Պատմություն

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

Գիրքընվիրվում է հայ գրերիգյուտի 1600-ամյակին

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ

ՍԵԲԷՈՍԻ

Լ ԱԳԱՐՅԱՆԻ

բնա

Քննական

Գ

"Մ

՝

ՍԵԲԵՈՍ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

թարգմանությունը, Արնելահայերեն առաջաբանը ն ծանոթագրությունները՝

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ

ԳՈՒՐԳԵՆ

ն

ՎԱՆՈ

Յ-

ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԻ

թԳՏ

«ՑՏ

ԵՐԵՒԱՆ

-

ՌՆՕԴ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ՀՏԴ

(479.25) 2Գ

ԿՍԴ

է Վանաձորի` Հովհ. Թումանյանի անվան պետական Հրատարակվում

ինստիտուտի գիտխորհրդիորոշմամբ մանկավարժական

ինստիտուտիհայու լեզվի ո երաշխավորել

անան ագրինեները,

գրա

Գիրքըտպագրվում է քաղաքապետարանի Վանաձորի Դարբինյան) հովանավորությամբ (քաղաքապետ՝ Սամվել

ԽՄԲԱԳԻՐՆԵՐ՝

ՀՀ ԳԱԱ ակադ. Գ. Բ. ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ

բ.գ.դ. Լ. Շ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳՐԱԽՈՍ՝ պ.գ.դ.

Ս. Մ. ՔԱՌՅԱՆ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

Ս333

բ.գ.դ. Գ. Կ. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ

բ.Գ.թ. Վ. Ա. ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԻ

՝

Սեբեոս արնելահայերեն «Պատմություն/Քննականբնագիրը՝ Գ.Վ.Աբգարյանի, թարգմ. ն ծանոթագր.` Գ.Կ.Խաչատրյանին Վ.Ա.Եղիազարյանի/ . Եր.: ԶԱՆԳԱԿ-97, 2004.- 404 էջ: -

՛

Յոթե ոթերորդ

եղեՍեբե բակառիկտեղ այս արժեքավորե երկը Սեբեոսի դարի հայ հայ մատեն մատենագիր

կորյրած հայերի,այլն հարնան կություններէ պարունակումոչ միայն պետականությունը ու հոգնոր ոլորտներիմաժողովուրդներիռազմաքաղաքական,սովիալ-տնտեսական սին: ներկա հրատարակությունըարնելահայերենառաջին թարգմանություննէ: Գիրն հասվեագրվումէ պատմաբաններին,բանասերներին,բուհերի դասախոսներին հետաքրքրվողներին: ուսանողությանը,հայ ժողովրդի ն ընդհանուրպատմությամբ

քը

Ս

0503020913

ԳՄԴ 63.3

0003(01)-2004

ՏՅԱ

(2Հ)

99930-2-990-4 ՕԹԽաչատրյանԳ.Կ.,

Ա. (թարգմ.համար) հրատարակչություն «ԹարԿԱԱԳակ-97ռ.

ԵղիազարյանՎ.

--

որոշակիտե7-րդ դարիհայ պատմիչՍեբեոսիմասին կենսագրական ղեկություններմեզ չեն հասել: Բանասերներըհավաստիեն համարում

Մ.ԱբեղյանիկողմիվիբրնՍեբեոսիկենսագրական տվյալ հիշատակված Գ այն փաստը,ըստ որի` «Հայոց Կանոնագրքի իմացվումէ, որ Ներսես ն օրով, 648թ. Դվինիժողովինմասնակվելէ իբրնութերորդ կաթողիկոսի անդամ ստորագրել է «Տէր Սեբէոս եպիսկոպոս Բագրատունեավ»: Ընդունումեն, որ դա Սեբեոսպատմագիրնէ»": Ավելին`Մ.Աբեղյաննայս կարծիքէ հայտնում,որ հունավ կայսեր`Քաղկեդոնի կապակսվությամճբ որի միակեպիսկոպոսը, հրաժարվող ժողովնընդունելուպարտադրանքիվ ինքը հեն եղել է Պատմությանմեջ, իր Սեբեոսն մասինհիշատակում է հեղինակը»:Այն, որ Սեբեոսըհոգնոր դասի ներկայասուցիչէ, ընդհանրապեսկասկածչի հարուսում: Ասվածիօգտին են վկայում ոչ միայն Պատմությանմեջ ակնառու ինքնատիպ ոճական հնարանքներըն ոչ միայնայդ ժամանակաշրջանիհոգնորգործիչներիմասին որոշ ձանրաայն բարձրաստիմասներիտիրապետելը,այլն պատրաստվածության է արծարծելիս՝: հոգնորթեմաներ մանը,որը հեղինակըհանդես բերում նա է 6-րդ դարի նան, ծնվել որ Սեբեոսիմասին դժվարչէ ենթադրել ն վերջերին ապրել մինչն 7-րդ դարի երկրորդկեսը: Համենայն դեպս, է 661 թվականիսհետո, քանի որ նրա Պատմություննընդգրկում մահակսել է մինչնհիշյալ տարեթիվնընկածդեպքերը: ես երկու հիշատակած Մ.Աբեղյանի Ինչ վերաբերում ն է` բ) Միջաայ արքունիքում պարսիս փաստերին(Սեբեոսը եղել են կողմիսդրանքմերժվում այն պատմաապա բանասերների գետքումճ), իբրքաղվածեն ՍեբեոսիՊատմության՝ոչ թե Սեբեոսին, ռաբանությամբ, հատվածիվ: այլ Անանունին:վերագրվող Թեն ՍեբեոսիերկըԽորենասուՊատմությանհանգույն հիմքերունի ամբողջականհայոս պատմությունհամարվելու,սակայնժամանակին հայտնիէր ԲյուզանդիայիՀերակլ կայսեր (610-640 թթ.) անունով:Այս է նրանով, որ երկում մի քանի գլուխ հանգամանքըպայմանավորված

մասին է Սեբեոսի

Աբեղյան, Երկեր, հ. Գ, Երնան, 1968, էջ 430: Անդ,էջ 434: Տե՛ս, օրինակ,ներկա աշխ., գլուխ ԽԶ: « Մ.Աբեղյան,նշվ. աշխ., էջ 429: Բանասերներիմի մասը հակվածէ կարծելու, որ ՍեբեոսիՊատմությանԱ-Զ գլուխների հեղինակն Անանուն պատմիչն է: '

-Ա-

նվիրվածէ Հերակլ կայսեր գործունեությանը:Այս նույն ճոտեվպմամբ

նան Գ.Աբգարյանը, է վարվել թենկարծիք է հայտնել,թե Սեբեոսի Այսպես իսկ մեզ չի գործը կրող «Պատմութիւն ի Հերակլն» վերնագիրը հասել. «շըա Ա աո մո: հիԷ աարաիբար Աոա պրեյբարը՝ չէ` է մեզ հասել. Սեբեոսինը Սեբեոսի

