Պաշտոնական ոճ

ՅՈՒ.

Ս. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ 2014

Ու

Տպագրությանէ երաշխավորելԵրնանիպետականհամալսարանի ֆակուլտետիգիտականխորհուրդը բանասիրության ՀՏԴ 809.198.1 ԳՄԴ 81.2Հ Ա791

Խմբագիր` բան.գիտ. դոկտոր,պրոֆեսորԼենոն Եզեկյան

Գրախոսներ` պատմ.գիտ. թեկնածու,դոցենտ Նուբար Չալըմյան իրավաբ.գիտութ.թեկնածու,դոցենտԿարեն Գեորգյան

ԱվետիսյանՅու.

Ա791

Պաշտոնականոճ Զանգակ--97, 2011.--

/ Յու.

Ավետիսյան.:Խմբ.՝ Լ. Եզեկյան.--Եր.:

էջ:

Գիրքընվիրվածէ հայերենիգործառականտարբերակներից մեկի` պաշտոնականոճի քննությանը:Գրքում հանգամանորեններկայացվումեն այս ոճի բառագիտականն քերականականհատկանիշները,համառոտ խոսք է ասվում իրավաբանականն դիվանագիտականենթաոճերի մասին: Վերլուծվում են գրագրություններումհաճախ հանդիպողլեզվականանճիշտ կամ ոչ նախընտրելի ձները, հանձնարարվումեն դրանց ճիշտ կամ նախընտրելիտարբերակները:Տրվում են նան պաշտոնականգրագրությանառանձինձներինմուշներ: Նախատեսվածէ բուհերի հասարակագիտական ֆակուլտետների ուն սանողների,պաշտոնականոլորտի աշխատողների բոլոր նրանցհամար, ովքեր այս կամ այն կերպառնչվում են պաշտոնական խոսքին: ՀՏԴ 809.198.1

ԳՄԴ81.2Հ |ՏՅԽ 978-99941--1-899-1 Շ Յու. օ

Ավետիսյան,2011

հրատ.,2011 «Զանգակ-ի7»

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ ՄԱՍ

Գործառական ոճերի ուսումնասիրությունը լեզվաբանության կարնոր բնագավառներիցէ: Հարցը մեր օրերում առանձնապես կարնոր է դառնում` պայմանավորվածմի շարք հանգամանքներով: Դրանցիցմեկն այն է, որ գործառականոճերը, մասնավորապես պաշտոնականոճը, մեզանում բավարար չափով ուսումնասիրված չեն: Գրվել են աշխատանքներ',սակայն դրանց մեծ մասը մնում է ընդհանուր գնահատականներիու դիտողությունների շրջանակում,քանի որ այս կամ այն ոճի առանձինն քիչ թե շատ ամբողջականնկարագրությանխնդիրչի դրվել: Եզեկյանի«Ոճագիտություն»ձեռնարկումպաշտոնական ոճը ներկայացվումէ մյուս գործառականոճերիհամադրությանմեջ իր ընդհանրականհատկանիշներով:Ըստ անհրաժեշտության`հեղինակըանդրադառնումէ նան այդ ոճը ձնավորողբառայինն քերականականմի շարք յուրահատկությունների:Բնութագրական խոսք է ասվում առանձին ենթաոճերիհիմնական հատկանիշներիմասին: Պաշտոնականոճի համարնշվում են տասը այդպիսիհատկանիշներ` «հաղորդման ն ապա` հաղորդակցմանգործառույթը»,խոսքի հակիրճությունը, շարադրանքի սեղմությունը, կաղապարայնությունը, մասնագիտականբառաշերտի «լայն կիրառությունը», պատմողականբնույթը, հեղինակայինանհատականոճի բացակայությունը, «հուզարտահայտչականգունավորում» չունենալը ն այլն: Բերվում են պաշտոնականոճի մի քանի նմուշներ` տեղեկանք, արձանագրություն,լիազորագիր,դիմումն այլնշ: Լեոն

Տե՛ս Պ.

Պողոսյան, Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտությանհիմունքներ,գիրք երկրորդ, Եր., 1991, Յու. Ավետիսյան, Պաշտոնականգրագրություն,Եր., 2001, Լ. Եզեկյան, Հայերենիգործառականոճերը, Եր., 1999, Լ. Եզեկյան, Ոճագիտություն,Եր., 2003, Վ. Գաբրիելյան, Գրավոր խոսք (երկրորդ` լրամշակված հրատարակություն),Եր., 2007, Ա. Ադիլխանյան, Գործնականճարտասանություն,Եր., 2007 ն այլն: Տե՛ս Լ. Եզեկյան, Ոճագիտություն,Եր., 2003, էջ 44--55:

Յուրիկ Ավետիսյան

ՎազգենԳաբրիելյանի«Գրավոր խոսք» գրքում առաջինանգամ մեզանումհանգամանորեն ներկայացվումեն գրավորխոսքիգրեթե տեսակները:Հեղինակըխնդիրէ ունեբոլոր առավելգործածական ցել տալու այդ տեսակներիցյուրաքանչյուրի, այդ թվում` աշխատանքայինկամ պաշտոնական գործավարության,ինչպես նան քաղաքացիականկիրառության մի շարք տեքստերի «համառոտ բնութագիրը,շարադրանքի ձնն ու բովանդակությունը,լեզվաոճական առանձնահատկությունները»:Բուն պաշտոնականոճի առանձինքննության խնդիրհեղինակը չի ունեցել`: Պաշտոնական գրագրության ձների, մասնավորապեսբանկային համակարգումգործածվող փաստաթղթերի`հրաման, հրահանգ, նամակ,պայմանագիրն այլն, կառուցվածքայինն ոճական առանձնահատկություններիվերլուծական նկարագրությանն է նվիրված նան մեր գիրքը` «Պաշտոնականգրագրություն. ուղեցույց 11 կենտրոնականբանկիհամար»: Առանձինհոդվածովհարցին անդրադարձելէ Սերգեյ Աբրահամյանը` «Պաշտոնականոճը ն նրա առանձնահատկությունները»վերտառությամբ:Նյութը ներկայացնելումեր սկզբունքները, սակայն, էապես տարբեր են: Պաշտոնականոճի հատկանիշներըպայմանավորելով գործառությանոլորտի ընդհանուր նպատակով(դա իրավականհարաբերությունների կարգավորումնէ)` Աբրահամյանը ոճի նկարագրությունըտալիս է ըստ այդ հատկանիշների`պարտադրողականություն, սեղմություն,ճշգրտութմիանշանակություն, ն յուն, միօրինակություն այլն: Վանգամանորեն ներկայացվումեն այդ հատկանիշներըձնավորողլեզվաոճականմիջոցները:Այսպես, օրինակ` պարտադրողականությունը ապահովող լեզվատար3

Տե՛ս Վ. Գաբրիելյան, Գրավորխոսք (երկրորդ`լրամշակվածհրատարակություն), Եր., 2007: Տե՛ս Յու. Ավետիսյան, Պաշտոնական գրագրություն,Եր., 2001: Գրքում զետեղված

նյութի այն մասը, որը վերաբերումէ պաշտոնականոճի բնութագրությանըն գրագրության առանձինձների նկարագրությանը,այս աշխատանքումարտացոլվածէ մասամբ:

ՊԱՇՑՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

րեր են նշվում հրամայականեղանակի միակազմնախադասությունը, սահմանականեղանակի ներկա Ժամանակը,ինչպես նան ենթադրականեղանակի ապառնիի բայաձները:ճշգրտությունը ապահովումեն բառերի, լեզվական միավորներիոչ միանշանակ, փոխաբերականկիրառությունների բացառումը, անվանումների, տերմիններիպաշտոնականընդունված տարբերակներիգործածությունը, դերանունների խիստ սահմանափակկիրառությունը, միննույն նախադասությանմեջ բառի կամ բառակապակցության կրկնությունները,ծավալուն, բազմաբառվերնագրերըն այլն: Ոճի ընդհանրականբնույթը ձնավորվում է կրավորականկառուցվածիսկ միօրինակությունը` անվանական քի նախադասություններով, կառույցներիհագեցվածությամբ,միատիպարտահայտություննեքերականականնույն ձների խիստ հարով ու ձնակերպումներով, ճախակիգործածությամբ:Բոլոր այս դեպքերիհամարբերվում են համապատասխան համոզիչ օրինակներ: Այսպիսովունենում ենք պաշտոնականոճի ընդհանրականամփոփնկարագրությունը»: Մեր մոտեցումը, ինչպես նշեցինք, փոքր--ինչ այլ է: Ոճի նկարագրությունը մենք փորձել ենք տալ ըստ լեզվի մակարդակներին̀երկայացնելովնախ ոճի գործառմանոլորտով ն նպատակադրումով պայմանավորվածընդհանուրհատկանիշները,ապա բառագիտական ն քերականական(ձեաբանականն շարահյուսական)յուրահատկությունները:Այս եղանակը,կարծում ենք, հնարավորություն է տվել մեզ ավելի հանգամանորենանդրադառնալու ոճը բնութագրող լեզվականհատկանիշներինկարագրությանը, քանի որ քննության առարկա են լեզվի բոլոր բաղադրիչները:Առանձինբաժնով տրվում է պաշտոնականոճի նան ենթաոճերիտարատեսակդրսնորումների`իրավաբանական, դիվանագիտական ն այլն, համառոտ նկարագրությունը:Բացի այդ, մեր ուսումնասիրությունը ունի գործեն նական ուղղվածություն. ներկայացվում ոչ միայն ոճի առանձնահատկությունները,այլն դրա կիրառություններումհանդիպող Ս. Աբրահամյան, Պաշտոնականոճը ն նրա առանձնահատկությունները, «Հայոցլեզու ն գրականություն»,Եր., 1983, պրակ 1--2, էջ 71--84:

5Տե՛ս

Ցուրիկ Ավետիսյան

թերություններնու անճշտությունները,տրվում են հանձնարարականներ`հղկելու համարպաշտոնականգրագրություններիլեզուն: նմուշներովն համառոտ բնութագրությամբներՀամապատասխան են նան գրագրությանառանձինձներ`հրաման,նամակ: կայացվում հոդվածըգրվել է շուրջ երեք Եվ վերջապես,ՍերգեյԱբրահամյանի տասնամյակառաջ: Մինչդեռվերջինտարիներինհասարակական հարաբերություններումն քաղաքականկյանքում կատարվել են էական տեղաշարժեր:Դրանք իրենց անմիջականարտացոլումն են գտել պաշտոնականգործավարությանմեջ: Երկու-երեք տասնամյակառաջ ԽՍՀՄ-ում գործողիրավականհամակարգիցէապես գործավարությանըպարտադրում կախվածությունը պաշտոնական ն էր ոչ միայնբովանդակային զուտ ձնայինորոշակիչափանիշներ, այլն իր կնիքն էր դնում գրագրությանիրականացմանն փաստաթղթերի կազմմանլեզվականորակի վրա. պաշտոնականգրավոր խոսքը հեղեղված էր օտարաբանություններով,շարահյուսական օտարաբանկառույցներով,ռուսերենիցպատճենվածկաղապարներով ու ձներով: Ավելին`գրագրությանմի որոշակիմասը իրականացվում էր ռուսերենով:Իրավացիորեննկատվածէ, որ հասկացական, կառույցայինն նման ընդհանըությունները այլ լեզուների հետ են գործառականոճերիցամենիցավելի բնորոշ պաշտոնականին՝ պայմանավորվածայդ ոճի համանման էությունից ու նպատակից տարբերժողովուրդներիկյանքում:ՆախկինԽՍՀՄ Ժողովուրդների լեզվում այդ ընդհանրություններն առավել չափով էին ընդգծվում: Խոսելով իր Ժամանակիպաշտոնականխոսքի այդ յուրահատանում է ուշագրավդիտարկում. կությանմասին` Ս. Աբրահամյանը «ՄասնավորապեսՍովետականՄիությանԺողովուրդներիլեզուներում պաշտոնականոճը ենթարկվումէ միատեսակբառապաշարի, միատեսակշարահյուսականկառույցների,---գրում է նա:--- Դրան մեծ չափովնպաստումէ այնհանգամանքը,որ պաշտոնականխոսքը հայերենումն ազգայինայլ լեզուներումգերազանցապես թարգմանականբնույթ ունի (սահմանադրություն, կանոնադրություններ,

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

միջազգային հարաբերություններիվերաբերյալ փաստաթղթեր, որոշումներ,պաշԿենտկոմի,սովետականկառավարության այլն) կամ ազգայինլեզվով արտատոնականայլ փաստաթղթեր ն է հայտվում ռուսաց լեզվով գրված պաշտոնականխոսքիընդօրինակումով,նմանությամբ»5: ՍՄԿԿ

համակարգումգործողնորհարաբերությունպետաիրավական ները, գործունեությաննոր ոլորտներնու սկզբունքներըորոշակիորեն այլ չափանիշներեն թելադրումպաշտոնականխոսքին: Հայերեն պաշտոնականգրագրություններիլեզուն, օտար լեզուների հետ իր ընդհանրություններըպահպանելովհանդերձ, մանավանդ գործառմանայնպիսիբնագավառում,ինչպիսինմիջազգայինհարաբերություններնեն, աստիճանաբարձնավորում ու մշակում է գրագրության նոր որակ` առավել ինքնուրույն, զերծ ռուսերենի ազդեցություններից:Ստեղծվումեն լեզվականնոր կառույցներ ու կաղապարներ,կազմավորվումեն գրագրության նոր սկզբունքներ,որոշարկվումեն պաշտոնականգրավորխոսքի հայեցի հատկանիշներ, մշակվում է ոճի բառապաշարը: Սրանք խնդիրներեն, որոնք նոր քննարկումներիու գնահատմանանհրաժեշտություններ ունեն: Այսաշխատանքըփորձէ այդպիսիգնահատության: ՀՀ

Շրջանառությանմեջ են քննարկվող հասկացության տարբեր անվանումներ` պաշտոնական-գործավարական ոճ, պաշտոնական լեզու, վարչագործարարական կամ վարչագրասենյակային ոճ, պաշտոնական-վարչական ոճնայլն՛: Այս անվանումները սկզբունքայինտարբերություններչեն ենթադրում հասկացության ընդգրկման,գործառմանոլորտների ն նպատակների առումներով:Նախընտրելիէ, սակայն,պաշտոնական անվանու6

նույն տեղը,էջ 83-84: Ֆ. Խլղաթյան, Ոճաբանականբառարան,Եր., 2000, Պ. Պողոսյան, Խոսքի մշակույթի Ա ոճագիտությանհիմունքներ,գիրք երկրորդ, Եր., 1991, Լ. Եզեկյան, ՇՍԽՇՈՑ Ոճագիտություն,Եր., 2003, Ո. Քօ0Յծուճտծ, քոր ՎՇՇոճմ ք7ոշռՕրօ Տե՛ս

Տե՛ս

Ց3ԵԼԻՅ,

/(օՇ588,

1987:

Յուրիկ Ավետիսյան

մը, որը «ընդհանրականընդգրկում ունի այդ ոճի բոլոր դրսնոհամար ն հակիրճ է»:: րումների, տարատեսակների

հինգ տարբերակոճը գրականլեզվի գործառական Պաշտոնական է: այս, այնպեսէլ լեզվի գործառաներիցկամոճերիցմեկն Ինչպես գեղարվեստական մյուս տարբերակներըա̀ռօրյա-խոսակցական, ն կան, լրագրային-հրապարակախոսականգիտական, բնութագրվում են գործառականիրենցյուրահատուկոլորտներովն լեզվաո«Գործառականոճերն առաջանում ճականուրույնհատկանիշներով: են արտալեզվականայնպիսիհիմքի վրա, ինչպիսիքեն մարդկային գործունեությանտարբերոլորտները,որոնցիցյուրաքանչյուրնունի իր լեզվաոճականընդհանուրբնույթը, որ ձնավորվումէ համապատասխանոճականմիջոցներով:«Ոլորտ»բառնայստեղպետքէ նկատի ունենալ լայն առումով: Այսպես,դիվանագիտությունը, դատածառայությունըորոշ առումովգործուքննչությունը,գրասենյակային են, տարբերոլորտներ,բայց լայն նեությանտարբերբնագավառներ առումովդրանք մտնում են մարդկայինգործունեությանպաշտոնականոլորտի մեջ, որի գործառական ընդհանուրհատկանիշըիրավական հարաբերությունների(պետությունների,տվյալ պետությանն ն նրա անդամների նրաքաղաքացիների, տվյալ կազմակերպության ն այլն) կարգավորումն է: Նշված գործառությունից բխում է պաշտոնականոճի գրականխիստնորմատիվությունը,լեզվականմիջոցների միանշանակությունը, այլըմբռնմանբացառումը:Եվ այսպես,գորեն տվյալ ոճի ծառականոճի հատկանիշները համապատասխանում է մարդկայինգործունեութէությանը,վերջինսէլ պայմանավորված յան տվյալ ոլորտի բնույթով,նրանպատակով, խնդիրներով»:: «Հայոց լեզու ն գրականություն»,Եր., 1983, պրակ 1-2, էջ 71: Առանձինդեպքերում մեր շարադրանքիմեջ ոճ-ի փոխարենխոսք տերմինիգործածությունընպատակ ունի ընդգծելու պաշտոնական փաստաթղթերի կամ գրագրության ոչ միայն լեզվաոճական,արտահայտչականկողմը, այլն դրանցկառուցվածքայինու ձնային բոլոր յուրահատկությունները միասինվերցրած: 5Ս. Աբրահամյան, Գիտականոճ, «էրաբեր հասարակական գիտությունների»,Եր., 1982, թիվ 3, էջ 14:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ոճի գործառմանոլորտը, այսպիսով,պետաիրավաՊաշտոնական կան հարաբերություններնեն, պաշտոնականգործունեությունը, Այդոճով են շարադրվումնշված ոլորտում գորգործարարությունը: ծառվող գրագրության բոլոր ձները` սկսած պետականօրենսդրականակտերիցմինչն գործնականնամակներ,հաշվապահականտեղեկագրերն այլ տիպիփաստաթղթեր:ԼեզվաբանԴիտմարՌոզենոճը կամ լեզուն. «Պաշտալը այսպես է սահմանում պաշտոնական տոնական-գործարարական լեզու. սա միջազգայինպայմանագրերի, պետականակտերի,իրավականօրենքների,որոշումների,կանոնադրությունների, հրահանգների,ծառայողականգրագրությունների, գործնականփաստաթղթերի ն այլնի լեզուն է»'6: Նպատակը իրավականնորմերիհիմքի վրա ձնավորվածգրագրությանլեզվաու կառավարումն է: Գաղտնիքչէ, որ կողմերի կանկազմակերպումն միջնանհրաժեշտհաղորդակցությունապահովելուհամար կարնորագույն պայմաններեն ոչ միայնհաղորդվողնյութի բովանդակային հատկանիշները,փաստերը,տեղեկությունները, ձնավորումըն այլն, այլն նյութիշարադրությանլեզվականկուլտուրան,համապատասխանլեզվականմիջոցներիու ձների ընտրությունը:Մշակված ու հղկվածլեզուն խոսում է հեղինակի(կազմակերպության) մտավոր բարձրկարողություններիու գործիմացությանմասին, հետնաբար վստահությունէ ներշնչում, նպաստումէ տեղեկատվությանարագ ընկալմանը,հնարավորությունէ տալիսխուսափելություրիմացութլինել, հաղորդույուններից,որոնքկարողեն նան ճակատագրական մը դարձնումէ գեղագիտորենհաճելի, տպավորիչ,հարցինդրական լուծում տալու տրամադրությունէ ստեղծում:Պաշտոնականգրագհետ կապունեցողյուրությանն փաստաթղթավորման գործընթացի րաքանչյուր ոք պետքէ լավ ծանոթ լինի այդ ոլորտումգործող պահանջներին,տեքստաբանականգրագիտությունիցբացի` ունենա լեզվաոճականգիտելիքներ,տիրապետիհայոցլեզվի գործառական հնարավորություններին, անհրաժեշտությանդեպքում օգտվի նան ն հարցինառնչվողհայ Օտարալեզուգրականությունից:

Ո.

1987, Բ0ՅՇՈՒՑ

ՈՒ,Լ1քՏԵՈՎՇՇԵՑՑՕՐԱ

խԽՆՇԱՈ ՑքյօՀՃՕՐՕ 23Ե158, /1օՇ558,

Հ.

40.

Յուրիկ Ավետիսյան

Հայաստանի Հանրապետությունումպաշտոնական գրագրության լեզուն հայոց լեզվի գրական տարբերակնէ` ժամանակակից գրական հայերենը (արնելահայերեն): Գրական լեզուն խոսքի տիպ է, որ պատմականորենձնավորվել է ընդհանուրխոսակցական լեզվի հիմքի վրա, դրսնորվում է գրավոր մատենագրության մեջ, գրականմշակմանէ ենթարկվում,ձեռք բերում գրավորլեզվի լայն գործառույթ:Գործածությանմեջ այն միշտ ենթակա է պատմականորենկազմավորվողն հասարակական գիտակցությանմեջ ամրակայվողլեզվականօրենքներին ու օրինաչափություններին, որ է` լեզվականկանոնը(նորմը): Այն ընդգրկումէ լեզվի բոլոր մակարդակները` ուղղագրություն--ուղղախոսությունից մինչե շարահյուսություն, մինչն նախադասությանտեսակները: Գրական լեզվի նորմ հասկացությունըմիշտ կապվում է անհրաժեշտ բառի, բառաձնի, առհասարակ լեզվական այս կամ այն միավորի ընտրության հնարավորության հետ ն ունի պատմականբնույթ, գործում է տվյալ ժամանակահատվածիհամար: Պաշտոնական գրագրություններիլեզուն` իբրե պաշտոնականխոսքի դրսնորման ձն, ենթակաէ գրական արնելահայերենիլեզվական կանոններին ու օրինաչափություններին:Լեզվականնյութը գրականլեզուն է` իր բառապաշարովու քերականությամբ:

Պաշտոնականոճը բնութագրվումէ ինչպես ընդհանուրհատկանիշներով, այնպես էլ լեզվի տարբերմակարդակներինվերաբերող նյութականբաղադրիչների՝բառ, բառաձն,նախադասություն ն այլն, գործառական յուրահատկություններով:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

1. ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃԻ

ԼԵՋՎԱԿԱՆ

ՈՃ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

Պաշտոնականգրագրությանմեջ բնորոշ հատվածներիկրկնությունը Ա դրանով պայմանավորվածգ̀րագրությանձների ընդհանուր կանոնակարգումըխիստ սահմանափակումեն լեզվի նյութական բաղադրիչների գործառությանշրջանակները:Որոշակի լեզվատարրերառարկայորեն դուրս են մնում գործածությունից (օրինակ` ձայնարկությունները,ոճական երանգ ունեցող բառերը) կամ գործածվումեն շատ հազվադեպ:Եվ հակառակը,տեղի է ունենում որոշակի լեզվատարրերիկենտրոնացումու վերարտադրություն. հաճախ են գործածվում, այսպես կոչված, կամք, հորդորարտահայտողբառերը(որոշել, հրամայել, տեղեկացնել, պարգնատրել, ազատել, տեղյակ պահել, չեղյալ հայտարարել ն այլն) կամ` կոչում, աստիճան, պաշտոն, մասնագիտություն, ժամանակ նշանակող գոյականները (նախագահ, դատավոր, դոկտոր, փոխտնօրեն, կարգադրիչ, բաժնի վարիչ, ավագ մասնագետ, ցրիչ, եռամսյակ), գոյականի սեռական հոլովաձները (հարցման, ներկայացման, ստուգման, տեղազննության, դատապարտման) ն այլն: Արդյունքումստեղծվում են պատրաստի լեզվական կառույցներ,կաղապարներ,կրկնվող բառաձներ, որոնք կողմերը պայմանականորենընդունում են որպես նյութի շարադրման մշակված բանաձներ` որոշակի գործառությամբ ամրագրված:Ինչպես` Հիմք ընդունելով...որոշումը,Ուժըկորցրած ճանաչել..., այցը բավարարելմասնակիորեն,Գործավարության պատշաճկազմակերպմանպատասխանատվությունը դրվում է..., Արգելանքի տակ պահել... Քրեական պատասխանատվության ենթարկել...,Սահմանվածկարգին համապատասխան..., Ձեռնարկված օպերատիվ գործողություններիշնորհիվ..., Ելնելով վերոէլ

Յուրիկ Ավետիսյան

գրյալից ն ղեկավարվելովՀՀ դատարանըվճռեց... ն այլն:

քաղ.

դատ.

օր.-ի

130-132

հոդվ.՝

Լեզվական այսօրինակ կաղապարներիկրկնությունը գրագրության լեզվին հաղորդումէ որոշ միօրինակություն: Հեղինակնայս դեպքում ստիպված է լինում գործել ի վնաս ոճի գեղեցկության` մտահոգվելով բովանդակությանհստակությամբ: Խոսքը դառնում է կաղապարված, որոշ չափով արհեստական: Բայց այդ ամենը թերություն համարել չի կարելի. դա պաշտոնական ոճի հատկանիշնէ: Ավելին` պաշտոնականգրություններում լեզվական նման կանոնակարգումըխոսում է ոճի մշակվածության մասին ն ունի առավելություններ. լեզվակաղապարներըժամանակի ընթացքում հարմարվում են նյութին` արագ ն հստակ հաղորդելու համար տնտեսական,իրավական,ֆինանսական ն այլ կարգի տեղեկություններ, թույլ են տալիս ժամանակ չվատնել ձնակերպումների, բնութագրություններիվրա: Դա մեծ չափով բարձրացնումէ փաստաթղթերիիրազեկայնությունը,նպաստում գրագրությանառավել օպերատիվ(հրատապ)կազմակերպմանը ն շրջանառությանը:Բացի այդ, այս գործընթացըներդաշնակում է հասարակականկյանքիզարգացմանը,տեղի է ունենում աշխատաընթացքիմեքենայացում,որն իր հերթին լրատվությանմշակման, փոխանցմանն արխիվացմանհամար համակարգչայինմիջոցներ ներդնելու հնարավորությունէ տալիս: Պատրաստիկառույցներընպաստումեն նան տեղեկույթիարագ ն ճիշտ ընկալմանը,քանի որ ընթերցողը(հասցեատերը)ուշադրությունը կենտրոնացնումէ բուն հաղորդմանվրա՛'":Մի խոսքով,եթե լեզվակաղապարը նպաստումէ մտքի հստակությանը,հաղորդումը ճշգրիտձնակերպելուն, չի չափազանցում,այսինքն` մնում է համապատասխան ոճի նորմիշրջանակներում, բնավմերժելիչէ: Կ

Տես

7.

Բոռաճոան, ՇԱԽՄՈՒՇՈԿՑղծճոօտօ8քծՎե Ի/օՇԵՑ8,1998, էջ 23-24:

ՁՕԿՄԽ6ԵՕՑ,

Խմ

քծր

ասքՕ8Յ8իաՑ ՇՈԿՑՏԻԵՍ:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Պաշտոնական խոսքում իր տեղում գործածված կաղապարը նույնքան անհրաժեշտ է, որքան արտահայտչամիջոցը` գեղարվեստական խոսքում:

Պաշտոնականխոսքըունիառավելապեսհաղորդակցական-կազմակերպականնպատակ:Դրանովպայմանավորված` շարադրանքի անհրաժեշտորակներեն սահմանվումտեղեկույթի ամբողջական ն ավարտուն բնույթը, հակիրճությունը, սեղմությունը: Փաստաթուղթը կազմողիհիմնականխնդիրնէ առավելագույնսսեղմ ն հստակ արտահայտել իրավականուժ ունեցող տեղեկությունները: Պետք է տնտեսել ժամանակըն խուսափել լեզվականմիջոցների ավելորդ կիրառումից: Բերենք մեկ-երկու օրինակ, որտեղ խոսքի` ծավալուն ն ավելորդ բառերով խճողված նախնական տարբերակը փոխարինվածէ սեղմ, ավելորդություններիցզերծ տարբերակով. «ՀՀ կենտրոնականբանկի կառուցվածքայինբարեփոխումների իրականացմանկապակցությամբՀՀ կենտրոնականբանկի գործավարությանկատարմանկարգապահությունըբարձրացնելու, հսկողության կազմակերպումնու կառավարումնամբողջությամբ կատարելագործելունպատակով....»-» «33 կենտրոնականբանկում կառուցվածքայինբարեփոխումներիրականացնելու ն գործավարությունըկատարելագործելունպատակով....»: «Ապօրինի օգտագործել է համարվում նշված նյութերի օգտագործումը ոչ ըստ նպատակայիննշանակության,մասնավորապես, հանցավոր նպատակներով,կամ դրանց օգտագործումը նպատակայիննշանակությամբ, բայց տեխնոլոգիական գործընթացների Հ» «Նշված նյութերի օգտագործումը համարվում խախտումով» է ապօրինի, եթե կատարվում է հանցավոր նպատակներով, կամ օգտագործումը թեն նպատակայինէ, սակայնընթանում է տեխնոլոգիականգործընթացներիխախտումով»: «Նշված հանցագործություններն այնպիսի առանձնահատկություններունեն, որ թույլ չի տալիս դրանքընդգրկել կառավարման կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններիարդեն հայտնի

Ցուրիկ Ավետիսյան

խմբերից որնէ մեկում» -» «Նշված հանցագործությունների առանծնահատկություններըթույլ չեն տալիս դրանք ընդգրկել կառավարման կարգի դեմ ուղղված հանցագործությունների հայտնիխմբերիցորնէ մեկում»: «Կաշառք տալու սուբյեկտ կարող է լինել 16 տարին լրացած, ֆիզիկական մեղսունակցանկացածանձ` ինչպես պաշտոնատար անձ, այնպեսէլ սովորական քաղաքացի» -» «Կաշառք տալու սուբյեկտ կարող է լինել 16 տարինլրացած մեղսունակ ֆիզիկական ցանկացածանձ»:

Պաշտոնական խոսքն ուղղվում է հանրությանը կամ որոշակի մասնագիտականլսարանի (անձի կամ կազմակերպության): Վետնաբարշարադրվում է հնարավորինսմատչելի, հասկանալի լեզվով, դիպուկ ն պարզ: Պարզ, բայց ոչ պարզունակ: Քանի որ հակառակդեպքումշարադրանքըկզրկվի պաշտոնականխոսքին հատուկ մյուս կարնոր հատկանիշներից`պաշտոնականություն, հանդիսավորություն, որոշ վերամբարձություն ն այլն, որոնք կոչված են լսարանիվրաորոշակիազդեցությունապահովելու:

Պաշտոնականխոսքը, լինի դա վճիռ, կազմակերպականգրագրության ձն, ծավալուն հաշվետվություն թե սեղմ հրահանգ, հաշվապահականվավերաթուղթթե հավատարմագիր,պետք է ձնակերպվածլինի ճշգրիտ: Դա վերաբերում է տեքստի թե՛ բովանդակայինմասին, թե՛ լեզվին: «Արտահայտմանմեկ միավորից մինչե ամենաստորինտարրը` տառը ն կետադրությաննշանը հասնող լեզվաբաղադրիչների իմաստային ն կիրառական ճշտության պահանջը պաշտոնականոճի որակականկարնեորագույն հատկանիշն է»'2: Ասելիքը պետք է լինի հստակ, որպեսզի այլ կարծիքների կամ տարընթերցումների տեղիք չտա: Սխալ դրված կետադրականնշանը կամ մեկ բառի իմաստայինոչ ճիշտ գործածությունըամբողջությամբկարող է խաթարել շարադրան2

Պ,

Պողոսյան, Խոսքի մշակույթին ոճագիտությանհիմունքներ,գիրքերկրորդ,Եր.,

1991, էջ 226:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

քի իրականբովանդակությունը:Այդ իմաստովպաշտոնականոճը մոտ է գիտականին:Նրա դրսնորմանորոշ ձներ (օրենքները,սահմանադրությունըն այլն) գիտականբնույթ ունեն: Նշված հատկանիշներըայս ոճով գրված նյութերին հաղորդում են կառուցվածքայինբարդություն, որոշ ձգձգվածություն,միօրինակություն:Բայց դա դարձյալ պետք է դիտել որպես այս ոճի առանձնահատկություն: Պաշտոնականխոսքում հուզական-սուբյեկտիվ (կամային) վերաբերմունքըգրեթե բացառվումէ: Անհատի տրամադրությունը, հույզը այստեղ դեր չունեն: Նյութի շարադրանքը պետք է լինի խիստ առարկայական (օբյեկտիվ), պետք Է ունենա տեղեկատվական-հաղորդակցական ն զուտ գործնական բնույթ: Բացառվում են հուզարտահայտչականմիջոցները` սուբյեկտիվ-գնահատողական բառեր, բարբառային կամ խոսակցականարտահայտություններ, պատկերավորմանմիջոցներ ն այլն: Սակայն դա չի նշանակում, որ պաշտոնականտեքստի շարադրանքը միշտ պետք է լինի բացարձակչեզոք: Փաստաթղթումկարող է արտահայտվել խնդրանք կամ շնորհակալություն, պահանջ, հորդոր կամ հրաման: «Այսպիսի խոսքը ապացուցականչէ, ն նրա որոշ տեսակներ ունենում են կատեգորիկ բնույթ, խոսքն ասվում է իբրն անառարկելի պահանջ, պարտադիր օրենք, հրաման կամ կարգադրություն»'5:Բոլոր դեպքերում, գործածական են տրամաբանական լեզվամիջոցները ն ոչ թե փաստի, իրավիճակի բնորոշմանհուզական-վերաբերմունքայինգնահատականները: «Շարադրանքի չեզոք տոնը գործավարական վարվելակերպի նորմ է» (Լ. Ռախմանին):

