քացախաթթու, 4-րդ փորձանոթում` 2 մլ 50 7-ոց էթիլ սպիրտ: 2-րդ փորձանոթը (ջրով ն ճակնդեղով) տաքացնել մինչն ջրի եռալը ն այդպես պահել 1 րոպե: Այնուհետն տաք ջուրը թափել, ճակնդեղի կտորը լվանալ սառը ջրով ն փորձանոթի մեջ լցնել սառը ջուր: Մեկ ժամից հետո դիտել ն նշել յուրաքանչյուր փորձանոթի գունավորումը: Այնուհետն ճակնդեղի կտորները հանել, արակ կտրատել ն դիտել մանրադիտակով ն անել համապատասխան հետնություններ:

ՇԱՔԱՐԻ ԵՎ ԿԵՐԱԿՐԻ ԱՂԻ ՀԻԳՐՈՍԿՈՊԻԿ

ՀԱՏԿՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ՇԱՔԱՐ Շաքարը կազմված է սախարոզի յուրեղներից, որոնք ստացվում են շաքարի ճակնդեղի կամ շաքարեղեգի մշակումից: Սախարոզան հալվում է 160-180 0C-ում, լավ լուծվում է ջրում, լուծվելիս լուծույթի ծավալը փոքրանում է, որի առավելագույն արժեքը կազմում է 13,7 սմ3` 1 լիտր լուծույթի համար` 62,6 7-անոց խտության դեպքում: Ըստ ԳՈՍՏ 21-57-ի շաքարավազի զգայա անական ցուցանիշներին ներկայացվող պահանջները հետնյալն են` Բյուրեղներ – համասեռ, համաչափ պարզ արտահայտված եզրերով:

Համ ն հոտ – համը քաղցր, առանց կողմնակի համի ն հոտի, որոնք չպետք է զգացվեն ինչպես չոր շաքարում, այնպես էլ շաքարաջրում: Սորունությունը – սորուն, շոշափելիս` չոր: Գույնը - փայլուն սպիտակ: Մաքրությունը – չպետք է պարունակի քարի կտորներ, չսպիտակեցված շաքար ն այլ խառնուրդներ: Լուծելիությունը – անմնացորդ լուծվի ջրում ն տա թափանցիկ լուծույթ: Շաքարավազի ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներին ներկայացվող պահանջները հետնյալն են` Չոր նյութեր – ոչ պակաս 99,83 7, այդ թվում սախարոզա - 99,75 7: Չոր նյութերի 100 7 չլինելը ացատրվում է նական օրգանական նյութերի պարունակությամ : Արտադրության համար աց է թողնվում ոչ պակաս 99,55 7 սախարոզայի պարունակությամ շաքարավազ: Շաքարավազը լցվում է հիմնականում նոր ջութից պատրաստված պարկերի մեջ, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա պետք է լինի սպիտակ կտորից կարված պիտակ: Պահպանման ընթացքում շաքարավազի փչացման հիմնական պատճառը համարվում է նրա խոնավացումը: Խոնավացումից շաքարը դեղնում է, կորցնում սորունությունը, քարանում է: Խոնավանալուց հետո չորացած շաքարը ձեռք է երում աավել ցայտուն արտահայտված հիգրոսկոպիկ հատկություն: Շաքարի խոնավացումը տեղի է ունենում արձր հարա երական խոնավության պայմաններում, որը մեծ չափերի է հասնում ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումների դեպքում: Շաքարի պահպանման պահեստներում հարա երական խոնավության արժեքը չպետք է գերազանցի 70 7-ի սահմանները: Շաքարավազից խոշոր մեխանիկական խառնուրդները հեռացնելու համար այն ենթարկվում է մաղման ն մակերեսային մշակման: Շաքարաջուր պատրաստելիս` 100 կգ շաքարին ավելացնել` 4 գ սննդային ալ ումին կամ 4 ձվի սպիտակուց` շաքարաջրի պարզեցման համար: Այդ նպատակով 4 գ ալ ումինը կամ 4 ձվի սպիտակուցը լուծում են 1 լիտր սառը ջրի մեջ ն, խառնելով, ավելացնում շաքարաջրին` մինչ տաքացնելը: Ալ ումինի ն ձվի ացակայության դեպքում շաքարաջուրը թողնում են հանգիստ` 5ր տնողությամ , այնուհետն ֆիլտրում` կտորի օգնությամ :

ԿԵՐԱԿՐԻ ԱՂ

Կերակրի աղն իրենից ներկայացնում է նական հանքերից հանված ն մշակված նատրիումի քլորիդ:

Ըստ վերամշակման տար երվում են կերակրի աղի հետնյալ տեսակները` 1. Մանր յուրեղային: 2. Աղացած – տար եր մանրության: 3. Չաղացած – քարաղ, ջարդված կտորներով ն հատիկներով: 4. Յոդացված: Ըստ որակի կերակրի աղը լինում է` 1. Էքստրա: 2. Բարձր տեսակի: 3. Առաջին տեսակի: 4. Երկրորդ տեսակի: Աղի տար եր տեսակների համար հաստատված են հատիկների տար եր մեծություններ, որոնք ստացվում են մաղելու օգնությամ : Բոլոր տեսակների կերակրի աղի լուծույթների ռեակցիան (որը ստուգվում է լակմուսի թղթով) պետք է լինի չեզոք կամ չեզոքին մոտ: Ըստ ԳՈՍՏ 153-57-ի կերակրի աղի օրգանոլեպտիկ ցուցանիշներին ներկայացվող պահանջները հետնյալն են` Համը – Կերակրի աղի 5 7-ոց լուծույթը պետք է ունենա մաքուր աղի համ, առանց կողմնակի համի: Հոտը – Կերակրի աղը հոտ չպետք է ունենա: Գույնը - Էքստրա տեսակը պետք է լինի սպիտակ, մյուս տեսակները նույնպես, սակայն թույլատրվում են դեղնավուն, վարդագույն ն գորշագույն երանգավորումներ: Մաքրությունը - Աղը չպետք է պարունակի աչքի համար տեսանելի խառնուրդներ: Կերակրի աղի ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներին ներկայացվող պահանջները հետնյալն են` Չոր նյութեր` կախված տեսակից – 96,5-99,2 7 Ջրում չլուծվող նյութեր – 0,05-0,9 7 Այլ նյութերի պարունակությունը ոչ ավելի քան – Շa – 0,6-0,87, Խg – 0,03-0,25 7, FԻ2Օ3 - 0,005 7: Աղից օտար խառնուրդները հեռացնելու համար այն մաղվում է ն անցկացվում մագնիսական տեղակայանքով: Կերակրի աղի լուծույթի խտությունն արտահայտվում է` 1. Նատրիումի քլորիդի գրամների քանակը 100 գ լուծույթում (Ե): 2. Նատրիումի քլորիդի գրամների քանակը 100 գ ջրում (q): թ-ի ն զ-ի միջն գոյություն ունի հետնյալ կախվածությունը` թ 100 զ 100 ն զ : թ 100  թ 100  զ Աղի լուծելիությունը 100 աժին ջրում (ըստ կշռի) կախված է ջերմաստիճանից ն հաշվվում է հետնյալ անաձնով`

Օ  35,7  0,024  T  0,00027 , որտեղ 35,7-հագեցած լուծույթում աղի քանակը, 7, T  ջերմաստիճանը, 0C: Կերակրի աղը հիգրոսկոպիկ է, ուստի այն անհրաժեշտ է պահել չոր ն մաքուր պահեստներում: Կերակրի աղը քայքայում է կտորե պարկերը, այդ պատճառով այն պահեստներում հիմնականում պահվում է աց վիճակով, եր եմն էլ` թղթյա պարկերով: Հարա երական խոնավություն: Խոնավությամ գազերի հագեցված լինելու աստիճանի մասին գաղափար է տալիս հարա երական խոնավությունը  : Հարա երական խոնավությունը հավասար է տվյալ ծավալի օդում եղած ջրային գոլորշիների քանակի հարա երությանը նրա հնարավոր առավելագույն պարունակությանը կոնկրետ ճնշման ն ջերմաստիճանային պայմաններում: Հարա երական խոնավությունը որոշվում է երկու ճանապարհով` 1. 1 մ3 խոնավ օդում պարունակվող ջրային գոլորշիների ո  ն միննույն ծավալի ընդհանուր ճնշման ն ջերմաստիճանային պայմանների հագեցված ջրային գոլորշիների  Է  զանգվածների հարա երակցությունը.   ո : Է

Ջրային գոլորշիների պարցիալ ճնշման հ  հարա երությունը հագեցած վիճակի պարցիալ ճնշմանը հ Է  ` ընդհանուր ճնշման ն ջերմաստիճանային պայմանների դեպքում. հ  . հԷ Հագեցած վիճակում պարցիալ ճնշման կապը ջերմաստիճանի հետ` t Է -ը` 0 – 10 – 20 – 40 – 60 – 80 – 90 – 100 0C, հ Է -ը` 0,61 – 1,225 – 2,334 – 7,37 – 19,93 – 47,3 – 70,5 – 100,32 կն/մ2: Ջրի եռման ջերմաստիճանից արձր գազերը տաքացնելիս` հարա երական խոնավության արժեքը չի փոփոխվում, մնում է հաստատուն   օoոst  : Քանի որ մթնոլորտում գազերի ճնշումը հավասար է 760 մմ սնդ. սյան, իսկ ջրային գոլորշիները մտնում են օդի կազմի մեջ, նշանակում է նրա պարցիալ ճնշումը չի կարող մեծ լինել ընդհանուր ճնշումից: Հարա երական խոնավությունը չափվում է տոկոսներով` 0 – 100: 2.

Հարա երական խոնավության որոշումը փսիխոմետրիկ եղանակով

Օդի հարա երական խոնավությունը որոշվում է դեֆորմացիոն, կոնդենսացիոն խանավաչափերով, կշռային, ռադացիոն ն փսիխոմետրիկ եղանակներով:

Առավել տարածված, պարզ ն մեծ ճշտության հասնող եղանակը օդի հարա երական խոնավության որոշման փսիխոմետրիկ եղանակն է: Եղանակը հիմնված է երկու տար եր ջերմաչափերի կիրառման վրա, որոնցից մեկը չոր է, իսկ մյուսը` թրջած: Թրջվող ջերմաչափի գնդիկը փաթաթված է ամ ակյա լաթով, որի ծայրը ընկղմված է թորած ջրով լցված վերին ծայրը փակ անոթի մեջ: Լաթի միջոցով ջերմաչափի գնդիկին անընդհատ ջուր է մատուցվում, որի գոլորշացման համար ջերմություն է ծախսվում ն թաց ջերմաչափը միշտ ավելի ցածր ջերմաստիճանային ցուցմունք է գրանցում, քան չորը: Որքան ցածր լինի միջավայրի հարա երական խոնավությունը, այնքան ինտենսիվ կլինի ջրի գոլորշացումը: Միջավայրի հարա երական խոնավության ն ջերմաչափերի ցուցմունքների տար երությունը համապատասխանա ար մեծ կստացվի: Ջերմաչափերի ցուցմունքների տար երությամ , հատուկ աղյուսակներից օգտվելով, որոշվում է հարա երական խոնավությունը: Փորձի նպատակը: Որոշել շաքարի ն աղի հիգրոսկոպիկ հատկությունները տար եր հարա երական խոնավության պայմաններում, սկսած շաքարի ն աղի սկզ նական տար եր չոր նյութերի պարունակությունից: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: 1 կգ շաքար, 1 կգ աղ, հատուկ սարքավորված անոթներ շաքարով, աղով ն ջրով լցնելու համար, ապակյա խողովակներ, ռետինե խցաններ, չափիչ աժակ, ռետինե տանձ, էքսիկատորներ, անալիտիկ կշեռք, կաթոցիչներ: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Ռետինե տանձի օգնությամ 5 ար ոտորային խողովակի միջով օդը մղվելով շաքարով կամ աղով լցված 1 անոթի միջով` 6 խողովակով անցնում է դեպի ջրով լցված 2 անոթը, որտեղ ճնշում է գործադրում ջրի շերտի վրա ն իր ծավալին համապատասխան չափով անոթից 4 խողովակի միջով ջուր է դուրս մղում դեպի 3 չափիչ աժակը: Փորձը դադարեցնել` եր չափիչ աժակում հավաքվում է 500 մլ ջուր: Շաքարով կամ աղով լցված անոթի սկզ նական ն վերջնական կշիռների տար երությամ որոշել կլանված խոնավության քանակը՝ Δg g ë  g í -- Փորձը կատարել շաքարի կամ աղի սկզ նական տար եր չոր նյութերի պարունակության պայմաններում, որին կարելի է հասնել հետնյալ կերպ` 1. Շաքարը կամ աղը վերցնել սկզ նական վիճակով: 2. Շաքարը կամ աղը չորացնել 95 0C-ի պայմաններում, չորացնող պահարանում` 1 ժամ տնողությամ : 3. Շաքարը կամ աղը պահել ներքնում, չոր լցված էքսիկատորում` 1 ժամ տնողությամ :

Նախապատրաստված (100 գ) շաքարը կամ աղը լցնել նախօրոք լավ չորացրած, մաքուր անոթի մեջ, փակել խցանով ն կշռել: Մեկ այլ անոթը լցնել 1 ժամ եռացրած, հովացրած ջուր: Փորձը կարելի է կատարել` փոփոխելով միջավայրի հարա երական խոնավությունը (տեղադրելով ջրով լցված եռացող անոթ): Ստացված տվյալները տեղադրել աղյուսակում ն անել հետնություններ: Աղյուսակ 113 Շրջապատի № հարա երական խոնավությունը, 7

Շաքարի ն աղի Նմուշի սկըզ - Նմուշի վերջ- Նմուշի կշիռնեսկզ նական չոր նական կշիռը նական կշիռը րի տար երունյութերի պարուանոթով, գ անոթով, գ թյունը, գ նակությունը, 7

Ստացված տվյալների հիման վրա կառուցել սկզ նական չոր նյութերի պարունակության, նմուշի կշռային տար երության, ինչպես ն հարաերական խոնավության, կշռային տար երության կորեր: Շաքարի կամ աղի սկզ նական չոր նյութերի պարունակությունը որոշել 5-10 7-անոց լուծույթներ պատրաստելու միջոցով:

ՏԱՊԱԿՄԱՆ ՏԵՍԱՆԵԼԻ ՏՈԿՈՍԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Տապակման համար օգտագործվող ուսական յուղերը ն դրանց ֆիզիկական պարամետրերը: Տապակման տեսանելի տոկոսի հաշվումը: Տապակման իրական տոկոսը: Յուղի փոխման գործակիցը: Հումքի նախապատրաստումը տապակման: Շոգեյուղային վառարանների կառուցվածքը ն աշխատանքը: Տապակման պրոցեսի կախվածությունը ջերմաստիճանից ն ժամանակից:

Տապակում: Տապակումը մթերքների նախնական ջերմային մշակման եղանակներից մեկն է: Այն միաժամանակ հումքին տալիս է նոր որակ, որը հատուկ է տապակված մթերքներին: Այս եղանակով ջերմային մշակման ժամանակ անջարեղենը կամ ձուկը որոշակի տնողությամ 5-15 րոպե ընկղմում են 130-140 0C ջերմություն ունեցող ուսական յուղի մեջ: Պահածոների արտադրությունում հիմնականում օգտագործում են արնածաղկի, ամ ակի, ռաֆինացված, չռաֆինացված ն հիդրատացված

յուղեր, որոնց, ըստ զգայա անական ցուցանիշների, ներկայացվում են հետնյալ պահանջները` 1. Թափանցիկությունը. 20 0C-ում 24 ժ հանգիստ թողնելուց հետո` լրիվ թափանցիկ նստվածքով կամ առանց նստվածքի: 2. Համը ն հոտը. առանց համի ն հոտի կամ արնածաղկի յուղին հատուկ համով ն հոտով: Արնածաղկի տեսակարար ջերմունակությունն է 0,50 կկալ/կգ0C կամ 2,063 կջոուլ/կգ0C, եռման ջերմաստիճանը 234 0C, խտությունը 15-20 0C-ում 0,920 - 0,930 գր/սմ3, յուրեղահիդրատային կետը` 16 - 18 0C: Տապակման ժամանակ հումքը ավականաչափ ջուր է կորցնում ն որոշ քանակությամ յուղ ներծծում, որի շնորհիվ մեծանում է հումքի չոր նյութերի պարունակությունը ն կալորիականությունը: Տապակման ժամանակ հումքի արտաքին շերտին ոսկեգույն կեղնի առաջանալը համարվում է տապակվող հումքի պատրաստի լինելու օրգանոլեպտիկ ցուցանիշ: Սակայն գոյություն ունի որակի առավել օ յեկտիվ ցուցանիշ` այն է տապակվող հումքի քաշի կորուստը, այսպես կոչված տապակման տեսանելի տոկոսը: Տապակելիս` հումքում ընթանում են երկու հակադարձ պրոցեսներ, առաջինը հումքից ջրի գոլորշացումն է, երկրորդը` հումքի կողմից յուղի ներծծումը: Գոլորշացած ջրի քանակը միշտ գերազանցում է ներծծված յուղի քանակին, այդ պատճառով` տապակելիս հումքի զանգվածը փոքրանում է: Եթե հումքի զանգվածը մինչ տապակելը նշանակենք Ճ, իսկ տապակելուց հետո 8, ապա զանգվածի համեմատական կորուստը տոկոսներով, որն ընդունված է նշանակել Ճ-ով ն կոչվում է տապակման տեսանելի (թվացող) տոկոս` որոշվում է հետնյալ անաձնով` Ճ8 Ճ  100 : Ճ Տար եր հումքատեսակների համար փորձնական ճանապարհով հաստատված են տապակման տեսանելի տոկոսի այնպիսի արժեքներ, որոնց դեպքում տապակված մթերքն ունենում է լավագույն որակ: Այսպես` գազարի համար այն հավասար է 45-50 7, սոխի համար` 50 7, ադրիջանի համար` 32-35 7, ձկան համար` մոտ 32,0 7: Տապակման տեսանելի տոկոսի ցուցանիշն օգտագործվում է զանազան տեխնոլոգիական հաշվարկներում: Տապակման իրական տոկոսը, որը ցույց է տալիս տապակվող հումքի կշռային իրական կորուստը, այսինքն հաշվի է առնում ներծծված յուղի քանակությունը Ր  , հաշվվում է հետնյալ անաձնով. Ճ1 

Ճ8 8Ր  100  : Ճ Ճ

Տապակման իրական տոկոսի որոշումը հետաքրքրություն է ներկայացնում շոգեյուղային վառարանի ջերմային հաշվարկներ կատարելիս: Տապակման տեխնոլոգիական գործընթացում արձր ջերմաստիճանների ազդեցությունից յուղը սկսում է քայքայվել ն անհրաժեշտություն է առաջանում այն փոխել: Յուղի փոխման գործակիցը յուղի օրական ծախսի հարա երությունն է շոգեյուղային վառարանում պարունակվող յուղի քանակին: g K , Օ որտեղ g  յուղի օրական ծախսը, կգ, Օ  շոգեյուղային վառարանում պարունակվող յուղի քանակը, կգ: Յուղի փոխման գործակցից է կախված տապակվող մթերքի, հետնապես ն պահածոյի որակը: Ինչքան մեծ է յուղի փոխման գործակիցը, այնքան շոգեյուղային վառարանում արձր է յուղի որակը, որի վրա ազդում է ինչպես արձր ջերմաստիճանը, այնպես էլ խոնավությունը: Յուղի փոխման գործակիցը կախված է շոգեյուղային վառարանի արտադրողականությունից ն նրանում միաժամանակ պարունակվող յուղի քանակից: Շոգեյուղային վառարանների ճիշտ շահագործումը պահանջում է, որ յուղի փոխման (K) գործակիցը փոքր չլինի 1-ից: Պահածոների արտադրությունում տապակման համար օգտագործվում են տապակման վառարաններ, որոնք աշխատում են կրակե, էլեկտրական կամ շոգետաքացմամ : Առավել տարածված են շոգետաքացմամ աշխատող տապակման վառարանները, շոգեյուղային վառարանները: Շոգեյուղային վառարաններում օգտագործվում է գոլորշի 8-10 մթնոլորտ ճնշմամ : Ըստ տաքացման մակերեսների տեղադրման` շոգեյուղային վառարանները աժանվում են 3 խմ ի` ընկղմված, դուրս հանված ն արտաքին, որոնցից առավել տարածված են ընկղմված տաքացման մակերեսով վառարանները: Գոյություն ունեն շոգեյուղային վառարաններ ջրային արձով, որի նպատակն է տապակվող մթերքի մանր մասնիկների որսումը ն ապարատից հեռացումը: Ջրային արձով շոգեյուղային վառարաններից առավել կատարյալ է ՃΠԽΠ–1 ապարատը: Այս շոգեյուղային վառարանը սպասարկված է տապակման տնողության ավտոմատ կարգավորիչով: Յուղի ավելացումը վառարան կատարվում է լոզանային կարգավորիչի օգնությամ , իսկ յուրաքանչյուր աժանմունքում տեղադրված է յուղի ն ջրի մակարդակների ավտոմատ չափող համակարգ: Յուղի քանակը ապարատում կազմում է 900 կգ, հայելու մակերեսը 5,9 մ2, տաքացման ընդհանուր մակերեսը 45,6 մ2, օղակաձն կտրատած դդմիկի համար արտադրողականությունը` 2000 կգ/ժ, հովացող ջրի ծախսը 2 մ3/ժ, տապակման միջին տնողությունը` 4-16 րոպե:

Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել տար եր տիպի ուսական հումքի տապակման տեսանելի տոկոսը: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը:

1. 2.

