Պարենային անվտանգության ապահովման և աղքատության նվազեցման հիմնախնդիրների լուծման ուղիները ՀՀ-ում

Կ.

Ա.ԳՐԻԳՈՑՅՑՆԵԽՆ

.

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ 0

ԵՎ ԱՂՔԱՏՈՒԹՅԱՆ

ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻԼՈՒԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸՀՀ-ՈՒՄ

Եար

ԵՐԵՎԱՆ 2011

Կ. Ա. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԵՎ

ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԱՂՔԱՏՈՒԹՅԱՆ

ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

338.439-330.591

(49.25)

Ներածություն

Վաստատվածէ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից (Արձանագրություն թիվ 6, 25.02.2011թ.)

Գրախոսողներ՝

Տնտ.

գիտ. դոկտոր Ս. Ս. Ավետիսյան Տնտ. գիտ. դոկտոր Գ. Վ Բաղդասարյան Տնտ. գիտ. թեկնածու Գ. Վ. Դավթյան

Մասնագիտականխմբագիր՝

գ. դ.,, պրոֆեսոր Հ. Մ. Մամիկոնյան

տ.

Խմբագիր`

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՀՏԴ

Ա. Ա.

Խուդավերդյան

Պարենային անվտանգության ապահովման տության նվազեցման հիմնախնդիրներիլուծման ուղիները ՀՀ-ում/Կ.Ա. Գրիգորյան.-Եր.: ՀՊԱՀ, 2011.- 250 էջ:

աան

պաաապջադաապկաւաանան

արա

1. Տնտեսական անվտանգությանսոցիալ-տնտեսական էությունը, համաշխարհայինն ազգային ընդհանրություններիե առանձնահատկություններինոր դրսնորումները

1.1.

Անվտանգության սոցիալ-տնտեսականէությունը, համաշխարհային ն ազգային ընդհանրություններիու առանձնահատկությունների նոր դրսնորումներթը. ամա մաակաան Սպառումը տնտեսականանվտանգությանհամակարգում: Սպառման տեսական հիմնադրույթներնու բաղադրիչները... Սպառման սահմանային հակվածությանիմացաբանական առնչություններն ու գործոնները մասոնաաա

13.

աատոումակաաաակմակնաաանըա

ւ...

1.2.

Լ

ոն

ու.

անանուն

Յ0

Գլուխ 2. Պարենային անվտանգությանտեսական հիմունքները, տնտեսականբովանդակություննու տեղը տնտեսական անվտանգությանհամակարգում

ն աղքա-

Մենագրությունըկազմված է դոկտորականատենախոսթյան հրապարակային պաշտպանության ներկայացման նյութերով: Գիրքը նախատեսված է ԱԱՀ-ի համակարգի աշխատողների, քաղաքական, տնտեսական շրջանակների գործիչների, մագիստրանտների,ասպիրանտներին ուսանողների համար:

աաա

աու

Գլուխ

2.1.

Կ. Ա.

ԼԼ.

-՛Պարենային անվտանգության էությունը, համաշխարհայինն

տարածքային ընդհանրությունները,զարգացումներնու կարգավորմանմիջոցները ակաասմար `Սննդամթերքներիսպառողականարժեքի գնահատման մեթոդիկան ն ցուցանիշների համակարգը: Սննդի անվտանգությանհամակարգի բաղադրիչները. աաականաա մականոոջաաան Պարենային ապահովության չափանիշներն ու բնութագրիչները........... 56 Լ...

22.

ԼԼ.

23.

ւ

ո...

ա

անան

անապակ

աա

Նա

ուա

Գլուխ 3. Պարենայինապահովվածություննորպես աղքատության հաղթահարմանռազմավարություն 31.

.`Սոցիալ-տնտեսականտեղաշարժերը,աղքատության առաջացումն ու միտումները ՀՀՈԼմ..... ւ...

նաաաաաննանա

3.2.

Աղքատությանսահմանումները, գնահատմւսն մեթոդաբանությունը, ն պատկերը ՀՅ-ՌԼՄմ.Լ ցուցանիշների. համակարգը բարձրացումը Պարենապահովությանե պարենի մատչելիության ռազմավարություն.....................86 որպես աղքատությանհաղթահարման աա.

33.

ՀՏԴ ԳՄԴ ԼՏՑԻ

978-9939-54-355-0

65.9(2)27

ն Գլուխ 4. Պարենապահովման, սննդի լիարժեքության անվտանգությանբարձրացման,պարենայինազգային պաշարներիհամալրման հեռանկարի ռազմավարությունըՀՀ-ում 41.

Օ

ԳրիգորյանԿ. Ա.,

2011թ. Հայաստանիպետական ագրարային համալսարան,2011թ. Օ

Ձեռքբերումներ,մարտահրավերներն հնարավորություններ ագրարային ՈլՈՌԱՍՌՈԼՄԼ ԼԼ.

ՂԱ

Աոա

ամսականը

42.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Սպառվածսննդամթերքիէներգետիկան, լիարժեքությունը: Սպառողականն պարենայինզամբյուղ... Բուսաբուծական արտադրանքներիազգային պաշարների հաշվակշիռը, համալրման հիմնախնդիրներիլուծման ուղիները

աաա

43.

ԳՎ-ՈՒՄ,

Լ

4.3.1.

4.3.2. 4.3.3. 4.3.4.

Լ

ււ

ւււ.

սմաական աան ապական աաա ականն նանն

նամա

աաա

Պտուղների ն հատապտուղներիպաշարների համալրման ուղիները... աաա ականաաաա մական 142 Խաղողի պաշարներիհամալրման ուղիները ՀՀ-ում............................. Ծխախոտիպաշարներիհամալրման ն օգտագործման կարգավորմանհիմնահարցերը... ն Շաքարի հրուշակեղենի պաշարներիհամալրման ուղիները............. Կենդանական ծագման պարենամթերքներիազգային պաշարների հաշվեկշիռը ն դրանց համալրման հիմնահարցերի լուծման ուղիները ՀՎՀ-ՈԼՄ.. նացն նաաան Կաթնամթերքներիպաշարների համալրմանուղիները......................... 158 Մսամթերքներիպաշարներիհամալրման ուղիները.............................. 165 Ձվի պաշարների համալրմւսն Ուղիներըո Մեղրի պաշարի լրացմանն օգտագործման հիմնահարցերի լուծման ուղիները... ջանա Լւ...

4.3.5. 4.3.6.

պաշարների համալրման ուղիները............................123 ՎՁացամթերքների Կարտոֆիլի պաշարների համալրման ուղիները................................... 131 Բոստան-բանջարեղենիպաշարների,համալրման ուղիները............... 134 աաա

ու

անական

աաաապապան

4.3.7. 4.4.

աաա

Լ...

4.4.1. 4.4.2.

4.4.3. 4.4.4.

աաա

ա.

Լ...

Նաման

աակաաաաակաաննաա

Գլուխ 5. Պարենապահովությանագրարայինքաղաքականության ռազմավարությանհիմնարար ուղղություններըՀՀ-ում 5.Ղ.

«Պարենիինքնաբավության ն մատչելիությանգործոնների համարժեքության գնահատումը... աոա աաամաան նայա բարեփոխումներիցակնկալվող արդյունքները Մակրոտնտեսական պարենային ապահովությանաԱմպարեզոՈւմ. Ագրարային քաղաքականության առաջնահերթությունների կենսագործմանշուկայական ն պետականգործառույթների համափտտեղՈԼւմը. մաակ ովակ Գյուղատնտեսությանկայուն զարգացման տեսլականը ծրագրերի իրականացմանասպարեզում.................207 ռազմավարական տնտեսությունըորպես ՀՀ գիտելիքահենք Ագրարային 9. պարենային անվտանգությաներաշխիք... ւ...

52.

աան

53.

ԼԱ

54. 55.

անական

մանանա

Եզրակացությունն Օգտագործվածգրականություն

Լե.

աա սնան դադա աաա դանակ կանա կանան229 անատամ

ոաա

աաա

նանն

Սույն աշխատանքը հիմնված է տնտեսագիտության տեսության հանրահայտ դպրոցների գիտական ընդհանրացումների, համաշխարհային պւսրենային հիմնախնդիրների լուծման բնագավառի հայրենական ն արտասահմանյան առաջատար մասնագետների, Համաշխարհային բանկի,

Միավորված ազգերի

ն կազմակերպությանպարենամքթերային

գյուղատնտեսական կազմակերպության (ԲճՕ, ՔՃճՕ), գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային ֆոնդի (/ԲՃ0), ՄԱԿ-ի զարգացմանծրագրի, պարենի համաշխարհայինխորհրդի, գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամի,Մարքեթինգիաջակցության ծրագրի, ցածր եկամտաբերությամբ սննդի դեֆիցիտ ունեցող երկրների խորհրդի (Լ|ԲՕՇ), աղքատներիօգնության խորհրդի(ՇԾՃՔ) տեսական ու գործնական մշակումների,նորմատիվակտերի, ՀՀ ԱՎԾ-ի, գյուղատնտեսության, բնապահպանության, էկոնոմիկային ն ֆինանսների նախարարությունների,արտաքին առնտրի հրապարակումների վրա: Գրքի հրապարակմանգաղափարի ձնավորմանընպաստել են հեղինակի մասնակցությունը33 գյուղատնտեսության զարգացման մի շարք ծրագրերի (Ագրոպարենայինհամակարգի հիմնախնդիրներըն զարգացման ռազմավարությունը, «խաղող» ծրագիրը, թռչնաբուծական ֆաբրիկաների զարգացման, Սնան ազգային պարկի կենսաբազմազանության փոփոխության գնահատման, ֆերմերների ուսուցման նյու-վիժն հիմնադրամի, մարքեթինգի ուսուցման Կ'ՕՇՃ-ՄՏԼՃ4-ի, ԳԱՀԿ-ի)մշակման մասնակցությունը: ՀՀ կառավարությունը,տնտեսության ն նրա անցման շրջանի գլխավոր զարկերակի` ագրոպարենայինհամակարգիբարեփոխումների տնտեսական քաղաքականության մշակման ընթացքում, հիմնվելով միջազգային կոնսենսուսիհիմնարարսկզբունքների` մասնավորեցման,ազատականացման, նպատակամղված ֆինանսական ֆիսկալ քաղաքականության վրա, տարերային աղետի, շրջափակման, սեփականաշնորհմանընթացքում կրած վիթխարի կորուստներով հանդերձ, երկիրը զերծ պահեց վերջնականապես փլուզման վտանգից: Սակայն, անցած շուրջ երկու տասնամյակիձեռքբերումները,փորձը, բա-

րեփոխումների

ՏՈՕԼ

գնահատումները, հնարավորությունների

չափադրումներն, ձնավորված մարտահրավերները(բնական, սոցիալտնտեսական, քաղաքական) փաստում են, որ բարեփոխումներիդանդաղ ընթացքը, տնտեսական աճի, զարգացման ն կենսամակարդակի ու մրցունակությանանհամապատասխանության պարադոքսը, պարենային անապահովությունից սպասվելիք սպառնալիքները վտանգում են կատարված տեղաշարժիհեռանկարայնությունը: Տարեց-տարի մեծանում է գիտելիքահենք հասարակությունից երկրի ունեցած խզումը ն այլն: Գրեթե բավարար ռեսուրսաապահովվածության պարագայում երկիրը հայտնվել է պարենային ն բնակչության 1/4-ը կազմող 0,8 մլն աղքատներ ունենալու փաստի առջն: Սպառված սննդամթերքիէներգետիկայով(օրեկան կկալ) ե լիարժեքությամբ ՀՀ-ը շուրջ 20-25 92-ով զիջում է անգամ համաշխարհայինմիջին մակարդակին, որն էլ 40-4555-ով լրացվում է ներկրումների հաշվին: Պարենամթերքի արտադրության մեջ կատարված

անցանկալիկառուցվածքի տեղաշարժերի հետնանքովէլ ավելի սրվել է բարձրարժեք կենդանական ծագման սննդամթերքի անբավարարությունը՝ ժողովրդագրականանցանկալի հետնանքով: Տրամաբանությանը հակառակ, ֆինանսական ռեսուրսների անբավարարության հետնանքով, տնտեսական ռեսուրսների ցածր արդյունավետ օգտաԱԱ մլրդ ԱՄՆ դոլլար ծախսում է

ԲԱմո աան" կորու ծխախո

Կորավլճակի կարգավորման նպատակով ԱՊՀ-ի զարգացման համար եղծվել ստեղծվում են ռազմավարական ծրագրեր, սակայն ինչպես ոտ Անակա ախարհաիգյակ տեսաբան Մ.Փորթերը, բավարար չէ ենա չը աղքատության հաղթահարման ռազմավարություն, պետք է ունենալ ո ր «Քային շուկայում բարձր արժեքով վաճառվող ինքնատիպ ոն Ցանքի (մատ Զրոծուռ2020.օոց): Հետնապես պարենային արտադրություն ինքն ության ապահովման աղքատության բավա կրճատման համար ն.աղքատութ ՀՀ-

ու

ի

մո սեփական ազգային ռեսուրսների իրատեսական գնաերխնդիր դրանց հատումըարդյունավետ օգտագործմանհամար գյուղատնտեսության ո իտական համակարգիվերաստեղծումը, սոցիալական միասնության հասարակության մտավոր կապիտալի ներուժի պահպանումը, հիմնված մգիալական դրանց կրողների կապիտալի ստեղծումը: Գիտելիքն ամբողջությունը պարենային ազգային հիմնախնդիրների համահավաք աղքատության նվազեցման ուղիղ ճանապարհն Պատճական ն

է

'

ման

ու

լւ

ծման

ն

են:

բերումով սոցիալական հասարակություն կառուցելու ազգային ավելին է, քան պարենի պակասը:

կտրին այսր տագրի

ԳԼՈՒԽ 1. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՍՈՑԻԱԼ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ԸՆԴՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

-

ԵՎ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՆՈՐ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Անվտանգության սոցիալ-տնտեսական էությունը, ն ազգային համաշխարհային ու ընդհանրությունների առանձնահատկությունների նոր դրսնորումները 1.1.

Մարդկային հասարակությունը21-րդ դարը թնակոխել է կյանքի ն գործունեության համար առավել մեծ վտանգներովն սպառնալիքներով,քան երբնէ: Անտրոպոգեն գլոբալ էկոլոգիական ավերումները, ահագնացող ահաբեկչության պայմաններում 670 ատոմակայանների առկայությունը, վիթջխարամասշտաբ հողատարությունը, դարի հիվանդությունների սրացումը, միջուկային լիցքի ահռելի կուտակումները, շրջակա միջավայրի աղտոտումը, սահմանափակբնական պաշարների անխոհեմ ն արագացված սպառումը, էկոհամակարգային սպասվող փոփոխությունները համաշխարհայինսովի օջախներում ժողովրդագրական անկառավարելիզարգացումները, աշխարհակալության միաբնեռայնությանարդի նկրտումները նոր դարաշրջանի սպառնալիքներիգումարելիներնեն: Իրադրությունըվտանգվում է ոչ միայն նրանով, որ համաշխարհային հանրությունըտարեց տարի ավելացնում է սպառնալիքներինդիմակայման ծախսերը, այլն ռեսուրսներիձեռք բերման թանկացմամբ:1998-2009թթ. միայն ՀՀ-ում ն բնօգտագործման ծախսերը բնապահպանական 0,76-ից հասան Յ9մլրդ դրամի |1, 2003թ., էջ 200, 2009թ.. էջ 196): Այստեղիցէլ պետական կառավարման իմաստությունը: Քաղաքական ն պետական գործչի տարբերություննայն է, գրում է ՈՒինսթոնՉերչիլը, որ քաղաքական գործիչը կողմնորոշվումէ հաջորդ ընտրությունները, իսկ պետական գործիչը` հաջորդ սերունդը |85, էջ 225: Անվտանգությունն, ի վերջո, հանգում է տնտեսական -

-

անվտանգությանը: Տնտեսական անվտանգությանտակ հասկացվում

է

տնտեսության

պաշտպանվածությունը վերարտադրության նորմալ գործընթացները խաթարող տնտեսական, պաշտպանական, բնա-էկոլոգիական, աշխարհաքաղաքական, ուծացման, տարերային աղետների,

ն այլ կարգի արտաքին ն ժողովրդագրական ներքին վտանգներից|61. 89): «Տնտեսական անվտանգություն»հասկացողություննառաջին անգամ տնտեսականշրջանառությանմեջ է մտել ԱՍՆ-ում 1930-ական թվականներին: Նրա անհրաժեշտությունը թելադրված էր համաշխարհայինտնտեսական ճգնաժամից ազգային տնտեսությանըսպառնացող վտանգով: 1920-1930ական թվականների «Մեծ լճացումը» ԱՄՆ-ի քաղաքագետներին ն

բերեց տնտեսագետներին

այն

համոզմանը,

որ

արտադրության խիստ

ն ռազմականացման համակենտրոնացման պայմաններումտնտեսությանինքնակառավարման շուկայական մեխանիզմըանզոր է, քանի որ խիստ մեծ է

պետության դերը ռազմավարական կարնորագույն ճյուղերի աջակցման, գների, եկամուտների,համախառն պահանջարկի,սպառման ն կուտակման, եկամուտներիբաշխմանն վերա-

բաշխման գործում: Մինչե 1970-ական թվականները ԱՄՆ-ը հիմնվում էր Դ. Մ. Քեյնսի գաղափարներից բխող Ֆ. Դ. Ռուզվելտի «Նոր կուրսի» քաղաքականության վրա: Քեյնսի տեսության համաձայն պետության կողմից, արտադրության կարգավորման համակարգի միջոցով լուծվում են կայուն տնտեսական աճի ապահովման բյուջետա-վարկային, ներդրումների աճի նկատմամբ պահանջարկի, զբաղվածության ն եկամուտների հարաբերակցությունների համահարթման հիմնահարցերը: «Նոր կուրսը» ուղղված էր մասնավոր գործարարության պետականաջակցմանը, մենաշնորհի կարգավորճանը,ազատ մրցակցության պաշտպանությանը: Պետությունն իր վրա էր վերցնում արտադրության ն սոցիալական ոլորտի կարգավորման,հասարակական արդյունքի զգալի մասի վերաբաշխման մեխանիզմներ ստեղծելու գործառույթները: Ինչպես վկայակոչում է Լ. Ի. Աբալկինը այսպես հիմնավորվեց սոցիալական «տրանսֆերտային» պետությանկազմավորումը |98,էջ 110-111): Քենսյան տեսության պրակտիկ կիրառումը հնարավորություն ընձեռեց լուծելու բնակչության զբաղվածության, կենսամակարդակի բարձրացման, հասարակության միջին խավի ձեավորման, տնտեսության զարգացման, դրանցով իսկ «Մեծ լճացման» ճիրաններից տնտեսությունը դուրս բերելու, տնտեսական անվտանգության,ազգային ն միջազգային կապերի մասնակի կամ լրիվ փլուզման սպառնալիքի կանխարգելման հիմնահարցերը: Դ տնտեսությանըբերեց երկարտն կայուն աճ ն անվտանգություն: Սակայն, 1980-ական թվականներից ազատական գաղափարներին փոխարինելու եկան նոր պահպանողականտեսություններ` «նվազագույն պետություն» նշանաբանով:Համաշխարհային տնտեսությունում հետարդյունաբերական զարգացման դարաշրջանի սկիզբը պայմանավորած տնտեսության գլոբալիզացիայի ն միջազգայնացման միտման աճը ցույց տվեց պետական ձեռնարկությունների զգալի մասի աշխատանքի ն արտադրության խթանների ոչ բավարարարդյունավետությունը, կարգավորման ինստիտուտներին ձների գոյություն ունեցող համակարգի անկենսունակությունը, ինչն ակնհայտ էր 1970-ական, առավել նս 2008-2010թթ. ֆինանսական լճացման պարագայում: Այդ ամենը անհրաժեշտություն ստեղծեց պետական կարգավորման ն շուկայի Անտեսանելիձեռքի օպտիմալ զուգակցման համար: Հիմնախնդրի լուծման մոտեցումներում առանձնացան «պետությանկործանման» ն «շուկայի կործանման» երկու տեսություններ: 1980-ական թվականներին գործնականում կտրուկ կրճատվեց «արդյունավետ պահանջարկի» պետական աջակցությունը: Տնտեսական հայեցակարգերում հենակետ դարձան զսպող ն խեղաթյուրող սահմանափակումներից ձերբազատումը, որը արտացոլվեց տնտեսականանվտանգության մոտեցումներում: Տնտեսական անվտանգությանմեկնաբանման մոտեցումներըփոխվում են կախված պետական կառավարմանքաղաքակւսն ն տնտեսականհայեցակարգերի փոփոխությունից: Երկար ժամանակ տնտեսական անվտանգությունը դիտարկվելէ համաշխարհային ռազմական դիմակայման,այսինքն ռազմական գերակայության ն «սառը պատերազմի»պայմաններում ազգային տնտեսության կենսունակությանպահպանման,բաժանված աշխարհը վերաբաժանելու դոկտրինայի տեսանկյունից

իրավիճակ պահանջում մոտենայան յուրաքանչյուր բխում տվյա՝' պահի առաջացած դեոանե ր" միջազգայինսատարման արժեքն եկո ը արն Բբիլիզացնելու, գնահատելու խնդիրների պահանջից: Ղրիոիքը տնտեսական անվտանգություն» են

որոնք

է ու

ուրույն ազգային

դրանից

հասկացությունը Լ իջազգային անվտան աշխարհատնտեսական միասնականկապերմ դիտարկվում ի համակա պետությունների տարածքայինամբողջականության ի երի ինքնոր Բոլոր միջազգայինասպարեզում ազգային տնտեսության Վ րոմ ՆԱՐ մրցունակությանապահովման, նորմալ համագորու Արոր ծակ դիրքեյուղերի տնտեսականը ընդհանուրի մեջ րից. կուտի երկրի, տարածքի, քաղաքացու անվտանգությունը |8, էջէրիԱ Մո յուր զարգացման ռազմաքաղաքական սոցիալ արորի տնտեսական որպես ազգային առումով, րինահմանազատման վտանգու ան հ իմնակ սակներ,առանձնացվում խա լյ նելտնտեսականանվտանգություն, դեղամանակների գործողությունների, ռազմական բախումների, անմ րազմական փակման, իրադրությանտնտեսական անվտանգություն, է

ն

Ք

ը

,

ն

ապա

նա

այդ

:

առանձ-

ն

են

աման

»

--

ան-

:

շրջա-

»

»

բնական ն

տարերայինաղետներիպարագայում` դիմակայմանտնտեսա-

կան անվտանգություն,

Անվտանգությունը` գլոբալիզացիայի Ն գիտելիքահենք տնտեսության

պարագայում:

Ըստ տնտեսության զարգացման մակարդակի` զարգացած ն զարգացող երկրներիտնտեսականանվտանգություն: Ըստ պաշարներով ապահովվածության մակարդակիպ̀աշարների լրիվ կամ մասնակի ներմուծման պարագայում տնտեսականանվտանգությունն առավելապեսմիայն ներքինռեսուրսներին ապավինման պարագայում: Տնտեսական անվտանգությունը դիտարկվում է նան մարտավարական այնպիսիիրավիճակների առումով, ինչպիսինէ՝ հակաճգնաժամային տնտեսական անվտանգությունը

Հ ՞ »

.

տնտեսական անվտանգությունը տնտեսության անցումայինփուլում

անվտանգությունը միջազգայինգլոբալիզացիային տնտեսական ինտեգ-

պայմաններում րացիայի անվտանգությունըտնտեսական կապերի խիստ կապե

ս

սահմանափա

պայմաններումնայլն Տնտեսականանվտանգության հարցերի մեկնաբանմանն. վիճակի գնահատման գործում կարնորվում են ն փոխկախվածության փոխպայման վորվածության կապերիտեսության հարցերը: Համաշխարհային գլոբալիզացիան ն ինտեգրացիան սրբագրում են տնտեսական առանձիներկրներիկտրվածովդիտարկելու Տնտեսությանն փոխանակության միջազգայնացման պարագայում ՀՆԱի, ազգային եկամտի ն սպառման ավելացումըբերում են միջպետակա տնտեսականկապերի ընդլայնմանը, երկրներիփոխկախվածության խորացԸնդունվածէ, որ եթե մի երկրի ՀՆԱ-ի աճը մյուս երկրում առաջացնում է 0.52» եկամուտների ավելացում, ապա վերջինս պետք է հասկանա, Պրն երկրումկա իր ապրանքներիկարիքը ը ն ավելորդ ջանքեր չպետք է ործա դրի ն իր երկրում իրացումըխթանելու համար, նշում է Ա. Մարշալը(99, էջ

անվտանգութ սոսկ

պատկերացումները:

մանը:

-

112,

գործակցությանն զարգացմանհամաշխարհայինկազմաՏնտեսական միջազգայինկապերի տնտեսական մոդելի հիման վրա, կողմից, կերպության ներգոր-

հաշվարկվածէ սպառման ն տնտեսական աճի փոխկախվածության ծախսերի 1272-իավելացումը է, ծության աստիճանը:Այսպես, հաշվարկված որ ,23, ճապոնիայում

բերում է ՀՆԱ-ի ավելացում ԱՄՆ-ում` 1,47, Գերմանիայում0̀ ն 0.25, Կանադայում` 0,68, տնտեսական համագործակցությանզարգացման տնտեսության վրա թողած երկրների Գործընկեր 0,7496-ով: երկրներում` տեսությունը, երբ ազդեցությանառումով կարնորվումէ հակադարձէֆեկտի ֆիսկալ քաղաքականությունը տվյալ երկրի տնտեսության աճի կրճատումը, ն մյուս երկրների նման գործելակերպին: բերում է ներկրումներիկրճատմանը առանձին երկրներում, պայմանավորում Ռեսուրսներիմոնոպոլ տիրապետումը, է ներկրող երկրի տնտեսականվիճակը|99,էջ 112-12Դ: բնույթ ն տարբեր Տնտեսական անվտանգությունըունի համաշխարհային իր արտաանգամ առաջին Այն չափով շոշափումէ երրորդ երկրներիշահերը: 1974թ. երկրների անվտանգության կոլեկտիվ տնտեսական ցոլումը գտավ ՏՓԽ-ի ստացավ ն համադրույթներում հետագա զարգացում Բրազիլիական իսկ 1985թ. ԽՍՀՄ-ը այն երկրների1984թ. խորհրդակցությունում,

ներկայացրեց

ՄԱԿ-ի քննարկմանը:

ՄԱԿ-ի Միջազգայինարենայում խնդրի կարնորումը բերեց կառույցներ,ինչպիսին համակարգումն այլուր ստեղծվեցինպարենայինհզոր

են`

ՄԱԿի

նրան,

որ

կազմակերպությունը ն գյուղատնտեսական պարենամթերային

(ԲԲԹ)

»

ֆոնդը (ԲճՇ) միջազգային զարգացման գյուղատնտեսության

.

ծրագիրը(Մ//Բ) ՄԱԿ-ի պարենային ծրագիրը (ՍԿՕՔ) (ՍՏ/|Շ) ՄԱԿ-ի զարգացման խորհուրդը պարենիհամաշխարհային

»

`

»

միջազգայինհիմնադրամը զարգացման գյուղատնտեսության աջակցության ծրագիրը մարքեթինգի գյուղդեպարտամենտի ԱՄՆի

» »

(ՄԱԾ), այսօր ՇՃԻՕ-ը

ն Արնելյան ԵՎրոպայի սննդի մասին տվյալների ցանցը Կենտրոնական

(ՇԵԷՇԲՕՕՇՇ)

երիխորհ խորհուրդը ունեցող երկրների սննդի դեֆ ի դեֆիցիտ եկամտաբերությամբ բերությ

ՆԲ0Շ) ծր

.

օգնությանխորհուրդ(ՇՕԲ) ն այլն աղքատների երնույթներ են` Աոաոները Գո սպառնալիքներըհնարավոր կամ իրական խմբերին, ժողովրդին, ընդունակ վնաս հասցնելու մարդուն, սոցիալական ն երկրաը նկրակցությանը միջպետական հասարակուբյանը, պետությանը, ոչ պատահական, տեղական, այն ոչ Հետնապես, գնդին, գալիք սերունդներին: ն բոլոր ժամանակների երնույթ է քաղաքակիրթաշխարհի այլ համընդհանուր

5`

աաա Վտանգը

դրսնորվել դիտավորություն օբյեկտների, անվտանգության ու Ատրկացմանը երի մանի, սոցիագործողությունների, ուղղված ռեսուրսներին մշակույթի ոչնչացմանն նայլն: չկշռադատված ռիսկերի ձնով ի նվածության, չկշռադատվ թյան, նան լական անպաշտպանվ :

կարող (վտանգավորությունը)

է

թուլացմանը,

ի

«Սպառնալիք» հասկացությունը մոտ է «վտանգավորության» բնորոշմանը: Սպառնալիքը հնարավորությունից իրականության անցման փուլում առաջացող իրական վտանգն է` արտահայտված դիտավորության կամ սուբյեկտների պատրաստակամությանցուցադրմամբ` վնաս հասցնելու մեկը մյուսին: ՀՀ վարչապետ Ս. Սարգսյանը «ՀՀձ ազգային անվտանգության ռազմավարության ուղենիշները» զեկույցում 21-րդ դարի առաջնահերթ սպառնալիքներիթվում առանձնացնում է՝ . ժողովրդի ֆիզիկական գոյության սպառնալիքները ՀՀ տարածքային ամբողջականությաննու անկախությանըսպառնացող » .

վտանգները

երկրի կայուն զարգացման խաթարումը` մեկուսացման պարագայում «չկայացած պետություն» համարվելու հետնանքով|83): Անվտանգության, այդ թվում պարենային անվտանգության, տեսության Ա պրակտիկայում կարնորվում են ոչ այնքան դրանք, որքան դրանց ծնող պայմաններնու պատճառները, այլապես, հասարակությունը մշտապես դատապարտված է դրանց դեմ անվերջանալի պայքարին, որի ականատեսն էինք խորհրդային կայսրության անցած 80 տարիներին ն նոր անկախ պետության կայացման ներկա փուլում: Այսպեսօրինակ ՀՀ-ում 2003-2009թ. դատապարտվածների կազմում աճել էին 14-17 տարեկան ն չաշխատող ու չսովորող աշխատունակների տեսակարար կշիռը (4,3-ից 5,7 ն 39,9-ից 54,796) |1, էջ 184), որոնք հետնանք էին պարտուսի վերացման ն գործազրկության աճի: Հ. Մ. Դերձյանը, դրա հիմքում տեսնում է նան կառավարման պետական ապարատի քրեականացումը հասարակության խորը բնեռացումը, ստվերային տնտեսությունը, օրենքների ն դրանց իրացման տնտեսական ն իրավական մեխանիզմների անկատարությունն ու ամենաթողությունը, գործազրկությունը, ցածր կենսապայմանները (61, էջ 8-12: 1970-ական թվականներին տնտեսական անվտանգություն տերմինը քաղաքակիրթ աշխարհն ընկալեց իբրն ազգային գոյատնման ն պաշտպանվածության ամբողջական համակարգ: Ի հակակշիռ քաղաքակիրթ աշխարհի, ռազմա-բյուրոկրատականկանոնական տնտեսական համակարգի երկրներում, ռազմա-քաղաքական միավունը րումներում ազգային անվտանգությունը դիտարկվեց մական դի դոկ դոկտրինայի, կվե ռազմական ռելսերի վրա փոխադրելու դիրքերից: ն տնտեսական անվտանգությունը նենգափոխվե ե տեսությունը ն մալի ն ռազմաարդյունաբերականհամալիկասեցնելով ն

`

տնտեսությունը ոազմական ր

-

տնտեսության, խանում Ունեն ԱՐԻՐ -իի ազգային եկամտի

64, արդյունաբերական արալո ն գյուղատնտեսության աշխատանքի Քի 79, րտադրողականության 54 ն 16:46-ըԽՍՀՄ դիմակայում էր կապիտալիստական մեծածավալ ռազմական ներդրումներին, այդ նպատակին արտադրե ատկացնելով կրկնակի ն եռակի ռեսուրսներ, նույնյնը պարտադրելով ան լագերի բռնադատված մյուս երկրներին: Պատահական չէր երը ը ա ժողովուրդներիընդվզումներն ու քենայով ճզմված քաղաքական բազմաթիվ բռնկումները: ՀԱԱ-ի բաշխման արդյունքում սոցիալ-

ոո տ

՝

եայ ազերի

արդյունաբերության

աաա

մենավճամված ՀԱԻներին ռազմական զում խորհրդային

տնտեսական ոլորտին հատկացումներիմնացորդային սկզբունքը կայսրուն թյանը դատապարտեցտնտեսական հետամնացության, ճգնաժամի փլուզտեր հորջորջված, սակայն իրականում ման: Երկրի ն արտադրամիջոցների Օտարված պրոլետարներնայդպես էլ ընկալեցին իրենց արտադրամիջոցներից վիճակը: Դա պետք է դաս լինի այսօրվա համար, նշում է Ս. Ավագյանը|31. էջ 10-13): Տնտեսական անվտանգության հիմնադրույթը հանգեցվեց ռազմական առճակատմանը,սառը պատերազմին: Հաճաշխարհային հանրության առջն 21-րդ դարում ծառայած գլոբալ շարքում առանձնացվում են՝ անվտանգությանհիմնախնդիրների Երկրակեղնիկառուցվածքի ն տիեզերքի ուսումնասիրություններիխորացումը Կլիմայի ն համաշխարհայինբնականռեսուրսների կառավարումը էկոլոգիական անվտանգությունն ու շրջակա միջավայրի պաշտպանու-

-

-

թյունը

-

լական ամեն մի դոկտրինա, որը փորձում է քայքայել ընտանիքը, պիտանիչէ ն, բացի այդ, անկիրարկելիէ» գրում է Վ. Հյուգոն |Վ.Լ. Վորոնցով Բանականության սիմֆոնիա, Ե., 1981, էջ 505): ՀՀ ներքին անվտանգության21-րդ դարի մարտահրավերներիդիմակայման ռազմավարությանմեջ կարնորվել են. . միջոցով ժողովրդավարացման միջազգային անվտանգության համակարգում տնտեսության ինտեգրումը . օրենսդրական, ինստիտուցիոնալ ն սոցիալ-տնտեսականբարեփոխումները Տնտեսական բարեփոխումներիփաթեթում կարնորվել են տնտեսության ազատականացումը,մանր ու միջին բիզնեսի կայացումը, հավասար մրցակցային դաշտի ապահովումը, գիտատար ճյուղերի զարգացումը, էներգետիկն -

-

տարած առումով: ոնարտաքին անվտանգության միջազգային ինտեգրում

քային անվտանգությունն ահաբեկչու տնտեսության ապառազմավանացումը, Համաշխարհային պայքարը թմրասոլության թյան

-

ու

դեմ

Մարդկայինիրավունքի պաշտպանությունը Աղքատությունն ու համաշխարհային պարենային անվտանգությունը,

-

-

Հ

`

-

"`

սննդամթերքներիանվտանգությունը էներգետիկ սպառնալիքները սրացումները Դարի հիվանդութունների ու Տեխնիկականառաջադիմությանտարածման վերահսկումն

ուղղոր-

դումը ու Գլոբալացումը, ինտեգրացիան,տարածքայինամբողջականությունն ազգերի ինքնորուշումն ն այլն: ուսումնասիրում են գիտության Խոշորամասշտաբ այս հիմնախնդիրներն ունեն կապեր ն սահմաններ,քանի ներքին ճյուղեր, որոնք համապատասխան ուղղության զարգացումը որնէ պարագայում ռեսուրսների սահմանափակ որ կարող է ընթանալ միայն մյուսների սահմանափակման հաշվին: Հետնապես այստեղ կարնորվումեն` Ազգային անվտանգությանհամատեքստում դրանցից յուրաքանչյուրի տեղը, սահմանները, կապերը, աստիՄիմյանցիցկախվածությանն միմյանցովպայմանավորվածության -`

`

-

-

`

ճանը,

ն Վերոհիշյալ սկզբունքներով առաջնորդվելու գործում միջազգային ն թույլ ն կողմերի ուժեղ գլոբալիզացիայի ազգային ինտեգրացման նայլն: հավասարակշռումը Հայ ժողովուրդն այս տարածաշրջանումմշտապես ենթակա է արտակարգ վիճակներումհայտնվելու սպառնալիքին:Այս առումով ռիսկերինդիմակայելու

խնդիրէ: հոգեբանությամբ հասարակության ձնավորումը օրակարգի կապերի մեջ է պատճառահետնանքային Տնտեսական անվտանգությունը

հետ ն հանդիտարածքայինվերոհիշյալ հիմնախնդիրների հիմնաքարը, քանի որ այն սանում Էէազգային տնտեսականանվտանգության միավորի` ընտանիհասարակական կյանքի նրբազգաց ն գոյապահպանական ն հիմքն է: «Սոցիակայացման քի արժանապատիվգոյատնման սոցիալական

համաշխարհայինն

ու եվրասիական հարնանության դիվանագիտական ռազմավարությունը, ժողովրդագրականինստիտուտների ն քաղաքացիական

5 Ագա աա)փյուոբք Աո ման ազին աանության

հասարակության

մը,

կառուցման

միջոցով

միջազգային

տնտեսության

ինտեգրու-

՛

ճանաչումը |83): Տնտեսական անվտանգությանհիմնախնդրին տարբեր ժամանակ անդրադարձել են հայ ն օտարազգի շատ գիտնականներ:Տարածության ու ժամանակի առումով փոխվել են մոտեցումների բովանդակությունը: Կայսերական վարչահրամայականռազմաբյուրոկրատականհասարակարգից տնտեսության լիբերալիզացիայի անցմանը զուգընթաց զգացվում է պրոբլեմի ըմբռնման գիտականությունը, խորությունը, մտածողության ն դատողությունների կապանքներիցձերբազատումը: Տնտեսական անվտանգությունըդիտարկելով որպես երկրի ռազմականն ամբողջական անվտաճգություն, Ա.Պ. Գերասիմովանն Ս. Մ. Պետրովան նշում են, որ օրինակ ռուսական դաշնության ազգային անվտանգության կոնցեպցիան, ռազմական առճակատման, ԱՄՆ-ի, ՆԱՏՕ-ի պարտադրանքին միջազգային ահաբեկչության պարագայում, ի վերջո, դարձյալ հանգում են ռազմական դիմակայությանը |100, էջ 49-51): Այստեղ, առաջին անգամ, տնտեսական հանցագործությանհիմքում հեղինակները փորձում են տեսնել անձի, հանրությանն պետության եռմիասնականշահերի իրավականնորմաների բացակայությունը:Երկար ժամանակ խորհրդայինկայսերական իրավական դաշտում, անհատի շահերը նսեմացնելու հաշվին, փորձել են ստեղծել, հասարակական շահերի գերակայությամբ, անդեմ հասարակարգ, ուր լուծարված է անհատը, նրա տնտեսական, իրավական ազատությունը, ի վերջո, նրանց միագումարը` հասարակությունը: Սա գալիս էր «բաղադրման սխալի» իմացաբանական սխալը», - գրում են Փ.Ա. թերըմբռնումից: «Բաղադրման Սամյուելսննու Ու. Դ. Նորդհաուսը, սխալ պատկերացում Է առ այն, թե ինչը ճիշտ է մի մասի համար (կոմկուսի կանոնադրության մեջ տխրահռչակ դեմոկրատականցենտրալիզմը), ճիշտ է նան ամբողջի համար |84, էջ 35): Այստեղիցերնում է, որ եթե ճիշտ հասկացված շահը ամբողջ բարոյականության սկզբունքն է, ապա, ըստ էության, հարկավոր է ձգտել, որ առանձին մարդու մասնավոր շահը համընկնի համամարդկային շահերին, այլապես -

ընդհանրացվածհասարակականշահեր չեն ձնավորվի,կառաջանա անվստահության ն ատելության մթնոլորտ, որն այսօր էապես զգացվում է մեր երկրում: անհաԱյլախոհության, այլադավանանքի անհանդուրժողականությունը, տի շահերի նսեմացումը, անազատությունը ծնեց դրանց դեմ լուռ պայքարի հասարակական վիթխարի անտեսանելի ճակատ, երկաթյա վարագույր, հավատի կորուստ ն հալածանք, վտանգեց ժողովրդի ն երկրի անվտանգությունը, որի համար ստեղծվեց հնազանդեցմանվիթխարիհամակարգ: Խորհրդային համակարգում կանոնական մտածողությունը միագիծ էր ու միատոն: Այն կառուցվեց ոչ թե իրականության ռեալ գնահատման, տեսությունը կյանքի առաջադրած խնդիրներից բխեցնելու հիման վրա, այլ ստեղծվեց շինծու գաղափարախոսությունն փաստերըհարմարեցվեցինքաղաքագիտական այդ շինծու դոկտրինային: Անվտանգության էության, ոլորտների, պարամետրերի, ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններիտարաբնույթ մեկնաբանություններըխոսում են պրոբլեմի իմացաբանական ոչ այնքան հակասականության, որքան խորության, բազմակողմանիությանկարնորության ն բազմակողմանիմոտեցումների

վերաբերյալ: ՀՀ

քրեական օրենսգրքում անվտանգությունը ներկայացված է իբրն սպառողներին խաբելու, համակարգչայինտեղեկատվության,հասարակական կարգի, բնակչության առողջության ն շրջակա միջավայրի պահպանման իրավագիտականգնահատումներով: Տնտեսական անվտանգությաննառավել ամբողջական ձնակերպում է տրված արտաքին առնտրի պետական կարգավորման մասին ՀՀձ Օրենսգրքում, ուր տնտեսական անվտանգությունը ներկայացվում է որպես տնտեսության այնպիսի վիճակ, որն արտաքին վտանգների դեպքում ապահովում է երկրի սոցիալ-տնտեսական,քաղաքական ն պաշտպանական անհրաժեշտ մակարդակ, հարաճուն առաջընթաց, տնտեսությանանխոցելիությունն անկախություն: Տնտեսական անվտանգությունն իրավաբանականտեսանկյունից ներառում է երկու բաղադրիչ: Դա կարգավորմանենթակահասարակականհարաբերությունների այնպիսի վիճակ է, որի դեպքում նախ` նյութական բարիքների արտադրության, փոխանակության, բաշխման ն սպառման ոլորտներում հրավունքի սուբյեկտներիվարքը համապատասխանումէ սահմանված իրավական կարգադրագրերին, երկրորդ` այն համապատասխանում է տնտեսական անվտանգությանպահանջներին: Անվտանգությանապահովմանհիմնականսկզբունքներն են` Օրինականությունը Անհատի, հասարակության ն պետության եռմիասնականկենսականշահերի պաշտպանությունը,ներդաշնակությունըն հարմոնիկզարգացումը Այլ պետությունների ներքին գործերին չմիջամտելը ն առաջինը ռազմական ուժ չգործադրելը Երկրի ռազմական հզորությունը պաշտպանականանհրաժեշտ մակարդակի վրա պահպանելը Անվտանգությանմիջազգային կառույցներում ինտեգրվելը Միջազգային իրավունքի ն պլարտավորություններիգծով ստանձնած պարտավորություններիպատշաճ կատարումը

-

-

-

-

Անկանխատեսելի ն անհաղթելի (ֆորս-մաժորային) իրավիճակներում պաշարների պետական ռեսուրսների պարագայում հայտնվելու

առկայությունն ն այլն: Ազգայինանվտանգությանմեջ ներառվածբազմաթիվ բլոկների ուսումնասիրությունըպետք է կրի համակարգվածբնույթ, քանի որ նրանք ունեն ներքին

կապեր, սահմաններ, տեսանելի ն անտեսանելի են: հասկացուՎտանգավորությունը նան գլոբալ էկոլոգա-էրգոնոմիկական թյուն է Ա ներառում է անտրոպոտեն փոխհարաբերություններ, վտանգներ, սպառնալիք, ու հակաքայլեր: Սպառնալիքը հասարակական կամ միջպետական հարաբերություններիարդյունք է, առանց ծնող պատճառներիբացահայտման ն լուծման ՀՀ անվտանգությունըապահովված լինել չի կարող: Հետնապես, տեսականորեն ն գործնական առումով, վտանգավորությանպատճառները հակասություններն են ն ոչ թե սպառնալիքները |10, 58, 89, 93. 95, 100): Սպառնալիքը վտանգի դրսնորման սարսափի ուժգնության հավանականությունն է: Հակասություններն ունեն ներքին ե արտաքին բնույթ, հարատն չեն, ենթակա են ապակայունացնող գործոնների ճնշմանը: 21-րդ դարում դա դրսնորվում է բաժանված աշխարհը տնտեսականտիրապետմանտիրույթների վերաբաժանելու գերտերությունների նոր դոկտրինայով. ահաբեկչության սպառնալիքներով: ազգային Տնտեսական անվտանգությանպետական ռազմավարությունը անվտանգության բաղկացուցիչ մասն է ն նախատեսում է մոտակա 4-5 թվում անվտանգության գծով: Ազգային տարիների անելիքներն, այդ ռազմավարական2010-2020թթ. ծրագրային փաստաթղթերումդարձյալբացակայում է ազգային անվտանգությանհամապարփակբնութագրիչները, դիմաԱյն կայման հասցեականությունն ու ձախողման պատասխանատվությունը: դարձյալ հանգեցվել է կառավարման ն դատաիրավական համակարգի բարեփոխումներին:Իսկապես այսօր իրավաբանորենբացակայում է բնական պաշարների անխոհեմ օգտագործման ն էկոլոգիական աղետալի վիճակ ստեղծելու համար պատասխանատու իրավական սուբյեկտը |59, 61, 62, 79, 80): Այսպիսով, ամբողջացնելովվերոհիշյալը, կարելի է նշել, որ տնտեսական անվտանգությունըտնտեսության զարգացման այնպիսի մակարդակի ապահովումն է, որի դեպքում տանելի պայմաններեն ստեղծվում անհատի կյանքի ն զարգացման,երկրի սոցիալ-տնտեսական,ռազմա-քաղաքականկայունության ն ամբողջականությանպահպանման,արտաքին սպառնալիքներինդիմակայելու համար: Այն երկրները, որոնցում հարստությունը կուտակվել է արդյունաբերական դարաշրջանում ներդաշնակությունձեռք չի բերվել «ինչպես գործել» ն «ինչպես գոյատնել», այսինքն հարստությանկուտակումը չի համաձայնեցված հասարակության բոլոր անդամների կողմից սպառման սոցիալապես արդարության սկզբունքների հետ (Ջինի ցուցիչի բարձր համաթիվ), ապա զարգացումը սկսում է դանդաղել, գրում է Գ. Վարդանյանը185, էջ 175): Դրա վկան ենք այսօր ՀՀ-ում: Պետական ռազմավարությանիրականացումըպետք է պայմաններստեղառաջադրված խնդիրների իրականացման ծի պետական անվտանգության համար, մասնավորապես -

-

-

-

-

Բնակչության քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության,նրանց վենսառակարդագին վյանքի որակի բարձրացման Ազգային շահերից բխող ներքաղաքական, տնտեսական, սոցիալական խնդիրներիարդյունավետ լուծման Հայաստանի ն համայն հայության «Մեկ ազգ, մեկ հայրենիք» կարգախոսի կենսագործման Խաղաղության, ազգային ն ձճիջազգայինանվտանգությանհամար պայքարող ուժերին ն կաույցներին սատարելու համար նայլն: Սակայն, ինչպես իրավական հարաբերությունները կարգավորող փաստաթղթերում, այնպես էլ գիտական հրատարակումներում ոչ կատարյալն իրարամերժ են տնտեսական անվտանգության քանակական ն որակական բնութագրիչները: Բացակայում են առանձին տարածաշրջանների ռեսուրսների քանակական ն որակական գնահատման, օգտագործման անվտնգության պարամետրերը: Խիստ վտանգավոր է գոյատնման ազգային ստրատեգիայում կարնոր դեր խաղացող տնտեսական առաջնային ռեսուրսներն ու բիզնեսի ոլորտներն, տեղեկատվությունն անվարան օտարներին հանձնելու ազգային

վարքագիծը:

Տարածքային կայուն զարգացման ցանկացած ռազմավարություն է այնպիսի գործելակերպ, որն արդի պահանջներիբավարարմամբ պապհւսնջում հանդերձ, չի վտանգում գալիք սերունդների շահերը: Այստեղ ներառվում են երկու հասկացություններ` 1. Պահանջմունքներ որոնք անհրաժեշտ են բնակչության, առավել նս աղքատ ն ծայրահեղ աղքատ խավի, առաջին անհրաժեշտությանկարիքների բավարարման համար: Այնքանով որ տեսականորեն պահանջմունքները պայմանավորվածեն բազմաթիվփոփոխականներովն սահմանափակողգործոններով, դրանք վերլուծվում, գնահատվում ն նորմավորվում են: 2. ` Սահմանափակումներ դրանք ներկա ն ապագա պահանջմունքների բավարարման համար մատչելի բնական ռեսուրսները արտադրողականի վերածելու իրատեսական հնարավորություններն են, արտադրական ն մտւսվոր կապիտալի, տեխնոլոգիականնոու-հաուի հասանելի միագումար կարողություն, որոնք իրենց ամբողջականարտահայտությունն են գտնում ռեսուրսային ներուժի արտադրողականությանմեջ: Երկարատնկայուն զարգացման համար կարնորվում են ռեսուրսների ներդրման դիսկոնտացիա, այսինքն այսօրվա կիրառվող տնտեսական երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական մհետնանքները: որոշումների Ներկայումս համընդհանուր տարածում է գտել այն արտահայտությունը,որ քաղաքակրթությունը թնակոխում է գիտելիքի (տեղեկատվության) դարաշրջան: Սակայն, ավելի կարնոր է հասկանալ, որ նրա զանգվածային օգտագործումը, փաստորեն, մարդկության հրավերք է մուտք գործելու դարաշրջան: պատասխանատվության «Գիտաելիքահենք տնտեսություն» Ա «գիտելիքի հասարակություն» համատեքստում «պատասխանատվությունը»ընկալվում է որպես հասարակության պատասխանատվություննիր յուրաքանչյուր անդամի ն անհատինը` իր երկրի զարգացման համար: Միայն ազգային մակարդակում պատասխանատվությանմեծ զգացումը կարող է համախմբել հասարա-

-

հ նմ մարտահրավերներ երներին ուժերը` գիտելիքի ն տեղեկատվության պատասխանտալու համար, գրում է Գ. Վարդանյանը (85, էջ 227): Անհնար է նույնիսկ պարզագույն այն քաղաքակրթությանգոյությունը, եթե մարդու ջանքերնիրեն բերում են սոսկ այն, ինչը բացառապեսանհրաժեշտ է կյանքի համար, դրանից որոշակի ավելցուկ է պահանջվում այն է մտավոր ջանքերը պահպանելու համար, որի վրա բարձրանում առաջընթացը, գրում է Ա. Մարշալը |99, էջ 144): Վերականգնվող բնական պաշարների առումով (հող. անտառ, ջրային ռեսուրսներ, հողմա-էներգետիկա,ՖԱՌ)` կենսազանգվածնավելացնելու նրանց միագումարարտադրողականուժը, դրանց պահպանումըգալիք սերունդների համար: Կ. Մարքսն աշխատանքիարտադրողականուժը դիտարկումէր բանվորի հմտության, գիտությանզարգացմանմակարդակիրառմանաստիճանի,արտւսդրականգործկի ն նրա տեխնոլոգիական ն օգտաընթացի կոմբինացիայի,արտադրության միջոցների չափերի միագումար գործոնի ն. բնական իհարկե, գործման արդյունավետության

հաարժեք ության

`

ողջ

-

-

Յ

մեջ: ամբողջականության

Մարդկությունն առայժմ անխոհեմ կտրում է այն ճյուղը, որի վրա շրջանառությունիցաշխարհումտարեկան հենված է: Գյուղատնտեսական հա է հող, կամ մշակվող հողերի 0,4542: Դրա բերրի մլն գալիս դուրս են ցածր փոխարեն հսկայական կապիտալ ներդրումներովյուրացվում է 1980-2004թթ. աշխարհի բերրի նոր հողեր: Դրա վկայությունն այն, որ 1448-ից հասան 1533մլն հա-ի |104, էջ մշակվող հողատարածությունները 18|: Այդ ռեսուրսների մի մասի տիրապետումը,տնօրինումը, օգտագործումը շրջանակներիցն ընդուըստ էության դուրս են ազգային պատկանելիության Օրինակ անտառների դերը նում են գլոբալ, տարածքայինբովանդակություն: թթվածնի մատակարարման,հիդրոսֆերայի ն բիոսֆերայի. տարածքային ն այլն: Ռրոշ ջերմային ռեժիմների կարգավորման,օդի աղտոտման առումով անտառների տարում հազար հետազոտողներիգնահատումներով թվականներին 1850-2004-ական է կմ՛: մլն իջել 62-ի տարածքը համաշխարհային անտառների տարածքը կրճատվել էր 1596-ով 102, էջ 113, վատթարաց103. 269, էջ 113-126): Դա տանում է գլոբալ էկոհամակարգերի փաստում ուսումնասիրություններ բ ազմաթիվ համաշխարհային մանը, մինչդեռ կանխագուշակման, են, որ շատ ավելի էժան ն արդյունավետեն էկոլոգիական վերականխարգելման,աուդիտի, քան խախտվածհավասարակշռվածության են համաշհանուրդ դրանք իսկ միջոցները, կանգման համար պահանջվող խարհայինպարենային ֆոնդին ուղղվելիք միջոցներից |102. էջ 164): Վերականգնվողռեսուրսներնաշխարհիմասշտաբով նվազում են նան հարաբերահողերը բնակչուկանորեն:Վերջին 100 տարումաշխարհի գյուղատնտեսական հեռաթյան մեկ շնչի հաշվով 3.2-ից իջել են 0,61 հա-ի, որը մեր հաշվարկներով հա 58-61): |95. էջ նկարումկհասնի2025թ՝ 0,53, 2050թ` 0.43, իսկ 2075թ՝ ՀՀ-ում ավելին է էկոլոգիականն բնական ռեսուրսները արտադրության մեջ ներառելու ն օգտագործելու արժեքը: Միայն 1926-2009թթ. գյուղատնտեսական մշակովի հողերը կրճատվելէին 232հազ. հա-ով կամ 3146-ով, բնակչության մեկ շնչի հաշվով 0,86-ից հասնելով 0,15 հա-ի: Դրանց մի մասի կորուստն ունի օբյեկտիվ պատճառներ(քաղաքների, գյուղերի տարածքների, ենթակա-

վերջին

|

ռուցվածքների ընդլայնում, աղետի գոտի, սահմանային տարածքներ), մյուս մասն առավելապես հողի մասնավոր սեփականատիրությանբացակայության արդյունք էր: Իհարկե այդ խիստ սահմանափակ, բացարձակն հարաբերական ձնով անընդհատ կրճատվող ռեսուրսը կարող է կորստյան մատնվել նան նրա մասնավոր սեփականատիրության պայմաններում, երբ հողը սեփականատիրոջ կերակրմանգլխավոր աղբյուրը չէ: Դրա հաստատումն է 2009թ. գյուղատնտեսական շրջանառությունից դուրս մնացած շուրջ 223հազ. հա մշակելի հողերը կամ տարածքի 44092-ը|1. էջ 278): Այսօր էլ շատ հողօգտագործողներ նպաիրենց հողատարածություններըօգտագործում են ոչ գյուղատնտեսական տակներով (գերեզմանոցի, բնակենցաղային կարիքների): Այս իմաստով վկայակոչման արժանի է Հարվարդի համալսարանի պրոֆ. ՄարգրետՔենեդիի այն պնդումը, որ հողօգտագործմանինչպես համայնավարական.այնպես էլ կապիտալիստականձներն ունեն իրենց խոցելի կողմերը: Եթե կապիտալիստականում բնակչության մեծամասնությունն իրենց վաստակից հսկայական ռենտավճար են վճարում մի բուռն լենդ-լորդների լոկ այն բանի համար, որ նրանք են, ապա համայնավարական այդ հողերի սեփականատեր-ժառանգորդներն հասարակարգերում ընդհակառակըակնհայտ է հողի ոչ արդյունավետօգտատ. 1Խ.Կ.Թէ 2003): Տարեց-տարի գործման փաստը լհքքէհԵ, ռխ, Ծօօոօո ն են հողը կենտրոնացվումէ բոլոր երկրների ֆերմերների թիվը կրճատվում խոշոր հողատերերի ձեռքում, որոնք այդ հողերի մշակողները չեն: Այսպես ֆերմերների միջին հողատիրությունը ԱՄՆ-ում 1840թ. Յհա-ից 2008թ. հասավ շուրջ 249հա-ի: Մ. Քենեդիի տեսակետը հաստատվում է նան ՀՀ ազգային վիճակագրականտվյալներով մեր կատարած հաշվարկները: 1970-1988-ական թվականներին հանրային հատվածը տիրելով գյուղատնտեսականհողերի 96,996-ին արտադրում էր գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի միայն 69,596-ը մինչդեռ ԱՕՏ-ները հողատարածքի 3,146-ի տնօրինմանպարագայում` 30,596, կամ 1 հա գյուղատնտեսականհողերի հաշվով համապատասխանաբար`628 ն 8682 ռուբլի` հանրային հողօգտագործմանարդյունավետությանը գերազանցելով է 13,8 անգամ: Գոյատնման ազգային զարթոնքը հայ ժողովրդի համար ուղեկցվեց նույնքան աննպաստ,որքան դարասկզբին:Բնական աղետը ն երկրին պարտադրված արցախյանպատերազմըխլեցին շուրջ 30հազ. մարդու կյանք, թողեցին 20հազ. հաշմանդամ, որոնք խիստ բարդացրին ժողովրդագրականիրադրությունը, բյուջեին բերելով վիթխարի հոգսեր: Եթե դրան էլ ավելացնենք գործազուրկներիու փախստականներիշուրջ 0,4մլն բանակն, ապա պատկերը կամբողջանա: Դրան գումարվում է նան տնտեսագիտության մեջ քիչ լուսաբանվածմի գործոն ես` արդյունաբերականհասարակությանմշակույթային կապիտալը: Դա անհատի ունեցած գիտելիքը, հմտությունը, կրթությանկամ առավելության ցանկացած այլ ձներ են, որոնք նրան հասարակությունում տալիս են բարձր կարգավիճակ`ներառյալ մեծ սպասումներ: Երբ խոսքը գնում է նոր տնտեսության մասին, ապա խոսք է գնում այն աշխարհի մասին, երբ ձեռքի փոխարենաշխատում են ուղեղները, -նորաստեծություններըկարնորվումեն զանգվածայինարտադրությունից, ներդրումներն առավելապես ուղղվում են նոր հայեցակարգերին, կամ դրանց ստեղծ» »

»

ման

մանը,

անհրաժեշտ միջոցներին, քան թե նոր սարքավորումներիձեռքբեր-

տարագ փոփոխություններն այնքան են, որ տարբերվող աշխարհի առաջացումը կարող է ներկայացվի որպես հեղափոխություն, նշված է ԱՄՆ-ի առաջավոր քաղաքականության ինստիտուտի տեղեկատվական կայքում (Էոօ/օօքօժռ օք հտ Խոս Քօշօոօտյ (հէք:/Խ6Ետօուճյ.Մ/16ժ.Շօտ/Տք6ՇՅիծոօ/ոժ:գ: Մեզանում շատ է խոսվում Հայաստանի մտավոր մեծ ներուժի մասին: Սակայն կարնորվումէ այն, թե ինչքան է այն, ինչքանով է համապատասխանում այսօրվա չափանիշներին,որքանով է դրա նպաստը ՀՆԱ-ի ստեղծմանը,որքան ստացածը:Արնեմտյան չափանիշներով նվազագույն 346 նորմայի դիմաց, ՀՀ-ում Գ.Հ. աշխատանքներիհատկացումները1995թ. 0,05-ից 2008թ. հասել է ՀՆԱ-ի ընդամենը 0,3026-ին,այսինքն 67 անգամ պակաս է նորմայից: Որպես երկրի անվտանգության ցուցանիշ այն չպետք է ցածր լինի ՀՆԱ-ի 246-ից (ՕԵՇԾ ՏՇ/ԾՇՇ, ԼԲհոօքԾց/յ Յոժ |ոմստե/ՏՇօ-ԲԵօՁոժ 2007): Արտաքին տնտեսական սպառնալիքներին գումարվեցին երկրաշարժի ն սեփականաշնորհմանկորուստները: Երկրաշարժը ընդգրկեց ՀՀ տարածքի 4066, մեկ մլն բնակչությամբ: Տուժեցին 19 քաղաքներ ն շրջաններ, 342 գյուղ, որոնցից 58-ը ավերվեցին լիովին: Շարքից դուրս եկան 80-ից ավելի ագրովերամշակման ձեռնարկություններ, խիստ տուժեցին 299 գյուղական համայնքներ, ոչնչացան 1200 անասնապահականշինություններ, 438հազ. գլուխ պայմանականիվերահաշվարկվածանասուններ, 58հազ. հա բազմամյա տնկարքներ,ոռոգման համակարգերկամ ընդհանուր առմամբ ճյուղի կորուստները կազմեցին ընդհանուրի 15,446 կամ 1,8մլրդ ՍՏՖ: Քաղաքների ն ավանների տակ դրվեցինհազարավոր հեկտարբարեբերվարելահողեր: Սեփականաշնորհման ժամանակավրեպությունը,փորձի պակասը,օրենսդրական դաշտի անկատարությունը, ամենաթողությունը բերեցին տնտեսության հիմնական արտադրական ֆոնդերի 4096 կորստին (0,9մլրդ ՍՏՖ): Աշխարհիարդյունաբերապես զարգացած շուրջ 120 երկրներ70 տեսակի սարքավորումներ,1մլն դալ կոնյակ, 400-500 մլն պայմանականտուփ պահածո, թարմ մրգեր ու խաղող, կոշիկ ու գործվածքներ, նախկին ԽՍՀՄ հազարավոր գործարաններին կոմպլեկտավորման նյութեր ու ճշգրիտ հաստոցներ մատակարարողերկիրը զարգացած արդյունաբերականիցվերածվեցնախաարդյունաբերականի: Երկրի ՀՆԱ-ի մեջ գյուղատնտեսության տեսակարար կշիռը 1970-1988թ. 12,296-ից 1995-1996թթ. միջինը կազմեց շուրջ 37,646: Ինչպես ժողտնտեսության մյուս ճյուղերում, այնպես էլ գյուղատնտեսության ոլորտում կրճատվեց արտադրանքների արտադրությունը, կտրուկ իջավ արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը, որը էական դժվարություն ստեղծեց միջազգային ինտեգրացմանն բարձր տեխնոլոգիանների շուկաներ ներթափանցմանճանապարհին|26, էջ 31-33): Գոյատնման ն տնտեսականբարգավաճման համար ուժերի միավորումն աշխատանքի միջազգային արդյունավետ բաժանման ն ինտեգրացիայի նոր արդյունավետ ձն է, երբ մասնակից յուրաքանչյուր երկիր, պահպանելով իր ազգայինինքնուրույնություննու արժանապատվությունն,էապես փոքրացնում է տնտեսական մեկուսացվածությունից եկող ն երկրի տնտեսական անկախությանը սպառնացող վտանգը ն մեծացնում տարածքային լայնամասշտաբ »

-

Հասարակության զարգացման հեռանկարայնության համաթիվը (ժողովըրդագրականիրավիճակը ն միտումները, միջավայրի պաշտպանությունը ն այլն) |Սութոտաոժյոց ճոօտլԹժց6 շրջակա ՏօՕԹեօօ Ս.Խ, 2005) Արդյունաբերական դարաշրջանի տնտեսության զարգացման էներգետիկ արտադրականռեսուրսին փոխարինում է տեղեկատվությունը, տեխնոլոգիան կապիտալատարիցվերափոխվում է գիտատարի, սոցիալական իշխանության հենքը կապիտալի վերահսկումից վերաճում է տեղեկատվության ն գիտելիքների վերահսկման ն սատարմանհարաչափերին: Վին տեխնոլոգիաներիցկառչումը Ջուեն Մեդոքսը համարում է սեփական մահապատժիստորագրում (85, էջ 196), Բիլ Գեյթսը տեխնոլոգիականզինվածությունը` տնտեսական գործունեության բանալի` աշխարհասփյուռ գործարարների համար: Աղքատ երկրներըն մարդիկ տարբերվում են հարուստներից ոչ միայն նրանով, որ քիչ կապիտալ ունեն, այլե նրանով, որ ունեն քիչ գիտելիքներ,- նշված է 3.Բ.-ի(//8) գիտելիքի զարգացման համար 1998-1999 զեկուցում: Մինչդեռ միջազգային համեմատումները մեր երկրի

»

ճերդրումների դաշտը, դրա համար առաջարկելով դաշնության ընդհանուր շահերից բխող ապրանք-առաջարկություն: Դրանք կարող են ներկայացվել որպես բնական ն տնտեսական ռեսուրս (էժան բնական հումք, որակյալ ն էժան աշխատուժ), հաղորդակցմանուղիներ ու շուկաներ, տնտեսական ու անվտանգության շահեր, արդյունավետ Ա անվտանգ արտադրանքներ, մտավոր կապիտալն այլն: Դրանցում էապես նվազում են հաղորդակցմանծախսատարությունը, միջպետական կապերը դառնում են հուսալի, քիչ ծախսատար, առավել շահեկան, արագընթաց: Տեսակներից ամենաուժեղը այն չէ, որը գոյատնում է, ն ոչ էլ աճմենախելացին,այլ այն, որն ամենազգայուննէ փոփոխությաննկատմամբ, գրում է Չարլզ Դարվինը |85, էջ 9): Սա մարգարեականպատգամ է նան հայ ժողովրդի համար:Ազգի տարագիր հատվածը սա լավ է ըմբռնում օտարության մեջ: Հետնապես աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, պատմական պահը պահանջում են պատշաճն գնահատել եվրոշուկաներին ինտեգրվելու մեր մեր նպատակները, հնարավորությունները, շուկայի գրավչությունն ու ապրանք-արտադրողներիգործարար ակտիվությունը, շուկայի հատվածում մեր գրաված տեղը, ինչպիսի շահերը ենք շոշափելու, ինչպիսին են դրանց արժեքները ն այլն: Ազգային անվտանգությանդոկտրինան նորովի է ներկայացված վարչապետ Ս. Սարգսյանի 2005թ. փետրվարին ներկայացված «ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարականուղենիշները» զեկույցում: Այստեղ ազգային անվտանգությաներաշխիք է հռչակված համընդհանուր ժողովրդագրական արժեքները` պետության, հասարակության ն անհատի եռմիասնականիրավունքների ու ազատության պաշտպանությանը,դրանց ապահովմաներաշխիՔը` սպառնալիքների կանխարգելումն ու չեզոքացումը, երկրի կայուն զարգացումը: Գլոբալիզացիան Ա տնտեսական ինտեգրացիան միաժամանակ ենթադրում են փոխշահավետինվեստիցիոնհամագործակցություն: Եթե մեզ համար գայթակղիչ են բարձր տեխնոլոգիաների շուկաների ներթափանցումն, ապա արտերկրների ներդրողներին առավել շատ կհետաքրքրեն էժան բնական ռեսուրսները(պղինձ, ուրան, մոլիբդեն, խմելու Ա հանքային ջուր), տուրիզմը, էժան ն որակյալ աշխատուժը, մտավոր կապիտալը, տարանցիկ հաղորդակցման ուղիները, բարձրորակ Ա անվտանգ պարենամթերքները,ավանդական տնայնագործականբարձրորակ արտադրանքները,արվեստի գործերը -

այլն:

ն

21-րդ դարաշրջանումարմատապեսփոխվում են տնտեսական անվտանգության վերաբրյալ պատկերացումները:Տնտեսական հզորություններիմասին վկայող (մեծ տարածքներ, հարուստ բնական պաշարներ, մեծաթիվ բնակչություն, մեծամասշտաբ տնտեսություն) նախկին պատկերացումներինփոխարինում է հասարակությանկենսունակությունը արտացոլող նոր հարաչափեր ինչպիսինեն` Հասարակության մտավոր ակտիվների համաթիվը (ուսուցման տարիների մտավոր կերտվածք. երիտասարդ բնակչություն, տեղեկատվությանսպա»

»

ռում),

Հասարակության առաջընթացի համաթիվըգիտության. կրթության, ջապահությանծախսեր, ռազմականծախսերի կրճատում նայլն,

առող-

արտագաղթը. կոռուպցիան

ԱԵ

օգտին

չէ:

ՄԱԿ-ի աստիճանակարգմանհամաձայն ՀՀ-ը «գիտելիքահենք հասարակության» համաթվով 3,5 անգամ զիջում է աշխարհի առաջատար երկրներին (Շվեդիա, Դանիա, Նորվեգիա, Շվեցարիա, Ֆինլանդիա` 0,704-0,776): Այս առումով զարգացմաներկարատն հեռանկարի կտրվածքով ՀՀ համարկարող է ճակատագրական լինել առաջատար երկրներին էապես զիջող ռուսական տեխնոլոգիայից կառչածությունը: 2004-2009թթ. ՀՀ ՄՆԴ-ում Ռուսաստանը զբաղեցնում է առաջին տեղը, տարեց-տարի ամրապնդելով այն: ՀՀ-ում օտարերկրյաներդրումների ռուսական գումարները 1988-2003թթ. մլրդ ՍՏ դոլարից 2008թ.-ին հասավ 1,0մլրդ դոլարի: Մինչդեռ լուրջ մտահոգություն է առաջացնումայն, որ Ռուսաստանի արտահանման կառուցվածքում բարձր ն միջին տեխնոլոգիականարդյունաբերական արտադրանքի կշիռը 86,5, Շվեյցարիայի` 76,7, 2007թ. կազճում էր ընդամենը 10,775` Իռլանդիայի 69,5, ԱՄՆ-ի Չինաստանի 55, Կորեայի 70.8, ՏՀԶԿ երկրների 61,4:6-ի դիմաց (ՕԷՇԾ Տօռտոօշտ, 1Լճշհոօլթօցյ Յոժ (ոժստիո/Տօօ16ԵօՅոժ 2007): Արդյունաբերական նախորդ ն գիտելիքահենք արդի դարաշրջանում փոխվում են տնտեսության զարգացման, շուկայական մրցակցության ն անվտանգության պարամետրերը,շարժիչ ուժերը: Տնտեսությունը դառնում է առավել հարափոփոխ, անկանխատեսելի, վայրիվերո: Կրճատվում է ապրանքների ն տեխնոլոգիաների կենսացիկլը: խոշոր ֆիրմաների փոխարեն տնտեսական կյանքում մեծանում է գիտելիքահենք նորաստեղծ ֆիրմաների դերը: Մրցակցությունը տեղականից վերաճում է գլոբալի, փոխվում են մրցակցության խադի կանոնները: Փոքր ֆիրմաները կուլ են գնում ոչ թե մեծերին (ինչպես նախկինում), այլ արագաշարժերին: Փոխվում է կազմակերպությանբիզնեսի քայլի ռիթմը (անհամեմատ բարձր արագություն), շեշտադրումը կայունության ապահովումից փոխադրվում է փոփոխությանկառավարման վրա: Կառավարման ռազմավարականբուրգը, տեսլականը,նպատակները,ոճը դառնում է հնարավորություններովխթանվող դինամիկռազմավարական,որոշումների կայացումը ուղղահայացից դւառնումէ բաշխված, կազմակերպչական կառուցվածքը հիերարխիկ-բյուրոկրատակա-

տեսակարար

Արդյունաբերական

նից, ֆունկցիոնալ բուրգայինից վերաճում է փոխկապակցվածենթահամակարգերի, ճկուն, աշխատողների լայն իրավասություններով:Բիզնեսը նեղ մեկու-

սացվածությունից վերաճում է գլոբալ ընկերակցությունների` ռեսուրսների ավելացման ն ռիսկերի նվազեցման նպատակով:Բիզնեսի մոդելը ավանդական հրամայականից փոխադրվում է մարդկային կապիտալի գնահատման ն օգտագործմանվրա: Շահույթի մեծության ցուցանիշը վերաճում է շուկայի կապիտալացմանցուցանիշի: Արտադրությունը զանգվածայինից դառնում է ճկուն դիվերսիֆիկացված, իսկ նրա շարժիչ ուժը կապիտալից վերաճում է մարդկային ն սոցիալական կապիտալի: Կազմակերպության մրցակցային առավելության գերակայությունը էժան հումքից ու կապիտալից, ծախսերի նվազեցումից, մասշտաբի էֆֆեկտից փոխադրվում է համեմատականառավելությունների, ինստիտուցիոնալ գերակայության, արագաշարժության, մարդկային ռեսուրսների, սպառողներիհետ համագործակցության, տարբերակված մրցակցային ռազմավարական դաշտը: Ֆինանսական կապիտալի պակասը վերաճում է մարդկային կապիտալիսակավության նայլն: Արմատապես փոխվում է աշխատուժի տնտեսական բովանդակությունը: Առաջնորդումը ուղղահայացից վերաճում է համատեղ աշխատողների իրավունքների լիազորման ն ինքնաառաջնորդման:Աշխատուժի բնութագրիչներում հմտությունների պակասը, միատիպությունը, գենդերային սահմանափակումները վերաճում են գիտելիքահենք տնտեսության պահանջմունքի բավարարիչի, այն դառնում է բազմահմուտ, ճկուն, արհեստավարժ:Նվազում է զբաղվածությանկայունությունը, այն փոխվում է շուկայի հնարավոր ռիսկային գործոնների ներքո: Ծառայողների աշխատանքըծախսայինից վերաճում է ներդրումայինի ն այլն: Վետնապես, վտանգները ոչ միայն չեն մեղմանում, այլն աճում են: Ազգային տնտեսության հեռանկարաներներբնէ այդքան վտանգված չեն եղել գլոբալ այն մրցակիցների կողմից ովքեր արդեն ստեղծել են աճի ն նշված է "ԱՄՆ մրցունակության երկարաժամկետ ռազմավարություններ, Ճ Քյո Ճջտօօանօո, Ճոծոօճ-2050: 2050թ. զարգացման ծրագրում |Ջ6ցլթօոշ| Ի. `/: Տօքէտոոեօք2006): Սա առավել նս վերաբերում է ՀՀ-ին, այն էլ Ք/օտՏքօՇխՏ" մեկնարկայիննիշի մեծ տարբերությանպարագայում: -

1.2.

Սպառումըտնտեսականանվտանգությանհամակարգում:Սպառման տեսական հիմնադրույթներնու բաղադրիչները

Սպառումը ազգային անվտանգության ոչ այնքան կենսաբանական, բաղադրիչ է: Այն ապրանքներին ծառայուորքան իրավա-տնտեսագիտական վերջնական դիմաց տնային տնտեսություններիկատասպառման թյունների րած ծախսեր են, հետնապես նան եկամուտներ` արտադրողների,ծառայություն մատուցողների, բյուջեի համար: ՀՆԱ-ի այս բաղադրիչը ակտիվորեն ներգործում է ներդրումների,հետնապես նան իր վերարտադրության վրա: Քեյնսյան տնտեսագիտության մեջ պատահականչէ ինացաբանականայս բաղադրիչի այնքան կարնորումը |84, Ի2, էջ 144-154): Աշխատանքումայս կատեգորիանքննարկվում է մասնակի, միայն սպառման ֆունկցիայում ունեցած առնչությունների, արտադրականն սպառման ֆունկցիոնալ կապի, սպառողական ն պարենայինզամբյուղի, սպառման անբավարարվածությունից սպասվելիք վտանգների, շուկայի ժողովրդագրական

հատվածավորման, պարենային անվտանգության տեսւսնկյունով: Այստեղ առավելապես ներառվել են հետնյալ առնչություները` 1. Սպառումը, սպառողները,նրանց ժողովրդագրական ն տնտեսականբնութագրերը`տարածության ն ժամանակիկտրվածքով: 2. Սպառողական ն պարենային զամբյուղի էությունը, փոխհարաբերությունը սահմանելու մեթոդաբանությունը, պարամետրերը: Պարենային զամբյուղի

տնտեսական բովանդակությունը ըստ` կենսաբանական նորմայի, աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենային զամբյուղի, զարգացման տարբեր մակարդակի երկրների համար ԲՃՕ-ի կողմից ընդունելի օրաբաժնի էներգետիկայի (Հռոմ 1992, «Սնուցում, զարգացում ն գլոբալ գնահատում») ն 41 առողջապահության նախարարության կողմից առաջարկվող նվազագույն պարենայինզամբյուղի արժեքի նայլն: Յ.Ջ` Աշխատանքում ներառված են սպառողական ցուցանիշների (առավելագույն, միջին, նվազագույն արժեքներ, միջինի ստանդարտ սխալի, 596 զտվածի ն 9596 վստահության միջակայքի, դի :.պերոիայի,մեդիանի, միջին քառակուսային շեղման, տնային տնտեսության ն բնակչությանաղքատության խոցելի խմբերի առանձնացմանագրեգացվածհամարժեքության որոշման մեթոդաբանությունը սանդղակների) 4' Սոցիալական պայթունավտանգության միջազգային չափանիշները, ՀՀ տնտեսական պարամետրերը,աղքատության եկամտային բաղադրիչները 5. Տնային տնտեսությունների ամբողջական ն ընթացիկ եկամուտների ն դրանց բաղկացուցիչ մասերի (վարձատրություն, ձեռնարկատիրական եկամուտ, կենսաթոշակ, նպաստ, կրթաթոշակ, տրանսֆերտներ) կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսականբնութագրիչների Տ՛Օ՛Լ գնահատականը 6. `Աղքատության տնտեսական բովանդակության, դրսնորման ձների, մակարդակի ցուցանիշների (խորություն, սրություն, ռիսկային խմբերի առանձնացում)ընթացիկ եկամուտներին ծախսերի գծով Ջինի գործակցի փոփոխման գնահատումների, աղքատության տարբեր ուղղությունների համակարգման քաղաքականության, գնահատումների միջազգային մեթոդաբանության,սոցիալ-տնտեսական,քաղաքական, ժողովրդագրական հետնանքների այլընտրանքային գնահատումներիվերլուծությունը 7. Պարենային ն սննդամթերքների անվտանգության համակարգերի համադրումը վտանգների վերլուծման ն հսկման կրիտիկական կետերի (վվհկկ) ն կոդեքս Ալիմենտարիուսիներկայացրած պահանջներինՀՀ ստանդարտների համադրումը նայլն Տնտեսական, այդ թվում ե պարենային անվտանգության, տեսության ն պրակտիկայի հարցում կարնորվում է սպառողների, արտադրության, ներդրումների կախվածությունն ու փոխազդեցությունը:Սպառումը ն ներդրանքը պատկանումեն տնտեսագիտական բարդ հասկացություններին ն միմյանցից կախված փոփոխականներ են: Ռեսուրսների սահմանափակության աշխարհում` իրար հակոտնյա են սպառումն ու ներդրանքը. սպառման կառուցվածքում տարբեր ապրանքներ ն ծառայություններ: Սակայն, դա առաջին հայացքից, քանի որ սպառողական ապրանքների վրա տնային տնտեսությունների, անհատ սպառողների կատարած ծախսերը, որոնք ուղղված են պարենային ն ոչ

պարենային արտադրանքներիձեռք բերմանը, բնակարանային, կոմունալ-կենցաղային, կրթության, առողջապահության, հոգնոր ն այլ պահանջմունքների բավարարմանը, միաժամանակ երկարատն ներդրումներ են, քանի որ սպառողական ապրանքներից շատերն օգտագործվում են տվյալ ժամանակահատվածից շատ ավելի երկար (կրթություն, առողջապահություն,կահույք, բնակարան, հագուստ, ավտոմեքենա, սառնարան): Այստեղ կարնորվում են նան սպառողական ապրանքների սպառման կառուցվածքը,քանի որ անգամ բոլոր ռեսուրսների լրիվ ե ադյունավետ օգտագործման պարագայում հասարակությունը անկարող է որնէ արտադրանքի արտադրությունը մեծացնել. առանց կրճատելու մեկ ուրիշինը: Օրինակ 2008թ. ՀՀ բնակչության իրական տնօրինվող եկամուտները կազմել էին 3387մլրդ դրամ, կամ մեկ շնչի հաշվուլ 1054հազ. դրամ |, 2009ք., էջ 215): Սպառողները միայն այդ գումարով կարող են այլընտրանքի կարգով որոշել պարեն գնեն թե՞ հագուստ, բնակարանը նորոգեն թ՞եկուտակեն: են տալիս, որ հարուստ ն աղքատ Ուսումնասիրությունները ցույց երկրներում էական տարբերություններ կան սպառման ն կուտակման համամասնությունների մեջ: Աղքատ երկրներում ռեսուրսների մեծ մասը հատկացվում են սննդամթերքի ձեռք բերմանը, դրանով իսկ նվազեցնում արդյունքի հետագա ավելացմանհնարավորությունները|57, 58. 92, 93, 94, 104): Ներդրումներն ազդում են սպառման վրա, սահմանափակելով տվյալ պահի սպառումները, սակայն ընքացիկ սպառմանզոհաբերումը կատարվում է հանուն վաղվա լավ օրվան: Սպառողները նան ընտրություն են կատարում մասնավոր ապրանքների ե հանրային բարիքների միջն (գիտություն, կրթություն, հանրային առողջապահություն,բնակտնտեսություն,կապ, ճանապարհներ, սոցիալականբարքներ): Վետնապես, սակավության աշխարհում, հասարակությունը, պետք է սահմանի իր այլընտրանքի գինը, այսինքն ինչի (ինչքանի) զոհողության գնովէ հասնում իր ցանկալիին: Սոցիալ-բարոյական առումով ավելի արդարացված ու ընդունելի է, եթե սպառման ն սպառողների վարքը քննարկվում են ոչ միայն տարբեր եկամուտների, տարբեր սպառողների,այլ ամբողջական սպառման, տնային տնտեսությունների վարքի, ազգային սպառման հակվածության տեսանկյունով: Այն սկսվում է անհատականմակարդակում սպառմանքննարկումից, ապա նրանց ընդհանրացնում են ուսումնասիրելու համար, թե ընդհանուր տնտեսությունը ինչպես է գործում, կամ ինչպիսին է ազգային սպառման հակվածություննու միտումը: Դրա անհրաժեշտությունըպայմանավորվածէ նրանով, որ սպառումը, նախ, կարնոր է այնքանով, որ այն համախառն եկամուտների ու ծախսերի գլխավոր բաղադրատարնէ, երկրորդ` արդյունքի չսպառվող մասը խնայվում ն օգտագործվում է ներդրման համար, իսկ ներդրանքը ե սպառումը, երկարատն ժամանակահատվածում, տնտեսական աճի ն կայունության գլխավոր շարժիչ ուժն են:

Սպառման համակողմանի բնութագրման համար օգտագործվում են մի հասկացողություններ, ինչպիսին են՝ Յանրային բարիքները տնտեսական ռեսուրսների այն տեսակներն են, որոնք հասարակական ընդհանուր սպառման բնույթ ունեն, ուղղված են սոցիալ-բարոյական անբավարարությունների համահարթմանը (ի հակակշիռ շարք

հասարակությանբնեռացման շուկայի ակամա առաքելության) ն չեն կարող կամ թողնվել մասնավորձեռներեցության հույսին |84,էջ 495): վստահվել Շուկան անարդյունավետգործիք է հասարակությանն այնպիսի ապրանքներով մատակարարելուգործում, որոնց համար գնապիտակ գոյություն չունի (կրթությունը,տեղական իշխանականծառայությունները, հանրային առողջաՌ. պահությունը), գրում են շուկայի գիտակ ամերիկյան տնտեսագետներ Հայլբրոունրը ն Լ. Թարոուն: Սրանք սովորականապրանքից ն ծառայություններից տարբերվում են նրանով, որ վաճառքի չեն հանվում, արտադրողի կ երկրի պիտակ չունեն, երբեք շուկայական համակարգչեն մտնում, հետնաբար զարմանալի չէ, որ շուկան դրանք չի կարող բաշխել: Դրանց թվին են պատկանումազգայինպաշտպանություննու անվտանգությանը,մայրուղիների ցանցի կառուցումն ու շահագործումը, գիտության, կրթության ու առողջապահության սատարումը, սոցիալական ապահովությունն ու ապահովագրությունն ն այլն: Այս բարիք-ապրանքներըներկայացվում են երեք առանձնահատկություններով. 1. Մեկ առանձին վերցրած անհատի կողմից սրանց սպառումըչի խոչընդոտում մեկ այլ անհատի սպառմանը:Եղանակիտեսության հեռուստասփռում ոչ ոքի ավել կամ պակաս օգուտ չի բերի, եթե ունկնդրեն հարյուր, թե մի քանի միլիոն մարդ: Մինչդեռ հագուստը, սննդամթերքը, բուժսպասարկումը,որոնք սպառվում են մեկի կողմից, չեն կարող միաժամանակսպառվել մեկ ուրիշի -

կողմից:

2. Սպառողները միմյանց չեն կարող զրկել հանրային ապրանքների օգտագործումից: Նրանք կարող են միմյանց արգելել իրենց սեփականության բարիքներից օգտվել, բայց չեն կարող արգելել «իր» ազգային պաշտպանությունից, կրթությունից, սոցիալական պաշտպանությունից, մայրուղիներից օգտվելուն, թեն ստվերային տնտեսությունում դրա հնարավորությունը չի

բացառվում:

Յ. Հանրային ապրանքները կարող են ապահովվել միայն կոլեկտիվ որոշումներով: Սպառողներն իրենք են որոշումներ կայացնում մասնավոր

ձնի, տեղի, ժամանակի վերաբերյալ բարիքներից օգտվելու չափի, ն կարող են սպառել այնքան, որքան գնում են: Հանրային ապրանքների ապահովումը, սոցիալական տարբեր խավերի կողմից սպառմանմատչելիությունը ն արդարացիությունըունի որոշ բարդություններ: Այս ապրանքներիհամար սպառողը կամ վճարել է վաղ անցյալում ՀՀ-ում կառուցված քաղաքների, ճանապարհների,թունելների, ջրամբարների, ենթակառույցների,կամ սրանց կրթության, կուլտուրայի, առողջապահության, համար տվյալ պահին վճարում են ուրիշները (սոցիալական ապահովությունն ապահովագրություն):Այդ ապրանքներիցոչ ոք չի կարող գնել այնքան, որքան ցանկանա, քանզի դրանց համար ուրիշներն են վճարել: Հնարավորչէ արդաձգտումէ րացի բաշխել դրանց առանձին բաղադրիչները:33 կառվարությունը մասնավորեցնելդրանց մի մասի սպառումը: Այսօր դրա վառ օրինակնէ կրթուդատավարականծախսեթյան, առողջապահության,ռեսուրսաօգտագործման, րի մի մասի վճարովիությունը:Դա էապես դժվարեցնում Է պարենիմատչելիությունը առանձնապես սոցիալական անպաշտպան խավերի համար: 2008թ. բյուջեից հանրային սպառման հատկացումներըտարեկան կազմում էին շուրջ 500 միլիարդ դրամ, կամ բյուջետային հատկացումների6692 |4, 2009թ., էջ 10:

Սակայն, դա ունի իր սահմանները, օրինակ չի կարելի անցավարձ վերցնել ամեն մի փողոցի համար, կամ մասնավորեցնել ազգային պաշտպանությունը՝ այն դարձնել հարուստներիմենաշնորհը, թեն դա, մասամբ, արդեն իրողություն է: ժողավրդագրական շատ կառույցներ, ծառայություններ մնում են սպառողներրի անկապտելիիրավունքը, թեն դրանք լիարժեք չեն գործում: Աղյուսակ 1.2.1.-ից երնում է, որ բնակչության մեկ շնչի հաշվով, այդ ապրանքները տարեց-տարի աճում են, հասնելով ընդամենը օրեկան 422 դրամի(առանց պաշտպանության ծախսերի): Առավել անբավարարեն գիտության ն կրթության հատկացումները: Այսօր այս ոլորտին հատկացված խղճուկ միջոցներն անգամ գոյատնման ծախսեր չեն: Գիտական հետազուոությունների համար բյուջեից կատարած ծախսերը 1988-2008թթ. 37.7-ից իջել են 6,0մլրդ դրամի, մեկ գիտաշխատողիհաշվով՝ 5136-ից 1327 ԱՄՆ դոլարի: Պատահական չէ, որ նրանց թիվը 21,8-ից իջել է 5,6հազ. մարդու: Բերված տվյալներից երնում է գիտության, կրթության, առողջապահությանն հասարակությանհոգնոր կերտման ոլորտի աշխատողներիծանր սոցիալական վիճակը: Թեն անցած տաս տարիներին առաջին ոլորտի մեկ աշխատողի 4,9 անգամ, հաշվով բյուջետային հատկացումներն ավելացել են շուրջ այնուհանդերձ 2008թ. օրական ԱՄՆ 8,3 դոլարին համարժեք հատկացումները սոցիալական համարժեք վերաբերմունքի պատ-ճառ են: Խիստ մտահոգիչ է երրորդ ոլորտի վիճակը: Թեն կառավարմանապարատի պահպանմանտեսակարար ծախսերը առաջին ն երկրորդ ոլորտներին գերազանցում են 2-3 անգամ, դարձյալ հեռու ենք կուշտ ն անկաշառ չինովնիկ ունենալուց: Ահա թե ինչու պետական պաշտոնյան, աստիճանավորը, օրենսդիրն իրենց ձեռքում կենտրոնացնելով իշխանությունն ու ռեսուրսների վերաբաշխման իրավունքը, չարաշահում են դրանք` նյութական ն բարոյական անդառնալի վնաս պատճառելով երկրին, ժողովրդին: .

Պետական բյուջեի

Ծախսերի գործառնական

ուղղությունները

Ընդամենըբյուջեի ծախսեր, որից` Պետական ծառայությունների,

մ չ Յ ի

Աղյուսակ1.2.1.

կառուցվածքային ծախսերի կազմը, տեղաշարժերը ՀՀ-ում Միլիարդդրամ

| |

պաշտպանության, |

ասարակականանվտանգության համար Գիտություն ն կրթություն Սոցիալական ապահովությունն

Մշակույթ, սպորտ, տեղեկատվություն,կրոն

Տրանսպորտ, կապ,

ճանապարհայինտնտեսություն

ԱԱ

ԱՆ

Ընդամենը հանրայինծախսեր

|

| |

|

Կառուցվածքը

| |

|

5-5

գ

գ

Յ0

38148

|

ապահովագրություն Առողջապահություն

| |

260.1

'

| |

|

Լո»

|

|

,

ՒՅՑ "

|

6.8

6.1

6.3

'

| 44 | | 833 |

Աղբյուրը` 34 սոցիալ-տնտեսականվիճակը2008թ. հունվար դեկտեմբերին,Ե., 2009, էք 52,

'

։

| |

Սոցիալական խիստ բնեռացման մասին վկայում են 2008թ. դեցիլային ծայրամասայինխմբերում սպառողականծախսերին դրամականեկամուտների 79 ն 14,6 անգամ տարբերությունները|1, 2009թ., էջ 93): Տնտեսական անվտանգության համակարգի կարնոր բաղադրիչ է նան պարենամթերքների անվտանգությունը,որի հիմնահարցերը կանոնակարգված են ՄԱԿ-ի սննդի ն գյուղատնտեսության,ինչպես ն առողջապահությանհամաշխարհային կազմակերպություններիկողմից ընդունված «Կոդեքս Ալիմենտարիուս, սննդի անվտանգության կառավարմանհամակարգեր» օրենքի հիմնադրույթներով: ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 08.12.1999թ. «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» օրենքով, կառավարության որոշումներով, նորմատիվներով: Օրենքը ներառում է սննդամթերքիանվտանգության կիրառման ոլորտները (սպառող, պարենային խումբ, սննդամթերք, աղտոտող նյութեր,պիտանիություն, հավելումներ, մակնիշում), իրացման պահանջները,անվտանգությանը ներկայացվող պահանջներըվերահսկողությունը, ստանդարտները, չափումների միասնականության ապահովման համակարգը,նորմերը,մեծություններիմիավորների էտալոններըն այլն: Սննդամթերքի անվտանգությանապահովման իրավահարաբերությունները կարգավորվում են նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով, այլ օրենքներով ն օրենսդրական ակտերով,միջազգայինպայմանագրային նորմերով ն այլն: Սննդամթերքիանվտանգությունըսահմանվումէ իբրն մարդկանց, կենդանիների կյանքի ն առողջության համար վտանգիբացառում, որը ենթադրումէ ռիսկերի բացակայություն, բնական կամ էկոլոգեն աղտոտիչների,աղտածինների բացակայություն:

Հանրային բարիքների բաշխման հարաբերակցությունը ՀՀ տարբեր ոլորտներում՝

ռ

Ցուցանիշները

Չափի միավորը |

Զբաղվածների միջին տարեկան թիվը

կութ:Հին այի րակութի արվեստիՆգիտության

ուլտուրայի,

կրթության,

մշակույթի,

Աղյուսակ 1.2.2. տնտեսության

հազ. մարդ

|

կ

տարեկան

1-ին ոլորտի 2-րդ ոլորտի 3-րդ ոլորտի

«-

Մբ

մլրդ

12.7 2.2.

դր.

հազ. դրամ

«/Է

ՀԷ

Աղբյուրը

Ո ՀՎԾ-7ՄԱԾթ.,

էջ51-119լ

|

՝

ձ.

| |

7/4

8.3

|

| |

8,7

|

| |

Ժամանակի թելադրանքն է ազգաբնակչությանն ապահովել այնպիսի սննդամթերքով, որն էներգունակությամբ ն սննդային արժեքավորությամբ համապատասխանի մարդու կենսաբանական պահանջներին ն անգամ նվազագույն ռիսկ չներկայացնի ներկա ն գալիք սերունդների կյանքի ն առողջությանհամար: ժամանակակից գենետիկական հետազոտություններովհաստատված է, որ անորակ սննդամթերքի օգտագործման հետնանքով դիտվող գենետիկական թունահարումը ընթանում է մուտագեն նյութերի անգամ շատ ցածր խտություններիդեպքում, առանց նկատելի թունավորման ախտանշանների: Մուտագեն հետազդեցությունը դրսնորվում է նան հետագա սերունդներում: Վետնապես, սննդամթերքների անվտանգությունը, բացի սանիտարահիգենիկ ցուցանիշներից,պետք է գնահատվի նան գենետիկական անվտանգությանն էկոլոգիականմաքրության առումով: Տեղին է վկայակոչելը Ե. Աբրահամյանի այն միտքը, որ հեռավոր, ոչ առօրյա, վտանգները չեն համախմբումմարդկությանը.չեն դրդում նշանակալի ուժեր ծախսել դրանց հակազդելու նպատակով, ոմանք էլ հակադրվում են, գտնելով որ այդ վտանգներն ընդամենը վտանգի ազդանշան), իրական «ալարմիզմ» են (տոտ չափազանցված չհիմնված վտանգի ազդանշան|88. գլուխ 1) վիճակիվրա պահանջների անվտանգությանը ներկայացվող Սննդամթերքների համալիրը ներառումէ 1. Լիազոր մարմնի կողմից ներկայացված. կառավարության կողմից հաստատված ն տեխնիկականկանոնակարգերովսահմանված գիտականորեն հիմնավորվածնորմերը |8, 12, 22, 49, 73| -

Դ

Առողջությանը սպառնացող կենսաբանական ն աղտոտվող նյութերի սահմանային (թույլատրելի) պարունակության չափաքանակները Սննդամթերքի նորմատիվ փաստաթղթում ներառվող ցուցանիշները ն պահանջները, որոնք հստակորեն կհաստատեն տվյալ արտադրատեսակին պատկանելիությունը ն դրանց ստուգումը կընդգրկի կեղծումները բացահայտելու մեթոդներ Ներմուծվող ն արտահանող արտադրանքի անվտանգությունը ներմուծման դեպքում պետք է համապատասխանիՀՀ, արտահանությանպարագայում` ներմուծող երկրի օրենսդրությամբսահմանվածանվտանգության, բացակայության դեպքում` միջազգային կամ միջպետական

րերին իրացվող սննդամթերքներիմակնիշմանը Ր

ուորտում

3-կառավարմանապարատում Բյուջետային հատկացումները 1-ին ոլորտին 2-րդ ոլորտին 3-րդ ոլորտին Նույնը մեկ աշխատողի հաշվով՝

|

շԲնակարանայիը, կոմունալ-կենցաղի

2.

5.

ՀՀում

ներկայացվող պահանջներն են անվանումը, զտաքաշը, ծավալը, արտադրության տարեթիվը, պիտանիության ժամկետը, հավելումների ցանկը, օգտագործման մանրամասները, ֆիրման, վայրը, սննդանյութերի, ալկոհոլների պարունակությունը, կազմը, կառուցվաօքը, էներգետիկ համարժեքը, գծային ծածկագիրը նայլն: Թեն սննդամթերքիմակնիշումը այնքան էլ ընդունվւսծչէ, սակայն վերջին տարիներինայն լուրջ կռվան է: Ոչ գնային մրցակցության մեջ հայտնի են Պերդյու ֆիրմայի բրոյլերների, Գալինա Բլանկա կամ Քեմպփբել սուպի գովազդային հայտագրերը,Հայկական կոնյակն ու Արենի գինին, Երնանյան սորտի ծիրանը, բարձրորակ պահածոները, Լոռվա Շվեյցարական, Ռոկֆոր պանիրները,Արզնու ԹՏԽ ԲԲԸ-ի կաթնամքերքները,սիգարոնն ու ուրիշներ, վերջիններս արդեն մակնիշվում են' 6. Սննդամթերքի իրացման պահանջները` իրացումն արգելվում է, եթե՝ պարունակում է օրենսդրությամբ կամ նորմատիվային ակտերով թույլատրելի նիշին գերազանցող հավելումներ (պեստիցիդներ, ռադիոնուկլիդներ, հակաբիոտիկներ,հորմոնալ պատրաստուկներ, մանրէներ, միկրոտոքսիններ, սնկային խառնուկներ), անցել է պիտանիության ժամկետը, բացակայում են հիգենիկ պայմանները, փաթեթավորվողն սննդամթերքի հետ շփման մեջ մտնող նյութերի գործող նորմերին համապատասխանությունը ն այլն: Այդ նորմաների բացակայության դեպքում գործում է ՄԱԿ-ի պարենամթերքի ն գյուղատնտեսականարտադրանքի կազմակերպության (ԲճՕ) Շօժօյ Ճիտծուռոտ-ւիպահանջները: Սննդամթերքիմեջ օգտագործվող ջուրը պետք է համապատասխանի խմելու ջրի նորմատիվային պահանջներին: է (Սննդամթերքիորակի վերահսկողությունը` մի կողմից սահմանում արտադրողների պարտավորությունները,մյուս կողմից պետական վերահսկողության արտոնակարգը, ինչպիսին են լիազորված մարճինը, փորձաքննությանտեխնիկականպայմանները,արտադրող-սպառող փոխհարաբերությունները,պատասխանատվությունը, իրավունքները: «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» 33 օրենքով կանոնակարգված ն հասցեագրվածեն այս ոլորտի գործառույթները, տնտեսական փոխհարաբերությունները, սակայն այն լուրջ բարեփոխումների կարիք ունի: Դա պահանջում է ոչ միայն սպառման ներազգային շահեր, այլն գլոբալիզացիան ն միջազգայինինտեգրացիոն գործընթացները: Այսօր մենք խրախուսում ենք

ինտենսիվացմանճանապարհով (քիմիացում, ոռոգում) խաղողահումքիբերքատվության բարձրացումը, որը հակասում է գինեհումքի որակի ստանդարտների եվրոչափանիշներին|40, 54, 92, 94| Ա այլն: 1.3.

Սպառմանսահմանայինհակվածությանիմացաբանական առնչություններն ու գործոնները

Տնտեսագիտության մեջ «սահմանային» եզրն օգտագործվումէ հավելյալ կամ լրացուցիչ առումով: Դասականիմաստով այն հավելյալ ծախս է լրացուցիչ միավոր արտադրանքի թողարկմանկամ որակի ապահովման համար: «Սպառման հակվածություն» նշանակում է սպառման ցանկալի մակարդակ: Դա հավելյալ կամ լրացուցիչ սպահավելյալ եկամտի մեկ դրամից առաջացող ռումն է, որը տնօրինվող եկամտի հավելաճի նկատմամբ ունի նվազելու միտում: Այնքանով, որ այն ինչը չի սպառվում անհրաժեշտաբարկուտակվում է, ապա սպառման ն խնայողության սահմանային հակվածությունները (ՍՍՀ, ԽՍՀ) հայելային պատկերներեն կամ ամբողջի մասեր: Սրանք արտացոլվում են ամբողջական պահանջարկի ն առաջարկի

մոդելում: Ամբողջական պահանջարկը մոդել

բնութագրում է սպառողների՝ (տնային տնտեսությունների, ձեռնարկությունների,պետության ն արտերկրնեէ, որը

րի) կողմից իրական համախառն ներքին արդյունքի ծավալի ապրանքատեսականու գնման հնարավորությունը գների տարբեր մակարդակներիդեպքում: Հանրահայտ է այդ կախվածության հակադարձ բնույթը, այսինքն սպառողական ամբողջականպահանջարկըհակադարձ համեմատականէ գների մակարդակին: Ժամանակակից տնտեսագիտությունը ամբողջական պահանջարկի գնից կախվածության մոդելի հիմնավորումը բացատրում է հետնյալ էֆեկտների ն

ներգործությամբ՝ 1.

«Տոկոսադրույքի էֆեկտի»-ի ազդեցությունը կանխորոշում է գների աճին համընթաց դրամի գնի (տոկոսադրույքի) աճ, օրինակ ՀՀ-ում դրամը 20012008թ արժնորվել էր 8895-ով (573 ն 305դրամ): Արդյունքում սպառողները գերադասում են բարձր տոկոսադրույքներովեկամուտների ավելցուկները կուտակել բանկերում, քան կատարել որոշակի գնումներ` ՀՆԱ-ի իրենց մասնաբաժնի գծով: Այդ ժամանակահատվածում, չնայած ռիսկերի առկայությանը, բանկային ավանդները ավելացան 102մլրդ դրամով կամ

2.

«Հարստության էֆեկտ»-ի, որի էությունը հանգում է սպառողների եկատիրույթում մուտների ն խնայողությունների անհամապատասխանության ապրանքների աննախադեպբարձրացված գներին: Արդյունքում սպառողները հետաձգում են նախատեսվածծախսերը դրամ չլինելու, կամ անբավարարության պատճառով, որը բացասականէ ազդում սպառման ն խնայողության բաղադրիչներիվրա, դրանով իսկ կրճատելով ՀՆԱ-ի ծավալը: «Ներմուծման գնումների ծավալների էֆեկտը», որն ազգային ապառողներին կողմնորոշում է գնել ներմուծված թանկ ապրանքները: Արդյունքում զուտ արտահանմանցուցանիշը կրճատվում է, պատճառ դառնալով ՀՆԱ-ի ծավալի անկման: Հայ սպառողն այսօր, հակառակ իր հնարավորություն-

Յ.

14495-ով:

ներին, դիվերսիֆիկացնում է իր

պահանջմունքը, արտերկրի թանկ գերադասելովնմանօրինակհայկականին: «Տոկոսադրույքի էֆեկտի» փոխարենՀՀ-ում դիտվում է ճիշտ հա երնույթ` «վառվող դրամի» էֆեկտ. երբ գների աճի

հանքը

ապ-

րոք յաններ ոնկյմ

վում էր (մինչն 2004թ.) տոկոսադրուքի աճ: «Հարստության էֆեկտը» (դրամարկղային մնացորդի էֆեկտ) ՀՀ-ում դրսնորվում է խեղաթյուրվածձնով, քանի որ սպառողական, ներդրումային ն պետական ծախսերն ունեն իրենց կրիտիկական սահմանները,որոնք բնոլ-

թագրլոեն. ւ, սությունների համար` ընտանիքիանդամներիֆիզիկաըա այիտոտ մակարդակում պահպանելուհամարանհրաժեշտ ե Գրեթներ պ ազագույն սահմանայինմեծությամբ:Այն գործնական Ա. իր րիԼ խոերի սպառման կենսաբանականնորմայից ունեցած զգալի երմնե որ ալորիայի անբավարարությունըբնակչության մեկ շնչի չղու րիր:կենսաբանական նվազագույնսպառողական զամբյուղի աշվով տարեկան էր 70հազ., իսկ ամբողջ բնակչության չափաքանակով աշվով` 227մլրդ կկալորիա141, 2009թ., էջ 103-105): ւ

ՀՀ-ում

Ֆ

ՀՀ

ն

թ.

հասնում

697 ն

215 ն

համար` կապիտալիպարզ վերարտադրություն: է) օրինակ 2003-2008թթ. ՀՀ գյուղատնտեսությանհիմնական Ձեռնարկությունների

ս

ո եք

ս

ֆոնդերի

միայն չէր աճել,

այլնէապես նվազել էր: ոչ Պետականությանպահպանման ն հանրային գ)ըիետության համար պահանջմունքների րովասարակության բավարարման նվազագույն ԲԱՐԻՔ ար

ախձերով գոյատնելը: րկա վիճակում տնային տնտեսությունների ծախսերի կրետիկական նիշին, որից սպառման ծավալների եդ ամարուկը ախսերի) վրա գների աճը շոշափելի ազդեցություն չի կարող (ասի տ

ԱՈ

ա

ե

է

հետո

տ Փաստորեն գները դառնում են ոչ ճկուն: Դա նշանակումէ, որ գների ցանկացած մակարդակի պարագայում սպառման կրիտիկական նվազագույն պետք է անձնապես, երբ խոսքը վերաբերվում. է ամթերքների սպառմանը:Այս պարագայում սկսում է գործել «ունեցնետելուէֆեկտը»,որն արտահայտվումէ պետական, մասնավոր, ակա վաճառքով.խնայողությունների պաշարների օգտագործ. ան,' վարկեր ձեռք բերելու Դրա վառ վկայությունն են ՀՀ միտումուլ: ռազմավարականնշանակությանկ̀ոնյակիգործարանի,էներգետիկն համար ջրամատակարարմանցանցի, օգտակար հանածոների,կապի ոսկու պաշարի օտարումը, եկամուտներինկատմամբ բնակչությանծախսերի գերազանցմանմիտումը,վտանգավոր չափերիհասնողարտաքին պարտքերը: Թեն. դոլլարի արհեստական «արժեզրկումը»երկրին բերում է հսկայական արտաքին պարտքը 2010թ. հասնում էր 883մլրդ կամ մեկ շնչի հազ. դրամի, իսկ դրամական եկամուտների նկատմամբտնային տեսություններիծախսերիգերազանցումը 2008թ. կազմեց 1075չ, 2004թ.-ի ՅՅ-ի դիմաց 1, 2009թ., էջ 16, 90, 366):

ունենալ:

ապահովվի, ժավալները որե շուտ վածքը ր ԵԳՈՔի

ձեռնարկություն

աաա

ապով

Լ

|

210,

՞

3|

Աաաա Ցուցանիշները Ամբողջական

հ"

|

նիավորը

Ամբողջականպահանջարկը

Ներքին պահանջարկը վերջնական սպառումը տնտե 1.

Ր

|

յ.

Աղյուսակ 1.3.1. ՀՀ-ում

ար

արկը

| ա տնտեսությունների աաա արորի |: | 92 առայոոութմ

ր

լ

առաջ

ու

օո

Ն.

Խնայողություն

Ապրանքներին ծառայությունների զուտ արտահանում (ԷօԵգներով) Ամբողջ մբողջականառաջարկը 1. ամախառն ներքին 2.

Սարապատ Ներկրու 2.

12222

11:

ո

|

| 3836 |

|259

|36

|222

1286 0

||

(ա

|

Արտաքին

4.

ր

ՉԷ

ա

Ը

|ա

Լո

վառ

լաւ

Լոտ

»

11317

|297

|

օօ

32,3

|275

|

Հ

|462

|

|

ի/ Կ

Էշ

|

|

| |

16378 11 967 Լոռ

Պահանջարկը առաջարկի

նկատմամբ

Կրո Դ ն2009թ., էջ 5.

| 804

մլննդու դոլ

|775

118 3

|

|463

|330

|

15, '

5,'

Փ

|962

|928

270-239, 366) ոթԱճտոտաւ ՍՔԼ:հկթ ԹՈՒՈՎ Բաո ոոաւցթառո,

ՍԲԼ.ոնթ

նկատմամբ

Պետական բյուջեի պատմամբ (ծախսային

'

տ

Գծ

բաժին)

Մ

'

աաանանինենկերը ը

եց

ե Վետնաբար ամբողջական պա բ պետական վառում կան հոգածության առարկա: Այս կարգավորման ն լծակների դերը հանգու մ է ամբողջական պահանջարկի ելու» էֆեկտների դրամի» Ն «Պարստությունը մոդելի վրա « մեղմելուն: Այստեղ կարնորվու պահանջարկի անպայմանորեն ՄՏԿ կան առաջարկի պ ետական կարգավորման հետ, քանի որ ա մանի խթանումը կհանգեցնի դրամի արժեզր կման պահանջարկի միակողմա ուժգնացմանը, ինչը ն անու մ է ՀՀ կենտրոնական: Սա լուրջ սպառնալիք է հին, քանի որ գյուղատնտեսականարտադպարենի մատչելիության ե ար անքների արտադրության ծավալներԸ այնպիսին են, որ անկախ գների տք ունը պետք է սպառվի: Տվյալ աճեցված ամբողջ վոթյան տատանուձը ության տատանումը (որ պամանեւոի՝ ու ւնությունը (կարճ ժամանաառաջարկի գների աշրջանի համար) ագրարային շուկաներ մաշի պատճառներից են, որը դրսնորվում 2009-2010 ններին: թվականներ Պարենային ապր անքների արտադրությունը Ա սպառումըմը ժամանակի ն ե տարածության մեջ, որպես կանոն, չեն համընկնում: Եթե սպառումըմը գ գրեթե ա նթացքում, ապա նույնը չի կարելի ասելե արտադրության վերաբերյալ: ն Է արտադրանքների, որն իր հերթին անհրաէ ժեշտություն պ պահածոյացումը ն առաջացնում նուն բնակչության անփո143. էջ 37-39|: Մյուս կող խարինելի անհետաձգելի պահանջմունքն սննդապահովութ համար ասար անհրաժեշտ են սննդամթերքների, պար ենային հումքերի որոշակի եռնս բ բավարար այացած պաշարներ: Սակայն ՀՀ պ արենային շուկան դեռնս կայաց չէ,

մոռելի «Վառվող վրա.