Պաշտոնականոճի դրսնորմանհիմնականեղանակըգրագրությունն է, այսինքն՝ արտահայտությանգրավորկերպը,ուստիհնչյունական համակարգում այն արտահայտչականկամ ոճակազՑՆույն տեղում,էջ 227:

Ցուրիկ Ավետիսյան

միչ յուրահատկություններգրեթե չի դրսնորում: Այլ տրամաբանությամբ` հատկանիշի բացակայություննինքնին հատկանիշ է: Հետնաբարպաշտոնականլեզվի հնչյունականհամակարգիհիմնական յուրահատկություննայն է, որ այստեղ գործում են գրականոնըն հայերենի կան լեզվի արտասանական-ուղղախոսական արդի ուղղագրությունը:Ուղղագրությանկանոններըպարտադիր համարելովգրականհայերենիդրսնորմանբոլոր ձների համար՝ ՀՀ ԿԳՆ լեզվի պետական տեսչությունը բաղադրյալ հատուկ անուններում մեծատառերիգործածության մասին կանոնները սահմանելիսպաշտոնականգրագրություններիհամար անում է ն պաշտոնական հետնյալվերապահությունը. «Դիվանագիտական ու փաստաթղթերի հաղորդագրություններիմեջ, Հայոց եկեղեցու պաշտոնական լեզվում, հեղինակային վերաբերմունքի` քաղաքավարականն մեծարման ոճերում թույլատրվում է մեծատառերիազատ գործածություն`ըստ ընդունվածկարգի»"":

Պաշտոնականոճում առավել ակտիվ գործառույթ ունեն լեզվի մյուս մակարդակների`բառագիտության ն քերականության (մասնավորապես`շարահյուսության) միավորները` բառը, բառաձնը, նախադասությունը:

«Հայոցլեզվի կանոններ»(գերատեսչական նորմատիվակտեր),Եր., 2003, էջ 11:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

2. ԲԱՌԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՈՃ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ

Բառըլեզվի հիմքնէ: Բառիիմաստային գործառույթիճիշտհաշվան ռումը, բառիճիշտ ընտրությունը տեղինգործածությունըկարնորագույնպայմաններեն խոսքի կառուցմանհամար լեզվի գործառական բոլոր տարբերակներում:Պաշտոնականխոսքում բառի այդ դերը երիցս կարնորվումէ, քանի որ նշված հատկանիշները անհրաժեշտ, պարտադիրգործոններեն` հստակ, ճշգրիտ, միանշանակհաղորդակցումապահովելուհամար:Բառն այստեղ գործածվում է (կամ իբրն պարտադիրնորմ պետք է գործածվի) ուղղակի նշանակությամբ:Բազմիմաստբառերը,որոնք ցանկացած լեզվի բառապաշարում որոշակիթիվ են կազմում,խոսքաշարում (լինի դա նամակ,հրահանգ,հայտագիրթեհաշվետվություն)պետք է կիրառվենն ընկալվեն իրենց մեկ` հիմնականումառաջնային նշանակությամբ: Դա ապահովում է փաստաթղթիգործնական, ինչպես նան իրավականարժեքը:

Պաշտոնականոճում ճշգրտություն, միօրինակությունեն ապահովում նան տերմինները (գիտաբառերՀ եզրեր եզրույթներ): Դրանց լայն գործածությունը պաշտոնականոճի հատկանիշն է: Պաշտոնականոճի տերմինայինհամակարգումկենսունակ մանրահամակարգ են ձնավորումտնտեսագիտական,իրավաբանական, քաղաքագիտական,դիվանագիտականն այլ կարգի տերմինները` օտարել, իրավանորմ, արգելանք, վարչակարգ, վարկատու, վարկավորում, իրավասու, արտարժույթ, ավանդ, վերջնագիր, հավատարմատար ն այլն: Հաճախակի ն որոշակի իմաստով գործածվելու արդյունքում տերմինայինգործառույթ է ձեռք բերել նան ընդհանուր գործածականբառերի որոշակի շերտ, որն ընդունված է անվանել վարչաբանություններ: Նման Հ

Յուրիկ Ավետիսյան

բառերից են` ցուցանիշ, ընդունում, աճ, զուտ, սպառում, շարժ, բախում, առաջարկ, տնօրինում, արարք ն այլն: Դրանք,իբրն կանոն, տերմինայիննշանակությամբ են ընկալվում խոսքաշարում: Այս երնույթը` տերմինացումը,հատուկ է նան կայուն բառակապակցություններին:Երկու ն ավելի բառերի կայունացած, ժամանակի ընթացքում սերտացածն իմաստային միություն դարձած լեզվական այդ կառույցներնիրականացնումեն զուտ անվանողական դեր ն բացառիկ կարնոր նշանակություն ունեն փաստաթղթերի ձնավորման ու լեզվական կանոնակարգմանգործում (դրանց մասին կխոսվի իր տեղում): Տերմինների ն տերմինային բառակապակցություններիկիրառությունը պաշտոնականոճում անխուսափելի պայման է, անհրաժեշտություն: Սակայն տեքստի բովանդակության ընձեռած հնարավորության սահմաններում (մանավանդգրագրությանորոշ ձներում` նամակ, հրաման, զեկուցագիր, որոշում, արձանագրություն)ճիշտ կլինի խուսափել նեղ մասնագիտականբառեր գործածելուց: Տերմինը` իբրն ճշգրտորեն սահմանելի հասկացությունարտահայտող բառ կամ բառակապակցություն, սովորաբարչի ունենում իր հոմանշային տարբերակը:(Տերմինային հոմանշությանմասին կխոսվիիրավաբանական ենթաոճիննվիրվածբաժնում): Բառիփոխաբերական,այսինքն՝ ոչ բառարանայինիմաստովգործածությունը հատուկ է մյուս գործառականոճերին, հատկապես գեղարվեստականխոսքին: Պաշտոնական լեզվում դա կարող է վնասել տեղեկույթի հստակությանը,հետնաբարնան խանգարել ճիշտ ընկալմանը:Փաստաթղթերիառաձինտեսակներում,որոնք պաշտոնականեհրապարակախոսական մասամբ համատեղումեն ոճի հատկանիշներ(հաշվետվություն, տեղեկատվությունն այլն), լեզվական այդ երնույթը կարող է առանձինդրսնորում ունենալ: Մտքի տպավորիչ ձենակերպման համար փաստաթղթերինշված են լեզվական փոխաբերություններ: օրինակներումգործածվում Դրանք հանուրին հասկանալին ըստ էության իրենց փոխաբերա-

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

կանությունըկորցրած կայուն կապակցություններեն ն գործածվում են առավելապեսանվանողականնշանակությամբ:Օրինակ` իրավապահմարմիններ, վերին ատյանի դատարան, ծանրացնող հանգամանք,սառը զենք, արտաքին հարաբերություններ,դրամավարկայինքաղաքականությանգործիքներ, ներքին ֆինանսական շուկա, բանկայինօր, ուժը կորցրած ճանաչել, ֆինանսական հոսք, վարկերիծանրբեռ, ազատ լողացող սպառողականզամբյուղ ն այլն: Այս ն նույն կարգիարտահայտությունները, որոնք լեզվաբանականգրականությանմեջ այսօր իրենց անունն են ճշգրտում (չոր կամ հանգած փոխաբերություններ),հաճախ տվյալ երնույթի կամիրողության`շրջանառությանմեջ եղած միակ անվանումնեն ն չեն կարողփոխարինվելայլ արտահայտություններով,այսինքն` ձեռք են բերելզուտ տերմինայինարժեք ու նշանակություն:Դրանք հաճախեն հանդիպումնան մյուս ոճերում,հատկապեսգիտական գրականությանմեջ ն անփոխարինելիդեր ունեն խոսքը հակիրճ, սեղմ ու ճշգրիտձնակերպելուհարցում:

Բառիմաստի գործառական դրսնորումներից է փոխանունությունը (բառի գործածությունը իմաստային առնչություն ունեցող այլ բառիփոխարեն):Համեմատաբարհաճախ է գործածվում տեքստերում՝պայմանագիր, քաղաքացիական գործառությունների լիազորագիր,համաձայնագիր, պարտավորագիր, նվիրատվություն ն այլն: Օրինակ` ««Ա բանկ» բաց բաժնետիրական ընկերությունը (այսուհետն` ««Բանկ»»)`մի կողմից, գործելով համաձայնբանկի ն «Բ բանկի»Երնանիմասնաճյուղը(այսուհետն՝ կանոնադրության, ««Ավանդատու»»)մ̀յուս կողմից, գործելով համաձայն իր կանոնադրության,կնքեցինսույն պայմանագիրը...»:Կամ՝ «Դատարանը գտնումէ, որ տվյալ դեպքումակնհայտորենխախտվելեն հայցվորի իրավունքները»,«Պատասխանողի պատճառաբանություննայն մասին, որ...», «Կողմերի` համաձայնությանգալու դեպքում ...»: Պաշտոնականոճի մյուս դրսնորումներումփոխանունությանայս տիպըքիչ հանդիպողերնույթ է: Սակայնխոսքիհամառոտության այն ունի կիրառական տեսակետից խիստկարնորնշանակություն:

Ցուրիկ Ավետիսյան

Խոսքում այդպիսի դեր ունեն նան դարձվածքները` վերաիմաստավորված կայուն բառակապակցությունները:Ի դեպ, վերը նշված բառային կապակցություններիմի մասը հենց դարձվածքային միավորներ են, քանի որ ունեն փոխաբերականիմաստ: Առհասարակ,դարձվածքներըոճական մեծ արժեք ունեն ն գործածվում են հատկապես գեղարվեստականխոսքում, հրապարակախոսության մեջ, առօրյա-խոսակցական հաղորդակցման ժամանակ: Պաշտոնական խոսքում դրանց գործածությունը խիստ սահմանափակ է ն ունի յուրահատկություններ: Այստեղ դրանք հաղորդատվական, մասամբ գնահատողական բնույթ ունեն, կատարում են նույն դերը, ինչ լեզվական կայուն կառուցվածքները` կաղապարները:Հանդես են գալիս սովորական,ընդունված տեսքով: Գործուն կաղապարներեն հարադրավորբայերով դարձվածքայինմիավորները, որոնք սովորաբար կարող են փոխարինվել համապատասխան դերբայականզուգաձներով (ուսումնասիրություն կատարելՀ ուսումնասիրել, քննություն կատարելՀ քննել, վտանգի ենթարկելՀ վտանգել, կարգադրություն անել կարգադրել, վերլուծություն անել վերլուծել, վերը Թեն է նշված»վերոնշյալ): պետք նկատիունենալ, որ դրանցմիջն կան իմաստային-գործառականն ոճական տարբերություններ. դարձվածքայիննշանակությանկառույցները խոսքը դարձնում են առավել դիպուկ,տպավորիչ, բազմազան,ընդգծում են արտահայտության պաշտոնականությունը(հրամայելՀ հրաման տալ, առնել), կարողեն ընդմիջվել այլ բառերով(ձեռնարկել գրել«գրի անհրաժեշտ միջոցներ) ն այլն, իսկ դերբայական զուգաձները շարադրանքին հաղորդում են համառոտություն, հակիրճություն: Երբեմն դրանք ունենում են նրբիմաստայինորոշակի տարբերություններ, ն դրանցից մեկի կամ մյուսի ընտրությունը թելադրվում է իմաստային այդ տարբերությամբ, որն էլ պայմանավորում է խոսքի ճշգրտությունը: Ահա մեկ օրինակ. «Նշված հանցագործություններիհիմնականանմիջականօբյեկտ են հասարակականհարաբերությունները:Որպես լրացուցիչ օբՀ

Հ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

դեպքերում կարող են հանդիսանալ (» հանդես գալ) քաղաքացիների իրավունքներն ու օրինական շահերը»: Ընդգծված միավորները բացատրականբառարաններիտվյալներով իրենց արտահայտածիմաստներիցմեկով փոխարինելի հոմանշայինզույգեր են, նշանակում են «1. Լինել` հանդես գալ որպես,ներկայանալիբրն»: Սակայնհանդես գալ--ը ունի նան այլ իմաստներ,որոնցից մեկն էլ «երնան գալ, ասպարեզիջնել»--ն է կամ, այլ կերպ ասած, որոշակիդեպքերումկամ պահերինլինելը, ասպարեզգալը, որ հանդիսանալ բառի իմաստայինդաշտում չի նշվում: Վերջինիմեջ ավելի ընդգծվածէ ավանդաբարլինելու, համարվելուիմճաստը: Պատահականչէ, որ այդ բառի համարիբրն իմաստ նշվող կայանալ իմաստըհանդես գալ--ը չունի'5: երկրորդ Իսկ բերվածօրինակումխոսքիճշգրիտձնակերպումըպահանջում է ասպարեզ գալու, որոշակի իրավիճակներումիբրն այդպիսին լինելու նրբիմաստ,որը հատուկ է միայն հանդես գալու--ն, ուստի ձնի գործածությունը: ճիշտ է հենց այդ տարբերակիհ̀արադրավոր

յեկտ

որոշ

Խոսքում դարձվածքային տարբերակի անճիշտ ընտրությունը կամ գործածությունըկարող է առաջացնելոչ միայն ինաստային խաթարումներ,այլն ոճականանհարթություններ:Դարձվածքային հոմանիշներ են, օրինակ, նկատի ունենալ ն նկատի առնել միավորները: Սակայն պաշտոնական խոսքում հանձնարարելի չի կարող համարվել առաջինտարբերակիբայականբաղադրիչի կրավորականվ մասնիկով գործածությունը` նկատի է ունեցվել. դա բնորոշ է խոսակցականլեզվին: Գրական է ն հետնաբար պաշտոնական խոսքին ավելի հատուկ է նկատի է առնվում տվյալ դեպքում նկատի տարբերակը, ինչպես` «ՍԳավանաբար է ունեցվում (-» առնվում) խաբեությամբկամ վստահությունը չարաշահելու ճանապարհով գույքային վնաս պատճառելը...», «Այստեղնկատի են ունեցվում (-» առնվում) գույքի ոչնչացման եզակի,ոչ զանգվածայինդեպքերը»:

էդ. Աղայան,Արդիհայերենիբացատրականբառարան,Եր., 1976, «Ժամանաբառարան»,հատորերրորդ,Եր., 1974: կակիցհայոց լեզվի բացատրական Տե՛ս

Յուրիկ Ավետիսյան

Բառակազմական տեսակետից պաշտոնական գրագրության բնութագրվում է բարդ բառերի հաճախակի գորբառապաշարը ծածությամբ: Կրկնավոր բարդություններնընդհանրապեսժողովրդականխոսքի երնույթ են ն տեղ չունեն պաշտոնականոճում: Առավել գործածականեն համադրականբարդ բառերի` հոդակապովն անհոդակապկազմությունները,ինչպես նան բայական հարադրավորները,քանի որ առաջիններնունեն առավելապես անվանողական նշանակություն, երկրորդները ցույց են տալիս եղելություն, շարժում, ընթացք, փոփոխություն,որը գործավարական փաստաթղթերիբովանդակայինհատկանիշնէ: Վամեմատական լեզվաբանությանտվյալներով՝ բառերիերկարությամբհայերենը միջին տեղ է գրավում աշխարհիլեզուների շարքում:

Պաշտոնական,մասնավորապեսբանկայինգրագրությանբառապաշարում գերակշռում են երկար բառերը: Պատճառներըտարբեր են` գործառականայս ոճի միտումը դեպի գրական--գրքային բառերնու բառաձները,տվյալ հասկացություննայլ կերպ արտահայտելու հնարավորության սահմանափակությունը, հայերենում բառաբարդմանզարգացման տեխնիկան,որոշ կենսունակ ածանցների(ան-, վերա-, --ություն, -՛ական, -ային, -աբար, --ան, -իչ) չափազանցակտիվ, հաճախէլ` միասնաբարգործածությունը նորակազմություններում՝ անհանդուրժողականություն, անգործադրելիություն, ապրանքահագեցվածություն, ինքնիրավչություն, ճՃճարտարապետավերահսկողություն, անարժանահավատություն, կազմակերպակարգադրական,կամահայտնություն ն այլն: Հանդիպում են նան ոչ ճիշտ կազմություններ`աննպատակային -» ոչ նպատակային// աննպատակ, անհարմարավետ -- ոչ հարմարավետ, անհամապատասխանաբարՀ» ոչ համապատասխան անհամապատասխան, աննպաստավոր Հ» ոչ նպաստավոր // աննպաստ, ամենատարածվածությունը -» տարածվածությունը նայլն:

/

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Պակաս կարնոր չէ նան այն հանգամանքը,որ հայերենը քիչ է դիմումփոխառություններին հաճախնույնիսկ միջազգային լայն գործածությունունեցող մի շարք տերմիններանպայմանփորձում է փոխարինելսեփական բառակազմական միջոցներովստեղծած նոր բառերով,որոնք երբեմն երկար են համապատասխան օտար բառերից, օրինակ` սկոնտո-առնտրավճարում, ալիբի--այլուրեքություն, ավալ--երաշխավորագիր,բարտեր-ապրանքափոխանակություն, պոլիս-ապահովագիր ն այլն: Երկար բառերը համեեն մատաբարդժվար արտասանվումն ընկալվում:Ուստի պետք է խուսափելայդ բառերն անհարկիգործածելուց. դրանք կարելի է կամ փոխարինել նույնիմաստբառակապակցություններովվ̀երլուծական կառույցներով,կամ էլ հոմանշայինտարբերակներով: Օրինակ` սահմանաքանակ -» սահմանված քանակ, առնտրամիավոր -» առատրի միավոր, ապրանքահագեցվածություն -» ապրանքային հագեցվածություն, աշխատանքաբաժանում Հ» աշխատանքի բաժանում, առնտրաներկայացուցիչ --» առեւտրի ներկայացուցիչ: Դրանցմի մասն անգլերենումն ռուսերենումնույնպես բառակապակցություններովէ արտահայտվում` առեւտրի -օքոօտու, միավոր սուէ օՒ ՄՅժլոցՀ ճղժեուՅ աշխատանքի բաԺԽ'ՈՏօդ օք |ԹԵՕՐ- քողճոճհոճ ժանում քյոճ, ապրանքային ն այլն: Անշուշտ, ասվածըչի նշան ՀԷՅԺՑ ՈՅու Հ 7088քիԽտՅԷ նշանակում, թե ընտրության հնարավորությանդեպքում միշտ պետք է նախընտրել բառակապակցությունը:Ընդհակառակը, կան դեպքեր, երբ խոսքի սեղմությունը, հակիրճությունը պահանջում են գործածել հենց բառային միավորը, ինչպես` վերջին ժամանակներս-վերջերս, աշխատանքային կազմ-աշխատակազմ, պետական իրավական-պետաիրավական, փոխադարձ հարաբերություններ-փոխհարաբերություններ: Հ

Հ

Բարդության՝պաշտոնականփաստաթղթերումհաճախ հանդիպող տեսակներից է հապավումը: Հապավական բարդությունները հնարավորություն են տալիս տնտեսելու ինչպես Ժամանակը,

Ցուրիկ Ավետիսյան

այնպեսէլ տեղը,միջոց են՝ խուսափելուկրկնություններից:Լուրջ վտանգէ ներկայացնումայնպիսիհապավումներիգործածությունը, որոնք կարող են ծանոթ չլինել ընթերցողին,կանոնարկված չեն: Օրինակ, եթե հանուրինհասկանալին ընդունելի են հետնյալ հապավումները` Հայներարտբանկ, ՀայՌուսգազարդ, ՀՀ ԿԲ, ԱՄՆ, ԱՊՀ, ԱԱՀ, ՓԲԸ, զագս, Երնանհէկ ն այլն, ապա` ՀՆԱ, ՊԿՊ, ՏՕՔ, ՍԳԻ, ԼԼԲՕ, ՃԲ, ԶԱԱ ն նման հապավումներիգործածությունը խիստ դժվարացնում է հաղորդման ընկալումը: Դրանից խուսափելու նպատակովկարճ գրություններում գործածության առաջինդեպքի համարփակագծումկարելի է տալ հապավական բարդության բացատրությունը (օր.` ՍԳԻ` սպառողականգների ինդեքս), իսկ ծավալուն գրագրություններում(օր.` տարեկանկամ եռամսյակայինհաշվետվություններում)`առանձինցանկով ներկայացնելհապավումները:Դիվանագիտական թղթակցությանմեջ ընդհանրապես խորհուրդ չի տրվում հապավումներ գործածել: Երկրների անունները գրվում են ամբողջությամբ. ոչ թե` ՀՀ, ՌԴ, ԱՄՆ, այլ` ՀայաստանիՀանրապետություն,Ռուսաստանի Դաշնություն,ԱմերիկայիՄիացյալՆահանգներ ն այլն: հայերենի տերմինաբանականկոմիտեի որոշման` «Ուղիղ ձնով (առանց հոլովական վերջավորության)գործածվում են միայն հատկացուցչիպաշտոնում կիրառվողայն տառային հապավումները, որոնց բաղադրիչ տառերն արտասանվումեն առանձին-առանձին (բաղաձայններնուղեկցվում են չգրվող ը-ով)»"5, օրինակ` ՀՀ Ազգային ժողով, ԱԺ պատգամավոր,ՀՀ արտգործնախարարություն,ՀՀԿ խմբակցություն, ԱՊՀ երկրներ, ԱԺՄ նախագահը, ՀԲԸՄ վարժարաններում,41 ԿԳ նախարարը,ՊՆ հայտարարությունը: Մյուս բոլոր դեպքերում, ըստ նույն որոշման, տառայինհապավումներըպետք է գործածել հոլովումներին հատուկ վերջավորություններով(կամ հոդերով), օրինակ` ՄԱԿ-ի Անվտանգությանխորհուրդ, ԱՄՆ-ի ն ՌԴ-ի միջն, 43-ից արտաքսԸստ

ն ուղղագրական «Տերմինաբանական տեղեկատու»,Եր., 1988, էջ 311-312:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ված, ՀԵԿ-ը ակտիվացրել է գործունեությունը, ՕԵԿ-ի ներկայացուցիչը, ՎՕՄ-ի ծրագիրը, 34 ԿԲ-ն հանդես է եկել նախաձեռնությամբ, այդ գործով զբաղվեց ՊԱԿ-ը, ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան: Գրավոր խոսքում երբեմն չի պահպանվում ընդունված սկզբունքը. բաղադրիչ տառերն առանձին-առանձին (բաղաձայնները՝ ը-ով) հնչող հապավումըգործածվում է ոչ թե ուղիղ, այլ թեք ձնով (ՅԲԴ-ի կազմակերպած,ՉԺՀ-ի կառավարությունը, ՀԲԸՄ-ի մասնաճյուղ, ՔԴՄ-ի հայտարարությունը,ԱՄՆ-ի Կոնգրեսը), կամ միննույն հապավումը, ըստ արտասանության, գրվում է մեկ ուղիղ, մեկ թեք ձեով, ինչպես` ԱԺ խոսնակ, ԱԺ-ի կանոնակարգը,ԿԲ-ի աշխատակիցներ,ԿԲ գործունեությունը, ԱՄՆ դոլար, ԱՄՆ-ի Սենատը, ԱՄՆ-ի շահերը: (Տե՛ս նան Դ. Գյուրջինյան, Ն. Հեքեքյան, Հայերենի տառային հապավումների բառարան-տեղեկատու, Եր., 2000): անոթություն

1:

Ծանոթություն 2: Տերմինաբանականկոմիտեի հիշյալ որոշումից ենթադրվում է, որ ԱՄՆ հապավումի արտասանությանճիշտ տարբերակըիբր

բաղադրիչ տարրերի(բաղաձայնների)`առանց ը-երի արտասանությունն է, մինչդեռ այդ հապավման ճիշտ ն ընդունվածարտասանության մեջ բաղաձայնները ուղեկցվում են չգրվող ը-երով` ԱՄլըյՆլը), ինչպես` ԶլոյԼլը)Մլը), Հ1ԳԼոյՄլո, ԱԳլը)Նլը): Տերմինաբանականկոմիտեինույն որոշմանմեջ իբրն չգրվող ը-երով ուղեկցվող բաղաձայններիցբաղադրվածհապավումների օրինակներ են բերվում այնպիսիք, որոնցում այդպիսի արտասանություն, մեղմ ասած, դժվար է արձանագրել, ինչպես` Սլը1Ս(ը1Հ(ո1Մ,3ՀլոյԼլը)ԿԵՄ, ՀամԼլը)ԿԵՄ: Հանձնարարվումէ հատկացուցչի պաշտոնում ուղիղ ձնով կիրառել նան դրանք` ՍՍՀՄ ժողովրդականարտիստ, ՎամէԿԵՄ Կենտկոմ ն այլն: Ինչպես տեսնում ենք, երնույթը վերջնականապեսկանոնակարգված չէ ն քննարկմանկարիքունի:

Տեքստի հակիրճությանընպաստում են նան համառոտագրությունները` բառերիկրճատ գրությունները:Դրանքստեղծվում են հայերենի ուղղագրության ն ուղղախոսությանսահմանվածկա25

Յուրիկ Ավետիսյան

նոններինհամապատասխան'՛: Տվյալ հաստատությունը,կազմակերպությունըկամ իրավականայլ անձ անվանելու համար պետք է ընտրել համառոտագրության`դրանց իսկ կողմից ընդունված ձնեը:Եվ առհասարակ, համառոտագրությունները հասկանալի պետք է լինեն ընթերցողին (հասցեատիրոջը), երկիմաստություն չպետք է ստեղծեն:Օրինակ` արտ. պարտ. համառոտագրությունը լավագույն դեպքում կարելի է կարդալ ն՛ արտաքին պարտքեր, ն՛ արտարժութային պարտավորություններ: Շփոթության առիթ է ստեղծվումայն դեպքում,երբ համառոտագրությունը համընկնում է նույն կազմությամբ ամբողջականբառի հետ` բանկ // բանկ.» բանկային, իրավ//իրավ. իրավաբանական, ֆինանս// ֆինանսականն այլն:

Ֆիճան

Հ

Տեքստի ամբողջ շարադրանքիընթացքում, լինի դա ծավալուն հաշվետվություն թե կարճ նամակ, ընդունված է պահպանել համառոտագրություններիմիօրինակությունը: Պաշտոնական գրագրության մեջ միշտչէ, որ այդ սկզբունքըպահպանվումէ: Օրինակ՝ ՀՀ կենտրոնականբանկի տարեկան հաշվետվությանմեջ կարդում ենք` Արժութ. միջ. հիմնադրամն Արժ. միջ. հիմնադրամ,Հանրապ. կառավ. ն Տեղակ. կառ. մարմ., ֆինանս. կազմ. ն ֆին. նախ.ն այլն'5: Վասկանալիէ` նման անմիօրինակությունըդժվարացնումէ նյութիընթերցումըն կարողէ սխալներիտեղիք տալ: Ծանոթություն: Երբեմն առանձին համառոտագրություններիբաղադրիչ-

ներ արագագրությամբմիացնում են իրար` կազմելովյուրօրինակ հապա43 քրդատ), որը հանձնարարելի վումներ (33 քր. օր. 41 քրօր, ՀՀ քր. դատ. չէ, քանի որ մթագնումէ բառակապակցության իմաստը: --

--

Պաշտոնական գրագրություննեի բառապաշարը գրական-գրքային բնույթ ունի: Ընդհանուրգործածական(համագործածաՄ

Տե՛ս Ս. Աբրահամյան, Հայերենիկետադրություն,Եր., 1999: Տես «ՎայաստանիՀանրապետությանկենտրոնականբանկ: վություն», Եր., 1997:

2ճ

Տարեկանհաշվետ-

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՌՀՀ

կան) բառերը,ինչպես մյուս ոճերում, այստեղնույնպես կազմում են բառապաշարիհիմնական շերտը` նպատակ, զսպել, ընդհանուր, կրել, հետնյալ, ազատություն, հաշիվ, արձակուրդ ն այլն: Գրագրությանձների մեծ մասում չի բացառվում, իսկ առանձին փաստաթղթերում, պայմանավորված շարադրանքի նյութով, նպատակով, հանձնարարելի է հնաբանությունների գործածությունը: Դրանք անցյալում գործածված, սակայն այսօր ընդհանուր գործածությունից դուրս եկած բառեր, բառաձներ, արտահայտություններ են, ունեն ոճական լիցքավորում. խոսքին տալիս են պաշտոնականություն,հանդիսավորություն,վեհություն, առանձին դեպքերում` հնության երանգ, մատնանշում են ավանդույթին հավատարմություն,ստեղծում են լեզվական համապատասխանմթնոլորտ: Իրենց աշխարհաբարզուգաձների համեմատությամբ պաշտոնականգրություններում դրանք հաճախ հանդես են գալիս որպես նախընտրելիլեզվական կառույցներ ու լեզվաձներ, ինչպես` Դեսպանությունըվերստին իր հարգանաց հավաստիքն է հայտնում..., Ի լրումն հրամանագրի հինգերորդկետի..., Մինչն սույն պայմանագիրըկնքելը..., ...այսուհետն` «Գնորդ»՝ ի դեմս Սահակ Հակոբյանի,Թղթակցությունները կհամարվենվավեր..., Վանդես գա որպես վերոհիշյալ բանաձնի համահեղինակ...,Խնդրո առարկա հարցերի...: Հասկանալիէ, որ պաշտոնականգրություններում արտահայտչական երանգավորումունեցող այսպիսի լեզվամիջոցներիգործածությունը պահանջում է ոչ միայն նյութի լավ իմացություն, համապատասխան իրավիճակի,փաստաթուղթը կազմող կողմերի ն այլ արտալեզվական հարաբերությունների հանգամանքների հաշվառում,այլն լեզվականգիտելիքներիորոշակիպաշար, լեզվաիմացություն, ճաշակ: Հակառակդեպքում կունենանք հաղորդակցության ոչ պատշաճ տոնայնություն,անտեղի հանդիսավորություն, կամ վերամբարձխոսք,որ, օրինակ, ավելորդպաշտոնականություն խիստանցանկալիէ: գործնականբնույթինամակներում

Յուրիկ Ավետիսյան

Պաշտոնականգրագրությանմեջ գործածաբանականորոշ սահմանափակությունունեն նորաբանությունները (նոր ստեղծված կամ նոր փոխառվածբառերը կամ հին բառերի` նոր իմաստով գործածությունը,բառերի նոր կապակցություններըն այլն): Փաստաթղթերումհանձնարարելիչէ այնպիսի նորակազմությունների կիրառությունը, որոնք թեն ստեղծվել են չնախապատրաստված բառակազմականընդունված կաղապարներովու միջոցներով, բայց դեռնս լայն տարածում չունեն նե հնարավորհասցեատերերին կարող են ծանոթ չլինել: Խոսքում դրանք սկզբնապեսպետք է տրվեն մինչ այդ գործածված ն հանրահայտ օտար բառին զուգահեռ` վերջինս նշելով փակագծերում: Օրինակ` արժենիշ (-կրեդիտ), գնանկում (-դեֆլյացիա), գործարկու (Հռեֆերենտ), երաշխավորագիր (-ավալ), էմիգրացիոն (Հարտագաղթային),ընկերային (-սոցիալական),կարգավար (Հդիսպետչեր),համարկում, միասնացում (Հինտեգրում), համացանց (Հինտերնետ),սակարան (բորսա), վարչանի (կոլեգիա), վիրտուալ ուսուցում (Հհեռավար ուսուցում), վճարագիր (չեկ) ն այլն: Կամ` «ՀՀ քր. օր.-ի հոդված 190-ի նախապատրաստականմասի (-դիսպոզիցիայի) համաձայն` հանցագործության առարկա կարող են լինել...», «...կողմերի մրցակցությունըպարզապեսդառնումէ երկրորդական (սուբսիդիար), այսինքն` դրանում...,», «Պետք է հաշվի առնել տեղեկատվությանփոփոխությունը (Հմոդիֆիկացիան)...»: Իմաստային նորաբանությունները արդեն գործածության մեջ եղած բառերի նոր իմաստներնեն: Բառըգործածվում է նոր` անցյալում չունեցած իմաստով կամ իմաստներով: Օրինակ` դաշտ բառը, ըստ հայերենի բացատրականբառարանների, ունի 6-8 իմաստ` 71. Անտառազուրկ հարթ տարածություն հարթջավայր: 2. Մշակովի տարածություն,հանդ: 3. Արոտավայր:4. Որնէ բանի՝ ն այլն: մշակույթի հատկացվածհողամաս՝ հողատարաժծություն է Այն վերջինշրջանում սկսել գործածվելնոր իմաստով` քաղաքական,իրավական,դիվանագիտականկամ որնէ այլ գործունեութ-

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՀ

յան բնագավառ,ասպարեզ:Գործածությանմեջ են մտել նոր բառակապակցություններ`քաղաքական դաշտ, համաձայնության դաշտ, իրավական դաշտ, լրատվականդաշտ, խորհրդատվական դաշտ, համագործակցությանդաշտ, օրենսդրականդաշտ ն այլն: Գործունենք իմաստայիննորաբանությանհետ: 15 իմաստներից:5 Թափանցիկբառիբառարանային ոչ մեկըչի համընկնումայդ բառի` վերջինմեկ-մեկուկեստասնամյակառաջ ձեռք բերածիմաստներին,այն է` վերահսկելի, արդար, տեսանելի,հրաչսքողված,ինչպես`«Ամեն ինչ արվումէ ընտրությունպարակային, ազատ, արներըթափանցիկ դարձնելուհամար»,«ՀՎ Նախագահի անցկացումըէապեսկարողէ դար ու թափանցիկ ընտրությունների նպաստելմեր երկրիմիջազգայինհեղինակությանբարձրացմանը»:

Նախագահ բառը գրաբարումգործածվելէ, ունեցել է գահին մոտ՝ «զառաջին գահ», «նախագահական,արքայանիստ, գլխավոր, գահերեց» իմաստները(«Ոչ գիտէր, թէ ով իցէ յայնժամ` եկեղեցւոյն հռոմայ նախագահ»): Ստուգաբանորենկապվում է հունարեն ՔՈՅՑՏԱմ6ոՏբառի հետ (քոՅ6 առաջ, առջն Հ Տ(ԺՑՈՏ նստող. բառացիորեն` առաջ կամ առաջինը նստող)` նախ ` ա ` գահ: (Ռուսերեն ոքճղօշոճւճոծ բառը նույնպես պատճենում է հունարենից՝ »ոքճոֆՒՇտոճ-Ե.գործածվում է, սակայն ոչ թե երկրի ղեկավարին, այլ Պետականդումայինախագահին անվանելու համար):Հայերենում նախագահ բառը երկրի ղեկավար`գլխավոր`առաջինդեմք` պրեզիդենտիմաստով| գործածությանմեջ մտավվերջինտասնամյակներին:Պահպանումէ նան իր նախկինիմաստները.7. Ժողովը՝ ն այլն ղեկավարողանձ: 2. Մի քանի նիստը`խորհրդակցությունը կազմակերպությունների՝ընկերությունների՝ միավորումների ն այլն ղեկավարպաշտոնյա: 3. Պետականկառավարմանմարմինների՝ հիմնարկություններիբաղադրյալ անունների մեջ տվյալ մարմինըգլխավորող՝ ղեկավարողանձը՝ ՍՍՀՄ Գերագույնսովետի նախագահությաննախագահ,Պետպլանինախագահ նայլն: --

--

«Ժամանակակիցհայերենի բացատրականբառարան», հատոր երկրորդ, Եր., 1972: Տես

Յուրիկ Ավետիսյան .