Հումքի նախապատրաստումը տապակման համար: Հումքի տապակումը ուսական յուղում` տար եր ջերմային ռեժիմներով ն տապակման տեսանելի տոկոսի որոշումը: 3. Գրաֆիկների կազմումը: 4. Ստացված տվյալների ուսումնասիրություն: Հումքի նախապատրաստումը անալիզի: Հումքը (գազար, սպիտակարմատ կամ սոխ) ձեռքով մաքրել կեղնից, կտրատել 4-5 մմ լայնությամ , կշռել տեխնիկական կշեռքով (15 գ) ն լցնել մետաղյա զամ յուղի մեջ: Բուսական յուղը, որը պետք է օգտագործվի տապակման համար, լցնել անոթի մեջ ն տաքացնել էլ. սալիկի վրա մինչն 110, 120, 130 ն 140 0C: Տապակումը իրականացնել որնէ ջերմաստիճանում կամ ոլոր ջերմաստիճաններում: Հումքի տապակումը Զամ յուղը հումքով իջեցնել տաքացված յուղի մեջ ն թողնել 5 րոպե: Այնուհետն զամ յուղը հանել, թողնել, որ յուղը քամվի ն կշռել տեխնիկական կշեռքով, որից հետո նորից իջեցնել յուղի մեջ ն պահել նույն ջերմաստիճանում, նորից 5 րոպե ն այդպես մի քանի անգամ: Այն կշռելուց հետո որոշել տապակման տեսանելի տոկոսը` հետնյալ անաձնով. Ճ8 Ճ  100 , Ճ որտեղ Ճ  հումքի կշիռը մինչն տապակումը, 8  հումքի կշիռը տապակումից հետո: Տապակման լրիվ տնողությունը պետք է լինի 25-30 րոպե:

Ստացված տվյալների ուսումնասիրությունը ն գրաֆիկների կառուցումը: Ստացված տվյալների հիման վրա կառուցել կորեր:

Կորեր կառուցելիս` ա սցիսների առանցքի վրա տեղադրել ժամանակը` րոպեներով, օրդինատների առանցքի վրա տեղադրել տապակման տեսանելի տոկոսը: Ստացված կետերը միացնել: Կորերը ցույց են տալիս տար եր ջերմաստիճաններում տապակման տեսանելի տոկոսի փոփոխությունը, կախված ժամանակից, կառուցելով կորերը նույն գրաֆիկի վրա, կատարել ստացված տվյալների ուսումնասիրություն ն անել հետնություններ` տար եր ջերմաստիճաններում տապակման տեսանելի տոկոսի մեծության ն նրա ժամանակից կախվածության վերա երյալ:

ՃՆՇՈՒՄԸ ՊԱՀԱԾՈՅԻ ՏՈՒՓՈՒՄ` ՍՏԵՐԻԼԻԶԱՑԻԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Ճնշումը մակերնույթների վրա: Ճնշման չափման եղանակները: Ճնշման միավորները: Մթնոլորտային ճնշում: Բացարձակ ն մանոմետրական ճնշումներ: Հակաճնշում: Սկզ նական ջերմաստիճանից կախված` առաջացող ճնշման չափը պահածոների տուփերում: Ճնշում: Մեկ մարմնի կողմից մյուսի մակերնույթին ուղղահայաց ազդող ուժերի ինտենսիվությունը նութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է ճնշում: Մակերնույթի վրա ուժերի հավասարաչափ ախշման դեպքում ճնշումը մակերնույթի ցանկացած մասում հավասար է` F թ , Տ որտեղ թ  ճնշումը, Ն/մ2 կամ Պա, Տ  մակերնույթի մակերեսը, մ2: Ուժերի անհավասարաչափ աշխման դեպքում վերոհիշյալ հավասարումը որոշում է տվյալ հարթակի վրա (մակերնույթին) ազդող միջին ճնշումը, իսկ սահմանն անցնելիս, եր Տ-ը ձգտում է զրոյի` ճնշումը տվյալ կետում: ոa ոg Քանի որ` F  ո  a , ապա` թ  , իսկ եր a  g , ապա` թ  : Տ Տ Անընդհատ միջավայրի համար նույնպես սահմանվում է ճնշում միջավայրի յուրաքանչյուր կետում: Դադարի վիճակում գտնվող հեղուկի ցանկացած կետում ճնշումը միննույնն է ոլոր ուղղություններով: Այս պնդումը ճշմարիտ է նան շարժվող իդեալական հեղուկների ն գազերի համար: Որպես մածուցիկ հեղուկի ճնշում տվյալ կետում ընդունվում է ճնշման միջին արժեքը երեք փոխուղղահայաց ուղղություններով: Գազերում ճնշումը համեմատական է ջերմաստիճանին (մասնիկի կինետիկ էներգիային): Ճնշման դերը մեծ է ֆիզիկական, քիմիական, մեխանիկական, կենսա անական ն այլ երնույթներում: Ճնշումը չափվում է մանոմետրերով, արոմետրերով, վակուումաչափերով ն ճնշման տվիչներով: Միավորների միջազգային համակարգում ճնշման միավորը ն/մ2-ն է (պասկալ), միավորների ԽKՕՏ համակարգում` կգ/սմ2-ն: Կան նան ճնշման չափման արտահամակարգային միավորներ` մըթնոլորտ (մթն), ար, մմ ջրի սյուն ն մմ սնդիկի սյուն:

Օրինակ 99: 2  3 մ չափեր ունեցող ուղղանկյուն աքը լցված է 18000 կգ զանգված ունեցող ջրով: Որոշել գրավիտացիոն ուժի ն ճնշման ազդեցությունը աքի հատակին:

F Հ 18000 կգ  9,807 գրավիտացիոն Ն/կգ - 176526: Բաքի հատակի մակերեսը հավասար է 6 մ2. Ե - 176526 Ն: 6 մ2-29421 պասկալ կամ Ն/մ2: Ճնշումը հավասար է 1 պասկալ (Պա), եթե 1 մ2 մակերեսի վրա հավասարաչափ ազդում է 1 Ն ուժ: Ճնշումը հեղուկների սյան միջոցով չափելիս` եթե օգտագործվում է սնդիկ, կկոչվի մմ սնդիկի սյուն, եթե ջուր` մմ ջրի սյուն: Մթնոլորտային ճնշում Երկրագունդը շրջափակված է 80 կմ հաստությամ մթնոլորտային շերտով, ն քանի որ օդն ունի զանգված ու ենթակա է գրավիտացիոն նեգործության, այն առաջացնում է ճնշում, որը կոչվում է մթնոլորտային: Պատկերացնենք կտրվածքի 1 մ2 մակերես ունեցող օդային գլան, սկսած երկրագնդի մակերեսից մինչն մթնոլորտի վերին կետը, այդ դեպքում գրավիտացիոն ուժը ունենում է 101325 Ն արժեք ն քանի որ այդ ուժը ազդում է 1 մ2 մակերեսի վրա, ապա մթնոլորտային ճնշումը կունենա 101325 Ն/մ2 կամ Պա արժեք: Այդ մեծությունը համապատասխանում է նորմալ արոմետրիկ (մթնոլորտային) ճնշման ծովի մակերենույթին, որը եր եմն անվանվում է 1 մթն. մոտավորապես հավասար է 0,1 ՄՊա: Մթնոլորտային ճնշումը կայուն մեծություն չէ, այն, կախված շրջապատի ջերմությունից, խոնավությունից ն այլ պարամետրերից, ենթարկվում է փոփոխության: Ճնշումը կախված է նան արձրությունից, ընդ որում արձրության մեծանալուն զուգընթաց ճնշումը փոքրանում է: Մթնոլորտային ճնշումը չափելու համար օգտվում են արոմետրերից: Հասարակ արոմետրը սնդիկային միավորներով չափելու համար պատրաստվում է մի ծայրը փակ ապակյա խողովակից: Այդ խողովակը 1 մ արձրությա լցվում է սնդիկով, փակվում է խողովակի աց ծայրը ն այդ ծայրը մատով ներքն ուղղելով իջեցվում է սնդիկով լցված աց անոթի մեջ, որից հետո, եր փակող մատը աց է թողնվում խողովակում սնդիկի մակարդակը իջնում է, վերնում թողնելով ազատ տարածություն, որտեղ լինում է համարյա ացարձակ վակուում: Մթնոլորտային ճնշման շնորհիվ ամ ողջ սնդիկը խողովակից իջնել չի կարող, քանի որ անոթի սնդիկի վրա ազդում է մթն. ճնշում, որը ձգտում է խողովակով վեր արձրանալ, հետնա ար խողովակում սնդիկի սյան արձրությունը (մմ սնդիկի սյուն) համապատասխանում է մթն. ճնշմանը: Մթնոլորտային նորմալ ճնշումը 101325 Պա ծովի մակերնույթում, ազդելով աց անոթի վրա, արձրացնում է սնդիկը խողովակում 760 մմ: Հետնա ար, 101325 Պա-ը համարժեք է 760 մմ սնդիկի սյանը: Այստեղից` ընդունելով սնդիկի ջերմաստիճանը հավասար 0 0C-ի` 1 սմ սնդիկի սյունը - 1333,2 Պա,

1 մմ սնդիկի սյունը - 1133,32 Պա, 1 Պա - 7,5  10-4 սմ սնդիկի սյուն, 1 Պա - 7,5  10-3 մմ սնդիկի սյուն: Մթնոլորտային նորմալ ճնշման պայմաններում 101325 Պա-ի հավասար ճնշումը 40 0C ջերմաստիճան ունեցող ջուրն ուղղահայաց խողովակով արձրացնում է 10,332 մ: Հետնա ար կարելի է երել հետնյալ կախվածությունները. 1 մ ջրի սյունը - 9806,65 Պա, 1 մմ ջրի սյունը - 9,807 Պա, 1 Պա - 1  10-4 մ ջրիի սյուն, 1 Պա - 1  10-1 մմ ջրի սյուն:

Օրինակ 100: Սնդիկային արոմետրը ցույց է տալիս 764 մմ սնդիկի սյուն ճնշում, որոշել մթնոլորտային ճնշումը Պա-ներով: 764 մմ սնդիկի սյուն

 133,32 - 101856 Պա - 101,856 ԿՊա:

Օրինակ 101: Հաշվել ջրի սյան արձրությունը մետրերով, որը համարժեք է 15 ԿՊա- ի: Գտնում ենք` 15 ԿՊա - 15000Պա : 9806,65 - 1,53 մ: Մանոմետրերը սարքեր են, որոնք չափում են փակ անոթում հեղուկների կամ գազերի ճնշումները: Սառնարանային տեխնիկայում սովորա ար օգտագործվում են մանոմետրերի 2 տիպ` հիդրավլիկական ն զսպանակային: Հիդրավլիկ մանոմետրերում օգտագործվում է հեղուկ, որի սյան արձրությունը ցույց է տալիս ճնշման մեծությունը: Սովորա ար այդ մանոմետրերում օգտագործվում է ջուր կամ սնդիկ: Հասարակ սնդիկային մանոմետրը կազմված է Ս-աձն խողովակից, որի երկու ծայրն էլ աց է ն մասամ լցված է սնդիկով: Եր խողովակի երկու ծայրն էլ աց է, ճնշումը 2 թնում էլ հավասար է: Հետնա ար, այն ունենում է հավասար մակարդակ: Այդ դեպքում սնդիկի մակարդակը նշվում է որպես 0-ական (զրոական) կետ, այնուհետն ցուցանակը (սանդղակը) չափարկվում է 1 մմ-անոց աժանմունքներով, որպեսզի որոշեն մակարդակի շեղման չափերը 2 կողմերում: Ճնշման չափման համար խողովակի մի թնը միացվում է անոթի հետ, որում պետք է չափել ճնշումը: Անոթում եղած ճնշումն ազդում է խողովակի մի ծայրի վրա, որը աց է ն որի վրա ազդում է մթնոլորտային ճնշումը: Եթե անոթում ճնշումը մեծ է մթնոլորտայինից, ապա սնդիկը անոթի կողմի թնում իջնում է, մյուս կողմում արձրանում ն հակառակը: Երկու դեպքում էլ թների ցուցմունքների տար երությունը ցույց է տալիս անոթի ճնշման ն մթնոլորտային ճնշման տար երությունը: Ջրային մանոմետրերը օգտագործվում են ցածր ճնշումները չափելու համար, քանի որ 760 մմ սնդիկի սյունը հավասար է 10,33 մ ջրի սյան, մթն. ճնշմանը մոտ ճնշումներ չափելիս, ջրի Ս-աձն խողովակը պետք է ունենա 10,33 ն ավելի մետր արձրություն:

Եթե պահանջվում են մեծ ճշտության տվյալներ, ապա մանոմետրերի ցուցմունքներում պետք է մտցնել ուղղումներ, օգտվելով ջերմաստիճանային հատուկ աղյուսակներից: Առավել պրակտիկ են զսպանակային մանոմետրերը, որոնք սպասարկված են Բուրդոնի տրու կայով: Բուրդոնի տրու կան իրենից ներկայացնում է էլիպսաձն մետաղական տրու կա, որը ճնշման արձրացմանը զուգահեռ ձգտում է ուղղվել ն հակառակը: Տրու կայի երկարության փոփոխությունները ատամնանիվների օգնությամ տրվում է շարժական սլաքին, որը շարժվում է ճնշման սանդղակի վրա` ցույց տալով ճնշման չափը: Զսպանակային մանոմետրերով չափվում են 1 մթնոլորտից ինչպես արձր, այնպես էլ ցածր ճնշումները: 1 մթն. ցածր ճնշումներ չափողները կոչվում են վակուումոմետրեր: Գոյություն ունեն նան մանովակուումոմետրեր ն արձր, ն ցածր ճնշումներ չափելու համար: Բացարձակ ն մանոմետրական ճնշումներ Բացարձակ ճնշումը միջավայրի ընդհանուր կամ իրական ճնշումն է, իսկ մանոմետրական ճնշումը ճնշում է, որն անդրադառնում է մանոմետրի ցուցմունքի վրա: Մանոմետրերը մթնոլորտային ճնշման պայմաններում ունեն զրոյական կետ: Հետնա ար, թե հիդրավլիկ, ն թե զսպանակային մանոմետրերը ցույց չեն տալիս տարողության իրական ճնշումը: Եթե միջավայրի ճնշումը արձր է մթնոլորտայինից, ապա իրական ճնշումը գտնելու համար մանոմետրի ցուցմունքին գումարվում է մթնոլորտային ճնշումը, եթե միջավայրի ճնշումը ցածր է մթնոլորտայինից, միջավայրի իրական ( ացարձակ) ճնշումը գտնելու համար մթնոլորտային ճնշումից հանվում է մանոմետրիկ (վակուումոմետրիկ) ճնշումը:

Օրինակ 102: Մեքենայի կոնդենսատորի վրա տեղադրված մանոմետրը ցույց է տալիս 850 ԿՊա ճնշում, գտնել, թե որքան է ագենտի ճնշումը կոնդենսատորում: Քանի որ հայտնի չէ արոմետրի ցուցմունքը, ընդունում ենք, որ միջավայրի մթնոլորտային ճնշումը նորմալ է (ծովի մակերնույթ), այսինքն հավասար է 101,325 ԿՊա ն քանի որ ագենտի ճնշումը արձր է մթնոլորտայինից, ապա մանոմետրի ցուցմունքին գումարում ենք մթնոլորտային նորմալ ճնշման արժեքը` 850 - 101,325 - 951,325 ԿՊա:

Օրինակ 103: Մեքենայի կոմպրեսորի ներծծման խողովակի վրա տեղադրված մանովակուումոմետրերի ցուցմունքը շրջակա միջավայրում հավասար է (-1,5 ԿՊա), իսկ արոմետրի ցուցմունքը շրջակա միջավայրում հավասար է 758 մմ սնդիկի սյան (101ԿՊա): Որոշել կոմպրեսոր մտնող ագենտի ացարձակ ճնշումը: Լուծում: 101 – 1,5 - 99,5 ԿՊա:

Օրինակ 104: Կոմպրեսորում ագենտը սեղմվելուց հետո մեծացնում է իր ճնշումը - 50 ԿՊա-ից մինչն 630 ԿՊա, որոշել թե որքանով է արձրանում ճնշումը, կիլոպասկալներով: Եթե ագենտի գոլորշիների սկզ նական ճնշումը ցածր է մթնոլորտայինից, ապա գոլորշու ճնշման արձրացումը որոշում ենք երկու ճնշումները գումարելով` 50 - 630 - 680 ԿՊա: Գրականության մեջ, եթե հատուկ չի նշված ճնշումը ԿՊա-ներով, ապա` մանոմետրիկ ճնշում է, իսկ եթե նշված է ՄՊա-ներով, ապա` ացարձակ ճնշում է: Քանի որ պահածոների տուփերը մինչ ստերիլիզացիան ենթարկվում են մակափակման, ստերիլիզացնելիս` դրանցում առաջանում է ճնշում: Առաջացած ճնշման չափը կախված է պահածոյի տեսակից, տուփի տարողությունից, սկզ անական ջերմաստիճանից ն մակափակող մեքենայից (վակուում մակափակող մեքենա): Փորձի նպատակը: Պարզել թե ստերիլիզացնելիս տար եր պահածոներ, տար եր չափերի տուփերում, սկզ նական տար եր ջերմաստիճաններում ինչպիսի ճնշում կառաջացնեն պահածոյի տուփում: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Ջրային աղնիք, 3 շիշ` 0,5 լ տարողությամ , պոլիէթիլենային խցաններ, ջերմաչափեր ն հատուկ սարքավորված մանոմետր (մանոմետր` ծայրին ամրացված ժշկական ասեղ): Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Շշերը հավասարաչափ լցնել ջրով` 350-450 մլ ն տեղադրել ջրային աղնիքում: Շշերից երկուսը փակել խցանով, իսկ մեկը թողնել աց ն նրա մեջ տեղադրել ջերմաչափ: Ջերմաստիճանը 90 0C-ի հասնելուց հետո, շշերը դուրս երել ջրային աղնիքից ն չափել նրանցում առաջացած ճնշումը: Ճնշումը չափել հետնյալ կերպ` մանոմետրի ասեղով ծակել պոլիէթիլենային խցանը ն գրանցել մանոմետրի ցուցմունքը: Փորձը կատարել ջրի սկզ նական տար եր (20, 30, 40 0C) ջերմաստիճաններում: Փորձը կարելի է կատարել նան տար եր տեսակի հյութերով: Ստացված տվյալները գրանցել աղյուսակում, համեմատել միմյանց հետ ն անել հետնություններ:

ՏԱՔԱՑՄԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՀԱԾՈՅԻ ՏՈՒՓՈՒՄ

ՍՏԵՐԻԼԻԶԱՑԻԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Ջերմություն: Ջերմությունը էներգիայի ձն է, որն ակնհայտ է նրա այլ էներգիաների փոխակերպման ն այլ էներգիաները ջերմայինի փոխակերպման երնույթներում: Թերմոդինամիկական ջերմությունը, որպես էներգիա, նութագրվում է մի մարմնից մեկ այլ մարմնին անցնելու պրոցեսով, շնորհիվ այդ մարմինների ջերմային տար երության:

Էներգիայի անցման այլ եղանակներն ընթանում են աշխատանքի ձնով:

Մարմինների ներքին էներգիան: Մարմինների ներքին էներգիայի առկայությունը պայմանավորված է շարժմամ , մոլեկուլների դասավորությամ ն դիրքով: Ցանկացած մարմնի մոլեկուլներ տիրապետում են կինետիկ ն պոտենցիալ էներգիաների: Նյութի (մարմնի) ներքին ընդհանուր էներգիան ներքին կինետիկ ն պոտենցիալ էներգիաների գումարն է, որը նորոշվում է հետնյալ հավասարումով՝ U  Kթ, որտեղ U  ընդհանուր ներքին էներգիան, K  ներքին կինետիկ էներգիան, թ  ներքին պոտենցիալ էներգիան: Ներքին կինետիկ էներգիան մոլեկուլների շարժման էներգիան է: Եր մարմնին (նյութին) էներգիա է հաղորդվում (տրվում), դրա շնորհիվ նրանում մեծանում է մոլեկուլների շարժումը` կինետիկ էներգիան, մեծանում է նան նրա ջերմաստիճանը ն, ընդհակառակը, եր մարմնի ներքին կինետիկ էներգիան փոքրանում է, մոլեկուլների շարժման արագությունը նույնպես փոքրանում է, համապատասխան չափով իջնում է մարմնի ջերմաստիճանը: Ակնհայտ է, որ մարմնի ջերմաստիճանը համարվում է նրանում մոլեկուլների շարժման միջին արագության ցուցանիշ: Մոլեկուլյար կինետիկ տեսությունից հայտնի է, որ եր մարմնի ներքին կինետիկ էներգիան փոքրանում է մինչն 0 0C-ի հավասարվելը, ապա մարմնի ջերմաստիճանն իջնում է մինչն ացարձակ զրո (- 273,15 0C) ն դադարում է մոլեկուլների շարժումը: Ջերմության ազդեցությունը նյութի ֆազային վիճակի վրա Որոշակի ճնշման ն ջերմաստիճանային պայմաններում շատ նյութեր կարող են գտնվել ցանկացած ագրեգատային վիճակում: Նյութերի մոլեկուլների էներգիան որոշում է ոչ միայն նրա ջերմաստիճանը, այլն ֆազային վիճակը: Այլ խոսքով, նյութին էներգիա հաղորդելով կամ խլելով, կարելի է ոչ միայն փոփոխել նրա ջերմաստիճանը, այլ նան ֆազային վիճակը: Նյութերի ֆազային փոփոխության օրինակ են` հալված մետաղները, եր դրանց ավարար չափով ջերմություն է հաղորդվում, ջրի անցումը պնդից - հեղուկ, հեղուկից գազային վիճակների (թեյնիկի օրինակը): Նյութերի անցումը մի ֆազային վիճակից այլ ֆազային վիճակի առաջանում է նյութի ներքին էներգիայի փոփոխությունից: Նյութերի ներքին պոտենցիալ էներգիան կախված է մոլեկուլների փոխադարձ դիրքից ն դրանց կապի ուժից: Որքան մեծ է մոլեկուլների միջն եղած հեռավորությունը, այնքան շատ է նյութի ներքին պոտենցիալ էներգիան:

Նյութերին էներգիա հաղորդելիս` եր նյութն ընդարձակվում է կամ փոփոխվում է նրա ֆազային վիճակը, մեծանում է մոլեկուլների միջն եղած տարածությունը ն համապատասխանա ար փոքրանում մոլեկուլների միմյանց ձգողականության ուժը: Տվյալ դեպքում մարմնին (նյութին) հաղորդված էներգիան չի ազդում մոլեկուլների շարժման արագության վրա (ներքին կինետիկ էներգիայի վրա), այլ ազդում է մոլեկուլների աժանման աստիճանի վրա (ներքին պոտենցիալ էներգիայի վրա): Պինդ ֆազ Պինդ ֆազում գտնվող նյութերը տիրապետում են համեմատա ար ոչ մեծ պոտենցիալ էներգիայի: Մոլեկուլները կապված են փոխադարձ ձգող առավել խիտ ուժերով ն ծանրության ուժով: Պինդ վիճակում նյութերն ունեն առավել կոշտ մոլեկուլյար ստրուկտուրա (կառուցվածք), որտեղ յուրաքանչյուր մոլեկուլի դիրքը առավել կամ պակաս չափով որոշակի է, իսկ դրանց շարժումը սահմանափակվում է վի րացիայով, որի ամպլիտուդայի չափը կախված է նյութի կինետիկ էներգիայից: Պինդ մարմինը պահպանում է իր չափերը ն ձնը` շնորհիվ մոլեկուլյար կոշտ կապերի: Պինդ մարմինները պրակտիկորեն անսեղմելի են ն իրենց ձնը փոխելու ցանկացած փորձին ցույց են տալիս նշանակալի դիմադրություն: Հեղուկ ֆազ Հեղուկ նյութի մոլեկուլները պինդ ֆազի համեմատ տիրապետում են մեծ էներգիայի ն միմյանց նկատմամ այնքան էլ խիտ չեն դասավորված, որը թույլ է տալիս դրանց որոշ չափով հաղթահարելու ձգողականության ուժերը ն շարժվելու ավականին ազատ: Դրանք կարող են շարժվել այնպես, որ նյութը հոսի: Հեղուկները պրակտիկորեն անսեղմելի են, պահպանում են իրենց ծավալը ն ընդունում այն անոթի (տարողության) ձնը, որի մեջ լցված են լինում: Գոլորշային կամ գազային ֆազ Գազային ֆազում գտնվող նյութի մոլեկուլները տիրապետում են ավելի մեծ էներգիայի, քան հեղուկ ֆազում գտնվող նյութի մոլեկուլները: Դրանք միմյանց հետ կապված չեն ձգողության ուժերով ն դրանց վրա ծանրության ուժը չի ազդում: Հետնա ար, գազի մոլեկուլները շարժվում են մեծ արագությամ , անընդհատ հարվածելով մեկը մյուսին ն անոթի պատերին: Այդ պատճառով գազերը սեղմելի են ն լրիվ լցնում են այն անոթի ամ ողջ ծավալը, որում գտնվում են: Բացի այդ, եթե գազը չի գտնվում հերմետիկ փակ անոթում, ապա այն հոսում է դեպի շրջակա միջավայր:

Ջերմաստիճան Ջերմաստիճանը նյութի հատկություն է ն մարմնի վրա ջերմային էներգիայի ազդման չափ: Բարձր ջերմաստիճանը ցույց է տալիս, որ մարմնի վրա ջերմային ազդեցությունը մեծ է ն այն տաք է: Ցածր ջերմաստիճանը ցույց է տալիս փոքր ջերմային ազդեցություն մարմնի վրա ն այն սառն է: Առաջներում ասվում էր, թե ջերմաստիճանը ֆունկցիա է ներքին կինետիկ էներգիայից ն այդպիսով նորոշում է մոլեկուլների շարժման միջին արագությունը: Ջերմաստիճանը ամենից հաճախ չափվում է ջերմաչափերի օգնությամ : Ջերմաչափերի մեծ մասի աշխատանքի հիմքում ընկած է հեղուկների ընդարձակման (ջերմաստիճանի արձրացումից) ն սեղմման հատկությունը: Ջերմաչափերում առավել հաճախ օգտագործվում է սնդիկ կամ սպիրտ, որոնք ունեն սառցագոյացման ցածր ջերմաստիճաններ ն ընդարձակման հաստատուն գործակիցներ: Սնդիկային ջերմաչափերը ավելի ճշգրիտ են, քանի որ ունեն ավելի կայուն ընդարձակման գործակիցներ, ավականին լայն ջերմաստիճանային սահմաններում, քան սպիրտն է: Սակայն այդ ջերմաչափերը ավելի թանկ են ն դրանց ցուցմունքը դժվար է նկատել: Սպիրտը ավելի էժան է, ն ցուցմունքը լավ ընթերցելու համար այն կարելի է ներկել: Այժմ մեծ կիրառություն ունի Ցելսիուսի ջերմաստիճանային սանդղակը: Ցելսիուսի սանդղակի զրոյական կետն ընդունված է արոմետրիկ ճնշման նորմալ պայմաններում ջրի` սառույցի վերածվելու սահմանը, իսկ նորմալ արոմետրիկ ճնշման պայմաններում ջրի եռման սահմանը նշվում է 100-ով: Այդ երկու կետերի միջն եղած տարածությունը նշվում է, աժանվում 100 միաչափ աժանմունքներով, որոնք կոչվում են աստիճաններ: Հետնաար ջրի սառցագոյացման ն եռման միջն եղած տար երությունն ըստ Ցելսիուսի ջեմաստիճանի հավասար է 100 աստիճանի: Այսպիսով, ջուրը սառչում է 0 0C-ում ն եռում 100 0C-ում: Ցելսիուսի սանդղակի 0 աստիճանը պայմանական է ն ծառայում է մարմինների համեմատական ջերմաստիճանը որոշելու համար, սակայն այն կիրառելի է շատ պրոցեսներում համեմատական արդյունքներ ստանալու համար: Որոշ ֆունդամենտալ օրենքներում ջերմաստիճանի կիրառման անհրաժեշտության դեպքում անհրաժեշտ է լինում այսպիսի սանդղակ, որը սկսվում է զրոյական կետից: Փորձնական ճանապարհով ապացուցված է, որ այդ կետը գտնվում է մոտավորապես (- 273 0C)-ի սահմաններում:

Ցելսիուսի սանդղակից կարելի է անցնել Կելվինի սանդղակին ( ացարձակ ջերմաստիճանին)` եթե Ցելսիուսի սանդղակի ցուցմունքին գումարվի 213: Կելվինի սանդղակի 1 աժանմունքի արժեքը հավասար է Ցելսիուսի 1 աստիճանին: Ցելսիուսի սանդղակից Կելվինի ( ացարձակ ջերմաստիճան) ն ընդհակառակն անցնելու համար օգտագործվում է հետնյալ հարա երությունը: K  0 Շ  273 , 0 Շ  K  273 : Օրինակ 105: Եթե գազի ջերմաստիճանը հավասար է 100 0C, որքան

կլինի ջերմաստիճանը (Ճ):

K  1000 Շ  273  373K :

Օրինակ 106: Սառնարանային կոմպրեսոր ներծծվող գոլորշու ջերմաստիճանը հավասար է -30 0C-ի, որոշել ացարձակ ջերմաստիճանը` Կելվինով: K  300 Շ  273  243K :

Ջերմահաղորդման ինտենսիվությունը ն ուղղությունը Ջերմությունը տրվում է մի մարմնից մեկ այլ մարմնի` եթե դրանց միջն գոյոթյուն ունի ջերմաստիճանային տար երություն: Եթե մարմինն ունի այն նույն ջերմաստիճանը ինչ շրջակա միջավայրը, ապա միջավայրի ն մարմնի միջն էներգիայի փոխանցում ջերմության ձնով չի իրականանում: Ջերմահաղորդումը մշտապես ունի մի ուղղություն, այն է` առավել տաք մարմնից կամ միջավայրից դեպի ավելի սառը մարմինը կամ միջավայրը ն եր եք` հակառակ ուղղությամ : Ջերմությունը էներգիա է, որը չի ոչնչանում ն չի անհայտանում որնէ պրոցեսում: Ջերմահաղորդման ինտենսիվությունը մշտապես կախված է երնույթն առաջացնող ջերմաստիճանային տար երությունից: Ջերմափոխանցում Ջերմափոխանցման երնույթը նկատվում է, եր էներգիա հաղորդելիս, մի մարմնի մոլեկուլները անմիջական շփման մեջ են գտնվում կամ շփման մեջ են գտնվում 2 կամ ավելի մարմինների մոլեկուլներ: Բոլոր դեպքերում որոշ մոլեկուլներ իրենց էներգիան հաղորդում են իրենց մոտ գտնվող այլ մոլեկուլների: Մոլեկուլից մոլեկուլ տրվող էներգիան կարելի է համեմատել իլիարդի գնդերի կողմից մեկը մյուսին հաղորդվող ամ ողջական կամ մասնակի էներգիայի հետ` գունդը գնդին հարվածելու պահին: Մետաղալարի մի ծայրը տաքացնելիս` ջերմությունը, մոլեկուլների ջերմափոխանցման շնորհիվ, անցնում է լարի սառը ծայրը: Եր ձողի տաքացած ծայրի մոլեկուլները էներգիա են կլանում, սկսում են արագ շարժվել մեծ

տարածության վրա ն իրենց ճանապարհին հարվածում են այլ մոլեկուլների: Արագ շարժվող մոլեկուլները, այլ մոլեկուլների հարվածելիս, իրենց էներգիայի մի մասը տալիս են այդ մոլեկուլներին, որոնք սկսում են ավելի արագ շարժվել ն այդպիսով ձողի տաք ծայրից էներգիան աստիճանա ար փոխանցվում է սառը ծայրին: Բնական է, որ այն մոլեկուլները, որոնք հեռու են գտնվում ջերմային աղ յուրից տիրապետում են ավելի քիչ էներգիայի, քան տաքացած ծայրի մոլեկուլները: Մետաղական ձողով ջերմության տեղափոխման ժամանակ ձողի շրջապատի օդը, ջերմափոխանցման հաշվին նույնպես տաքանում է: Տաքացած ձողի արագ վի րացիա անող մոլեկուլները հարվածում են օդի այն մոլեկուլներին, որոնք շփման մեջ են գտնվում ձողի հետ: Այսպիսով, օդի մոլեկուլներին հաղորդվում է էներգիա, որը ստիպում է դրանց շարժվել մեծ արագությամ ն դրա մի մասը տրվում է օդի այլ մոլեկուլների: Այսպիսով, ձողին հաղորդված ջերմության մի մասը տրվում ն տեղափոխվում է շրջապատի օդի կողմից: Եթե ձողին ջերմություն չհաղորդվի, ապա շրջակա օդը կշարունակի ձողից էներգիա կլանել մինչն ձողի ջերմաստիճանը հավասարվի շրջապատի ջերմաստիճանին, որից հետո համակարգը կանցնի հավասարակշռված վիճակի ն ջերմափոխանցման պրոցես չի ընթանա: Ջերմափոխանցման միջոցով ջերմության հաղորդման ինտենսիվությունն ուղիղ համեմատական է արձր ն ցածր ջերմաստիճաններ ունեցող երկու մարմինների ջերմաստիճանային տար երությանը: Սակայն տար եր նյութերի ջերմության հաղորդման ինտենսիվությունը տար եր է: Որոշ նյութեր, ինչպես օրինակ մետաղները, ջերմություն շատ արագ են հաղորդում, իսկ այլ նյութեր ինչպիսիք են ապակին, փայտը շատ վատ ջերմակլանիչներ են: Հետնա ար, միննույն ջերմաստիճանային տար երության պայմաններում, միննույն հեռավորության վրա, կտրվածքի միննույն չափերի դեպքում, կախված նյութի տեսակից, ջերմափոխանցման ինտենսիվությունը տար եր կլինի: Նյութերի ջերմության տեղափոխման համեմատական ունակությունը անվանվում է ջերմափոխանցում: Այն նյութերը, որոնք ջերմությունը լավ են տեղափոխում տիրապետում են արձր ջերմափոխանցման ունակության, իսկ այն նյութերը, որոնք ջերմությունը վատ են տեղափոխում ունեն ջերմափոխանցման փոքր ունակություն ն օգտագործվում են որպես ջերմամեկուսիչներ: Պինդ մարմինները, հեղուկների համեմատ, ունեն ջերմափոխանցման ավելի մեծ ունակություն, քան գազերը, որը ացատրվում է մոլեկուլյար կառուցվածքային տար երությամ : Գազերում մոլեկուլները գտնվում են միմյանցից մեծ հեռավորության վրա, դրանից կախված մոլեկուլների շփումը միմյանց հետ դժվարանում է, որի պատճառով էլ փոքր է ջերմափոխանցման ունակությունը:

Կոնվեկցիա Ջերմության հաղորդումը կոնվեկցիայով տեղի է ունենում, եր ջերմությունը մի տեղից մեկ այլ տեղ է տեղափոխվում որնէ միջավայրում հոսքի շնորհիվ: Այդ հոսքերը անվանվում են կոնվեկցիոն ն հանդիսանում են միջավայրի խտության փոփոխման արդյունք` կախված տաքացումից ընդարձակվելուց: Եր միջավայրի ցանկացած մաս տաքանում է, այն ընդարձակվում է ն նրա ծավալը, ըստ միավոր զանգվածի մեծանում: Տաքացած մասը դառնում է թեթն, այն արձրանում է վերն ն միջավայրի տաք ն սառը մասերը սկսում են խառնվել: Օրինակ` աքի մեջ լցված ջուրը տաքացվում է ներքնից աքի կենտրոնով կրակով հաղորդվող ջերմությամ : Բոցի ջերմությունը մետաղական հատակի միջով հաղորդվում է ջրին, ջրի ջերմաստիճանը արձրանում է ն ջուրը ընդարձակվում: Տաք ջուրը, որը թեթն է շրջակա ջրից, արձրանում է վերն ն խառնվում ավելի սառը ն ավելի խիտ ջրին: Գործընթացը շարունակելիս` ջերմությունը տարածվում է ջրի ամ ողջ զանգվածում կոնվեկցիոն հոսանքների շնորհիվ: Ջերմության քանակական (ջերմաքանակի) հաշվարկ Տեսակարար ջերմունակության որոշումից ակնհայտ է, որ մարմնի ջերմության փոփոխման համար ցանկացած զանգվածի մի այլ մարմնից ստացված կամ տրված ջերմաքանակը կարելի է հաշվել հետնյալ անաձնով` Օ  ո  օ  T2 T1  , որտեղ Օ  ջերմության քանակը, կջոուլ, ո  զանգվածը, կգ, օ  տեսակարար ջերմունակությունը, կՋոուլ/կգ, Ճ, T1 ն T2 – սկզ նական ն վերջնական ջերմաստիճանները, 0C կամ Ճ: Հավասարման մեջ զանգվածը կարելի է փոխարինել զանգվածային ծախսով: Այդ դեպքում Օ-ն կլինի ջերմաքանակի հոսքի ինտենսիվությունը:

Օրինակ 107: 20 կգ զանգված ունեցող ջուրը տաքացվում է 25-ից մինչն 80 0C: Հաշվել ծախսված ջերմաքանակը: Օգտագործելով վերոհիշյալ հավասարումը` Օ  20 կգ 4,19 կՋոուլ/կգ . Կ (80 0C – 25 0C) - 4609 կՋոուլ:

Օրինակ 108: Ընդունենք, որ 0,2 մ3/վրկ ջուրը հովացվում է 39 0C-ից մինչն 2 0C: Հաշվել խլված ջերմաքանակը կջոուլ/վրկ-ներով ն կվտ-ներով: Ջրի զանգվածային ծախսը կկազմի 0,2  1000 - 200 կգ/վրկ: Օ-200 կգ/վրկ  4,19 կՋոուլ/կգ Կ 20 C  390 C  31006 կՋոուլ/վրկ կամ կՎտ:





Օրինակում ստացված արդյունքը ստացվում է ացասական, եր 12 Հ 11, դա նշանակում է, որ նշված մարմնից ջերմությունը խլվում է: Սովորա ար մինուս նշանը չի դրվում, ացառությամ այն դեպքերի, եր հաշվարկվում է էներգետիկ ալանս: Փորձի նպատակը: Ներկայումս պահածոները արտադրվում են հիմնականում ապակյա ն թիթեղյա տուփերով: Ջերմաստիճանի արձրացման տնողությունը ստերիլիզացիայի ժամանակ կախված է տուփի կառուցվածքային նյութից, տուփի պատերի հաստությունից, ինչպես նան տուփի պարունակությունից: Փորձի նպատակն է պարզել, թե տար եր տարողությամ ն տար եր նյութերից պատրաստված տուփերում ինչ արագությամ է մթերքը տաքանում մինչն ստերիլիզացիայի ջերմաստիճանը: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Ջրային աղնիք, պահածոներ, ջերմաչափեր, վայրկյանաչափեր: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Ջրային աղնիքի մեջ ջուր լցնել ն տաքացնել մինչն 40 0C: Բաղնիքի մեջ տեղադրել պահածոյի տուփ ն տաքացնել մինչն 800C (ջերմաստիճանի ստուգումը կատարել տուփի կենտրոնում տեղադրված ջերմաչափի միջոցով): Ջերմաստիճանի յուրաքանչյուր 10 0C արձրացման տնողությունը չափել վայրկյանաչափով ն գրանցել աղյուսակում: Փորձի ընթացքում պետք է հետնել, որ ջրի ջերմաստիճանը աղնիքում չգերազանցի 85 0C-ի սահմանները: Փորձը կատարել ինչպես տար եր տեսակի պահածոների, այնպես էլ տար եր տարողության պահածոների համար` սկսած 20, 30 ն 40 0C-ի սահմաններից: Աղյուսակ 114

Տուփի №

№

Պահածո

Փորձի արդյունքում ստացված տվյալները Պահածոյի 100C-ով 200C-ով 300C-ով 400C-ով 500C-ով 600C-ով սկզ ն-ն ջերմ-նի ջերմ-նի ջերմ-նի ջերմ-նի ջերմ-նի ջերմ-նի ջերմաս- արձր-ն արձր-ն արձր-ն արձր-ն արձր-ն արձր-ն տիճանը, տնողու- տնողութ- տնողութ- տնողութ- տնողութ- տնողութ0 թյուն, ր յուն, ր յուն, ր յուն, ր յուն, ր յուն, ր C

Աղյուսակի տվյալների հիման վրա կառուցել ջերմաստիճանի (0C), ժամանակի (րոպե) կորեր, համեմատել միմյանց հետ ն կատարել հետնություններ: Փորձը կարելի է կատարել նան տար եր տարողություններում լցված ջրով:

ՀՈՒՄՔԻ ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ ՄԱՄԼՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՎՐԱ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ջարդում: Ջարդման եղանակները: Ջարդման նշանակությունը` մամլելիս: Հումքի ջերմային մշակման եղանակները ն ռեժիմները: Ջերմային մշակումը` ջարդելով ն առանց ջարդելու: Ջերմային մշակման եղանակների կախվածությունը մշակման նպատակից: 7. Ջերմային մշակման նշանակությունը` մամլելիս: 8. Էլեկտրամշակում: 9. Էլեկտրամշակման անցկացման առանձնահատկությունը ն ազդեցությունը մամլման գործընթացի վրա: 10. Էլեկտրապլազմոլիզատորի կառուցվածքը ն աշխատանքը: 11. Մամլման պրոցեսում անջատված հյութի քանակի կախվածությունը գործընթացի դինամիկայից: Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել նախնական մշակման ազդեցությունը պտուղներից հյութի անջատման (մամլման գործընթացում) վրա ն մամըլման դինամիկան:

Աշխատանքի կատարման հերթականությունը

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Հումքի նախապատրաստումն աշխատանքի համար: Հումքի մեխանիկական մշակումը: Հումքի ջերմային մշակումը: Հումքի էլեկտրական մշակումը: Հումքի մամլումը նախնական մշակումից հետո ն մամլման դինամիկան: Ստացված տվյալների համեմատություն ն անալիզ: Ստացված նյութերից կատարվող հետնություններ ն հաշվետվության ձնակերպում:

Աշխատանքի առաջին փուլի անցկացումը:

Թասիկավոր կշեռքով կշռել 4-5 կգ հումք (խնձոր կամ գազար): Կշռված հումքը լվանալ ն տեսակավորել, հեռացնել ոչ պիտանի պտուղները: Գազարի օգտագործման դեպքում հեռացնել ծայրամասերը:

Աշխատանքի երկրորդ փուլի անցկացումը:

Մինչն աշխատանքը սկսելը պետք է ստուգել` ա) Մեքենայի մաքրությունը: ) Մեքենայում օտար մարմինների առկայությունը: գ) Մեքենայի սարքին լինելը (փորձարկում մանրացման միջոցով): Այնուհետն մեքենայի մեջ լցնել հումքը, իսկ մանրացված հումքի համար ներքնում դնել թաս: Մեքենայի աշխատանքի ընթացքում չի թույլա326

տրվում ձեռք տալ պտտվող մասերին, ինչպես նան դուրս թափվող հումքին: Հումքը մանրացնելուց հետո անջատել շարժիչը: Ստացված զանգվածը թասում լավ խառնել` միատարր զանգված ստանալու համար: Խառնված մասը աժանել 4 հավասար մասերի` յուրաքանչյուր մասը 1 կգ կշռով: Առաջին աժինը թողնել մամլելու համար: Երկրորդ աժինը նորից մանրել` ավելի մանր մասեր ստանալու համար: Երրորդ աժինը ենթարկել էլեկտրա մշակման:

Աշխատանքի երրորդ փուլի անցկացումը:

Մանրացված զանգվածի ջերմային մշակումն իրականացնել գոլորշու միջոցով: Որպես գոլորշու ստացման աղ յուր օգտագործել ավտոկլավը, որի համար, մինչն աշխատանքը սկսելը, ավտոկլավը` ծավալի 1/4 մասով լցնել ջրով ն տաքացնել մինչն եռման ջերմաստիճանը: Մանրացված զանգվածի երրորդ աժինը լցնել մետաղյա զամ յուղի մեջ ն կախել ավտոկլավում: Ավտոկլավի կափարիչը փակել ն ացել կափարիչի վրայի փականը, որտեղից պետք է ինտենսիվ կերպով գոլորշի դուրս գա: Խնձորի զանգվածի դեպքում պահել 5 րոպե, գազարի զանգվածի դեպքում` 10 րոպե: Գոլորշահարելուց հետո անջատել ավտոկլավի տաքացնող սարքը, ացել կափարիչը, հանել զամ յուղը, պարունակությունը դատարկել թասի մեջ ն ուղարկել մամլման:

Աշխատանքի չորրորդ փուլի անցկացումը:

Մինչն աշխատանքը սկսելը անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ծանոթանալ սարքի ն նրա աշխատանքի հետ: Պետք է ստուգել սարքի գործուն լինելը ն դրանում օտար մարմինների ացակայությունը: Այնուհետն անհրաժեշտ է միացնել շարժիչը ն էլեկտրապլազմոլիզատորը, որոշ ժամանակ ազատ աշխատեցնել առանց հումք մատուցելու, որից հետո միացնել էլ. լարվածությունը սարքի գլանիկներին ն դիտել վոլտմետրի ցուցմունքը, հետո սկսել հումքի մատուցումը: Հումքն անհրաժեշտ է մատուցել հավասարաչափ` միանգամից չմատուցելով մեծ քանակի հումք: Էլեկտրապլազմոլիզատորի աշխատանքի ժամանակ անհրաժեշտ է ցուցա երել մեծ զգուշություն, ձեռքով կամ որնէ այլ իրով չդիպչել սարքի մետաղական մասերին: Պլազմոլիզատորի աշխատանքի ժամանակ, եր ապարատի գլանիկների միջն հոսք չի լինում, եր եմն դրանցից փոքրիկ կայծեր են թռչում: Մեծ վտանգ է առաջանում, եր հումքի հետ պլազմոլիզատոր են անցնում մետաղական իրեր:

Աշխատանքի հինգերորդ փուլի անցկացումը: Մինչն աշխատանքը սկսելը պետք է ծանոթանալ մեքենայի հետ, ստուգել ամեն ինչ կարգին է, թե ոչ: Նախնական մշակման ենթարկված հումքը ենթարկել մամլման հետնյալ հերթականությամ : 1. Մեկ անգամ մանրացված հումքը: 2. Կրկնակի մանրացված հումքը: 3. Ջերմային մշակման ենթարկված հումքը: 4. Էլեկտրամշակման ենթարկված հումքը: Տար եր եղանակներով նախնական մշակման ենթարկված հումքը աժանել երկու հավասար աժինների, այնպես որ յուրաքանչյուր աժնում լինի ոչ պակաս 400 գ հումք: Յուրաքանչյուր աժին առանձին լցնել կտորի անձեռոցիկների մեջ ն ծալել ծրարաձն, այնուհետն մամլիչի մեջ դնել առաջին ծրարը, որի վրա մետաղական ցանց, ապա երկրորդ ծրարը, նորից ցանց ն իջեցնել մամլիչի սկավառակը, մամլումը կատարել այնպես, որպեսզի ծրարները թեքված չլինեն ն մի կողմը լավ մամլվի, իսկ մյուսը` ոչ: Մամլման պրոցեսը պետք է տանել դանդաղ, քանի որ արագ մամլելիս` անձեռոցիկը կարող է պատռվել: Մամլումը համարվում է ավարտված, եր անջատվող հյութը սկսում է գալ կաթիլների ձնով, ավականին երկար ընդմիջումներով: Մամլումը ավարտելուց հետո անձեռոցիկները լավ մաքրել հյութից ն հավաքել: Մամլման ժամանակ անհրաժեշտ է հետնել գործընթացի դինամիկային: Այսպես, մինչն մամլման սկսվելը կշեռքի վրա կշռել ապակյա տուփը ն կշեռքով փոխադրել մամլիչի թասի տակ ն հավաքել հյութը, որն անջատվել է մինչն մամլումը, այնուհետն, եր սկսում է հյութը անջատվել մամլման հետնանքով, անմիջապես փոխել տուփը ն գրանցել ժամանակը: Երկրորդ տուփը հեռացնել 2-3 րոպե հետո ն դնել երրորդ տուփը ն այսպես յուրաքանչյուր 2-3 րոպեն մեկ անգամ փոխել տուփը մինչն գործընթացի ավարտվելը: Յուրաքանչյուր փուլում անջատված հյութը առանձին կշռել ն հավաքել հավաքարանում: Պրոցեսը վերջացնելուց հետո ամ ողջ հյութը հավաքել, կշռել ն որոշել նրա տոկոսը` մամլիչ լցնելուց առաջ ունեցած կշռի համեմատությամ : Փորձը նույնությամ կատարել ոլոր 4 տար եր ձներով նախապատրաստված նմուշների համար: Ստացված տվյալների վերլուծումը ն գրանցման կարգը: Ստացված թվական տվյալները գրանցել հետնյալ աղյուսակներ 115-ում ն 116-ում:

Աղյուսակ 115 Հյութի անջատման դինամիկան Տնողությունը, րոպե

№

Ստացված հյութի քանակը

1-ին հավաք. 2-րդ հավաք. 3-րդ հավաք. 4-րդ հավաք.