անջ ԱԱ

2ոնորվում բացասական տական ներգործությունը զուգորդել. ողակա թեւ են

ՋՈՑ

է

58.2

|

ճանապարհի

մակարդակից,բբ եղանակով պայմանավորվ բերքատհեռեանը" (որպես` ոնսկլիմայակա հանջարկի ների Մաո անկայունությա են,

է

ՐՐ

ռաջաշըում: պահեստավորումը Համի կարգավրումը ոց

վերափոխել ն

է,

ատը

այսինքն. Արտադրողները բավականաչ նաչափ ծանոթ չեն շուկայի -

ւ

ո

|

ճակին

թյուն)

|

կարգավորվող պահանջարկի համամասեն

ղ

,

վաճառահ ցան ընկերակցություններում ները

ինտեգրված չեն արտադրական, ն թույլ է զուտ մրցակցային շուկայում

ցից յուրաքանչյուրի խաղացած դերը -

սպասվելիք իրավի

կում չնախատեսված հանգամանքներով րոններարտադրողների սակավ իրազեկու-

Շուկայի Անտեսանելի նությունները հաճախ (բնական,տնտեսակա ման ընկերա

Անբավարարեն

ր

նրա

արտադրության Աաաա ամբարման պետական ննրի

արտադրըված ապրանքային լծակներն ու միջոցները

է, որ

ու

ի

ր

ր

մեջ Արտաքինպետականպարտքը 1. Տոկոսներով ՀՆԱ-ի ն (վերջնական սպառման)

ունն

գներն

տանյութն ինը՝ 10-25:

15219

Ներկրումներիտեսակարար

կշիռը Ան պահանջարկիմեջ 2. Ամբողջականառաջարկի ցեջ

այն պահանպահանջարկի արան 2001-2008թթ. դրամի կուրսի գների ամրապնդմամբ: Ա թային ԽԱ 20-30, ոռոգման ՊԱԱՉՎ աճեցին Ընդհակառակը

Ամբողջական նկատմամբ

ների նախնականկարգավոր վորման ն

ար

-

-

Տնտեսության ազատականացման ն բարձր տեխնոլոգիաներ ունեցող արդյունաբերական զարգացած երկրների հետ ինտեգրացումը լուրջ խնդիրներ է դնում երկրի պարենային շուկայում ցածր արտադրողական ֆերմերների մրցունակության ն գոյատնմանպահպանմանասպարեզում: Անբավարարէ ֆերմերի տեղեկացվածությունը էկոլոգիապեսմաքուր արտադրանքի սպառողական ն տնտեսականպարամետրերին|(49, էջ 40-50), (51 էջ 20-21, 27)|: է վաճառքի շղթայի յսպիսով, սպառողը վերջին կետում ն գտնվում փո տեղ է գրավում շուկայական առնտրում: ազդեցությունչունենալու զգացմունքով ն սպասելիքներով, որ պետությունը

իա

մր ջ

ենշուկայի ոնե երին վը

Կուտակումների նման րով, վարկերովն այլն:

Գիտականորեն հաշվարկված ն պրակտիկայում հաստատված է, որ սպառման վրա ազդում են ոչ միայն հարստությունը, այլն բազմաթիվ այլ գործոններ, որոնքքննարկվում են հաջորդ բաժիններում: Աղյուսակ 1.3.2. Սպառման սահմանայինհակվածության վարքի կախվածությունը եկամուտներիմեծությունից Չափի

միավորը | Ցուցանիշները

կայացնու

12, 14, 32): Թեն

եննրանց: օգնում կատարյալ

ինֆորմացիա

ունենալու, սակայն գիտելիքներն ու անցյալի փորձն Բերված 1.3.1. աղյուսակում ամբողջականպահանջարկինկատմամբ ագերազանցումը 1998թ. 3,9-ից 2008թ. հասավ 7,192, ինչը չի կարելի ռաջարկի ասել պարենամթերքինկատմամբ,որը կքննարկվիհետագաբաժիններում: Որպես դրական միտում, համախառն պահանջարկին առաջա նկատմամ նկատելիէ խնայողություններիմասնաբաժնիավելացում, ներկրումներիմասնաբաժնի փոքրացում ե արտահանման մեծացում, ներկրումներիե արտահանման հարաբերակցությանփոխում հօգուտ խիստ աննպաստ հաշվեկշիռը բերում է Սակայնապրանքափոխանակության մեծ դժվարությամբ հայթայթված տրանսֆերտների արտահոսքին` բարենպաստպայմաններստեղծելով գործընկեր պետություններիազգային տնտեսություններիհամար |ՄելվինՄ. Յաստեդ Ս., Միջազգայինառնտուր, 2001, էջ 100-109, 184): Դրական միտում է նկատվում ՀՆԱ-ի նկատմամբ արտաքին պարտքի առումով (40,9ն 13,726): նվազման Սպառման բարդ հարաբեություններիհամակարգում կարնորվում են սահմանայինօգտակարությունն ու հակվածությունը, հնարավորությունները, սպառողականավելցուկը: ֆունկցիան, Սպառման սանմանային հակումը բնութագրում է տնօրինելի եկամտի լրացուցիչմեկ դրամին ընկնող լրացուցիչ սպառման չափը: Հարկ է, որ այդ լինի առաջինի օգտին, սակայն այն կախված է հարաբերակցությունը բազմաբարդհանգամանքներից, ինչպիսին են մեկ մարդ-օրվա բազիսային ն ծախսերի իրական մեծությունները: եկամուտների Ուսումնասիրությունները են, վկայում որ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակիբարձրացմանը զուգընթաց տնօրինելի եկամուտներիմեջ սպառման ն կուտակման փոխվումէ հօգուտ երկրորդի: Այս օրինաչափությունները հարաբերությունը չեն տնօրինվող ցածր եկամուտներով տնտեսություններում, ուր պահպանվում ֆոնդը կլանում Է նան լրացուցիչ եկամուտները,դարձյալ մնալով սպառման

Աիկատմամբ

առաջինի:

չբավարարված:

Այսինքն եկամուտներիհավելաճը չի ծածկում ծախսերի հավելաճին, կամ հավելյալեկամուտը դարձյալ հատկացվում է հավելյալ սպառմանը: Դրանով իսկ խաթարվում է ընդլայնված վերարտադրության նյութական հիմքը:

՞

ՀՅ

ՏՀ|

2.

Դրամական րարոտաոտ

|

Տարեկան -Վ/Օրեկան

|

| |

|

|

|

|

|

| || || || ||

«ՈԷ

|

|

»

97Յ

|

նկատմամբԿուտակումները0

|

եջ Ը

ՍՏֆ

ՀՆԱ

ՅՏ. աաշտպանի իրենց ոււրետաքրքրությունները Հայան առանց բ

պետք է սպառողները որոշումներ

աճը պայմանավորված է միջազգային տրանսֆերտնե-

Թ.)

Տարեկան ծախսերը

Համախառն կուտակումները

Եկամուտների

Ծախսերը

«Է ՎԷ

.

օ

| |

| |

|

|

Շուկայում ապրանքների պահանջարկն ու առաջարկը սոսկ հենց այդ արտադրանքով չի պայմանավորված: Սուրճի գնի բարձրացումը կհանգեցնի թեյի գնի բարձրացմանը, սակայն կիջեցնի շաքարի պահանջարկը, որը գործածվում են սուրճի հետ, բայց նման ձնով չի ազդի թանկարժեք մատանիների պահանջարկի կորի վրա: Այս պատճառով պարենայինապրանքներիապրանքագետները գործածում են փոխարինիչներ,համալրիչներ, անկախ ապրանքներ ն այլ հասկացությունները: Փոխարինիչներեն այն ապրանքները, որոնցից մեկի գների փոփոխությունը առաջ է բերում մյուսի պահանջարկիփոփոխություն (սուրճ-թեյ, կենդանական ն բուսական յուղ): Մյուս կողմից սուրճն ու շաքարը, ավտոմեքենան ու վառելանյութը համարվում են միմյանց լիացնող կամ համալրիչներ, քանի որ մի ապրանքի գնի բարձրացումը (ավտոմեքենա) հանգեցնում է նրան համալրող ապրանքիպահանջարկինվազեցմանըն հակառակը: Պարենային ապրանքների սպառողական հատկությունների շարքում կարնորվում են սպառողական հավելուրդի կիրառությունները: Ապրանքների անընդհատվերընթաց պահանջարկն արտացոլումէ նրա նվազող սահմանային օգտակարությունը: Այստեղից էլ սպառողական հավելուրդը ցույց է տալիս սպառողների ստացած հավելյալ բավարարվածությունը այն գնի համեմատ, որ վճարում է ապրանքի համար: Այն փաստը, որ շուկայական գինը որոշվում է ոչ թե ընդհանուր, այլ սահմանային օգտակարությամբ, բացատրվում է սպառողական հավելուրդի գաղափարով: Սպառողները տարբեր դիրքերից են մոտենում ապրանքների սպառողական հատկությունների ն որակի ցուցանիշների կարնորությունն ու առաջնա35

հերթությունը գնահատելիս: Եթե մեծահարուստներին առավել շատ հետաքրքրում են պարենային ապրանքների էկոլոգիական մաքրությունը, անվտանգությունը, ապրանքային տեսքը, գեղագիտական կողմը, մակնիշը, մատուցման կուլտուրան, ձենը, ապա առավել աղքատ 1-6 դեցիլային խմբերի սպառողներին` ապրանքների գները, տարածվածությունը,ինչու չէ, նան որակը: օգտակարության համարԴժվար է տարբեր արտադրանքի սահմանափակ ժեքության ցուցանիշներ սահմանելը: Օրինակ սպառողը ն կստանա, ծ նա, ե եթե դրամական եկամտից առավելագույն բավարարվածություն համար կրթության սահմանային պարենամթերքի, կոստյումի, բարձրագույն օգտակարությունը ծախսված մեկ դրամի հաշվով լինի հավասար: Սակայն դժվար է համեմատել 100հազ. դրամ արժողությամբմեկ լիտր թանկարժեք կոնյակի, 20հազ. դրամ արժողությամբ 50մլ Կենզո օծանելիքի կամ 300դրամ Սակայն սպառոարժողությամբ 1լ ջերմուկի տեսակարար օգտակարությունը: բաշխման դեպքում կարող են լավագույն եկամտի (ծախսերի) ղի կողմից, հավասարվել ապրանքների սահմանային օգտակարությանն յուրաքանչյուր այսինքն ամեն մի վերջին միավորի ապրանքի գնի հարաբերակցությունները, դրամիսահմանային օգտակարությունները:

գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենային զամբյուղի էներգետիկայի (2100կկալ) 1000կալորիայի արժեքը վերջին տասնամյակում կազմել է. 1996թ. 2002թ. 2006թ. 2009թ.

աի արվով Մե աւմեկան103,6 79.3 դրամ ե

Արա արենի թանկացումը,մլրդ դրամ մարդու հաշվով, մլրդ

Կարին

Պարենային Է ժման Աո արարքների անմսդժվար ։

.

,

բ աաա '

է

եան տարը թացն անման Աու ստանդարտների ,

լ

մետրերը, լրիվ կայացած չէ ը րոդիշյալ ցուց ինստիտուտը, գները հազվադեպ են տարբեր հումքերի համար, ապա է նույնը չի պարենային նիշների: Եթե դա կայացած կԱ ասել գյուղատնտեսական կարելի սրենի ցանցի համար, բայց ն հեշտ է, քանի որ բոլոր պարենամթերքներ ինչպիսին է կալորիակա նրանց համադրելիությանայլ չափանիշներ, ածխածրերի, չոր նյութերի կանությունը, սպիտակուցների, ՝ճարպերի, ն սպառհամային հատկանիշները փունջը, պարունակությունը,բուրմունքը, ման անհետաճգելիությունը ն այլն: Բանն այն է, որ գների ն Սակայն այստեղ նս կան լուրջ դժվարություններ: են առնվում մասնակի: նս հաշվի սպառարժեքի գնահատման հիմքում դրանք հացը 2006-ով գերազանցում է 1կգ պարունակությամբ Օրինակ կալորիայի տավարի մսին, սակայն 1 միավոր տավարիմսի համար անհրաժեշտէ շուրջ 10 միավոր հացահատիկ (11կգ կերամիավոր),այսինքն 1 կգ տավարի մսի 2200կկալ-ն կստացվի շուրջ 25հազ. կկալորիայից:Հետնապես էներգիայի գործընթացըայստեղ էլ ունի իր փոխակերպմանն սպառարժեքիարժեվորման օրենքները ն տրամաբանությունը: Այսինքն ձեռնտու է հաց օգտագործելը: Պատահական չէ, որ աղքատ երկրներում կամ երկրի համար ճգնաժամային է հացով: 2005-2008թթ ՀՀ պահերին մսամթերքի սպառումը փոխարինվում ն քվանտիլային 35, Լոռիում 1-ին 18-2296-ի (Գեղարքունիքում բնակչության խմբի 30-3396-ի) սննդակարգի70:96-իցավելինզբաղեցնում էին կարտոֆիլն ու հացահատիկը|7, էջ 102-104): Սպառողական գների համաթիվը չափվումէ այն գներով, որոնցով չափվում են նվազագույն պարենային զամբյուղիարժեքը: ՀՀ-ում աղքատության

համար

Ան

տ «հազ

ր

Պ

79.3

125.3

163,5 230,0

125.3

46.0

108,2

-

նույնը, Գծ-ով Ամբողջ բնակչության առումով պարենամթերքների թանկացումը 2009թ. կազմեց 840մլրդ դրամ: Սպառման չափի որոշիչները: Գործոններ են, որոնց ազդեցությամբ ձնավորվում են ինչպես երկրի, այնպես էլ շուկայի խոցելի առանձին հատվածների սպառողականզամբյուղը: Այդ ցուցանիշներից հիշատակման արժանի են տնօրինելի եկամուտը, կայուն եկամուտը, հարստությունը ն այլ ազդեցությունները: Տնօրինվող եկամուտը վերջնական սպառման կամ կուտակման համար կառուցվածքային միավորի կամ երկրի եկամուտն է: Կառուցվածքային բոլոր սպառողների կողմից տնօրինվող եկամուտների միագումարը հավասար է համախառնազգային տնօրինվող եկամտին:

ոդ

հիտ ջուրն

նկարի արնոինլ տաոծեանազգաիըտարն տնտեսությու

տնայ

րը,

պետակա

րը

ար

տնտեսու-

տնայ

թյուններին սպասարկող առնետրային կազմակերպություններն ինչպես են իրենց տնօրինած եկամուտը բաշխում վերջնական սպառման ն կուտակումների համար: Աղյուսակ 133 Տնօրինվող եկամտի օգտագործմանազգային հաշիվը ՀՀ «Թ.Թ.

՝

Ցուցանիշները 1.

՝

3. գ.

5.

6.

|Վամախառն տնօրինվող եկամուտը, մլրդ դրամ

է

Օգտագործվել վերջնականսպառման համար, մլրդ դրամ | Համախառն խնայողությունները, մլրդ դրամ Վերջնական սպառման ծախսերի կշիռը տնօրինվող մեջ, 96 ելլամտի

|

|

|

|

|

շցըց

|

11125

|

-6,7

գումարները աո արուն աշվով,

ռազար դր

Օրական գումարը, դրամ

ում ցբ»|

1006 | տեսակարար

|

ԱԱ

|

|

|

Լ

Աղբյուրը`(7, 2001թ. էջ 193, 2003թ.` էջ 2211, 2009թ.. էջ 215)

Այս ցուցանիշների համադրումը ցույց է տալիս, որ տնօրինելի եկամուտը մինչն 2000թ. չի ծածկել կատարվողծախսերը ն բնակչությունը օգտագործել է նախորդկուտակումները ն ապավինել է արտերկրներից ստացվող տարեկան

10-1,5մ4լրդԱՄՆ

դոլար

տրանսֆեկտներին, որոնք տնային տնտեսությունների

եիք 20095 էջ 91): Իհարկե այստեղ կան ձեով հանրապետություն բերվում, հրամուտներ, իոնտրանսֆերտների մեկ շնչի հաշվով վերջնական սպառման գումարներիսազայն վում լ ր տնօրինվող եկամտի մեջ վերջնական պարագայում ֆիք սպառման Աղյուսակ անցած տարիներին Բյուջեի ֆիսկալ բնույթը բաժինըկ սպառողներիֆինանսական ԿԱ Կրա տվյալ րթամիկ վարք տեսման Ուսումնասիրություններով պարզված են, լաւն ցուցանիշ Ցուցանիշները | | | հն սպառման ծախսերը կառուցում միայն ընթացիկ մարդիկ պետականբյուջեն, մլրդ դրամ, մտի այլե հեռանկարի հակվածության հիմքի վրա: աազրիովող իրե | որից` հարկային Պատահակա պետական օրվա» համար արտահայտությունը: ենը տեսումը եկամուտներ տուրքեր, մլրդ ոչնչացնում դրամ արաա առակը, | տեսակարար կշիռը, կամ ապահովագրողների 58.6 | 776 | 88,9 աարախն խ նայողություններին, վի 72.6 | 78.9 գումարը, լեռնային տարածաշրջանում պետության որի համար մշակվել կայու ությանը Սվանդների մլրդ դրամ | 15,8 20.9 | 467 | 709 | Ավանդների միջին չափը, եցակարգ: Գեր | հազ. դրամ աժամկետ եկար նատուտների | ուավածությունից Ավանդների միջին չափը Արան կախվածու Համաձայն որի կայուն եկամուտը | բնակչության մեկ շնչի հաշվով, թյմրարբերաշրջանների վարկածում: 11,0 12,3 | 22,1 | 623 հազ. դրամ տնային տնտեսություններըկստանային,եթե եզամտի մակարդակն Ս բացառվե՞ | բյուջեի մլրդ ինեղանակի տատանումները, պակասորդը, գորժազրկությունը, շեղու 31.5 359 | պատահական դրամ ԲԵ 507355 | 25.2 Խաւթյունների առաջին մրցանակի դափոննիրներ որոմ տությանբնագավառի նոբելյանմրցանակի Միլան ԱԳԻ Աի

եկամուտների կառուցվածքու մ 2004թ. 13,0-ից 2008թ.

մական

են

ա

շատ այլ

4,2

չ

ը

ասնա-

տասը եկամուտը ը

յ

տար

է:

,

են

որ

ոչ

ն

օգ

ՀՀ

չ

«սն

տ

ենն

ետը

բերքը, ապա բերքը

ագարակատ

-

|

է

կայուն եկամուտ

տնտեսու

է, որ

,

ԳԱ

կամ

ու

կորուստը:

ն: Ըստ որոնց

դա

ր

ր

յանը

լ

ի

արձագա Քրի

նամուտների եր ակնկալիք ա

-

րակի

152դրամով ոավել»

|

ետ.

Սիլ

ենթադ» ժամանակա րերի բերք ար Աաաա հոխությունն րրի ղ կար էտնտեսվել: ունեցող աշար խնայդրամարկնան ղերումխնայողություններից ի ՀԱԲՆոա: հարոցներիմ ությունների կորիբացը: ի ր կառավարությունը արին արմա ԳԱնկարն, խարար ունն: ա Ի

'

մների սպ սպառումը,այն էլ հացի համար, պնդումների ը, մ մ յ եկամտի` հեռանկարի համապատասխանու է կայուն կամ գալիք լավ օրվա ակնկալիքին: Այս մոտեցումը Ար կամ նույնակերպ չեն որ սպառողներըհավասարապես ր բոլոր ցնցումներին: Եթե երկարատն ումով եկամուտների փոփոխությունըթվում է կայուն (օրինակ լավ բարձր վճարվող պաշտոնի նշանակում), ապա հավանաբար իրենց եկամուտների աճի մեծ մասը, իսկ եկամտի լիք Դի կս առեն ակնհայտորեն ժամանակավոր է (պատահականշատ բ մ ի, վիճակախաղիշահում) ն այլն, ապա եկամտի նշանակալի մասը Սա վերաբերվում է նորմալ ն ոչ օրական 5-6 դոլար սպառմա երկրներին, ինչպիսին 33 է: Դա երնում է (1 եղած Հ արդի համալսարանի պրո». կան հետազրմեկի վկայությամբ պետական տ անում սպառումը: Բարոյի տեսության տրամաբանություննայ » ր րբ բյուջեի բացը փակելու նում (2009թ. երկրի 2966 մլն ԱՄՆ դոլար արտաքին պ 4606-ի 2008թ.-ի 13-ի դիմաց), ապա սպառողներ ռողներն արդեն գիտեին, որ ի վերջո, կբարձրացնի հարկերը, մարիարտըն տարար կած ները: Պատահականչէր, որ միայն թթ. որից սպպռողները կամ 33026»-ով, կրեցին 375մլն դոլարի

Ֆրաննոոդիգլյանի

արարը

ու

Ն

|

ոլվում

ն

է

'

1.3.4.

ն

աը

-

շնչի հաշվով դրամական եկամուտներն են 2.2, ապա հարկերը1̀0,9 անգամ, 55-ից հասնելով599 մլրդ դրամիավելացել |4, 2009թ., էջ 110): Ավանդներիգումարի 12,8 անգամ աճը միան շանակ չէ բոլոր համար, քանի որ բնակչության սպառողների ընդհանուր թվից ավանդատուների րար կշիռը 1988թ. 49-ից (1,7մլ տեսական) 2008թ. իջավ 29,792 (0,9մլն մարդ): զանց փոքր է դրանց միջին գումարըինչպես մեկ ավանդատուի, Չափաայնպես էլ բնակչությանմեկ շնչի հաշվով (209 ն 62հազ. դրամ): Դա հաստատումն է այն ուները հայկականբանկերինչեն վստահում ն ֆինանսականկապիտալը կամ արտահանում, կամ էլ են կուտակում ն ժեք քարերի մետաղների պաշարներիձնով 4 էջ 120, 52, 2008թ. 86|:թանկարՍպառման կարնոր որոշիչնե նան հարստությունը ն ա աղա ներ: Տեսությունըն պրակտիկանփաստում են, որ ավելի մեծ նպաստումէ ավելի մեծ սպառմանը, հարստությունը ո րը հակադարձ ազդեցություն է թողնում ն սպառման եկամուտների Քի վրա, քանզի կառուցված եկամուտների մանը զուգընթաց սպառողականզամբյու ավելացղում նվազում է պարենի մասնաբաժինը: Սակայն այս տ եղի օրինաչափությունը ունի պարենապահովվածու բավարարմակարդակների պարագայում: ՀՀ սպառողական ծախսերի վերաբերյալ հաշ վարկներըվկայում են այդ կապը (Աղյուսակ1.3.5.): 1996-2008թ. յան մեկ շնչի հաշվով բնակչութ ղական ծախսերը ավելացել են 67հազ.դրամով կամ 31,896-ով,իսկսպառոնայինապրանքների պարեսպառումը՝ 58հազ.դրամով կամ 51,396: Դրա սպառողականծախսերիմեջ պա րենի հետնանքով տեսակարար կշիռը 53,5-ից բարձրացավ ։

-

րամազաոիեը կապեն րածագու

61,596, ինչը մեկ անգամ

մասին:

նս

վկայում է բնակչության ցածր կենսամակարդակի

Աղյուսակ 1.3.5. Սպառողականծախսերիկազմը, կառուցվածքը ն միտումը 33-ում

ա

Ծախսերի կազձը

Տարեկան սպառողական ծախսերը տնայինտնտեսությանմեկ անդամի հաշվով, հազ. դր, որից` սննդամթերքիհամար օ6-ներովընդհանուրի նկատմամբ

113.5

-

'

|

|

|

| 1434 | 2310 | 332.1 | 1014 | 1412 | 194,8 | 707 | 612 | 587 ,

'

|

--

Սպառողականծախսերը գյուղական վայրերում, ընդամենը,հազ. դրամ որից համար, հազ. -

209,3 զ08:6

|

| | սննդամթերքի

Տեսակարար կշիռը, Գ:

|

138.4

|

| :

213.4

|

| |

309,0

Սպառման վրա հարստության ունեցած ազդեցության ակնառու վկայու-

թյունն է բնակչության ժողովրդագրական հատվածավորման ծայրամասային խմբերիծախսերի հիմնական հոդվածներումնկատվող տարբերությունները: Սպառողականծախսերի աճը ոչ այնքան բարեկեցության, որքան գների արդյունք են: Գյուղատնտեսականարտադրանքներիգներն այդ տարիներին աճել են չնչին, որի պատճառով սննդի վրա կատարած ծախսերի տեսակարար կշիռն իջել է: Առաջին խմբում դրամական ծախսերը, անգամ, եռապատկվելու պարագայում, մնում է որպես սննդամթերքի ծախսախծածկման անբավարարաղաճման

բյուր:

Աղյուսակ1.3.6.

Տնային տնտեսություններիսպառողականծախսերի կազմը, կառուցվածքայինտեղաշարժերը դեցիլայինծայրանդամայինխմբերիմեջ մեկ շնչի հաշվով Սպառողականծախսերի կառուցվածքը, 92 Այդ թվում

թ

ԷՎ «-

Օ' Յ

-

-

Վ

ա

Տ

Ք

-

Յ

Տ

ծ.

Տ

Փ

Ծ

Սպառողականծախսերը քաղաքային )

Գերի րից

սնդ

Յ

Շ

որա| 214.1 ամա: | 1458 | 2360 | 3668 1ց6 | 1002 | 131.1 | 180.4 | հրամ

Տեսակարար կշիռը,

|

|

|

20001460 |

Ծառայություններ

Տեսակարար կշիռը

178 205 30 192 |

60,5

28,69

'

|

14,7

տարիներինյութեր ԱղբյուրըՊ̀արենայինապահովություննաղքատություն, համապատասխան

:

25.4

,

|

91,1

Սպառողականծախսերի դինամիկայի,քաղաքայինն գյուղական վայրերի համեմատումըայնքան էլ համադրելի չեն մի կողմից քաղաքային վայրերում դրանցհարկադրյալ հավելուրդ ծախսերի պատճառով` առողջապահությունը՝ 4.6, տրւսնսպորտինը`2,7 անգամ) մյուս կողմից էլ գների աննախընթացաճի առումով: 1995-2008թթ. բ/տ հացի գներն 105,9-ից հասան 324,1դրամի |1, էջ

413):

Տ

Ք

Ձ.

Ձ

|8

Ձ

«

Է

|

|

451.7

Ց

Տ|

|Տ5

Տ

3, Բ Ք

|

ՕԾ

Տ

Է

Յ

Յ

պ Ք5|

ծ

Յ

|83| ՅՅՀ

|

149311

703,0

|

|

|

50,1

|

15413 48,9

1,2

1,4

|

| Լ

5.2 Յ,7 3,1

|

4.4 24.0 29,7

Յ օ

|

ՅՅ

--

օ

Վ

Ոչ պարենայինապրանքներ, հազ. դրամ Տեսակարար կշիռը

պ

բազ:

ր

|

ւյ

|

| |

21,0 29.5

|

Չնչին են ոչ պարենայինապրանքների ձեռք բերման ն ծառայությունների գումարները: Դրան հակառակ դեցիլային 24 խմբում, սննդամթերքի համար կատարածծախսերը, 1,7 անգամ ցածր մասնաբաժնի պարագայում, առաջին 370-ի 74 խմբում կազմում է որ ունենանք, նկատի օրական 000կկալ-ի արժեքը 2008թ. հասնում էր 319 դրամի, ապա առաջին խմբի օրաբաժնի սննդապաշարիէներգետիկան կկազմեր 1160, իսկ սպառողների խմբում` 6037կկալ: Պարենի անմատչելիություննակնհայտ է: Դա հաստատում են նան ՀՀ ԱՎԾ տվյալները: Քվանտիլային Լ խմբի 1557-ի դիմաց Կ խմբում կալորիայի օրական սպառումը հասնում էր` 3413կկալ: Ժողովրդագրական ցավալի հետնանքներով |7,2009թ., էջ 103-105:

Խմբի

15265: Իզ

ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ,

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ ՏԵՂԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ

2.1.

2. ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ն Պարենային անվտանգությանէությունը, համաշխարհային ու տարածքայինընդհանրությունները, զարգացումներն կարգավորմանմիջոցները

:

-

-Հ

:-

սիշ ՏՏՈ "իսիչով

Վ

Յ

Տ

Յ

(5:89)ՓՏՈ 'ճ6զը"նչս(Ե նոտսդ

,

.

«|

Փ|Հ|Ծ|Թ/Կ|

|

-

.

|

Թ

Ց

-

ՀԵՏ|Ց|

ՀՑ

Հ

Ց, Յ Շ

Հ

Ը

Փ

|

Յ

Յ

'

ըոսմզմրոլՍ-45

Հ

|ռ5

ՁԻՀՎՎՀՎՀ|

`

ո

Տ.

ՏՏՈ 'նմը

ՏՏՈ նմմը 'Ացգրտնցց .

Յ.5|

նմո 1 ըւսմկոմզկ մնստող|շո ղզը դոկտոզտդտոն:մքք

Յ

ԷՅ

2|գ չ(աթատ Տ Տ Ջ|Թ|-

Տ"

«-|պ|

«ԵՀՑՑ

|

-

Յ Յ

Տ

Հ Է -

Յ

Է||

-ՏՏԱՏ5|Տ

«-|ՀՈԱՀ--|Վ

ՀԱՀ|՞|տ|Փ|

ԳՏ Հ

Է -

Գ

Ծ

ՀԱԼ»

ւռ

մ8 `

դոողտն:մ/Ծ

Թ

ԼՑ

ա

նմտո դը 'մդս/ժս:կոդց ւ

թԱՑ|

ք

Ջ2

Աիվծ վմզդմհմՂ

ՃՏՈ ՛մոծով

դո/Յսցգը վ-ՌՂԷ նսդղցմ վ3դ2 լ, տոմ դմզռմկմզ

-

-Հ)-

ռ

6.

ԷՉ Յ

Օ

Ծ

Ց|Տ 5

«ԹԱՋ»

|68

|.

|

Հ|Հ

«

|9.|

Տ3

ՀԼ

ՕԾ

|

Բ

-

ՓաՑչ

ԶԱԾ|Տ

Յ

6Չ|ՕԶ|Զ|Վ|Փ

ԵլԹ|ցտկտոգտդտոնոն/Ծ

Յ՝

Յ

Ջ

Հ

ջ

ալլ

Ջ|Փ|Ջ| Փ

Տ

ռ

-

ՎԵՏԹԵՏՑ 8| 8

Յ

Հ

5'Յ|

Յ

|

|

|-Յտ

Շ Է. ծ.5 Բ.

ՀԱՑԱԹՑԹ| 8

ըԵ

Յ

ՅԾ 8Ր |Ճյ Յ

լեթ|

դտ/81սշկոդմ ձնսմոդ

|

Ց

Յ

|

6 |ա|Թ|2

ԷՎ

ռ

ծ

"ցտղտոզտցդտոն:աքԵ 6վմս

Յ

Հ

ՀԱԹՀ/ՀԹ|ՈԶ| Հ

Ըյ

Համաշխարհային պարենային հիմնախնդիրը 21-րդ դարի չլուծված գերխնդիրներից է: Վերջին 50 տարում այս բնագավառում ձեռք են բերվել էական դրական տեղաշարժեր: Սովյալների թիվը 1950-2008թ. կրճատվեցերկու անգամ: Սկսած 1945 թվականներից ՄԱԿ-ինառընթեր ստեղծվեցինպարենային բազմաթիվ համաշխարհային վիճակը համակարգող, գնահատող, սատարող կառույցներ: Դրանք տնտեսական ն բնական ծայրահեղ իրավիճակներում հայտնված ժողովուրդներին օգնություն ցուցաբերելու արագ արձագանքման ապաքաղաքականացված կառույցներ են ն աշխատում են «եղիցի հաց» նշանաբանով: 1974թ. ստեղծված համաշխարհային պարենային խորհուրդը գնահատում ն սատարում է պարենային ծանր իրավիճակներում հայտնված երկրներին: Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային ֆոնդը (/ՄՓՊՂ) տնտեսության զարգացման ասպարեզում համագործակցում ն գրանտների, տեխնոլոգիական, տեղեկատվական ու փոքր ֆինանսավորման տարբեր ձներով օժանդակում է զարգացող երկրներին ն այլն: Օգնության ն համագործակցությանձներն ու մեթոդները կատարելագործվում ն ընդլայնվում, իսկ ծավալները տարեց-տարի աճում են: Գիտատար պատրաստիարտադրանքի (սերմեր, ցեղեր, տեխնոլոգիաներ) ներկրմանշնորհիվ զարգացող երկրներն էապես կրճատում են գիտական արդյունքների ստացման համար կատարվելիք ծախսումները, արդյունքների ռիսկայնությունը, ներդրման կենսացիկլը: Ներկայումս ՀՀ-ում փորձարկվող հացահատիկի, 2կարտոֆիլի, բանջարեղենի շատ տեսակների ու սորտերի բերքատվությունը 3 անգամ գերազանցում են տեղականին, նույնը կարելի է ասել Ի/8-204, ԿԷՄ/2Օ-58 կոմբայնի վերաբերյալ: ՒՕԼԼՃԿՎԾ տրակտորների,8/2ՕԽ ՔԷՇՕԹՕ նոու-հաուի փոխանցմանը զուգընթաց, էական Տեխնոլոգիական առաջընթաց է նկատվում պետությունների ագրարային քաղաքականության, կառավարմանկատարելագործման,փորձիփոխանակմանասպարեզում: ՄԱԿ-ի գլխավոր Ասամբլեայի 1974թ. համաշխարհային պարենային կոնֆերանսի հռչակագրում նշվում էր, որ ճգնաժամը առավել սուր է դրսնորվել երկրներում, որտեղ աշխարհի բնակչության 8296-ի համար զարգացող ՀՆԱ-ի արտադրվում է համաշխարհային ամբողջական ն գյուղատնտեսական Անցած երկու տասնամյակում միայն 19 ն 5995. (նղյուսակ 2.11): համաշխարհային պարենային ապահովման ասպարեզում կան որոշակի ձեռքբերումներ, սակայն պրոբլեմը մնում է չլուծված: Մեր կատարածհետազոէ: տության նպատակը դրա պատճառահետնանքայինկապերի բացահայտումն Աշխարհի 173 երկրների վերաբերյալ մեր ուսումնասիրությունները վկայում են, որ 2004թ. աշխարհի 67 երկրների 2,7 մլրդ, (4296) բնակչությունը բնակչության (7,346) մեկ շնչին ՀՆԱ-ի զարգացած 7 երկրների 468մլն մեծությամբ զիջում էին 58,5 անգամ,

:

-

Է: Շ

վմգնսվ Թ/Ե ՈԷՂ"նսմԵ

ովլ

«Վերջը:

Է

Է եջ

|

Է

Ջ

|5

Էլ ԺՋ || 2.3

ՅԼՏ|ՏԵ|ՑՏ|Ջ ՅՔՅ

պ55 Ճ|-|Ց|Տ|՞ Հյ Ջ/։Ե/Ջ

աաա

ՏՏ

Թ

դրանով իսկ դատապարտելով աղքատության հավերժացմանը: Աղքատ են, ն երկրներն երկրները ագրարային որտեղ գյուղական բնակչությունը այդ երկրների բնակչության 66 ն 7892 է, գյուղատնտեսական մեկ մարդը կերակրում է 2 մարդու, մեկ շնչի հաշվով արտադրվում է 624, այդ թվում գյուղատնտեսական՝ 1056 ՍՏֆ ՀՆԱ: Գյուղատնտեսության մեջ մեկ աշխատողի ն մեկ հեկտարի հաշվով արտադրվում է 200 Ն 190 զբաղեցված

ՍՏՏ:

Վերջին խմբում ընդգրկված տնտեսապես հզոր երկրների ցուցանիշներն առաջին խմբի նկատմամբ համեմատության, անգամ, եզրեր չունեն: Այսինքն միայն հարուստ երկիրը կարող է զարգացած գյուղատնտեսություն ն ակնկալել: Այս խմբում ընդգրկված երկրներում պարենապահովվածություն Շվեցարիա, Դանիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա) (ԱՄՆ, Ճապոնիա, մեկ աշխատողը առաջին խմբի ն աշխարհի միջինի համեգյուղատնտեսական մատ 23 ն 18 անգամ շատ մարդ է կերակրում, գյուղատնտեսության արտադրանքըերկրների բնակչությանմեկ շնչի ս մեկ հեկտարի հաշվով ավելին է 4,6 ն 2.8 անգամ: Աշխատանքի արտադրողականությունը բարձր է 106 անգամ: Սա է ՀՀ ինչպես աշխարհի, այնպես էլ պոտենցիալ մեծ խոսում հնարավորությունների մասին: Աշխւսրհը կարող է կերակրել իր կիսաքաղց ն քաղցածբնակչությանը: Պարզապես պետք է աղքատ երկրներին դուրս բերել կառավարել սեփական դարավոր հետամնացությունից, սովորեցնել ռեսուրսները,օգնել ինտենսիվացնելուարտադրությունը: Մարդկությունը 21-րդ դար է թնակոխել ավելի լուրջ սպառնալիքներով: Եքե այսօր քաղցած է աշխարհի բնակչության20 ն թերսնվում է շուրջ 4096-ը, ապա 110 տարի հետո քաղցած բնակչությունը կկազմի բնակչության 1/4-ը: Համաշխարհային գյուղատնտեսության մեջ իրականացված կապույտ ն կանաչհեղափոխությունները,գյուղատնտեսությանն աջակցող կառույցների

աշխատանքը իրեն ներգրավվում ին մոմից `ռեսուրսներ տարիԿատբնական արեց --

ավելի

շատ

բնական

--

Ցուցանիշները

ԿԽ

հողեր Գյուղատնտեսական ն

որից` վարելահող

ՆԵ գոաի իավորը

Ր 205:

է.

|1447 |

«Է

ոի

բազմամյա

տնկարկներ ոռոգվող հողեր

|

| 1560

|

27 7

Պարարտանյութի օգտագործում 137 1522 խ.ե.ա. Անասնագլխաքանակը: | | | | 1552 | 1781 | 1851 ոչխար ն այծ

մլնտ մլնգլուխ ոշ

:

Տրակտորներիթիվը 1000հա մշակվող հողերի հաշվով Բնակչությունը` գյուղական

գյուղատնտեսական

»

մլրդ մարդ

ԳյուղատնտեսականՀՆԱ (ՍՏֆ) աշխարհի բնակչությանմեկ շնչի հաշվով գյուղական մեկ բնակչի հաշվով »

»

գյուղատնտեսական մեկ

աշխատողի հաշվով

մեկ հագ/պհողերի հաշվով Մեկ շնչի հաշվով տարեկան

սպառվածպարենամթերքները՝ սպիտակուցներ ճարպեր նամթե օ րեկան »

»

գյուղա-

.

հատ

"

դնենարդյունքները:

տնտեսական շրջանառության մեջ, աճում է արտադրական պոտենմցիալը, բնակչությանմեկ շնչի հաշվով պարենի սպառումը, արտադրանքների ու աշխատանքի արտադրողականությունը:Սակայն ԲՃՕ-ի ն արտադրությունն համաշխարհայինբանկի փորձագետներիհաշվարկներով դա անբավարարէ: է Աշխարհը թնակոխում բնակչության մեկ շնչի հաշվով ն սպառման նվազման տնական շրջան: արտադրության պարենամթերքների Աշխարհի բնակչության տարեկան 80-90մլն աճը գերազանցում է աճի տեմպերին: Ռեսուրսների ներգրավման փոքրացող պարենամթերքների հնարավորություններըդժվարեցնում են պարենամթերքների պահանջարկի աճող ծավալների ապահովումը, որը 1950-1985թթ.` 30 ն 1985-1995թթ. 125մլն տոննամիջին տարեկան աճի դիմաց` 2010-2030թթ. միջին տարեկանըկկազմի 9մլն տոննա |107, էջ 23): ընդամենը ՖԱՕ-ի փորձագետներիհաշվարկներով |ճ. Շ. Քյ/ոՅօՑ 'Ոոքօ888 3.ՕԽօտուճ, Խ.-2002) էլ ավելի կխորանա աշխարհի տարածքային ժողովրդագրական Եթե 1960-ական թվականներինաղքատ ն հարուստ երկրներիհաբնեռացումը: կազմում էր 30:1, ապա 2030թ. կլինի` 67:1: Սպասվում է պարերաբերությունը ճայինտարածքայինապահովվածությանանհամաչափությանուժեղացում:

Աղյուսակ 2.1.2.

Համաշխարհայինգյուղատնտեսությանզարգացնման բնութագրիչները

Աորգետինեն

ՀԷ

|

| 2600

ՍՏՏ

184 192

«Է

3/5

ՐՐ

"

|

լ

կգ

կկալ

ՄԷ

-ր-

Բօօժ

26,6

24,4 8,0

Աղյուսակը կազմված է ԲՃՕ, ՏէռետեօԹ| ՝/62-Եօօի, Սուլթց Խտեօոտ. Բօոոտ,2008-ի նյութերով 104)

մլրդ

Տարեկան հացահատիկկգ

արտադրությունը | բանջարեղեն մեկ շնչի հաշվով միս

|

ճոժ

27,4

9,8 |

10,6

|

`

ՃցոօսիաոթՕճոթշռնօտո

օէ իտ

Այսպես` եթե հացահատիկի արտադրությունը վերջին 50 տարում ԱՄՆ-ում ն բնակչության մեկ շնչի հաշվով հասելէ 1100-1280կգի, ԱրնեմտյանԵվրոպայում` երկու անգամ /500կգ-ի/, ապա Աֆրիկայում այն կրճատվելէ 27962-ով/118կգ/: Մինչն 2030թ. բնակչության մեկ շնչի հաշվով հացահատիկի արտադրությունը Չինաստանում կլկրճատվի2 անգամ ն կհասնի 164կգ-ի, Հնդկաստանում` 15965-ով/158կգ), Պակիստանում` 3055-ով /90կգ/, Իրանում3192-ով /140կգ/ ն այլն: Պարենային իրադրության սրումը պայմանավորված է 1980-ական թվակւսններիցսկսած համաշխարհային գյուղատնտեսության զարգացումը

ավելացել է 25-2746-ով

սահմանափակող այնպիսի գործոններով, ինչպիսին են` մշակվող բերրի հողերի նոր հողերի հարկադրյալ կրճատումը, սակավ բերրի գյուղատնտեսականշրջանառության մեջ ներգրավումը,բնակչության մեկ շնչի հաշվով բնական ռեսուրսների /հողի, ոռոգման ջրի/ պաշարների նվազումը,

մշակաբույսերիբերքատվությանն

Հետնապես, մոտ յում` 4329: հեռանկարում, շուկայի տարողությամբ պայմանավորված առանձին պարենամթերքների ներկրումների ներկա ծավալների պահպանմամբհանդերձ (շաքար` 80-100հազ. տ, սուրճի, թեյի, կակաոյի` 10-14հազ. տ, կարագի` 3-4հազ. տ, մսամթերքի 40-50հազ. տ, բուսականյուղի, մարգարինի` 20-23հազ. տ, հացամթերքի` 380-440հազ. տ), ագրարայինքաղաքականությանռազմավարությունըուղղված կլինի դրանց մի մասի (հացահատիկի, մրգերի շաքարի, հրուշակեղենի, կաթնամթերքի, մսամթերքի,ալկոհոլի, ներկրումների օպտիմալացմանը:2008թ սիգարետների) ՀՀ ներմուծել էր 87.9մլն ԱՄՆ դոլարի սիգարետներ,ծխախոտի հումք, 41մլն դոլարի խմիչքներ, 119,7մլն դոլարի շաքար ն հրուշակեղեն` ունենալով դրանց մեծ մասի պահանջմունքները լրիվ բավարարելու հնարավորություն|1, էջ 427431, 7, էջ 67, 71-72: Հետնապես այս գլխում քննարկվող հիմնախնդիրներ ներառում են` պարենայինապահովության տեսությանն հայեցակարգիհիմնահարցերը պարենայինապահովությանձնավորվածկառուցվածքը ն մակարդակը ` պարենայինանվտանգությանչափանիշներն ու պարամետրերը պարենային ազգային անվտանգության մարտավարությունն ու

կենդանիների մթերատվության

բարձրացման հետագա հնարավորություններինվազումը ն այլն: Հարցը չի լուծում նան միջազգայինպարենային օգնությունը: Երկարամյա պարենային օգնություն ստացած երկրներին դա տալիս է սոսկ ժամանակավոր կարգավորում: Նրանք մեղմացնում են պարենային անբավարարությունը,հեշտացնում սովյալներին օգնությունը, նվազեցնում են տարադրամի ծախսը դրանց ներկրումների համար, կառավարությունները մեղմացնում են սովյալ բնակչության ըմբոստություններն ու երկարացնում իշխանավարման ժամկետը: Սակայն, դրանով հանդերձ, լայն առումով, պարենի ներկրումները սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն բարոյական առումով կարող են ունենալ դրական կարճաժամկետն բացասականերկարաժամկետ հետնանքներ ն կախվածություն: Չնայած ՄԱԿ-ի համակարգում ստեղծված մտավոր սեփականության

յԵ կառույցը ԸոԾՈԺ խարու

ՅԱԲ

աշխատանք

տանու

դրանց

Աոա

Ա

0-օգտակարությա

-

-

-

-

ժիԱ լավան

ռազմավարությունը

-

ջազգայնացմա

-

ուղղությամբ, սակայն առաջավորտեխնոլոգիաների փոխանցմանարգելքները սահմանափակումեն դրանց գործադրման մասշտաբները:

Նարին Գոնդի արեանն կազ արանի միայն 11182 օգնությունը դրանց անհրաժեշտությունը ունեցող երկրների սպառվող պարենի ն

նկատմամբչի անցնում 2-395-ից (առանձին երկրներում շատ ավելին է): Զարգացող երկրներից զատ պարենային ապահովությունը վտանգված է նան անցումայինտնտեսություն ունեցող երկրների մեծ մասում: Չուննորների թիվը 18 երկրներում 1987-88թթ. 14մլն-ից 1993-95թթ. հասավ 168 մլն մարդու, կամ դրանց ընդհանուրբնակչության 4-ից 4595-ին: Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայի ԱՊՀ երկրների միկրոֆինանսավորմանկենտրոնի հետազոտողներ Միխալ Մատուլը ն Բ. Միլանովիչը գտնում են, որ այդ երկրների պարենային ն ուղին վիճակի լավացման գլխավոր ձիկրոֆինանսավորումն է ծառայությունները (պարեն աշխատանքիդիմաց) ն աղքատ երկրների համար ծրագրել են կազմակերպականհամակարգեր,որոնց արդյունավետությունը ապացուցել են արտերկրներիկողմից առաջարկվող մի շարք ծրագրեր (ՇՇՃՔ, ՇՇՃՔ/ԲՃ0) նայլն: Սակայն, դրանք համահարթում են սոսկ կարճաժամկետտնտեսական անհամամասնությունները,գլխավորն ազգային ներուժի օգտագործումն է: ՀՀում 4,5:մլն տ շուրջ պարենային ապրանքների ամբողջական առաջարկիցներկրումներըկազմում են 0,7մլն տ կամ 16,196-ը, որն էլ կապված է ներկրումների համար պահանջվող 7614լն դոլար տարադրամի արտահանման, շրջափակման հետնանքով բեռների ստացման մեծ ռիսկերի ն ծախսերի հետ: Ներկրված ապարենամթերքները,կազմելով սպառվածի ֆիզիկական ծավալի միայն 1/5, տնային տնտեսությունների սպառած սննդամթերքի աժեքում 2006-2008թթ. զբաղեցնում էին 33,926, էներգետիկա-

2.2. ն

ն

ՍԱ

ային

ա

դրության Հահովության ներկա

ն

միտումներիգնահատման

սպառողական

Սննդամթերքների արժեքի գնահատմանմեթոդիկան ցուցանիշներիհամակարգը:Սննդի անվտանգության համակարգի բաղադրիչները

Պարենային անվտանգության ն աղքատության գնահատման համար դեռես 2002թ. ՇԾՃՔ-ի (Ծայրահեղ աղքատներինօգնության խորհրդատվական խումբ) ն «Ֆորդ» ֆոնդի ֆինանսականաջակցությամբ,որոնք ֆինանսավորում էին «Մխո ատ» ծրագիրը, «Ոքսսռ» գիտահետազոտականֆիրմայի հետ պայմանագիր կնքվեց իր սպասարկած այցելուների աղքատության ՀՀ համար մակարդակիգնահատման համար: Ըստ այդ կարելի է կատարել հետնյալ ընդհանրացումները . Աղքատությունըլայն տարածվածերնույթ է, ունի նվազման միտում: Աղքատություն առավել տարածված է խոցելի սոցիալական խմբերում,

գնահատումների

-

-

բազմանդամընտանիքներում, զրկված խնամակալությունից

հիվանդների, ծնողազուրկ որբերի (որոնց տարիքը լրանալու կապակցությամբ ազատվել են որբանոցներից), տախստականների շրջանում, բնատնտեսականանբարենպաստպայմաններումգտնվող ն

-

բնակչության մեկ շնչի հաշվով շատ փոքր հողատարածքունեցող գյուղական համայնքներում, ինչպես ն դրանցում հողազուրկ ն անասնազուրկ խոցելի տնտեսություններում|4, 10, 11, 16, 17, 29, 30): Աղքատութան գնահատման միասնական չափանիշ այդպես էլ չառաջարկվեց: Եթե չափանիշ էր ընդունվում բարիքի ն ունեցվածքի առկայությունը ապա պարզվեց, որ դրանցում հաճախ առկա է եկամուտներիբացակայությունը:

Աղքատության գնահատման համար այնքան էլ ընդունելի չհամարվեց ՀՆԱ-ի նկատմամբվարկի պարտքի մնացորդիցուցանիշը ն այլն: Մարդկային բնականոն աճն ու զարգացումը ապահովող սպառման տարբեր մակարդակների գնահատման հարցը մտահոգվել է չատ -

պարենային աջակցության կառավարությունների, զիտնականցերի, կառույցների: իջազգայի հիմնախնդիրըդիտարկվում նրա սոցիալԼ րանային տնտեւական` կողմերի փոխադարձ ներքին կապերի սահմանների մաին ա է

ն

Ս

ր

քստում:

ոզիալ-տնտեսական առումով այն ԿՍերառում է մի կողմից պարենամթերքներիբացարձակ ն հարաբերական անհրաժեշտ ծավալների առկայությունը,բավարարվածության մակարդակը, դրանց պահպանման ն ավելացման համար ազգային ռեսուրսների առկայությունն ու օգտագործումը, պակասորդըլրացնելու համակարգը,մյուս կողմից էլ հասարակության բոլոր անդամների(առանձնապեսսոցիալապեսանպաշտպանխավի) համար պարենի սպառման մատչելիությունը: Մի բան է պարենային պաշարների առկայությունը,մի այլ բան նրա արդարացի բաշխումը: Այսօր թերսնվում են ոչ միայն պարենով անապահով երկրների բնակչությունը, այլե դրանով ապահովված ն բարձր կենսամակարդակունեցող զարգացած երկրների անապահովբնակչությանզգալի մասը: էկոլոգիականկողմը ներառում է գիտատեխնիկական, վարչա-իրավական կարգավորմանմիջոցառումներիմի ամբողջ համակարգ, որը, հանուն ներկան գալիք սերունդների արժանապատիվ գոյատնման, ուղղված է շրջակա միջավայրիէկոհամակարգին կենսաբազմազանության հավասարակշռության պահպանմաննու բնակչության առողջության համար անվնաս, էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքներիարտադրությանը: Մարդկությունըվկա է գենային ինժեներիայի,կլոնացման, արհեստական սննդամթերքներիարտադրության համար սինթետիկ միջոցների օգտագործման չարաշահման տխուր հետնանքների բազմաթիվ փաստերի(Անգլիա՝ կովերիկատաղություն,Չինաստան, ԱՄՆ, Թուրքիա, Ադրբեջան` թռչնի գրիպ, խոզերի աֆրիկական ժանտախո, գրիպ ն այլն): Բնությունից բարիքներ վերցնելու ամեն բարիքներ Կորցնել մի ուտե

մեկնաբանման,պարամետրերի միասնականացման ն տարածքային տարբերակման,այլապես ազգային ժողովրդագրական շատ ցուցանիշներ ն չափանիշներ դառնում են անհամադրելի: Տարածքաշրջաններում էական տարբերություններ է նկատվում ժողովրդագրականպայթյունի, լճացման, անցման, աճման մակարդակների միջն պայթյունը (ծնունդների թվի կտրուկ (Աղյուսակ 2.2.1.): Եթե ժողովրդագրական գերազանցում մահվանը) առավել նկատելի է տնտեսապես անապահով երկրներում, ապա լճացումը բնութագրվում է հասարակությանծերացմամբ ն առկա է զարգացածն միգրացիայի բարձր մակարդակովերկրներում: Աղյուսակ 2.2.1. ՀՀ-ում ն Ադրբեջանում Ժողովրդագրականտեղաշարժերը

բնութագրիչների

..

ՑՏ

Յ

5.

՞3

Աշխատունակբնակչության

»

»

ՀՀ

Ադը -բք

ծնվածների թիվը մահացածների

4.

| Բնակչության աճը 10000 բնակչի հաշվով

Լ

| |

Կենսունակության գործակիցը Աշխատունակներից

զբաղված են արտադրության մեջ

Ժողավրդագրական ծանրաբեռնմանցուցանիշը 100 աշխատողի հաշվով

ՎԵՇԹՅԾՈԿՑԾ

որՇոզծքԾրոնու 0:00-(280836

»

ՀՅՀ Ադր.

մարդ «ե «յ.

|

Կրա .

»

ՀՀ

լյ

դր.

|

|

Ջ զ

Ց «

|

|

|

| | 101 | 127 1153 1175 63 8.0 824

6,1 5,9

6.0

5,7

|-55

|

ա

52.1 | 489 | 491 | 470 ՀԱՅՑՆ ԱՅՅ 125 | 133 | 16,1 13,2

ԵՏ-Ց-Լ-ՅՑ--ԱՑ

|

63.0

|

| 59.4 |

,

ո

Ադր.

Կ

՝

ՀՀ

Ադր.

|

մք

Ադր. ՀՅՀ որ,

թիմը (15-59 Արեան)

Լ

Ադր. ՀՀ

Ընդհանուր բնակչության մեջ զինչ 30 տարեկաններ Ընդհանուր բնակչության մեջ 6ը տարեկանիցբարձր 1000 կնոջ հաշվով

՝

`

-

թիվը

Ադր.

թվաքանակ

:

Ադր.

Իա

Ց

Ջ «

Տ

Յ

ՀՀ

նշիոն բոաաուան 00 Իքի ոլ

'

է տխուր հետնանքներով: անխոհեմ քայլհղի

Համաշխարհայինպարենային հիմնախնդիրը լուծված չէ այսօր, այն առավել նս կսրվի այս հարյուրամյակում, թեն պարենամթերքների արտադրությունը կաճի: Դա կբերի պարենային անապահովության հետագա խորացմանտարածքաշրջանային վտանգավոր զարգացումների: Ուսումնասիրությունները, ՄԱԿ-ի կառույցների Ա լավատեղյակգիտական վկայում են, որ միջին տարբերակովաշխարհիբնակչությունը գնահատումները 2025թ. կկազմի 9,1. 20650թ.` 11,1 Ա 2075թ. 12,2մլրդ մարդ: տարեց-տարի կրճատվում են 1մլրդ բնակչության ավելանալու ժամանակահատվածը: Եքե առաջին միլիարդին հասնելու համար պահանջվեց 1800 տարի (1927ք.), երկրորդիհամար` 107, ապա հինգ ն վեցերորդմիլիարդի համար պահանջվեց 13 ն 12 տարի:Սպառումը սերտորեն կապված է ժողովրդագրական բազմաթիվ հետ (վերարտադրության,ժողովրդագրական ծանրաբեռնման հնարավորությունից զրկվածության համաթիվ ն այլն) ն կարիք ունի նորուլի

`

Ցուզանիյնե ուցանիշները

Կ

|

|

|

|

,

| |

|

56.2 ,

| | |

|

ՀԻ

56,1

|

|

|

|

|

|

ա:ՕոԹՅԿ 20007 , 20057., 20087,

ՀՀ

վիճ. տարեգրքեր

Վերարտադրությանկտրուկ վատացմանհետնանքովկրճատվում է բնակության թվաքանակը: Ժողովրդագրական ծերացումը առկա է, երբ շնակչությանթվակազմի մեջ աճում են մեծահասակներին հասակավորների տեսակարար կշիռները: Գնահատման առավել տարածված սանդղակների ձամաձայն ծեր են համարվում60տ բարձր բնակչության 1296-ից բարձր կշիռ ունեցողերկրները:43-ում 2000-2005թթ. այն 8.7-ից հասելէ 13,296-ի |1, 2009թ., 9 27: ժողովրդագրական ծանրաբեռնման գործակիցը էապես փոփոխում է սպառման կառուցվածքը (արտադրող-սպառող փոխհարաբերությունը): Խնամարկյալների դերում կարող են հանդես գալ ոչ միայն երեխաները, ծերերը,այլն աշխատունակները,իր սոցիալ քաղաքական հետնանքներով: Բերված տվյալներից երնում է, որ այդ ցուցանիշն ունի ոչ ազգանպաստ --

միտում:

Ժողովրդագրական ցուցանիշների վերլուծությունը -փաստում է, որ խնդիրը պետք է դիտվի ոչ միայն երկրի ներսում` արտադրող-սպառող փոխհարաբերությունների, ժողովրդագրական ծանրաբեռման, բնակչության կյանքի որակի, վերարտադրության հնարավորությունների, ընտանիքի կենսացիկլի, արտագաղթի, ընտանիքի կայունության ն զբաղվածության մակարդակով, այլե տարածքաշրջանային ազգային անվտանգության ռազմավարությանհեռանկարի իմաստով: Բնակչության90-ական թվականներիաճման մակարդակի պահպանման ն արտագաղթի բացակայության պարագայում ՀՀ բնակչությունը 2010թ. կկազմեր 4,8մլնմարդ, ներկա 3,2-ի դիմաց: Արտագաղթըոչ միայն վտանգում է ընտանիքը, այլն դարեր շարունակ երազածն պատմականդիպվածովընձեռնվածմեր անկախությունը:Այսօր հայ ժողովուրդը հայրենիքը լքում է ոչ ուծացման, ոչ էթնիկական, այլ սոցիալտնտեսականդրդապատճառներով: Մենք հակված չենք բերված հաշվարկներով բացահայտված վիճակի մեղքը ամբողջովին վերագրելու պարենային հիմնախնդրին, սակայն, այն մեծ չափերով դարձյալ պայմանավորված է «որտեղ հաց, էնտեղ կաց» հայ ժողովրդիճակատին խարանվածդառն իրողությամբ: Բնակչության վերարտադրության ցուցանիշների շարժի միտումների պահպանումըհղի է լուրջ տագնապով:ՀՀ գտնվում է աշխարհաքաղաքական բարդ հանգուցակետում: Ուստի ժողովրդագրական գործոնները չի կարելի դիտարկել Անդրկովկասյան տարածաշրջանային գործընթացից մեկուսի: Մինչդեռհամադրումըմեր օգտին չէ (Աղյուսակ 2.1.1.): Բնակչության բնական շարժի ցուցանիշների համադրումը ցույց է տալիս, որ ժողովրդագրական հիմնական ցուցանիշներն ունեն ինտենսիվ ն վտանգավորնվազման միտում: Ծնվածների ընդհանուր թիվը 1986-1988թ՝ 76,6 2008թ. իջավ 41, իսկ բնական աճը` 24,1-ից 4,1հազար մարդու |1, էջ 33, 520551: Միտումը շարունակվում է: Տվյալները փաստում են բնակչության ծերացման նե ընտանիք աննպաստ կենսացիկլի իրողությունը, իսկ կենսացիկլի նման փոփոխությունը հղի է ազգային ն ՛պարենային

անվտանգության լուրջ սպառնալիքներով:

Ծնելիությունը 3106-ով զիջում ն մահացությունը` 2976-ովգերազանցում է Ադրբեջանին:Պատահական չէ մինչն 30 ն 60 տարեկանից բարձր բնակչության աննպաստ շարժը: Միջազգային չափանիշներով ընդունված նորմերովհայ ժողովուրդը անցելէ 1206 ընդունված ազգային ծերացման նիշը: Քայքայվում է 5 ն ավանդական ընտանիքը: Եթե մինչն 1980-ական թվականները ավելի անդամով ընտանիքները կազմում էին բոլոր ընտանիքների (609հազ.) 50,696, ապա

2008թ.` 35,196: խնդիր Լուրջ

մնում է ծնելիության նվազման ն մահացության ցուցանիշների համադրումը: 1000 շնչի հաշվով մահացությունը 1960-1970թթ. 5-696-ի դիմաց 2008թ. կազմեց 8,796 ն մոտեցավ 1958-59թ. մակարդակին: Առավել վտանգավորէ տարիքային կառուցվածքային տեղաշարժերը: Մինչն 4 տարեկանների շրջանում մահացությունը 11-ից հասել է 14,9-15,256, որը է վերարտադրության գործընթացը, խաթարում վատթարացնում ժողովրդագրականկառույցվածքը, թեն 2000-2008թ. նկատվումԷ դրական տեղաշարժեր: Առավել խոցելի է առաջացած տարիքի բնակչությունը: 65-69տ հասակային կազմում մահացությունը 20,5-ից հասել է 38,1, իսկ 70 ն ավելի տարիքինը`48,6-ից 81,946: Ծնելիությունը առավել վտանգավոր չափեր է ընդունում արտաքին է համեմատության համատեքստում:Նույն պատկերն ն բնական մահացածների աճի առումով, (աղյուսակ 2.2.1.) պատահականչէ, որ բնական աճը եռակի է բնակչության վտանգավոր գերազանցում է ՊՀՀին: Դա տանում կառուցվածքային տեղաշարժերի: Ադրբեջանի նկատմամբ զգացվում է բնակչության առավել ինտենսիվ ծերացման գործընթաց, որը լրջորեն ծանրաբեռնմանհնարավորությունները: վտանգում է ժողովրդագրական Ոչ պակաս կարնորություն են ոչ պարենային աղքատության սոցիալժողովրդագրականբնութագրիչները:Չարորակ ուռուցքով մահացածների թիվը 8166-ով ՀՀ գերազանցումէ Ադրբեջանին:Արտադրությանմեջ համեմատական ցածր զբաղվածությունըխիստ մեծացրել է ժողովրդագրականծանրաբեռնման ցուցանիշը (1. աշխատողին` 2), որն էլ թոշակների ն նպաստների խղճուկ մակարդակով էլ ավելի բարդացնում է իրադրությունը:Սա ազգային անվտանգության ապահովման ռազմավարության լուրջ խնդիր է: Այստեղ կան նան պարենային անվտանգությունից զատ այլ խնդիրներ, դա միգրացիայի օրըստօրե վատթարացող կառուցվածքն է, բարձր ծնելիության հակվածությամբ աղքատ ն շատ աղքատ խավի թվակազմիփոքրացումը, տնտեսապես ապահովված դեցիլային ն քվանտային խմբերում` ցածր է վերարտադրությանհակվածությունըն այլն: 1990-2008թ հանրապետությունից մեկնողների մեջ մինչն 50 տարեկանների տեսակարար կշիռը 71.1-ից երբ եկողներինը` 83,6-ից իջել 7692-ի: այն դեպքում, բարձրացել 77-8096-ի է է Մինչն 50 տարեկան հասակի էմիգրանտներիՀայաստանիցմեկնելու դրդաէ պարզում ուսումնասիրությունը պատճառների որ բավարար կենսամակարդակի ապահովման համար վաստակելու անհնարինության

են 18,746, միայն պատճառով ՊՀՀ-ից հեռանում աշխատատեղե շուրջ 4675: Առավել վտանգավոր ընկնում բացակայությանը բաժին է մեկնածների ընտանիքի է 90-ական թվականներին վաստակի կենսացիկլի վարքը: Մինչն

տարիքի մեկնողների 78.6». այսօր ընտանիքի վերամիավորվելու խնդիր ունեն, որն ամեռավտանգավորն է ու անդառնալին: Սոցիալականանհրապույրպատկերը տնտեսական հիմք ունի: Եթե 33-ում գնալով իջնում ն կազմում է ընդամենը աշխատանքիմեջ ներգրավվածությունը շուրջ 74,926: Պատահականչէ. որ 100 աշխատողի 56,196, ապա Ադրբեջանում` հաշվով կախվածությունը290 է. Ադրբեջանի197-ի դիմաց: է. որ պարենային ապահովման գիտական Ասվածից հետնում գնահատման հարցերը ավելին են սոսկ կառուցվածքի մակարդակի, հասարակության լինելուց: Գիտելիքահենք հիմնախնդիր պարենային են որպես ձնավորման ՄԱԿ-ի մոդելումայս գործոնները գնահատվում ն հեռանկարայնության զարգացման հասարակության առաջընջացի առաջնայինբաղւսդրիչներ|85.էջ 176-179): որոշվում են ազգային ն միջազգային իրավասու Սնման ստանդարտները կողմից, այդ թվում ՄԱԿ-ի պարենի ն ն հեղինակավորկազմակերպությունների (ՒՃՕ) ն Առողջապահության միջազկազմակերպության գյուղատնտեսության սննդի դեֆիցիտ ունեցող եկամտաբերությամբ գային կազմակերպության, ն գիտական հիմնարկների, այդ թվում երկրների (Լ/ԲՔՇ) կառավարությունների

ցածր

ն նախարարության առողջապահության

ՀՀ

գիտական

կազմակերպությունների,ՄԱԿ-ի առողջապահության համաշխարհային ն ն կազմակերպության(ԷՕ) կողմից այլն: Ժամանակի տարածության մեջ կառուցվածքը, բազմաթիվ գործոնների նորմանները, սպառման այդ

ազդեցության տակ, փոփոխվում սննդի օրաբաժնիկալորիականությունը Միջին կազճությանտղամարդու կալորիայից ցածր դեռես 1953թ. ԱՄՆ-ում սահմանվեց 2700կկալ: ն էր իսկ քաղցի թերսնմանսահմանագիծ, սպառման մակարդակըդիտվում են:

1520-ից ցածրը` սովյալ մակարդակ: ընդհանուր մակարդակը, որը պետք է Հասուն մարդու էներգածախսի որոշակի ժամանակահատվածի բավարարի նորմալ կենսագործունեություն (ԷՕ, Պ/Օէ|) որոշում են հետնյալ բանաձնիհիման համար, ՄԱԿ-ի կառույցները

վրա՝ Չո

-

Հ

-

Յո"

"Ռշ

8,,

օրգանիզմի ընդհանուր էներգածախսնէ միավոր ժամանակահատվածում ջոուլներով, կկալորիայով,կամ 1կգ-ի էներգածախսիգործակիցն է, կկալ-ով, կամ մարմնազանգվածի

ջոուլներով

ԱԱ

Աա

ահատ

պարբերաբարճշգրտվում Այն ներկայումս հաշվարկայինցուցանիշը Ն. մինչն 1990թ. ըմդունված գործակցի դիմաց 40գրամ սպիտակուցի պարագայում կալորիայի օգտագործման սննդատարրերի դիետիկ այլ միջիննորման ընդունվումէ 2500կկալորիա: օրական սպառման 1 ժամում Միջին տարիքի մարդը 1կգ քաշի վրա հանգիստ վիճակում նս 1-1,3կկալ: համար պահպանելու է ծախսում մեկ, աշխատունակությունը օրական ծախսում են 2500-3300, կանայք` 2500Միջին հաշվով տղամարդիկ

է

-

է:

50 է

երեխաները, կախված տարիքից` 800-2800կկալորիա: Աշխարհիվրա շուրջ 4մլրդ էջ 189): էներգասպառմանմակարդակից կախված առանձնացվումէ կենսագործունեության երեք մակարդակ. Օպտիմալ` 2500-3500կկալ մեկ օրում, որով ապահովված է աշխարհի 1.9 մլրդ բնակչությունը (ներառյալ աղքատ շուրջ երկրների հարուստները)

3000,

մարդ |104,

կալորիայիլրացուցիչ պահանջ ունեն

(28,396) Զբավարարված`օրական

1500-2500` 3,2մլրդ (44,796) Վտանգավոր` 1500կկալ պակաս` 1,4մլրդ (20,892) Օրական էներգասպառումը 1000կկալ-ից ցածր լինելու դեպքում կյանքի տնողությունը կրճատվում է 50"6-ով: Վամաձայնայդ չափանիշներիտարբերում են բավարարվածությաննես երեք մակարակներ` Բավարարված(հարուստ, բարեկեցիկ)` 10096 -`

Զբավարարված5̀0-9996

Վտանգավոր`5096-ից ցածր ՖԱՕ-ի տվյալներով աշխարհի բնակչության մեկ շնչի օրեկան սպառած սննդամթերքի էներգետիկան 1979-81թ 2550կկալ-ից 2001-2005թթ.հասավ 2800կկալ-ի: 3000 կկալ-ից բարձր մակարդակ էին ապահովում աշխարհի 54 երկրներ (ԱՄՆ 3770, Բելգիա, Հունաստան, Իռլանդիա, Անգլիա, Ֆրանսիա Իզրայել. Գերմանիա, Կանադա` 3400-3700): տարածաշրջանային առումով` Թուրքիա` 3340, Իրան` 3090, Ռուսաստան, Ուկրաինա 3030-3080, Ադրբեջան՝ 2620, Վրաստան 2520 ն ՀՀ` 2267կկալ |104. էջ 189-192: ՀետնապեսՀՀ-ի համար տարածաշրջանայինառումով անապահովություննավելի զգալի են: Սննդամթերքների կալորիականություն, Օ-ն սննդի օրաբաժնի էներգետիկան դեռես բավարար ապացույց չէ նրանց լիարժեքությանե վերաբերյալ: Այստեղ կարնորվում են նան սպիտահավասարակշռվածության կուցներով, ածխաջրերով, ճարպերով ն կենսաբանական ակտիվնյութերով (վիտամիններով, անփոխարինելի ամինաթթուներով, ճարպաթթուներով հանքային աղերով Ն այլն) հավասարակշռվածությունը: Առավել այն սննդամթերքները, որոնցում որոշակի սննդային արժեք ունեն հարաբերակցությանմեջ են սպիտակուցները, ճարպերը, ածխաջրերը ն կենսաբանականակտիվ նյութերը: Այսպիսինեն ձուն, խավիարը,ձկան ն մսի մկանային հյուսվածքները, կաթնամթերքները:Դրան հակառակմի շարք մթերքներ ունեն սննդային ավելի ցածր արժեքներ, քանի որ նրանցումչկան օրգանիզմի համար անհրաժեշտ սննդանյութերի լրիվ բաղադրատարր Օրինակ շաքարի, մաթի, օսլայի մեջ պարունակվում են միայն ածխաջրեր, կենդանականճարպերում` միայն ճարպերն այլն: Սպիտակուցներըօրգանիզմի կառուցվածքումն կենսագործունեության բնական օրգանական

բարձր

են զուների մեջ դեր կարնոր Սուն ախար նյութերի որոն 305: թոջերի Սարաիրչոր մ կանների աղի րի աղի,իրք օրգանիզմի ենե հն ացիայի 6:ըր աիտապուցներ տիկակա -ի մոլեկուլումհատուկ իածկագրով (գենետիկական մորիՖոր կրողբջջի կոդ) սպիտակուցների գրանցվում Դրանք ներվային, մկանային, սինթեզի տեղեկատվությունը: գյխուղեղի,վերաբերյալ մկանային հյուսվածքների շինանյութերն են, ջերմայինէներգիայի րի,

ի

շ

4552.

:

է

բոլոր

ԽեԵւծոտ, խ, 2001, օ., 174: 40): |(677Շ Ե., Քտ/Յոտօ Շօ Շճօքօօւեւօ Մարդու օրգանիզմում 1գրամ սպիտակուցը օքսիդանալով առաջացնում է 4,Ղկկալ էներգիա: Մարդու օրգանիզմին օրեկան անհրաժեշտ է 100-165գ սպիտակուց: Սննդամթերքում որքան բարձր է սպիտակուցների պարունակությունը, այնքան բարձր են դրանց որակը: Սպիտակուցների անբավարարությունից առաջանում է սպիտակուցային քաղց: Պարենային ապրանքների որակի գնահատման ընդհանուր սկզբունքների ն մեթոդների, քանակական գնահատման հարցերի մշակմամբ զբաղվում է գիտության մի ճյուղ, որը կոչվում է կվալիմետրիա(կազմված է լատիներեն զսօնեՁՏ քանակ ն հունարեն Ոտ6ե՛ճօ չափել բառերից): Որակը արտադրանքի հատկություններիամբողջությունն է, որով պայմանավորվում է նրա պիտանիությունը իր նշանակմանը համապատասխան բավարարելու որոշակի պահանջմունքներ: Դրանք պարենային ապրանքների նկատմամբ կիրառելի այնպիսի արժեքներ են, որոնք հնարավորություն են տալիս այդ ապրանքներն օգտագործել որպես սննդամթերք: Սննդամթերքներն ունեն որոշակի սննդային արժեքներ ն համային հատկություններ: Սննդային արժեք ասելով հասկացվում են դրանց կենսաբանական ն ֆիզիոլոգիական արժեքները, էներգետիկ հատկությունը, մարսելիությունը ն

աղբյուրը

-

-

անվնասակարությունը:

Մթերքների կենսաբանականարժեք (լիարժեքություն) ասելով հասկացվում են մթերքներում անփոխարինելի ամինաթթուների, ճարպաթթուների, լիպիդների, բազմաֆենոլային միացությունների, վիտամինների հավասարակշռված պարունակությունը: Դա դրսնորվում է մարդկանց մարսողական, ներվային, սիրտ-անոթային ն ուրիշ համակարգերի, ինչպես նան ինֆեկցիոն հիվանդությունների նկատմամբօրգանիզմի դիմադրողականությանապահովման ձնով: Մթերքների էներգետիկունակությունը կախված է մթերքների մեջ պարունակած ճարպերի, ածխաջրերի, սպիտակուցների քանակական պարունակությունից ն դրանց մարսելիությունից: Սննդային մարսելիությունը բնութագրում է օրգանիզմի կողմից դրանց յուրացման աստիճանը: Օրինակ սպիտակուցների միջին մարսելիությունը 84,596 է: Այն միանշանակ չէ Ա կախված է համից, հոտից, արտաքին տեսքից ն

այլ գործոններից:

Սննդամթերքների պատրաստման, վերամշակման ն պահպանության ընթացքում նրանց առանձին բաղադրատարրեր փոխակերպվում են, որը ներկայումս հաշվի չի առնվում պարենամթերքներիհաշվեկշիռները կազմելու ժամանակ: Այսպես օրինակ սննդամթերքների վերամշակման ն պահպանության ժամանակ ջուրը ազատ վիճակից կարող է անցնել կապված վիճակի ն ընդհակառակը,որի հետնանքով փոխվում են ապրանքների հատկությունները: Օրինակ հաց թխելու, կարտոֆիլ եփելու, մարմելդ, պաստեդ ն դոնդողներ արտադրելու ժամանակ ազատ ջրի մի մասը վերածվում է սպիտակուցների կոլոիդ մասնիկների, օսլայի ն ուրիշ նյութերի հետ կապված ադսորբցված վիճակի, մրգերի, հատապտուղների, բանջարեղենների հյութերում ելանյութի համեմատ փոխվում են ջրի կապվածության ձները: Հացի հնեցման, սառեցված

մրգի, մսի հալեցման, մարմելադի խոնավացման, դոնդողի ծերացման Ժամանակ նկատվում է կապված ջրի մասնակի անցում չկապված ջրին այլն: Հիգրոսկոպության հետնանքով շատ արտադրանքներ ավելացնում կամ կորցնում են նախնական քաշը: Կլանվող ն կորսվող ջրի քանակությունը ուղղակի կախվածության մեջ է շրջակա միջակայքից (օդի խոնավությունից, ջերմաստիճանից,ճնշումից, մթերքների կենսաքիմիականհատկություններից, մակերեսի վիճակից, փաթեթավորման ն պահպանության եղանակներից ն այլն): Հետնապես կարգավորելով այդ միջավայրը մարդը կշեռքի նժարին պարենամթերքների քանակից ե որակից առաջացած դնում է նան բավարարվածություննու ծախսերը, անհարկի կորուստները, սննդամթերքում ջրի փոխակերպմանհարցերը: Մթերքներում ընթացող կենսաքիմիական փոփոխություններն էապես կապված են նրանցում ընթացող գործընթացներըծրագրավորելուն կառավարելու հետ: Կլոր տարին շատ արտադրանքներով(մրգեր, բանջարեղեն, կաթնամթերք, մսամթերք) բնակչության պահանջմունքներիբավարարումը կապված է վիթխարի կապիտալ ներդրումներին ընթացիկ ծախսերի հետ: Հետնապես սա սոսկ տեխնիկա-տեխնոլոգիականխնդիր չէ: Դա է հաստատում ԱՄՆում թարմ բանջարեղենով, մրգերով կլոր տարին բնակչության պահանջմունքների բավարարմանփորձը: Պահպանման, փաթեթավորման, մատակարարման, տեղեկատվականգերժամանակակից տելեմարկետըհնարավորությունէ

ընձեռնում ունենալ ֆերմեր պահպանման վերամշակման փաթեթավորման ն սպառողին հասցնելու արագ արձագանքմանարդյունավետ համակարգ: ԱՄՆ Կալիֆորնիայի նահանգում պտուղ-բանջարեղենի պահպանման խոշորագույն "Օ.Խ Քոօժսօօ" ֆիրմայում 1998թ. մեր ուսումճնասիրությունները ցույց տվեցին, որ առնտրի ոլորտում երբեք թարմ բանջարեղենի կամ մրգերի պակաս չի զգացվում, սպառողի պահանջը բավարարվում է ամենաուշը երեք ժամվա ընթացքում: Մարդու ն կենդանիների օրգանիզմում ն սննդի մեջ կարնոր տեղ են զբաղեցնում հանքային աղերը: Դրանք բարձր մոլեկուլյար օրգանական նյութերի բաղադրատարր հանդիսացող օրգանական ն հանքային թթուների ձնով հանդես եկող աղեր են: Օրգանիզմում ն սննդանյութերում դրանց անբավարարությունըն ավելցուկները մի կողմից խանգարում են օրգանիզմի են սննդամթերքների կողմից սննդանյութերի յուրացվելիությանը, տանում անհարկի գերնորմատիվային ծախսին, մյուս կողմից էլ վնասում են մարդկանց ն կենդանիների առողջությանը: Օրինակ մթերքը դառնում է թունավոր, եթե 1կգ-ի մեջ պարունակում է պղինձ 0,03, ցինկ 0,4, կապար 0,3, մկնդեղ 0,01գրամ: Մարդկայինօրգանիզմին օրական անհրաժեշտ է 20-30գ հանքային աղեր: Սննդամթերքում հանքային նյութերի (մոխրի) պարունակությունը բարձր չէ: Սննդամթերքի մեջ ունեցած պարունակությունից կախված դրանք բաժանվում են մակրո, միկրո ն ուլտրա մակրոտարրերի: Մակրոտարրերիցեն ԽՃ, ի, Ք, Շճ, Մց, ՇՏ,Բնայլն: Օրգանիզմի կողմից սրանց յուրացվելիությունը Ա սննդամթերքների յուրացվելիության վրա ներգործությունը իրեն հերթին պայմանավորված են բազմաթիվ այլ հանգամանքներով, անգամ օրգանիզմում ջրի պարունակու-

-

-

ֆունկցիոնալվիճակով,արտաքինմիջավայրիազդեցությամբայլն: Օրինակ ՇՔ-ն ավելի լավ է յուրացվում վիտամին Օ-ի առկայությամբ, հետ առաջացնում է չլուծվող աղեր, թրթնջուկի առկայությունը, որը Շճ-ի ն այլն: Տարբեր է պարենամթերքների յուրացումը ընդհակառակըվատացնում ն ապահովվածությունը պարունակու-թյունը մակրոտարրերի Միկրոտարրերիցեն բարիումը, բրոմը, յոդը, կոբալտը. մարգանեզը, թորիումը, ռադիումը ե պղինձը, մոլիբդենը, մկնդեղը, կապարը. ցինկը. ֆտորը, ն

է

այլ:

են ռադիակտիվ ուրանը, թորիումը: Դրանք Ուլտրամիկրոտարրերից Ա են

սննդամթերթի մեջ

շատ

չնչին

են

միկրոգրամներով: հարուստ

ն

արտահայտվում

միլիգրամներով

պարենային անվտանգության ընտանիքի մակարդակների առումով այդ ցուցանիշները միանշանակլիարժեք չեն: գնահատումներին, ապա Միջազգային ն ներազգային մակարդակներիպարենային ապահովության

այնպիսի մեթոդական բնութագրման համար առավել ընդունելի են որոնց հիմքում ընկած են հասարակության սեռահասակային, սոցիալական բոլոր խմբերի պարենային ապահովվածությունն ու պարենի նորմայի մատչելիությունը գիտականորեն հիմնավորված սպառման շրջանակներում,միջազգային առետրի Հեկշեր-Օհլինյան օրենքի հիման վրա: ՀՀ մարզերի, ենթաշրջանների, գյուղական համայնքների, քաղաքների պարենայինանվտանգությանգնահատմանհամար անհրաժեշտ են`

մոտեցումները,

Գնահատել այն արտադրանքների անվանացանկը, որոնք առավել բնութագրում են բնակչության հիմնական խմբերի սննդի օրաբաժնի կառուցվածքը: Սննդակազմի կառուցվածքում արտադրանքները պետք է բավարար վարկանիշ, չլինեն փոխարինելի, արտադրանքների պետք լինի նվազագույն, ընդ որում դրանք պետք է ապահովեն քանակները պահանջի ավելի քան 8096: ՀՀ-ում այդպիսի արտադրանքների Կարտոֆիլ. Բանջարեղեն ն 1.

են բանջարեղենները, մրգերը, հյութերը: Միկրոտարրերով մեծ տոկոս են կազմում ձվի համեմատաբար ցինկը Կոբալտը. պղինձը, մեջ: դեղնուցի, լյարդի, մսի, ձկան, կարտոֆիլի,բազուկի, գազարի

2.3.

ստույգ

ունենանէ կալորիայի նհատա հացամթերքներ, Շաքար: Բուսական Միս մսի ւին տուղ խար վերահաշվարկած երր եր, բնակչության սպառմանկառուցվածԼն ը սակարա 1 Երու քում ապրանքատեսակների ռեսուրսներով նեցոլ տ կու Ցո Խեան հաշվելշռով) |4, (արտադրութ Քար Աք էընկն աաաոության ին Այս էջ 51 Սրանց էներգետիկայի նուն սպառված Ա այունն ցուցանիշները միայն ընդհանուր իթ

չափանիշներնու բնութագրիչները Պարենայինապահովության

հիմնականումբնութագրվում է երկու ցուՊարենային անվտանգության ամբարված հացահատիկիպաշարով բերքը տարվա գանիշներովմինչ հաջորդ են այն երկրները, անբավարարէ: Ըստ որի առավել անվտանգ համարվում են 1796-ի պահանջի տարեկան գտնվում որտեղ պահուստի պաշարները պաշար): ամսվա (երկու շրջանակներում պաշարներըՀՀ-ում Այս նորմատիվիցելնելով փոխանցիկպահուստային հաշվով ըստ բնակչության պարենային հացահատիկի գծով 1մլն ձնավորված 21, է փաստացի ըստ կազմի կենսաբանականնորմայի պետք հաշվով` շուրջ 90հազ. տ. մարդու հետնապես3,34մլն տ, պահանջի` 28հազ. են: Ներառյալ սերմացուի մինչդեռ իրականպաշարներըշատ ավելի պակաս (180հազ. տ), ալկոհոլային խմիչքների, (60 հազ. տ), կերի հացահատիկի (30հազ. տ) պաշարները հացահատիկի արտադրությունների հրուշակեղենի է շուրջ 850 հազ. տ կամ մեկ շնչի հաշվով կազմի համախառնպահանջը պետք 1տ դիմաց), մինչդեռ միջին տարեկան ընդունված շուրջ 265կգ (նախկինում կազմել է շուրջ 429հազ. տ (անց 2005-2008թ. արտադրությունը փաստացի էր անգամ կամ 1 շնչի հաշվով 132կգ, որը եռակի ցածր 2006թ) ՀՀ ազգային պարենային 355կգ): համաշխարհայինմիջինից (2003-2008թ. կազմել են հաշվեկշռում պարենայինհացահատիկիտարեկան պաշարները 40-44475, առավել աստիճանը` տ, ինքնաբավարարության 630-675իազ. բերքի համախառն Ցորենի տատանումները: վտանգավորեն արտադրության 292 ն 146հազ. տատանվելով է տ, հազ. միջինը 2004-2008թթ. կազմել տոննայի (1 շմչին 90 ն 45կգ) շրջանակներում: ն մեկ Սակայն, ԲՃՕ-ի կողմից առաջարկվողհացահատիկիպաշարների մեթոդապես ցուցանիշները գնահատման շնչի հաշվով արտադրության միջպետական ընդունելի են միայն համաշխարհային, սուբռեգիոնալ. համար: Ինչ բնութագրելու ապահովությունը մակարդակներիպարենային

մեծ

շատ

ն

յուղ,

մսամթե

սալդո

2009.

ը

ով՝

հանրապետական մակարդակնե

96-9846:

են

ա

անն

մայա 12100 Ս: իննամ, երերի, Առանձին

կենսաբանական տարբեր

նորմաների դիրքով (2800 2. Որոշել հիմնա ար մե տրերը, որոնք ներառում են դամթերքների գծով սպառման ազգային կենսաբանական -

Շորմաները

-

-

`

`

սպառման մակարդակները ատացի ընդունված 2412կ.կ-օր մակարդակը երնե տությունում մ թերքների սպառման

ինդեքսները (1), որը որոշվում է սպառման կենսաբանական նԿորմային (տ՞ց) (տո

ծավալները հաաացի միջոցով արաբերելու

յ. -

հրա

ղ..

Թ

յ

ո

տ

ինդեքսներիմիագումարով ներկայացվող սպառման ինտեգրալ

դոքսը

ե

-

9-7,

Նեռկրման ր

Ն(արտահանման)ր ինտեգրալինդեքսը (ժ-)

որոշվում

է

որպես

ե արտադրությանինդեքսների(Մ7չարտադրության) արտադրանքների

սպառմւսնինդեքսների(Մչ. սպառման)տարբերություն

իսկ ոչ հաշվեկշռված սննդի օրաբաժնում, որը տիպիկ է ՀՀ-ում կարտոֆիլ), էներգետիկ հաշվեկշռվածության ինդեքսը մեծ արժեքների ինդեքսից, այսինքն`

/

մ -մժչ(արտ) --մ չ սպառում) լ

էներգետիկ արժեքների ինտեգրալ ինդեքսը (7 սպառմանինդեքսների ն նրանց էներգետիկ սպառվածարտադրանքների արժեքներիինդեքսներիարտադրյալ (9) ) դիտարկվումէ իբրն

:

ՄՀՀ-- (մապառ) 29)|

"`

է որպես Պարենային(սննդային) արժեքներիինտեգրալ ինդեքս` որոշվում սպառման ինդեքսներին նրանցում սննդատարրերի(սպիտակուցների,

պարունակության

ճարպերի, ածխաջրերի) տեսակարար միագումար արտադրանքների լ

(ԱՒՄԾ)| օ- (Սապառում)

յա5-

՛

Որտեղ` Ա, Ս,

Ճ

-

պարունակությունն պարենամթերքների

գործակիցը (69): Սննդի օրաբաժնի կալորիայի անբավարարության է աշխաջրերի, սպիտակուցների. հաշվարկվում Համանման ձնով

գործակիցները: ճարպերի անբավարարության Ե ) «1-7 -

ն պարենայի դիտարկել է

:

էներգետիկ անվտանգությանինդեքսը

ե

պարենային արժեքների

ինդեքսներիմիգումարը (ժ չ-):

Հ

-

իլ «բյ Չ լ

-

վիտամիններովհավասարակշռվածությ

Կենսաբանական ն տնտեսական մատչելիությունը ոչ միայն միջին անհատի,դեցիլային ն քվանտիլային խմբերի, այլն առանձին արեալների, տարածաշրջանների,սոցիալականխմբերի առումուլ: ՎՀ պարենայինանվտանգությանհամակարգըներառում է՝ Ագրոպարենային համակարգի ռեսուրսաապահովվածությունը ն դրանց օգտագործման սահմանային հնարավորությունները ԱԱՀ զարգացման մակարդակը, միտումները ն ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիան Ներմուծումները,ապրանքափոխանակությունը ն օպերատիվ մարտավարական Պարենային ռազմավաական պաշարներըն ամբողջ պարենային համալիրի կայունությունը Պարենային ինքնապահովվածությունըգլխավորապես վերաբերվում է այն արտադրանքներին,որոնք հետնյալ ցուցանիշներով դիտվում են որպես հիմնական(բազային)` ն Սննդային։ Փրաբաժնում (ֆիզիկական ծավալում էներգետիկ հաշվեկշռում) ունեն զգալի տեսակարարկշիռ Բավականինբարձր փոխադրունակություն

Յ

-

ապահովումը:

-.

ս

լ

հանքային աղերով,

-

է ասել` որպես Այսպիսով. ընդհանրացնելովկարելի է կարելի ցուցանիշ ընդհանրացնող անվտանգության ներառում որը (1), անվտանգությանինդեքսը կենսագործունեության

Այսպիսով, «երկրի պարենային անվտանգության» հասկացության բովանդակությանառումով նրա ապահովմանչափանիշ են հանդիսանում. 1. Կենսաբանական պահանջմունքների շրջանակներում սննդային օրաբաժնի էներգետիկականլիարժեքության ապահովումը ոչ միայն նրա ամբողջականպահանջարկի, այլն բոլոր բաղադրատարրերիառումով: 2. Լիարժեք սնունդը բացի էներգետիկականարժեքավորումից, կարնորվում է նան կենսաբանականնորմերի պահանջներին համապատասխաննրա մյուս տարրերով` սպիտակուցներով, ածխաջրերով, ՝Ճճարպերով,

-

տեսակարար ածխաջրերի,ճարպերի,սպիտակուցների մեջ է

ն

(շատ հաց ն է սննդային

.Պ -

-

պարենային առանձին տարածությունների կ է համարվում, երբ 1: » 0,8. գնահատելիսբավարարված անվտանգությունը Պետության լը

Ջ

ծայրահեղ անբավարարյ: ՀՕ5: ս ինտեգրալ Հաշվեկշռված սննդի պարագայումպարենային էներգետիկ են, այսինքն ինդեքսներըգրեթե հավասար

0,8-0,5 անբավարար`

ն

յ

,

ՈՐՊԵՍ

3. ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՂՔԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

Պարենայինանվտանգությանգնահատմանմեթոդիկայի սխեմա

առաջացումն ըսդհանուր գործակիցներՍոցիալ-տնտեսականտեղաշարժերը,աղքատության միտումները

՞

Խբերն ըստ

3.1.

«

արձքավորման

ու

5. 8 Ց

»

Կ «- Աթ րանիների Տ Յ Ցածրարժեք Բարձրաժեք Ճ` (անփոխտիՄատչելիության ,

,

ր) ցուցանիշ

|

ապր ընդհանուր

նելի լ

գործակից

Լ------զ

Սեվական Ներկրում արտադություն

Սննդի րժեքների խնոՆիրոք ժավարարվածությունը ի

Մ -

Ժ

`

Հ

--

Տ Հ

փ :

6:

Է

Տ

Յ.

Խ-|

-

-ֆ|

Գ Յ Յ

--Շ

(ԲԷ

Արտադրության

ինդեքս րոտեգրալ գրալ

ինդսք

հրեց

Սպառման Մ

ինտեգրալ Ր

էներգետիկ

արժեքների ինտեգրալ

ինդեքս

Տ.

Յ Ց

հնարավորություն Ռետտսներիմիջտարածքայինվերաբաշխման Պառստային պաշարներիստեղծման համար երկարատն պահունակու-

թյանյուցանիշներ հատկություններ էկո"գիական հատկություններ (կենսաբանական,էներգերտիկական, Անպանգության ն այլն: քիմական)

Է`

-`

Բե՛վածսխեմայից երնում է, որ պարենայինանվտանգությունըներառում ամբողջականհամակարգ, որոնցով բնութագրվումեն դրանց ցուցանիշների ն ֆիզիկալան որակական պաշարները, դրանցում ազգային ռեսուրսներով ն ամրագրածինքնաբավությունը, սննդամթերքներիէներգետիկան լիարժեքություկ. կազմը, կառուցվածքը: Դրանց օգնությամբ ապրանքարտադրողը, արտաքն ապրանքաշրջանառության սուբյեկտները, կառավարությունը, աստիճանը. ու ծրագրավորողը գնահատումեն անվտանգության գիտնականն միջոցները: դիմակայելու ս պառնալիքներին սպասվեիք

է

ՀՀում

Համընդհանուր գլոբիլիզացիայի, շուկաների միջազգայնացման հարաճ-

յուն տեմպերի պարագայում ն միջազգային հանրությանը ինտերգրվելուն զուգընթացմակրոտնտեսականբազմաթիվհիմնախնդիրներիշարքում (միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքար, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն, դարիհիվանդությունների կանխարգելում ն բուժում, բարձր տեխնոլոգիաների շուկաներիներթափանցում,անթափոնարտադրության կազմակերպում ն այլն) կարնորվումէ նան հարուստ երկրներիկենսամակարդակիպահպանումը(շուրջ

1,5մլրդ մարդ) ն աղքատ երկրների կենսամակարդակի բարձրացումը, որտեղ գլխավոր գերխնդիրը պայքարն է աղքատության դեմ` իր բոլոր դրսնորումներով: Հարկ է նշել, որ չկա աղքատությանհամընդհանուր «միջին» բնորոշում ն չափանիշ, որն ընդունելի լիներ տարբեր Ժամանակահատվածներիկենսամակարդակ ուենցող երկրների ն աղքատության տարբեր մակարդակներում հայտնվածմարդկանց,սոցիալական տարբեր խմբերի համար: Այսպեսօրինակ ԱՄՆ-ում 2009թ. հաշվվում էր օրական 15ՍՏֆ եկամուտ ունեցող 40մլն աղքատ բնակչություն: Այնուհանդերձ կան միջազգային կազմակերպությունների(ՄԱԿի, առողջապահությանմիջազգային կառույցների), գիտական կենտրոնների կողմից մշակված սահմանումներ, չափանիշներ, ցուցանիշներ, որով էլ հիմՇականումառաջնորդվումեն ՀՀ կառավարությունը, ԱՎԾ, առողջապահության, առետրի ն էկոնոմիկայի նախարարությունները, գիտական հաստատությունները |84, հ2 էջ 365-387): Ինչպես արդեն նշվեց աղքատությունը բազմաչափ է ն կարելի է արտահայտել,որպես` 1. Արտադրականն անձնական գույքի բացակայություն կամ անբավարարություն, մարդկային կապիտալի անբավարարություն, սոցիալական ծառայությունների Ա հանրային բարիքների ցածր մատչելիություն կամ անհասանելիություն (կրթություն, առողջապահություն, բարձր պաշտոն, ծերություն, վայելքներ) ապահով 2. . Անվտանգությանցածր մակարդակ տարբեր ռիսկերի նկատմամբ (աշխատանքի կորուստ, հիվանդություն, անպաշտպանվածություն),որն էլ ավելի կուժգնանագիտելիքահենք հասարակարգում Յ:. Ազդեցությանցածր մակարդակ` առավելապես աղքատության հաղթահարման կառույցների աշխատանքին ն որոշումների կայացման գործընթացներում Ոչ հարմարվողականանհատական վարքագծի հետնանք (ծույլ, անխոհեմ, հարբեցող կամ թմրամոլ) Հետնապեսորպես աղքատության ընդհանուր համաթիվ այն ընգրկում է կենսաբանական, սոցիալական, հոգնոր-մշակութային նվազագույն պահանջմունքիբավարարմանանբավարարություն կամ անհասանելիություն: :

Աղքատությանն անհավասարությանդեմ պայքարը տեղականիցվերաճում է համաշխարհայինհամընդհանուր հիմնախնդրի: Պատահական չէ, որ ՄԱԿ-ի կառույցայսօր այդ գերխնդիրըքննարկվումէ Յամաշխարհայինբանկի,

ձ

ԶարգացմանԱջակկազմակերպության, ների, Պարենի ն գյուղատնտեսւական դեֆիցիտ ունեցող սննդի եկամտաբերությամբ ցության Կոմիտեի, Ցածր

երկրների կազմակերպությանն բազմաթիվ այլ հեղինակավոր կառույցների մակարդակով:Աղքատությանդեմ պայքարը ընդգրկվածէ 21-րդ դարի մարտամեջ ն ներառում է հետնյալ հիմնարար հրավերներիառաջնահերթությունների

5.

սկզբունքները. 1.

բազմակողմ սկզբունք: Աղքատությունը ռազմավարության Աղքատության բազմաբովանդակ:Այն ընդգրկում է պարենային ապահովությունը, ու կրթությունը,անհատի ու ողջ հասարակության առողջապահությունն ու արժանապատիվ ապրելու իրավունքը: անվտանգությունն սկզբունք: համակարգման ուղղությունների տարբեր Քաղաքականության .` է, այլն Աղքատությանդեմ պայքարը ոչ միայն ռեսուրսների համալրում է ն

2.

3.

.

հանրային ամբողջական կամքի, մասի ն ամբողջի համադրման փիլիսոփայություն: Այս սկզբունքն առավել կարնորվում է աշխարհքաղաքական մի ժողովրդի համար, որը այս խաչմերուկումհայտնվածաշխարհասփյուռ նախորդ հասարակարգի տիպիկ կեցվաօխոցելի է արդյունաբերական ազգային միասնության, պահանջատիրուՔով, ռեսուրսաապահովման, ն սատարելու, հսկայածավալ պաշտպանաԱրցախին թյան, սփյուռքին ուղիների, հասարակությանձնավորված հաղորդակցման ծախսերի, կան եկող վտանգի ն այլ առումով: Հետնապես` քաղաքաբնեռվածությունից համահարթումը,ձնավորված կան, սոցիալական տարանջատվածության մարտնչող միասնական համար լ ուծման առաջնահերթ հիմնախնդիրների ազգայինճակատի ստեղծումը, ավելին է, քան ռեսուրսներիպակասը, իսկ ռեսուրսներիպակասը21-րդ դարում գնահատվումէ ոչ թե ֆինանսական, այլ մարդկայինն սոցիալականկապիտալիպակաւով: դեմ պայքարը Տնտեսական աճի ն արդարությանսկզբունք: Աղքատության են տնտեսականիրականաճով: ն բարեկեցության աճը պայմանավորված է 296-ով, ապա գորԵքե ՀԱԱ-ը ներուժային ՀԱՍ նկատմամբնվազում ն ՀԱԱ-ի է աճում վկայակոչելով 196-ով, գործազրկության ծազրկությունն Ա. ԼՅ), գրում են (Օաո'Տ Օքնի օրենքը վերաբերյալ կապի փորձառական Փ. Սաճյուելսննու ՈՒ. Նորդհաուսը 184, հ. 1, էջ 301): է ներկայացնողցուցանիշներըպետք Բնակչության կենսամակարդակը են ոչ ընդվզում այսօր Մարդիկ արտացոլենպահային իրական կյանքը: սոցիալ-տնտեորքան անբավարարությունից, այնքան կենսամակարդակի 7 անգամ աճի սական խաբկանքից: 1996-2008թ. ՀՀ-ում ՀՆԱ-ից շուրջ թիվը նվազել զբաղվածների պարագայումտնտեսությանբոլոր ճյուղերում զբաղվածների նկատմամբ 25,496-ով, աշխատուժի է հազ.-ով կամ է թիվը 69-ից իջել է 5196-ի: Թեն սա բացատրվում անցման շրջանի նան սակայն տնտեսական օրինաչափություններով. զարգացումը Ո., 41,

Ոք0Ո086ՈԵՇՈՑՑԻԻԵԼՈ

ՈՏքոտտի էջ ուռճացնելու փաստը |, ճքո3մօ, Մ/., 2002,

օ-.,

2001թ.

51, 225):

կ

Տնտեսապես անապահով հատվածների հասարակական օգնություն ն սատարում առաջարկելու սկզբունք, որոնց գլխավոր չափանիշը պետք է լինի կարիքն ու կատարած աշխատանքիարդյունավետությանբարձրացման սատարումը: Ըստ Լեսեֆեր դասական տեսակետի, չքավորն ինքն է մեղավոր իր սոցիալական կարգավիճակի համար ն կառավարությունը պետք է ձեռնապահ մնա ծուլությունը սատարելուց |84, հ 2, էջ 383): Ռեսուրսներիբաշխման ն օգտագործմանարդյունավետությանբարձրացման նպատակովկառավարմանորակիբարձրացմանսկզբունք: Քաղաքական, տնտեսական ն հոգնոր կյանքի կառուցվածքային տեղաշարժերն իրենց կնիքն են դրել բնակչության սեռահասակային, սոցիալ մասնագիտական, ունեցվածքային կողմնորոշումները պայմանւսվորող հիմանական բաղադրիչներիվրա: Ձնավորված հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված տնտեսական ջանքերի քաղաքականշահարկումները, ընձեռնված քաղաքական ազատության արդյունքում պատմականկարճ ժամանակահատվածումառավել շոշափելի տնտեսական ն սոցիալական արդյունքի հասնելու ակնկալիքների հուսախաբությունը, առօրեական հոգսաշատությամբ պայմանավորված պատմա-քաղաքական կարճատեսությունը, հասարական գիտակցության ձների հեղաբեկման գիւոելիքահենք տնտեսություններիցմեծ անջրպեւոն այս փուլում պայմանավորում են վարվող տնտեսական ն ագրարային քաղաքականության ձնեն ու բովանդակությունը, բարոյականությունն ու արդարացվածությունը|31, էջ 10-13: 34: 85):

Անելիքներն ավելի ւսկնառու են ագրարային ոլորտում, ուր բացի բնատուր շնորքից, ռեսուրսաապահովությունից, կան նան «վերնից» կարգավորման, անցման շրջանին բնորոշ, շատ անելիքներ:

գյուղացու

Մասնավորապես` »

»

»

Ուղղաձիգ բնական գոտիականությամբ պայմանավորված ձնավորված տնտեսականանհավասարություններիհամահարթում (Ըստ բնակչության թվակազմի` ձնավորված մեծ, միջին ն փոքր տնտեսությունների առկայություն ն նրանցում սոցիալ-տնտեսական նպատակներովկատարվող ներդրանքի տարամեծ արդյունավետություն, հետնապես տվյալ վայրում բնակավայրի հետագա նպատակահարմարության ն լինելիության գնահատում Ըստ տնտեսականչափանիշների՝(տնտեսական ն բնական ռեսուրսներ ն պայճաններ) ռեսուրսապահովված ն անապահով բնակավայրի առկայություն

»

»

» »

Ըստ

ռենտագոյացմանպայմանների` արդյունավետ ն ոչ արդյունավետ հաղորդակցմանուղիներ, շուկայից ւտարբերհեռավորություն, աշխարհագրական տարբերտեղադիրքերում հայտնված համայնքներ Ըստ ընտանիքներիուննորության` հարուստ, միջին, աղքատ, ծայրահեռ աղքատ ընտանիքներ 0 Ըստէթնիկխմբերիձնավորվածօջախներիառկայության Ըստ բնա-տնտեսականն ռազմավարականանվտանգության` (տարերային աղետների, ատոմակայնի, էթնիկ ն ռազմական բախումների, անտառածածկ, ն շրջակա միջավայրի աղտոտվածությամբ ն այլն)

տնտեսություններիառկայություն Ա այլն (Դարբինյան Ա., Եղիազարյան Բ. ն ուրիշներ, գյուղական համայնքները,Երնան, 2007) Սոցիալական ստեղծված իրավիճակի գնահատման ն բարեփոխման

ենթակառուցվածքներ ն այլն), որոնք այսօր շուկայական քննության են ենթարկվում: Գյուղացիական տնտեսություններն արտադրություն են վարում 400-2500մ բարձրության վրա, ուր բնական ռեսուրսների օգտագործման տարբերությունը` 2. անտառապատվածությունը`89, մշակվող հողերով ապա3-5 անգամ է, տարբեր են հողերի որակը, հողատեսքերի կառուց-

հասարակության

Ն տարբեր համար սերունդների շերտերի գնահատումների ու գաղափարների վերաիմաստավորման սկզբունքը, որը միանշանակ չի ընդունվել բարեփոխումներիսկզբնական փուլում ե

ԱՆԸ

ներկայումս:

Բարեփոխումներիփուլայնության կողմնակիգները հիմնականում աշխատանքով ապահովված, ընտանիքների հոգսերի համար հասարակական հոգածության երաշխիքներ ստացած (ծերության, բնակարանի, կրթության, առողջապահության անվտանգության մեծահասակներն էին: Սրանք բարեփոխումներին կողմ էին այնքանով, որ սոցիալ-տնտեսական իրենց նվաճումները պահպանելով հանդերձ, բարեփոխումները իրականացվեին փորձնական տարածքի, ճյուղի առումով ն դրա հաջողության պարագայում մասնավորից անցում կատարվերամբողջին: Գյուղատնտեսության մեջ խոսքը գնում էր այն տարածքի սեփականաշնորհման վերաբերյալ, որոնք արդյունավետ կլինեին մշակել առանձին ընտանիքների ուժերով (խաղողի ն պտղատու այգիներ, ծածկած գրունտ, բանջարեղեն, տեխնիկական մշակաբույսեր): Այս տեսակետն էին արտահայտում շատ գիտնականներ, հասարակական-քաղաքական գործիչներ, պետական ն կոլեկտիվ տնտեսությունների ղեկավարներ, որոնք ունեին եղած ռեսուրսներն ու ամբողջական կարողությունները պահպանելու մտահոգությունն փոշիացման վտանգը կանխազգալու հեռատեսություն: Արմատականմոտեցման կողմնակից էին երիտասարդները,ինչպես նան անբավարարություն ունեցող այլախոհները, որոնք կողմ էին արագ ն զանգվածային սեւիականաշնորհման: Սակայն, մոտեցումը ոչ այնքան բարեփոխումների սոցիալ-տնտեսականարդյունքներն էին, որքան բյուրոկրատիայից ու կամայականությունից տուժածների վրեժխնդրությունը ե երիտասարդների զգացմունքայնությունը (սենտիմենտալիզմը): Մոտեցումների նման բնեեռացումներըարտացոլում էին երկու կարնոր իրողություն: Առաջինն այն էր, որ արմատականվերափոխումներնանսպասելի էին ամբողջ երկրի, այդ թվում ն գյուղական բնակչության համար ն փուլային տարբերակում ցանկանում էին հստակեցնել իրենց վերաբերմունքը:Երկրորդ` արտադրամիջոցների տեր հորջորջված, սակայն իրականում դրանցից երկարատն օտարված ու խորթացածքաղաքացիները,մտավախությունունեին գործի հաջողության նկատմամբ ն, չնչին գներով վաճառելով վաուչերները, հանդես եկան ինքնասեփականազրկողիդերում, դրանց կամովին հանձնելով իշխանավորինկամ նախկին փողատերերին:Ունեզրկմանզանգվածայինգործընթացը հետագայում ընթացան ձեռնարկությունները մտացածին արհեստականորեն սնանկացման հասցնելու ն տիրանալու, փայատերերիներկարատն հուսդրելու ն, ի վերջո, խաբելու. թալանելու ձնով: ՀՀ-ում ադքատությունը ոչ միայն սեփականաշնորհմամբձնավորված ներկա հանգամանքների,այլն անցյալի ժառանգմանհետնանք են: Հայտնի է, որ հայկական գյուղերը ձնավորվել են կենսականն անվտանգության բազմաբարդհանգամանքներում (անվտանգություն, բնականռեսուրսների առկայություն Ա մատչելիություն, էթնիկ միաբանություն,հաղորդակցման

Սեփանաշնորման մեկնարկային հնարավորությունների անհավասարությունը գյուղական միջավայրում պետք է ձնավորվեր նան դրանք մեղմելու, սահմանափակելու տարբերակներ: Ձնավորվեցին համայնքային, ազգակցական, խմբային, թիմային տարբերակներ |34, էջ 20-24, 67-73): Համայնքային տարբերակիհիմքում ընկած էր ամբողջ համայնքի կամ նրա անդամներիմեծ մասի կարծիքի վրա որոշում ընդունելու սկզբունքը: Սակայն ոչ բոլոր դեպքերում է դա հաջողվել: Բազմաթիվ գյուղերում առանձ-

նացվել են «վերնից» միջամտելու դեպքեր: Այսպես, եթե կոլեկտիվի անդամների ժողովը որոշում է ընդունել պահպանելկոլեկտիվ տնտեսությունը, ապա է գործուղվելիլթՀՀՇ ակտիվիստ սեփականաշնորհումն ապահովելու գյուղ համար, ինչպես 1920-1936-ական թվականներին: Դա հաստատում են, որ եղել են զանգվածայինսեփականաշնորհման հրահանգներ|34)|: Ազգակցական տարբերակի պարագայում կարնորվել է ազգակցական հարաբերությունների գերակայությունը: Նման օրինակներ կան Եղեգնաձորի շրջանի Շատին, Գորիսի` Շինուհայ, Աշոցքի` Արփենի, Վարդենիսի`Շատջրեք, Սեանի` Սեմյոնովկա, Մարտունու` Ն. Գետաշեն, Կամոյի` Կարմիր, Սպիտակի, Կոտայքի,Արարատիտարածքներում |34, էջ 21): Ըստ Մ. Գաբրիելյանի բոլոր գյուղերում էլ հազարավոր վկայություններ են եղել իշխանավորների ն նրանց ազգակցականների կողմից լավագույն հողակտորներնու անասնատեսակներըզավթելու վերաբերյալ: Խմբային տարբերակի պարագայում միջոցների սեփականաշնորհման հիմք են հանդիսացել սոցիալ-մասնագիտական շահերը ն հետաքրքրությունների ընդհանրությանսկզբունքը: Մեխանիզատորներնայս ճանապարհով չնչին գներովձեռք բերեցին տեխնիկան, անասնապահներնու բնագավառի մասնագետները լավագույն կենդանիներն, անասնագոմն ու կերի պաշարը, մե

Աի

-

մնանակիցների

շրջանակներն ավելի Դրա հիմքում ընկած է թիմի համար առավելագույն շահ գործնական-պաշտոնականշահերի գերակայությամբ: Դրանք նախկին ն նոր նոմենկլատուրայի ներկայացուցիչներ էին ճարպկորենօգտվեցին ստեղծված կացությունից ն իրենց համար ձեռնտու պայմանով: ն Տնտեսական ընդհանուր համակարգի համարժեք այլընտրանքային տարբերակներիբացակայության պարագայում գյուղացիությունը հարկադրաբարփոխում է տնտեսականգործունեության սկզբունքներն ու չափանիշները:Նյութադրամական,պարենային, գիտա-կրթական, առողջապահականհամակարգերիպետական հոգածության սովոր գյուղացին միանԳամից հայտնվեց սեփական ուժերով դրանք հոգալու իրողության առջն:

նեղանում են:

ստանալու սկզբունքը՝

`

ն

:

իրականացրին

որոնք

սեփականաշնո

փլուզման

՝

սահմանափակ ու ցածր արտադրողական Մինչդեռ նրան բաժին հասած ռեսուրսներըդրա հնարավորություն չեն ընձեռում |31,էջ 10-13: 35, էջ 17-29: 75): Տարբեր իրավիճակներում հայտնվածգյուղացիականտնտեսությունների մեծ մասը վերածվեց հազիվ գոյատնող փոքր, բնամթերային,մյուսները` համեմատաբար միջին ն բարձր ապրաքային տնտեսությունների: Դա պայմանավորված էր ոչ միայն ապրանքային արտադրանք արտադրելու ռեսուրսների, գործարարության տարբերությամբ, այլն գաճաճ տնտեսությունների տարանջատվածությամբ, ապրանքային արտադրանքների ոչ համասեռությամբ ու փոքր ծավալներով, իրացմանն արագ արձագանքող շահավետ ենթակառույցների բացակայությամբ (մթերողներ, տեղեկատվություն, պետական պաշարների ստեղծում): Սա հակասում է 21-րդ դարի ձեռնարկչատիրական վարքագծին, երբ կազմակերպություններըմիավորվում են ռեսուրսապահովմանն ռիսկերին դիմակայելու համար |85, էջ 360, 388-399): Ինչպես առանձին երկրներում, այնպես էլ համաշխարհային առումով աղքատությունը հարուցել է սոցիալ-տնտեսականն ժողովրդագրական լուրջ

սպառնալիքներ:

Համաշխարհային բանկի «Յարձակում աղքատությանվրա» 2000-2001թ զեկույցի «Աղքատությունն սոցիալական անհավասարության աշխարհում» ակնարկում ասվում է, որ չնայած առատությանն, աշխարհում դեռես առկա է ծայրահեղ աղքատություն: Երկրագնդի 6,3 մլրդ-ից շուրջ կեսն ապրում է օրական ունենալով 1 ԱՄՆ դոլար եկամուտ»: Դրա ուղղակի հետնանքն այն է, որ մինչն 5 տարեկան երեխաների մանկամահացությունը հարուստ երկրների է 2096 (200 անգամ ավելի), 0.196-ի դիմաց աղքատ երկրներում հասնում թերսնումըբարձր է 10 անգամ (5 ն 5046): Միջազգային հանրությունը նոր հարյուրամյակի մինչե 2015թ. առաջնահերթ հիմնախնդիրների շարքում ներառում է ցածր եկամուտներով պայմանավորված աղքատության կրճատում ն մարդկային զրկանքների հաղթահարում, մասնավորապես` բնապահպանությանկայունության ուժգնացում ծայրահեղ աղքատների (օրական մինչն մեկ ԱՄՆ դոլար) թվաքանակի կրկնակի կրճատում համընդհանուրտարրականկրթության ապահովում կանանց ն տղամարդկանցմիջն համընդհանուրհավասարությանապահովման քաջալերում, կանանց իրավունքների ն հնարավորությունների -

-

-

-

ընդլայնում

մանկամահացությանկրճատում, մայրության պաշտպանություն մալարիայի, ՄԻԱՎ (ՁԻԱՀ-ի) ն այլ հիվանդությունների դեմ պայքարի

-

-

ուժեղացում

«Օգնություն առանց սահմանների» սկզբունքով գլոբալ համագործակձնավորում ն այլն: ցության գործընկերակցությունների Աղքատության գնահատման ամբողջական մոդելը ներառում է փոխկապակցվածհետնյալ բլոկները` ն | Տնային տնտեսություններիհետազոտության մեթոդաբանություն -

արդյունքներ,ներառելով՝ 1.