սառեցնել բառի՝` ժամանակակիցհայերենում ունեցած այլնայլ իմաստներինհավելվել է նոր իմաստ`ինչ-որ բանի չօգտագործման, կայունացման,նույն վիճակում թողնելու իմաստը: Վերջին ժամանակներսսովորականեն դարձել ավանդների սառեցում, գների սառեցում գործածությունները:Իմաստային նորաբանություններեն նան` զամբյուղ (սպառողականզամբյուղ), լսում (Ազգային ժողովում լսումներ), հանում (դատվածության հանում), հոսք (ֆինանսականհոսք), ճեղքվածք (բյուջեի Ճեղքվածք), նախարար (մինիստր իմաստով), նստավայր (նստավայր պետություն,նույնն է` դեսպանընկալ պետություն)ն այլն: Կամ`

Պաշտոնականխոսքըհայերենիգործառմանայն ոլորտնէ, որտեղ լայն կիրառությունունեն փոխառյալ նորաբանությունները: Քաղաքական,տնտեսական,մշակութայինհարաբերություններիակտիվացումըայսօր փոխառություններ կատարելուանհրաժեշտություն է ստեղծում:Վերջինշրջանումհայերենըհաճախէ դիմում եվրոպական լեզուներին`հատկապեսմասնագիտական բառերփոխառելու համար: Դրանցմի մասը, սակայն,նոր-նոր է մուտք գործում լեզու ն տակավին ձեռք չի բերել, այսպես կոչված, քաղաքացիության իրավունք: Վետնաբարտարասեռ(ոչ մասնագիտական) լսարանին է փակագծերիմեջ տալ ուղղված տեքստերումնպատակահարմար այս կարգիբառերիբացատրությունները: Ինչպես`«Մեքենայական կրիչներիթվինկարողեն դասվելդիսկետները(ճկունմագնիսական սկավառակներ),վինչեստրները (կոշտ մագնիսականսկավառակներ), ՇԾ-ները (լազերայինսկավառակներ),սթրիմերները (կասետային մագնիսականժապավեններ)ն տեխնիկականայլ միջոցներ...», «Վերբալ (լատ.՝ Կ6ԵՁԻՏ բանավոր)հայտագիրըամենատարածվածդիվանագիտական թղթակցություննէ»: --

Ընդհանրապես,պաշտոնականխոսքը այս հարցում դրսնորում է որոշ պահպանողականություն. առավել հակված է գործածելու բառեր, արտահայտություններ,բառակապակցություններ, որոնք են ընդհանուր ճանաչման արժանացած:Նեղ մասնագիտական

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

բառերի`տերմինայինմիավորների կիրառությունըթեն երբեմն չի նպաստումհաղորդվող նյութի հասկանալիությանը,մատչելի լինելուն, սակայն, ինչ խոսք, գրագրության առանձին ձներում (հաշվետվություն,պայմանագիր)դա ուղղակի անխուսափելի է:

Օրինակ` «Վանցագործությանսուբյեկտ կարող է լինել...» կայուն կապակցությանմեջ ընդգծվածբառը չի կարողփոխարինվել հայերենենթակա կամ անձ համարժեքներով,ինչպես հանձնարարվումէ բացատրականբառարաններովսովորական գործածության մեջշճ,քանի որ կապակցությունըակնհայտորենկարող է տարընթերցումիառիթ տալ ն հասկացվել հանցագործությանը ենթակա լինելու` ենթարկվելու իմաստով, ինչպես` «Վանցագործությանենթակա կարող է լինել...»: Իսկ հանցագործության անձ տերմինայինիմաստչունի ն անհասկանալիբահասկացությունը ռակապակցությունէ: Այլ օրինակներ` «Վիեննայի կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածիհամաձայն...», «Իմունիտետից օգտվող դիվանագիտականգործակալը...», «էկզեկվատուրա տալ հյուպատոսականպաշտոնատարանձին»: Օտարաբանություններիգործածությունըպետք է նպատակային լինի, այսինքն` անհրաժեշտությամբպայմանավորված:Եթե հայերեն համարժեքի համեմատությամբօտար բառը ոչինչ չի հավելում, չունի նրբիմաստներ,տերմինայիննշանակությանինչ-ինչ առավելություններ, ապա այդ բառի գործածությունը լրիվ ավելորդ է, անտեղի: Օրինակ` վարկանիշ հայերեն համարժեքն արտահայտումէ անգլերեն ռեյտինգ (՛եոց) բառի բուն բովանդակությունը, այն Է` առարկային,խմբին, անհատին, ձեռնարկությանը տրվող գնահատություն:Վետնաբարհայերեն տարբերակի գործածությունը նախընտրելիէ: Կամ` դիվանագիտական փաստաթղթերում ընդունվածէ ֆրանսերենագրեման(8ց/66Ռծ6ոէ) բառի գործածությունը.հայերենհամարժեքնէ՝ համաձայնություն: Գործածության մեջ հայերենըարտահայտումէ հասկացությանբո»

Տե՛ս էդ. Աղայան,Արդիհայերենիբացատրական բառարան,Եր., 1976:

Ցուրիկ Ավետիսյան

վանդակությունը,իմաստայինորնէ շփոթ չի ստեղծում ն, ի տարբերություն Օտարալեզու տարբերակի, միանգամայնընկալելի է հայ ընթերցողիհամար: Ինչպես` «Դեսպանընկալ երկրի կառավարությունը ագրեմանի (-չհամաձայնության) հարցումն ստանալուց հետո քննարկում է...», «Նստավայր պետությունը պարտավոր չէ հավատարմագրողպետությանը հայտնել ագրեման մերժման դրդապատճառները»: (:ՀՏհամաձայնություն) տալու Մինչն վերջերս փոխառությունհամարվողմի շարք բառեր այսօր արդեն դիտվում են որպես օտարաբանություններ,քանի որ ունեն իրենց հայերեն համարժեքները:Օրինակ` ագիտացիա-քարոզչություն ալլոգրաֆ-այլագիր ամնիստիա--համաներում անոնս-հայտարարություն ավիզո--ծանուցում

ատտաշե-կցորդ

արբիտոր-իրավարար

արգումենտացիա-փաստարկում

արխիվ--պահոց բիլլ-օրինագիծ դիվանագիտական կորպուս-դիվանագիտականանձնակազմ դիվիդենդ-շահաբաժին դիսիդենդ-այլախոհ դիսկրիմինացիա-խտրականություն դոմինանտ-գերակա, գերիշխող

էլեկտորատ-ընտրազանգված իդենտիֆիկացիա--նույնականացում ինագուրացիա-ձեռնադրում,պաշտոնակալում . ինդեքս-դասիչ իսկ-բողոք, հայց

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

լեգալ--օրինական լեգիտիմ-օրինական լոզունգ--կարգախոս կոնդոմինիում-համատիրություն կոնցեպցիա-հայեցակարգ կոոպտացիա--ինքնահամալրում մաժորիտար-մեծամասնական մեմորանդում--հուշագիր մենեջմենտ-կառավարում մոնիտորինգ-դիտորդում նոտա--հհայտագիր պոլիս-ապահովագիր պոպուլիզմ-ամբոխահաճություն ռեզյումե-ամփոփում ռեկլամացիա-վնասապահանջ ռեֆերենդում-հանրաքվե սուպլի--առաջարկ ուզուրպացիա--բռնազավթում,բռնատիրում օֆերտա--գործարկ ֆիսկալ--գանձարանային ֆունկցիա--գործառույթ

ֆունկցիոնալ-գործառական

Օտար բառերը (նան փոխառությունները) հայերեն համարժեքներիհամեմատությամբերբեմն հնչում են ավելի պաշտոնական, հանդիսավոր:Սակայն դա պատճառ չէ օտարաբանությունների գործածության: Այլ հարց է, երբ օտար համարժեքն ունենում է նրբիմաստներ,որոնք կարնոր են տեքստի, խոսքի երանգի համար: Այս դեպքում օտար բառի ընտրությունն արդարացվում է: Օրինակ` իմիջ (/ոցՔ) բառի հայերեն համարժեքը,ըստ ՀՀ լեզվի պետական տեսչության հայերենի բարձրագույն խորհրդի

Ցուրիկ Ավերիսյան

որոշման (30.10.1996 Կ 254)2՛, կերպար--ն է: Սակայն վերջինս ոչ բոլոր գործածություններումկարող է փոխարինելանգլերեն տարբերակին, որն ունի բնագրային 5-ից ավելի նրբիմաստներ` հեղինակություն, համբավ, ոճ, գործելակերպ, կազմակերպության նկարագիր, երկրի համարում ն այլն, իսկ իբրն տնտեսագիտական տերմին` նան «Մարդկանց գիտակցության մեջ` ապրանքներիկամ ծառայությունների մասին ձեավորված Ստագֆլյացիա տերմինի փոխարեն առապատկերացում»22:: ջարկվող լճացում հայերեն տարբերակը ամբողջությամբ չի արտահայտում օտար բառի իմաստը,քանի որ առաջինը նշանակում է ոչ միայն տնտեսության լճացում, այլե տնտեսական այնպիսի վիճակ, երբ լճացումը կամ արտադրությանանկումը ուղեկցվում է գործազրկության ու ինֆլյացիայի բարձր աճով: Այս կարգի բառերի հայերեն համարժեքները գործածության մեջ դնելու համար բառարաններըպիտի արձանագրենօտար բառի տերմինային բոլոր հնարավորիմաստները:

Օտար բառերի, մասնավորապեստերմինների ն տերմինային բառակապակցությունների թարգմանությունը կամ պատճենումը ցանկալի է: Սակայնայդօրինակ ամեն մի քայլ խստագույնս պետք է հաշվի առնի ն՛ լսարանի պահանջմունքները, ն՛ ներկայացվող նյութի յուրահատկությունները, ն, իհարկե, փոխատու-փոխառու լեզուներում համարժեք լեզվամիավորների իմաստային-գործառական հնարավորությունները: Չպետք է հրապուրվել նորագույն փոխառություններով, օտարաբանություններով կամ դեռ լեզվագործածության փորձություն չապրած նորակազմություններով: Ավանդախախտությունը գեղարվեստակա՛նխոսքի, այլ ոչ թե պաշտոնական ոճի հատկանիշն է: Մյուս կողմից` դա բնավ չի նշանակում, որ պետք է խուսափել փոխառյալ բառերից, միջազգային տերմիններից: Հայտնի

«Վայոց լեզվի կանոններ»(գերատեսչական նորմատիվակտեր),Եր., 2003, էջ 22: Տե՛ս Գ. Կիրակոսյան,Հ. Ղուշչյան, Ի. Տիգրանյան, Տնտեսագիտական բացատրական բառարան,Եր., 1999, էջ 183:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

արտահայտությունկա. լեզվականմաքրամոլությունընույնքան վնասակարէ, որքան օտարամոլությունը: Անհաջող կազմված բառը կամ անճիշտ գործածվածբառիմաստըի վերջո դուրս է մղվում խոսքից: եթե չունենք բառի համարՊետք է դիմել հաջող փոխառությանը, ժեքը, կամ եթե եղածը լրիվ չի հաղորդումբառի բնագրային--տերմինայինիմաստը, երկար է ու անբարեհունչն ամենակարնորը՝ անգործածելիէ կապակցություններում,ինչպես` բիզնես-գործարարություն,բայց անհաջող են` գործարարություն ծրագիր կամ գործարարականծրագիր (-» բիզնես ծրագիր), գործարարական նախագիծ (-» բիզնես նախագիծ):Նմանապեսգործածականչեն՝ տնտեսության նախարարություն (-» էկոնոմիկայինախարարություն), դրամատնային (-» բանկային), Չայխնայդրամատուն (-» Հայխնայբանկ),ընտրականսպայանոց(-» ընտրականշտաբ), կաշառմանկամ կաշառումիռիսկեր (-» կոռուպցիոնռիսկեր),հակակաշառմանծրագիր (-» հակակոռուպցիոնծրագիր)ն այլն: Չմոռանանք,որ «Մերլեզվի բառապաշարի մշակմանու հարստացման հիմնականսկզբունքներից մեկն այն է, որ ըստ անհրաժեշտության պետք է դիմել փոխառություններիօգնությանը. փոխառությունը մեր լեզվի բառապաշարիհարստացմանկենսական աղբյուրներիցմեկն է»25: Պաշտոնականգրագրությանմեջ այսօր անհրաժեշտաբարգործածվումեն մի շարք փոխառյալ տերմիններ: Ստորն ներկայացնումենք դրանցիցմի քանիսը` համապատասխանբացատրություններով. Ձիոծոխո. (ՀՅոԲԽՇԷոՀլատ. սնունդ,ապրուստիմիջոց),գ. (իրավբ.):Ապրուստիմիջոց`սննդավճար,որ ըստ օրենքիտրվում է ընտանիքիառանձինապրող անաշխատունականդամներին խնամակալիկողմից(երեխաներին,կնոջը,ծնողներին):

ԱԼԻՄԵՆՏ

Յ

էդ. Աղայան,Ընդհանուրն հայկականբառագիտություն, Եր., 1984, էջ 186-187:

Յուրիկ Ավետիսյան

(ՀՇօրջօ6-Հանգլ.Եսժց6է.պայուսակ), գ. (տնտսգ.):Վավասարակշռվածնախահաշիվ` 1. Պետության դրամականեկամուտների ն ծախսերի`հերթականժամկետիհամարկազմված գրանցում:2. Ձեռնարկությունների,հիմնարկների,կազմակերպություններիկամառանձինանձանցեկամուտներին ծախսերի որոշակիժամկետովպլան:

ԲՅՈՒՋԵ

(ՀոճՇոօ34վոտՀլատ. Ժ՛։Տքօտմօ. բաշխում, բաժանում), (իրավբ.): Իրավաբանական նորմի մասը` նախադրույթ,որը պարունակումէ որոշակիկարգադրություն,արգելք:

ԴԻՍՊՈԶԻՑԻԱ

գ.

..

1ոքՅՇհո6ոէՀոոքօՁՇիհ. մեղադ(ՀոԽՈՒՎԽՇԷՄՀանգլ. րել), գ.1. Դատավարությանկարգ, ըստ որի` պատասխանատվության է ենթարկվում պետական հանցագործություն կամ զանցանք կատարած նախագահը(կամ բարձրաստիճանպաշտոնյան): 2. Պաշտոնազրկում:

ԻՄՊԻՉՄԵՆՏ

(Հոօ66:Հանգլ. /ՇԵԵյ.կուլուար), գ. ԱՄՆ--ում ն այլ երկրներում օրենսդրականմարմիններինկից գրասենյակների ն գործակալություններիհամակարգ,որն ուղղակի ճնշում է գործադրումօրենսդիրներին պետականաստիճանավորների վրա` հանուն որոշակի շահերի շահախումբ:

ԼՈԲԲԻ, ԼՈԲԲԻԶՄ

հուն. ՔՅեռջեշհօո. թերթ, (Հեռոո«ՔՀֆր. ՇՅԺՅՏԱՇՀմիջին 1. է Մատյան`գույքացուցակ, որը տեղեկություններ ցուցակ), Գ. ներառում օբյեկտների (հողերի, տների, ձեռնարկությունների) գնահատմանն միջին եկամտաբերության մասին,որոնք օգտաեն գործվում հաճնապատասխան իրականհարկերիհաշվարկման համար: 2. (պատմ.):Վարկատուների ցուցակՀին Հռոմում:

ԿԱԴԱՍՏՐ

ՇՕՅԱխՏ. միացյալ), գ. (քղք.): Պետութ(ՀօօՅուվոտՀլատ. յունների` կուսակցություններիմիավորում` ընդհանուր նպատակներիհասնելու համար:

ԿՈԱԼԻՑԻԱ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ՕտԵսժտոշո. (ՀՕԽԾ7ոՇԽՇ:ԽՀշվեդ. ինչ-որ մեկի իրավունքների պաշտպան), գ. (քղք.): Մարդու իրավունքների պաշտպան`իրավապաշտպան»:

ՕՄԲՈՒԴՍՄԵՆ

Փոխառյալ տերմիններ են նան՝ ալյանս (միություն, դաշինք), ակտ (իրավագիր), ակցեպտ (հոժարագիր), բոն (դրամանիշ, արժետոմս),դիսկրեցիա (հայեցողություն), կոդեքս (օրենսգիրք), կոլեգիալ (համավար), կոնսենսուս (միաձայնություն), պարիտետ (հավասարիրավություն), ցեսիա (կամարտահայտություն, հանձնարարական),ֆրանչայզինգ (իրավազորում, առանձնաշնորհ) ն այլն: Դրանց մի մասը, հնարավոր է, ժամանակի ընթացքում նույնպես դուրս կգա գործածությունից` փոխարինվելով փակագծերում տրված հայերեն համարժեքներով: Լեզվի զարգացման հետագա ընթացքը իր հերթին կճշտի փոխառություններիտեղըլեզվի բառապաշարում:

Պաշտոնականոճում բարբառայինն խոսակցականբառերիգործածությունըանընդունելիէ: Սակայնխիստհազվադեպ,երբ խոսքը միանշանակ ն ճշգրիտ կառուցելու անհրաժեշտություն կա, շրջանառությանմեջ են դրվում խոսակցականայնպիսի բառեր ու արտահայտություններ,որոնց իմաստայինհամարժեքը գրական լեզվում չկա, կամ գրական համարժեքըամբողջ խորությամբ չի արտահայտումհասկացությունը:Բառային այդպիսիմիավորները սովորաբարգրվում են չակերտներիմեջ, ինչպես, օրինակ, հետնյալ դեպքերում` «...դիմողների «փոշմանելը» սահմանադրական դատարան դիմելու հարցում միանշանակ հիմք չէ...»25, «...երբ տուժողի չեզոք, նույնիսկ օգտակարարարքը կամ «թարս» հայացքը հիմք է տալիս հանցավորինբռնություն գործադրելու նրա նկատմամբ...»26: 2«

2:

2.

Տես Ա. Մարգարյան,Ա. Վայրապետյան,Օտարբառերիբացատրական բառարան.Եր.,

2004, Ս. էլոյան, Արդիհայերենինորաբանությունների բառարան,Եր., 2002:

«Վայաստանի Հանրապետության օրենքը սահմանադրական դատարանիմասին»,Եր.,

2007, էջ 16:

«Վայաստանի Հանրապետության քրեականիրավունք»(ընդհանուր մաս), Եր., 2009, էջ 203:

Ցուրիկ Ավետիսյան

Այսպիսով`պաշտոնականգրագրության բառապաշարիմիջուկը գրական-գրքայինբառերն են, որոնք իրենց իմաստային-գործառական հատկանիշներովն բառակազմորեն համապատասխանում են գրականլեզվի նորմին,ավանդականեն պաշտոնական խոսքի ն համապահամար,չեն խախտումդրա ոճականմիակերպությունը են գործարարական տասխանում վիճակին: լեզվիկանոնակարգված Խոսքի կառուցման համար բացառիկ կարնոր նշանակություն ունեն բառի նպատակահարմարընտրությունը ն ճիշտ ու տեղին գործածությունը: էական է ոչ միայն շատ բառեր իմանալը, այլն դրանք ըստ հարկիգործածելը:Բառընտրություն-բառագործածությունը ենթակա է բազմաթիվ գործոնների ազդեցության: Գրագրության ձնը, բովանդակությունը, խոսքի նյութը, նպատակադրումը, իրադրությունը, կողմերի փոխհարաբերությունը կարնոր գործոններ են: Բայց պարտադիրպայման է նան այն, որ փաստաթղթերիհեղինակըն՛ լավ իմանա բառի իմաստնու կազմությունը, ե լավ պատկերացնիբառի գործառական հնարավորությունները: Վակառակդեպքում սխալն անխուսափելիէ: Բառի սխալ գործածությանհիմք կարող է դառնալ, օրինակ, բառիմաստի ոչ ճիշտ իմացությունը: Նկատմամբ ն համեմատությամբ բառերը տարբերեն թե՛ իմաստով, թե՛ կիրառությանոլորտով:Առաջինընշանակումէ վերաբերյալ, վերաբերմամբ,ինչ--որ մեկի (ինչ-որ բանի) հանդեպ,մասին, երկրորդը` բառղդատություն,համեմատություն, համեմատության մեջ լինելը: Վետնաբարառաջինիգործածությունըերկրորդի փոխարենբնավ խրախուսելի չէ, ինչպես` «Իրական ծավալների շարժը որոշակի բազիսային տարվա նկատմամբ (-» համեմատությամբ)...,», «Սպառողականապրանքներիգները 1997 թվականինաճել են 21,996-ով, իսկ նախորդտարվա նկատմամբ (-» համեմատությամբ)` 13,9 9օ-ով» ն այլն: Բառագործածության նույնպիսի սխալներեն` դիմաց բառի անհարկիգործածությունն իր ոչ հիմնական`երկրորդականիմաստով`փոխարեն, համեմա38

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

տությամբ բառերի նշանակությամբ`«1999-ին կազմել է 22,5 92՝ 1998-ի 88,626օ-ի դիմաց (-» փոխարեն)», «Գործել է 30 բանկ՝ տարեսկզբի33 բանկի դիմաց (-» փոխարեն)»,ուղղություն բառի գործիականհոլովաձնի կիրառությունը համար, նպատակով, մասին բառերի փոխարեն` «Օրենքի նախագծի մշակման ուղղությամբ... (Հ» համար...)» ն այլն:

Սխալի պատճառկարող է դառնալ նան նույնարմատ կամ նմանահունչ բառերի իմաստային տարբերություններիանտեսումը: Տեղին չէ, օրինակ, անմիջապես բառի հետնյալ գործածությունը. «Գործավարություննանմիջապես իրականացնումէ համապատասխանստորաբաժանմանօգնական-ռեֆերենտը»:Բառարաններիտվյալներով` անմիջապես բառը նշանակում է իսկույն նեթ, անհապաղ, մինչդեռ նախադասությունըենթադրում է գործավարությանանմիջաբար,առանցմիջնորդօղակի, անմիջականորեն իրականացում:Վետնաբար պետք է գրել. «Գործավարությունն անմիջաբար իրականացնումէ...»: Կարելի ն հնարավոր բառերըունեն իմաստայինընդհանրություններ.առաջինիմաստովհամընկնումեն, այլ իմաստներովտարբեր են: Առաջինը ունի նան թույլատրելի իմաստը,որ չունի հնռարավոր--ըը: Հետնաբարիմաստայինայդ դաշտում դրանք չեն կարող իրար փոխարինել:Դա շատ ակնառու է, երբ վերջիններըհանդեսեն գալիս որպեսստորոգելի:Օրինակ`ստորնբերված նախադասության մեջչի կարելի բաղադրյալ կազմությունըունի սխալգործածություն, ն պետք է փոխարինվի հնարավոր չէ ճիշտ տարբերակով`«Ծանր կամ առանձնապեսծանր հանցագործությունները զգալի վնաս են ն հասցնումանձի, հասարակության պետությանշահերին:Վաճախ այդ վնասըչի կարելի վերականգնել»:Չի կարելի--ն այստեղ նշանակումէ չի հանձնարարվում,չի թույլատրվում,որ համատեքստում պարզապեսանհեթեթէ հնչում: Պետք է լինի` «...Հաճախայդ վնասը հնարավորչէ վերականգնել»:Կարելի բառիսխալ գործածությունը շատ բնորոշէ խոսակցական լեզվին. ահա մի քանի օրինակ`«Չի

Ցուրիկ Ավետիսյան

կարելի (-» Հնարավոր չէ անհնարէ) այդ ցավերիներկար դիմանալ», «Վատառողջլինելու դեպքում չի կարելի (-շհնարավորչէ անհնար է) առույգ լինել», «Այդպիսիպայմաններումչի կարելի (-» հնարավոր չէ անհնար է) արդյունավետաշխատել»,«Անզեն աչքով չի կարելի (-» հնարավորչէ անհնար է) նկատել»: Հ

Հ

Հ

Ավելի ն ավել բառերիդիմացբառարաններնարձանագրումեն նույն կամ գրեթե նույն իմաստը. մի դեպքում` անհրաժեշտ կամ սահմանվածչափից շատ, առավել` որնէ բանիհամեմատությամբ, մյուս դեպքում` համեմատվողքանակությունիցշատ: Ժողովրդական խոսքում դրանք հաճախ փոխարինում են իրար, ինչպես՝ «Ոչինչ չեմ կարողանել դրանիցավել (ավելի)»: (Կայուն կամ կայունության միտողարտահայտություններումավելի--ն իր անփոփոխգործառույթն ունի՝ ավելի քան, է՛լ ավելի, ավելի նս, ավելի ու ավելի): Գրականլեզվում առանձինգործածությանմեջ ընդունված է ավելի ձնը. «Երեք անգամավելի է արտադրված»,«Հակառակ դեպքում պետք է երկու անգամավելի վճարել»:

Պաշտոնականն պաշտոնեական:Առաջինիիմաստներնեն` ած. 1. Պաշտոնի պահանջովկատարվածկ̀ատարվող:2. Որնէ մարմնի կամ պաշտոնատարպատասխանատու անձի կողմից արված` կատարված:3. Որոշակի պաշտոն գրավող` զբաղեցնող ն այդ պաշտոնըներկայացնող:4. Կառավարությանղեկավար մարմիններից բխող` ելնող: 5. փխբ. Ոչ մտերմական,այնպիսին,ինչպիսին լինում է պաշտոնականանձանց միջն: Երկրորդը` պաշտոնեական-ը, նշանակում է՝ ած. 1. Պաշտոնյային՝ պաշտոնյաներինհատուկ՝ վերաբերող:2. Պաշտոնիկատարման` պաշտոնական պարտականություններիիրականացման հետ կապված:3. Պաշտոններիհետ կապված,պաշտոնների ստոտեսնում րակարգության վերաբերողՀ՛: Ինչպես ենք, այս երկու բառերը իմաստային էական տարբերություններ ունեն: Հետնաբար դրանց` մեկը մյուսի փոխարենգործածությունըսխալների Մ

Տես

էդ. Աղայան, Արդիհայերենիբացատրական բառարան,Եր., 1976:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

թյուրիմացություններիտեղիք կարող է տալ: Այսպես,ճիշտ են` պաշտոնական -հանդիպում, -՛հայտարարություն, --՛տեղեկատվություն, --այցելություն, --՛անձ, -հաղորդագրություն, կամ` փխբ. իմաստով`պաշտոնական --զրույց, -՛հարաբերություն, --վերաբերմունք ն այլն: Նմանապեսճիշտ են` պաշտոնեական (ծառայողական)--մեքենա, -պարտականություններ,--կյանք ն այլն: Սակայնսխալ գործածություններեն` պաշտոնականանփութություն, պաշտոնականմեքենա,կամ` պաշտոնեականհանդիպում, պաշտոնեականանձ, պաշտոնեականհայտարարությունն այլն: ու

Վերաբերվել ն վերաբերել բառերըձնով իրարից տարբերվումեն վ ածանցիառկայություն-բացակայությամբ: Տարբեր են նան իմասէ տով. առաջինընշանակում վերաբերմունք ցույց տալ, երկրորդը՝ առնչություն ունենալ: Հետնաբարառաջինը կարող է վերաբերել միայնանձերին:Օրինակ`«Այդ հարցիքննարկմանընա վերաբերվում է միանգամայնդրական»: Բայց ոչ երբեք՝ «Դա բոլորովինչի վերաբերվում(-»չի վերաբերում)մերերկրիտնտեսական քաղաքականությանը»,«Ինչ վերաբերվում է (-»վերաբերում է) ԱՊՀ երկրներին», «Որոշումըվերաբերվումէ (-»վերաբերումէ)...» ն այլն:

Անճիշտբառագործածության այլ օրինակներ. «Կառավարմանգործունեությունն իրականացվումէ դրա համար հատկապես (-»հատուկ) լիազորված պետականծառայողների կողմից», «...որոնք նախատեսվածեն նախորդ (-շնախկին) օրենսդրությամբ», «...չորրորդ կետով նախատեսվածծանրացնող հանգամանքի առումով (-շկապակցությամբ) անհրաժեշտ է նշել նան...», «համապատասխան տեղեկատվությանմուտք գործելու հնարավորությանփակումը (-»արգելքը)...», «Անզգուշությամբառաջացրել են մարդու մահ ն (-ջկամ) այլ ծանրհետնանքներ», «Եվրոպականպետություններիհիմնական մասը բռնեց (-»ընտրեց) հիշատակվածուղիներիցերկրորդը»,