ե

ե

Խ

ել նան

բ

ՍեբեոսիՊատմությանմեծ մասը նվիրվածէ Խոսրով Բ թագավորիտանա է ՍեբեոսիՊատմությանկենտրոնարիներիիրադարձություններին. կան դեմքը:Հենյ այդպեսէլ Սեբեոսիերկիհնագույն ձեռագիրը՝ արտագրված1672թ.-ին, մեզ է հասել առանվհեղինակիանվանն վերնագրի թիվ 2639 ձեռագիր)":Ու թեն այդ ճեռագրի (երնանի Մատենադարանի պատվիրատունՎ̀արդանԲաղիշեսին,իր կագմածձեռագրավուվակում (Ամրդովլուվանք, 1689-1704 թթ.) Սեբեոսիերկը բերել է «Պատմութիւն Խոսրովու» խորագրիտակ, այնուամենայնիվնախորդդարերիհայ մաՏարոնաի Ասողիկը,ԿիրակոսԳանձակեվին, տենագիրներիս Ստեփանոս ՄխիթարԱյրիվանեվինընդունելեն «ՊատմագիրքՍեբեոսիի Հերակլն» Թովմա Արծրունին,Հովհաննես մատյանիգոյությունը, իսկ Ուխտանեսը, Դրասխանակերտյին, ՄխիթարԱնեսին,ՎարդանԱրնելսինն ուրիշներ այդ երկի նան մեջբերումներեն կատարել: «Պատմութիւնի Հերակլն» վերնագիրնեն կրում նան Սեբեոսիերկի առաջին երեք հրատարակությունները: Հետագայումայն ունեսել է նս երկուհրատարակություններՍ̀եբէոսիեպիսկոպոսիՊատմութիւն,բաղդատութեամբ ճեռագրավ,հանդերձառաջաբանիւեւ ծանօթութեամբք ի ճեռն Ստ.Մալխասյանս (Երնան, 1939) ն Պատմութիւն Սեբէոսի աշխատասիրությամբԳ.Վ.Աբգարյանի (Երնան, 1979), որոնյիս վերջիննէլ մեր թարգմանության համարծառայելէ իբրնբնագիր՛: Դեռես 1862թ. Ք.Պատկանյանը ՍեբեոսիՊատմությանռուսերենթարգմանությանառաջաբանումտարակուսանքէ արտահայտելՍեբեոսի Ա ն Բ դպրությունների Պատմության կազմածբնա(դրանքԳ.Աբգարյանի գրի Ա-Զ գլուխներնեն)` հեղինակայինլինելու հարսիշուրջ, որը հետագայումմասնագիտական բանավեճերի տեղիքէ տվել:Ուսումնասիրողները հանգելեն այն եզրակավության, որ նշված գլուխներըՍեբեոսիՊատմության մասերիվեն, ն իրավասիչէ դրանք համարելոմն Անանունի կամ Կեղծ-Սեբեոսի գործ: Ստ.Մալխասյանսը, այսպես կոչված, Անանունի ն Սեբեոսիպատմությունները հրատարակել է որպեսմեկ հեղինակիգործ: Գ.Վ.Աբգարյան, նշվ. աշխ., էջ 30: "Տես Մ.Աբեղյաննիրավացիորենգտնում է, որ

Սեբեոսի երկը պետք է անվանել «ՊատմութիւնՀայով» (Մ.Աբեղյան,նշվ. աշխ., էջ 429): -բ-

Նշենք,

վերնագրով հայր Պ.Անանյանի հերքվելէ Մխիթարյան Թորոսյանի՛'' կողմիս: ն Իբրն հայ եպիսկոպոս,որն ապրել է 7-րդ դարում,երբ հայ հույն ն երկաբնակության խնդրիշուրջ սուր միջն միաբնակության եկեղեսիների լուսաէ պայքար էր ծավալվել, Սեբեոսընվիրված եղել հայոս եկեղեպու ժողովնու ճշմարիտհավատքին վորչադավան ն չի ընդունելՔաղկեդոնի է, Լնոնի տոմարը:ՍրանովհանդերձՍ̀եբեոսիՊատմությունի զգավվում է, քրիստոնյահույներիկողմն ոչ թե որ նրա քաղաքականհամակրանքը հայերին չնայածպարսիցթագավորների՝ կրակապաշտպարսիկների` հայոյ հավատիշուրջ յուվաբերածհատուկ թողտվության(«Մինչն որ յուրաքանչյուր Կավատարքանն նրաորդիԽոսրովըհրամանտվին.«Թող նեղել. ամենքն ոք իր հավատըպահի,ն հայերինորնէմեկըչհամարճակվի էլ մերծառաներնեն. մարմնովմեզ պիտիծառայեն,իսկ հոգիներիմասին, ով հոգիներինդատումէ, նա գիտի"... ն գտանգրվածՆիկիայիճշմարիտ հավատըու վերահասուեղանՀայովաշխարհիհավատիմիաբանությանը, որ կնքվածէր Կավատարքայի ն նրա որդու` Խոսրովի մատանիով:Այս Խոսրովարքանհրամանտվե. «Բոլորքրիստոնյաները, կապակսությամբ որ իմ իշխանությանտակ են, պետք է ընդունենհայով հավատը»): Ըստ էության, Սեբեոսի Պատմությունը Բաբելոնի աշտարակաշինությունիյ հետո հայ ժողովրդիպատմությանհնագույն ակունքներիվ է: Պատմությանառաջին մինչն661թ. ընկածժամանակիտարեգրությունն են մասին նախնիների վիպասանությունները գտել քաջ բաժնումտեղ ն Երկրորդբաժնումհամառոտակիթվագրվածեն նան հայով, պարսիկ հունաց թագավորների տիրապետության տարիները` ժամանակագրականկարգով,ուր պատմվումէ նան Մամիկոնյանտոհմի ծագ-

պատմությունը,որ

ԱԳ

այդ

Վարօիքը

ԳՎ.Աբգարյան,նշվ. աշխ., էջք 11, 390: Պ((նանյան, Սեբեոսի Պատմության գրքի մասին քանի մը լուսաբանութիւններ, Վենետիկ, 1972: օ. Խ/Թորոսյան, Սեբեոս Պատմիչը ն նրա երկը, Բանբեր Մատենադարանի, 1969, թիվ 9, էջ 59-100: Տես ներկա աշխատություն,էջ 228-229: Տես ներկա աշխատություն,էջ 234-235:

Տես

"