Մեթոդաբանությունը,օբյեկտները, սուբյեկտներնու գործիքները

2.

տիկա

Սոցիալ-ժողովրդագրականբնութագրիչները, սոցիալական դիագնոս-

3.

Բնակ-կենցաղայինպայմանները Միգրացիան,նրա միտումները, կառուցվածքը,սպառնալիքները 5. Կրթությունը,առողջապահությունը 6. Կենսապահովմանառաջնային համալիրները 7. Տնային տնտեսություններիդրամական եկամուտներնու ծախսերը || Աղքատության մակարդակը, դինամիկան,տարածքայինպատկերը` 1. Կենսամակարդակի ցուցանիշների համակարգը 2. Աղքատությանցուցանիշները, դրանց որոշման մեթոդաբանությունը Յ. Աղքատությանպատճառները, կապի սերտության չափի գնահատում ձ. Աղքատությանտարածքայնն սոցիալականցուցանիշները 5. Աղքատությունըն ռիսկային խմբերը 1) Սոցիալականսատարման համակարգը` 1. Բաշխման տնտեսական համակարգը 2. Պետական ընտանեկան նպաստների համակարգը, ավանդների գնահատումը ն փոխհատուցումը 3. Հումանիտարօգնության բաշխումը 4. Սատարմանիրավականհամակարգին երաշխիքներիստեղծում Խ/ Ոչ նյութական աղքատությունը (Գիտելիքի հասարակությանչափման ՄԱԿ-իցուցանիշ|՝ 1. Աղքատության նվազեցման միջոցառումներն առողջապահության որոլտում, բնակչության վերարտադրությունը,բուժօգնության մատչելիությունը, 2. Կրթությունը, հոգնոր աղքատությունը սպորտը, ն այլն Պարենայինապահովմանքաղաքականությունը` 7/ 1. Քաղաքականության ուժեղ ն թույլ կողմերը, սպառնալիքները, խոչընդոտները,նպատակը,խնդիրները 2. Մակրոտնտեսական քաղաքականությանհետ կապը ն սահմանները Յ. Ագրոարյունաբերական համալիրի զարգացումը 4. Գործարարությանաջակցման քաղաքականությունը 5. Սննդամթերքների անվտանգության քաղաքականությունը 6. Նպատակամետ սոցիալական քաղաքականությունը 7. Բնական պաշարներիարդյունավետ օգտագործումը 8. Կայուն ն որակյալ ջրամատակարարումը 9. Պարենի պաշարների ստեղծում, մատչելիության ապահովումըն այլն: Կենսամակարդակիանկման ն աղքատության առաջացմանգործոնները բազմաթիվ են, որոնցից հատկանշական են քաղաքական, տնտեսական, արտաքին հարաբերությունների,տարերային աղետի, անձնական, փախստականներիգործոնները: Խորհրդային Հայաստանում կենսամակարդակի ցածր ցուցանիշներ են գրանցվել ստեղծման օրից մինչն 70-ական թվականները: Այն ուղեկցվել է թերսնմամբ, կենցաղային ոչ տանելի պայմաններով. այլախոհության հալածանքով,սփյուռքի հետ կապի բացակայությամբ,վարչարարությամբ ու կամայականությամբ: Կարելի է հիշել թեկուզ ԱՕՏ-ներից, անզավակության 4.

համար գանձվող հարկերը, չտաքացվող ն համատեղ բնակարանները,կապի բացակայությունը, մինչն 1965-ական թվականները գյուղական բնակչության անձնագրավորմանբացակայությունը, ձայնազրկությունն ու աքսորը, սեփականազրկումը, կոլտնտեսություններում աշխատանքի վարձատրությանֆոնդի ձեավորման մնացորդային կարգը, վարձատրության թույլատրելի վերին սահմանը ֆիքսող տարիֆային դրույքներն ու ձախ հավասարեցումը, պլանավորման հիերարխիկ պարտադրանքը, շուկայական հարաբերությունների կասեցվածությունը, հարստությունն ու հարուստը հասարակական անընդունելի կատեգորիահռչակվելու դոկտրինան Լ այլն: Սակայն 1990-ական թվականներն արդեն Խորհրդային Վայաստանում աղքատությունն ու անհավասարությունըկարեոր քաղաքական ն տնտեսական հիմնահարցեր չէին: 1988թ. ՎՀ-ում սահմանված 78ռ (7ՕԱՄՆՖ) աղքատության գծի պարագայում այդ նիշից ցածր եկամուտներ ստանում էին բնակչության միայն 20626: Միջին ամսական դրամական եկամուտները կազմում էին 134ռ (121,9Ֆ) 2008թ. 88-ի դիմաց: Պարենային ապրանքների վրա ծախսվում էր դրամական եկամուտների միայն 4126 (2800կկալ սպառման պարագայում), կամ շուրջ 50ՍՏՏ, 2008թ. 53-ի դիմաց (սպառման2267կկալ-ի պայմաններում) 1, 2009թ., էջ 90-98, 7, 2010թ., էջ 85-89): Ելնելով խորհրդային քաղաքական ու տնտեսական համակարգի առանձնահատկություններից,այսինքն սոցիալական ծախսերի բարձր մակարդակի ն աշխատավարձերիտարբերակմանցածր աստիճանից, բաշխման անհավասարության ցուցանիշն աշխարհում ամենացածրերից Եկամուտների համակենտրոնացման Ջինի գործակիցը կազմում էր 0.27: Մակրոտնտեսական շրջադարձային խորը փոփոխությունների արդյունքում ձախ հավասարեցմանը համակերպված Ժողովուրդը միանգամից հայտնվեց նոր իրադրության մեջ: Ի հայտ եկան «նոր աղքատներ», որոնցից մի մասի, պաշտոնյա թե բանվոր, եկամտի աղբյուրը աշխատավարձնու սոցիալական տրանսֆերտներն էին: Դրանց կողքին ձնավորվեցին նախկին ցածր աշխատավարձով, սակայն ստվերայինբարձր եկամուտներով«նոր հարուստներ», որոնք էլ տիրացան վաուչերներին ն ռեսուրսներին |65, 76): Անցման տնտեսության առանձնահատկություններիցէին նան այն, որ, ի տարբերություն Ասիայի, Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի ավանդական աղքատ երկրների, Հայաստանի աղքատ ն աղքատացածբնակչությունը ուներ բնակարան, պահպանվում էին սոցիալական որոշ երաշխիքներ (ծերության, կրթության, առողջապահության) ապահովված էին երկարատն օգտագործման տնտեսական գույքով, տնտեսական ն սոցիալական ենթակառուցվածքներով: 160 գյուղերում գործում էին արդյունաբերական ձեռնարկությունների մասնաճյուղեր, պահպանում էին ԱՕՏ-ն նկատմամբ ունեցած սեփականությունը: Բավական է նշել, որ 1 շնչին ընկնող բնակտարածությունըհասնում էր 14, այդ թվում գյուղական 1607: Գազաֆիկացված էին 58 քաղաքներ ն քաղաքատիպ ավաններ, 92 գյուղեր: Ամենուրեք ապահովված էին կրթական, առողջապահականսպասարկող ծառայություններով, բնակչության աւլանդներն անցնում էին 3Յմլրդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք գումարից, թոշակավորված էին շուրջ 470հազ. քաղաքացիներ, սպառման հանրային ֆոնդերից վճարումներն ու արտոնությունները տարեկան անցնում էին 1.4մլրդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք գումարից: Ցածր էր

սոցիալականաղքատությւսն մակարդակը: Սպառմանհանրայինֆոնդերիցմեկ աշխատողիտարեկան եկամուտները 1988թ. 788-ից 2008-2009թթ. իջան 388 ՍՏՏ-ի` ազգային նվազեցին 1.3մլրո ՍՏՏ-ը կամ կրկնակի |Իռքօղոօօ 7038ղ06օ ՇԸՇՔ Բ 19891, օո, 3241. Էք, ո Թ 1989-.,

տշեյն

Քաղաքական սոցիալ-տնտեսական շրջադարձը, քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական ազատությունից զատ, պետք է բերեր առավել նախընտ-

րելի տնտեսականվիճակ: Սակայն, սպասումներին հակառակ,դրությունը կտրուկ վատացավ: 1989-1993թթ.ընտանիքումճիջին աշխատավարձը 220-ից իջավ 25,4 ռուբլու կամ նվազեց 9,2 անգամ, բնակչության դրամական եկամուտներիմեջ նրա տեսակարարկշիռը 78-ից իջավ. 3884...

՛ .աշխատանքային եկամուտների համակենտրոնացման Ջինի գործանիցը 01-ից

հասավ 0,35, իսկ 2008թ. 0,39-ի 7, 2010թ. էջ 90), սպառողական գնի ինդեքսը 1991-1993թ. ապրիլին կազմեց` 5082. պարենային ապրանքի մանրածախ գներինը՝ 4548 Միայն 1989-2007թ. Հայաստանից արտաքին տրածահ մարդ (17, էջ 20յ: Այս շրջադարձը քաղաքական կատակլիզմիհետնանք էր, որին

րաստ

չէին ոչ ժողովուրդըն

ինստիտուցիո պատ-

էլ վերնաշենքային

կառույցները: Դրանից էլ առաջացան տնտեսական, սոցիալական,ժողովրդագրական վիթխարիկորուստներ,նպատակին չծառայեցինստացված վիթխարինյութական ու ֆինանսական տրանսֆերտները, սրանք էլ գումարվեցին նրան, որ ՎՍՍՀ-ըԽՍՀՄ հարուստ հանրապետություններից չէր: Կենսապահովման աղքատության ցածր գծից եկամուտ ստացողները, միջին միութենական1292-ի պարագայում, ՀՀ-ում կազմում 2096, որուլ միութենական16 հանրապետո թյունների շարքում նա գրավում էր 12-րդ տեղը, զիջելով միայն միջնասիական 117, էջ 19): հետնապահ հանրապետություններին Բացի վերոհիշյալիցաղքատության նախանշաններ կային փոքր ն անհեռանկարայինգյուղերում, ադրբեջանցիներից գնված թալանված բնակավայրերում ու բնակարաններում: Վիճակն արմատապես ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, երբ Հայաստանըմիանգամից վատթարացավ հայտնվեց արտակարգ

եկամուտների էր:

ոչ

իրավիճակում:ԽՍՀՄ փլուզմամբհամակարգային փոփոխություններով

պարտադրված հիմնախնդիրներից ու շուկայական հարաբերության պայմաններում գործելու համար ինստիտուցիոնալ ն հոգնոր անպատրաստությունից զատ, որը ընդհանուրէր ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների համար, Հայաստանը հարկադրված էր լուծումներգտնել այնպիսի գերխնդիրների համար,ինչպիսին էին`

Լ

վայրերում

միագումար ռեսուրսները 4, 2009թ, էջ 109): Լ

Յ:.

Ադրբեջանիցմազապուրծեղած, նյութապես մատնված գործազուրկ, առանց տանիքի ն

փախստականների պատսպարումը:

ն

հոգնոր աղքատության 0,ձմլն

միջոցների շուրջ

Սպիտակի երկրաշարժի հետնանքով ժողտնտեսությանը հասցված վիթխարիկորուստների վերականգնումը, Սահմանամերձ գոտու ավերածություններիվերականգնումը, «ոչ պատերազմ», «ոչ խաղաղություն» պարտադրված իրավիճակում փխրուն խաղաղության պահպանման համար ուժից վեր հատկացումներ կատարելուհամար միջոցներիհատկացմանը:

ն բնակչությանԽնայբանկի հաշիվների սառեցումը, Դրամափոխությունը համարժեք Յմլրդ դոլարինհամարժեք գումարիդիմաց 2001թ. 70մլն Ֆ-ին մինչ Սակայն, ավանդատուները (1Տ-43դրամի): դրամ առաջարկելը կհասկանայինկատարվածը,2009թ. 1Ֆ-ի համար արդեն պահանջվեց

ֆ-ի: Այսինքն դրամ, Յմլրդ Ֆ-ը հավասարվեց 2,9մլրդ դրամի կամ 8,3մլն 360 անգամ: արժեզրկվեցին ավանդներըիրականում Տխրահռչակ վաուչերիզացիան,որը սոցիալական խիստ բնեռացման եկավ սոցիալիստական հայտ նախապայման հանդիսացավ: Ի քամահրվող առասպելի ն վերաբերյալ արդարության հասարակության ու կաշառակերերն հափշտակողները ստահոգությունը: Նախկին տիրացանգորգներով ցածր շատ արժեքից մեկնարկային վաուչերների շահավետշուկայականտարածքկարողություններին, ծող արտադրական նան եկամտաբեր ներին ու տարողություններին,տեխնիկային, ապա կապիտալի ու նախասկզբնական պաշտոններին,որի նպատակը վերաբերյալ օրենսդրական ստվերային եկամուտների պաշտպանության էր: ստեղծումն դաշտի են հումանիտար 6. Աղքատածինայնպիսի գործոններիմեղմումը, ինչպիսին համեղմացման աղքատության օգնության անարդյունավետբաշխումը, բարձրամար աղքատ շերտերի ուժերի մոբիլիզայիան,ակտիվության 10-13): էջ ցումընայլն |31, է արվել պետականության Անցած մեկուկես տասնամյակումշատ բան շահավետ կառույցներում առումով միջազգային կայացման,երկիրը ազգային է 7, բնակչությանմեկ շնչի ՀՆԱ աճել 1995-2009թ. ինտեգրելու ճանապարհին: 12, հաշվով` 8,1, աշխատանքիվարձատրությունը` դրամական71,6 ծախսերը` 4,2 անգամ, պարենիհամար տնային տնտեսությունների 27,7-ից իջել է 3,146-ի, կշիռը` Շատ բնակչությանտեսակարար աղքատ Բավականէ աստիճանը: բնեռացման մեղմանումէ բնակչությանսոցիալական ամենահարուստ մեծությամբ նշել մեկ շնչին ընկնող դրամականեկամուտների ն ամենաաղքատ դեցիլային խմբերի տեսակարար կշիռների տարբերությունը 178 անգամից(0,3 5396) իջել 14.6 անգամի(1,9 27.826) կամ կրճատվել է բերում ազգային Դրանով հանդերձ, աղքատությունըերկրում ձեռք ուրվագիծ: սպառնալիքների անվտանգությաննմիտված կուտակված վիթխարի խիստ բնեռացումը, անաշխատ եկամուտներով մեծ անդունդը, ու աղքատացման սոցիալական նյութական հարստությունը, հասնող թշնամականի հակակրանքը հանդեպ ձնավորված մեծահարուստների ու օ րենքի իշխանության կեցվածքի վայելուչ բանեցվարքի ոչ (սպառողական թուլացման ման համար) հղի է ազգային պառակտմանն պետականության |31, 34,35): վտանգով երկրում Աղքատության ն անհավասարությանառկա իրադրությունը են որոշակի հղի որոնք սպառնալիքներ, են շարք հնարավոր մի ձնավորում հնարավորհետնանքներով. է Պասարակությանբնեռացմանառկա վիճակի շարունակությունըհղի լուրջ ն թ շնամանքի սոցիալականշերտերի տարանջատման հակադրման, վտանգով, որը կարող է վտանգել երկրի ու հզորացումը, քանզի զարգացումը, պետականությանկայացումն

է երկրի ե աստիճանաբար նսեմանում հասարակության շահերի գիտակցումը,դա առավել վերաբերվում է աղքատ խավին, որը լինելով ժողովրդագրականաճի շարժիչ ուժը, էապես նսեմացված ու անտեսված է: Աղքատության մասշտաբները խոչընդոտում են քաղաքացիական

»

հասարակության

քաղաքացիական համաձայնության կայացմանը: հազ. աղքատների խավն ավելի ու ավելի հետ է մնում մարդկային զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունից, որը կհանգեցնի երկրի ընդհանուրմարդկայինկապիտալիորակազրկմանը:Արդեն այսօր երկիրը կանգնած է լուրջ սպառնալիքիառջն: են Աղքատության լայն մասշտաբները էապես խոչընդոտում քաղաքացիների ինքնահաստատման ն ինքնաիրացման ձգտումներին, որը նրանց ակտիվ ն ազգային շահերի առումով, առավել գնահատելի մասին (տեխնիկական մտավորականներ, արվեստի գործիչներ, մարզիկներնայլն) ստիպում է արտագաղթելու: Սա ազգային հոգնոր ինքնաաղքատացման լուրջ վտանգ է: Ժողովրդագրական կառուցվածքային բացասական տեղաշարժերի, քաղաքական ն սոցիալ տնտեսական հետնանքներնայսօր արդեն ակնհայտեն: ու Աղքատության տնական գործընջացն։ կախվածությունը հասարակության չբավարարված խավի մեջ արմատավորում է անտարբերություն, հոգեբանականընկճվածություն, ինքնամեկուսացում ն օտարում, հավատքի կորուստ, լքվածություն, թերարժեքության ն հոռետեսական տրամադրություններ, որի հետնանքով նվազում է մոտիվացիան, նախաձեռնողականություննու ճասնակցությունը երկրի հասարակական սոցիալ-տնտեսական մշակութային կյանքին: Մի վստահեք այն մարդուն, որն ամեն ինչ լավ է համարում, որն ամեն ինչ վատ է համարում, իսկ էլ ավելի այն մարդուն, որն անտարբերությամբէ վերաբերում ամեն ինչին, գրում է շվեյցարիացի գրող Յ. Կ. Լաֆատերը |85, էջ 569): Իր նկատմամբ անվստահությունը մեր անռհաջողությունների մեծ մասի պատճառն է, ավելացնում է ամերիկյան երգիծաբան Ն. Ք. Բուովին: Սակայն մարդիկ հենց այնպես չեն աղքատանում, իսկ նրանց աղքատությունը միայն իրենց հոգսը չէ: Տեղին է նկատել ամերիկյանմանկավարժՖ. Ադլերի այն միտքը, որ ընտանիքը փոքր հասարակություն է, որի մեծ ամբողջականությունից կախված է մարդկային ամբողջ հասարակության անվտանգությունը |Վ. Լ. Վորոնցով, Բանականության սիմֆոնիա,Ե., 1981թ., էջ 505): » Աղքատության երկարատն կախվածությունն ու մեծ մասշտաբները ձնավորում են ագնոստիցիզմ, լավատեսության կորուստ, հետնաբար մակրոտնտեսականխոշորաճասշտաբձեռնարկումները, կառավարության որոնք հանուն վաղվա լավ օրվա, պահանջում են տվյալ պահի ինչ-որ բանի զոհողություն, գոտիների ձգում. առաջացնում է չարդարացված դժգոհություն: ալ է աղքատության սոցիալ տնտեսական ընկալումն ըստ նրա ծագման Եթե այն ծագել է ռեսուրսների անբավարարուդրդապատճառների: թյան, տարերայինաղետների,միջպետականկոնֆլիկտների, հանուն արժանան

»

»

-

»

եկամուտները Թ-ով:

ն

»

է

ն

է

-

-

Հասարակության '

-

սոցիալ-տնտեսական

պատիվ ապագայի հեղաշրջումների ապա դրա պատճառած զրկանքները ն աղքատացած հասարակությունը համարում է տանելի, ոչ ցավագին հա ծ (հիշենք մեծ հայրենականի, Արցախյանպատերազմի, երբ վիթխարիկորուստների ընկալումը հասարակության կողմից): Այլխնդիր աղքատությունը հասարակության վիթխարի բնեռացման, կարգավորման անբավարարության ծնունդ է, երբ հարստությունը կուտակվում է մեկ, աղքատությունն ու զրկանքները մի այլ աղքատ

ախ երկրաշարժի Է,

ԱԱ

արաղքատ բներում: Սրի կանան

րաե տրչդրավունքների ոտնահարում,

:

արակա հասար

րգը

Վետնաբարաղքատության ընկալման սոցիոլոգիական հետազոտությունը պետք է ոչ այնքան քաղաքական, որքան պետականայրերին` արտագաղթի ու ձնավորված անտարբերությանմեղմացմանհակաքայլ մշակելու համար:

Աղքատությանսահմանումները,գնահատման ցուցանիշների համակարգը մեթոդաբանությունը, ն պատկերըՀՀ-ում 3.2.

-

մեթոդականմոտեցումներով: ԱՎԾ ՀՀ-ում, համաշխարհային բանկի տեխնիկականառաջարկությամբ, անցկացրել է տնային տնտեսությունների երկու հետազոտություն, (1996 ն 1998) ընդգկելով 5040 ն 3600 տնտեսություն: Հետազոտությունների երկրորդ փուլը ընդգրկում է 2001-2003թթ. Ժամանակահատվածը: Հետազոտության հիմք է հանդիսացել Համաշախարհային բանկի մեթոդոլոգիան, որով 3Հ ԱՎԾ տվյալներն էապես մոտեցվել են միջազգայինընդունելի նորմերին: Այս անգամ ընդգրկվել են 4037, 4634 ն 4641 լ

տնտեսություններումՀԲ-ի

կաան: ԱՆ

ֆինանսական աջակցությամբ հետազոտությունները, տրվածքով: "Ր որոնք կատարվելեն նան մարզայ են բնութագրողցուցանիշների համակարգումճերառվել

մության

|

Յ. 4.

6. 7.

8.

Բարեկե նմ մակարդակ րեկեցության Աղքատության . խորությունես րությու ն ն ծախսերի Եկամուտների անհավասար բաշխվածություն Համարժեքության սանդղակ Աղքատության գծի զգայություն Սպառման ագրեգացված ցուցանիշ -Պարենայինանվտանգություն զամբյուղ, սպառողական զամբյուղ, պարենայ վազագույնպարենայինզամբյուղն այլ ցուցանիշներով: Մոտեցումներում կան որոշակի տար բերություններ, որոնք հանգում են

հելաագույն սպառողական

հետնյալին՝

առավել արժանահավատ ցուցանիշներ: Այն

Աղքատությանսահմանումը ն գնահատումըբարդ սոցիալ քաղաքական ն տնտեսական խնդիր է: Կախված նրանից թե գնահատումների ինչպիսի մեթոդաբանություն է օգտագործվում աղքատության մակարդակի համաշխարհային գնահատումների սանդղակումերկրները կարող են հայտնվել տարբեր հարթությունների վրա: Առանձին երկրներում աղքատության մակարդակի գնահատման ցուցանիշներն էապես տարբերվում են` կախված տնտեսության զարգացմանմակարդակից, սպառողականզամբյուղի մեծութունից ն կառուցվածքից, սպառողականսովորություններից,շուկայի իրավիճակից, սատարման համակարգից,գնահատմանմեթոդից նայլն: ՀՀ-ում աղքատության ցուցանիշները հաշվարկվում են ինչպես տնային տնտեսություններիկենսամակարդակիհետազոտման(ՏՏԿՀ) ազգայինվիճակագրական ծառայության (ԱՎԾ), այնպես էլ համաշխարհայինբանկի (ՀԲ), ՄԱԿ-ի վերակառուցման ն զարգացման, Եվրոբանկի կողմից կիրառվող

տնտեսություն: Երրորդ փուլը ընդգրկում է 2004-2005թթ. 6816

1.

ամար

հիճնվածէ

1999թ աարլ Օօ տա

զամբյուղի հաշվառման պարենային համաշխարհային բանկի մեթոդիկայի եթե ԱՎԾ

ասու արում

հաշվառմանհիմքում դնում էր մեկ շնչի, ապա ՊԲ մեի հաշվով 2100 կալորիա զամբյուղը` բոլոր 198 դամթերքների Թեն սա ընդգրկումով: միջազգային լի դարձնելու խնդիր ուներ, ստանդարտների սակայն ունի նան թերություն, որ

Կունըոշդամի

պարունակող

կ

ուր

ի մ նն

աաադր կառուցվածքային տարբերությունների վիքի չբարհքային Դեպքո ցածր խմբերում, ովա երեխաների դեցիլային բյուղի ցուցանիշը կլինի գերակշռում թիվը) համադրելի:Այս թերությունը վեԳ շո Ք-ին ընդունվածնոր մեթոդաբանությամբ: րոցվել սանդղակից տնտեսումըտնային Աա տնտեսության բից Բրության հաշվարկների մեթոդաբանության հիմքում ընկած շ վիճակագիր էնգելի կանոնը: Այն փաստում19 մ ը արաացի օրինաչափորենփոփոխվում եկամտի համեմատ: ախսերն Սակայն. «միջի դեռես ինչ չի արտացոլում: Միանման յ ունի ը» խավի ներսում եկամուտներ էլ (դեցիլային րո

ս

է

ոչ

ար Ն

մաս

ԱՎԾ էռնստ

ա

չ

ն

է

է

են

ամեն

րո

որ

քվանտիլայինցածր եկաունեաքանչյուր ընտանիքներ այլ) միջինի րու խճբ նույնպեսառկա զգալի շեղումներ|84, էջ 146): ծախսումներիվերաբերյալէնգելի ւվրակատարած հավամարաաթերքի սպառումը դիտվում կառուված ըԳրտիա լույսի ներքո ժողովրդագրական քային արժեքության ներկայացվում ջ

շու

ր, աղքատ, շատ են

րջը

հա

»- ,

որտեղ` Մ/,

ՀԱՀ

ն

է

ն

յ

Ցի,-ի

յ

Ֆո, --

սպառման

հ. 1.

է, որը

ը

ց

ն

աղքատ

Հ Ք

ն

է

հավասարման տեսքով,

ծախսերիմասնաբաժինն է ընդհանուրի մեջ, ոյ անհայտների ժողովրդագրական ցուցանիշներում(5 1,... ը, ո-ը տնային տնտեսությունումապրող անձանց թիվն է, «-ը ընդհանուր ծախսերը, պատահական սխալը, ՐՍ կ խալը,հսիսկ 4, 3.)՛-ը -

թղաքանակն է

-

պարամետրերը: |

6-ը

Չափահաս զույգից բաղկացած ընտանիքի համար լրացուցիչ մեկ երեռայի համարժեքությանսանդղակի պարամետրըհաշվարկվումէ մեկ, լրացուգիչ երեխայով բյուջեն հարաբերելով սկզբնական բյուջեի վրա: Այս դեպքում համարժեքության սանդղակը (ք), գնահատվում է մեկ լրացուցիչ երեխա ունենալուց հետո, ծախսերը (24) մինչ այդ եղած ծախսերին (240)հարաբերելով միջոցով: Այն ցույց է տալիս թե քանի Չ6-ով պետք է ավելանան ծախսերը ՀՀ ՍՎԾ ընտանիքի կենսամակարդակը անփոփոխ պահելու համար: է 5576-ի՝ հասուն անդամի հաշվով այն 74-ից իջնում հաշվարկներովմեկ կախված սպառման ագրեգատի հաշվառման մեթոդից: Այսպես կոմունալ 71-ից իջնում է 63-ի, կրթության ծախսերի շախսերի հաշվառմամբ Է 71-ից՝ 64-ի, միջին հաշվով` Է 74-ից իջնում է 64,596-ի: հաշվառմամբԷ̀ Մեր կարծիքովՀԲ-ի ն ԱՎԾ մոտեցումներումկան ուժեղնթույլ կողմեր: Համաշխարհային բանկը միանգամայն ճիշտ է վարվում սպառման ագրեգատը դիտարկելով առավել ընլայնված գնահատումների վրա, նրանում ներառելով երկարատն օգտագործման ապրանքներիարժեքը, որը ի վերջո, ընդգրկված է նոր մեթոդիկայում:Սակայն, այստեղ խնդիրը դրանց բնույթի գնահատման մեջ է: Պետք է տարբերակել տնային տնտեսության եկամուտներիգնահատմանմեջ դրանց ունեցած առկա ն հնարավոր ազդեցությունը:Նույնական չեն բնակարանը,կահույքը, մտավոր կապիտալը, կապիտալն ու աշխատանքըտեղադրելու հետնանքը (արտադրականկառույցներ, ավտոմեքենա,հողամաս, մթերատու անասուն, բնական ռեսուրս ն այլն): Գետնապես պետք է տարբերել ակտիվ ն պասիվ միջոցներ: Բացի այդ կարնորվում է հավելյալ ռեսուրսի տեղաբաշխումը, ամենամյա եկամուտների մեջ նրանց արժեքից վերագրվելիք մասհանումները: Լրացուցիչ բնակարանը մեծ եկամուտներ ն կբերի Երնանում, ռեկրեացիոնգոտիներում, մեծ ընտանիքներիհամար փոքր եծ է հոգս լեռնային գյուղական բնակավայրերում, ընդհակառակըմ̀ ընտանիքում: Հետնապես ՀԲ-ի առաջարկվող մեթոդիկայում պետք է կատարվեն բարեփոխումներ: Երկարատն օգտագործման միջոցները պետք է գնահատվեն տվյալ տարածաշրջանում տնտեսությանը արժեք մատուցելու կարողությամբ, թեն դա պահանջում է տարածքային նոր Երկարատն օգտագործման ապրանքների չափանիշների սահմանում: արժեքի գնահատման, այսինքն արժեքի հաշվարկային պայմանական են որոշման գործընթացը բարդանում է նրանով, որ հաճախ, բացակայում գնահատմանհամար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը(մաշվածություն. մնացորդայինն վերականգնմանարժեքները): Օգտագործվումեն վերջին 12 ամիսների ընթացքում գնված երկարատն օգտագործմանապրանքառկայությունը. ների արժեքը ն երկարատնօգտագործմանապրանքների սակայն ոչ արժեքը, որը մեր կարծիքով թերի է, քանի որ դրանց բացակայությանդեպքում տնային տնտեսությունը դրանց ձեռք բերելու համար գնում է սպառման ներկա ն առաջիկա տարիների մակարդակի կրճատման:Վերջին 12 ամիսներում գնված երկարատն օգտագործման ապրանքներիարժեքի մաշվածության չափով որոշման մեթոդիկան, որըէ է ԱՎՕԾ-ը, մեր կարծիքով, թերի է: Պարզապես վերցվում կիրառում առանձին տարվա միջոցի արժեքի 1/3-ը: Վերջին 12 ամիսներին

նախորդած ժամանակահատվածումգնված ապրանքների պայմանական հաշվարկային արժեքը որոշվում է յուրաքանչյուր ապրանքի համար պայմանական հաշվարկայինմեդիանի 1/5-ի չափով: Համաշխարհային բանկի մոտեցմամբ այն գնահատվում է իբրե ապրանքի գնի ն ակնկալվող ծառայության ժամկետի հարաբերություն (իբրե մաշվածք): Այս խնդրի լուծումը կհեշտանա, եթե երկարատն օգտագործման անշարժ գույքը գնահատվի վերագնահատման (տվյալ պահին նրա շուկայական գնով) արժեքով ն հարաբերվի պոտենցիալ ծառայության ժամկետին: ԱՄՆ-ում որպես մաշվածության գործակից օգտագործվում է 6,66, ՀՀ-ում նոր մոտեցումներովդրա հաշվարկիհամար8̀ գործակիցներ: ճշգրտման կարիք ունի սպառման ագրեգացման ցուցանիշը: Սպառման ագրեգատը (համակցությունը) ներառում է՝ սննդամթրքների սպառման (տանը ն դրսում), ոչ պարենային ապրանքների ն ծառայությունների համար կատարած ծախսերը, երկարաժամկետօգտագործմանապրանքների համար ներդրումները, անվճար ստացված ծառայությունների ե ստանապրանքների արժեքները: Ագրեգատացվածցուցանիշը ՀՀ-ում «ՀՀ-ի դարտացված բնորոշ տնային տնտեսությունների տիպի», որը է ըստ երկու հասուն անդամից ն երկու երեխայից բաղկացած չորս անձով

-

Հ

Վ

2.

ընտանիքը:

այս ցուցանիշը բնութագրում է ծայրահեղ աղքատության մեջ մարդկանց կենսամակարդակը: Այդ գիծը այն գումարն է, որն անհրաժեշտ է նվազագույն պարենային պահանջը հոգալու համար: Այս գումարը հաշվարկելու համար հարկ է եղել նախ սահմանել ՀՀ անհրաժեշտ սննդամթերքներիանվանացանկը,միջին կալորիականությունը ե գնահատել յուրաքանչյուր կալորիայի արժեքը: Այն որոշվում է Առողջապահությանհամաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից ժողովրդագրական տարբեր խմբերիհամար 1985թ. սահմանված սպառման չափանիշներիհիման վրա: Սպառված մեկ կալորիայի արժեքը որոշվում է ՀԲ, ԱՀԿ առաջարկվող մեթոդիկայովս̀ննդամթերքիվրա կատարածծախսերը սպառված կալորիային հարաբերելումիջոցով: 1000 կալորիայի արժեքը 1996-2008թթ. 136,9-ից հասել է 319 դրամի կամ պարենայինզամբյուղը թանկացել է 22396-ով |4, 2009թ., էջ

Սպառման

ապրող

189):

Աղյուսակ 3.2.1. Մեկ շնչի համար անհրաժեշտ օրականկալորիայիպահանջըՀՀ-ում (ըստ ժողովրդագրականխմբերին ամբողջական)

Տղամար-

Գըրանան իմբերը Ժ

դիկ

ԱԱ արորի:

ի

ա

յ

Ն

օրական

պա-

հանջը, կկալ

16-60տ

26.4

լ

Յ3.4

2655 2099

3Ո0քՕԾԵ6

Աղբյուրը` 2Հ/ՅԻԵ /

Միջինը կանայք Երեխաներ մաներ ԿԱատ

ԽԴԿՎ/ԿԵ,

ՈօՈՒՁ»

15,3

:

8.7

16.2

ՉութոօՈծոտտ հ/..2004, 7. 3.

2004թ. ընդունված մեթոդաբանությամբ աղքատության պարենային գիծը ճշտվել է ժողովրդագրական համարժեքության սանդղակով ված սննդամթերքի արժեքը 0898 գործակցով սակի սպառման, որի արդյունքում 1 ամսում սպառված ի Ի 2008թ. 17.2-ից հասել 19.2հազ. դրամի էջ 91): է |7,2010թ. ը բանությամբ պերանայգել ա Գեավորվել է, որոչիչները որոնք հիմնականում հանգում են Արամն (Ձօոուոճու), 1. էապես ընդլայնվել է սպառմանագրեգատի ընդգրկումներ Ի տարբերություն նախկին մեթոդիկայի սպառման պարենային ն ոչ պարենային բաղադրիչների, ներառու օգտագործմանապրանքներիօգտագործումիցստացվող « 2. Սպառման ագրեգատացվածցուցանիշը ճշտվել է հաշվի ռնելով ե տնային հասների ս երեխաներիսպառմանտարբերությունները, տնտեսությունների աշխման ծախսերը նրա մեթոդաբանությունը: Դրա լ հաշվով սպառում»-ը, որը քայլ օգտագործվող «մեկ շնչի հաշվով սպառում» Սակայն, այստեղ ամբողջովին չի լուծվում, որի վերաբ տրվում են մեր մոտեցումները: տնտեսությունների կենսամակարդակի Կ աղքատության տությունների ՏԿԱՐ գնահատման մեթոդիկայի կատարելագործման ր նոր նվազագույն պարենայինզամբյուղը, որը սպառողական զամբյուղի գնահատման համար: Այն ներա է` սննդամթերքներ ն ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, ծխախոտ,հագուստ, կոշիկ տնտեսական պարագաներ կոմունալ ծառայություններ, տրանսպորտ կրթություն, մշակույթ, հանգիստ առողջապահություն ը հաշվարհաշվար երկարաժամկետօգտագործման ապրանքների օգտագործման կային արժեք բաղադրիչներ են նան Սպառման ն աղքատության դետերմինանտներում էմիգրացիայում գտնվող անդամները,բնակավայրը, զբաղվածությունը, տ ան գլխավորի սեռը, տարիքը, կրթությունը, զբաղվածությունը, առողջ Ն

ն

բացարձակ աղքատության գնահատման մեթոդը օգտագործվում է 1996թներառում է.

ից Ծայրահեղ(պարենային) ԱԱԲցար աղքատության Լ արժեքը 2. Աղքատությանընդհանուր գիծ ՅԱՎԾ ԱԼ Սպառման -

-

Արար

հազար, Տնային

» .

»

մեթողա-

ալկոհոլային

ագրեգատացված

ցուցանիշները 1. Աղքատության որ պարենային գիծը (Բօօժ Բոտգց: ուռի» աղքատության Ո6էհօց) փաստացինվազագույն ընդհանուր գծի հաշվարկների, հիմքում. ըրի 59) համաշխարհային բանկի զերի անակները: մեթոդաբանությամբ տնային իր բացի կենսամակարդակի տնտեսությունն վերաբերյալ հանրապետության ողջ տարածքում պատաեն Ա լհարատն հական հավասար հավանականությամբ 1996թ. ընտրված 5040. 3600. 2001թ.՝ 4128, 2002-2003թ.`4644 1998-1999ք եկամուտը»:2005թ. տնտեսությունների, ինչպես նան 2002. հավաքագրվածնյութերը: չափան եւ Պարենայինգծի որոշման համարկարնորվումեն իծմ Բարեկեցությանոր ցուցանիշով է գնահատվում պարզաբանել թե. աղքատությունը (ծախսարիջ: յին թե եկամտային) Անաների առար անձի 2.

է,Աախկինում այդ հանառաց նպատակի

խնդիրը

ունի: :

3.

Աղքատությանոր շեմով

ան)

է

գնահատվումայն (բացարձակթե

Ինիսին կլինի նվազագույնզամբյուղի մակարդակն ու

տարբեր մոտեցումներիդեպքում

հարաբերա-

կառուցվածքը

Աղքատությանգնահատումներում տնային տնտեսությունների տարբե խմբերը`ինչպես`Ըն վերահար

ԱԱ հասակային անարի համադրելիցուցա հաղթահարման ձեավորվեց ն իշների: որեվե Ընդհանուր առմամբ,ժամանակի տարածության նվազագույն առումով, եկամուտներն երրրե ավելի լ

ռում

»

» »

»

արա աե ն ատության գնահատման չափանիշներն

ազմազան: ների

3.

գիծ

ներառված նտե,

ցուցանիշները բարդ են ու Խնդիրը ներառում է աղքատության ն բարեկեցության ԱԱ սահմանազատումը,ինչպես նան աղքատության առանձին աստիճա (աղքատ, շատ աղքատ, թշվառ) առանձնացումը, դրանց բնութագրող չափ նիշների ու ցուցանիշների որոշումը նայլն: ւթյան գնահատՄիջազգայինպրակտիկայում ն ՀՀ ԱՎԾ կողմից ման համարօգտագործվում են բացարձակ ս հարաբերական(հա ցուցանիշների համակարգ: ու

երի րի

4.

ե

հակված տատանումների,քան սպառումը: Սպառման ցուցանիշն ավելի ներկայացուցչական է արտավցոլում դրանց աղբյուրը հանդիսացող եկամուտները:Եկամտիորոշ բաղադրիչներ ավելի դժվարդիտարկելիեն (ը ֆորմալ զբաղվածություն, տնային տնտեսության ստվերային չֆիքսված տրանսֆերտներ), դրանք բավականին մեծ են տնային տնտեսոլթյունների բյուջեում: Եկամուտների ներկայացման ժամանակ առկա է թաքցնելու վտանգը, անգամ, եթե դրանց ծավալների իրական ներկայացումը տնտեսականորնէ վտանգ չի պարունակում: Դրա վառ ապացույցն է այն, որ տնային տնտեսությունների 2003թ. են

Հ եկամուտ

ուսումնասիրությունների մեծահարուստները հրաժարվեցինմասնակցելուց:Այսօր էլ այն ժամանակ գոյություն ունի անշարժ գույքի, անասնագլխաքանակի հաշվառման ժամանակ: Մեթոդաբանական այդ մոտեցումների ուժեղ ե թույլ կողմերը ներկայացված են գծապատկերում

(Գծապատկեր1): Սպառման ագրեգացված ցուցանիշները տեսանելի ն գնահատելիեն անգամ անզեն աչքով (շքեղ տուն ու ամառանոց, կենցաղ ու

ավտոմեքենան հանգստի կազմակերպում), խրախճանք, անվտանգություն: Այս առումուլ տեղին է վկայակոչել դեռես 20-րդ դարի 20-ական կությանհարուստ խավի համար Վեբլեն Թորսոայնի

թվականներին հասարա

առաջարկված վորիչ սպառում» արտահայտությունը, այսինքն ապրանքներ ու

«տպա-

ծառատպավարություն րահան (համեմատական) թողնելու համար: ինչ խոսք,հնարավորությունների առկայության

յություններ գնել ուրիշների վրա

Սա

պարագայում, միջին ե աղքատ

խավին նույնպեսդրդում է ընդօրինակելու նման

վարքագիծ:

բերում է տեսությանը

արկապարենայինշուկայում: րոխանջարնք ավելանում ապրանքի գինը 981-ից 1613դրամի Օրինակ 1995-2009թ. տավարի մսի 1կգ ա

հակառակ մի երնույթի, երբ ավելի բարձր գնով է, որ

-ի

Կենսամակարդակիբնութագրմանմեթոդաբանության ուժեղ

է ՀՀ

հասնելու

պարագայում(գնաճը` 6496) մեկ շնչի հաշվով մսի սպառումը 15,5-ից հասել էր 48,6կգ-ի: Նույնը վերաբերվում է անշարժ գույքին, հողին, բջջային հեռախոսին, շաքարավազին,ծառայություններինն այլն |7,2010թ. էջ 28, 73): Աղքատության պարենային գծի որոշման ժամանակ ընդունելի 195 պարենայինապրանքներիցընդգրկվել են առավել գործածական 24-ը կամ 1696 Ա այն դիտարկվել է դեցիլային 3-7 խմբերում ընդգրկված բնակչության նկատմամբ, քանի որ հիմնականում այս խմբերում է կենտրոնացվածաղքատ բնակչության մեծամասնությունը:Ապա միջինացված ցուցանիշներովհենց այս խմբի սպառած պարենամթերքների2040կկալ-ին համարժեք մակարդակն էլ 2004թ. 33-ում ընդունվել է մեկ շնչի օրական սպառմանմակարդակիչափանիշ:

Վարուստ երկրներում

կողմերը

Տնտեսապես թույլ երկրներում լ

ն ն Կենսամակարդակը աղքատությունը Կենսամակարդակը աղքատությունը

է եկամուտների գնահատվում

ցուցանիշներուլ

Ուժեղ կողմերը

ա

»

»

Ցայտուն դրսնորվում է սոցիալական բնեռացումը, քանի որ մարդիկ ոչ միայն սպառում, այլն կուտակում են Հստակ տարբերակված են բարձր, միջինն ցածր դասերը, եկամուտների

բաղադրիչները:

գնահատվում է սպառման ցուցանիշներով

Ուժեղ կողմերը »

հակադարձ համեմատականէ հարստությանը

կայացուցչական

»

նկատմամբ

տնտեսությունից,

»

.

»

»

է

Մեծահարուստները հակված

թաքցնելու այն Անկանխիկհաշվարկները (Հոքոհ՞) էապես խոչընդոտում են դրանց

բացահայտմանը

են

տատանումների

Հանրապետությունումառկա չէ պաշտոնապես հաստատած նվազագույն սպառողական զամբյուղ, թեն 2004թ. ընդունվել է կենսապահովմաննվազագույն զամբյուղի ն բյուջեի մասին Օրենք, կան դրանց արժեքներ, էներգետիկա Ագրեգացված ցուցանիշի հաշվարկման ժամանակ կան արնմտյանից

տարբերվող մեթոդաբանություն երկա-րատն օգտագործման սպառման ապրանքների արժեքից զամբյուղին մասհանում կատարելու գործում: »

դրանց պահային Գնահատումը դժվար

է

չէ

'

»

կաշառք,

քաղաքայինին,

ճշգրիտ

Ավելի հեշտ ուսումնասիրությունը Թույլ կողմերը

ստվերային), իսկ ՊՀՀ-ում դրանք զգալի են Եկամուտները գյուղատնտեսության մեջ ունեն սեզոնայինբնույթ ն դժվար

համադրելի են

ն

է

»

օ

»

են

Սպառումն սահուն առավել անցնում ն այնքան էլ զգայուն

կարճատն

Թույլ կողմերը Տարածությանն ժամանակիառումով

եկամուտներն ավելի են ենքակա տատանումների,քանապառումը Եկամուտների ոչ բոլոր բաղադ-րիչներն են ենթարկվում դիտարկման (ոչ ֆորմալ զբաղմունքից, տնային

Սպառման ցուցանիշները ավելի ներարտացոլում են եկամուտները

Եկամուտների

թաքցնելը պատժելի է: Աղքատության ն պարենային գծի սահմանները ֆիքսված չէ, պարենային գիծը

Գծապատկեր

ն թույլ

Անբավարար են տնային տնտեսությունների կենսամակարդակի հետա-

զոտման տվյալները «

Դժվար է գյուղատնտեսական արտադրանքների սեզոնային լողացող գների սահմանումը` քաղաքում ն

գյուղում

Տվյալներն են աղքատ

առավելապես ընդգրկում խավը

Նվազագույն սպառողական զամբյուղը հենվում է հենց պարենային զամբյուղիվրա: Որպես կենսագործունեությանապահովմանպայման: Պարեարդյունքում ձեռք է բերել 0,645 նայինն ոչ պարենայինապրանքատեսականին մեկ շնչի հաշվով որքան որում բնակչության 0,355 փոխհարաբերությունը:Ընդ մեծ է ՀՆԱ-ի սպառվող արժեքը, այնքան այդ հարաբերակցությունըփոխվում է հօգուտ կուտակման: Պարենի ն գյուղատնտեսությանհամաշխարհային կազմակերպության խորհրդովաղքատ երկրների համար մեկ շնչի հաշվով օրական նվազագույն ներգիան սահմանվելԷ 2100կկալ: Այդ նպատակովընտրվածսննդամթերքների միջոցով պարենային զամբյուղն էլ ընդունվել էր որպես վերահաշվարկման նվազագույնպարենայինզամբյուղ, իսկ դրա դրամականարտահայտությունն տնտեսուլ սահմանվել է որպես աղքատության պարենային գիծ: Տնային են յունների սննդամթերքների ձեռք բերմանն ուղղված ծախսերը հավասար նվազագույնպարենայինզամբյուղի արժեքին: Աղքատության ընդհանուր գիծը, բացի պարենային Գի ներառում է նան ոչ պարենայինապրանքներիսպառումը: Համաշխարհայ բանկիմեթոդաբանությամբաղքատությանընդհանուր գծի որոշման համար ոչ պարենայինապրանքներըգնահատվել են ըստ պարենային ծախսերի մեթոդի ՔքՔԽ) ն սպառողականծախսերի մեթոդի (ՇԽ): Ծախսային մեթոդի դեպքում է նվազագույն ոչ պարենային ապրանքների մասնաբաժինը հաշվարկվել մինչդեռ սպառողական զամբյուղի սպառողական ծախսերի 43,496 (2), Օօ: մեթոդով հաշվարկմանպարագայում3̀5,676 Կախված գնահատման մեթոդից ժամանակահատվածից աղքատության ընդհանուր գիծը ՀՀ-ում փոփոխվում է մեկ չափահաս անձին համարժեք է չափով: 1996-2008թթ. աղքատության ընդհանուր գծի համարժեքը փոխվել 89հազ. դրամով կամ 5595-ով, իսկ պարենային աղքատությանը` 7.2հազ. 3.2.2.): է ամով կամ7296-ով (Աղյուսակ աղքատության ցուցանիշների դրական տեղաշարժերն ն սոցիալական անհավասարության մեղմացման միտումներն արդյունք են տնտեսական աճի, պետական աղքատամետ սոցիալական քաղաքականության, արտաքին տրանսֆերտներիհսկայական ներհոսի, ԱԱՀ-ի համախառն արտադրանքի486մլրդ դրամով (13126) աճման ն այլն: Անցած 1995-2008թթ. աղքատ բնակչության թիվը կրճատվել է 0,9մլն-ով կամ 4896-ով, բարձրտեմպերով ավելացել են աշխատավարձերն(9 անգամ), նպաստներն ու թոն շակները, ակնառու հաջողություններկան աղքատության խորության սրության նվազման (8,7 ն 13,8 անգամ) ինչպես նան բաշխմանանհավասարության մեղմացմանառումով: Աղքատությանկառուցվածքայինպատկերն իր բնութագրիչներովտարեցտարի կայունանում է: Դեցիլային ն քվանտիլային ցածր եկամուտներովխմբերում եկամուտներնու ծախսումները աճում են ավելի արագ, քան ապահովված խմբերում:Ռազմավարականքաղաքականությունըորդեգրեց բարձր լեռնային ն սահմանամերձ գյուղերին սատարելու նոր տնտեսական վարքագիծ|20,93) Սակայն աղքատությունը դեռնս մնում է չհաղթահարված:Չնայած մեծ է մնում բնակչության 1/4-ը Մեկ շնչի սպառած արտահոսքին աղքատ սննդամթերքի էներգետիկան(2223կկալ) 2196-ով զիջում է համաշխարհային

միջին, 1306-ով աղքատ, 2996-ով զարգացած երկրների մակարդակներին, 2008թ. աղքատության նպաստը էին ստանում 112հազ. ընտանիք 0,4մլն բնակչությաճբ |1, էջ 90-102: 4, էջ 144-145: 104): Աղյուսակ 3.22. Աղքատության ցուցանիշներն ու դրանց միտումները ՀՀ-ում

1. Աղքատ բնակչությունը որից ծայրահեղ աղքատ

ն բնամ

ր

շտ

5:

Դ

ՅՑ

7.2

21,1

դրա

10,0

17,4 10,9

25,1 17,2

հազ. դրամ

Ց7

| 2223

խզ |

Ր ը-բան ուր գիծը : թվում պարենային աղքատությա գիծը 8. Ամսականանվանական

հազ

։

այդ

ր

աշխատավարձը

էներգետիկան

Նվազագույն սպառողական

արժեքը իզամթյը ին այո քվուի դթ

պար

յիս զասբյուղիսը

11. Գործազրկությունը՝(տնտ. ակտիվ բնակ. մեջ) ըստ պաշտոնական տվյալների (ըստ ԱՄԿ-ի) Լ». ԱՎԾ-ի մեթոդաբանությամբ 12. Ջինի գործակիցը (բստ սպառմանանհավասարության) »

Լ

Աղուսակն

ըստ

|4. էջ 78, 86-95.

120, 200201,

ամապատասխան տարիների նյութերի

դրան16,2 ա.

կկալ/օր

9. Մեկ շնչի սպառած սննդամթերքի 10.

|

ք

Մեկ ընտանիքի ամսական

Նպաստը Գրեն ր

| նտանի

Ը ը

:

մարդ

Աղքատությաննպաստառուների Թիվը 6.

ո

բոզ

5.

համ

րությունը

Կենսաթոշակառուներիթիվը կենսաթոշակիամսական չափը

1998.2006թթ.

:

4.

՝

ոու »-

Ը

Աղքատությանխորությունը

3.

-

2աունեսության Աի մեկ -Դրամ

աան

Չափի

միավորը. հազ, մարդ1770

Ցուցանիշները

հազ.

10623:

դրամ -/յ-

,

.

41.1 38.4

օբ

ԳՏ

1. էջ 73-02,

'

0,444 520-553.

7.

|

0,344

|

16.3

0,389

էջ 9. 14. 79-102| աղբյուրների

Տլ

արժեքտարիներիննվազագույնն պարենայինզամբյուղի

Անցած տաս -

Կբ դաբ

հետնանքով սննդամթերքիէներգետիկան

մեթոկազմակերպության Ի խատանքի անգա միջազգային մարդ, կամ տնտեսապես ակտիվ

ները 3-3,5

բոռ գազում

հազար

է 231

1182հազ.

ԳԲաղված էր

Աշխատանքային ռեսուրսներից կամ 8344-ը: 20086.թ

բնակչության21,575: |

տնտեսական

ե

ի իսինաղքատության ներով Աղքատությունը փվ ժողովրդագրանո, աղքատները թե բնութագրում է, խորությունը Խոր" ափռատության Այդ ցուցանիշը1996թ. ռեսուրսների ւ աոԱՅՑ լարտացոլում ԳԻանէ աղքատութ) Գոգոն ապահովելու մակարդակն ու ծավալները չափ է

մ

ԿԱ

սոցիա

-`

են

ցուց

Ք

ւ

տնվում

արնրությ

անբավարարությանէ

է

Դա

:

փն

ներքն:

հանձնառու

էջ 138):

Պրակտիկայում օգտագործվում են դրամական եկամուտներ «ընթացիկ եկամուտ», «ամբողջական եկամուտ», «զուտ եկամուտ», շահ, շահույթ նայլն: Տնային տնտեսությունների դրամական եկամուտներն իրենցից ներկայացնում են դրամական միջոցների ամբողջություն, ստացված տնային տնտեն ձեռության անդամների շ քայ դ ր աշխատավարձի, շ րձի, անհատական աշխատանքային սությ նարկատիրականգործունեությունից (ինքնաշխատ եկամուտ), կենսաթոշակի, կրթաթոշակի, նպաստի, տոկոսավճարների, շահաբաժինների, տրանսֆերտների ն այլ դրամական միջոցների տեսքով (վիճակախաղ, ղյուսակ 3.2.3. աղբյուրները տնտեսությունների դրամական եկամտի մեկ շնչի հաշվով Տնային

ժառանգում մայն:

Լ

դրամ: Նվազումն ընթացել

է

ԿԱղքա

Ա բրարո

կշ

ներկայացնում

լայնությունը

Հաողակի շեղումնէ

է

եկամուտների բաշխման փաստացի բաշխմանգծից: հավասարաչափ եկամուտների

նդեքսի) ցուցանիշով: Դ

քաղաքային

Դրամականեկամուտ

որից

11650

:

քից աշխատանքից վարձու ինքնազբաղվածություն |

|

|

| |

| |

18061|

Պե

ն

թոշակնե շակներ

շո

| 5006 |

340.1 | Տրանսֆերտներ միջոցներ ն այլ

|

Կառուցվածքը,

գյուղական | քաղաքային 20021

20086 30174

| | ն գյուղ. Մթերքների

անգի նպաստներ

տատանման անհավասարության բաշխման Եկամուտների է Ջինիի գործակց բնութագրվում ն

Ջին

Եկամտի աղբյուրը

աղքատների թվաքանակիկրկնակի

սրությունը (աղքատության միջին քառակուսային ն ոչ աղքատ խորությունը)ցուցանում է հասարակության պ Այս ցուցանիշի ներմուծումը միջ, եղած անհավասարությունը: ձնով Դա ցայտուն մեծ ավելի է կշիռ: նորվումէ շատ աղքատ խավինտալով բնեռելով իր անհավասարությունը, վրա սոցիալականխմբերի ուշադրությունը: ն տեղականկառույցների սատարմանմիջազգային Ս

ծայրակետերով:

Մեկ շնչի հաշվով, ամսական, դրամ

այդ

տացի հաշվարկայինգծից փաստացր համար: Այն հաշվարկվում աղքատության 2008թ. 54. իսկ հասնում էր գործակցով: Այն 1996թ. անբավարարության 7.մլրդ

վճարների ն տնային տնտեսությունների հատվածի հարկերը 184,

206886

|

|

|

20754 «0

|

| 2093 |

|

|

|

|

|

| |

|

|

|

|

|

|

|

|

գյուղական

լ

|

|

|

|

|

|

|

|

արդյունա ոամե-

համար մեծ հավասարության Այն հարցին, թե առավել Ընտանիքի դրամական եկամուտների մեջ միանշանակ չէ տարբեր Ա. իր «ծակշերեփ» Օուկենը տության կորստի ինչ գին ենք ցանկանումվճարել խաղացած դերը: Եթե աշխատավարձը, սոցիալական տրանսաղբյուրների անհավասարությունը. ենք գնահատում օրինակով գրում է, եթե ավելի քիչ ֆերտները, արտոնությունների փոխհատուցումը, շահաբաժինը, դրամականի ումէ շատ տանք ապա պետք է հավանություն վերահաշվարկված ոչ դրամական եկամուտները իսկապես եկամուտներ են, ն տրվում է չքա հարուստներից ապա բոլորովին այլ է գյուղատնտեսականմթերքների ն անասունիվաճառքից փոքրության պատճառով դրա մի մասը «եկամուտը» ն բնեղեն ձենովսպառածը: Ըստ դնել վնա է: առաջացող չի կարելի անվերապահորենընդունել որպես զուտ, սպառելի դրամական եկացուգաոր մուտ: Եթե դա էական դեր չի խաղում քաղաքային բնակչության սպառման Տնային տնտեսության նիշ է եկամուտը: Դա միջոցների կառուցվածքում (0,695), ապա նրա դերը մեծ է գյուղական բնակն. այլ հասույթնկնող աշխատավարձի, րում) անհատին կաճ չության եկամուտների ն սպառման մեջ: Թեն մեկ շնչի հաշվով դրամականեկաՍա Թ4, էջ 489ը Սակայնմեր կարծիքով ների գումարն է, գրում է մուտներըգյուղական վայրերում աճում են, ավելի արագ, 2008թ. այն 3196-ով է: երկրի Այսպես ատ զիջում էր քաղաքային բնակավայրերին: Դրամական եկամուտների կազմում տնօրինելի (ԱԱ) մինչն մասշտաբո նկատվում է դրական կառուցվածքային տեղաշարժեր: Եկամուտների մեջ ամբող ՀԱՍ-ը ծախսեր: ն Եթե ր եկամուտնընկած ե ն ավելանում են աշխատավարձին նվազում տրանսֆերտներիմասնաբաժինը: եկամուտը ջական եկամուտն է ըստ բոլոր Ագրարայինտնտեսագիտության մեջ ընդունված է համախառն եկամտի մեծությամբ) արժեքի մն սուրսների որոշվում ՀԱԱ-իցհանելով արժենվազու (ռե Այն ներառում է աշխատանքի վարձատրությանը ն զուտ հասկացությունը: եկաճուտը`ը առանձին ու անուղղակի հարկերը. իսկ տնօրինելի ամբողջական եկամտինհամապատասխանող նոր արդյունքը ն հաշվարկվում է համախառն շրջանառության եղանակով հաշվարկված համախառն արտադրանքի արժեքից

նժարին ԱԱ կշեռքի րին շատ ն եկամտի լԹ4 խաները ի ստացված թմ Ա կենսամակարդակ վորաբար մեն որոշակի ժին Լոոնը Մամոն երկրի մ ընդհանրական մ արդյունքից այստեռ Ակախառն ազգային ազգային աաա տարաբնույթ Պոր նների -

'

'

-

Փ.

.

է

երաույթին

.

-

-

հանելով առարկայացած աշխատանքին համարժեք մասը` նյութական ծախսերով ներկայացված փոխհատուցման ֆոնդը, որը անպայման պետք է վերականգնվի, որպես պարզ վերարտադրության պարտադիր պայման: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման մակարդակի բարձրացմանը համընթաց այդ մասնաբաժինըտարեց-տարի աճում է, հետնապես դրամական եկամուտների 1000 դրամը տարեց-տարի ներկայացվում է ավելի փոքր սպառարժեքով: -Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքում նյութական ծախսերի տեսակարարկշիռը 1940թ. 38-ից բարձրացավ ն հասավ` 1960թ. 42, 1990թ. 55,6, իսկ 2008թ.` 40,056: գետենապես նրա միայն 6006-ն է ենթակա լիարժեք սպառման: Մնացածը տվյալ տարվա պարենային սպառման ֆոնդերում չպետք է ներառվի: Այն Սպառված սերմերի, կերերի, վառելիքի, `պարարտանյութերի, ոռոգման ջրի, թունանյութերի ու բուժանյութերի, սպերմայի, փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների ն հիմնական միջոցների մաշվածքին համապատասխան մասով պետք է առանձնացվի գալիք տարվա պարզ վերարտադրությանապահովմանհամար: Հետնապես ագրեգացված ցուցանիշներում պետք է վերցնել ոչ թե համախառն արտադրանքը, այլ համախառն եկամուտը: Տվյալ պարագայում էլ ավելի կմեծանա գյուղական աղքատության համաթիվը: Բացի վերոհիշյալից գյուղացիական տնտեսությունների դրամական միջոցները ներառում են ոչ միայն արտադրանքների,այլն արտադրության միջոցների (մթերատու անասունների, կերերի, սերմերի, հողի, այգիների) վաճառքից գոյացած գումարներ, բնամթերքային սպառումներ (օրինակ արտադրության համար սեփական կովը, երինջը, ցլիկը, մանր եղջերավոր կենդանիների օգտագործելը): Հետնապես դրամական եկամուտները այստեղ պարզապես «դրամական միջոցներ» կամ «դրամական հոսքեր» չեն: Թն որքան են դրանք ենջակա անձնական սպառմանկախված կլինի վերոհիշյալ ն շատ այլ հանգամանքներից: Դրանցամբողջովին սպառումը հղի է գալիք տրվա սպառման սահմանափակման հավելյալ վտանգով, քանի որ դրանք ունեն բնաճյուն արտադրողականություն(օրինակ 19ց սերմը բերում է 5-15 անգամ հավելյալ բերք):

Աղյուսակ3.2.4. Տնային տնտեսությունների ամբողջականեկամուտներիկազմը, կառուցվածքը ն դինամիկանՀՀ-ում գոյացման աղբյուրը

աոնել

հաշվով

տարեկան, ր

դրամ հազ.

Կառուցվածք.

տեղաշարժե

ո որը

20-Է226-ԷՅ-| ե Բր ա րնա Ա անՔիՑ8 յուղանտեսակ» կեն անասունի է

եկամուտներ Դրամական

Ան

նբերքների

մթերքների,

ն այլմիջոցներ Տրանսֆերտներ 1 Ոչ դրամականեկամուտներ 1 Ամբողջականեկամուտ

Աղբյուրը՝ |7, համապատասխան տարիներինյութերը)

212,

75.0

10.0

21,2

32.8

36.0

358.0

20.0

36.8

:

6,5

| |

|

11.3

Կենսամակարդակի գնահատումը

կատարվումէ նան ամբողջականեկամուտների ցուցանիշով, որը բացի դրամական եկամուտներից, ներառումԷ նան սեփական տնտեսությունիցստացված մթերքների, անվճար ստացված սննդամթերքների,արդյունաբերական ապրանքների ու ծառայությունների արժեքը: Կատարվածուսումնասիրություններից երնում է, որ ամբողջական եկամուտները դրամականինգերազանցումեն միայն 11,126-ով(Աղյուսակ .2.4.): Տնային տնտեսության մեկ շնչի հաշվով ամբողջական եկամուտները 1996-2008թ. ավելացել են 136,9հազ. դրամով կամ 61,296-ով: Լուրջ խնդիր է մնում արտերկրից ն ներսից ստացվող

տրանսֆերտնե գնահատման հարցը: Բնակչությանն տնային տնտեսությունների դրամականն

ամբողջականեկամուտներում ընթացիկ տրանսֆերտների գումարները1996թ. 121-ից (276մլն ԱՄՆ Ֆ), 2008թ. հասավ շուրջ 1044մլրդ դրամի (3,4մլրդ ԱՄՆՏ) 11, էջ 90: Կան նան դրական տեղաշարժեր,նվազում են ն տրանսֆերտների ավելանում սեփական աշխատանքով փաստացի վաստակի տեսակարա կշիռները:

Աղքատությանմակարդակիգնահատումը բարդանում է նան նրանով, որ ցուցանիշը զգայուն ն արագ արձագանքում է այն բոլոր ու փոփոխություններին փոփոխականներին, որոնք գործածվում են սպառման ցուցանիշի ագրեգացման,աղքատության գծի կառուցման ն աղքատության որոշման մեթոդի ընտրության դեպքում: Այսպեսեթե աղքատության նվազագույն շեմը 1996թ. բավարարումէր 10,8, ապա 2008թ. այն անցնում է 25հազ. դրամից: Այս պատճառով աղքատության մակարդակի փոփոխությունները գնահատելուհամար անց է կացվում նանհնարավոր աղքատության գծի զգայականության վերլուծություն: Դա աղքատության մակարդակի գնահատումն է աղքատության գծի տարբեր արժեքներիդեպքում: աղքատության

Աղքատության

աղքատ ի ռոտկտյտ) անցումայինտնտեսությանսպառման վիճակը(Տտոտ բնութագրողցուցանիշ է, քանի որ բնակչությանփոքր խավն այս կամ այն անգաճ փոքր դիպվածիպարագայում (բնական ն տնտեսական ցնցումներ, ռեսուրսաապահովության ընտանիքի վիճակ, գնաճ) մերթ ընդ մերթ հայտնվում են աղքատության գծից ցածր:

ՀՀ ԱՎԾ ն ՀԲ-ի

ուսումնասիրություններով պարզված է, որ այլ հավասար աղքատ լինլու հավանականությունը մեկ երեխան ավելացնում պայմաններում է

գծ

այականությունը

ն

9,6, ,496-ով: երկուսը 3-րը՝ Մ մակարդակը գնահատվում այլրնտրանքային՝ համեմատանած ԱԿԱՆ, ներով, ինչպիսին գնահատումն

2,

ղքատության

է

են

ոչ

այլն րնացարձա

միայն

նվազագու

մեկ չափահաս անձի սպառողականծախսերիարժեքը` նորմայի, պայճանականսպառողականծախն այլն: Դա նկատմամբ է տալիս սպառման հնարավորություն ըստ

մերի տկարդակների միջինացված ցուցանիշը դիտարկել

փաստացի

խմբերը: Վետազ

առանձին

տարածա`

շրջանների կտրվածքով,ըստ դեցիլային ն քվանտիլային պարզվում է, որ տնային տնտեսության մեկ շնչին ընկնող պառողականծախսերիմիջին հանրապետական մակարդակին 2196-ով գերաէ զանցում միայն Երնանը, իսկ Երնանից այդ մակարդակը ցածր է Գեղարքունիքում 32, Կոտայքում` 40 Շիրակում` 2992-ով: Դեցիլայինառաջինխմբում

տություններով

այն կազմում է ընդամենը 13,3դրամ՝ 3,0 անգամ զիջելով 5-րդ խմբին ն այլն |7, էջ 86): 3.3.

Պարենապահովությանն պարենիմատչելիությանբարձրացումը որպեսաղքատությանհաղթահարմանռազմավարություն

ա ն ցուցանիշներից է, Մակրոտնտեսականժողովրդագրականկարնորագույն որով չափվումեն հասարակարգիքաղաքական ն սոցիալ տնտեսականնպատակներիցբխող բավարարվածությունը,ինչպես արդեննշվել է աղքատության գնահատումը սկսվում է պարենապւսհովությունից,որի հիմքում ի սկզբանե դրվում է «նվազագույն պարենային զամբյուղը», որով էլ հաշվարկվում է սպառողական զամբյուղը: Հետնապես պարենի սպառման չափաքանակը, արժեքը, լիարժեքությունն աղքատության առաջին աստիճանն են: Նրանով նան գնահատվում է հասարակության ընտրած ուղու հեռանկարայնությունը, վարվող տնտեսական քաղաքականությունը: Հասկանալի է, որ անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներում իրատեսականչէ միանգամիցերկնային մանանա -

քատությանգծով), աղքատության համաթիվի հաշվարկման մեթոդիկայի

62289

ԲԱ

տնտեսաձկ

Ժլո

ուրս-

հետ ոչ

դրացիական գործընթացների մեջ լինելու, վիթխարի ռազմական ծախսերի, քաղաքական ն քաղաքացիականանբավարարվածությանու թշնամանքի հասնող ընդդիմության առկայությանպարագայում: Դրանցով հանդերձ, երկրի տնտեսական կյանքում կատարվել են տնտեական դրական տեղաշարժեր: 1995-2008թթ. ՀՆԱ աճել 7 ն շատ աղքատ բնակչության տեսակարար կշիռը 1996թ. նկատմամբ կրճատվել է տասն անգամ: Այդ ժամանակահատվածումոչ աղքատներիտեսակարարկշիռը 45,3ից հասել է 7396-ի: Աղքատությաներնույթի գլոբալ վերլուծությունը վկայում է, որ աշխարհի աղքատ բնակչության2/3-ը գյուղաբնակ է: Աշխարհի բնակչության մեկ շնչին ընկնող 5,7հազ. ՍՏֆ ՀՆԱ-ի դիմաց ներկայումս գյուղական ն գյուղատնտեՀՆԱ-ի մեծությունը սական բնակչության մեկ շնչի հաշվով գյուղատնտեսական հասնում է ընդամենը 397 ն 507 ՍՏՖ |104, էջ 3-10, 284-288): Գյուղական աղքատության կրճատումը համաշխարհային մակարդակով համարվում է գերխնդիր` կապված գյուղում արտադրական ու սոցիալական ենթակառուցվածքների ցածր հասանելիության, կապիտալ ներդրումների լագի երկարատնության(խաղողագործության,պտղաբուծության մեջ 5-10, տավարաբուծության մեջ` 2-3, աղուտների յուրացման գործում 4-5 տարի) ն այլն: Դրան հակառակ, ՀՀ-ում աղքատությունը գերակշիռ էր քաղաքային բնակչության շրջանում, որը պայմանավորվածէր արդյունաբերությանփլուզմամբ: Բավական է նշել, որ ՀՆԱ-ի մեջ արդյունաբերականարտադրանքի տեսակարար կշիռը 1988-2008թթ.67,896-իցիջել էր 15465,գյուղատնտեսության1̀2,7 ն 1896-ի դիմաց |1, էջ 16): Տխրահռչակ վաուչերզացիան բանվորին զրկեց իր իսկ ստեղծած աշխատատեղից, մինչդեռ հողի սեփականաշնորհումը գյուղը ն երկիրը փրկեց փլուզումից: Չնայած գյուղական բնակչության սոցիալական զրկվածությանառավել բարձր մակարդակին(առավելապես ոչ նյութական աղ86

-

Ցուցանիշները 1|

3|

գ|

'

17,

Ծեղանա Ն արտաական' ԱԱ Իրական կապերը: խիստ աղետի, երկրի հաղորդակցմանգլխավոր զարկերակը տնօրինողերկրի որդ

ոչ

կատարյալ լինելու պատճառով գյուղական աղքատությունը 2004-2008թթ. ավելի ցածր էր, քան քաղաքներում: Ապավինելովգյուղացիական տնտեսությունների ինքնաբավապրելակերպին, երկրի տնտեսական աճը առավելապես ուղղվեց քաղաքային բնակչության չքավորության մեղ-մացմանը, քանի որ ստեղծվել էր ժողովրդագրական շատ ծանր իրավիճակ: 1998-1999թթ. նկատմամբ2008թ. աղքատության մակարդակըքաղաքային իջել էր 238, իսկ գյուղական վայրերում` 48.2-ից 92-ի Ք., էջ 90): Գյուղական վայրերում «փարոս» համակարգը ուղղված էր առավելապես գյուղական չքավորության սատարմանը: Դա մեծ օգնություն էր առաջին անգամ իր ն երկրի ճակատագրի տեր կարգված գյուղացուն: Իհարկե այստեղ ծանրակշիռ դեր խաղացին նան արտաքին տրանսֆերտները: Սակայն, ներկայումս լուրջ» խնդիրներ կան աղքատ բնակչության ընտանեկան նպաստների համակարգում ընդգրկելու գործում: Դրան խանգարում են բյուրոկրատական քաշքշուքները, վստահության բացակայությունը, իրազեկության ցածր մակարդակը, կոռուպցիայի առկայությունը, չմշակվող հողերի առկայությունը, երեխաների դառնալը ն այլն (Սոցիալ-տնտեսական վերլուծության կենտրոն Ե-2010) Աղյուսակ 3.3.1. Աղքատությանմակարդակիբացարձակգծի բաղադրիչներիշարժը ՀՀ-ում Աղքատն շատ

աղբատ

բնակչության թիվը տեսակարար կշիռը Ծայրահեղ (պարենային)

աղքատության գիծը

Աղքատությանգիծը Օրական 2100 կկալ-ի համար մեկ շնչի տարեկան

չափահաս

դամոր1996

հազ մարդ օծ

դրամ

(ամսական) Հ/-

հազ. դրամ

պարենային ծախսերի Լ

Ց|

Կալորիայի զումը

որրիո ալորիայի յի

նվասպառման

հաշվով 1շնչի

Հական ր

7|

արժե արժեքը

Պարենի սպառման

դինամիկան

|

(տարեկան)

Դր. Ց

կկալ

հազ կկալ

54.8

|

58,0

|

42,9

|

| 6612 11735 12629

|

10784

'

|

Է 125

|

17232

|

25188

|

1232:

'

:

27.0

:

|

|

|

166.5

|

|

654.1

|

|

|

|

Վ

Աղյուսակըկազմվել է (4, 2009թ.. էջ 189: 1, 2001թ., 83-84, 7: 2006, էջ 49-50. 173-175: 2009, էջ 94-98| նյութերով Մարդկային աղքատությունը դիտարկվում է որպես արժանապատիվ ապրելու համար անհրաժեշտ հնարավորություններից զրկվածություն: Մինչդեռ

ոչ

միայն նյութական,

այլե

աղքատության բազմաչափ գնահատումները

Նյութական հնարավորություններիցզրկվածությանմիջին համաթիվը ՀՀում կազմում է 1696, տատանվելով 7,746-ից (Արմավիր) մինչն 18-2096 (Արագածոտն, Կոտայք, Գեղարքունիք, Տավուշ, Սյունիք): Հետնապես գյուղական բնակչության 1696 զուրկ է աղքատությունից խուսափելու նյութական ռեսուրսներից (2, 10, 17, 33, էջ 19-66, 207-231, 64լ: Հնարավորություններից զրկվածության համաթիվ սոցիալական բաղադրիչը բաղկացած է խոցելիության Ա մարդկային աղքատության համաթիվ

»

վկայումեն, որ 3Հ-ում գյուղական բնակչություննառավել խոցելի է մարդկային աղքատության նկատմամբ: Նա ավելի զրկված է մարդկային հնարավորությունների տեսակետից: Այստեղ մեծ է սոցիալական ու տեղական մեկուսացվածությունը, ցածր է շուկաների, կրթական, առողջապահական, ենթակառուցվածքներիմատչելիությունը:Աղքատությանմակարսոցիալական կատարած դակիվերաբերյալ

հաշվարկներից երնում է,

որ

աղքատացումը

շարունակվումէ: Գների բարձրացումը բերեց նվազագույն պարենային 1996-2008թթ. 1000կալորիայի ձեռք բերման ծախսերը ավելացան 167 դրամովկամ 16246-ով: Մեկ մարդու փաստացիսպառած սննդամթերքիէներգետիկայիհաշվով այն տարեկան հասնում է 135հազ., իսկ ամբողջ բնակչության հաշվով` 434մլրդ դրամ: Այսինքն բնակչությունը կորցրել է 1,5տրիլյոն կկալ ձեռք բերելու միջոցներ: Դա 2008թ. սպառման փաստացի մակարդակովհամազոր էր 1,8մլն մարդու տարեկան կալորիայի սպառմանը: Նման իրավիճակը է մի կողմից պարենամթերքներիթանկացմամբ, պայմանավորված մյուս կողմից տեղաշարժերով (բարձրարժեք սննդամթերքներիսպառ-

ան

հնարավորություններից ցուցանիշները: »

»

»

»

»

Բ.,

ն արժեքը

20071 երնան, 19-ից տատանվելով

ներում (Շիրակի մարզ) Բնակչությունը, որոնց համար դժվար հասանելի են շուկաները, կազմում է գյուղական բնակչության 5,796: Առավել աննպաստ վիճակում են Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Սյունիքի հեռավոր գյուղերի բնակչու-

թյունը Միջին հանրապետական 27,946-ի

դիմաց անասնազուրկ բնակչության ցուցանիշը տատանվում է 7,8-ից (Վայոց Ձոր), մինչն 3396 (Կոտայքի, Տավուշ, Լոռի, Շիրակ, Արարատ) տարածաշրջաններում Ամսական շնչային ծախսերի մեդիանից 4096 ցածր ծախսեր ունեցող գյուղական բնակչությունը: Այս ցուցանիշը հանրապետությանգյուղական շրջաններում կազմում է 2096, շեղվելով 14,446-ից (Արմավիր), մինչն 22 (Արարատ), 25,5 (Արագածոտն), 28,996 (Գեղարքունիք):

ն

ԲրոմԱվ աաոնապալի արաիճակի միջին ժեքի

սոցիալական անաւպահովվածությունըարտահայտվում է զրկվածությանհամաթիվ ցուցանիշներով (ՂԶՀ), որը ներառում զրկվածության է` նյութական ն սոցիալական հնարավորություններից ն

Նյութական հնարավորությունիցզրկվածության համաթիվը գյուղական վայրերումներառում է . Հողազրկությունը, որը հանրապետության գյուղական վայրերում կազմում է 3,896: ՀՀ գյուղական համայնքներում առկա հիմնախնդիրներիհարաբերական կարնորության ռանգավորմանգնահատումներում25 ցուցանիշ0,119 գործակցով զբաղեցնում է 8ների համակարգում հողազրկությունը Ա., րդ, հողերի ցածր որակը` 0,206 գործակցով 5-իդ տեղը |Դարբինյան Եղիազարյան Գյուղական համայնքներ, Սեփականհողը մշակել չկարողացող մինչն 5096 մշակող բնակչությունը: Այս համաթվի միջին կազմում է 18,646, (Արարատի մարզ) մինչն 3446 (Գեղարքունիքի մարզ), 45,506 շրջանակ-

է

տնտեսություններ բազմանդամ տնային տնտեսություններ կենսաթոշակառուներով 1 մինչն 15 տարեկան երեք ավելի երեխաներովընտանիքներ 5 միայնակ կամ մի քանի ծերերից բաղկացածտնային տնտեսություններ 8 աշխատանքայինտարիքիտղամարդչունեցող ընտանիքներ 7 հաշմանդամներովտնայինտնտեսություններն այլն Սոցիալականխոցելի հատվածներիպարենային ապահովությանկառուցն ածքային տեղաշարժերի դինամիկայի վերլուծությունը (Աղյուսակ 3.3.2.) բխող հետնությունների: Թեն ներկայացվածխոցելի խմբերում սպառվածպարենիէներգետիկականհամարցուցանիշն (բոլոր խմբերում էլ) ունի աճման միտում. այնուհանդերձ, առկա է, անգամ նվազագույն սպառողական զամբյուղից, նկատելի էական անբավարարություն: Թեն սպառված սննդի էներգե տիկայով սրանց սպառումը մոտ է միջին հանրապետականին,սակայն այն ապահովվումէ առան կարտոֆի ելապես հացահատ լի հաշվին: վել Գինչ 15տ. երեք ն ավելի ն 6-ից սպառված տնտեսությունները:Սրանցում տնային ցածր տարիքի երեխաներով պարենի էներգետիկական անբավարարությունը, 2412կկալ-ի նկատմամբ,

3.

մ Սիրո րւրը ավելացմամբ): Նյութական

ներառում Խոցե հության ենթաբաղադրիչը գլխավորմամբտնային տնտեսություններ գողծազունկի տնային

ենքաբաղադրիչներից: թ

զամբյուղիէական թանկացմանը(կղյուսակ 3.3.1.):

`

մրԱա ղակ Աեավել տանվված

,

հասնում

է 1896-ի: Այս խմբերի առանձնահատկություններըերեխաներին լիարժեք սննդամթերքներով բավարարումն է: Թեն նկատվում են սննդամթերքներիսպառման աճման որոշակիմիտումներ,սակայնփաստացիսպառմանմակարդակը Աղքատամետ քաղաքականության արդյունքում սոցիալապես խոցելի բոլոր խմբերում նվազում են աղքատների ն շատ աղքատների տեսակարար կշիռները: Սակայն դեռես դրանք էապես զիջում են միջին հանրապետական ցուցանիշներին:Ոչ աղքատների տեսակարար կշիռը միջին հանրապետական 71.29-ի դիմաց անչափահաս երեխաներով բազմանդամ ընտանիքներում հասնում է 39 ն 5496, մինչդեռ աղքատների ն շատ աղքատների ցուցանիշը միջինհանրապետական28,896-ի նկատմամբ հասնում է 61 ն 4696-ի:

Հ/Թ|ՀՆ/Ծ5: Կ

ՀՑ ՀԱՋ|Է|Ց 5 Վ ՏԲ| Ջ|Ը|

Տ

ՏՏՀԻԵ|

կրրբ Հ|Տ|Տ|Ց ՀԾ ԹԱՀԻ-

ՏՏ

-

Տ

ԱՀՀ

Տար

ՋՀ|0

ՀԱ--ԻԱՑՏ

Տա ալբ ՏՏՀ

ՏՏ

ՏԻ -

Տ

Ջ

-

Ջ Ց

ՀԵՏ ՀԱՓ|-|Հ ՀԹՏՏՑԹ

ՀՏՏԱԱԵՑԻ

Տ ՓՀ

ՀՀ|» ՀԱՇԻՎ»

Ջթլ

ո

ՏԱ-

Կաթ

ՀՏՀԻԱԱՏՑ

Ց ԹՇ Ց

ՏՏ

ոթ

Տ

-

Տ ՏՏԱՑՏԻ| ՑՏԱ՞|Հ

Ջի-

Լ)

ՀՑ

ՀՏՐ

ՀԱՑ

Հ

ԱՏՀ`

Տ

ՓԹ|-|թ ՀԷ Է

6 Հ|Փ Հլ» 5 Գ/Թ/|5 Դ Ջ

Հ

ՋՓ:ԻԷ Տ|ռՏՀարա

||

ՎՀ

Օ|Թ|Փ5|Ջ ՀՎ՞ի-Ի-

-բ

| ՀՅ

Յ

Հ

| Է

Ջ

Տ Տ

Հռ

օ|Ծ

-

Տ

բ բ

-

Ջ

Ց|ՏՏ|

Ձ

թ

Հջ|

Թթ ՏՏ

ԳՐ

շ

Հավ

ՄԱՅ աալ Թ

|Լ Յ

Ի: ՀՏՀՅՅ

ՅՅ.Յ2 ՀՏՅՅՏ

ՀՅՅՅՑ ԷԷ, 35883488: վ

Մ`

պառկոթուն առող ւուշուննեւը իալ որ

տ

Ջ

են, որ

տ

ո100

Անրի րտ ս

Ջ Մ

Յ

Ն

ծ

3.3.3.):

`

1 օ6-ու

հա

տա

ն,

ա

ր

շա ՐՔ ցո

կամ կրճատ վեց

ինը մեկ Միջ

պական աի իա-

լ

թյուն-

Ւ

Յ

ոչ

քատ

Բ. Յ

Ընդ.

5,06 5.

4,0 5

3.

տար

ր

-

8: Հ8

Ծ

ՅՑ

-

ա

աո

չափի, փի,

կազմի

նակչության

տեսակարար

կշիռը,

Աաաա:

4.69

113511

4,

|

|

14.14

| 151 0.95

1,

0.67 :

| 0.74

,

5,29

մ ուսակ 233.

ան եսությ

մներ Արի

ներ

ունների մնասիրությ ան

նչն

0,73

|

-

| 064 0.57 | 061 | 0.96|0. |

աու

| 0.

61160

,

,

0.72

|

| 61,

,

'

ւնքում ված է, արտադր ողաՍարին շվով ծնունդ նդը բավա չէ ավարար արու կնոջ համր: ադրությ փաստա -2008թթ. ների դակը տացի նար նից:Միռչդ եխաներով ընտա նիքների 1-2 թիվ ցած 0 ապա ելացել էր ավել կան

Օ »

| | | |

աղքատ 3.94

բ

12008

Աղքատ | 4, 13 | 437 |

ա 33

հաշվով եսութէյան

է

տարիք

նա

|

3,

նը տնային

տնտ

3,57 | 3,

աղքատ

ա

խա.

բն աանակոոսիը ՏԱՆ անգամ ո

կառուց վածքայի

ք

ն

ում

հ աշվո

որ

ա

5.

նվազող

է

Գ

արթուն է

ում

յան Աղքատութ ստիճանի ն

Ց

ու

ական աջ

ում

ույթում:

Յ

8, աղքատ

առ

սոց

յու

98 5

ՎԱ

ո

Ճ

այն

րում Էս. անիքներո ընտ

ատ

էապես

.

նը ացությո մինչ մամա ների ական ոո նտեսո րդագր ու ալներ վյա էոչ արագ պարենային, այլն զգայի անվտանգութ վտանգված չ ադրողական իքի ն 79, ությունների ումր վեր ա յն նիքի ամը ուննների միայ եխա, մինչրեռ թյուն, արտա նտե այն, է,շվով կազ միջին Սար երեխա: րեխ հակա չէ, մի չ Գոլի ւցան իշներ ագրական մողովրդւ տիր Արինա ճը 87ք. 5000-ից ին տա

28 3

ընտանի րիաղաաո

երութը թ, անով, ումԷհրի գնահ ատվու րեկան խ ն

ան ապ

Տ| 313: ՏՋՀՅՅՏ Ց ՅԷՎԷ,

ՏԱՏՀ

ՀՏՏ»|

ՎԷ|Հ

ՏԱՏ|ՑՀԱՇ

Հ

.Ժ

Ց|Եօ|ՀՏ

ՀՏՑՏԵՏ|Հ

ավա

-

Փ

ՑԱՏ

Ճ

Ա

Յ

շաք

Ք

Օօ Փօ

-

5 Ջ

Տ

անգան կրա ւն աբերո

Շ-

-

Տ

-

ՀԱՏ Հ|ՀՓ

ՀԾ

Թ

Սակայն,ՏՏԿԱՀ ար ները ած ցել է երխաներով ծանրաբ կը: Շատ ա ղքատների մոտ

Յ Յ

Փ

ՋԱԵԵ/Ջ|Տ

ՑՏԱՀՀՎՏՏ|Տ

ԹԹ) աքե ՀԾ.

-

ք

Տ|Ծ

Ծյջ Թ|ՅԵՏ

ՍՀ

Տ

ՎՅ |ԵՋ

արդյո

եռ

հա

դրա

ե

որ

1, 4

ւ

ր

աներով

Եթ

րանրԱՐՑ տոովրազրաան աար արարբե մելով Կը ական աող րանր տանիքի 13.5 բորան աան դիմա,ամեն Աբունջոլ ' մը Խմբ եղբա Սինչե ընդամենը ել Է5 896-ի, ի -իցիջել

ելի երեխա

5,9,

67):

Գոթ

բեր

է

ր

շ երտերի

ազմե

Տի 174ի

ան

«

աջ

տխուր

սրու

կազ

՛

ւնի

ազգ

ան 7256 գ ուցաբ

է

ուսը,

դ

նդամ ընտանիքներ երի (4, էջ 15-

հետ

ային

ւ

երում է

իչ, քիչ 9.

բա յց9

|

լ

երում

9|

տարեկան երեխաների թիվը այս տնտեսություններում 5596-ով-ով զիջում է ն 98,696-ով՝ շատ աղքատ աղքատ ընտանիքներին: Առավել վտանգավոր է միտումը: Եթե ոչ աղքատ ընտանիքները մինչն 448. անո անԱնտանիքներին ԱԱիՔ 1996թ. էին միջին ցուցանիշով` 98,656-ով: 2008թ

ԱԱ ապա

աղքատ

հատվածում ընտանիքի կենսացիկլում ակնառու է ավելի վաղ Ոչ «ծերացում», քանի որ ֆինանսական ն մտավոր կապիտալը արտահանելու առավել նախընտրելի կարգավիճակում են ավելի երիտասարդները: Պատահական չէ, որ 1996-2008թթ. մինչե 15տ երեխաներով ընտանիքնրի թիվը է 44,6, աղքատների 17,4 ն շատ աղքատների 5,496-ի դիմաց: Մինչե կրճատվում հետազոտվող տարիներին 29,9-ից իջել է տ

194գ, 343Աի իմամ կամ Աանեշի ոն մատ արատների

է 10,556: մաց ոչաղքատներիմոտ նվազումը կազմում

դի-

Այսինքն վերարտադրուան ուժը հակադարձ համեմատական է կենսապայմանների լավացմանը ն իր Ե թշվառությանը: Հետնապես բնակչության վերարՂ ունը բաժինէ ընկնում առավել ընտանիքներին: խոցելի տարբեր խմբերում ընտանիքի կենսացիկլի կառուցվածքային նման տեղաշարժերը հղի են ազգային սպառնալիքներով: Պատահական չէ, որ միգրացիան առավել ատել սոցիալական խոցելի տարածքնրում ն ընտանիքներում: Սոցիալապես խոցելի ե ն վիճակի մասին պ պատկերացումեն տալիս բերված խավի տնտեսակա աղյուսակի տվյալները: Աղյուսակ 3.34. տնային Սպառողական ծախսերի մակարդակը,դինամիկանխոցելի Շների մեկ շնչի Հոաությո էի հաշվո ոորոոմ

ի)

ամեճատական: լոծիալական

տադութ

Խմբերը Ան

`

ն

| Գործազուըկի գլխավորությամբ | Բազմանդամ(6-ից ավելի) Յ |ԼԿենսաթոշակառուներով | Միանյակկենսաթոշակառուով 3 նավելի 5 | Մինչն 185տ երեխաներով 6 | Կնոջ գլխավորությամբ

2.

|

5ն

ցածր

200 5

Աճը ԱՐ: »

դրամ «/Է

-Վ/7

Է

տ

Հ/Է

-/տարիքի երեխաներով

17886

15/53

10846

13573 10367 11109

|

19212 28677 13834

|

|

20448

156819

| | |

25635

22893

(առանց բերմանն ծխախոտի

հրե ԳԱՑԻ»:

Ւ | 19819 |

|

363401

29466 23988

Ցուցանիշներ

Պետական սոցիալական ռազմավարականքաղաքականության ն աջակցության արդյունավետ ծրագրերի մշակման համար դեռես անբավարար են տնային տնտեսությունների մակարդակով իրականացվող դիտարկումները, քանի որ աղքատության հաղթահարմանհազարամյակի մարտահրավերներից մակարդակների ծրագրերն ուղղված են անհատի պահանջբխող բոլոր մունքների բավարարմանը: Սոցիալապես անապահով խմբերի եկամուտներին ծախսերի համադրումը մեկ անգամ նս ւհաստում է, որ երեխաներովծանրաբեռնված բազմանդամ

0.4

|

|

|

|

|

|

9.4

4,5

մշ5,0

Աղբյուրը`Պարենայինապահովություն

են

|

| 6425 |9168| 130 | 16838 | 6870 |

4.Տրանսֆերտներից |

5.Այլ եկամուտներից

օծ

ամենահարուստ1096 չ խումը հազ.դրամ | կառուցվ

| 446 |

| |

կառուցվ

| | | եանսաթոշակներից ն

|

,

2.Գյուղատնտ.մթերքներին

խումբ

հազ. դրամ

աոանամական | խաւներ |

լսկպաստներից

|

|

ամենաաղքատ 1096

Լկենդանիների վաճառքից

26483

.3.5.

"Պարենային ապահովությանն աղքատության, համապատասխանտարիներինյութեր

կիԿԻՏ կս20:6096-ով,

մակարդակի դինա միկան: Անապահով,խոցելի ընտանիքներում նս նկատվում է սպառողականնույն վարքագիծը, երբ եկամուտների ավելացմանըզուգընթաց սպառողական զամբյուղում նվազում է պարենի վրա կատարվող ծախսերի մասնաբաժինը: ն ալկոհոլի) ուղղվում է Սննդամթերքներիձեռք սպառողականծախսերի55-5696, 1999թ.` 70-7996-ի դիմաց: Դեցիլային ցածր խմբերում նս նկատվում է նույն օրինաչափություններն, «2 սննդամթերքինհատկացվում էր ծախսերի որտեղ 6 8-70, 12-24 խմբերի 44-4596-ի դիմաց: Եկամուտների ն ծախսերի բաշխվածության անհավասարաչափության թափը առավել ցայտուն է | ն 7« խմբերում: Տնային տնտեսությանմեկ անդամի հաշվով եկամուտների տարբերությունները1999թ. 72-ից 2008թ. իջել է 15 անգամի: Դեցիլային 2Հ-րդ խմբի ամենահարուստ 1095-ի եկամուտների 14,396 աճի պարագայում ամենաաղքատ խավի եկամուտներն ավելացել են 7, անգամ: Դրանով հանդերձ օրական եկամուտներըառաջին խմբում 172 դրամ է, մեծահարուստների2511-ի դիմաց: այուսակ 335 Դրամականեկամուտներիաղբյուրները,դինամիկան դեցիլային ծայրամասայինխմբերի տնային տնտեսությանմեկ շնչի հաշվով, տարեկան

լո անվտանգության

|| | | միավոր Սպառողական ծախսերը շնչի հաշվով (ամսական) նիշնե

|

Բո

ընտանիքներումպարենայինապահովվածություննառավել խոցելի է: Մնացած լուրջ մտահոգություն է առաջացնում նան խմբերին

ն

|

|

Յ 293.7

|

|

ԷԹ6

6 | | 416.0

|

|

ԷԹ:

|

ՀՀ

օշ

| ցուցա-

| 254 |

| 727 |

4, 5

|

միջին

|

|

21.2 1,

յ.

շը:

|

ՆԵ:

աղքատություն, 2004, 2010 Քվականների նյութեր

Աղյուսակիցերնում է, որ սոցիալական առանձին խմբերում խիստ տարբեր եկամտի աղբյուրների դերն ու նշանակությունը,որից էլ բխելու Է այդ

խմբերի նկատմամբ տարվող տնտեսական քաղաքականությունը: Դեցիլային զածը խմբերում (1-6),

ուր

կենտրոնացվածէ բնակչության

6096-ըեկամուտների աղբյուրների մեջ դեռնս առաջին տեղը զբաղեցնում են պետական ֆինանսները:1999-2008թվականինպետական կենսաթոշակներիԱ

նպաստների գումարը

մեկ շնչի հաշվով ավելացել է 23,8հազ. դրամով (3,5

անգամ), մինչդեռ մեծահարուստներինը`60,6 հազարով, կաճ 89,696-ով, դարձյալ25,495-ով գերազանցելով աղքատներին: Եթե այս հոդվածը էական դեր չի խաղում մեծահարուստի կյանքում (եկամուտների 7-896), ավի համար, կրճատվելով հանդերձ (76,5-ից 48,796)

մնում

է

ապա

աղքատ

եկամուտների

գնաէական ն ամենահուսալի բաղադրիչը ն պետությանքաղաքականության է մեծահարուստ խավի արտոնակարգի հատման չափանիշը: Դա բացատրվում գիտականն այլն): (Ա6ԵՅ) էական տարբերությամբ(կրթական,պաշտոնական, այն էլ ցածր առանց դասի բարձր Այստեղ պետությունը չի կարող գնալ Դա նա պետք է անի դեցիլային ու նպաստներիսահմանափակման: թոշակների ուղիով, ինչն էլ ցածր խմբերի թոշակների ու նպաստներիկարգավորման հաստատված աղքակողմից ընկած է մինչն 2015-2021թթ. կառավարության 19, 26): 13, |6, հիմքում ռազմավարության տության հաղթահարման մտահոգություն Օէ դեցիլային ցածր խմբի ինքնաշխատ Լուրջ հարցը: Այս հոդվածը 81 անգամ զիջում է բավարարվածության

եկամուտներով

մեծահարուստներին: եկամուտներիմեջ շարունակվում Տնտեսապես անապահովխմճբերում

է

մթերքների, կենդանիներիվաճառքից գյուղատնտեսական տեսակարար կշիռը (3.3 անգամ), մինչդեռ մեծահարուստների եկամուտների կյանքումայն կորցրելէ իր դերը (4,5:6): գոյացող

աճել

մենաշնորհնէ: Աղքատխավի 6,606Տրանսֆերտները մեծահարուստների եկամուտներիշուրջ 12,646-ը` ն շուրջ է

դրամական աղքատներին: անգամովգերազանցելով ն Հետնապես պարենային անվտանգության չքավորության վերացման ընթանալու է. ռազմավարությունները քաղաքականության պետական են նպատակային տնտեսական 1. Կառուցվածքային բարեփոխումների քաղաքականությանորդեգրման ճանապարհով տնտեսակամ աճի ճգնաժամը մեղեմլու տեմպերը պահպանելու ն Ֆինանսատնտեսական միջոցով, թենայնդյուրին չի լինի: նպաստելով գործարար ն քաղաքականությամբ ` Ֆինանսատնտեսական ներդրումային բարենպաստ միջավայրիձնավորմանը, եկամուտները ստվերայինից հարկային դաշտ փոխադրելու, դրանով իսկ բյուջեի եկամուտների ավելացմանը: Հարկային բեռը ֆիսկալ, խոչընդոտող. օրինական բիզնեսի ստվերայինից պետք է դառնա արժանապատիվ, հարկային բյուջեում պետական երկրի 2008թ. պարտադիր պայմանը: շահութահարկը որից 78,996, ընդամենը՝ էին զբաղեցնում եկամուտները է, որ 11,496 4, էջ 107): Տարօրինակ, բայց աշխարհում եզակի փաստ ավելի 200-ից հանքարդյունաբերության առետրի, տրանսպորտի,կապի, շարունակ վնասներով տարինե (1845. . կազմակերպություններ ն գոյատնել: Տնտեսական վարվելակերպի շարունակում են է արտաքին անըմբռնելի նման աշխարհի վարքագիծը գործելակերպի համագործակցությանը: համար ն մեծ վնաս է հասցնում գործընկերային նկատմամբմտավոր, տնտեԱյլապես ինչով բացատրել,որ արտերկրների հանածո, ջուր, աշխատուժ ն սական, բնական (էներգետիկ, շինանյութ, անգամ պարագայում, լինելու շահեկան էական այլն) ռեսուրսներիգների մեծածավալ մեծահարուստների ն շատ տեղացի սփյուռքի հայկական քան Հայաստանում:Դա կապիտալներըսփռված են ամբողջ աշխարհում, դաշտի ֆինանսատնտեսական մեր ոչ թե ներդրողների, այլ է: Այսօր հետնանք քաղաքականության անկատարության, վարվող շահույթը տնտեսության ղեկավարը որդեգրել է ինքնարժեքըուռճացրած, կեցվածք: խուսափելու նվազեցված ներկայացնելու, շահույթահարկից

ի դիմաց այն ապահովում

Պակաս մտահոգիչ չէ նան ՀՆԱ-ի նկատմամբ հարկերի խիստ ցւսծր տեսակարար կշիռը: 2008թ. այն հասնում էր 16.4 «2. (այդ թվում շահութահարկը ճիայն 2,455)` էապես զիջելով միջազգային ձեւսվորված |4, 2009թ., էջ 107լ: չափաբաժիններին Ինչ խոսք, որ իրական տնտեսավարումըէապես կմեծացներ մեծան հարուստների քաղաքական բարոյական վարկանիշը, բյուջեին շահույթից կատարվող մասհանումները,աղքատ խավի աչքում կբարձրացներ երկիր կերակրողի նրանց կերպարը: Յ Տնտեսապես ոչ հարուստ խավի նկատմամբ վարվող քաղաքականությունը նույնպես պետք է լինի տարբերակված: Սակայն, անթերի հասցեականությունապահովելը շատ անհավանական է ն ցածր արդյունավետ: Լավատեղյակ հետազոտողների վկայությամբ անցումային տնտեսություններում (Լեհաստան, Հունգարիա, Բուլղարիա, Էստոնիա, Ռուսաստան) 1ԱՍՆ դոլարին համարժեք աջակցություն տրամադրելու համար պահանջվող ծախսերը տատւսնվել են 1,5-8 ԱՄՆ դոլարի շրջանակներում,առանց վարչական ծախսերի |4, էջ 52): Այս հանգամանքը այսօր պետք է նկատի առնի 143 կառավարությունը տնտեսական քաղաքականությանը ուղղորդելով ապրանքարտադրողներին ցուցաբերվող հասցեական աջակցությանծավալների մեծացմանը: 4. Գործարար միջավայրի զարգացման աջակցման ճանապարհով: Վերակառուցման ն զարգացման Եվրոբանկի ն ՀԲ-ի կարծիքով այստեղ դրան խանգարում են կառավարումը,ֆինանսականմիջոցների անմատչեցածր մատչելիությունը: լիությունը,հողն ենթակառուցվածքների Պարենի սպառման ծավալն ու որակը էապես ազդում են նան ոչ նյութականաղքատությանվրա: Ոչ նյութական (ճարդկային) աղքատությունը ներառում է կրթության, առողջապահության մշակույթային հոգնոր ն այլ արժեքների առլլայությունն ու մատչելիությունը:Սրանք հանրային բարիքների կարեոր բաղադրատարրերից են: Շուկայական տնտեսության համար մեծ խոչընդոտներ կան սրանց բաշխման համար: Եթե նյութական աղքատությունը ծնունդ էր առել դեռնս նախորդ հասարակարգիծոցում, ապա նույնը չէր կարելի ասել ոչ նյութական աղքատության վերաբերյալ: ՀՀ համատարած գրագիտության. առաջադեմ գիտության ու առողջապահության պետական հոգածության համակարգ ունեցող երկրից միանգամից հայտնվեց գոյատնման ն զարգացման ազգային ֆոնդիկարնոր բաղադրատարրը շուկայի հոգածությանն ապավինելու փաստի առջն: Դա մեծագույն վնաս հասցրեց կրթությանը, մշակույթին, առողջապահությանն ու առավել վտանգավորը` հասարակության աղքատ խավի հաճարդրանք դարձան քիչ հասանելի:Բարձրագույն կրթության հետ կապված բարձրծախսերը Ա դրանց անբավարարությունն ու կրթություն ստանալուց հետո բարձը աշխատավարձ ստանալու ցածր հավանականությունն այն հիմնական պատճառներն են, որով կարելի է բացատրել աղքատ տնային տնտեսությունների համար դրա ցածր ճատչելիությունը |4, էջ 110-141. 31, էջ

10-13):

Հազարամյակիզարգացման նպատակներըՀՀ-ում ոչ նյութական աղքատության ոլորտում ուղղված է լինելու ճարդկային կապիտալի պաշտպանու95

թյանն ու մարդկային աղքատության կրճատմանը: Դրանք ԱՀՌԾ ռազմավարության երկու որոշիչ բաղադրիչներնեն: ԱՊՀ երկրների համեմատ ՀՀ-ում այս ոլորտներին կատարվող հատկացումները, ցածր են: 2008թ. գիտության ն կրթության հատկացումները կազմել էին 87, առողջապահությանը` 45, մշակույթինը,տեղեկատվությանը,սպորտինը ու կրոնին` 16,7, տրանսպորտին, ճանապարհային տնտեսությանը ն կապին 39մլն դրամ կամ միագումար 240մլրդ դրամ, բնակչության մեկ շնչի հաշվով օրական 173 դրամ: Ուսուցման տարբեր մակարդակներում սովորողների թիվը 1988-2008թ. 1,1 միլիոնիցիջավ 610 հազարի կամ 1000 բնակչի հաշվով 320-ից` 180-ի |1, էջ 104-117: Վերացան զանգվածային որակյալ բանվորական կադրերի դարբնոց կորուստ կրեց Անայխնադպրոպրոֆտեխնիկական ուսումնարանները, լուրջ ցականհամակարգը: Լուրջ խնդիրներ կան կրթության համակարգի կառավարման ասպարեզում (ընդունելություն, դիպլոմավորում, աշխատանքի շուկայի անբավարարություն, հմտությունների ցածր մակարդակ): Ս: Առավել մեծ սպառնալիքներ կան սոցիալական տարբեր շերտերի կրթությանմատչելիության առումով: Աղյուսակ 3.3.6. ըստ Աղքատությունն կրթականմակարդակի

Տնային

տնտեսություններ

Ոչ աղքատ

Աղքատ Շատ աղքատ

Կրթական մակարդակը միջնակարգ, միջն.