Յուրիկ Ավերիսյան

«Կողմերը համաձայնագրովստանձնում են հետնյալ հիմնական պարտականությունները (-՞-պարտավորությունները)», «...անզգուշությամբ առաջացելէ (-չհասցվել է) ծանր կամ միջին ծանրությանվնաս մարդու առողջությանը», «Ավելացնել (-ջբարձրացնել) բարեկեցությանմակարդակը», «...սույն հոդվածը նպատակունի երաշխավորելու (-՞ապահովագրելու) անձինապօրինիմեղադրանքից», «Ծխելը վնասակար է (-չվնաս է) առողջությանը»կամ՝ «Ծխելը վնասակար է» ն այլն: Բառի` աղավաղվածպատկերովգործածությանպատճառէ դառնում բառի կազմությանչիմացությունը կամ բառապատկերի անճիշտ ընկալումը: Այսպես` սնանկանալ բառը կազմվել է սնանկ ածականից(ստուգաբանորենս̀ին-փուչ, դատարկ,անկ-ընկած)` անՀալ բայակազմական կաղապարովն նշանակումէ սնանկդառնալ` նյութականմիջոցներիցզրկվել, պարտքերըվճարելու միջոցներից զրկված լինել ն այլն: Բայակազմությունըայս դեպքում չի ուղեկցվում հնչյունափոխությամբ,հետնաբար`ոչ թե սննկանալ, այլ սնանկանալ: Այսօրինակսխալի պատճառներիցմեկն էլ մի բառի ձնի անհարկինմանեցումն է մեկ այլ բառի հետ (համաբանություն): Տարեկան բառի նմանողությամբ,որում առկա է իՀա»ե հնչյունափոխությունը(տարիՀական), շատերը սխալ են կազմում ն աղավաղված պատկերովեն գործածում ամիս ն օր բառերի՝ -ական ածանցովբաղադրվածձները` ամսեկան, օրեկան: Դրանցում, հասկանալիէ, վերընշված հնչյունափոխությունըբացառվում է: Հետնաբարճիշտ ձներն են` ամսական(տամիսՀական), օրական »օրՀական): Խոսքի սխալ կառուցմանառիթ է դառնումնան բառի կապակցական հնարավորությունների անտեսումը: Պաշտոնական գրութեն բառիայդ հնարայուններումզգալի չափովսահմանափակվում վորությունները:Բառընտրությունըանպայմանպետք է նկատիունենա հարաբերակից բառերիմիջավայրումտվյալ բառիիմաստա42

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

յին գործառույթիհնարավորն առարկայական(օբյեկտիվ)տարբերակները:Բառիհամատեքստայինավանդականառնչությունների նկատմամբանուշադրությունըկարող է առիթ տալ բառի իմաստային աղավաղումների,հետնաբարնան` ոչ ճիշտ ընկալումների: Բառիիմաստայինն ձնային յուրահատկություններիանտեսումը իր հերթին հանգեցնում է բառերի կապակցականանճշտությունների: Հայտնի է, որ բացարձակ նույնիմաստ բառեր լեզվում գոյությունչունեն: Դրանքմիշտ դրսնորում են նրբիմաստային,հետնաբարնան ոճական-կիրառականինչ--ինչ տարբերություններ: Լեզվագործածությունըկամ, ավելի ստույգ, բառագործածությունը ունի տարիներով,ինչու չէ, նան դարերովհաստատվածավանդույթներ, մեր մտածողությանմեջ հաճախ ամրակայվածանբացատրելի սկզբունքներ,որոնք չեն կարող անտեսվել նորմատիվ լեզվով գրագրությանմեջ: Ժամանակիընթացքում,օրինակ, հրաման բառի հետ կայունկապակցությունէ ստեղծել արձակել բառը՝ հրամանարձակել, որոշում բառիհետ` կայացնել--ը`որոշում կայացնել, արձանագրությունբառի հետ՝ կազմել--ը՝ արձանագրություն կազմել, կամ` հրաման տալ, նամակ հղել, հաշվետվություն ներկայացնել,պայմանագիրկնքել, որոշումընդունել, դատավճիռ կայացնել ն այլն: Իհարկե, կան բառեր,որոնք, հաճախակիգործածվելովորոշակի`հիմնականումտերմինայիննշանակությամբ, ձեռք են բերում նոր իմաստներ, նվաճում իմաստային--գործառական նոր ոլորտներ, արձանագրվումբառարաններում`որպես իմաստայիննորաբանություններ:Սակայն կան բառեր էլ, որոնք, գործածվելով այլ բառերիփոխարեն,ոչ միայն հանիրավի խլում են դրանց իմաստըն գործածությանիրավունքը,այլն փորձում են նվաճել նոր իմաստներ,որոնք անհարիրեն այդ բառերի ինչպես բուն նշանակությանը,այնպես էլ կապակցականհնարավորություններին` նամակուղղել 44 վարչապետին՝բարձրացված(-»առաջադրված) խնդիրներով,կտրուկմիջոցառումներ(-»միջոցներ) ձեռնարկել, թղթակցություններիուղարկում (-ջառաքում), պաշտպանականավելի բարձր հատկանիշներովօժտված (-»հատկանիշներ

Յուրիկ Ավերիսյան

ունեցող) թղթադրամներ,«Սահմանադրականդատարանի պարզաբանումներըորոշակիչափանիշներ են տալիս (-ջսահմանում) հարցը լուծելու համար» ն այլն: Պաշտոնականխոսքն այս հարցում ըստ հնարավորինպետք է լինի ավանդապահ:Եթե նվաճված

իմաստըբառիբնականոնիմաստափոխությունըչէ, արհեստական է, չի բխում լեզվի զարգացմաններքինօրենքներից,չպետք է տեղ ունենա պաշտոնական գրագրությանմեջ:

Պաշտոնական փաստաթղթերումբառագործածությանհաճախ հանդիպողսխալ էավելադրությունը: Պաշտոնականխոսքըճշգրիտ ձնակերպելուհամարհաճախհարկ է լինում դիմել բառակրկնությունների: Դա ստեղծումէ որոշ միօրինակություն,ձգձգվածություն, բայց միանշանակ ն դյուրին է դառնումընկալումը:Ստորնբերված նախադասություններում, օրինակ,ընդգծվածբառերիկրկնությունը միանգամայնարդարացվածէ խոսքի ճշգրտության Ա միանշանաանձնակազմի անդամկության առումներով.«Դիվանագիտական ներ են ներկայացուցչությանանձնակազմի այն անդամները, ովաստիճան»:Հայտնի է, որ դերանունքեր ունեն դիվանագիտական ների տեղին կիրառությունըխոսքը փրկում է միօրինակությունից: Ընդգծվածկապակցությանփոխարեննրանք դերանվանգործածությունը թեն որոշ չափով կարողէր կատարելայդ դերը,սակայն դատողությունըայս դեպքումկդառնարանստույգկամ պարզապես սխալ: Ասվածը,իհարկե,չի նշանակում, թե բերվածշարադրանքը այլ տարբերակներչունի: Օրինակ` նույն միտքը կարելիէ արտահայտել առանցերկրորդ անձնակազմ բառի, այսպես` «Դիվանագիտականանձնակազմիանդամներ են ներկայացուցչությանայն անդամները, ովքեր...»: Կամ` կրկնվող բառերը կարող են փոխարինվել խոսքային հոմանիշներով, ինչպես` «Դիվանագիտական անձնակազմի անդամներ են ներկայացուցչությանայն պաշտոնյաները, ովքեր...» ն այլն: Այսօրինակբառակրկնությունը, սակայն, չպետք է շփոթել իմաստայինկամ ոճականտեսակետիցսխալ բառագործածությանհետ, ինչպիսիք են ավելադրությանզանազան

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

դրսնորումները:Դրանք խոսքի մեջ բառի անտեղի ն անիմաստ են, նոր բան չասող բառերիգործածություն,նույկրկնություններն նիմաստ կամ իմաստով համընկնող բառերի կից կիրառություն ն այլն: Օրինակ` «Խորհրդի անդամներիմի մասն այն կարծիքնէ արտահայտում,որ...». ընդգծվածբառը միանգամայնավելորդ է: Ասվածըավելի սեղմ կհնչի առանցդրա` «Խորհրդիանդամներիմի մասն այն կարծիքին է, որ...»: Այլ օրինակներ. «Հանցագործությանսուբյեկտը հատուկ սուբյեկտէ» -» «Վանցագործությանսուբյեկտը հատուկ է», «Խոսքը գնում է պետականիշխանությունըբռնությամբզավթելու կամ սահմանադրական կարգը փոխելու մասին» -» «Խոսքը պետականիշխանությունըբռնությամբզավթելու կամ սահմանադրականկարգըփոխելումասինէ», «Համակարգչայինտեխնիկայիզարգացումըայսօրվա դրությամբ գտնվում է որակապես նոր այնպիսիմակարդակիվրա, որ...» -» «Համակարգչայինտեխնիկայիզարգացումը այսօր որակական այնպիսիմակարդակիվրա է, որ...», «Հանցագործությանշարժառիթներըկարող են ամենատարբերը լինել» -» «Վանցագործության շարժառիթներըտարբերեն», «Ի տարբերություն նախկին քրեական օրենսգրքի` ՀՀ գործող քրեականօրենսգիրքը...» -» «Ի տարբերություննախկինի՝ՀՀ գործողքրեականօրենսգիրքը...», «Հանցագործությունն ավարտվածէ համարվումնախապատրաստ(-» հանցավոր արարքի) մասինհայտնելու հանցագործության վող պարտականությունըչկատարելուպահից», ...հանգեց այն եզրահանգման(-չեզրակացության), «Դատարանը որ վիճելի տարածքը...», «Կամովին հանձնելու էությունը այս հանցակազմի կապակցությամբ նույնն է, ինչ որ նախորդ հանցակազմի (-չնախորդի) դեպքում»,

Ցուրիկ Ավերիսյան

«Անձին պատկանողնյութական արժեքներըպետք է հետ վերադարձվեն նրան» -» «Անձին պատկանողնյութականարժեքները ենթակա են վերադարձման»:

Ավելադրությունների զգալի մասըհայոց լեզու է մուտք գործել այլ լեզուների, մասնավորապեսռուսերենիազդեցությամբ`ձնավորելով օտարաբանությունների կամ ավելադրությունների մի շարք, որը ն արդիհայերենիկահարիրչէ հայ մարդուլեզվամտածողությանը նոնինու ոգուն:Այդպիսիկառույցներիպատճառովխոսքը դառնում է երկարաբանու ոչ հստակ:Հայերեննունի դրանցհամապատասխանհայեցիձները`զերծ ավելորդբառերիցու արտահայտություններից, հարկ է միայն դրանք իմանալն գործածել,ինչպես` հարցը կայանումէ նրանում Հ» հարցն այն է, հարցը նրանումնէ -»5 հարցն այն է, կրկին անգամ Հ» կրկին // մեկ անգամ նս, նորից կրկնել -» կրկնել, նոր համակարգը,դա... Հ» նոր համակարգը...,պատասխանատու է հանդիսանումՀ» պատասխանատուէ, պատվիրատուիհետ միասին Հ» պատվիրատուի հետ, հավատարմագրողպետությունը պետք է համոզվածլինի նրանում, որ... Հ» հավատարմագրողպետությունըպետքէ համոզվածլինի, որ...» ն այլն: Այս կարգիսխալներըծանրաբեռնումեն խոսքը, մթագնումասելիքի իմաստը, կաղապարվածմտքի արտահայտություններեն: Փաստաթուղթըկազմելիս պետք է լինել առավել ուշադիր, պետք է խուսափելոչինչ չասող, արդեն ասվածիննոր բան չավելացնող բառերից ու արտահայտություններից:Ճիշտ բառընտրությունըն բառերի տեղին ու հարկի գործածությունը կարնորագույն պայմաններեն խոսքըճշգրիտ ն հստակ կառուցելու համար:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

3. ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

3.1.

Ձւաբանական

ՈՃ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ

առանձնահատպկություններ

Գրականարնելահայերենըունի քերականական(ձեաբանականն շարահյուսական)կայուն ե բավականաչափկանոնարկվածհամակարգ:Գրականլեզվի կանոնը(նորմը) անընդհատզարգացող համակարգէ: Լեզվական զուգաձնությունները արգասիք են ժամեծ հատվածներում մանակիհամեմատաբար ձնավորվածփոփոխությունների:Դրանց մի մասը որոշակի ժամանակահատվածի համար ամրակայվումէ գրական լեզվի կանոնի շրջանակներում, ճանաչվում որպես կանոնական, մյուս մասը դուրս է մնում այդ կանոնիսահմաններից,ընդունվում իբրն խոսակցական,բարբառայինկամ օտար ձներ կամ ուղղակի լեզվականսխալներ: Պաշտոնականգրագրության ձեաբանականնյութը գրական լեզվի նորմավորվածձներն են` հոլովման, խոնարհման,հոգնակիակազմության,հոդառությանկանոնարկվածկառույցները:Խոսակցական, բարբառային ն հնացած ձեաբանականզուգահեռները այստեղ որնէ դեր չունեն կատարելու ն իսպառբացակայումեն: Բայց այս սահմանումովհարցը չի փակվում:Նույն գրական լեզվի կանոնիհամակարգում առկա են բառերի զուգահեռ քերականական ձներ, տարբերակներ,որոնք ունեն ոճականնկատելի երանգավորում:Կանոնականբառաձներեն, օրինակ, բերեցին // բերին, դրեցին // դրին զուգահեռները: Սակայն դրանցից առաջինները գրական-գրքային կազմություններ են, երկրորդներըխոսակցական երանգունեն, ավելի հատուկ են ժողովրդականլեզվին: Կամ՝ հրամայականեղանակի հոգնակի թվի կազմության մեջ ե խոնարհմանպարզ բայերի համար ունենք ներկայի ն անցյալի հիմքից կազմվածզուգաձներ` գրե՛ք // գրեցե՛ք, խոսե՛ք // խոսեցե՛ք

Յուրիկ Ավետիսյան

այլն: Ներկայի հիմքից բաղադրվածկազմություններըդարձյալ խոսակցականերանգ ունեն, մյուսները` գրական, որոշ չափով` նան խիստգրքային: Այդպիսիզուգաձնություններըքիչ չեն գրական արնելահայերենին՛ հոլովման ու հոլովումի, ն՛ հոդառության ու հոգնակիակազմության, ն խոնարհմանմեջ: Դրանցնկատմամբ պաշտոնականլեզուն ունի հստակ, որոշարկվածվերաբերմունք. նախապատվությունէ տալիս, իսկ գրագրությանառանձին ձներում (հրաման, ուղերձ, արձանագրություն,հրահանգ) բացառազուգաձներին: Ինչպես` անձերի պես դիմում է գրական--գրքային ն

անձանց, պարոններ Հ» պարոնայք, որոշումի Հ» որոշման, Վեդու -» Վեդիի, հանգստի -» հանգստյան, ինձնից -» ինձանից, այս օրերին -» օրերս, ասե՛ք -» ասացե՛ք, Գրե՛ք -» գրեցե՛ք, պիտի հաղորդել -» պետք է հաղորդել, բերին -» բերեցին ն այլն: Յայտնիէ, որ ժողովրդականկանոնականտարբերակներիգործածությունը այն դարձնում է ավելի նպաստում է խոսքի ժողովրդայնացմանը, մտերմիկ,անմիջական,խոսքի արտահայտությանկերպըմոտեցնում կենդանիլեզվի որակին: Վետնաբար,եթե խոսքինայդպիսի երանգ հաղորդելու նպատակկա, մի բան, որ գրության առանձին ձներում ցանկալի է, կարելի է դիմելխոսակցականբնույթունեցող նորմատիվտարբերակներին: Հ»

Զուգահեռ ձների ընտրություն--գործածությունից բացի` պաշտոնական փաստաթղթերիլեզվում առանձնանում են ձեաբանական իրողություններ, որոնք ունեն կազմության ն գործածության դժվարություններ: Նույնատիպ բառերի ու բառաձներիգործածությունը պաշտոնական ոճի բնորոշ հատկանիշներիցէ: Ըստ վիճակագրականհաշվարկների, որ կատարել է Ս. Աբրահամյանը 1983 թ., պաշտոնականխոսքում բացարձակգերակշռություն ունեն գոյականականբառակապակցությունները. իբրն ընտրանք վերցված երկու օրենքների բուն շարադրանքի853 բառագործածություններիցգոյականեն 509-ը (59,765), ածական` 116-ը, բայ` 52-ը (6,165) նայլն. եղանակավորողբառեր ն ձայնարկություններ առհասարակգործածված չեն: Առավելուշագրավ է այն փաստը,որ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՀ.

գոյականներինշված 509 գործածություններից344--ը, այսինքն՝ ՀՀ սեփականության 67,6 06-ը, դրված են սեռական հոլովովճտ: իրավունքիվկայականի անվանման յոթ բաղադրիչներիցհինգը սեռականհոլովով են՝ ««ՎԿԱՅԱԿԱՆ անշարժգույքի սեփականության իրավունքի(օգտագործման)գրանցման»:Սա պաշտոնական ոճի հատկանիշէ. թերություն չէ: Որոշ բառաձներիհաճախակիգործածությունը,առանձինդեպքերում` կուտակումը, ստեղծում են անբարեհունչխոսք, խիստ արհեստականկառույցներ,որոնք շարադրանքըդարձնումեն խրթին ու անհրապույր:Այդպիսինէ, օրինակ, -ում վերջածանցունեցող բայանուններիգրական-գրքայինհոլովաձների(կազմման, կազմակերպման, հարցման, խախտմամբ, հանձնմամբ) հաճախակի կիրառությունը:Ահա վարչագրասենյակային ենթաոճիցմեկ օրինակ. «Համակարգի նպատակնէ ծառայողականփաստաթղթերի կազմման, ձւակերպման, պատրաստման, շրջանառության,հաշվառման, կատարման, հսկողության իրականացման ն գործերում դրանց խմբավորման ճշգրիտ աշխատանքներիընթացքի ապահովումը»: Սա մեր պաշտոնականխոսքի լուրջ թերություններից է: Դրանիցխուսափելու մի քանի ճանապարհկա: Գրքային ձները կարելի է փոխարինելխոսակցականերանգ ունեցող զուգաձներով, եթե տեքստի բովանդակությունը այդ հնարավորությունը տալիս է, ինչպես` շարժման -» շարժումի, կոչման -» կոչումի, անկմամբ Հ» անկումով, խափանման -» խափանումի: Օրինակ` «Ապօրինիփոխադրելընշված նյութերի տեղաշարժն է մի վայրից մյուսը, որը կատարվում է սահմանված կարգի խախտմամբ (-» խախտումով)»: Տեքստի ընձեռած հնարավորությանշրջանակներում կարելի է փոխել նախադասությանկառուցվածքը` բայանուն գոյականներիթեք ձները դարձնելով ուղիղ` հանձնման -» հանձնումը, ստուգման -» ստուգումը: Վերը բերված նախադասությունը կունենահետնյալ տեսքը. «Համակարգընպատակունի Ք.

Տե՛ս

«Վայոցլեզու ն Գրականություն», Եր., 1983, պրակ1-2, էջ 81:

Ցուրիկ Ավետիսյան

ձնավորելու գործավարությանմիասնականընթացք,որը կապահովի ծառայողականփաստաթղթերիկազմումը, ձւակերպումը, շրջանառություննու հաշվառումը, հսկողության իրականացումը ն գործերումդրանց խմբավորումը»: Կամ էլ, որ առավել կանոնականու հանձնարարելիտարբերակէ, բայանունգոյականները ուղիղ ն թեք ձներում պետք է փոխարինելանորոշ դերբայի համապատասխանձներով` դերբայական կառույցներով, այսպես` «Գույքային վնասի պատճառման (-» վնաս պատճառելու) ձներ են...», «Օրենքով կամ այլ նորմատիվ ակտերով սահմանված կարգի խախտմամբ (-» կարգը խախտելով)...», «Սույն կետի ա ենթակետումհիշատակված մարդկանցժամանման ն մեկնման (-» ժամանելու ն մեկնելու) մասին...»: Դժվարչէ նկատել, որ երկրորդ` փոփոխվածտարբերակներումխոսքն ավելի բնական է հնչում, ասելիքն ավելի պարզ է ու հասկանալի: Հայերենումզբաղմունք, պաշտոն,գիտական կոչում կամ աստինշելիս միննույն բառը հիմնականում կիրառվում է ինչպես արական,այնպես էլ իգական սեռի ներկայացուցիչներին անվանեէ համար: թե` սեռի լու Ասել քերականականկարգըհատուկչէ գոյականներին(ի տարբերություն,օրինակ, ռուսերենի):Սա մեր լեզվի է: Իգական քերականականհամակարգիառանձնահատկությունն ունեն սեռի անձանց վերաբերողմիայնառանձինանուններ իրենց համարժեքները`աշակերտուհի, ուսանողուհի, դաստիարակչուհի, ուսուցչուհի, մարզուհի ն այլն (արնեմտահայերենը ունի նան նախարարուհի, տնօրենուհի բառերը, որոնք կարելի է շրջանառության մեջ դնել նան արնելահայերենում): Հետնաբար պաշտոնականփաստաթղթերումկոչում, աստիճան,պաշտոննշանակող բառերիգործածությունը,անկախ սեռային պատկանելությունից, միանգամայնբնականէ, օրինակ` տնօրեն է. Հակոբյան, դոկտոր, պրոֆեսոր Ս. Մկրտչյան: «Պաշտոնականխոսքն այս դեպքում ավելի զուսպ է. նրան հետաքրքրում է տվյալ պաշտոնըկատարող անձի` գրականլեզվում ընդունվածանվանումը`առանցընդգծեճան

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

նրա՝ որ սեռին պատկանելը»2:Ինչ վերաբերումէ դիմելաձներին` պարոն, տիկին, ապա դրանց որոշակի գործածությունը անպատճառպետք է հիմքեր ունենա: Հայերենում, այսպես կոչված, ընդհանրական սեռի իմաստ արտահայտողդիմելաձնչունենք: Փաստաթղթի հեղինակը պետք է հաստատապեսիմանա, թե ո՛ր սեռին է պատկանումհասցեատերը,հակառակպարագայում երբեմնկարողէ հայտնվելանհարմարիրավիճակներում:Դրանից խուսափելու համար փաստաթղթումհարմար է պարզապես նշել հասցեատիրոջպաշտոնըկամ կոչումը կամ անուն-ազգանունը, ինչպես` արգելի տնօրենՀ. Պետրոսյան,ՄեծարգոՆ. Հակոբյան, Դարգարժանպրոֆեսոր: լու

Դիմելաձներիընտրությանմեջ դժվարություններէ ստեղծումնան հասցեատիրոջ ամուսնական կարգավիճակի անորոշությունը: Տղամարդկանցդեպքումխնդիրըկարծեսթե լուծված է. պարոն--ը (պրն) ազատ կարող է վերաբերել ն՛ ամուսնացած,ն՛ չամուսնացած տղամարդուն: Իգական սեռի պատկանողհասցեատիրոջ դեպքում հարցը փոքր--ինչ այլ է: Եթե նրա ամուսնացած լինելու փաստըհայտնիէ, կարելի է գործածել տիկին-ը (օրիորդներիհամար՝ օրիորդ): Վայերենըչունի կանանցդիմելու այնպիսիընդհանրական ձն, որը չընդգծի նրանց ամուսնական կարգավիճակը ն միաժամանակնշանակին՛ օրիորդ, ն՛ տիկին: Ուստի եթե իգական սեռի պատկանողհասցեատիրոջամուսնացածլինելու փաստը հայտնիչէ, հարմարէ փաստաթղթումպարզապեսնշել նրա պաշտոնըկամ կոչումը կամ անուն-ազգանունը, ինչպես` Մեժահարգ նախարար,3արգարժանՆարինե Հովհաննիսյան: Ծանոթություն:

երնույթը,

որ հայերենում այլ հետազոտողի`այս կերպկարելի է անվանել սեռամետ (562450լեզվի գործածություն,անգլերենում քննարկումներիառարկա է դարձել դեռես 1960-ականներից: Հարցիլուծումը ն փոփոխություններըշատ դեպքերում դարձելեն պարտադիր, արտացոլվել են դասագրքերում ու ձեռնարկներում, արձա2.

Ռ.

Ըստ

Մկրտչյան,Ձնսբանականոճաբանություն,Եր., 1992, էջ 68:

Յուրիկ Ավետիսյան

նագրվել ազգային ն միջազգային մի շարք կազմակերպությունների` իրենց աշխատակիցներիհամար հանձնարարելի հրահանգ-ուղեցույցներում: «Նշված հանձնարարականներիհետզհետե ավելի ու ավելի լայն կիրառությանօրինակ է Խ/Տ. հապավումը,---գրում է Վահե Գաբրիելյանը,-- որը որպես չեզոք այլընտրանքեկել է փոխարինելուԽՈՏՏ-ինն կամ ԽՈՏ.-ին` արտացոլելովկնոջ ամուսնականկարգավիճակիկարնոՉէ՞ որ ամուսնարության՝ հասարակության փոփոխվածգնահատականը: ցած կամ չամուսնացածտղամարդիկդիմումների ձների մեջ չեն տարբերակվում,բոլորն էլ հ/ւ. են: Տղամարդու համար ժամանակինկարնոր է եղել տարբերակել,թե կինը ինչ ամուսնական կարգավիճակունի, ուստի օրիորդներիհամար գործածել են Խնտջ,իսկ ամուսնացածկանանց համար` հ//5.: Եթե անգամ պատմության որոշ ժամանակահատվածներում կնոջ համար այդ տարբերակումըկարնոր է եղել, ապա ժամանակակից կանայք (համենայն դեպս, Մեծ Բրիտանիայի,ԱՄՆ կամ այլ արեմտյան երկրներիանգլիախոսկանայք) գտնում են, որ կնոջ ամուսնականկարգավիճակըչպետք է կարնորություն ունենա ն չպետք է հետաքրքրիո՛չ տղամարդկանց,ո՛չ էլ այլ կանանց: Խ/Տ. ձենն այժմ լայնորենընդունվածէ ն՛ բանավոր դիմումներում,նե՛պաշտոնականգրավոր խոսքում, հատկապես, երբ հայտնիչէ, թե տվյալ կիննամուսնացածէ, թե ոչ, ն երբ այդ կնոջը դիմում են առաջինանգամ:Երբ ամուսնացածլինելու փաստըհայտնի է, կարելի է գործածել Խ/5., իսկ եթե կինը հատկապեսշեշտում է այդ փաստըկամնախընտրումէ իր անվան կողքինգրել Խ/Տ., այլոց կողմից դա անելը պատշաճությանպարտադիրկանոն է»:5:

Տարածված է այն կարծիքը,թե իբր ձայնավորով սկսվող բառից առաջ պարտադիրէ նախորդող բառի` ն (ոչ թե՝ ը) հոդով գործածությունը, ինչպես` Հարցն այդպես է դրված: Սա կաղապարված մտքի արտահայտությունէ: Ը հոդով կազմությունը սխալ չէ: Դա ունի իմաստային-ոճականարժեք. եթե միտում կա արտասանությամբ առանձնացնելու ն շեշտելու բառը, ապա գործածում ենք ը հոդովձնը: Ն-ով կազմությունըապահովումէ խոսքի արագ »

Գաբրիելյան,Սեռամետության դրսնորումները անգլերենում,«ԲանբերԵրեանի համալսարանի»,Եր., 1998, թիվ 1, էջ 192--193:

Վ.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ընթացք: Ը-ով տարբերակը, ապահովելով արտասանության դանդաղ ընթացք, խոսքին հաղորդում է որոշ հանդիսավորություն: Այնպեսոր, ելնելով նպատակադրումից,կարելի է գործածել երկուսն էլ` «Հարցն այդպես է դրված» կամ «Հարցը այդպես է դրված»: Առանձին դեպքերում (օրինակ` երբ ը-ով վերջացող բառովավարտվում է տողը կամ առավել նս էջը) ը-ի գործածությունընախընտրելիէ՝ արտասանությանկամընթերցումիսահուն ընթացքըանհրաժեշտդադարովապահովելու համար, օրինակ` «Վայաստանի Հանրապետության արտաքինգործերինախարարությունն

օգտվումէ առիթիցն կրկինշնորհավորում է ...»: -» «ՀայաստանիՀանրապետության արտաքինգործերինախարարությունը օգտվումէ առիթիցն կրկինշնորհավորումէ...»:

Պաշտոնականգրություններում ոճական նշանակությանյուրահատկություն ունի անձնական դերանունների գործածությունը (կամ բացթողումը): Այսպես` խոսքի դարձվածքային տիպերը (խնդրում ենք, պահանջում եմ, առաջարկում եմ ստուգել) արտահայտում են կտրական պահանջներ: Անձնական դերանունների ներմուծումը այդպիսի կառույցներ մեղմում է պահանջը՝ Խնդրում եմ Ձեզ ճշտել Առաջարկումեմ Ձեզ քննարկմանդնել ...:

Հեղինակայինես, մենք դերանուններիգործածությունընույնպես մեղմումէ հնչերանգիկտրականբնույթը` Պահանջումենք //Մենք պահանջումենք, Այն կարծիքինենք // Մենք այն կարծիքինենք: Գրագրությանառանձինձներում, որոնցումգործածվում են հաճոյախոսականարտահայտություններ(նամակ, հայտագիր ն այլն), նպատակահարմար է ոչ թե ստացականհոդի, այլ համապատասխանստացականդերանվանգործածությունը,այսպես`«Խնդրում եմ ընդունել իմ խորին հարգանքի հավաստիքը»Հ«Խնդրումեմ ընդունելխորինհարգանքիս հավաստիքը»: Փաստաթղթերիառանձին տեսակներ ունեն իրենց հատուկ Ժամանակաձները: Հրահանգներում գործածականէ սահմանական

ՅուրիկԱվետիսյան

ներկան, քանի որ ցույց է տալիս ընթացքի մեջ եղող ն հաստատապեսկատարվողգործողություն, ունի կտրականբնույթ, սահմանում է նորմեր, ինչպես` «Փաստաթղթերըպակասկամ վնասված լինելու դեպքում կազմվում է ակտ՝ երկու օրինակից, որոնցից մեկը մնում է ...», «Վարմանկարգըսահմանվում է հատուկ հրահանգով»: Հաշվետվություններում գերիշխում են վաղակատարով կազմությունները, որոնք ցույց են տալիս անցյալ անորոշ մի ժամանակումկամ ժամանակակետիցառաջ ավարտված գործողություն. դա միջնորդավորվածխոսք է` ի տարբերություն անցյալ կատարյալի,որը ականատեսիխոսք է, բայց ունի ստույգ կատարված գործողության իմաստ («Սակագների նվազում է գրանցվել միայն Հրազդանում»): Որոշումներում ն հրամաններում իշխող կառույցներ են անորոշ դերբայովկազմությունները, քանի որ արտահայտումեն մեղմ հրաման, առավել պաշտոնական.ենհնչում, քան բուն հրամայականովձները, ինչպես` «Խորհուրդը որոշում է. 1. Հաստատել..., 2. ձանձնարարել..., 3. Պատասխանատվությունըդնել...»:

Պաշտոնականխոսքին միօրինակությունեն հաղորդում անորոշ դերբայիգործիականհոլովաձնիպարբերաբարկրկնությունները: Դա բնորոշ է հրամաններին,որոշումներին, համաձայնագրերին ն են այլն: Քերականականայդ ձնով սկսվում, օրինակ, «Դիվանագիտականհարաբերությունների մասինՎիեննայիկոնվենցիայի» մասի բոլոր հինգ պարբերությունները. նախապատրաստական այսպես` «Սույն կոնվենցիայիկողմերըհանդիսացողպետությունները. նշելով, որ..., ուշադրության առնելով..., համոզված լինելով..., գիտակցելով, որ..., հաստատելով, որ..., համաձայնեցիններքոհիշյալի մասին»: -

--

-

-

Պաշտոնականգրագրություններում լայն տարածումունեն ձռաբանական սխալները: Դրանցից է, օրինակ, անորոշ դերբայի՝ պատճառականնշանակությամբբացառականհոլովաձնի գործածությունըժամանականվանողհամակատարդերբայիփոխա54

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

րեն` «Խորհուրդ է տրվում աշխատելուց (ինչի՞ց,ի՞նչ պատճառով) հաշվի առնել ...»: իշտ է` «Խորհուրդ է տրվում աշխատելիս (ե՞րբ)հաշվի առնել ...»: Կամ՝ «Աշխատանքայինգործունեության ընդհանուրծրագիր ներկայացնելուց ( -» ներկայացնելիս) հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել...»: Քերականական սխալձներ են չ սոսկածանցունեցողբայերի(կորչել, փախչել, սառչել, դիպչել ն այլն)` անցյալի հիմքից կազմություններումածանցիպահպանումըկամառհասարակխոսակցական լեզվին բնորոշ կազմություններըս̀առչածչսառած, կորչիրչկորիր, սառչեցիրսառար, փախնումէ»փախչում է ն այլն, ն կամ՝ անցյալ բայերի՝ ավելորդեց մասնիկովբակատարյալումպատճառական ղադրումը` բարձրացրեցին,ներկայացրեցին,համաձայնեցրեցին, ն այլն: հասկացրեցին Հնացածկազմություններեն արգելականհրամայականիմի շարք ձներ, որոնք կազմվում են ներկայի հիմքից` մի՛ գնար, մի՛ գաք, մի՛ զարմանաք, մի՛ հիշեցնի(ր): Ժողովրդախոսակցականլեզվից կամ բարբառներիցերբեմն պաշտոնականխոսքի ոլորտ են մուտք գործում բառաձներ,որոնք դուրս են լեզվական կանոնի շրջանակներից,ուղղակի սխալ կազմություններ են, ինչպես` համաձայնեցնելտալ Հ» համաձայնեցնել,ի շնորհիվ Հ» շնորհիվ, ինչպիսինն են Հ» ինչպիսին են, տուժված կողմ Հ» տուժած կողմ, կից է փաստաթղթիպատճեն-» ...պատճենըն այլն: ներկայացվում

3.2.