գ

տիանկման,հույն-պարսկական ման:3, Արտաշեսյան թագավորության

ժամանակաշրջանի րապետության ն այլ դեպքերիմասին: Պատմությաներրորդբաժինը(«Մատեանժամանակեան»)սկսվումէ Այս բաժնումմանրաչափովգրվածնախաբանով'": բանաստեղծական գրավման, կողմիվԵրուսաղեմի է 614թ. պարսիկների պատմվում մասնորեն հույն-պարսՀերակլ կայսերն Խոսրով Բ թագավորիպատերազմների, ն քաղավարած նրանց նկատմամբ հայերի կականհարաբերությունների է քականությանմասին: Այս առումովհիշատակության արժանիՄորիկ կայսեր(582-602 թթ.) նամակըպարսիսթագավորին,որը կարնորվավեմտքի պատմությանմեջ. «Ազգմի խոտոր րաթուղթ է դիվանագիտական ն անհնազանդ են, ասէ, կանի միջի մերումԱ պղտորեն:Բայյ եկ, ասէ, ես ն դու զքոյդ ժողովէն հրամայէ յԱրնելս զիմսժողովեմն ի Թրակէգումարեմ. ն զթշնամիս տանել:Զի եթէմեռանին՝թշնամիքմեռանին. եթէ սպանանեն՝ ն իւրեանվ եթէ Զի դոքա յերկրի մեք խաղաղութեամբ: սպանանեն. կեյվուք լինիին՝ մեզ հանգչել ոչ լինի»':: ԱպաՊատմության վերջումխոսվումէ հզորացման, արաբներիազգային միավորման,ռազմաքաղաքական այլն դեպիՀայաստանկատապարսիսվերջինթագավորի մասին: րածառաջին ավերիչասպատակությունների ու ՍեբեոսիՊատմությունը7-րդ դարի միջազգայինանսուդարճերն

սպանության,

նա

սիմեիու Զվարթնոյիտաճարներիկառուցման ն այլ շինարարականգործերի մասին: Պատմությանմեջ հատուկտեղէ գրավելնան հայ եկեղեսունկատմամբ որը քաղկեդոնական եկեղեսուճնշումներիարտակսոլումը, բյուզանդական ն Ներսես է 648թ. ժողովի Դվինիեկեղեպական ներկայասվում բասահայտ Գ (641-661 թթ.) կաթողիկոսի նամակի միջոսով: Հիշյալ էր ներկայանումնան քաղաքականկարնորություն ժամանակաշրջանում ԹեոդորոսՌշտունու` 652թ. կնքածխաղաղությանդաշինքը արաբների հետ, որը նս չի վրիպելՍեբեոսիուշադրությունիս: ն ընդհանուր Պատմությունըարժնորվումէ նան աղբյուրագիտական պատմությանառումներով.այն տեղեկություններէ տալիս ոչ միայնհաարաբների,ասորիների,մապարսիկների, յերի, այլն բյուզանդասիների, րերի, վրասիների,հոներին այլոյ մասին: Ինչպեսհետագադարերիմյուսհեղինակները,Սեբեոսըես կրել է իրեն ազդեվությունը:Ասվածիմասինեն վկայում, հայ պատմիչների նախորդած ու որոշ տարրեր(միայն Ագաթանգեղոսն օրինակ,ն՛ բառապաշարային Սեբեոսնունեն ճարանույոս,հրագեղ, պաղատն, պողոտա, սիւնհոդոսական, փիլիսոփայութիւն ն այլ բառեր), ն՛ մի շարք արտահայտություններ,որոնք Սեբեոսիերկում գրեթե բառասի մեջբերումներ են հենս նույն Ագաթանգեղոսիս, Խորենասուվ,Եղիշեիվ, Ս.Գրքիսն այլն: ն Իր հերթին կառուսվածքային բովանդակային տեսանկյուններիս Սեբեոսի Պատմությունը նախատիպն է այն երկերի, որոնվում նախ անդրադառնումեն հայ ժողովրդիպատմությաննախորդշրջաններին ն հարակիս տեղի երկրներում վերաբերողանսքերին,ապա Հայաստանում որոնք գերազանիրադարճություններին, ունեյող ռազմաքաղաքական են պետականությունը թողել ազդեվությունն անմիջական կապեսիրեն դրության հայ ժողովրդիսոյիալ-տնտեսական կորպրած Թեն ՍեբեոսիՊատմությունը գրվածէ առավելապեսգործառականզրույվներն նրանումընդգրկված ոճով, այսուհանդերձ պատմագրական

անեախության րեր

Ա

թե ինչու նա հատուկ կարնորելէ Սմբատ ծավաԲագրատունու, ԹեոդորոսՌշտունու ն հայով այլ նախարարների էր ոչ միայնթշնալածազգանվերգործունեությունը, որն արտահայտվում միներինկույց տվածդիմադրությամբ, այլն հայրենիքըշենավնելունպատակաուղղվածությամբ: Սեբեոսնառանձինհրճվանքովէ խոսումՀռիփպահպանմանխնդիրը:Ահա

Կարծում ենք` հայոս նախարարականտներիպմիայն Մամիկոնյանների է նրանով,որ իր Պատտոհմի ծագմաննանդրադառնալըպայմանավորված կարնորտեղ նկարագրվածվերջին շրջանում Մամիկոնյանները զբաղեվնում Հայաստանիքաղաքական կյանքում: Ասվածիմասին է վկայում նան Հովհան Մամիկոնյանի«Տարոնի պատմությունը»: Չի բայառվում, ն ուսումնասէր» որ Սեբեոսի Պատմության պատվիրատուն «ընթերվպասէր ՀամազասպՄամիկոնյանը(վերջինիս մասին տե՛ս ներկա աշխ., էջք 285291) եղած լինի: » Տես Մ.Աբեղյան,նշվ. աշխ., էջ 431: Տե՛ս ներկաաշխ., էջ 86:

Ց

ության մեջ

-Դ-

վրա:

հրին

Կրի Գեղարվեստական ազանդություննորը պատու ով աչքի որոշ գրականարժեք: ենընկտալով նում Մուշեղ Մամիկոնյանի`

ո

Է

Կն

Սմբատ Բագրատունու գազանամարտի, թշնամականզորքի առջն հերոսականպահվածքի ն

-Ե-

այլ

դրվագներ:

Հաշվի առնելովՍեբեոսիՊատմության միջազգայինարժեքը` այն (հատվածաբար) գերմաներեն": թարգմանելեն ռուսերեն':,ֆրանսերեն"՛, է նան թ արգմանվել հատվածաբար ն արնձտահայերեն':: Սեբեոսիերկիպ առաջին Ներկա աշխատությունըարնելահայերեն արնելահայերենով»ճ: ն է է, որով մասնագետներին ընթերսողներիններկաթարգմանությունն անսքերովլեսունմի ժահամարդրամատիկական ժողովրդի հայ յասվում

նկարագրությունը: մանակաշրջանի ն ոճականառանձնահատկուՍեբեոսիՊատմությանբառապաշարի են Ն.Ակինզբաղվել Թ.Միհրդատյանըշ", թյուններիուսումնասիրությամբ ն այլք, նան Գ.Բաղդիշյանը, որն ունի այս հարսին յանըշշ,Վ.Վարդանյանը»: որ նշված երկի պատճառը, Այդ աշխատությունշ": նվիրվածուշագրավ է Արժե, անդրադառնում: այնուամենայչենք խնդիրներին լեզվաոճական որոշ եզրահաննիվ, մեջբերելԳ.Բաղդիշյանիա̀յս հարսի շուրջ արած գումներ: են դասական 4. «Պատմիչիլեզվումթեն շատ կողմերով պահպանվում ու ոճականառանճնահատշարահյուսական գրաբարիձնաբանական, նան զգալի շեղումներ:Նա մի կողմիվ կությունները,բայվ նրանումկան հենվում է դասականգրաբարի,մյուս կողմիվ`ժողովրդախոսակկյական վրա»25: լեզվի իրողությունների