բարձրագույն

|

Ընդամենը

56.7

|

| |

|

|

|

|

86,1

մասնագիտական ցածր

|

|

տարրական ն

| 2003

|

| | |

լ

|

|

|

|

|

||

| 544

203|

|

1323.

| |

|

86.3

| 125.

Լր

յ

Միջազգային հեղինակավոր կազմակերպություններին ՀՀ ԱՎԾ ուսումնասիրությունների նյութերի վերլուծությունից պարզվում է, որ է խավի մենաշնորհը էջ 103-119: 64, էջ

կրթությունը հարուստ 69, հարմ առավել -51,

էջ

2Հ1-Չթ):

|1,2009,

որակալ

տանգավորության

Թեն միջնակարգ ն բարձրագույն ուսուցման սովորողների 1/5-ը ունեն պետական հոգածություն, այնուհանդերձ կրթությանը հատկացվող աղքատիկ միջոցները այս ոլորտում առաջացնում են մեծ ստվերային ծախսեր, որոնք աղքատ խավի հնարավորությունիցվեր են: 2008թ. կրթական համակարգի 614հազ. սովորողի ն 54հազ. դասախոսների, ուսուցիչների համար բյուջեից ծախսվել էր ընդամենը 100 մլրդ դրամկամ մեկ աշխատողի ն սովորողի հաշվով օրական 400 դրամ, որից 200-ը` միայն փոխադրավճար: կրթության համակարգում ընդգրկվածության ՀՀը (3544) ցուցանիշով գերազանցում է համաշխարհայինմիջին ցուցանիշին` (31.896), սակայն 2,2 անգամ զիջում է ԱրեմտյանԵվրոպայի երկրներին (Ղամաշխարհային բանկ, 2008 (ՄՈ/Մ/Լաօոժեշու.օոց/6օՅՌ6)|: Ուսուցիչ/աշակերտ(1 ուսուցչին ընկնող աշակերտի թվով) 33 0,015 ցուցանիշով աշխարհի գիտելիքահենք երկրներին գերազանցումէ տասնյակ անգամ (0,925-1,000) (ՄԱԿ-ի Սոթոտեոժյոց Տօօլ6է6Տ. ՍԽ Կ.. ԽոօխԽ/ՇՄց6 2005): Վիճակն առավել սպառնալից է առողջապահության բնագավառում: Այստեղ ոչ միայն անբավարար են պետական հատկացումները, այլե անկատար` դրանց բաշխումը: Թեն առողջապահության ոլորտին հատկացվող ծախսումները2000-2008թթ. 9,2-ից հասան 48,4մլրդ-ի, կամ մեկ շնչի հաշվով օրական 8-ից 41 դրամի, այնուհանդերձ ընդհանուր մակարդակը մնում է տագնապալի, որը առավել նկատելի է սոցիալապես անապահով խմբերում: Ներկայումսոչ աղքատ խմբերում1 շնչի վրա դեղորայք ձեռք բերելու ծախսերը 20-35 անգամ գերազանցում են աղքատների համանման ծախսերին: 19882008թ. բնակչության մեկ շնչի հաշվով 2-3 անգամ կրճատվել են բժշկական միջին անձնակազմին հիվանդանոցային մահճակալներիթիվը: Ուսումնասիրություններով պարզված է, որ 2000-2008թթ. հիվանդացածբնակչության թվաքանակիցբժշկի է դիմել միայն 4396, ստացիոնար բուժում է

Բարձրագ

օ,

1000 րամ աե հիվանդանոցում ՏԱՑ" բուժվելուժեքի աղքատության մակարդակի ստացել

նրանց

5-695:

Բժ

որհրդատվության

խորացման հետ

միջին

արժե

էապես նվազում

15-20, չէ,

որ

է բժիշկին հիվանդանոցում

6 անգամ բնակչությանբուժում տանու երազան ա:էնաարն 169 ծախսերը`

մեծահարուստ) խավը կազմելով Ոչ աղքատ (դեռ ոչ 73,446-ը բարձրագույնկրթություն ունեցողների մեջ զբաղեցնում է շուրջ 8696: է որը թե վերին, այլ ստորին մակարդակիընթացաշարժի

ոտող ի ա ի

դրամ եկամուտներ, որից միայն պարենին պետք է հատկացնեին 70-300հազ.

60-7056-ը:

սասին:

Այսօր բարձր է ռիսկը, որ աղքատ ընտանիքների երեխաները չեն կարող ստանալ բավարար կրթություն հետագա արդյունավետ գործունեության համար, մինչդեռ գիտելիքահենք տնտեսությունը միայն բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժի պահանջարկ է ներկայացնում: Աղջատ ընտանիքների երեխաների 1446 չեն կարողանում սովորել նյութական ծայրահեղ ծանր պայմանների,վատառողջությանպատճառով: ԲՈՒՀ ընդունվելու լրաուսուցման ծախսերը 2000-2010թթ. 250-ից հասավ 0,6-1,0մլն, առանձին բուհերում 1,5Յմլն դրամի, մինչդեռ 2009թ. աղքատ ե շատ աղքատ տնային տնտեսությունները (1-6 դեցիլային խմբերում) մեկ շնչի հաշվով տարեկան ունեին ընդամենը

դիմելու հաճախականությունը:

Ռչ

աղքատ

բնակչությունը

անգամշատ աղքատ բնակչության կատարած ծախսերին:Հասարակության առաջընթացիհամաթվի` առողջապահության պետական ծախսերի ցուցանիչով (0316) ՀՀ-ն աշխարհի առաջատար երկրներինի ում է 2-3 անգամ

ԻոնԱՄՆ: ոստանիկ ՅԻՆ 0855.

ԴԿ5ԿՄԿ/Կ

Ֆրանսիա՝ 0557, Կանադա` Գերմանիա`

0763, Ճապոնիա`

0779 Ա այլն (Սոէօտռոգյոց 0748, 2005|, մինչդեռ ռազմական ծախսերի համաթվով (0818), գերազանցումէ Շվեդիային, ԱՄՆ-ին (0578, Ֆրանսիային (0735):

ՏՕՕՇԵՓՏ.ՍԽ.Խ.7.

|Նութոտէռոժ/ոց Տօտռ-եօՏ.ՍՏ.ԻԲ/.2005յ):

|

Աղյուսակ 3.3.7. Առողջապահությանհիմնականցուցանիշները ՀՀ-ում 1988թ. | 1995թ. | 2000թ | 2008թ. Ցուցանիշներ 10հազ բնակչի հաշվով բժիշկների թիվը միջին բժշկական անձնակազմիթիվը Յ5 Յ5 հիվանդանոցային մահճակալներիթիվը հիվանդ երեխաների մահճակալներիթիվը 100հազ բնակչի հաշվով առաջին անգամ

» «

»

».

2|

»

բացահայտված36 151 129 255 ննե անր

որագոյացություն

»

»

Յ

որից չարորակ ակտիվ թոքախտով հիվանդներիթիվը

Ա

ԱԱ

ր

56.8

հատկացումները,մլրդ դրամ նույնը 1 շնչի հաշվով, հազ.

9:

դրամ

Ոչ նյութականաղքատությանձն է հոգնոր աղքատությունը: Դա պրակտիկայում դրսնորվում է մշակույթի տարբեր ձների կրճատվում են կողմից անհասանելիության մակարդակներով Մի գրադարաններ, կինոթատրոնների,թանգարաններիայցելուների թիվը, մյուս էլ դրանք առավել անհասանելի են տնտեսապեսանապահով խավի

կողմից ասար:

1988-2008թք. գրադարանիֆոնդը չի փոփոխվել(19մլն օրինակ), մինչդեռ ընթերցողների թիվը ն ընթերցված գրականության քանակը կրճատվել է Թանգարանիայցելուների թիվը 1.8-իցիջել կրկնակի` հասնելով 0,6 ն է 0,8մլն-ի, թատրոններինը2̀,2-ից 0,4մլն-ի |1, էջ 120-124): Այսպիսով, նյութական աղքատությանը ավելանում է ոչ նյութականը,որը մարմնի փոխարեն դեգրադացնում է հոգնոր ներաշխարհը, մարդուն դատապարտումհոգնոր քաղցի: Դրան կարող է նպաստինան հասարակության հոգնոր ինքնաաղքատացումը, երբ սպառողները ունենալով նյութական բավարար վիճակ, տարվում են օտարամոլությամբ, ինքնաօտարվումեն սեփական հոգնոր արմատներից, որի մասին մարգարեորենհուշում էր մեծն Ա. Իսահակյանը:Դա այսօր Օտարախոսքերգ է ու երաժշտություն, շարժանկար է ու սնապարծության, ազգային համալսարան, արտադրություն է ու թերարժեքությամբտառապանք է ու լավատեսությանպակաս:

12մլն-ի:

սպորտին տարեկան բյուջետային հատկացումները 2001թ. 76-ից 2008թ. հասան 385մլրդ դրամի կամ աճը կազմեց 5,1 անգամ |46, էջ 113, 2009թ., էջ 109|: Ոչ նյութական աղքատության խորացման հաղթահարմանըտրամադրվող միջոցների բազմապատկումը, թեն ինչ-որ չափով կասեցրեց կրթաառողջապահական ն մշակութայինհամակարգիփլուզումը, սակայն շատ հեռու է 90-ականի մակարդակից: Կրթության, առողջապահության հիմնական բեռը կրում է ժողովուրդը: Ծախսերի գերակշիռ մասը օրինական վճարումներ չեն, դրանց օրինականացումը բավականին բարդ խնդիր է: Ոչ նյութական աղքատության նվազեցմանն ուղղվող տրանսֆերտներիայսօր առավել օգտվում են ոչ աղքատները: ՄԱԿ-ի ժողովրդագրականկառույցների գնահատմամբ մինչն 2050թ. ՀՀ բնակչությունըկնվազի 24, սովորողներինը՝4706-ով |4, 2006ք., էջ 141): Սկսվում է նոր ժամանակաշրջան, իրավիճակի սթափ գնահատման ն Մասնավորապես2015թ. ն 2021թ. գործելակերպիազգային ռազմավարության: ժամանակահատվածում առողջապահությանոլորտին հատկացումները2008թ. 55-ից կհասցվի 194 ն 459մլրդ դրամի, 1 շնչի հաշվով 17-ից հասցնելով 60 Ն 135հազ. դրամի: Կստեղծվեն հատուկ նշանակության հիվանդանոցներ,դեղորայքի մատչելիության, մոր ու մանկան առողջության պահպանման, բնակչության աճը խթանող հայեցակարգեր` հիմնված միջհամայնքային խոշոր ն ենթակառուցվածքներին նոր մակարդակի մենեջմենթի

ա ոեկծման վուն:

Դժբախտաբար կրթությունը կունենա «Եվրոպականացման» երանգ՝ մտավոր կապիտալի արտահոսքի լուրջ վտանգով: Կրթության բնագավառում ավա կշարունակվեն նախադպրոցական, հիմնական ն պրոցների,

Խա ակազերի րի մասնագետների զարգացման ասեղի կրթական ու

ղաքականությունը: Համախմբված բյուջեից կրթության բաղադրիչներին հատկացումները 2008թ. 111մլրդ-ից կհասցվեն 313 ն 590մլրդ դրամի, մեկ աշակերտի հաշվով 2006թ. նկատմամբ ծախսերը կաճեն 6,6 անգամ: Աշակերտներիթիվը 2009թ. 430-ից կհասնի 524 հազարի:

կութ անմՄԱՐԱՐԱԻ այնպիսի ռաղարիչներ, ինչպիսին յսինք

Աղքատության ի

հաղթահարման մշակութային

հայեցակարգերում

կներառ-

վեն ավանդական,արժեքներիգերակայությունների,պատմամշակութայինժառանգության պահպանումը, քաղաքացիների մշակութային գործունեության սատարումը, մշակույթի բարիքների էգալիտար սպառման մատչելիության ապահովումը:Հետնապեսկառավարություններըպետք է իրականացնեն ոչ թե քաղաքականայլ ազգային ծրագրեր:

-

Կրթության

ապահովության

ն

ն

սոցիալական գիտության, առողջապահության,

ապահովագրության,

մշակույթի,

տեղեկատվության.

զբաղվածությունը կազմում է ընդամենը 167մարդ-օր: Աշխատաժամանակի ԳլՈՒԽ

4.

,

ՊԱՐԵՆԱՊԱՀՈՎՄԱՆ,

:

ՍՆՆԴԻ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԱՆԱՆՆ ՀԵՌԱՆ

ՀԱՄԱԼՐՄԱՆ ՀԱԱ

4.1.

ԼԻԱՐԺԵՔՈՒԹՅԱՆ

Աշան կազմում մարդ-ցր, պիսով ե Հրազ: կարոոաւաշ

ԵՎ

ջ տարեկան աշխատաժամանա Այսպիսով, գյուղատնտեսությա արավոր ֆոնդը օգտագործվում է միայն 42,496-ով: Դրա զգալի մասն օգտագործվում է արտագնա աշխատանքում: Մինչդեռ ԱՎԾ-ն ներկայացնում է 488,7հազ. միջին տարեկան աշխատող |1, 2009թ., էջ 54):

ԳԱԱ ՈՐ ՆԵՐԻ

ն հնարավորություններ Ձեռքբերումներ, մարտահրավերներ ոլորտում ագրարային

ՀՀ-ում գյուղատնտեսության դերը դիտարկվում է ոչ միայն պարենային ապրանքների արտադրության, այլն մակրոտնտեսական շատ այլ կողմերով: Եկամուտներիձեավորմանազգային հաշիվների ցուցանիշների համակարգում գյուղատնտեսությունըզբաղեցնում է 24-339օ, իսկ ԱՊՀ արտադրանքը ՀՆԱ-ի մեջ` 28,996 (Աղյուսակ 4.1.1.): Աղյուսակ 4.1.1. Գյուղատնտեսության տեղը ն դերը 33 ժողովրդականտնտեսության մեջ

Պատմա-տնտեսական անփորձության հետնանքով սեփականաշնորհման գործընթացում կրած վիթխարի կորուստները, տարերային աղետը, ԼՂՀ-ին պարտադրվածպատերազմը, շուրջ 0,4մլն մարզապուրծ փախստականներին 136հազ. հաշմանդամներ առկայությունը, Աաաա ստ կապեր կյանքում վճռորոշ դեր խաղացող արտաքին տնտեսական նեղացումը ն. շրջափակումը, ժողտնտեսականանցանկալի կառուցվածքային տեղաշարժերը, սարդոստանայինտնտեսական կապերի խզման հետնանքով «կիսաֆաբրիկատների»վիճակում հայտնված հարյուրավոր հզոր ձեռնարկությունների գործունեությանդադարեցումնու գործազուրկներիձեծ պահեստա բանկը, տնտեսության խիստ քաղաքականացումը,տնտեսավարմանճնի ու բովանդակության անհամապատասխանությունը,բնակչության ցածր կենսամակարդակով պայմանավորվածպարենային շուկայի փոքր տարողություննու գների ցածր մակարդակը իրենց կնիքն են դրել նան ՀՀ պարենային հղի է քաղաքական անհնազանդության, անվտանգության վրա, որը ժողովրդագրականն տնտեսական լուրջ սպառնալիքներով: կար պ չուղեկցվեցին բնակչության կենսաապա

իի իի հակի

րբ

հաշվով

Գյուղատնտեսության տեսակարար կշիռը ազգային հաշիվների համակարգում` ՅՆԱ-ի մեջ -

|

-

-

միջանկյալ սպառված ռեսուրսների մեջ| համախառնավելացված արժեքի մեջ շահույթի ն եկամուտների

|

Համախառն

|

|

|

|

26.3

|

|

16.2

|

|

|

|

ռեսուրսները:

2008թ. գյուղատնտեսությանմեջ զբաղված էր 488,7հազ. մարդ կմ երկրի աշխատանքայինռեսուրսների 22, տնտեսապես ակտիվ բնակչության 41. տնտեսության բոլոր ճյուղերում զբաղվածների43,7: |1, 2009թ., էջ 51): զբավածության Թվում է, որ զգալիորեն բարձր ու ցուցանիշը, սակայն այստեղ առկա է աշխատուժի թերբեռնվածությունն թափը, սեզոնայնության աշխատանքի օգտագործումը, անհավասարաչափ

ել

Սննդարդյունաբերության, ձավարեղենի |համակցվածկերերի արտադրանքը նույնը ՀՆԱ-ի մեջ ԱՊՀ համախառն արտադրանքը տեսակարարկշիռը ՀՆԱ-ի մեջ Պարենային ապրանքներիմանրածախ

|ապրանքաշրջանառությունը

տեսակարարկշիռը ընդհանուրիմեջ

բնակչության է գյուղական

Լ8

է աշխատանքային Տ Կր տնտեաղւթյան մեջ տարին զբաղված ամբողջ

| 422 | | 1185| 482 | 11566

|տեսակարար յրար կշիռը կշիռը արտահանման ար

յ լրդ դր. ր դը.

դր.

մե ջ

| |

մլրդ | գ.

|

ռեսուրսների միայն 36,196 (ըստ ՄԱԿ-ի զարգացմանգրասենյակիուսումնասի-

"՝

|

|

,

| |

'

13411522

՝ ՇՇՇՔ 8 1988. ճքո. ՇՇՔ .Պաշվարկներն ըստ |ոՅքօուօ6 03886188 տարեգրքերի, ԱՎԾ տարեգրքերի,պարենային ւսպահովությւան աղքատության տեղեկագրեր) ն

անությունը:

|

մլրդ

ՀԷ

մլրդ

| 2000 | 2008

1ցց5

օ.

Լղարենամթերքներիներմուծումները դը. կշիռը ներկրումների մեջ արեն. ապրանքներիարտահանությունը| մլրդ դր.

տոսադարար

։

ջ

մեջ զբաղվածներիթիվը 1988թ. 271 հազարից (1944) Գյուղատնտեսության 2008թ. հասավ 493 հազարի: Սակայն գյուղատնտեսությանմեջ զբաղված մեկ աշխատողի հաշվով կերակրվողների թիվը 90-ական թվականների 10-ից 2008թ. իջավ 6,5 մարդու` տասնյակ անգամ զիջելով զարգացած երկրներին: պարենային ապրանքային Դա էապես նվազեցրեց գյուղատնտեսական

րությունների):Ուսումնասիրություններովպարզված է, որ գյուղատնտեսական ն արտադրությանմեջ ծախսվում է 69, ապրանքայինարտադրանքիիրացման ռեսուրսներ ձեռք բերելու վրա` 15, ընդամենը` 84մլն մարդ-օր: Ժողովրդական տնտեսության մյուս ճյուղերում մեկ աշխատողի միջին տարեկան 293 օր զբաղվածության պարագայում, գյուղատնտեսության մեջ ճեկ աշխատողի

|

լցտը

Ը

թան

ցածր արտադրողա

Գյուղատատնտեսությանհամախառն մլրդդր արտադրանքը 2008թ. համադրելի գներով 100հա նույնը գ/պ հողերի հաշվով մլն դր. բնակչության 1 շնչի հաշվով հազ. դր. 1` չնի գյուղական բնակչության

Վերջին նամակին տասնամյակում

խիստ

միավ.

-

Լ

աճով:

|

Չափի

Ց ուցանիշները նիշնե

| | |

|

|

ՀՀ

|

50,7

|

| |

:

|

|

63.3

|

|

'

Ւ 118179

|

'

|

25.

|

|

| |

29,7 ,

| |

|

65.0 ,

սոցիալ տնտեսական վիճակը,

Մեծ է գյուղատնտեսության դերը երկրի արտաքին ն ներքին ապրանքաշրջանառության մեջ (17,5 ն 6192): Չնայած արտաքին տնտեսական կապերի ն ապրանքաշարժի ասպարեզում ձենավորվելեն լուրջ խոչընդոտներին(հաղորդակցմանուղիներ, դրամարտարժույթ, ստվերային տնտեսություն), այնուհանդերձ պարենային ապ101

է00

րանքների արտաքին ապրանքաշրջանառությունը1995-2008թթ. ավելացավ 187մլրդ դրամով կամ 14845-ով, հասնելով 960 մլն, այդ թվում արտահանությունը 83-ից 200, իսկ ներկրումները 283-ից 761մլն ԱՄՆ 9-ի, հաճապատասխանաբարաճելով 2,4 ն 2,7 անգամ |7,2010թ., էջ 11): Աստիճանաբարավելանում են ալկոհոլային խմիչքների ն պահածոների, բարձրորակ պանիրների,պտուղների արտահանմանծավալները, սակայն այն հեռու է իրական հնարավորությունից: 90-ական թվականներին հանրապետությունը Ուկրաինա, Ռուսաստան, Մոնղոլա, ՄիջինասիականՀանրապետություններ արտահանում էր 3-3,2մլն դալ գինի, 0,8-0,9մլն դալ կոնյակ, 140-170հազ. տ թարմ մրգեր, խաղող, բանջարեղեն, 300-310մլն պ. տ. մրգերի, բանջարեղենի պահածոներ, ընդհանուր առմամբ` 114 մլրդ դրամի արտադրանք: Թեն 20002008թթ. կոնյակի արտահանությունը ավելացավ 23,6հազ. տ-ով կամ 68. անգամ, պտուղներինը` 7,2հազ. տ (2,4 անգամ), այնուհանդերձ 1988թ համեմատությամբ 3Հ կորցրել է պարենի արտահանման 49 մլրդ դրամիռեսուրսներ, որն այսօր էապես կամրապնդեր ՀՀ տնտեսական, այդ թվում պարենային,

Գյուղատնտեսությունըկարնորվում է երկրի բնակֆոնդի տնօրինման 4796, կամ 40մլն քառ. առումով: Այստեղտեղակայված է երկրի հասնում է 34,64` գերազանցելով 6095-ով այն հաշվով մետր տարածք:Մեկ շնչի մոտենում է քաղաքայինին, սակայն անբավասպառումը գազի քաղաքայինին, րար է ճանապարհայինտնտեսության, կապի. ռադիո-հեռուստահաղորդումների վիճակը, այն էլ սահմանամերձ գյուղերում: Դժբախտաբար դարի բխող այս բաղադրիչը քաղաքականացվեցն կրճատվեց մարտահրավերներից 2009թ., էջ 150): 11, Բացի գյուղական բնակչությունից 5,8հազ. հեկտարի վրա պարենային են արտադրումշուրջ 7Օհազ. քաղաքաբնակընտանիքներ: արտադրանքներ ՀՀ պարենայինապահովության ն աղքատության նվազեցման գործում դերը: Տնօրինելով մեծ է նան ԱԱՅ-իերրորդ ոլորտի` սննդարդյունաբերության արդյունաբերականհիմնական կապիտալի 996 (160մլրդ դրամ), այն 2008թ. արտադրումէր արդյունաբերությանհամախառնարտադրանքի3446 (2514լրդ 3-3,4 դրամ) ն |1, 2009թ.. 246-254), արտադրանքի կապիտալատարությունը անգամ ցածրէ արդյունաբերությանմիջինից, ինչը մեծացնում է ինվեստիցիոն ու գործարար ակտիվությունը: գայթակվածությունն 2003-2008թթ. արդյունաբերա-արտադրական Պատահական չէ, որ մեջ աճը կազմեց հիմնականմիջոցների5396-ի դիմաց սննդարդյունաբերության ավելի քան 63մլրդ դրամ, կամ 7596: Այսօր հանրապետությունումքիչ չեն սննդի արտադրության շղթայում ընդգրկված այն կազմակերպությունների թիվը. որոնք ամբողջովին բավարարում են սննդի անվտանգության կառավարման ԻՍՕ 22000 ստանդարտինոր պահանջներին (ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, կաթնամթերք,պահածոներ, տոմատ-մածուկ, պանիր, հանքային ջուր նայլն) |8, 12, 14, 22):

բնակֆոնդի

Ն`

անվտանգությունը:

Գյուղատնտեսականարտադրանքի դերը մեծ է նան ներքին ապրանքաշրջանառության մեջ: Չնայած պարենային արտադրանքների 40-4592-ը ապրանքային շրջանառության ոլորտ չի անցնում, այնուհանդերձ 2008թ. մանրածախ ապրանքաշրջանառությանմեջ պարենայինապրանքներինբաժին էր ընկնում 6195: Դա ոչ միայն վկայում է երկրի տնտեսության մեջ ճյուղի ունեցած լուրջ դերակատարման,այլն հուշում է տնտեսական քաղաքականության մեջ գյուղի նկատմամբմուռեցումների նոր քաղաքականության իրականացման անհրաժեշտությանմասին |5,25, 21, 30, 132): երկրի արտադրական Գյուղատնտեսությունը կարնորվում է նան ռեսուրսների օգտագործման առումով: Նրան բաժին է ընկնում հողային ռեսուրսների 71, օգտագործված ջրի շուրջ 8796, երկրի պարենային ֆոնդի 2/3, արտակարգ իրավիճակներում հայտնվելու պարագայում երկրի գոյատնման ապահովման ողջ առաքելությունը |1, 2009թ., էջ 16, 26, 51-54, 193, 274-286, 333, 427-433): Դրանով հանդերձ, այն մեծ հոգս չէ երկրի բյուջեի համար: Տեղական ինքնակառավարմանծախսերի հիմնական մասը ապահովվում են համայնքների բյուջեի հաշվին: Չնչին են գործազրկության,առողջապահության,բնակարանային, կուլտուր կենցաղային,մշակութային, կրթական կարիքներիհամար մեկ շնչի հաշվով կատարվող ծախսերը: Բավական է նշել, որ 2008թ. գյուղատնտեսությանը, հատկացվել էր երկրի բյուջեի 2,7 (ներառյալ ջրային տնտեսությունը ն ձկնաբուծությունը) ն ՀՆԱ-ի միայն 0,596-ը: գյուղական շինարարության մեջ ներդրվել էր ընդամենը 2000-2008թթ. 47 (միջին տարեկան` 6,6) մլրդ դրամ, կամ ընդհանուր ներդրումների 2,826: Այն բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան ընդամենը 5,հազ. դրամ է: Պատահական չէ, որ գյուղական վայրերում գործարկված 179հազ. քառ. բնակտարածքից բնակչության միջոցների հաշվին կառուցվել էր 160հազ. մետր մ՛ կամ 89,325, քաղաքայինի` 58,895-ի դիմաց: Այդ այն դեպքում, երբ գյուղան Հ թան խոցելիության աստիճանը անհամեմատ բարձր է |4, էջ 113

4.2.

գյուղական

Ար

էներգետիկական ռեսուրսներըներառումեն` պարենային մեջ արտադրվածպարենամթերքների, Գյուղատնտեսության կազմակերպություններին տնային Սննդարդյունաբերական ՀՀ

։ »

»

--

անտառային.

Սպառվածսննդամթերքիէներգետիկան,լիարժեքությունը: Սպառողականն պարենայինզամբյուղ

» »

.

. .

-

.

.

տնտեսու-

թյունների վերամշակածպարենամթերքների, Ներկրված պարենայինապրանքների, Սննդի մեջ ներառվող ջրային շարժվող պլանկտոնի,ձկնապաշարների, էներգետիկան Արտահանվողպարենամթերքների նայլն: ուսումնասիրումը անհրաժեշ է. Պարենային էներգառեսուրսների էներգառեսուրսներիպահանջարկի ն առաջարկի հաշվեկշռվածության գնահատման, արտադրանքներիէներգատարությանորոշման, գյուղատնտեսական էնե րգահաշվեկշռվածության գիտականորեն հիմնավորված կառուցված ն կառուցվածքային տեղաշարժերի միտումՔայ ր ից փաստացի շեղումների `

Նեռի Գնահատման արտադրանքի էներգատարության միտումներից գյուղատնտեսական

սպասվող սպառնալիքների դիմակայմանհակաքայլերիմշակման,

պարենային ապրանքներիսպառողականհատկությունների համախմբում այս ցուցանիշի կարնորության աստիճանի կամ կշռելիության գործակցի որոշման, պարենային զամբյուղի էներգառեսուրսներիկառուցվածքում առանձին սննդատարրերի (սպիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի) ն առանձին պարենամթերքներիէներգահաշվեկշռվածությանգնահատման (կենսաբանական,նորմատիվայինն փաստացիսպառվածիմակարդակում), սպառված պարենի հաշվեկշռում ներկրվող արտադրանքների տեղի գնահատմանհամար ն այլն: Պարենի էներգետիկան գնահատվում է կենսաբանականպահանջմունքների, պահանջարկի ն առաջարկի առումով: Բավարարումն ուսումնասիրվում է ոչ միայն պարենամթերքների ֆիզիկական ծավալների ն նրանց էներգունակության, այլն կառուցվածքային տեղաշարժերի առումով, որը կարող է արտացոլվել գիտականորեն հիմնավորված կազմից ե կառուցվածքից եղած

.

--

5օ

--

-

Հ| |

|Հոլօյթլօլ

||

ՅՅ

Շ

Ծ

Զ

|653

|

«|ՋՋՑՏՑԵՀՊ|

|ՇԵ|օՓ|ծ|ժավՋՏ| Գ| Տ)Գ | ՀԱՇ|ԷՀ|Ժ|Կ| |Թ|Վ|

ՀՀԼԾ/ՀԵ)Ծ|ՀԹ

Շ:Յ իտ 6556 Վ Յ)5 ՅՀՅՀ-Տ

ՅՑ»

ծ

ՅՑ

-

Հ

Յ

Ւ

-

-

ԿԵՏ

Ց

Ջ։ՀԹԻ|՞|

ռ

|ալթօլ |ք Ց Ջ ածի օլտվալ-|-|

Փ

ՑլՋ'Գծօլ

ԳՀԻՎՎՈԺլ|

ՀԱ

-

«աԾՕ

.

թ--զ

«-Ծ

ՏՅ 6Ծ

.

շեղումներով: Վանրապետությունումշրջանառության մեջ դրված նվազագույնպարենային զամբյուղի կազմը, կառուցվածքը ն էներգետիկ արժեքը չեն բխում բնակչությանառողջության պահպանմանխնդրի լուծման անհրաժեշտւթյունից: Պարենային զամբյուղի մեծության, կազմի ե կառուցվածքի հիմք է հանդիսանում միայն մարդու օրգանիզմի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ սննդամթերքներիկենսաէներգետիկան,ինչպես նան «նուտրիցիոլոգիա» (ոսէոեօսՏ սննդարար)գիտությամբ ընդունված հաշվեկշռվածսնման հիմնականսկզբունքը, այսինքն սննդային հիմնականբաղադրիչների(սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրատներ) ե կենսաբանականակտիվ նյութերի (վիտամիններ, միկրոտարրեր)որակականն քանակական օպտիմալ հարաբերությունը: Դրանց խախտումը հղի է առողջական վիճակի խանգարումներով ն հիվանդություններով, որոնց մասին վկայում են անգամ վիճակագրական զգուշավոր տեղեկաւտվությունները: Հաշվի առնելովհանրապետությունումստեղծված սոցիալ տնտեսական նախարավիճակը ե խրոնիկ թերսնմանառկայությունը,33 առողջապահության րության կողմից դեռես 2003թ. առաջարկվեցպարենային զամբյուղի փոփոխված կազմ, կառուցվածք ն 2412կկալ/օր էներգետիկարժեք (Աղյուսակ4.2.1.): Այն օրական 312 ն տարեկան 114հազ. կալորիայով կամ 14,8:6-ով գերազանցում է աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենայինզամբյուղի մակարդակին(2100Օկկալ):Սակայն կատարյալչէ:

||

Տ ա

ՀԱՇ

Թ

Հ|Ժ|Ֆլաթ|

պ

Փ

Տ

ԱՑ

|ՏլՀԱՏ|ԹԱՇ|ՑԱԹ|Հ

Ց

ՀԱՏ

տ

|ՀՑ|Հ|Ճ

Տ

ո

Ջ

-

ՀՕ

:

Ց

գ

ԶՏ|

ՅՅ

Ք|2|

ՅՐ|

Էլ| -.5

ՅՅՏ ՅՅ

ԹԱԹ

Տ

ՏԱՏ

Գ

ՏՏլ Թ|»

«

է

0|թ(Ց«վ-ՏՏ

ՃԷԼԾ|ԷԼՓԼՇԼՑ|

՞

-

2«թ«|-

Ր

:

--

: Բ

ա

5-Ք

||

ՅՅ Յ

| ՈՏԹ ԸԹ|

|ՎԵ|Հ|Թ|Ց|ԻՀԵՏ

|օ»

ՍԱԳ

է

.1ՎՎԺՀ Հիշ

ԺՀԱՀ|Հ

ՏիՀիիթ|Ց

|

Կ:

ւ

Հպ Ժ

«

Բ

Օ-

ՏՀՏ ՀԹԻԼ ,

,

|

ալն

«58

Հ|| 253 1852թ Թո Տ

Վ

|

ՅԺ5 -

Է

|օ0Յ

Տ

օծ:

՞

Ց ծ:

ՏՏՀ»

Ձ

ծ Տ

Տ

Ւ--

Ձ

Ծ

«։Վջ

Մ

|

Վ

Գ Փ

տ|»|

515ՏՏ

,

|Հ|օ|՞

2.2

ԱՑ)

Տ

ՎՀ

|

ՀԱՅԸ Տ/ԹՏՀ

աՀ

Հ

ՅՏՏԹԹՆ

թ

Տն

Էէ: ՛

Հ

.ը

լ

Ց

Տ

Փ

Էլ 339 58 | -ՌՅ ՅՅ5 ՅՅ

Ք) Տ

Ձ|

ճ

-:

-

ՋԵՓ |

|

տ

Զ |Ց)|Օ|Ծ|Ջ)Տ| Հ|-/Թ|ՀԵԹ|

ՕՏ

Փ

|Թ)ՋՋ|Շ ԳԹՀ|

Ջ

|2

«

Զ|ԼՀ|Ծ ԾլԾ|տ|ՕԾ|

| ՑՀԱԱԹԱ«

`

2«|ՏԲ :

ռ

:

-- Հ

5-5

|| ՐԻԹՅ5 ,

ԹՀԻՐԻթԻ

Շ

5՛

ԷԿԱՎԼԱՒԱՎԱԱԼ

Ժ

ան

Յ

«Ա

'

.

ԹԹՀՏՏԻՅ

`

:

«ՎՀ

:

Ց

եռ)

Ց

Տվ ՑԻ

Հ թ

ջ

թ

.

Տ

`

-

(9

2.|52 ՅՅ

Քի

-

վ

Յ : -

.

Տ

35:25)

|

Յ

Ց

տ

Վ

|)

`

ի

-

2.2Յ|1Խ756 ԹՅ:ՅԱ25|2 Յ |ա5 ՏՏ ::յ-ա պի ՑաԹ|3 ՑՀՏ|:

ՋՏՅՏՆԱՅԻՅ/Յ|Գ

|ա38315 33/95: (89յտ թյա աՅՅՏ| 53 35|5| | ԷԷ Է

ՅԺՅՅՊՅԱՎՅՅԾՋԹԹՅ|առ

ՅՊՃ|

Տ|ՅՅ|Ց|Տ

Յ5ԹՅՅ

ՑԱՅՑՀՅՏՁԺՑՏՑԻՅ3Յ|

ՅՅ Յ|Յ/Յ|Ջ Յ|Հ|ՀՏ Ց|Ց ՅՑ լօլ թլածտ|ջ|5|3 Օլգածայ ծ

Է Տ:

ա

Յ5|

ՀԹՁՎՅՏՅՑՅԱՑԱՅՅԹՅՀՎԱ

Ք23|813|Ց

-

2»

-

Ճ|Ծ

Հ

ՑլՓ)|Հ|Փ

Տ

/Փ:Ջ

ՇլՋ

Լ

Էլ

լ 5

Առաջարկվող կառուցվածքում դարձյալ զգացվում է աղքատության շունչը: Թեն դա իրատեսականէ: 2009թ. սկզբում սննդամթերքների օրական էներգետիկանընդամենը2232կկալ էր, շուրջ 130հազ. ընտանիք (շուրջ 0,5մլն մարդ) ստանում էր աղքատության նպաստ |4, էջ 137): ն Տարբեր մակարդակների օրաբաժնի էներգետիկան (2812. 2412 2100կկալ) այնքան էլ համադրելի չեն, քանի որ նրանց կառուցվածքում տարբեր է կենդանական ծագման սննդամթերքներիտեսակարար կշիռները (42,4, 26,1 ն 16,196): Այնքանով, որ մեկ կկալ կենդանականսննդամթերքների համար ծախսվում է շուրջ 7-10կկալ, ուստի կենդանական ծագման սննդամթերքի վերահաշվարկվածօրական սննդամթերքիէներգետիկան կազմում է 143,6, 884 ն 622կկալ: Ստացվում է, որ եթե համախառնգնահատմամբ օրաբաժնի էներգետիկտարբերությունը(2838 ն 2100) կազմում է ընդամենը 35,102. հեծ ապա համարժեքությանգնահատմամբ(ոքոՑտոտի ճ«ոօքտ |94 6. 52-54) ակնհայտ է, որ սննդի էներգետիկանիրականից

230"(1436:022)) Այսինքն է աղքատամետ:

էներգուՆկատվում է էական տարբերությունառանձինարտադրանքների 4.2.2.): (Աղյուսակ միջն գների 000կալորիայի նակության, էներգետիկ համարժեքության Սպառված պարենամթերքների անցանկալի քի ուսումնասիրությունը վկայում է ոչ 4.2.3.-4.2.4.): մասին (Աղյուսակ տեղաշարժերի կառուցվածքային Անցած երկու տասնամյակում, պարենայինզամբյուղի էներգետիկական 57բուսականծագման կառուցվածքում ն 82,426: Կենդա57,1 է ռեսուրսներինը` սեփական 7822, թվում այդ ից հասել նական ծագման բարձրարժեքսննդամթերքներիկրճատումըհղի է ներկայիս, առավել նս ապագայի,լուրջ սպառնալիքներով: Կենսաբանական2812 ն ՀՀ-ում նվազագույն պարենային զամբյուղի հաշվարկմանհամար ընդունված2412 կկալ սպառմաննորմայով սննդամթերք1035 ն 880հազ. ների տարեկան էներգետիկանմեկ շնչի հաշվով հասնում է

կառուցվա նպատակահարմարությա

կշիռը սննդամթերքների տեսակարար

`

կԱ

դառնում

1. 2.

ավիտակուցների "Ժ9

Աղյուսակ 4.2.2. Պարենամթերքներիէներգունակությունըն էներգահատույցը 1կգ-ի շու կայական

գունակու

Զբաղեց-

|

1000կկ-ի

|

րած տեղն Կալորիայի քանակը

3.

ըստ

հեաո, էներգահա Հինը:արժեքը, արորը | տուցման կկալ կկալ (2008) մեջ յունը

Ցորենի ռաց

ՀԵՏԱ 355

«աոաջի: Հաղամբ 25

Խոքոր աՂ"Ղ աթ

Միս տավա յրի

Միս խոզի

Ն

Տ

կենդանական

ՎԻ

ԵՐ

2332 278

Պանիր Շաքարավազ

Բուսական յուղ

Ձու

` (16հատը»-1կգ)

Ւ

Միս թռչնի

Յուղ

րր

"

5----Վ

4.

«

-

էներգապաշարն՝

Անն

|

16351

կա

4.

որ

թայի է աարագաքւմՆ կենոանակա կրճատ

927մլրդ կկալ-ով կամ 64:65-ով: Նկատի ունենալով նրանց ձնավորման ռեսուրսների ոչ համարժեքությունը(մեկ միավոր կենդանականիհամար 6,9 7-40 անգամ ավելի), ապա ռեսուրսների կորուստը կազմել է շուրջ բերվածկալորիա(11էշ), տրիլյոն համարժեքության ն աղքատության» 2010թ. փասՀՀ-ում ըստ «Պարենապահովության օրական էներգետիկան սննդամթերքի սպառած մեկ շնչի տաթղթերի ազգային պարենայինհաշվեկշռի տվյալներով2008թ. հասնում էր 3572. իսկ սպառած սննդամթերքի էներգետիկան (Պարենի օգտագործում բաժնում) հասնում է ընդամենը2223 կկալ կամ պակաս է 3896-ով: Սա տարակարծությանտեղիք է տալիս, թեն միջազգային փասլուրջ տաթղթերում(ԲճՕ Տանտեօոլ `/66ղ5օօե) ընդունված է վերջինը: Դրա պատճառը հաշվեկշռումմի շարք արտադրանքների(հացամթերք,բանջարեղեն) սպառման հավելագրումներնեն, մյուս կողմից էլ առանձին հա արտադրանքներիանհարկի էներգաարժնորումը:Այսպես օրինակ 4Ազ-ի, էներգունաէներգ 1կգ-ի սպառումը, 314կգ վատ չի ներշնչում բանջարեղենի կությունը` 1061կկլ ներկայացնելը:Լավատեղյակաղբյուրներիտվյալնեէներգետիկան տատնվում է 140րով 1կգ բանջար-բոստանայինի 3Հ տեսականիովհաշվարկբանջարեղենի ձ5տ0կկալ-իսահմաններում: ված 1կգ բանջարեղենի էներգունակությունը հասնում է 267կկալ-ի: 2008թ. էներգետիկհավելագրումըհասնում էր 790մլրդ կկալ կամ 16,904: Սպառված սննդամթերքներիէներգետիկայումկարնորվում է ագգային առավել ցածր է ռեսուրսների տեսակարար կշիռը: Ինքնաբավությունն ու (4844) մսամթերքի հացահատիկի(3206), շաքարի բուսականյուղի (0), գծով: .

լիարժե նեղ լ էներգահաշվեկշովա յրժե-

անցած երկու տասնամյակու: Սպառված պարենի կրճատվել է 392մլրդ կկալ-ով կամ 11,646-ով, : ր Սպառվածպարենի էներգետիկանկրել է անցանկալի կաւ ալ-ով

Թ.

1կգ էներ-

ԱԱ

րգաապահովվածությա

քության)վերաբերյալ կատարվածվերլուծությանարդյունքիցերնում է,

ն նետտո Տարբերում են սննդամթերքների բրուտտ. (զտաքաշ) էներգետիկա:Բրուտտոնընդհանուր, իսկ նետտոն օրգանիզմի կողմից յուրացվող էներգետիկան է: Խառը սննդի ժամանակ այն ունի 1:0,9 հարաբերակէ շատ հանգամանքներով:Խառը սննդի դեպքում ցություն ն պայմանավորված յուրացումը կազմում է 84,5, ճարպերինը` 94, ածխաջրերինը`

-

.

| |

7" շ

|

|

Սպառված պարենի էներգե-

19881

1030)

|

|

|

|

|

|

|

12006

|

|

15:25

|

12008

|

ԷԼ» շ

11886

|

|

|

|

|

ց8

|2000

Աղյուսակ

4.2.3.

.քր. 5. րգակառուցվածքը,

Սպառված պարենի

|

|

|

01101

7.5

3.6

6.0

|

6.4

2.3

5.3

| |

3.6

|

100. »

|

|

711 |

»

»

|

|

|

3.7 8.8

4.0

| 1996 ||2000 | 2008 ||67 | 78 | 210 | 92

|

|

|

|

էնե

| 1988

|

11121108)

12008

օ5

2.5

»

579 |

1.1 0,5 0,6 0,2 | 370 | 35 | 481

2.7

|

|

|

|

|

՛

-

51219

|

-

|

|

|

|

216. | |

-

|

որի եց սեփական արտադրության հաշվին, մլրդ

11888

|

կկալ

Լ

|

|

|

1 275 |

-

՛

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

| |

|Լ

|

|

|

| |

12636

|

ն կառուցվածքային տեղաշարժերըՎՀ-ում Սպառված պարենամթերքների էներգետիկան

ԼԼ

Պարենամթերքներիտիկ համարժեքը, մլրդ կկալ անվանումը

Ց

Միս ն մսամթերք լրածած մեի Կաթն կաթնամթերք վերածածկաթի չչ51

186 |

ծագման Շաքար Բուսականյուղ Կարտոֆիլ Բանջարեղեն

|

382)

Պտուղ, հատապտուղ

Հաց ն Հացամթերք

|

Խաղող

|

1 Ձուկ կենդանական Ընդամենը |

Աո

| |

|

7 | |

բուսական

Աաման

Ընդամենը: 1տ պարենամթերքի էներգետիկհամարժեքը,

հազար կկալ

ների խմբերը

Պարենամթերք| արին

ԷլօքօղԻօ6

»

|Վացամթերք

|Կարտոֆիլ: |Բանջարեղեն Պտուղ

հազ. կկալ

| |

կառ.,

| 4.0 2.8

5,0

Օօ

Սպառման կենսաբան,նորման

103|

370|

1996|

375|

2000|

48.1

| 5.3

կառուցվածքը. 72

| | | |

1988|

Փաստացի սպառման

կառուցվածքայինտեղաշարժերը ՀՀ-ում

1996|

2008 | |

2000 | |

|

մակարդակը,հազար կկալ

|

1988|

| | | |

102|

102|

130|

117|

651133

33|

Լ

|

111|

|

198իք 200200

նկատմամբ,օ2 լ (2838 կկալ-ի մակարդակով)

Կենսաբանական նորմայի

Աղյուսակ4.2.4. Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկանսպառվածսննդամթերքներիէներգետիկանն

Հաշվարկներնըստ` Պարենային ապահովությունն աղքատություն, տարեգրքերի. Ճքո. ՇՇՔ 8 1989/., Վայաստանիվիճակագրական «03806 7Բօ վիճակը տեղեկատուներիհամապատասխանտարիներինճնյութերի սոցիալ-տնտեսական ՀՀ

է

կատեգորիայի

Սակայն ինքնաբավության նման ձնով հաշվարկը հեռու է իմաստավորումից, իրականում այն սպառածի մեջ սեփական ռեսուրսների մասնաբաժին է: Ինքնաբավությունը պետք է կենսաբանական կամ 2412կկալ նորմայի նկատմամբ: Մեկ տ ներկրված արտադրանքի էներգետիկան(2,75մլն կկալ) 9325 գերազանցում է միջին (1426 հազար կկալ) ն 26,846-ով սեփական արտադրանքին: Պարենային անվտանգությունը Ա ապահովվածությունը բնութագրվումեը ոչ միայն առանձին մթերքների սպառման մակարդակով, այլն Օգտագործված բարձրարժեք սպիտակուցների (ՍՊ), ածխաջրատների (ԱԾ) ն ճարպերի(8) քանակով ն հարաբերությամբ: Ուսումնասիրություններով պարզված է, որ

հաշվարկել

-

1. Սպիտակուցներովապահովվածությունը մնում է անբավարարն տարեց տարի վատթարանում է (աղյուսակ 4.2.5., 4.2.6.) Կենսաբանականնորմաներով պարենայինզամբյուղի 2812 ն 3Հ առողջապահության նախարարությանկողմից սահմանված 2412կկալ սննդամթերքի էներգետիկայի պարագայում մեկ շնչի հաշվով սպիտակուցների տարեկան պահանջը հասնում է 40,9 ն 35,2կգ-ի: Հետնապես աղքատության հաղթահարման ծրագրով 2015թ. համար նախատեսված 3,3Յմլնբնակչության օրական պահանջը կկազմի 370 ն 318տ, իսկ տարեկան 135 ն 116, ճարպերինը` 122 ն 105, ածխաջրինը`423 ն 363հազ. տոննա: Հաշվարկները վկայում են, որ ՀՎ3-ում առկա է սպիտակուցայինքաղցը: Բուսաբուծական, անասնաբուծական, սննդի վերամշակման արդյունաբերության արտադրանքներին ներկրվածսննդամթերքներիսպիտակուցների քանակը (Աղյուսակ 4.2.6.) 1988-2008թ. նվազել է ՅՑհազ. տ-ով կամ 30.796: Սպառման ինքնաբավությունը 1988թ. 104-ից 2007-2009թթ. իջել էր 77,426: Պակասորդը կազմում է 25,5հազ. տ, որը հավասարազոր է շուրջ 103հատ. տ, մսի կամ 870հազ. տ կաթնամթերքի: Վտանգավոր է այն, որ առավել մեծ չափերով կրճատվել է, առանց այն էլ, բավարարվածության ցածր մակարդակ ունեցող կենդանական սպիտակուցների սպառումը: Բուսական ծագման սպիտակուցների 7,1հազ. տ կամ 15,846 հավելաճի պարագայում, կենդանական սպիտակուցներինը կրճատվել է 458հազ. տ-ով կամ 56,355-ով այդ թվում կաթնամթերքինը` 65.5, իսկ մսամթերքինը`46,426-ով: Սպառման կառուցվածքում գիտականորեն հիմնավորված 16,296 նորմատիվային պահանջի դիմաց բուսական ն կենդանական սպառման փաստացի հարաբերակցությունը 1988թ. 1:1.8-ից (36:64) 2008թ. է իջավ 1:0,77 (57:43): Սպիտակուցների կառուցվածքում 4396 բաժին հացամթերքին կամ նույնքան, որքան կենդանական ծագման սպիտակուժ՛ մսաներին: Անբավարար են պտուղների (ընվուզավորների) կաթնամթերքի, մթերքի, ձվամթերքիսպիտակուցներիսպառումը: Աղյուսակ 4.2.6.-ից երնում է, որ սպիտակուցներով տ1988 104,3-ից 2008թ. իջավ 77,496: Անբավարարությունըկազմում է 26հազ. սպառումը Բնակչության մեկ շնչի հաշվով սպիտակուցների օրական 2008թ.` 77գրա լ աշխարհում 1979-81թ. 67-ից 2001-2003թ. հասավ 75, (տարեկան 24.4, 27,4 ն 28 կգ), իսկ ամբողջական սպառումը 108-ից՝ 187մլն տոննայի (104, էջ 192):

սպիտակուցների

ընկնում

ապահովվածությունը

|98Հ

Տ

Յ

--

ւ

ստտզց

Հ

| 703 ՅԺՄ ց շԶռՅ8

ՏՅ

ստտ՞Չսվմ

Հ

Վ

՞-Յ

Շ

.

ռ

Հ

-

ՅՅ «|

Յ

ստտղդ

Հ

5»Ջ

Յ

Յ6` Ց |-

-

Կ

Օ

Ը)

Ջ

ստտ՛յսմմ

-ծ-48

ստտղդ

Յ

յ

Ժ

-

-Ծ

ՀԷ

|ա

-

Ծ

ստտ՝սմմ

Յ

։.

--Վ

Յ

-/

ստտզդ

|Յ

օԶ

Յղ Գ

Շ

'

-

«ս

օօ «Վ

Յ

ստտսմմ

ԷԵ

Հ,

վ

|

չք Յ օԺ

Է)

ստտղդ

Յ|

Էշ

-

ՀԷ

|Վ

Էլ Յ

Բ

|

Զ

ստտ՛սմմ

ստտզց

Կ -

օ

Գ

ՕՕ

Յ

ստտզսմմ

լ

տա Յ

«Յ5 Փա ՀՏ

.33ՓԾ6 Յ

ԲՅ

ՅՑ Ժ ԺԲ

-

Ծ

Յ

ստտ՛յսմմ

ՋՅ

ՏՏ Ց

Ք

Յ-5 .

Ք

Տ3

՞5

Է

Յ

«Վ

ո

«Վ

Ց

Ջ

Հվ

ՓԾ

Ձ

Վ

Ջ

Ջ|

|

Է

`

||

ծ

ՏԼԱ|Թ|Թ ՅԼՈ |

Ք

Յ

||

|

|

ՅԼ

Փ|Ջ

Ջ/5|ՀԲթլ

Հ

թ

Ջ

Հ

Ը

ՀԶ

Ի-

Փ|Ց|Տ|Ց|.-|Ջ|Փ|Ց|Ց

ՎՀԱՆԱԱՀԹ

Տ|Ց «Վ

Է

ԹՏ5Լ

Ջ|

Ի Տ)

Թ| ՅԻ --

|

Ց

Ֆ|

|

Ձ

ԷՀ

|ՎաՎԻ

ԹԵԹՅ

Հ

ԹՅՏԱԱՅԵՆ

ՀԱԾ|Կ|' Փ|»

ԱՀ

Ց Ց. Օ՞ռ

|ԹյՓ| ԿԱՀ ՀԱՀ

ՋՑ|

ՇՀ ք5

ԶՎ

| | Յ|

|

Ց

||

Յ|Ջ|Տ Ց |

Ի-ԱՑ|Թ|Հ

ԹԺՀՏ|'ՋՀՀԵԼՀԻՀՏԻԸԻ»

-

ՀԱՀ

ԷԻԿՎ-

ԻՀԱՏ|-

ՄԱԿ-ի պարենի ե գյուղատնտեսական կազմակերպության(ԲՃՕ, ՔճՕ) տվյալներով 2001-2003թ.` անգամ համաշխարհային միջին տարեկան սպառման 27,4կգ/տարի մակարդակին,ՀՀ-ը զիջում էր 9,596-ով (24,8կգ), որը երկրի մասշտաբով հասնում էր 8,4հազ. տ, իսկ 2008թ.` 25հազ. տ: 2. Ածխաջրերիտարեկան նորմատիվային363հազ. տ սպառման մակարդակը ոչ միայն ապահովվածէ, այլն առանձինտարիներ գերազանցում է նրան Գիտականորեն հիմնավորված5096 սպառման նորմայի նկատմամբ նրանց փաստացիսպառումը հասնում է 60,696 ն տարեց տարի աճում է: Ապահովման գլխավոր աղբյուրները մնում են հացամթերքները, կարտոֆիլը, պտուղն ու խաղողը, շաքարը, կաթնամթերքը: 3. Ճարպերիսպառումը բացարձակ ն հարաբերականորեննվազում է, որը առավել ընդգծված է կենդանակլան ճարպերի առումով: 104հազ. տ պահանջը 1988թ. բավարարվածէր 100, իսկ 2008թ.` 74,896-ով: Ոչ ճիշտ հաշվեկշռման պարագայում ճարպերն օրգանիզմի վրա թողնում են բացասական ազդեցություն (սեռական օրգանների թերզարգացում, չբերություն, ուղեղի թթվածնայինքաղց` հիպոքսիա,քնկոտություն, թուլություն, աղերի կուտակում, սիրտանոթայինանբավարարություն,նյութափոխանակու-

թյան խանգարում, վաղաժամ ծերացումն այլն):

Յ

ՀՅ.Ց| Յ

ՀՎՓ|Ծ|Լ

:ԲԿ-

ւ3

ԶԷ

ՎՀ

|

|ս

Յ

|ԻՎ»

ՓՋ|

ԿՀՎ՞Թ)|

յ

ւ2|-ՄԻ-1

Տ

Տ ՏՏՏՀՑԵ

ՈՓՑՓԻՀԾԾ

Ի

ՀԵՎՀԱՏ|

ՀԵՀԵՀԱՏԱ-|Տ|,

|Զ/Կ|Տ/|՞|ԱԿԱՋ|Կ

-

է

Լ

ՀԱՀ/ԳԻՀԻՓԱԾ|Ց|Ց

Ո՛Փ|.Հ|Ց

ՇՎՀ|- ՔԻ ԱԾԻ-ՀՏՎՋ

ՀԱա|Թ|»

|ՎԾ՞

Ձ|ԺԾ

|Թ|

|Կ|

Յ|Ջ|

օՎԶ|Ց|Զ) Փ |

ՀՏՅՏԻՑ5|5

Ք

Է

ՇԱ:

|. յպօ

թ).

թ|

Հ

| '|Ժ

1.»

Թ |՞|թ

|ս

ՑԱՋԻՏՀԵՑ|Փ|

ՅՑԼՀԹՑ| «|լ

Վ

Է| յ|Հ/ԾՀ|ՀԱՇՎՀ-ՀՀՎՀ-ՀԱԿԵԹՑ/՝

ՎԱԾ ՀԻՀԱՀԼՋՓ

ՇԱԾ|Կ|Է|Թ)օռ|վ|»|»շ ՀԺՀ

|Թ|/-

Փ

թՇ|ոլօ լԹթյտտ| Զ Է

|

|

9ՀԱՅ/՞|-|`

Յ

"

ԻԷ

Զ

Հ

ԹՅԾԹՅ|

| 1/6

ՏՏԸՑՏ

ւ

:

/օօթ

ՋՑ|Ց|5

ՎՏԱՏԱԸԱՓ

ՀԱԿ

Ծ|Շ|Հ|Օ|Թ|Թ|ԹՈԳ

-Վ5)Փ

|Ա/|Հ/Հ|,

Ա

|»

«Ի՞՞

Տ(Ջ|)

Վ|

Ջ|

| |

Ջ

|

Ց

|Շ|

Ծ)ՇԼ'

»

Ծ

իբ

|

Վ

Թ/ՎՀ-

)ԹծՇ|թ

|

ՋԱԻԼՇԱԹԱԾ|

ՐԱՏ ԱՑ Հ|Հ|՞|Հ|Փ|Տ|Հ ՈՀ

'Վ`|Ք|`|Վ-Շ

ԹՀ

1988 | 2000 Ցուցանիշները միավոր

Տեսակարար կշիռը սննդի օրաբաժնի գիտականորեն հիմնավորվածկառուց-վածքում սպիտակուցներ ածխաջրեր ճարպեր Փաստացի սպառման կառուցվածքում սպիտակուցներ ածխաջրեր ճարպեր փաստացիսպառումը նորմայի նկատմամբ սպիտակուցներ ածխաջրեր ճարպեր » »

|

ՅԱՏ Է

Տ

Էլ

ՅՈ Յ|

ա

..3

(թյա

է

Օշ)

55|

Ց5Յ Ըճ|Թ

ՅՅ

Յ

ՀՅ

-ՅՎ3

5լ

լյ:

Յ

«48 Ց: ՀԱ

ՅԼ

Յ

ԷյՅ

--

»

ւ3

ՅՅ

|

Ք

Յ

վ

Ք.ա յ ե

»

ՅԵՏ ԾՎ

Յ

Ք

»

"Է Յ

»

Յ

Յ

Տ|ՅՀ

Յ

.ՅՅ-Հ

Վ

Ջ|Վ5էպ «ՎՇՀ ` Տ- 8

ԱՅՀՏՆՑՏԼՏՑԱՑ|ՅՀ ծ

|լ | ԵՑ էէ -իւէ էէ: Էէ ՏապՊՅ ԱՅՅ ՅՅ Յ|ՅՏ|Յ 38|5|փ3:35Վ5| Յ| 35:38 |)5 ԱԲ ԹԹԱԾ5(Տլայավո Թ: 21:

|

տ

Տ

էէ

Աղյուսակ 4.2.7.

Սպիտակուցների,ածխաջրերին ճարպերի նորմատիվայինն փաստագի հարաբերակցությանընթացաշարժըՀՀ-ում

ԹԶյՀ|/|ՎԶԻՑ

վ|ՕԴվա|Թվտի

Ա|՞

|

» » »

Ծ6

Օօ

Գծ

Լ

16,2

50,5 33.3

|

|

52.5 298 |

63,7

|

| |

71.2 96,3

|

104, 103.4

85.2

49,4

60,6

100,

61,7

՛Եով 'մռզոտնդմդուսսոհո վճտտոոփ վմղդմմզժոտդղմոթ մուսո| դվջգտսը ,

,

Սննդի օրաբաժնի կառուցվածքում կենդանականն բուսական ճարպերի փոխհարաբերությունը 07:03 նորմայի դիմաց փաստորեն կազմում է 0,5:0,5: Հետնապես կենդանական ծագման ճարպերի 72,7հազ. տ պահանջը 2008թ. բավարարվածէր ընդամենը 63,696-ով կւսմ անբավարարությունըկազմում էր 36,8հազ. տ: Բուսական ծագման ճարպերի պահանջը բավարարվում է լրիվ: Կենդանականծագման պարենամթերքներիպակասը լրացնելու նպատակով 150-170մլն ՍՏֆ-ով տարեկան ներմուծվում են 60-70հազ. տ մսամթերք, խտացված կաթ, սերուցք, շուրջ 40-45հազ. տ կենդանական ն բուսական յուղեր, ձեթ, մարգարին, կարագ ն այլն: Միջազգային շուկայում բուսական ն կենդանական ճարպերը ձեռք են բերվում 1կգ-ը 350-370 դրամով ն վերավաճառվում են կրկնակի գներով: Սրանց ներմուծումները տարեց-տարի ընդլայնվում են, քանի որ սոցիալական անապահով խավերի սննդի հիմնական բաղադրատարըերնեն: Ինչպես ցանկացած տնտեսական ռեսուրս, այնպես էլ պարենամթերքների արտադրությունը,ռեսուրսների սահմանափակվածությանպատճառով, նորմավորվում է: Դա երկրի կառավարությանը հնարավորություն է ընձեռում մեկ ընդհանուր համաչափության բերելու դրանց հաշվեկշիռները, ուրվագծելու միջճյուղային կապերը, կանոնավարելու ներկրումներն ու արտահանումները, սահմանելու սպառողականզամբյուղի հնարավոր ծավալն ու կառուցվածքը, իրականացնելու դրանց կենսագործմանպարենային ազգային Ա տարածքային քաղաքականություն`պարենայինանվտանգության սպառնալիքներըմեղմելու համար: Բացի այդ նորմավորելով սպառումը, դրանով իսկ այն հայտնվում է

պահանջի

(Որոշելու ռեսուրսների ծավալներն, կառուցվածքը ն նրանց ազգային հաշվեկշիռները (հողային, ջրային, էներգետիկ, աշխատան-

1.

քային, ինվեստիցիոն) Ուրվագծելու շուկայի ապրանքային կառուցվածքը, կարգավորելու

2.

Յ.

.

5`.

րանքաշարժնառաջշարժը

ապ-

ու

Որոշելու ապրանքայինշղթաների ծավալները, վեկտորները ն դրանց տեղադրման հնարավորություններն ու նպատակահարմարությունը (սպառողների տարածքային բաշխվածություն, շուկայի տարողություն, ռեսուրսների պահանջ ն այլն Կազմակերպելու փոխարինող ապրանքների շուկան, ներդաշնակելու

պարենային քաղաքականությանկարգավորմանասպարեզում

պետության դերի ն շուկայի անանտեսանելիձեռքի սահմաններն ու ներքին կապերը `Վեռանկարային պարենային ռազմավարության առումով ազգային ռեսուրսների իրական պաշարների գնահատման ն օգտագործման գործում պետությանցանկալի դիրքի ապահովման համար նայլն:

Անան Աաթարնը Արա, ձեռքու՝ կարգավորում կենսաբանական նորմերով սահմանված սպառման բնակչության ւ

մեկ շնչի

մակարդակները:

Բնակչության մեկ շնչի հաշվով սննդամթերքների սպառման մակարդակըդինամիկան, սպառողական զամբյուղի տարողությունն ու կառուցվածքը արտացոլում են իրավիճակային նույն տեղաշարժերը, ինչ-որ էներգետիկ

ապահովության պարագայում: էկոնոմետրիկ ՏՃՊՕ՛Լ վերլուծությունը բերում է այն համոզմանը, որ պարենայինապահովության խոցելի կողմերը ՀՀ-ում մնում են՝

1. Սպառողական զամբյուղի ավանդական 0անբավարարությունը: մնան է առաջնային բաղադրիչները պետք ճեղքվածքը մեղմելու գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվութան մակարդակի ն տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը, բարձր տեխնոլոգիաների

ներգրավման համար ազգային ներուժի միավորումը |40,43, էջ 104-105, 58, 92, էջ 115-118, 94, 52-54): Աղյուսակ 4.2.8. Սննդամթերքներիսպառման ինքնաբավությունը էներգաապահովման տարբերնորմաների պարագայում 2008թ.

Պարենամթերք

|2412

Հաց

ն

վերածած ալյուրի |

Կարտոֆիլ

ԲանջարՊտուղն

հատապտուղ. Խաղող

Շաքար

Բուսականյուղ Միս ն մսամթերք

| 2100

կիլոկալորիա

129,5

|

յի

|

հատ

Աղբյուրը` 1, 4. 5, 6, 7, 17,

ճ՛

Ւ»

|

|

1.8

|

-

|

բը

յ

128 | ձկնամթերք

|

2,4 8,0

|

36.5

195,8

| | աա գրայթերք

Չու Ձուկ ն

սպառումը, կգ

Աաաա

հացամթերք

96-ներով

Փաստացի | 2412 | 2100

Սպառաման տարեկան նորման, կգ

.

20 | 37 16.7 | 36.1 5.7 273 | 48.6

|

2,7

| 457 |

| |

|1204| 220

|

կաոմանր

|

|

|

|

|

-

| 134 | 421

|

|

|

|

|

5-76

251-165

|

|07

Լ54

համապատասխան տարիներինյութեր

է

Աղյուսակի տվյալների հիման վրա կարելի հանգել հետնյալին՝ այ Ո րքան սպառումն ունի աղքատամետ ընդգծվածություն, այնքան բարձր են հացահատիկի, կարտոֆիլի, բուսական յուղի ն շաքարի

դերակատարումները,

կկալ-ից) ակնհայտ է մակարդակներում էլ (բացի 2100 ծագման սննդամթերքների սպառման անբավարարությունը սամթերքի, կաթնամթերքի, ձվի,ձկան), գ) 2412 կկալ-ի պարագայումճտման կարիք ունի կարտոֆիլի սպառման բ)

Բոլոր

(բռդանական նորման: 2.

լիարժեքությունը, կառուցվածքի ոչ է միջազգային կառույցների ն ՀՀ նախարարության կողմից ընդունված նորմերից:

Առավել վտանգավոր է սննդի

Այն այսօր հաշվեկշռվածությունը: առողջապահության

ոչ հեռու

Առանձնապեսանբավարար են բարձրարժեք կենդանականծագման սպիտակուցների ն ճարպերի սպառման մակարդակները: 3. Պարենային ազգային ռազմավարության ու մարտավարության միասնությանսկզբունքի բացակայությունը:Անցածերկու տասնամյակումանկենսունակ եղան սեփական ռեսուրսներով պարենայինինքնաբավությանհամար ազգային ներուժի համախմբման ջանքերը: Դա մեզ չհաջողվեց անգամ ավանդական պարենամթերքներովսեփական պահանջմունքներիբավարարման, ինչպես նան արտահանման ազգային պաշարներ ստեղծելու առումով (բացի բանջարեղենից ն կարտոֆիլից): Մինչդեռ հին աշխարհիքաղաքական ն տնտեսական հիմքը արմատախիլ անելու մարմաջը բերեց ագրոպարենային համալիրի հզորությունների զգալի մասի անդառնալի կորստին (Աղյուսակ 42.9): ԱՊՀի համախառն արտադրանքը 1988թ. համեմատությամբ2008թ. կրճատվեց 42,796-ով կամ շուրջ 655, այդ թվում սննդի վերամշակող արդյունաբերության արտադրանքը` 386մլրդ դրամով, կամ 40:96-ով(որից 255մլրդ-ը կամ 6696 ծխախոտի, ալկոհոլային խմիչքների ն պահածոների արտադրու-

ՀՀ համար 386մլրդ դրամ արտադրանքի կորուստն ունի ոչ միայն տնտեսական,այլն նշանակություն: 4. Պարենայինշուկայի, ն սպառողների շահերի ապրանքարտադրողների ներդաշնակեցման, պաշտպանվածության, իրազեկման պակասը, փաթեքավորմանինդուստրիայիանբավարարզարգացումը, ապրանքաշարժի ն առաջշարժի դժվարությունները,հաղորդակցմանուղիների վտանգավորությունն ու մեծ ծախսատարությունը, բնակչության ցածր գնողունակությամբպայմանավորված շուկայի փոքր տարողությունը, ցածրարժեք ն ցածրորակ ապրանքների նկատմամբ սպառողների աղքատ խավի սպառման հակվածությունը, սպառողական զամբյուղի մեջ պարենային զամբյուղի շատ բարձր տեսակարար կշիռը (64,596) |4,2009թ., էջ 189): 5. Պարենային ապրանքները սպառողներին մատուցելու նեգատիվ երնույթները,դրանից սպառող կորցնելու ցածր մտավախությունը: Միայն հացի թերքաշը տարեկան հասնում է 50-5Տհազ. տոննայի կամ շուրջ 14-15մլրդ դրամի, որը քաղաքային բնակչությանմեկ շնչի հաշվով տարեկան հասնում 67հազ. դրամի: Պարենային ապահովության ուժեղ կողմերից են պարենամթերքների սննդահամայինբարձր արժանիքները,էկոլոգիականհամեմատականբարձր մաքրությունը,ազգային բարձր վարկանիշը(կոնյակ. գինի, միրգ, պահածո, լավաշ, սուջուխ, տոմատ-մածուկ, չիր, բարձորակ պանիրներ Ա այլն). սեփականռեսուրսներովբավարարվածության հակվածությանաճը ն այլն: Պարենային ապրանքների արտադրության, սպառման ծավալների ն ինքնաապահովվածության վերաբերյալբերված տվյալները(Աղյուսակ4.2.10.) են, որ սպառումը իրականացվումեն հիմնականում երի հաշվին: Ինքնաապահովվածությունը բնութագրվում է

սոցիալ-բարոյական, քաղաքական

`

է

թյունից):

Աղյուսակ4.2.9. Սննդարդյունաբերության արտադրությանվիճակը1988-2008թթ.

1.

4.

|

Մսամթերք. |Երշիկեղեն Պանիր |Կաթնամթերք |Պահածոներ Ձուկ |Շաքարավազ

հազտ

|

Է

|

Յ`

Չափի

|Արտադրանքը| գրավորը

ՃԲ

|

Ց

|

11.

|

681-2008

12851123

|

յ/-

յ

122831 220.0

ՀԷ

|

| 25.1 473 | 179 |

-/ՄԷ

Հրուշակեղեն |Մակարոնեղեն

Մեկ միաՎորի մանԱրտադրանքը րածախ

|Մարգարին հազտ | |Ոչալկոհոլամը դալ| յին խմիչքներ

8.1

6,1

-

Լ

ա

րն Գորան խմիչք |

| Բուսական յուղ |

Հ/-

ց)

-/

Է

|

հազտ

հազտ

|

| |5466 | | 370 |

|

|

49901321 1105| 84111481

|

| 6.7 421 | 80 |

-

0.1

11591113|

8.0

|

Տլ

|

կ

Վ6 '

16,7

,

|

110611 29104

152.1

6.7

»

,

20,1

Հ3.4

100.0 25.

| 1221

-

|

բնականին

րով շորն

|

219.0

568|

.

|

386.1 տնտ.

մոտենմաի՝

Կանոնական անոնականվարչահրամայական ն Շուկայական Առաջինըբնութագրվումէր արտադրա-ֆինանսակւսն ն պարենային ռեսուրսների կենտրոնականֆոնդերում հավաքագրման ն բաշխման արատավոր պրակտիկայով, ապրանքարտադրողիտնտեսական անպատասխանատվությամբ, խնամառութանկարգավիճակումհայտնվածի հոգեբանությամբ ն այլն: Պատահականչէ, որ 2009թ. համեմատ օգտագործելով կրկնակի ռեսուրսներ (290հազ.հա ոռոգվող հողեր, 80հազ. հա բազմամյա տնկարքներ,1,1մլն գլուխ պայմանական խոշոր եղջերավոր անասուններ, 18մլրդ -կվտ-ժամ էլեկտրաէներգիա, 3,1մլն ձիուժ էներգետիկռեսուրսներ, մեկ հեկտարիհաշվով 222կգ10055 սննդատարրերի վերահաշվարկածպարարտանյութ ն այլն) 1988 սպառված 3,3մլն տ պարենամթերքներից ՀՀ սեփական ռեսուրսապահովում էր 1,7մլն տ կամ 51,396-ը, ապավինելով կենտրոնացված նային ֆոնդերից կատարվողհատկացումներին|49, 53, 60. մինչդեռ 008թ. այն հասավ 2,7մլն տ-ի ն 76,696-ի հավելաճը կազմեց 1 մլն տ կամ 5996 4, 2009թ., էջ 51, 189: 7, 2010թ., 73|: Շուկայական տնտեսության պայմաններում բիզնեսի գլխավոր շարժիչ շահն է, որի համար նա դիմակայումէ դրա ստացման ռիսկերից սպասվող »

լ

-4.4

Աղբյուրը` Պարենայինապահովություն ն աղքատություն, վիճակագրականտարեգրքեր,սոց.

Լ22 ՏԵՑ ՄՐ |

.

|

ր

79.1

'

'

|

53681

-

|

4.4

7.2

վերստին հաստատում

Թ88--2008

12311981

|

մրադրանքի մրդրըը

'

ազ դալ

|Գինի Շամպայն գինի) ԼԳարեջուր: աց ն հացաուլկեղեն

'

`

Արտադրանք, Տարբերությունը, մլրդ դրամ մլրդ դրամ

| | - տուփ Սիզարետնսի | 22. | ԲԸ 25

|

|

|

աը

պառնալիքներին:

պատկերը

Տ Ք

2.

ՏՑԵՆՀՏԵ | Ք Թ)տլՀ|Հ

|

|

1Փ

|

Ի

Ք

|տ

Ց

ՀԱՅՔ"

ԹՀ.

ՀԱՀԱՏ|

ՅՑ

ՈԱ"

Բբ

83538

եՏ

Ց

28:25

ԱՏ

Տ

Տ

Տ

Հ|ՏԵՀՀ"

Ց

բ4 մ

ԻԷ ՀՁ

ՇՏ

ամա

188»

ԵՏ

|Գ

Տ.Ջ

|5

Է

-

Տ9ՅՀ35 Է րԷր

ԻՎ-ի-

ու

օՅաՅա»5

133253 ՀԱՅՅԵՅՏ անտ ՀՅՏՎՏՅ2 ԱԾ :32281918313133 Յ|Տ|6Վ25|Յ

ՀԱՏՏԱԱՏՀԵՅՅ

8553:5345Թ8Թ53 լյ7

ԳԳ

Ջ

-

Կ

/ԶԾ|Ժ|ԹյՓ|ՀԹ|տ|

5...

օ

-

Ը

։

'նդանական

ման

-

է

զ որու

Է

րքի,

իքիս ինքնաբ

ն դոկտրինայով, տնտեսական, քաղաք ական, կան, գիտա տ եխնոլոգիական,ժողովրդագրական բան աշրջ կարնորվումէ նան ար տաքին ապրանք ո անառությա

չների,

: տիմալ մոդելի ստեղծումը ծավա ների, կառուցվածբային տեղաշարժերի ըմեջ այնքան Արտաքինապրանքաշրջա տեղով, նառությա որքան արտաքին վտանգներով այմանավորվածռիսկերի զբաղեցրա մեղ 'ղմացմա առու յում ենային ապրանքների,ծխախոտի, ալկոհոլայի խմիչքմով, հի դուրոր պարե րայ ային տեղաշարժերիհարցերը: ենց միացավ քրյին ավին, ավելի կապերի տեղաշար -

-

:

է

են

իրենց ին.

ոչ

պայ

ը

արդի սահմաննե զատ գոտիների բարդ

դիվանագիտությանբ տարանջատվածության,ազ

տարաօքա

Ն

նափակության Հ

ապերը նոր

ո համար այ

.

աեր» խիստ. սահմա

,

արտադրված սծպարենը, ահանվ նոնյակը ն ան

ոչ

ալկոհոլային

գար: ավելի

են

ցած երկրներ արտահանվա

ա

ու

-

նում

րաննզարգամ

,

երն

ա

ի

ային

Լ"

ա

Հայաստա

վորումներ» 7արժի

հաստոցներըո ու սարքավորու

նն

ու Աա ո թեքն "Խժօ Ս ՍՏտԹ" րիմ ին Քիչ շրջանառվում մակնիշով: աարը երկրների աոա Այսօր հոսքերը ույն

ո

ո

ԱԱ

րան արտադր

գործոններիԲ(, ապահովվածության (գոր ծոն -առատություն) ն արն Հեկշեր մեջ դրանց Օհլինյան

աաա

ը. առավելություն, հետնաբար ա աբերականորեն ավելի ա

ների

արտա

ւն,

րաբ

Արարա չեր նի այն րն սնեռված գործոնը աա տվյալ երկրում (ներառյալ ապ

է շատ ն էժան է

այնն

նատավարեր նորեն

առատ

գ

--

համեմատա ե

ամ.

Է).

խա

միջոցի գինը, Սթիվեն Հ., ջ լ Մ., 0112004) անառության ծավալները դոլարով, այդ

աոնտուր), երան Միջազգային տնտեսագիտ: արտաքին կաբ 2գաւն եք ջազգային 127-138, իտություն, հ-2, (Միջազգայ

'

շաք

ալ

աշխատավարձը թացներ

ՅՏ3548

ե

ն, ալկոհոլ

ւ

ան

85335 525352

Յ

շուրջ ,

յ

ՅՅՏ 83

Հ

ն

կարգավորող կարնորագույն բ աղադրիչների

ած

-

-

23:35:

ա

Ղ.

ծ.

«5834 6ՇՅտ

Թ

ՀՇԶՅ ԴԻՏ

-

ռլ

5 է)

օ82

3Տ|

՞

ԵԹթ|

82855

օ

ՇՎ

|

ՏՏ

Հ

ԹՀԹ օյԹ|

| Ց Տ|ՀՇԵԱ|Չ

5|

: «88

ՇՏ

՞|օ|Հ

ԹԱՑԾՏ

ՋԸ

ԿՃՑԻ

ՏՍ

Շ9ՀՅՏ

ՅՑ

Ճ

ՀՅՅՀԵՖ

-

ԷՑՑ|ԶԹԵԹ|

ԻՎ

ա

ՀՅՅՅՏ

Ց

Հա

թ

'

»ծ-

Հլ

:

ջ

ների,

ՀԵՅ Հ

մ են

ով

աշխարհա

Էշ

ՏԱՐԵՑ Հ|5Թ

բ

ՅՅ ՔՅԺ

Ց

նը

շուրջ

Ն`

օ Ջ

(ՍՏՏՏՑ|

տաշ

| ՉԵԼՋ|Ըլ(ՀՎՏ/Յ|Ց

Հ

-

աՅ

Հթ|

Եւ

ան էլ կրու սպառողները Սանրամիշտ նազայն, գների ՍԻՖ հանան ներկրմա անին տարբերության ՕՏրմլրդ` Է ՍՏ: գումարները ամին ընկնում հացամթերքին, 3196-ը կենդանական Դրանից 318Է-ը՝ ծագ արենամթերքն 24: 11.496-ը` ծխախոտին, ալկոհոլին`, 12,455 յուղին, արավազին հրուշակեաան ն. 2004թ, էջ 7, 2009թ.` 27-431: 7. 21,2004-2007թ.): ԱԱրԵՆ: ծագ պարենամթերքի տեմպերով ԼԱաաա Իր ախոտի,կոհոլի, հրուշա զն ակեղեցի րանց. 23-ի երկիրը ի Ա նաբն 3արար Ազգային անվտանգությանապահովման ապահով 46 0-464,

:

»

Թ

|

5:

ԹՓԵԻՏԹՍՓԹ|Հ

Վ

Շ|2Թ

ՀՅԹ

Յ

8.

Ջ

Տաա|

Շթ|

ԼԻ

Տ

Յ

Դ

|

ԹՏԵՏԵ/ԵԵՑ

՞

ՏԻՏ

ՏԱՏՀԿՑՀՑԻՑՏ|

ք

Հ

»

ե

1.

Պարենա

երկնի:

-2008թթ. ավելացել են 33 Արենա կամ անգամ Ներկրումներ րկր արտա Գ.

մ

նգամ անգ

Բո. արտահանուաճել Մ8գմլն հարաբերությունը

:

կա

ՍՏՏՖ-ով,իսկ

մն

Լորի հաշվեկ է

3,8

անգամի: ծ նրան, որ պարենա ենամթերքիարտաքին ար առնտր Գոյաի, այնուհանդերձ 96-իցիջել մբ "266գումարային արտահայտությամբ -266-ից -

6-ի,

հասել է -561մլն ՍՏՏ-ի:

՛

.

..

-

Տ

ր

ՏԺ

»ժտ

Փա

Ճ

Փ..ՕԹ

Հ

ծ

ԲՅ

-

Թ

|Ջ|

54Յ6Յ8թ

ՀՏ Շ Յ5

օ|թ ՀՓ:ՏՓԱՅՑՏ|29958Ց5ՑԹԹյԱ6, Կ ՑՓյթ|-| Կ

ա

ՅԸՀՅաՅ

Վ

Կ

Յ

Կ

|

|պշվտ|տ|

Հ

ՏԷԹԾ

ՋԱՏ

|Փ|

Է

|Թ)|

ա

|թ|օ|

թ

-

Կ

Կ

ԻԲՍՀ|

Կ

օ

`| Թ|Փ

Թ

ԹԻ"

ԼԸ|Փ|Տ

Ց

|Թ|Հ|Տ|Ջ|

Ջ|

պ

ԱՓ

Փ

|Վ

Ջ|

Հ

ւ

«ճ

-

ԷՋ ՕՑ

ՀՎ

Տ

5:

ՅԾ

|Յճ

ճօայ| ՋՅՀՋ

6/Ջ

ՏՅ

Յ-

Ք ծ

Յ բիտ «Թ Էլ գ

ո-

Տղ

ՏՏՅ ՅՅ

-

|

Յ

-

--

Յ

Շ. Թ

Է:Յ բ

թ: Ջ Յ

Յ 5: Յ

ԿՓ

Ճ|

Շ

Ց

Կ Ե

Հ

Ց

Ջ

Ց

Ց|

Գ

ԿՃ|

ԶՏՑ5Ց

Տ

ԵՔ Տ ՇԱԲԻ|Կ

պ

ՇՀ

Փ|Ծ|Կ|Օ| Թ/ԹԹ| ՀՇԹԽԿԽԻ Թյտ|ՎՀ)|

ԹԹ

Կ

|

Հ-

|Ջ)|

թ Ց,

օռ

Փ տ

Ջ|

Գ տ

օռ|.|

Թ

Հ

Հ

ԻԹ|

Է յա)

Հ

||

Հ

/Շ/ՎՀՎ|

Օօ Ց Է

ԱՑ

|ՀՇ|

ԻԷՏԻԱՏ/Ց|

Փ |Ջ'Հ/|Թ/Գ|

|

Փ

Ց

|Գ|

Կ

Հ|Հ|Հ|Ջ|

Ա

|Հ|

ԳԾ

Վ

Ջ|

Ձ

Հ|ՈՓ

«Ջ ՅԵՏ Շ

Կ

Զ Փ|

ՅՅ -9Յ

՞Յ

Ց

Տ Ջ Հ

Ց| Ճ|

Ց

Ց

Ջ| Գ

-

-

ԿԹ|Փ6Փ|վՔ

Ը

ԲԻ|ՑԻ| Հյատա|

ԹԺՋ|Ջ| Հ/ԿԱՇ

Գ

ծ.

-

-

` Տ

Յ Ծ

ՀՎՎ«

Հ-

ՀՎ

Ց.

Հ

Ց

պ

Ի

«Թ

պ

Հ

|Հ

||

Փ

Հ

Ջ

|

Հ

Թ|

ԱՃ 6.

||

Ջ Ց Փ

5.

Ջ

ծ

«|

Ա

պ Յ

Փ|Գ|

-

Գ

Յ

Տ

Փ|Կ

ՆՎ

3,

Ջ

Փ

Հ|Հ-|

Հ

|պթ| ԲՅ|Կ

ռ

պ

Ծ

Թ|

Հ

-

-

Վ

Վ

Փ

ծ

Յ Տ" «ՅՅ

ՅԱՏ ԿՑվ|Յ|Յ օ«ՎվՅ5

|ՅՅՅԹԺԱՎԺՀՅՅՅՅՅՏԾ

Ձ|2|5

Ց

Թթ|

Է| Ց

տ

)ԺԻ-|

|

թ

Ս

--ժթա|

|ա

Յ

ԽՓՔ3Յ58ՅաՆՀՁԺՅ

ՀՎ

Տլ ԷՊ-4ՏտՇՔԲ

` Խ ռ1Ք

5|5Լ|Տ|Բ|57

-

է

Յ

ՅՅՑՅ3/Յ-26|Հ/5-Ջ|Ց

Թ,

|Հ|5

»

Ջ

Տ

դրամականեկամուտներիմեջ ծախսերի մեջ

Ց

--

ՏՓՖՐԷ ՅԻ

Պարենի արտաքինապրանքա|շրջանառությանմեջ Պարենի մանրածախառնտրի մեջ

Բնակչության՝

ւ

8»

:

Հ

Թ|

մասնաբաժինը

ՀՎ)

Ջ| /Թթ| Տ|Տ| Օ| օյ Ց Հ Ժթ| Թ Փ)Կ| Կ |Թ)

3.4

| |

| |

| |

59,7

| | |

25,8

981.

| |

| |

արտահանման

Պարենի ներմուծումների

ապջ|Փռ|Ջ| Ց Հ-

Հ

88.6

Հ

Ճ«

--

ԿՀ)

ՀԷ

|

Հ

Գ

թռ

Վ-

-

յտ| տ ՊԿթ)

|Հ|վտ|

Դ

Տ բ

ՓՏԳՀՊ),|

յտ) ՋՔՋթԹթՀ| |-

Պարենի արտաքին ապրանքաշրջանառությունը մեկ շնչի հաշվով,ընդամենը որից ներմուծման

պ

ֆդոլ

ՍՏ

օ

Փ

/Բ

Յ

Ց»

-

Հ

ո:-

Է

|օ|թ|

| 2000 | 2005 | 2008

Արտաքինապրանքաշրջանառությունը | մլն ՍՏՏՖ 288 |այդթվում՝ ներմուծում ՎԱ -/Է արտահանում Հաշվեկշռի պակասորդը մլն ՍՏֆ | -266 Տեսակարար կշիռը օ6

օ

Հ

|

Միավորը

Կ

Է

ԹԹ

Փ|՝|

թ

տ

Վ

Հ

Ցուցանիշները

իճ

մ

Հ-

ՋԹԻԷ| ՇՀ

Է

|Հ-

ՕՔ |Ջ| ||

||

տ

Տ Յ

Յ2Հ525Յ5Ց823|Յ

ո

|թ

ա

ՕԹ |պ| Հ4

Բ

Տ

--

Հ

Տ

-

-

6լ

|)թ

Ծ

Փ|Հ

ՏՋՑՋՅՀՀԹՋՀԾ»Թ

|Ջ| Ջ թԹլ|Հ| Է

Ջ

ԹՄՅԱՋ|Ջ,

Փ|ՕլՀ«| Փ

Ի

ՓՋ

|

|Զյտ|թ|Փ)

Յ

ռ

ԲԲ

Թ/ՋԹ|ՇՏ|

Փ Հ

ՅԱՏ

պ

Ն

Տ

է»

թ

|ջ|

-

Հ

Ճ

Աղյուսակ 4.2.12. Պարենային ապրանքներիարտաքին ապրանքաշրջանառության, ծավալային ն կառուցվածքայինտեղաշարժերը ՀՀ-ում

Ց» ՀՊ|Հ|

)Ջ|

| Վ

Թ

տոննայի:

ը

Շ

Ճ,

|ԻԷ| ԹԹ (ԹԱ|

Ճ Փ

Ա

Ծ

օ

Փ|)Զ|

Հաա

| |պ

|ԹԺՀԹՀ| |Կ|Ծ|Կ/Վ|

Ծ

Թռ

|օ

Հ

|Շ/-ԻՁԻ-|Ը|

Փ

|

«

տ ՀԹ |Ց|

Շ

ԼՔ եթ

ՏՅՀՅՅՅ

--Յ

Հ

|

թյթ|

օ

«

Յ

Ջ| Տ|

Կ|«

28425222

Փ

»

-

Ծ

Է| Հ || 5 Եա| 6|Կ 8 Զ|Փ| 6 |Հ| ԹՃ

օ

թյ

Փ

-

Ի

Փ|օ/թօ|օ|

Վ

ՅՅՀ`Շ

ՅՅ

Բ

Տ Ջ

Թ|

ՏՏ 5

|

Ա'Յ

ք

ՍՏԵ» Ջ ՔՏԻՃ|ՈՇ

ծ

Յ՝Շ9Չ

5-Գ

1|՝|

պատա

լ

Էի

ՑՏՏ«833|Ն948ՀԹԹԹՅՏ5ՏՋ5աթյ5ՒՎ

Յ

Տ ԱՎ

Ճ|

յ

Ց

ՅԾ

-ծ

Փ Թ

|օ|

Թ|Տ ԹԵ/ԵՔՏՋ|

5| ՎԿՑ Հ

Յ

ծ

Գ

Օ

Փ

ռ

Ք

ՅՅ

5:

թ

Տ

պ

ԹԹ|

Հ

Հ

-

Յ

-

Ներմուծումների տեսակարար կշիռը նվազում է պարենի արտաքին է մանրածախ ապրանապրանքաշրջանառությանմեջ, սակայն աճում քաշրջանառության,բնակչությանեկամուտների ն ծախսերի նկատմամբ,պարենային ն սպառողական զամբյուղի մեջ: Արտահանման հոդվածների մեջ վճռական դերը պատկանում է ալկոհոլային խմիչքների (139մլն Ֆ), պտուղբանջարեղենի(10,4մլն ֆ), սուրճին (15,2մլն ֆ), ձկնեղենին (4,6մլն Տ ն այլն): Կոնյակի արտահանումը 2004-2008թթ. աճեց 6,7 անգամ` հասնելով 277հազ.

յՏ ՓԹթյՏ

Հ

ՇԸ ՏթլՀ օթ|-Ք.

Հ

ՅՀՅՅՅ|ՓԵՏՇՀ

ապ

|/Ջ|

ապոր Հաքյա՞ՀՏ -.

2:58

Ւ

Ներմու-

նվազագույնսպառողական բյուջեի նկատմամբ

«2

«/ՎԷ

"

96.1

8,5

| 869 | 773 | 792

| |

|

12.7

|

|

|

|

|

12,16.1

24,0

19,8

14,9

39.0

-

ծումները -

նվազագույն պարենային զամբյուղի նկատմամբ

լ.

//

10,1

ՅԷ)Է: 8. Յ Ծ|Յ Է ԹՀ

Ժ

Յլալո՞ ՀՎՅ|»5լ7|ՕլթՀյՕ|թ

ներկրումների չափավորման փաստը, որի անհրաժեշտության մասին նշվել է: 2021թ. արտահանումըկաճի 13726, իսկ պարենային ապրանքների արտաքին ապրանքաշրջանառությանմեջ կհասնի 4846-ի 2008թ-ի 2296-ի դիմաց: Նպատակին հասնելու միջոց ընտրվելու են` Գյուղատնտեսության, վերամշակման, իրացման ոլորտներում խոշոր առնտրային տնտեսություններիստեղծումը, գյուղացիական տնտեսություններիթիվը շուրջ 40 հազարով կամ 1096-ովկրճատումը: « ազատակա. Գործարարն ներդրումային միջավայրի ձնավորումը, առեատրի նացումը, տեխնիկականարգելքների վերացումը, իրացման տեսակարար ծախսերի կրճատումը: Վարկավորման ծավալները կհասցվի գյուղատնտեսության ավելացված արժեքի 1896-ին (105մլրդ դրամ)` 2008թ. 326 (15,4մլրդ)-ի դիմաց: Գյուղատնտեսության ավելացված արժեքը կհասցվի 716մլրդ դրամի, 2008թ. համեմատ աճելով 260մլրդ դրամով կամ 5796-ով: Աշխատանքիարտադրոականությանբարձրացումը, գյուղատնտեսության ապրանքայնությանաճը, գյուղական բնակչության ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության բարձրացումը նայլն:

Ազգային անվտանգության առումով լուրջ խնդիր կմնա. պարենի արտաքինտրանսֆերտների նվազեցմամբ պայմանավորված հետագա ներկրումների կրճատումը ն սեփական ռեսուրսներով այդ ծավալներիհամալրումը, որն առկա էր 2008-2010թթ. միջազգային փորձի ձեռք բերումը, ինքնաճանաչումը, ապրանքի առանձնահատուկ կողմերը միջազգային շուկայում ներկայացնելը: ՎՀՎձ կառավարության գործունեության 2010-2020թ. միջոցառումների համալիր ծրագրում ն գերակա հիմնախնդիրներիշարքում արտաքինառնտրի ասպարեզումկարնորվելու են. 1. Համաշխարհային շուկային ինտեգրացումը` բարձր տեխնոլոգիաների շուկաներ ներթափանցելու ռազմավարությունդիտարկելը, 2. Հայաստանի` որպես բիզնեսի գործունեության իրականացմանհամար բարենպաստ երկրի նկարագրի ձնավորումը ե ամրապնդումը, որն ընթանալու է՝ ստանդարտացմանեվրոհամակարգինինտեգրման գործընթացիիրա2.

»

»

»

»

»

»

կանացման,

»

»

»

Յ.

4.

ծառայությունների ոլորտում լավագույն փորձի, առնետրի էթիկայի ն ամար ուտք Օտարերկրյա շուկաներ հայկական ապրանքներ առավել բարենպաստպայմաններիապահովման, սարքավորումների նե արտահանման ուղղված ապրանքների արտադրությանհամար ներկրումներիավելացվածարժեքի հարկման. հաշվարկման, գանձման Աե վերադարձման ընթացակարգերի ճանապարհով(2010թ. կային առաջինքայլերը). կատարելագործման Գործարարությանհամկողմանիաջակցությունը`պետությանն մասնավոր ն հատվածի ակտիվ երկխոսության, մաքսային գործի թափանցիկության ապահովմանմիջոցով, անվտանգության Միջազգայինլավագույնփորձին համահունչ կորպորատիվկառավարման ն սկզբունքների մշակումն ու կենսագործմանմեխանիզմներիստեղծումը

միջազգային առնտրի

ն

ծերչանտայզինգի ԱՑ) ԱԱ

այլն:

2010-2020թ.

նախատեսվումէ

4.3. Բուսաբուծականարտադրանքների ազգային պաշարների ե հաշվակշիռը, հ իմնախնդիրների շվակշիռըհամալրման լրմ լուծման ուղիները Պ3-ում ւ

4.3.1.

2008թ.

արտաքին Գյուղ. արտադրանքի

ապրանքաշրջանառությանծավալը,

մլն

2015թ.

2021թ.

Աճը, ..

7.9

28.3 756 506 542 ներկրումները,մլն ՍՏՖ տեսակարարկշիռը, 6 49: արտահանումը,մլն ՍՏՖ տեսակարարկշիռը, լ Բերված տվյալները վկայում են, որ հեռանկարում նս զգացվելու «վերանայված» տարբերակի վերանայման անհրաժեշտություն: մատնանշվում է արտահանման կրկնապատկման դրական պարագա -

Վացամթերքների պաշարներիհամալրման ուղիները

Հացամթերքներով ասպահովման հիմնախնդիրը ՀՀ պարենային անվտանգության կենտրոնական հարցն է, որտեղ մեկ շնչի հաշվով հացամթերքների սպառումը անգամ գերազանցում է ԱՄՆ-ին, ն, Ճապոնիային, Եվրոպական առանձին երկրներին 25-3096-ով, համաշխարհայինմիջին մակարդակին(130-135կգ): Դա էապես նվազեցնում է անասնաբուծությանհամար կերի հացահատիկ օգտագործելու հնարավորությունը, որը 1986-1990թթ. 1մլն-ից 2005-2008թ. իջավ 150-200հազ. տ |59, 20062009թթ.): Հացահատիկի գերնորմատիվայինսպառումը տարեկան հասնում է

200-220հազ.տ:

աղքատության հաղթահարման ռազմավարականծրագրով արտադրանքի արտահանմանխթանման գյուղատնտեսական

նոր փուլ |26,էջ 147, 151)

ՍՏՏ, որից

Արան,

.

Հացամթերքի գերնորմատիվային սպառման բարձրը մակարդակները պայմանավորված են ոչ միայն կենդանական ծագման սննդամթերքների անբավարարությամբ, այլն ազգային սովորություններով,հացամթերքի էժան էներգետիկ համարժեքովն այլն: Սպառողականզամբյուղում հացամթերքըթիվ մեկ սննդամթերքն է, այն զբաղեցնում է նրա ֆիզիկական ծավալի 10-11, էներգետիկծավալների` 40-42, աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում նվազագույն պարենային զամբյուղի էներգետիկայի 7096 ն այլն: հանդերձ, սննդամթերքներիե ծխախոտի գնման ծախսերի մեջ այն զբաղեցնում էր միայն 22,846 |52, էջ 92), որն էլ աղքատ խավի համար ծնում է անփոխարինելի ն սպառման գլխավոր բաղադրիչ (Աղյուսակ

ընկած շրանով 2008թ. ԱՅՆ Ո

ԳԱԱ ցանաուայքը երք Որտեւ անքան ցանքատարածությունների օպտիմալ կառուցվածք սահմանելու գործում: Այն

|22

լուրջ

հաատագործման ճանապարհին հղի հողի բերրիության հետագա անկման ներկայումս

հպանման, տնտեսական արդյունավետության բարձրացման

խոչընդոտ է

լուրջ

հողի բերրիության

նան

պա

ն է լուրջ վտանգով: Տնտեսական աճով պայմանավորված հարաբերականորեն նվազում է հացամթերային ենթահամալիրի տեսակարար կշիռը, բայց ոչ դ երը: Թեն հացամանրածախապրանքաշրջանառությանգումարները 1995-2008թթ. 144-ից հասան 365մլրդ դրամի, այնուհանդերձ նրա տեսակարար կշիռը ընդհանուր ն պարենային ապրանքների ապրանքաշրջանառությանմեջ 65 ն 7306-ից այդ տարիներին իջան 34,8 ն 57.296-ի |1, 2001թ., էջ 66, 77, 79, 84-87. 2009թ., էջ 331-334) (Աղյուակ 4.3.1.): Աղյուսակ 4.3.4. Հացամթերքներիզբաղեցրած տեղը պարենայինզամբյուղի էներգետիկ մեջ կառուցվածքում ն պարենի համար կատարած ծախսերի

ապրանքների ներկրումների17-2052. ն այլն |1, 2009թ., էջ 427-433, 7, 2010թ. էջ 9-12|: Հացահատիկի ազգային պաշարների, սպառման կառուցվա ն ռեսուրսաապահովվածության,

մթերքների

ԱԱ աերը ԱԻ տարած

|

2.

3.

օք

-

ՀԷ

՝

2.

նեկ կկալ | Լներտետին համարժեքը Հա ամբերշի ենամթերքի

հազ.

ա Տեսակարար կշիռը Տնային տնտեսությունների այի

նը մթերքի անար"

Բա ,

դրամ

ծախսերը տնային տնտեսության մեկ շնչիհաշվով հ մթե Վ ա

Աքորի

ԷԼ

են

|

|

|

ԻՊ

նկատմամբ

:

|

|

| |

թր

130.5

3/5

|

11303

156.2

|

ոշ

դրամ

9.

|

37.0

՛

|

ւ

Սյ.

նույնը օ6-ներով միջինի

1 399 |

| |

| |

,

|

|

|

|

Վ

ՀՈՊ

նան

ոչ

Է,

Փ

|

|

19,4 | 24.1

հազ.տ հազ.տ

| | |

|

|

|

496|

|

|

|

| |

|

|

|

|

|

Յ5

խորուստները

-

|

|

|

-

|08|1171

|

|

|

|

Է |

Վ

Հ)-

Այլ օգտագործում

7.

|

Անասնակերի համար

224.4 |

| 632 | 568 38.6 | 40.0 | 46.1 | 379

գ |

|

|

| 254| 225 | 67.5 | 591 |

հազ. տ կգ

| Ո.

67,5

15.2 | 16,7

ց

|

Սննդիհամար

|

Մնացորդըտարեվերջում -//104 | 109 | 101 9 |Սնացորդի պաշարինորմատիվը օր 10 |Մեկշնչի փաստացիսպառումը կգ/տարի | 140 | 148 | 155 147 | Չ6 մեջ 11 Արտադրու-ռեսուրսների 33.9 | 318 | 45,5 | 548 թյունը օգտագործմանմեջ օշ 39.5 | 37,6 | 521 |548

|

|

|

34.4 | 437

-

39.3 :

պարենային

Լ12 ԼԻնքնաբավության աստիճանը

1,7 համ ն տարիների ների նյութե ամապատասխան ղբյուրը նյութերը

Ա

պարենայ

39.4

|

|

398|

'

՞

է

ն

|

-

137,8

ընդամենը Ըրիզագործումը | Սերմի համար

|

հազ. հա |

Է

րջանառության, գյուղագիական տնտեսությունների շրջանառու միջոցների ն այլն: 2008թ. հացահատիկին բաժին էր ընկնում ՀՀ գյուղատնտեսության համախառնավելացված արժեքի 9-10, ոռոգման ջրի 13-14, պարենային ապրանքներիապրանքաշրջանառության`60, ներկրումների 3-4, պարենային

մեջ ՀՆԱ-ի

100հեկ վարելահողի հաշվով |Ներկրումները |Ընդամենը ռեսուրսներ -

Այր

նորմայի կատմամթ

զիջու ծախսումները ոն:միայն թիվ սննդամթերք այլն կարնորտեղ գրավում ացահատիկը պետականպահուստային պաշարներում,ներքին արտաքինապրանքա-

|Դամախառն բերքը մեկ շնչի հաշվով

58.1

Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2001-2005-2009. կղբյուրը՝ ն աղքատություն`համապատասխան տարիներինյութեր ապահովություն

։

վարելահողերինկատմամբ

|Բերքատվությունը

|

5 6.0

միավորը|

54.9

ՈՐ

Մեկ կկալ-ի ստացման արտադրականծախսերը 2-3, մ են մնացա անգամ

2.

32:

ՀՀ-ում նինքնաբավարարությո Չափի

օջ | մեջ Կրածությունների

|Տարածությունները ԲԻ

։

Ցուցանիշնե ցանիշները

48.0

տ»

Աղյուսակ4.3.2.

Հացահատիկի արտադրությունը

Ի»

միավորըթ. թ. Ք. թ. մլրդ կկալ | 2465 | 2423 | 2427 | 2979

Սպառվածպարենի ազգային ժ ԲԲԸ

ւ

՝

Չափի

Ցուցանիշները

իշ

ռեսուրսաօգտագործման վերաբեր

կատարված հաշվարկներից(Աղյուսակ4.3.2.) հետնում է՝

`

պարենային ազգային

պահուստային պաշարները գտնվում անվտանգության միջազգայիննորմատիվի շրջանակներում ազգային ռեսուրսներումս սպառման ֆոնդերում ավելանում են

ռեսուրսների մասնաբաժինը, որով փոքրանում կախվածության վտանգները, որի ապացույցը մասնաբաժնի փոքրացումն ու կայունացումնէ

է

են

սեփական

արտաքին

ներկրումներ

Հետագա ճշգրտման կարիք ունեն

»

ծավալի,

հացահատիկի ազգային ռեսուրսների

ւպլաշարների, ներկրումների ն հաշվեկշռի մնացած բաղադրատարրերիչափաքանակներիտվյալները` դրանց կառուցվածքի օպտիմալացմանմեխանիզմներ մշակման համար Լուրջ անհանգստություն է առաջանում առանձին տարիների ն տարածաշրջաններում մեկ շնչի հաշվով արտադրված հացահատիկի տատանման քափը: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով հացահատիկի արտադրությունն ըստ տարածաշրջաններիտատանվում է4-11 անգամ(Վայոց Ձոր 39, Արարատ, Լոռի, Կոտայք` 90-95, Արագածոտն, Գեղարքունիք, Շիրակ, Սյունիք` 300470կգ):: Այս հանգամանքը պարտադրում է մի կողմից վարելահողի տարածքների լրիվ օգտագործում, ինտենսիվացում, մյուս կողմից էլ արդյունավետ ապրանքափոխանակմանհամար ճիշտ մասնագիտացում: անբավարար են արմատավորվում առաջավորների,սերմնաբուծական տնտեսությունների առանձին ծրագրերի շրջանակներում ձեռք բերված գիտա-փորձնականնվաճումները, են ն ներկրումների անբավաար արտադրության ազգային ռազմավարության Օբյեկտիվ օպտիմալացման լուսաբանումը ն մեխանիզմների ստեղծման տնտեսական քաղաքականությանլծակները: 2008թ. 342հազ. տ հացահատիկի ներկրման համար վճարվել էր 133մլն. մեկ տոննայի համար 303 ՍՏՏ, կամ 92հազ. դրամ: Մանրածախառնտրի ն ներկրված հացահատիկի 1 տ գների տարբերությունը 2004թ. 159-ից 2008թ. հասավ 245հազ. դրամի, իսկ ընդհանուր տարբերությունը` 73-ից 107մլրդ դրամի: Սակայն էժան հացահատիկիներկրումները միշտ չէ, որ երաշխավորվածէ ն ունեն ֆորս-մաժորայինսպառնալիքներ: պահուստային

»

»

»

ենթահամալիրի դրական կառուցվածքային Հագամթերային

տեղաշարժերը, մասնավորապես` մանրածախ առնտրի գների նկատմամբ նկատելի ներկրվող հացամթերքնրի ցածր գները, կայունացրին Ոչ դադարեցին հացահատիկի հացամթերքների շուկան: միայն ցանքատարածությունների անհարկի ընդլայնումը, այլե 2005թ. նկատմամբ, 2009թ. կրճատվեցին39հազ.-ով կամ 18,296-ով: 2010-2020թթ. արտադրության տարածքային ն ներճյուղային կառուցվածքային տեղաշարժերի, ինտենսիվացման,հողայինն ջրային ռեսուրսների առավել լրիվ օգտագործման արդյունքում առանձին տարածաշրջաններում կկատարվեն բուսաբուծական ճյուղերի զուգակցման օպտիմալացում.

մասնավորապես.

Արագածոտնի մարզում արտադրության 74:5-ով աճը կստացվի ինտեգրալ գործոնների հաշվին: Լուրջ ռեսուրս կլինի չմշակվող 20հազ. հա վարելահողի մի մասի այս նպատակինհատկացնելը,ցածրադիր շրջաններում եգիպտացորենիտարածաշրջաններիընդլայնումը: 2. Հացահատիկի Արարատյան դաշտավայրում արտադրությունը դիտարկվում է ոչ այնքան սպառման մեջ նրա զբաղեցրած տեղով, որքան հողօգտագործման արդյունավետության այլընտրանքի առումով: 2008թ. 1.

հացահատիկը, զբաղեցնելովգոտու վարելահողերի

ն

ցանքատարածությունների 5796, տվել է համախառն արտադրանքի միայն

3376: Առանց հացահատիկի 1հա-ը տալիս է 2,2, մինչդեռ հացահատիկից՝ 0,4մլն դրամի հասույթ: Մարզում արտադրվում է պարենային 70, ամբողջական պահանջարկի 5054: պահանջարկի

հացահատիկի

Հացահատիկիարտադրության մեջ արարատյան գոտին հեռանկարում նս տեղ ն արտակարգ իրավիճակներում կունենա լուր ապահովագրողի ռեզերվ է մնում ցածր բերքատվության կարգավիճակ:Այստեղ լուրջ հնարավորություններիօգտագործումը: Գոտում բարձրացման աննախադե չեն ցորենի 60-80ց բերքատվությունները (Այգեզարդ, Ավշար, Վանաշեն, Վ. Արշալույս, Արտաշատ, Մրգաշատ, Քաղցրաշեն):Հետնապեսցանքատարածություններիպարագայումհացահատիկիհնւսրավորռեսուրսն այստեղ կարելիէ 100-120

հազար տոննայի, մինչդեռ ներկա հասցնել ռեսուրսապահովությա սահմանափակությամբպայմանավորված,2015 ն 2020թթ. են նախատեսվել ցուցանիշներ: առավել իրատեսական Գոտում հացահատիկի տարածությունների սահմանափակում մնացած շուրջ շրջանառությունիցդուրս 18հազ. հա վարելահողերի ներգրավումը հնարավորություն կընձեռնի ընդլայնելու բարձր ավելացված արժեք ապահովողմշակաբույսերիտարածությունները, որը լրացուցիչ կբերի շուրջ 36 մլրդ դրամի հասույթ կամ գոտու համախառն արտադրանքը(2008թ. 179մլրդ դրամ) կավելացնի 1/5-ով: Յ. բաժին էր ընկնում ՀՀ Գեղարքունիքի մարզին հացահատիկիարտադրության27,776: Երկրի համընդհանուր գործընթացներով պայմանավորվածհացահատիկի տարածությունները մարզում նս աճեցին 45հազ. հասնելով շուրջ զբաղեցնելով վարելահողերի55 ն ցանքատարածությունների 70-719: Սակայն այստեղ նս հացահատիկի

2001-2008թթ.