Աղյուսակ 116 Հյութի ելքը №

Նախնական մշակման ձնը

Ստացված Հյութի ելքը Հումքի կշիռը հյութի ընդհաԾանոթություն տոկոսով մինչ մամլումը նուր քանակը

Աղ. 115-ում 1, 2, 3, 4 թվերը ցույց են տալիս նախնական մշակման ձները, ըստ վերը նշված հերթականության: Աղյուսակ 115-ի տվյալների համաձայն անհրաժեշտ է կառուցել գրաֆիկ: Ա ցիսների առանցքի վրա տեղադրելով ժամանակը րոպեներով, օրդինատների առանցքի վրա հյութի ելքը գրամներով` կառուցել կորը: Կառուցելով ոլոր 4 կորերը` պետք է համեմատել ընդհանուր հյութի ելքերը, հյութի ելքերի քանակությունն ըստ ժամանակի, որից հետո պետք է հետնություն անել, թե որ ձնով նախնական մշակումն է տալիս հյութի մեծ ելք, մամլման պրոցեսի հեշտացում ն ժամանակի կրճատում: Փորձը կատարելուց հետո պետք է գրանցել հետնյալ նյութերը` ա) Աշխատանքի կրճատ նկարագիրը: ) Էլեկտրապլազմոլիզատորի կառուցվածքը ն աշխատանքը: 1. Տվյալներ` ոլոր ձներով նախնական մշակման ենթարկված հումքի մասին: Մանրացման դեպքում` մանրացման աստիճանը: Ջերմային մշակման դեպքում` ջերմաստիճանը ն ժամանակը: Էլեկտրամշակման դեպքում` վոլտմետրի ն ամպերմետրի ցուցմունքները, ացվածքի մեծությունը ն շարժիչի պտույտների թիվը: 2. Հյութի ելքի թվական տվյալների ստացում ն գրանցում աղյուսակներում: Հյութի ելքի դինամիկայի թվական տվյալների գրանցում: Հյութի ելքի արագության գրաֆիկի կառուցում: Ստացված տվյալներից կատարվող հետնություններ:

ՊՏՂԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՀՅՈՒԹԵՐԻ ՊԱՐԶԵՑՈՒՄԸ

ՖԵՐՄԵՆՏՆԵՐՈՎ

Պտղահատապտղային պարզեցրած հյութերն իրենցից ներկայացնում են շաքարների, օրգանական թթուների, պեկտինային նյութերի, հանքային աղերի, սպիտակուցների, դա աղային, գունավորող ն հումքի կազմի մեջ մտնող այլ նյութերի ջրային լուծույթներ: Պտղահատապտղային պարզեցրած հյութերն ունեն թարմ հումքին նորոշ համ ն արոմատ: Պարզեցրած հյութերը ստացվում են հյութը անզեն աչքով տեսանելի, կախված ն որոշ չափով կոլոիդ մասնիկներից ազատելով: Արտադրվում են ալի, խաղողի, նռան, տանձի, կարմիր հաղարջի, կեռասի, խնձորի ն այլ պարզեցրած հյութեր: Մամլումից ստացված չպարզեցված (պղտոր) հյութն իր մեջ պարունակում է պտղամսի տար եր չափերի մասնիկներ ն 10-5 սմ չափեր ունեցող կոլոիդ մասնիկներ: Հյութերի պարզեցման համար կիրառվում են ֆիզիկական, ֆերմենտային, կոլոիդա-քիմիական ն քիմիական եղանակներ: Պարզեցման ֆերմենտային եղանակը հիմնված է հյութում գտնվող նական կամ դրսից ներմուծված ֆերմենտների գործունեությամ ընթացող կենսաքիմիական գործընթացների վրա, արդյունքում իրականանում է կոշտ մասնիկների նստեցում: Այսպես, տեղի է ունենում հյութի ինքնապարզեցում ն պարզեցում ֆերմենտային պրեպարատներով: Ֆերմենտներ Ֆերմենտները (էնզիմ, էլիկսիր - արա ական «ալիկսիր» առից, որը նշանակում է իմաստության քար կամ կյանքի հյութ) մարդկության կողմից օգտագործվում են անհիշելի ժամանակներից: Այսպես` աստվածաշնչում գրված է` «Նոյ նահապետը սկսեց մշակել հողը ն տնկեց խաղողի որթեր: Եվ նա գինի խմեց ու հար եց»: Դեռ հնուց պանրի պատրաստման համար օգտագործվել է հորթերի ստամոքսից ստացված ֆերմենտային շիճուկ: Մեծ մտածող Արիստոտելը (384-322 թթ. մ.թ.ա.) գրել է, որ հորթերի ստամոքսում պարունակվող շիճուկը կաթ է, որը իր մեջ կրակ է պարունակում, իսկ այն առաջանում է կենդանու օրգանիզմում մարմնի ջերմության հաշվին: Եթե մենք այսօր «կրակ» խոսքի փոխարեն օգտագործենք «ֆերմենտ», ապա Արիստոտելի նկարագրությունը կհնչի շատ արդիական: Ֆերմենտների ուսումնասիրությամ սկսել են զ աղվել 18-րդ դարի վերջերից, սովորա ար «ֆերմենտացիա» անվանվել է այն գործընթացը, եր մի նյութի ազդեցությամ տեղի է ունեցել մեկ այլ նյութի քայքայում: Ֆերմենտացիոն գործընթացների ուսումնասիրման նագավառում մեծ աշխատանքներ են կատարել Ռենե Անտուան Ռեոմյուրը (1683-1757), Լազարո Սպալլանցանին (1729-1799), Անտուան Լորան Լավուազիեն

(1743-1794), Կոնստանտին Գոտլի Սիգիզմունդ Կիրգհոֆը (1764-1833), Էդվարդ Բուխները (1860-1917), Թեոդոր Սվեդ երգը (1884-1971) ն ուրիշներ: Ժամանակակից գիտությունն ուսումնասիրում ն գտնում է այդ իրոք «կյանքի էլիկսիր» ֆերմենտների գործունեության շարժիչ ուժը, առանց այդ կենսա անական կատալիզատորների անհնար է պատկերացնել կյանքը: Դրանք ուղղում ն կարգավորում են ոլոր կենդանի օրգանիզմներում ընթացող միլիոնավոր քիմիական պրոցեսներ: Միայն ֆերմենտների ներգործությամ է, որ վիտամինները, հորմոնները ն միկրոտարրերը ձեռք են երում ակտիվություն: Ֆերմենտներն օգնում են ժիշկներին ճշտելու հիվանդության պատճառը, դրանք օգտագործվում են մարսողական գործընթացի խանգարման, թրոմ ոզների, վերքերի ն այլ հիվանդությունների ուժման ժամանակ: Սննդարդյունա երությունում ֆերմենտներն օգտագործվում են գարեջրի, պանիրների, մսի հասունացման, մրգային հյութերի պարզեցման, գինեգործության ն այլ արտադրատեսակների տեխնոլոգիական պրոցեսներում: Այսօր արդեն ֆերմենտների օգնությամ արտադրվում է միլիոնավոր տոննաներ ցածր կալորիական «շաքար», որը առանձնանում է իր խիստ արտահայտված քաղցր համով: Սինթեզվում են նոր տեսակի դեղամիջոցներ, արտադրվում տար եր դիետիկ սննդամթերքներ ն անասնակեր: Գենային ինժեներիայի ակնհայտ հաջողությունները հնարավոր դարձան միայն ֆերմենտները որպես մոլեկուլյար գործիքներ օգտագործելու շնորհիվ: Ֆերմենտների ապագան կանխատեսվում է շատ պայծառ, այն կարող է վերա երվել էներգիայի վերականգնման աղ յուրներին, հումքի առավել ռացիոնալ օգտագործմանը, հիվանդությունների ուժման նոր ուղղություններին, ինչպես նան մարդկությանը սննդամթերքով ապահովմանը: Այժմ իսկ կարելի է խոսել կենսատեխնոլոգիայի (ապագայի սառը քիմիայի) մասին, որը թույլ կտա նվազագույն էներգածախսումներով իրականացնել ոլորովին նոր, նպատակաուղղված սինթեզներ: Հյութերը ֆերմենտներով պարզեցնելու տեխնիկան Պտղահատապտղային հյութերի պարզեցման համար օգտագործվում են մաքրված պեկտոլիտիկ ֆերմենտային պրեպարատներ, որոնք հյութերում պարունակվող պեկտինային նյութերը քայքայում են մինչն ջրալուծ պարզ քիմիական միացություններ: Ֆերմենտային պրեպարատները սովորա ար կիրառվում են կայուն կոլոիդ համակարգ ունեցող պտուղներից (խնձոր, սալոր, հաղարջ ն այլն) նական հյութեր ստանալու համար: Ֆերմենտներով պարզեցման տեխնոլոգիայի հիմնական թերությունը ընդհատ լինելն է: Ըստ իրենց գործունեության ֆերմենտները խիստ առանձնահատուկ են, այսպես` սախարոզայի քայքայումը արագացնող ֆերմենտները չեն նպաստում մալթոզայի քայքայմանը ն ընդհակառակը:

Բնական կատալիզատորների ակտիվությունը կախված է ջերմաստիճանից: Շատ ֆերմենտների համար լավագույն ջերմաստիճան է համարվում 40 0C-ին մոտ ջերմաստիճանները: Ավելի ցածր ն արձր, ասենք 50-60 0C-ի սահմաններում նկատվում է ֆերմենտային ակտիվության անկում: 80 0C-ից արձր ջերմաստիճաններում ֆերմենտների մեծ մասը ենթարկվում է ինակտիվացիայի, իսկ 100 0C-ում տեղի է ունենում ոլոր տեսակի ֆերմենտների արագ ն լրիվ ինակտիվացիա (քայքայում): Ֆերմենտների այդ հատկությունից օգտվում են պտուղ անջարեղենի պահածոյացման ժամանակ, եր պահանջվում է հումքի ոչ ցանկալի ֆերմենտային փոփոխության կանխում: Օրինակ, մաքրված կամ կտրատված պտուղ անջարեղենների գույնի մգացումը կանխելու համար հումքը ենթարկվում է ջրախաշման: 0 0C-ում ֆերմենտները ակտիվ չեն ն նյութափոխանակային պրոցեսներ համարյա չեն ընթանում: Սրանից օգտվում են պտուղների տնական պահպանման ընթացքում, եր ստեղծվում են 0 0C-ին մոտ ջերմաստիճաններ: Ֆերմենտների ակտիվությունը կախված է նան միջավայրի քէ-ից, որը տար եր ֆերմենտների համար տատանվում է ավականին լայն սահմաններում (1,5-9,0): Մեկ տոննա հյութի պարզեցման համար ծախսվում է մոտավորապես 0,2-0,3 կգ ֆերմենտային պրեպարատ` կախված վերջինիս ակտիվությունից: Ֆերմենտացիայի տնողությունը կազմում է 3-6 ժամ` 40-45 0C-ի պայմաններում, որից հետո հյութը ենթարկվում է դեկանտացիայի ն տրվում ֆիլտրման: Փորձի նպատակը: Որոշել պարզեցման լավագույն ջերմաստիճանը, պարզեցման համար անհրաժեշտ ֆերմենտի քանակը ն պարզեցման տնողությունը: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Խնձորի կամ խաղողի չպարզեցրած հյութ, պեպտոֆոետիդին ֆերմենտային պրեպարատ, ջրային աղնիք, չափիչ գլաններ, կաթոցիչներ: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Փորձի համար կարելի է օգտագործել խնձորի պտղամսով հյութ, ինչպես նան թարմ խնձորի կամ խաղողի ջարդած զանգվածից մամլմամ ստացված հյութ: Փորձի համար նախօրոք պատրաստել 100 մլ պեպտաֆոետիդին ֆերմենտի 1 7-անոց ջրային լուծույթ: 10 չափիչ գլանների մեջ ըստ համարների` 1-10 լցնել 2-3 մլ ֆերմենտային լուծույթ, այսպես` 1-ում` 2 մլ, 2-ում` 2,1 մլ, 3-ում` 2,2 մլ …. ն 10-ում` 3 մլ, այնուհետն գլանները լցնել պտղամսով կամ չպարզեցրած հյութով` մինչն 100 մլ-ի նիշին հասնելը: Գլանների պարունակությունը լավ խառնել ն դնել 40 0C-ի ջրային աղնիքի մեջ, թողնել հանգիստ 2 ժամ տնողությամ :

Փորձը նույնությամ կատարել ջրային աղնիքի 30 0C-ի ն 50 0C-ի պայմաններում: Նշված ոլոր ջերմաստիճաններում փորձը կրկնել` ֆերմենտացիան տանելով 3 ն 4 ժամ: Պարզեցման լավագույն ջերմաստիճանը, տնողությունը ն պեպտաֆոետիդին ֆերմենտի տոկոսային պարունակության չափը որոշել գլաններում պարզեցրած հյութերի գունային համեմատությամ ն գլանի ներքնում նստած նստվածքի չափով: Ֆերմենտացիայի տնողության ավարտից հետո կարելի է նան հյութը ցենտրիֆուգել ն մամլել:

ՄՐԳԱՅԻՆ ՀՅՈՒԹԵՐԻ ՊԱՐԶԵՑՈՒՄԸ ՍՈՍՆՁԱՆՅՈՒԹԵՐՈՎ

Մրգային հյութն իրենից ներկայացնում է շաքարների, թթուների, աղերի, սպիտակուցների, դա աղանյութերի, գունավորող նյութերի ն հումքի կազմի մեջ մտնող այլ նյութերի ջրային լուծույթ: Պտղից անջատված հյութը պարունակում է պտղի պտղամսի կոշտ մասեր: Պարզեցրած հյութեր ստանալու համար անհրաժեշտ է ազատվել սովորական աչքի համար տեսանելի կախված մասնիկներից: Թարմ ստացված հյութի մեջ այդ մասնիկները դժվար են նստում, նույնիսկ ավելի խոշոր մասնիկների նստեցման համար ավականին ժամանակ է անհրաժեշտ լինում, իսկ միայն ցենտրիֆուգելով ն ֆիլտրացիայով պարզ հյութ ստանալ հնարավոր չէ, քանի որ առանց նստեցման ֆիլտրման պրոցեսը շատ դանդաղ է ընթանում, ն ֆիլտրատը ստանում է մուգ պղտոր գունավորում, քանի որ պտղամսի մասնիկները փակում են ֆիլտրող նյութի անցքերը: Մասնիկների հեռացումը դժվարություններ է ներկայացնում այն պատճառով, որ մթերքը իրենից ներկայացնում է կոլոիդ լուծույթ: Պտղահյութերի պարզեցումը կատարվում է հետնյալ եղանակներով` 1. Ֆիզիկական եղանակ, որը կապված չէ հեղուկ ֆազայի կոլոիդ նույթի քիմիական փոփոխության հետ: Այս եղանակին են վերա երվում կոշտ ֆիլտրացիան, նստեցումը, ցենտրիֆուգումը, էլեկտրասեպարացիան ն ենտոնիտով մշակումը: 2. Ֆերմենտատիվ եղանակ, որը նական կամ արհեստական ֆերմենտների ներգործությամ տեղի ունեցող հյութի կենսաքիմիական ն ֆիզիկաքիմիական փոփոխությունն է: Ֆերմենտները ն ֆերմենտային պատրաստուկները ստացվում են որ ոսասնկերից ն նական ճանապարհով հյութը ինքնապարզեցնում: 3. Կոլոիդաքիմիական եղանակ, որի հիմքում ընկած է կոլոիդ համակարգի քայքայումը, այսինքն` տար եր եղանակներով սոսնձումը, կուպաժի օգնությամ պարզեցումը, ջերմային եղանակով վերամշակումը (արագ տաքացում, սառեցում, հալում) ն կոագուլյանտով (սպիրտ) մշակումը:

4.

Քիմիական եղանակ, որը հիմնվում է նական նյութերի վրա, որոնց փոխներգործությունից հյութը պարզվում է, ավելացվում է նան քիմիական ռեագենտ ն այլն: Պարզեցման մի քանի եղանակներ կրում են համակցված նույթ: Պարզեցումը սոսնձանյութերով

Պտղահյութերի պարզեցումը հիմնականում կատարվում է ժելատինով, ենտոնիտով ն տանինով: Ժելատինը ստացվում է կենդանիների ոսկորներից, կրճիկային մասերից, կաշվից` տաք ջրով քաշվածք վերցնելու միջոցով` նախօրոք դրանք ենթարկելով թթվածնային մշակության: Քաշվածքը ֆիլտրվում է, գունաթափվում, ապա խտացվում վակուումի տակ մինչն 10 7 խտության ն հովացվում: Ստացվում է դոնդողանման զանգված, որը չորացվում է 15-20 0C-ի պայմաններում: Գոյություն ունի 2 տեսակի ժելատին` թանկարժեք – լենե ն էժանագին – օստեոկոլ: Ժելատինը լինում է թիթեղներով (7-16 սմ) ն մանր կտորներով: Գույնը` անգույն թափանցիկից` մինչն սաթագույն: Ժելատինը սառը ջրում չի լուծվում, այլ միայն ուռչում է, լավ լուծվում է տաք ջրում: Ժելատինը ամենատարածված սոսնձանյութն է, որ լավ արդյունք է տալիս, ինչպես հյութերի, այնպես էլ սեղանի սպիտակ ն կարմիր, դեսերտային, թնդեցրած գինիների պարզեցման համար: Ժելատինը հիանալի արդյունք է տալիս տանինի, դեղին արյան աղի կամ ենտոնիտի հետ: Սոսնձման համար անհրաժեշտ ժելատինի քանակը որոշվում է փորձնական եղանակով: Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել տար եր սոսնձանյութերի սոսնձելու ունակությունը պտղահյութերի վրա` առանձին ն համատեղ օգտագործելիս: Որոշել դրանց հարա երակցությունը ն անհրաժեշտ քանակը: Օգտագործվող հումքը ն սարքերը: Փորձանոթ` 30 հատ, 10 մլ-անոց կաթոցիչ` հյութի համար, 1 մլ-անոց կաթոցիչ 0,1 մլ աժանմունքներով, ժելատինի 1 7-անոց լուծույթ, տանինի 1 7-անոց լուծույթ, խնձորի չպարզեցրած հյութ: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: Փորձանոթները դնել 3 շարքով, յուրաքանչյուրում 10 հատ ն համարակալել, ապա լցնել 100 մլ հյութով: Առաջին շարքի փորձանոթների հյութը պարզեցնել առանց տանինի ավելացման: Երկրորդ շարքի ոլոր փորձանոթների մեջ լցնել 0,1 մլ տանին: Երրորդ շարքի մեջ` 0,2 մլ տանին: Տանին ավելացնելուց հետո, այն լավ խառնել հյութի հետ: Այնուհետն, ըստ համարների` 1-ից մինչն 10-ը, յու334

րաքանչյուր շարքին ավելացնել 0,1 մլ-1 մլ ժելատին: Թողնել հանգիստ 2030 րոպե: Սոսնձող նյութի դոզան հաշվել, ելնելով այն փորձանոթից, որի տակ ամենից շատ է նստել ամ ականման նստվածքը: Արդյունա երության մեջ սոսնձումը կատարվում է 10-12 0C-ի տակ, որը տնում է 6-10 ժամ: Մեկ տոննա հյութին ծախսվում է մոտավորապես 100 գ տանին ն 200 գ ժելատին: Չնայած երկարատնությանը` այս եղանակը լավագույններից է: Եր եմն գործընթացի արագացման համար տանինը փոխարինվում է խաղողի չորացրած կորիզով: Այս դեպքում խաղողի հյութը պարզվում է 5-10 րոպեում, արագ է պարզվում նան խնձորի հյութը:

ԼՈԲԱԶԳԻՆԵՐԻ

ՈՒՌՃԵՑՈՒՄԸ

Ուսումնասիրման ենթակա հարցեր 1. 2. 3.

Լո ազգիների ուռճեցման ունակությունը: Մսա- անջարեղենային պահածոների արտադրության տեխնոլոգիան: Լո ազգիների ուռճեցման որոշման նշանակությունը պահածոների արտադրության մեջ: 4. Ուռճեցման արագության կախվածությունը ժամանակից: Փորձի նպատակը: Ուսումնասիրել լո ազգիների ուռճեցումը` տարեր պայմաններում թրջոց դնելով: Աշխատանքի կատարման հերթականությունը: 10 գ լո ին տեղավորել չափիչ գլանի մեջ, որը մինչն այդ ծավալի կեսի չափով լցված է լինում ջրով, գլանում սկզ նական ն վերջնական ծավալների տար երությամ որոշել լո ու ծավալը: Այնուհետն լո ին լցնել ցանցի վրա ն իջեցնել սառը ջրի մեջ որնէ անոթում ն այդպես պահել 70 րոպե: Յուրաքանչյուր 10 րոպեն մեկ անգամ որոշել կշռի ն ծավալի ավելացումը: Դրա համար ցանցը հանել ջրից, թափահարել, որպեսզի հեռանան ջրի կաթիլները, չորացնել ֆիլտրի թղթով ն կշռել, որոշել կշռի մեծացման տոկոսը, այնուհետն չափիչ գլանը ծավալի կես մասով լցնել ջրով ն որոշել ծավալը վերը նշված եղանակով, հաշվել ծավալի մեծացման տոկոսը: Փորձը նույն ձնով կատարել 15, 45 ն 90 0C-ի պայմաններում: Փորձի տվյալները գրանցել հետնյալ աղյուսակում: Լո ու ծավալի մեծացումը 15, 45 ն 90 0C-ի պայմաններում` կախված ժամանակից:

Աղյուսակ 117 Ջերմաստիճան 15 0C 45 0C 90 0C

Թրջոց դնելու ժամանակը, րոպե

Նմանատիպ աղյուսակ կազմել նան կշռի ավելացման համար: Պրոցեսի դինամիկան ուսումնասիրելու նպատակով կառուցել կշռի ն ծավալի մեծացման կորեր, կախված ժամանակից, ն համեմատել միմյանց հետ: Հետնություն անել ուռճեցման արագության վերա երյալ` կախված ջրի տար եր ջերմաստիճաններից:

ԳԼՈՒԽ 21. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՀԱՄՏԵՍ

Պահածոների որակը գնահատվում է զգայաորոշման, քիմիկա-տեխնիկական ն մանրէա անական հետազոտություններով: Պահածոներ արտադրող ձեռնարկությունը կարող է թողարկել միայն այնպիսի պատրաստի մթերքներ, որոնց որակը կհամապատասխանի գործող ստանդարտներին կամ տեխնիկական պայմաններին: Ցանկացած պահածոյի կազմային աժինների ն նշանակության նորոշումից զատ, պահածոների ստանդարտներում նշվում է պահածոյի տեսակը ն անվանումը, հումքին ն օժանդակ նյութերին ներկայացվող պահանջները, տրվում զգայաորոշման, ֆիզիկա-քիմիական, քիմիական ն մանրէա անական ցուցանիշների նութագրերը, որոնք ապահովում են պահածոյի սննդարժեքը, հավաստում մթերքի անվնաս լինելը: Ստանդարտներում պարունակվում են նան նշումներ հումքի, օժանդակ նյութերի, պատրաստի պահածոների, տարաների, փաթեթավորման, պիտակավորման, տեղափոխման ն պահպանման վերա երյալ, ըստ համապատասխան ԳՈՍՏերի: Ընտրված միավոր պահածոների տարաները ենթարկվում են զնընման, նշելով պիտակի ովանդակությունը ն վիճակը, տարայի արտաքին տեսքը, տեսանելի առկա կամ ացակա թերությունները, այն է կափարիչի ն իրանի դեֆորմացիան, կոռոզիայի առկայությունը ն տարածվածությունը, մակափակման արատները, անզեն աչքով տեսանելի հերմետիկության խախտումները ն այլն: Համապատասխան ԳՈՍՏ-ով որոշվում է տուփերի հերմետիկությունը, իսկ թիթեղյա տուփերի համար պատերի ներքին մակերեսի վիճակը: Մթերքի ստերիլության մանրէա անական հետազոտություններն իրականացվում են ղեկավարվելով համապատասխան ԳՈՍՏ-երով ն գործող հրահանգներով:

Զգայաորոշման ցուցանիշների հետազոտման նպատակով ընտրված տուփերից առանձնացվում է մեկը, աց է արվում ն եթե դա մսի պահածո է, ապա նշվում է մսի ն լցահյութի արտաքին տեսքը, մսի կազմությունը, հոտը ն համը, թե սառը վիճակում ն թե տաքացնելուց հետո: Ձկնային պահածոյի դեպքում նշվում է արտաքին տեսքը, ձկան մսի կազմությունը, հոտը ն համը սառը վիճակում: Նման ցուցանիշներ անհրաժեշտ է որոշել նան անջարեղենային ու մրգային պահածոների որակը գնահատելիս: Պահածոների համը գնահատվում է միայն նորմալ հոտի ն պաթոգեն մանրէների ացակայության հավաստի լինելուց հետո: Պահածոյի մաքուր քաշի որոշման նպատակով լավ լվացված ն չորացված տուփը կշռվում է տեխնիկական կշեռքով 0,5 գ ճշտությամ , ապա աց է արվում, դատարկվում պարունակությունը ն կշռվում լվացված չորացված տուփը: Չ ացված ն դատարկ տուփերի կշիռների տար երությամ որոշվում է մթերքի մաքուր քաշը: Պահածոների կազմային աժինները որոշվում են ըստ ԳՈՍՏ 8756.170-ի, այսպես` մրգային կոմպոտներում, անջարեղենային նական պահածոներում, մարինադներում կազմային աժինների որոշման համար արտաքինից լավ մաքրված տուփը կշռվում է, աց է արվում ն ամ ողջ պարունակությունը լցվում նախօրոք կշռված մաքուր ն չոր հախճապակյա թասի վրա դրված մաղի մեջ: Մաղի տրամագիծը պետք է լինի 20-30 սմ, արձրությունը 10-15 սմ ն 1 սմ2 մակերեսում պետք է ունենա 2,5-3 մմ տրամագծով 4 անցք: Պահածոն մաղի վրա պետք է թողնվի 10 ր, որպեսզի հեղուկն ամ ողջապես հոսի հախճապակյա թասի մեջ, որից հետո կշռվում է հախճապակյա թասը, դատարկ տուփը, որոշվում մաքուր քաշը ն աղադրիչների հարա երությունը: Մուրա աներ հետազոտելիս` վերցվում է 200 գ նմուշ, ջրային աղնիքում տաքացվում մինչն 60 0C, տեղափոխվում մաղի մեջ ն որոշվում աղադրիչների հարա երությունն ու մաքուր քաշը: Չորացրած մրգերից ն անջարեղեններից վերցվում է 200 գ նմուշ, դրվում սպիտակ թղթի վրա տեղադրված ապակու վրա, նշտարով կտրատվում մասերի, որոշվում կողմնակի խառնուրդների ն վնասված պտուղների քանակը: Սննդամթերքների համար կարնոր նշանակություն ունեն զգայաորոշման ցուցանիշները: Զգայաորոշման սու յեկտիվությունը ացառելու համար այն պետք է անցկացնեն կամ հմուտ մասնագետներ (դեգուստատորներ) կամ մարդկանց հնարավորինս մեծ խում (զանգվածային համտես): Երկրորդ դեպքում ստացվում են առավել հավաստի արդյունքներ: Սննդամթերքների դեգուստացիոն գնահատման ընդհանուր ցուցանիշներում ամենակարնոր նշանակությունը հատկացվում է համային զգայաորոշմանը: Համի զգացումը գրգռվում է միայն թքի մեջ լուծվող նյութերի միջոցով, որոնք ն այդ ընթացքում առաջացնում են քաղցր, կծու, դառը, թթու,

այրող ն աղի համային զգացողություններ: Համի սրությունը կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը ն կազմությունը: Կազմությունը պայմանավորում է պնդության, փափկության, համասեռության զգացումները: Ճաշակելիս` համային զգացումը միաձուլվում է շոշափելիքի զգացման հետ, այդպիսով ձնավորելով տպավորություն համի նկատմամ : Դեգուստացիան անհրաժեշտ է իրականացնել հատուկ մշակված կարգով` հաշվի առնելով մթերքի կազմի յուրահատկությունը ն ֆիզիկաքիմիական վիճակը: Դեգուստացիայի կարգը պետք է ացառի անցկացմանը խանգարող ն շեղող ցանկացած գործոն, որոնցից են` հոգեկան ներգործությունը, կողմնակի հոտերը, խառնված համերը ն այլն: Ներշնչման գործոնների ացառման համար նպատակահարմար է դեգուստացիան անցկացնել անտեղյակ կարգով, այսինքն դեգուստատորին նախօրոք չպետք է հայտնի լինի մթերքի արտադրման վայրը, ժամանակը, արտադրման եղանակը, աղադրատոմսը: Այդ նպատակով դեգուստացիայի են ենթարկվում նմուշներ, որոնք միմյանցից տար երվում են միայն պայմանական համարներով: Արդեն փորձարկման ենթարկված մթերքի հոտի ն համի ազդեցությունից խուսափելու համար անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր նմուշի փորձարկումից հետո երանը ողողել ջրով, երկու տար եր մթերքների փորձարկումների միջն պահպանել փոքր դադար: Դեգուստատորին չի կարելի ծանրաեռնել մեծ քանակի նմուշների փորձարկումներով: Համեմատելի արդյունքներ ստանալու համար գնահատումը արտահայտվում է պայմանական ցուցանիշներով ( ալեր): Յուրաքանչյուր առանձին ցուցանիշի կարնորության աստիճանից կախված, մթերքը գնահատելիս, տրվում են տար եր ալեր: Գոյություն ունի ալային գնահատման երկու համակարգ: Մեկն ընդգրկում է միայն զգայաորոշման, մյուսն առավել ընդգրկուն է ն ենթադրում է նան տեխնիկական ն քիմիական կազմի ցուցանիշներ: Զգայաորոշմամ գնահատումը կատարվում է ըստ հետնյալ սխեմայի`

Ցուցանիշ

Բալ

Համ ն հոտ Արտաքին տեսք Գույն Կազմություն Մրգա անջարեղենային պահածոների լավագույն նմուշները ստանում են 86 ն ավելի ալեր, 70 ալից ցածր ցուցանիշով պահածոները համարվում են ան ավարար որակի: Պահածոների սննդարժեքի վերջնական գնահատման համար անհրաժեշտ է լուսա անել նան դրանց յուրացման աստիճանը, այն է սպիտա338

կուցների լիարժեքությունը, հանքային կազմը, վիտամինների պարունակության չափը, կալորիականությունը: Սննդամթերքներում էներգիայի հիմնական աղ յուր են համարվում յուրացվող ճարպերը, սպիտակուցները ն ածխաջրատները: Դրանց այրման ջերմաքանակը կախված է քիմիական կազմից ն օրգանիզմում օքսիդացման աստիճանից: Յուրացվող ածխաջրատները ն ճարպերը օրգանիզմում օքսիդանում են ամ ողջությամ մինչն ածխաթթու գազի ն ջրի: Սպիտակուցները, որոնց քայքայման հիմնական արգասիքը միզանյութն է, տիրապետում են ջերմատվության որոշակի ունակության, որը ծախսվում է օրգանիզմի կենսական գործընթացներում, միջինը 1 գրամ սպիտակուցից կորուստները կազմում են 1,5 կկալ: Այդ պատճառով սպիտակուցների ֆիզիոլոգիական կալորիականությունը ստացվում է հավասար 4,1 (5,6-1,5) կկալ: Սովորա ար միջին ֆիզիոլոգիական կալորիականությունը արտահայտվում է` սպիտակուցներ - 4,1, ճարպեր – 9,3, ածխաջրատներ – 4,1 կկալ, որոնց շնորհիվ հնարավոր է հաշվարկել ցանկացած սննդամթերքի կալորիականությունը: Ենթադրենք համաձայն քիմիական տարրալուծման` ձկան պահածոյում չոր նյութերի պարունակության հաշվով սպիտակուցների քանակը հավասար է` 12, ճարպերինը` 15 ն ածխաջրատներինը` 2,5 7-ի: Այդ պահածոյի 100 գ-ի սն սպիտակուցներ - 4,1 . 12 - 49,2 ճարպեր - 9,3 . 15 - 139,5 ածխաջրատներ - 4,1 . 2,5 - 10,25 ---------------------------------------------------ընդամենը -- 198,95 կկալ - 835,6 կՋոուլ Հաճախ ստանդարտներում կալորիականությունը չի նշվում, քանի որ այն քիմիական շատ մեծություններ չի ընդգրկում:

Հ Ա Մ Տ Ե Ս Ի Թ Ե Ր Թ Ի Կ Ի Ն Մ ՈՒ Շ Ն Ե Ր Հ Ա Մ Տ Ե Ս Ի Թ Ե Ր Թ Ի Կ № ----------Համտեսողի ազգանունը ----------------------------«---------» ------------------200 թ, քաղաք --------------------Աղյուսակ 118

ՀԱՄՏԵՍԻ 100 ԲԱԼԱՆՈՑ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

№

Արտադրանքի անվանումը, տարին (ծածկագիրը)

Ցուցանիշները ն գնահատականը ալերով Ընդհանուր Համ, Արտաքին Գույն Կազմություն ալը հոտ տեսք

Եզրակացություն առանձին ցուցանիշների ն ընդհաուր գնահատականի վերա երյալ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Համտեսողի ստորագրությունը -------------------------

Աղյուսակ 119

տիպիկությունը մինչն 1,0

ընդհանուր ալ մինչն 10

Ծանոթություն

համը, մինչն 5,0

փունջը մինչն 3,0

գույնը, մինչն 0,5

Գնահատման տարրերը պարզությունը մինչն 0,5

№

Համտեսվող արտադրատեսակի անվանումը

Ամիս ամսաթիվ

ՀԱՄՏԵՍԻ 10 ԲԱԼԱՆՈՑ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Մթերքների օրգանոլեպտիկ գնահատումը (արտաքին տեսքը, համը, հոտը, գույնը, կազմությունը, աղադրիչների քանակը ն այլն) կատարել պահածոների սառը ն տաք վիճակում` կախված տվյալ մթերքի սննդի մեջ օգտագործվելու ձնից: Տաքացվում են անջարեղենի 1-ին ն 2-րդ, խոզի ճարպով, ընդեղենային, ձավարա անջարային ճաշատեսակները: Սառը վիճակում համտես արվող պահածոների որակի վերա երյալ կասկած առաջանալու դեպքում անհրաժեշտ է դրանք գնահատել նան տաքացրած վիճակում: Բանջարեղենի ճաշատեսակային պահածոները (1-ին ճաշատեսակները) համտեսից առաջ նոսրացվում են եռացող ջրով ն մի քանի րոպե եփվում, ինչպես նշված է պիտակի վրա: Օրգանոլեպտիկ զննման գնահատականի ներկայացվում է տուփի ամ ողջ պարունակությունը, դրա համար այն նախապես տեղափոխվում է որնէ ափսեի մեջ: Պահածոյի հեղուկ մասի թափանցիկությունը որոշելու համար տուփը ացելուց հետո այն լցվում է 6-8 սմ տրամագիծ ունեցող քիմիական աժակի մեջ ն դիտվում լույսի դիմաց: Ձկան պահածոյի յուղը տուփից դատարկվում է ապակյա գլանի մեջ ն 24 ժամ 20 0C-ի պայմաններում հանգիստ թողնելուց հետո, դիտվում լույսի դիմաց` սպիտակ ֆոնի վրա: Յուղը համարվում է թափանցիկ, եթե չունի պղտորություն կամ կախված մասնիկներ: Բոլոր մթերքների գնահատումը ըստ օրգանոլեպտիկ ցուցանիշների` միջին նմուշի զննման ն համտեսի միջոցով, կատարվում է համաձայն այն

օրգանոլեպտիկ ցուցանիշների, որոնք նշված են տվյալ մթերքին վերա երող ստանդարտի մեջ:

Օրինակ 109: Տոմատի հյութի որակի գնահատումը:

Համաձայն ՄՌՏՈՒ 18/20-65-ի, տոմատի հյութը պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին` Զգայա անական ցուցանիշներ Արտաքին տեսքը – միատարր հեղուկ, մանր, կախված պտղամսի մասնիկներով: Թույլատրվում են հատ ու կենտ ջարդված տոմատի սերմեր ն հյութի շերտավորում: Համը ն հոտը - դուրեկան, նական, հասուն տոմատի պտուղներին հատուկ, առանց օտար համի ն հոտի: Գույնը - կարմիր կամ նարնջակարմրավուն, նորոշ հասուն տոմատի պտուղներին: Օտար խառնուրդների առկայություն չի թույլատրվում: Քիմիական ցուցանիշներ Չոր նյութերի պարունակությունը, ըստ ռեֆրակտոմետրի, 7, ոչ պակաս Ծանր մետաղների աղերի պարունակությունը, մգ 1լ հյութին, ոչ ավելի պղինձ (հաշվարկած ըստ պղնձի) անագ (հաշվարկած ըստ անագի) կապար (հաշվարկած ըստ կապարի)

-

4,5

-

չի թույլատրվում:

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Աղյուսակ 120 Չոր հագեցած գոլորշի (ըստ ճնշման) Ճնշում, р մն/մ

0,001 0,0015 0,002 0,0025 0,003 0,004 0,005 0,006 0,008 0,010 0,012 0,015 0,020 0,025 0,030 0,036 0,040 0,050 0,060 0,070 0,080 0,090 0,098 0,108 0,118 0,127 0,137 0,147 0,157 0,166 0,176 0,186 0,196 0,206 0.216 0,226 0,235 0,245 0,255

կգ/սմ

0,010 0,015 0,020 0,025 0,030 0,040 0,050 0,060 0,080 0,10 0,12 0,15 0,20 0,25 0,30 0,36 0,40 0,50 0,60 0,70 0,80 0,90 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6

Ջերմաս- Խտություն,  , կգ/մ3 տիճան, °С 6,698 12,737 17,204 20,776 23,772 28,641 32,55 35,82 41,16 45,45 49,06 53,06 59,67 64,56 68,68 72,91 75 ,42 80,86 85,45 89,45 92,99 96,18 99,09 101,76 104,.25 106,56 108,74 110,79 112,73 114,57 116,33 118,01 119,62 121,160 122,65 . 124,08 125,46 126,79 128,08

0,007595 0,01116 0,01465 0,01809 0,02149 0,02820 0,03481 0,04134 0,05421 0,06688 0,07938 0,09791 0,1283 0,1582 0,1877 0,2227 0,2458 0,3029 0,3594 0,4152 0,4705 0,5253 0,5797 0,6337 0,6875 0,7410 0,7942 0,8472 0,8999 0,9524 1,005 1,057 1,109 1,161 1,213 1,264 1,316 1,367 1,418

Էնթհալպիա, կկալ/կգ Շոգեգոյացման կոնդենգոլորշու ջերմաքանակ, r, կկալ/կգ i  սատի | 6,73 600,1 593,4 12,78 602,8 590,0 17,24 604,8 587,6 20,80 606,4 585,6 23,79 607,7 583,9 28,65 609,8 581,1 32,55 611,5 578,9 35,81 612,9 577,1 41,14 615,2 574,1 45,41 617,0 571,6 49,01 618,5 569,5 53,54 620,5 567,0 59,61 623,1 563,5 64,49 625,1 560,6 68,61 626,8 558,2 72,85 628,5 555,6 75,36 629,5 554,1 80,81 631,6 550,8 85,41 633,4 548,0 89,43 634,9 545,5 92,99 636,2 543,2 96,19 637,4 541,2 99,12 638,5 539,4 101,81 639,4 537,6 104,32 640,3 536,0 106,66 641,2 534,5 108,85 642,0 533,1 110,92 642,8 531,9 112,89 643,5 530,6 114,76 644,1 529,3 116,54 644,7 528,2 118,24 645,3 527,1 119,87 645,8 525,9 121,4 646,3 524,9 122,9 646,8 523,9 124,4 647,3 522,9 125,8 647,8 522,0 127,2 648,3 521,1 128,5 648,7 520,2

0,265 0,274 0,284 0,294 0,304 0,314 0,324 0,334 0,344 0,353 0,363 0,372 0,382 0,392 0,402 0,412 0,421 0,431 0,441 0,450 0,460 0,470 0,480 0,490 0,510 0,530 0,550 0,570 0,588 0,607 0,626 0,646 0,666 0,685 0,705 0,725 0,745 0,765 0,785 0,805 0,825 0,840 0,860 0,880

2,7 2,8 2,9 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 5,0 5,2 5,4 5,6 5,8 6,0 6,2 6,4 6,6 6,8 7,0 7,2 7,4 7,6 7,8 8,0 8,2 8,4 8,6 8,8 9,0

129,34 130,55 131,73 132,88 134,00 135,08 136,14 137,18 138,19 139,18 140,15 141,09 142,02 142,92 143,81 144,68 145,54 146,38 147,20 148,01 148,81 149,59 150,36 151,11 152,59 154,02 155,41 156,76 158,08 159,36 160,61 161,82 163,01 164,17 165,31 166,42 167,51 168,57 169,61 170,63 171,63 172,61 173,58 174,53

1,469 1,520 1,571 1,622 1,673 1,723 1,773 1,824 1,874 1,925 1,975 2,025 2,075 2,125 2,175 2,225 2,274 2,324 2,374 2,423 2,472 2,522 2,571 2,621 2,720 2,818 2,916 3,014 3,112 3,210 3,308 3,405 3,503 3,600 3,697 3, 794 3,891 3,988 4,085 4,182 4,278 4,375 4,471 4,568

Աղյուսակ 120-ի շարունակություն 129,8 649,1 519,3 131,0 649,5 518,5 132,2 649,9 517,7 133,4 650,3 516,9 134,5 650,6 516,1 135,6 650,9 515,3 136,7 651,2 514,5 137,8 651,6 513,8 138,8 651,9 513,1 139,8 652,2 512,4 140,8 652,5 511,7 141,8 652,8 511,0 142,7 653,1 510,4 143,6 653,4 509,8 144,5 653,7 509,2 145,4 653,9 508,5 146,3 654,2 507,9 147,2 654,4 507,2 148,0 654,7 506,7 148,9 654,9 506,0 149,7 655,2 505,5 150,5 655,4 504,9 151,3 655,6 504,3 152,1 655,8 503,7 153,6 656,3 502,7 155,1 656,7 501,6 156,5 657,1 500,6 157,9 657,5 499,6 159,3 657,8 498,5 160,6 658,1 497,5 161,9 658,5 496,6 163,2 658,8 495,6 164,4 659,1 494,7 165,6 659,4 493,8 166,8 659,7 492,9 167,9 660,0 492,1 169,1 660,3 491,2 170,2 660,5 490,3 171,3 660,8 489,5 172,3 661,0 488,7 173,4 661,3 487,9 174,4 661,5 487,1 175,4 661,7 486,3 176,4 662,0 485,6

Աղյուսակ 120-ի շարունակություն

0,900 0,920 0,940 0,960 0,980 1,030 1,080 1,130 1,175 1,225 1,270 1,320 1,370 1,420 1,470 1,520

9,2 9,4 9,6 9,8 10,0 10,5 11,0 11,5 12,0 12,5 13,0 13,5 14,0 14,5 15,0 15,5

175,46 4,664 177,4 662,2 484,8 176,38 4,761 178,4 662,4 484,0 177,28 4,857 179,3 662,6 483,3 178,16 4,953 180,3 662,8 482,5 179,04 5,049 181,2 663,0 481,8 181,16 5,290 183,4 663,5 480,1 183,20 5,530 185,6 663,9 478,3 185,17 5,770 187,7 664,3 476,6 187,08 6,010 189,7 664,7 475,0 188,92 6,249 191,6 665,1 473,5 190,71 6,488 193,5 665,4 471,9 192,45 6,728 195,3 665,7 470,4 194,13 6,967 197,1 666,0 468,9 195,77 7,207 198,9 666,3 467,4 197,36 7,446 200,6 666,6 466,0 198,91 7,685 202,3 666,8 464,5 Ծանոթություն: Կկալ/կգ-ից կՋ/կգ-ի անցնելու համար նշված մեծությունները պետք է ազմապատկել 4,1868-ով:

Աղյուսակ 121 Ջրի եռման ջերմաստիճանը մթնոլորտայինից ցածր ճնշումներում Ճնշում, մմ սնդ. սյուն

Վակուում,մմ սնդ. սյուն

Ջերմաստիճան, 0C

Ճնշում, մմ Վակուում,մմ Ջերմաստիսնդ. սյուն սնդ. սյուն ճան, 0C

11,3 22,1 29,0 34,0 38,1 41,6 44,5 47,1 49,4 51,6 53,5 55,3 57,0 58,6 60,1 61,5 62,8 64,1

76,7 77,4 78,2 78,9 79,6 80,3 81,0 81,7 82,3 83,0 83,6 84,2 84,8 85,4 85,9 86,5 87,1 87,6

Աղյուսակ 121-ի շարունակություն

65,3 66,4 67,5 68,6 69,6 70,6 71,6 72,5 73,4 74,2 75,1 75,9 94,0 94,4 94,8 95,3 95,7 96,1 96,5 96,9 Ծանոթություն: մմ սնդ. սյուն-ից ն/մ2-ու անցնելու համար պետք է ազմապատկել 133, 32-ով:

88,2 88,7 89,2 89,7 90,2 90,7 91,2 91,7 92,1 92,6 93,1 93,5 97,3 97,7 98,1 98,5 98,9 99,3 99,6 100,0 նշված մեծությունները

Աղյուսակ 122 Ջերմահաղորդականության գործակիցներ Նյութերի անվանումը

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Ալյումինիում Բրոնզ Օդ Վոյլոկ Տախտակ Աղյուս Լատուն Սառույց Պղինձ Կաթսայատան նստվածք Անագ Խցան Ռետին Կապար Պողպատ

վտ/(մ  աստ.)

0,029 0,035 0,174—0,35 0,465 64—87 2,1—2,3 350—465 1,16—3,5 0,035 0,175 46,5—52,5



կկալ/(մ  ժ  աստ.)

0,025 0,030 0,15—0,30 0,40 55—75 1,8—2,0 300—340 1,0—3,0 0,030 0,150 40—45

Աղյուսակ 122-ի շարունակություն

16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29.