Սօգքոր

Մ

6Ո/ՇեՕՈՁ

Շ6660682, Ո/ՇՅՀՇոՑ

ՄքՅմտՅ,ՇՕՎ/ՒԹԻՄԾ

1862. ԿՈՅ 86եՅ. ՇՅԽա-ՈՅ:6քԾ:քո Ո6քօՑօղ Շ ՅքտքելՇեօքօ. (Ոտքտ86ո ՅԿԵՑԻ). 6է Ձոոօէ66 մ6 /ՅոոծՈՑո ք

ՒԻ|ՏԹԾՑ64'ԹՈՅՇՈԱՏ

քճք /ճն6զԱՅ ՏԲԵՃՕՏ, էՐՅՁԱԿԱԾ

հԽՈօքոօքՅ

ԲՈծԱ6ՈՇ հ/8Շ|6ո ՔՁոտ, 1904: Ք

սլ

Օ6ՏՇհլօհէԹ

ՃՈՈՑՈՏՇիծՈ

1875).

սոմ Ճոոծութոտ

ժ6Տ Տ6ԵօօՏ.

մ6ո 6Ր5էծո

(ՍԵօոտեէ Կօոյ

ԿՈ6ց6

մ6ք

ՃՐՅԵՇՈ

Ճստ մօ

Ծո Ւ/Թյոոօհ ԷլսԵտշհռոճոռ,

|Լ6Լք219,

արգանատին նածոտի չի հարկոպուի Պատմոին հ.

Ի

ՓԵ

Նորագույն քրեստոմատիա,

1, ժամճաՀայ ժողովրդիպատմության նակներիվմինչն 19-րդ դարի կեսերը,Երնան, 1981, էջք 667-668, 677-681, 684-685, 689-690, 692-693: Լեո, Երկերիժողովածու10 հատորով,հ. 2, Երնան, 1967, էջ 25 ն այլն: Թ.Միհրդատյան, Պատմութիւն ի Հերակլն, Կ.Պոլիս, 1851թ.: 2. Նն.Ակինեան, Մատենագրականհետագոտութիւններ,հ. Բ, Վիեննա, 1924: ՎՀ.Վարդանյան,Հայ գրականությունը 1 դարում,Երնան, 1970: Գ.0.Բաղդիշյան, Սեբեոսիլեզուն ն ոճը, Հայով լեզվի պատմությանհարվեր, Երնան, 1981: 5. Անդ,էջ 109:

Ճ

Տես

-Զ-

է, «Պատմիչի ոճն առավելապեսգործառական-պատմագրական նան այլ ոճերի տարրեր»"": բայս կան 3. «Պատմիչը գործածելէ շուրջ 2570 բառ, որոնվ մի մասն առաջին անգամկիրառվելէ հենսՍեբեոսիկողմիս»՛՛: 4. «Ոձական առումովՍեբեոսըլեզուն առանձնանում է պատկերամիջոյների վարպետկիրառմամբ,ինչպես վորման,արտահայտչական նան բառապաշարիյուրօրինակընտրությամբ»-": Գ. Աբգարյանիկազմածբնագիրը բերում ենք անփոփոխ`ծանոթագրումովսրբագրելովմիայնակնհայտվրիպակները,որոնք, հասկանալի է, հեղինակային չեն ն չեն նսեմասնումբնագրիակնհայտարժանիքները: առաջարկելենք համարծանոթագրությամբ Բնագրիորոշ հատվածների ըստ վերջինների: գերազանյապեսթարգմանելով մերտարբերակները` Բնագիրըփոփոխելենք միայնխիստանհրաժեշտությանդեպքերում: ընթայքում` Թարգմանության ա) Աշխատելենք հավատարիմմնալ Սեբեոսիբառապաշարին: բ) ՈրպեսզիընթերցողըգաղափարկազմիՍեբեոսիոմի մասին, հիմնականումպահպանելենք Սեբեոսիերկումհանդիպողբազմաթիվզուայլն որոշ արտագաբայությունները,բայականավելադրությունները, ն հայտություններ(ն եղն, յայնժամ, սրովսուսերի այլն): գ) Ծանոթագրել ենք այն սկզբունքով,որ բավարարենքընթերցյողի՝ բնագրումտեղ գտած դեպքերիու դեմքերի մասին լրասուվիչ հետաքրքրությունը: Գ. Աբգարյանի ն Ա. Գաբուձյանի կողմիվ նկատված հ իսկ մեր 2.

Ա

՝

բերվում են նշանով, կողմիս

Սեբեոսըշարադրանքնառաջ է տադ) Բնագրիորոշ հատվածներում րել համառոտ ձնակերպումներովհ̀ամախառանս հիշատակելուգորբառերըվերածողությունկատարողին.ննանատիպտեղեկատվական ենը ուրանկյոն փակազծերում(«»).ակ սովորականփակսու նախադասությունգծերիմեջ հանդիպողբառակապակվություններն

անգնե ներըբնագրայինեն:

2. 2.

Անդ: Անդ: Անդ: -է-

կրկնվող կառույվներում ե) Հազվադեպդուրս ենք թողել բնագրի՝կիկ ն ենթակա,ստորոգյալ այլն): (շարահյուսորեն` բառերը ավելիհաճախտեղ հանդիպող(« շաղկապին զ) Բնագրումհաճախակի էլ սակայն ենք հսկ, բայց կամ շաղտվել, իսկերբեմնէլ փոխարինել չենք

կապներով: ենք ներգործափոխակերպել կառույյները է) Երբեմնկրավորական կանիկամհակառակը: իրողուխորթլեզվական հայերենին ը) Խուսափելովժաճանակակիս երանհարթություն, թյուններիս,որոնքկարողէին առաջ բերելոճական բեմնբնագրիհոդերինտեղ չենք տվել: փոխանկումների: դիմելենք խոսքիմասային Թ) Հազվադեպ

Գ.Կկ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Վ.Ա.ԵՂԻԱՋԱՐՅԱՆ

-Ը-

ի

ԳԼՈՒԽ

Ը

ԳԼՈՒԽ

Ա.