Շարահյուսական

առանձնահատկություններ

Բառերիկապակցություններն ունեն կազմությանու կիրառության առանձնահատկություններ,որոնց իմացությունն անհրաժեշտ է պաշտոնականգրագրության լեզվաոճական ձնավորումը ապահովելու, տարածվածսխալներից խուսափելու համար: Պաշտոնականխոսքում կիրառելի են, այսպես կոչված, սովո55

Ցուրիկ Ավետիսյան

րական կապակցությունները, որոնք համապատասխանումեն առարկայական մտածողությանը, արտահայտում են իրերի ն երնույթների սովորական հարաբերությունները: Լեզվի գործառական ոլորտներից յուրաքանչյուրը ժամանակի ընթացքում ստեղծում է իր համար կանոնական կայուն կապակցություններ, որոնք այլ ոճերում կարող են ընկալվել իբրն ոչ սովորական: Պաշտոնական ոճին հատուկ է բազմաբաղադրիչկապակցությունների գործածությունը: Բաղադրիչների թիվը երբեմն անցնում է մեկ տասնյակից: Դրանք հիմնականում գոյական գերադաս անդամով կապակցություններ են, ինչպես, օրինակ, ՀՎ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքից բերված հետնյալ հատվածում` «Ապօրինի դատապարտելու,քրեական պատասխանատվությանենթարկելու, որպես խափանման միջոց կալանք կիրառելու, չհեռանալու մասին ստորագրություն վերցնելու կամ վարչականտույժի ենթարկելու հետնանքով քաղաքացուն պատճառվածվնասները հատուցելու հետ կապված աշխատանքայինԱնայլ իրավունքները վերականգնելու, գույքը կամ դրա արժեքը վերադարձնելու վերաբերյալ հայցը կարող է հարուցվել հայցվորի բնակության վայրի դատարան»: Կան բառեր, որոնք այլ

բառերիհետ կապվում են որոշակի լրացումով կամ լրացումներով: Այդպիսիքեն ժամանակ, տարածություն, տարողություն, արժեք ցույց տվող բառերը:Եթե խոսակցական լեզվում դրանք համառոտությանհամար կարող են զեղչվել, ապա պաշտոնականումայդ կարգի բառերը պարտադիրեն` խոսքին ճշգրտությունհաղորդելուհամար:Դրանքխիստտարածված կապակցություններեն պաշտոնական,մասնավորապեսիրավաբանական,բանկայինն հաշվապահականգրագրության մեջ, ինչպես` «Ստացվել է 50000 դրամ վարկ, պակասուրդը կազմել է 50 մլն ԱՄՆ դոլար», «Սպանությանդեպքում արարքը պետք է որակել համակցությամբ` քր. օր.-ի հոդված 347-ով ն քր. օր.-ի հոդված 104-Իիերկրորդ մասի երկրորդ կետով» ն այլն:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

զուգաձներ: Դրանցից Մի շարք կապային կառույցներ ունեն գրքային բնույթ ունեցողները, հասկանալի է, բնորոշ են պաշտոնական լեզվին` դրա հետ մեկտեղ-5 դրանովհանդերձ,իբրն պաի պատասխան,համաձայնորոշմանՀ» ըստ որոշման, տասխանՀ-5 հովանավորությանտակ Հ» հովանավորությաններքո, պաշտոնի բերումովՀ» ի պաշտոնե, ըստ ինձ Հ» ըստ իս ն այլն: Թեն պետք է նկատի ունենալ, որ առաջին եզրերի գործածությունը խոսքը ավելի կենդանի է դարձնում ն այս իմաստով գրագրությունների որոշ տեսակներում (նամակ, հրահանգ, հաշվետվություն) հանձնարարելի է: Կապայինկապակցություններիմի մասն արտահայտում է հոլովաձների իմաստ ն խոսքում ազատ կարող է փոխարինել դրանց: Սակայն կապային կազմություններըչեն կարող լինել բազմիմաստ,առավել հատուկ են խոսակցականլեզվին ն արտահայտում են ավելի որոշակի նշանակություն, ինչպես` պայմանագիրը ստորագրելիս պայմանագիրըստորագրելու ժամանակ// ստորագրելու պահին// ստորագրելու ընթացքում: Հ

Պաշտոնականխոսքում գործածականեն զոդվածով(շաղկապով կամ հարաբերականբառով) կապակցությունները`...Այնքան, որքան..., Եթե..., ապա..., Քանի որ..., ուստի, Այն..., ինչ... ն այլն: Նախադասության տեսակներից յուրաքանչյուրն ունի իր ոճական արժեքը: Բարդ ստորադասականնախադասություններըլավագույն միջոց են դատողություններ,եզրահանգումներ,երնույթների պատճառահետնանքային կապերն ու փոխպայմանավորվածությունը արտահայտելու,խոսակցինհամոզելու համար: Այս ոճում գերակշռում են բարդ ստորադասականնախադասությունները՝ հատկապեսպատճառի, հետնանքի, հիմունքի ն նպատակիպարագա երկրորդականներով: Իբրն կանոն` դրանք պատմողական ունեն ն բնույթ երկկազմ(ենթակայովու ստորոգյալով)նախադաեն: սություններ Բարդհամադասականներըխոսքինհաղորդումեն որոշ հանդիսավորություն, միօրինակություն,ներդաշնակություն, ավելի մատչելիեն, հարմարմիջոց են միտքըծավալելու համար:

Ցուրիկ Ավետիսյան

Պարզ նախադասություններն առավել հատուկ են ժողովրդական խոսքին. պարզ, հստակ, ճշգրիտ ձնակերպումներիհամարունեն անփոխարինելիդեր: Երբ անհրաժեշտություն կա խոսքը դարձնելու բազմաբովանդակն հաղորդատարողունակ,բարդ կառույցների նշանակությունն ուղղակի անփոխարինելի է: Միայն կամ կազմված խոսքը գերազանցապեսբարդ նախադասություններով վերամբարձէ, երբեմն` ծանրաշունչ, դժվարընկալելի,թեն թվում է ավելի լուրջ ու ազդեցիկ:Եվ հակառակը, միայն պարզ նախադասություններով կազմվածներըլինում են դյուրըմբռնելի, հստակ, բայց հանդիսավորությունիցզուրկ, հաճախ էլ` պարզունակ: Լավագույնը դրանցներդաշնակհամատեղումնէ` ըստ փաստաթղթի բովանդակության, ձնի, հրապարակվող նյութի, իրադրության, կողմերիփոխհարաբերության,նպատակադրման Անայլն: Շաղկապական կառույցներըխոսքին տալիս են ճշգրտություն, ավելի որոշակի են դարձնում խոսքային միավորներիհարաբերությունը: Երբ նպատակկա ընդգծելու փաստաթղթերիպատճառահետնանքայինկապը, անելու ընդհանրացումներն եզրակացություններ, շաղկապները պարտադիր գործածվում են: Անշաղկապությունը խոսքին տալիս է սեղմություն, արագություն, ինչ-որ չափով նան հուզականություն: Մտերմիկ խոսքի միջավայր ստեղծելու համար (օրինակ` վստահելի գործընկերոջն ուղղված նամակում) նպատակահարմարեն անշաղկապ կառույցները: Երկկազմ նախադասություններնապահովում են մտքի ստուգությունը, ճշգրտությունը, հստակությունը, տեղ չեն թողնում այլասացության: Մինչդեռ միակազմ Սնախադասություններն այս տեսակետից«կաղում են»: Բայց դրանք էլ ունեն իրենց առավելությունը.հնարավորությունեն ստեղծում հստակ, համառոտ, հակիրճ խոսքի: Գործնականգրագրություններումհաճախ հանդիպողշարահյուսական կառույցներ են թվարկմանհնչերանգովիրար հետ կապված ն պարբերույթովարտահայտվողմիադիմիանդեմ նախադա58

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

սությունները, որոնք գրագրությանառանձինձներում (օրինակ՝ որոշումներում,հրամանագրերում)երբեմն հասնում են մի քանի տասնյակի:Դրանցիցյուրաքանչյուրն իր հերթինկարող է պարունակել առանձին նախադասություններ:Բայական անդեմնախադասություններըխոսքը դարձնում են միօրինակ,բայց ստեղծում են ռիթմ: Եվ հրամանի, հրահանգի, որոշման ազդեցությունը հաճախշեշտվում է հենց այդ միօրինակությանռիթմով:Լրիվ նախադասությունների գործածությունը պաշտոնականգրագրության մեջ պարտադիրպայմանէ: Ճիշտ է, թերի նախադասությունները հնարավորությունեն տալիս խուսափելուերկարաբանություններից (մանավանդերկխոսություններում),սակայն պաշտոնական փաստաթղթերումկրկնվող նախադասությանմեջ այս կամ այն բառիբացակայությունըկարողէ այլընթերցումներիառիթ տալ:

Մտքի դատողական գործունեությունը դրսնորվում է պատմողական նախադասություններով:Դրանցով են արտահայտվում մտահանգումները,եզրակացությունները: Դա է պատճառը,որ պաշտոնականգրագրությանմեջ ընդունվածէ նախադասությունների այդ տիպը: Բացականչական նախադասություններ պաշտոնականտեքստը չի հանդուրժում: Հարցական կառույցները, հատկապեսանուղղակի հարցում արտահայտողները, փոքր--ինչ գործուն են նամակի մեջ: Հրամայական նախադասությանհնչերանգից է կախված այն հանգամանքը,թե հրամանըկտրական պահա՞նջէ արտահայտում,ցանկությո՞ւն,թե՞խնդրանք: Ցավոք, գրավոր խոսքը չունի բանավորին հատուկ հնչերանգային այդ բազմազանությունըն անհրաժեշտությանդեպքում փորձում է իր այդ «բացը» լրացնել լեզվական այլ միջոցներով: Գործնական գրագրության մեջ սովորաբար հրամայականիձները (դրական ն արգելական) փոխարինվումեն մեղմ հրաման արտահայտող այլ քերականականձներով` անորոշ դերբայով կամ անորոշ դերբայ ունեցող կազմություններով`տեղյակ պահել, ընթացք տալ, ստուգել, հատկացնել, կազմակերպել, բացել ն վարել հաշիվներ, ուժը կորցրած ճանաչել ն այլն:

Յուրիկ Ավետիսյան

Պաշտոնականոճի ձնավորմանկարնորպայմաններիցմեկը շարահյուսական համանշային կառույցների ճիշտ ընտրությունն է: Ուղղակի խոսք ն անուղղակի խոսք. առաջինըոչ միայն անմիջականություն է հաղորդում տեքստին, այլն առավել հավաստի, ստույգ է դարձնում դրա բուն` տեղեկատվականմասը: Գործնական գրագրության մեջ այն գործածվում է բացառիկ դեպքերում, երբ հատկապես անհրաժեշտություն է առաջանումասվածը նույնությամբ ներկայացնելու:Ավելի հաճախգործածվում է անուղղակի խոսքը, քանի որ սովորաբար հարկ է լինում արդենհնչած (կամ Գրված) ուղղակի խոսքը ներկայացնել փոխակերպվածտարբերակով` համանշայինզուգահեռով: Պաշտոնականգրագրության մեջ փոխակերպմանայս տեսակը գործնական նշանակություն ունի: Ոճականտարածվածսխալ է ուղղակի ն անուղղակիխոսքերի ոչ հստակսահմանազատումը,դրանցառանձնահատկությունների միախառնումը:Խոսակցական լեզվում տարածված այդօրինակ կառույցները հաճախ մուտք են գործում գրավոր խոսք ն պատճառեն դառնում թյուրիմացության:Օրինակ` «Հարցնում են` արդյոք ի՞նչ է արվում ընթացիկ հաշվի բացասականճեղքվածքի խորացումըկանխելու համար, ն իրենց աջակցությունը այս դեպքում ի՞նչ դեր կարող է կատարել»: Եթե այս խոսքը ուղղակի է, պետք է իրենց-ի փոխարեն գործածվեր մեր դերանունը, իսկ եթե անուղղակի է, չպետք է հարցականնշան դրվեր ինչ դերանվան վրա, ն պետք է կազմված լիներ թե շաղկապով, կամ էլ դրա զեղչումը բութով արտահայտվեր: Այսօրինակսխալներիցխուսափելու համար պետք է իմանալ ուղղակի խոսքըանուղղակիխոսքի վերածելու կանոնները: Ներգործական ն կրավորական կառույցներ. առաջինը ակտիվ խոսք է, երկրորդը` պասիվ: Երկրորդում ընդգծվում է ինքնին կատարման փաստը, անկախ այն բանից, թե ո՛վ է հատկապեսկատարողը, ստեղծվում է մի տեսակ չեզոք վերաբերմունք: Կրավորական կառույցները խոսքին տալիս են պաշտոնականության

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՌՃ

երանգն խիստտարածվածեն փաստաթղթերիլեզվում, ինչպես՝ «Մենք քննարկել ենք առաջարկը» // «Առաջարկըքննարկվել է մեր կողմից»: Դերբայական դարձված ն երկրորդական նախադասություն. առաջինընպաստումէ խոսքի հակիրճությանը,մեկ նախադասությանշրջանակներումմիքանի գործողությանմասինխոսելու հնարավորությունէ տալիս. օրինակ` «Արձակուրդգնալիս, երկարատն գործուղման մեկնելիս կամ այլ պատճառներով բացակայելիս աշխատողըպարտավորէ իր մոտ եղած փաստաթղթերըհանձնել այն անձին, ով փոխարինելուէ իրեն»: Դերբայականդարձվածների հաճախակիգործածությունըկամ կուտակումըհատուկ չէ հայերենին ն առաջ է բերում խոսքիարհեստականություն,անհստակություն:Եթե խոսքի կառույցը տալիս է հնարավորություն,ապա երբեմն նպատակահարմարէ դերբայականդարձվածներըկամ դրանց մի մասը փոխարինելերկրորդականնախադասություններով: Դիմավորբայի առկայությունըխոսքինհաղորդում է հստակություն ն դինամիզմ:Օրինակ` «ԳայաստանիՀանրապետության Նախագահից, Վայաստանի ՀանրապետությանԱզգային ժողովից, ՎայաստանիՎանրապետությանկառավարությունիցստացված «Շտապ» խորագրովթղթակցություններըաշխատակազմում գրանցվում ն հանձնվումեն արտահերթ»:Այս նախադասությունը կարելի է ձնակերպելավելի հստակ` դերբայներըկամ դերբայական կառույցները փոխարինելովդիմավորձներով, կրավորական բայերը` ներգործականներով.««Շտապ» խորագրով թղթակցությունները (Հփաստաթղթերը), որոնք ստացվում են Հայաստանի ՀանրապետությանՆախագահից, Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովից, ՀայաստանիՀանրապետությանկառագրանցում ն ըստ նշանակության վարությունից, աշխատակազմը Ի հանձնում է արտահերթ»: դեպ, միշտ չէ, որ կարելի է գործածել դերբայականդարձված: Շարահյուսականառանձին կառույցներում դա հնարավորէ դառնումմիայն այն դեպքում, երբ գործողությունը, որ արտահայտվումէ դերբայովն ստորոգյալով,իրականաց61

Յուրիկ Ավետիսյան նում է

միննույն անձը (առարկան):Գակառակդեպքում ստացվում

է երկիմաստությունկամ պարզապեսանիմաստություն:Օրինակ`

ծառա«Հեռագրերը մատյանովհանձնվումեն համապատասխան յությունների օգնական-ռեֆերենտինն̀շելով ընդունմանամսաթիվը ն ժամը»: (Ստացվումէ` հեռագրերնեն նշում ամսաթիվը):Կամ հետնյալ օրինակները` «Հեռագրերիընդունումը կատարվումէ շրջանառությանբաժնում՝ նշելով(՞)ամսաթիվը»,«Վաշվիառնելով 1999 թ. բյուջեի պակասուրդիանհամաչափբնույթը` հրատապ է դառնում (՞) ծախսերիու եկամուտներիհամաչափության ապահովումը»: Այս կարգիսխալներիցխուսափելուհամարկա՛մդերբայական դարձվածըփոխարինվումէ առանձիննախադասությամբ («Հեռագրերիընդունումը կատարվումէ շրջանառությանբաժնում. նշվում է ամսաթիվը»),կա՛մփոխվումէ գլխավորնախադասության կառուցվածքը(«Վեռագրերնընդունումէ շրջանառությանբաժինը`

նշելով ամսաթիվը»):

Դրական ն ժխտական կառույցներ. խոսքի առարկայի նկատմամբ ունեն իմաստային-վերաբերմունքային ՝տարբերություններ. Դատողությունըճիշտ չէ - Դատողությունըսխալ է. երկրորդը առավել ժխտողականերանգ ունի: Նա խելոք է ն Նա հիմարներից չէ զուգահեռ կառույցներիցերկրորդըարտահայտումէ հավելական իմաստ. ակնարկում է խոսքի առարկայի`խելոք լինելուց բացի նան այլ հատկանիշներ(ճարպկություն,խորամանկություն ն այլն) ունենալու հանգամանքը:Սովորական խոսքում դրանք ունեն ոճական-արտահայտչականարժեք, իսկ պաշտոնական խոսքում դրանցից մեկի կամ մյուսի ընտրությունը թելադրվումէ խոսքիճշգրտությամբ,ինչպես, օրինակ` «Նման դեպքերում հանցակցությանինստիտուտըառկա չէ (-» բացակայում է)», «Վակառակ դեպքումհանցակազմըառկա չէ (-» բացակայում է)»:

Նախադասությունների`վերը նշված ոճական հատկանիշների իմացությունըփաստաթղթերիհեղինակներինկօգնի ըստ նպատակահարմարության օգտվելու դրանցից:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Կան շարահյուսական հատուկ կառույցներ, որոնք հաճախակի գործածությունունեն պաշտոնականգրագրությանլեզվում: Այդ-

պիսիք են, օրինակ, անորոշ դերբայիգործիականհոլովով դերբաորոնք հանդես են գալիս հիմունքի յական կապակցությունները, պարագայի շարահյուսական գործառույթով, ինչպես` Ելնելով վերոհիշյալ հանգամանքներից ..., Հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետությանկենտրոնականբանկի խորհրդի որոշումը՝.... Կամ` միակազմ գլխավոր նախադասությամբբարդ ստորադասականնախադասությունները`Հարկ է նշել, որ.... Պետք է ավելացնել, որ..., Անհրաժեշտէ, որ..., Հարկ է, որ Դուք իմանաք: Կամ էլ` սեռական-տրական հոլովաձնով մի քանի բաղադրիչներից կազմված անվանական բառակապակցությունները,կրավորականկառույցներըն այլն: Վերջին դեպքի համար հայոց լեզվի կանոնըուսուցանում է. անձերիանունների դեպքում ներգործող խնդիրը արտահայտվումէ ն՛ բացառականով,ն՛ կողմից կապով, իսկ իրերի անունների դեպքում` միայն բացառականով(նախագահից // նախագահի կողմից, բայց` բանկից. հանձնարարելիչէ՝ բանկի կողմից): Պետք է պահպանել այս կանոնը նան ոճական նպատակներովխ̀ոսքի միօրինակությունիցխուսափելուհամար: Իսկ եթե նախադասությանկառուցվածքը ն բովանդակությունը այդպիսի հնարավորությունչեն տալիս, ապա կարելի է նախադասության կրավորականկառուցվածքըփոխել ներգործականի: Այսպես`«Տարվա ընթացքումբյուջեի կողմից վերջնականլուծում չի տրվել հիմնախնդրին»: -» «Տարվա ընթացքումբյուջեն վերջնականլուծում չի տվել հիմնախնդրին»:

Շարահյուսականառանձինկառույցներ փոխառվումկամ պատճենվում են Օտար լեզուներից: Դրանքոչ միայն ստեղծում են լեզվականանճշտություններ, խրթինեն դարձնումնյութի հաղորդումը, այլն խորթ են հայեցի լեզվամտածողությանը:Օրինակ` «Ի՞նչ կարելի է հասկանալ համակարգչայինտեղեկատվությանտակ» նախադասությունըհայերենում կհնչի այսպես` «Ի՞նչ է նշանակում համակարգչայինտեղեկատվություն»:

Ցուրիկ Ավերիսյան

Այլ օրինակներ. «Կառավարմանհամակարգիտակպետք է հասկանալ...» Հ» «Կառավարմանհամակարգասելով` պետք է հասկանալ»,«Վանրորեն վտանգավորարարքը բնութագրվումէ հետնյալ պարտադիրհատկանիշների առկայությամբ»-» «Հանրորեն վտանգավոր արարքը բնութագրվում է հետնյալ պարտադիրհատկանիշներով»,«...որը գնահատվումէ իրավակիրառողի կողմից` ելնելով գործի կոնկրետ հանգամանքներից»Հ» «...որը գնահատվում է իրավակիրառողի գործի կոնկրետհանգամանքներով»: կողմից`պայմանավորված Պարբերությունը (նախադասությունկամ նախադասությունների կապակցություն)տեքստի տրոհման կամ հատվածավորման կարնորմիջոցներիցէ: Նշանակում է անցում նոր մտքի, նոր թեմայի: Դա ընթերցողին հնարավորությունէ տալիս դադար առնելու, ընդհանրացնելու ն վերլուծելու արդեն ընթերցվածը: Որոշակի առումով փակ իմաստայինհամակարգէ, որի անտեսումըդժվարացնում է տեքստի ն՛ ընթերցումը, ն՛ ընկալումը: Պաշտոնականն գործնականգրագրությանմեջ պարբերությունըհաճախ համընկնում է համարագրումներին,որոնք տրվում են կա՛մ արաբական թվանշաններով, կա՛մ խառը եղանակով` արաբական,հռոմեական, հայերեն տառերով,գծիկով ն այլն: Դրանքնույնպես միջոց են` իրենց կարնեորությամբ առանձնացողհարցերիվրա ընթերցողի հատուկ ուշադրությունըհրավիրելու համար: Շարահյուսական կառույցների կազմության ն գործածության դժվարություններն ավելի հաճախ առնչվում են համաձայնությանը (բառակապակցության բաղադրիչներիհամապատասխանությունը ընդհանուր քերականականհատկանիշներով),կառավարմանը (ուժեղ խնդրառություն`գերադասբառի թելադրանքով այլ բառի կամ բառերի գործածությունըորոշակի ձնով (ձներով), մասամբ`շարադասությանը (նախադասությանանդամների`որոշակի կարգով դասավորությունը): Այդ կառույցներումհանդիպող սխալներից են, օրինակ`

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

բացահայտիչ-բացահայտյալի հոլովական անհամաձայնությունը` ՊարգնատրելԱրմենՎահանյանին՝որպես առաջատար մասնագետ (-» որպեսմասնագետի),

հանձին կապիգործածությունըհոգնակիթվովկապիխնդրիհետ` հանձին աշխատակիցների(-5 հանձինս աշխատակիցների),կամ հակառակըհ̀անձինս պետի(-» հանձին պետի), ի դեմս կապի գործածությունըոչ անձնանուն գոյականներիհետ` ի դեմս բանկի,ի դեմս հրամանագրի, ծանոթանալ բառերիհամատեղկիրառությունը,երբ կապհետ (Հ» ծավող բառը անձնանուն չէ` ծանոթանալ փաստաթղթերի

հետ ն

փաստաթղթերին), նոթանալ

բազմակիենթականերին ստորոգյալի անհամաձայնությունըԹ̀ե՛ ծրագրավորումը,թե՛ գործընթացըդանդաղէ (-» են) ընթանում, բայերի սխալ խնդրառությունը, որ շատ տարածվածերնույթ է ն պետք է ճշգրտվիբայ--ստորոգյալինտրվողհարցով,ինչպես`

խոչընդոտելէ գործունեությանը

-»

նեությունը,

խոչընդոտելէ (ի՞նչը) գործու-

իրականացմանը ն նախնականքննությանը Արդարադատության իրականացումը ն նախնախոչընդոտելը-»5 Արդարադատության կանքննությունը խոչընդոտելը,

խուսափելէ մեկնաբանել Հ» խուսափել է (ինչի՞ց) մեկնաբանելուց, հրաժարվելէ ցուցմունք

տալ

-»

հրաժարվել է (ինչի՞ց) ցուցմունք

տալուց,

ձգտում է բարելավել Հ» ձգտում է (ինչի՞)բարելավելու, թույլատրել է իրականացնելու նացնել,

-»

թույլատրել է (ի՞ նչ) իրակա-

Ցուրիկ Ավետիսյան

պատրաստվումէ բողոքարկել -» պատրաստվումէ (ինչի՞)բողո-

քարկելու,

հանձնաժողովըպատրաստ է քննարկել րաստէ (ինչի՝ ) քննարկելու,

Հ»

հանձնաժողովըպատ-

դրդել հանցագործությունկատարելՀ» դրդել (ինչի՞) հանցագործություն կատարելու, դրանց զավթման կամ փախցնելու դեպքում արարքը պետք է որակվի... -» դրանք զավթելու կամ փախցնելուդեպքում արարքը

պետք է որակվի...

ն

այլն:

Պաշտոնականխոսքը առարկայական (օբյեկտիվ) խոսք է: Սա անդամնշանակում է նան, որ նախադասությունը բաղադրող ները խոսքում պահպանում են ընդունված դասավորությունը` շարադասությունը: Դասավորության ընդունված կարգի փոփոխությունը` շրջումը, եթե նպատակային է, առաջ է բերում վերաբերմունքայնություն. ստեղծում է բարձր ոճի երանգ, խոսքին հաղորդում է հանդիսավորություն: Պաշտոնական կամ գործնական գրագրության մեջ շրջումը գործառվող ոճական հնարք է` իմաստային որոշակիացման համար: Այս դեպքում նախադասության մեջ բացառիկ կարնոր դեր է կատարում բայ--ստորոգյալի դիրքը: Այսպես` ունենք մեկ նախադասություն` անդամների (բայ-ստորոգյալի) դիրքային տարբերակներով. 7. Խորհուրդը առաջարկությունը քննարկել է: 2. Խորհուրդն է առաջարկությունը քննարկել: 3. Խորհուրդը քննարկել է առաջարկությունը: Առաջին տարբերակում շեշտվում է գործողության կատարման փաստը: Երկրորդում հեղինակը պնդում է հենց տվյալ ենթակայի (սուբյեկտի) կողմից կատարումը ն ոչ թե առհասարակ կատարումը: Երրորդում առկա է չեզոք վերաբերմունք: Հնարավոր մյուս տարբերակները` Քննարկել է խորհուրդը առաջարկությունը, Առաջարկությունը խորհուրդը քննարկել է, Առաջարկությունը քննարկել է խոր66.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

հուրդը, հանձնարարելի չեն, քանի որ առաջինում հստակ չէ ենթակայի (գործողությունը կատարողի) ն խնդրի (գործողության առարկայի) հարաբերությունը, իսկ երկրորդում ն երրորդում խախտված են դրանց շարահյուսական դիրքերը. գործողություն կատարողը առաջարկությունը չէ:

Պաշտոնականգրագրության մեջ շարադասությանդերը մեծանում է, քանի որ այստեղ` գրավոր խոսքում, պակասումէ այնպիսի կարնորլեզվականմիջոց, ինչպիսինհնչերանգնէ: Բացի այդ, գրողը զրկված է վերաբերմունքայինբառերընտրելուհնարավորությունից: Մտածվածշրջումը թույլ է տալիս կատարողիուշադրությունը հրավիրելայս կամ այն մտքի վրա ն դրանովընդգծելփաստաթղթի բովանդակությանկարնոր հատվածները,պահերը: Մյուս կողմից` ամեն մի շրջում առաջացնումէ երկիմաստութչպատճառաբանված յուն, դժվարացնումընկալումը,առիթէ տալիստարընթերցումների: է ենթակամիայն այն անձը, Օրինակ` «...պատտասխանատվության մեջ մտնում է նշված որի ծառայողականպարտականությունների կանոններիպահպանումը»նախադասությանմեջ է օժանդակբայի շարադասությամբշեշտվում է մտնելո՛ւ գաղափարը,մինչդեռխոսքաշարը ենթադրումէ, որ պետք է շեշտվի հատկապեսպարտականությունների՛ մեջ մտնելու գաղափարը.ճիշտ շարադասությունը մեջ է հետնյալնէ` «...որի ծառայողականպարտականությունների մտնում նշվածկանոններիպահպանումը»: Մեկ այլ օրինակ` «Հանցագործությանսուբյեկտի հարցը տարբերակված լուծում պետք է ստանա» կառույցում ընդգծվածբառակապակցությունը՝որպես ուղիղ խնդիր,հայերենի սովորական շարադասությամբոչ թե պետք է նախորդի,այլ հաջորդի բայստորոգյալին.արդյունքում կունենանքառանցանհարկիշրջումի կառույց, որը բնորոշ է չեզոք ոճին, այս դեպքում` պաշտոնական խոսքին` «Վանցագործությանսուբյեկտի հարցը պետք է ստանա տարբերակված լուծում»:

Յուրիկ Ավետիսյան

Նախադասության`քերականորենն տրամաբանորենիրար հետ կապվածանդամներիանհարկիհեռացումը իրարից խաթարում է մտքի սահուն ընթացքը: Իսկ եթե նախադասությունըծավալուն է, ն հիշյալ անդամներըհայտնվել են նախադասությանտարբեր բնեռներում, ապա հաղորդումը դառնում է ուղղակի անընկալելի, ինչպես հետնյալ օրինակում է` «Անձնական իրավունքների ն մասնավոր ոլորտի անձեռնմխելիության դեմ ուղղված համակարգչային հանցագործությունների էությունը, որպես կանոն, կայանում է համակարգչային համակարգ անձի վերաբերյալ սուտ, անվանարկողկամ ոչ բարեկիրթ,ինչպես նան իրականությանը համապատասխանող,բայց ապօրինի կերպով հավաքված տեղեկատվություն մուտքագրելու կամ անձի վերաբերյալ առանց թույլտվության որոշակի տեղեկատվություն հրապարակելու մեջ»: Այս նախադասությանմիտքը ավելի հստակ ն ճիշտ շարադասությամբ կարելի է ձենակերպելայսպես` «Անձնական իրավունքների ն մասնավոր ոլորտի անձեռնմխելիության դեմ ուղղված համակարգչային հանցագործությունների էությունը անձի վերաբերյալ սուտ, անվանարկողկամ ոչ բարեկիրթ, ինչպես նան իրականությանըհամապատասխանող,բայց ապօրինի կերպով հավաքված ն կամ առանց թույլտվության որոշակի տեղեկատվություն մուտքագրելն է համակարգչայինցանց»: Անհարկի շրջումի այլ օրինակներ. «...ուստի որակել կարծեցյալ միջնորդիարարքը որպես կաշառք տալու ավարտվածհանցակազմիդրդչություն,սխալ է» -5 «...ուստի սխալ է կարծեցյալ միջնորդի արարքը որակել որպես կաշառք տալու ավարտվածհանցակազմիդրդչություն», «...ՕԳտագործում է իր պաշտոնականդիրքը հակառակ ծառայության շահերի» Հ» «...իր պաշտոնականդիրքը օգտագործում է հակառակծառայությանշահերի», «Հիմնական տարբերությունը այս հանցակազմերի միջն այն է, որ...» -» «Այս հանցակազմերիմիջն հիմնական տարբերությունն այն է, որ...»,

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

«Այն դեպքերում, երբ իրական վնաս նշված անձանց չի պատճառվում, ...» -» «Այն դեպքերում, երբ նշված անձանց իրական վնաս չի պատճառվում,...», «Դրա հետնանքով տրանսպորտային միջոցների վթարի իրական սպառնալիք է ստեղծվում» -» «Դրա հետնանքով ստեղծվում է տրանսպորտայինմիջոցների վթարի իրական սպառնալիք», «...որը անզգուշությամբ պատճառել է ծանր կամ միջին ծանմարդու րության վնաս մարդու առողջությանը» -» «..որը առողջությանը անզգուշությամբ պատճառելէ ծանր կամ միջին ծանրության վնաս», «Հաջորդ վիճելի հարցը քննարկվող հիմնախնդրիկապակցությամբ այն է, թե արդյոք հնարավոր է պարտակումն անգործությամբ» -» «Քննարկվող հիմնախնդրիկապակցությամբհաջորդ վիճելի հարցն այն է, թե արդյոք պարտակումը հնարավոր է անգործությամբ», «Դա պայմանավորված է ինքնին պետությանյուրահատկություններով» -» «Դա ինքնին պայմանավորվածէ պետության յուրահատկություններով»:

Չհիմնավորվածշրջումը հաճախ ուղղակի պատճառ է դառնում լեզվական սխալ կառույցի` սխալ շարադասության: Օրինակ` «Երկրորդ կիսամյակիառաջին ամիսներինշարունակվեցպահպանվել առաջին կիսամյակում ձւաավորված դրամավարկային քաղաքականության իրականացմանդաշտը»: Որոշիչ դերբաայս շայական դարձվածի(ընդգծված բառակապակցությունը) է` րադասությամբհասկացվում իբր առաջինկիսամյակումձնավորվածըդրամավարկային քաղաքականություննէ, մինչդեռխոսքաշարը ենթադրումէ, որ խոսքը այդ քաղաքականությանիրականացման`առաջին կիսամյակումձենավորված դաշտի մասին է: Ուստիայդ նախադասությանանդամներիճիշտ շարադասությունը հետնյալն է. «Երկրորդ կիսամյակիառաջին ամիսներինշա-

Յուրիկ Ավետիսյան

րունակվեց պահպանվել դրամավարկայինքաղաքականության՝ առաջին կիսամյակում ձւավորված դաշտը»: Սխալ շարադասությունը հանգեցնում է ուղղակի արտառոց ու անհեթեթ մտքերի, ինչպես հետնյալ նախադասությանմեջ, որ քաղված է սահմանադրական դատարանիմասին ՀՀ օրենհոդված 11--ից. «Իրավասու մարմին առանց փաստաթղթերի քի բերման ենթարկված սահմանադրականդատարանի անդամը պետք է անմիջապես ազատ արձակվի նրա ինքնությունը պարզելուց հետո»3' (ընդգծումները`Յու. Ա): Այս շարադասությամբ՝ ընդգծվածբառակապակցությունը լրացնում է ոչ թե անդամը բառին, ինչպես ենթադրվումէ շարադրանքից,կամ ինչպեսմտածել է հեղինակը,այլ սահմանադրական դատարանին.ունենում ենք բերման ենթարկվածսահմանադրականդատարան: Ճիշտը հետնյալն է. «Սահմանադրականդատարանի` իրավասու մարմին առանց փաստաթղթերիբերման ենթարկվածանդամըպետք է անմիջապես ազատ արձակվինրա ինքնությունըպարզելուց հետո», կամ, որ ավելի սահուն է ու հասկանալի,հետնյալ տարբերակը.«Սահմանադրականդատարանիանդամը, որ առանց փաստաթղթերի բերմանէ ենթարկվում իրավասու մարմին, պետք է անմիջապես ազատ արձակվինրա ինքնությունը պարզելուց հետո»: Սխալ շարադասության այլ օրինակներ.