Ապակի Ծղոտ Հախճապակի Ցինկ Չուգուն Ջրային գոլորշի Ջուր 20 0C-ում Արնածաղկի յուղ 20 0C-ում Շաքար 15 0C-ում Կարտոֆիլ Գազար Ճակնդեղ Մարգարին 15 0C-ում Տավարի միս 0 0C-ում 10 0C-ում Սուդակ Տրեսկա Կաթ, 15 0C

0,58—0,93 0,08 1,05 46,5 0,0186 0,598 0,166 0,153 0,61—0,66 0,62 0,60 0,205

0,50—0,80 0,07 0,90 0,0160 0,515 0,143 0,132 0,52—0,57 0,53 0,515 0,176

0,477 1,35 30. 0,433 31. 0,460 32. 0,493 Խնձորի հյութ չոր նյութերի պարունակություն, ջերմաստիճան, C Խաղողի հյութ չոր նյութերի պարունակություն, ջերմաստիճան, C

0,410 1,16 0,372 0,396 0,424

0,52 0,60 0,45 0,52

0,45 0,52 0,39 0,45

0,49 0,58 0,46 0,54

0,42 0,50 0,40 0,46

Աղյուսակ 123 Բուսական յուղերի մածուցիկության կախվածությունը ջերմաստիճանից Արնածաղկի յուղ Ջերմաստիճան, խտություն, Մածուցիկություն  10 2 C կգ/մ3 կգ վրկ/մ2 ն վրկ/մ2 0,387 3,8 0,272 2,67 0,212 2,08 0,156 1,53 0,116 1,14 0,187 0,854 0,074 0,726 0,060 0,589 0,052 0,511 0,042 0,412 0,036 0,354 0,031 0,304

Բամ ակի յուղ խտություն, Մածուցիկություն  10 2 կգ/մ3 կգ վրկ/մ2 ն վրկ/մ2 0,455 4,46 0,366 3,59 0,218 2,14 0,162 1,59 0,123 1,21 0,095 0,932 0,077 0,756 0,0609 0,598 0,051 0,501 0,044 0,432 0,0375 0,363 0,032 0,314

Աղյուսակ 124 Տապակելիս անջարեղենից խոնավության հեռացման արագության գործակիցներ Տապակվող մթերք ն Խոնավապարունակություն Խոնավության հեռացման գործընթացի կրիտիկական կետերում արագության գործակիցներ անցկացման եղանակ Wսկզ W|1 W|2 W|3 |1,7/ր |2,1/ր |3, 1/ր |4,1/ր Գազար (թերթեր), tսկ.գ.մ.- 140Շ - օoոst Խորը շերտում 500 300 333 0,267 0,255 0,125 Յուղի ցնցուղի տակ 188 0,198 0,206 0,564 ԻԿ ճառագայթների 150 0,378 0,161 տակ, Խորը շերտում, 1150 870 400 0,315 0,163 tսկ.գ.-120Շ Բադրիջան tսկ.գ.- 140Շ - օoոst Խորը շերտում, 1068 970 0,039 tսկ.գ.- 140Շ Յուղի ցնցուղի տակ 1186 960 113 0,0667 Յուղի արակ շերտում 1090 960 900 660 0,129 0,061 0,015 ԻԿ ճառագայթների 1160 1075 960 0,085 0,0725 տակ, յուղով ԻԿ ճառագայթների տակ - տապակում 1068 880 770 600 0,133 0,083 0,049 յուղում Դդմիկ Խորը շերտում 1750 1600 1150 0,083 0,026 Յուղի ցնցուղի տակ 1438 1230 875 0,082 0,014 Յուղի արակ շերտում 1960 1800 1340 0,065 0,032 ԻԿ ճառագայթների տակ - տապակում 2000 1600 1200 860 0,218 0,178 0,028 յուղում

Աղյուսակ 125 Ճնշման միավորներ Միավոր

Ֆիզիկ-ն մթն-տ

1 մմ սնդ. Տեխնիկ-ն Ն/մ2 սյ. մթն-տ, մթ

Բար

կգ/մ2

1 տեխն.մթ. 0,9678 735,56 98066,5 0,980665 1կգ/սմ2 1 ֆիզ. մթ. 1 1,0332 101325 1,013250 1,0332104 760 մմ սնդ. սյ. 1 մմ սնդ. սյ. 13,595 1,315610-3 1,359510-3 133,322 1,3332210-3 00C -ում 1 ն/մ 0,986910 0,750110 1,019710 1,019710-1 1 կգ/մ 1 մմ ջր. 10-4 9,80665 0,98066510-4 0,967810-4 0,735610-1 շիթ 4 00C -ում

Աղյուսակ 126 Աշխատանքի, էներգիայի, ջերմության քանակի միավորներ Միավոր 1 էրգ 1 ջոուլ 1 կվտ . ժ 1 կգ . մ 1 կալ

էրգ 36001013 9,80665 107 4,1868 107

ջոուլ 1 - 10-7 3600106 9.80665 4,1868

կվտ . ժ կգ . մ 2,77710-14 1,019710-8 2,77710-7 1,019710-1 3,6710 105 2,722310 1,1622 10-6 4,26810 -1

կալ 2,389310-8 2,389310-1 8,601105 2,3431

Աղյուսակ 127 Հզորության ն ջերմային հոսքի միավորներ Միավոր 1 կգ  մ/վրկ 1 ձիաուժ 1 վատ 1 կիլովատ 1 կկալ/վրկ

կգ մ/վրկ 0,102

ձիաուժ 13,310-3 0,00136 1,36 5,69

վտ 9,8067 735,5 4186,8

կվտ 9,8110-3 0,736 4,187

կկալ/վրկ 2,3410-3 0,176 0,000239 0,239

Աղյուսակ 128 Ջրի եռման ջերմաստիճանը մթնոլորտայինից ցածր ճնշումների դեպքում Ճնշում1, մմ սնդ. սյ. .80

Վակուում1, մմ սնդ. սյ.

Ջերմաստի- Ճնշում1, մմ ճան, 0C սնդ. սյ. 11,3 22,1 29,0 34,0 38,1 41,6 44,5 47,1 49,4 51,6 53,5 55,3 57,0 58,6 60,1 61,5 62,8 64,1 65,3 66,4 67,5 68,6 69,6 70,6 71,6 72,5 73,4 74,2 75,1 75,9 76,7 77,4 78,2 78,9 79,6 80,3 81,0 81,7

Ծանոթություն: 1 1 մմ սնդ. սյուն - 133,3 ն/մ2

Վակուում1, մմ սնդ. սյ.

Ջերմաստիճան, 0C 82,3 83,0 83,6 84,2 84,8 85,4 85,9 86,5 87,1 87,6 88,2 88,7 89,2 89,7 90,2 90,7 91,2 91,7 92,1 92,6 93,1 93,5 94,0 94,4 94,8 95,3 95,7 96,1 96,5 96,9 97,3 97,7 98,1 98,5 98,9 99,3 99,6 100,0

Աղյուսակ 129 Ջրի եռման ջերմաստիճանը մթնոլորտայինից արձր ճնշումների դեպքում Ջերմաստիճան, Ճնշում, Ջերմաստիճան, Ճնշում, Ջերմաստիճան, Ճնշում, C մթ. " C մթ. " C մթ. " 1,0332 1,8394 3,101 1,0707 1,8995 3,192 1,1092 1,9612 3,286 1,1489 2,0245 3,382 1,1898 2,0895 3,481 1,2318 2,1561 3,582 1,2751 2,2245 3,685 1,3196 2,2947 3,790 1,3654 2,3666 3,898 1,4125 2,4404 4,009 1,4609 2,5160 4,121 1,5106 2,5935 4,237 1,5618 2,6730 4,355 1,6144 2,7544 4,476 1,6684 2,8378 4,599 1,7239 2,9233 4,725 1,7809 3,0110 4,854

Ծանոթություն: " 1 մթ. - 98100 ն/մ2:

Աղյուսակ 130 Քացախաթթվի ջրային լուծույթների եռման ջերմաստիճանը 760 մմ սնդ. սյ. ճնշման տակ" Cէ3CՕՕէ-ի խտությունը, կշռ. 7 62,5

Եռման ջերմաստիճան, 0C 100,1 100,4 100,5 101,3 101,5 101,9 102,3 102,5 102,8 103,4

Cէ3CՕՕէ-ի խտուԵռման թյունը, կշռ. 7 ջերմաստիճան, 0C 100,6 100,8 100,9 104,0 105,0 106,0 108,5 112,0 118,1

Ծանոթություն: " 1 մմ սնդ. սյ. - 133,3 ն/մ2:

Աղյուսակ 131 Կերակրի աղի ջրային լուծույթների եռման ջերմաստիճանը 760 մմ սնդ. սյ. ճնշման տակ" Լուծույթի խտությունը, կշռ. 6,6 Եռման ջերմաստիճան, C 101

12,4

17,2

21,5

25,5

33,5

37,5

40,7

108,8

Ծանոթություն: " 1 մմ սնդ. սյ. - 133,3 ն/մ : Աղյուսակ 132 Սախարոզի, մալթոզի, գլյուկոզի, ֆրուկտոզի տար եր խտության ջրային լուծույթների եռման ջերմաստիճանը 760 մմ սնդ. սյ. ճնշման տակ" Խտություն, 7 "

սախարոզի 100,12 100,30 100,60 101,05 101,80 103,05 105,05 109,40 119,00

1 մմ սնդ. սյ. - 133,3 ն/մ2:

Լուծույթի եռման ջերմաստիճան, 0C մալթոզի գլյուկոզի ֆրուկտոզի 100,25 100,40 100,45 100,45 100,80 100,85 100,60 101,45 101,45 100,85 102,15 102,20 101,25 103,35 103,35 102,20 105,10 105,00 103,25 108,10 107,60 113,10 -

Աղյուսակ 133 Հագեցած ջրային գոլորշիների ճնշումը ջրի հետ հավասարակշռության մեջ

C "

Ե, մթ." 0,00623 0,00669 0,00720 0,00772 0,00829 0,00889 0,00953 0,01021 0,01093 0,01170 0,01251 0,01338 0,01429 0,01526 0,01629 0,01738 0,01853 0,01974 0,02103 0,02239 0,02383 0,02534 0,02694 0,02863 0,03041

C

Ե, մթ." 0,03229 0,03426 0,03634 0,03853 0,04083 0,04325 0,04580 0,04847 0,05128 0,05423 0,05733 0,06057 0,06398 0,06755 0.07129 0 07520 0,07930 0,08360 0,08809 0,09279 0,09771 0,10284 0,10821 0,11382 0,11967

C

Ե, մթ." 0,12578 0,13216 0,13881 0,14575 0,15298 0,16051 0,16835 0,17653 0,18504 0,19390 0,20310 0,21270 0,2227 0,2330 ,0,2438 0,2550 0,2666 0,2787 0,2912 0,3042 0,3177 0,3317 0,3463 0,3613 0,3769

C

Ե, մթ." 0,3931 0,4098 0,4247 0,4451 0,4637 0,4829 0,5028 0,5234 0,5447 0,5667 0,5894 0,6129 0,6372 0,6623 0,6882 0,7149 0,7425 0,7710 0,8004 0,8307 0,8619 0,8942 0,9274 0,9616 0,9969

C

Ե, մթ." 1,0332 1,0707 1,1092 1,1489 1,1898 1,2318 1,2751 1,3196 1,3654 1,4225 1,4609 1,5106 1,5618 1,6144 1,6684 1,7239 1,7809 1,8394 1,8995 1,9612 2,0245 2,0895 2,1561 2,2245 2,2947

C

Ե, մթ." 2,2666 2,4404 2,5160 2,5935 2,6730 2,7544 2,8378 2,9233 3,011 3,111 3,192 3,286 3,382 3,481 3,582 3,685 3,790 3,898 4,009 4,122 4,237 4,355 4 476 4,599 4,725 4,854

1 մթ. - 98,1 կն/մ:

Աղյուսակ 134 Գոլորշիների ճնշումը կերակրի աղի ջրային լուծույթների վրա տար եր ջերմաստիճաններում Ջերմաստիճան, 0C "

Գոլորշու ճնշումը (մմ սնդ. սյ.") ԷaC1-ի խտության դեպքում, զանգվ. 7 հագեց. լուծ-թ 4,6 4,4 4,3 4,1 3,8 3,5 -

1 մմ սնդ. սյ. - 133,3 ն/մ2: Աղյուսակ 135

Գոլորշիների ճնշումը սախարոզի ջրային լուծույթների վրա տար եր ջերմաստիճաններում, մմ սնդ. սյ." Սախարոզի խտություն, 7 "

55,32 54,98 54,60 54,10 53,22 51,83 49,68 46,30 -

92,51 91,95 91,31 90,47 88,99 86,69 83,07 77,43 -

1 մմ սնդ. սյ. - 133,3 ն/մ2:

Ջերմաստիճան, 0C 149,40 233,7 355,1 148,50 232,3 353,0 147,46 230,7 350,5 146,11 228,6 347,3 143,72 224,8 341,6 140,00 219,0 332,7 134,16 209,0 318,9 125,05 195,6 297,2 168,0 255,3

525,8 522,6 519,0 514,2 505,8 492,7 472,2 440,1 378,1

760,0 755,4 750,1 743,3 731,1 712,1 682,5 636,1 546,4

Աղյուսակ 136 Սախարոզի ջրային լուծույթների խտության կախվածությունը տոկոսային պարունակությունից ն ջերմաստիճանից Սախարոզի պար-ն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

1,020 1,040 1,062 1,084 1,107 -

1,004 1,008 1,012 1,016 1,019 1,024 1,028 1,032 1,036 1,040 1,044 1,049 1,053 1,057 1,061 1,066 1,070 1,075 1,079 1,083 1,093 1,102 1,106 1,111 1,121

1,003 1,007 1,011 1,015 1,019 1,023 1,027 1,031 1,035 1,039 1,043 1,048 1,052 1,056 1,060 1,065 1,070 1,073 1,078 1,082 1,091 1,100 1,105 1,110 1,119

1,002 1,006 1,010 1,014 1,018 1,022 1,026 1,030 1,034 1,038 1,042 1,046 1,051 1,055 1,059 1,063 1,068 1,072 1,077 1,081 1,090 1,099 1,104 1,108 1,118

1,001 1,005 1,009 1,013 1,017 1,021 1,025 1,029 1,033 1,037 1,041 1,045 1,049 1,053 1,058 1,062 1,066 1,070 1,075 1,079 1,088 1,097 1,102 1,106 1,116

1,000 1,003 1,007 1,011 1,015 1,019 1,023 1,027 1,031 1,035 1,040 1,044 1,048 1,052 1,056 1,060 1,065 1,069 1,073 1,078 1,087 1,096 1,100 1,105 1,114

1,013 1,034 1,055 1,076 1,098 -

0,996 1,000 1,004 1,008 1,012 1,016 1,020 1,024 1,028 1,032 1,038 1,040 1,044 1,048 1,052 1,057 1,061 1,065 1,069 1,074 1,082 1,091 1,096 1,100 1,110

1,010 1,030 1,050 1,072 1,094 -

0,992 0,996 1,000 1,003 1,007 1,011 1,015 1,019 1,023 1,028 1,031 1,035 1,040 1,044 1,048 1,052 1,056 1,060 1,065 1,069 1,078 1,087 1,092 1,096 1,105

1,005 1,025 1,046 1,067 1,089 -

1,003 1,023 1,043 1,065 1,087 -

1,000 1,020 1,041 1,062 1,084 -

1,998 1,018 1,038 1,059 1,081 -

1,995 1,015 1,035 1,056 1,078 -

1,992 1,012 1,032 1,053 1,075 -

1,989 1,009 1,029 1,050 1,072 -

1,985 1,005 1,026 1,047 1,069 -

1,982 1,002 1,022 1,043 1,065 -

1,979 0,998 1,019 1,040 1,062 -

Աղյուսակ 136-ի շարունակություն Սախարոզի պար-ն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

1,131 1,156 1,182 1,208 1,236 1,264 1,294 1,324 1,355 1,388 -

1,130 1,140 1,150 1,155 1,160 1,170 1,180 1,190 1,201 1,207 1,212 1,223 1,234 1,262 1,292 1,322 1,353 1,385 -

1,129 1,138 1,148 1,154 1,158 1,168 1,178 1,189 1,199 1,205 1,210 1,221 1,232 1,260 1,290 1,320 1,351 1,383 -

1,127 1,137 1,146 1,152 1,156 1,166 1,176 1,187 1,197 1,203 1,208 1,219 1,230 1,258 1,287 1,317 1,349 1,381 -

1,125 1,135 1,144 1,150 1,154 1,164 1,174 1,185 1,195 1,201 1,206 1,216 1,227 1,256 1,285 1,315 1,346 1,378 -

1,123 1,122 1,119 1,133 - 1,128 1,142 - 1,138 1,148 1,146 1,144 1,152 - 1,148 1,162 - 1,158 1,172 1,171 1,168 1,182 - 1,178 1,193 - 1,188 1,199 1,197 1,194 1,203 - 1,199 1,214 - 1,209 1,225 1,224 1,221 1,254 1,252 1,249 1,283 1,281 1,278 1,313 1,310 1,308 1,344 1,341 1,339 1,376 1,373 1,371 1,413 - 1,411 1,454 - 1,452

1,117 1,114 - 1,123 - 1,133 1,141 1,139 - 1,143 - 1,152 1,166 1,164 - 1,172 - 1,183 1,192 1,189 - 1,193 - 1,204 1,219 1,216 1,247 1,244 1,275 1,273 1,305 1,302 1,337 1,334 1,368 1,365 - 1,409 - 1,450

1,112 1,110 1,136 1,134 1,161 1,158 1,186 1,184 1,213 1,210 1,241 1,238 1,270 1,267 1,300 1,297 1,331 1,328 1,362 1,360 - 1,408 - 1,449

1,107 1,104 1,131 1,128 1,155 1,152 1,181 1,178 1,208 1,205 1,235 1,232 1,264 1,261 1,294 1,291 1,325 1,322 1,357 1,354 - 1,407 - 1,448

1,101 1,098 1,125 1,122 1,149 1,146 1,175 1,171 1,202 1,199 1,229 1,226 1,258 1,255 1,288 1,285 1,319 1,315 1,351 1,347 - 1,406 - 1,447

1,095 1,092 1,119 1,115 1,143 1,140 1,168 1,165 1,195 1,192 1,223 1,220 1,251 1,248 1,281 1,278 1,312 1,309 1,344 1,341 -

1,088 1,085 1,112 1,103 1,137 1,133 1,162 1,153 1,188 1,185 1,216 1,213 1,245 1,241 1,275 1,272 1,305 1,302 1,338 1,334 -

Աղյուսակ 137

Գլյուկոզի ջրային լուծույթների խտությունը 20 C ջերմաստիճանում Գլյուկոզի պարուն-ն, զանգվ., 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,00204 1,00587 1,00973 1,01362 1,01752 1,02146 1,02540 1,02937 1,03337 1,03740 1,04145 1,04554 1,04965 1,05379

Գլյուկոզի պարուն-ն, զանգվ. 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,05795 1,06214 1,06634 1,07057 1,07483 1,07913 1,08345 1,08780 1,09219 1,09660 1,10105 1,10553 1,11003 1,11458

Գլյուկոզի պարուն-ն, զանգվ. 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,11915 1,12375 1,12839 1,13306 1,13777 1,14250 1,14726 1,15206 1,15689 1,16175 1,16665 1,17159 1,17655 1,18156

Գլյուկոզի պարուն-ն, զանգվ. 7 -

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,18661 1,19170 1,19683 1,20199 1,20718 1,21240 1,21766 1,22295 1,22829 1,23367 1,23908 1,24453 1,25002 -

Աղյուսակ 138 Ֆրոկտոզի ջրային լուծույթների խտությունը 20 0C ջերմաստիճանում Ֆրուկտոզի պարուն-ն, զանգվ., 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 0,99823 1,00212 1,00604 1,00998 1,01394 1,01792 1,02195 1,02600 1,03008 1,03417 1,03830 1,04247 1,04666 1,05088

Ֆրուկտոզի պարուն-ն, զանգվ. 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,05514 1,05943 1,06376 1,06810 1,07247 1,07685 1,08126 1,08569 1,09017 1,09468 1,09923 1,10381 1,10842 1,11305

Ֆրուկտոզի պարուն-ն, զանգվ. 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,11776 1,12251 1,12729 1,13212 1,13696 1,14187 1,14681 1,15178 1,15682 1,16190 1,16702 1,17218 1,17738 1,18263

Ֆրուկտոզի պարուն-ն, զանգվ. 7

Լուծույթի խտություն, գ/սմ3 1,18793 1,19327 1,19865 1,20407 1,20955 1,21507 1,22062 1,22627 1,23197 1,23771 1,24351 1,24934 1,25521 1,26114

Աղյուսակ 139 Նատրիումի քլորիդի ջրային լուծույթների խտությունը ԷaC1-ի քանակ 100 գ լուծույթում 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5 8,0 8,5 9,0 9,5 10,0 10,5 11,0 11,5 12,0 12,5 13,0

Ջերմաստիճան 15 0C 20 0C 0,999 0,998 1,003 1,002 1,006 1,005 1,010 1,009 1,014 1,013 1,017 1,016 1,021 1,020 1,025 1,023 1,028 1,027 1,032 1,031 1,036 1,034 1,039 1,038 1,043 1,041 1,047 1,045 1,050 1,049 1,054 1,052 1,058 1,056 1,061 1,060 1,065 1,063 1,069 1,067 1,073 1,071 1,076 1,074 1,080 1,078 1,084 1,082 1,080 1,086 1, 091 1,089 1,095 1,093

ԷaC1-ի քանակ 100 գ լուծույթում 13,5 14,0 14,5 15,0 15,5 16,0 16,5 17,0 17,5 18,0 18,5 19,0 19,5 20,0 20,5 21,0 21,5 22,0 22,5 23,0 23,5 24,0 25,0 26,0 26,4 26,8

15 0C 1,099 1,103 1,107 1,111 1,114 1,118 1,122 1,126 1,130 1,134 1,138 1,142 1,146 1,150 1,154 1,158 1,162 1,167 1,170 1,174 1,178 1,182 1,190 1,199 1,202 1,206

Ջերմաստիճան 20 0C 1,100 1,101 1,105 1,108 1,112 1,116 1,120 1,124 1,128 1,132 1,136 1,139 1,143 1,148 1,151 1,156 1,159 1,164 1,167 1,172 1,176 1,180 1,189 1,197 1,200 1,203

Աղյուսակ 140 Ծծմ ային անհիդրիդի ջրային լուծույթի խտության կախվածությունը դրանում ՏՕ2-ի պարունակությունից ՏՕ2-ի պարուն-ն, զանգվ., 7 0,5 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0

Խտություն, գ/սմ3 1,0028 1,0056 1,0085 1,0113 1,0141 1,0168 1,0194 1,0221

ՏՕ2-ի պարուն-ն, զանգվ., 7 4,5 5,0 5,5 6,0 6,5 7,0 7,5

Խտություն, գ/սմ3 1,6248 1,0275 1,0302 1,0328 1,0353 1,0377 1,0401

Աղյուսակ 141 Քացախաթթվի ջրային լուծույթների խտությունը կախված տար եր ջերմաստիճաններից, գ/սմ3 Տոկոսային պարուն-ն, զանգվ. 7

0,9999 1,0016 1,0033 1,0051 1,0070 1,0088 1,0106 1,0124 1,0142 1,0159 1,0177 1,0194 1,0211 1,0228 1,0245 1,0262 1,0278 1,0295 1,0311 1,0327 1,0343 1,0358 1,0374 1,0389 1,0404 1,0419

0,9997 1,0013 1,0029 1,0044 1,0060 1,0076 1,0092 1,0108 1,0124 1,0140 1,0156 1,0171 1,0187 1,0202 1,0217 1,0232 1,0247 1,0262 1,0276 1,0291 1,0305 1,0319 1,0333 1,0347 1,0361 1,0375

Ջերմաստիճան, 0C 0,9991 1,0006 1,0021 1,0036 1,0051 1,0066 1,0081 1,0096 1,0111 1,0126 1,0141 1,0155 1,0170 1,0184 1,0199 1,0213 1,0227 1,0241 1,0255 1,0269 1,0283 1,0297 1,0310 1,0323 1,0336 1,0349

0,9982 0,9996 1,0012 1,0025 1,0040 1,0055 1,0069 1,0083 1,0097 1,0111 1,0125 1,0139 1,0154 1,0168 1,0182 1,0195 1,0209 1,0223 1,0236 1,0250 1,0263 1,0276 1,0288 1,0301 1,0313 1,0326

0,9971 0,9957 0,9987 0,9971 1,0000 0,9984 1,0013 .0,9997 1,0027 1,0011 1,0041 1,0024 1,0055 1,0037 1,0068 1,0050 1,0081 1,0063 1,0094 1,0076 1,0107 1,0089 1,0120 1,0102 1,0133 1,0115 1,0146 1,0127 1,0159 1,0139 1,0172 1,0151 1,0185 1,0163 1,0198 1,0175 1,0210 1,0187 1,0223 1,0198 1,0235 1,0210 1,0248 1,0222 1,0260 1,0233 1,0272 1,0244 1,0283 1,0256 1,0295 1,0267

0,9922 0,9934 0,9946 0,9958 0,9970 0,9982 0,9994 1,0006 1,0018 1,0030 1,0042 1,0054 1,0065 1,0077 1,0088 1,0099 1,0110 1,0121 1,0132 1,0142 1,0153 1,0164 1,0174 1,0185 1,0195 1,0205

Տոկոսային պարուն-ն, զանգվ. 7

1,0434 1,0449 1,0463 1,0477 1,0491 1,0505 1,0519 1,0532 1,0545 1,0558 1,0571 1,0584 1,0596 1,0608 1,0621 1,0633 1,0644 1,0656 1,0667 1,0679 1,0689 1,0699 1,0709 1,0720 1,0729 1,0738

1,0388 1,0401 1,0414 1,0427 1,0440 1,0453 1,0465 1,0477 1,0489 1,0501 1,0513 1,0524 1,0535 1,0546 1,0557 1,0568 1,0578 1,0588 1,0598 1,0608 1,0618 1,0627 1,0636 1,0645 1,0654 1,0663

Ջերմաստիճան, 0C 1,0362 1,0374 1,0386 1,0399 1,0411 1,0423 1,0435 1,0446 1,0458 1,0469 1,0480 1,0491 1,0501 1,0512 1,0522 1,0532 1,0542 1,0551 1,0561 1,0570 1,0579 1,0588 1,0597 1,0605 1,0613 1,0622