Նախաբան առաջիկա պատմությունների: Սարաբա փրլիսոտա Սօուրնացու մատյանը: Ագաքանգեղյանարձանագրությունը:Հայկ ե Բել: Հայկի սերունդները: Շամիրամ ն Արա Գեղեցիկ: Հայերը Ասորեստանի, Սարաց ն Մակեդոնիայի իշխանության տակ մինչն պարթնների վերացումը:

սատմութեանց: խուստաբանութիւն յառաչիկոայ Մ Մասորանխ արձանաԱգալթանգեղեան Մճուրնացւոյ: փիլիսուխայի Շամիրամեւ Արայ դրութիւն: Հայկ եւ Բէլ: ՊայաղաւոքՀայկայ: Մարաց Առորնուուանեայց, Գեղեցիկ:Հայք ընդ իչխաանութեամբ

րարբայ

նոյն Հիա առասպելա, պին

նինա

ն

ի

չա-

Այնպես եղավ՝ վարժ հետազոտողի:կամայական ցանկությամբ ժամանակը ն ճախչէ, որ ձեռնարկեցի գրի առնել չարձանագրված՝ ճի քաջերի վիպասանությունները,հիշատակել՝ ինչ-որ առասպելկատարմատենագրեմ ներ. միաժամանակ պիտի հետագայում

հիշատակելովհինգ՝ թագավորների օրերն

ու

տա-

իներ Սանատ րաՄՏբին' բաղաքում՝ զած արն յարձանի տավ տները՝

ղամս վերաբերութիւն տիւք ղարղեացժամանակացսզաղետիցս: նայելով: սոփա Մարաբաս Մծուրնացու՛ մատյանը, որը՝ ն զաւուրս Շին ժագաւորացնյիչատակելով: մատեանն՛ Հնա» Մարարայփիլիսոփայի ՄծուրնացԱնդ Շայելով ի հանՄծբին ի արձանի ի վերայ ջաղաքի, րուկ. արքայի ապարանքում` արքունական տաճարի դռան եգիտ դրոլմեալ զոր ւոյ, դեպ` ծածկված արքունական նստավայրի ավերակների մեջ: Սանատրուկարքայի,Շանղեպղրան արքունական յապարանսն Քանզի այդ տաճարի սյուները պարսից արքան պահանջեց արքունականկայենիցն: տաճարին,ծածկեալ լաւերածի Հտանել» արքունիք, ն սյուների պատճառով ավերակները բացելով՝ ի դուռն արքային Քանզիզսիւնստաճարինայնորիկխնդրհալ այստեղ հանդիպեցին այդ արձանագրությանը՝վեմի վրա պարդիպանարվասն սեանցն՝ Պարսից,ն թնաց ն հայոց հինգ:' թագավորներիտարիներն ու օրերը հունարեն ն ձանադրին,դրոչմեալ ի վերայ վիմի զամս զաւուրս Շին թժադրոշմված, որը ես, Միջագետքում:նրա աշակերտւ.

բացեալ ղաւերածն

աստ

դպրությամբ ների մոտ: գտնելով, կամենում

յոպես.քանզիայլս ուներ վերնագիրն ցակարղել.

Ագաթանգեղոսզրիչ գրեցիի վերայ արձանիսայսորիկ իմով ձեռամբազամս առաջինթաղաւորացնՀայոց, Հրամանաւ մեն ե Տրդատայ"առնալ ի դիւան արքունի»: Ջոր փոքը մի քաջին տեսցեսղպատճենն: ււււլւա յիւրում ւռեղւոցն «Ես

,

յ

:

եմ

պիսիսկիզբ.-

պատմել ձեզ. այն ուներ

այս-

Կ Ագաթանգեղոս'' գրիչս, Տրդատ'՝ քաջի հրամանով արքուայս արձանի վրա հայոց իմ նի պատճենըմի փոքր հետո Սրա տարիները»: առաջին թագավորների իր տեղում կտեսնես:

«Ես`

գրեցի աներ ԱԻԻՔԻ վորներ

ն լարին այրն Բայց ես նախ առաջինզվեպս յաճեղն արքայ պաւոմութիւնս, ուստի եղն սկոայց ասել, նախ զնախնեացն ե սոյնսպասկիզբնամենայներկրի չինուածոլ լրմանց. անտի ի վեպս Շսկայաղանցն ւռուաստելոյ լաւդել զզրուցակարգութեան ի մեծ երն. զառասպելսունայնս անճանճար զաւրացն: զոր անամեծ կանցն աչտարակինյղութիւն ծնանելով ցրեր ընդ առն անթիւ, որ ի կայս անլուրս ձայնիցանդադարի վերայ ւլատ Տիտան.յորում առաջինԹազաւորհացԻ

Ա» րայ

երկրի:

ն Բելն Տիտանեանի վեր կարծեր զինք քան զամենայն այլ զամենայն զբնութիւն, զիւրն ոչ ճանաչելով աղգո մարդկան, 77" չայնմ ժաԱպա կոչէր: իւր ազգս մարդկանի ծառայութիւն ի ծառայուոչ կամեցաւ Շնաղանդել ՀայկնԱբեթածին մանակի զնա աոււդոււածկոչել:Անդ արճամարճեսց թիւն Բելւոյարքայի. Հայկն արի՝ աղեմարտիւ,իսկ Բելի վերայ Հայկինարձակեալ զնա: ղամըՇալածեաց զորդիիւը ի Բաբելոն: Արդ՝ այս Է Հայկն,որ ծնաւ զԱրամենակ ն Ես ծնաւ Արամենակուստերս դստերս բազումս, յորոց անդծնաւ Արամայիսուուռերս ն դուռերս բաԵւ րանիկնԱրամայիս: զումս, յորոց անդրանիկնԱմասիա: Եւ ծնաւ Ամասիա ուստերս ն դստերս բազումս, յորոց անդրանիկնԳեղամ: Եւ ծնաւ Գեղամ անդրանիկնՀարմայ:Եւ ծնաւ յորոց ուստերս ն դուռերս բազումս, Հարմայուսւոերս ն դստերս բազումս, յորոց անդրանիկնԱրամ: ն ն ս Եւ ծնաւ Լ Ը ամ անդրանիկ էլ յորոց բազումս,մ Ը Լւ դստերս

Եւ

ուսո

Արդ՝ այս `

են

"

ի սնուանք ազգածիննարանց անդրանկելոցն լ

Ջի չունաց խաղաց զնաց Հայկնի Բաբելոնեկնաւն ն որդւովքն նե ամենայնաղխիւնՇանդերձ,ն չոզւու բնակեցաւյերկիրնԱրաչինեալԷր Զրուարադաւլյ, ի տւսնն որ ի լեռնուոինն,որ ղառաջինն

ն նալ՝Շարբն եղբւարբն Շանդերձ:

զնա Հայկնկալուածժառանգութեան Կադմեւյ Եւ ինքնչուեաց գնացանտի թոռին իւրում որդւոյնԱրամենակայ: նս ի Շիւսիսակողմն ն. չոդաւ բնակեցաւի բարձրաւանդ դաչտաանուն վայրիմիոջ. Հարցն: դաչւոինայնորիկՀարք, ն կոչեցաւ յանուն Եւ ապա

եւո

Այսպես նչանակվում են քննական բնագրի Համար օրինակ ծառայած ձեռւսգրի թերթերի սաշմանները: '