հա-ի,

կրճատվումեն տարածությունները տարեց-տարի

ն

2015-2020թթ.կկայունանա

40հազ. հա-ի շրջանակներում: Մարզումչմշակվող վարելահողիմի մասի ներգրավումը, զբաղված ն սն ցելերի ներդրումը.արտադրությանինտենսիվացումը հնարավորություն կտան, ցանքատարածություններինս 2հազ. հա-ով կրճատճան պարագայում, հեռանկարումհացահատիկիարտադրությունըկայունացնել104 ն 131հազ.տ շրջանակներում(2007-2009թթ. 113Յհազ.տ): Հացահատիկի արտադրությունը հնարավորությունկընձեռնի լիովին ապահովելշուրջ հեռանկարում 256հազ. բնակչության40հազ. տ պարենի, անասնակերի, սերմերի պահանջը, ունենալ տ 40-50հազ. ապրանքայինհացահատիկ: Գեղարքունիքի մարզում 19հազ. հա ոռոգելի հողերից ներկայումս ոռոգվում է 9,7հազ. կամ միայն կեսը: 3-րդ կարգի ցանցի անսարքության պատճառով չի ոռոգվում 8հազ. հա կամ հողերի 81,795: Սրա մեղմացմանն էլ ուղղվածէ «Վազարամյակի մարտահրավերներ» ծրագրի ջրի բաղադրիչը: 4. Շիրակի մարզում հիմնախնդիրներընս համանման են Այստեղ նս ընթանում են ոչ արդյունավետ Գեղարքունիքին: տարածքների կճրատմանգործընթաց: Ինտենսիվությանցածր մակարդակի պատճառով ցածր ն անկայուն է մակարդակը: Հացահատիկի տատանման թափը 2.8 է (104 ն արտադրության 37հազ. տ): Գերխնդիրը դրա է: մարզում հայտնի պատճառներով մեղմացումն (ցածր արդյունավետություն, ռեսուրսների«անբավարարություն,հեռու լինելու, ապահովագրության բացակայություն)չի օգտագործվում շուրջ 28հազ. հա վարելահող,կամ

բերքատվության

բավ ներկայումսբավարարում է տարածքի1/396 -ը: Գացահատիկը արտադրությունը 40-45իա զ. տ անասնա տ սերմի, տ 100հ պարե ազ. մարզի 5թ.՝ ռաջանում են ռե սուրսների պակաս

00ՏՋ

ար առա

րց 2 պահանջը Հեռանկարում 25հազ. 2009թ.`

տ,

։

տար

տ):

: ածու

)

բերքատվությու-

0-110հազ. տոննայի

:

Ց պահպանումը պահպանումը նույն պահանջում ոմն բաղադրիչները ռավումը (809: ջորլուրթ Հրազ ի վարելահողի անցքի Րպատճա Շիրակի անսարքության Էլ արեւ ոնց ն ՕԳԳ-ի արձրացո հագահմ 35400 ի ի աաոըի, Ար արան առկայությունը, մարզային 26-279-

ըր՝ ը`

արտադրությունը2̀0

79հազ.

այլն:

ւմը

ր

Յ

329»

հա

Ձ Շ

(6076-

ւմը

4իազ լ

չջրվող շուրջ

դարձյալ ոռոգմ

Աի

ոռոգելի

պարզապես, 16-179 ակ երա ռ ՆԱՅԻՐ ազ են(Աղյուսակ եղարրքունիքի իոնի «եսուրաների | ինռեսուրսների տարածք աա ոեր դար ազգային տարածքային Նի ճաոիկի ոապ. ,աոժար ատուկ թվում ազգային ելնելով Աւե րենային 6: զմավարության գերակախնդիրնե 020թ. ծրառրի՞ թյան անվտանգու Հ Խա ԻՆԱ վորապես րդյունավետ պահանջից: Է| Մա Աաաա գեներատորային րային գերում:

հո

8.

ապահովելով

հա

ՀՀ

ելո

ՀՀ

ում,

Մա

պա

այդ

ա

.

ն ռե

Է

Մեծավան, Գյ

| թյուններ

Ց

5.

Ց

Յ

են 35-45ց ստանում

:

:

Հ

թթ

|Թրվ

ՏՋ

Տ

Հ

Աի րե

լու Մարզում ոռոգելի

րի

Տ

րի

114-12հազ.

հա

(որիցա

ՕԳԳ

,

Ց |4թթյ|

Տ Ջ

-

-

Էա 6

Ց

աայ»

"Կ

Հ

աալ

ան րաի ավե լացում արտա

Է

Գետ

անգամ հ

Աի

ը

ծ

ոռ

ԱԱ 66),

(2836 անսար

ոռոգման

տտայոր

արտա

:

Գ

Ջ

ՏՅ

հագ

-

Հ

|Հ«/օ|տ ՀՀ

Ց

ԱԹ

Ց

ԹԷ|

օ

|ռ|տ|

տ

ԱՂԻ

-

(իե) ԵԵՕ վմգնսվողգմոոի

Տ|Լ(Տ

հա

հտ

Ժ'

չմշանվ

-

բարձի

0,54 րում ակարգերում

նսպուզմոի օտիկուբ

ք -

կոտ

վժգոծՀ. Ց

|

Թ-ի Թյե|

նսպողզմութ Հ աթ

լ

Հ |ՑՀՎ ԿԱԼԱՎ»

Ց

ՏԱՑ

ՀԱՋ

:

ւ 3» Յ Հլ

"

աան ՋԱ ԴԿՏ

Հ

ՏԱՑ

ԹԵՏՏԾՏՏ |-

Ջ

տ

ՀԱԳ

Գ

» Հթթխխիի

ԳՏԱՑՈՑՏԱՏՑ

|

օք

օտա ՑՏլՑ

- Հ. :

Շ

Հ.

Փ|-

տիոօլ-

Իր

վ|թ|չ

ՀԻՐթ

Յարնրեր

Փ

ՏԼՎՏ

թթ

Տ

Հ

1,5-

Յ

Ց, 6հազ.

ՀՁ

ՅՑ

Թթ

Հաաաաաաք

-

|

շ աակման Վերոհիշյալ «2 նի տարածութ ավի: հազ. ստեր 520: ոռոգելի (վարելահողերի րգրավում նն Բ Ա քների վերագո ոերի Բիր հակաբարձրացում Աաանքությունի ցանցի Անի ձար աոաք ջրանցքի, ջրապահովճան այլն: բարձրացում .

տ

՝

՝

է իայն4095: Վեռան կարում հացահ բե ընթանալու է բերքատ ը 2092ով րի յուննե կարնորվումեն շուրջ ըն րում

Ջ

Չ

տ

|ԻԺՀ|Ժ

ՑԱՏ

ԲԿ

Տ

Ց

ԷԹաթաա» Հ|Ջ Ց ռլ|Տ|Ց »

Ջ

8 ՀՑ|

Տ

ՀԺ

Բեթ

ա

Փ

`

|օՒ-Լ-|տ

ԶՏՏՏՏՀՏՑՏՑ

եկ

Հ

«ԷԷ

Հ

Ջջ|

Հ

|»

աաաԷՀ

տտ

Գ

տ/5|

ՍՓ

Վ.

Ց

Ց

ոռ

բա

հ

Յ

Գուգարք,Ստե

-

հազ.

Հթխվա Կ

Հ

ԵԵաՀ

ոշավմող, պոմպակայանների

ՏՏ | ՏԱՀ

Ճ|Ը5 ու փանական 068. չջրվող Թոզանյանը րքությանԽր, 059) բարձրացում : 066, (062 ւմը, | ԳԳ (062. ոգման ինքն երդրումըՏլԲլ զայի վրա բազ քնահո լամռարի Աաաա ի հացահատիկ դրու « ՏՏ քների իր պարենայինացամթերքնե բացարԿա Յ դրության ցահատիկի մնում

ժյթ|տ

Տ

Ջ

8418248ՀՎ

Զ

թծ|

իջ

-

ն

«թ

ՀՑ

-

-

-

թ

.

ՋՋ

Յ

ջ

րենի,

ց

Քջ|

45Լ Յ

-

զ

Հ

լգ

Յ 9.

ՅԵՅԵՇԱՅ ՀՎ»

ԹԱՒՒԻԻԻԷ

ԻՒՒՋՒՒԻԻԻԻՀԷ

ՑԵՑ

Տ Տ

Վ

է

Նիք

«ԷՐ

Հալ

Կ

Յ

սա

վ չ 1հա-ի հաշվո

այսօր

ի եգիպտացորեն բերք:

յ

Յ

Ց

ն

'

շատ տնտեսու

Մ

Հ

Ջ

ակարդակը

հա րզումմերկ ատարած են ցույց Պա Մեծ մ Ջ ամուտ, Շիրակ րնի, րաշեն) ավան, Գյուլա գարակ, ն 2020 կան հն մեծ թյուններ մ արավորու արզում որ Մա ֆե 2 6 Ա3Յ30- հասցնելու լու հ համար: րզիընտանեկան թվականներին ց-ի 50ո բրա

զգալի առ Գ ենճ տա լիս,

Յ

ԱՒ)

Վ պտ|վ :

Իրբատկույան քներ մակարդակը րցումները 5մնացած

ԿԱՆ նթ: թ.

անհանգատացնող

ում

Տ Ջ

-

Սասնա

արա: տ.

յին.

Հ

ռազմ

2015-2

:

հ

յին

տիկի

Տ

Թթ

)Ց ՀՏ «ախ ԹՅՏԹԱՏՑ

Յ

|օ|5)Ջ

ՅաթՏ:

ՃՋՃՁ

ՎՏ| ԽՅ Ս:

-

Տ

՞

Հո

Էաաաա8 ԻԹՅ |2ի:|5պո

Ջ

ՅՅ| ՏՀՏ

ՏՅԹԹԵՅ

Տ.

Տ աջ

-

ՀՏ

|ա

Թ|ծ|

Տ

Շեր

-

ճ Տ

ան-

,

Յ

ծ

«.

Հ|-|Վ/Հ

|

ՍԱՏԱՐ "ՏԻՑՅՈՏ լ

Ա.Վ

վ

«Վ

Հյ։

Լ2|

ն Վայոգ Ձորի մարզերում հացահատիկի տարեկան պարենային ն շուրջ 7հազ. տ սերմի պահանջարկը 2001-2003, ն 2007 2004-2005 թվականներին բավարարվել էր 73,8, 100 Ա 11206-ով: տարեց-տարիաճում է: Հեռանկարումայն կհասնի Այսինքնինքնաբավությունը 120 նե 170965-ի Սակայն մարզը կունենա կերի հացահատիկի լրացուցիչ պահանջ Դրա բավւսրրարման ռեզերվ կմնան ցածրադիր վայրերում եգիպտացորենիարմատավորումը, հացահատիկիարտադրությանինտենսիվացումը, չմշակվող շուրջ 27հազար հա վարելահողերիմշակումը (տարածքի 4595), նախկինում ոռոգված 7,6 հազար հա ջրովի հողերի ոռոգման համակարգերի վերագործարկումը(6696 ոռոգման ցանցի անսարքության պատճառով), Արփա, Գորիս, Կապան-Մեղրի, Սիսիան ոռոգման համակարգերի ՕԳԳ-ի անցումը ն բարձրացում(0,53, 062, 07, 062) ինքնահոս ջրամատակարարման 5.

4.3.2.

Սյունիթի

35հազար

տ

այլն:

Մարզը բավարարումէ Խնդիրները մասմաբ այլ են Տավուշի մարզում: տ ն Հեռանկատ պահանջարկը: սերմի պարենի շուրջ 2,7հազ. միայն 23հազ. ավելացումը հետագա հացահատիկի Այստեղ կփոխվի: րում պատկերը պայմանավորվածկլինի 11հազ. հա ջրովի վարելահողերի օգտագործման հնարավորություններով,որից 8795 սահմանամերձ գոտում գտնվելու պատճառով:Մարզում լուրջ խնդիր կմնա շարքից դուրս եկած եռաստիճան ջրհան պոմպակայանի մեխանիկական ոռոգմնան համակարգով փոայդ թվում խարինումը: Դա արմատապեսկփոխի ցանքատարաօությունների, Լայնորեն կարձատավորվի կառուցվածքը: տարածքների հացահատիկի ծխախոտը, բանջարեղենը,կարտոֆիլը, կբարձրանադրանց եգիպտացորենը, բերքատվությունը,լայն զարգացում կապրեն պտղաբուծություննու խաղողագործությունը: Հացահատիկիբերքատվությանաճի սահմանափակվածությունը կլինի ներկայիս լավագույն հողերի մի մասը հեռանկարում պայմանավորված ն ծխախոտին այլ մշակաբույսերինհատկացմամբ:Բարձր ավելացված արժեք խաղող) տարածքների ապահովող մշակաբույսերի (ծխախոտ, պտուղ, ավելացումը մարզին կբերի 40-43մլրդ դրամ, կամ 2008թ. համախառնարտադրանքըկավելանա 35 մլրդ դրամով կամ 110-12046-ով: Վանրապետությունում գործնականորեն դադարեցված են ինչպես առաջնային սերմնաբուծության(սուպերէլիտային էլիտայի) արտադրությունը. այնպես էլ դրանց վերարտադրություննախկինում գործող 120-ից ավելի պետական սերմնաբուծական տնտեսությունների աշխատանքը: (Սօմ), քայլերն է անում սերմարտադրողներիօժանդակության մասնավոր որը մարզերում ունի շուրջ մւ են Մեծ բերքահավաքի ժամանակ: Թեն կորուստները 120հա սակա) է տարածք, հացահատիկայինկոմբայնին ընկնում ընդամենը դրանց խիստ մաշվածության ն անսարքության, հողակտորներիխիստ 6.

Կարտոֆիլի պաշարներիհամալրմանուղիները

Կարտոֆիլըզբաղեցնումէ գյուղատնտեսության համախառնարտադրանքի 13-14, էներգետիկհամարժեքի 3-496: 2008թ. երկրում արտադրված կարտոֆիլի էներգետիկ համարժեքը հասնում էր 512մլրդ կկալ-ի, որից պարենի համար օգտագործվում էր միայն 8.8:6-ը: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով սպառման նորման սահմանված է երեք մակարդակներիհամար` 58 (2838կկալ), 91 (2412) Ա 70կգ (2100կկալ: Փաստացի սպառումը վերջին տարիներին տատանվում է 50 նս 60կգ-ի սահմաններում: Հաշվի առնելով խոհարարականապրանքային ելը (9096) ներկայումս կարտոֆիլի օրական պահանջը կազմում է շուրջ 550 տ, տւսրեկանը` 200հազ. տ: Այնքան էլ համոզիչ չեն պարենային ազգային հաշվեկշռի վերաբերյալ ԱՎԾ տվյալները, ըստ որի վերջին տարիներիտարեկանկորուստներըհասնում են 20-2796-ի: Կարտոֆիլի արտադրությանհեռանկարայինզարգացումներում կարելի է առանձնացնել(Աղյուսակ 4.3.4.) "« 2008թ. նկատմամբ բերքատվությունըկաճի 11-13, համախառն բերքը մինչն 1560.

Ամբողջովին կբավարարվի ներքին սպառման, վերամշակման ն արտահանմանպահանջները,կրճատելով կորուստները, « Արարատյան դաշտավայը, Լոռու, Տավուշի, Վայոց Ձորի ն Սյունիքի հետ միասին, կմնա 50հազ. տ վաղահաս | ցածրադիր տարածաշրջանների ' կարտոֆիլի պահանջարկիբավարարմանգոտի, Միջահաս կարտոֆիլի պահանջը հասնում է շուրջ 50հազ. տ, որը հաջողությամբ լուծված է Կոտայքի,Լոռու, Արագածոտնի տնտեսություններիռեսուրսներով, » ՈՒշահաս կարտոֆիլի շուրջ 8096 կապահովեն Գեղարքունիքի, Շիրակի ն Լոռու մասնագիտացված տնտեսությունները:2020թ. հիշյալ մարզերը կարող են արտադրել 490, որից 220հազ. տ ապրանքայինկարտոֆիլ, « Շիրակիմարզում կարտոֆիլին, մասամբ այլընտրանք կարող է լինել շաքարի ճակնդեղը, թեն 1հա-ից ստացվող համախառն եկամտի ելքով այն էապես կզիջի կարտոֆիլին, սակայն իրացումը խնդիրներ չի հարուցի, » Ապրանքային կարտոֆիլի ռեսուրսներ չեն ունենա Կոտայքի ն Վայոց Ձորի մարզերը, որտեղ նրա արտադրությունըմեկ շնչի հաշվով կմնա 60-70կգ-ի սահմաններում: Կարտոֆիլի արտադրությաննայսօր մեծ վնաս է հասցնում արտահանման կտրուկ անկումը, որը ստվերային մաքսային քաղաքականության հետնանք է »

»

գյուղատնտեսության

ավանդական կարտոֆիլացան

Առաջին ասոցիացիան սերմարտադրողներ: :

փոջը (այդ կարծիքին Վանաձորի, Ստեփանավանի կարտոֆիլ շուկաներում Գյուղացիակո` վաճառողների շրջանում անցկացված հարցման մասնակիցների67,196-ը):

40-45Չ6-ըվազքիվրա ծախսելու, չափերի,աշխատածախսի

են

անբավարարության պատճառով էապ

տնտեսությունների միջոցների է ձգձգվում բերքահավաքը:

Արտահանման ռեսուրսները կարող են տատանվել 35-40հազ. տոննայի

շրջանակներում,որի արդյունավետ խթանումը կարիք ունի մաքսային

օրենսդրության կատարելագործմանն միջազգային մարքեքինգի լուրջ

նասիրությունների: Վանրապետությանլավագույն ան

ն այլ փորձակայանների

ուսում-

ֆերմերների, սերմնաբուծատնտեսությունների արտադրական նվաճումները 3)

վկայում են, որ 2005-2009թթ. բերքատվությանմիջին մակարդակըկրկնակի զիջում էր հնարավորություններին: Գանրապետությունում կարտոֆիլ է մշակում

շուրջ 180 հազար գյուղացիական տնտեսություն, որոնցում բերքատվությունը տատանվում է 90-400ց/հեկ., իսկ մարզերում` 110-350ց-ի շրջանակներում (Աղյուսակ4.3.5.): Դա վկայում է, որ հանրապետությանպահանջարկըկարելի է

լիովին բավարարել, անգամ, տարածությունների կրկնակի կրճատելու պարագայում, կամ նույն տարածություններիվրա լրացուցիչ հնարավոր է

արտադրել 650-700հազ. տ կարտոֆիլ (մեծ տեղ տալով վաղահաս ն միջահաս կարտոֆիլին), որոնց արտահանությունը մեծ աջակցություն կլիներ

ԻՀ| Թ|Կ|Թ|Թ Զ/Ծ

գյուղացիականտնտեսություններին:

Ծ|ա|`)|Ջ

ՀԱպ|Չ|Ջ ԹԱԹՓԵ

Կ

իի

Դ

Ծ|ա/Թ|Ց

Կարտոֆիլիպաշարներըն օգտագործումըՀՀ-ում

Ցուցանիշները Տարածությունը

Զափի

| 2005 | 2008 | 2015 | 2020 միավորը

հազ. հա| 32.6 | 31.8 | 34,4 | 34,3 | 30.0 | 30.0 Տ. |Բերքատվությունը 131.7| 114.6 | 164,5|188.7| 220 | 250 ց բերքը Բ |Վամախառն հազ. տ | 428 | 364 | 564 | 648 | 660 | 750 Ց-|Մեկ շնչի հաշվով կգ | 113 | 176 | 200 | 200 | 226 218 | 243 . 298 | 330 | 330 | 377 Ց Նորմայինկատմամբ 06 Յ |Փաստացի սպառման Տ |նկատմամբ | 189 | 247 | 400 | 300 | 370

-

| | աաա արելահողի

տ

Ցանքատարա-

մեջ Տեսծության Գյուղ.

կշիռը համախառնար-

Վ

Կորուստները

սննդի համար

շնչի հաշվով Յ։ | Սննդի տարեկան Ընդամենը

ծ

Հ

Լ

Տ

ամ

Փ

Ց Տ

Ժ

ե

համար

|

տ|

հազ. տ |

|Սերմի համար հազ. տ Անասնակերի համար -/Է

Փաստացիսպառումը

օ

|

|

3.7 |

կգ

ՀՀնորմայի նկատմամբ :

|

տ

տարեկան հազ.

-

16,8

հազ. տ

Պահանջարկը Ո օրական

|

|

|

|

|

|

9,5

|

7,9

| |

| |

|

125|

10,0 | 10,3 | 103

օ

Չ6

տադրանքի մեջ

-

"3

Աղյուսակ 4.3.5.

|

|

6.4

|

| 200 | 200 | 193 |

91.2 | 48,3

|

53,2

|

|

|

|

/

|

194.

|

|

|

|

|

|

|

|

Աղբյուրը1̀. 7. 8, 11. 14. 20. 26, 49

ճյուղի զարգացման խոչընդոտներնեն` էլիտային սերմերի արտադրության փոքր հզորությունները ներքին շուկայի սահմանափակտարողություննու արտահանման դժվա-

«

րությունները

»

որակյալ տնկանյութի անբավարարություննու ԱԱ

»

Նամինա կարգված

Սո րը համակարգը

վերամշակմանկարողության

»

ու

ացվեց

զգ

ՀՀ-ում բանջարեղենի լայն տեսական ին, բարձր որակը, էկոլոգիական մաքրությունը թարմ ե վերամշակված ձեով միջազգային ներկայացման կռվան են: Բանջարեղենները ամենօրյա օգտագործման են ն սննդամթերքներ հանրապետության

շուկայու Օրս

համար ընդունվածտարեկան

110լլգ առումը փաստացի մինչ 2002թ. հաաբանական. նորմայի 2004-2005թ.2008թ.` 280-329կգ|. իսկ

ապահով 2009-2010թթ.

Անկ 4.3.3.

Ցուցանիշները

|Արտադրությունը՝(ներառյալ բոստանայինը)տարածությունը

բերքատվությունը

համախառնբերքը մեկ շնչի հաշվով

2.

|

հազ. ց

Հ.

վարելահողերի

՛

2008.

|

|

297.

|

|

կգ

տ

»

ՀԷ

շշ

-

9/8

ա

հազ

|Փաստացիսպառումը մեկ շնչի հաշվով, կգ

1. 4, 6, 7, 10. 11. 20, 26. 51, 57

նյութեր

յ/-

|

Ե

Խա Ի

|

89177880

:

:

անասնակեր ` կորուստներ արտահանում

Աղբյուրը`

| 2000 | 2005 |

Ոութան ծում Գարնդի համար

ԱԱ

լցցտ

տ

գյուղ.

3`

|

հազ.

100հեկ հաշվով| |Տեսակարարկշիռը` ցանքատաըրածությունների մեջ

մարելանողիեվատմածբ ՀԱ-ի մեջ |Պահանջարկըընդամենը սննդի օգտագործման վերամշակմանհամար

հա

տ

|

ՀԷ

Է

|

|

)

| 339.

| | 75: 1607 22. լ

12.

53 .-11911565Ւ 210. ։

| 58122.

|

| | | |

|

|

| | | | |

|

ռր:

210.

|

| 930 | | 180. | շք. 56.

|

լ

200,

թ.

առա

է

գացել

պայք մշակությունն խնամք կրկոնավետ հա բարելավվել հազոցներ, կրկնակիհավելաճի78,6 են

,

Հարավային բանջարեղենի արտադրության երկիր լինելով, ՀՀ-ն ունի ինչպես թարմ, այնպես վերամշակված բանջարեղենի հարուստ տեսականի. շուկայի համար նախընտրելի բարձր որակ: Նրանց օգտագործման միայն կենսաբանական անհրաժեշտություն պայմանավորված է. ոչ պահանջով, որի համար սպառման նորման սահմանված է 141 (2838կկալ). 110(2412կկալ) ն 95կգ (2100կկալ) այլե նրանով, որ օրգանիզմում նպաստում են մնացած սննդամթերքներիյուրացմանը, սննդի ռացիոնալացմանը: Աղյուսակ4.3.6 Բանջարեղենիպաշարները ն օգտագործումըՀՀ-ում

ությունն

'

ճանապարհով:

Չափի միավորը

պարագայում

120-130,

երոոոտադրության (Աղյուսա ոնրաբերյալ «Յ:Ծ:վկայում տաշվարկներ լապես զարգացել է ինտենսի Ներդրվել

Բոստան-բանջարեղենի պաշարների,համալրմանուղիները

ո

էր

2010թ. էջ 73լ-

պահեստային տնտեսություններիանբա-

արարությունը ն այլն: կորուստները

.

հասնում

.

ՅԹթ.

ոամախառն

ինտենսիվ գործոններին

բարձր

բերքատու են

բերքի

սորտեր, ու

Բերքատվությունը ավանդաբար կածի լոննո Շուն

աժ

Արարատյան հարթավայրում աարի մայոց պարերում (90-130): այամախառն բերքի 78-796:: կենտրոնաց տվությունը Այստեղ բերտաաանվուց է470-475. բոստանայինմշակաբույսերինը` Գի ակներում 9-ի շոր բաժին նխ աարում: Բանջարաբուծությանը ընկնում ամախառն արտադրանքի1/5-ը(132մլրդ դրամ): ոեր անք վ. մինչե համա արտագաղթը,3,5մլն ական եկան մար ն որմաներ պահանջարկը կազմում էր ա 0,51ն է

420.

է

տ

ր

մարդու նարդ

րսվան

հաշվին, տարեկան բողարարվում բանջարեղեն, 150-240մլն 600-630հազ. արտադր շուրջ

էր սեփականարտադրության

տ.

էր 90-100հազ. տ ։Արտահանվում Ա

որմ

տ,

որը

սեփական

տ

ն

բանջարեղենի պահածը: պ. տ. պահածոյացված պահանջարկը կազմումէր շուրջ 0.7մլն

թարմ

ն.

պ

տ.

80-90մլ

փաստացի Հ00ԲԲ, ռեսուրսների հաշվին շ

բավարարվումէր 1005/-աե միաժամանակ տ ապահովելով 150-200հազ. վերամշակման Սակայն, բանջարեղենի համախառն ռեսուրւյներսպառման ն արտադրության տվյալները .վերաբերյալ դեռես ամբողջական պատկերացումչեն տալիս իրավիճակի վերաբերյալ: ։

ու

Բանջար-բոստանային մշակաբույսերիկազմի վերաբերյալկատարած

ն կառուցվածքի ուսումնասիրությունները վկայում են, որ սպառմ գիտականորեն հիմնավորվածտեսականու կառուցվածքում վճռական ջատկանում է

2008թ.29.4,

դերը

լոլիկին (24,896),

կաղամբին (19,195)Ն գլուխ սոխին 12,8 ն 6,054-իփաստացի (12-130/)՝ արտադրածի

դիմաց:Մեկ շնչիհ բանջարեղենի փաստացիսպառումը 141կգ նորմայի դիմաց 313կգ,որի մեջ գերակշռում են կաղամբը, շ լոլիկը, վարունգըսոխը, ը, սմ անաչեղենը:Աղյուսակ4.3.7. սմբուկը ն ր

տվյալները վկայում են,

2008թ կաճմ

Արկն ապատկվելեն

արտադրությունը: ղիկմբանծարեղենների սննդի թարմ ն վերամշակման համա `

Լոլիկը

ո

ր

առավել օգտագործվողն նրան բաժին էր ընկնում 2005-2008թթ. բանջարեղենի համախառն, Արար Թարմ սպառման վերամշակման տանը համար ի ր

6:

ն

է:

տարեկան

է 115-120հազար պահանջարկը 290հազար փաստացի (Ամ արտադրությանդիմաց (Այուսակ4:37): Դա պայմանավորված է տ`

տ

տոմատ-ճածուկի արտադրության

պահանջարկի արո շանող հածոնեի մեջ 1998թ 27,255-ից հասավ 2008թ. ռը

325:

ւթյան պահածոների արտա րտադրության

զգալի

աճով,

որի

-

Ջ Ջ

ՀՏ|

Հո" Յաւ

Ձ

-Թ-"

83585 ՅՅ

Յ

-»Ծ

Հ

ռ.

Ջ

-

ՏՋՅՅ «Վ Պ

ռ

ո՞

ի

|

Զ

Ջ|

358 5

Ք

Յ|

5`

Ց

`

Ջ Տ Տ

Յ

ՀՅՀ|

չաքճ 5Հ

Ց

ՏՅ ՏՉՅ` թ)

ԷԵ

25/5 ԷԷ

Հա »ՅՇ| Տ

ՅՅ

յ

Յ|Ք

Հ

Հ

ԹՎ

|ԱՃ

տ|

| ՀՎ

Վ

Թ|շ

ԱԹ

ՀԺՓԻԵԱՆԼՀԿԻ-Թ

|/Վ

Ջ|.)Ջ

ՍՏապաո

աթ |

Ջատ| 525

ԹԷ

ՀՀ՞ՓՀԸ

ՀյՓ-

|Թ|Ծ|Հ|թ|»

Ջ

Է

ԹՏԾՏ

ԾԹ տյ ՞

Ջ

«ռ«ՋՓՀՎԶԻՀ|

Հ

-

յզ Ծ

Թ

Ք ||

Ծ6ՀԺաԱտյլթԹթայթ|

-Ի-Ի-|

||

Կ

|ԺԳ՝

ԻԷ ԼԹ ՀաՌՁ |ԾՀԹ| ԱԿ |

/)ՀՓԾԱաԱԹՎԱԱ

Ջ

«-|«-|Օ|Հ«-

Ջ

ԷՎ

|Ծ|Զ

|ՔԹՀԹԹԻԹՑ|

Փ

Յ Յ

ՓՓ ՀԹ

|

-

ՀՊՎ |ԱՊ

-

Զ

ա Գ

Յ

Շ.՛51

ՏՅ

Թ

Հ|

ԻԷ|

-

ւ Ծ | Հ Է |Օ|Փ|Թթ|Փ| 58ՏՋոթաաատի-|

ՋՅատ ՅՅ

ԻՋ|ՇԶԾ|ԺՈԹՀԿ

ԱՃ Հ|ՓԵՏՆ(

Հ|ԿՓՓՀՃԺՀՀ

5-5

ՎԷ

Կ| 2.յ

ՀՏՅ:»5Յ8

ՅՏ5|0ՅՅԵԹՅ

ԼԶԱԻՀ

ՏաԱՏՋՑ|ՀՓՏՓ|ՀՀՓ

Տ| «Լ

`|ՓօՇ-

Փ

Յ

ՅԼ

՞-

Յ

Էլ Գ

Հ-Է»)

Ց

Տ

Յ

Շ-

Յ

ԾՅ5 Ծ

Արտադրությաններկա ծավալները լրիվ են բավարարում հանրապետության թարմ սպառման ն վերամշակման պահանջները:ՀՀ-ում ընդլայնվումէ լոլիկից պատրաստվող ապրանքատեսականին (մարինադներ, հյութ, լեչո, լոլիկ իր հյութում, ասորտի, կետչուպ, լոլիկի չիր Ա այլն): Դրանց համար առաջարկվում են նոր տեխնոլոգիաներ, սորտեր, հիբրիդներ, որոնք աչքի են ընկնում բարձր բերքատվությամբն մեկ հեկտարից չոր նյութերի ելքով, պահունակությամբ, փոխադրունակությամբ Անայլն: «Լոլիկի տարբեր սորտերի փորձարկում, բերքատվությանն մշակվող հումքի բարելավում» ԱՄՆ ԳԴ մարքեթինգի աջակցության ծրագրերի շրջանակներումփորձարկումներըվկայում են, որ հանրապետության441ց միջին բերքատվության ն մեկ հեկտարից 20-249 չոր նյութերի ելքի պարագայում փորձարկվողն հյութերի համար առաջարկվող Ռաննի նուշ, Սանպակ, Սանշայ, Հիբրիդ 201, Ֆլորիդա, Գետափնյա, Քիք-Փյոք, Պակմոր, էլիտար, ամբողջականպտուղներով պահածոյացմանհամար` Ռիո Գրանդե, տոմատ մածուկի համար գրանդե սորտերը ապահովում են 825-1144ց (Գետափնյա)բերքատվությունն 58-609 չոր նյութերի ելք: Հեւոազոտողների խմբի (ղեկ. Վ. Նուշիկյան) լոլիկի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները վկայում են, որ շուկայական գների (20-25 դրամ 1կգ-ի համար) ն փորձարկվողսորտերի բարձր շահութաբերության պարագայում (Եաստան` 42145, Սանսթարթը`21255, Շ(0-152` 30155, Սանգան` 20092, Ջինան` 28246, Ւ-201` 23295, Գետափնյա` 9056), որոնք առաջարկել են ՀՀ ֆերմերային տնտեսություններումմշակվելու համար, մեկ հեկտարի հաշվով կարող են ապահովել 1.0-1,5 (2009թ. գների պարագայում 2-3) մլն դրամի շահույթ ն էապես կիջեցնիվերամշակողարդյունաբերությանը վաճառվողհումքի

Փ

Փ|Փ|՝` (ՋԻ 6. ՍԹՎԻ|Գ|

ՀՀԻ ՀՎ «Ը | ԷՀ

ԹՇ|ԹԹՓ/Հ|Ե|ՀՇ

|Հ

ԹյԹ|Հ|Թ|Թ|Թ|

ԵՔ

ՅՅՅ

ԿՋ

:

Տ

:«Յ :ՔՅ ՅԾ

ԿՔ

Ց| -3՛

Տ

Ջ|Հ

Է|

-

«-|«-|«-|ԱՊ|Շ-)|«-|

:

--

ՓՕ|Հ|Չ|ԺԹ|Կ

ժո աթօՓ

ՑՏՓՋՅԲ

-

Է

Ծ

||

ԷՀՋՑԻՀԽՃԿԵԻ

ՁՇՀՎԺՋՓՀ|

«|

ՑՋՏՑՋտ|

|9|

ՅՅԵԲ Վ

-

Իլ ոց

||Ք

-

Զ)|Փ |Թ)Ջ

Պինը:

Բանջարեղենիարտադրությանզարգացման գործում իրենց

դերակատարումն ունեն ծածկած գրունտը, վերամշակումն ու արտաքին առնտուրը(Աղյուսակ4.3.8.): Աղյուսակ4.3.8. ն տոմատ-մածուկի Բանջարապահածոների արտաքին առնտուրը ՀՀ-ում՛

ր»

Ը -

ԹՀ Ջ/Հ

:

Ի

Փ

|

Տ| ՅՑ

«Յ|5

ՒՅ

Տլաց|3

թ) Հ:տ83Յ

«Քա

քանակը ՆերկրումՖ| գումարը | հազ ԱՄՆ ները 1տ-ի ՍՏֆ գինը | Է--քանակը Տ գումարը հազ

Զո

ա

2003 | 2004 | 2005 | 2008 Հոդվածներըտիար տ

Աոտահա. ը

| 1տ-ի գինը

Արտահանմանգինը

տ

ՍՏՏ

ԱՄՆ | 4562

Ր`|ներկրումների նկատմամբ,

|

|

| 4561 |

| 4380 | 13240

872 | 960 | 2099 | 6966 | | 7357 | 3621 | | 3501 | 4430 | 511 | 475 | 1223

| 586 | 495 |

,

նախարարության արտաքին առետրի վերաբերյալօպերատիվ հաշվառմանտվյալներ Գյուղ.

ՅՑ

ԾԶյ̀ -Յ

ՁԲՅՅՅՏԵՅ.ՑՏՑՏ

ապ|7Մ|Ժլ1թԹ|ՔԾ5վվապւ վ

Զ/|շ--Ց|

Պահածոների արտադրությունը1988-2008թ. 220 հազարից իջավ 13հազ. տ-ի կամ կրճատվեց 17 անգամ, որից բանջարապահածոների ն տոմատմածուկինը` 63.4-ից 7հազ. տ-ի (9 անգամ), բնականհյութերինը` 11,4մլն դալով կամ 10,5 անգամ: Արտադրվածբանջարեղենինկատմամբ պահածոյացված բանջարեղենիծավալները 11,7-ից իջավ 1,326-ի: Մեկ կգ բանջարապահածոյի գինը 2008թ. ՀՀ-ում կազմել էր 620 դրամ: Հետնապես ծավալների կորուստը կազմեց 127մլրդ դրամ այդ թվում բանջարապահածոյինը` 32,8մլրդ: Դա կրկնակի անգամ գեոազանցում է հազարամյակի մարտահրավերներծրագրով 2007-2012թթ. 33-ին տրամադրվածգումարին: են արտաքին 0ապրանքաշրջանառության աննպատ Առավել

4.3.8.): Արդյունքում արտաքին հարաբերական վնասները 2003թ. ճկատմամբ ապրանքաշրջանառության

զարգացումները(Աղյուսակ

կազմեցին՝` 3,2մլն դոլար: Ներկրումների ն արտահանման գները գների նկատմամբ 2008թ. կազմել էին՝ մանրածախապրանքաշրջանառության 76,495 ն 44,256: Այսինքն արտահանումը ձեռնտու չէ: Այս հանգամանքները խորը ն հիմնարարհետազոտությանկարիք ունեն (21, էջ 21-45ի Կաղամբիռեսուրսներըե օգտագործումը եթե ոչ իր ծավալով, ապա տնային տընտեսություններիամենօրյա ճաշատեսակներում, առավել շատ օգտագործվողներիցէ: Կենսաբանական նորմայով (18կգ/տարի) տարեկան է Վերամշակող »59հազար տ: սպառման պահանջարկը հասնում հումքի պահանջարկի կորուստը էապես կրճատել է արդյունաբերության Մինչն 1990-ական թվականները կաղամբը լայնորեն ներքին պահանջարկը: օգտագործվում էր կաղամբի մարինադներ, ֆարշեր (լցոնք), սալաթներ արտադրելու համար, որոնք, լինելով էժան, մեծ պահանջարկունեին ներքին ն արտաքին շուկայում: Պատահականչեն 200-250դրամ/կգ շուկայական գները: Եթե սննդային արժեքով կաղամբը տավարի մսին (2200կկալ) զիջում է 6,9 անգամ, ապա 1000կկալ-ի արժեքով,գրեթե հավասար էր նրան: Հետնապես պահանջարկը զսպվում է անչափ բարձր գներով: Մեծ են բերքատվությանբարձրացման չօգտագործվածռեսուրսները: Շուկայի տարողության, գների, ապրանքային կաղամբի տարածքային ապրանքայինշղթաների, վեկտորների ուղղվածության, տեղաբաշխվածության, ապրանքաշարժի տեսակարար ծախսերի վերաբերյալ տեղեկատվության պահպանման դժվարությունները առանձին տարիներ անբավարարությունը, է ստեղծում են չիրացվող կաղամբի էական կորուստներ, որը առաջացնում ն միջահաս Վաղահաս, արդարացի դժգոհությունը: ապրանքարտադրողների ուշահաս կաղամբի ձնավորված գոտիները (Արարատյան դաշտավայր. Արագածոտնի մարզ, լեռնային գոտի) ապահովում են նրա կլոր տարին

2008թ.

»

մատակարարումները:Մատակարարման գործում

ստեղծված

արտադրության բավարար դժվարությունների պատճառով, չնայաօ ռեսուրսներին, կաղամբի շուկայական գները 2006-2010թթ. հավասար էին ինքնարժեքով ն կարտոֆիլին (200-250դրամ), թեն կաղամբը 19ի 2-3 անգամ զիջում է նրան: կալորիականությամբ տարում Գլուխ սոխի ռեսուրսները: Արտադրությունը վերջին տաս ավելացել է 2,4 անգամ ն հավասարվելնորմատիվայինպահանջարկին:Այնուե հանդերձ,2008թ. 1տ 5869-ով (1կգ` 178դրամ) 3,8 մլն դոլարով Թուրքիայից »

Իրանից ներկրվել էր 6,5 հազ. տ սոխ ն սխտոր: Նկատվում է արտադրության կայուն աճ: 2001-2008թ. տարածություններն աճել են 250 հա-ով (12,896), բերքատվությունը`88ց-ով (5346), համախառն բերքը` 43հազ տ-ով կամ չորս անգամ: Բերքատվության աննախընթաց ցուցանիշներ ձեռք են բերել Արարատի(366ց) ն Արմավիրի մարզերը, որոնք էլ արտադրումեն համախառն բերքի 87-8825: Գլխավոր հիմնախնդիրը մնում է ներկրումների կրճատումը ն արտադրությանգների տատանումներիմեղմացումը: Վարունգի ռեսուրսները: Արտադրությունը քառակի գերազանցում է սպառման պահանջներին ե անցած տաս տարիներին քառապատկվել է: Պահանջարկըկազմում է 29հազ տոննա, փաստացի82հազ. տ արտադրության դիմաց (6,846). Մեծ է առաջարկի սեզոնայնությունը ն գները տատանվում են 150-1000 դրամի շրջանակներում: Միջին հանրապետական 2729 բերքատվության պարագայում Արմավիրի ե Արարատի մարզերում այն տատանվում է 350-352, մնացած մարզերում` 60-1809-ի շրջակներում: Ծածկած գրունտում մ2-ոց ստացվում է 15-17կգ վարունգ: Տարածությունների 63 ն համախառն բերքի 8425-ը կենտրոնացված է Արարատյան հարթավայրում: է հիշյալ Հեռանկարի ուրվագիծը մնում մարզերում բերքատվության բարձրացումը, ծածկած գրունտի ընդլայնումը ն ինքնարժեքի իջեցման հիման վրա գների իջեցումը, արտահանման խթանումը, վերամշակումը: 2008թ.1կգ ներմուծվելէր 3,1ֆ-ով: Գազարի ռեսուրսները: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան6կգ նորմայի շրջանակներում տարեկան պահանջը հասնում է 20հազ. տ, իսկ արտադրությունը հասնում է պահանջարկի 13549: ՀՀ ԱՎԾ տվյալներով գազարիտարածությունները2005-2008թ. տատանվում էին 900-970 հեկտարի շրջանակներումն առավելապեստեղաբաշխվածէ Կոտայքի ն Շիրակի, Լոռու ե Գեղարքունիքի մարզերում (77-78565),որոնք էլ ապահովում են համախառն բերքի 80-85օ6: Մեկ հեկտարի բերքատվությունը 2008թ. Գեղարքունիքում հասավ 288, Շիրակում 319, իսկ Կուտայքում` 432ց Արագածոտնի 1189-ի դիմաց ներմուծվում է ընդամենը 2,ճ6տ (Գյուղ. մշակաբույսերի ցանքատարածություններիտվյալները): Հանրապետության շուկայի պահանջարկը բավարարված է գրեթե կլոր տարին: Սպառված գազարի 40-4296 օգտագործվում է պահածոյացման(այլ բանջարեղենների հետ) նեն գազարի հյութի, արտադրության համար: Պահածոյացման նորագույն եղանակները հնարավորություն են ընձեռնում նրա բուժիչ հատկությունը (սակավարյունություն,հիպերտոնիա) 8, ՛-պահպանել 8, Շ, Ցշ վիտամիններին կարոտինի հիմնական մասը: Հանրապետությունում մշակվող Նանտսկայա, Շանտենե, Լենինականի տեղական սորտերը ապահովում են 300-350ց բերք: Արտադրության ընդլայնումը մեժապես կնպաստիգազարի հյութի արտադրության լայն ծավալներով կազմակերպմանը:Ներկայումս 270դրամով ներմուծվում ն 780դրամով վաճառվում է 1լ ուկրաինական արտադրության«ՏՁոժօո8 6օ)ժ» գազարի հյութ: Սխտորի տարեկան 4կգ սպառման նորմայով նախատեսված պահանջարկըկազմում է Ցհազ. տ: Տարածություններըկայունացել են 800-840 հեկտարի, համախառնբերքը` 8-9հազ տոննայի շրջանակներում: Մշակվում է բոլոր մարզերում:Միջին 100-110ց բերքատվությանպարագայում, մշակության հիմնականշրջաններում (Արարատի, Լոռու, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, »

»

»

ապ

Սյունիքի մարզերում) ստացվում է 150-200ց բերք: Սրանց բաժին է ընկնում համախառն բերքի 60-6526, որոնք էլ ապահովում են ապրանքային բերքի 78-

Ց

Կանաչ ոլոռի ռեսուրսները: Արտադրությունը հանրապետությունում են 70-80 հա, հւսմախառն թույլ է զարգացած: Տարածությունները հասնում տ: 250-290 է Կենտրոնացած առավելապես Հրազդանի ն Սյունիքի բերքը տարածքներում ե նախատեսված է պահածոյացված կանաչ ոլոռի արտադրության համար: Պահածոների արտադրության խիստ անկման, որոշ գործարանների(Երեանի) վերացմանհետնանքով նրա արտադրությունը խիստ կրճատվեց: 2008թ. նրա տարածությունները 76հա, համախառն բերքը` 284տ: Զարգացմանը դարձյալ խանգարում են մթերող կազմակերպությունների կողմից առաջարկվողցածր գները (1կգ-ի համար 270-300դրամ), այն դեպքում. երբ պահածոներիարտադրությանմեջ 1կգ կանաչ ոլոռից ստացվում է երկու տուփ (465գ հումքի պարունակությամբ) պահածոյացված արտադրանքը (զանգվածի70:26),2008-2009թթ. ՀՀ ներքին շուկայում արժեր 1100-1200դրամ: (Բանջարեղենի մնացած խմբերում ընդգրկված են սճբուկը, բամիան, տաքդեղը, սունկը, կանաչեղենները ն այլն: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան 16կգ սպառման նորմայի պարագայում ֆիզիոլոգիական պահանջարկը կազմում է 52հազ. տ, կամ ընդհանուր պահանջարկի 11,592: Մինչդեռ դրանց տարածությունները 2008թ. հասնում էին շուրջ 7,0հազ. հա. իսկ համախառնբերքը` 209հազ. տ կամ 19,955: Բոստանայինպարենային արտադրանքներիարտադրանքըներառում է սեխը, ձմերուկը, դդումը, դդմիկը: Տարեկան սպառման նորման ՀՀ-ում սահմանված է 149կգ(որը կազմում է բանջարեղենի սպառման նորմայի 16,3 ն արտադրության 1896), նրանց արտադրությունն ամբողջովին բավարարում է հանրապետության ներքին շուկայի պահանջները, սակայն սեզոնայինանբավարությունըլրացվում է 1կգ-ը 300-500 դրամով ներկրվող450-550տ ձմերուկի ն սեխի միջոցով: Բոստանային մշակաբույսերի տարածությունները2008թ. 5,4հազ. հա էր: Երկարատն տեղատվությունից հետո նկատվում է բերքատվության աճ: 1976-1990 143, 2002-2003թթ. այն հասավ 2005թ.` 305ց, 2008թ.` 3349-ի: Դրա հետնանքով համախառնբերքը 60-70հազարից հասավ 182հազ. տ-ի: Արտադրությունը, գրեթե ամբողջովին (92-9355) տեղաբաշխված է Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, որտեղ բերքատվությունը հասնում է 377-402: Ներկրվում են առավելապեսձմերուկ ն սեխ: Լոռու, Կոտւսյքի, Մյունիքի, Վ. Ձորի Ա Տավուշի մարզերում ինքնւսբավության հատուկ ռազմավարություն`հիմնված տարածքայինպետականնպատակային ծրագրի իրականացման արդյունավետության բարձրացման. շուկայական ենթակառուցվածքների զարգացման, ոլորտի ֆինանսավորման ն վարկավորման կատարելագործման, գյուղատնտեսության տնտեսավարմաննոր հարաբերություններիարմատավորմանվրա:

Յա

9246: »

»

»

»

»

«Տ|

Տ.»

-

Յ

ՀԽ

Յ

ԹԱԶ||ԷԼՋ|Ծ)Օ)|Փ|Շ|Կ|Փ ԲԻ ՀՁ

ՏԻՑ ԱՑԱԾ

Տ

Յ

Բ

(ՎՏ

ՏԱ

Թ Ջ

| ԱԹԻ

Տ

Յ` ՏԱՑ ՅՀՔ

-

Շ

:

Տա

ԹՅ26

Յ Ց

Է

Տ. Տ

ծ

ՀՈՂԳԼՊԸ՞|

Յ Տ

Յ | Ջ

ՒՇ»

-

Ջ Կ

|3ռ

ՓՏ

Տ

Յ.Յ.5 Բ|5ԽՇՅ ա

ՏՅՏՑԿ Յ

|

ՅՏ »

Տ Ջ

ՃՇ ՏՋ

Ճ՝Յ

ո

Ց

Յ

ԳՋ

«Լ

Կ

Բ:

Յ

-

ԹԱ

-ՑԵԽԹԻԼԻԷԿԼ

ԿԱՑԼԹ|Թ|Հ|ԿԱԹ

ՏՅ

Թ

Տ

ՀԱՏԸ

ԼՐ

էԶա-ՀԵԱՑ

Հ

|

ԼԹ/Ի

Հ

ՏՀԹ|Ծ

|ՎՓ/4ԱԵ|Հ|աՀԼ-|Փ|Ծ

ԹԹ

Ց»

Եա

Ջ ՋՋԱՏԱ- Յ 9 Տ ջ

ԻՎՇ-ՐՀՎԱՏ-

Թ»

Կ

| ԶԾՋՎՋՏԱՋՏՑ

(ԹԹ

|ԹՏԻՎՑ|Ն/ԱՆԹ/ԹԳ|Թ|Ց

-. Տ Հ Ց Ջ Հ Տ 5 9 5|Թ Ջ Տ | լոՒ-|պ (ԱՓԵՐ

Ը(ՇԼ-

պ

8 Տ :ՀԷԷԷԱՒ ՀՎԱ

ՅԾ

«ՀՅ

ՅՅՅՀՆՈՅՅՅ:ՔԻՑՋՅ

ՅԷՒՒԷԷԻԷխշ|212121ԷԷ

ա2|:2|:5|Ժ

|»

-

ո

Տ Տ

Հ

ԳՈ

|Տ-

Թա

-

ԿաՓախԽ

Տ)

Թ

Տ|ԹՓ|ԹլՋ|Ջ|Թ|ԷՏ|Տ

Տ

|.

|Շ|Չ)օ)թ

ՀԹ»

(/ԱՎԺյՇ/ԿԻ-|Հ|ՇԼՓ|Վ|ՓլԾ

|8ԸՅԱՅՑՏՑ

ԱԵ ԹԱ Ց ԱՑՅատՅծ ախառ

Վ

ՀՎՀՀ

|

ա

ՀԹ

ը

աաա»

ՋԱՏ

թ

Կ

ը

|ԹաՏ|ՉՏ

ԳԹ

Տ ԹԱՏՑ 5 Տ ք ՏԱՏ

-

ծ

աայեթ

ՀՀԿ

ԵՀ

Եօ|օ|օԵ

ԽԵՋՎաԽխախթԷ

Թռ

ը

Դ|ՀՎՀԻՀՎՀՀԱՏ

ԼԳՎՎՀլ|ՀԱԸԼԾԼ

Կ

Ց

Ջ|Ջ|Թա

Է

-

ԵԱՏԱՏ|Թ|Ց

ՀԱՇԵԷԼՋՑԱՏ

Տ

"|

«|Հ/--

ար

Տ. Հ

ՀՅՀՏ|

Գ

Թ)ԵՋՔԿԵՑԵ|ՀԹ|Թ|Թ

|5Յ

5/5. էյ 5.Ջ ւո Հ 3 5գա`

Ց Հ

Ճ Ջ

| Կլ.

բնույթով պայմանավորված անհրաժեշտ է պայմաններ Բանջաեղենի ստեդծլ գյուղական վայրերում վերամշակման փոքր ն միջին ստեղծման համար: Դա մի կողմից կնպաստի ձեռնալուջյունների

»

»

»

»

»

.

»

նորասողծմիջհամայնքային կապերի ամրապնդմանը, արտադրանքի թափոնների օգտագործմանը, մյուս կողմից էլ որակի :արձրացմանը, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը, հումքի ձեռք վերատակված ձեռնարկություններիմրցունակությանբարձրացմանը, բերմանխոյոր Լուրջ սնդիրներկան թարմ ն վերամշակված արտադրանքների ասպարեզում, արտահյնության ն վերամշակող արդյունաբերությունը սպասում են Գյուղարնմեսությունը համայը ազգայինարժեքներ ունեցող, բարձր բերքատու, չոր նյութերի սելեկցիոն սորտերի, բարձր պարունակությամբ մրցունակությանբարձրացմանն ներմուծման Տեղակլնարտադրանքների հօգուտ տեղական արտադրության, հետազկարգավորում մասնագիտացմանը նպաստող ագրարային գԳոտիպանխորը քաղաքականությանիրականացում, տարբերակված զարգացում: Օրգական գյուղատնտեսության

պաշարներիհամալրման Պոուղների 4.3.4. ն հատապտուղների

ուղիները

Պտոռնեին

հատապտուղների օգտագործման տարեկան նորման

կկալ: Սպառողական զամբյուղի էներգետիկականկառուցվաօքում պտուղները զբաղեցնու: են 4,096: Միջին էներգունակությունը մեկ կիլոգրամի համար կկալ շրջանակներում): կազմում է 480կկալ (տատանվելով 270-8500 ն հատապտուղներիկառուցվածքային տեղաշարժերի Հետնապեւ պտուղների փոխվում հետնանքուլմշտապես է էներգունակությանմիջին ցուցանիշը: ոտուղնե խաղողի արտադրությունը երի. խաղողի տուղներիհստապտուղների,

տատա

"|

»

' 2.

Ց

|7

Սեկ շնչի Սպառման Արտադրությունը,հազ.տ | տարեկան| տարեկան |պահանջը 1988 առման 2008: նորման,կգ| հազ. տ

|

|

,

16. կերձգնաար5

(Կորիզավորներ Ղատապոուղներ

|Ընկուղավորներ 3 |Հնդայրրներ լալ

|բնդաչէրը

Աղբյուրը` 1.7. 7:

3 ՀՀ-ում. Մղյումակ նոնսպառումը

3.2

9,6

25,7

|

| |

| լ

|1015| 724 28 | 03 | |107,9 72,5 24.2 | 02 |

| |

|

|

|

30.5 49.1

|

'

Վ

| 180.1| 148. | 102լ15551 44. |

|

|

1118.0|

148.

96.

13156|318.

նորմատիվային 61,646-ի Սպառման կառուցվածքում փոխարեն հնդավորները զբադեցնում են 46,5, իսկ կորիզավորները` 15,1 ն 46,5. խիստ ցիտրուսները` 6,8 ն 0,4, մնացածը` 16,4-ի դիմաց շուրջ 796: ԳՎետնապես անբավարար է մերձարնադարձայինն ցիտրուսային, չոր մրգերի սպառումը, մի (ադամաթուզ մանգո, արքայախնձոր, արմավ, մասը որոնց մերձարնադարձային,թեյ, սուրճ) ապագայում նս կներկրվեն: Ներկրումների վերաբերյալ կատարվածհաշվարկները (Աղյուսակ 4.3.11) բնեղեն ծավալները ավելացել են 25,2հազ. տ-ով վկայում են, որ 2003-2008թթ. կամ 101,246, իսկ գները` 33.296: Թանկացման պատճառով ներկրման ծախսերը են ավելացել են 5շմլն դոլարով, կամ 250«6-ով: Առանձնապես թանկացել սուրճը (31646). թեյը (23446). ցիտրուսները` 443, ընկուզավորները (30846), 58646 (Աղյուսակ 4.3.12.): մերձարնադարձայինները` Աղյուսակ 4.3.11. Մըգերի,սուրճի, թեյի ներկրումներըՀՀ-ում

|

Պարենամթերքները

Քանակը. տ

|

շօշ 3

|

| | ԱԱ աիատակ Ադամաթու

(Տրա

Մանգո, արքայախնձոր, թուզ. արմավ

Սուրճ Թեյ

Ելակ, մոշ, մորի, ութ, հաղարջ, կիվի Մրգահյութեր, սուրճի. թեյի խտանյութ

դռ

Ընդամենը գումարը մլն) նույնը` մլրդ դրամ

|

10011:

11302

|

|

|

|

| |

Արժեքը, հազ. Ֆ

10685

|

|

|

| 5318 |

|

|

|25055

»

|

1580-2392 34248

|

50415

|»

--

| |

ո

|

|

|

|

|30313|

|

|

|

|

|

| |

|

|

|

|

1կԳ-ի գինը, Ֆ

| 4134 | 12869|

|

|

11919

|

|

.

|

|

|11985 | 7969 | 11874

|

|

|

| |

|

|

3.13 | 332.

| ԻՅ5 |

|

|

0,32

|

|

1.03

|

0,78

|

1,588

|

| 159 | 1.24 | 093

| 068 |

|

|

|

ԱղբյուրըԳ̀յուղ. նախարարության,արտաքինառետրի նյութերը

կարող Հանրապետությունը

է

կրճատի

ընկուզավորների,

հնդավորների, մրգահյութերի ներկրումները, սակայն դրան հատապտուղների,

են խանգարում

ներկրման ն ներքին ապրանքաշրջանառության գների շահեկան մեծ տարբերությունները: 2008թ. ընկուզավորներիգծով այն կազմում Դր3-4, ադամաթուզինը, սուրճի գծով՝ 3-5 անգամ ն այլն: Սակայն, ներկրվող արտադրանքները, կարնոր լինելով հանդերձ, կարոդ են միայն լրացնել 33 ավանդական պտղատեսակներին(Աղյուսակ 4.3.12.):

Գլխավորը տեղական

արտադրության զարգացումն

է,

ապրանքափոխանակությանն արտահանման խթանումը, մանավանդ, որ փրացման ոլորտում, ի դեմս արտերկրների մթերողների, ձնավորվել են նոր

Է43

հարաբերություններ:2005-2008թթ. տեղում, իրենց տարաներովբարձր գներով ծիրան, դեղձ, խաղող գնում էին ոչ միայն տեղական, այլն գնորդներ

ն Վրաստանից: Ռուսաստանից Պտղաբուծությունը խորհրդային տարիներին զարգացավ առավելապես

էքստենսիվճանապարհով:

Աղյուսակ4.3.12 Պտուղների արտադրության ն սպառմանմիտումներըՅՀՅ-ում

հ»

Աշ տարրութուն

«րտադրությումը Բերքատու տարածուունները,

Բերքատվությունը

»

Մեկօրվա Մեկ տարվա

»

. հաշվով. »

հազ

Մեկ շնչի հաշվով. Կենսաբ. նորմայի նկատմամբ 100հա մշակվող հողերի

»

տ ս րտահանումը

68.1

տ

տ

կգ

տ

հաշվով

կգ.

արրմային Ար ամբ

քանակը

գումարը 1տ

գինը

| |

| |

|

| 146 |

| |

|

|

14508

Է

-

|

| 105.1 | 1012. 128 | 315 | 3178 |

58.8

| |

|

|

| |

|

ա

| |

Մ

|

|

|

| լ

| 63 63 | 39 | 38 | 338 | 238.

|

շ5

| |

| |

ԷՅ

:

հազ ՍՏՏ | ՍՏ:

|

1344121713001367.

ԱԵ ազ

ընդամենըհազտ |

Տարեկան 1 շնչի սպառումը

:

հեկ |

տ

|Արտադրությունը »

հազ

հազ

Պահանջարկը »

ց

Համախառն բերքը

»

-գ

միափիը | | | | Հ

|Ցուցանիշները

իա :

,

|

79.

|

էա»

Վ

| 8800 | 22271։

:| |

| 1194. :

Այնուհանդերձ,առկա էին որոշ ձեռքբերումներ: 1Ղ1986-1988թ.պտուղների միջին սպառումը մոտեցավ սահմանված մակարդակին, սննդի արդյունաբերությունը թողարկեց 292մլն պ. տ. պտղապահածոն բնական հյութեր (որից արտահանվեց 118մլն պ. տ.), մինչդեռ 2008թ. արտադրվելէր ընդամենը4717տ (10մլն պ. տ.) մրգի պահածո: Ծավալի կորուստը կազմում է շուրջ 108մլն պ. տ., կամ 50-55մլն ԱՄՆ դոլար (2008թ. շուկայական գներով) |52, 2008. էջ 254, գյուղ. նախ-ի օպերատիվ հաշվառման »

տվյալներով)

ԱՎԾ տվյալները վկայում են, որ թեն բանջարեղենի, պտուղների արտաքին ապրանքաշրջանառության մեջ արտահանման մասնաբաժինը 2008թ. հասավ 25,996-ի, այնուհանդերձ, այն մնում է խիստ ցածր մակարդակի վրա: Պտուղների արտահանման կառուցվածքում 2008թ. 30,3մլն Ֆ կամ 34.85»Ա վաճառվում` ը բաժին էր ընկնում սուրճին: Սուրճի 1կգ ներկրվում Է 700-770 2000-5500 դրամով, » են արտահանման ն ներկրման գների աստիճանաբար մոտենում մակարդակը լուրջ» խոչընդոտ է վերամշակման կարողությունների անբավարարությունը, որը 9,5 անգամ զիջում է 1988-90-ական թվականների »

ծավալներին ն թելադրվող ցածր գները: Գյուղնախ ո ն օպերատիվ ե յուղ արարության հաշվարկման տվյալներով ՀՀ-ում Արտֆուդի (6,9), Բորոդինո (3.6), Այրումի պահածոներիգործարանի (1.1). Պռոշյանի կոնյանի (1.2), Եվրոթերմ ՓԲԸ-ի (2,6) ն այլ ընկերությունների կողմից գնված 19,4հազ. տ պտղի 1կգ-ի համար 2008թ. վճարվել են` դեղձի համար` 86, ծիրանին` 63, խնձորին`21դրամ, միջին հաշվով` 84,6դրամ: բերե « Սեփականաշնորհումըլույս աշխարհ բերեց «թղթի վրա» եղած տարածքները: Տարածությունների մի մասը երկրաշարժի գոտում դրվեցին բնակարանաշինությանտակ, քիչ չեն նան ռազմականեցվածսահմանային տարածքներում ոչնչացած ն ոռոգման ցանցի վերացման հետնանքով չորացած այգիները: Պտղատու տարածությունները մասնատվածեն 212հազ. գյուղացիական տնտեսությունների միջն (միջինը 0,18հա): Վերջին տարիներին պտուղների շուկայում նկատվող գների էական բարձրացումըիր ազդեցությունը թողեց պտղաբուծության զարգացման վրա: Արագորեն ընդլայնվում են տարածությունները, սառնարանների տարողությունները, լավացել է պտղի որակը, բարձրացել է սպառողին մատուցելու կուլտուրան: Բավական է նշել, որ 2000-2008թթ. բերքատու տարածքներնավելացել են շուրջ 15հազ. հա-ով կամ 6996-ով, փոխվել են ավանդականցածր բերքատվությամբ այգի պահելու նախկինմտածելակերպնու գործելակերպը:2010թ. 6հազ. հա ոչ բերքատու այգիները առաջիկա տարիներին պտուղների համախառն բերքը կավելացնեն շուրջ 60հազ. տ-ով կամ 2046-ով|51, 2009, էջ 33-35): Պտղաբուծությանզարգացման թույլ կողմը մնում Է` ցածր ն մեծ տատանումները, սորտա բերքատվությունը տեսակային անբավարար կառուցվածքը, խոշոր զանգվածերիփոքր տեսակարարկշիռը, պատահական տնկիներովհախուռն տարածություններիհիմնումը, ինտենսիվությանխիստ ցածր մակարդակը, ճ ճյուղի մ մոնիտորինգիպետական քաղաքականության իրացման մեխանիզմների անբավարարությունը, ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիայի համալիրում երկարատն պայմանագրային հարաբերությունների գրեթե բացակայությունը, վերամշակողների գնային մենաշնորհը, տարերայինաղետներիդեմ պայքարի ն ապահովագրությանգործի դրվածքի անբավարար մակարդակը, երկարատնպահպանման ն արտահանման հնարավորությունների զանգվածայինանհասանելիությունը,էկոլոգիապեսմաքուր ե վերամշակման բարձրարժեք արտադրանքների(կոպմոտների,պտղահյութերի, պահածոների, ջեմերի, պավիդլոների, ազգային քաղցրավենիքների) նրտադրության խիստ անկումը, խորհրդատվության ն տեղեկատվության յառույցների ծառայություններիցօգտվելու դժվարությունները,ռեսուրսների սնբավարարությունը այլն: Պտղաբուծության զարգացման ռեսուրսները ավելի տեսանելի են. արզայինկտրվածքով(Աղյուսակ4.3.13.): -

ն

չ

|

-

.

«ռ

Յ

Հատ,

|

Է

ա

ՀՏ

Յ

Հ

«102

-

Վ

Տր

|

5| ՏՇԾԻ» Վ Վ|Ք

80026006

Ց

005-006

Տ

Ս

Ք7

Ց |

||

Բ.

|3

ԻՍՋ|

Փ|

ատոմմմ

Տ

ատոծմմ

ՕՕ :

տ

ԲԱՏ

շջ|

ԹՏՅՏԱՅՑ

|Դյձ|

տ

.Ջ| 5

Ջն|Հ

|

||Է|

Շ

|Շ|

Ս

-

Է

||

լթց|

Հ

|

|. 5

|

ռ

տ

|Թ|Վ|

Կ

Տ

Զ|Է|Է|Ց

Թլթթյոտ

|

Հ

ՅՑ

:

Յ5|3

ՅՅ

-

ՀԷ

յօ) Պ|Ժ|Փ|Հ

ԿԱՀՓԺՀՎՎՀՀ

Էլ

ՅԷ ՅՑ Գ Է|5լՅ||Յ Ջ ՅՅ

Ց

Ց

`՛

|այտ| Հ

Թ

|թ|օ|

Կ

Ջի

Թ

066Լ

Ջ|

Փ|

»|

Հ Է

|

Հ

Հ.

|'Հ

/(Վ(ԼԺ|ՎԵՀԼՎԼԾ

ՀԺՀ

|Ռլօ|Կ|Թ|Ծ|-|Հ օ

«Տլ

1/ՀՓլՀ-

Թ|ռ|Թ|Ժի-ի՞

`

|ՎՀ

տ

Լ006

Փ|

|

Հ

066Լ

|

«

Թ|Վ

|

|ՓՋ| Թայ

ա

--

Հ

Ց

Փ|Ե/Գ|Ծ|-|ԻԻբՎԾԻՏԾՎՀԻՀՎԱՏ

պ

Թ/Փյ

Կ

վտ|ՀՀ|Շ Հ)օլ|Շլ|Կ«/ԿԱ Է|

Յ

3Յ5

Յ

ՒԷԼՈԷԷ

ԷՒ Է

-

|/Յ5|6

Խաղողի պաշարներիհամալրմանուղիները ՀՀ-ում

Խաղողի արտադրության ավելացումը դիտարկվում է ոչ միայն թարմ այլն ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլային խմիչքների ն հյութերի արտադրության ավելացման, երկրագործությանինտենսիվացմանն հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացմանտեսանկյունից:

ԲԻ

Յ/ՅՅՑԼՏ

Հ/Հ | վավտյ 5:55 ՏԼՏ| Տա Շ|Ջ.ԹՀՅՃ.: Է

4.3.5.

սպառման,

Հ

։

յ

Թ

.-

Բ

Ժ

.

.

|ՎՀՎՀԵԼ|ՀՀՀ|Տ

Հ

|այ|Հ|

|Հ|Ծ|Փ|Հ|ՀԼՀ|պ

|Է|Ց|ՓԺԺ|Է|ԹիԻ

|ՎՓԾյ Է

|ՎՓ|

՝

Հ

|Թ|ա|Հ|ԹԹ||Շ|Տ

Հ

|թ|թ|

Հ

«006

Շ

Բ

|Օ|տծՇ|Կ

|Յ)Վ

ծ

Յ

|

Հ

«Հ

Օ|-Ք.վՏ|

ՅԾ Յ Ձ

Վ

օ| Թ

Հաաա

ՋԻՑ

|աՋ)Փ|

3Հ

|/թլօյժլ|-|Դ

|ԻՎԹ| Շ

Հ

2.6

1/ԾԽԹ)Հ6|»Հ

Լ

Յ|«|շվջ Բ| |

-|

ԾԻԱՀՀ

Աա

Լ

մդզրտնըմ

Բ

Ց

|/-Հ/Գ-)Ց| իՎ

օ

Խ|ջ|

|Ի|Օ)ՓԺ|Շ|Կ|-|տ

ռ

-

ՀՈԳԻ ԿԱ

ՀԹ

|Թթ|թ| տ

Թ|)5

Հ|Ջ|օ|»

|

օ| Է

|

ՅՅՅ Զ|.

։

-.

|զ/ցիժգ

Տ

-

թթյ| |Ա|ՕՉՀ|Փ|Ժ Է|ՑԻԶ Է|» ՉԹԵ|Ծ Թ|Շ|

ծ

վ մդզոտնդմ

ՅՅ

Ջ Եշ

ԻԷ

Ջ

Օ

.

)

ծ

թ-ք8թ

Թ|Հ|

Է

ՓԾ

|թ|Շ|ՓԺ|Տ|Թ|»

Տ5ՔԿխՀ-ՀՒՀ-ՏԻՑ-

ՏՑ|

-Դ-

Տ Ջ

տ|

Հ|

ՓԻՎԹՀԻ Դտ

|ՇԱՀ|Ծ|Է|Ժ|Տ|5

տ

Հ

»

Յ

5ՅՅ

|ԻՔԷ

ռ

տ թ|գ|

տ|

տ| -

ՀԲ Է)

ԺԻԾ

Ջ|ՑԱԾԱՓ/ԹԻԷ|Ջ

պ

Հ :Ց|տ|Է

||

թյ

բ

Ցռ|

Գ

Հ|

«շ»

աշ

-

|Թ)Թ|Հ

Իտ:

լ

9Թ|ՅՀ ՀՀ

8002-6006

ՅՑ

Հ

Լ

|Հ/Թ|Ի|ԿՈՎՇԼՏ

ալթ| -

Յ

Հ|

-

5|5

|ԻՎՀ/Է

Հ

Հեռանկարում Արարատյան դաշտավայրում տարածությունները կաճեն Արարատյան գոգավորության նախալեռնային գոտում` (Արագածոտն ն Կոտայքի մարզերում)` 19,896-ով՝ հասնելով 33,9 հազար հա-ի կամ ընդհանուր տարածքի6492-ի: Շիրակի. Սյունիքի ն Գեղարքունիքի մարզերը կպահպանեն նախկին տարածքային մասնաբաժինները (1146), կաճի Վ. Ձորի, Տավուշի մարզերի դերը: Ոռոգման ինքնահոս համակարգերի ներդրումը կվերականգնի Տավուշի մարզի պտղաբուծության վաղեմի փառքը: 2008թ. նկատմամբ 2020թվականին տարածությունը կաճի 87, բերքատվությունը կբարձրանա 133460, համախառն բերքը՝ 5,1 անգամ: Հեռանկարում Լոռու, Կոտայքի, Վ. Ձորի, Տավուշի մարզերի ցածր բերքատվության պահպանումը կմնա որպես ներկա տարծքների վերակառուցման ն երիտասարդացմանհետնանք: Վ. Ձորի, Սյունիքի, Տավուշի ցածրադիր գոտիներում մոռացության մատնված մերձարնադարձային պտուղների արտադրության արմատական վերակառուցումը լուրջ դեր կխաղա պտղաբուծությանէկոնոմիկայում: Թեն պտղատու այգիների տարածությունների հետագա ավելացումը, այն էլ վարելահողերի հաշվին, տնտեսապեսձեռնտու չէ, սակայնվերահսկմանն կանխատեսման լծակների բացակայությանպայմաններումներկայումս դրա կառավարումը անհնար է: Բացի այդ հանրապետությունում դեռնս կա այդ նպատակով օգտագործելի (Վայոց Ձորի, Սյունիքի, Տավուշի ն Լոռու) շատ տարածություններ, որոնք ինքնահոս ջրի առկայության ն ապառազմականացմանպարագայում հնարավորություն կտան արտադրել մեծ քանակի բարձրորակ ծիրան, դեղձ, սերկնիլ, նուռ, ընկույզ, չոր մերձարնադարձային պտուղեր, խաղող ն էապես ընդլայնել արտահանման ն կրճատել դրանցներկրմանծավալները: Պտղաբուծության զարգացմանն էապես կնպաստի ավանդականնախկին կապերի վերականգնումը, վերամշակման կարողությունների ընդլայնումը: Լուրջ խնդիր կմնա ոռոգման ջրի խնայողությունը: 2008-2020թթ. բերքատու տարածքների շուրջ 16հազ. հա-ով ավելացումը կառաջացնի շուրջ 60մլն մ ջրի լրացուցիչ պահանջ: Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ներկայումս ջրառը կազմում է ՀՀ ջրային ռեսուրսների միայն 4246-ը, իսկ գյուղատնտեսական ջրամատակարարմանհամար օգտագործվում է միայն 2702 |1, 2009թ., էջ 193): Տարեկան կորուստները հասնում են 910մլն մ: Այդ թվում Արագածոտնի մարզում 914լն իք (3196) Արարատյան դաշտավայրի տնտեսություններում 238մլն մ: (2096), Գեղարքունիքում` 80, Լոռու ն Կոտայքի մարզերում 179օ, Շիրակում 4990 ն այլն: Վ. Ձորի մարզը, ջրապահովվածության ծրագրի կենսագործման դեպքում, կդառնա պտղաբուծական հզոր գոտի: 54,

Փ |«|Ժ/ԿԱՑ/Դ/Թ|թ Գլ|Հ՝)/

Փ

-|

«աշ

|Յ

Ք

Ճ

Փ|Ջ

'

աաա Վավ

ՆԱ.

Փ Փ.-

ԹԻՎ

՛

|3Յ Վ/ՈՓ

-

ՀՁ ՀվՀ|

Հ

:

ՓԾ|/Յ ԷՅ)

օ-

ղո

Ք

5Տ|

Յ

ՏՅ

Տ

ԶվՎ

Ց|Յ

Հ՝ՀլՋ

Ց

վկլյտմյթ|

Յ

Ս--

ՅՏ|Ճ -յ

օ..

պ|

|

ո

-

են Խաղողագործության ասպարեզում նույնպես եղել զգալի ձեռքբերումներ:Երկիրը ոչ միայն բավարարում էր իր պահանջմունքները,այլե տասնյակ հազարավոր տ թարմ խաղող. կոնյակ. գինիներ էր առաքում ռեսուրսների վերաբաշխման միութենական կենտրոնացված ֆոնդերին (Աղյուսակ 4.3.14): Կոնյակը ն բարձրարժեք գինիները մեծ համբավ բերեցին երկրին: 1985-1988թթ. երկրում տարեկան արտադրվում էր 16-17մլն լ օղելիկյորային խմիչքներ, 60-65մլն լ գինի, 11-12մլն լ կոնյակ, ընդհանուրառմամբ` 230մլն դոլարի խմիչքներ` 2007-2008թթ.` 138մլն-ի դիմաց |1, 1993-1994թ. էջ 118, 124: 100մլն դոլարի (0,3մլն ՍՏֆ) կորուստն այսօր որոնում ենք այլ աշխարհներում,նրանց պայմանով: Աղյուսակ4.3.14. Խաղողի պահանջարկի ն առաջարկիմիտումները33-ում

րում, որոնց 2008թ. բաժին էր ընկնում տարածքի 67,4, համախառն բերքի 84,406: Սակայն շամպայն ն Արենի գինիների արտադրությամբ ուշադրության

:

Ի»

Ցուցանիշները

Տարածությունը (բերքատու) | հազ հա Մեկ հեկտարի

բերքատվությունը

մրա

Արտադրությունը

Համախառնբերքը՝ նույնը` մեկ շնչիհաշվով

Տարեկան պահանջարկը (ընդամենը)

Թարմ սպառման

:

26,0

|

21,5 |

հազ տ| կգ

|

հազ.

Հ/-

տ

'

|

|

դալ

|

|

| 49 | | 2721

|1046

տ

13607

տ

|

|

|

|

|

|

| |

| |

60,1

| |

բերքատվությունը ավանդաբար միտումներ (Աղյուսակ 4.3.15.):

Խաղողի արտադրության 2015-2020թթ. վերաբերյալ բերված տվյալները հաշվարկվել են հաշվի առնելով անցյալի նվաճումները, գյուղատնտեսական արտադրության առկա` ռեսուրսային պոտենցիալները(հողային. ջրային, աշխատանքային,տեխնիկա-տեխնոլոգիական,ինվեստիցիոն), սպառման ն վերամշակմանհնարավոր ծավալները, արտահանման հնարավորություններն ն այլն: լ Տարածությունները 2008թ. համեմատ 2015 ս 2020թ. կավելանա 16,2հազ. : հա-ուլ|կամ 9695-ով հասնելով 90-ական թվականների միայն 9096-ին, համախառն բերքը կաճի 265հազ. տ-ով կամ 2,4 անգամ, բերքատվությունը` 12592ով: Բերքատվությանաճի նախատեսվող ցածր տեմպերը արդյունք են մի կողմից այգետարածություններիառկա պոտենցիալի (տարածքների աճ, լիարժեքություն, սորտատեսակայինն տարիքայինկազմ), մյուս կողմից էլ 12հազ. հա նոր այգիներիբերքատու հասակին անցնելուն: Նախատեսվող 329ցբերքի հավելաճը ձեռք կբերվի տեխնոլոգիական նոր ։ լուծումների (ինտենսիվ այգեգործության, բարձր բերքատու արտասահմանյան | Ա հայրենական սորտերի ներդրման, արդյունաբերական տնկարաններ) միջո՝ ցով: Լուրջ խնդիր կա խաղողագործության վերամշակման պրոդուկտների : ներկրմանն արտահանման, գյուղացիական տնտեսություններին վերամշակող

1382.

Սեփականաշնորհումիցհետո 1988-2003թ. խաղողագործությունըես լուրջ նահանջ ապրեց: Արտադրության2,6 անգամկրճատումը արդյունք էր ոչ միայն շուկյաի տարողության խիստ փոքրացման,այլն 2003թ. չթաղված այգիների զանգվածայինցրտահարության: Հանրապետությունում բնակչության մեկ շնչի հաշվով սպառման 20 " վերամշակման 70կգ նորման մշտապես եղել են անհասանելի: Խաղողի այգիների քանդման հետնանքով գյուղատնտեությունը կորցրեց պտղատու շուրջ 90մլրդ դրամի արտադրական կապիտալ, իսկ 1990-2008թ. չստացված շուրջ Յմլն տ խաղողի ն պտղի արժեքը հասնում էր 300մլրդ դրամի: Խաղողի բերքատվությունը,դանդաղորեն,սակայն կայուն ձնով բարձրանում է: 2007-2008թթ. ՀՀ-ում այն կազմեց 130-154ց: Բերքատվությունըբարձրն կայուն է նրա մշակության հիմնական երկու` Արարատի ն Արմավիրի մարզեՆ

հարաբերակցության կարգավորման

"ասպարեզում: Խաղողի մանրածախ գների մեջ (2009թ. 687 դրամ) գյուղացի:ական տնտեսություններիգները (2009թ. 131 դրամ) կազմեցին ընդամենը 1996: աճեց, իսկ երկրորդը 154-ից իջավ 131 դրամի կամ

Ավա

Ջին

Խաղողագործության զարգացման հետագա ընթացքը կպայմանավորվի ոչ այնքան ներքին, որքան արտաքին հանգամանքներով:Դա պահանջում է սորտային կազմի Աե արտադրության տեխնոլոգիայի նոր լուծումներ: "Մասնավորապես պետք է ընդլայնվեն սեղանի ն խերեսային գինիների հումքաին բազան: էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի արտադրության եվրոստանՆ`

Աղբյուրը` 1,4,7.54.56.57.77

Վայոց Ձորի, Կոտայքի մարզերը, որտեղ է ցածր, թեն առկա է որոշ դրական

մնում

կազմակերպությունների գների

| 27716 | |

ն

«

| 12118 | 12622 |

Տավուշի

:

|

նան

'

դոլ.

|

մլն

|14.1

| 1227 | 325 | հազ դալ

դոլար

|

|

'

|

հերնրուզները | կաոամի գինի Արժեքը

16.0

216,5

մլն

կոնյակ

11,5 |

|

Արտահանում

|

'

| ԿԱՆԸ պահանջարկի Արտադրվել հազ ԻՐ Է Գինի | 6607 կոնյակ

|

| 678 | 714 |

Այլ կարիքների համար

|

` Վերամշակման

|

-

արժանի են

յանմակ Խաղի արտադ տագիղի Գինի անկարում պայմանավոր կլինի արտւսդրողներիկոոպերացմանգործընթացներով: արտի

պահանջներին համահունչ

50հազ.

խաղո

նի:

ՀանրաԵրնանի գինու կոմբինատ ԲԲԸ, «ՄԱՊ» ԲԲԸ, «Վեդի Ալկո» ՍՊԸ կազմակերպություններիմիջն այսօր լուրջ մրցակցություն կա խաղողի շուկայում: ՀՀ-ում վերամշակող կազմակերպություններիկողմից 2008թ.գնված 137հազ. տոննայից 3896 բաժին էր ընկնում Երնանի գինու կոմբիանտինն կոնյակի գործարանին, 3795 Արարատիմարզի 15 այլ կազմակերպությունների, 17955 Արմավիրի6 գործարաններին: Խաղողի արտադրության ինտենսիվացման, տեղաբաշխման, ագրոմարքեթինգի, ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիայիհիմնահարցերն առավել խորությամբ արտացոլված են մի շուրջ

պետությունումգործող

շարք

ԵԿԳ ՓԲԸ,

7 5456, ԱՏ ի հետազուություններում '

4.3.6.

Ծխախոտիպաշարներիհամալրմանն օգտագործման

կարգավորման հիմնահարցերը

Ծխախոտըթեն պարենայինապրանքներիդասակարգման ոչ մի խմբում չի ներառվում,նրանից աշխարհում տարեկան մահանում է 5մլն, ՀՀ-ում` 4 հազար մարդ. այնուհանդերձ բուսական ծագման պարենամթերքների շարքում նրանընդգրկելը,թեն պայմանականորեն, բայց ունի որոշակի պատճառներ՝ Աղյուսակ4.3.14. Ծխախոտիշուկայի միտումներըՀՀ-ում

իչ

Չափի

Ց ուցանիշները նիշնե

|

| միավորը

| |

| |

|

տարածությունը | ց 258 | 248 18,1 238 | 316 Արտադրուբերքատվությունը թյունը ոերր 17800| | 4600 | 481 | 538

հա

|

տ

սիգարետների | մլն տուփ|

"2

ներքին

ապրանքա-

լ

Իրացման

մլրդ դրամ | 37,5

1.2

մլն տուփ

8,7

տ

2.

|

Արտաքին

ապրանքա-

ռությունը

4. էջ

51,

1, 1993-1994.

էջ 170, 2009,

Ֆ

47-50

-

0,1

0,5

էջ 255, 335, 431),

սպրանքախմբերով` 2007-2008թթ..էջ 22-24,

|

|

4.2

|

.

155|

|

-

արտահանումը| մլն տուփ. ներկրումները մլնՏ

շրջանա- արտահանումը մլն

|

| |շրջանառությունը

ծավալները ներկրումները Յ

| ՀՀ

51.2

6,8

3.5

20,5

0.02

|

|

|

|

26.6

48,7

|

Յ5

արտաքին առետուր ԱՏԳ

7,8

ԱԱ-ի

այն ամենօրյաառավել բարձր հաճախականությամբ օգտագործվող ն մեծ կախվածությունառաջացնող սպառման գյուղատնտեսականարտադրանք է

(0,8մլն ծխող), աշխատատարէ ն կարնոր պայման առանձին տարածաշրջանների (Տավուշ, Լոռի, Գեղարքունիք,Սյունիք, Վայք) աշխատուժի զբաղվածության, սահմանամերձգյուղերը դատարկվելուցփրկելու համար, ինտենսիվմշակաբույսէ՝ հետնապեսմիջոց` երկրագործությանվարման կուլտուրայի, հողի ն այլ ռեսուրսներիարդյունավետության բարձրացման համար, նպաստում է ագրո-արդյունաբերական ինտեգրացիայինն կապիտալի հոսքը այդ տարածաշրջաններն ուղղելուն, ծխախոտիհամար կատարվողծախսերը2004-2008թթ.տնային տնտեսությունների ընթացիկծախսերիմեջ թեն 2,7-ից իջան 7,596, մեկ շնչի հաշվով 12,2-ից հասան 15,2 հազար դրամի: Այսինքն երկրում այդ տարիներին ծխախոտիվրա կատարվողծախսերը 39-ից հասան 50մլրդ դրամի |1, 2009թ., էջ 90-92)

15)

գումարը կազմեց մանրածախ ապրանքաշրջանառության 20088 20,5մլրդ, մեկ տնային տնտեսության հաշվով` 468հազ դրամ: Այն հավասարամատչելիություզոր էր 29կգ մսի, որը 20-2496-ուլ կբարձրացներմսի սպառման նա. կնպաստի էապես 27, Դրան 59, 84-85): 411, 335, էջ նը |Թ2, 2008, էջ էր ներկրել ծխախոտիներկրմանհամար ծխվող 87-88մլն ՍՏՏ, որով կարելի

80-85հազար տ միս: անհամեմատ բարձր Ծխախոտը մնացած մշակաբույսերինկատմամբունի տնտեսական առավելություն:Մեկ հեկտարից ստացվող նոր արդյունքի(համաէ մնացած խառն եկամտի) շահույթի առումով այն 3-6 անգամ գերազանցում 300-350 այդ 1հա-ի վրա Բացի 0,7-1,0մլն դրամի: ասնելով մշակաբույսերինհ̀ ծախսումներիդիմաց հաշվարկվողաշխատամարդ-օրվա աշխատանքային դրամ), վարձը տնտեսության ուժերով կատարելու պարագայում(1-1,5մլն հակառակ. է: տրամաբանությանը Սակայն, եկամուտ նույնպես համախառն 40, 1980-2008թ. այդ մշակաբույսիարտադրությունըկրճատվեց սիգարետների ԳերապատվուԱ եզրին: վերացման արտադրությունը3.9 անգամ հայտնվեց աճեծ ավալները ներկրումների Ս իգարետների թյունը տրվեց ներկրումներին: 87մլն դոլա2008թ. կրճատվեց7,3 անգամ: Երկիրը ցին 16, արտահանությունը 1 ծխողի րու|ներմուծվել էր 2528 տ ծխախոտիհումք, 156մլն տուփ (70-90տուփ ՍՏՏ (1150 դրամով), 3,76 էր ներկրվել ծխախոտը հաշվով) սիգարետներ:1կգ հումքի ներկրվող տուփ սիգարետը` դրամով: Ընդ որում զավեշտականէ, որ է ՀՀ-ում գյուղացիական 4կգի գինը ոչ միայն կրկնակի գերազանցում թանկանումէ: տարեց-տարի այլն գներին, բերման տնտեսություններիցձեռք 3760 ԱՄՆ Այսպես 1տ հումքը 2003թ. 2234-ի դիմաց 2008թ. ձեռք էր բերվել են: մեկ տուփ 2008թ. շահեկան դոլարով,թեն, դրանով հանդերձ,ներկրումները նստում վրա ներկրողների պարագայում գնի ծխախոտի267դրամ մանրածախ 13մլրդ էր շուրջ էր ընդամենը 160դրամ. իսկ ներկրողների շահույթը հասել 1հա ծխախոտի 6596: Եթե նկատի առնենք, որ դրամի, շահութաբերությունը` է 1մլն դրամ, ապա (ներառյալ բերքի մշակության),համար պահանջվում շուրջ հա ծխախոտ:Դա կփոք20հազ. շուրջ մշակել կլինի հնարավոր գումարով այդ 2004րացներ նան գնաճի միջազգայինսպառնալիքներիցեկող վտանգը: 2475 ն 148) 21 դրամովկամ (169 մեկ տուփի 2008թթ. ներկրված ծխախոտի էժանացման պարագայում, մանրածախ գինը 183-ից հասավ 266դրամի. սպառողներինբերելով 10,7մլրդ դրամի վնաս: է 5000 հա-ի ն զարգացմանծրագրով նախատեսվում Գյուղատնտեսության պարագայում, համախառն բերքը հասցնել 18հազ. 36ց միջին բերքատվության տ: Մշակությանլավագույն փորձ կա 150 համայնքներում:Արտադրությունը Կոտայքի 6 կտեղաբաշխվիՏավուշի, Լոռու, Արագածոտնի,Գեղարքունիքի, կմնանլոկ ցանկուՎայոց Ձորի մարզերում: Սակայն, այս կանխատեսումները Այսօր այն թյուն, եթե օրենսդրորենչկարգավորվիծխախոտի ներկրումները: գոր՛ կազմակերպությունների ն Սիգարոն Տոբակո, է կախված Գրանտ Մասիս այլն պահանջները, իր է ՀՀ բավարարել ոչ միայն կարող ծունեությունից:

արտահանելբարձրորակսիգարետներ: Թեն ՀՅ-ում ընդունվել է ծխելու դեմ պայքարի օրենքը (2005թ.), սակայն շուրջ խիստ անբավարար են դրա կենսագործմանմեխանիզմները:Երկրից էապե'' են որը մարդ, 0,5մլն 1մլն մեկնածներիցակտիվ ծխողները կազմել փոքրացրել է ծխախոտիշուկան:

Խոշոր ապրանքարտադրող(ՕՐոժ 1օԵՅՇՇօ, Խտտ ԼՅԵՁՇօՕ, Տ/ց8ոօո) ընկերություններըանցած 4-5 տարիներին աննախադեպ հաջողությունների են նախկին «Հայծխախոտարտադրական միավորում» ձեռնարկությունների նկատմամբ, մասնավորապես` տեխնոլոգիայիարդիականացման,ապրանքատեսականու խիստ ընդլայնման, ծխախոտի որակի ն անվտանգության, տեղեկատվությանհուսալիության, հասանելիության,որակի բարձրացման, միջազգային շուկայի մարքեթինգի մանրազննինուսումնասիրման, հուսալի գործընկերության, փաթեթավորման, ստանդարտացմանմիջազգային նորմերի պահպանման,գնային ն ոչ գնային մրցակցության բոլոր տարրերի օգտագործման, շուկայի արդյունավետ հատվածավորման, հաղորդակցման ուղիների անվտանգության հարցերի ուսումնասիրման, ապրանքաշարժի արդյունավետ մեթոդների մշակման ասպարեզում ֆիրմաները հասել են լուրջ հաջողությունների: Գրանդ Քենդին թողարկում է բոլոր քսակների (Չիբուխից մինչն Սխմիջին ն թույլ թնդության), տարբեր գործաթամար), տարբեր ճաշակի (ուժեղ, եռանդուն (Քանադիան Միլդը` գործնական մարդկանց համար) րարության

հասել

շուրջ 4 տասնյակի հասնող էկոլոգիապեսմաքուր, բնական համով արոմատաց-

ված, նիկոտինազերծ, ֆիլտրվող

ն

բազմաթիվ այլ տեսակի Արմենիա,Կեսար,

Թ1 փափուկ, Քանադիան Միլդ, Դվին, Զորավար,Բոնիտա, Տիպ-Տոպ, էրեբունի,

Ախթամար,Գյումրի, Նաիրի, Գառնի ն այլ տեսակի ծխախոտներ: Սիգարոնը ծխախոտի միջազգային շուկա մտավ իր բարձր որակի ն օգտագործման հետաքրքիրլուծումների շնորհիվ նայլն: Սակայն, այս բնագավառումկան լուծում պահանջող բազմապիսի խնդիրներ, որոնցից առաջինը մնում է հայրենական ապրանքարտադրողներիշահերի պաշտպանություննու խթանումը: Այստեղ պետք է գործի ոչ միայն շուկայի մենատերերի իմաստությունը, այլե ազգային շահերը: Ֆինանսական լծակներով (հարկեր, տուրքեր) դրա լուծումը խնդիրչի հարուցում: `

4.3.7.

Շաքարի ն հրուշակեղենիպաշարներիհամալրման ուղիները

ՀՀ-ում մեկ շնչի տարեկան սպառման նորման 18,2կգ է: Հետնապես պահանջարկըկազմում է շուրջ 60հազ. տ, ներառյալ վերամշակող արդյունաբերության, առանձին անբարենպաստտարիներին մեղվաբուծության ն այլ բավարարումը, ամբողջական պահանջարկը կազմում է 11020հազ տ 1990-ական թվականների150հազ. տ փաստացի սպառածի դիմաց, րրից հայրենականհումքի հաշվին ապահովվում էր միայն 1006-ը: Ներկայումս, բավարարվում է ներմուծումների հաշվին: Շաքարի ներմուծման վերաբերյալբերված հաշվարկները փասյավալների ն արդյունավետության են այն դառը իրողությունը, թե ինչու, օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառերկարժամանակ ձգձգվեց տեղականարտադրության զարգացումը: Դա է ներկրումների անհամեմատ բարձր շահավետությամբ, շուկայի ատերերի շահերով ե նրանց պաշտպանվածությամբ(Աղյուսակ 4.3.15.): Ի ր հաշվարկներով հանրապետությունում 400ց բերքատվության պարա4 ելքի պարագայում) շուրջ 509. մեկ ց որից շաքարի ելքը կկազմի (1226 ճակնդեղը կարտադրվի 1500 դրամով կամ 1 կգ շաքարը` 120 դրամով: 'աքարի չթե նկատի առնենք, որ շաքարի ճակնդեղիարդյունաբերականվերամշակման

վարիքների կպառումը պում

արու, Ալադրված

պայում,

|53

ծախսերի մեջ հումքի ն օժանդակ նյութերի ծախսը կազմում է շուրջ 7096, ապա կստացվի, որ ՀՀ-ում շաքարի 1 կգ-ի արտադրական ինքանարժեքը կնստի 170, լրիվ ինքնարժեքը` 190դրամ, որը կապահովի 2596 շահուշուրջ թաբերություն, չհաշված երկրորդային ելունքները (ժոմ, կերամաթ, կիտրոնա-

թթու,փրեր):

Շաքարի ներմուծման դինամիկանՀՀ-ում Չափի

Ցուցանիշները

ի'

Քանակը |Գումարը 1 կգ-ի ներմուծման

Դ

գինը

ԳԵ

կգ-ի

ճանոածա րացախ

միավորը|

|

Աղյուսակ4.3.15

|

|

-

| |

հազար տ | 64,1 | 69,4 | 103.3 ||878 | 102.2 | 18,6 | 174 | 268 | 252 | 312 մլն դոլար| ԱՄՆ Ֆ

0.29

դրամ

ՀԻ

|

Շահույթը մեկ |կիլոգրամիհաշվով

մլն դրամ| 87 Ընդամենըշահույթ |Շահութաբերությունը:

ՀԷ

| |

0.25

|

|

|

|

|

|

|

| |

| |

| 250 |

0.26

|

0.30

|

|

146 |

|

15.1

վիճակագրական տարեգրքերիհամապատասխան տարիների նյութեր, արտաքինառնտրի նախարարությաննգյուղ. նախարարությանօպերատիվ հաշվառման նյութեր,39 "

Բացի այդ «արւոադրություն ներկրում» այլընտրանքի գերակայության գնահատման ժամանակպետք է նկատի ունենալ, որ ա) Շաքարը ռազմավարականմթերք է ն չի կարելի աշխարհաքաղաքականայս իրավիճակներում երկիրը մատնել լուրջ վտանգների, մեծացնել ապահովվածությանռիսկը բ) Շաքարի արտադրությունը զգալիորեն կմեղմացնի գյուղական թաքնված գործազրկությունը, արտահոսքը գ) էապես կբարձրացնիհողօգտագործմանարդյունավետությունը,երկրագործության վարման կուլտուրան, գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվության մակարդակը,քանի որ ինտենսիվ մշակաբույս ն առաջադիմականօղակ է ցանքաշրջանառությանմեջ դ) Կմեծանան բյուջեի մուտքերը, կընդլայնվի ներքին շուկան ե) Շաքարի արտադրության գործընթացից ստացված մզուկը (ժոմը) ն կերամաթը (Խճոճօօո) մեծ նշանակություն ունեն անասնաբուծության կերի ն բազայի ամրապնդմանգործում: Մեկ հեկտարից ժոմի (01 կերամիավոր) է փրերի ձնով կարելի ստանալ 50-60ց կերամիավոր, որը կրկնակինէ լեռնային շրջանների 1հա խոտացանության արդյունքներից: Կարնորվում է նան շաքարի մելասը (ոճւօեՅ), որից սնկերով խմորման եղանակով արտադրվումէ կիտրոնաթթու: Այն օգտագործվում է սննդարդյունաբերության, բժշկության (արյան պահածոյացման համար) լուսանկարչության. ներկարարությանմեջն այլն: -

»

ի: ական ականներին -ական

-

Վերոհիշյալ ն բազմաթիվ այլ հանգամանքներխոսում են շաքարի տեղական արտադրության բարձր արդյունավեության, գոյատնման ազգային ռազմավարության շահերի գերակայությանն արդարացվածությանվերաբերյալ: 2008թ. շաքարի ներկրման համար ծախսված 10մլրդ դրամով հանրապետությունում հնարավոր կլիներ արտադրել 500հազ. տ ճակնդեղ կամ 505ջհազ. տ շաքար` չհաշված կողմնակի արտադրանքները: 400ց բերքատվության պարագայում կպահանջվեր շուրջ 15հազ. հա տարածություն, որը կապահովվի Շիրակի ն Լոռու մարզերի շրջանառությունից դուրս մնացած շուրջ 60հազ. հա վարելահողի հաշվին: է Հրուշակեղենի արտադրությունը նույնպես կարնոր բաղադրատարրը պարենային ապահովման ենթահամալիրում: ՀՀ-ում ստեղծվել էր արտադրության հզոր բազա, արտադրանքի տեսականի, կադրեր, ան ԱԱ թվականներ

ասավ

շուրջ

ազ.

տ-ի,

լ-ից Բջմոճիազ,

իս

թ.

9,5հազ.

տ-ի, կամ մեկ շնչի հաշվով 13,7, ն 2,9կգ՝ նորմատիվային6-ի դիմաց: Շուկայի վերլուծությունից հետնում է. Մինչ 2000-ական թվականների նահանջին հաջորդում է դանդաղ կայունացում Ա զարգացում. 2000-2008թթ. արտադրությունն աճել է 2,6, արտահանումը` 4025-ով շուկայի տարողությունը` 2,6 անգամ: Արտադրանքն արտահանվում է ԱՄՆ, Կանադա, Բելգիա, Հունաստան, Հունգարիա ն այլն: Արտահանվումէ արտադրանքների6-746-ը: Բնակչության կենսամակարդակիբարելավումը հնարավորություն է տալիս ավելացնելու ներկրումների ծավալները, բարելավելու որակն ու կառուցվածքը: Եթե 2002թ. 1կգ-ը 869 դրամով ներմուծվել էր 5,4հազ. տ, ապա 2008քին` 1200դրամով` 13,4հազ. տ քաղցրավենիք ն շոկոլադ: Մեծ է ներկրումների արեալը` Ասիայի, Եվրոպայի, Ամերիկայի թվով 35 երկրներ: Ներկրումների գումարը 2007-2008թթ. 33,8-ից հասավ 52,6մլն ՍՏֆ-ի: Հայկական արտադրանքի 9226 իրացվում է ներքին շուկայում, որը կազմում է շուկայի տարողության 4096: Թեն ներկրման ծավալներն աճում են, 2003-2008թթ. շուկայի ընդհանուր տարողության մեջ նրա տեսակարարկշիռը 69,7-իցիջել է 59,596: Այս մրցակցությունը հայկական արտադրանքիօգտին է: Հրուշակեղենի արտադրությունը կամաց-կամացնոր որւսկ է ձեռք բերում: Բարելավվում է որակը, փաթեթավորումը մոտենում է միջազգային |ՏՕ-22000 ստանդարտներին:Նախկին արտադրանքի շուկաների մեծ մասը (Վրաստան, Ադրբեջան, Միջին Ասիա, Ռուսաստան) այսօր քիչ մատչելի, իսկ ծավալները` խիստ սահմանափակ են: Շուկայի նորմատիվային պահանջարկը կազմում է շուրջ 19հազ. տ, փաստացի 9,2հազ. տ արտադրության ն 41:46 ապահովվածության դիմաց: Պատահական չէ, որ պահանջարկի անբավարարությունը լրացվում է ներկրումների հաշվին: 2008թ. ներկրվել էր 13,4հազ. տ հրուշակեղեն, որը բավարարում է ներքին ապրանքաշրջանառության6046: »

4.4. 9օ 'մրորտողկց ցո181սնսմոտ վ/ողսՀ մժցոմնոտտմոտ օտիծոմվ ոյս(ոկյսՀ դվժմզՂ

Կենդանական ծագմանպարենամթերքների ազգային պաշարների հաշվեկշիռըն դրանց համալրմանհիմնահարցերի լուծման ուղիները ՀՀ-ում

-

Ինչպես արդեն նշվել է սննդի օրաբաժնի էներգետիկնորմայի նվազման միասին (2812, 2412, 2100) կենդանականծագման սննդամթերքնե էներգետիկայիմասնաբաժինը համապատասխանաբար 42,4-ից իջել է 26,1 ն 16,1465-ի:Ուստի, չխոսելով 2100կկալ մակարդակիմասին, նշենք որ 2412կկալ մակարդակը նույնպես անցողիկ է Ն, պետք է ապավինել կենսաբանական նորմալ պահանջմունքների բավարարմանը: Հետնապես 3,3մլն (2015թ. մակարդակը`հաշվի առնելու ներգաղթը) բնակչությանպարենամթերքիէներգետիկանտարեկան կհասնի` 3416 Լ. 2900 միլիարդ կկալ-ի: 2812կկալ ընդունելու, ապագայի ռազմավարական ծրագիր, ազգային ուժերն ու ռեսուրսներնայսօր պետք Է կենտրոնացվի2412կկալ անցման շրջանի մակարդակին կարճ ժամկետում հասնելուհամար: 2008թ. կաթի համախառնարտադրանքիարժեքը հասնում էր 76մլրդ կամ գյուղատնտեսությանՀԱ-ի 12, անասնաբուծականի 33,692-ը: հետ

օ9ջ'ԱՂսրողյսՀցվժմզդ մոյւսծոմվվմդոմոտ ցոկողզմ/ու

մրորտոհդ մդՀս(81սցովստտմը

ցո(ժսմնոտմո Շ

|

Ջ ծ

Վ Յ

մրոտրտողցը վրոհսՀ դվժմզց մսվշղ մտմտղտոզտ վմժռոմնոտմո դողոցզմրու

դոք81սնսմոտ վ/րողյսշ մոոո'տտդհդ մսվչղ մոմոհտոզտ դոնցանմղՂ

Տ

մռւալՅյսնսմտտ վՈողսԶ

Յ

տ

տ

'Ա1սՕՀԱրԱՂՂ

'ուսրողսՀ դվմմզդ ուսծոմվ

տ

տ

'ուսգտպտտմր

'մղ1ս/8յսմնոտմը

|»

ՀՀ-ում անասնապահության բնագավառումիրականացվող քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի դրա ապահովման մեխանիզմների ստեղծմանը, որի դեպքում պարենային ապրանք արտադրողներնու սպառողները կկարողանանիրենց բարեկեցությունն ապահովող լավագույն որոշումներ կայացնել,նպաստելովնան մյուսներիբարեկեցությանը:Համակարգային ագրարային քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի արտադրանքներիարտադրության ավելացմանն ու ռեսուրսատարության իջեցմանը,նոր պայմաններում արդյունավետգործելու ենթակառուցվածքների ստեղծմանը, ապրանքային տնտեսությունների ընդլայնմանն ու արտադրության մեջ գիտական ներդրմաննորույթիմեխանիզմների ստեղծմանը: Այս մասին հստակ նշված են ՀՀ կառավարության մինչն 2020թ. ծրագրային բոլոր փաստաթղթերում, ինչպես ն հիմնախնդիրներին քաջատեղյակ հետազոտողներ Ս. Ավետիսյանի(հողի շուկա, մասնագիտացում ն տնտեսությունների չափերի սահմանում` 29-30), Մ. Գնորգյանի ն Հ. Մանասյանի (փլուզվող տնտեսության «հիվանդություններից» խուսափելուբաղադրիչները` 74, 87) Հ. Հ . Ծպնեցյանի, Ջավադյանի,Ռ. Թումանյանի,Կ. Գրիգորյանի(կերարտադրության, բնական կերահանդակների օգտագործման արդյունավլետության` (9, 65, 66, 68), Յու. Մարմարյանի(Սելեկցիա,գենետիկա, անասնաբուծական մթերքներին հումքերի ապրանքագիտության` 164), Վ. Աբրահամյանի,Ա. Ոսկանյանի, Ս. Ղազարյանի,է. Ղազարյանի,Գ. Դավթյանի (ճյուղի զարգացման բնութագրեր, կերակրում, վարման համակարգեր, ենթակառուցվածքներ, ագրարային քաղաքականություն (60, 71, 82) հայ ն օտարազգի այլ հետազոտողների գիտականվարմանհամակարգեր,ագրարային քաղաքա(անասնաբուծության

79, կանություն՝

80, 81, 88, 97, 98) ուսումնասիրություններում:

ԱզդվմոՏ

4.4.1.Կաթնամթերքնե աշարների թ թերքների պաշարների

համալրմանուղիները

մեջ կաթնամթերքներիօգտաԿենդանականծագման պարենամթերքների ավում է կենտրոնականտեղ: Նվազագույն պարենայինզամբյուղի նրան բաժին է ընկնում էներգածախսի 14 ն կենդանական ծագման էներգառեսուրսների5496-ը: Սպառման էներգետիկականապահովության տարբեր ժամանակահատվածներումընդունվել են կաթնամթերքիսպառման տարբեր նորմաներ: 1990-ական թվականներին 2812կկալ սպառման պարագայում այն ընդունվեց 395կգ ե սպառման փաստացի մակարդակն էլ 1980-1990-ական թվականներին հասավ 432-457կգ-ի:Դրանից ազգային ռեսուրսներով ապահովվում էր միայն 1/3-ը, ներառյալ 0,8մլն տ համակցված կերերի արտադրությանհամար կերի հացահատիկիներկրումները,այդ ցուցանիշը կազմում էր 1/5: Բնական է, որ այս ցուցանիշը որպես լիարժեք սնվելու մակարդակ, մնալու է իբրն ապագայի ուրվագիծ, իսկ այսօրվա ռեսուրսներով՝ անհասանելի: Դրա համար անբավարար են ոչ միայն արտադրությանն ներկրման միջոցները, այլն, բնակչության ցածր կենսամակարդակովպայմանավորված, շուկայի տարողությունըու սպառմանմատչելիությունը: համար Նվազագույն պարենային զամբյուղի ներկա ժամանակաշրջանի 2003թ. ընդունված 2412կկալ օրական սպառման նորման ոչ այնքան կենսաէ: Տարեկան ապահովման, որքան գոյատնման իրատեսական մակարդակ ն ն է ստարոշուկայի ռեսուրսներով, 207կգ նորման այսօր ապահովվում է առումով: սերնդի վերարտադրության առողջ սակայնանբավարար ղությամբ, Այն ներկայացվում է 7Յկգ անքաշ կաթի, 7,3կգ կենդանականյուղի, 3.6կգ աթնաշոռի ն 9,1կգ պանրիկազմով: կաթ ոչ սպառման փաստացի մակարդակներըպայմանավորված այնքան սպառման խորհրդանշականնորմերով, որքան սպառողների փաստացի ռեսուրսների առկայությամբն պարենիմատչելիությամբ: Կատարվածհաշվարկներից երնում է (Աղյուսակ4.4.1.), որ Բնակչությանգնողունակ հնարավորություններովԱԱ նամթերքնե 670հազ. տ պահանջարկը սեփական ռեսուրսներո է շուրջ 9796-ով: Սակայն դրանից դեռ պետք է առանձնացվի 60-65հազ. տ անասնակերը,25-30հազ. կորուստները, 15-20հազ. տ. արտահանումները: Վետնապես զուտ սպառման համար շուրջ 550հազ. տ հաշվարկված կաթնամթերքը 2812 ն 2412կկալ-ի մակարդակներով պահանջմունքըկբավարարի43 ն 82:56-ով,հեռանկարում՝67 ն 12646-ով: Դեռ իշխում է ցածր մթերատվությամբ տավարաբուծություն վարելու անցյալի մտածելակերպնու գործելակերպը: Կաքնամթերքներիներկրումներըկայունացել են 140-150հազ. տ-ի (կարագը, պանիրը վերահաշվարկվածկաթի) ն 25-26մլն դոլարի շրջանակներում, որոնց մեջ գլխավորը 4-4,5հազ. տ կարագի, 3-3,5հազ. տ խտացվածկաթի, կաթի փոշու ներկրումներնեն: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ սպառված կաթնամթերքըհամարժեք են 22,5մլրդ դրամի, որը 2008թ. կազմում էր բնակչությանդրամականծախսերի 10,196-ը:

Աղյուսակ 4.4.1. Կաթնամթերքիշուկայի պարամետրերիմի քանի ցուցանիշների դինմիկանՀՀ-ում

կառուցվածքում ործում

Սակայն,

է

արա պառման որմ որը այի Ը կգ) որ

՛

որմայի (451: գ

Ւր

ն լխաքանակը

ա որ

հազտ

|

,գտշ

ԿԻ

|

Կովերիհազ գլուխք

այցերի Ա: ոն ածերի րությունը

Կաթի արտադ:Դ

ր

Մեկ

ր

'

ւ,

նկատմամբ

|Արտադրությունը 10Օհա գ/պ հողերի հաշվով Փաստացի սպառումը Ն հաշվով,

տարեկան

տ - ազ

Կգ

ի

Պանիր ԱՄՆ

Գումարը, դոլար (կգ կաթնամթերքիներկրման

ինը կուրսով Նույնըդրամի

ւ. (կգ կաթիմանրածախգինը

|

| |

|

|

|

|

10.

|

|

58,1

|

|

կգ

80,7

|

|

|

|

|

|

|

լ-Էջը-

|

|

|

|

|

|

|

|

զշ

205|

|

99,0

|

|

|

|

| 846

|

|

| 6072-3778

ՀԷ

37916

յ-

22000|

մել

|

'

| Ւ |

|0:5

|

|

,

|

-

|

դրամ

|

դրամ

|

|

|

|

Տ

(57

|

|

Ւ 152 Ւ 595 |

Մ

հազտ

ր

|

| 475 |

|

ՆԵՌԱՐՈւ

Կարագ, կաթնային յուղեր

|

6-9»

տ

տ

|

|

|

դամախառն սպառումը| ռեսուրների հաշվին ՄՆԵ տամբ կարր փոշի Սերուցք. մածուն, թթվասեր

ԻՑ

կգ

Ընդամենը ռեսուրսներ շնչի հաշվուլ Սպառման նորմայի վ

|

Կովերի

ն

շ, 2

Ոչխարների վությունը

|

|

| 1287 | 1274 | 1720 | 1275 |

|

(ոչխարներին այծերի

Միջին կաթնատ-

1988.