է կրել» «Սղաճի մակարդակիգնահատումը,որ փոփոխություններ «Սղաճի, որ փոփոխություններէ կրել, մակարդակիգնահատումը...» -» «Սղաճի մակարդակի(որ փոփոխություններէ կրել) գնահատումը...»՝ «Պաշտոնեական անփութությունը միակ պետական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործություննէ, որ...» -» «Պաշտոնեական անփութությունըպետականծառայությանդեմ ուղղված միակ հանցագործություննէ, որ...», Հ

Տես «այաստանի Հանրապետությանօրենքը սահմանադրականդատարանի մասին», Եր., 2007, էջ 42:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

կողմից»-» «...պատշաճկերպովլիազորվածկառավարությունների կողմիցպատշաճկերպովլիազորված» «...կառավարությունների ն այլն:

Միշտէլ կարելի է ընտրել նախադասությանանդամներիայնպիսի դասավորություն,որը բոլորի կողմից կընկալվի որպես սովորական, ճիշտ, ոճականորենչեզոք:

4. ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃԻ

ԵՆԹԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

(ԵՆԹԱՈՃԵՐ)

ոճը, ինչպեստեսանք,ունի շրջանառման բազմազան Պաշտոնական ոլորտներ` դիվանագիտականհարաբերություններ,տնտեսավահամակարգ,օրենսդրարում, գործարարություն,պետաիրավական ն կան գործունեություն,բանկայինգործ այլն: Ոլորտներիայս տարատեսակությունը ենթադրումէ գրագրությանտարաբնույթձների ն գործածություն խոսքի բազմազանություն:Նշված գործոնները պաշտոնականոճի համակարգումձնավորումեն ենթահամակարգեր՝` խոսքի ենթատեսակներկամ ենթաոճեր`իրավաբանական, դիվանագիտական,գրասենյակային,հաշվապահական ն այլն:

Նույն հանգամանքներով(թեմատիկտարասեռություն,ժանրային բազմազանությունն այլն) պայմանավորված`գործնականոճաբանության բուհական դասագրքերումառանձնացվումէ պաշտոնական-գործարարականոճի երկու տարատեսակ` պաշտոնական-փաստաթղթային (որ կարելի է կոչել նան օրենսդրական) ն կենցաղային-գործնական: Առաջինումնշվում է երկու կարգի փաստաթղթերիլեզու` օրենսդրական` կապվածպետականմարմինների գործունեության հետ, ն դիվանագիտական` կապված միջազգայինհարաբերություններիհետ: Երկրորդում, պայմանավորված հաղորդվող նյութի բովանդակությամբ,ժանրով ն գործածվող լեզվամիջոցներիբնույթով, առանձնացվումէ գրագրությունների երկու խումբ` ծառայողական գրություններ` կազմակերպությունների ն հաստատություններիմիջն, ն մասնավոր-գործնական փաստաթղթեր:2:Դիտարկումներըի վերջո հանգում են վերը նշված ենթաոճերի`իրավաբանական,դիվանագիտականն այլն, յուրահատկություններիբնութագրմանը: Զ

Տես Լ 905Շո8ր5, էջ 41-42:

օՕՈԱՂՈՇՈՒՑ

Աթա Հ«ոող

ք7եՇՕօրՕ

Զ3ԵՈ Ց,

ԽԼօՇՐՏ8,1987,

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

4.1.

Իրավաբանական

ՈՃ

ենթաոճ

Կիրարկման ոլորտը հիմնականում օրենսդրական փաստաթղթերն են: Ներառում է սահմանադրական,քաղաքացիական, քրեականիրավունքի,աշխատանքայինգործունեության,ամուսնության ն ընտանիքի մասին օրենքների ն պետաիրավական այլ փաստաթղթերիբառապաշարը, քերականական համակարգը, արտահայտչական միջոցները: Ընդգրկմանբնագավառները խիստ բազմազան են` հասարակական հարաբերություններից մինչն ընտանիք,հողային ու գույքային իրավունք, տնտեսական ու միջազգային հարաբերություններն այլն: Սա պայմանավորել է այս ենթաոճի ինչպես ընդհանուրհատկանիշներիբազմազանությունը, այնպես էլ տերմինային համակարգի տարասեռությունը: Այստեղ համատեղվում են մի քանի գիտաճյուղերի տերմիններ: Ստեղծվում են մի տեսակ տերմինայինենթախմբերկամ ենթահամակարգեր, որոնք աչքի են ընկնում իմաստային--գործառական ընդգծված սահմանափակությամբ: Դա արտահայտվում է տերմիններին խոսքային կաղապարներիտեղին ու ճշգրիտ գործածությանմեջ: Այս ենթաոճում տերմինային նշանակությամբեն գործածվումնան բազմաթիվհամագործածականբառեր, ինչպես՝ անգործություն, կողմ, բռնություն, բացահայտում, վնաս, գործ, չարաշահել, անփութություն, հատուցել, բողոքել, օժանդակել, խարդախություն, նախադրյալ, պատիժ ն այլն:

աճ ունեցավ Իրավաբանական տերմինաբանությունը աննախադեպ հասարակականնոր հարավերջինտարիներինպ̀այմանավորված բերություններիձնավորմամբ: Բազմաթիվնոր բառեր փոխառվեցին օտար լեզուներից, մասնավորապես անգլերենիցն ռուսերենից կամ դրանց միջնորդությամբ`կլեպտոմանիա, աբստինենցիա,ռեմիսիա,օբլիգատիվ, էքսցես, ռեցիդիվ ն այլն: ձայերենիբառակազմական միջոցներովստեղծվեցիննորերը` անիրավունակություն, ընդդատություն,իրավաչափ, կամահայտնություն, հակաիրավա73

Ցուրիկ Ավետիսյան

կանություն, հակընդդեմ,համապարտադիր, հանրավտանգն այլն: Գործածականեն օտար բառակազմական հիմքով ն ածանցումով բաղադրվածտերմիններըլ̀ատենտՀային, դիսպոզիտիվՀություն, կոլեգիալ Հությունն այլն: Դրանքզետեղվածեն վերջինտարիներին բառարաններումՅ: հրատարակված իրավաբանական

Լեզուներիտերմինայինհամակարգերումընդունվածիրողությունէ. բառայինհամարժեքիբացակայությանդեպքում փոխառու լեզուն շատ հաճախգործածում է դրա իմաստը ճշգրտորեն արտահայՄի շարք տերմիններ,որոնքանգլերետող բառակապակցությունը: նում կամ այլ օտար լեզվում բառայինմիավորներեն, հայերենում ինչպես`Ո6Ա6Է-պահանջի թարգմանվումեն բառակապակցությամբ, բավարարում, քսուտհճել-պատժի արժանի, հոքսուծ/-պատժից ազատվելը, ՊԱէոօՏՏ-ցուցմունքտալ, Ւօյօլո-պատասխանելհայցին, ՏՅԽՅց6օ-փրկված գույք, Տսեոտտլօդ-փաստաթղթերի ներկաբերել: Եվ հակառակը` յացում, Տսո, ՏսուոճոՏտօ-հանրագումարի օտար բառակապակցությունները հայերենը թարգմանում-փոխարինում է բառային միավորներով,ինչպես` |Թց8ի տ/ոօոց-իրավաՏ հօօիե խախտում, Կօնոց Տէօծե-բաժնետոմս, էհ6ղքյ/-ցնցաթերապիա ն այլն:4:Քանի որ հայերենըտերմիններիհարցումառավելապես հանդեսէ գալիս որպեսփոխառուլեզու, ուստի առաջինխմբի տերմիններըակնհայտորենգերակշռող են: Սա նշանակում է, որ տերմինաստեղծման գործումմենքդեռ շատ անելիքներունենք: Ասվեց, որ տերմիններինբնորոշ չէ հոմանշությունը, ն տերմինային հոմանշության մասինխոսելիս այն հստակորենպիտիառանձնացնել ընդհանուր բառագիտականհոմանշությունից: Երնույթը գնահատելիս,նկատում է էդուարդ Աղայանը,պետք է հաշվի առՏ

Տե՛ս Ք.

Տես

Ուլբրիխտ, Անգլերեն-հայերեն,հայերեն-անգլերենիրավաբանականբառարան, Եր., 1994, Լ. Պետրոսյան, Արդիռուս-հայերեն իրավաբանական բառարան, Եր., 1998, «Անգլերեն-հայերեն-անգլերենիրավաբանականտերմինների բացատրականբառարան»,Եր., 2008 ն այլն:

«Անգլերեն-հայերեն-անգլերեն իրավաբանական տերմիններիբացատրական բառարան»,Եր., 2008:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

նել, որ գիտականտերմինաբանությանմեջ տերմիններիզանաըստ գործառության,իմաստային զան կարգի տարբերակումները, նրբություններիկամ երանգավորման, ոճական-:.արտահայտչական ն են նրբերանգներով այլն, հակասում տերմինագործածության պահանջներին:«Իմաստայիննրբություններովտարբերակումլինել չի կարող,--- գրումէ լեզվաբանը,---որովհետնտերմինըպետքէ որոշակիորենտարբերակվածհասկացությունարտահայտիհասկացությունների ամբողջ համակարգիմեջ. եթե տվյալ իմաստայինտարբերությունըմի տարբեր հասկացությունէ արտահայտումտվյալ տերմինահամակարգում, ապա մենք գործ ունենք ոչ թե իմաստային հետ, նրբերանգի ոչ թե տերմինայիննույնիմաստությանհետ, այլ պարզապեսունենք տարբերտերմիններ»55: Այսպես, օրինակ, չկանոնարկվածխոսքում կողոպուտ, գողություն, ավազակություն բառերը հոմանիշներ են: Ըստ հոմանիշների բառարանի` դրանք իրենց առաջին` հիմնական նշանակությամբ նույնիմաստբառեր են. ««ԳՈՂՈՒԹՅՈՒՆ. 1. Կողոպուտ, թալան, կողոպտություն, հափշտակություն, ավազակություն»»55: ՄինչդեռՀՀ քրեական օրենսգիրքը դրանցհամար տալիս է իրարից էապեստարբերձնակերպումներ:Իսկ դա իր հերթինհանցագործության այդ տեսակներիհամար ենթադրում է միանգամայն տարբեր պատիժներ` տարբեր հոդվածներով: Պատկերացում համար քրեական օրենսգրքից մեջբերենք հոդվածների տալու առաջինմասերը(ընդգծումներըմերն են-Յու. Ա.). Հոդված 175. Ավազակությունը

Ավազակությունը` ուրիշի գույքը հափշտակելու նպատակով հարձակումը, որը կատարվել է կյանքի կամ առողջության.համար վտանգավորբռնություն գործադրելովկամ դա գործադրելու սպառնալիքով,պատժվումէ ազատազրկմամբե̀րեքից վեց տարի ժամկետով`գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա: 1.

»

էդ. Աղայան, Տերմինագիտություն,Եր., 1978, էջ 47: Ա. Սուքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշներիբացատրական բառարան,Եր., 2009: 75:

Յուրիկ Ավետիսյան

Հոդված

176.

Կողոպուտը

Կողոպուտը` ուրիշի գույքի բացահայտ հափշտակությունը, պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձիերկուհարյուրապատիկից վեցհարյուրապատիկի չափով, կամ կալանքով` առավելագույնըերկու ամիս ժամկետով,կամ ազատազրկմամբ`առավելագույնըերեք տարիժամկետով: 1.

Հոդված

177.

Գողությունը

Գողությունը` ուրիշի գույքի գաղտնի հափշտակությունը, զգալի չափերով` պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկիցչորսհարյուրապատիկիչափով, կամ կալանքով՝ մեկից երկու ամիս ժամկետով,կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնըերկու տարի ժամկետով: 4.

Ինչպես տեսնում ենք, իրավաբանական տերմինայինհամակարգում նշված երեք բառերըակնհայտորենտարբեր տերմիններեն: Մեկայլ օրինակ:Չկանոնարկված խոսքումհոմանշայինբառախմբի անդամներեն համարվումհանցագործ, ոճրագործ, մեղապարտ, զանցառու, թիապարտ, մեղավոր, հանցավոր, գեհենակից, մեղսակից, մեղադրակից ն մերձիմաստմի շարք այլ բառեր: Մինչդեռ իրավաբանականգրականությանմեջ դրանք հոմանշայինշարքի անդամներչեն: Նախ՝ նշվածշարքի ոչ բոլոր անդամներնեն գործածականտերմինայինհամակարգում. օրինակ`գործառապեսիրավաբանական բառապաշարին չեն պատկանումմեղապարտ,զանցառու, թիապարտ, դատապարտակից, մեղադրակից, մեղսագործ, գեհենակից, մեղսակից ն նման բառերը.դրանց մի մասը ոճական տեսակետիցակնհայտորեննշույթավորէ Ա պատկանումէ գեղարվեստականբառապաշարին: Մյուսներըուղղակի տարբերտերմինեն, ներ օրինակ` մեղսակից բառը ոչ միայն իմաստայինակնհայտ տարբերությունունի ոճրագործ ն թիապարտ բառերից,այլն իմաստային նույնություն չունի նան հանցավոր բառի հետ. առաջինը՝

Այ

«ՀայաստանիՀանրապետության քրեականօրենսգիրք»,Եր., 2009, էջ 91-92:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

մեղսակի-ը, նշանակումէ հանցանքինմասնակից, երկրորդը՝հանցավոր--, հանցանք գործող՝ գործած, հանցագործ:Վանցագործն հանցավոր բառերը իմաստով համընկնումեն միայն իրենց ածականականնշանակությամբհ̀անցանք պարունակող, ինչպես` հանցավոր խմբակցություն/հանցագործխմբակցություն, հանցագործ աշխարհ աշխարհ/ հանցավոր ն այլն: Իմաստայինտարբերությունունեն նան ն ներ հանցավոր մեղավոր բառերը:Ակնհայտէ, որ մասնագիտական խոսքումդրանքփոխադարձ փոխարինելիմիավորներ չեն: Սկզբունքորենփոխարինելիմիավորներ չեն նան հանցավորությունը ն հանցագործությունը: Առաջինըհանցավորությանհատկանիշներպարունակելնէ կամհանցագործությունների համակցությունը, երկրորդը`մեղավորությամբ կատարված,հանրությանհամար է քրեական օրենսվտանգավորայն արարքը, որը նախատեսված գրքով:Դրանցիցյուրաքանչյուրըտերմինայինհամակարգումհանդես է գալիս իր կայունկապակցական դերով,ինչպես` հանցավոր. հանցավորհամաձայնությանգալ, հանցավորարարք, հանցավորոտնձգություն, հանցավորհամագործակցություն,հանցավոր գործարք, հանցավոր ոլորտ, հանցավորշահ, հանցավոր հանցավորգորժունեություն, անփութություն,կազմակերպված

հանցագործ. հանցագործ դառնալ, վտանգավոր հանցագործ, պատերազմիհանցագործ,պետականհանցագործ, հանցագործություն. հանցագործությանպահին, անձի դեմ կատարվածհանցագործություն,հանցագործությանհատկանիշներ, սեփականությանդեմ ուղղված հանցագործություններ,տնտեսական հանցագործություն,

հանցավորություն. պայքար հանցավորության դեմ, թաքնված (լատենտային) հանցավորություն, հանցավորության գործոն, հանցավորության ոլորտ, հանցավորությունը որպես սոցիալական երնույթ:

Յուրիկ Ավետիսյան

Այլ օրինակ.ունենք փոխառյալօբյեկտ ն հայերեն առարկա բառենշում են հետնյալիմաստները. րը: Առաջինիհամար բառարանները

«ՕԲՅԵԿՏ |ՀՕ6ԵՏԵ-Հլատ.

օեյօօխո--առարկա/, գ. 1. (փիլ.): Մեզանից անկախգոյությունունեցողարտաքին դուրս ն մեր գիտակցությունից աշխարհը, նյութականաշխարհը: 2. Գործողության`գործունեության առարկա,այն ամենը,որին ուղղվածէ որնէգործողությունգ̀ործունեություննն: 3. Տնտեսական`ռազմականմիավորհանդիսացող ձեռնարկությունկ̀առույց` տեղամասնն: 4. (քեր.): Ուղիղ խնդիր»35 բառարանումտրվում Առարկաբառը Արդիհայերենիբացատրական է 7 տարբերիմաստներով,որոնցից վերջինը`7--րդը, տերմինային նշանակությամբհամընկնումէ օբյեկտ բառին` «7. (իրավբ.): Ինչ որ կարողէ իրավունքի`դատինյութլինել (օբյեկտ)»"":Այսերկուբառերը, նյութ,միտքը իհարկե,ինչ-ինչ իմաստներով(օր.` ուսումնասիրության զբաղեցնողխնդիր,քննության նյութ) համընկնումեն Ա հետնաբար գործածությանմեջ այդ իմաստներովկարող են իրար փոխարինել: Կարելիէ ասել,օրինակ,գործողությանառարկանգործողության օբ-

յեկտ, ուսումնասիրությանառարկա ն ուսումնասիրության օբյեկտ: Սակայն իրենց տերմինայիննշանակությամբօբյեկտ-ը ն առարկա-ն էապեստարբերբառերեն, անվանումեն բոլորովինտարբեր հասկացություններ:Դրանց տարբերակումնու սահմանազատումը խիստէականնշանակությունունեն մասնագիտական անսխալգոր-

ծունեությանն հասարակական հարաբերությունների կարգավորման ն համար: «...Վանցագործության առարօբյեկտը հանցագործության կան պետք է հստակ սահմանազատվեն միմյանցից,---կարդում ենք քրեականիրավունքիբուհականդասագրքում:---Հանցագործության օբյեկտհանդիսացողհասարակական առարկանհանցագործության է, հարաբերությանտարրն նրա բաղկացուցիչ մասը:Չի կարելիմասը նույնացնելամբողջիհետ: Մարդիկ,նյութականն ոչ նյութական արժեքներըոչ թե հանցագործությանօբյեկտներեն, այլ առարկաներ: ...Որպեսհանցագործության առարկակարող են հանդեսգալ

»

Տես Ա. Մարգարյան, Ա. Հայրապետյան,Օտարբառերիբացատրական բառարան, Եր., 2004:

էդ. Աղայան,Արդիհայերենիբացատրական բառարան,Եր., 1976:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

հասարակական հարաբերությանտարրերը(հասարակական հարաբերությանօբյեկտը,հասարակական հարաբերությանկողմերը,հասարակականհարաբերության կողմերիգործունեությունը)»:Նշվում են նան այլ էականտարբերություններ"": Երբեմնիբրնիրարփոխարինողբառերեն գործածումիրավագետն իրավաբանտերմինները:Իրավաբանստուգաբանորեննշանակում է իրավախոս, արդարախոս: Գրաբարումսկզբնապեսգործածվելէ ածականական նշանակությամբ(«Այպանողքեն` քան իրաւաբան»): է իր Ծագել (բան, մի բան)բառից,որի գրաբար գործիականհոլովն է իրաւ (հոգն. գործ.` իրօք): Գրաբարումիրաւ-ը ուներ ինքնուրույն գործածություն ն նշանակում էր արդարացիորեն, հավաստյավ, իրավամբ («Անիրաւնիբրեւ արժանիարդարացաւ, եւ իրաւն իբրեւ զախոյեանստեցաւ»):Այսօրգործածվումէ մակբայական(իսկապես, արդարն)ն ածականական(իսկական,արդար, արդարացի)նշանակություններով:Բառակազմականկենսունակ բաղադրիչ լինելով՝ գրաբարում բաղադրելէ բազմաթիվբառեր`իրաւաբանեմ, իրաւաբանութիւն, իրաւաբար, իրաւաբեր, իրաւադատ, իրաւադատութիւն, իրաւագիտութիւն, իրաւական, իրաւախօս, իրաւարար, իրաւարարութիւն ն այլն: Գործածականէ եղել նան իրաւագէտ բառը: Որպես ածականնշանակել է իրաւը, ճշմարիտըիմացող, «գիտակ իրաց», որպեսգոյականնշանակելէ օրենսգետ,«գիտակիրաւանց եւ օրինաց»: Ժամանակակից հայերենում փաստորենպահպանէ վել բառի երկրորդ` գոյականականիմաստը` իրավագիտության մասնագետ,իրավունքի,օրենքի գիտակ, մասնագետ-գիտնական: Իրավաբան-ը ժամանակակիցհայերենումավելի ընդհանրական նշանակությունունի, ավելի լայն հասկացությանանուն է` «1. Իրա2. Իրավաբանական վաբանության մասնագետ: կրթությունստացած ն իրավունքիբնագավառում աշխատող»: Նմանապեսիմաստային որոշակի տարբերություններունեն` իրավագիտությունն իրավա-

Ջ.«ՎայաստանիՀանրապետությանքրեական իրավունք (ընդհանուր մաս)», Զ

հրատարակություն,Եր., 2009, էջ 114-117: Տես նույն տեղը, էջ 114-125: Տես «Նոր բառգիրք հայկազեանլեզուի», հատոր առաջին,Եր., 1979: էդ. Աղայան,Արդիհայերենիբացատրական բառարան,Եր., 1976:

4-րդ

Յուրիկ Ավետիսյան

բանություն, քրեագիտություն (կրիմինոլոգիա)ն քրեաբանություն (կրիմինալիստիկա)6, պատմագետն պատմաբան,լեզվագետ նե լեզվաբան, ձեռագրաբանն ձեռագրագետն այլ բառաշարքեր:Դրանց՝ մեկը մյուսի փոխարենգործածելըոչ միայն հանձնարարելի չէ, այլն անճշտություններիտեղիքկարողէ տալ:

Տերմինային հոմանշությանմասին խոսելիս երբեմնիբրն այդպիսիք նշվում են բառակազմականնույն կաղապարներովկամ նույն նախատիպհիմքով ն հոմանշային ածանցներովկազմվածբառերը, ինչպես` անկարություն--անզորություն,վերանվանում-վերակոչում, փոխազդեցություն-՛փոխներգործություն-փոխհամագործակցություն, հարցաքննություն-հարցաքննում, ձերբակալություն-ծձերբակալում,հափշտակություն-հափշտակում,տնօրինություն-՛տնօրինում, կարգադրություն-կարգադրում»: Հոմանշության ընդհանուր տեսությունից հայտնի է, որ հոմանիշ ածանցներով (-ություն-//ում, -ություն-//ույթ, -ություն-//անք, -մունք-//ում, ապ-//հակա-, --անոց-//արան, -աբար-/որեն ն այլն) ստեղծվում են նան տարահիմքհոմանշայինշարքեր, ինչպես`վերահսկողություն-վերահսկում, կեղեքչություն-կեղեքում, արտաքնապես-արտաքուստ, խարդավանք-խարդախություն, ահաբեկչություն--ահաբեկում, լարվածություն--լարում,մսխողություն--մսխում, ապօրինի--հակաօրինական ն այլն"5: Տերմինային համակարգումսրանք որոշակիորենունեն իմաստայինկամ ոճական-կիրառականտարբերություններ. տարբեր տերմիններ են կամ պատկանումեն բառապաշարի ոճականտարբերշերտերի: Նույնիսկ չկանոնարկված խոսքում իմաստայինակնհայտ տարբերություններունեն, օրինակ, փոխներգործություն-ը ն մփոխհամագործակցություն--ը, կամ՝ փոխազդեցությունը ն փոխհամագործակցություն-ը"՛: «Պետք է նկատել,սակայն,որ մասնագիտականգրականությանմեջ հաճախքրեաԳիտություն ն քրեաբանություն տերմինները գործածվում են իրենց, այսպես կոչված, փոխատեղվածիմաստներով`քրեագիտություն-ը` որպես կրիմինալիս45 Ճ Ց

տիկա, իսկ քրեաբանություն-ը` որպես կրիմինոլոգիա: Տես «Ջահուկյանականընթերցումներ»,Եր., 2010, էջ 276-277: Տես Ս. Գալստյան, Ածանցներիհոմանշությունըն հոմանիշ ածանցները,Եր., 1974: Տես էդ. Աղայան, Արդիհայերենիբացատրականբառարան,Եր., 1976:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Մյուսներիցշատերիհոմանշայինանդամներըպատկանումեն գործառապեստարբեր բառապաշարների,օրինակ` վերակոչում-ը, ի տարբերություն վերանվանում-ի, ակնհայտորենվարչագործարարականոճի բառ չէ: --ություն ն -ում ածանցներով կազմությունները, որոնքհոմանշայինշարքերեն կազմումմիայնբայականնախատիպերով ն արտահայտումեն «գործողությանարդյունք, հետնանք, իբրն վիճակ» ն «գործողությանանուն» բառակազմականնշանան գորկություններ,ունեն տերմինայինորոշակիինքնուրույնություն տարբերություններ. -ություն-ով ծառական կազմություններում ավելի է ընդգծվումգործողությանարդյունքի,հետնանքի,վիճակի նշանակությունը,իսկ --ում-ով ձներում` գործողությանանվաննշանակությունը,ընթացքիմեջ լինելու գաղափարը:Բացիայդ, --ում-ով հաճախհամանունությունեն ստեղծումանկաբաղադրությունները տար դերբայիհետ, օրինակ`առարկել--առարկում (է), որը ընկալման է առաջացնում: դժվարություններ Մյուսներիհամարկարելի է մատնանշելտերմինագիտական այլնայլ բնութագրություններ,որոնցով տերմինաբանական հոմանշությունը տարբերվումէ ընդհանուրբառագիտական Դրանհոմամնշությունից: է: ցից մեկը,օրինակ,տերմինայինբազմանունությունն Այսդեպքում հետ: Դրանք գործունենք,այսպեսկոչված,նույնիմաստտերմինների թեն միննույն հասկացությանտարբերբառայինձներ են, բազմանուններ, սակայնտերմինաբանությանմեջ դրանցգործածությունը չի հանձնարարվումմի շարք առումներով`գիտականճշգրտության բացասում, տերմինահամակարգիծանրաբեռնում,սխալների ու շփոթություններիստեղծումն այլն: Նշված ն համանման որոշ կազմություններ,իհարկե, կարող են համարվելտերմինայինբազմանուններ,ինչպես`ահաբեկություն--՛ահաբեկում, անաչառություն--անկողմնակալություն-անկողմնապահություն, առարկություն-առարկում, բնազդորեւ-անգիտակցաբար,շարունակաբար-մշտապես, ոտնձգություն-ոտնծգում, տեղազննություն-տեղազննում,տեսան այլն: ճշգրիտ խոսք ձայնագրառություն-տեսաձայնագրառում ճ

Տե՛ս

էդ. Աղայան,Տերմինագիտություն,Եր., 1978, էջ 47--49:

Յուրիկ

Ավետիսյան

կազմելիսդրանցոչ ճիշտ ընտրությունըխոսքայինորոշակիմիջաառիթ դառնալ կամ շփոթուվայրում կարող է տարընթերցումների ու թյունների սխալներիտեղիք տալ: Օրինակ`«Դա ոտնձգում է հասարակականանվտանգության դեմ». ընդգծվածբառի մեջ այնքան է շեշտվածգործողությաննշանակությունը,որ կարողէ ընկալվելիր դերբայական`ոտնձգություն է անում իմաստովն մթագնելնախադասությանմիտքը:ճշգրիտէ` «Դա ոտնձգություն է հասարակական է հետախուզություն» անվտանգության դեմ»:Կամ՝ «Վայտարարված Հ» «Հայտարարված է հետախուզում», «Գույքի տնօրինություն» -» «Գույքի տնօրինում», «Խարդավանքը քրեորեն պատժելի է» -» «Խարդախությունը քրեորենպատժելիէ» ն այլն: Տերմինային բազմանունությանառաջացման պատճառ կարող է դառնալ նույն հասկացությանհայերեն ն օտար անվանումների (այս դեպքում օտար բառը հանդես է գալիս որպես մրցորդ փոխառություն)գործածությունը, ինչպես` աուդիտ-հաշվեստուգում, բիրժա-բորսա-սակարան, էներգիա-ուժանյութ, ժուռնալիստ-լրագրող, համայնավար-կոմունիստ, մոտիվ-շարժառիթ, ռեալիզմ-իրապաշտություն, սանկցիա-պատժամիջոց, սոցիալական--ըընկերային,տերմին-եզր-գիտաբառ ն այլն: Տերմինային բազմանուններիհնարավոր քիչ գործածությունը ապահովում է է ծանպաշտոնականխոսքի միօրինակու միատիպբնույթը րաբեռնումտերմինայինհամակարգը:

նքիչ

Իրավաբանականենթաոճին,հատկապեսնրա դրսնորմանառանձին ձներին (որոշում, դատավճիռ, մեղադրական եզրակացություն), առավել հատուկ են խստությունը, պարտադրողական հնչերանգը:Այս հատկանիշներնավելի են ընդգծվում տիպային փաստաթղթերիհամար սահմանվող ձնավորման հատուկ պահանջների կիրառությամբ: Իրավաբանականոճով շարադրված խոսքի բնորոշ օրինակ է դատավճիռը: Ահա հատվածներ մի դատավճռի նախապատրաստական,բովանդակայինն ավարտական մասերից.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

գործ Խօ. ԵԴՔ-0054/01/05 2008 թ.

ԴԱՏԱՎՃԻՌ

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Երնանիքրեականդատարանը

նախագահությամբ՝

դատավոր`

քարտուղարությամբ`

Ա. ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ

Հ. ՄԱԼՅԱՆԻ

մասնակցությամբ՝

մեղադրող` պաշտպաններ`

Հ. ՍՏԵՓԱՆՅԱՆԻ

Վ. ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆԻ

Վ. ԱԹՈՅԱՆԻ

ամբաստանյալներ` '

2009 թ.

Գ. ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ

Վ. ՎԱԲԵԹՅԱՆԻ

մարտի31-ին դատարանում`դռնբացդատականնիստում,գործն

մեղադրանքի. 1. Գուրգեն Սերգեյի Մկրտչյանի`ծնված 29. 01. 1989 թ. Երնանում, հայ, ՎՀ քաղաքացի, չամուսնացած,տասնամյակրթությամբ, նախկինումչդատված, բնակվում է ք. Երնանում՝Նոր Նորք 23 փողոցի125 շենքիթիվ61 բնակարանում (արգելանքի տակ չէ), մեղադրվումէ ՎՀ քրեականօրենսգրքիհոդված 177-ի 2-րդ մասի 1-ին, 3-րդ ն 4-րդ կետերով: 2. Վահե Հայկի Վաբեթյանիծ̀նված...(ն այլն): Նախաքննությանմարմնիկողմից Գուրգեն Սերգեյի Մկրտչյանինն Վահե Հայկի ՎաբեթյանինՎՀ քրեականօրենսգրքի հոդված 177-ի 2-րդ մասի 1-ին, 3-րդ ն 4-րդ կետերովմեղադրանքէ առաջադրվելայն բանիհամար, որ «Գուրգեն Մկրտչյանըն Վահե Հաբեթյանը2008 թ. հոկտեմբերիսկզբներին,գողություն կատարելու շուրջ նախապեսհանցավորհամաձայնությանգալով, ցերեկվաժամերինմոտեցել են...»: ըստ

Այնուհետն,2007

թ.