Բայց ես նախ ն առաջ սկսեմ պատմել սարսափազդու արքայի ն արի մարդու մասին վեպը. նախ ճախնիների պատմությունները, ն որտեղից եղավ ողջ երկրի լրիվ բնակեցման սկիզբը ապա նրանց ու ունայն առասպելկցել հսկայազունների զրուցախառն վեպերն ները անմիտ զորությունների, որոնց, մեծ աշտարակ կառուցելու պատճառով Հհողմը» առհավետ ցրեց մեծ անապատով մեկ, ուր անդադար Հտարբեր» բարբառների անլուր կացության մեջ

Տիտանը սուր վերցրեց ընկերոջ դեմ ն առաջինը թագավորեցերկրի վրա: Տիտանյան Բելը'« մարդկային ամենայն ազգերից իրեն բարձր ը բոլոր ճ ծում այլ մ մարդկային ճանաչում մ իր էությունը, չէր ճան էր կարծում. ազգերին իրեն ծառայությանէր կանչում: Ապա այն ժամանակ Աբեթածին Հայկը'՛ չկամեցավհնազանդվել Բել արքայի ծառայությանը. հրաժարվեց նրան աստված կոչել: Այնտեղ Բելը մարտիգնաց Հայկի վրա, իսկ արի Հայկը աղեղով հալածեց նրան: Արդ՝ սա այն Հայկն է, որ Բաբելոնում''ծնեց իր որդի Արամենակին: Եվ ծնեց Արամենակը բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրանիկը Արամայիսն է: Եվ ծնեց Արամայիսը բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրանիկըԱմասիան է: Եվ ծնեց Ամասիան բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրանիկը Գեղամն է: Եվ ծնեց Գեղամը բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրաճիկը Հարման է: Եվ ծնեց Հարման բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրանիկը Արամն է: Եվ ծնեց Արամը բազում ուստրեր ու դուստրեր, որոնցից անդրանիկը Արա Գեղեցիկնէ: Արդ` այս են տոհմապետ այրերի՝ Բաբելոնում ծնված անդրահյուսիսի կողմերից դեպի Արարադի երկիրըգմացածրի ների անունները: Քանզի չվեց գնաց Բաբելոնից Հայկը կնոջով, որդիներով ն ամենայն աղխով' հանդերձ: Եվ գնաց բնակվեց Արարադ երկրում` այն տանը, որ լեռան ստորոտում էր, որ առաջ շինել էր Զրվանը հոր ն եղբայրների հետ: Եվ ապա Հայկը իբրն ժառանգություն՝ այն տվեց իր Կադմոս թոռին` Արամենակի որդուն: Եվ ինքը չվեց անցավ այնտեղից էլ դեպի հյուսիս ն գնաց բնակվեց մի բարձրավանդդաշտավայրում, ն այն դաշտի անունը Հայրերի անունով կոչվեց Հարք: -

.

ն

անուն Հայք, որ իսկ երկիրն ըստ նմին պատչաճիկոչեցաւ են Շայազամբթ Շանդերձ: է. Եւ արղ՝ այս Հայկ Շզաւր զաւրութեամբ ն բարի անձամբ կորովի աղեղամբե մարտիկյլոլժ: Յայնմ ժամանակիթագաւորեաց ի Բաբելոնորսորղ Հսկայ ԲԵլնՏիտանեան,ճոխն չաստուածացհալ,որոյ Շղաւը ղաւրույոյժ գեղ պարանոցիիւրոյ: Եւ էր իչխան թեամբ ն ի վերայ երեսաց ամենայն նայն ազգացն, որ սփոռեցան Շնարս,ն Շրամանս Որոլարարեալառ աչաւք կախարդուժետմբ

ն Ի րւ Մ րեք «լարտութ աաագաիչբոլ երկիր ին: թ դաո է ո Իո յութ իբրն Մ ազ վաղվաղակիկատարեին ւինԿԱ ր" ո

ւ

ամենայն

ումը

Շ

.

ամ

տ

ն

լ

աստուծոյ,

ա

ւ

Եմ

ԱՂՎՔ:

բնակվում են հայազգիներով: Եվ արդ՝ այս Հայկը զորությամբ հզոր, էությամբ բարի, աղեղով կորովի ն քաջամարտիկէր: Այն ժամանակ Բաբելոնում թագավորեցհսկա որսորդ Տիտանյան Բելը, չաստվածացյալ բռնակալը,որը սաստիկ զորությունուներ ն հույժ գեղեցիկ տեսք: Եվ բոլոր ազգերի իշխանն էր, որոնք սփռվե-

ուր

ամեհնարքերեսին: Նա աչառու կախարդությամբ երկրի: ցին ամենայն երկրիազավորական ՀարձակեցՀ հրամաններ Հարձակեցամե-

սաստիկ ոս

Իսկ երկիրը, ինչպես նրան արժանի էր, անվանակոչվեց Հայք,

ԽՈՐ Ղ ոամանսն

ն

ր ո ներ գործադրեց թագավորականհր նայն ազգերին, իր ամբարտավանգոռոզությամբկանգնեցրեց իր աստծո: արձանը ն երկրպագել ու զոհեր մատուցել տվեց` իբրն

Իսկույն նեթ բոլոր ազգերը կատարեցիննրա հրամանները,բայց ծառաՀայկ անունով մեկը՝ ազգերի նահապետ, չհնազանդվեցնրա եզ 0 նրան նղ ն չսնծարեց նգնեզրե արձանը ձան չկանգնեցրեց ն իր տանը յությանը,ը նրա ն չմեծ աստվածավայել շուքով: մեծ ոխով Նրա անունը Հայկ էր: Նրա նկատմամբԲել արքան լցվեց: Եվ Բաբելոնում զորաժողովարեց ու դիմեց գնաց Հայկի վրա`