Ընդամենըոը

»

|Կաթնամթերքի պահանջն ոստ 2812կկալ սպառման նորմայի (395կգ)

ըվարանվու

»

Չափի

Ցուցանիշները միավորը |

Ի

| |

14035

| |

,

| |

| 4581

10081019

։

| |

'

Այսպիսով, ընդհանրացնելովնշենք, որ կաթնամթերքներիշուկայում չկա ռեսուրսների պակաս, սակայն առկա է մատչելիության անբավարարություն: 670հազար տ պահանջարկի պարագայումփաստացի սպառումը հասնում է 84,696, որը հիմնականում բավարարվում է սեփական ռեսուրսների հաշվին: Տերց-տարի ավելանում է ապրանքաշրջանառությունը:

Չ

-

-

-

Կաթնամթերքներիմանրածախ ապրանքաշրջանառության 18,6 21.6 11,7 9,7 ծավալները, մլրդ դրամ 2,1 2,3 5,3 2,3 Տեսակարար կշիռը ընդհանուրիմեջ, Չ6 Տեսակարարկշիռը պարենային 3.8 3,5 5,9 3,7 ապրանքներիմեջ,92 Կաթնամթերքիշուկայում թույլ կողմերը մնում են՝ փոխշահավետ ինտեգրացիայի թույլ զարգաագրոարդյունաբերական մակարդակը, անբավարար ցումը, կոոպերացիայի կաթ վերամշակողներիկողմից առաջարկվողտարածքային ցածր գները, օտարերկրյա առաջադիմական տեխնոլոգիականներդրման ծրագրերի

անբավարարությունը,

-

-

-

գյուղացիական տնտեսություններում պատրաստվող արտադրանքների անբավարար մակարդակը, ցածր որակը, փաթեթավորման ցածրորակ կաթնամթերքներիկամ դրանց պատրաստմանհումքի ներկրումների վերաբերյալ սպառողներիսակավատեղյակությունը, սոցիալական անապահով խմբերի հակվածությունը դեպի ցածր գներով ցածրորակարտադրանքը, արտահանմանշուկայի անբավարար մարքեթինգայինհետազոտությունը: Մինչե սեփականաշնորհումըկաթնամթերքներիարտադրության 253 պետական տնտեսություններնունին 320հազ. տ կաթնամթերքի,27հազ. տ պանրի ն 13հազ. տ պաղպաղակիարտադրական հզորություններ: 2008թ. գյուղացիականտնտեսություններիհետ վերամշակող կազմակերպությունները, միասին, վերամշակել էին 365հազար տ կաթնամթերք |, էջ 254): Սեփակա1/5 նաշնորհվածգործարաններըաշխատում են իրենց հզորությունների միայն են կանգնած մյուսները լուծարվել, չափով: Ձեռնարկությունների զգալի մասը «Արարատ կաթ», «Աշտարակ առջն: խնդիր լուրջ վերազինման տեխնիկական կաթ», «Արմավիր կաթ», «Մուլտի Ագրո», Արզնի ՏԽԹ, Չանախ, Տավուշի են «էլիտա» ն այլ խոշոր տնտեսություններն աստիճանաբար ընդլայնում է: Սկսվել առնտրային կապը զուտ այդ սակայն բերման արեալը, ձեռք հումքի է շուկային տիրանալու մրցավազք: Կաթ վերամշակողներիհետ փոխշահավետտնտեսականկապերի անբավարարությունը, կաթի մթերման ծախսատարությունըհասցրին անարդյունավետ ինվեստիցիոն գործելակերպին:Եղած խոշոր կառույցների գրեթե պարա709 մանր վերամշակման պուրդի պայմաններում ձնավորվեցին շուրջ կարողություններ,որոնք հիմնականում արտադրումեն ոչ բարձրարժեք աղի պանիր, թեն տեսականին արագորեն ընդլայնվում, որակը` բարձրանում. է: փաթեթավորումըա̀րդիականացվում Կաթնամթերքների արտադրության արտադրանքի հիմնական մասը ուղղվում է ներքին շուկայի սպառման պանահջմունքներիբավարարմանը.

-

`

,

սակայն ներկայումս ԱՄՆ ԳԴ ծրագրերի շրջանակներում իրականացվում են հայկական էկոլոգիապես մաքուր ն բարձրորակ պանիրների արտահանման ընդլայնման ծրագրեր: Նախկինում ՀՀ-ում արտադրվող 25-27հազ. տ-ից 9001000տ եղել են շվեյցարական ն 750-780տ ռոկֆոր պանիր: Կաթի զգալի մասը շրջիկ վաճառողներիմիջոցով սպառողին է հասցվում առանց պաստերիզացիայի, հիգիենայի ն առողջության վերաբերյալ որնէ փաստաթղթի, որը հղի է լուրջ վտանգով: Բարձրորակպանիրների ստացման համար օգտագործվողկաթը հիմնականում արտադրվում է Լոռու մարզի սահմանափակ տնտեսություններում: Դարյուր տարուց ավելի է, որ այստեղ արտադրվում է միջազգային բարձր պահանջարկ ունեցող հայկական պանիր, սակայն արտադրվում է կաթի ընդհանուր ծավալի 11-1396-ը (85-86հազ. տ): Վաշվարկներովհիմնավորվածէ, նրա արտադրությունը2020թ. 190հազ. տ-ի հասցնելը: Կաթի արտադրության համար ներկայումս շուկայական պայմանները նպաստավոր չեն: Թեն կաթի մեկ լիտրի մանրածախ գինը 2000թ. 221-ից 2009թ. հասել էր 326դրամի` ապահովելով օպտիմալ շահութաբերություն, սակայն դրանց մեջ գյուղացիական տնտեսությունների արտադրանքի գները 2003-2009թթ. 37-ից իջել էր 3296-ի հասնելով ընդամենը 105 դրամի |4, էջ 65, 71, 7 էջ 27, ՅՏ|:Ցածր է արտադրության ն իրացման կուլտուրան, կաթի որակը, համասեռ չէ արտադրվող կաթը, փոքրաթիվ են կաթնային կոոպերատիվներըն խիստ դանդաղ կոոպերացմանգործընթացը: Կաթ մթերողները ստիպված են առնչվել բազմաթիվ ապրանքարտադրողներիհետ, որոնք արտադրում են տարբեր որակի ու քանակի կաթ, մինչդեռ մթերման պահին դրա որակը ստուգել հնարավոր չէ: Նշված իրավիճակը մեղմելու համար կարնորվում է կաթի սառը պահպանման տարողություններով սարքավորված կարողությունների ընդլայնման կամ կաթի իրացման մասնագիտացված խմբերի ձնավորման խրախուսումը:Այս ոլորտում կան առաջինձեռքբերումներ |18, 46, 84, 90, 96): ԱՄՆ ԳԴ ծրագրերով արդեն աջակցում է կաթի իրացման ոլորտում ներգրավված մի շարք կոռպերատիվներիձնավորմանը` «Ագրոլիզինգ» ընկերության կողմից ձեռնարկություններին տրամադրելով սառեցնող ցիստեռներ: Կաթի արտադրության կարնոր ռեզերվ է մնում այծաբուծությունը:Սակայն խիստ ցածր է այծերի ն ոչխարների կաթնատվությունը: Նախատեսվում է 2020թ. հասցնել ընդամենը 106կգ-ի 2009թ.` 93-ի դիմաց: Ուսումնասիրվող 20 տարվա ընթացքում ոչխարի կաթի տարեկան կորուստը կազմել է 80հազ. տ կամ կովի կաթի վերահաշվարկված ավելի քան 100-120հազ. տ: Մինչդեռ 100հա արոտների հաշվով ոչխարների գլխաքանակը 2020թ. կհասնի ընդամենը 95գլխի, 2009թ. 35-ի ն հնարավոր` 400-ի դիմաց: Արիդ այծաբուծական կենտրոնըայսօր հեռանկարային աշխատանքներ է տանում տեղական ցածր մթերատու(մինչն 150կգ) այծերը ներկրված զանենյան, ալպյան, տոկենբուրգյան ն նուբիական այծերի հետ տրամախաչելու ն կաթնատվությունը 500600կգ-ի հասցնելու ուղղությամբ: Կան առաջին արդյունքները Կերահատուցումը 25-3095-ով գերազանցում է կովի կաթին: Դա հեռանկարային է կերի պակասունեցող տնտեսություններում: հատկապես Կաթիարտադրությանավելացման հնարավորություններըպայմանավորված են ոչ միայն կերի պաշարների առկայությամբ, այլն դրանց մատչելիությամբ ն օգտագործման հնարավորություններով:

։

,

"

'

Կերաբազայիտվյալների ամբողջական ներկայացումը նոր լույս է սփռում ռեսուրսների առկայության, դրանց օգտագործման ներկա վիճակի ն արտադրանքների հետագա ավելացման տարածքային հնարավորությունների վերաբերյալ (կղյուսակ 4.4.2.): 2009թ. 33 գյուղատնտեսական 2,1մլն հա հողերից խոտհարքներն ու արոտները կազմում էին 1,2մլն հա:Արոտներիբերքատվություններըառանձին մարզերում տատանվում են 2,7, բնական խոտհարքներինը` 3,4, չօգտագործված վարելահողերինը` խոտերինը` 2,6, միջինը՝ 2,4 անգամ: Հետնապես, կերահանդակներիֆիզիկական տարածքների համեմատումը մեթոդապես թերի է: Ուստի առաջարկվում է նան համահարթել հողատեսքերի կառուցվածքայինտարբերությունները,այս նպատակի համար օգտագործելով

Սցղոտնդմ

դվլոտՀուվ ՀԱՒ

ՀՑ ՀՀՎԷՀԹԱԱՏ

ՀՖվդոս(տամնոտմոմզհ ՅԵՏ ՑԵԷ

արագ աճնէ:

ԼՋ|Թ|ՀԼ

ՀԱՋՇ|Ջ|ԵՏՏ

ԱԽ

||

Եվժմովտսո) ցզողռտոըմ

Յ

-

Ի»)

Օ

ցվրոտսմո

մռա ՅՅ

Տ »

5|

դվծձվը ժսիտոճԱղժ վմզմզդ վիսդոճ

Հվտլա/Ց|Հ|

-|ՃԱԾԹ)Ի

տյօ|ՀԹԳ|ԾՋ|Փ|ԷԼՔԻՀ

|

Տտ

|Ց|-| ՀԱՑԻ |տ|2 ՑՓյՋ|Ծ

Փ|5

ՇՉԻՀՀՏԱՑԱՀՀՑԹԵՀԹՑԹՈՀԻՀՑա

ՀԱՎԱ

ԱՇ

Հ|ԶՀԱՋ|ՀԱԹՀԱԹԹԹա

Հ|Կպ/ԶՍՀ|Փ|Հ|Թ|-|Փ|Հ|Թ|տ|65

Հ|Հ|Շ|Հ|Չ|Շ|տ|ՀԹՓա

Հ|Հ|Թ|Հ|Հ|ԿԻ-|ՇվԹ՞|Հ|՞

ՋԱ վնսպողզմոի օտիցմսետտեօ3 էո ԹՓլՀ|Ժ|Թ|տ/|թ|ՄԱԺ|Հ|Թ)|Փ ՎԻ

Յ

բ

Վ

Ց| :

Ջ|Գ|Ծ|ԹՑ|ա|«|Տ|ՋՑ|Ց|Ց|Ց

Ջ|Հ|ալՑ|Թ|աԹ ՇԼՑ|Տ|Չ

վտսմո

«ԹՓԻ ՏԻ ատյ-|-|Փ Փ|տ|տ|թ|Ց|ա|Ց|թ|Փ|Թթ|»

ցտկողմ

Ած6վկոօմսԵօտիկմոիշչովոմզի վմզնսվուղմտոիփզեկոփոծՇ Եով

ով

'Ադզրոնցմ Յ

-

Շի-Ի-Ի-

վճմովտսո| ցտկոըմ

ով ծով 'մզռդւսք4 ՅՀսօտմոտոմզհ փզեկոփոծՇ

շ

ՀԱՀ|ՀԱ-Գ

մզմզհ

վիսդոծ

-Շվ-:-

թ

Փլտ .Զ

|

Օօ |Լ

ՒԱԻՀԷՅՒՅԻՅ

-

ՒԷՎՓ/Ծ

Ք

Շ|Փ|Փ|ԿԼԿ|Ց|Կ|-|Ծ|Փ|Հ

ՋԱՏ

ՓՋ|ա|2|տ

ՏՅ `|-

Տ

Ջ|ԿԹ ՈՏ/Թ|Ջ Փ|այայՀ

Զ|Թ|Թ|Հ|Թ|տ|2|Ջ ՕՕ

ՑԸ ԱՑԱՑՈ

եխա

ն խիա

ՓլալՓ| ՀԱՇՀԱԹՀԱԹԵԼ-Փ

աա

ՇՎ

Կաթի արտադրությունըկաճի 197հազ տ-ով կամ 8,7 16896-ով, այդ թվում ոչխարի ն այծի կաթինը` 42-ից կհասնի 78 ն 124հազ տ (աճը` 85 ն 29546): Արտադրության աճը ձեռք կբերվի արտադրության ինտենսիվացման հաշվին: Կովի կաթնատվությունը 2009ք. 2190-ից կհասնի 2335 (աճը 6,606) ն 2590կգ-ի (18,246), ոչխարինը ն այծինը՝ 93-ից 103 ն 106կգ-ի: Յ.Ջ` Լուրջ» պաշար կմնա կերահանդակների ծանրաբեռնումն ու կերարտադրության ինտենսիվացումը: Արոտները կմնան թերծանրաբեռնված: 100հա չափակցելի կերատարածությունների հաշվով կովերի գլխաքանակը 20-ից կհասնի 23-ի, իսկ պայմանականը 44-ից 50գլխի` կրկնակի զիջելով հնարավորին:Ոչխարներիգլխաքանակը կարելի է եռապատկվել:

ՑՑ-յՏ

Քվնսվոյզմոի օտիօմսծԵտտեօքԱՏԱՅՏԻԹ

Ք)

»

2.

ՎԱԸՖ

Հա

հասկացողությունը: «պայմանական վարելահող» Դրահամար բնական կերա-

հանդակի 1հա-ից ստացված կերամիավորներըհարաբերում են նույն տարածքի ցանովի խոտերից ստացվող կերամիավորներին ն գործակիցը բազմապատկում բնական կերահանդակի տարածությամբ: Սակայն, 5-6 անգամ տարբերություն կան նան ցանովի կերերի տարածքային բերքատվությունների միջն: Ուստի հաշվարկվում է նան «չափակցելի կերատարածություններ»ցուցանիշ: Դրա համար կերահանդակներիմիջին բերքատվությանցուցանիշը հարաբերվում է միջին հանրապետականինն գործակիցը բազմապատկվում մարզային կերահանդակների տարածություններով: Արդյունքում փոքրանում են ցածր ն աճում բարձր բերքատվությամբ հանդակներիտարածությունները, որը հնարավորություն է տալիս համեմատելու նրանց ծանրաբեռնման ցուցանիշը. Կաթի արտադրության տարածքային ցուցանիշների ուսումնասիրությունը (Աղյուսակ 4.4.3.) վկայում է, որ չափակցելի կերահանդակների հաշվով միջին հանրապետականիցցածր ցուցանիշի արդյունքում Արարատի, Լոռու, Սյունիքի, Վայոց Ձորի մարզերում չստացված կաթիքանակը 2009թ. կազմել էր շուրջ 72հազ. տ: Բազմաթիվ այլ գործոններից զատ, դա բացատրվում է նան տւսրածքների թերբեռնմանցուցանիշով (Լոռի՝ 35, Սյունիք՝ 25, Վայոց Ձոր` 484»): Աղյուսակ 4.4.3.-ի տվյալներից հանգում ենք հետնյալին՝ 1. .. 2009թ. միջին հանրապետականմակարդակի նկատմամբ 2015թ. ն 2020թ.՝ Կովերի գլխաքանակը կավելանաընդամենը25 ն 49հազ. գլխով կամ 8,9 ն 17,846, իսկ ոչխարներինը` 0,3 ն 1մլն գլխով կամ 65 ն 28096օ-ով,այդ թվում կթվող գլխաքանակը 453հազ.-ից (8296) կհասնի 1162հազ.-ի (7546) կամ կաճի 2,5 անգամ: Դրա պատճառը շուկայի տարողության ն գների

ԱԹ աավա օ թ|Թթ|Թ Ջ Փ|Փթ|»՞ Փլտ|Ջ|Թ|Փ ՓԻ

ՁԱՈԹԱԹԱՑՈՀՎԵԻՀ|

57 ն

Ձ|.նսվոդզմոի օտիջմսետտեօ4 ՀԱՏԿԱ Զ|Թ/|ՀԱպ|ա|տի Հի

թի» |ՓԼՀ/ԹԱՀ

ցոոգմ ձմողվտսո)

տսմո

ցոկոցմ -

Ժ

Թ/Գ

ԵՎԵԽՏԿՈԵՏ|ՀՀՀՎՏ

Յ

Ծ

|Ծ|Փ|Փ

» ԹԹ

ԵՏՏ

Փ|Ծ|Ծ|Ա|Թ|Շ

ՓԳԱԾՈՀ|

ՑԵ |ՀԱԷԼՀ|ՋԼ

Յ

9/5 ԾԱՑ

ԱՀ|ՑԵլՇ

Ք «վ Ց

ՅՏՅա:ՅՀՅՔՏՑ| ՅՅ

Շ-

Յ

ՀՅ

եր ՎԵ ԱԷ)

Ց 5|5:թվ(լա

ՅՅՀՏՑՏՑՅՅՆՅ

Յ:ՏՏ15

Գոիիակոոոմգո

Տ5 5 Տ858 Հ Հի` 5Հ

-

|

«ԹՀ Տաթ ԹԹ |Տ Թ

ՏԱԹ

Ի

Է

ԹԹ|8 Հ|Տ

Գ

Յ

Հ

ՀՏ

Ա

Բ-Մ

Եա

ՎՀ

ՀՅՋՏ

ՏԵԱՆՆԾԱԾՀՀԵԿՑՃՈԱՅՑ

ՅԵՅՅՀ ՋԱՏ : յՏՏարր ՏԱ

ավ

ՅՅՅ58 :..չ 5: 3 Ք 8

Տ "ՍհոդոճտռրԵ ԱԷՆՈ-Ի Հոթ

ՀԹՅԽՏՏՑԹՑՏ 2555:

ռիս)Ե Եով

Թ Է|Հ Ց -

ՅՏՅ«5

Հ

իչ իոսցույոմզի վաքկուուժ

Պվ00լՏ ԾԱԹԹԱԹ

ո

օ|Փ|օ|տ

ԹԱԽԱԻԻՎԷ:

ՀԹԹՅ»

աա Փի Աանտսիտոցժով

վիս ողո

Տ ԹԸ Թ

խե

ՀՏՅՇ Է58

կակոորու

6վ իսհ Ծվմս

դոկոցոորոլ,

ծ-

Յ

Է Յ 3 Հ3 ՀՏՅՏՅ

շնչի -Վ

Աղբյուրը` ԲՃՕ,

ՊԽախտատՋա

ՏՅ59ՅՃ

թաթ

Յջ 8 :: ՅՅ385 ՀաՏաՀՅ8: ՏՅ-5` Բ ՀՏ :

ՏՅՑՅՑ

թ ՏՏ

աանաթ Ծվ-|-|տ|Թ|ա/Ի/Կ աալտատ ԶԷ

|

տի

ԱԱ

Ց

ՍԱԱՑԱԱՈՎԱՈ|Փ/-վտ

Ա ԵԵ

եք

ՅՅՅԱ

Վ

ՏԵ

'ԱՅ5Տ

ՀՅ:

ծ

ՀՅ: ի

ՏՋՂՀՅ

ԸԺԶԾՅ

23585

ա

տ

ՀԷ

Ընդամենը

կգ

Զարգացած

|

|

|

| Ձարգացող Հարաբերանցությունը,

ՏԹէՏեօք|

6:1

Է

(68/Եօօի,

ԷՃՕ

օէ հօ

Սոլթժ -

Խճեօոտ Ջօոո :

հով: ժանգամ

|

օծ,

|

2006, ք., 320

2.1 3,9

885|131311|

ՎԻ

րներու

ճն

|

Մսի համաշխարհային 1961-2007թթ. աճել է 39. մեկ շնչի թեն աշխարհի բնակչությունը ի: Զարգացածերկրների 1,8-ի դիմաց զարգաց ող երկրներու շսչը հաշ մսի արտադրությունն աճել է 3.6 անգամ, որի հետնանբով արտադրության տարբերությանը 5,9-ից անգամի, թ յդ նը 42-ից հասել 46կգ-ի |277, էջ ՀՀ-ում 1960-1988թթ. մսիմսի արտադոությունը՝ արտադրությ 42-ից հասավ 413հազ. տի: Սակայն, հայտնի իրադարձություննրի պատճառով, այն ն ' կրճատվեց1.6 անգամ` ավելի նվազեցնելով ւպահանջարկիինքնաբավո մակարդակը:Խնդրի լուծմանը չօգնեց անգամ սպառման նորման 75-ից իջեցումը: Այսօր Այ իրական կենսաբանական պահանջմունքի նկատ36,5կգ-իիջեցումը: իի ձի տ, կամ 3995: մամբ սեփական ռեսուրսների պակասորդըկազմում 144հազ. Ա Դետաքրքիր է «Ոտքը վերմակի չափ մեկնելու» մւտածողությանբա անակա:

-

|

27.4 12471529 110411 476613 6.1 | 76 | 128 68.3 135.4 266.4| Է2212961397| 50.6

Է

երկրներում

|

ՎԼ

Միջինը

Ւ

որ

արտադրությունը նը

ԲԻԹ ՅԱԱ ԹՀԹ Ց ՀՅՏՀՏ

25533

ԵՑԷՑԵՉԻԵՎԷՑԵՎԻԵՑԷՑԷՑՒՑԷՑ

տափը

|

Է 53

հաշվո որր

|

ՀԱԵԳՅՅՅ

ՀԵՑ

ՀՅ5 Յա

38 Տ5 Է

ԷՏԱԷՑ-ԱԷ

Արտադրու թյունը

ն

ողովրդագրակա

Արտադրու թյունը

աթվաաաաաաթՅ3585

ՑԵԱ

յ ղյուսակ 444

4.4.4.

միս Խոզի միս Տավարի միս Ոչխարի ձիս

ԷՒ աախախախեաաննլ1 Թ

մսամթերքի սպառումը պարե-

համաշխարհային արտադրության ճակարդակը, կառուցվա Չափի Աճը, Ցուցանիշները | | | Թռչնի մլն 8.9

Մսի

ՀՀԱՏՑԱՑԹԱԱՑՆՅ

:3 ԹԻ

Մսամթերքներիպաշարներիհամալրմանուղիները

Ինչպես աշխարհում, այնպես էլ ՀՅ-ում նապահովության ամենախոցելիտեղն է:

2ՑՏՑՅՏՑՏՀՅՑԾՏ.8

ԻԹ

ոլրսԵ "իսիժով վկոնդտվոմոի վզծկուփո ուլ00լ

4.4.2.

Յ

:

ՋՏՀ

մց:սԹսիտոցցոհ վիսհ հզր

Կենդանիների հաշվառումը պետք է տարվի ոչ միայն տարեվերջի (տեսանելի), այլե միջին տարեկան գլխաքա նակով, այլապես 1992թ. կաթնատվությամբ 283հազ. կովը 2008թ. չէին կարող ապահովել 618հազ. տ կաթ (563հազ. տ-ի դիմաց):

Չ

ՀԵ

եպ ԱՅդոմնոտմո ցսոոլոռոով վո

ա|Ավայա|Շ|աօ|Ց|Ց ՔԹԻ» թՏ

ոմհ/տ Եռով 'մձցովոլ, Քա ՀԹ տ

.

4.

է ուց1980:4988թթ.

հ

շնՖնրրի ոումեկ

իջել ա 56. 57):

շնչիհաշվո մեկ |

1988-200 րր

թ)

-ի

նությունը:

Արգո93

Էվ Ք|5յՅ

-տ

ՅՅՀՅՀՅՅՀՅ Հաա...

Յ

Մսամթերքներիարտադրությանն

Ցուցանիշները

ի»

Մսի համախառն արտադրանքը,

ԱԳՈ հազար

1.

Դ

|

գ.

հազար

|75կգնորմայով

Պակասորդը, --5 7. Ց

հազարտՆ

|Ներկրումները, Ընդամենը ռեսուրսներ (ներառյալ ճարպերը), հազար տ 75կգ նորմայով Պահանջմունքը, 36-Թկգ նորմայով Մ տ

սպառման

Արար ՆԱ

հաշվով, Լն կգ |Արտադրությունըսպառմաննկատմամբ, օ6

աստացի

սպառումը

շնչի

Աղյուսակ4.4.5. հաշվեկշիռըՀՀ-ում

|

| 1995 | 2000 | 2005 | 2008 | 48.4

|113:3 66.0

17931823

|1493

|

|

|

|

|

|

«162

|

|

|

ւյն ՅՐ 5. ՏՏ '

:

|

1.

:

չբ

|705 12711771

| 7135 1831 | | 241 | 241 |

ՅՏ

|

4.2008. էջ289: 46,

Աղբյուրը`

գյուղ.

| | 108 |

|

| |

29,7

|

| 38.9

|

| 38,3

|

9,1

|

|

էջ 51, Արտաքինառետրի,

|

|

|

37.1

30,9

10.7

| 429 | 344 | | |

10.6

|

3/7

| |

|

| |

|

|

|

նախարարությանտվյալներ

սպառման առաջարկվող նորմաները ոչնչով պարտադրված չեն. այնուհանդերձ մոտեցման իրատեսության խնդիր կա 38,5կգ մսի սպառման նորմա սահմանելու գործում: Եթե սպառողականզամբյուղի էներգետիկական արժեքը իջեցվում է (2812 ն 2412կկալ) 1596-ով, ապա մսի սպառման նորման` 5146-ով: Այդ այն դեպքում, երբ բնակչության 1 շնչի հաշվով սպառած Օրական մսամթերքներիէներգետիկայով(208կկալ) 2008թ. (208) 44-ը համաշխարհային (244)զիջումէր 1596-ով,Եվրոպական միջինին երկրներին, ԱՄՆ-ին (450-560)՝ Թեն

3-3.7

անգամ (2004թ. ցուցանիշին):

Փաստացի սպառման պահանջարկի բավարարման գործում մշտապես նշանակալից է եղել ներկրումների դերը: Սպառման ազգային ռեսուրսներում 2005-2008թթ. դրանք զբաղեցնում էին 40-5246:

մլն ԱՍՆՖ)

31.0

ՎԼ

13234

շի

ճարպ

Տ

Լ

|Մե կկգի

ՄԼ

ՀԻ

ր

Ո

-Ո-

ԱՍՆՖ Վ/-

|

Հ/-

խոզի միս թռչնի միս ոչխարինայլ մսամթերքներ, ճարպ |Ընդամենըներկրումների

գումարը

| 1710 | 844 | 2780 | 7542 | | | | 18880|13893 | 15407 | 38284

//

ՄԷ

Մեկ կիլոգրամի գինը` միջինը տավարի միս

|

377. 141.

ՀԷ

ընդամենը որից` -

548.

ՀԷ

խոզի միս թռչնի միս ոչխարի միս ն այլ մսամթերքներ, ճարպ |Ներկրումներիգումարը,

-

167.1

Մ

-

1997 | 2000 | 2005 | 2008 Ցուցանիշները տիար 20947 33240 60731 33500 |Ընդամենը,որից | | | 10116 15366 ՀԷ 10760 տավարի միս

տավարիմիս խոզի թռչնի միս իչխարի ն այլ մսամթերքներ,

45,6

62.2 | 59,4 | 68,0 | 644 479 | 63.2 |1479. |Ինքնաբավությունը, | Արտադրությանն սպառմանհաշվեկշիռը (նվազագույն զամբյուղի մակարդակով) |

60159 պահանջը, հազար տ 8.14| Տավարի մսի |սպառումը,հազար տ արտադրությունը, հազարտ| 45. 129 | պահանջը, հազար տ Խոգի մսի սպառումը, հազար տ 8.2 արտադրությունը, հազար տ| տ Թռչնի, ոչխարի |պահանջը. հազար | 8.3 ն այլ սպառումը, հազար տ տ| մսամթերքների արտադրությունը,հազար

Աղյուսակ 4.4.6. Սսամթերքների ներկրմանծավալները, ՀՀ-ում կառուցվածքը ն գները

Ներկրմանգինը Լանրածախգինը| |մանրածախ գների գերազանցումը ներկրման |գներինկատմամբ

մլրդ դրամ դրամ

|

|

|

|

|

| 10128 | 21595

|

0,925 1.23

| 1,031

ահեկան

են ներկրողների

|

1.15

|

0,880 1,00

|

1,350 1,40

|

0,777 | 0:54

|

|

0.61

|

0:57

|

|

'

'

|

՝

|

|

|

|

|

ՀՀ

|

1:30

|

|

|

Է1152-| 1025

աաա հորներկրման ներին

0.81

Աղբյուրը` 31 վիճակագրականտարեգրքի, պարենային ապահովություն արտաքին առետրի համապատասխանտարիների նյութերը

Ներկրումնե

|

:

աաՀՐ ՀԱ

Է

|

վիճակի սոցիալ-տնտեսական

ն

248, 20082 20001:

համար: Ներքին

շուկայի

մանր-

Ր" ածախ 36495-ով (Աղյուսակ 4.4.6.): Մեկ տ մսամթերքի մանրածախ ն ներկրմանգների տարբերությունն անցած տաս տարիներին աճեց 401հազար դրամով, իսկ սպառողներըկորցրին 47,9մլրդ դրամ: Սոցիալականանապահովհատվածի համար ցածր մատչելիությանպատճառով մսամթերքների շուկայի իրական տարողությունը թեն երեք անգամ զիջում է կենսաբանականպահանջմունքներին, սակայն 36,5կգ-ի նորմայի ն

բարձր գների պարագայում շուկայում մսի ապահովվածության պատրանք է

ստեղծվում:

Վանրապետությունում առկա են որոշակի ռեսուրսներ կաթի ն մի արտադրության ավելացման համար, որոնցից հատկանշականեն` 100հա կերահանդակների հաշվով մսամթերքներիարտադրությունը 19882008թ. 86-ից իջավ 53 ցենտների, իսկ կենդանիներիգլխաքանակը` 62-ից` 50-ի կամ կրճատվեց 156հազար պայմանականգլխով (19,496), այն ավելի ակնառու է 2009թվականին, երբ 2008թ. նկատմամբ մսի արտադրությունը մնաց անփոփոխ, կաթի արտադրությունըկրճատվեց9հազ. տ-ով: Արոտների ն խոտհարքների100հա հաշվով պայմանական խոշորի գլխաքանակով ՀՀ-ն Ադրբեջանինզիջում է 2,9 անգամ (135 ն 44գլուխ): Այդ տարբերություններն ավելի ակնառու են ՀՎ առանձին տարածաշրջաններում: Կերատարածքներըանթույլատրելի թերբեռնված են Գեղարքունիքի (43). Սյունիքի (41), Վայոց Ձորի (17), Լոռու (20) մարզերում: Արոտներիօպտիմալ ծանրաբեռնմաննման համեմատական մոտեցումները ձոտավոր են, քանի որ հստակ տվյալներ չկան արոտների խոտակազմճման ռիթմի (ըստ արոտաարածացման շրջանի կանաչ զանգվածի բաշխվածության). արոտների արտադրողականության ն դրա ապրանքային կերի վերածման հնարավորությունների(արոտների վիճակ, հեռավորություն, ծանրաբեռնում, ջրարբիացում, արածեցման տնողություն, անասնատեսակ)վերաբերյալ: Սակայն տարբեր հոտազոտությունների (Կլապպ Ե., Ցեդդիես Յու. Ռայշ է.) տվյալներուլ տվյալ քանակի արոտազանգվածի ստացման համար մինչե առաջին արածացումը պահանջվում է 15, իսկ երկրորդի համար` 30օր: ՀՀ-ում Օպտիմալ է համարվում մեկ հա բնական կերահանդակիհաշվով մեկ պայմանական գլուխը, որը Ստեփանավանի,Տաշիրի, Տավուշի, Շիրակի. Սյունիքի համար կարելի է դարձնել 1,5-2, կրկնակի իջեցնելով Վայոց Ձորի, Գեղարքունիքի,Արարատյանհարթավայրիշատ տնտեսությունների համար: Արոտաարածեցման լիաբեռնումը հնարավորություն կտա լրացուցիչ ստանալ 30-35 հազ. տ էկոլոգիապեսմաքուր տավարի ն ոչխարի միս: Սակայն, դրան հասնելու համարպետք է՝ վերականգնել շարքից դուրս եկած արոտներն ու ջրարբիացման »

համակարգերը,

տարածքները օգտագործել երկամյա ընդմիջումներով (արոտային շրջանառության ն հանգստիռեժիմ), կուլտուրական արոտներ ստեղծել չուտվող մոլախոտներին կրծողների դեմ պայքարելու, խոտացանությանճանապարհովայլն: Արոտներիծանրաբեռնմանմակարդակներիտարբերություններըէլ ավելի խայտաբղետեն ըստ առանձին համայնքներին գյուղացիական տնտեսությունների: Հանրապետության տաս հազար գյուղացիական տնտեսություններից ստացված տվյալներով 2007թ. 25,496-ը կամ 85հազ. տավար, 8906` խոզ, 7194-ը ոչխար, 2796-ը թռչուն, 98,396 ճագար, 93,695-ը մեղվաընտանիքչեն ունեցել: Համայնքների խոշորացման կամ եկամուտներիմեջ տրանսֆերտների տեսակարար կշռի ավելացման հետ միասին մեկ ընտանիքի հաշվով կրճատվումէ 500 ն 1500 տնտեսությամբ համայնքներում մեկ տնտեանասնագլխաքանակը: սության հաշվով տավարի ն ոչխարի գլխաքնակար կրճատվում են 4-4.5 »

»

ն

անգամ:

2008թ. երկրում անմշակ վարելահողի տարածքը հասնում էր 148հազ. հա, որից 95հազ. հա թողնված էր հարոս, 48հազ. հա-ը վերածվել է բնական խոտհարքների, որոնց 32հազ. հա-ի բերքատվությունը գրեթե հավասարէր բնական

խոտհարքներիբերքատվությանը (33,8ց): Սակայն դրանց ն չօգտագործվող Յ30հազ.հա բազմամյա տնկարքների նախկին տարածքները բազմամյա խոտի տակ դնելը երկրին տարեկան լրացուցիչ կբերեր 400հազ. տ խոտ: Ինքնակամ անապատացումը անհարիր է մեր ազգային նկարագրին ն վատ է ընդունվում միջազգայինհանրության կողմից: Երկրում 1988-2009թթ. կերի օգտագործումը 2,07-ից իջավ 1,63մլն տ կերամիավորի:Արդյունքում մսի արտադրությունը կրճատվեց 41հազ. տ-ով կամ 3606-ով, բրդինը 2,7հազ. տ կամ 6946-ով: Դրան հակառակ, կաթի արտադրություննավելացավ 87հազ. տ-ով կամ 7,76-ով, ձվինը՝ 31մլն-ով կամ 595-ով: Մեկ գլխի հաշվով կերերի ծախսը ոչ միայն չկրճատվեց, այլն ավելացավ, քանի որ գլխաքանակըկրճատվեց 390հազ. գլխով կամ 3746-ով: Կատարվածհաշվարկներըլույս են սփռում մսամթերքիարտադրության ն կառուցվածքային տեղաշարժերի,սակայն ոչ առանձին մսամթերքների արտադրական հիմնախնդիրներիվրա, որոնք ներկայացվում են ստորն: Տավարի մսի կենսաբանականպահանջմունքը ներկայումս կազմում է շուրջ 105, իսկ նվազագույն պարենային զամբյուղի կտրվածքով 50հազ. տ, որը սեփական ռեսուրսների հաշվին բավարարվում է միայն 34 ն 7226-ով: Պակասորդը լրացվում է 20-22մլն դոլար գումարով 15-16հազ. տ տավարի մսի ներկրմամբ:Վանրապետությունումառանձնապես կրճատվել է մսային տավարաբուծությունը, որը հետնանք է կաթի ն մսի գների ն տեսակարարկերածախսիոչ համարժեքության: Վանրապետությունումսեփականաշնորհմաննախօրյակին առկա են եղել տավարի կաթնամսատու շուրջ 15 ցեղեր, որոնցից շրջանացվածեն եղել` կովկասյան գորշը (8296) ն սնաբղետ ցեղերը (11,826): Ներկայումս, մեր պայմաններին լավ հարմարեցված, կովկասյան գորշ ցեղը զուգավորվում է տեղական խառնածինկենդանիների հետ, որը հղի է մաքրացեղ կենդանիներիցեղային հատկանիշների,ցեղի գենետիկական առավելությունների (հեռագնաց, քարքարոտ ճանապարհներով արոտներում արածեցնելու, դիմացկունության, բարձր մթերատվության ն այլն) կորստյան վտանգով: Հանրապետությունում ներկայումս կտրուկ նվազել է բուծվող ցեղերի գենետիկականմոնիտորինգի աշխատանքները:Դրանք պետական աջակցությունից վերածվել են առանձին նվիրյալների (Մուլտի Ագրո, Շահումյանի տոհմային, Արզնի ՏԽԹ, Տաշիրի) ձեռներեցության,որոնց տոհմային արտադրանքը (երինջներ, ցլիկներ) գրեթե ներքին շուկա չունի Ա օգտագործվում է ոչ նպատակայինձնով: Դրա համար պետք է մշակվեն ռազմավարական կենսագործելի լուրջ անելիքներ |90): Դա կարելի է իրագործել տնտեսություններում համատեղջանքերով պահպանվող տոհմային ցլիկների խմբաքանակներունենալու, կամ առհասարակ հրաժարվել տոհմայինգործից ն արտերկրերից ներմուծել բարձրարժեք սերմնանյութ ն կարճ ժամանակահատվածում վերականգնել նախիրների Ա հոտերի որակական վերարտադրությանցուցանիշները, կամ էլ տոհմային տնտեսություններում ստանալ ն պահպանել սպերման: Խրախուսելի ՔԱՐԴ (ՇՃՋՕ) Աշտարակ կաթ, 150 կաթարտադրող ագարւսկատերերի «խոշոր եղջերավոր անասունների -

|68

|69

գենետիկականհատկանիշների բարելավման» 2009թ. համագործակցության ծրագիրը |Ագրոլրատու, 5-7.02.09|: Տավարաբուծական 38 տոհմային տնտեսություններից այսօր ՀՀ-ում գործում են 3-ը, այն էլ խիստ սահմանափակ գլխաքանակով: Բնական է, որ մաքրացեղ կենդանիներով շուրջ 300Օհազ.գլուխ կովերի տոհմային վերարտադրական պոտենցիալի ապահովմանմասին այսօր խոսք լինել չի կարող: Պատահական չէ, որ ցածր սերնդատվության պատճառով հանրապետությունը տարեկան կորցնում է շուրջ 60հազ. հորթ կամ 7-Ցհազ. տ միս, որը կարելի կլիներ ստանալ արոտների արդյունավետծանրաբեռնմանհաշվին: Արեմտյան ստանդարտներիհամեմատ ՀՀ զիջում է կովերի կաթնատվությամբ64, սերնդատվությամբ՝ 34, մորթաքաշով` 57, Օրականքաշաճով` 60Չ6-ով |5, 159): Հանրապետության տավարաբուծությանը մեծ վնաս են հասցնում տարածվածհիվանդությունները:Թեն ՀՀ-ում 1999թ. ընդունված «Անասնաբուծության մասին» օրենքով կանոնակարգված, հասցեագրված են հիվանդությունների կանխարգելման, բուժման, կենդանական ծագման մթերքների ն հումքերի ներկրման, անասնաբուժականտեսչությունների ու ծառայությունների աշխատանքը, «Անասնաբուծականսպասարկման 34 կենտրոններում» ն

«Անասնաբուժական 7 կայաններում» աշխատում են շուրջ 900 անասնաբուժներ, խնդիրը մնում է չլուծված: Հայաստանի համար Ց ցուցակի մի շարք հիվանդություններ,տեղական են, որոնցից տարածվածեն Սիբիրախտ,էխինոկոկոզ, Կատաղություն, Տրիխենոլոզ, բրոցելոզ, տուբերկուլոզ հիվանդությունները: Հիվանդությունների դասակարգմանն մոնիտորինգի գրասենյակի գնահատմամբ այդ հիվանդությունները սոցիալ-տնտեսական վտանգավորության փոխանցվողհիվանդություններ են ն խիստ կարնորվում են կենդանիների ու անասնապահական մթերքների միջազգային առնտրում, մինչդեռ մասնավոր ներկրողներին լիցենզիա տրամադրելու գործում պետական անասնապահական վարչությունը չի մասնակցում: Կատարելագործման կարիք ունի օրենքի շատ հիմնադրույթներ:Մասնավորապեսչի հստակեցված հիվանդությունների մոնիտորինգի համակարգը, միջոցառումներն ունեն ոչ թե ռազմավարական երկարատն կայունացման, այլ մարտավարական կարճատն կարգավորման |2|:Ախտորոշիչհետազոտությունների մեջ ներկայումս ներառված բնույթ է 2մլն գլխից ավելի կենդանիներ:Սակայն Արմավիրում,Շիրակում գրանցվածանցած տարիների դեպքերըմտորելու տեղիք են տալիս: Մարզային անասնաբուծական լաբորատորիաների հզորությունները բավարար չեն ախտորոշման աշխատանքներիհամար, հետնաբար դրանք հիմնականում կենտրոնացվում են հանրապետության անասնաբուծական լաբորատորիայում, որը պահանջում է զգալի միջոցներ ն ժամանակ: Վերջին տասնամ կայակում անասանաբուժական լաբորատորիաներիենթակառուցվածքներում տարվել են չնչին ներդրումներ: Բավարար չեն սպանդանոցները: Խոգի մսի ռեսուրսները:Սպառողական զամբյուղում խոզի մսի տարեկան պահանջարկը հասնում է 22 ն 11հազ. տ: Փաստացի սպառված 18-19հազ. տոննա թեն բավարարում է շուկայի պահանջարկը, սակայն ինքնաբավությունը հասնում է միայն 5496-ի: Մինչե 90-ական թվականները գլխաքանակի 9842 պատկանում էր խոշոր սպիտակ ցեղին, իսկ մնացած ցեղերը (Դյուրոկ, Ռւելս. Լանդրաս) օգտագործվում էին տրամախաչման համար, սակայն 1994-ից հաստատվեց խոզերի հայկական մսատու ցեղը, որը ներկայումս կազմում է

շուրջ 20965: Խոզերի գլխաքանակը 1988-2008թթ. կրճատվեց 5222-ով ն 2009թ.

հասավ 85հազ. գլխի:

խոզաբուծությունը արեմտյան ստանդարտներին սերնդատվությամբ6696-ով (7-8 ն 22) մորթաքաշով 3746-ով (50-60 ն 85-90կգ). օրական քաշաճով 75Չ6--ով (0.2 ն 0,8կգ). կերահատուցմամբ` 2-3 անգամ (7-8 ն 3,շկգ կրմ) |5, 189): Խոզի մսի արտադրությունը հիմնականում տեղաբաշխված է Տավուշի, Լոռու, Շիրակի, Կոտայքի մարզերում, որը պայմանավորվածէ էժան կերերի առկայության հետ: ՀՀ գյուղատնտեսությանկայուն զարգացմանռազմավարականծրագրով նախատեսվում է գլխաքանակը 2015թ հասցնել 143, 2020թ.` 210հազ. գլխի, իսկ խոզի մսի արտադրությունը` 17 Ա 24հազ. տոննայի: Ներմուծումները սահմանափակվածեն շուկայի փոքր տարողությամբ: 2009թ. ՀՀ-ում 1կգ խոզի միսը վաճառվում էր 2420, իսկ ներկրումները նստում էին 630-520դրամ, շահութաբերությունը(ներառյալ հարկերը ե մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծախսերը) հասնում էր 10095-ի: Գյուղացիականտնտեսությանիրացված խոզի մսի գինը հասնում էր մանրածախի7646-ին (1858դրամ): Թռչնամսի ռեսուրսներ:Թռչնամսի արտադրությունն ունեցել է իր կենսացիկլը: Նրա արտադրությունը Ա սպառումն իրենց առավելագույնին հասան 1987-1990-ական թվականներին:41հազ. տ. կենսաբանականպահանջմունքի դիմաց փաստացիսպառումը հասավ շուրջ 50հազ. տ., որից 6296-ը` սեփական ռեսուսներիհաշվին: Հանրապետությունը արտադրում էր 31,5 ն ներմուծում 1819հազ. տ. թռչնի միս: Խոշոր ապրանքարտադրողներ էին Լուսակերտի, Ջրառատի, Շահումյանի, Սովետաշենի, Շիրակի, Ստեփանավանի,Սպիտակի, Երնանի, Սեանի ն այլ թռչնաֆաբրիկաները: Արդյունաբերականեղանակով բրոյլերների արտադրությունը նոր խոսք էր արտադրական կուլտուրայի, տեխնոլոգիական լուծումների, աշխատանքի կազմակերպման առումով: Սակայն հիմնված լինելով խորհրդային սարդոստանային տնտեսական կապերի, աշխատանքիբաժանման հարկադրանքի,բերովի կերերի վրա, տնտեսական համակարգիփլուզման հետ վերացան նան թռչնաֆաբրիկաները:Հետագայում թռչնաֆաբրիկաների վերագործարկումներն ընթացան առավելապես ձվի արտադրությանգծով, քանի որ չափազանց ձեռնտու է թռչնամսիներկրումները (Աղյուսակ 4.4.7): Դրանք ցածր որակի, կասկածելի ծագումնաբանական, սակայն էժան ն ընդունելի էին շուկայի առավել աղքատ հատվածի համար: ռչնամսի արտադրությունը 2000թ. հասավ ընդամենը 1200տ: Թռչնամսի արտադրության որոշակի տեղաշարժը կապված է Սյունիք, Գետամեջ, Արաքս, Լուսակերտ ն այլ թռչնաֆաբրիկաներումբրոյլերի արտադրության կազմա-

զիջում

ՀՀ

է

կերպմանհետ:

-

ՅովԵ միս դվԵ դոըմոմղը

ԷՀՎՀ/ԻՎԹ|ԱԱԵՏԹ|

ՀՀ2 ՅՅ

-

մցվԵ ոլոցոմցոր

ած

ՏՇ:ԱՋՆՀՑԹԱԹԹԾ|

ՀԱՏ|օլՓԼՇ|Շ|

6 58

մոն

Եվ

ՂՈՈ

'մմդմոըոսԵ դոքմհմզղ

'մրորտողդ վրորմսդ ցոդտցոմոոզվ մուսստխո վծոտոոց օօ

Է,

-

9.

«

"ԱմՂդըոյսմկմղզՂ ն

1Յ:Ծ ՏՏ

Տ

ՏՅ

(ասմնտտմվ մոսՓսմնոտմը

ՅԱՏ Հ)Տ|Տ -

ՀՎ»

ջ

եխ»

ԽՏ.Ա|ԹԼ

Զ/Ծ

|Թ|Ժ

տ

մուսսոո

Յ

տ

Ե Եով

ցսողոցու

ՅՅ

ԶԽ3

ՏՀՏ Փ|Փ|Փ|Է|Ց|Օ| -

Ր"

56» -

ՕՀԱՏՏԱԱԸՑ

ՕԵՎՀօ օօՀ ԱՏԿ Տ ՀԶո 5 Գավ |Ջ

:-

՝ 5»

ԷԷ "23

6:

Հ55 ջ

8 53

Ջ

3.

ոու իսիչով

մոշ լ. վ4դ4

Եռվ 'մղլս18:սնսմոտ վ/ողյսԶ տ

յտ

ՀՅ

:

ալ.

«35

Ջ|Օ|ՏԱՑ/Գ/Զ

Չ|Ջ|ԹԱԹՀ Ջ

անքե

Ե.

Ալ աՀ ՅԹ

Տ վ

ծու Եով

մս 'մԱղդուսօյսոմղզղՂ

|

իթ.

ՓաաԿարթ|

Վ5 Թռ -

5Հ ՞

Տ5Է

ՏՅ

- ԷՅ

|3535 628.

ՀԱՇԹԹԾԿՀ-

ՏԱՏՀ

ՅՑ

ՑՋ,Թ/(ՀՀԿԹ Է58

ՏՏ 5: |ք

տ

'մոյս/տսմնոտմը

ցողկոցոմոողդդղ մզցվմոտ

Թաթ

Հ|Հ/Հ/Օ/ԹԾԾլ

ՏՏՏՏՑՑ

|

Ներկայումս թռչնամսի սպառումը տատանվում է 45-48հազ. տ շրջանակներում, որից ներկրումների հաշվին ապահովվում է 80-8802: Թռչնամսի արտադրությունը վերջին տւսրիներին տատւսնվում Է 6-7հազ. տ շրջանակներում, որը խիստ հեռու է բավարար լինելուց: Այստեղ ես պատճառները խորքային են: Բրոյլերների արտադրության ցուցանիշները զիջում են արնեմտյանստանդարտներին` մորթի հասակը 20-2596 (40-50 ն 50-60օր), սպանդայինմորթաքաշը` 2-2,1 անգամ (0.9-1,2 ն 2-2,5), կերահատույցը կրկնակի (4-6 ն 2 կգ/ կրմ): Այդ ցուցանիշները կրկնակի վատ են գյուղացիական տնտեսություններում: Առավել հետաքրքրական տվյալներ է ներկայացնում Հոլանդական Ւր/Եւօ ֆիրման, որի բրոյլերի սպանդային քաշը 56 օրական հասակում հասնում է 2,5կգ-ի, օրական քաշաճը` 64գրամի, 1ց քաշաճի վրա կերերի ծախսը 1,969 կրմ, կրծքամսի ելքը (որին մեծ տեղ է տրվում արնեմտյանթռչնաբուծության տնտեսական արդյունավետությանգնահատման ժամանակ) հասնում է 19,492 ն համալսարանումկազմակերպվածգիտական կոնֆերանսի

այլն մոգրարային յութերիցի:

.

Շուկայի ընդլայմնամ համար կպահանջվի մակրոտնտեսական լուրջ խնդիրների լուծում, որը կբարձրացնի մսամթերքների մատչելիությունը: Դա կիրագործվի մի կողմից բնակչության գնողունակ հնարավորությունների մեծացման, մյուս կողմից էլ շուկայի անուղղակի կարգավորման միջոցով: Արտերկրներիցներմուծված միսն 2008-2009թթ.ներքին շուկայում վաճառվում էր եռակի բարձր գներով: Սննդամթերքներիէներգունակության վերաբերյալսպառողների անտեղ-ո կություն ծ ն ն էներգետիկ յակությունը շուկայում հասցրել ո չ անրածախ գներ րգ համարժեքության: 2008թ. գյուղատնտեսականմթերքների մանրածախշուկաներում տավարի, խոզի, թռչնի մսի գները ն էներգետիկական, ըստ որի թռչնամիսը էներգունակությամբեռակի զիջելով տավարի մսին, գնով նրան զիջում է միայն28526-ով: Արդյունաբերականթռչնաբուծությանգերակայությունը ընդունելով հանդերձ, թռչնամսի արտադրության հետագաավելացումը նպատակահարմարէ ագրոարդյունաբերականինտեգրացիայիթ̀ռչնաֆաբրիկայի կողմից գյուղացիական տնտեսություններինճտեր, կեր ն. խորհրդատվություն տրամադրելու սաքավորումների հարկման ժամանա,

'

կայում հասցրել է՞Ճան խգների էներգե

ԿԱՆ աշրջանը,

կամ

Մսի տեսակը Տավարի Խոզի Ոչխարի

Պետք ԿԱՑԵԼ ազատել հարկերից:

գինը

(դրամ)

էներգետիկան

(կկալ)

1000դր. հաշվով

կալորիայի ստացված

արժեքը

կկալ

| 8 :8 ՀԵՏ

33:

էապես կնվաՆերկրվող ծավալների նսան ձնով ապակենտրոնացումն համար զեցներ լեռնային տարածքների միջրացիան,ն թռչնաֆաբրիկաների ինվեստիցիաներիպահանջը, կիջեցնիարտադրանքիինքնարժեքը: Այլ կառուցվածքում վճռականդերը պատկանումէ ոչխարի մսամթերքների Այլ մսամթերքների տարեկան 12կգ կենսաբանական ն ընդունմսին: Մեկ շնչի հաշվով պահանջը կենսաբանական ներմսի ոչխարի ված 6կգ նորմայի հաշվով է 38 ն 19հազ. տոննայի: Փաստացի արտադրությունը կայումս հանում ն 1980թ 16,68հազ. տ-ից 2009թ. իջավ 6,8հազ. տ: Դա գլխաքանակի պըտ1988-2009թթ. էր: Այն 1.4մլն-ից հետնանք անկման կտրուկ ղատվության ապագան կախված իջավ 550հազ. գլխի: Հետնապես ոչխարաբուծության տոհմակերակրումից, տվյալներից, գենետիկական կլինի կենդանիների բուծական աշխատանքներից:ՀՀ-ում, ոչխարի սերնդատվությամբ`36:95 (100մաքուց 110 ն 70), ն բրդատվությամբ(4-5 ն 2,2) կրկնակի զիջում է |5, էջ 159): արեմտյանստանդարւոներին Աղյուսակ4.4.8. ն զարգացման հիմնական հեռանկարի ոք Ա մաման

միջին

ՀՀ-ում

սատաղադրիչները

կայուն զարգացման2010-2020թթ. (ըստ գյուղատնտեսության ծրագրի) ռազմավարական

Ցուցանիշները

բ

գրավոր|

|

|

2020.

2009թ. նկատմամբ ոչխարի ն այծի գլխաքանակը կաճի 65 ն 18096-ով: Հասնելով` 908 ն 1550հազ. գլխի, մսի արտադրությունը` 80 ն 230:6-ով, հասնելով` 11,9 ն 21,8հազ. տ-ի: Դրանով հանդերձ, արոտների ծանրաբեռնման վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 1,2մլն հա-ից ԽԵԱՍ-ի(1 պայմանական գլխին 1հա) 530հազ. հա-ն առանձնացնելուցհետո մնացած 670հազ. հա արոտի 1հա-ից 2015 ն 2020թ. կստացվի 18 ն 34կգ միս, որը աններելի շռայլություն է, այդ էլ շուրջ 0.4մլն հա այլ գյուղատնտեսական հողերի, խոտհարքների տարածքների,ցանովի կերերի տարածքներիանտեսման պարագայում: Որոշակի ռեզերվներ կան ճագարի մսի արտադրության ասպարեզում: Գլխաքանակըներկայիս8-ից նախատեսվում է 2010թ. հասցնել 70, իսկ 2015թ. 80հազ. գլխի: Զգացվում է էքստենսիվ անասնաբուծությունը պահպանելու հոգեբանությունը, թեն դա իրատեսականէ: ՀՀ գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարականծրագըրով անասնաբուծության կանխատեսումներըկկենսագործվեն անհրաժեշտ պաշարների ն դրանց մատչելիության երաշխավոր ագրարային քաղաքականության ն դրանց իրագործմանմեխանիզմներիառկայությանդեպքում: ՀՀ գյուղատնտեսությանկայուն զարգացման ռազմավարականծրագրով անասնաբուծության կանխատեսումները կկենսագործվեն անհրաժեշտ ռեսուրսների ն դրանց մատչելիության երաշխավոր ագրարային քաղաքականության ն դրանց իրագործմանմեխանիզմների առկայության դեպքում: ԿՈՐ Գ ոտ "Բ

ալուսակ 4.49.

Ր

ություն Արտ լրտադրությունը

Տավարի

գրամ

Ծրական ՔաշըԱԱ Տավարի

Ո

Ոչխարի

շ

Է

--

Ընդամենը, Մսի արտադրությունը 1.

»

մեկշնչի հաշվով պահանջարկի

(36կգ)

Կերի պահանջը

Է

Է 541

|

լ

| |

|

562 |

|

շտ 190120.

Է119

| 860 |

3581055.

ն

: Ա

ությա

ր

| |

|

տ

ԱՐՑ տ ազ

կրմ օՓ

| 725

|..Հ

|317881

1152Է

1356: ՀԾ

8/0

26.1

|

|

նոտ 0:

||/568..

Լրատադրության

տ Սրտագին |

հազ

աջարները | Կերաապահովվածությունը

| |

| 637| 754 Վ կերահանդակների հաշվ 21.0 կգ

նկատմամբ

|

աշվո

7.7

բ

արտադրությունը

։

հատ

Թոչնի | Խոզի

Մսի

--

Անասնամթերքներիարտադրության ծավալները ն կերայինռեսուրսները2010-2015թթ. Կերեր յ 1տ ավալսերը, Նորման հազար (կենդանի արտադրանքի համար, տ. կրմ քաշ)

Կաթ

Տավարի86.2 | Խոզի

Թոնի ր

հ ն մսի ա Րր

ար

բատ ազ

Ընդամենը

14,1

«

| 970 |

|

|

|

|

|

| 254 | 465 |

|

|

|

|

|

|

120,2

տ.

| 2015 | 2020 | 2009 | 2015 | 2020 | 2009 | 2015 | 2020 | 710 | 850 | 125 | 1.20 | 120 | 736 | 852 | 1020

Միս

հրա

կաին ւ

|

|

1160|

| 1499 | 1835|

|

«

|

«

|

»

«

| |

| |

.

|| 14 | :

| |

«

| |

«|

| |

|

| 96 | 64 1152 | 1356

|

| 2064 |

Կերաբազայի 2009թ. ռեսուրսների ուսումնաիսրությունըցույց տվեց, որ կոշտ կերերի շուրջ 2/396 ներկայումսստացվում է բնականկերահւսնդակներից:

Մինչդեռ սրանց անխոհեմ օգտագործումը հղի է լուրջ սպպառնալիքներով: Կերի պահանջը 2009թ. 1.8:լն-ից 2015թ. կհասնի 2,4:լն կրմ-ի: Կերարտադրության աղբյուրների կառուցվածքում լուրջ դերակատարումկունենա ինտենսիվ, կառավարելի դաշտային կերարտադրութ)ունը: Նրա ծավալները տ կրմ-ի, 2008թ. 198-ից 2015 2020թ. նախատեսված իսկ տեսակարարկշիռը` 19,9-ից 38,1 ն 46,495-ի: Ներկայիս 1հա-ից ստացվող 32ց կրմ-ի դիմաց բերքատվությունը կհասնի ի 35 ն 409-ի, գ-ի, իիսկտարածությունը` ը 105 ն 155հազ. հա-ի: Դաշտային կերարտադրության ավելացումը ընթանալու է շրջանառությունից դուրս մնացած 148հազ. հա վարելահողի, 30հազ. հա բազմամյա տնկարքների նախկին տարածքների ներգրավման, կերի մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացման, կերի հատիկի կառուցվածքային տեղաշարժերի միջոցով: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ այդ ռեսուրսները 2009թ. 488-ից 2020թ. կհասնի 780հազ. տ կերամիավորի: Թեն համախառն ծավալներով կերաբազանկբավարարիհեռանկարի Շախագծումներիիրականացմանը, ապա չի կարելի ասել կերի կառուցվածքի վերաբերյալ: Նորմատիվային 15-1646-ի դիմաց խտացվածկերերի տեսակա2020թ` 8,846, կամ դրանց անբավարարությունը րար կշիռը կկազմի 2015թ. 2015թ.` կհասնի 130, 2015թ.` 1 70հազ. տ: Դա լուծվելու է մի կողմից մշակվող կերի հացահատիկիբերքատվության բարձրացման (վարսակ, գարի, եգիպտացորեն), նպաստավոր շրջաններում գարու տարածություններիմի մասը եգիպտացորենով փոխարինելու, մյուս կողմից ել խոզաբուծության ն թռչնաբուծության կարիքների համար կերի հացահատիկի ներկրումների միջոցով: Մսամթերքիպաշարի լրացման ռեզերվներից է ձկնաբուծությունը: ՀՀ-ում կենսաբանական ն նվազագույն սպառողական զամբյուղում նախատեսված պահանջարկը հասնում է 47 ն 35 հազ. տ, 2008թ. փաստացիսպառված 7,6հազ. տ դիմաց, որից սեփականարտադրությունը 5,7հազ. տ |4, էջ 51): 2009թ. ձկնաբուծությամբ զբաղվող 234 ձկնաբուծական տնտեսությունների ջրային տարածքը հասնում էր 2677հա-ի, 1 հա-ից ձկան ելքը 2տ-ի, այն դեպքում, երբ հատուկ ջրավազաններում այն հասնում է 100տ-ի, իսկ «Սկվատեխ Ավտոմատիկա» ՍՊԸ-ն, ինտենսիվ տեխնոլոգիայի պարագայում, լիք ջրում աճեցնում է 2ց ձուկ: Ձկնաբուծական արտադրանքի արժեքը 2008թ. շուկայականգներով հասնում է 12,4մլրդ դրամի` 1հա-ից հասնելով, 4,6մլն դրամի: Դա 2,4 անգամ գերազանցում է արարատյան հարթավայրի, գյուղատնտեսության ցուցանիշներին, ուր տեղադրված է լճակային ձկնատնտեսությունների տարածքների964--ը: Ձկնամսի արտադրության ավելացմանն այսօր խոչընդոտում են շուկայական բարձր գները (2008թ. գներով 1000 կկալ-ի արժեքով ձկան միս 3.5 անգամ թանկ էր տավարի մսից), օրենսդրական դաշտի անկատարությունը. էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքը միջազգային շուկայում ներկայացնելու փորձի պակասը, կոոպերացիայի անբավարարմակարդակը,սեւիական կերարտադրության ինդուստրիայի բացակայությունը, ավազանների կառավարման հիերարխիկ բարդ սերվիտուտը, ձկնաբուծականտնտեսություններինսատարման արդյունավետ համակարգի բացակայությունը, տեխնոլոգիական սարքավորումների ներկրման մաբսային համակարգը նայլն: Հետնապես այս ոլորտի հետագա զարգացումը պահանջում է.

2,1,2020թ. տ

ն

է հասցնել 367ն620հազ.

9,3,

նույնը

1.

2.

իրավական դաշտի կայացում, եվրոմիության երկրներում նոր ընդունված օրգանական ձկնաբուծության կանոնակարգին որով կհեշտացվի տոհմանյութի ներկրման ն ձկան արտահանմանգործը: Պետք է մշակվի հարյուրավոր անպաշտպան տնտեսությունների շահերը տակ» միավորելու ն սատարման պարենային նոր քաղաքա-

համապատասխ

մահարկի ասություն,

3. 4.

Ձկնաբուծությունը տեղաշարժվի հյուսիսային շրջանները Սնանա լճին տրվի նոր կարգավիճակ, պարզեցվի կառավարման սերվիտուտը ն այլն: 4.4.3.

Ձվի պաշարներիհամալրմանուղիները

Կատարածուսումնասիրություններըվկայում են,

որ

բնակչոթյան մեկ շնչի

հատ պահանցմունքը, կեա աբանական, ներկայումս, կազմում Էշուրջ, 9000լն (49հազ. տ): Սա սննդի ինստիտուտի ն առողջապահության նախարարության նորմատիվն է ն նկատի չունի շուկայի ռեալ իրավիճակը, պահանջարկ-առաջարկի տնտեսական կողմը: 31 առողջապահության նախարարությունը (նվազագույն զամբյուղի շրջանակներում առաջարկում է 182հատ (10կգ): Մեկ շնչի հաշվով փաստացի սպառումը 1988թ. հասնում էր 170, 1996-1998-ին` 60-70, 2008թ` 160 հատի |Լ59): Ձվամթերքի շուկայում լուրջ դեր խաղացին թռչնաֆաբրիկաները, որոնք 90-ական թվականներին ոչ միայն ապահովում էին թռչնամսի 25-26, ձվի 636456, այլն արդյունաբերական տեխնոլոգիան բերեց նոր մտածողություն, արտադրության նոր կուլտուրա, օգնեց փոխելու պահպանողականանձնական օժանդակ տնտեսության գործելակերպը: Սակայն, թռչնաֆաբրիկաները նս արտադրա-տնտեսականցուցանիշներով 3-5 անգամ զիջում էին արնմտյան ստանդարտներին: Դրությունը արմատապեսփոխվեց սեփականաշնորհումից հետո: Արզնի, Կապանի, Լուսակերտի, Երնանի ն այլ մեծ ու փոքր թռչնաֆաբրիկաներ հասան աննախադեպհաջողությունների, մեկ ածան հավի ձվատվությունը հասցնելով 270-290հատի: Սակայն, գյուղացիական տնտեսությունները, որոնք դեռնս լուրջ դեր են խաղում ձվի արտադրությանմեջ (շուրջ 6042) մնում են հին ստանդարտներիշրջանակներում:Առետրային կամակերպությունների 220-ի ն թռչնաֆաբրիկաների267-ի պարագայում գյուղացիական տնտեսություններում այն հասնում է 169 հատի: Ձվի կորուստը հասնում է 100մլն-ի, որը կլրացներ նրանց պահանջարկը:Ձգտելով ձվամթերքի ապրանքայինշուկայում պահպանել իրենց հեգեմոն դիրքը, թռչնաֆաբրիկաները, ի դեմս գյուղագիական տնտեսությունների,իրենց համար բնական մրցակից չեն ստեղծի` նրանց տրամադրելովբարձր մթերատու ճտեր, բեղմնավորված ձու ն դա բնական է: Սակայն, ցածր կերահատուցման պարագայում, անգամ իրենց կարիքները բավարարելու համար, գյուղացիական տնտեսությունները հարկադրվածեն կորցնելու մեծ քանակի կեր, պահելով ավելորդ գլխաքանակ: Սա, եթե ընդունելի է թռչնաֆաբրիկաների շահերի, ապա ոչ` ՀՀ ազգային որ միջպետական քանի անվտանգության առումով, պարենային ընդհարումների,տնտեսական կապերի խաթարման պարագայում թռչնաֆաբրիկաներըկարող են դադարեցնել արտադրությունը, որի նախադեպն

Հ

վօոցՀսրԱզՂ

:

Տ

Ք.5 -3ԷՋ

-

|

Վ

Տլ

ՇԻԵՀ

ոկոօոտմցող

ք

Ճ.

ՓԱՊԻ ՀՏԹՅՅ|

|

|

ԷՎ

ՀՁԱԿՀԼԾ/Թ

ՅՐ ԷԷ

վրոոսճ ո/ժանսմուտ (ԹՇ|» վմգըը

Սովի մուոդոոզտ ԳՂ Բ

ԱՍ

ս

ՄԹՆ

,|

դմ

ր

նսմտտ վրողշսշ 'մոտքտողց դոո/ժ:սնս ո (սմնտտմտ Ադղս(9:ս ցտկոփգր

-

«8 ԳՐ

Տ.

ՏՐ

8` 3Յ »5 5 ԱԱԻԼ մ. 5 Հ

Տ

Ջ

ՏՃ

ով

տ

Ոք Ացանոսամոտ կուց

ՀԱՐՑտալ ՏԱՏԱՅ Ց ց

տով

'մռշս/Թսիտտիցջվիովը

դ1ր 'ՄըոսօոսբմգՂ

տով

-

ր

Տ -

Յ.

-

|

ո

|

|

՞

Յ

ամե ՞յՔ

ՅՆՏ. ՅՐ -

ԿՅ

Տ

՞

ր

2`

Յ

Հ

8: Ք

Յ

`

`

ՀՅ

Չ

55 8

ՑՓՐԸՀԾՑ|ԻՏՅ

Ո955Հ Տց|

Թ|Թ/Թ|

ՋԾ .

ՏԱՏ Ծ

ՆՑ

օ Ֆ Չ Տ 5 ԿՏ

տ

մզդվմոտ

Էս -

Յ

ՀՅ 8

ֆի

ՅՋ

ՅՏ Տ

ՀՏՏՏՆՏՏՏ|

"Եթ Սդոսժոսմնոտմո

Հ

Հբատոհոըսոոորու

-

ՀՏ|ԱՀԹԵԵ|

ատ

գոկոդումոողզո ՀԵլաաթյալ»

մրսաոհո

ՕՏ

|լ

ՕՏ

Տա

դողոց

-

Տ

:5

ՋԻՑ

ծ5Ց

:

5:

:-

տստ

կո 'մռ'մռղս(օսմնտտմո ցո

տոս

5 Տաթ: ՀՐՏ

ե.

8.

ԻՓԵԹԵՏ ԵՋ

Ցրտրտոց

վ/ոբմսդ Սդ3ս/03ս

տ

՞

«5 Յ

Ց

:

Փ Ձ

Յ

35.5 «08

ԹԲ

Ջ|Ջ|Թ|Ց|Տ/5|Ջ Յ|

ու

հետ

խնդիր

Ը Հ աՓ

"ՏԹՏՀՑՆՑՏ239

«35 :.

է,

որ

ար

է արտադրանք

չէ,

չկա

զացքերքի շուկայի 1988-00Ց թթ.երեն Գները անգամ, ր րի վորումների, ժե

ոո

5ՅՑ

|-/ԹՅ 5|թ

բարձր մթերատ թռչնաաան ուններում ի ինտեգրացումըազգային

նգ,

:58

.

Ուրեմն գյուղացիական

մավարական եի' մանավանդ, գյուղացիական ական ւմձվի անփտանգության տնտեսություններո արտադրությունը զանգվա խիստ ցածր Աաաա: ծային Գ. լներգա կտա համաճարակի

ՅՑ

Տ

նենք:

ստեղծումը, բուծության Ն

||

այլն:

ա ԴԵՑ ները: Կ Կատա րված հաշվարկներից երնում է, որ լոնանք է արտերկրիառավել թանկ կերերի երի օգտագործման, օգ սարքա էլեկտրաէներգիայ ի, վառելիքի խիստ թանկացման:Աճու մ են նան ներկրված գները, որոնք հ են մանրածախ գներինն մոտենում

ձվի

ոնէլ անիմաստ դարձնում արծեքին, ենխե կորազանցում Այստեղ են Արզնու, Երեանի, աֆարր ռչնաֆաբրիկաներ տեխնոլոգիա մոտեցվա ն ոնմուտքի սաա Անիի տարելու ոնոմիական մանների կայ ենթակառուցվածք ժքների կատարելիության իէՐԳ յարաանին Գյուղացիական նների ներուժը ագործելու նպատակով ածան, ա կայունացածժառանգական վերնր ներու ռտեր ավագույն անի ստանալ նգարիայի փորձը: ճապոնիայի, Հու պոնիան` օգտագործե գյուղակ տանքային ռեսուրսները,կարճժամանակա հատվածումձվի թոմբ աշխարհում գրավեց 58մլիդ հատ): Գգ ական կոոպերա ում ենձվի երատիվները ծի 705: ԱօՎՇ/օազգային կոոպեր երատիվը(շուրջ 4046) անկախ իրացումը ֆերմերներ: րներ: Տեղեր եղ տոն

է

տալ

:

շատ

ւ

-

ներում

ն

ա

են

'

պայ

ա

ան

է

օգտագոր

գենետ

ի

ա

:

օրինա

ա

,

ե

ատ

ն

է

արտադր

կամ

տ

.

արտադրու

ու-

ու Գյուղ

96) ն

ուփեթակը ի հեսակավորումն

ձուն

արգով ձնավորվածընկեր նկերությունները: ու Ձվի տեսակավոր կավորված ոնները (6. Ք. ՇՏութոտ), ն ու առնտր 5-5),ձվի փոխադրում թ բաշխիչ սկ վաճառքըքաղաքայային մանրածախառնտրիցանցը (285) Սա սպառված Լն երգետիկայով նա աշխարհում զբաղեց եցնում է առաջին տեղը (76կկալ), ջ անգ ն, 2,7 անգամ` ՀՀ-ին գերազանցում է աշխարհի |104. էջ Թռչնաբուծական զարգ ացած ագրոարդյ համալիր ունեցող երկրներումձվի մանրածախ գների մեջ9 գյ գյուղատնտեսական ն ծախսերի ծա մասնա96-ի, բաժինը տատանվ մարքեթինգինը 24-2896: ՀՀ-ումայ ը ար կազմում է 70-75 ն 3-454: Կարծում ենք, որ օ գյուղական բնակչության աշխատանքի ազատ ժամանակը, փորձը, տարածքները, արդյու

Բախում մեթորը

ը ային կետե Ւ

անա լոմօրական Հմի շրի ԱՎԱՆ '

ՐԳ

,

`

համապատասխանաբ գտագործելով նաբերությ կրկնակի լարձատրության մակարդակը, կարելի եռակի արտադրել արտադրանք, իսկ ունի վ.ցածր ինթնարժերով օգտագործել արարտանյութ: ԱՄՆ-ի աաա բոչնաբուծության (Երնանի, Լուսակեր կերտի, Արզնի, Սյունիքի, նիիեղի Գոր վազ աիհիման Շիրակի, Ստեփանավանի) Կովկասի, նայի նյութերի հիմա վրա 2003-2004թ կատարա ածմեանա:սի, Ուկրաինայ ուսումնասիրու ները բերել էին համոզման, ն

25-3 -30:6-ով

ը

ց

թռչ

.

-

ՀՀ-ում

գյ ուղ.

դսպ

ն

ս ր աքս.

ը

:

ն

յ

ն այ այն

որ ՀՀ

քռչմաբուծությ ծությունը արմատական վերա-

փոխումների կարիք ունի: Այդ մասին խոսում է նան Ռ. Չերնյակովն իր հոդվածում|81,էջ 50-52): Ձվամթերքի արտադրությունը նրա շուկայի կարնոր, բայց ոչ ամբողջ գործընթացն է: Այստեղ կարնորվում է նրա վերամշակումը, որի համար սարքավորումների թողարկման գծով առաջատար Դանիական «ՏՁոօսօ Էոցլոօօղոց» ֆիրման առաջարկում է մեքենաների ողջ համալիրը, որոնք Շախատեսվումեն ձվի լվացման ն փոխաբեռնման, ջարդելու, սպիտակուցի, դեղնուցի ն մելանժի զատման, պաստերիզացիայի,զտելու ն քամելու ն կճեպը վերամշակելու ձվիկճեպըզանգվածից ցենտրաֆուգի, զատելու ձվազանգվածիպահպանմանն վերամշակման արդյունաբերականհետագա վերամշակմւսննպատակովհեղուկ զանգվածը 1-25լ տարաներիմեջ լցնելու Շ(Ք-համակարգիմեքենաներ-սարքավորումները առանց քանդելու լվանա-

Լ

-`

-`

-

լու համար

եփած ձվի կճեպը առանձնացնելու համար սարքավորումներիարտադրականգործընթացների հսկման, կառավարման ն ահազանգման համար նայլն: ֆիրման կատարել է շուկայի մանրազննին մարքեթինգային ուսումնասիրություն: Շուկայի վաղվա օրվա հարափոխությունը ն անորոշությունը ստիպում է ապրանքարտադրողներին ձվամթերքների խորը սառեցման միջոցով կայունացնելու գները, համահարթել արտադրության ն իրացման ասպարեզում սպասվելիքսեզոնային ն իրավիճակայինտատանումները, զբաղեցնել շուկայի նորանոր հատվածներ: Ձվի շուկայի 2015 Ա 2020թվականներիցուցանիշները միանգամայնիրատեսականեն:

-`

-`

4.4.4.

Մեղրի պաշարիլրացման ն օգտագործմանհիմնահարցերիլուծման ուղիները

համաշխարհային արտադրությունը

1991-2003 թվականին 0,7-ից հասավ 1.3մլն տ, կամ բնակչության մեկ շնչի հաշվով 0.2կգ: Խոշոր ապրանքարտադրողներ են Չինաստանը(256հազ. տ), ԱՊՀ երկրները (177հազ. տ), ԱՄՆ (100հազ. տ), Եվրամիությաներկրները (96), Արգենտինան (90հազ. տ). Թուրքիան (55-60հազ. տ): Հենց սրանք էլ որոշում են միջազգայինգների մակարդակն ու գնային քաղաքականությունը: Չինաստանի կողմից 1կգ մեղրի արտահանման ՒՕՑ գները 2001թ (սահմանի վրա) 1,44-ից 2006թ. իջան 0,84, Արգենտինայինը1̀,54-ից 0,99, Մեքսիկականը1̀,52-ից 1.13 ԱՄՆ դոլարի կամ գների նվազումըհամապատասխանաբար կազմեց` 41,7, 35,7 ն 25,790: Դրան ՀՀ-ում 1 կգ մեղրի գները հակառակ 1997-2008թթ. 2300-իցհասանշուրջ 3000 դրամի, իսկ շրջանակով(հացով) մեղրինը՝ 3500-4000դրամի: 3Յ-ում մեղրի արտադրությունը դարասկցբի100-120տ դիմաց 1990-ական թվականներին հասավ 3700-4000տ: Սակայն ձեռքբերումներըհետագայում չամրապնդվեցին: Վերջին մեկուկես տասնամյակում նրա արտադրությունը տատանվում է 1400-1700տոննայիշրջանակներում: Սակայն էկոլոգիապես մաքուր ն բարձորակմեղրի հետ շուկայում վաճառվում են կեղծ արհեստական մեղր, որն էապեսմեծացնում է սպառողներիանվստահությունը: ՀՀ մեղրի բարձր գները պայմանավորվածեն նրա արտադրության տարեկան տատանումներովն անբերրիտարիներինբարձր գներով իրացնելու ապրանքարտադրողների վարքով, մեղրի երկարատն անկորուստ պահպանվելու, քաղաքաբնակների հարուստ խավի սպառման վարքով: Պատահական չէ, որ աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենային զամբյուղի կառուցվածքումմեղր նախատեսվածչէ: Հը ինտեգրացվածչէ միջազգային շուկայում: Մեղր չի ներմուծվում ն է չնչին քանակով: Առաջին քայլերն Է անում «Մուլտի Ագրո»

Գան

Բարձրարժք ն անփոխարինելի սննդամթերք է: 1 կգ պարունակում է 3500կկալ: Հայաստանում հիմնականում արտադրվում է ծաղկի (նեկտարի) մեղր: Այն ունի բարձր կալորիականություն (1կգ 5000կկալ), պահունակ է (մի քանի տարի), պարունակում է 70 բաղադրիչներ, ունի դիետիկ բուժիչ նշանակություն: Պարունակում է 8026 ածխաջրեր, (գլյուկոզա, ֆրուկտոզ, սախարոզ, մալտոզ), օրգանական թթուներ (խնձորաթթու, կիտրոնաթթու, գլյուկոնաթթու). ֆերմենտներ(ամիլազ, իներտազ), արոմատիկ ն հանքայիննյութեր (է, ԱՁ, Շ8). սահմանափակքանակությամբ վիտամիններ(8շ, ՔՔ, Շ, 85, ԻԿԷ): Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան սպառման կենսաբանական նորման 0,6կգ է, պահանջարկը 2000տ: Սակայն դա միայն տեսականորեն: է, Իրականսպառման պահանջարկը կազմում է 0,3-0,4կգ ն լրիվ բավարարված 1700տ մեղրը համաձայն որի հանրապետությունում արտադրվող շուրջ բավականեցնում է ներքին շուկայի պահանջարկը: Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ ՀՀ-ում մեղրի շուկայական գները 2,5-3անգամ ն ավելի գերազանցում են միջազգային գներին: Վերջին տարիներին մեղրի միջազգային գներն ունեն նվազման միտում, որը պայմանավորվածէ մեղրի միջազգային շուկայում գերակշիռ դիրք ունեցող ւվետությունների գնային քաղաքականությամբ: Մեղրի

ԳԼՈՒԽ

5. ՊԱՐԵՆԱՊԱՀՈՎՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

5.1.

ազդակ պիտի հանդիսանա դ յին ազգային մտավոր ներուժի համախմբման, ազգահավաքբարոյա հոգեբանական ն մտածելակերպի -

գործոնների մատչելիության

Պարենի ինքնաբավության ն համարժեքությանգնահատումը

Պարենային հիմնախնդիրներն որքան պարզ, այնքան էլ բարդ են ինչպես լուծումների մակարդակների,առաջնահերթություններիիրական թյունների, ազգային ձտավոր, հոգնոր Լ. նյութական ռեսուրսների միավորման, արտաքին,ն. ներքին սպառնալիքներին դիմակայելու, գոյատնման ազգային ստրատեգիայիորոնման առումով: Հետնապես ընդամենը «պարենի առկայություն ն` մատչելիություն» արտաքինից պարզ ու հանրամատչելի թվացող տնտեսական խնդրի լուծումը պահանջում է համապատասխան ռազմավարություն ն մարտավարություն, ռեսուրսներ, տարբերակներ, շուկայի կարգավորմանտնտեսականմեխանիզմներ, ենջակառուցվածքներիհամակարգ ն այլն: Առավել նս դրանք անհրաժեշտ են ձենավորվածայնպիսի բարդ իրավիճակներում, ինչպիսին են ստվերային սեփականաշնորհման հետնանքները, տնտեսության առաջընթացի բարձր տեմպերի ն բնակչության կենսամակարդակիանհամամասնությունից ցած հիասթաւիությունը, ժողովրդագրական անցանկալի րն ու տեղաշարժերնու ծերացումը, աղքատության վերացման դանդաղ տեխնիկան Անում ակգացումը գոյատնումն ու զարգացումը, ԱԱՀ-ում ձնավորված տեխնիկատնտեսակա

ազգի գոյատնման

համընդհանուր, արդյունավետ ռազմավարությունստեղծելու զարգացման Սակայն,հիմնախնդրի տրամաբանությանը հակառակ, ասար:

լուծման

ռազմավարականազգային ծրագրերիկենսագործման անհրաժեշտության մասին դատողություններըհնչում են սոսկ որպես կոչեր` ժողովրդականության դիվիդենտ ձեռք բերելու համարն ոչ ավելին: Առավելտարածված կարծիքների համաձայն դրա գլխավոր պատճառներից մեկը համակարգված ստրատեգիական ազգային ավանդներիբացակայությունն,Եւ դուր կառավարությանն առընթեր հստակ կարգավիճակ ունեցող մտավորկառույցի ստեղծումը, որը կօգնի կառավարությանը արագ ն ճիշտ վճիռներ կայացնել ցանկացած

հնարավորումտածողության

ԱՐ

արգելքներն Գ

Ա

ն այլն:

վարուց վածքայի տոնա Ռե

ԱՍՎ-ում: ճնավորված

Տխրահռչակ

վաուչերիզացիայի արդյունքում երկրում ձնավորվել են ոչ պետական,կառավարմանտնտեսականօլիգարխիկ ուժեր, որոնք ձնավորել են թույլ զարգացած երկրներին բնորոշ այսպես կոչված «փոքր կառավարություններ», որոնք տիրում են 41 տնտեսականռեսուրսների 2/3-ին, իրենց ձեռքում կենտրոնացրել օրենք ու իշխանություն, ռեսուրսներ: Դրա վառ Աթո 2008թ. ստվերային խոշոր արտադրությունների բացահայտումները, վիթխարի շղթայի իայն առանձին Աղան աարժաետի հունվարին հրապարակած տվյալներով 0,8մլն ՍՏֆ-ով «սեփականաշնորհվել» էր երկրի հարստության 5544-ը (չուրջ 10մլրդ ՍՏ): Թվում էր, թե անցման շրջան ապրած երկրների միջազգային փորձը 47 78. շուրջ երկու տասնամյակի ՀՀ տնտեսությանզարգացման արդյունքն համաշխարհայինգլոբալիզացիայի ն միջազգային կառույցներում ինտ լու խաղի կանոնների պարտադրանքը, 2009թ. կուտակված 2966մլն , դոլարի արտաքին պարտքը, արտաքին առնտրի 2,6մլրդ դոլարի ԿԱ Ն հաշվեկշիռը (այդ թվում Լ7, եռք բերած ե ց բնակչությա արտա ճգնաժամը ժողովրդագրականն տնտեսական անցանկալի կառուցվածքային Բոր

են

2009թ. լ

,

րը: եգո

կագրա

իրավիճակներում, կստեղծիգոյատեման ազգային ֆոնդ Լ |74, էջ 49, 68-69)|: Կառավարման հանրային խորհրդիմասնագիտական հանձնախմբերում ազգի գիտակներին ներառելըառաջինքայլն է: Մեր կողմիցարվող հենվում են ոչ եզրահանգումները սուր

Գաղափարների ռազմավարական բանկ

դրության վրա,

այնքան այն ենթա-

այս վիճակում մեր տնտեսություն աշխարհաքաղաքական կարող է զարգանալ միայն միջազգային մշտական, գործուն դեպքում, այլն նրա, որ դրան հարկավորէ հասնել ո քի խրա ոնցության գրանդ ծրագրերով, այլ ահու րակն Աո ու յացնող առաջարկներով որ

աջակցու

միջազգային հանրությանը (տնտեսական, տեխնիկական, կղլոգըզոմն ներկա

աների

մտավոր կապիտալի. աշխարհաքաղաքական կերա կաա

երթուղիներ,առանձնահատուկ արտադրանք, ռեսուրս, գաղափարայլն) ն

94260 Ինչպես նշվել

ների շարքում իր

հարցը:

|85,

Է գոյատնճան ազգային գայի ուրույն Ա այլընտրանք

ռազմավարական զմավարակ հիմճնախնոհոիմնախնդիր չունեցող հիմնահարցէ ս/արծնային

Նրա լուծումը կախվածէ նան գնահատումների ընդհանուր ընդ ր համաթվի թվի մե մեջ առանձինբլոկներիունեցած տեղի Խիստ կարնորէ խոսել ոչ այնքան ձենավորված սպառնալիքների, որքան ամբողջի առանձինմասերիցյուրաքանչյուրի վտանգունակության աստիճանի (ամ կշռելիության գործակցի), դրանց դիմակայելու ինվեստիցիոնռիսկերի ն ռեսուրսների վերաբերյալ:համար պահանջվող Այս ցուցանիշների կարնորության գնահատման համարառաջարկվում է օգտագործել. 1. ցուզանիշ, որը կարելիէ որոշել

արժեվորումից:

Արժեքային ռեգրեսիվ կախվածության

ոլ

'

Լ -

բանաձնով,որտեղ:

ՏՏ, կ 182016 Կ Աղբը005թ, համաշ. ս 1-րդ սպառնալիքիկշռելիության, խարհային ինանսատնտեւականժողովրդա ր առաջնահերթության գործակիցնէ, 4-րդ սպառնալիքիհակազդման ա մնասվող միջոցների միագումարն ԱԱ էԱԱ աԱԹԱՒՈԻ խիստ տնտեսության քաղւս-ը՝ դիտարկվող գործոններիթիվը: հասնող անհանդուրժողականությունը հզոր բականքշնամանքի Արժեքային ռեգրեսիվկախվածության ցուցանիշներիկիրառման հիմքում ընկած -

-ի

,

.

,

-

է,

ո

է

ու

այն մոտեցումը, որ

սպառնալիքը կարնորվում, առաջնահերք է

համարվում այնքանով, թե որքանով է այն ծախսատար ու կապիտալատար կամ առաջնահերթ է այլ նկատառումներով: Կշռելիության գործակցի որոշման համար հիմք կարող է ծառայել նրա հետնանքով ձեռք բերված տնտեսական

),

դիվիդենտը ( ՃՏ,

այն առավելապես կարելի պահանջարկի, օգտագործել լուժումներում րի ճկունության գնահատումներում: Սր ջարդի Սահմանային նոմինալ արժեքների օգտագործման է

վերացումը, քաղաքական, դիվանագիտական կամ դեպքումկոռելացիոնգործակիցը կարելի է որոշել

այլ

Հ

/

ձեռքբերումը: Այս

ՄՏ, ԷՖ: 45,բանաձնով, որտեղ

/Ճ5,

չափել ման

|

որոշակի ժամանակահատվածում 7 -րդ ցուցանիշի ապահովմանհամար

միջոցների փոխհատուցման չափն է: Այն կարող է օգտագործվել ռեսուրսը անվտանգության առանձին բլոկների (պարենային ն ոչ պարենային), պարենային առանձին խումբ արտադրանքների,ներկրումների կամ սեփական արտադրանքին առաջնություն ոլորտներում տեղաբաշխելու համամասնությ րի 2. Դամարժեք հարաբերակցության

ցուցանիշը

է

է

ոլ,

Հ

Ճ՛,

ԷՖ

բանաձնով, որտեղ

ճյ՛

-

ն

վարարելու համար համարժեք ւսրտադրանքիքանակի փոփոխություննէ, հաշվարկվում է

ձ)՛ Ճ)՛

-

-(՛ Է)

որը

բանաձնով, որտեղ

արտադրանքի որոշակի քանակն է որոշակի պահանջմունք բավարա-

րելու համար,

Ճյ՛

րդ

.

-ն

նույն պահանջմունքը բավարարելուհամար անհրաժեշտ ռեսուրսն է

ցուցանիշը 196-ով փոփոխելուդեպքում:

-

Կշռելիության գնահատման համար կարող է հիմք ընդունվել նան տարեկան տնտեսված այն գումարը, որը կարող է առաջանալ ցուցանիշը 196-ով փոխելու դեպքում: Այս ցուցանիշը կարելի է օգտագործել հողի տնտեսական բերրիության, մշակաբույսերի բերքատվության, կենդանիներիմթերատվության բարձրացմաննպատակով կատարված ներդրումներիսահմանայինօգտակարության գնահատմանհամար, քանի որ որքան էլ ներդրումները լինեն օպտիմալ ն համակողմանի, միննույն է որոշակի սահմանից սկսած նկատվումէ «նվազող հատույցի» դրսնորման միտումներ: Պարենային հիմնախնդիրների

Ճա-Ճ.

«ա:

ձ-

յվ

թույլատրելի միջակայքը, այնքան

մեծ

է

պահպնՏՈՎ

ցուցանիշի

արն

)ս

4-5»

4յ

ոլ

--Շ---:

Տոլ

բանաձնով, որտեղ

'

ոՎ

Ը եո

|

-

րդ,

ցուցանիշի փոփոխմանթույլատրելի վերին Ա ներքին սահման-

նն,

ճու

ցուցանիշը 146-ով փոփոխելու հետնանքով նույն պահանջմունքը բա-

ՔԳոՔ

(ա,):

ր

Դ-1

նյութեր,

չոր

ճակնդեղի շաքարայնությունը): Ցուցանիշի բնութագրերի դերում կարելի է վերցնել ցուցանիշի հարաբերականերաշխիքի սխալը Այս դեպքում կշռելիության գործակիցը կորոշվի`

այն

որոշել.

սնսդատարրեր,

կարնորությունը (կանյակի գույնը, թնդությունը, փունջը, խաղողի, շաքարի

տալու, ինվեստիցիաների միջճյուղային հաշվեկշիռԱն համար Ին կարելի օգտագործել դեպքում, երբ տվյալ ցուցանիշների միջն գոյություն ունի կոռելյացիոն կապ, ն տվյալ գործոնի փոփոխմանհետնանքով հաջողվում է հիմնավորել` միննույն պահանջմունքըբավարարելու համար արտադրանքիքանակի մեծացումը կամ փոքրացումը: Ցուցանիշների կշռելիության գործակիցը նույնպես կարելի է

--

մեի Աոանիշոննն թույլատրելի ունեն խոնավություն, կութ) թնդություն, Ժամկետ, ջերմաստիճան` ԱԻ գներ Որքան փոքր

--

-

ցուցանիշի

մեթոդաբանությանհիմքում ընկած է հայտնի սահմանայինթույլատրելի արժեքների կիրառումը,ըստ որոնց կարելի է որոշել ապրանքի պիտանիություն կամ որակի որոշակի խմբին դրա պատկանելիությունը: Ցուցանիշը ն կիրառելիությունը տեղի ունի, եթե հնարավորէ բացահայտել ցուցանիշի փոփոխման թույլատրելի միջակայքերը, մասնավորապես, եթե վերին ն ներքին սահմաններն

ր

ու

ն

-

անվտանգությանըսպառնացող վտանգի մեղմացումը կամ

առա-

ը

առավելագույն երաշխիքային սխալն

է բոլոր

1-1,

152...

1-ր

ցուցանիշների մեջ, ու,

-

1-րդ ցուցանիշների կշռելիությանգործակիցնէ: Ցուցանիշներիայս համախումբըկարելի է որոշել

ը

ն գնահատել փորձագիտական, սոցիոլոգիական այլ մեթոդներով: ն Պարենային հիմնախնդիրների լուծման հիմնական գործոնները ընդհանուր գծերով կարելի է բաժանել չորս խմբի` 1. Տնտեսական պայմաններն գործոններ

2: Տա «տեխնոլոգիական գործոններ Ապրանքարտադրողի կուլտուր տեխնիկական մակարդակ Տնտեսականպայմանների գործոնների ական

.

այմա

Ն

1.

»

ռեսուրս

ն

համատիպումներառվումեն` փոփոխվող ն փոքրացող աշխարհում դրանց հնարավոր զարգացումներից սպասվող սպառնալիքների գիտական կանխատեսումների հիման վրա ազգային գոյի, մակրոտնտեսականկայունության Ա տնտեսական աճի բարձր տեմպերի ապահովման ռազմավարությանմշակումը հիմնված` մարդկայինկապիտալը ն տեղեկատվությունը ազգային գերակա ռեսուրս ընդունելու ե գիտելիքահենք տնտեսություն ստեղծելու վրա 85, էջ 7-8, 146-173, 180-274), արագ

տնտեսականքաղաքականության հիմնականգերակայությունների համա. տեքստում ագրարային քաղաքականության առաջնահերթության ընդոլ. նումը՝ դրանում գլխավոր բաղադրիչներ առանձնացնելով հանդերձ, ապրանքարտադրողիտնտեսական ազատությունն ու ազատ տնտեսական մրցակցությունը, իր տնտեսական վիճակից ելք փնտրող աղքատ

բնակչությունը այդ պայքարում ներառելու նպատակամետ սոցիալական քաղաքականությունը, երկրի տնտեսական անվտանգության, պարենային ապահովությանն պարենային անվտանգությանհիմնախնդիրներիլուծման համար տարբեր լծակների մակրո (երկրի), մեցցո (տարածաշրջանի կամ ոլորտի), միկրո (կորպորատիվ) ն նանո (անհատական) մակարդակներում գործադրման համատեղմանմշակույթը, արտադրությանչափն ու դրա բավարարությունը բարձրըարտադրողական տնտեսություն վարելու, արժանավայել զբաղվածություն ապահովելու

.

համար,

պարենային ռեսուրսների ե արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման, մասնագիտագման,շուկայի սպասելիքների կանխատեսմանն ֆերմերին սատարմանգործում պետության ն շուկայի անտեսանելի ձեռքի զուգակ-

՞

ցումը,

»

՛

ֆերմերային տնտեսություններին սատարելու համակարգի հասցեականությունը, արդյունավետություննու թափանցիկությունը, ապրանքաշարժիու առաջշարժի համակարգը` ապրանքայինպաշարներն ու ուղիների անվտանգությունն հաղորդակցման դրանց տեղաբաշխումը, ղ կ ու ծախսատարությունը,արդյունավետ շուկաների մատչելիությունը, երկարատն պահպանման, արտահանման ն ներկրման համակարգը, գներն ու սակագները, մանրածախգների մեջ ֆերմերի գնի մասնաբաժինը, երկրի մակրոտնտեսականկերպը` տնտեսական աճն ու սպառողների կենսամակարդակը(պարենային զամբյուղի կազմը, կառուցվածքը, 1000 կալորիայի արժեքը, դրամականեկամուտներիու ծախսերի հաշվեկշիռը. ժողովրդագրական ծանրաբեռնումը, արժանավայել զբաղվածություն) աճին արտադրողականությանմիջազգային համադրույթի պարադոքսը, վերամշակող իրացնող սպառող շղթայի բոլոր օղակների արտադրող մակարդակը, շահերի ներդաշնակեցման բնապահպանականխոշորամասշտաբծրագրե.հողաջրաշինարարական, հարում գյուղացիական տնտեսությունների ռեսուրսների ներգրավման մակարգի ստեղծումը, ամենատարբերհանգամանքներում ձնավորված լեռնային բնակավայրերի Ն հետագա անապատացմանվտանգներին հակազդման մեխանիզմները դրանց իրացման գործուն համակարգը, գլոբալիզացիան, եվրոինտեգրումը, ստանդարտները, շուկայի խաղի կանոններիյուրացումը, ռեսուրսամատակարար(նյութական, ֆինանսական,գիտական): Չափա՛ Սրանք բարդ, դինամիկ Ա դժվար կանխատեսելիգործոններ են: զանց շատ ու բազմաբնույթ են տնտեսական գործընթացներնմոդելավորող փոփոխականներն ու անորոշությունները, արտադրության որոշակի

-

ղի

"`

»

»

»

--

--

»

լ

--

»

»

»

»

»

»

»

»

.

փուլի

սխալիցետ կանգնելու անհնարինությունը: Այստեղից էլ որոշումներ կայացնողների ն քաղաքականություն իրականացնողների նկատմամբ մշտապես հնչող հանիրավիկշտամբանքներնու մեղադրանքները: Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ֆերմերների գործունեության հաջողությունը էապես կախված են մակրոտնտեսականվերոհիշյալ գործոններից: Երկրի ն ֆերմերի շահերի առումով առավել մեծ արդյունքի են հասել այն երկրները, որոնք ստեղծել են սեփական երկրի ֆերմերի մրցունակությունը պաշտպանող,արտաքին սպառնալիքներիցապահովող, սատարող օրենսդրական դաշտ ն դրա իրագործման մեխանիզմներ|75, 81): 2. Տեխնիկա տեխնոլոգիական գործոններ: Քաղաքական նե տնտեսական նախապայմաններիհետ միասին ԱԱՀ բոլոր ճյուղերի, այդ թվում ն գյուղատնտեսության,արդյունավետ զարգացումը ենթադրում է նան տեխնիկականքաղաքականություն: Ագրարային հիմնարար գիտության տեսական զինվածությամբ արտերկրներին չզիջող մակարդակիպարագայում առկա տեխնիկականհետամնացությունը արդյունք է մի կողմից գիտությանն արտադրության տարանջատվածության, արտադրության համար գիտական շատ մշակումների անհասանելիության ն անմատչելիության,դրանց ներդրմանհամար ռեսուրսների անբավարարության, օջախային բնույթի, հազվադեպ շարունակականության նախկին համակարգիցմնացած ժառանգության, տեխնիկա տեխնոլոգիական պարկի «ֆիզիկականն բարոյական մաշվածության, մյուս կողմից էլ բարձր տեխնոլոգիաների շուկաներ ներթափանցելու մեծ դժվարությունների ն այդ երկրների տեխնոլոգիականխտրականության: Այստեղ կարնորվում է տեխնոլոգիականքաղաքականության համակարգը,որը ներառում է. արտադրության, վերամշակման, պահպանման, փաթեթավորման, սպառողներին հասցնելու գործընթացներիտեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի,միջազգային ստանդարտներինհամապատասխանությունը, գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվության ն նորաստեղծության մակարդակըն ինտենսիվ տեխնոլոգիաներիներդրման համակարգը, երկրագործությանն անասնաբուծությանվարման գիտական համա։ կարգը,ներկա պայմաններիննրա համապատասխառնությունը, նյութատեխնիկական ապահովմանն նորոգման համակարգը, տեխնիկական կադրերի պատրաստման համակարգը, ֆերմերային տնտեսություններիհամար հեռահաղորդակցման ն ինտերնետ կապի առկայությունն ու մատչելիությունը, բնական էներգետիկ պաշարների, ագրոռեսուրսների համալիր գնահատված պաշարները (հողային, ջրային, անտառային, էներգետիկ, ՖԱՌ, ընդերքի,կենսաբազմազանության,կլիմայական նայլն), բնական աղետների (կարկուտ, ցրտահարություն, հողատարում, սելավներ, երաշտ) դեմ պայքարի տեխնոլոգիաներնն այլն: Այս ենթախմբումներառված գործոնների առանձնահատկություննայն է, նախկինտեխնոլոգիաները ֆիզիկապես ն բարոյապես հնացած են (տեխպարկ), ունեն շատ ցածր պիտանիության գործակից, նորոգման աճակարգը գրեթե ամբողջովին վերացել է: Վերջին մեկուկես տասնամյակում տեխնիկական ճիջոցների նորացման գործակցի միջին տարեկանը կազմել է

:

նը

նիկական

հասնելու դեպքում մթնոլորտային ճնշումը իջնում է 31, օդի ջերմաստիճանը` 70, օդի ավելցուկային գործակիցը նվազում է 29, տեխնիկայի

05ը, թ266 տիկային կոմբայններիոը՝ եռնատար

ի 3,2 հացահաավտոմճմեքենաներինը` 2009թ., 2771, այն էջ դեպքում, 2001. ուրիշներ առաջարկում են արդյունավետ նոր

`

երբ պրոֆ. Ա. Թարվերդյանը, ս սերնդի ստեղծում |63, էջ 66-73): 3. Բնական պայմաններնու գործոնները ր վրա Հանրահայտ է, որ մարդու կյանքի Ա արտադրական գործունեոթյան ազդող բնությանտարրերն ու երնույթները հանդես են գալիս իբրն արտադրուն պայման Ա բնական ռեսուրս: Տնտեսական առումով դրանք արտադրողականուժեր» անունով ն պայմանվորում են ր նական բերրիությունը: անք առավել նս անհրաժեշտ են ագրարային ոլորտի կառավարման բոլոր օղակներին` բնական պայմանների տարբերություններից եկող տնտեսական անհամամասնություններըմեղմելու, կան հակաքայլ մշակելու ն վատ պայմաններում տնտեսավարողֆերմերներ : 2000-2020թթ. ՀՀ կառավարության գերակայությու ի են բնատնտեսական տարածքային անհամաչափությունմեղմումը, գյուղատնտեսության արդյունաբերականացումը,«արտադրություն--վերամշակում-շուկա» շղթայի լիարժեք գործարկումը, ապրանքարտադրողներին ցուցաբերվող աջակցության հասցեականությունը, գյուղասուբսիդավորման, վարկավորման, ապահովագրական նոր համակարգի ներդրումը, ենթակառուցվածքներիզարգացումը: Այս շղթայում, ես «առանձնահատուկծրագիր» մշակվել է լեռնային Ա բարձր լեռնային ածաշրջանների զարգացման գերակայություններ: կհասնի գյուղատնտեսության համախառնարդյունքի 5-:շին կամ 35-40մլրդ դրամի, նախորդ տարիների 6-7-ի դիմաց: Բնական պայմաններն ու ռեսուրսները ներառում են. 1. տո Յողային ռեսուրսները: Բնութագրվում են հողատեսքերի կառուցվածքի, հողային կադաստրի, վայրերից ն շուկայից ունեցած հեռավորության, ԱՐԱՑ արժեք ապահովող մշակաբույսերի աճեց վելիության,աւլվլելացված 1հա-ից ստացվող ԿԱ ելքով, ինտենսիվացման համար կատարվող ներդրումներ րդ)

քարշային հզորությունը3̀9.296 |59, էջ 45, 52):

Այդ գործոների համալիր գնահատումների վերաբերյալմեր ներում ստացվում է, որ բոլոր գործոնների ր սանդղակու

Նը զոն իյատնի ենենական

հողի դ

համակարգի

առում կարնորվել երի տնտեսության Ն .

կազըի աշխարհագրայան Արան րա Ց ողի հնարավորություններով,եար :

ոնավե

պայմանները: Բնութագրվում օդի ջերմուարբկիմաական վեգետացիայիընթացքում են`

ր

բնական աղետների

եո

4.

հողի

(մ), փայի ար մնո: ության ա առկայության գնության ժեքներով: առկան ձները աների Ան մնները: Ուսումնասիրություններով բաշխվածության

ա

ն

մ դրանց դրան

ն

րային տեսու

Ռելիեֆային

պաշարները, մատչելիությունը:

պայմա

հողի

Աու

պարզված է,

որ

թեքությունը, կազմը մեծ ազդեվածայնությունը օգտագործման հնարավոաեխնիկական միջոցների ը

ն արտադրողականության, ոռոգման հնարավորությունների, ությունների օգտագործման տնտեսական նավետությանվրա: գոնի երկարությունը 150-ից 1000մ-ի հասցնելու Մասնավորապես` թրե գայում տրակտորիարտադրողականությունը բարձրանում հողատարման

ն

արդյու

հենց այդ

տարածաշրջաններում:

Աղյուսակ բնառեսուրսային պոտենցիալով բավարարվածության տարածքային

5.1.1.

պ ատկերըՀՀ

100բալլ սանդղակիմակարդակը

Տնտեսությունների խմբավորումը աոնութմ պոտենցիալով ապահովվածության տակարդարւրսայի 100բա ալ սան" Մարզերը Է 16,6-25.5 ցածր համեմատական իջին արձ որր

ո

|

(21,5)

Արագածոտն Գյուղատնտեսության

սուբսիդավորումը

գյուղատնտեսության

հաշվով կազմումզարգացմ է 28,Յբալ: Բնառեսուրսային ցածր պոտենցիալներ ունեն հատկապես Ա շոցքի (18,8բալ), (19,8), Ամասիայի(21,7) նախկին Արագածոտնի վարչական շրջանները ն այսօր` Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի,Լոռու մարզերը(Աղյուսակ 5-1.1.): Պատահական չէ, որ այսօր աղքատության խորություննու սրությունը են

առավել բարձր

հակազդման մերներին ններ

հաշվարկ-

(հողային, հողօգտագործմա առկայությանն ուժգնության)

,

25.6-31,5

տնտ

որսը

Արարատ

-

Արմավիր

-

Գեղարքունիք

Լոռի

-

Շիրակ

Ընդամենը

-

5.

Կոտայք

Արե նիջ Լաո թոր Տակ:

(28,5)

18,1

:

՝

5. Լ

:

Տ

ր

:

:3

36.2)

ջ

աար, «ԹԵՅ Թ33|-2

ԼՅ 14,5

Մ Բք

բ

:

'

Բ

Տ

.

Յ8

-

թր.Թո «Ջ|

ո

'

52 3.

-

անո»

-

ռլ

ընդամենը

31,6-40.9

3:

/օօ օթ

Արտադրության զարգացման համար բնառեսուրսային պոտենցիալը (ԲՌՊ՝ բալերով) առանձնապես ցածր է Շիրակի Մուսայելյան`(16,6), Ղազանչի (18.1), Կարմրավան (18,1), Սիզավետ(18,3), Թավշուտ (18.3) Մեծ ն փոքր Սեպասար (18,7), Ցողամարգ (19,4),Արագածոտնի մարզի Ամրե Թազա, Բերքառատ, Գեղադիր,Գեղաձոր,Ծաղկահովիտ, Ծիլքար, Հնաբերդ,Լոռու մարզի Տաշիրի տարածաշրջանի,ԳեղարքունիքիՍյունիքի, Վայոց Ձորի բարձր` լեռնային

մեծ մասը: տնտեսությունների

:

է ԱԱ

տնտեսումը` 23,196-ով: Աշխարհագրական բարձրությունը մինչ

Աղյուսակ 5.1.2. նդղակի մակարդակոկու Հողատեսքերի կառուցվածքի,հողի որակի, 100 ռեսուրսաապահովվածության ազդեցությունը հողօգտագոր արդյունավետության վրա (2008թ.)

միմարդ

իւ հո,յԼ

Հողերը, հազ հա

Հացահատիկի

Զ

Ռեսուրս-

Էր |ապահովվածու Յ |-թյունը100բալ|

սանդղակով8

100հա-ի բերքատց հաշվով,վությունը,

1998-2008թթ.

մլն դր

Փ

միջին

Մարզերը

|2| Ք

ՅՍաա|

Ք

|Յ5

Բ

Ժ՝

մրագա

218|534

Արմավիր

ԱՔ»

80,2|

Լոռի

251341 162 2731

Շիրակ Սյունիք Ձոր Վայոց

ք

Կոտայք

Տավուշ

|

|

Օյ

148.9| 2816 (716| 2849

Արարատ

Հ

-

|

|

| 858352Ն

| ||

|

|

|

|

Փ

|222

"

:

|

'

|

5.8

| 2518| 445

'

"

|

|

10,0| 1121259|

.

|

|

28,1

ԵՐ:

|

|185.0 Տ 255259

։

|

2754| 96 12121113

12.185

128.

Առավել նպաստավորներիթվում են Տավուշի (հատկապեսՆոյեմբերյանի), Արարատի,Արմավիրիմարզերը, Արագածոտնի,Սյունիքի, Վայոց Ձորի դիր գոտու (խաղողի, պտղի աճեցման ն ջրապահով) տնտեսությունները: Այսօր տնտեսությունները հարկման են ենթարկվում միայն հ հողի որակականհատկանիշների ն ՀԱ-ի 58մլն շեմը գերազանցելու հիման բնական ռեսուրսային պոտենցիալի միայն մի մասն է: Հետնապես հարկմա հիմքում ԲՌՊ-ի ամբողջական ցուցանիշների կիրառումը շատ բանով գյուղացու պատկերացումներըգյուղի նկատմամբվարվող ը հիմնավորվածության նկատմամբ: Խնդիրն էապես լուծվում է չափակցելի հողերի (համահարթված բերրիության) ցուցանիշով որոշելու

ցածրա-

որը կրա,

կփոխի

դեպքում:

:`

՝

.