1,0338 1,0349 1,0361 1,0372 1,0384 1,0395 1,0406 1,0417 1,0428 1,0438 1,0449 1.0459 1,0469 1,0479 1,0488 1,0498 1,0507 1,0516 1,0525 1,0534 1,0542 1,0551 1,0559 1,0567 1,0575 1,0582

1,0307 1,0318 1,0329 1,0340 1,0350 1,0361 1,0372 1,0382 1,0392 1,0402 1,0412 1,0422 1,0432 1,0441 1,0450 1,0460 1,0469 1,0477 1,0486 1,0495 1,0503 1,0511 1,0518 1,0526 1,0534 1,0542

1,0278 1,0289 1,0299 1,0310 1,0320 1,0330 1,0341 1,0351 1,0361 1,0371 1,0380 1,0390 1,0399 1,0408 1,0416 1,0425 1,0433 1,0441 1,0449 1,0456 1,0464 1,0471 1,0479 1,0486 1,0492 1,0499

1,0215 1,0225 1,0234 1,0244 1,0253 1,0262 1,0272 1,0281 1,0289 1,0298 1,0306 1,0314 1,0322 1,0330 1,0338 1,0346 1,0353 1,0361 1,0368 1,0375 1,0382 1,0389 1,0395 1,0402 1,0408 1,0414

Ջերմաստիճան, 0C

Տոկոսային պարուն-ն, զանգվ. 7

1,0748 1,0757 1,0765 1,0774 1,0782 1,0790 1,0798 1,0805 1,0813 1,0820 1,0826 1,0833 1,0838

1,0671 1,0679 1,0687 1,0694 1,0701 1,0708 1,0715 1,0722 1,0728 1,0734 1,0740 1,0746 1,0752

1,0629 1,0637 1,0644 1,0651 1,0658 1,0665 1,0672 1,0678 1,0684 1,0690 1,0696 1,0701 1,0706

1,0590 1,0597 1,0604 1,0611 1,0618 1,0624 1,0631 1,0637 1,0642 1,0648 1,0653 1,0658 1,0662

1,0844 1,0850 1,0856 1,0860 1,0865

1,0668 1,0671 1,0675 1,0678 1,0682

1,0869 1,0874 1,0877 1,0881 1,0884 1,0887 1,0889

1,0757 1,0711 1,0762 1,0716 1,0767 1,0720 1,0771 1,0725 1, 0775 1 , պ0 7 1,0779 1,0732 1,0783 1,0736 1,0786 1,0738 1,0789 1,0741 1,0792 1,0743 1,0794 1,0745 1,0796 1,0746

Աղյուսակ 141-ի շարունակություն Ջերմաստիճան, 0C

1,0549 1, 0555 1,0562 1,0568 1,0574 1,0580 1,0586 1,0592 1,0597 1,0602 1,0607 1,0612 1,0616

Տոկոսային պարուն-ն, զանգվ. 7 1,0506 1,10421 1,0512 1,0427 1,0518 1,0432 1,0525 1,0438 1,0531 1,0443 1,0536 1,0448 1,0542 1,0453 1,0547 1,0458 1,0552 1,0462 1,0557 1,0466 1,0562 1,0470 1,0566 1,0473 1,0571 1,0477

1,0883 1,0877 1,0872

1,0797 1,0798 1,0798 1,0798 1,0797 1,0796 1,0795 1,0793 1,0790 1,0787 1,0783 1,0778 1,0773

1,0747 1,0747 1,0747 1,0747 1,0745 1,0743 1,0741 1,0738 1,0735 1,0731 1,0726 1,0721 1,0715

1,0699 1,0700 1,0700 1,0700 1,0699 1,0698 1,0696 1,0693 1,0689 1,0685 1,0680 1,0675 1,0668

1,0621 1,0624 1, 0628 1,0631 1, 0634

1,0575 1,0578 1,0582 1,0585 1,0588

1,0480 1,0483 1,0486 1,0489 1,0491

1,0865 1,0857 1,0848 1,0838 1,0826

1,0766 1,0758 1,0749 1,0739 1,0727

1,0708 1,0700 1,0690 1,0680 1,0667

1,0661 1,0652 1,0643 1,0632 1,0619

1,0685 1 , 0637 1,0590 1,0687 1,0640 1,0592 1,0690 1,0642 1,0594 1,0693 1,0644 1,0595 1,0694 1,0645 1,0596 1,0696 1,0647 1,0597 1,0698 1,0648 1,0598

1,0493 1,0495 1,0496 1,0497 1,0498 1,0499 1,0499

1,0813 1,0714 1,0652 1,0605 1,0551 1,0491 1,0386 1,0798 1,0632 1,0588 1,0535 1,0473 1,0368 1,0780 1,0611 1,0570 1,0516 1,0454 1,0348 1,0759 1,0590 1,0549 1,0495 1,0431 1,0325 1,0730 1,0567 1,0524 1,0468 1,0407 1,0299 1,0697 1,0545 1,0498 1,0440 1,0380 1,0271

1,0648 1,0648 1,0648 1,0647 1,0646 1,0644 1,0642 1,0638 1,0635 1,0630 1,0626 1,0620 1,0613

1,0598 1,0598 1,0597 1,0596 1,0594 1,0592 1,0589 1,0585 1,0582 1,0576 1,0571 1,0564 1,0557

1,0499 1,0498 1,0497 1,0495 1,0493 1,0490 1,0487 1,0483 1,0479 1,0473 1,0467 1,0460 1,0453

1,0605 1,0597 1,0587 1,0577 1,0564

1,0549 1,0541 1,0530 1,0518 1,0506

1,0445 1,0436 1,0426 1,0414 1,0401

Աղյուսակ 142 Կերակրի աղի լուծելիությունը ջրում կախված ջերմաստիճանից Ջերմաստիճան, C - 21,2 - 14,0 - 6,0 107,7

Կերակրի աղի պարունակությունը հագեցած լուծույթում, 7 22,41 24,41 25,48 26,28 26,32 26,39 26,51 26,68 26,86 27,07 27,30 27,55 27,81 28,15 28,32

Լուծելիությունը 100 աժնում (ըստ ջրի զանգվածի) 28,88 32,50 34,18 35,64 35,72 35,85 36,07 36,39 36,76 37,12 37,55 38,03 38,52 39,18 39,51

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմատիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Աղյուսակ 143 Սախարոզի լուծելիությունը ջրում կախված ջերմաստիճանից

64,31 64,45 64,59 64,73 64,87 65,01 65,15 65,29 65,43 65,58 65,73 65,88 66,03 66,18 66,33 66,48 66,63 66,78 66,93 67,09 67,25 67,41 67,57 67,73 67,89

Խ 45

68,05 68,21 68,37 68,53 68,70 68,87 69,04 69,21 69,38 69,55 69,72 69,89 70,06 70,24 70,42 70,60 70,78 70,96 71,14 71,32 71,50 71,68 71,87 72,06 72,25

72,44 72,63 72,82 73,01 73,20 73,39 73,58 73,78 73,98 74,18 74,38 74,58 74,78 74,98 75,18 75,38 75,59 75,80 76,01 76,22 76,43 76,64 76,85 77,06 77,27

77,48 77,70 77,92 78,14 78,36 78,58 78,80 79,02 79,24 79,46 79,69 79,92 80,15 80,38 80,61 80,84 81,07 81,30 81,53 81,77 82,01 82,25 82,49 82,73 82,97

Աղյուսակ 144 Օդի ն որոշ գազերի լուծելիությունը1 ջրում տար եր ջերմաստիճաններում Լուծելիութ յունը միավորներով

—



0,0288

Է2



0,0235 0,0209 0,0186 0,0168 0,0154 0,0143 0,0134 0,0118 0,0109 0,0102 0,0096 0,0095

է2



0,0215 0,0204 0,0195 0,0188 0,0182 0,0175 0,0170 0,0164 0,0161 0,0160 0,0160 0,0160

CՕ2



1,7130 1,424

Օդ Ազոտ Ջրածին Ածխածնի երկօքսիդ Թթվածին

Ջերմաստիճան, 0C

Քիմ. անաձն

Գազ

Լուծելիությունը (միավորներով —

0,0226

1,194

—

0,0187

—

0,019 0,878 0,759



կամ

0,530

—

—

)

0,0161 0,0142 0,0130 0,0122

0,665

0,436

0,359

—

—

Օ2



0,0489 0,0429 0,0380 0,0341 0,0310 0,0283 0,0261 0,0231 0,0209 0,0195 0,0176 0,0172

Ծծմ աջրածին

է2Տ



4,670 3,977

3,399

2,945 2,582 2,282 2,037

1,660

1,392

1,190

Ծծմ ային անհիդրիդ

ՏՕ2



79,79

56,65

47,28

18,77

—

—

Ծանոթություն:

67,48

39,37

32,79

27,16

Լուծելիությունը արտահայտված է հետնյալ միավորներով.

—

—

 - ա սոր ցիայի գործակից առանց գազի ծավալի ( երված 00C-ի ն 760 մմ սնդ. սյան պայմաններում), կլանված հեղուկի միավոր ծավալում գազի 760 մմ սնդ. սյուն պարցիալ ճնշաման դեպքում:

 - նույն նշանակությունը ինչ որ  -ն, 760 մմ սնդ. սյուն ընդհանուր ճնշման պայմաններում:

0,917 0,810

Աղյուսակ 145

Լուծելիություն, զանգվ. 7

37,0 39,1 39,7 45,8 46,2 49,6 55,1

Լուծելիություն, զանգվ. 7

19,9 23,5 24,0 24,6 29,7 30,4 34,9

Ջերմաստիճան, 0C

57,1

Ջերմաստիճան, 0C

10,6 13,1 14,4 16,1 16,7 17,8 19,4

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Լուծելիություն, զանգվ. 7

21,5

Ջերմաստիճան, 0C

Ջերմաստիճան, 0C

Լակտոզի լուծելիությունը ջրում կախված ջերմաստիճանից

88, 2 100, 0 107, 0 121, 5 133, 6 138, 8 158, 8

56,0 60,5 63,9 69,4 73,2 75,2 81,1

Աղյուսակ 146

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Ջերմաստիճան, 0C

Լուծելիություն, զանգվ. 7

Գլյուկոզի լուծելիությունը ջրում կախված ջերմաստիճանից

35,0 40,8 44,0

47,20 50,80 54,64

58,02 61,87 65,71 70,91

74,7 78,0 81,3 84,7

Աղյուսակ 147 Ֆրուկտոզի լուծելիությունը ջրում կախված ջերմաստիճանից Ջերմաստիճան, 0C Լուծելիություն, զանգվ. 7

78,94 80,29 81,64 82,98 84,34 85,64 68,90 88,10

Աղյուսակ 148 Սախարոզի, գլյուկոզի ն ֆրուկտոզի լուծելիությունը ջրում` միմյանց առկայությամ

Պինդ ֆազ - սախարոզ Ջերմաստիճան` 23,15 0C Ինվերտ շաքարի պարունակություն, 7 Սախարոզի պարունակություն, 7

0,00

11,90

25,39

36,90

67,59

57,84

47,31

38,66

Ջերմաստիճան` 30 0C Ինվերտ Ինվերտ Ինվերտ Սախարոզի Սախարոզի Սախարոզի շաքարի շաքարի շաքարի պարունակո պարունապարունապարունակուպարունակուպարունակոււթ-յուն, 7 կություն, 7 կություն, 7 թյուն, 7 թյուն, 7 թյուն 7 0,00 68,11 24,52 48,93 47,62 31,85 14,94 56,32 28,01 46,36 56,37 26,03 21,86 50,97 37,48 39,23 63,68 21,18 23,21 49,91 47,02 32,06 64,47 20,59 24,46 48,95

Ջերմաստիճան` 50 0C Ինվերտ շաքարի պարունակություն, 7 Սախարոզի պարունակություն, 7

0,00

11,42

22,65

32,32

46,05

57,06

72,25

62,81

53,80

46,20

35,75

28,18

Պինդ ֆազ` սախարոզ-ինվերտ շաքար Տար եր ջերմաստիճաններում Ջերմաստիճան, 0C Ինվերտ շաքարի պարունակություն, 7 Սախարոզի պարունակություն, 7

0,00 43,7

10,0 40,9

15,0 39,1

23,15 36,3

30,0 33,6

40,0 31,1

50,0 27,7

27,2

31,8

34,8

39,9

45,4

50,7

58,0

Աղյուսակ 149 Սախարոզի լուծելիությունը ինվերտ շաքարի ներկայությամ տար եր ջերմաստիճաններում

Պինդ ֆազ - սախարոզ Սախարոզ,

Ինվերտ շաքար, 7

67,59 57,84 47,31 38,66

0,00 11,90 25,39 36,90

68,11 56,32 50,97 48,95 46,36 39,23 32,06 26,03 20,59

14,04 21,86 24,46 28,01 37,48 47,02 56,37 64,47

72,25 62,81 53,80 46,20 35,75

0,00 11,42 22,65 32,32 46,05

Ինվերտ շաքար 100 գ ջրում, գ Ջերմաստիճան` 23,15 0C 208,55 0,00 191,14 39,32 173,30 93,00 158,18 150,98 Ջերմաստիճան` 30 0C 213,58 195,96 51,98 187,60 80,46 184,09 91,99 180,88 109,29 168,43 160,93 153,25 224,76 147,90 320,28 137,82 431,52 Ջերմաստիճան – 50 0C 260,36 0,00 243,73 44,31 228,45 96,17 215,08 150,46 196,43 253,02 Սախարոզ 100 գ ջրին, գ

Չոր նյութերի ընդհանուր պարուն-ն 100 գ ջրին, գ 208,55 230,46 266,30 309,16 213,58 247,94 268,06 276,08 290,17 329,36 378,01 468,18 569,44 260,36 288,04 324,62 365,54 449,45

Աղյուսակ 150 Սախարոզի լուծելիությունը գլյուկոզի առկայությամ 25 0C ջերմաստիճանում

Պինդ ֆազ - սախարոզ

Սախարոզ,

Գլյուկոզ,

67,78 63,62 59,2053,87

5,21 10,34 19,50

Սախարոզ 100 գ ջրին, գ 210,4 204,1 199,13 202,29

Գլյուկոզ 100 գ ջրում, գ 16,7 34,88 73,23

Չոր նյութերի ընդհանուր պարուն-ն 100 գ ջրին, գ 210,4 220,8 234,01 275,52

Աղյուսակ 151 Սախարոզի լուծելիությունը ջրում մաթի առկայությամ ` կախված ջերմաստիճանից (մաթ` չոր նյութեր` 82,0 7, ռեդուցվող նյութեր` 36,2 7, մոխիր` 0,22 7) Պարունակվում է լուծույթում, Չոր նյութերի քանակ 100 մաս ջրին սախարոզ մաթ սախարոզ մաթ ընդամենը Ջերմաստիճան` 20 0C 67,09 203,0 203,00 57,54 10,56 180,20 33,10 213,30 51,23 17,74 165,09 57,17 222,26 48,51 21,76 163,16 73,19 236,35 43,26 28,80 154,82 103,07 257,89 Ջերմաստիճան` 50 0C 72,25 260,36 260,36 62,97 10,05 233,39 37,25 270,64 55,65 18,26 208,16 69,01 277,17 51,03 24,00 204,37 96,12 300,49 46,81 28,86 193,19 119,52 312,71 44,47 32,02 189,15 136,20 325,35 37,96 40,54 176,56 188,56 365,12 Ջերմաստիճան` 70 0C 76,22 322,83 322,83 67,43 9,92 207,70 47,30 341 ,49 60,60 17,55 277,35 80,32 357,67 55,14 24,95 276,95 125,31 402,26 52,70 28,10 274,48 146,35 420,83 49,69 32,16 273,77 177,19 450,96

Աղյուսակ 152 Սախարոզի լուծույթի գերհագեցման աստիճանի ազդեցությունը դրա յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Գերհագեցման աստիճանը 1,26 1,31 1,36 1,48

Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե խառնելիս հանգիստ վիճակում Պատրաստման պահին

Աղյուսակ 153 Գլյուկոզի ազդեցությունը գերհագեցած լուծույթներից սախարոզի յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Ավելացվող գլյուկոզի քանակը, 7

Գերհագեցման աստիճանը

1,59 1,61 1,64 1,74 1,71 1,77 1,87

Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե անց հանգիստ խառնելիս վիճակում

Մածուցիկությունը, պուազ 14,55 22,92 26,15 31,10 14,75 17,62 22,58

Աղյուսակ 154 Ֆրուկտոզի ազդեցությունը գերհագեցած լուծույթներից սախարոզի յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Ավելացվող ֆրուկտոզի քանակը, 7

Գերհագեցման աստիճանը 1,30 1,41 1,45 1,34 1,35 1,39

Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե անց Մածուցիկություն, պուազ հանգիստ խառնելիս վիճակում 9,50 — 14,90 — 18,97 — 13,59 17,15 — 20,86

Աղյուսակ 155 Ինվերտ շաքարի ազդեցությունը գերհագեցած լուծույթներից սախարոզի յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Ավելացվող ինվերտ շա- Գերհագեցման քարի քանակը, աստիճանը 1,36 1,40 1,44 1,36 1,52 1,65

Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե անց Մածուցիկություն, պուազ հանգիստ խառնելիս վիճակում 18,50 21,04 25,00 24,43 28,24 29,19

Աղյուսակ 156 Մաթի ազդեցությունը գերհագեցած լուծույթներից սախարոզի յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Ավելացվող Գերհագեցման մաթի քանակը, աստիճանը

1,38 1,48 1,72 1,48 1,63 1,68

Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե Մածուցիկություն, անց պուազ հանգիստ խառնելիս վիճակում 11,20 21,93 54,76 16,78 39,36 57,43

Աղյուսակ 157 Կոլոիդների ազդեցությունը գերհագեցած լուծույթներից սախարոզի յուրեղացման արագության վրա 25 0C-ում Բյուրեղացման սկիզ ը, րոպե Ավելացվող Գերհագեցման անց Մածուցիկություն, նյութի քանակը, աստիճանը պուազ հանգիստ խառնելիս վիճակում 1,38 11,23 1,50 — 21,14 Դեքստրին 1 1,54 40,48 1,56 — — 1,37 24,82 Պեկտին 0,2 1,40 — 50,06 1,47 62,40 1,38 — 36,74 Պեկտին 0,5 1,44 92,60 1,52 — 98,34 1,39 23,53 1,44 28,51 Ագար 0,2 Խառնելու 1,49 45,22 սկզ ում

Աղյուսակ 158 Գլյուկոզի լուծելիությունը ֆրուկտոզի առկայությամ ` 25 0C ջերմաստիճանում

Պինդ ֆազ - գլյուկոզ Գլյուկոզ, 7 Ֆրուկտոզ, 7 51,65 43,59 41,04 34,94

9,96 20,50 32,20

Չոր նյութերի Գլյուկոզ 00 գ Ֆրուկտոզ 100 գ ընդհանուր պարուն-ն ջրին, գ ջրում, գ 100 գ ջրին, գ 106,82 106,82 106,56 22,85 129,41 106,71 53,30 160,01 106,33 97,99 204,32

Աղյուսակ 159 Սախարոզ - գլյուկոզ - ջուր համակարգի լուծելիությունը 30 0C ջերմաստիճանում Պինդ ֆազ

С12Н22О11

С12Н22О11 + Շ6Н12О6

 Н2О

Շ6Н12О6

Սախարոզի պարունակություն, 7 68,11 64,22 60,40 53,19 48,60 47,10 33,79 19,66 7,35 0,00

Դեքստրոզի պարունակություն, 7 0,00 4,89 9,70 18,58 24,61 26,59 33,88 41,97 50,00 54,64

Աղյուսակ 160 Սախարոզի ն գլյուկոզի հագեցած ջրային լուծույթների մածուցիկությունը կախված ջերմաստիճանից Ջերմաստիճան, 0C

Մածուցիկություն, սանտիպուազ սախարոզ գլյուկոզ 18,3 18,70 22,45 50,90 66,25 78,45 108,80 -

Աղյուսակ 161 Ինվերտ շաքարի մածուցիկությունը կախված խտությունից ն ջերմաստիճանից Չոր նյութերի պարունակություն,

Ինվերտ շաքար,

73,65

t 0Շ 

79,84

79,35

81,75

78,97

Մածուցիկություն, պուազ

t 0Շ 

30,0 6,63 10,1 53,44

40,2 3,04 30,7 20,76

t 0Շ 

20,3 237,14

30,2 77,52

50,0 1,40 45,1 4,31 45,0 16,48

70,5 0,599

60,0 1,45 70,0 1,57

Աղյուսակ 162 Պտուղ անջարեղենի տեսակարար ջերմունակությունը Ջերմունակություն, կկալ/(կգ  աստ.)" Թարմ պտուղներ 0,90

Պտուղ անջարեղեն Խնձոր

"

Տանձ Սերկնիլ Արոս Ծիրան Դեղձ Սալոր Վայրի սալոր Բալ

0,91 0,90 0,91 0,92 0,92 0,91 0,90 0,92

Խաղող

0,92

Կոկռոշ Սն հաղարջ Հապալաս Լոռամրգի Մոշ Ազնվամորի Ելակ Դդում Ձմերուկ Սեխ Նուռ Կիտրոն Մանդարին Նարինջ Արքայախնձոր Խուրմա

0,91 0,91 0,90 0,91 0,90 0,91 0,92 0,88 0,92 0,91 0,87 0,90 0,90 0,90 0,90 0,90

1 կկալ/(կգ  աստ.) - 4186 ջ/(կգ  աստ.)