ոչ // Շնաաղդգացն, ըա. բայց մի ուն Հայկանուն, ՆւսՇաւլեւո զանդեցւու ի ծառայութիւն նորա. ն ո՛չ կանգների տան իւրում զպաւոկերնորա, ն ո՛չ մեծարերզեւսաււոուածաւըէն չքով: Եւ էր անուն նորա Հայկ, ընդ որում ծնււ ւսըքայիԲԵլայ ոխութիւն մեծ: Եւ ղաւրաժողով|լինի ԲԵլ արքայ ի Բաբելոն ն նրան սպանելու: դիմէ զնայ ի վերայ Հայկայսոլանանելզնա: Եկավ հասավ Արարադ երկիր` այն տունը, որը նրանց նճախնիԳայ Շասանէ լերկիրնԱրսրադալ, ի տունն, որ Երնոցա Շւայճերինն էր, ն որը շինել էր լեռան ստորոտում: Կադմոսը փախստարենի, զոր չինեալն էր ի լեռնոտին. ն Կադմուիախոատական ասում է. «Բել կան գնաց Հարք՝ իր հոր մոտ` նրան լուր տալու, ն գնաց ի Հարք Ըայր իւր աղդ: առնել նմա. հ ասե. «Դիմեւալ տան արքան դիմել գալիս է քեզ վրա ն եկավ հասավ մինչն Հմեր» գայ Բել արքայ ի վերայ քո, ն եկն եճաս մինչ ի տուն անդը.ն ես կողմերը, ն ես իմ կնոջով ու որդիներով ահավասիկ փախստական կնաւ իմով ն որդւովք աշաւասիկ գամ փախստական»: եմ»: Աոռնու ՀայկնզԱրամենակն. ղկադմու զորդի իւր. ն զորդիս գալիս Հայկը վերցրեց Արամենակին,նրա որդի Կադմոսին, նրանց որնոցա ն զորդիս եւթանեցունց դստերաց իւրոց, արս Շսկայս ն դիներին, իր յոթ դուստրերի որդիներին ու սակավաթիվ հսկա նուաղունս թուով: Եւ ի դիմի այրերի: Շարկանի ՀայկնԲԷլայւրք այի. ե ոչ կարացզդեմ Եվ Հայկը ելավ Բել արքայի դեմ, բայց չկարողացավսպառազեն ունել բազմութեանարանցՇսկայիցսպառաղինաց: հսկա այրերի բազմությանըդիմակայել: Անդ ի դիմի ՇարկանիՀայկն Բելայ, ե կամեցաւ ըմբոնել Այնտեղ Հայկը ելավ Բելի դեմ, ն Բելը կամեցավ նրան իր ձեռքը զնա Բելի բուռն իւր: Խոյս եւո Հայկնյերեսաց նորւս, ն գնայր նա գցել: Խույս տվեց Հայկը նրանից ն գնաց փախստական,իսկ նրա փախուոական.ն Բել զշետ նորա երթայր պնդագոյն Շանդերձ հետնից փութով գնաց ճան Բելը իր զինակրի հետ: զինակրաւնիւրով: առ

ցն, «Զի՞ պնդեալ դասղԸՇեւո ի իմ. դարձի՛ր անդրէն ի տեղի քո, զի մի՛ մեռանիցիս այսաւը նետ եւո ձեռաց իմոց. քանզի ոչ վրիպի իմ իմիք»: Պատասխանի Բէլ, ն ասէ, «Վասն այնորիկ, զի մի՛ անկցիս ի ձեռս մանկւուոլ իմոյ ն մեռանիցիս. այլ ե՛կի ձեռս իմ, ն կեա'ց ի տան իմում

Հայկը կանգ առավ ն ասաց նրան. «Ինչու՞ես կրնկակոխ գալիս իմ հետնից, դարձի՛ր շուտով քո տեղը, որ չմեռնես այսօր իմ ձեռքով, ն ասաց. քանի որ իմ նետը չի վրիպում»: Բելը պատասխան տվեց ն «Նրա համար, որ չընկնես իմ կտրիճների ձեռքը մեռնես, հանձնվի՛ր իմ ձեռքը ն խաղաղությամբ ապրի՛ր իմ տանը՝ ղեկավարելով

մազան:

Պատասխան տվեց նրան Հայկը ն ասաց. «Շուն ես դու ն շների ոհմակից. ն՛ դու, ն՛ քո ժողովուրդը: Եվ դրա համար այսօր իսկ պիտի դատարկեմ իմ կապարճը քեզ վրա»: Տիտանյան արքան սպառազինվեց ն հույսը դրեց իր կուռ սպառազինությանվրա: էր աղեղը, ինչպես Եվ Աբեթյան Հայկը մոտեցավ. իր ձեռքին բռնել մայրափայտիհզոր գերան: Հայկը կանգ առնելով` պատրաստվեցնրա դեմ աղեղով: Եվ գետնից վեր տնկեց նետը լայնալիճ աղեղի մեջ ն քաշելով աղեղը՝ ճետով զորությամբխոցեց երկաթի լանջապանակըն պղնձի վահանի միջով մխըճեց մսեղեն արձանի մեջ. ձգված նետը խրվեց գետնի մեջ. իսկույն գետին կործանեց աստվածակարծյալ հսկային, իսկ ճրա զորքը փախուստիդիմեց: Եվ նրանք հետապնդելով խլեցին նրանցից ձիերի, ջորիների ն ուղտերի երամակներ: Հայկը դարձավ իր տեղը ն գնաց գրավեց Արարադ երկիրը ու բնակություն հաստատեց այնտեղ իր ազգով մինչն այժմ: Եվ երբ ինքը մեռնում էր, այն՝ իբրն ժառանգություն, տվեց իր Կադմոս թոռանը` Արամենակի որդուն, Հարմայի եղբորը: Իսկ Արամենակին հրամայեց գնալ դեպի հյուսիս, ուր ինքն իսկ դադար առավ նախ-

Զւռեղիկալաւ Հայկնն

սե

եւո նմա ն ասէ. Պատասխանի Հայկն

«Շուն

ես

դուն.յերամս-

Տան թիռ

ափե կե չանց՝ դու ն ժողովուրդ քո: Եւ վասն այնոր այսաւը ի քեղ ղկապարճսիմ»: Եւ արքայն զինեալ,ն վստաճացեալի կուռ սւպառւաղինութիւն անձինիւրոյ: Եւ Հայկն Աբեթայն մերձենայը ե ունէր ի ձեռին իւրում զաղեղն,որսլես Շեծան Շղաւըմայրափայտեայ:Եւ Հայկինզտեղի կալեալ պատրաստիընդդեմնորա աղեղամբ: Եւ կանգնե զկապարճանի գետնոյ ընդ ինքեան յաւղ սկայաւրեն կամարին, ն. ընդ գիրկսմտեալ՝ զաւրութեամբ Շարկանենեւոիւ զոախտակս երկաթիս,ն ընդ պղնձիվաճաննի թափ անցուցանէընդ մսեղեն ն վաղ//վաղակի արձանն,յերկիր խարսխեալվտարել նեն. ն զաւրք յերկիր նորա Եւ լինեին: նոքա զճետ մտեալ թափեցին ինոցափախուոական նԷն երամակս ձիոց ն ջորեացն ուղտուց: Եւ Հայկն ի ւոեղիիւր.ն չոգաւ կալաւՀայկն դարձաւ զերկիրն Արարադայ,նբնակեցաւսնդրեն աղգաւ իւրով մինչն ցայժմ: Եւ ի ժամանակի մւսՇոււսնիւրոյ եւո ղնա կալուածժառանգութեան կաղմեայթոռին իւրում, որդւոյ Արամենակալեղբաւր Հարմայի: Եւ Արամենոակայ Շրամայեաց երթոալիՀիւսիսակողմն,ուր ինքն իսկ դադարեացզառաջինն: Եւ եղն լեւո մածուանն Հայկայ Արամենակզորդիս իւրն զղստերս իւը ն զարս նոցա, ե.քորս եւթանեսին ն զարս նոցա, զուստերս ն. ղդսւտերսնոցա ն զամենայն աղխ իւը, ն չոգաւ յառաջնումն գաւառին, ղոր կոչեցին յանուն Ապա զնայ անտինս ԱրամենակիճիւսիՂու» բթեալ իջանէ յերկիր մի խորին ղաչտավայր, որ կայ ի մեջ բարձրաբերձլերանց. ան աւտանե անցանէ ընդ մեջ ց. ն Շաւանէ նորաղետ յորդաճոսան, որով անցեալ բնակե անդ, Արամենուկ ե. չինե զերկիրն կալուած ժառանգութեան իւրոյ՝ զվայըն ս