կարդակը

Ասվածից պարզ դարձավ, թե ինչպիսի անորոշություններին սպառնալիքների հաղթահարմանառջն է կանգնած, ճակատագրիբերումով, բիզնեսի այս ոլորտին ոդեգրվածայսօրվա գյուղացիական, անգամ կայացածֆերմերային տնտեսությունը: Այստեղշատ մեծ է մարդկայինգործոնի դերը: Ֆերմերային տնտեսության ղեկավարըսովորաբար խաղում է վճռորոշ դեր արտադրանքի ստացման, դրանց վերջնական արժեքի ն եկամուտների վերածման գործում: Մի կողմից նա պետք է հարմարվի մակրոտնտեսական միջավայրին (գներ, պահանջարկ,սոցիալ-տնտեսական անբավարարերաշխիքներ,ենքակառուցվածքներն այլն), մյուս կողմից իր մտավոր ն գործարար կարողությամբ` արդյունավետ կառավարիիր տնտեսությունը:Սակայն, նա միայն մասն է ամբողջի,իսկ արտադրության արդյունավետությանմակարդակը միայն բնատուր կարողություններով ու ԲՌՊ-ի տիրապետմամբչեն որոշվում (85, էջ 84131, 231-249):

քաղաքականությա հարյու

Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ անկախ գյուղացիական տնտ եր սությունների ջանքերից, ռեսուրսային պոտենցիալի ս ազդեցություն է թողնում հողի տնտեսական բերրիությանվրա: Դա ԱԱ զգացվում է հացահատիկիբերքատվությանվերաբերյալբերված 1998-2008թթ.

միագումարն արիր

ն 130հազ. դրամ), բացի այդ աղավաղվածեն ն ոչ համադրելի:Այլ պատկերըչափակցելի վարելահողերինկատմամբհաշվարկի դեպքում, երբ տարբերությունը3 անգամ է ն արարատյան հարթավայրի օգտին չէ: ԲՌՊ-ի տնտեսականդերը ի հայտ է գալիս դիֆերենցիալ ռենտայիձնով, են առավել որը ստանում բարձր ԲՌՊ ունեցող ն շուկային մոտ գտնվող ֆերմերները:Երկրորդ լուրջ խնդիրըայն է, որ անբարենպաստ տնտեսական պայմաններումգտնվող տնտեսությունները ստիպված են ավելի շատ կենսապահպանման ծախսեր կատարելու: Այսպեսօրինակ մեր ուսումնասիրություններով պարզված է, որ բնակարանիջեռուցման տնողությունըարարատյան դաշտավայրում, Սյունիքիցածրադիրտնտեսություններում, հյուսիս արնելյան շրջաններում (մինչն 10004 բարձրություն) տնում է ընդամենը 90-120օր. Շիրակի, Գեղարքունիքի,Կոտայքի բարձրադիրշատ 195տնտեսությունների 215օրվա դիմաց: Նույնը վերաբերվումէ մսուրային շրջանի տնողությանը, կենսապահպանման էներգածախսին, գյուղատնտեսական արտւսդրանքնե ու րգ էներգատարությանն րությ յութ նյութատարությանը, րությանը, ա աշ խատատարությանը, րությանը, կոշիկին, կոշ ու հագ կապին,տրանսպորտային ծախսերին,լքվածության սինդրոմին,կապի ն մատչելիությանըդրանց միագումարին:Ահա թե ինչու պարենային ապահովվածության հիմնահարցերը քննարկվել են պարենային ն ոչ պարենային աղքատության կապիհամատեքստում: 4.Ագրարայինոլորտի ապրանքարտադրողի մակուլտուր-տեխնիկական -

| 28.3 40,4

՝

|112,7| 6,0 | 28,0

25,9

25.1

90.6

82 263 բ 0382253 ի 352-122 |37.

.

Յ

ԺՇ

։

Ժ

Յ

անգամ (980

է

Տ|ՏՑՏ|ԱՏՑ

Ւ»

8 ՏՑՔՏ|ՅՏ|ԱՑ|ԱՅ

ՅՔ|ՑՏՅՏՈ8|Յ

Յ ՅՏ -. Տտ Ց 5 Յ Բ |/ՃՅ ա

Տ5Յ ՅՅ

Հ

Ց

|(ՏճՔ| 8

:.

Յ

տվյալներից:Հացահատիկի արտադրությունըառավել քիչ է ինտենսիվացված չափով` ենթակաէ բնառեսուրսային պոտենցիալիտարրերի ազդեցությանը: Աղյուսակիցերնում է, որ անցած 10 տարիների տվյալներով Արարատի ն Արմավիրի ր մարզե մարզերիջրովի ե երկրագործության Հ մ բնառեսուրբնարե պայմաններում սային պոտենցիալիազդեցությունը2-3 անգամ ցածր է մնացած տարածաշրջաններից: Մեծ է հողատեսքերիկառուցվածքին հողի որակի ազդեցությունը: Դրանց ֆիզիկականմեծությամբ հողօգտագործման արդյունավետության ցուցանիշի համադրմանպարագայում մարզերի տարբերությունը 7,3 ն մեծ

Գյուղատնտեսության ապրանքարտադրողը կանգնած է բարդ տնտեսական որոշումների կայացմանփաստի առջն: Գյուղը այսօր փաստորենինքնան ինքնակառավարման կազմակերպման արդյունավետ լծակներից զրկված օրգանիզմ է, որի զարգացումներըկարող են լինել նան ն անկանխատեսելի

անկառավարելի:Բացակայում է անցման շրջանի տնտեսության զարգացման ամբողջական հայեցակարգը: Մշակված ռազմավարականհայեցակարգերում նկատվում է տնտեսության վարման նե հեռանկարի կանխատեսման, գնահատումների նախկինմեթոդաբանությունը,այլ երկրներում փորձարկված կաղապարներըմեր տնտեսությանըպատվաստելուհետքը: Գյուղի տնտեսական զարգացումը բարդանում է նրանով, որ ոչ միայն փոշիացել է արտադրությունը, այլե փոքրացել են համայնքի ջանքերի միավորմանինքնակառավարման լծակները: Մասնավորսեփականությանվրա հիմնավւասծգյուղացիական տնտեսությունը հիմնականում գործում է պետության կողմից չվերահսկվող դաշտում: Արմատականփոփոխություններիպարագայում պետությանդերակատարություններիվերաբերյալ պատկերացումներն ու սպասելիքները մնացել են նախկին կաղապարի մեջ |76: Դա այսօր պատճառ է դարձել սեփական անկարողության, առանց պետության միջամտության որնէ բան փոխելու անհնարինության հոգեբանության:Մինչդեռ արտադրությանվերնից պլանավորելու, արտադրանքը,ռեսուրսները, արտադրությունն ու սպառումն ուղղակի կանոնակարգելու, ժամկետավորելու ն հասցեագրելու շատ գործառույթներ պետությունը, շուկայական տնտեսության հարաբերություններինհամապատասխան, հանձնում է ապրանքարտադրողին (արտադրության կանոնակարգում),ապրանքաշարժին առաջշարժի մեծածախ ն մանրածախ առնտրի համակարգի ծառայություններին (մթերումների ն գնագոյացման կանոնակարգում), միկրո ե մակրո ֆինանսավորումը առնտրային բանկերին (պետության մոնոպոլ ներդրումային դաշտի կանոնակարգում), իրեն վերապահելովպետականն հասարակականանվտանգության, արտաքին դիվանագիտության,կուլտուր-լուսավորչական, առողջապահական. սոցիալական երաշխիքների, դրամահարկային, հայ դատի ն ցեղասպանության, աշխարհասփյուռ հայապահպանության,Արցախի հիմնախնդիրների լուծման մենաշնորհը: Հետնապես, այստեղ պետության առաքելությունների շրջանակներնու հոգսերը շատ ավելին են, քան ընդունված է կարծել: Սակայն. այստեղ գյուղացու մտածելակերպումկա իմաստավոր հիմնավորում: Նա շատ է թելերով կապված է քաղաքային կյանքին, արտերկրների, ստանում տեղեկատվությանքաղաքային ապրելակերպի,կենսամակարդակիբարելաւման, ոչ նյութական (նան նյութական) աղքատության հաղթահարման, ենթակառուցվածքների ստեղծման ն վերակառուցման, ֆերմերային տնտեսություններին սատարման ն արտադրանքի իրացմանգործում պետության դերակատարումներիվերաբերյալ: Զուգահեռաբար այս համատեքստումդիտարկում է իր կարգավիճակը: Իսկապես, պետությունը մասնավոր ներդրողների հետ քաղաքում ստեղծում է առողջապահության, կապի, երթնեեկության,զվարճալիքի, սոցիալական սատարման, ոններ, երիտասարդության աշխատանքում ներգրավելու կառույցներ, աշխաարտերկրների ծրագրերին ն ներկայացուցիչների հետ շփման լսարաններ, ծայրահեղ աղքատները գոյատնում են հանգանակություններով: Եթե Երնանում ստեղծվում են Հուսիսային պողոտայի, Վահագնի թաղամասի գերժամանակակիցհարմարավետությամբ առանձնատեր ու շքեղ բնակարաններ, ապա այս ամենից, ի դեմս իր կառավարության,գյուղացին ուզում է իր չնչին մասնաբաժինը, որ գյուղն ունենա նորոգ ճանապարհ,ուսուցիչ ու դպրոց. երիտասարդների հանգստի կառույց, աշխատանք, բարձրագույն կրթության

տատեղեր,

կրթական, ի Ներգրակի իովմները

հասանելիություն,

որ վերացվիգյուղի ն քաղաքի կուլտուր կենցաղայինմեծ անջրպետը, մշակվիգյուղի պահպանության ն զարգացման ծրագիր: Անցման շրջանը բերել է անհայտներով լուծման բազում հիմնահարցեր: դ րանցից մի քանիսի համար չկան լուծումների --

իրատեսականհայեցակարգ: Ստեղծվել է Վայաստանի Հանրապետությունը, սակայն դեռ պետք է ստեղծվի հայաստանյանհայկական պետականությունը,

վերադաստիարակվի իր հողում, իր ռեսուրսներով գոյատնելու հոգեկերտվածք ու մտածելակերպ ունեցող հայը քաղաքացիական հասարակությունը: Այս մասին իրենց բազում աշխատություններում հիշատակում են պրոֆ. Ս. է. Ավետիսյանը, Գ. ԴավՂազարյանը, թյանը, Յու. Մարմարյանը, Հ. Ծպնեցյանը,Ա. ն ուրիշներ, կարնոԹարվերդյանը րելով կառավարման

մակարդակների ինտեգրումըռեսուրսօգտագո բնապահպանական համակարգերի արբարձրացման բոլոր

ման, գիտության, Ժողովրդագրական,

գործում: դյունավետության առանձնահատուկ դերակատարում ունի ապրանքարտադրո յորեղ անհատականությունից, գիտելիքներից, շուկայի վաղվա կռահելու

Ն րա

գործարարությունից, քաղաքական տնտեսականիրավիմարողությունից, ակ ազգային արժեքներըգնահատելու քաղաքական. կուլտուրայից բ օրը

ե

ր

բանով ),

կախված կլինի գործի հաջողությունը |31, էջ 10-13: 34, էջ 194:

շը այած շուրջ

երկու տասնամյակըպատմականն տնտեսական առումով էլ կարելիէ առանձնացնել որոշակի տնտեսականհաջոհասած ների ֆերմերներ,որոնք համագործակցել են 1996թ-ից մեկՍՄՆ ԳԴ Մարքեթինգի աջակցությանծրագրին(ԳԴ ՄԱԾ կամ ՍՏՕՃ իսկ 2005թ. եգյուղի «Ագրոբիզնեսի զարգացման կենտրոնին(ԱԳԶԿ կամ (ՇՏոէթո 1Ծ- Ճցոեստլոօտտ ՋսոռԵ -ի Օօսօքթքոծո): Դրանցիցեն բարձրաեն "Ցոօծ ՕՕ» (Սե շենի ցուլ) Հայր ն որդի Ղազարյանների, Թթուջրի կաթի ակն

Բորը անն Շոր

են, այսօր

Աությու

'

ճամբարակիտարածաշրջանի Մարտունիի«Արծրուն ոպանվոպերացիայի, ՍՊԸ-ի, Արիդի այծաբուծական, Արագածոտնի. Երնջակ,Քարաձորի որդի մսի վերամշակման, ն

ր»

եգիպտացորեն որարամմի,. Նոյեմբերյանի րգերի արտադրության, մրգերի հետբերքահավաքի պահպանման, ձոր մար քաղցր

կա

իտ

ն

բազմաթիվ այլ

հաջողակֆերմերների,Սյունիքի

1 մլրդ դրամ Արմեն-Սարմենտնտեսությունները ե այլն 005-2007 ամփոփ տեղեկագիր):

ՕԱ տավարաբուծական ԼՍՏԱՎ

52Մ «Հ.

Մակրոտնտեսական բարեփոխումներից ակնկալվող

արդյունքները

պարենայինապահովությանասպարեզում

արեն արենային ն ԱՀՌԾ-ի անվտանգության

(ժամկ կականոնակարգումը անածթո

րնորվում է դրանցլուծումների ագրում,ռեսուրսապահովում):

խն

նե

-

:

Աղքատության հաղթահարման րի մեխանիզմերը, հիմնախնդիրնե գործիքիզմերը,գործիք ները առավել կանոնակարգված են ԱՀՌԾ-2, գյուղատնտեսությանկայուն

զարգացման ռազմավարական նորացված ծրագրի ն ՀՀ կառավարության Ւ| 380-Ա ն 1207-ն որոշման, ՀՀ գյուղատնտեսության աններիկայուն զարգացմ ան ռազմավարությանփաստաթղթերում: Սրանցում

2006թ.

20102020 թվա-

առավել հստակեցված են հւսցեականությունը, Ժամկետները, ռեսուրսապահովման աղբյուրները, տնտեսականքաղաքականության տեսլականը: Ծրագրային այս փաստաթղթերում21-րդ դարի մարտահրավերինդիմակայելու ն գիտելիքահենք տնտեսություն ստեղծելու ռազմավարականքաղաքականությանգերխնդիրներդիտարկվել են. տնտեսական զարգացման, եկամուտների վերաբաշխԵրկրի սոցիալ ման կարգավորումը, աղքատությանն անհավասարության կրճատումը, 2. ԱԱՀի ռեսուրսային ներուժի արդյունավետ օգտագործման, երկրի պարենայինապահովության մշտակայուն վիճակի ապահովումը, Յ . Արտադրության,ձեռռարկատիրական նախագծերում ն սոցիալ տնտեսական ծրագրերում ներդրումային բարենպաստ պայմանների ստեղ-

--

4.

ծումը,

.. Սպառմանլիարժեքության ն մատչելիության ապահովումը, . Սոցիալական անապահով խմբերի սատարման կանոնակարգումը(հասցեագրում, ժամկետավորում, չաւփակարգում),

-Գնողունակհամարժեքությանն ՀՆԱ-ի կապի միջազգայինչափանիշներին համապատասխանեցումը:Գնողունակության համարժեքային հաշվարկով (ՔՔՔ բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի մեծությամբ (3,9հազ. ՍՏֆ) ՀՀ-ը ԱՊՀ երկրներին նե համաշխարհայինին` (9,0)` զիջում է 2,3, ՏԶՓԿ ԵՎրոստատ երկրներին (26,4հազ. ՍՏֆ)` 6,8 անգամ, մինչդեռ միավոր արտադրանքի գներին ընդամենը` 1,5 անգամ: Դրամի գնողունակությունը համարժեքության 1ՍՏֆ-ի դիմաց 2005թ. կազմել էր 178,6դրամ, ներքին շուկայի` 457,7-ի դիմաց |46, 2009, էջ 73-76|: 7. Բնական ն էներգետիկ պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու շրջակա միջավայրի պահպանումը, բնական ռեսուրսների օգտագործման սպառմանկարգավորումըն այլն Սրանք տնտեսական գործունեության այն բաղադրիչներն են, որոնք կապված են կամ պետական մենաշնորհի հետ, կամ չեն կարող ինքնակարգավորվել շուկայական տնտեսությանն անցման ժամանակահատվածիշուկայական մեխանիզմներիմիջոցով: Մակրոտնտեսականկարգավորման գործում, ռազմավարականն մարտավարական առումով, կարնորվում են ներքին Ա արտաքին գործոնների կշռելիության ն առաջնահերթությանորոշումը: Ներքին գործոնների շարքին դասվող ռեսուրսային ներուժի (բնական, տնտեսական, տեխնոլոգիական, մտավոր ն այլն), արդյունավետությունն էապես պայմանավորված է մակրոտնտեսականմիջավայրով (օրենսդրական դաշտ, ստվերային ն իրական տնտեսության հարաբերակցություն,ներդրումային միջավայր, պետական մարմինների ե տնտեսավարող սուբյեկտների փոխհարաբերություններ,քաղաքագետների իրազեկություն ն քաղաքական որոշումներ ընդունելու ընթացակարգ, մաքսային ն հարկային ռեժիմ, հասա: րակության մեջ գերիշխող տրամադրություններն այլն): Հանրապետությունում ձնավորվածհարաբերություններնայսօր էապես խոչընդոտում են ռեսուրսային ներուժի արդյունավետօգտագործմանը (ֆինանսական ֆիսկալ քաղաքականություն, հարկային ոչ ճկուն դաշտ, ստվերային տնտեսության մեծ ներուժ. տնտեսական ներգործման թույլ համակարգ, գյուղացիական տնտեսություն-

յ

ների գործունեության համակարգողլծակների անբավարարություն,ներդրումային անբավարարմիջավայրնայլն):

Արտաքինգործոնները(աշխարհատնտեսական կապեր, գլոբալիզացի տերությունների շահեր, պատերազմ խաղաղությանանկայուն վիճակ, միջազգայինտնտեսական համագործակցություններում ինտեգրման գլոբալ ն ազգային շահեր, շուկաներ մուտք գործելու կարողություն, տնտեսակ կախվածությունիցսպառնալիքներ ն այլն) նույնպես նպաստավոր չեն ն մեծ

--

պահանջում են դիվանագիտական, քաղաքագիտական ն. համազգային լուրջ ջանքեր:

ԱՀՌԾ ն ԿԶԾ-ի

2010-2015 ն 2015-2020թթ. նախականխատեսումներուլ տեսվում է ՀՆԱ-ի 87,9 ն 67,396 աճ՝ ՄՓՁ-ի առաջանցիկ զարգացմանն ուղղված քաղաքականությամբ հանդերձ: Մակրոտնտեսական քաղաքականություննառավելապես կուղղվի ձեռն նարկատիրական միջավայրիբարելավմաննու ֆինանսական ներդրումային հատվածի արդիականացմանը, ձեռնարկությունների տնտեսականարդյունա-

վետության բարձրացմանը: Աղքատության հաղթահարմանըդրանք կնպաստենգործազրկությա կրճատման, աշխատատեղերիստեղծման, բյուջեի համալրման միջոցների հանգանակման,ժողովրդականծանրաբեռնմաննվազեցման, արժանապատիվ զբաղվածությանձներով ն այլն: Մեկ շնչի հաշվով 2005-2008թթ.ՀՆԱ-ն 1200-ից հասավ 3691 ՍՏՖ, կամ 3,1

աճեց անգամ, մինչդեռ զբաղվածությունը աճել է 2,746-ով: Դա տասնյակ անգամզիջում է միջազգայինչափանիշներով (Օքնի օրենք) գործազրկությաննվազեցման ն տնտեսական աճի կապի սերտության վերաբերյալվկայակոչումներին) |84, Հ-2, էջ 438): Նման երնույթը` աճ առանց զբաղվածության, բնորոշ են անցումային մի շարք երկրներիհամար (տես մ/օոժ Բոքթօյոծոէ Բ6քօղ 2004-2005 1ԼՕ, 2005), սակայն առավել ցայտուն դրսնորվել է ՀՀ-ում 17, էջ 136, 287|: Սա աճի ն

զարգացման պարադոքս է: Տնտեսականաճի ն կայունությանապահովմանգործում կարնորվումեն` տնտեսականգործունեությանազատության ն ազատ մրցակցության համար հավասարպայմաններիստեղծումը|25, էջ 14, 20: 17, էջ 78|Նրա ներկայիս անբավարարն թույլ համակարգըհարցականի տակ է դնում ինչպես առաջին փուլի արդյունքներն, այնպես էլ գաղափարի արդա»

բարեփո

րացիությունը: Մեր կարծիքով երկարատն ժամանակահատվածում խումներն այս ոլորտում կնվիրվեն մենաշնորհային դաշտի իրավական ն գործնական կարգավորմանըե̀վրոստանդարտների ներդրմանը,տնտեսական մրցակցության պաշտպանությանպետականհանձնաժողովի(ՏՄՊՊՀ) իրավասությունների ն ինստիտուցիոնալ ու կարողությունների հնարավորություննե ընդլայնմանը,հասարակականայլ կառույցների ն ամբողջ հասարակության ուժերի ինտեգրմանը: Լուրջ բարեփոխումներիկարիք ունի ներդրումայինմիջավայրը:Այո ներառում է ՀՀ գործարար շրջանակներիընդհանրացված տեսակետները գործարարությանարգելքների ն ձեռնարկատիրական գործունեության պայմանների վերաբերյալ:Այն առավել անբարենպաստէ ՓՄՁ-երի, քան համար:Դրա պատճառներնեն կառավարմանն դատական համակարգի ցածր արդյունավետությունը, կոռուպցիային հովանավորչության բարձր, հարկային »

մեծերի Է95

Մակրոտնտեսական զարգացումների առավել վկայակոչումներից (Աղյուսակ 5.2.1) հեւոնում

վարկային վարչարարության ցածր մակւսրդակը:Դրա հակազդման ճեխանիզմներիշարքում կարնորվում են. հակամենաշնորհայինն մրցակցային իրատեսական համակարգիձնան

-

`

-

|

անգամ: ՀՀ

Աղյուակ 5.2.1. տնտեսականաճի ն ԱՀՌԾ-ի իրականացմանմակրոտնտեսական ակնկալիքները

Չափի Ցուցանիշներմիավորը փաստա-

ր

Չ008

|

ցի

ԱՅՌԾ

մակրոտնտեսական

շրջանակ ՀՆԱ դրամ ԱՄՆ դոլար » «

(ՍՏՏ)

մեկ շնչի հաշվով (ՍՏֆ) փոխարժեք (դրամ/դոլար)

Աղքատության կրճատում Աղքատներիթիվը Բնակչության թվից

»

»

Ծայրահեղ աղքատների

թիվը

Բնակչության թվից Աղքատության շեմ

Ծայրահեղ աղքատության շեմ

Գյուղական աղքատություն Աղքատներ Ծայրահեղ աղքատներ » »

Աղբյուրը Աոա :

».

Հ.

|96

ան

ՍՏֆ դրամ

ՀՏ

ո

10,1

23,5

(ամսական)

«

մլրդ մլրդ

հազ մարդ

»

«

«

հազ

3.1 մարդ » հազ դրամ

տարեգիրք, 2009,

ՎԷ

Վ/-

5»

13115

42.9

12538

335 25 6,8 .

(յգ

'

'

(39

էչ72.80 ՅՈԴ

վիճակագրական էջ 90-102 Պարենային ապահովության Ա աղքատության հաղթահարմանռազմալարություն (ԱՀՌԾ-2), Ե-2008, ԵՉ008. պարենայինապահովություն ն աղքատություն, Ե-2010, էջ 9-26, 41-50, 686-105 ՅՆ էջ էջ

2)

կառավարության ծրագիր, Ե-2008, 28: մարզերը թվերով, 2009թ.

էջջ 4154

ն

շարքում

ապահովումը, Մարղկային կապիտալի զարգացումը, մարդկայինաղքատության վերացումը, սոցիալականբնեռացման էական տարբերությունների համահարթումը, Տարածքային զարգացման անհամաչափությունների համահարթումը գործարար ն ներդրումային, ֆինանսական, բյուջետային, հարկային ն մաքսային համակարգերի առողջացումը: Որպես առավելխոցելի համակարգեր ունեցող լեռնայիներկիր, կլիմայի կանխատեսվող փոփոխություններին դիմակայելուհամար, ՄԱԿ-ի ծրագրի շրջանակներում (ՍԿՇՔ) ՀՀ-ում կարնորվումեն բնական, այդ .

սուրսների գնահատումն

ու

թվում ագրոռեօգտագործման չափավորումը,բնւսկան

էկոհակենսաբազմազանությանը սպառնացող մարտահրավերնե հակազդման արդյունավետ մեխանիզմների ստեղծումը, լեռնային ն բարձր լեռնային տարածաշրջանների կայունզարգացման ն ն մակարգերին

առաջնահերթություննե

այլն: 5.3.

Ագրարային քաղաքականության առաջնահերթություննե կենսագործման շուկայականն պետական

գործառույթների

համատեղումը

Երկրորդ

գերակայությունների են. Լյարնորվելու մակրոտնտեսական կայունության ն տնտեսականզարգացման աճին համահունչ սոցիալական պաշտպանվածության, հասարակության սոցիալական ինտեգրման համաչափության

.

գ

Ծրագրիիրականացման

»

1.2

'

հազ մարդ

Ե-2008 դազմավարություն

Ի 9

'

25.6

որ

ն

վորումը,

գործարար միջավայրիբարելավումը, կառավարմանհամակարգիարդիականացումը, արդյունավետ հակակոռուպցիոն համակարգիստեղծումը, առետրի հետագա ազատականացումն ու տեխնիկական արգելքների վերացումը |286լ, ենթակառուցվածքների պետականծախսայինքաղաքականությանգերակայություններումներառելն ն այլն, 2008թ. նկատմամբ2010-2015թթ. ընդհանուրներդրումները0,9-ից կհասնեն 4,7-7,8, իսկ 2015-2021թթ.` 10-13 տրիլիոն դրամի, կամ կաճի 14

-

ընդգրկուն ցուցանիշների

է,

սերնդի բարեփոխումների արդյունքում էապես կնվազի աղքատության մակարդակը: 2009թ. համեմատ մեկ շնչի հաշ-վով ՀՆԱ 2027թ. կաճի 1.7 2,8, աղքատ բնակչությանթիվը կկրճատվի2,4 ն2015 3,5 անգամ: էապես կբարելավվիգյուղի վիճակը: սոցիալական Գյուղատնտեսությանը տրամադրվող վարկերըկհասնեն 2015թ.` 108, իսկ 2027թ. 248մլրդ դրամի (25. էջ 151: Աղքատության հաղթահարման ամբողջական գործո նների շարքում կաճեն պետական տրանսֆերտների դերը: Սակայն պայ մանների լավացումը կբերի «աղքատությունը» նորովի դիտելու անհրաժեշտության, քանզի բավարարվող պահանջները կառաջացնեն համարժեք նոր պահանջմունքներ:

Ը

Ագրարային կարելի է քաղաքականությունը

բնորոշել որպես ագրարային հատվածում գիտատեխնիկական, ն ֆինանսատնտեսական քաղաքական շրջանակների ստեղծմանը նպատակամղված պետական գործունեություն, նրանում ընթացող

տնտեսական գործընթացների վրա առավել գործուն ձներով մեթոդներով ներգործելուձնով: Այն իրենիցներկայացնում է պետության կողմից վարչաիրավական, տնտեսականն հասարակական հաստատություննե կարգավորիչ գործունեություն`ուղղված գյուղատնտեսությանն ԱԱՅ-ի մյուս ճյուղերիզարգացման պայմանների ստեղծմանը, սպառնալիքների տեսմանն ու կանխաանվտանգության ապահովմանը |29, 30, 45, 46, 57, 60, 62, 66, 69. ու

75|:

Պարենային ապահովության ն մատչելիության ն մճակրոտնտեսական միկրոմիջավայրի գործոնների կապի տեսության հարցերի ուսումնասիրու197

ալն հաճոզման, որ

դրանցմասնառեսուրսներիառկայությունը,

Ստեղծված տնտեսաձնիաճենալուրջ գերխն տն խնդիրների իրատեսության ն հետե ատվության բացակայությունն է, ծրագրեր իրականացնող ինստիտուտր նախարարության ն նրա ենթակառույցների) իշխանահպանցիկ, ժամանակահատվածը, նրա կԱ: թյունը: լ Վերջիներկու տասնամյակում ՀՀ-ում պաշտոնավորել է ինը գյուղ. նախարար: Ստեղծված իրավիճակումչափազանց բարդ է ու դժվարին արդյունավետ քաղաքականության իրականացումը: Այսօր առկա են հոգեբատեսականու քաղաքական բնույթի արտաքին ն ներքին, տեսանելի ուա սանելի, իրավական ու դիվանագիտական, անհատականու հասարատանրերի Աիզոլմը պահանջումեն ռնարկումներ, ջանքերի միավորում, ման ձնի ընտրություն, Ժամանակ, անցյալի ձնական ւ ու գործելակերպիցձերբազատում |84, 93, 94, 95): ոլորտում մի կողմից մեծ են ռիսկն ու անորոշությունը,մյուս 8ա նբավարար ռեսուրսները, արտադրության վրա ներգործելու Ջեխանիզմները, բարձր տեխնոլոգիաներիշուկաներ ներթափանԲացակայում է բարեփոխումների հետագա ամար պատասխանատու ինստիտուտը: Ի դեմս մարզային կառ րի, գյուղատնտեսությաննախարարությունը էապես զրկված է տարածարդյունավետկառուցվածքից: տարբերություն Եվրոպական, Ամերիկյան, Կանադականն շատ այլ ԵՈԱՐԸՆ ֆերմերային խոշոր տնտեսությունների,ՀՀ-ում հողատիրությունը բնույթ, այսինքն այդ փոքրիկ հողակտորով ոչ միայն բուն ֆերմերի ընտանիքի, այլն համայնքի մի շարք համակեցության ի (բնակարանային,կուլտուր կենցաղային,կրթական, ական, ենթակառուցվածքային, տեխնիկական), հետնապես ագրաայստեղ ավելի է բարդանում: խնդիր են հարուցել արտադրության փոշիացման, ապրանքային նչին ռ իրացման, ֆերմերի համար ցածր, սպառողի համար բարձր գները, պարենային ապրանքների ստվերային ներկրումները, ֆինանսա վարկային. հարկային ապահովագրական դաշտը, գիտա հասանելիությանն Շպերատիվության Մի խոսքով անբավարարեն բարեփոխումներիարդյունք եռնվածտնտեսականազատության իրացման հնարավորությունները: երմերներըհայտվել են օր-օրի թանկացողտեխնիկականծառայություննե առանց հավաստագրիտնկանյութ. սերմեր, պարարտանյութ, անյութ ձեռք բերելու փաստի առջն: Պարենային ապրանքներիմանրածախ գները 2010թ. օգոստոսին Երնանի շուկաներում կազմում շարունակվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի ն. գյուղին գների համարժեքությաննվազմանխրոնի-

ըների համան լիրոը

ձակրոտնտեսական առավելությունները, կարգազո- վարական յունը իրականատիրական որդու, ԱԱ տանքերը Աոա արի հեր րինի անոթյուն Ն դրա եա (գլխավորապես ա սական: ետու գերակա ղադրիչ վարմա շատ բ տնտեսականհիմնարարքաղաքականություն բաղադրիչը Գյուղատնտեսությունը քաղաքականություն: ագրարային աջակցո

ազգայի

գերակա

ն

դրա

մշտա-

հանդիսացող հետազոտությա ն առաջնայինթիրախ: համարվել Դ" է տնտեսագիտության ու որպես պահանջարյի իր տ նտեսականնշանակությամբ, 0. ոլորտը

կոր աիփոխհարաբերության Կգա անվտանգության

թաղացանե

Արային աա" ժամանակակիցտ իրատեսական ագրարային ձեռնարկումներ, դ հոն առույցն գիտական վերաիմաստավորվել մյուսները լիովին հերքվել, նտածելակերայից թյուններ գաղափարներ ակտուամիայն չեն կորցրել հիմնահարցերը իրենց ագրարային գրարային սակայն առավել որոտան՝ դարձել եւ 0.մեի նազ

լավագույնփորձադաշտ իմացություն ունեցած բացառիկդերով գործում ապահովման սնեռել անտիկ, դասականն շարունակիր վրա է դարեր գիտականմիտքը 18. ե քաղաքագետների փիլիսոփաների ոոտեսագետների, խո -12): ընթացքումշատ տեսուտեսություններիզարգացման

գային

-

.

են,

ու

ոչ

Ղ.

են

ահջող

Կծու

լությունը,այլն առաջնահերջ(ոեր մարտահրավերների համայ. յություննէ 21-րդ դարի ներառուոոհամաշանվտանգության պարենային շարքում ը գերխնդիրների հզոր ն հեղինակավոր արձագանքման սովի դեմ պայքարիարագ

պետական

ցելուարավորությունները: ընթացքի խարհային ստեղծումը: լյցն կառույցների ազգային վերակառուցումը, արմատական քային կառավարձան ար ՊՅ-ում կատարված առումով, դարերի կայունացման կորուստպատվության, պետականության պետության սայթաքումների զրկանքներով, անգամ րորերի երազանք սկզբի համար, անվերադարձ ունըամայնքային արդարացված ը. ներով, ստեղծելու պետականություն րազո Սակայն,այստեղկա պետություն առողլայն խավերի ի դեմս հասարակության Այն, ախնդիրներ անբավարարվոձեռքբերու ջատվածություն: հղի պակասի, խիստ դիրքորոշման երի րային ծության քաղաքական աննպաստ Եթե դրան էլ ավելացվիարտաքին ր րային քաղաքականությունն վտանգով: աշխար անվտա կորստյան առաջանում ազգային ԴՈՏ միջավայրը. Գոր ի քաղաքական ՝ միջազգային Հմ սուրսների կառույցներին Գլոբալիզացիան, գերխնդիր: Աշխարհի ընտրասերման: տնտեսական կբերի սավորվա տեգրումը,ի վերջո, ազգեր ն տնտեսական դաշտից կանհետանան հա. ն կան քարտերից խորհր ծառայությունների ազգայինխնդիրներըլուծելիս, ած հրատվական թյուններ,որոնք սեփական միջազգայի ներդրանքչեն որոշակիարժեքներկայացնող ումմակարդակը: րության համար երբեմն վկայակոչու զարգացումների Ը Տնտեսականանցանկալի փորձի կարճ կենսագրությունը, երկրի պակա ենք նորաստեղծ տնտեսական տնտեսականվիթխարիկորուստները, քորից օԳտվելու բնա պատճառով պարենամա կոլեկտիվացում, բռնի սեփականազրկում, Սակայն, գնե աղետները: սեփականքրտինքով լավ ապրել ցանկացողի պարենհարկ, րուֆերմերների նատումն էին արհեստական հռչակում, թշնամի Աարոն դասակարգային յան ատակ լճացում, խրա անկառավարելիություն բրեժննյան կական տումն"դրանքների սկզ ռանե, ի բռնապետություն, ժողովրդին, հասու քաղաքականապես երեստրոյկա հանդիսացող բարեվերափոխումը ո վային կաին խորւսցման փոխումը համւսր Խա ԱՅՐ 10-13): կարգավորման ներկա | ար ան

ն

է ն

է:

ու

ձե

ն

տարա

--

է

ն

ապա

է

տնտեսության քաղաքա ու

ն

ա

ունենա:

համար

շատ

ն

Ն

ը

ու

ն

տեսած

գորբ

ծ

ն այս

տագա

մնում ննդիրները

են.

բաղադրատարր առաջնահե ջնահերթ

ն

ւ.

առումով Մակրոտնտեսական գյուղական բնակչության ցածր Ա անհավասարաչափզբաղվածությունը, թաքնված գերբնակչությունը, արտագնացությամբ դրանք լուծելու ժողովրդագրական տխուր հետնանքները, գյուղական բնակչության նյութական ու սոցիալական հնարավորություններից զրկվածության բարձր համաթիվը, գյուղի ն քաղաքի էական տարբերություններիխրոնիկականբարձր մակարդակը ն միտումները, Ժողովրդագրական վտանգավոր տեղաշարժերը, վերարտադրողական ակտիվ տարիքի բնակչության հեռանալը ն գյուղի արագ «ծերացումը», բարձր լեռնային, հեռավոր ն սահմանամերձ 265գյուղերի (3192) դատարկման ն անապատացմանվտանգը: Գյուղական վայրերում մինչն աշխատանքային տարիքի բնակչությունը 1995-2008թթ. կրճատվել է 13 հազ. (1 գյուղի հաշվով մարդ, իսկ նրանց տեսակարար կշիռը 33-ից իջել է 24.395, 100 աշխատունակի հաշվով` 63-ից` 38-ի, էլ ավելի մեծացնելով ժողովրդագրականծանրաբեռնման հետագա սպառնալիքները, գյուղական բնակավայրերում աշխատանքի այլընտրանքի բացակայու1.

»

»

»

»

»

»

»

.

՛

.

ապահովագրությանհամակարգիբացակայությունը, Պարենի ն գյուղատնտեսականհումքի արտադրողների ցածր մրցունակությունն ն անբավարարպաշտպանվածությունը, Ագրոարդյունաբերականհամալիրի կողմերի շահերի ներդաշնակեցման տնտեսականմեխանիզմների անբավարարություննու ստացվող շահաբաժնում վերամշակվողների ն վերավաճառքի չարդարացված բարձր Ռեսուրսաօգտագործմանառումով գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական արժեքների կորուստը, հողատեսքերի ն ցանքատարածությունների անցանկալի կառուցվածքային տեղաշարժերը: Շուրջ 200հազ. հա ինտենսիվ հողերի մի մասի շրջանառությունիցդուրս մնալը (60 հազար հա) ն բնականկերահանդակի վերածելը երկրի վրա տարեկաննստում է 85-90մլրդ դրամ, արարատյանդաշտավայրի հողերի մելիորատիվ վիճակի խիստ վատթարացումը,գոտի, որը 2005-2009թթ. ապահովել է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 25-2854-ը, հողատարման վտանգի ուժգնացումն, ու պաշտպանական միջոցառումների խիստ անբավարարությունը, երկրագործության ն անասնաբուծության վարմանգիտականհամակարգերիփլուզումը, արտադրության խոշորացման սատարման մեխանիզմների անկատարությունն ու անբավարարությունը, Երկիրը ջրօգտագործման ասպարեզում ձնավորված 2008-2009թթ. օգտագործել էր ջրային պաշարների միայն

»

»

՞

"

հիմնախնդիրները: 2376-ը ն ջրառի ,

Աման

523.6: անցնում միքկամ զանցում, էՕՅդող ,

-՞

Գյուղատնտեսական արտադրանքի 1տ-ի ջրատարությունը 2001-2009թ 404-ից հասել էր 505 տոննայի|1,2009թ., էջ 193),

՛

զուր

ջո Ա րությունը Ագրարային ոլորտում իրականացվող քաղաքականության առումով

ագրարային բարեփոխումներիհետագաընթացքիդանդաղումը,պատասխանատու ինստիտուտի բացակայությունը, ոլորտին սպասարկող գիտախորհրդատվական,

ապահովագրական, ն այլ կառույցների մարքեթինգային գործելակերպին հոգեբանության հնաոճություննու ցածր արդյունավետությունը, դրանցից անբավարար օգտվելու գյուղացու պահպանողական կրավորականկեցվածքը, ագրարային ոլորտի ռեսուրսային պոտենցիալիու ընթացիկ ծախսերի հաշվառման տվյալների անբավարարությունն ու ցածր Դա ռեսպոնդենտներին, իշխանություններին, չի տալիս կայացնելուհամապարփակ որոշում, առա նս հեռանկարիառումով: ֆոն գործառույթների(լիզինգ, հարկային, դրամավարովագրական)կարգավորմաննուղղված ծրագրերի ն միջոցնե բավարարությունը, օրենսդրականհամակարգինորացման աների

վերաբերյալ արծանահավատությունը: լ արավորություն ւլ րրարատն տավարկայի նային ի րաոր

ա Հաությունը, տասնյակ ծրագրերիկոորդինացման դժվարուԱրի իրականացվող ներդրումներիհետագա ճակատագրիհաճար պատասխարա

2.

»

համատեղ օգտագործումից

«

»

շահաբաժինը:

»

բնական կերահանդակների օգտագործման բարձիթողիվիճակը, դրանց սպասվող վտանգը|84, հ. 2. էջ 257) շրջակա միջավայրի աղտոտումից գյուղացիական տնտեսությունների վնասներիդիմաց վճարներըբյուջեին հատկացնելուանտրամաբանությունը, ոչ գյուղատնտեսականնպատակով գյուղատնտեսականհողերի օտարանբավարարմակարդակը,օրենքի անկանայլն:

ման պատասխանատվության

թյունը,

»

»

»

յ

բյու երը, ատուի հասցեականությանժամանակագրության բացակայությունը, ն

խոշորամասշտաբ հողաշինարարական ծրագրերում համայնքի միջոցների ներգրավմանմեխանիզմների բացակայությունը (մարդկային, տնտեսական) ն այլն:

Շուկայականենթակառուցվածքների առումով հաղորդակցմանուղիների ցածր անվտանգությունը,բարձր ծախսատակապը, րությունը, ը ն երկաթգծերի տեխնիկա-տնտեսական անբավարար ը. փոխադրումների մեջ փոքր տեսակարարկշիռը (2009թ.

4. «

բանմ նցածրորակ Աարոն

.

Ա

Այլ երկրների,մասնավորապեսԱՄՆ-ի փորձով կառուցողական հետնողական աշխատանքներտարվել են նան ՀՀ-ում: Այստե

սկզբունքովստեղծված

(բուսաբուծական՝ վարչություններն անասնա կ նն

կան, գիտության ն կրթության, ագրովերամշակման, հողապահպան

Ֆինաննահաշվապահական, ծրագրավորման, տեխնիկ հողօգտագործման, սպասարկման, գյուղի սոցիալականզարգացման այլն) պետական կառուցվածքայինառումով ընդօրինակել ամերիկյան տեսչությունները վրոպական մեզ համար ընդունելի տարբերակներ: Տեսական գործնական ան

՛

ն

ու

են

ն

ն

առումով նախարարություննապահովվածէ լավագույն բանիմաց կադրերով,

սակայն խիստ փոքրաթիվ է աշխատակազմը,անբավարար ռեսուրսները, ցածր արդյունավետ տարածքայինկաակը, Դ ԱԻ

Կ

:

Այն,

որ

գյուղատնտեսությունըմշտապես պետք

է ունենա

պետական

մի կասկած չի հարուցում: Տեղին է վկայակոչել անվանի հոգածություն, միջազգայինն եվրոպականընկերակցությունների տնտեսագետ, ագրարնիկ ն Ե.Վ. Սերովայիայն պնդումը, որ պետական սատարման անդամ, տ. գ. դ. է լոկ պետական համազոր հատվածին ագրարային առումով կարգավորման Այդ կուրսը որդեգրում են ոչ միայն (ճքճքիոՅտՅեՕԿօԽտեռ|: պաշտպանությունը ոչ

--

պարենայինհիմնախնդիրներն տնտեսության ազգային հաշիվներումգյուղաունեցող, այլն զարգացածերկրները,որոնց տնտեսությանմեծ դերակատարում հազիվ զբաղեցնումէ 1-296 (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, ՀՆԱ-ի մեջ գյուղատնտեսությունը ն այլն): Աշխարհի Գերմանիա,Ճապոնիա, Նիդեռլանդներ, Բելգիա, Շվեդիա սատարման ծախն գյուղատնտեսության վոա սպառողների հարկատուների 630 միլիարդ դոլարից 1հա-ի հաշվով հասնելով են անցնում տարեկան սերը 412 ՍՏՑ-ի 1352-ի դիմաց: ու որոշումԱնցած շուրջ երկու տասնամյակումօրենսդրականակտերով Ի 756, տեղադիրքիվերաբերյալ`1998թ. սահմանամերձ ներով բնակավայրերի ն բարձր լեռնային բնակավայրերիառաջնահերթխնդիրների ցանկի`2004թ. Է 1999թ. Վ 246, ԱՀՌ՝ 2003թ. Ի 994-ն, ԱՀՌԾ-ի միջոցառումների էապես մեղմել է կառավարությունն 100-ն, ԳԿԶՈ 2008թ. Ա 380 Ա ն այլն) կրճատել վտանգները, սպասվող ն տնտեսական բնական սպառնալիքներից ն այլն: է ենթակառուցվածքները բարելավել աղքատությանմակարդակը, են առավել Սակայն բարեփոխումներիերկրորդ փուլում պահանջվում ն նվազագույն միջամտում իրատեսականմոտեցումներ` մեծ սատարում

հայեցակարգի

սկզբունքով:

պետաՄեր կարծիքով ագրարայինոլորտի հետագա բարեփոխումների փուլում ե րկրորդ գերակա խնդիրներըբարեփոխումների կան կարգավորման Կա .

աի մեծացումը,հարկային ավաղների Աաղելըի նրա հասցեականությունն աջակցություն տրամադրման,արնետության

ծախսային

պատպաս քաղաքականությա

տչ 6

բազմակողմանի արտոնություններից մուտքում վաղուց քննություն բռնած, գործելակերպինանցումը, անբարենպաստպայմաններումտնտեսավարող բարձր բնատնտեսական Ա լեռնային հեռավոր սահմանամերձտնտեսություններիգյուղատնտեսուհամախառն արտադրանքի գյուղատնտեսության թյան սուբաիդավորում՝ 595-ի կաճ շուրջ 30-35մլրդ դրամիշեմի բարձրացումը, ն ժող. տնտեսուգյուղատնտեսության քաղաքի Ա գյուղի ապրելակերպի, մակարդակների եկամուտների աշխատողների ճյուղերի

»

Ագրարային քաղաքականությունն ունի գիտական Լւ. պրակտիկ կողմեր: Գիտականքաղաքականությունը ծառայում է քաղաքականությանխնդիրների ախտորոշմաննու վերլուծությանը,ինչպես նան ռացիոնալ միջոցներովռազմավարության ընտրությաննու կենսագործմանը:Պրակտիկ ագրարայինքաղաքականություննիր մեջ ներառում է բոլոր միջոցառումներնու գործընթացները, որոնք նպատակամղվածեն ագրարային քաղաքականությանօրենսդրական դաշտին ն ազդեցություն ունեն ագրարային տնտեսության գործընթացների վրա: Այն որդեգրած տեսությունը սրբագրում է նրան հարստացնելով պրակտիկփորձով: Անցյալի (ն ոչ միայն) ագրարային քաղաքականությանթույլ կողմը հենց փորձով տեսության վերաիմաստավորմանբացակայության մեջ էր: Ագրարայինշուկայի պետական կարգավորումը, այն էլ անցումային շրջան ապրող երկրների համար, պարտադիր է: Միայն խոսքը գնում է ձնի ն բովանդակության, սահմաններիվերաբերյալ: Երկրի պարենայինապահովության քաղաքականությանմեջ կարնորվում են ինքնաբավության տեսության ն պրակտիկայի հարցերը: Դա երկրում սպառված պարենի այն մասն է, որը ապահովվում է սեփական ռեսուրսներով արտադրանքի արտադրության ն ներքին շրջանառության գներով վաճառքի պարագայում: Բնականաբարխոսք չկա ոչ էնդոգեն արտադրանքների(սուրճի, կակաոյի, մերձարնադարձային ն ցիտրուսային մրգերի, բրնձի, թեյի, համեմունքների ն այլն) վերաբերյալ: ներմուծված 166 անուն պարենամթերքներից դրանք կազմում էին` 31: Բնական է, որ միջազգային տնտեսական ինտեգրումը պահանջում է ապրանքափոխանակության զարգացում: Սակայն, հիմնական խնդիրը նրանում է, թե ինչպիսին է ներկրման ն սեփականարտադրանքի մասնաբաժինը երկրում վարվող քաղաքականությունը, ներկրումների տնտեսական ռիսկը` երկիրը արտակարգ իրավիճակներում հայտնվելու պարագայում, ում շահերից են բխում պարենային ապրանքների արտաքին առնտրի շրջանառության կառուցվածքը ն դինամի-

պրակտիկ

2008-2009թթ. լրացնելու

` Աղքա

կանավ

ախ իակկուդոան պախանակա

օբյեկտիվ գործոններով (ռեսուրսների առկայությամբ, մատչելիությամբ), մյուս կողմից էլ վարվող տնտեսականքաղաքականությամբ (շուկայի ստվերային իրավիճակով, ապրանքարտադրողնրի ն սպառողների պաշտպանվածությամբ, ֆիսկալ քաղաքականությամբ): Տեղին է վկայակոչել Դ. Գ. Ջոնսոնի այն եզրահանգումը, որ համաշխարհային պարենային անվտանգության վտանգը գալիս է ոչ այնքան բնությունից, որքան քաղաքագետներից, նրանցից ովքեր ազդում են պարենային ապրանքների արտադրության, առնտրի, գների վրա ն քաղաքական գործընթացները ծառայեցնում են

այսինքը ահերին, որա մյու թյան Է այնմանհամա վառ վաություն տնտես ության ոլորտ ագրարայինոլորտի Ակն ծախսերը. համաշխարհային: ինանսատն մեխա Բնիրաճործյան ռեսուրսների Գրեցին: նավետ ճգնաժամը ըֆօօքրշ« Շ., Կքոոօ ԽՅքղքճող օգտագործման ԱՏԵ օ6Խ6ԻՅ, ոքօւլԾԻ գօԽյ/: համայնքների լորտի, առանձին մարզերի ԿԳԱՆ նաիիր ուղղություններիհայեցակարգի սատարման մեխա-

»

-

»

սատարման

գացման գերակա նիզմների մշակումը

վոնցնպցրայ

ն

ն

այլն:

են

առանց

տարիզացիա

հա

առնելու

ուրիշնե

ա

թողած

ա

ա

ա

ն

ու

:

հեռնանենմու հաճաշխար են

զար-

-

Խտքօ8օ-օ

08,

Շքօղօ88

հշ

)օոտօո Ծ. Օ. Գ/օ1մ ՃջուՇսհաեր: 1ո Թտճոռ Լ. հՂճշույթո ազ

Կ6ոՇոտ-

«Յոտճո/ՅաՁ,

ՇՈԿՅՆ66

ԵՏՏ

14, 1991

՞ՈՀ

Այն ամբողջովին վերաբերվում է նան մեր երկրին, առանձին տարածքներին: Դրա մասին վկայում են նախորդ բաժիններում շաքարի, ծխախոտի, յուղատու կտավատի, գերանի արտադրության վերականգնման, խաղողի ն պտուղների որոշ տեսակների արտադրության ընդլայնման, ցանքատարածությունների կառուցվածքայինտեղաշարժերիվերաբերյալ վկայումները: Այսպիսիով, ագրարային քաղաքականության նպատակը անցումային իրավիճակում հայտնված մեր հանրապետությանհամար հանդիսանումէ՝ 1. Եկամտի աճը: Դրանով կապահովվի գյուղատնտեսությամբ զբաղված ու կմեղմանար գյուղի դատարկբնակչությանտանելի կենսամակարդակն ման վտանգը: Դրա հիմքը արտադրողականությանբարձրացումն է, որը կավելացնի ապրանքային պաշարները, կկարգավորվիգյուղանտեսական շուկան: Տնտեսական աճը 1996-2000թթ. 5,196-ի դիմաց (գյուղատնտեսության մեջ 1,9) 2001-2006թթ. կազմեց 12,4 (7,5), իսկ 2015-2021թթ. կկազմի3,1 ն.2,1 անգամ |24, էջ 82, 146, 151): 2. Արտադրության աճը: Իրականացման ուղին գիտատեխնիկական նվաՃումների ներդրման, արտադրության կառուցվածքի օպտիմալացման, արդյունավետ ռեսուրսաօգտագործմանն՝ ու իրացմանն ուղղված ամբողջականներդրումներն են, գյուղատնտեսության համակողմանիինտենսիվացումը: Յ. Շուկայի կայունությունը ագրարային շուկայի կայունությունը ներառում է ինչպես քանակի, այնպես էլ գների կայունացում, որը դիտարկվում է ինչպես արտադրողների,այնպես էլ սպառողներիշահերի տեսանկյունից: 4. ` Սպառմանապահովումը: Ներառում է ինչպես բնակչության սննդամթերքներով, այնպես էլ արդյունաբերությանը Ա առնտրին հումքով ն պաշար5.

ներով ապահովումը:

Սպասարկման մատչելիությունը: Ներառում է սպառողներին բավարար ծավալովն մատչելի գներ ունեցող ապրանքներովապահովումը:

Ագրարային քաղաքականությունը նս ածանցյալ է ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությունից: Նրա վրա ազդում են հարաբերակցությաննպատակներըն շրջակա միջավայրինպատակները: Հարաբերակցության նպատակը` քաղաքական, օրենսդիր, գործադիր մարմիններից պահանջում է ակտիվ մասնակցություն զարգացման տարբեր մակարդակների անհամաձայնությունների նվազեցմանը: Դա առավելապես վերաբերվում է տարածքային զարգացման մակարդակներիտարբերությունների համահարթման համապետական քաղաքականության -մշակման ն կենսագործման քաղաքականհայեցակարգերին:Այստեղ խոսքը գնում է ոչ այնքւսն ֆինանսական օգնության (թեն դա խիստ անհրաժեշւտ է), որքան կառուցվածքային քաղաքականությանմասին: Շրջակա միջավայրի առումով: Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ԵՏՀ երկրներում, ներկայումս, ագրարային քաղաքականության ծանրության կենտրոնը ֆերմերների եկամուտների պաշտպանությունից փոխադրվում է շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը: Այն կարնոր պայման է գյուղատնտեսության երկարատն ն կայուն զարգացման համար: Շրջակա միջավայրի ինտեգրացման ագրարային քաղաքականությունը պետք է ոչ միայն բարենպաստ ազդի այդ միջավայրի վրա, այլն նպաստավորպայմաններ ստեղծի, որ դրա հաճար գյուղացիներըստանան բնապահպանությանվճար: Մասնավորա204

պես այն լայնորեն կիրառվումէ ԵՏՀ համակարգիերկրներում: Այս քաղւսքակւանության որդեգրումը,բնակչության էկոլոգիական դաստիարակությունը մարդկությանըկփրկիբնության վրեժխնդրությունից (86, 87, 90, 100, 101, 102. 103: 33-ում, ագրարային քաղաքականության կառուցվածքումբնապահպանության հարցերը մղված են ետին պլան: Բացթողումներիհետնանքները արդեն 2010թ. զգացնել տվին (արոտների մոլախոտապատում, կրծողների տարացում, բուսածածկի վատացում, հողատարում, երկրորդային աղակալում, Սնանա լճի էկոլոգիայի վատթարացում, երաշտ ն այլն): Ագրարայինքաղաքականության միջոցառումների ազդեցությունըկախված է ոչ միայն այն միջոցներից,որոնք օգտագործվում են նպատակիձեռք բերման, այլե հաստատությունների այն համակարգից, որոնք պատասխանատու են քաղաքական միջոցառումների կանխատեսման, ծրագրավորմանն կառավարման որ բուն ագրարային քաղաքականությունից զատ ագրարային ճյուղի վրա ուղղակի կամ անուղղակի ներգործումեն նան տարբեր մակարդակիքաղաքական այլ իռստիտուտներ, ուստի ռացիոնալագրարային քաղաքականությունը պահանջում է իրավասությունների հստակ տարանջատում ն համաձայնեցում: Մինչ մենք որոնում ենք ագրարային քաղաքականության ռացիոնալկառուցվածք,արեմտյան եվրոպայի200-ամյա ագրարային քաղաքականությունըկանոնակարգողհամակարգըարդեն դուրս է եկել առանձին երկրներիշրջանակներիցե կան շատ ուսանելի քաղաքական շրջանակներ: Կառավարման համակարգըդարձել է ճկուն, արդյունավետ, արագ արձագանքող:Ինչպես եվրոհամայնքի,այնպես էլ առանձին երկրի, մարզերի առումով կառավարման օրգանները իրականացնումեն ագրարային շուկայի կարգավորման համապետականքաղաքականության ընդհանուր շղթայի օղակների դեր, ունեն իրավունքիու պարտականությունների հստակ տարանջատում: Նրանք նս սկսեցին ժամանակակից փորձի տարածման, օրենսդրական կայունացման, վարկերի դերակատարումից: Հետագայում առաջացան մարզային գյուղատնտեսականպետական տեսչություններ` մինչն համաե-

համար: Քանի

վրոպականկառույցներ: Ագրարայինքաղաքականությանհամակարգումկարնոր նշանակություն ունի ագրարային շուկայի պետական կարգավորման քաղաքականությունը: Ագրարային ապրանքների շուկայի ե գնի քաղաքականությունն ամբողջ աշխարհում հանդիսանումէ ագրարային քաղաքկանության կենտրոնակետը: Շուկայի ընդհանուր քաղաքականությանստեղծումը ազգային տեսանկյունիցպայմանավորված է հետնյալ փաստարկներով. Լ ներքին շուկայի պաշտպանություննու սպասարկումը, 2.

շուկայի անհավասարակշռության խոչընդոտումը ննսահմանափակումը, երկրի ներսում սպառման հնարավորությունների ագրարային կազմւսկերպությունների համար գների շրջանակների ստեղծումը, 4. ազգային շահերի պաշտպանությանառումով` արտաքին առնտրի վերահսկումը կամ նրա վրա ներգործումը: Ագրարայինշուկայի կարգավորմանմիջոցների ընտրությունը կախված է երկրի տնտեսականկարգավորումից (ազատ կամ կարգավորվող), շուկայի կարգավորման ձեից (խիստ, լիբերալ-ազատական), բյուջեի շրջանակներից (ֆինանսական հզորությունից),եկամուտներիվերաբաշխմանքաղաքականությունից (ֆիսկալ) Ա այլն: Հիմնականում կարգավորմանհամար օգտագործվում Յ.

.

ենն հավելավճարներ, կներ կարգավորում,ուղղակի շուկայականմիջահավելավճարներ,Ք քանակների

րավեւավճարը Օգտագործվումէ

մտո ւթյան ձներ:

արտադրությանծավալների կարգաարտադրության միջոցների բարելավման, որակի արտադրանքի վորման, ն 2 են 1 հաստատուն լինում Դրանք համար: ծավալները ընդլայնման գումարներիձնով: փոփոխական են առանձին տարածաօգտագործվում 4. հաստատուն հավելավճարները ցածր շահութաբեր, սակայն ներկայացնող, շրջաններում որոշակի արժեք (օրինակ խթանման արտադրությունը արտադրանքների արտադրանքների արտածխախոտ), արոմատիկ ծիրան, Արենի սորտի խաղող. կարծր ցորեն, տարածաարճատավորմանը, տեխնոլոգիայի դրանքի, անասնատեսակի,. շրջանին շրջակա միջավայրիպաշտպանությանը: գերակա ՀՀ կառավարության մինչն 2020թ. ընկած ժամանակահատվածի պ ետական է գյուղատնտեսության ուղղություններումնախատեսվում ցության նոր կուրս` հարկային արտոնություններիտրամադրումիցանցում աջակցությանգործիքներիկիրառմանը|24, 25. 26. 28): բազմակողմանի ուղղվում են հասՆերմուծվող ապրանքներիդեպքում հավելավճարներն կարգավորմանը: տատուն մաքսավճարների են. նպատակաուղղվում 2. փոփոխական հավելավճարները քանակիկարգավորմանը արտադրության առաջարկվող(թույլատրելի) քանակից կախված ծախսերի թանկացման

աջակ-

»

»

փոխհատուցմանը

է

ներքին

արտահանմանխթանմանը (երբ միջազգային գինը ցածր շուկայի գնից, իսկ արտահանումըպետք է խրախուսվի) ներմուծման մաքսավճարներիպատճառով որոշակի արտադրողների փոխհատուցմանը առաջարկիծախսերիթանկացման առավելագույն արտադրականքվոտան գերազանցելու տուգանքների

»

.

»

համար նայլն

անա նպատակաուղղվում արգավորմանհավելավճարները արտադրանքներիարտադրությանառավելագույն չափը սահմանելուն, կարգափորձի,արտաներմուծմանքվոտան կարգավորելուն,ճգնաժամային մեջ յուղի, կազեինի), ( կաթի կ արգավորմանը բաղադրիչների դրանքի որոշակի Ուղղա

են

խաղողի,ճակնդեղի` շաքարի ն այլն):

իրականացվումէ արտադրանքի Ուղղակի շուկայական միջամտությունը -(օրինակ կարագի պետական պահես-

գնի մակարդակի պահպանման ուղղակի տավորմանմիջոցով կաթի գնի պահպանումը,կամ գնի, սակագնի պետական ջրի, ոռոգման (հացի, էլեկտրաէներգիայի, սահմանելու ձնով թոշակի, նպաստների,կենցաղայինծառայուաշխատողի աշխատավարձի, վճարների): թյունների, կրթավճւսրիվարձի, բնՕգտագործման են բնական աղետներից օրինակ ցայտուն Ուղղակի միջամտության կարկտահարություն, առաջացած վնասների հատուցումը (ցրտահարություն, անկանոն տատանումերաշտ), ոչ եղանակայինգործոնով պայմանավորված շուկայի գների փոփոխությանդեմ ների կայունացումը (համաշխարհային շուկայում առաջացող շաքարի, սուրճի, հացահատիկիպահեստավորում), ն այլն: ավելցուկներիպահեստավորումը

Այսպիսով, ակնհայտ է, որ շուկայի կարգավորումը կարեոր ն պարտադիր պետական ֆունկցիա է, միայն մնում է պարզել ձնը, չափը, սահմանները, շուկայի անտեսանելիձեռքի հետ զուգակցելը: Այն արդարացված է, եթե չի խանգարում շուկային, ապրանքարտադրողին հարգիէ արտակարգ իրավիճակներում ուղղված է երկրի կայունության, անվտանգության ն մրցունակության բարձրացմանը նվազեցնումէ ներմուծման ռիսկըն այլն:

» .

»

.

Գյուղատնտեսությանկայուն գարգացմանտեսլականը ռազմավարականծրագրերիիրականացմանասպարեզում

5.4.

Ագրարային բարեփոխումների առաջին փուլի իրագործման արդյունքում բացահայտվեցին չնախատեսվածն երկրորդ սերնդի բարեփոխումներին խոնոր արգելքներ: Մասնավորապեսակնհայտ է պետականաջակցության սահմանափակման ժամանակավրեպությունն ու չհիմնավորվածությունը, ենթակառուցվածքային անհարմարությունները, սեփականաշնորհման հարուցած բազում դժվարությունները, պետական կառավարման տիրույթից դուրս մնացած կենսապահովման ճի ողջ համակարգ: Զգացվում է համաշխարհային պրակտիկայում լայնորեն կիրառվող պետական աջակցության արդարացված մեթոդներին դիմելու անհրաժեշտություն: Պատահական չէ ագրարային հաճակարգի զարգացումներին սնեռված միջազգային կառույցների Ա ՎՀ կառավարության համակ ուշադրությունը: Այն դրսնորվում է օրենսդրական բարեփոխումներիոլորտում իրականացվող պետական աջակցության ծրագրերի (առաջնային սերմնաբուծության, տոհմային գործի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի, հողաջրապահպանական ենթջակառուցվածքներիարդիականացման, գիտատեղեկատվական), ապահովագրականհամակարգի բացակայության պարագայում տարերային աղետների վնասների մասնակի հատուցման, հարկային արտոնություններին աջակցության նայլն ձներով: Հատկանշականեն 174 համայնքների հողերի սննդատարրերովապահովվածության ագրոքիմիականքարտեզագրման, շուրջ կեսդարյա վաղեմության ջրման նորճաների Կ ռեժիմների ճշգրտման, ջրամբարների անվտանգության բարձրացման, ինքնահոս եղանակով էժան ոռոգման ջրով ապահովման, հողերի մելորատիվ վիճակի ն կոլեկտրա-դրենաժայինհամակարգերիբարելավման, պարենային աղքատության նվազեցմանն ուղղվող տարեց-տարի աճող

չընդոտող

ներդրումնըը:

Եթե առաջին սերնդի բարեփոխումներըընդգրկում էին խոշոր ձեռնարկությունների ապապետականացումն ու սեփականաշնորհումը, գների, առնտրի, փողի կուրսի ազատականացումնու 70-ամյա հաճայնավարականկանոնական տնտեսությանտնտեսականհիմքի ո դրան համապատասխանողքաղաքական վերնաշենքի, ենթակառուցվածքների արմատական վերափոխումը, ապա այսօր դրանք անցյալ են, որից երկիրը լավ դասեր առավ: Արդյունքում ձնավորվել է առաջադեմ, բայց ոչ արդյունավետ տնտեսություն: Թեն գյուղատնտեսության ՀԱ-ը համադրելի գներով 2008թ. (628մլրդ դրամ) 8,526-ով

(580մլրդ դրամ) էր 1988թ. լավագույն ժամանակահատվածին գերազանցում պակասով, այնուհանկապիտալի այն էլ շուրջ 0,6մլրդ դոլարի արտադրական մեկ այդ ժամանակահատվածում արտադրողականությունը դերձ աշխատանքի Ֆ) (3.9հազ. մակարդակով Այս հաշվով 2:8-ից իջավ 1,2մլն դրամի: աշխատողի ֆ), ն Գերմանիային (18-23հազ. Ֆրանսիային 5-6 էր անգամ զիջում ՀՀ-ը 2008թ. ն

կապերիմեջ (մակրոտնտեսականզարգացումներ, աղքատությանհաղթատեղահարում, կլիմայի գլոբալ փոփոխություններ,աշխարհքաղաքական շարժեր ու կապիտալում միջազգային ներդրումային դիրքի փոփոխու-

6.

Իսլանդիային,Իռլանտասնյականգամ ԱՍՆ-ին (28-30), Կանադային(30-35). 95. 94. 107): ե այլն դիային(40-50հազ. ն իրական սպառՀաշվի առնելով անցյալի դասերը, ներքին արտաքին սերնդի երկրորդ ն կողմերը, թույլ նալիքները,ագրարային ոլորտի ուժեղ ընթանալու են՝ առավելապես բարեփոխումները

Տ)

2.

|92. 93.

որդեգրման սատարմանքաղաքականության Մրցակցության ոլորտի բարեփոխումների Ֆինանսական ուղիով բարեփոխումների ենթակառուցվածքների

. .

Յ

գնահատումներիՀՀ-ը ԵՄ Ա ՌԴ երկրների շարքում Բքօղ, ԷՑԲՇ. 2006թ. զբաղեցնումէր վերջին տեղը Ո/թոտլօո ցուցանիշներով 2008) 17, էջ 26): էլ միտվածեն ՀՀ համայնքներիզարգացման Հենց այս բարեւիոխումներին ոստ

ԵԶՎԲ

այս

|

բարեռազմավարության կայուն զարգացման գյուղատնտեսության (2007թ.) ծրագիրը (2008.). 47 կառավարության

ծրագրերը(2006, 2008թ.), փոխումների ծրագիրը (2008), ՀՀ գյուհաղթահարմանռազմավարական աղքատության ռազմավարու2010-2020 թվականներիկայուն զարգացման ղատնտեսության հիմնադրույթները: նախագծի թյան(Ե-2010) են քաղաքականության Դրանցում ամբողջականացվում ագրարային ու հեռանկարիանելիքներիուրվագիծը: Մասնավորապես` ձեռքբերումներն հակասությունները. Ակնհայտեն որոշակի ն ամբողջականտեսք ստացած ու դրանց մի մասի սպառնալիքներիվերաճելու մարտահրավերներն

1.

2.

հավանականությունները որոշակի փորձ, կանոնակարգվել. են

.

դրանց հաղթահարման է որոշակի ն հասցեագրվել են անելիքները, ստեղծվել ժամկետավորվել

Կուտակվել

դաշտ, օրենսդրական

Յ

4.

.

առավել հիմնարար` գիտելիքահենք (սելեկցիա-սերմնաբուծության տոհմային գործ, խորհրդատվություն, կենսատեխնոլոգիաներ), պահպանականն ռեսուրսախնայողականտեխնոլոգիականուղղություններ, միջազգային պրակտիկայում քննություն բռնած ն մեր պայմաններում կիրառելի մենեջմենթ, միավոր հողատարածությունից բարձր ավելացված արժեք ապահովող ն միջազգային առումով արտահանման արժեք ներկայացնողմշակաբույսեր: Տվյալներից երնում է, որ ռազմավարական ծրագրի իրականացման ե դեպքում 2021թ. երկրի գյուղատնտեսության ՀՆԱ-ի ծավալը բացարձակձնով, մեկ շնչի Ա 1հա-ի հաշվով կաճի 2,2 անգամ, թեն այստեղ կան լուրջ տարակուսանք հարուցող հաշվարկներ: Համաշխարհայինզարգացումներին համահունչ, առավել բարձր տեմպերով կավելանան ոչ գյուղատնտեսական ոլորտում զբաղվածների արտադրած Սա գյուղական թաքնված գործազրկության մեղմացման միջոց է ն ՀՆԱ-ն: շեշտադրում է ագրարային քաղաքականության այս բաղադրիչի կարնորուքանի որ ԱՀՌԾ-ով սահմանված գյուղատնտեսության զարգացման մատաբարցածր տեմպերը, գյուղական վայրերի անշարժ գույքի թերարեքությամբ պայմանավորված, ժողովրդագրական տեղաշարժերի հետագա դժվարությունները, անխուսափելիորեն, էլ ավելի կխորացնեն գյուղական ն քաղաքային բնակավայրերի կենսամակարդակներիխզումը, բնակավայրերի լքվածությունն ու անապատացումը: Սրա համար պետք է մշակվի տարածաշրջանների զարգացումների համապարփակծրագրեր, դրանցում կարնորելով գյուղական զբաղմունքների բազմազանեցումը (բնապահպանություն, ագրոտուրիզմ, փոքր էներգետիկա ժողովրդագրական արհեստներ, ազգագրական արվեստ, ծեսեր ու կատարություններ,հոգնորն ոչ նյութական մշակույթի այլ արժեքներ ն այլն): են

գիտելիքահենք Ագրարայինձեռնարկություններիարդիականացման, տնտեսությանստեղծման

1.

թյուն), Գյուղատնտեսության զարգացման գերակայություններում շեշտադրվում

ռեսուրսա

թյունը, Հեւ

տոնա-

տնտեսականմեխանիզմներ, ձնավորվելեն ներգործմանֆինանսական գործառնականռեսուրսֆինանսական, նյութական, մտավոր, Տեղական արդյունքում իրականցման ծրագրերի են ներին գումարվել արտերկրների նորփորձառություններ, մոտեցումներ, մեթոդաբանական ձեռք բերված ն փաթեթավորման ապրանքի մատիվներ,ձնաչափեր, տեխնոլոգիաներ, հմտություններ, ներկայացման ագրարային ոլորտը ներառում է ծախսային գերաԿառավարությունն

ցուցաբեր-

ապրանքարտադրողներին ընդլայնելով կա ուղղություններում՝

արտոնությունվող հասցեականաջակցությանծավալները, հարկային

փոխադրելով քաղաքականությունը ագրարային ների տրամադրումից

կիրառման աջակցությանգործարքների բազմակողմանի ն հեռահար ժամանա(Ուրվագծվումեն մերձակա (2010-2015) առավել գերակայությունռազմավարական կաշրջանի(2021թ.) գործունեության ամբողջական ժողտնտեսական ոլորտը դիտարկելով ագրարային ները` դաշտ,

5.

Գյուղատնտեսության Ցուց2008 Գար

Իջ Ւ

՛ 2. Յ

Աղյուսակ5.4.1.

անիշները ոմորը.. Հ3-ում

յ:

Ցուցանիշները

միավորը |

|

Իրա

|Տեսակարար կշիռը երկրի

|

Չ6

հազ դրամ| 1757

մեկ շնչի հաշվով

Գյուղա-

|

հազ դոլար|

հաշվով զբաղվածների

հազ մարդ|

|Աշխատանքի

հազ դրամ| 1200

արտադրողականությունը

|Գյուղատնտեսա-լարտահանում մլնդոլար կան մլն դոլար |

|ներկրուժ

ների արտաքին |արտահանումը ապրանքաշրջա- |--|ներկրումները նառությանմեջ տնտեսությունների |Գյուղացիական թիվը

|

| 8 |Ապրանքայնությունը |Մեկտնային

պարենի

|հաշվով

վաճառքը

տնտեսության սպառումը

|

աստացի

ՀԿ

նյու

8.

:

| 479 696| 521 ԻՎ | 320 | 308.

ՀԷ

Ւ 498

| ան

--

852.

|

վրա2̀9,

շթ 2575.

էջ

' 82, 147

համար անհրաժեշտ ծրագրի իրականացման է Ռազմավարական տեսություն ն դրա կենսագործման Ստեղծել ապագա բարեփոխումների խորհուրդ,որը իր համար պատասխանատուազգային բարեփոխումների ընդգրկելի շղթայում անիվի» մեջ կմիավորի «զարգացման 9.` աշխարհահաստատություններ, սփյուռքի հիմնադրամներ, (միջազգային մամուլ ՍՊՀ, մտավորականներ, ՀՄՏ), քաղաքականգործընկերներ(ԵՄ, ն այլն) ն գործարար միություններ,հաշտարար ընդդիմադիրկառույցներ որը կայացմանընթացքումէ: բարենպաստպայ Գյուղականտնտեսավարներիհամար` գործունեության 10. ն գյուղում արժանապա կենսագործման կանխատեսումների մանների, |

1.

կողմերի

2.

.

Յ.

տիվ ապրելու հավատք:

Քաղաքի

ն

սոցիալ-տնտեսական գյուղի, առանձին տարածաշրջանների

հերի

իներցիայի

րամետրերի

հազ դրամ |

|

|

հազար

ձրագրորի ւ 20046-Մ են տազմավարական

Կ

։

|

|

5.

13,9

|

|

ր5

|

|

Մ5

|

|

|Գյուղատնտեսության

ապրանքների Պարենամթերք-

|

| 1093 |

թիվը

:

տնտեսության մեկ հա գյուղատնտե- իզ դրամ սականհողերի ՀՆԱ-ը դոլար

| Ան դուար այ համախառն 156 | ՀՆԱ-ի մեջ ամ

մ

4.

20 122:

համահարթում ն դրանց հետագա զարգացումների կանխարգելման ձնաչափերիհայեցակարգիմշակում: ԱԱՅ-ի ներճյուղային ն միջճյուղային հաշվեկշիռների համամասնությունն կոոպերասահմանում, ագրոարդյունաբերական ցիայի գործընթացիհետագախորացում ն արդարացիության ապահովում: Սննդի կենսաբանականնորմաներով նախատեսվածհաշվեկշռվածության, ինքնաբավության ն պարենի արտաքին ապրանքաշրջանառությանպա-

անհամաչափությունների զարգացմանմակարդակներումձնավորված

ճշգրտում` ելնելով աշխարհաքաղաքականհնարավորզարգացումներից: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությանգնահատման, մասնագիտացմանչափերի պարամետրերիհստակեցում: Սպառողական, այդ թվում պարենային, զամբյուղի ծավալի, կառուցվածքի, էներգետիկայի պարամետրերիճշգրտում` կենսաբանականնորմաների ն նվազագույն սպառողական զամբյուղի համար, որը հիմք կհանդիսանա բնակչության դրամականեկամուտների ու ծախսերի, սոցիալական տրանսֆերտներիու աշխատավարձիմակարդակներիհիմնավորման համար: Գյուղական բնակչության առկա թվաքանակի, միգրացիայի, գյուղական բնակչության ժողովրդագրական տեղաշարժերի պարամետրերի ճշգրտում: «Զրոյական» վերարտադրությանիրավիճակը երկարաժամկետ հեռանկարի ժողովրդագրական լուրջ սպառնալիք է: Մասնավորապես 2008թ. ծնելիության գումարային գործակիցը 1.,2-ից 2030թ. կհասնի միայն 1,6-ի՝ պարզ վերարտադրության 2,1-ի դիմաց: Միջին տարեկան ծնվածների թիվը 1986-1988թթ. 80-ից 2008թ. իջավ 41հազ.-ի, որով հեռանկարում էլ ավելի կխորանան բնակչության ծերացման ն ժողովրդագրականծանրաբեռնման գործընթացները:Ըստ ՄԱԿ-ի 2007թ. հաշվետվության կանխատեսումների|288 (ՍԿՕՔՏՃ, Մ/օՈժ Քօքս/ռնօոՃց/ոց 2007, ք-144-145)| 60տ ավելի բնակչության տեսակարար կշիռը 2008թ. 12,7-ից 2030թ.-ին կհասնի 22,6, բնակչության պոտենցիալ խնամքի կարիք ունեցողներինը

Գ Սիոն

60տ

4092-ի: մարծր Անան Աարավար ռազ

ը գերակայություններից կդառնա ժողովրդագրակա իրավիճակայինբարելավմաննուղղված այնպիսիմիջոցառումներ,ինչպիսի է ծնելիության աճի խթանումը, առավել նս հեռավոր լեռնային ն սահմանային գյուղերում, որն արդեն իրողություն է 3-րդ երեխային 0,4մլն հատկացումը, գյուղատնտեսության կադրային քաղաքականու-

ավարական

դրամի թյունը:

Սննդամթերքիանվտանգությանասպարեզում, կոդեքս ալիմենտարիուսի միջազգային չափանիշներինհամապատասխանեցում,օրգանական գյուղատնտեսությանզարգացում, կենդանի վերափոխվածօրգանիզմների ն դրանցից ստացված արտադրանքների տարածման ն օգտագործման կանոնավորում|8, 12, 32): Կայուն ֆինանսական իրավիճակ ֆինանսավարկայի քաղաքականությանորդեգրում|28, 29, 30, 33): Կայուն զարգացումըշուկայի այն մոդելն է, որի պարագայում ներկա սերնդի կենսական պահանջմունքները բավարարվում են ապագա սերնդին առանց այդպիսի հնարավորություններիցզրկելու |85, էջ 235):

երաշխավորող

Այս համատեքստում կարնորվում է մարդկային զարգացումը: Դա մարդկանց «զարգացումն է՝ մարդկանց համար, մարդկանց շնորհիվ: Զարգացում մարդկանցհամար նշանակում է երաշխավորել, որ նրանց ստեղծած տնտեսականաճը բաշխվի լայն ն, արդարացի:Այս առումով կարնորվում է այն, որ սահմանափակ ռեսուրսը դադարում է այդպիսին լինելուց, եթե պահանջմունքը նրա նկատմամբ նվազում է կամ եթե սովորում ենք ավելի արդյունավետ օգտագործել այն, նշված է ՄԱԿ-ի 1993թ. հրատարակած զեկուցում |ՍԽԿԽԾՔ,Էլստճո ՔԶօսօքԾքոտծու Թթքօո 3: 197, էջ 235): Այսինքն ռեսուրսահենք զարգացումից 1993, ք. գիտելիքահենքինանցումով նյութական ռեսուրսները կորցնում են իրենց -

վճռորոշ նշանակությունը: Հ`ետնապես ագրարային հարաբերություններիհետագա կատարելագործումը ընթանալւ է` ա/զողատարածքների,հողատեսքերի, հողօգտագործողներիճշգրտման ն պարբերաբար իրականացվող պետական մոնիտորինգի,հողի օգտագործման ազգային ծրագիր ընդունելու, բ/Պետական ն համայնքային, սեփականությանհողերի օտարման 'րապարակայնությանապահովման,հողի շուկայի ինստիտուցիոնալհամակարգին

աջակցելու,

գ/ Ոչ գյուղատնտեսական հողերի յուրացման աջակցության ծրագիր ն դրանց վրա խոշոր տնտեսություններ ստեղծելու, դ Բնական կերահանդակների երկարաժամկետ վարձակալության ձնաչափերի, ռենտային չափորոշիչների ճշգրտման, ծանրաբեռնվածության

կրկնապատկման,

ե/ Հողաբարելավմանն հողապահպանական ինվեստիցիոն ծրագրերում գյուղացիական տնտեսությունների ռեսուրսների ներգրավման մեխանիզմների

մշակման, զ/ ՄԱԿ-ի Անապատացմանդեմ պայքարի կոնվենցիւսյի շրջանակներում հողերի էրոզիայի մեղմացման, շուրջ

50հազ.

հա

գերխոնավ ն աղուտ

հողերի

յուրացման, սահող գրունտների ամրացման, անտառապատմանն բնական

լանդշաֆտների սպասվելիք տեղաշարժքի ռիսկերի մեղմացման երկարաժամկետ ազգային ծրագիր մշակելու միջոցով: Մեր կարծիքով գերխոնավն աղուտ հողերը պետք է սեփականաշնորհելդրանցյուրացմանհամար օգտագործվող պետական ռեսուրսները տրամադրելովդրանց տերերին: Նրանք կարող են լինել ռեզիդենտ, ն երկարաժամկետվարձակալող ոչ ռեզիդենտներ, է Հողի շուկայի ընթացակարգի կարգավորմանազգային հայեցակարգի մշակման, ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածությանզարգացման, հողի տնտեսական արժեքային գնահատման, ը/ Վողօգտագործմանբազմակողմանին հետնողական ինտենսիվացման

ն

ղացին պետք է հստակ իմանան ուր են ուղղում ռեսուրսները, ինչպիսի փոխհատուցում կապահովեն1ց լավորակ սերմացուն, 15 ջուրը, 1ց պարարտանյութն ու ծախսված աշխատանքն ըստ մշակաբույսերի ն տարածաշրջանների,որոնց հստակ պատասխաննայսօր չկա: Դրա արդյունքում երկիրը կունենա արտադրանքների հնարավոր ծավալների, ռեսուրսաապահովման,ռեսուրսաօգտագործման արդյունավետության,ռեսուրսավճարի տարածքայինպատկեր,

թ/ Հողային բարեփոխումների ե գյուղական աղքատության հաղթահարման «աղքատամետ» ծրագրերում համայնքներիտնօրինմանը փոխանցվող պետական հողերի տնօրինման նոր հայեցակարգիմշակման ճանապար-

հով: Շատ գյուղացիական տնտեսությունների հարցման արդյունքում անարդյունավետ է այն աղքատ գյուղացիների տրամադրելը: Գյուղացիական տնտեսություններըչեն կարողանումդրանք արդյունավետ օգտագործել հեռու լինելու, միջոցներ չունենալու, բազմաթիվ այլ անհարմարությունների պատճառով: Ուստի դրանց վրա պետք է կազմակերպվի հողի համատեղ օգտագործման կոոպերատիվներ(ընկերություններ), դրանցում ներառելովխոցելի սոցիալականխմբերիաշխատանքը|7, 10, 14, 16, 17, 20, 78, 83, 92), ժ/ Անցյալ ժամանակահատվածի փորձի հաշվառման հիման վրա հողերի միավորման վերաբերյալ օրենքի ընդունման ն դրա կենսագործման մեխանիզմներիառաջադրման ն պայմաններիստեղծմանմիջոցով, ի/ «հողի հարկի» օրենքի վերանայում, բխեցնելով այն կադաստրային արժեքից ն շուկայականգնից, ռենտագոյացմանպայմաններից, Ս Գյուղացիական տնտեսություններին առաջարկվող աջակցության միջոցները ավելացվող արտադրանքներիծավալներին կամ նորարարություններին տրամադրելումիջոցով, Կլիմայի փոփոխության, անապատացման,կենսաբազմազանության ն կենսանվտանգության կանխագուշակումներն առավել մռայլ են |69, 72, 79. 100, 101, 103): Կլիմայի կանխատեսվող փոփոխությանպարագայում (ջերմաստիճանի բարձրացում 2:-ով, տեղումների նվազում` 1096-ով, հողի խոնավության նվազում սպասվում է հացահատիկիբերքատվությանանկում 910-3096) 13, բանջարեղենինը`7-14. կարտոֆիլինը՝10, պտղահատապտղայինը` 5-1096ով (ըստ տեղանքի բարձրության):Հետնապես մշակաբույսերիսելեկցիան ն սերմնաբուծությանգերակա ուղղությունն էլ միտված են լինելու չորադիմացկունությանբարձրացմանս հարմարեցմանհիմնահարցերին, կ/ Բազմաբնույթկադաստրիվարման, հողերի էկոլոգիականսանացիայի ծրագրերիիրականացման,հողային ն ագրոքիմիականքարտեզագրման, հ/ Հողօգտագործման խոշորացմանը զորավիգ լինելու ճանապարհով: Հողի համատեղ օգտագործումը կնպաստիֆինանսավորմանմատչելիության բարձրացմանը, տեղերում փոքր վերամշակման կարողություններիստեղծմանը, վերամշակման թափոններիտեղում օՇգտագործմանը,աշխատատեղերի ստեղծմանը, հումքի որակի բարելավմանը, էժան աշխատուժի օգտագործմանը, ինքնարժեքի իջեցմանը ն, ի վերջո, հողերի լքվածության նվազեցմանը, գալիքի նկատմամբհավատքիամրապնդմանըայլն: 34 գյուղատնտեսությանկայուն զարգացումն ապահովող ինտենսիավացման գերակա ուղղություններում առանձնահատուկտեղ ունի ոռոգման ջրի ամբարումն ու հողերի մելորատիվ վիճակի բարելավումը: Ըստ գույքագրման

ն

ոռոգում է միայն շուրջ 130հազ. հա, թեն իրականում այն 160-170հազ. հա է: Վ. Մովսիսյանը հիշատակումէ 0,6մլն հա ոռոգելի հողային ռեսուրսներ: Անբավարարէ նան ոռոգելի հողերի մելիորատիվվիճակը: Գերխոնավեն 20, անբավարար մելորատիվ վիճակում` 22հազ. հա, որից ըստ գրունտային ջրերի անբավարարխորությանվրա գտնվելու` 8655-ը, երկրորդայինաղակալ-

վածության՝13,596:

Վիճակի անբավարարություննառանձնապեստագնապալիէ արարատյան հարթավայրում, որտեղ գտնվում է ՀՀ ոռոգելի հողերի 1/3-ը: Չնայած կան էական ձեռքբերումներ, սակայն մեծ են հետագա անելիքները: Ոռոգման համակարգերի ն հողի մելիորատիվ վիճակի բարելավման ռազմավարական գերակաուղղություններ մնում են. 1. Կառավարման կառուցվածքի արմատականվերակառուցումը` ՋՕԸերի կայացմանաջակցման,ընկերություններիմիությունների (ֆեդերացիայի, կոնֆեդերացիայի)ստեղծման, ոռոգման ջրի տնօրինման, տիրապետման ն օգտագործմանսերվիտուտի պարզեցման ն փոխհարաբերություններիհստահստակ մեխանիզմների ստեղծման, ջրօգկեցման, իրավակազմակերպական տագործողների ուսուցման, ջրօգտագործող-կառավարությունմասնակցային կառավարմանհամակարգի ներդրմանմիջոցով: 2. Ոռոգման համակարգերի տեխնիկականվիճակի բարելավումը` մասնավորապեսներտնտեսայինոռոգման ցանցի վերականգնմանաջակցության, գրունտայինջրերի կարգավորման տարածքային միասնական ավտոմատացված համակարգերիներդրման, կոլեկտրա-դրենաժայինցանցերի նորացման, 67 ջրամբարներիպատվարների անվտանգության ապահովման, նոր ջրամբարներիշինարարության միջոցով: «Վազարամյակիմարտահրավերներ»հիմնադրամի հայաստանյան «Ոռոգվող գյուղատնտեսություն» բաղադրիչների իրականացմանըայս հնգամյակում կուղղվի 113մլն ԱՄՆ դոլար: Ծրագիրը 21 ոռոգման սխեմաներ: ներառումէ տարածաշրջանային 3. Ջրի մոնիտորինգիվերաբերյալՀՊԱՅՀ-ում |Գ.Եղիազարյան) կատարած ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ոռոգման նորմաների անփոփոխ մակարդակներիպարագայում բերքատվության բարձրացմանը զուգընթաց իջնում է միավոր արտադրանքիջրատարությունը: Այն ավելի ցայտուն է երնում ոռոգման ներքին ցանցի տարբերիրավիճակներում: Այսպես օրինակ արարատյան հարթավայրում հացահատիկի բերքատվությունը30-ից 45ց-ի հասցնելու պարագայում 1տ հացահատիկի ջրատարությունը վատ ցանքի դեպքում կրճատվում է 547 (1641-ից 1094), լավ ցանցի դեպքում՝ 41805ով: Սա արտադրության ինտենսիվացմանարդյունավետության դասական օրինակ է, երբ արտադրանքի աճը ուղեկցվում է նյութատարության նվազեց1 հա ոռոգվող հողերի հաշվով ջրի ծախսը կազմում էր շուրջ 13 մամբ: հազ. մշ, որը կրկնակի գերազանցում էր միջին հանրապետականճշգրտված

ներտնտեսայաին

2009թ. նորմաներին:

Ոռոգման ջրի վճարովիությունըբերեց ջրի տնտեսավարօգտագործմանը: արտադրանքիջրաՈռոգվածհողերից ստացված 1մլրդ դրամ տարությունը 1988թ. 10-ից 2008թ. իջավ 5,շմլն մ ի. կամ ոռոգման ջրի հարաբերականտնտեսումը կազմեց 48096 կամ 0,9մլրդ մ` (փաստացիօգտագործված ջրի 5046) |11, 2009թ., էջ 143-144): Կառավարությունըշարունակելու է ոռոգման համակարգերի սուբսիդավորումը, այն դարձնելուլ ավելի հասցեական,որով կբարձրացվիոռոգման ջրի մատակարարմանու օգտագործմանարդյունավետությունը:Ոռոգման համար պետականներդրումները2007թ.-ին շուրջ 1,5մլրդ դրամից 2015թ.-ին կհասնի 15,7, իսկ 2021թ.` 26,2մլրդ դրամի (ՀՆԱ-ի 0,225): ԿԶԾ-ով նախատեսվում է 2009-2021թթ.` ոռոգվող տարածություններն ավելացնել 57հազ. հա-ով կամ 4696-ով, ընթացիկ ինքնածախսածածկումը`40-ից հասցնելով 12046-ի, պետա-

բուսաբուծական

կան ներդրումները` 1,5-ից 26,2մլրդ դրամի, սուբսիդավորմանը կփոխարինի արդյունքի ավելացմանը սատարող պետական դրամաշնորհային մոտեցումները: Ոռոգման համակարգի սուբսիդավորմանն ուղղորդված տարեկան 5-6 մլրդ դրամը մեր կարծիքով պետք է ձնակերպվի իբրն ջրօգտագործող աղքատ խավի կանխավճար: Ներկայումս 1հա-ի ոռոգելի դարձնելու ծախսերը հասնում են շուրջ 3-4 հազ. ՍՏՖ-ի: Վետնապես նախատեսվող ծրագրի իրականացմանհամար կպահանջվի 0,4-0,6մլրդ դոլար, ինչն այսօր հավւսսարազոր է գյուղատնտեսության ՀՆԱ-ի շուրջ 1/5-ին: Հետնաւվես դա կպահանջի Ժամանակ, արտաքին աղբյուրների որոնում ն ներքին ռեսուրսների միավորում: Դրան էապես կնպաստի ագրարային ոլորտի ֆինանսավորման նոր քաղաքականությունը: Մասնավորապես հուսադրող է այն, որ գյուղատնտեսության վարկավորմանգումարները 2007թ. 15,3-ից կհասնի 2012-ին` 40, 2015թ. 108 ն 2021թ. 246 մլրդ դրամի: ձ. Կլիմայի գլոբալ փոփոխությամբ պայմանավորված խիստ կկարնորվի ջրային պաշարների հաշվառումը, ամբարումը ն առավել բարձր հատուցում ապահովող տարածաշրջաններ փոխադրումը, որոնց վերաբերյալ հանրապետությունում տարվել Լ. տարվում են լուրջ ուսումնասիրություններ, էական փոփոխություններկան օրենսդրական դաշտում |12. 14, 15, 20, 22, 24, 25. 26): Անհրաժեշտ է ոռոգելի. ոռոգվող ջրարբիացված ն դրա կարիքն զգացող հողերի տարածքների ճշգրտում, պարբերականմոնիտորինգ: Ագրարային ռեսուրսների համալիր գնահատմանը հետնելու է դրանց ռացիոնալ տեղաբաշխումըն մասնագիտացումը:Դա աղքատության հաղթահարման, գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարության,տարածաշրջաններիզարգացման անհամամասնություններիհամահարթմանկարնոր բաղադրիչ է |26, էջ 25, 28, էջ 46, 166): Ազատականտնտեսությանպայմաններում սա շուկայական գործընթաց է, սակայն, հիմնախնդրիռազմավարականնշանակությանառումով, այն չի կարելի ապավինելսոսկ շուկայի տարերքին, նշված է ԳԿԶՌ-2 -- ծրագրում |էջ25): Անցած երկու տասնամյակում սոցիալ- տնտեսական տարբեր գորոծնների թելադրանքով ն շուկայի օրենքներով էապես խաթարվել ն անցանկալի ձնափոխման է ենթարկվել գյուղատնտեսության գոտիական մասնագիտացումը: Այստեղ բացասական դեր են խաղացել օրենսդրական բացթողումները, ռեսուրսների անբավարարությունը,ենթակառույցներիհնաոճությունն ու ծախսատարությունը, շուկայի տարողության փոքրացումն ու տնտեսական լայն կապերի վերացումը, արտաքին ազդակները, վերամշակող կազմակերպությունների հեգեմոն դիրքը, տնտեսության կառավարմանպետականլծակների անբավարարությունը ն այլն: Ագրարային տարածքային բնատնտեսական ներուժի հնարավորությունների գնահատման հիման վրա ՀՀ-ում մշակված է մարզերի նախընտրելի մասնագիտացման ուղղությունները: Սակայն, սա կմնա սոսկ բարի ցանկություն, եթե ռազմավարականքաղաքականությունը դարձյալ կրի պասիվ հայեցողական բնույթ` մասնավորապեսանհրաժեշտ է, որ տարածքային զարգացման ծրագրերը ուղղվեն տվյալ գոտու գերակա զարգացումներին` -

.

»

.

Արագածոտնի, Լոռու, Կոտայքի մարզերում` կաքնամսային, Գեղարքունիքի, Շիրակի, Սյունիքի, Վայոց Ձորի ե Տավուշի մարզերում մսակաթ-

ո դրարգացում կարի նախկին աոանը

»

'

ուրջ

Ստառոգությու

.

.

ԱԱ

պարենային ապրանքների

ավանն

ե

ն

համայնքներում ավաքագրմա

փոքրածավալ ավելցուկների հավաքագրման բարձիթողի վիճակը: «այոց Ձորի մարզի ութ գյուղերում Ա Գնդեվազ, Զառիթափ, Խաչիկ, Հերհեր, Ազատեկ, Բարձրունի, ավուշի մարզի Լուսակերտ, Լուսաձոր, Խաշթառակ) 2008-2009թթ. «Նյու վիժն» հիմնադրամի շրջանակներում կատարած մեր ուսումնասիրությունները վկայում են, որ պտուղների, մասուրի, պանրի, սունկի, հացահատիկի ավելցուկների մասին գյուղապետարաններում, մարզպետարանում չկար ոչ մի տվյալ, մինչդեռ գյուղացիները դժգոհում էին դրանց իրացման դժվարություններից: Այս գործի կազմակերպումը լուրջ ծախսեր չեն պահանջում, մինչդեռ շուկան կունենա պարենի ապրանքային ռեսուրսների տարածքայինհավաստի տվյալներ |41, 60): ՀՀ-ում պետք է մշակվի տարածքայինհամապարփակզարգացման առանձին քաղաքականություն, իսկ այսօր առկա է դրա սուկ առանձին բաղադրիչներ, շատ տնտեսություններ անմասն են այդ ծրագրերից: Գլոբալիզացիայի ն միջազգային ինտեգրացիայի համար խիստ կարնորվում է տեղական արտադրանքի մրցունակութայն բարձրացմանը: Դա թելադրված է. մի կողմից մեր արտադրանքներիորակական ն տնտեսական պարամետրերը միջազգայինստանդարտներինհամապատասխանեցնելուն արտահանումը ընդլայնելու, մյուս կողմից էլ սպառողների աչքում սեփական արտադրանքի արժանիքները ներկայացնելու համար, հետնապես ն տեղական արտադրանքների արտադրությունը խթանելու, ն ներկրումները չափավորելու, երկրի պարենային անվտանգությունը, այն էլ արտակարգ իրավիճակներում, ամրապնդելու համար: Աշխարհաքաղաքական անկայունությունն ու արտաքին կապերի աննպաստ իրավիճակը, արտադրության ներքին ծախսերի «տնից» ն էժան լինելը, դրանց մի մասի վերստին «եկամուտներ»-ի վերածվելը ազգային անվտանգությանն գյուղապաշտպանությանշահերը ենթադրում են, որ տարեկան շուրջ 0,4-0,5մլրդ դոլարի բուսական ն կենդանականծագման արտադրանքի ներմուծումը կարելի է 2/3-ով փոխարինել տեղական արտադրանքով: Դա թելադրվում է նան սպասվելիք ժողովրդագրական տեղաշարժերի առումով: Բանն այն է, որ սերունդների կենսաբանական կապի աստիճանականթուլացման, ընտանիքների արտերկրներում վերամիավորվելու, տարեցների թվակազմի նվազման, աղքատության նվազման հետ միասին էապես կկրճատվեն արտաքին տրանսֆերտները, հետնապես նան ներկրման հնարավորությունները: Այստեղից էլ ներմուծվող առաջնահերթ պարենամթերքների,ծխախոտի, ալկոհոլի տեղական արտադրությամբ փոխարինելու ն արտահանման խթանումը խիստ անհրաժեշտություն է: Դա կատարվելու է մի կողմից տեղական արտադրանքների մրցունակության բարձրացման, պարենի արտահանման գործում Հեկշեր-Օհլինյան տեսությամբ առաջնորդվելու, մյուս կողմից էլ արտադրանքներիծավալների ավելացման միջոցով ն ընթանալու է.

Արտավան,

բանջարա րագահանիկաչինի փոխարեն:

ցանքատարածությունների

պահպանման վերածշակման թկ Ան . ն

Խաղողագործությունը

ծական տարածաշրջաններում`Արարատում ն Արմավիրում այն կդառնա առաջատար ուղղություն` ներկայիս բանջարաբուծական-խաղողագործականի, նույնիսկ Պտղաբուծությունը առաջատար կմնա Տավուշի, Վ. Ձորի, Արարատյան, Արագածոտնի մարզերում: Կպահպանվեն կարտոֆիլի, բանջարեղենի ստեղծված ավանդականմասնագիտացվածգոտիները լ682): Հացահատիկի արտադրության կենտրոններ կմնան Շիրակի, Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի, Սյունիքի մարզերը: Կվերականգնվենծխախոտի, շաքարի ճակնդեղի մշակությունները: Գյուղատնտեսության ռացիոնալ տեղաբաշխման ն մասնագտիացման քաղաքականության գերակա ուղղություններ կնման. 1. Տվյալ տարածաշրջանի համար մեկ հա-ից օպտիմալ համարվող գումարին գերազանցող արտադրանքի խթանումը,խրախուսելով բարձր ավելացված արժեք ապահովող արտադրանքներիարտադրությունը, 2. . Ագրոռեսուրսային ներուժի օգտագործման արդյունավետության խթանումը` մասնավորապես ոչ գյուղատնտեսականհողերի շահագործման, ինտենսիվ հողատեսքերին մեջ ինտենսիվ մշակաբույսերի ավելացման, ոռոգման ջրի 1մ:5-իհաշվով առավել շատ արտադրանքիստացմանմիջոցով, Յ Առանձին տարածաշրջաններիհամար արժեք ներկայացնող բարձրորակ տնկանյութի, սերմերի արտադրությանսուբսիդավորումը, 4. Տարածաշրջանների զարգացձան գերակայությունների հաշվառմամբ սուբսիդավորմանն դրամաշնորհայինշարունակական բնույթի ծրագրերի իրականացում` դրանցում առավելապեսընդգրկելով բարձր լեռնային ն սահմանամերձհեռավորտարածքները, . Առանձինբնակավայրերիհողօգտագործման սխեմաներիմշակում, հաշվի առնելով հողի համատեղ օգտագործման, խոշոր ն միջին ֆերմերային տնտեսություններիստեղծման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը, 6. Ցածր բերրի, սակայն, հնարավոր ներդրումների պարագայում բարձր հատույց խոստացող Վայոց Ձորի, Սյունիքի, Տավուշի, Արագածոտնի, Արարատյան մարզերում աղուտ, քարքարոտ հողերի վարձակալումնու սեփականաշնորհումը, որի նախադեպըկա այսօր: Պետությունը կարողէ հանդես գալ իբրն բաժնետեր, 7. Մասնագիտացմանն էապես կնպաստեն ցածր ջրապահովված տարածաշրջանների (Գեղարքունիքի, Վայոց Ձորի, Լոռու, Շիրակի, Սյունիքի. Կոտայքի) ջրապահովվածության մակարդակիբարձրացումը,հողաշինարարությունը, հողերի ագրոքիմիական քարտեզագրումը, արտադրողվերամշակող շղթայի փոխշահավետ ինտեգրացիան,ՀՀ-ում գործող 100 (որից 34 գյուղատնտեսական) շուկաների նյութատեխնիկական բազայի ամրապնդումն ու միասնականտեղեկատվականհամակարգիստեղծումը. »

բանջարեղենի, մրգերի, խաղողի, մսամթերքի, երկարատն ն անկորուստ

նային անասնապահությանը Տավուշի մարզում պտղախաղողագործությանը, ծխախոտագործության

Գբարձր

ա/ ապրանքարտադրողներիաջակցության, վերամշակման ընթացքում առանձնահատուկ,առավելությունների (սննդային, որակական, էկոլոգիական, տնտեսական,անվտանգության) պահպանման միջոցով: Դրա գլխավոր պայմաններն են՝ արտադրանքիմիավոր ծավալի ավելացմանն ուղղորդվող հասցեական աջակցության ծավալների նե պետության ներդրումային դիրքի մեծացումը, ինչպես ն ներդրումային պայմանների բարելավումը |8, 12, 14, 22, 32. 58, 82 բ/ արտադրությանհետեողական ն համակողմանի ինտենսիվացումը ե նոու-հաու-ի ներդրումը |40, 41, 48, 57, 85, 8Ղ: տեխնոլոգիական Ապրանքի մրցունակությունը (Մ) շուկայի գլխավոր բաղադրիչն է: Ապրանքն ունի սպառողականարժեք ն արժեք, օժտվաձ է որակով, տեխնոլոգիական մակարդակով,սպառողների կողմից ծախսված 1 դրամի հաշվով ընկալվող օգտակարությամբ,արտադրականն սպառման արդյունավետության ցուցանիշներով ն այլն: Յետնապես այն ներառում Է տեխնիկատնտեսական, կոմերցիոն,կազմակերպչականբաղադրիչներ: Կոմերցիոն բաղադրիչը ներառում է գնային, առաքման, մաքսային ն հարկային պայմանները, առավելագույն մոտեցումը սպառողներին, պատվերների կատարճանժամկետների տնականությունը ե կապիտալիու արտադրական ծախսերի շահավետությունը (ինքնարժեք, կապիտալատարություն, նյութատարություն ն այլն): աշխատատարություն, Ապրանքի մրցունակությանորոշումը կատարվում Է ապրանքի գնահատման որակաչափերի միջոցով, որոնցով գնահատվում է ապրանքի համապատասխանությունը տեղական օրենսդրությանը, ներքին ն միջազգային ստանդարտներին,սպառողների պահանջմունքներին: Ապրանքի սպառողական որակաչափերը գնահատվում են հաշվի առնելով դրանց արժեքները, կարնորության աստիճանը, կամ կշռելիության գործակիցները, որոնց մասին արդեննշվել են: Մրցունակությանինտեգրալային ցուցանիշը հաշվարկվում է ապրանքի որակաչափերը համատեղելով բալային համապատասխան հետ: Համաչափի ցուցանիշը որոշվում է դիֆերենցիալ մեթոդով` դրա փաստացի արժեքը էտալոնային արժեքին հարաբերելու միջոցով: Սպառողական ն հիման վրա որոշվում է գնահատվող տնտեսական ցուգանիշնեի արտադրանքի սպառողական(ՕՁ) ե տնտեսական (9) բնութագրերի ամփոփ ցուցանիշները, արտահայտելով՝

9 -ն

րդ տնտեսականհամաչափությանցուցանիշն է, 8Ձ.-ն յ-րդ ցուցանիշի կշռելիությանգործակիցը: Արտադրանքի մրցունակությանինտեգրալայինցուցանիշը (Շ) գնահատվումէ (Օ:Ց) հարաբերությամբ: Պարենային ապրանքներիմրցունակությանհամար դեռես քիչ է որակյալ միրգ ու բանջարեղեն, ալկոհոլ ու բնական հյութ արտադրելը: Դրան պետք է գումարվի գնորդի աչքում առավելության տարբերության, նպատակային շուկայում ապրանքի առավել ընդունելի կողմի (գույնի, որակի, անվտանգության, մակնիշի, ապրանքանիշի, փաթեթավորման,համի, հոտի, բույրի ն այլն) ներկայացումը,որը ագրոմարքեթինգումհայտնի է ապրանքի դիրքավորումը շուկայում անվամբ: Կարնորվում է սպառողների իրավունքների Լուրջ խնդիր է մնալու` օրգանականգյուղատնտեսության ս անվտանգության համակարգիզարգացման առաջնահերթությունները ինտենսիվացումը թեակոխում է նոր` կենսատեխգենային ինժեներիայիարմատական հեղաշրջման դարաշրջան:

աառոպանությունը: դի

լու)ուդատնտեսության Աւ"Գիայի յ

շ

Օ-

Տո,

բանաձնով, որտեղ՝

իո

Ձ,

ն -րդ |

համաչափության ցուցանիշն է, արտադրանքի

ող, -ն -րդ համեմատականցուցանիշի կշռելիության գործակիցն է ե ո

՞-

Տ "լ

ԷԶ

:

որտեղ`

րէ վրահորմոններովներգործելու ն ի օրգանիզմների կենդանի օրգանիզմից

թա

դա

Հյուսվածքակուլտուրայի յուսվածքի բուծմամբ (/ոսլօկարտոֆիլիպալարներ)

դուրս

ցանկալի

-

Գենայինինժեներիայի`ԴՆԹ-ի վերափոխմանմիջոցով: (ԱՄՆ, Չինաստան)գենետիկական վերափոխվածպարենարք գիպտացորեն,բրինձ, սոյա, կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ, լոլիկ) որեն օգտագործվում են վուշն ու բամբակը: Դրանց տարածքներն են 40մլն հա-ից, իսկ սպառումն ընդունել է համերկրային բնույթ: րանք ունեն բարձր բերքատվության (Ոսկե բրինձ, լոլիկ, ճակնդեղ), որակական նոր արժեքներ (բրնձիմե կարոտինի նե օգտագործումից էջ միասին ի հայտ են եկել անբնականնոր երնույքներ, է եգիպտացորենի բույսի կողմից շատ վնասակարմիջատների, թիթեռների արժեքավոր տեսակների ոչնչացումը, բույսերին մոտ գտնվող մոլախոտների հետ կուլտուրականբույսերի փոշոտվելը ե թունավոր դառնալը, արտադրության սպառման ն ետսպառմանշրջանում սննդամթերքներում նիզմներիկենսունակության Ա այլն: պահպանվածությունը Պարենամթերքների բնամթերայինէկոլոգիականանազատությունը խաթարվում է նան «աչքաչափով» քիմիացման, շրջակա միջավայրի աղտոտճան ն այլ պատճառներով: Բավական է նշել, որ ՀՀ-ում 2008թ. չմաքրված. կեղտոտ ջրերի ծավալները հասնում էր 83մլն մ'-ի, վնասակար արտանետումները3̀4հազ. տոննայի: Պետությունը բնապահպանության համար տարեկան ծախսում է 0,6մլրդ, սակայն բնօգտագործմանվճարներըհասնում են 3,3մլրդ դրամի: «էկոլոգիապեսմաքուր արտադրանք» հասկացողությունը հարաբերական է: Անցանկալինյութերի թույլատրելի չափաքանակները վաղուց ֆիքսված են սննդի միջազգային կազմակերպությունների կողմից: Դրա պահանջը աճում է բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման, ալերգիկ հիվանդությունների տարածման, սննդի անվտանգությաննկատմամբ աշխարհի շուրջ 2մլրդ հարուստ բնակչությաներկյուղածությամբ: ։

բեխարհում

հե րի ( ոնում դ րր

մեծությունների

ի

ն

`

Աշ

-

Ա ԱՅ իցների կրում ինչպիսին

գտնվող միկրոօրգա

տեղական կազմակերպությունների բազմազանությունը, տեխնոլոգիական սարքավորումների պիտանիության տարբեր մակարդակները, սննդամթերքների անվտանգության վերահսկողության պատշաճ մակարդակի բացակաո տ ությունը ն երկայումսա են ստեղծել սպառողների առողջության լուրջ վտանգ

արտադրությանզարգացումըպահանպարենամթերքների

Ա անական

ի

ում

Լ.

կայուն ն

համարչ

էկոհամակարգերիստեղծում հավասարակշռված ն պահպանում

տեխնոլոգիաների օգտագործմանբաշրջակա միջավայրը աղտոտող ցառում ն քիմիկատներիօգտագործմանխիստ սահմանափակում, հողի բնական բերրիությանբարձրացմանհամար օրգանականպարարկիրառում, տանյութերի օգտագործում ն ցանքաշրջանառությունների նկատմամբ կայուն տեսակներին սորտերի ստեղծում, հիվանդությունների ն այլ վնասատուներիդեմ պայքարի կենսաբանական,ֆիզիկական անվտանգմիջոցների ներդրում, ոռոգմանն խմելու բարձրորակջրի առկայություն, ծանր մետաղներով ն ջրով (ԻշՕշ) հողի վարակվածությանքարտեվարակվելու բացառում զագրումն վնասազերծում նկրկին առարտադրանքիորակիստուգմանժամանակակիցլաբորատորիաների կայություն, որակի սերտիֆիկացիա, վերափոխվածօրգանիզմների,դրանց ածանցյալներին գենետիկական մեթոդնրի կիրառման սահմանափակում. արդի կենսատեխնոլոգիական

»

»

»

»

տարածմանն օգտագործմանկանոնակարգում, համար անհրաժեշտէ՝ բավարարման Վերոհիշյալ պահանջների ուշադրություն դարձնել ալպիական արոտների բնական Լուրջ պահպանմանը,որին այսօր մեծ վնաս են հասցնում անաղարտության Արարատի, հրազդանի լեռնամետալուրգիայի Կապանի, Ալավերդու, ու թափոնները: Դրա վտանգը առավել կառույցներիարտանետումներն շահագործմամբ: հանքավայրերի նոր պղնձի կմեծանավաղը՝ հիմնականսկզբունքներիսահմանում Օրգանականգյուղատնտեսության ստեղծվելիք կոդեքս Ալիմենտարիուս կառավարման բարձրաստիճան կառույցիկողմից Կոդեքս Ալիճենատրիուսիմիջագայինչափորոշիչներինհամապատասազգային ստանդարտներիմշակում ն խան օրգանականարտադրության կադրերի պատրաստում արտապահովող դրանց իրականացումն

1.