հոկտեմբերիվերջերինգողությունկատարելունպա-

տակով մեղադրյալներԳ. Մկրտչյանըն Վ. Գաբեթյանը,հանցավոր համաձայնությանգալով նան գործովմյուս մեղադրյալՀասմիկԳրիգորյանիհետ, ցերեկը նույն եղանակով Երեանքաղաքի Արին-Բերդի4-րդ նրբանցքիթիվ 4 հասցեում գտնվող...արհեստանոցիցգաղտնիհափշտակելեն... նկատմամբ պատիժնշանակելիս, պատժիտեսակըն Ամբաստանյալների չափը որոշելիս դատարանըհաշվի է առնում նրանց կատարածհանցագործությունների`հանրությանհամար վտանգավորության աստիճաննու բնույթը,

նրանցանձըբնութագրողտվյալները: ու Հաշվի առնելով ամբաստանյալներիպատասխանատվությունն պատիժը մեղմացնողհանգամանքները,հանցանքի շարժառիթները, հանցավորների դերը, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրանց վարքագծիհանգամանքները ն դրանք իրենց համակցությամբդիտելով որպես բացառիկ՝ դատարանըգտնում է, որ նրանց նկատմամբ պետք է կիրառել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64 հոդվածիկետերովնախատեսվածպատժինվազագույնչափից ավելի ցածր պատիժ: Դատարանընման եզրահանգման է գալիս հետնյալ պատճառաբանությամբ. ՎՀ քրեականօրենսգրքիհոդված 10-ի համաձայն` ՎՀ քրեական օրենսգրքիհոդված61-ի 3-րդ մասը սահմանում է. ՀՀքրեականօրենսգրքիհոդված64-ի բովանդակությունից երնումէ, որ... Որպես ամբաստանյալներԳուրգեն Մկրտչյանի ն Վահե Վաբեթյանիպատասխանատվություննու պատիժը մեղմացնող հանգամանք` դատարանը հաշվի է առնում այն, որ նրանք անչափահասեն, բնութագրվումեն դրական, նախկինումդատապարտված չեն եղել, ընդունելեն կատարածհանցանքնու անկեղծորենզղջացել դրա համար... Վերոգրյալներիհիման վրա ն ղեկավարվելովՀՀ քրեականդատավարության օրենսգրքի357, 359, 360, 362 ն 3753 հոդվածներով`դատարանը

ՎՇՌԵՑ ԳուրգենՍերգեյիՄկրտչյանինմեղավորճանաչել ՀՀ քրեականօրենսգրքի հոդված 177-ի 2-րդ մասի 1-ին, 3-րդ ն 4-րդ կետերովե դատապարտելազատազրկման 2 (երկու) տարիԺամկետով: ՎՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 70-ի կիրառմամբԳ. Մկրտչյանինկատմամբ ճշաճնակվածպատիժըպայմանականորեն չկիրառել` սահմանելովփորձաշրջան 2 (տարի) Ժամկետով:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Խափանմանմիջոցը` հսկողության հանձնելը, թողնել անփոփոխմինչն դատավճռի`օրինականուժի մեջ մտնելը: Վահե Հայկի Հաբեթյանինմեղավոր Ծանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի հոդված 177-ի 2-րդ մասի 1-ին, 3-րդ ն 4-րդ կետերովն դատապարտելազատազրկման 2 (երկու) տարի ժամկետով: ՀՀ քրեականօրենսգրքի հոդված 70-ի կիրառմամբՎ. Վաբեթյանինկատմամբ նշանակվածպատիժըպայմանականորեն չկիրառել`սահմանելովփորձաշրջան2 (երկու) տարի ժամկետով: Խափանմանմիջոցը` հսկողությանհանձնելը, թողնել անփոփոխմինչն դատավճռի`օրինականուժի մեջ մտնելը: Գ. Մկրտչյանին Վ. ՎաբեթյանինկատմամբվերահսկոԱմբաստանյալներ ղությունը դնել 41 արդարադատությաննախարարությանքրեակատարողական վարչությանայլընտրանքայինպատիժներիկատարմանբաժնի վրա: Իրեղեն ապացույց հանդիսացողչժանգոտվողմետաղիցպատրաստված 30 լիտր տարողությամբ1 հատ տարան, ն լցնող սարքի ցանցըթողնել տուժող ԱրմենՈսկանյանիտնօրինությանը:

Դատավճիռըկարող է բողոքարկվելՀՀ քրեական վերաքննիչդատարան մեկամսյաժամկետում:

ԴԱՏԱՎՈՐ`

``

Ա. ՂԱԶԱՐՅԱՆ

Յուրիկ Ավերիսյան

ենթաոճիմասին խոսելիս հատկապեսպետք է Իրավաբանական առանձնացնելնրա դրսնորմանյուրահատուկձներիցմեկը`դատական խոսքը, քանի որ վերջինսերբեմնչի բնութագրվումայն ընդհանուր հատկանիշներով,որոնք բնորոշ են իրավաբանական ենթաոճին կամ պաշտոնականոճինառհասարակ:Դատականխոսքըմիօրինակ չէ, կառուցվածքայինն ոճական առումներով բազմաշերտ է. ներառումէ դատականգործընթացիբոլոր մասնակիցներիխոսքը` դատախազիկամ պետական մեղադրողի խոսք, դատավորի՝ դատականվճիռներկայացնողանձիխոսք, փաստաբանիդ̀ատարանում մեղադրյալիշահերը կամ որնէ հայց պաշտպանողիխոսք, ինչպեսնան մեղադրյալի,վկաների,փորձագետին այլոց խոսքերը: Դրանքլեզվաոճականհատկանիշներովիրարիցշատ տարբերեն: Դատավորիխոսքը սեղմ է, հակիրճ, ազդու, ճշգրիտ, ձնակերպումները միանշանակեն: Այն կարելի է համարել պաշտոնականոճի տիպար օրինակ: Պետական մեղադրողին փաստաբանիխոսքերը կառուցվածքայինն ոճական հատկանիշներովնման են միմյանց: Սովորաբարդրանք բաղկացածեն լինում երեք մասից` ընդհանուր դրույթներ (մուտք), հիմնականմաս, ավարտ (ամփոփիչ մաս): Առաջին մասում շատ հակիրճ, առանց ավելորդ հուզումի, սեղմ ոճով ներկայացվումէ նյութը` ընդհանուրհատկանիշներովն հիմնական հարցադրումներով:(Խոսքի առարկան կարող է ներկան յացվել նան փոքր--ինչ հանգամանորենը̀ստ նպատակադրման հանգամանքների):

.

են տրվում վիճելի կետերի Հիմնական մասում բացատրություններ մասին,իրականն հավանականփաստերիմիջոցովհետնողականորեն հերքվում կամ հաստատվումեն արտահայտվածմտքերը,կատարվումեն ընդհանրացումներ: Այստեղշատ կարնորէ պահպանել ե շարադրմանտրամաբանական խոսքիբնականությունը ընթացքը:

ամփոփիչ մասում տրվում են կա՛մ հիմնականկետերի վերաբերյալհամառոտ եզրակացություններ,կա՛մընդհանուրեզրա-

Բուն`

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

կացությունը:Ավարտըկարող է լինել պարզ կամ հասարակ,հանդիսավոր կամ հուզական, ինչպես նան կարող է կառուցվել վերջին երկուսի համադրությամբ: Դատական խոսքի դրսնորման այս ձները բնութագրվում են արտահայտչականզանազանմիջոցների գործածությամբ.համեմատությունը ավելի համոզիչ ու ընկալելի է դարձնում նկարագրությունը, կրկնությունը խոսքին հաղորդում է կիրք, ստեղծում է շարժման տպավորություն, բառախաղը ուշադրություն է գրավում (իսկ ուշադիր լսելիս հեշտ ես հասկանում ն հավատում ես), ճարտասանական հարցը ն դիմումը հուզականությունեն ստեղծում (ավելորդ հուզականությունը թուլացնում է խոսքի ուժը), ընդմիջումը (ելույթի կարնոր պահին դադար տալը) լարում ն հետաքրքրությունէ առաջացնում:

Վաճախկիրառվող ճարտասանականձներ են նան համաձայնությունը (երբ խոսողը զիջում է զրուցակցին այն բանում, ինչում կարող էր հակաճառել, որպեսզի իր համար ավելի հեշտ լինի պաշտպանել առավել կարնոր մի միտք), ուղղումը (ելույթի սկզբնամասումմիտումնավոր ընտրվում են այսպես կոչված թույլ բառեր, մտքեր, որպեսզի հետո դրանք փոխարինվենառավել ազդեցիկներով), կոնսենսուսի սկզբունքը (իր ուժերին շատ վստահ հռետորը հայտնում է այն, ինչ, թվում է, պիտի թաքցներ, նույնիսկ մեղադրումէ իր պաշտպանյալին,բայց ոչ կարնորհարցում. դրանովիր ն իր ասածի նկատմամբստեղծում է վստահություն), մեղմացումը (մտքի տպավորությունըթուլացնելու համար ընտրվում են արտաքուստ մեղմ թվացող ձնակերպումներ, օրինակ` «Իմ պաշտպանյալիտված բացատրություններըբնավ էլ հեռու չեն անհամոզիչ լինելուց») ն այլն: կան դատականխոսքի արտահայտչակաՏարակարծություններ նության արդյունավետությանվերաբերյալ: Իհարկե, միշտ չէ, որ դատարանումհնչող գեղեցիկ խոսքը կարող է ծառայել իր նպատակին,մանավանդեթե այն չի մնում ոճին բնորոշհատկանիշների

Յուրիկ Ավետիսյան

շրջանակներում:Սակայնբոլոր այն իրավիճակներում,երբ առկա է համոզելու, խոսքի գեղեցկությամբկարծիք ձնավորելու հնարավորություն,անշուշտ, արտահայտիչխոսքըկարող է ոչ միայն սոսկ տպավորությունթողնել, այլե կարծիքփոխել: Հայտնիէ, որ խիստ տրամաբանականն միաժամանակարտահայտիչհակափաստարկը նույնքան ազդեցիկ է, որքան հավաստի փաստը:

4.2.

Դիվանագիտական ենթառճ

ն հյուպատոսական ծառայուԳործառվումէ դիվանագիտական թյունների ոլորտում, դիվանագիտականգրագրությունների լեզվում: Խոսքի այս տեսակին առանձնապես բնորոշ են հատուկ պաշտոնականությունը,հանդիսավորությունը,հաճախ նան՝ որոշ վերամբարձությունը: Պաշտոն, կոչում, աստիճան նշանակող անվանակարգայինբառեր ու արտահայտություններկան, որոնք բնորոշ են միայն այս ոճով շարադրվածգրագրությանըկամ, ինչպես ընդունված է ասել, թղթակցության ձներին, օրինակ` փոխդեսպան, հյուպատոս, արտակարգ ն լիազոր դեսպան, գործերի

հավատարմատար, նվիրակորդ, կցորդ, առաջին դասի առաջին քարտուղարի աստիճան, դեսպանընկալ պետություն, նստավայր պետություն ն այլն:

"`

Դիվանագետ տերմինը առաջացել է պահլավերեն մ46օԿձո(արխիվ) բառից, որ պարսկերենումնշանակել է նան ատյան, դատարան, խորհրդարան,«ժողովածոյ գիրք բանաստեղծականերգոց ու տաղից»: Գրաբարումգործածվել է դահլիճ (գործերիքննության), արքունի սրահ, սենյակ, հրապարակ,ատյան, ինչպես նան գրադարան` «Տուն մատենիցեւ ուսմանց» նշանակություններով: Գնում գործածականեն եղել դիւան բառով բաղադրվածդիւանաԳիր, դիւանապահ, դիւանապետ ն այլ բառեր:Վետագայումձեռք է բերել այլնայլ ինաստներ`պետականգրագրությունները վարե-

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

տեղ, ազգային կամ հասարակականժողովի նախագահություն, դատ, արդարադատություն ն այլն'5- Դիվանագետ--ը համեմատաբարնոր կազմություն է, որ ժամանակակիցհայերենում, իր տերմինային երկու նշանակություններից բացի («Ղ. Կառավարության կողմից լիազորված պաշտոնական անձ` ուրիշ տերությունների հետ դիվանագիտակպնհարաբերություններվարելու համար: 2. Դիվանագիտությանմասնագետ»),ունի նան փոխաբերական իմաստ` «Վարպետ`խորամանկ ու ծայրահեղորենզգուշավոր մարդ, քաղաքագետ, դիպլոմատ»5:: լու

Շանոթություն 1: Դեսպան (պհլ.` մօՏքո) բառը Հայկազյանբառարանում մեկնաբանվումէ իբրն պատվիրակ,պատգամավորերկու իշխանությունների միջն, «միջնորդբանիցի մէջ տէրութեանց»:Հնում գործածականեն եղել դրանովկազմվածդեսպանագնացլինել, դեսպանութիւն, նորժամանակներում՝ դեսպանական,դեսպանատուն,դեսպանաժողով,դեսպանորդն այլն: Արդի բառարաններով բացատրվումէ որպես «1. Պետությանդիվանագիտական ներկայացուցիչմի այլ երկրում: 2. (հնց.): Պատգամախոս,պատգամավոր»: Ունի նան փոխաբերական իմաստներ`միջնորդ,լրաբեր, սուրհանդակ(տե՛ս էդ. Աղայան,Արդիհայերենիբացատրականբառարան,Եր., 1976): Ծանոթություն 2: Հյուպատոս (հնում` հիւպատ, հիւպատոս, հիպատ, հիպատոս, լատ.` ՇօոՏսԼ. կոնսուլ). նշանակել է բդեշխ, իշխան, հրամանատար, փոխարքա, տարնոր (տարեկան, մեկ տարով) գործակալ կամ կուսակալ («Կացուցին հիւպատս եւ զօրավարս»): Գործածականեն եղել դրանովկազմվածհիւպատոսութիւն, հիւպատճութիւն, հիւպատեան, հիւպատոսական ն այլ բառեր, համեմատաբար նոր ժամանակներումէ ստեղծվել փոխհյուպատոս-ը: Արդի հայերենում հյուպատոս նշանակում է «Իր տերությունը ներկայացնողն տերությանու նրա քաղաքացիների շահերը պաշտպանողպաշտոնականանձ ուրիշ տերությանմեջ» (տե՛սէդ. Աղայան, Արդիհայերենի բացատրականբառարան,Եր., 1976):

առավել չափով Պաշտոնականենթաոճերիցդիվանագիտականը ոճերի ընդհանրություններունի այլ լեզուների համապատասխան Ք.

Տե՛ս Ստ. 1944:

ՋԶ

Տե՛ս

Մալխասեանց, Հայերէնբացատրական բառարան,հատորառաջին, Եր.,

էդ. Աղայան, Արդիհայերենիբացատրականբառարան,Եր.,

1976:

Յուրիկ Ավերիսյան

է նրանով, որ անհրաժեշտությունկա պայմանավորված բոլոր լեզուներով մատչելի ու միանշանակ արտահայտելուպետությունների դիվանագիտականհարաբերություններինվերաբերող խոսքը (պայմանագիր,վերջնագիր,ուղերձ ն այլն), միջազգային կազմակերպությունների որոշումները, այլ կարգի պաշտոնական խոսքերըտ': Այդ ընդհանրությանդրսնորումներից է, օրինակ, փաստաթղթերում, այսպես կոչված, միջազգադիվանագիտական յին բնույթ ունեցող բառերիու արտահայտությունների, հատկապես այդ ոլորտինբնորոշքարացածլեզվամիավորների գործածությունը: Դրանցմի մասըգրավոր խոսքումերբեմնզետեղվում է հենց բնագրային տարբերակով:Օրինակ` ԴիվանագիտականհարաբերություններիմասինՎիեննայիկոնվենցիայի(Վիեննա,1961 թ.) հոդված 9-ում կարդումենք. «...դիվանագիտական անձնակազմիորնէ անդամ հանդիսանումէ ք6ոտօոՅ ոօո ցոռթ... Այս կամ այն անձըկարող է ոօո ցոռէռ կամ անընդունելիհայտարարվելմինչն նստավայրպետության տարածքժամանելը»:Մեկ ուրիշ օրինակ` «Հայաստանի դե ֆակտո ընդունումէ ԼեռնայինՂարաբաղի Հանրապետությունը Հանրապետությանանկախությունը:Այդ անկախությանդե յուրե ճանաչումըժամանակիխնդիր է»: Ավելի հաճախայդպիսիարտահայտություններըգործածվում են հայերենի հետ համատեղ, ինչպես` «...դա նշանակումէ, որ դեսպանիկամ դեսպանորդիպաշտոնին հավակնողթեկնածուն նստավայր երկրի համար ««ընդունելի անձ»» (քթօ15օոճցոռծ) է: Իսկ եթե համաձայնությանմերժում է ստացվում, ...այդ դեպքում նա համարվում է ««անընդունելի անձ»» (քօ/ՏօՈՅ ոօո ց/Յէթ)»»:Կամ՝ «Այդորոշմամբերկրիղեկավարըստացավ գործելու անսահմանափակ ազատություն` ՇՅոէ6 ԵլոՇիծ...»: հետ: Դա

Օտարալեզու արտահայտությունների գործածությունըբնորոշ է նան իրավաբանական ենթաոճին, սակայն այստեղ հայերեն բացատրությունները,որպես կանոն, տրվում են, ինչպես` «Սահմանադրականդատարանիորոշումները ունեն 6ոցՅ օոոօՏտ--Ններգոր6

Ս. Աբրահամյան, Պաշտոնականոճը ն նրա առանձնահատկությունները, «Հայոցլեզու ն գրականություն»,Եր., 1983, պրակ 1-2, էջ 84:

Տես

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ծություն, այսինքն` պարտադիրեն պետականն տեղական ինքնակառավարմանբոլոր մարմիններիհամար: Այլ դատարանների որոշումները, որպես կանոն, ունեն մուտ քՅՈՅՏ-ներգործություն, այսինքն` պարտադիրեն միայն դատավարությանմասնակիցների համար», «ԵՄ Խորհուրդը ձնավորվում է Եվրոպականմիության խորհրդի նախագահից, Գլխավոր քարտուղարությունից, ն բազմաՄշտական ներկայացուցիչների կոմիտեից (ՇՕՋՔՔԹՔԲԲ) թիվ աշխատանքային խմբերից»: Դիվանագիտական պրակտիկայում ընդունված ավանդույթ է այցեքարտերիվրա (այցեքարտ ունենում են դիվանագիտականներկայացուցչությունների բոլոր աշխատակիցները)օգտագործել տարբեր խորհրդանիշներ, որոնք նշվում են այցեքարտիձախանկյունում.գրվում են ֆրանսերեննշանակությամբ, լատինատառհապավումներով,ինչպես` Ք. Ք. (քօսո (ՇՈՂ6ոՏ|6Ր)--շնորհակալություն հայտնելիս, Ք. Է. (քօսո 1ԹԼԹո)-շնորՔ. Ք. ն այլն52: հավորելիս, (քօսոք/6Տ6ոէռեօո)--ներկայանալիս

Դիվանագիտական խոսքինբնորոշ հանդիսավորությունը սովորաէ բար ստեղծվում գրական--գրքայինբարձր ոճի բառերի ն հատկապես բառային ու քերականականհնաբանություններիգործածությանշնորհիվ: Թղթակցություններիառանձինձներում (միջազգային նամակ,հայտագիր, հուշագիր ն այլն) դրանք ունեն գրեթե պարտադիրգործառույթ, ինչպես, օրինակ, միջազգայինկոնվենմեջ. «Ի կատարումն որի` ցիայից բերված հետնյալ ձենակերպման ներքոստորագրյալները, կառավարությունների կողմից պատշաճ սույն կոնվենցիան»: կերպովլիազորված,ստորագրեցին Պաշտոնականթղթակցություններին առանձնահատուկհանդիսավորություն ն յուրօրինակությունեն հաղորդում նան, այսպես կոչված, հաճոյախոսության ձռակերպումները, որոնք կապվում են վարվելակերպիկանոնակարգի(էթիկետի)հետ, ինչպես`Պատիվունեմ հայտնելու...,Ձերդ գերազանցություն,Մեծահարգպարոն ԴեսՋ

Տես Ն. Չալըմյան, Դիվանագիտական ն հյուպատոսական ծառայությունն իրավունք, Եր., 2005, էջ 94:

Ցուրիկ Ավետիսյան

պան,Մեծարգոգործընկեր...,....կանխավընդունեքմեր հարգանաց հավաստիքը,Նորին գերազանցություն:Սրանք պարտադիր գործառույթ ունեն գրագրությանառանձինձներում: Օրինակ` վերբալ հայտագիրը, որը դիվանագիտական գրագրության ամենից գործածականձներից է (սրանովեն իրենցթղթակցություններըվարում ներարտաքինգործերի նախարարություննու դիվանագիտական կայացուցչությունները),սկսվում ե ավարտվումէ հաճոյախոսութչեն տրվումմիայնհայան ձնակերպումներով: Այդձեակերպումները տուկ դեպքերում.եթեհայտագիրնունի բողոքի կամ ցավակցական բովանդակություն,տեղեկացնումէ դժբախտպատահարի,երկրում ն կամ սուգ հայտարարելուկամ նման այլ իրավիճակների անունից: եթետրվում է կառավարության

մասին

Վաճոյախոսական ձնակերպումներըպարտադիրեն նան դիվանագիտականծառայությանմեջ հաճախկիրառվողթղթակցությանայնպիսի ձներում, ինչպիսիք են անձնականհայտագիրը,անձնական նամակը փաստաթղթերի կազմմանպան այլն: «Դիվանագիտական հանջներիցմեկը,---գրում է Նուբար Չալըմյանը,---հաճոյախոսական ձնակերպումների գործածումնէ, որոնքվկայում են հարգանքի,ինչնան պես միջն հավասարության գործընկերների սկզբունքիմասին: Եթե կողմերիցմեկըհրաժարվումէ հաճոյախոսությանկամ քաղաքավարի վարվեցողությանձնակերպումներօգտագործելուց,ապա մյուս կողմը նույն կերպ է վարվում: Սա դիվանագիտության մեջ ընէ»53: դունվածիրողություն հաճոյախոսականձնակերպումներովվերբալ ն անձնական հայտագրերիմեկականնմուշ. անձնականհայտագիրըկազմված է տվյալների(ռեկվիզիտների)եզրայինդասավորությամբ,ինչպես ընդունված է ամերիկյան գրագրության մեջ ն եվրոպական երկրներիմեծ մասում, իսկ վերբալ հայտագիրը՝ն կենտրոնական, ն եզրային դասավորությամբ: Ահա

ն հյուպատոսական Չալըմյան, Դիվանագիտական ծառայությունն իրավունք, Եր., 2005, էջ 93:

ՑՆ.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ձնականհայտագիր(անգլերեն)

Բօյու Աօէիօոտոժտ Բոեոջ 20 15/8: 380003 75Լ:

ԲՈԵՅՏՏ806

ԵԼՏ(

(99532)

ԲՅ»«: (995

Է-ՈՅՁէ

հօէ

1811Ի1/02/34

ի)

77 45 04

32) 77

17, 2002

45 24/01

ԱԼՓՇՕՄ181(ԹՅ6օ6ՏՏ.ՏՅոՑէց9

Է«601Թոօ/

Օս/

| հՅսծ 16 Լիճն

հօոօսո 6 (ոօոո

`/օս-

Բ:«Շ6/6ոօ)յհէ

օո

8օ66ժնոց

Ոծ

ՅՏ

Սքօո ՅՏՏտսոոցոո ժսե6Տ, | ԳՈՏԻ 16 6շք/6ՏՏ Յոմձ ՏԱ6ոցէհօո1հօ

քոօոժի/6/Բնօոտ,

հՅքքի/ օշ4Տէ ԵՇԽԽ66ո

Օսո

էհՑ ՅՇօ6քէ,`/Օսք Բ)«66ԱՅոօ7,

Խ/օ0/ԹոՅՅ/ ՒՁՅոո/

ՃՈԵՅՏՏՅԳՕՐ

Ղծ: ԽնտտօոտՃՇօո6մ1169 ՕթօՇոտոտնօ

ՋՅքսԵնօօէ Ճոոծու

Ո

Լհծ

օՒՃոՈո6ՈՒՅ. ԱՋ6քսԵկօ

Տ/ոՇ6/6 մ6Տ/6

Եօէհ օ/ՈՇլ| ոմ

Յոժ

էօ ոշյուշյո

քՑՏօոտ|,ԽհլՇհ

Տօ

հոօ ՇՕսոէղ6Տ Յոժ ԽՍՏՏԼՕՈՏ.

`/ՕսՐՏ Տ(ոՇ6/ԹԻ/

1օ փօ

ՋօքսԵկՇ

/ՃՈԵՅՏՏՅՉԺօՐ Բ»18օմոո/

օՒէՓ6 ԿԿոցժօտ օքփ6 ԱօէհՓՈՁոժտ (6 ԹԹոյքօլԹոնճո/

Ք|ԹՅՏՑ

՛հսոՏտժ87 հ/2)/ 16, 2002

ք6ՏՔոէօժծ Ւ|. Է. Խո. ԲօԵՏՈ Խօօհճոտո, էհօ ՔՈԹՏ/Ա6ոՒօքփ6

օք Բոո6ուՁ, 1հ6 |806-5

Ճ|

ԿՅո

մ67 ԱօմճշԱՅոմ:ո ԽՃօոյոխղ)յն

ՏԱ66Է

ՅՏՏԱԼՅՈՇՑՏ

օքոոյհէցիօՏէՇՕոՏ/Ա6ՈՅԱՇո.

Նիդեռլանդների Թագավորության

Դեսպանատուն

Թբիլիսի 28003 Թելավիի 20 Վեռ.: (995 32) 77 45 04 Ֆաքս: (995 32) 77 45 24/21 էլ. փոստ:ԱԼՇՕԿ18(2 ՅՇՇ6ՏՏ.ՏՅՈՑԼ.ցՑ

ՔՈԵՅՏՏո06

Ճօուույի

ԿՅՁո

հօէ

մ6- Աօմ6ԱՅոժծո 1818Ի1/02/34

մայիսի,2002

Ձերդ գերազանցություն

Պատիվ ունեմ հայտնելու, որ 2002 թվականիմայիսի 16-ին` հինգշաբթի, ՀՀՆախագահ մեծարգոպրնՌոբերտՔոչարյանիններկայացրելեմ ՅայաստանիՀանրապետությունում ինձ` որպեսՆիդեռլանդների Թագավորության արտակարգն լիազոր դեսպան,պաշտոնապեսճանաչողնամակները: Պարտականություններս ստանձնելուն պես անկեղծ ցանկություն ունեմ զարգացնելու ն ամրապնդելու ինչպես պաշտոնական,այնպես էլ բարեկամականհարաբերությունները,որոնք, հիրավի, առկա են մեր երկու երկրներին ներկայացուցչություններիմիջն: Խնդրում եմ, Ձերդգերազանցություն,ընդունելիմ խորինհարգանքիհավաստիքը: Հարգանքով` (ստորագրություն) Հարրի Մոլենաար Դեսպան

հավատարմագրված

ՀայաստանիՀանրապետությունում դիվանագիտական բոլոր ներկայացուցչություններին

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

Ղբալ

(

հայտագիր

ՀԱՑԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԽԱՏ/7ՁՀՎ

ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԷ ԻԲ

Օք ԲՕՋԵ/(ԹԾԵ ՃԲԲ

ԲԲՔՍՑԼ/Շ

ԼՏ

ՕԲ ՃԲՋՈԲԱՄԹԼՆ

17/02/11280

ՀայաստանիՀանրապետությանարտաքինգործերի նախարարությունը իր հարգանքն է հավաստումՎայաստանումհավատարմագրված դեսպանություններինն պատիվ ունի հայտնելու, որ ս.թ. հոկտեմբերի 17-ին` ժ. 15.00-ին, արտգործնախարար ՎարդանՕսկանյանըՎայաստանում հավատարմագրվածդեսպաններինհրավիրում է ոչ պաշտոնական հանդիպմանցեղասպանությանպատմաբան ՎահագնՏատրյանիհետ: Հանդիպմանընթացքումմասնակիցներըհնարավորությունկունենան հարցեր ուղղելու պրոֆեսոր Վ. Տատրյանին,ինչպեսնան ծանոթանալու շրջանակներումնրա ծամիջազգային,կառավարականն ակադեմիական վալածգործունեությանը: Հանդիպմանլեզուն` անգլերեն: Մասնակցությանմասինխնդրումենք տեղյակ պահել «ՀՀ Պետարարողակարգի ծառայություն» գործակալու565665 հեռախոսահամարով: թյանը ՀայաստանիՀանրապետության արտաքինգործերինախարարություէ օգտվում նը առիթից`կրկին իր հարգանքիհավաստիքըհայտնելուՀայաստանումհավատարմագրված դեսպանություններին: ք.

Երնան,15 հոկտեմբերի,2002

Հանրապետությունում Վայաստանի հավատարմագրվածդեսպանություններին ք. Երնան

թ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԱԽՏ1Ջ7ՕԷ

ԲՕՋԷԹՇՈ ՃԲԲուԼՏ

Օք ԻՇ

ԲԲՔՍՑԼ/Շ

ՕԲ ՃՋՈԷԽ Ք

17/02/11280

ՀայաստանիՀանրապետությանարտաքինգործերի նախարարությունը իր հարգանքն է հավաստում Հայաստանումհավատարմագրված դեսպանություններինն պատիվ ունի հայտնելու, որ ս.թ. հոկտեմբերի ՎարդանՕսկանյանըՎայաստա17-ին` ժ. 15.00-ին, արտգործնախարար նում հավատարմագրված դեսպաններինհրավիրումէ ոչ պաշտոնական հանդիպմանցեղասպանության պատմաբանՎահագնՏատրյանի հետ: Հանդիպմանընթացքում մասնակիցները հնարավորություն կունենան հարցեր ուղղելու պրոֆեսոր Վ. Տատրյանին, ինչպես նան ծանոթանալու ն ակադեմիական միջազգային,կառավարական շրջանակներումնրածավալածգործունեությանը: Հանդիպմանլեզուն` անգլերեն: Մասնակցությանմասին խնդրում ենք տեղյակ պահել «ՀՀ Պետարարողակարգի ծառայություն»գործակալությանը 565665 հեռախոսահամարով: ՀայաստանիՀանրապետությանարտաքինգործերի նախարարությունը օգտվումէ առիթից`կրկինիր հարգանքիհավաստիքըհայտնելուՎայաստանում հավատարմագրված դեսպանություններին: ք.

Երնան,15 հոկտեմբերի,2002

թ.

ՀայաստանիՀանրապետությունում հավատարմագրված դեսպանություններին ք.