Ջերմունակություն, կկալ/(կգ  աստ.)" Թարմ անջարեղեն Սպիտակագլուխ 0,93 կաղամ Ծաղկակաղամ 0,90 Կոլրա ի 0,90 Կարտոֆիլ 0,85 Բատատ 0,80 Ճակնդեղ 0,86 Գազար 0,86 Նեխուր 0,91 Մաղադանոս 0,86 (արմատներ) Մաղադանոս 0,91 (տերններ) Եղերդակ 0,90 Վարունգ 0,93 Լո ի 0,88 Կանաչ ոլոռ 0,84 Տոմատ 0,99 Թրթնջուկ 0,92 Սխտոր 0,91 Սոխ վաղահաս 0,90 Ծնե եկ 0,91 Հազար 0,91 Պտուղ անջարեղեն

Աղյուսակ 163 Սննդամթերքների տեսակարար ջերմունակությունը Մթերք Միս ճարպոտ Միս Խոզի միս ճարպոտ Խոզի միս Տավարի ճարպ Խոզի ճարպ Թարմ ձուկ Տապակած ձուկ Արգանակ Բուսական յուղ Ցորենի ձավար Հնդկաձավար Վարսակաձավար Սպիտակաձավար Գարեձավար Ցորեն Բրինձ Լափշա Մակարոն Վերմիշել Ոլոռ չոր Կոմպոտներ Պովիդլո, ջեմ Շաքար Չոր աղ Թարմ սունկ "

Խոնավություն, 7 0,5 0,5 — — — — — — — —

Ջերմունակություն, կկալ/(կգ  աստ.)" 0,69 0,82 0,62 0,73 0,48 0,48 0,86 0,72 0,98 0,50 0,32—0,45 0,58—0,60 0,40 0,44—0,45 0,44 0,44 0,42—0,44 0,44 0,44—0,45 0,44—0,45 0,44 0,95 0,70 0,30 0,27 0,94

1 կկալ/(կգ  աստ.) - 4186 ջ/(կգ  աստ.):

Աղյուսակ 164 Կերակրի աղի լուծույթների սառեցման ջերմաստիճանը Խտությունը 15 0C-ում, գ/սմ3 0,999 1,013 1,028 1,042 1,058 1,074 1,090 1,106 1,124 1,142 1,160 1,170

Աղի պարունակություն, 7 100 մաս լուծույթին ջրին 1,9 1,9 3,9 4,1 5,8 6,3 8,0 8,7 10,2 11,3 12,3 14,1 14,5 17,0 16,7 20,1 19,0 23,0 21,2 26,9 22,4 28,9

Լուծույթի սառեցման ջերմաստիճան, 0C Բյուրեղահիդրատային կետ

Աղյուսակ 165 Որոշ յուղերի ն ճարպերի ֆիզիկական ցուցանիշներ Յուղերի ն ճարպերի անվանում

Խտությունը 15-20 0C-ում, գ/սմ3

Հալման ջերմաստիճան, 0C

Հովացման Ջերմունակություն, ջերմաստիկկալ/(կգ  աստ.)" ճան, C

0,911 – 0,026

-

-3: -3

-

0,914—0,923 0,912—0,916

-

-8: -17

-

0,924—0,926 0,928—0,936 0,914—0,918 0,920—0,930 0,908—0,915 0,921—0,931 0,918—0,932

-7: - 8 -

-10: -20 -18: -27 -16:-18 2-4

0,441 0,475 0,43 – 0,49 0,44 – 0,48

32 – 45 30 – 38 28 – 32

-

Բուսայուղեր գետնանուշի

մանանեխի սն մանանեխի սպիտակ մանանեխի եգիպտացորենի վուշի ձիթապտղի արնածաղկի ռապսի սոյայի ամ ակի

Կենդանական յուղեր ոչխարի 0,937—0,961 44-55 տավարի 0,925—0,953 40-50 խոզի 0,915—0,938 28-40 " 1 կկալ/(կգ  աստ.) - 4186 ջ/(կգ  աստ.):

Աղյուսակ 166 Սախարոզի հիգրոսկոպիկությունը այլ շաքարների հետ խառնուրդում` օդի տար եր հարա երական խոնավության պայմաններում

Շաքարների անվանում Սախարոզ Սախարոզ 10 7 գլյուկոզ Սախարոզ 10 7 ֆրուկտոզ Սախարոզ 10 7 ինվերտ շաքար

81,8

Օդի հարա երական խոնավություն, 7 25 0C-ում 62,7 կլանված խոնավության քանակը, 7 ըստ ժամանակի 5 օր 10 օր 1 ժ 24 ժ 3 օր 5 օր 10 օր 1 ժ 24 ժ Հիգրոսկոպիկ չէ

43,0

1ժ

24 ժ

3 օր

3 օր

5 օր

10 օր

-

0,90

2,57

3,49

9,88

0,04

0,04

0,04

0,04

0,04

0,44

6,03

9,71

11,06

13,87

-

1,73

3,46

3,42

3,38

0,04

0,05

0,05

0,05

0,04

0,66

5,36

8,91

11,11

14,19

-

1,57

2,23

2,33

2,27

0,08

0,08

0,08

0,08

0,08

Հիգրոսկոպիկ չէ

ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ԽՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՄԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐ

Հումքի ն վերամշակված արգասիքների խտությունները 20 0C-ում որոշվում է փորձնական ճանապարհով ստացված անաձներով: 1. Յուղ չպարունակող մթերքներ. , գ/սմ3, ρ  267  ո չ.ն. որտեղ ո չ.ն. - մթերքի չոր նյութերի պարունակությունը, 7: 2.

Յուղ պարունակող մթերքներ. ρ 

որտեղ 3.

, գ/սմ3, 267  1,23  ո յ.  ո չ.ն.

ո Û. - մթերքում յուղի պարունակությունը, 7:

Մինչն 12 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի տրորած զանգված.

 4.

ո ã.լ.  0,19 235,3

 1,0 , գ/սմ :

12-ից 20 7 չոր նյութերի պարունակությամ տոմատի տրորած զանգված. ո ã.լ.  0,65   1,0 , գ/սմ : 226,1

ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ՋԵՐՄՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՄԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐ

Սննդամթերքների տեսակարար ջերմունակությունները հաշվարկվում են Վ.Զ. Ժադանի կողմից առաջարկված անաձներով: 1. Ածխաջրատներով հարուստ մթերքներ.

C որտեղ

100  0,66  ո ã.լ.

 1  0,007  ո ã.լ. , կկալ/կգ C,

ո ã.լ. - մթերքի չոր նյութերի պարունակությունը, 7:

2.

Յուղ չպարունակող մթերքներ. 100  0,03  ոë.  0,66  ո ã.լ. , կկալ/կգ 0C, C որտեղ ոëå. - մթերքում սպիտակուցների պարունակությունը, 7:

3.

Յուղի չնչին պարունակությամ կենդանական ծագման սպիտակուցային մթերքներ.

C

100  0,08  ո Û.  0,66  ո ã.լ.

, կկալ/կգ 0C,

որտեղ ո Û. - մթերքում յուղի պարունակությունը, 7: 4.

Յուղ պարունակող մթերքներ 100  0,08  ո Û.  0,03  ոëå.  0,66  ո ã.լ. , կկալ/կգ 0C: C

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Ժդանով Լ. Ս., Ժդանով Գ. Լ. Ֆիզիկա.- Հատոր 1 ն 2.- Երնան. Լույս, 1983.- 350 էջ Балашов В. Е. и др. Техника и технология производства пива и безалкогольных напитков.- М.. Пищевая промышленность, 1984.Барбаянов К. А., Лемаринье К. П. Производство рыбных консервов.- 2е изд., перераб. и доп..- М.. Пищевая промышленность, 1967.-339с. Воскресенский П. И. Техника лабораторных работ.- М.. Химия, 1964.552 с. Гореньков Э. С., Горенькова А. Н., Усачева Г. Г. Технология консервирования.- М.. ВО Агропромиздат, 1987.- 351 с. Грысс З. Использование отходов плодоовощной консервной промышленности.- М.. Пищевая промышленность, 1974.- 280 с. Дикис М. Я., Мальский А. Н. Технологическое оборудование консервных заводов.- 4-е изд., перераб. и доп.-М.. Пищевая промышленность, 1973.- 424 с. Ильченко С. Г., Марх А. Т., Фан-Юнг А. Ф. Технология и технохимический контроль консервирования. - 3 -е изд., перераб. и доп..- М.. Пищевая промышленность, 1974.- 423 с. Кишковский З. Н. и др. Технология вина. – М.. Пищевая промышленность, 1984 г.-430 с. Крищенко В. П., Агеева В. С. Практикум по технике лабораторных работ.- М.. Агропромиздат, 1987.- 288 с. Крюсс В. В. Промышленная переработка плодов и овощей. – М.. Пищевая промышленность, 1963 г.- 400 с. Лунин О. Г., Вельтищев В. Н. Теплообменные аппараты пищевых производств.- М.. Агропромиздат, 1987.- 239 с. Мальский А. Н. Процесс обжаривания овощей и автоматизация обжарочных печей.-М.. Пищевая промышленность, 1976.-160 с. Мальский А. Н., А. К. Изотов Овощные закусочные консервы. – М.. Пищевая промышленность, 1978.- 229 с.

15. Мальцев П. М., Зазирная А. К. Технология безалкогольных и слабоалкогольных напитков. – М.. Пищевая промышленность, 1970 г.340 с. 16. Назарова А.. И., Фан-Юнг А. Ф. Технология плодоовощных консервов.- М.. Легкая и пищевая промышленность, 1981.- 240 с. 17. Наместников А. Ф. Химия в консервной промышленности.- М.. Пищевая промышленность, 1965.-260 с. 18. Плодоовощное сырье для консервной промышленности. – М.. Пищевая промышленность, 1991 г., 355 с. 19. Притыко В. П., Лунгрен В. Г. Машины и аппараты молочной промышленности.- М.. Пищевая промышленность, 1968.- 416 с. 20. Производство молочных продуктов. Под ред. А. А. Соколова, М. Теплы и А. Майера.- М.. Пищевая промышленность, 1979. – 288 с. 21. Процессы и аппараты пищевых производств..:В. Н. Стабников, В. Д. Попов, В. М. Лысьянский, Ф. А. Редько].- 3-е изд., перераб. и доп..- М.. Пищевая промышленность, 1976.-664 с. 22. Самсонова А. Н., Ушева В. Б. Фруктовые и овощные соки.- М.. Пищевая промышленность, 1976.- 276 с. 23. Самсонова А. Н. Справочник технолога плодоовощного консервного производства. – М.. Пищевая промышленность, 1983 г.-350 с. 24. Сандуляк А. В. Магнитно-фильтрационная очистка жидкостей и газов.М.. Химия, 1988.- 136 с. 25. Сборник технологических инструкций по производству консервов. М.. Пищевая промышленность, 1977. Т. 1. Консервы овощные и обеденные. 1977.- 480 с. Т. 2. Консервы для детского и диетического питания. Консервы фруктовые. Быстрозамороженные продукты. 1977.- 432 с. 26. Снегирева И. А., Жванко Ю. Н., Родина Т. Г. и др. Современные методы исследования качества пищевых продуктов.- М.. Экономика, 1976.- 222 с. 27. Справочник товароведа продовольственных товаров. Т. 2.- М.. Экономика, 1968.- 455 с. 28. Справочник по производству консервов. Под ред. В. И. Рогачева.-М.. Пищевая промышленность, 1965 - 1974. Т. 1. Общие вопросы консервирования. Оборудование, механизация и автоматизация консервного производства. 1965.-770 с. Т.2. Тара для сырья, полуфабрикатов и готовой продукции. 1966.-640 с. Т.3. Консервы из мяса, рыбы и молока. 1971.-656 с. Т.4. Консервы из растительного сырья. 1974. – 656 с. 29. Теплофизические характеристики пищевых продуктов и материалов. Под ред. А. С. Гинзбурга.- М.. Пищевая промышленность, 1975.– 224 с.

30. Технология и оборудование пищевых производств. Под ред. Н. И. Назарова.- М.. Пищевая промышленность, 1977.- 252 с. 31. Товбин И. М., Файнберг Е. Е. Технологическое проектирование жироперерабатывающих предприятий.- М.. Пищепромиздат, 1959.- 399 с. 32. Фан-Юнг А. Ф. Проектирование консервных заводов.- 2-е изд., перераб. и доп. – М.. Пищевая промышленность, 1976. – 307 с. 33. Фан-Юнг А. Ф., Флауменбаум Б. Л., Изотов А. К. и др. Технология консервированных плодов, овощей, мяса и рыбы.- М.. Пищевая промышленность, 1980. - 336 с. 34. Фан-Юнг А. Ф., Флауменбаум Б. Л., Изотов А. К. Технология консервированных плодов и овощей. – М.. Пищевая промышленность, 1961 г.-450 с. 35. Фан-Юнг А. Ф., Флауменбаум Б. Л. Технология консервированных плодов, овощей, мяса и рыбы. .- М.. Легкая и пищевая промышленность, 1980 г.-470 с. 36. Флауменбаум Б. Л., Танчев С. С., Гришин М. А. Основы консервирования пищевых продуктов. – М.. Агропромиздат, 1986.- 494 с. 37. Флауменбаум Б. Л. Основы консервирования пищевых продуктов. – М.. Легкая и пищевая промышленность, 1982. - 272 с. 38. Химический состав пищевых продуктов.:Н. И. Назаров, А. П. Нечаев, В. Г. Щербаков и др.]; под ред. А. А. Покровского.- М.. Пищевая промышленность, 1976.- 227 с. 39. Херсум А. С., Халланд Е. Д. Консервированные пищевые продукты. Перевод с английского. – М.. Легкая и пищевая промышленность, 1983.-318 с. 40. Чупахин В. М. Оборудование рыбоперерабатывающих предприятий.М.. Пищевая промышленность, 1968.- 347 с. 41. Шопингер У. Плодово-ягодные соки. Пер. с нем. Легкая и пищевая промышленность, 1982.- 472 с.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախա ան .......................................................................................................... 5

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱԺԻՆ

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՍԽԵՄԱՆԵՐ, ԲԱՂԱԴՐԱՏՈՄՍԵՐ, ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Գլուխ 1. ՏՈՄԱՏԱՄԹԵՐՔՆԵՐ

Տոմատի պյուրե ն տոմատի մածուկ ................................................................. 7 Տոմատի նական հյութ ...................................................................................... 7 Տոմատի սոուսներ ...............................................................................................8

Գլուխ 2. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Կանաչ ոլոռ նական ........................................................................................12 Կանաչ լո ի նական ....................................................................................... 13 Ծաղկակաղամ նական.................................................................................. 14 Տոմատ նական ամ ողջական........................................................................ 15 Քաղցր տաքդեղ նական.............................................................................................................. 18 Ճակնդեղ ն գազար խավարտային ................................................................ 19 Վարունգ պահածոյած ......................................................................................21 Պատիսոն պահածոյած.................................................................................... 23 Դդմիկ պահածոյած.......................................................................................... 25 Սպանախի ն թրթնջուկի պյուրե........................................................................26

Գլուխ 3. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՆԵՐԻ ԽՈՐՏԻԿԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Արտադրատեսակներ.........................................................................................27 Հիմնական ն օժանդակ հումքատեսակների նախապատրաստում (տեխնոլոգիական սխեմաներ) ..................................28 Լցոնի պատրաստում, լցոնում......................................................................... 30 Տոմատի սոուսի պատրաստում........................................................................31 Խավիարի պատրաստումը տապակած անջարեղեններից.........................32 Լցոնած անջարեղենային պահածոների պատրաստումը.......................... 33 Կտրատած քաղցր տաքդեղ պահածոների պատրաստումը ........................34 Բանջարեղենների խորտիկային պահածոներ արտադրելիս հումքից ն օժանդակ նյութերից տեղի ունեցող կորուստներ ....................... 35 Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների որակին ներկայացվող հիմնական պահանջներ ......................................................... 42

Գլուխ 4. ՄՐԳԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Մրգային ն հատապտղային կոմպոտներ........................................................44 Մուրա ա, ջեմ, պովիդլո, ցուկատ, կոնֆիտյուր .............................................50 Մուրա ա ............................................................................................................50 Ջեմ ......................................................................................................................58 Պովիդլո.............................................................................................................. 61

Ցուկատ .............................................................................................................. 63 Կոնֆիտյուր ....................................................................................................... 64

Գլուխ 5. ՄՐԳԱ-ՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ՀՅՈՒԹԵՐ

Պահածոյացված հյութերի դասակարգումը ...................................................67 Հումքին ներկայացվող պահանջները .............................................................68 Առանց պտղամսի հյութեր ................................................................................69 Պտուղների մշակումը հյութի ելքի մեծացման համար.................................. 70 Հյութազատում....................................................................................................73 Պարզեցում ........................................................................................................ 76 Ֆիլտրացիա .......................................................................................................80 Դեաէրացիա, լցնում ..........................................................................................81 Հյութերի պահածոյում ......................................................................................81 Խտացված հյութեր.............................................................................................83 Պտղամսով պտղահյութեր.....................................................................................................84 Երկրորդ աժին

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Գլուխ 6. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՐԱԾ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ ԸՍՏ ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ՏՈՒՓԵՐԻ .............91

Ընդհանուր հասկացություն պահածոների արտադրությունում աղադրատոմսերի հումքի, օժանդակ նյութերի ծախսի, մնացորդների ն թափոնների մասին...............................................................92 Տար եր հումքատեսակների համար պատրաստի մթերքի ելքի հաշվարկ ..................................................................................................92 Մթերքի ելքի հաշվարկ ըստ խոնավության պարունակության ........................................................................................... 98

Գլուխ 7. ՀՈՒՄՔԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀՈՍՔԱԳԾԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԳՐԱՖԻԿՆԵՐ,

ԱՐՏԱԴՐԱՔԱՆԱԿՆԵՐԻ ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐ ...........................99

Գլուխ 8. ՀԱՆՁՆԱՐԱՐՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Բանջարեղենների նական պահածոներ..................................................... 102 Բանջարեղենների խորտիկային պահածոներ............................................ 108 Պահածոյում յուղի քանակի հաշվարկ.......................................................... 111 Խտացրած տոմատամթերքներ......................................................................115 Կոմպոտ ........................................................................................................... 117 Բանջարեղենային մարինադ..........................................................................120 Ջեմ, պովիդլո, մուրա ա.................................................................................. 122 Պտուղների ծավալի պահպանման գործակից.............................................130 Ջրաշաքարային գործակից............................................................................132 Մուրա աների արտադրումը պահածոյած հումքից................................... 133

Ցուկատ..............................................................................................................135 Խտացրած մրգահատապտղային հյութեր................................................... 136 Տոմատի սոուս ..................................................................................................137 Աղ դրած ն թթվեցրած մթերքներ.....................................................................139

Գլուխ 9. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Հումքի ծախսի հաշվարկ մեկից ավելի արտադրատեսակների համար …………………………………………………………......................141

Չոր նյութերի պարունակության հաշվարկ կիսապատրաստուկներում ն պատրաստի մթերքներում

Կոմպոտներ......................................................................................................142 Բանջարեղենների խորտիկային պահածոներ.............................................145 Հումքի տապակման հաշվարկներ.................................................................148 Շոգեյուղային վառարանների յուղի փոխման գործակցի հաշվարկ........................................................................152 Բուսական յուղի որակական փոփոխության հաշվարկ...............................155 Բուսական յուղի հաշվեկշիռը անջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրությունում......................................... 156

Գլուխ 10. ՄՐԳԱԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՉՈՐ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Բանջարեղենների խորտիկային պահածոների արտադրության չոր նյութերի հաշվեկշիռ .................................................... 157 Տոմատամթերքների արտադրության չոր նյութերի հաշվեկշիռ .................159 Մրգային պահածոների չոր նյութերի հաշվեկշիռ ........................................165 Չոր նյութերի հաշվեկշիռ մրգեր ն անջարեղեններ չորացնելիս ...............167 Լուծույթների խտության հաշվարկում...........................................................168

Գլուխ 11. ԿԱԹՆԱՅԻՆ, ՁԿՆԱՅԻՆ, ՄՍԱՅԻՆ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐ

Կաթնային պահածոներ..................................................................................169 Շաքարով խտացրած կաթ............................................................................. 170 Ձկնային պահածոներ..................................................................................... 177 Մսային պահածոներ...................................................................................... 178

Գլուխ 12. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՕԺԱՆԴԱԿ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Շաքարի պահանջվող քանակի հաշվարկ.................................................... 180 Կերակրի աղի քանակի հաշվարկ..................................................................183 Քացախաթթվի քանակի հաշվարկ.............................................................. 186 Համեմունքների պահանջվող քանակների հաշվարկներ............................ 188 Ծծմ ային անհիդրիդի ն ծծմ ային թթվի քանակական հաշվարկ…..........189 Էթիլ սպիրտի քանակի հաշվարկ................................................................... 192 Ընդեղենների ուռճեցման հաշվարկ.............................................................. 193 Չորացրած սոխի քանակի հաշվարկ............................................................ 195 Արգանակ պատրաստելու համար ոսկորների

պահանջվող քանակի հաշվարկ ................................................................... 196 Պարզեցնող նյութերի քանակի հաշվարկ..................................................... 196 Կալցիումի լակտատի քանակի հաշվարկ.................................................... 199 Մրգահատապտղային հյութերի քաղցրացման համար պահանջվող շաքարի քանակի հաշվարկ ....................................... 201 Երրորդ աժին

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ, ԱՊԱՐԱՏՆԵՐ

Գլուխ 13. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀՈՍՔԱԳԾԵՐԻ ԿԱԶՄՄԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Տեխնոլոգիական գործընթացների գրաֆիկ................................................. 203 Տեխնոլոգիական սարքավորումների ընտրում ն հաշվարկման ընդհանուր դրույթներ ....................................................... 206 Մեքենաների ն ապարատների քանակական հաշվարկ ........................ 207

Գլուխ 14. ՇԱՊԻԿԱՎՈՐ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Երկշապկանի կաթսայի հաշվարկ ................................................................210 Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ ջեմի եփման համար... 213 Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ պովիդլոյի եփման համար ............................................................................. 220 Միակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատ մուրա այի եփման համար............................................................................. 228

Գլուխ 15. ՏԱՊԱԿՄԱՆ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Շոգեյուղային վառարանի հաշվարկ............................................................ 243

Գլուխ 16. ԲԱԶՄԱԿՈՐՊՈՒՍ ՎԱԿՈՒՈՒՄ ՇՈԳԵՄՇԱԿՄԱՆ

ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Եռակորպուս վակուում շոգեմշակման ապարատների հաշվարկ.............. 245 Տոմատ մածուկի արտադրման երկկորպուսանի ապարատի ն ջերմափոխանակիչների հաշվարկ........................................ 249

Գլուխ 17. ՍՏԵՐԻԼԻԶԱՏՈՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

Անընդհատ գործողության ստերիլիզատորի ջերմային հաշվարկ ............ 260 Ընդհատ գործողության ստերիլիզատորի (ավտոկլավ) հաշվարկ ......... 262 Չորրորդ աժին

ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Գլուխ 18. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱՅԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ ................................. 270 Լուծույթների պատրաստում ......................................................................... 271 Ռեակտիվներ ն դրանց օգտագործումը ....................................................... 273 Լուծույթների խտությունը .............................................................................. 274 Ջրային լուծույթների պատրաստման հաշվարկներ .................................. 276 Մոտավոր լուծույթների խառնում ................................................................. 277 Ճշգրիտ լուծույթներ, ճշգրիտ լուծույթի խառնում ...................................... 278

Մոլյարանոց լուծույթներ ................................................................................ 278 Աղերի լուծույթներ .......................................................................................... 278 Նորմալանոց լուծույթներ............................................................................... 279

Գլուխ 19. ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ԱՐԳԱՍԻՔՆԵՐԻ ԱՆԱԼԻԶԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ

Միջին նմուշի վերցնելն ու նախապատրաստումն անալիզի ..................... 279 Նմուշի նախապատրաստումը քիմիական անալիզի համար.............................................................................................. 280 Միջին փորձանմուշի կազմում ...................................................................... 281 Չոր նյութերի որոշում ..................................................................................... 281 Յուղերի որոշման մեթոդը ռեֆրակտոմետրի օգնությամ ......................... 286 Ընդհանուր կամ տիտրվող թթվության որոշում ........................................... 286 Ցնդող թթուների որոշում ................................................................................ 287 Դա աղանյութերի ն ներկանյութերի որոշում ............................................. 288 Ասկոր ինաթթվի պարունակության որոշում ............................................... 289 Էթիլ սպիրտի որոշում իքրոմատիկ եղանակով ......................................... 290 Կերակրի աղի որոշում Մորի եղանակով ..................................................... 292 Ծծմ ային անհիդրիդի պարունակության որոշում....................................... 293 Ածխաջրատների որոշում............................................................................... 294 Մթերքների աղկացուցիչ մասերի հարա երության ն զտաքաշի որոշում .......................................................................................... 296 Տարայի արտաքին տեսքի, հերմետիկության ն թիթեղյա տուփերի մակերեսի վիճակի որոշում............................................................ 297 Բջջի օսմոտիկ հատկությունների ուսումնասիրությունը ........................... 299

Գլուխ 20. ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ ԵՎ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ

Հումքի կեղնի մաքրման ուսումնասիրությունը ............................................ 300 Բուսական հումքի ջջի պրոտոպլազմայի թափանցելիությունը .............. 304 Շաքարի ն կերակրի աղի հիգրոսկոպիկ հատկության որոշում ................ 305 Տապակման տեսանելի տոկոսի որոշումը.................................................... 310 Ճնշումը պահածոյի տուփում ստերիլիզացիայի ժամանակ...................... 314 Տաքացման արագությունը պահածոյի տուփում ստերիլիզացիայի ժամանակ ......................................................................... 318 Հումքի նախնական մշակումը ն դրա ազդեցությունը պտուղների մամլման գործընթացի վրա ...................................................... 326 Պտղահատապտղային հյութերի պարզեցումը ֆերմենտներով ................ 330 Մրգային հյութերի պարզեցումը սոսնձանյութերով .................................... 333 Լո ազգիների ուռճեցումը .............................................................................. 335 Գլուխ 21. ՊԱՀԱԾՈՆԵՐԻ ՀԱՄՏԵՍ .......................................................... 336 ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ ........................................................................................... 343 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ..................................................................................... 377