ե Գ առնում Կենսապայմանների բարելավմանը թաց ողներ Որակի լավացումը թելադրվում է ներքին Աո

`

ուրանի,

2.

Յ

երկրերում:

Ներքին շուկայում օրգական սննդամթերքիարժանիքներիհասարակաՔՔ (Բսեհօ կան զանգվածայինանտեղյակությանմեղմացման համար ն իրականացում այլն: Բօթռնեօոտ) կարնոր բաղադրիչ է սննդամթերքիանվտանՊարենապահովության է. որի համաձայն սնունդը չպետք է վտանգավոր հայեցակարգ Այն գությունը: սպառէ անվտանգությանը լինի սպառողիհամար: Այն կապված սննդամթերքի ն չի ընդգրկում մարդու առողջության հետ առկայության նացող վտանգների հետ կապվածայլ խնդիրներ(թերսնում,նորագոյացություններ,էնդոկրինային ներառում է ն այլ հիվանդություններ):Սննդամթերքի անվտանգությունը

`

փոխադրում) բաշխում, պահպանում, սննդիշղթայի (արտադրություն, մշակում, բոլոր փուլերը: հաջորդական 75 երկրներից: ՀՀ պարենային ապրանքներէ ներմուծում աշխարհի է մատչելիությանառումով ՀՀ դասվում աշխարհի ամենաազաՆերմուծման առնտրի տական (բաց) շուկա ունեցող երկրների շարքին: Միջազգային արդյունաբերական սննդի վերամշակող երկրների, տարաբնույթ

յ

Ա

արտաքին հանգամանքներով: կա

առավել բծախնդիր ապրանքի բոլոր պարամետրերինկատմամբ, բացի այդ ներկրվող բարձրորակապրանքները (հրուշակեղեն, պանիր, չիր ու չամիչ, ձեթ ն խտացված կաթ, մարգարին ու մակարոն,շոկոլադ, լոլիկի մածուկ, հյութեր, գինի ն այլն) նս մրցակցություն են հրավի րում որակի լավացմանը: Սննդամթերքի անվտանգությունը կառավարվում է |ՏՕ 22000:2005 ստանդարտներով,որի չափանիշները սահմանում է ստանդարտներիՄիջազգային Կազմակերպության(1ՏՕ) տեխնիկական հանձնաժողովը: Այդ ստանդարտները ներառում են վտանգների վերլուծման ն հսկման կրիտիկական կետերի (վվՀԿԿ) ն Կոդեքս Ալմինտարիուսի կողմից մշակված սկզբունքների համակարգը: ԻՍՕ 9001:2000-ից ԻՍՕ 22000:2005-ը տարբերվում է նրանով, որ սննդամթերքի կառավարման,քաղաքականության, աուդիտի բոլոր պարամետհոդվածները փոխարինված են սննդամթերքի վտանգների րերն արտացոլող վերլուծության Ա գնահատման, կառավարման առավել արդիականն պարտավորեցնողանվտանգությանհոդվածներով: Սննդամթերքի փոքր ծավալները, որակի ն անվտանգությանարտաքին բացասական համբավը, միջազգային շուկայում դեռ երկար ժամանակ կխանգարեն օտար սպառողին համոզելու նրանց մոլորվածությանմեջ: Դրան երկար ժամանակ խանգարել է անդեմ (Մշժօ յո ՍՏՏՔ) մակնիշը, վանող փաթեթավորումը, ինտերնետ գովազդի բացակայությունը, անտեղյակությունն ն այլն: Այդ պատճառովէլ այսօր արտահանվող պարենամթերքներիգները թեն տարեց-տարի աճում են, էապես ցածր են անգամ ներքին ապրանքաշրջանառությանմանրածախգներից: Հետնապես արտահանումն ունի խորհրդանշական, ճանաչողական մեծ բնույթ, մանավանդ,երբ դրան էլ գումարվեն արտահանման անհամեմատ ծախսերը: Դրանք արտերկրներում ոչ թե «գին թելադրող», այլ «գին ընդունող» ապրանքներ են, որը վարկաբեկում է էկոլոգիապես մաքուր, բարձր համային արժանիքներով մեր արտադրանքը: Բարձր արժեք ունեցող շուկաներ ներթափանցելու ՀՀ հնարւսվորությունները սահմանափակ են: Մնում է օգտագործել հայկական սփյուռքի, ինչպես ն անվտանգ օրգանական սննդամթերքի շուկաները: Հետնապես պետք է ապահովել դրանց երաշխիքներ (հիվանդությունների Ա վնասատուների դեմ պայքարի քիմիական միջոցների, չչափավորված քիմիական պարարտանյութերի, անորակ ջրի օգտագործում, վնասակար արտանետումներ նայլն): Խնդրի լուծման ուղիները մնում են` 1. «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկումն ու ընդունումն դրանց ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերի ապահովման մեխանիզմներիստեղծումը,

լ

2.

Յ.

Սննդի անվտանգության բնագավառում պետական քաղաքականության սկզբունքներիհստակեցումը (սպառողների իրավունքների պաշտպանություն, արտադրական տեխնոլոգիաների ն հումքի որակի վրա խիստ հակողություն,հավաստիտեղեկատվություն) Կոդեքս Ալմինտարիուսի ազգային մարմնի ստեղծում, որը կհամակարգեր ազգային ն միջազգային ստանդարտների համապատասխառնությունը, հա

4.

5.

Գիտելիքի,նորաստեղծու թյան, տեղեկատվական տնտեսությունԱ հասա21-րդ դարաշրջանիծնունդ են: Նոր հասարակարգը չի տեղավորվում հին

րակություն հասկացությունները պատյանում:

կայուն, գծային ու Կանխատեսելի, ծանրաշարժ տնտեսական զարգացումներըփոխարինվում են անկանխատեսելի, հարափոփոխ, գլոբալ գերմրցունակ, արագաշարժ, դանդաղությունն ու չհանդուրժող անկատարությունը տնտեսությամբ: Տնտեսալյան աճի գլխավոր բաղադրիչ` արտադրականն տնտեսական կւսպիտալը է մարդփոխարինվում կային տեղեկատվականն

րաբերակցությունները,

Ազգայինն միջազգային ստանդարտներովսահմանված սննդամթերքների անվտանգությանռիսկերի նվազեցումը պահանջում է, որ ՀՀ-ում մեծացվի արտադրող-վերամշակող-իրացնող շղթայի բոլոր օղակների փոխադարձ հաղորդակցությանկապի թափանցիկությունը,վերացվիայս ասպարեզում

հեռահաղորդման Ռեսուրսների համակենտրոնացման, ռոբոտատեխնոլոգիան

սպառնալիքներին դիմակայմանն կերի նվազեցմաննպատակով ձնավորվումեն

եղած անտեղյակությունը, Պետք է լայնորեն օգտագործվի զբոսաշրջության հնարավորությունները: 5.5.

Մարդկային կապիտալը դրսնորվում

ինտերնետ,բջջային

սերնդափոխության.

-

պետք.

է

մտավոր ներուժի (մտածելու կարողության),գիտելիքի կապիտալի («ոօա-ԷԹԿ-ի),մտավոր կապիտալի (կազմակերպության գիտելիքի պաշարի), գիտելիքի ազգային (ՃոօալթմցօՅՏՏ»էջ) սոցիալական կապիտալի ակտիվների անշոշափելի ակտիվների լեսքով, որոնք կարող են օգտագործվել կազմակերպությունների " րի ն հանոու" թյան կողմից: էատելիքիհասարակության գնահատման համա ր օգտագործվում են. 1. հասարակության մտավոր ակտիվների(կրթության

Ագրարայինգիտելիքահենք տնտեսությունը որպես 3Հ պարենային անվտանգությաներաշխիք

Արմատականբարելավման կարիք ունի ագրարային գիտությունը: Այն բնութագրվում է կառավարմանճկունության ցածր մակարդակով,ֆունդամենտալ կիրառական հետազոտությունների պակասով ն լճացմամբ, հնամաշ ն խիստ անբավարարնյութատեխնիկականբազայով, տարանջատված ն անորոշ կառավարման սերվիտուտով, «Ծերացող» կադրերով ն անբավարարությամբ, սիմվոլիկ վարձատրությամբ ն ֆինանսավորմամբ: Գիտությունը օտարված է արտադրողական ուժի վերածվելու իր առաքելություններից, բացակայում են համակարգայինմոտեցումները: Մինչդեռ համաշխարհային հետարդյունաբերական տնտեսությունն արագորեն թնակոխում է գիտելիքի, ցանցային,տեղեկատվականտնտեսության,գիտելիքի հասարակության դարաշրջան: Գլոբալացման, գիտելիքի, տեղեկատվությանն տեխնոլոգիայի ասպարեզարգացումները զում նոր դարաշրջանում կատարվող հեղափոխական թելադրում են տարածքային համահունչ մոտեցում` զարգացած ն զարգացող երկրների տնտեսական մակարդակների մեծ տարբերությունները համահարթելու համար: Ինչպես նշում է մրցունակության աշխարհահռչակտեսաբան Մ. Փորթերը (Հայաստան 2020 ծրագրի շրջանակներում, Հարվարդի համալսարանում կայացած համաժողով 2005թ.), բավարարչէ աղքատությանկրճատման Է ունենալ համաշխարհային ռազմավարություն ունենալը, ի վերջո, շուկայում մրցունակ արտադրանքՈ/ՄՄ.Ձոոծու2020.օ-ց): Գլոբալ միջավայրի փոփոխությունից բխող հնարավորությունների տնտեսական աճ, սոցիալական հիմնախնդիրների լուծում, (թռիչքաե գիտելիքի ն տեղեկատվությանմատչելիության դյուրացում, վերափոխումների համար նպաստավորմիջավայրի ստեղծում ն այլն) ընդլայնման հետ միասին, առաջանում են նան մարտահրավերներն վտանգներ (միջազգային գիտելիքի անմատչելիություն ն անջրպետի մեծացում, ուղեղների արտահոսք, մարդկային առաքինությունների նսեմացում, քաղաքական ն տնտեսականանկայունություն, կենսատեխնոլոգիայիվտանգավորզարգացումների, նորաստեղծության, կենսացիկլիփոքրացում նայլն):

ռիս-

ռազմավարական դաշինքներ

տարածաշրջանների, ֆիրմաներիմիջն:

2.

Յ.

ներ),

հասանելիությո

հեռախոսներ, թերթեր ն

օգտագործ

ամսագրեր

հասարակության առաջընթացի(կրթության,

առողջապահությանծախ-

սեր, ռազմականծանրաբեռնման բեռի

կրճատում),

հասարակության զարգացման հեռանկարայնության . թյուն, (մանկամահացու Վ-ի

գործակից,պաշտպանված

համաթվեր

տարածքներ) Գիտելիքիհասարակության գնահատման ՄԱԿ-ի աստիճանակարգման սանդղակումՀՀրը 0223 գործակցով 3-3,5 անգամ զիջում է Եվրոպայի երկրներին, Ճապոնիային, ԱՄՆ-ին (Սոժօոտեռոնոց ՏՕՏ:ՑԱ6Տ.ՍԽ.Խ՛., 2005|, իսկ մրցունակության գլոբալ ցուցանիշներով`նան ՎրաստանինԸ Ադրբեջանին`

արեմտյա

զբաղեցնելով60-70 տեղերը|հՏ

ՕԾԵՅ|

օօտքծննսօոօտտՔ6քօղ., 2007-2008): Գիտելիքահենք տնտեսության համաթվի մեծության

վրա ազդեցություն են թողնում հատկապես տեղեկատվական որակյալ կրթություն.ստանալու ն մատչելիության մահնարավորությունների ՀՀ-ում բարձր կարդակները: ցուցանիշներ կան մեծահասակների գրագիտության առումով, սակայն այն օգտագործվում է խիստ անբավարար: Բավականէ նշել, որ տնտեսապեսակտիվ 1,6մլն 19,892 (329հազ մարդ) բնակչությունից կրթություն,որից գործազուրկ 80.5 ունեն հազարը,կամ նրանց 24,596-ը:

տեխնոլոգիաների տարածվածո

բարձրագույն

է

Զարգացման հեռատեսականությունը

(հեռանկարայնությունը)

է գույց տալիս զարգացման ընտրվածուղու բացասական ազդեցությունը ն մարդկանց բնականմիջավայրիվրա: Այս համաթվի0144 ցուցանիշով ՀՀ-ը 4-6 անգամ զիջում է եվրոպական երկրներին, Իսրայելին(0858-0876`

զեկույց-2005): ի

Ճապոնիային,

ՄԱԿ-ի

Գիտելիքահենք տնտեսության շարժիչ ուժերը հիմնովինվերափոխումեն

ամաշխարհային տնտեսությունը, ներգործելովՇան

ՀՀ

տնտեսությանվրա:

222.

ելնելով

ն արձագանքում յուրովի, երկրներ Գլոբալփոխազդեցություններին ու ւթյունից: Ազգային տնտեսուիրենց ազգային նպատակներից հնարավորո չեն եղել գլոբալ այն վտանգված այդքան երբնէ են

համաի

ռուսական կայսրության ագրարահումքային կցորդ ց խորհրդային տարիներին վերաճեց ռազմա-արդյունաբերական համար կիսաֆաբրիկատների արտադրության երկրի` հիմնված ռուսական թյան հեռանկարներն են աճի ն մրցունակության կողմից, ովքեր արդ են ստեղծել տեխնոլոգիական մտքի ն ներկրված ռեսուրսների վրա: Գյուղատնտեսության մրցակիցների նշված է "ԱՄՆ 2050թ. ռազմավարություններ, մեջ աշխատանքիարտադրողականությունը90-ական թվականներինԽՍՀՄ-ում երկարաժամկետ Ճ 2050: ՔրօտքծօխՏտ Ճտտօօաեօո, «խոօոօճ կազմում էր ԱՄՆ-ի 16, ՀՀ-ում` 11,496: ծրագրում |Վ6ցյօո| Քլռ է ՀՀ-ին, այն էլ մեկնարկանս վերաբերվում Վ.-ՏօքէՑոոԵ6ո2006): Սա առավել Սակայն, ճշմարտության դեմ չմեղանչելու համար նշենք, որ խորհրդային պարագայում: առկայության տարիներին ՀՀ-ում աճեց տեխնիկական մտավորականությունը, տնտեսույին նիշի մեծ տարբերությունների ե գիտելիքի համաթվերը (ԳՅՀ) Գիտելիքի տնտեսությունը (ԳՏՀ) տեխնիկա-տեխնոլոգիականն. տնտեսագիտական տնտեսությունունենալու թյունները են ՀՆԱ-ի մեծացմանկամ բարգավաճ կադրերով: 1988թ. գյուղում աշխատում էին 20հազ. մեխանիզատորներ,բարձբնութագրում րագույն նե միջնակարգ մասնագիտական կրթությամբ 10 հազարից ավելի են մարդկային էլ ՀՀ թնակոխում մասնագետներ,ղեկավարներ: Բարձրագույն կրթությունը հասանելի էր բոլորի Ինչպես ամբողջ հանրությունը,այնպես ն բարձր (ԿՕօօօֆծ6քՅ-ի) նորաստեղծության տեխնոլոգիական համար, մասնագետներըապահովված էին աշխատանքով: բանականության, դարաշրջան: Հողաջրաշինարարությունը դրվեց բարձր մակարդակի վրա: Եռատեխնոլոգիաների չէ բարձր տեխնոլոգիաների ոռոգված Սակայն զարգացածաշխարհը բաց շուկա պատկվեցին ջրարբիացվեցին բնական կերատարածությունները, ավելի զարգացածերկիրը պակաս զարգացած ն ջրանցքների լայն ցանց, ոռոգման ստեղծվեցին հանդակները, ջրամբարների համար:Արդյունաբերապես է միայն ցույց տալիս, նշում առաջադիմական ձներ, աղուտների յուրացման, կոլեկտորա-դրենաժային երկրներիննրա սեփականապագայիպատկերն արշալույսինլԿապիտալ,հզարգացման համակարգեր,գիտական կառույցներ ն կադրեր: էր Կ. Մարքսը, այն էլ կապիտալիզմի 1, Ե.1954, էջ 7): Լուրջ ներդրումներ կատարվեցինհողապահպանությանն հողօգտագործուղտնտեսության ստեղծմանռազմավարական ՀՀ-ում գիտելիքահենք ման ասպարեզում: Գիտական մշակումների լայն օգտագործմամբգիտական Յելիոտեխնոլոկենսատեխնոլոգիայի, բազմազանեն (Գենային հիմքի վրա դրվեց հողերի ագրոքիմիական ծառայությունը, մշակվեցին աղուտղությունները լուծումներն դիմակայման առնալիքների սպ ծնող աղետներ ների յուրացման միջազգային ճանաչում գտած ուղղություններ: Ստեղծված է կոլոգիական գիա, բանկի գաղափարների տարածքայինէկոլոգո-նոոսֆերային սելեկցիոն-սերմնաբուծական գիտա-արտադրական միավորումները ամբողէկոգոյատնում, գործոնիընդունում. ջովին բավարարում էին երկրի պահանջները: Ներդրվեցին արտադրության մարդկայիններուժը երկրի կայունզարգացման ստեղծում, օգտագորմ, ագրոէներգետիկայի վարման տարածքային գիտա-արտադրական համակարգեր, տնկարանային մարդկայինն մտավոր ներուժի զարգացու ների գնահատում, ռեսուրս ն էներգետիկ ընդերքի տնտեսություններ: Մեկ հեկտարի վրա 220կգ 10056 ազդող նյութի հաշվով ծում, հողմային, ջրային գիտելիքահենք բարելավում, կրթության հեղափոխություն՝ հինգ անգամ պակաս) պարարտանյութերիօգտագործմամբ Հ4 տեխնոլոգիական ուժերի համահամազգային համար վերացման խզման ունեցած ցավ եվրոպական երկրների մակարդակին: Լուրջ ձեռքբերումներ կային երկրներից ն վնասատուների դեմ պայքարիասպարեզում: իվանդությունների են խոչընդոտում ոչ միայն զարգացմանը հասարակության Ձեռքբերումներըկային գյուղատնտեսությանմեքենայացմանն էլեկտրաԳիտելիքի հայտնագործությունների ֆիկացման միջոցով արժեքավոր գործում: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվում էին 30հազար ուղեղների, այլն գրանտների (3-4 անգամ), գիտաինտերնետզամբյուղի խիստ բարձր գինը տրակտորներ, կոմբայններ, ավտոմեքենաներ, 1,9մլրդ կվտ-ժամ էլեկտրաարտահոսքը, Մեկ գիտաշֆինանսավորումը: խիստ անբավարար էներգիա (2008-2009թթ. 0,2մլրդ), մեկ աշխատողի էլեկտրազինվածությունը կանհետազոտությունների էին զիջում անգամ ՍՏֆ) 2008թ. ՀՀ-ում ի ասավ 3,5հազ. կվտ-Ժամի(2009թ.` 0,4հազ.), համալիր մեքենայացմանմակահազ. (3,4 ծախսերը խատողի երկրներին,230 անգամ ԱՄՆ-ին |1, մեջ հասավ 43, խոզաբուծության մեջ՝ 52, զարգացող, 191 անգամ` զարգացած րդակը 2005, Շ-. 113:

։ԱՕԻԷՇՀՕ,

ՅԻՅԻՄՋ, Հ Օ6սլօօ18ՅԽ| մեջ` 7495-ի: Ստեղծվեցին նորոգման հզոր բազաներ, 2009թ. էջ 128, տնտեսություն կորցրել է գիտելիքի քենա-փորձարարական կայաններ, գյուղատնտեսության մեքենակացման ՀՀ-ը վերջին երկու տասնամյակում թիվը գիտաշխատողների 1988-2008թթ. միավորումներ: ստեղծելու լուրջ կարողություններ: հատկացվողծախսերը , իտ ազտեխնիկականառաջընթացը պայմանավորեցին ագրարային գի21.8-ից իջել է 5.6 հազարի, հետազոտություններին 128: Աշխարհի արդյունաբերապս` ն մարդկայինկապիտալում լուրջ ներդրումները: Երկրի 104 գիտահե307ից: 9Յմլն ՍՏՏ-ի 11. 2009. էջ ու սարքավորումներ տեխնոլոգիաներ ավելի 70-ից երկրներ Աա ն աշխատում էին շուրջ 22հազ. գիտաշզարգացած ինստիտուտներում երկրի: (2008-2009թթ.` 4,4հազ.), նրանցից դոկտորներ ն ակադեմիկոսներ` երկիրն այսօր վերածվել«գիտելիքընդունող» ոլորտն, այսօր. արտահանող ագրարային ՀՀ տնտեսությանմեջ խաղացածդերով թեկնածուներ 7,4հազար (1,9հազ.): Գյուղատնտեսության համար ազգայինգերակայություն- մ հոգածության արեկան պատրաստվում էին 55-80 ասպիրանտներ(ներկայումս` 33): առավել նս վաղը, կմնա առաջնային ների շարքում: -

-

Հ այաստանը

զարգացման

ապահովվեցին

հնարավորությունները:

-

(ներկայումն հի

խժբում):

տավարաբուծության

հոաբուժության Գիտա-արտադրական

է

|

ուս

տության աՐԱՄԵԼ

072:

Գիտատեխնիկական առաջընթացը նպաստեց գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությանն անասունների մթերատվությանեռապատկմանը ն քառապատկմանը: Լուրջ զարգացում ապրեց ագրովերամշակումը: Ձեռքբերումների հետ միասին ագրարային գիտելիքահենքտնտեսություն ստեղծելու ճանապարհին կային լուրջ խոչընդոտներ:Ագրարային գիտությունը այդպես էլ չդարձավ հզոր արտադրողական ուժ: Յաճախ այն սոսկ ծառայողական զբաղմունք էր, գիտական՝ առաջարկությունները հիմնականումվերջնական հանգրվան էին գտնում «հաշվետվություններում»: Պատահականչէին մշակաբույսերի բերքատվության ն կենդանիների մթերատվության արնմուտքից ունեցած կրկնակի ն եռակի ցաօր մակարդակները,արտադրանքիցածր որակը, ագրոմարքեթինգի բացակայությունը, ցածր գներով պարտադրված մթերումները, վարձատրությանցածր մակարդակը ն այլն: Ռեսուրսային պոտենցիալի, արտադրված արտադրանքին շուկայի պետական մոնոպոլիան, տնտեսական պատասխանատվությունկրող սուբյեկտ սեփականատիրոջբացակայությունը, ռուսական գիտության ն տեխնոլոգիական մտքի հիման վրա ձնավորված հարաբերություններն ու կայսերապետական նկրտումներն արգելափակեցին տեխնոլոգիական ն մտավոր ներուժի սերտաճումն ու արնմտյան չափանիշներով գիտելիքահենք տնտեսության

(տնկանյութը,

տոհմային կենդանին, պարարտանյութնու ւպայքարի միջո խնայողական տեխնոլոգիան, կաթիլայինոռոգման ակնհայտ վիթխարի առավելությանպարագայում ջանք ենք թափում ակոսայինի պարամետրերըճշտելու, օգտագործում «հոգնած» էներգազուրկ սերմացուն, այգի հիմնում չերաշխավորվածենք պատահական տնկանյութով, մայրականկազմի համարպահում սեփականանհեռանկարայինկենդանին,կորցնում ջուրը, օգտագործում հողն ու վնասող քլորային պարարտանյութը շրջապատը ն այլն: Երբեմն էլ դա գալիս է անկարողությունից: Օրինակ,1հա կաթիլային ոռոգման ներդրումը: Կր հանջում է 1,2 հակակարկտային համալիրիներդրում` 0.2մլն դրամ, անբամեաար են փոքր մեքենայացման միջոցները,չկան մեքենա-տրակտորայի մեքենա-վարձութային կայաններ:Առավելանբավարար վիճակում են դրության գիտա-տեխնիկական սպասարկման, տեխնիկականապահովման ն այլն: մակարդակը Դրանք էապես խոչընդոտումեն ն

համակարգի

արտա

նյութատեխնիկակ հավաքագրման գործին:

ապահովման ապրանքային պաշարների

Պետնապես, ագրարային գիտելիքահենք տնտեսությանստեղծումըպահանջումէ. Ն.

համապատասխանությունը վաղվա մարտահրավեր

սպասվող վտանգներից տնտեսությունըետ

արագաաճ տնկարկների --

գնահատելագրարային մտավորներուժի (ֆերմերների, Գգիտա-արտադ գիտա-տեղեկատվական, կրթական, կառավարման) գործունակությունը,նրա րական,

ստեղծումը:

Վիճակն էլ ավելի վատթարացել է այսօր: ՀՀ-ում իրականացվածարտերկրների բազում ծրագրերի տվյալների վկայութամբ ՀՀ-ում կարելի է կրկնապատկել ն եռապատկել մշակաբույսերի բերքատվությունն ու կենդանիների մթերատվությունը, ամրապնդել պարենային անվտանգությունը: ՀՀ բոլոր մարզերում պարարտացման,նոր սորտերի ու հիբրիդների, բազմամյա ցածրաբուն ն բարձր բերքատու տնկիներիներդրումը, տեխնոլոգիական նորարարությունները, ստեղծված բարձրարժեք, էկոլոգիապես անվնաս, հատիկավորված պարարտանյութն ու պատրաստուկները (Ազոցեովիտ 1, Ազոտովիտ 1, Ազոֆոբակտերին,Ցեոկարբոֆոս), պայքարի նորագույն միջոցներն ու տեխնոլոգիական լուծումները, ոռոգման խնայողական ու արդյունավետ ձների ներդրումն ու ֆերմերների ուսուցումը, կենդանիների բուժման ե պահվածքի առաջարկվող արդիական եղանակների տիրապետումը, այսօր ագրարային գիտելիքահենք տնտեսություն ստեղծելու հզոր ազդակ են: Կամ այս ազդակները կօգտագործվեն գերզարգացող, մրցունակ տնտեսություն ստեղծելու, կամ էլ ընդլայնվող Եվրոպայումցանկալի հարնան լինելու, ԱՊՀ ընտանիքում «աղքատ ազգական» խարանով դատապարտվելու հետամնացության, տեխնոլոգիա ընդունող, պերմանենտզարգացող «ապատեղեկացվածվայր ու գաղութ դառնալուն: ր Այսօր էլ փոխակերպմանգործում առկա ուժեղ կողմերի օգտագործմանը հակազդում են ավանդական տեխնոլոգիական մտքի ցածր մակարդակը. կրթական անարդյունավետ համակարգը, հնաոճությունից ե կարոտախտից չհրաժարվելու իներցիան, կառավարման լծակների թերահավատություննու կրավորականկեցվածքը: գյուղացու Այսպես, օրինակ, անգամ նույն տնտեսության պարագայումբերքատվուունն ու մթերատվությունը տատանվում են 2-3 անգամ:: ԱյԱյնդեպքում,երբ չեն գտնում գիտելիքահենք արտադրանքը (բարձրորակ սերմերը.

փաթեթավորումը, կոուկերացիայի ճները ռոմը

2.

պահելու պահանջներին: Արմատապես վերափոխել որակյալ կադրերիպատրաստման, վերպորր՝ րաստման, հետա կիրառական զոտությունների իրականացման ն գիտախորհրդատվական համակարգը: Ագրարայինգիտությունըդուրս բերել ներկա վիճակից: Գիտնականի, ֆերմերի աշխատանքը դարձնել արժանապատիվ

տել

Արնի Պատրի

գիտա-տեղեկատվական, նորաստեղծություններով

առաջնորդվող գալիք համակարգում գործելու ընդունակ գրագետ ֆերմեր: Կադրերի գնահատման չափանիշ ընդունել ոչ այնքան տարիքն ու

--

Յ.

փաստաթուղթը որքան գաղափարներն ու հայտնագործությունները, գործունակությունը Խրախուսել Ա ՊՀ-ի ճյուղերում »շահավետ մարդկայինկապիտալում ներդրումները պայմաններստեղծելովՍփյուռքիհայ ն օտարազգի ներդրող» ների համար:Պայմաններ ստեղծել համատարած ինտերակտիվ էլեկտրոկրթազարգացման, համակարգչային ցանցի մատչելիությանհամար: Շաբաթական 1 ժամ կազմակերպել «Ագրոնորույթ» հեռուստատեսայինուսուցում: Ուսուցանել գլոբալ խաղի նոր կանոններ,

նային

4.

քանի

որ տարածքներիհամար մղվող պայքարը է փոխադրվում ակտիվների,

ցային դաշտ:

ակնառու

ռեսուրսների,

ոչ

նյութական

հմտությունների, նոու-հաուինտիրելու մրցակ-

Կանոնակարգել առանձին անհատների,

համայնքների, տարածաշրջանի անբավարարույյունը.կողմից ծրագրայինառաջարկությունները, սահմանելնրանց առաջնա-

րացում

-

ու հերթություններն «մեկ հարկի տակ» հավաքել օտարերկրյա տարանջատված ներդրո ղներին, դրանցում ոչ այնքան ավելացած արժեք ապահովող,որքան աստիճանակարգել տեխնոլոգիական միտք զարգացնող, տարածքային

գրավչություն ապահովող. մրցակցայինառավելություն

խրախուսող խոստացող, կառավարման համակարգի ճկունությունը

ծրագրերը: մեքենա-տրակտորային Ստեղծել տարածքային գիտա-արտադրական տեխնիկականհենքի վրա՝ նորագույն ներկրվող հավաքակայաններ՝ մնացած մեխանիդրանցում ձմռան ա միսներին վերապւստրաստելով զ ատորներին: Տ

տնտեսությունտնկառանային ոհմայինսելեկցիոն-սերմնաբուծական, ն սերտիսու

ուժեղացնել պետականմոնիտորինգի, բսիդավորման ները: Պայմաններ ստեղծել տոհմային կենդաֆիկացման աշխատանք սերմերի ու տնկանյութի իրացմանհամար: նիների, բարձրորակ ու ն արդյունավետ համակարգի անցման Ագրարայինգիտակրթակա համատեքստում համընդհանուր զարգացմանհամար փոփոխականների (ինստիտուցիոնալռեժիմ, ն երում վ

առաջնահերթությունները աստիճանակարգել ն հեռահաղորդակցման տեղեկատվական նորաստեղծական, կրթական, տեխնոլոգիաներ): Գիտականմշակումներնուղղորդել գոտիականառանձնահատկությունվարբուսաբու ծության ն անասնաբուծության ներին համապատասխան մշակաստեղծմանը, գյուղատնտեսական երի համակարգ ման գիտական ներդրման, կենբույսերի սելեկցիայիժամանա կակից տեխնոլոգիաների վտանզարգացման, սերմնաբուծության եղանակով սատեխնոլոգիական ն կանխարգելման հիվանդությունների կիչ ն վարա գավոր զանգվածային 2010-2020թթ. երկարաժամպայքարի միջոցառու մների ինտեգրացված կան փորձաքննության կետ ծրագրերի մշակմանը բուսասանիտարա

10.

լավացմանը: աշխատանքների բարելավման համան տե ղեկատվական

ագրարայինոլորտի խորհրդատվական ելնելով 21-րդ գիտելիքակարգի զարգացմանհայեցա կարգի մշակում, հրամայականից: վորման արտատա հենք տնտեսության

ՀՀ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսական անվտանգության տակ հասկացվում է տնտեսության պաշտպանությունը վերարտադրության նորմալ գործընթացները խաթարող տնտեսական, պաշտպանական,բնա-էկոլոգիական, աշխարհաքաղաքական, տարերային աղետների, ուծացման ժողովրդագրականն այլ կարգի ներքին ն արտաքինվտանգներից:Դա վտանգի բացահայտման,գնահատմանն ռիսկերի կառավարման մշտական գործընթաց է, տնտեսության զարագացմանայնպիւի մակարդակի ապւսհովում, որի դեպքում տանելի պայմաններ են ստեղծվում անհատի հարմոնիկ զարգացման, երկրի սոցիալ-տնտեսական, ռազմաքաղաքական կայունության, տարածքային ամբողջականության պահպանման ն արտաքինսպառնալիքներինդիմակայելու համար: ՀՀ հայտնվել է տնտեսության զարգացման նորմալ գործընթացները խաթարող ներքին ն արտաքին վտանգների առջն, որորնցից շատերը հղի են սպառնալիքիվերաճելու բարձր հավանականությամբ: Արտաքին սպառնալիքները ներկայացված են տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական կայունության աննպաստ զարգացումներով, ենթակառուցվածքային բարդույթներով ն բեռնաշրջանառության բարձր տեսակարար ծախսերով, ւոնտեսապես թույլ երկրներին բնորոշ արտաքին ապրանքաշրջանառությանբնույթով ն ազգային շահերի նսեմացվածությամբ,գիտելիքահենք տնտեսությամբ երկրների հետարդյունաբերական զարգացումներին անհարիր, նախարդյունաբերականտնտեսական կարգավիճակումհայտնվելու փաստով, շրջափակմամբ ն արտաքին անկայուն տնտեսական կապերով, տնտեսական վտանգավորնիշին մերձեցող պետական արտաքին պարտքով, ռազմաարդյունաբերականհամալիրի գրեթե բացակայության պարագայում, վիթխարի ռազմական բեռով, գլոբալիզացիային տնտեսական ինտեգրացիայի արդի դարաշրջանում ազգային հոգեկերտվածքին հարիր համաշխարհային շուկայում բարձր արժեքով վաճառվող ապրանք-առաջարկությանհնարավորությունների օգտագործման անբավարարությամբ, բնակչության, այդ թվում մտավոր ներուժի, գիտական ներուժի զանգվածային արտահոսքով ն այլն: Դրանց վառ վկայություններն են` ՀՆԱ-ի 1/3-ին գերազանցող շուրջ 3 մլրդ դոլարի արտաքինպետական պարտքը, 2008-2009թթ., արտաքին ապրանքաշրջանառության 3, այդ թվում պարենային ապրանքների0.5 մլրդ դոլարի բացասական հաշվեկշիռը ն աճման միտումները, հասարակության զարգացման հեռանկարայնությունըվտանգող 100 միավորից ավելի գործակցով օժտված (գաուսյան բաշխմամբ) շուրջ 0.5 մլն մարդկանցարտագաղթը, արտահանման կառուցվածքում 60-809. գիտելիքատար արտադրանք ունեցող երկրների պարագայում, 18-2196 տեսակարարկշիռ ունեցող ռուսական տնտեսությունից տեխնոլոգիական կախվածությունը, համաշխարհային գիտելիքահենք տնտեսությամբ երկրներից 3-6 անգամ տարբերությունը, միջին ամսական աշխատավարձին19 անգամ զիջող ն օրական 170 դրամ նպաստով գոյատնող 0.4 մլն նպաստառուների առկայությունը, աղքատածին երնույթների, շուրջ եկամուտներին հնարավորություններիանհամապատասխանությունը,օրինականության պակասը ն այլն: Հազարամյակի մարտահրավերների շարքում կարնորում են նան համամոլորակային փոփոխությունից սպասվելիք սպառնալիքները: 2.5-3"Շ տաքաց229

ման

ն ջրապաշարի շուրջ 1025 նվազեցման պարագայում սպասվում են Բաաան մադշաֆտների բացասական տեղաշարժեր, կենսաբազմազանուն թյան ԱՍԱՀի 2015-2020թթ. կայուն զարգացման ռազմավարությանը սպառնացող վտանգներ, որը առավել ուժգնորեն կհարվածի բարձր լեռնային տարածաշրջանների, առանց այն էլ, վատթար տնտեսությանը: Երկրի տնտեսությունը ապակայունացնող ներքին սպառնալիքներըներկայացված են մի կողմից ռեսուրսների սակավությամբ ն դրանց օգտագործման ցածր արդյունավետությամբ, մյուս կողմից էլ ժողովրդագրական անցանկալի զարգացումներով ն կառուցվածքային տեղաշարժերով, տնտեսական անվտանգության խոցելիությամբ, պարենային անվտանգության ամրապնդման ճանապարհին ծառացած բազում հիմնախնդիրներով,աղքատության ազգային բեռով ու նրա նվազեցման դանդաղ տեմպերով, արտագաղթով, սեփական ուժերով գոյատնելու ազգային հավատքի խիստ պակասով, բարձր լեռնային տարածաշրջաններիտնտեսությաննու կենսաբազմազանությանը սպառնացող վտանգով, երկրի բնատնտեսական ռեսուրսային ներուժի վերաբերյալ տեղեկատվությունն ու մտավորկապիտալը անվարան օտարին հանձնելու փաստով, ժողովրդագրական ծանրաբեռնման ե աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի աճի անհամապատասխանությամբ,բնակչության վերարտադրողական կարողության կրկնակի անկման ն հասարակության ծերացման, սոցիալական բնեռացման բարձր աստիճանով, ստվերային տնտեսության ն կոռուպցիայի դեմ պայքարի անբավարարությամբ Տնտեսական աճի, զարգացման ն հասարակության կենսամակարդակի կապի արտացոլման լավագույն ցուցանիշ է երկրի ազգային անվտանգության կարնորագույն բաղադրիչ պարենային անվտանգությունը: Երկրի պարենային անվտանգությունը համարվում է ապահովված, եթե առկա է տնտեսության զարգացման այնպիսի մակարդակ, որի պարագայում երաշխավորվում է բնակչության համար առողջական նորմերին համապատասխանող անվտանգն լիարժեք սննդամթերքների ֆիզիկական ե տնտեսական ինչպես ն արտակարգ իրավիճակներում հայտնվելու դեպքում` պարենային ճգնաժամիառաջացմանբացառումը: Հիմնախնդիրները առավել լուրջ են սպառնացող գլոբալիզացիայի ն միջազգային հանրությանը ինտեգրելու պարագայում: Բարձր տեխնոլոգիաների շուկա ներթափանցումը պահանջում է առավել ընդունելի բարձրարժեք ապրանք-առաջարկություն: Մրցունակության աշխարհահռչակ ։տեսաբան Մ.Փորթերը «Հայաստան- 2020» ծրագրի շրջանակներում, 2005թ-ին Հարվարդի համալսարանում կայացած համաժողովում նշել է, որ բավարար չէ ունենալ աղքատության կրճատման ռազմավարություն, պետք է ունենալ ինքնատիպ արտադրանքի արտադրություն, որը համաշխարհային շուկայում կարող է արժեքով(ոո մ.Յոո6ուռ 2020.օ-ց|: վաճառվել բարձր Ազգայինվտանգներնու սպառնալիքի վերաճելու դրանց վտանգունակությունը առավել մեծ են երկրի ներսում: Դրանցից առավել խորությամբ, արտաքին ն ներքին կապերի ու կախվածությանմեջ, ներկայացված է պարենային ապահովությունը, նե դրա չաւիաբաժնով պայմանավորված երկրի տնտեսականանվտանգությունն ու աղքատությունը: ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 2002թ.-ին ընդունված «Պարենայինազգային անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքում պարենային անվտանգությունը ձնա-

ն այլն:

մատչելիությունը,

անվտանգության ապահովման երաշխիքների, պարտա

է իբրն կերպված յունների, նորմերի, իրավիճակային կարգավորումների, միջազգայինընդունված նորմերին համապատասխան պետության առաջնահերթդերակատարումների

ամբողջություն:

ն Պարենային անվտանգության

աղքատության

դրսնորումներիարմատները թաքնված էին դեռես նախորդ հասարակության ընդերքում: դրանք առավել խորությամբն, զարգացման նոր տարերային աղետի, արցախյան պատերազժի, երկրի տնտեսականշրջափակման ն տնտեսական կապերիխիստ տկարացմանպարագայում: Ագրարային կորցրեց 1.8 մլրդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք հիմնական կապիտալ(0.3 մլն գլուխ կենդանիներ,150 հազ.հա ոռոգման, 300 հազ հա. ջրարբիացման համակարգեր, 50 հազ.հա. բազմամյա տնկարկներ(605:), տեխնիկայի հիմնանորոգման բազան, 1200 անասնապահական ֆերմա, սննդի վերամշակմանկարողություններ ն այլն): Դրանք 2011թ. դրությամբ վերա. են կանգնված մասնակի,էլ ավելի ուժգնացնելովոլորտի բնական գործոնից կախվածությունը: Պատահական չէր 2008թ. նկատմամբ2009թ. ն 2010թ. գյուղատնտեսության համախառնարտադրանքի68 ն 140 մլրդ դրամովկամ 11 ն 2256-ով

Սակայն երանգներով դոսնոր

ոլորտը

կրճատումը:

Թվում էր, որ անցած երկու տասնամյակը բավականէր

բնական

տարերքի հետնանքների վերացման ն սեփականաշնորհման ընթացքում թույլ տված սխալներիցդասեր քաղելու համար: Ավաղ, երկրում

ստեղծվեց առաջադեմ, սակայն ոչ արդյունավետ տնտեսություն, այդ թվում ագրոպարենայինհամակարգ: Չնայած կառավարության գործադրածորոշակի ջանքերին (ապապետան կանացում սեփականւսշնորհում, տնտեսության ազատականացում,խոշորամաշտաբհողաջրաշինարարություն, աղքատության հաղթահարման ռազմավարություն ն գյուղի զարգացման սոցիալ-տնտեսական բազայում ծրագրերի իրականացում) ագրարային ոլորտի զարգացումները հեռու են

բավար

լինելուց:

Համաշխարհային տնտեսական զարգացման օրինաչափություններին անհարիր, տնտեսականկացութաձնի արմատականվերափոխմանպարագա-

ապրանքային տնտեսությ միջազգային ընկերություն

յում,

կրկնակի արտադրողական բարձր արգելքներ է ստեղծել ագրարային ոլորտի ինտեգրման գործում: Ռեսուրսների,համախառն ն ապրանքային արտադրանքների ծավալներովներկաընտանեկան 400-500 տնտեսությունները անգամ զիջում են նախորդներին,չունեն արտադրության համակենտրոնացման լուրջ ռեսուրսներ,իսկ կենտրոնացումը (ի դեմս կոոպերացիայի), սաղմնային վիճակում է:

փոշիացումըլուրջ

ֆերմերա

Պետական ներդրումային առաջնահերթություններում գյուղատնտեսու-

թյան ներառման խիստ

անբավարար մակարդակը

հարցականիտակ է դրել հողի բնական արտադրողական ուժին ապահովելունրա հետագագոյությունը: Անցած երկու պարարտանյութերի օգտագործումը կրճատվեց 7. էլեկտրոէներգիայինը` 8.4, ոռոգվող տարածությունները` կրկնակի անգազ, սննդիարդյունաբերության արտադրանքը 386 մլրդ դրամով կամ 4062 -ով, այն էլ առավելապես ն

տասնամյակում ալկոհոլային

ոչ

ալկոհոլային խմիչքների,

ծխախոտ

երկիրըինքը գծով, որոնցով

չաքարի

ն հրուշակեղենի պահածոների,

հանդե ամանն

կարող էր

արտահանողիդերում:

համար երկրումառկա նվազեցման աղքատության Գա պաշարներ: համար տնտեսականպատասեն որոշակիբնատնտեսական ճակատագրի ռաս վերջնական տնտեարդյու մ Արտադրության ձնավորումը ագրարային ավետ սեփականատիրոջ դարաշրջան: նոր Երկրում խանատու է տնտեսական ես

գալ

հողեր, որից սության ստեղծմանհամար բացում (2.1 մլն հա գյուղատնտեսական ներուժը բալ սանդղակով առկա բնառեսուրսային մ" ջրային պաշարները, 0.5 մլն հա-ը մշակովի, մլրդ 28.3 Բալ միջինապահովվածուպոտենցիալի ՎՀ-ում արտերկրների բնառեսուրսային հաշվարկված տնտեսությունների, ֆերմերային համեմատ ՀՀ մշակաթյունը), ՀՀ առւսջավոր ցուցանիշների 2-3 մեծաթիվ ծրագրերի ցածր իրականացրած մթերատվության ն կենդանիների սեփակա է բույսերիբերքատվության ՀՀ-ն վիճակի ի են, որոնցով են Այդ դակը այն գումարելիներն հիմնախնդիրները:

մակ

դրամի): Անգամ սպառման եղած մակարդակը պահպանելու համար բնակչության մի ստվար խավ (1.2 մլն մարդ) կամ նվազեցնում Է պառմաը դակը, դիվերսիֆիկացնում է սպառման կառուցված ցվածքը կամ դիմում է «հարստությունը շուկա նետելու» րշուկա նետել միջին ցուցանիշները դեռես լրիվ չեն արտա ր ղովրդագրական, ՍառոավաաՀին արտա սննդի լիարժեքության,ինքնաբավությանպատկերը, ղ նախարարությանօպերատիվ հաշվառման տվյա Աե րով րաե ա ան ո մանա ման ւ երի արդյունքում բացահայտվելեն ընթացող տ. անցանկալի աո տեղաշարժերի վտանգավորությունը,աղքատության տաԱգավորությունը,աղքատության տան ջանքերի անբավարարությունըու հասցեականության

գործելակերպին:

ր: "այի ապահովվածության տարած ոնանաին ցոլու: րա ւրժերի, Ձի,գյուղատնտեսության

աՀԿ

առանձին լ աԱ րութու

արկոն քային ճակար- րա ք յի ակա տարբերությունների

լուծելու

վնաթ մասնավորապես. վկայում բաքիվնասները, բնակչության մեկ շնչի հաշվով

ապահովության կատարվածհաշռեսուրսներովպարենային վերաբերյալ հիմնախնդիրների հանգուցային աշխատողների վերոհիշյալ արտադրության մարզերում ն արտերկրների վարկները,ՀՀ գրեթեբոլոր հայրենական ուսումնասիրությունները, Քոնարնում մեր կատարած հրապարակային ) մամուլում

«րջ

ա կան ծախսե սերի -

տարեկան Բ008թ: դրամով կամ 56.695-ով ավելանայու պարագայում հազար սպառողա-

ո սննդամթերքներինը` ավելացման 82 հազար դրամով կամ 7296-ով, կլանելու ծախսերի հավելաճի 68::-ը: Սննդամթերքների կշիռը 53.5-ից հասան 58.795-ի, ծառայությունների ն ոչ ՝ ամաց թողնելու մերին Հի աանե Բր րր ւը ն ն ներքին մանրածախ ապրանն պարենային ապրանքների բ զբաղեցրած 64 ն 6106 նթրը վկայում են աղքատության հաղթահարմանը ւ անթերի անավո րի արարմանը րր վելաճը աղքատներըհիմնականումուղղում են սննդումքերքին ա ախոտի ձեռք բերմանը: 2004-2008թթ. առավել աղքատ դեցիլային 1-ին խմբում պարենի ն ծխախոտիմասնաբաժինը 86.796-ից հասավ 89.796-ի (օրական 109-ից 370 դրամ), մինչդեռ 10-րդ խմբում 54-ից իջավ 5296-ի, օրականը 1926 դրամ: Այսպիսով,թեն, աղքատամետքաղաքականու72 անգամ խիստ պայթունավտանգ դիրքից 2001-2009թթ.-ին շնորհիվ օ-ից բարձր է միջազգային չափանիշներովպայթունավտանգէ) իջավ 14 անգամի, դեցիլային ծայրամասայինխմբերի 1 շնչին ընկնող ծախսերիտա բերությունը, մնում է խիստ մտահոգիչ,քանի որ հենց ցածր խմբերինԷ2 է ընկնումժողովրդագրական վերարտադրության ծանրության բեռը: է շուկայի գ) Պարենային իրավիճակը առավել շատ տարերքին,քան պետականլծակներով Դրա հաստատումն են կարգավորմանը: որակական անցանկալի կառուցվածքայինտարերային տեղաշարժերը

համար ծախսո դրամական "րարակարար ավարտված Պարենայինհիմնախնդիրների պար քննարկումները այ)ապրանքների տության նվազեցման զամբյուղում արջանաոււթյան մեջ պարեն ե Անանը խգրահանգումների րԱ հետն եսակարար շիներ" աու առաջացմանը: գնահատման մակարդակի ոմների ԱԱ պահպանման սննդայունը ենագործունեության սպառած չափանիշներով Կան աղքատամետո (քճՕ, նայլն:

մեր փաստարկումները համաժողովներում աղքակումները,գիտական ն դրա մասնաբաժնով լուծման են հիմնախնդիրների ամ

լո

րա

նելով

աք

՝

ԿԱ

ա '

ն

կառույցների ՄԻՕ) (օպտիմալ2̀500-3300, համաշխարհային աստիճանակարգմամբ էներգիայի օրական ն վտանգավոր` 1500 կալից ցածր).2007-2009թթ. մթերքների Է11500-2500 անբամ է սննդի էներգետիկ չբավարարված ՀՀ-ն գտնվու աիարհային ցուցանիշով 2230 կկալ-օր միջին Կե Նրա

շարքում: առություն ունեցող երկրների հաճաշխարհային լ. 2005թ.-ի նորմաների 2412 կկալ-օր սպառման ՀՀ-ում սննդանկատմամբ մակարդակի սպառման կկալ փաստացի նը 2009թ.-ինհասնում էր անբավարարությու տիկ

մոունված

ի

ի Ց

էներգե փաստացի մթերքների

1 շնչի հաշվով Բնակչության

զբաղեցՏին այով ՀՀ-ը տարածաշրջանում ոի նե րգետ սննդամթերքներ Իրան՝ սպառած վերջին տեղը (Ար աաա կկալ-օր)(270,

672. 213 ն 900 մլրդ

ը

նում Թո

է

Ւ

ջ

կարող էին

խան

ոչ,

261-270):

հասնումէր 187, 77.

դեցիլայի ծ է նյութաբավարարել պայմանավարվա էապես հանգամանքով 2009ր

ԱՐՎ

հեր

ն 3796-ը: ան. Այս

էլ ավելի սրվեց նը: Այդ վիճակն նյութականաղքատությու 4796-ուլ. 1000 կկալի արժեքը աճեց պարագայում, հասցնելով 278, 87, ն 368 մլրդ :

երբնաճի 2010թ.

հասնելով 409 դրամի(անբավարարությունը

(0:

աժի

դրամի) սննդամթերքների (1000կկալ2278 միջինգներով ընթացիկ մլրդ դրամի: 0ցթ. ն սննդի արժեքը ընդհանուր

ա՝ 3352

անբավարարության ն ն

2825,

3111.

իցԽանե

|

'

ապավինված.

րքներ

ր դհմնունի Բա տիկան

կկալով (19:62),թեն տեսակարարկշիռը էր 6546-ի: Սպառված պարենամթերքներիէներգետիկ կառուցվածքում Ա երր ն աաինն Կգա աքն ».251-ից 2008-2009թթ. իջավ 176 4-ի Թվում էր թե, անցման րցա քն էժան բուսական ծագման սննդամթերքի սպառման ավելացման բնորոշ, միտվածությունըօրինաչափորենկբերեր պարենային զամբյուղի էժանացմանը

260 մլրդ

բարձրարժեք կենդանական ի լ

3`

Ի.

սակայն կատարվեց հակառակը: Հիշյալ ժամանակահատվածում 1000 կկալ-ի արժեքը 111-ից հասավ 278 դրամի, որի պարագայում բնակչությունը կորցրեց 430 մլրդ դրամի գոյամիջոցներ ձեռք բերելու հնարավորություն: Դա հավասար էր 2008թ. գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 6896-ին, որն էլ ավելի սրվեց 2009-2010թթ.-ին: դ) Լուրջ մտահոգություն են առաջացնում պարենային ազգային հաշվեկշռի պարենամթերքիէներգունակությանտվյալները: Նրանց մի մասը անհարկի ուռճացած են: Այսպես օրինակ 2008-2009թթ. 1 կգ. բանջարեղենի էներգետիկան ներկայացվածէ 1060-1080 կկալ արժեքով, մինչդեռ լավատեղյակ աղբյուրների վկայությամբ այն տարբեր բանջարեղեններում տատնվում է 140-ից (բողկ, սալաթ, վարունգ) մինչն 480 կկալ (սեղանի ճակնդեղ), իսկ ՀՀ միջինը` 267, պտուղները` 472 կկալ: Հետնապես էներգետիկ հավելագրումը հասնում էր շուրջ 870 մլրդ կկալի կամ 2596-ի: Մեթոդականտարբեր մոտեցումների ն ԱՎԾ-ի կողմից ներկայացված բանջարեղենի, պտղի ամբողջական առաջարկը «տեղավորելու» արդյունքում, պարենայինհաշվեկշռի տվյալներով ՀՅ-ը աշխարհի ամենաբարձր պարենաապահովվածությամբերկրների շարքում է (օրական 3.5 հազ. կկալ), մինչդեռ սպառված սննդամթերքի էներգետիկայով ն ՒՃՕ-ի տվյալներով այն ընդամենը անապահով երկրների շարքումէ (2230 կկալ): 2020թ. ՀՀ սպառելիք սննդամթերքի էներգետիկան2412 ն 2812 կկալ/օր նորմաներով կհասնի 3.0 ն 3.5 տրիլիոն կկալի: 2008թ. փաստացի սպառած սննդամթերքների 2.6 տրիլիոն կկալից ազգային ռեսուրսները կազմում են 1.7 տրիլիոն կկալ կամ 6596: Հետնապես անբավարարությունը հասնում է 1.3 ն 1.8 տրիլիոնի: Ներմուծված սննդամթերքների էներգետիկան կազմում է 0.9 տրի-

լիոն: Որակական

կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական ն սննդի անվտանգությունը գնահատվում է նան բարձրարժեք սպիտակուցներովն ճարպերով ապահովվածության, ինչպես ն կառուցվածքային տեղաշարժերի դինամիկայիցուցանիշներով: Կատարված անալիտիկ վելուծությունը վկայում է, որ տարեց-տարի աճում է սպիտակուցային քաղցը: 1988-2008թթ. սպիտակուցներովբավարարվածությունը 104.3-ից իջավ 77.596-ի անբավարարությունը`25.5, նվազումը 30.7 հազ. տոննա է: Ընդ որում կենդանական ծագման սպիտակուցների տեսակարարկշիռը 64.4-ից իջավ 5296-ի, բացարձակկրճատումը հասավ 45.8 հազ. տոննայի կամ 56.396-ի: Բնակչության 1 շնչի հաշվով սպիտակուցների տարեկան սպառումը հասնում է 25 կգ-ի 3Հ-ում, ընդունված կենսաբանական (35 կգ) նորմային ն 2005թ.համաշխարհային (31 կգ) փաստացի միջինին զեղջելով 29 ն 1946-ով: Ելնելով նրանից, որ 1 միավոր կենդանական ծագման ճարպեր, սպիտակուցներ կամ համարժեք էներգետիկայի արտադրանքի ,

էներգ համարժեքության

ստեղծման համար պահանջվում են 4-8 անգամ ավելի բուսական դրանց համադրման համար մեր կողմից առաջարկվել է վերածել «բերովի կալորիա» նոր հասկացողությունը |214, 1 6, 6131-135) Հաշվարկման առաջարկվող մեթոդիկայի պարագայում սպիտակուցների նվազեցումը կրկապատկվումէ: ը Նման օրինաչափություն դիտվում է նան Ճարպերի գծով: ւար ծագման ճարպերի 13.9 հազար տ.-ով կամ 73.506 ավելացման պարագա)ո'

կենդանականըկրճատվելէ 42.6 հազ. տ.-ով կամ 57.596-ով, էլ ավելի սրելով շուկայի իրավիճակը:Պատահականչէ, որ կենդանական ծագման պարենամթերքի ներմուծման ծախսերը 2000-2008թթ. 51-ից հասան 150 մլն ԱՍՆ դոլարի, որով երկրում հնարավորկլիներ արտադրել 30 հազ. տ. միս լուծելով ն առողջապահականբնույթի սոցիալ-տնտեսական շատ հիմնախնդիրներ: ե) Պարենապահովվածության ն պարենի սպառման մակարդակները առավել խայտաբղետեն ըստ տարածաշրջանների ն ժողովրդագրական առումով: Մեկ մարդ-օրվասպառած սննդամթերքիէներգետիկան ըստ 2009թ. տատանվում էր 1996թ.-ից (Երնան) մինչն 2500 կկալ-ի (Տավուշ), իսկ սննդի օրաբաժնի էներգետիկայում7096-ից ավել հացահատիկե օգտագործող բնակչության տեսակարարկշիռները` 11-ից (Երեան, Արագածոտն) մինչն 30-4046-ի(Լոռի, Կոտւսյք, Վայոց Ձոր, Տավուշ) շրջանակներում: Պարենաապահովվածության ժողովրդագրականպատկերը առավել են ներկայացվածխոցելի արտահայտչական սոցիալականխմբերիառումով: Քվանտիլային 1-ից 5-րդ խմբերում 1 շնչի սպառած սննդի էներգետիկան տատնվում է 1525 ն 3332 կկալի, իսկ դրանցում 7096-ից ավելի ն հացամթերքով կարտոֆիլովսնվողներիտեսակարարկշիռը՝ 25 ն 7956-ի շրջանակներում: Սոցիալապես խոցելի խմբերում աղքատության շեմի հաշվարկման հիմքում ընկած օրական 2100 կկալից ցածր սպասում ունեն գործազուրկի Գլխավորությամբ(2067), բազմանդամ (1814), երեք ե ավելի երեխաներով (1804) ն 0-6 տարեկան երեխաներովընտանիքները |52. 2010 հունվարսեպտեմբեր): զ)Թեն ՀՀ-ում շուկայական փաստացիպահանջմունքները հիմնականում բավարարվածեն, սակայն պարենայինանվտանգության առումով կարնորվել է պարենայինապրանքներիինքնաբավարարության մակարդակը: Այս առումով մտահոգիչ ն կարգավորմանխնդիր ունեն հացահատիկի, կաթնամթերքի, մսամթերքի,շաքարի, ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլայինխմիչքների,ծխախոտի, մրգերի շուկան: Սակայն, մեր կարծիքով հիշյալ ցուցանիշը ամբողջովին չի

մարզերի կարտոֆիլի

արտացոլում իրադրությունը: Այն սոսկ արտացոլում է սպառածի մեջ

սեփական

ռեսուրսներիմասնաբաժինը:Արդյունքում բարձր ինքնաբավության մակարդակի պատրանք է ստեղծվում անգամ ցածր ապահովվածության, սակայն բարձր գների պատճառովպարենի անմաւոչելիությանպարագայում: օրինակ ներկայումս 90-10092 ինքնաբավությանմակարդակունեցողԱյսպես կաթի,

ձկան, ոչխարի մսի, խաղողի սպառման մակարդակը կրկնակի զիջում են կենսաբանական սպառման նորմային: Այս առումով առաջարկվել է ինքնաբավության ցուցանիշը հաշվարկվել է կենսաբանական նորմայի նկատմամբ ազգային ռեսուրսներիապահովվածության ցուցանիշով, իսկ վերոհիշյալ ցուցանիշը վերանվանելսպառման ազգային մասնաբաժին: ե) ն պարենի անվտանգության պարենաապահովվածության գործում մեծ պարենի արտաքին է ապրանքաշրջանառության դերը: Այն հանգամանորեն քննարկվածէ միջազգայինառետրինորագույն տեսությունների (մասնավորապես Հեկշեր-Օհլին) հանգուցայինհիմնադրույթների, ազգային անվտանգության առկա ն սպասվելիք սպառնալիքների, արդյունավետությաներկարատնության, գլոբալիզացիայի ն միջազգային ինտեգրացիայի հարափոփոխ իրավիճակների դիրքերից: Պարենային հիմնական ապկառավարելիության րանքներիշուկայի համակողմանի վերլուծությունըբերում է այն հետնության,

սոցիալական, հոգնոր-մշակութային պահանջմունքներբավարաղելու ն հասարակական գործընթւսցին լիարժեք նարավորությունից: Դրանց փոխարենառկա է թերարժեքության հոգեկերւոանտարբերություն,կրավորականություն, հոգեբանական դեպրեսիա ՈՆ: Սա վտանգավորբացասականպոտենցիալէներգիաէ ՀՀտության նվազագո գինթացը խաթարողխոչընդոտ: ք րերա ավարենային գիծն Ե մի գումար, որ մեկ մ արդու հաշվով ծախսվում է աղքատիկ տեսականիով ու ցածր քությամբ նվազագույնքանակի սննդամթերքների ձեռք բերման վրա: ՀՀ-ում պարենայինգծի օրական գումարը 337-ից հասել է 769 դրաճի: Ք է ոչ այնքան սննդի լիարժեքության բարձրացման, որքան գնաճի: որ աղքատությունը ՀՀ-ում առավելապես եկամտայինէ, ուրեմն

վածք,

քառապատկ-

հոդվածներ մնում են ոգելից ե ոչ ոգելից ն պահածոները(12-13 պտուղ-բանջարեղենը դ ոլար) (130-1406լն դոլար): մլն (15-16 մլն), ծխախոտը(7-8 մլն), սուրճը, թեյը է ներդնում պարենայինապրանքների ՀՀ տարեկան700-760 մլն դոլար ծխախոտի, պտուղ-բանջարեղենի, շաքարի, ըճպելիքների, (հացահատիկի, ներկրումներիվրա: Մինչդեռ համակողսննդամթերքի) ծագման կենդանական հանրապետությունըկարող է կրկնակի գնահատումներով մանի վերլուծության հացահատիկի,շաքարի, ըմպելիքների,ծխախոտի, կրճատելայդ ռեսուրսները: ծագման ապրանքների ազգային ռեսուրսների կենդանական պահածոների, խթանելու ճանապարհով: Լուրջ խնդիր են ն ավելացման արտահանումը էժան գները: Դրանք ներքին մանրածախ ապրաններկրումներիգայթա կղիչ 2-24, տավարի մ մսի գներինզիջումեն հացամթերքի քաշրջանառության 1.7-2.1, հրուշակեղենը:1.5-2, շաքարավագծով 3-4, խոզի մսի՝ 3-5, թռչնինը՝ կրկնակի անգամ: Սա մի կողմից ստվերային հզոր զինը՝ 2.5-3, ծխախոտինը՝ ծագումնաբանական,ցածրորակ արտադրանքի կասկածելի տնտեսության, սննդամթերքի որակի վերահսկմանանկարող էլ կողմից մյուս ներկրման, է: արդյունքն առկայության համակարգի ու պարենի անվտանգությունը պայՀՀ զ) պարենաապահովվածությունն այլն պաշարներով, ազգային մանավորվածեն ոչ միայն պարենի բավարար ն առանձնացվել Դրանցից գործոններով: այլ բազում ճակրոտնտեսական առնչություններ, քննարկվել են առաջնահերթ այնպիսի հանգամանալից սահմանայինհակվածությունը,հանրայինբարիքների են ինչպիսիք սպառման հարստության,ներմուծման ծավալների էֆեկտտոկոսադրույքի, բաշխումը, ն այլն: բյուջեի հետ փոխհարաբերությունները փոխարինելիությունը, են, որ բացահայտվել ա րդյունքում քննարկումների Դրանց մանրամասն շատ օրինաչափություններ բռնած քննություն միջազգայինպրակտիկայում ՀՆԱ-ի աճի ն գործազրկության, (եկամուտներին սպառման, ն այլն) փոխհարաբերություններ ն կենսամակարդակի արդյունավետության տնային Այսպես, տնտեսությունհաճախ ունեն հակառակազդեցությունը: ծախսերը դրամականեկամուտսպւսռողական ամենամյա 1996-2009թ. ներում կամ գների առաջանցիկ բարձրացումը ներին 1990-ով գերազանցումը հաշվով ՀՆԱ-ի էական աճը չի խթանել մեկ շնչի աճով, ուղեկցվելէ սպառման ն աղքատությանն ծայրահեղ աղքաինչպես կրճատումը, գործազրկության 2.6 անգամաճի պարագայումաղքատ ն շատ արժեքի կկալ 2070 տությանգծի հազարից իջել է 860 հազարի, իսկ թիվը աղքատ բնակչության

աո ք

Արտահանման նոր,

Նպելիքները :

Նավ

լիարժե-

ո. 20338ի: Առաներ երոԻ դրանք: բՍոմելացվեն ՐՔ սպասումներին հակառակ, բարեփոխումնե ՝ ԱԵԱաաննոլան առաջացավ նյութական մարդկայինաղքատություն, ւն րասԱԱերը առկա էին նախորդ հասարակությանընդերքում: պ

առո

ն

ր Լա անը բնութագրման ցուցանիշների (խորության, սրության, ր աը սանդղակի,աղքատության գծի զգայության, սպառման նան

ան քության

համակողմանի ուսումնասիրությամբբացահայտված

համարժե-

ագրեգացիա)

են դրա գոյացման, ներկա դրության արեան որման ձները, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ն Ե) Ն ժողովրի ետնանքները:Այնքանով,որ նվազագույն սպառողական զ ջ պարենային զամբյուղը զբաղեցնում է շուրջ 64.595. առանց ներառման պարենապահովության հիմնահարցերիքննարանիմաստ ն ոչ լիարժեք: Պարենի սպառման րը ծախսերը, դրաճմական եկամոււոների56-57, աղքատության գծի րի աղքատների եկամուտի 10056-ը ն ավելին, լրջորեն ւ ն սպառողականզամբյուղի մյուս հատվածների ձնալլորմանը: է բնակչության շուրջ բերում 1/3-ի կրթության, առողջապահության,

գծով

ները,

լ

ղությունից

2000-2008թ. պարենիարտաքին ապրանքաշրջանառությունը ԱՄՆ դոլարի, այդ թվում արտահանմանտեսակարար վել ն հասել էր 960 մլն հասնելով 200 մլն դոլարի: Սակայն, ներկրումկշիռը 11.7-ից՝ 17.6 96-ի. 27.7-ից կրկնակի բարձր տեմպերի պարագայում ների նկատմամբ արտահանման է տնտեսապես չհիմնավորվածցածր մակարդակի մնում այն դարձյալ անգամ,

որ

մարան երի

Աճ

որ ն բու անորկրոնի անի լինեն մ ա աաայան

արը ա

երնրահեղ

ոնում

նսեճացմանը,կարիերայիխաթարմանը, որին նրանք Աաաա կիրքերը ն վերարտադրության խիստ կրճատմամբ,արտագաղթով,հաարակա Քո մեկուսացվածությամբ անտարբերությամբ, լակառ-քաղաքական փար րով որնէ խնդիր լուծելու անկարողության հոգեկորտվածքով էլ աի եր. Թեն աղքատամետ քաղաքականությամբ էապես մե լի լու:իրավիճակը: սոցիալական բնեռացման լարվածությունը, ացվու տ ասարակության ողը է բարձր, լրջորեն վնասելով առավելապես խոցելի, արտադրության երե ուտե խա ընտանիքներին:Այսպես 1996-2009թթ.դեցիլաՀորանարեւաը: ինԱիԻ.խմբում մեկ շնչի հւսշվով օրական դրամական եկամուտների 24-ից հասել էին ընդամենը 172, իսկ 10-րդ խմբում պարագայում, Արար աա 1760-ից 2511 դրամի հասնելու դիմաց: Թեն. տարբերու՝ ի է մր իջել է 145անգամի, սակայն չի լուծում նրանց ծայրահեղ ո որ Ե) ղք ՆրԱ ի հարցը: դեմս աղետի բարձր լեռնայիգյուղերի, փոքրքաղաքնեին որոր ռանկարային բնակավայրերիձնավորվել աղքատության կենտիսկ աղքատությունը իր հերթին դարձել է տնական: ններ էջ 86նայլն: դրամական րոններ, հ

ն

ում

)

սե-

շատ

յոթ

ր

ն

դա

|

գոտու,

են

մլրդ դրամի |52, 2009 16-ից ավանդները` ն աղքատությանկապը ուղղակին սերտ 3. ՅՀ անհնաէ բերում գիտելիքահենքտնտեսության ստեղծման է: Աղքատությունը հասել են 202

պարենապահովվածության

Աղքատության

աղքատությանվերարտադրություն: րինություն, իսկ վերջինս՝ չէ միջին. համարժեք բնորոշում: Դրանք սահմանված դեռես համար որոշման թշվառներ,զուրկ են կենսաբանական. աղքատներ, աղքատներ են, չափազանց

Աղքատ խավի անկարողության պարագայում նոր հարուստների ցուցադրական սպառումը հղի է ազգային պառակտման ն պետականության թուլացման վտանգով: Հէ աղքատության հաղթահարման ն պարենային անվտանգության ասպարեզում ձեավորված սպառնալիքների մեղմացումը պահանջում են արմատական լուծումներ, դրանք առավելապես ներառելու են երկրի առջն ծառացած այնպիսի հիմնախնդիրներ,որոնք աղքատածինեն, իսկ անհատական մակարդակով նրանք, որոնք աղքատներն ի վիճակի չեն լուծելու սեփական ուժերով: Դրանք հիմնականում ուղղված են լինելու ագրարային ոլորտի տնտեսա-իրավականնոր հենքի ձնավորմանն ու տնտեսվարողսուբյեկտների համար մակրոտնտեսական բարենպաստ պայմանների ապահովմանը, պարենի արտաքին ապրանքաշրջանառության կազմի ն կառուցվածքի օպտիմալացմանը, արտահանման խթանմանը, ագրարային տնտեսությունը գիտելիքահենք ռելսերի վրա փոխադրմանագրարային քաղաքականության, ագրարայինբարեփոխումներիհետագա խորացմաննու շուկայական ենթակառուցվածքի զարգացմանը, տեղական արտադրանքիմրցունակության բարձրացմանն ու ըստ նպատակահարմարությաններմուծվող պարենամթերքներով փոխարինմանը,արտահանմանխթանմանը, բնառեսուրսայիններուժի Օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, սննդամթերքներիանվտանգությանն ու այլն: Ատենախոսականաշխատանքում հիմնախնդիրներիլուծման վերաբերյալ առաջարկությունները, ընդհանուր գծերով հանգում են հետնյալին. 1. Հանրային բարիքների բաշխման կատարելագործմանն աղքատության հաղթահարման նպատակամետքաղաքականությանմիջոցով հասնել երկրի բնակչության կենսապայմանների ասպարեզում ձնավորված սոցիալական բնեռացման լարվածության նվազեցմանը, օրինականության բարձրացման միջոցով հասնելու մարդկային հնարավորությունների ն եկամուտների մեղմացնելու եկամուտների անհավասարությունն համապատասխանեցմանը, ու հնարավորությունների անհավասարությունը, քանի որ որքան օրինական է երկիրը, այնքան մարդկանց եկամուտները համահունչ են նրանց հնարավորություններին:Այդ նպատակով առաջարկվելէ աղքատ ընտանիքներինպաստները, բյուջետային ն սոցիալական ոլորտի աշխատողի աշխատավարձընվազագույն աշխատավարձը աստիճանական բարձրացնելով հասցնել նվազագույն սպառողական զամբյուղի մակարդակին:Սոցիալական ինտեգրմանն համաշխարհայինի միջն ձնավորված խզման մեղմացման պետք է հասնել միջին աշխատավարձի ն կենսաթոշակներիմակարդակիմերձեցման ճանապարհով: 2. Տնտեսության արդյունաբերականացումըհնարավորություն կտա լայնածավալ հատկացումներ կատարելու փոքրըտեսակարարկշիռ, (սակայն կենսական մեծ նշանակությամբ)ագրարայինոլորտին, ինչը առկա է զարգացած երկրներում: Սա հնարավորություն կտա արդի դարաշրջանում տնտեսության այս ոլորտը զերծ պահել արտաքին ն ներքին նոր արհավիրքներից Յ. ՛Պարենային անվտանգության ամրապնդման, պարենայինհիմնախնդիրների չափաբաժնով պայմանավորված աղքատության նվազեցման գործում գյուղատնտեսության ունեցած դերակատարման, ձնավորվածն ուժգնացող սպառնալիքներին դիմակայելու համար հիմավորվել է պետության ծախսայինքաղաքականության առաջնահերթություններումագրարայինոլոր258

ն պարարտանյութերի պատրաս տուկների ։

ազոցե

արդյունավեւտ ցեոկարբոֆոս, Բայյկալ-1) (ազոտովիտ, ովիտ, ազոֆոներդրումը, ն Քիմիակա պարարտա-

ծառայության ներդրումը:

Սա

ոչ յնքան համապետական նշ անակության հարցէ: »

Գիտականո

ա

անհ

ապահովմանը, Կու իվրորդային

են Մնավորվել

սերմնաբուծության գիտական

սերմնաբուծու ամ տնկանյութիսե րտեֆիկացման անկանոն

ատի, համայնքների, որքան զարգացման, սերմերի լլ

սերվիտուտի կանոնակարգմա շղթայի բոլոր

ջրի,

Տարածա

րսային առկա նե

աշխատուժի, ՖԱՌ-ի) առկայո թան արտադրանքների համակողմանի

բուսաբուծական

ն

,

է

գնահատմանա

ատի (հողի,ոռոգման

եղած

հնարա-

ռեսուրսները

Մասնավորապես` գործողությանմեջ դնելու ռեալ հնարավորությունից: 1 հա. մշակելի հողերի հաշվով վերականգնումը, հազ.հա. ջրովի տարածքների :

5006 ծանրախ.մ. ոռոգման ջրերի առկայությունը, արոտների ն կենդանիների բերքատվության բեռնման փաստը, մշակաբույսերի

շուրջ

14 հազ.

րատվության ցածր

մթե-

մակարդակի բարձրացման .հնարավորությւնները,

կենսատեխնոլոգիական ինտենսիվացման արտադրության գյուղատնտեսական են ռեսուրսներ

լուրջ ներդրման հնարավորությունները նորամուծությունների համար: ավելացման արտադրանքի գյուղատնտեսության հետագա 6. Ագրարային ոլորտի երկրորդ սերնդի բարեփոխումների համար առաջարկվելէ խուսափելու սխալներից առկա ընթացքում խորացման հարաբերություններիկարգավորման նոր կառույցի իրավա-տնտեսական պետք է բխի տնտեստեղծում: Պւստասխանատու կառույցի աշխատանքը

սկզբունքից: Այն սական շահի պատասխանատվության

պետք է

կանոնակարգի

շրջակա օգտագործման, պաշարների բնառեսուրսային ն ներքին ապրանքարտադրողների ն միջավայրի կենսաբազմազանության, զարգացմանն ենթակառուցվածքների շուկայական շուկայի պաշտպանության, կանխատեսման հնարավոր զարգացումների ագրարայինհարաբերությունների օղակների շահերի բոլոր շղթայի «Արտադրություն-սպառում» ուղղորդման, համակարգիձնաոլորտի կայուն ֆինանսատնտեսական ներդաշնակեցման, արտադրողական

գնահատմանն

ստեղծման, վորման, օրգանական գյուղատնտեսության դիմակայման. ն սպասվելիք սպառնալիքների առկա տեղաբաշխման, ուժերի ն ճյուղերի փոխադրելու վրա ռեսուրսների գիտելիքահենք արտադրությունը ներԱտենախոսականաշխատանքում վարման գիտական ողջ համակարգը: մեխանիզմներ: կայացվածեն դրանցիրագործմանիրատեսական սաստկացեղ 7. Միջազգային շուկաներին ինտեգրման տարեց-տարի ներդաշնակեցման գերակայությունների ն շահերի պահանջները ազգային արդյունքում հիմնավորվելէ օրգագծով կատարվածհետազոտությունների ստեղծելու անհրաժեշտությունը,ւ նական գյուղատնտեսության զարգացման առկայությունը,«օրգանականգյուղատնտեսության Այն ունենալու անհրաժեշտությունը: նոր հայեցակարգ կիրառման օրենքի» ու բերիության պաշպանությունն է արոտների ներառելու ալպիական ու մոնիտորինգը,կոմերցիո ցումը, պետականաջակցությունն արդյունավետ տիրապեստանդարտների միջազգային հոգեբանության արմատավորումը, ու բնապահպանությունն կուլտուրան, վարման տումը, արտադրության վերաբերյալ շրջակա միջավայրիաղտոտման բնօգտագործումը, վնասներիհատուցման ճիշտ թյան այլն: ն հասցեականությունը է նան շարքում կարնորվում հիմնահարցերի Պարենայինանվտանգության խնդիրները: ն անվտանգսննդի համակարգման սննդի անվտանգության որ է պարենի ներկրման քննարկված Հիմնախնդիրը ապրանքարտադրողների տ արանջատված պարզունակշուկայի առկայության, համակարգման տեխնոլոգիականպայմաններիէական բազմազանության վերաբերյալ Շօմօ: Ճնոօոտոստ-ի չափանիշների սննդի անվտանգության մեջ կասկած պակասիլրացման,ապրանքաշրջանառության կացվածության շահավետության բարձր արտադրանքի ցածրորակ ծագումնաբանական

1:2ի աու մասին

Բար

մեղան

պատաախանարիթյուշը հնդոկարգը,

ստվերային

Է '

ծավալների կարգավորման անհրաժեշտության համատեքս-

տում: Առաջարկվելէ որակի կառավարմանն

անվտանգությաններքին աուդիտի ներդրում, անվտանգության միջազգային նորմատիվ ակտերի ընդունում, «Սննդի անվտանգությանմասին ՀՀ օրենք»-ում անհրաժեշտ լրացումներ ն փոփոխություններ կատարելու, միջազգայինն տարածաշրջանային կառույցների սերտ համագործակցությունծավալելու, «Շօժօ» Ճրողօուճուստ»-ի ազգային կառույցի ստեղծման, վտանգների կանխարգելման համակարգի ներդրում, ն պարենային անվտանգության գեր8. Պարենաապահովվածության խնդրի` կենսաբանականծագման սննդամթերքներինախատեսվողինքնաբածավալների (կաթնամթերքի,ձվի, ոչխարի մսի` 100, տավարի, խոզի վության մսի 80ն թռչնամսի` 5096) ապահովման ռազմավարությանփաթեթումներառվել են ճյուղի վարման գիտականհամակարգիներդրումը » տոհմային անասնաբուծության զարգացման մինչե 2020թ. ծրագրի մշակումը, կենդանիներիհաշվառումըն համարակալումը » ՀՀ-ի համար հեռանկարային համարվող շոտլանդական Հայլենդյան ցրտադիմացկունցեղի տավարի հարմարեցմանծրագրի իրականացումը արոտների ռացիոնալ օգտագործման միջոցով ոչխարի մսի արտահանման հնարավորություններիընդլայնումը ե այդ նպատակով «Ոչխարաբուծություն-2020թ.» ծրագրի մշակումը ն ներդնումը » Կերի բազայի ամրապնդման համալիր միջոցառումների պլանի ն իրագործմանմեխանիզմներիստեղծումը » Շվեցարական ն այծի պանրի արտադրությանռեսուրսների ծրագրի մշակումը ն իրականացումը 9. Ենթակառուցվածքի զարգացման ասպարեզում ձնեավորված խոչընդոտների մեղմացման նպատակովառաջարկվել են գյուղատնտեսական հումք արտադրող ն վերամշակողկազմակերպություններիշահերի ներդաշնակեցման, էլեկտրոնային կոմերցիայի ներդրման, արտահանմանհնարավորությունների ստեղծման, միջազգայինմարքեթինգիխաղի կանոնների ուսուցման, տարածքային մեծածախ շուկաների ստեղծման, առետրի համաշխարհային կազմակերպության ն միջազգային էկզոտիկ բյուրոյի հետ ւփրաստաթղթերի նունականացման,արհեստական սերմնավորմաններդրման սատարման, տարածքային սպանդանոցներիընդլայնման, տարերային աղետներից սպասվող ուղաս ունքո համաֆինանսավորման ր ռիսկերի նվազեցման միջոցով ՝ ո տնտեսության ապահո մշակում ն ներդնում, դրանցում համայնքի հնարավորությունների ներառում: 10. Տեխնիկա-տեխնոլոգիական քաղաքականության իրագործման ասպարեզում առաջացած հիմնախնդիրների լուծման համար ներկայացվել է տեխնիկականպարկի փլուզումից փրկելու գործարար ծրագիր` ամորտիզացիոն մասհանումների հանրապետական ֆոնդ ստեղծելու ն այլ ծրագրերով այն համալրելու սկզբունքով: Հիմնավորվել են պետություն-մասնավորհատված համագործակցությամբ տարածքային տեխնիկական հավաքակայանների ստեղծման ռազմավարականծրագրեր, միջազգային տեխնիկականօժանդակությամբ ստացված տեխնիկական միջոցներ, աղքատ տարածաշրջանների »

»

Ամենաազատակոն

տեղ մ

մեծ

ԱՐ անաներ ի «բերդր աան աարի, ոքի

24|

հեռավոր համայնքներին կամ կազմավորվող կոպերատիվներինամրացնելու

ծրագրեր: 11.

Գյուղական աղքատության

նվազեցման

ն

գյուղի

Օգտագործված գրականություն

սոցիալական

ենթակառուցվածքի զարգացման նպատակով առաջարկվել| է կրթամշակութայինարժեքների պատշաճ ներկայացմանն ագրոտուրիզմի զարգացման ծրագրերի սատարմանհայեցակարգիմշակմանն իրագործմանքաղաքա-

կանության մշակում: 12. Ագրարային գիտելիքահենք տնտեսության ստեղծման, գյուղատնտեսության վարման գիտականհամակարգիներդրման ն, խորհրդատվությունը որպես արդի դարաշրջանի հաղորդակցման առավելարդյունավետ միջոց դարձնելու նպատակով առաջարկվել է ագրարայինգիտա-կրթական համակրգի արդիականացմանհամապարփակ ծրագրի ուրվագիծ, «ինչ գիտենք»-ը, «որքան արագ կարող ենք «սովորել»-ով փոխարինելու հոգեկերտվածքի ընդունում: 13. Կանխատեսումներիիրականացման արդյունաում 2007-2009թթ. միջինի համեմատ գյուղատնտեսության համապատասխանարտադրանքը կավելանա 534Չ6-ով,հատելով 0.9 տրիլիոն դրամի բնագիծը:Ցանքատարածու120 թյունները կավելանան շուրջ հազար հա-ով կամ 3995-ով: Կերի մշակաբույսերի տարածությունները կհասցվեն 155, բազմամյա տնկարկներինը` 86 հազար հա.-ի կամ աճը կկազմի 2.4 ն 1.6 նկատմամբ համապատասխանբերքի հավելաճը կհասնի. հացահատիկինը295հազ.տ.(80 96), կարտոֆիլինը` 156 հազ.տ. (2696), հազ.տ բանջար-բոստանայինը (314265), պտուղներինը`254 հազ.տ. (76965),խաղողինը՝ 243 հազ.տ. (1.796): Ձեռքբերումները էական կլինեն նան անասնաբուծությանոլորտում: Համախառն արտադրանքի մեջ կաճի ճյուղի կշիռ: Կաթի արտադրությունը կաճի 321 հազ. տ.-ով (4946), մսինը՝ (կենդանի քաշ) 44 հազ.տ.-ով (3596), ձվինը 100 մլն հատով (1546): Գյուղատնտեսությաանարտադրության զարգացման ռազմավարական

անգամ:2009թ.

տեսակարար

նախագծում

ները, ագրարային քաղաքականության գերակայություններնու առաջնահերթություններնը լոկ նպատակին հասնելու միջոց են, որոնցով գնահատվել են ռազմավարության կենսագործման ընթացքը: Ագրարային գիտելիքահենք տնտեսության ներդրման պայմաններում այդ կանխատեսումները շատ համեստ կթվան:

1.

Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք:ԱՎԾ-ի 1989-2011թթ., ՀՀ նամյա հրատարակումները ՝

կոլեկտիվ

2.

ՀՅ Օրենքը գյուղացիական տնտեսությունների մասին Աղքատության գնահատում, հաղթահարման ու նախապատվություններն ՀԲ, Վաշինգտոն, ռազմավարությունը, Ա.Շ.2000 3Վ սոցիալ-տնտեսական պատկերը ն աղքատությունը: ԱՎԾ-ի 19952011թթ., ամենամյազեկուցի նյութեր

Յ. 4. Տ.

8. 9.

Կառավարության 2008թ.

10.

12. 13. 14. 15. 16.

17. 18. 19. 20.

21. 22.

23. 24.

25. 26.

որոշումը

«ՀՀ

կայուն զարգացման

Սննդիանվտանգության մասինՀՀ օրենքը, Երեան

1999թ.

Բնապահպանության նախարարություն, ՄԱԿ-ի զարգացման

ծրագրե

էկոլոգիականֆոնդ: Կլիմայի փուոոխության հիմնահարցե հոդվածների ժողովածու,Երնան 1999թ., 2003թ. Աղքատության սոցոլոգիականցուցանիշներ:ՄԱԶԾ/ԳՀ Երնան 1998թ. ՀՀ մարզերը թվերով, 1998-2002թթ.-ից մինչն 2009թ., ԱՎԾ-ի ամենամյա

հրատարակումները

Սպառողների իրավունքների մասինՀՀ օրենք, Երեան 2006թ. ՀՀ բնակչության եկամուտներնու ծախսերը 1999, 2001, 2002 Վիճակագրական ժողովածու , Երնան2003թ.

ն

ՀՀ

թ.-ին:

մասին»,2002թ.

օրենքը «Ներքինշուկայի պաշտպանության Երեան ջրային օրենսգիրք,Երնան 2002թ. Հայաստանի սոցիալականպատկերըն աղքատությունը,Երնան 2002թ. Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագիր: ՀՀ կառավարության 08.08.2003թ.թիվ 994.Կ. Երնան 2003թ. Աճը, անհավասարությունը ն աղքատությունը Հայաստանում, Ֆ.Գրիֆինի խումբը ՄԱԶԾ առաքելության զեկույց, Երեան 2002թ. ՊՀՀպարենային ապահովության քաղաքականություն,Երնան 2004թ. ՀՀ լեռնային ն բարձր լեռնային տարածաշրջանների կայուն զարգացման ռազմավարություն, Երնան 2005թ. ՀՀ. արտաքին առետուրը:ՀՀ ԱՎԾ-իամենամյա հրատարակումները Կոդեքս Ալիմենտարիուս ՀՀ

ԻՍՕ-22000-2005(Բ)-Սննդի

անվտանգության կառավարման համակարգեր` սննդի արտադրության շղթայում ընդկազմակերպություններին ներկայացվող պահանջները, Երնան ԱԱԿ 5թ.

ՀՀ

գյուղական համայնքները, Երեան2007թ. գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարություն, Երնան 2008թ. ՀՀ

ՀՅ ՀՀ

կառավարության ծրագիր, Երնան 2008թ.

գյուղատնտեսության 2010-2020թթ.կայուն

րություն, Երնան2010թ.

Կ1207

2008թ. վերաբերյալ», Երեան . Աղքատությանհաղթահարմանռազմավարությանծրագիր (ԱՀՌԾ-2) Ե.2007թ. Պարենային ապահովությունե աղքատություն: ԱՎԾ-ի ՀՀ 1995-2011 թթ., ամենամյա հրատարակումները ծրագրի

Գլոբալ

11.

ամե-

զարգացման ռազմավա-

ԱբրահամյանՎ.

27.

կենդանի«Գյուղատնտեսական Ա.-ի խմբագրությամբ

2005թ. ների հիմնական տեսակներիկերակրումը»,Երնան Երնան2007թ. ռազմավարություն, ՀՅ ազգային անվտանգության

28.

անԱվետիսյանՍ.- Ագրարայինշուկայի ձեավորման հիմնախնդիրներն 2007թ. Երնան ցումայինտնտեսության պայմաններում: ու զարԱվետիսյան Ս.- Ագրարային համակարգի հիմնախնդիրները Երնան 2008թ. գացմանռազմավարությունը, ժառանգորդ լենինյան գաղափարների ԱվագյանՍ.- էքսպրոպրիացիայի մասնավոր սեփականության է համակերպվում հասարակարգը դժվար

29.

Յ0. 31.

2-3 (3-4), Երնան 2005թ. էկոնոմիկաԽՋ պարենայինհումք Բատիկյան 3.- Որակ ն անվտանգություն, մթերք, Երնան 2001թ.

հետ,

Յ2. ՅՅ.

34.

ԲայադյանԱ.,

սննդա-

ն

ապահովագրուԳյուղատնտեսության

Վ.Հայրապետյան

ուղիները ՀՀ-ում,

ագրո-

թյան արտերկրիփորձի կիրառմանհնարավոր գիտությունԻ 5-6, Երնան 2007թ. ԳաբրիելյանՄ.- Պետության ընկալումը գյուղացիականմիջավայրում, 2001թ. Երնան 1996թ., ՀՀ արդի գյուղացիությունը Երնան աղքատեցման Հայաստանի Գ.ակնարկներ Վերլուծական Գաբրիելյան 2004թ. Երնան մասին, հայեցակարգերի ն ներկան,, կան կոոպերացիա:Անցյալը Գնորգյան Ս.- Գյուղատնտեսա Երնան2002թ. ն Գնորգյան Մ., Մանասյան 3.- ՀՀ տնտեսական քաղաքականության 1994թ. Երնան վերլուծությունը, էկոնոմիկայիվրա դրա ազդեցության բնականռեսուրսներիկոմպլեք3ՍՍՀ Գ.գյուղատնտեսության Գսպոյան

47.

48.

49.

Յ6. Յ7. ՅՑ. Յ9. 40.

41.

սային գնահատումը,Երնան

1988թ.

շաքարի ճակնդեղի արտադրության ԳրիգորյանԿ.- Հանրապետության ՀԺՏ 1986թ. Կ4,

50.

1993թ., 38 էջ ԳրիգորյանԱ.,

րությունը 33

ԳրիգորյանԿ.

-

Ինտերնետայինմարքեթինգի կարնո-

համար, կազմակերպությունների սննդարդյունաբերության

պարենայինծրագիրը ն իմպերիալիսԳրիգորյանԿ.- Համաշխարհային

43.

արդյունավետուարտադրության Գրիգորյան Կ.- Գյուղատնտեսական ՀԳԱ գիտ. աշխ. ժողովածու: ե. հարցեր: քանի մ ի բարձրացման թյան

44.

45. 46.

Ամսագիր՝

քաղաքականությունը: պարենային տական պետությունների Լենինյան ուղիով, Կ 7, էջ 42-51, 1981 2000, էջ 104-105 ԳրիգորյանԿ.,

1997թ.,

Երնան ներածություն, ԱվետիսյանՍ.- Մարքեթինգային

«Անի առերեսում», 70

51.

92.

53.

54.

55.

56.

57.

58.

59.

60. 61.

էջ

տնտեսությունը: Երնան Գրիգորյան Կ.- Մարքեթինգըն Հայաստանի 102-114 էջ նյութեր, գ իտաժողովի 1989թ., Միջազգային մի քանի հարցեր: շուկայի կարգավորման ԳրիգորյանԿ.- ՀՀ ագրարային 61-64 ԵՊՀ. էջ 1998թ., նյութեր, ՎՀ ազգային գիտաժողովի

որԱշ.ժողովածու, (99 -թ, Կ.

-

-

ՀՊԱՀ տարեգիրք, Խ 2, 2006թ. էջ 99-100

42.

Գեզի պրոբլեմներ

,

երնան

ուղիները, բարձրացման արդյունավետության ինտենսիվացումը արտադրության ԳրիգորյանԿ.- Գյուղատնտեսական Երնան ՀԳԻ տպարան, պայմաններում: շուկայական տնտեսության

է»

:

,

ՅՏ.

ԳԷԳՀԳրիգորյան Կ.- Ագրուարքեթինգը ԱՄՆ-ում ն մեր ո դասերը: աաա ժողովածու, Երնան 1998թ., էջ 31-33 րիգորյան Կ., Մամիկոնյան Հ.- Գյուղատնտեսական ա րտադրան փաթեթավորմանն պահեստավորման զարգացման Երնան 1998թ., էջ 37-39 ն ուրիշներ-Կարտոֆիլիարտադրու թյան, էկոնոմիկւսյի ն րիգորյան Գ Գյուղ.նախ., ն մարքեթինգի հիմնահարցերը ՀՀ-ում: ՀԳԱ-ի տպարան, երան ի ԳրիգորյանԿ. ն ուրիշներ- Պտու ղների արտադրություն ն վերամշակման ՛ Գյուղ.նախ. ՀՀ-ում: էկոնոմիկային մարքեթինգի հիմնահա րցերը աո ՈՒ Յոր Երնան 1999թ., 65 էջ րիգորյան Կ. ն ուրիշներ- Բանջարեղենիարտա դրություն ն վերամշակման էկոնոմիկային մարքեթինգի հիմնահարցերըՀՀ-ում: տպարան, Երնան 1999թ., 48 էջ րիգորյան Կ. ն ուրիշներ- Վացահատիկիարտա դրության էկոնոմիկանն ՀՅՀ-ում: 33 կրթ. գիտ. նախ., ՀԳԱ, Երնան2003թ., 64 Կ., Ոսկանյան Գ.- Ագրոպարենային շուկայի կարգավորման իմնահարցերը ագրարային բարեփոխումներիներկա փուլում: Ագրագիտության հիմնահարցերը,Վրաստանի պետական ագրարային Թբիլիսի-Երնան,1999թ.,էջ 150-156 մ գորյա Աա աան ն ուրիշներ- Խաղողի արտադրության ն վերամ էկոնոմիկան ն մարքեթինգը ՀՀ-ում: ՀՅ գյուղ.նախ., ՀԳԱ-ի տպարան, երան թողեր, ՅԱ Գրիգորյան Կ., Սանասարյան Ա.- ամա շխարհային պարենային իրավիճակը, գլոբալիզացիան ն պարենային անվտանգությունը: ժողովածու, Երնան 2003թ., էջ 31-33 րիգորյան Կ., ՄանուչարյանՆ.- Խաղողի վազի ծան րաբեռնման տնտեսական արդյունավետությունը Այվազյանի վարդաբույրի օրինակով 2004թ., Վ 11-12, էջ 496-498 րիգորյան Կ.- Պարենային անապահովությաննվազեցման ագրարային քաղաքականության բաղադրիչները ՊՀՀ-ում: Միջբուհական ԵՊՏՀ, նոյեմբեր, 2008, էջ 94-99 րիգորյան Կ.-11 պարենային իրավիճակի ն ա գրարային ռեսուրսաօգտագործման բարելավման արդի հիմնախնդիրնե Խոդիրուրը, Սգրոգիտություն, 2008ք., Վ5-6, էջ 197-203 Դավթյան Գ. «Անցումային շրջանում ա գրոպարենայինհամալիրի պետական կարգավորմ վորման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը»: ՀԳԱ տեղեկագիր

62.

Աարոն,

րախ

:ԳԼ-ի

"

թ

զորթոթինգը Աղան

րային

նան Ն ԳՍ. Գրիգո .

'

դիոին

.

ԱԼ

կգրոգիտույյուն (ութերը: Աջ

շր

ոը "

:

Թերջյան

Հ «Տնտեսական անվտանգությունը, որպե բանս ագրարային անվտանգության բաղադրիչ», Ե-2005թ. Թարվերդյան Ա. «Ագրարային կրթության, գիտության նե խորհրդատվության դերը տարածաշրջանների ագրոպարենային համակարգի կայուն զարգացմանգործում», ՎԳԱ ԱՍՆ ԳԴ մարքեթինգիաջակցության գիտաժողովի նյութ, Ե 2002թ. կադրե է արվերդյա «Արտադրությունը մեզ արդեն ր Սադո աթո ներկայացնում»: էկոնոմիկա, Է 2-3, 2005թ.

Սրաղայիը աեր

-

..

63. 64.

65.

66.

67.

Թադնոսյան Ա. «Հասարակականշերտավորման ն աղքատության պատ-

եզր

Ե-2001թ. ագրարային ենթակառուցվածքների ձեավորման հիմնախնդիրներըանցումային տնտեսությանպայմաններում»: Ե-2003թ. ԾՕպնեցյանՀ., Ջավադյան 3Հ. «Կերապահովվածության ն կերերի օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանհիմնախնդիրները», Ագրոտություն Ա 11-12, Ե-2004թ. Լ, Շափաղաթյան Ն. «Ագրարային աշխատանքի շուկան ն երը Հայաստանում», Հ. «ՀՀ

Հակոն

զբաղվածությանբարձրացման

հիմնախնդիրներըՀայաստանի

ուղական բնակավայրերում», Ե-1999թ.

«Կերարտադրության զարգացման տնտեսական պրոբլեմ ղոշմյան Հայաստանում», Ե-1984թ., Ս., Հակոբյան «Գյուղատնտեսության էկոլոգոտնտեսագիՂազարյան ՀԳԱ, Հ.

69. 70. 71.

Ա2 73. 74.

Լ.

տական պրոբլեմները», Միջազգայինգիտաժողով, Ե-2001թ. Ղազարյան Ս., Ղազարյան է. «33 գյուղատնտեսության կառավարման ն արտադրության զարգացման տնտեսականհիմնախնդիրները»,Ե-2005թ. Ղազարյան է. «ՀՀ ագրարային տնտեսագիտության տեղն ու դերը շուկայականտնտեսությանզարգացմանգործում», Ե-2003ք. Մամիկոնյան 3Հ. «33 գյուղատնտեսական արտադրության տարածքայի' զարգացման գերադասելի ուղղությունները» Տնտ. ինստիտուտ, գ/տ հոդվածներիժողովածու, Ե-2008թ. Յու. «Անասնաբուծական մթերքների ն հումքի ապրանքատություն», Ե-2002թ. Հ. «Հայաստանի տնտեսության աճի բաղադրիչները», Ֆին. ե էկոնոմիկա, Ի| 9, 2002թ. Թ. «Նոր տնտեսական քաղաքականության ուրվագծերը»,

աարի

Աոահեն

Մամա

«Խաղողագործության զարգացման հիմնախնդիրները Մարգարյան համաժողովի նյութեր, 16.03.03թ.

85.

77.

28. 79. 80.

81.

82.

ՃԻՒՌՕԽՑԻԽՕ

Ճ.

ճք "ԽՇԻԱոօքսիր

ոքօՐՒՕՅԱքՕՔՅԻԱԱԲ,

ՉՃՕՒՕԽԱԿՇԲԸԵՅՑ

ոքճոյ/ոքտյ(ՈՑԻԱՑ Կբօ3Յ8Ե/ԿՁԱՒԵԽՇսոո/Ձղաս", Մ-2006

ՃՐՁԽԾՑԵՑԻ

/Ճ. ԴՀքԱՅԱՇ.

6/8 ս ԱՅԻՇ ղոր ԾՕՇՇսս" հ/-2009

Բ. "/ՂՕուօ հս ՕՇՈՈՅՈՕՇԵ ՒՅԽ

Ճ6քճՅատԻ ԱՈԵՉ

ՇՊԵԾՁ ԼԱՑԱՃԱՅՅԼԼԱՍ"Ր.

1, Խ-2006 Ճոսօ68 Խ/., Ս/6246ղ3«., ՓօՕխսսէլՃ.

"ՇՄԱԼՕՇՈԵս

ՕԱՅԻԽՁ

86. 87. 88.

92.

Մելոն

|

Շրհզազարըոն

Սարգսյան

ՈԲՁԻԾՈԵԼ,

066ՇՈՅԿՑԻՍԾ

2,խՅսհ/Ծ, 2001

որ

ա

Վ

ԼքսոօքգՒլԲ. «Ճոքճքի ոՕոսոս

ԱՒՈՂՅԵՇԱՓԱԽՅԼՍԱ

ՇԲճԵՇԵՕՐՕ

«ՕՅՋԱՇՈՈՑՑ Սս քՅածեյսՑ ՈքօՕՂ080ՃԵՇՈՈՑԾԻ ոքօՕոծԽեյՔ/, |/38. ՁՐքՁքէլյօմԻճյծն, ք/3ս8, ՛ԼԾԱՃԱՇս20077, 1-5, Կ 3, օոք. 115-118 ԼքսոօքրՒլՀ. «8ՕՅԽՕՅԻԵլՑո/ ոս ստ

ոքօՕԴՕ8ՕհԵՇՈՒՑՑԻԻԵԾԱ

քծաԱՑԻ ՃքԽԹէյսԱ,1138. ՁՐքՅքԻյօս ԻՅՄԿԱ, թյՅԱՑ, ՒԾսոսՇս 2008ո, 1-6 Վ 131-135

Լքսոօքրի

93.

էօ

ոքօԾոծխե 1,

Հ.«ՈՒՈՑԻՇԱՓԱԽՅԼԼԱՑ

Շ/ --

Ոծք80ՕԿՇքԾՈՒՅՑ

ՈքՕ/1080ՃԵՇՈՈՑՑԻԻՕՐՕ Օ6ՅՇՈՑԿՑԻԱՑ

Ս ՇԵԱԾԻՍՑ

ՈԱ ԽՑՈՄԻԹքՕՈՒԹՐՕ Է/ո

ԻՅ/ԿԻ. Շո

օՌ

94.

Շոյք.

38/ՂՁԿՁ

65/ՒՕՇրոսբ ՔՃ Շճօք, ԿՕՒՓ6քծէուսս,ՔՏճշք)Շե, Ր. օքս

04-06.10.2007-. Շոոք. 52-54 ԼքսքօքրՒլԲ. «ՇՕՑքծԽ6ԻԽելթ ոքՕԾոՅԽ

ԵլՄՃՄԿԱԹԻԱՏ

ՈքՕՈ080ՃԵՇՈՑՑԻԻՕՐՕ ՈՕոՕԻՍՑ

Ս ՅՐքճքեօրօ ք6Շ/քՇօաՇՈճՕեԵՅՕՔՁԻՍԱՑ ս 8 ՔՃ

ՄԹՈՒ. Է/ո ԿՕԻՓՏքՑԻԼԱՍՑ,

ՀԵԿՈՅ 2, ՃրքճքէլՅ8

ԷԹՄոՅ ՇրԼ.

ԵՅքեյտ 12-13.03.20085. Շոք. 58-61

ՃՅՅՅքՅԻՅ., ԼՅԱԽՑՒՃ. «ՕՇԻՕՑԻԵԹ ՒՅոքՅՑո6Ի

ԱՑքոՅսո ստ Խսքծ

ԱՄՆ ԳԴ

«Արրր Մարգարյան Լ. «Աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործմա ուղղված միջոցառումների սուցիալ տնտեսական արդյունավետուունը», Ե-2002թ. Ս., Ջավադյան Հ. «ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսական կոոպերատիվների փորձի ուսումնասիրությունն» ՀԳԱ, Միջազգային գիտաժողով, Ե2001թ. ՄովսիսյանՎ. «ՀՀ ջրային ռեսուրսների կանխատեսումը,գնահատումըե համալիր կառավարումը» Ե-2003թ. Ներսիսյան Կ. «Մրցակցությունըն նրա գործելու առանձնահատկություն ները ագրարային ոլորտում», Ե-2005թ. Բ. «Ինֆորմացիոն տնտեսության ե ինֆորմացիոն համակարգերի կազմակերպման արդյունավետությունն ագրարային ոլորն կառավարում,Ե-2009թ. տում», Տեղեկատվականտեխնոլոգիաներ Ոսկանյան Ա. «33 գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավաություն» Ե-2003թ. Ս. «Հ3 ագրարային անվտանգությանռազմավարություն» Ե2005թ.

ՄՐքՕՅԵԼՅԵՕՒՕԽԱԿՇՇՇԵՕԱ

Ճ8ՅՈԱՕՑԻ Շ.« ՇողքոՑՐԱԿ6ՇՇԿԱՑ38/ՈՁԿԱ

ՄՇՈՂՕԱԿԱՑՕՐՕ

քոՅտսոոսՑ

ՇՑՏՃԵՇԵՕՐՕ 2038ԱՇՈՑՅ

Ճքխ6հսս, |/386Շոս8 Շթ: Կ 2, 2004 Լ/Յուօ8 Մ. « Ոքօ/ոՕ80/ԵՇՈՑՑԻԻՕԾ

90. 91.

ս

ս

663ՕՈՅՇԻԱՇողս" 83 Կ 12,

89.

Լ.

ՀՀ-ում», /6.

-

84.

Ե-2000ք.

/5.

ՍամյուելսոնՓ., Նորդհաուս Ու. Տնտեսագիտություն Ե 1995ք. (Մակրոտնտեսագիտություն), ՎարդանյանԳ., «Գիտելիքահենք տնտեսություն: ն Հնարավություններ մարտահրավերներ» Ե-2008թ.

|

ները

68.

83.

95.

ոքՑ/ՊՈքԱԻԱԽՅՁՈՒՑԹՃԵՇՃՕԱ

ՈՅՑՈՈԹ/ԵՒՕՇՈս

ոքօԱՅՑՕԾՈՇոոՑՁ ՔՃ. ԽՀ

2007-. 96. 97. 98. 99.

102.

103.

իօօ

8 օՓօքտ 8քօոքօԽխԵւաճծԻ ՁՐքՅքէլօս ԷՅ/ես»»,

ԽԵ5, ԼԾԱՃԱՇԱ

ԽՃՕ8ՅՈՑՑ

Է. «խկսքօ888ո

քՕ/ՊՕ8ՕճեՇՈՑԾԻԷ

ոքօ6ոծաՅ. Ւ(ՕՑԵԾ

ՁՇՈՑԵՌԵլ,

Խ1Չսհ/Օ Պ 9, 2003

Ճ)/քօ ոտքթօՕ/ԵօՄ ՉԵՕԻԾԿԱԱԵԱ,ոօղ քՑ/. ՃՅՅՈՒՍԵՑ/. |1. Խ-1997 Խլքատոհ. Ճ. ՈքսէալսոսՅՃՕԻՕԽՄԱԿՑՇՇԵԾԱՒԻՅՄԿԱ,/-1993

ՁԿՕԽՕԽԱԿՇօօէՁ8

ոքսօոո/ՈՒԾՇոոե ս -

Օ63ՕՈՅՇԻօՇողե

ՃԱԿԻՕՇՈՈՍ,Օ6ԱԼ6ՇոՂՔՅ

Ոօ/ քտո. Ճ. Ո. ՐօքՁՇսԽօտո,Ը. Խ. Ոծոքօ88, Խ/.. 1994 Շոսքս/ՕՒԹՑ|. Ճ. ՄսքօԲճտՅԵՕԻՕԽԱԽՁ, Խ| 2004

ՁԵՕՈՕՐԱՑս ՅԿՕՒՕԽԱԽՅ ոքսքօՈՕՈԱՃԵՅՕՔԲՅԻՍՏ

ո/ք 9. 8. Էսք/Շօ88, Խ) Ս

100. 101.

ՀՀ(Յ86Շոյստ

100)/Ո8քօոո6Յ

-

-

-

2007, 266Ի Աե օ8 8.լ.

«Ոքօ/ՕՔ8ՕՃԵՇՈՔՇԻԻԽՅՑ

ոքօճոծխճր Խսքծ ս 6/27յալ66

ԿՇՃՕԲՇԿՇՇՈՂՑՁ,հ/ 2000, (ոճ 4ԻՕոՕՐԱՏ

Ո0օ88քօտ) ԷճՕ ՏԵԱՏԱՇՅ|Մ/6ՅԾօօե,Բօօց Յոժ ճՃցոօսիսոՁ| Օոցճոշճկօոօէ էճ Սութժ ԽՁեօոջ. ՔօՈՁ, Թօոոտ 2006

ՔԲ., "հտ կոքօոՅոօտ օ( "

բթոյոնը քու Սոխ6ոտի) «գուռ "ԱՔոճեոցցո2ոճո |

Թ»

լ

/, ՇՈցօոո 9օո

ո իծ

Հ.

ոցօոտոԻ. "8855 106.ՇԲժսօճեօո Յոժ "

մոսԲշոն 6մՁո

օԷ

Է ոճութնոց յութոծ Յսկճեո օԷհճ

|

Է 2,

Յոմ 6օօոօոտւծ 6ԾՌո.

5:

ՏԱէտ

:

Ք6ԲքսԵկօօէ Ճոո6ոՒք".

օէ Ճոո6ո,

ոո

լ

օՒԷ /6/ԹԿ8ո

ՃՈՌՑՈՒՅ",

լ ՏէՐՅԷՑց16Տ Ճոոճոռ Էօօոօրո) էհ6 կոծ օէ ոՈՁէօոք) ՄՁոտՏլեօո Ս

յո

քօկօյ Ձոշի/515ժսոոց

"Ճոոօուռո

ՔՕԿ6Լե/"Սոմ2է6ժ ոօքօղ Է 24339 Ճի/, ՄՄ-ո 2002. |

ԳրիգորյանԿորյուն Աշոտի

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ԵՎ

ԱՂՔԱՏՈՒԹՅԱՆ ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Երնան 2011

ՈքսրօքզիԿՕքօՕՒԻ /1աՕոՈՕ8ԱԿ

ԲԷԱԷԻՈՑՈՔՕՏՈՔԽ

ՈՔՕՊՕՑՕՐԵՇԼՑԲԻԻՕտմ 5ԲՅՕՈՃՇԻՕՇ1

ՇԻԷՄՉԿԷԻՈՑ

ՔՔՂԻՕՇՈՈ

Էք6ճ8ՁՒ2011

8 Բճ

լ