Երնան

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՌՃ

Ծանոթություն: Դիվանագիտական պրակտիկայում«օգտվելով առիթից» երբեմնտեղինչի գործածվում,հատկապեսերբ խոսքը արտահայտությունը կամդիվանագիտական սգո արարողության ոչ պատշաճվարքագծիմասինէ: ունի, օրինակ,ցավակցականբովանդակություն,չի կաԵթե փաստաթուղթը րելի ընդունվածկարգիհամաձայնվերջում հավելել` «Օգտվելով առիթից` վերստինմեր հարգանքիհավաստիքնենք հայտնում...»:

Դիվանագիտականփաստաթղթերիլեզվին օտար չեն արտահայտչականությանտարրերը: Իբրն դրա օրինակ` իրավացիորեն նշվում է մայրաքաղաքի,փողոցի կամ շենքի անվանփոխանուն գործածությունը` անվանելու համար համապատասխաներկիրը, պետությունըկամ արտաքինգործերի կառույցները: Օրինակ` ԱՄՆ-ի Նախագահկամ ԱՄՆ--իկառավարություն, Սպիտակտուն Օս) ժ'ՕՏ87--Ֆրանսիայի արտաքինգործերինախարարություն, Ելիսեյան պալատ Ֆրանսիայի կառավարություն, Զսոլոց ՏէոէԱնգլիայի արտաքինգործերի նախարարություն,Վաշինգտոն -- Միացյալ Նահանգներ, Մոսկվա Ռուսաստանի Դաշնություն, Կրեմլ-- Ռուսաստանիկառավարություն ն իշխանություններ, Պենտագոն ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարություն կամ ԱՄՆ--իռազմականուժեր ն այլն: -

--

-

-

Դիվանագիտական ենթաոճին արտահայտչականությանառանեն ձին երանգ հաղորդում նան փոխաբերականիմաստով բառակապակցությունները,որոնք ձեռք են բերել դարձվածքային նշանակություն, ինչպես` սպառազինությունների մրցավազք, ենթադատության իմունիտետ, սառը հակամարտություն, դիվանագիտական հարաբերությունների սառեցում, անցանկալի անձ ն այլն: Պաշտոնականոճի մյուս տարատեսակներըբնորոշվումեն ընդհանուր հատկանիշներովն լեզվական ընդգծված յուրահատկություններ գրեթեչեն դրսնորում: Վարչագրասենյակային խոսքին բնորոշ են տեղեկատվականությունը,հաղորդումը,լրատվական լեզվամիջոցների ն գրասենյակաբանություններիակտիվ գոր97

Յուրիկ Ավերիսյան

ծառույթը: Գաշվապահական խոսքը ավելի միօրինակ է, աչքի է ընկնում խիստ կաղապարված լեզվակառույցների ն վիճակագրական տեղեկությունների կիրառությամբ: Կենցաղային-գործնական գրագրությունների լեզուն ընդհանուր հատկանիշներից տարբերակվողյուրահատկություններ է դրսնորում` պայմանավորված գրագրությանձնով, հաղորդմաննպատակով,բովանդակությամբ ն այլ արտալեզվականգործոններով:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

5. ԳՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՃ

ՁԵՎԵՐ

Գրագրությունըպետական-պաշտոնական գործունեությանանբաժան մասն է: Դա հաղորդակցման ավանդականն աշխարհումընդունվածժամանակակիցձներիցկարնորագույննէ: Գրագրության գործընթացինգործնականումմասնակցումեն կառավարման ոլորթեն բոլոր աշխատակիցները, այդ պարտականությունը հ իմնատի կանումկատարումէ տվյալ կազմակերպության (հիմնարկ-ձեռնարկության,հաստատության,միության,ֆիրմայի, ընկերախմբին այլօգնական-ռենի) ղեկավարըկամ, նրա իսկ հանձնարարությամբ` ֆերենտը(գործարկուն):Գրագրությամբզբաղվողներիցպահանջվում է տեքստաբանական գրագիտություն:Փաստաթուղթկազմողը է պետք տիրապետիտեքստի ձնավորմանկուլտուրային,նյութը տնօրինին մատուցիայնպես, որ այն հասցեատիրոջհամարլինի առավելագույնսմատչելի:Պատահում է, որ լեզվականտեսակետից բացարձակորենճիշտ փաստաթուղթըդժվար է ընկալվում միայն այն պատճառով,որ այնտեղիշխում է խառնաշփոթը,կառուցվածքային մասերիմիջն բացակայումէ իաստային-տրամաբանական կապը:Ոչինչ այնքանսարսափելիչէ, նկատումեն մասնագետները, որքան «կույր» տեքստը,որը չունի տիտղոս,պարբերույթ,կառուցվածքայինամբողջականություն,մի խոսքով՝ պատշաճձնավորում ն լեզվառճականհստակնկարագիր»": Գրագրությունների ձները որքան էլ բազմազանեն, այսուհանդերձունեն ձնավորմանու շարադրանքիիրենցընդհանուրն յուրահատուկհամակարգը:Պատկերացում տալու համարստորն կներկայացնենքգրագրության շատ գործածվողմեկ--երկուձնի տիպայինհատկանիշները»:

Տ

Տես ՇՕՇՊՅՑԺՅՅՈւ6

օՓօքոլտծյուծԸոյԻՇՇԱԻու հՕԽՄԿՇՕՑ,ՈՕի.

քօր.

Է

Խյոս-Է

էջ 37: Գրագրության ձների մասին ավելի մանրամասն տես Ցու. Ավետիսյան, Պաշտոնական գրագրություն,Եր., 2001, Վ. Գաբրիելյան,Գրավորխոսք,եր., 2007: դլ080օե,Խ1ՕՇԵՑՅ, 1998,

5.1.

Նամակ

Պաշտոնական կամ գործնական նամակը կազմակերպական բնույթիփաստաթուղթէ: Սովորաբարգրվում է ձնաթղթի(բլանկի) վրա: Լայն տարածումունի գործարարգրագրության մեջ, առանձին երկրներումգերիշխողձն է, փոխարինումէ գրագրությանայլ ձների` բացատրագիր,տեղեկանք,հեռագիր,դիմում ն այլն: Նամակներիտեսակներըխիստբազմազանեն՝ հարցման,պատվերի, բողոքի, առաջարկի,ցավակցական,շնորհավորանքի,կարգավորող, հրավերի ն այլն: Նամակի տեսակը, նյութը ն բովանդակությունը թելադրումեն նրա լեզվականհատկանիշները.գործնական չեզոք ոճը, տեղեկությունների ստուգությունը, խոսքի հակիրճությունը, հստակությունը, պաշտոնականությունը, հաղորդման հավաստի ն առարկայականբնույթը, փաստարկվածն համոզիչ դիտողականությունըտեքստի շարադրման ն առհասարակ նամակի ստեղծմանու ձեավորմանպարտադիրպայմաններեն: Նամակը, որպես կանոն, կազմում է օգնական-ռեֆերենտը`տվյալ կազմակերպությանղեկավարի հանձնարարությամբ:Այն պետք է շարադրվիհնարավորինչափ հակիրճ Ա հստակ: Այս դեպքում ազդեցությունըավելի մեծ է լինում: Գործնական նամակի համար սովորաբար սահմանվում են հետնյալպահանջները. »

»

Առաքողի տվյալները. պաշտոնը,կոչումը, անուն-ազգանունը, կազմակերպությանանվանումը,հասցեն` բնակարանին շենքի համարը, փողոցը, քաղաքը (գավառը կամ մարզը), փոստային դասիչը (ինդեքսը), երկիրը: Եթե պաշտոնականնամակի ձնաթուղթ է օգտագործվում,ապա պետք է զետեղել միայն թվականը:

Թվականը (օր, ամիս, տարի).միջազգայիննամակներումամիսը նշվում է տառերով,քանի որ անգլերենովգրագրությանմեջ,

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

օրինակ, հաճախ գործածումեն թվականագրության այլ կարգ՝ ժամանականիշբառերիայլ հերթականությունտ̀արի,ամիս, օր: .

»

»

Վասցեատեր`ում է ուղղվում նամակը.անուն-ազգանուն,հասցեն ամբողջությամբ,ինչպես զետեղվածէ ծրարիվրա:

Դիմելու ձենը.պետքէ ճշտել տվյալ անձնավորությանանունը ն ազգանունը:Ըստ որում, խորհուրդ չի տրվում կրճատգրել պարոն, տիկին, օրիորդ բառերը: Եթե հասցեատերնունի մի քանի դա պաշտոն(կոչում, աստիճան),պետք է նշել ամենակարնորը. է: ուշադրությանարտահայտություն Վիմնական մաս` շարադրանք (տեքստ). ցանկալի է նամակը նվիրել մեկ հարցի: Մինչե շարադրանքինանցնելը կարելի է կազմել աշխատանքայինպլան, որը պետք է ներառի հետնյալ հարցերի պատասխանները`ո՞վ, ի՞նչ, ե՞րբ, որտե՞ղ, ինչո՞ւ ն ինչպե՞ս: Անհրաժեշտությանդեպքում պետք է օգտվել օրենսդրական ն նորմատիվակտերից,հասցեատիրոջը(անձ, կազմակերպություն, հաստատություն, ներկայացուցչությունն այլն) առնչվող տեղեկատվականաղբյուրներից, նախկիննամակներից, տեղեկագրերից:

Մեզանում գործարարգրագրությանըվերաբերող տեղեկատվական ձեռնարկներիբացակայությունը,որոնցում նշվում են կազմակերպությունների,հաստատությունների անունները,ՎՀ պետական մարմիններիանվանումները,տիտղոսներ,պաշտոնկառավարման ներ,աստիճաններ,կոչումներն այլն, զգալի չափով դժվարացնում է առհասարակգրագրությանգործը: Այսուհանդերձ,նամակի հեղինակըառավելագույնջանքեր պետք է գործադրիհասցեատեր կազմակերպության(անձի) վերաբերյալստույգ տեղեկույթ ստանալու համար: Սա նամակագրությանկարնորագույնպայմաններից մեկն է` ո՞վ է նամակի հասցեատերը,ո՞ր երկրում է ապրում (միջազգային նամակներ), ի՞նչ հնարավորություններն շահեր ունի, զբաղմունքը,պաշտոնը,ֆինանսականհնարավորություն101

Յուրիկ Ավետիսյան

ները ն այլն: Ունենալով այս կարգի տեղեկություններ`Դուք ճիշտ կընտրեքնամակիլեզուն (դա հարգանքինշան է, բացի այդ, նամակը արագ կընթերցվի, որին կհետնի արագ պատասխանը), հաշվի կառնեք տվյալ ժողովրդիավանդույթները,շարադրանքում շեշտը կդնեք հասցեատիրոջ`Ձեզ ծանոթ հետաքրքրությունների վրա ն այլն: Դուք ճիշտ կընտրեք նան Ձեր կոնկրետ հասցեատիրոջը: Դա պետք է լինի կազմակերպությանայն պաշտոնյանկամ ղեկավարը, որը այդ գործի մասնագետն է ն իրավասուն(կոմպետենտը): Ըստ որում, պատասխաննամակը պետք է գրվի «համարժեք» ղեկավարիկողմից:

Սովորական նամակի նպատակն է հասցեատիրոջը համոզել` դիմելու որոշակի գործողությունների՝ պայմանագրի կնքում, գործնականհանդիպում,պահանջներիցհրաժարում,առք ու վաճառք, պարտքերի մարում ն այլն: Գասցեատիրոջըհետաքրքրելու համարնամակիհենց սկզբում պետք է խոսեք նրա իսկ շահերի մասին, ն դա պետք է անեք շատ զուսպ, գործնականն քաղաքավարի: Չպետք է մոռանաք,որ Ձեր գլխավոր խնդիրնէ հավատացնել գործընկերոջը,որ ինքը կարող է լուծել առաջարկված խնդիրները,նույնիսկ բարեկամականտոնով կարող եք համոզել, օրինակ, որ պարտքերիվճարումը բխում է իր իսկ շահերից: Տեքստը պետք է պարունակի տեղեկատվությաննպատակային քանակություն: Մասնակի հարցերով այն չպետք է ծանրաբեռնել: Մի՛ տարվեք վիճակագրությամբ կամ տեղեկատվությունների խիստ մանրամասն շարադրանքով:Դրանք խիստ անհրաժեշտության դեպքում կարող եք ներկայացնելհավելվածով, որը կցվելու է նամակին: "

«Նամակը աշխատանքայինգործիք է»: Առանձնացրե՛քն ընդգծե՛ք գլխավորը: Դա կարող եք իրականացնելն՛ լեզվական միջոցներով, ն՛ համակարգչի ընձեռած տեխնիկականհնարավորություններով`ընդգծում,տառատեսակի փոփոխություն ն այլն:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Գործնականչեզոք ոճը, տեղեկությունների ստուգությունը, խոսքի հակիրճությունը, հստակությունը, պաշտոնականությունը, հաղորդման հավաստի ն առարկայականբնույթը, փաստարկված ն համոզիչ դիտողականությունը տեքստի շարադրման ն առհասարակ նամակի ստեղծման ու ձնավորման պարտադիր պայմաններեն: Եզրափակիչ մաս Ստորագրություն. զետեղվումէ նախորդտվյալից 4--5 տող ներքն, կապույտ կամ սն թանաքով: Նշագրումներ. նշումներ նամակը(կամ նամակիօրինակը) ստացող(ներ)ի, կից ներկայացվողփաստաթղթերի(հավելված), նամակը կազմող(ներ)ին այլնի մասին:

Նամակը պետք է սահմանափակելմեկ էջի շրջանակներում,եթե ավելին խիստ անհրաժեշտ չէ: Նամակում հաճախ գործածվող լեզվակաղապարների,խոսքայինստանդարտներիիմացությունը կօգնի Ձեզ ըստ հարկի շարադրելու ասելիքը: Անշուշտ, դրանցից մեկի կամ մյուսի ընտրությունը պետք է բխի Ձեր ն հասցեատիրոջ փոխհարաբերություններից, կազմակերպվողկամ առկագործի բնույթից, նպատակիցն այլ հանգամանքներից:Ահա այդպիսի լեզվակաղապարներիօրինակներ. Դիմելու ձներ ՄեծարգոՆախագահ// ՄեծարգոպարոնՍ. Սարգսյան Պարոն Նախագահ Հարգելի վարչապետ// Վարգարժանվարչապետ Հարգելի նախարար Ձերդ գերազանցություն:4 Հարգելի պարոն/ արգելի տիկին '6 Կապակցությաներկրորդ բաղադրիչըէ Գերազանցություն:

գրվել կարող

նան մեծատառով`Ձերդ

Մեծահարգպրոֆեսոր Հարգելի մենեջեր Վարգարժան գործընկեր Նամակի սկզբի համար Մեր նամակումՁեզ տեղեկացրելենք, որ Իբրն շարունակությունմեր այսօրվահեռախոսազրույցի՝ Մենք հաստատում ենք, որ Ձեր նամակըստացել ենք ամսի 5-ին Ի պատասխանՁեր վերջին` 10.01.2011 թվակիրգրության՝ ... եմ Շնորհապարտ ինձ հղած Ձեր նամակիհամար, որով Շնորհակալեմ 4 հունիսի 2010 թվակիրՁեր նամակիհամար,որում...

Բովանդակայինմաս Ուղարկումենք քննարկման Մենք ընդունում ենք պայմանները Դուք կարո՞ղեք մեզ հաղորդել Խնդրում ենք ուղարկել եմ Ձեզ, որ մենք ըստ կարելվույնկսատարենք Հավաստիացնում Ձեր գործին Խուսափելու համարհնարավորթյուրիմացություններից՝Ձեզ հիշեց...

նում ենք

Նախարարությունըհնարավորէ համարում

Եզրափակիչ մաս Բարեկամական ողջույնով Ձեր Հարգանքներով ԱնկեղծորենՁեր ժամանաՇնորհակալությունՁեր աջակցության(կամ՝ տրամադրած կի, ուշադրության)համար եմ հայտնումբարյացակամն բարեկաՁեզ իմ երախտագիտությունն մականհարաբերություններիհամար ն մաղթումեմ ամենայնբարիք:

Ձ...

Ընդունեքիմ խորինհարգանքիհավաստիքը` Վ. Գայրապետյան:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Նամակն ավարտելուց հետո կարդացե՛ք: Պատկերացրե՛ք, որ Դուք եք հասցեատերը.ինչպե՞սկընդունեք այն: Անհրաժեշտության դեպքում խորհուրդներին տպավորությանհամար դիմե՛ք Ստուգե՛ք` կարո՞ղեք տեքստի շարադրանՁեր գործընկերներին: քը ավելի հստակեցնել, անհրաժեշտ տպավորություն թողնո՞ւմ եք, անհարկի մանրամասնությունները հանվա՞ծեն տեքստից, շարադրանքը բնակա՞նէ, անկե՞ղծէ հնչում, էջի տեսքը նպաստո՞ւմ է ընկալմանը: Բացառե՛քլեզվական կամ ոճական կարգի որնէ սխալ կամ վրիպում: Այս ամենը, իհարկե, գործավարության ոլորտի աշխատողներիցպահանջում է բանասիրականորոշակի գիտելիքներ ն գործիմացություն: Գրագետ գործնական նամակ գրելու ունակությունը, որը կարող է հասցեատիրոջվրա թողնել անհրաժեշտ տպավորություն, վարպետություն է, որին պետք է տիրապետիպետականամեն մի պաշտոնյա: Նամակի համար հիմնականումնույն պարտադիրպահանջներն են սահմանվում նան միջազգայինչափորոշիչներով:Հավելվում են միայն առաքման հետ կապված առանձին մանրամասներ` հեռապատճեն(ֆաքս), հեռագրություն ն այլն: Նամակի համար նախընտրելի է տվյալների եզրային դասավորությունը: Ստորն ներկայացնումենք նամակի երկու նմուշ` տվյալների եզրայինն կենտրոնականդասավորությամբ:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՌԵԿՏՈՐ

Երնան, 11 սեպտեմբերի,2010 01/191/2352/10

ՀայաստանիՀանրապետության Սփյուռքի նախարարտիկինՀրանուշՀակոբյանին

Մեծահարգտիկիննախարար Ի

պատասխանՁեր 2010 թվականինոյեմբերի 2-ի թվակիր գրության՝

հայտնում ենք, որ հանգամանորենծանոթացելենք Ձեր կողմից ներկայացված` ՀայաստանիՀանրապետությանսփյուռքի նախարարության 2011 թվականի գործունեության միջոցառումների ծրագրին, գերակա խնդիրներինու հիմնավորումներին:Միանգամայն նպատակայինենք համարումնախարարությանջանքերը միջոցառումներիծրագրումմատ-

նանշվածհիմնականուղղություններով: ու գործուն աջակցություննենք հայտնում Մեր պատրաստակամությունն ծրագրով նախատեսվածմիջոցառումներիկազմակերպմանն առաջադրված խնդիրներիըստ ամենայնիլուծմանհամար:

Հարգանքով`

ԱրամՍիմոնյան

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

Հ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

5)

ՕԲՔՃՅՕՑՃԻՈՑ

6:

// ԷՍՃՈԳՂ

ԽՄԵ/ՇԼԹ

ՕԲ ՃՔԽՔԿԸ

ԽԽՏ124

ԷՕՍՇՃՈԾԻ

ՃԲԽԲՒՆՑ

ԽՄՒՄՇՆԸՔՇ18Օ

'

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱՐԱՐ ԲԲՍՅԼ/Շ

ԲԲՇՈԽՏՈՒՄԺ

(/

ՕԲ

ՃԱ

ՏՇԲԿՇԲ

ԽԱԽՏ7ՔԶ տուն 3, Հեռ. Մճու/7ՓԼ.: 53 00 23, ֆաջաՓառշ/ (315 10) 53 0040, Երեան,Գլխավորպողոտա, Կառավարական ռչ

(Ոոուծտ ոքօօոռւ,

Ոօե ոքգոսոգրեծրոտ, 3, 0010,

ՕՕԿՓՈՂՈՓՈԼ

ԻԹատՑ3, ՝(0Ր88ո, Խնմո /ԿԳՈՍՏ,

Ի------------

Բ-ՈՋ|:

71 43. 0010,

Բթժառի,

ԿՐորգ.00Խ-պոո ոուտէտոքջօժս.8Յո,

02.02.2011

թ.

ՀՀ

պետականբարձրագույնուսումնական ռեկտորներին հաստատությունների

Հարգելիռեկտոր Հայաստանի Վանրապետության միջին մասնագիտականուսումնական հաստատությունների բարձր առաջադիմությունունեցող շրջանավարտներիտեղափոխությունըբարձրագույնուսումնականհաստատություններ կազմակերպելունպատակովառաջարկումեմ մինչն սույն թվականի փետրվարի17-ը ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարություն ներկայացնելայն մասնագիտությունների ցանկը ն սահմանայինտեղերի քանակը`ըստ լիցենզիայի(առկան հեռակա),որոնցովհնարավորէ իրականացնել միջին մասնագիտական ուսումնականհաստատությունների՝ բարձր առաջադիմությունունեցող շրջանավարտներիշարունակական կրթությունը:

Հարգանքով`

Ա.

Աշոտյան

5.2.

ՅՎ'րաման

Կարգադրականբնույթի փաստաթղթերիցամենից տարածվածն է: Ունի տարատեսակներ`անձնակազմիվերաբերյալ, հիմնական նայլն: Վրամագործունեությանըվերաբերող,նախաձեռնողական նի համար սահմանվածպարտադիրպահանջներ(ռեկվիզիտներ) են փաստաթղթիանվանումը(մեծատառերով, ցրիվ շարվածքով՝ ՀՐԱՄԱՆ),արձակմանթվականը,գրանցմանհամարը, ստեղծման ու հրատարակման տեղը, վերնագիրը,որը խիստ հակիրճ արտահայտում է հրամանիբովանդակությունը(ինչի մասինէ), հրամանի ն տեքստը, որ կազմվում է երկու մասից` նախապատրաստական կարգադրական, կամմիայնմեկամբողջականկարգադրականմասից,հրամանտվողիպաշտոնը,անվանառաջինտառը, ազգանունն ու ստորագրությունը: ն այլն) Մնացածտվյալները(համաձայնեցում են զետեղվում ըստ փաստաթղթի համար սահմանվածընդհանուր պարտադիրպահանջների:Եթե հրամանումհանձնարարականներ են տրվում որոշակիկատարողների, մասում ապա կարգադրական են յուրաքանչյուրդեպքում նշվում կատարողը,կատարելիքգործողությունը, կատարմանԺամկետը:Այս պահանջներնէլ պայմանավորում են հրամանիլեզվաոճականհատկանիշները: մասում հաճախ գործածվողլեզվակաՆախապատրաստական են` նկատի ունենալով..., ...բարելավելու նպատակով, ղապարներ կապված հետ, հաշվի առնելով... ն այլն: Տեքստը շարադրվումէ հրամայական«հնչերանգով»`անորոշ դերբայով բաղադրվածբայական անդեմ նախադասություններով: Միօրինակությունը,հակիրճությունը,հորդոր,հրաման,կարգադրությունարտահայտողբառերի հաճախակիգործածությունը,պաշտոն,կոչում, ժամանակնշանակող բառերիառատությունը,պարբերաբարկրկնվողլեզվական կառույցները գրագրությանայս ձնի առանձնահատկություններն են: Ահա հիմնականգործունեությանը վերաբերողհրամանիերկու նմուշ` առաջինը`պարտադիրպահանջների(ռեկվիզիտների) կենտրոնական,երկրորդը`եզրայինդասավորությամբ.

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

«ԵՐԵՎԱՆ ՋՈՒՐ»

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՓԱԿ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

փետրվարի,2011 թ."

Խ641

ՎՐԱՄԱՆ

Երնան Աշխատանքային պայմանագիրըլուծարելու մասին Հաշվի առնելով Հասույթի ձնավորմանն գանծումների տնօրինությանբնակիչ-բաժանորդներիթիվ 1 վարչության Է| 9 տեղամասիմասնագետ--տեսուչԳարիկԹադնոսյանի`2010 թ. նոյեմբերի 25-ին ներկայացրածդիմումըն ղեկավարվելով ՀՀ աշխ. օր. 5--րդ հոդվածի 3--րդ մասի, 109-րդ հոդվածի 1--ինմասի3-րդ կետի, 112--րդ հոդվածի ն 130-րդ հոդվածի 1--ին ն 2-րդ մասերիպահանջներով`

ՀՐԱՄԱՅՈՒՄ

41.25.05.2011

ԵՄ

հետ կնքված աշխատանքաթ-ից լուծարելԳարիկԹադնոսյանի

յին պայմանագիրը: 2.

Վարկայինհաշվապահության բաժնին` »

3.

սահմանվածկարգովկատարելլրիվ վերջնահաշվարկ:

Ստորաբաժանման ղեկավարՎազգենՆիկողոսյանին՝ »

եռօրյա ժամկետումապահովելԳարիկԹադնոսյանինհանձնվածգույքի ն այլ

4. ՄՌ "

արժեքներիհանձնում--ընդունումը:

պատասխանատու Հայկ Մանուկյանին՝

սահմանվածկարգով լրացնել

ն

Գարիկ Թադնոսյանինհանձնել նրա

աշխատանքային գրքույկը, »

սույն հրամանիօրինակըստորագրությամբ հանձնելԳարիկԹադնոսյանին:

Գլխավորտնօրեն`

Պ. Ռուայե

ՓԱԿ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՐԱՄԱՆ 2.02.2011

Է 522.

Երնան

Աշխատողին այլ աշխատանքի փոխադրելումասին Ելնելով աշխատանքային անհրաժեշտությունից,հիմք ընդունելով ---«««»«««-յլյՍի`19.01.2011 թ. (պաշտոնը) դիմումը ն ղեկավարվելովՀՀ աշխատանքայինօրենսգրքի5-րդ հոդվածի 3-րդ մասի պահանջներով`

Հաաա

ՀՐԱՄԱՅՈՒՄ

ԵՄ

////2010 --------յանին թվականից փոխադրել (-------պաշտոնին՝ամսական ------հազար) դրամ աշխատավարձով: պաշտոնայինդրույքաչափիցբացի, սահմանվածդեպքե2.----------««----յաՍին, րում պարգնատրումները վճարել`համաձայնԸնկերությաններքին իրավական ակտերի: 3.---հետ աշխատանքայինհարաբերությունները -.-------յանի սահմանել անորոշժամկետով: 4.-------««-յանիաշխատանքայինռեժիմը սահմանելհ̀ամաձայններքին կարգապահական կանոնների: 5. ՄՌ պատասխանատու---------------«««««--յայՍին` ապահովելսույն հրամանին յանի՝ ստորագրությամբ ծանուցումը: 1.---

»

'

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

Այսպիսով, մասնակի տարբերություններով հանդերձ` պաշտոնական գրագրությունների լեզուն իր ընդհանուր հատկանիշներով ամբողջական,ինքնուրույն համակարգ է, որը, ինչպես վերը նշվեց, բնութագրվում է լեզվի բոլոր մակարդակներինվերաբերող յուրահատկություններով: Լեզվական օրենքների ու օրինաչափություններիպարտադիր գործն է: Սաիմացությունը,իհարկե,լեզվաբան--՛մասնագետների կայն անկասկածէ, որ լեզվական որոշակի կանոնների, լեզվամիջոցների գործառականհնարավորություններիիմացությունը ն առհասարակհայերենի լեզվական մշակույթինբավարար չափով տիրապետելընույնքան պարտադիրպայմաններ են պաշտոնական գրագրությունն ըստ հարկի կազմակերպելու համար: Լեզվաիմացությունը օգնում է ճիշտ, գրագետ, անսխալ ն ըստ կազմելու տեքստը, հետնաբարն` չսխալվելու նպատակադրման հագործարքներում,գործավարությանմեջ ն պետաիրավական րաբերություններըմշակելիս:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾԱԾ

`

1.

ԱբրահամյանՍ., Գիտականոճ, «Լրաբերհասարակական գիտությունների», Եր., 1982, թիվ 3:

2.

Աբրահամյան Ս., Պաշտոնականոճը ն նրա առանձնահատկությունները, «Հայոց լեզու

ն

գրականություն»,Եր., 1983, պրակ1--2:

3.

Աբրահամյան Ս., Հայերենիկետադրություն,Եր., 1999:

4.

Ադիլխանյան Ա., Գործնականճարտասանություն,Եր., 2007:

5.

Աղայան էդ., Արդիհայերենիբացատրականբառարան,Եր., 1976:

6.

Աղայան էդ., Տերմինագիտություն, Եր., 1978:

7.

Աղայան էդ., Ընդհանուրն հայկականբառագիտություն,Եր., 1984:

«Անգլերեն--՛հայերեն--անգլերեն իրավաբանականտերմինների բացատրա-

8.

կան բառարան»,Եր., 2008: 9.

Ավետիսյան Յու., Պաշտոնական գրագրություն,Եր., 2001:

10. 11.

Գաբրիելյան Վ., Գրավորխոսք, Եր., 2007: Գաբրիելյան Վ., Սեռամետությանդրսնորումներըանգլերենում,ԲԵՀ, Եր., 1998, թիվ 1:

12. 13.

ԳալստյանՍ., Ածանցների հոմանշությունըն հոմանիշածանցները,Եր., 1974: Գյուրջինյան Դ., ՎեքեքյանՆ., Վայերենի տառայինհապավումների բառարանտեղեկատու,Եր., 2000:

14.

Եզեկյան Լ., Գայերենիգործառականոճերը, Եր., 1999:

15.

Եզեկյան Լ., Ոճագիտություն, Եր., 2003:

16.

էլոյան Ս., Արդիհայերենինորաբանությունների բառարան,Եր., 2002:

17.

«Ժամանակակիցհայոց լեզվի բացատրականբառարան»,հատոր 1--4, Եր., 1969-1980:

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

48.

Խլղաթյան Ֆ., Ոճաբանական բառարան,Եր., 2000:

19.

Կիրակոսյան Գ., Ղուշչյան Հ., Տիգրանյան Ի., Տնտեսագիտական բացատրականբառարան,Եր., 1999:

20.

«ՂայաստանիՎանրապետության կենտրոնականբանկ:Տարեկանհաշվետ-

վություն», Եր., 1997: 21.

։

«զայաստանիՀանրապետության քրեականիրավունք» (ընդհանուրմաս), Եր., 2009:

22. «Ղայաստանի

Հանրապետությանքրեական օրենսգիրք»: Պաշտոնական

տեղեկագիր(պաշտոնականվերահրատարակություն), Եր., 2009: 23.

«ՀայաստանիՀանրապետությանօրենքը սահմանադրականդատարանի մասին», Եր., 2007:

24.

«Վայոցլեզվի կանոններ»(գերատեսչականնորմատիվակտեր),Եր., 2003:

25.

Մալխասեանց Ստ., Հայերէնբացատրականբառարան,հատոր առաջին, Եր., 1944:

26. Մարգարյան Ա.,

ՎայրապետյանԱ., Օտարբառերիբացատրականբառա-

րան, Եր., 2004: 28.

Մկրտչյան Ռ., Ձնաբանականոճաբանություն,Եր., 1992: «Նոր բառգիրքհայկազեանլեզուի», հատոր առաջին,Եր., 1979:

29.

ն հյուպատոսական Չալըմյան Ն., Դիվանագիտական ծառայությունն իրա-

27.

վունք, Եր., 2005: 30. 31.

Պետրոսյան Լ., Արդիռուս-հայերեն իրավաբանականբառարան,Եր., 1998: Պողոսյան Պ., Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտությանհիմունքներ,գիրք երկրորդ,

32.

Եր., 1991:

«Ջահուկյանականընթերցումներ»,Եր., 2010:

33. Սարգսյան Ա., ՎակոբյանՌ.,

տերմիններին շրջասույթնեԻրավաբանական

րի ռուս-հայերեն բառարան,Եր., 2005: 34.

Սուքիասյան Ա., Վայոցլեզվի հոմանիշներիբացատրականբառարան, Եր., 2009:

35.

ն ուղղագրականտեղեկատու»,Եր., 1988: «Տերմինաբանական

36.

ուան ան ԽԲԵԼՕՑ,

Ո.,

ՇստոՇԽ 48 ըծոՕ800

37. Քօ36ԽՅտԵ

ՇՌՈԿԸԼՅԵՅ

/., ՈՔՅՒՄԽԿՇՇԿՅՑ

Բ ՕՓօքետճո

38. ԸՕՇԼՅՑՈՑԵՈՎ6

ԽՇՇ«ՅՅ, 1998.

քծՎ(

է:

ՇՈՌԽԵՑՇԻԵԼ:

ղօա)ճյա ՔՕՏՑԻՈ46

ՄՕՇԵՅՅ,1998.

ք)ՇՇԿՕՐՕ 83Եյ8,

ՇՈԹԵՑՇԱԵՐ

ՂՕԽԹ/ՈՅԲԵՕՏ,ոօ.

Բ/օՇՅ8, 1987. քծր. Մ.

է3:6սօ5օ8,

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՃ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ ՄԱՍ ...................

:

1. ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՌՃԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

2. ԲԱՌԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ

3. ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ

3.1. Ձնաբանականառանձնահատկություններ

3.2.

Շարահյուսականառանձնահատկություններ

4. ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՈՇԻ ԵՆԹԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

4.1.

Իրավաբանական ենթաոռճ

4.2.

Դիվանագիտական ենթաոճ

(ԵՆԹԱՌՇԵՐ)

Ձ....................................

.

աա

.

5. ԳՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐ

Տ.1.

Նաման

Տ.2. Հրամա

եե...

եւե

ՎՆ...

ԼԼ

ՕԳՏԱԳՈՐԾԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ձ..................................................................................

եւան

անաաացաաաաաաաաանաաաաայաա

աա աաա աաա աաա աաա անան

ՑՈՒՐԻԿ

ՍՐԱՊԻՈՆԻ

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

Ոճ

տնօրեն`Էմին Մկրտչյան Հրատարակչության Տեխնիկական խմբագիրՆ̀վարդ Փարսադանյան: Վերստուգող սրբագրիչԼ̀իանա Միքայելյան

Համակարգչային ձնավորումըԺ̀ասմենա Հակոբյանի

Տպագրությունըօ̀ֆսեթ: Չափսը`60:84 1/16: Թուղթը` օֆսեթ:Ծավալը` 7,25 տպ. մամուլ:

0051, Երնան,Կոմիտասիպող. 49/2 (37410) 23-25-28, հնեռապատձեն` (--37410) 23-25-95

ԿՐՈՐԿ.ԵՕՕՆ.Յող,

Էլ. կայքեր`Բորւ24ոջոե.2ող, ԿՐԲՐԿԱՅՏ2ջ1ոզ.Յոռ

Հեռ.`