կործանեալ զաստուածակարծեալ Շակայն,

առ

անդեն Գար իբնանց՝ Հարք:

սանք

լեռնակողմնն

զառապար:

-Ղ0-

:

կինում: Եվ եղավ՝ Հայկի մահից հետո Արամենակը վերցրեց իր որդիներին, իր դուստրերին ու նրանց ամուսիններին, յոթ քույրերին ու նրանց ամուսիններին, ուստրերին ու նրանց դուստրերին ն ամբողջ իր տոհմին ու գնաց բնակվեց դարձյալ առաջին գավառում, որն իրենց հայրերի անունով կոչեցին Հարք: Ապա Արամենակը այնտեղից էլ շարժվեց դեպի հյուսիս ն գնալով իջավ մի խոր դաշտավայրային երկիր, որը գտնվում էր բարձրաբերձ լեռների միջն, գետ,որ որն անցնելով՝ մ անցնում անգնումէէ հորդահոս ննոամ ցնելով ԱրաԱր գոտ, հորդ րա միջովկտրում նային ու ն քար լեռնային մենակըբնակություն հաստատեց այնտեղ քարոտ վայրը շինեց իր ժառանգական երկիրը: "

այդ

-

ի վերայ Զլնի Արամենակայորղինորա Արամայիսչինե իւր նորո ը էլ անուսնե ղանուն ւոուն բնակութեան, գետեղերն Եւ որդիքննորա սկսան բաղմանալե անուան իւրոյ Արամայիր: լնուլ ղերկիրն:Եւ չինեցինղավառք: ն կալաւ զերկիրնորդինորա Ամասիա: Մեռաւ ն Արամայիս, Գեղամ, հ տիրեաց որդի Եւ ապա լետ նորա Գեղամ: Մեռաւ Արամ:Ապա որդինորա ալս որդինՀարմայի նորա Հարմայ, անուն իսկ ղաչտին այնորիկ կոչեցաւ որով

ԱՂԻՆ Արայն յանուն

Սյրարաղ:

Շամիրամկինն Ասորւոց արքայինՆինոսիքանզի լուաւ առնել ընդ նմա բարենորա՝ ե կամեցաւ վասն դեղեցկութեան զկամսնորաւպոռնկութեւսմբ. կամութիւն,որալեսղի կաւռարեսցե Լ յոլժ ւոուիեալ Եր ի վե՛րալ նձին քանղի ըստ լրոյ Շամբաուոլ զի ո՛չ գտաներյայնմ ժամանակի գեղոյ նորա դեղեցկութեանն, նւս Յղէ նման նորա յը ոք ամենեին՝ այր սրուոկերաճոխ: ն. կոչէ զնա ինքն ի Նինուէ:Իսկ Շրեչտակսսպատարագաւքջ ն ո՛չ յանձնառնու երթալ նորա ընկալաւ Արայ ո՛չ ղպատարաղդն ւսոնու զղաւրսն իւրՇամիրամ, //7Ապա ի ՆինուԵ ւս Շամիրամ: լո նլ դնայի վերայնորա ի Հայս:ԳայՇւսւասնէի դաշտնԱրայի, ն ղզաւրն, ուղանանե ընդ Արայի,ՇարկանԵ ւոալ սպատերաղմ զԱրայ ի պատերազմին: Եւ ՇրամայէՇամիրամտանելզղի ապանորա ի վերնաւոունն ե «Եսճ զվերս լեղուլ ասացից աստուածոց րանից իւրոց, ասե նորու, ն կենդանասցի»: իսկ իբըն նեխեցաւ դի նորա ի վերնատանն՝Շրամայեաց ընկենուլ ի վիճ ն. ծածկել: Եւ զարղարեզմի զոմն ի պատչաճող. ն. Շամբաւ Շանե՝ զԱրայի անհաց եւ

,

:

առ

առ

զաղանի ո

ԻՐ"Ց յր

արալեզացտիկիննՇամիրամ: ՅայնժամտիրեացՇամիրամվերայ երկրինՀայաստանեայց, նե յայնմՇեւոէ Ասորեստանեասյց մինչե թադաւորքն ւոիրեցին թացմեռանելնՍենեքարիմայ. ապա աւլուուսմբեցինյԱսորւոց գաւորացնծառայութենէ:

ի

Արամենակից հետո նրա որդի Արամայիսը գետեզրի վրա իր համար շինեց բնակության տուն ն նրա անունը, ըստ իր անվան, ու Արամայիր:: Եվ նրա որդիները սկսեցին բազմանալ անվանեց լցնել երկիրը: Եվ հիմնեցին գավառներ: Մեռավ ն Արամայիսը, ն երկրին տիրեց նրա որդի Ամասիան: ն տիրեց նրա Եվ ապա նրանից հետո` Գեղամը: Մեռավ Գեղամը, որդի Հարման, ապա` Հարմայի որդի Արամը: Ապա` նրա որդի Արա Գեղեցիկը, որի անունով էլ այն դաշտը կոչվեց Այրարադ: Եվ ասորիների Նինոս արքայի կին Շամիրամը, քանի որ լսեց նրա գեղեցկության մասին, կամեցավ ճրա հետ բարեկամություն հաստատել, որպեսզի ՀԱրան» կատարի իր պոռնկականցամկուն թյունը. համաձայն համբավի` սաստիկ ցանկանումէր նրան նրա նման գեղեցկությունը,քանի որ այն ժամանակ ամեննին չկար նրա ճոխապատկեր որնէ տղամարդ: Նվերներով նրա մոտ բանախոսճեր ուղարկեց ն կանչեց նրան իր մոտ` Նինվե՞': Սակայն Արան ոչ :

Շաճրա նվերՀներչն ընդունեց ն ոչ էլ հանձն առավ գնալ Նինվե՝ միրամի մոտ: Ապա Շամիրամն առավ իր զորքերը ն գնաց ՀայասԱրայի տան՝ նրա վրա: Եկավ հասավ Արայի դաշտը ն պատերազմեց ն սպանեց Արային: դեմ, ջարդեց զորքին պատերազմիժամանակ վերապարանքի տանել իր նրա դին Եվ հրամայեց Շամիրամը

նճատունըն

ասաց.

«Ես

կասեմ աստվածներին՝ լիզեն նրա վերքերը,

կկենդանանա»: Իսկ երբ նրա դին վերնատանընեխեց, գաղտնի հրամայեց փոսի մեջ գցել ն ծածկել: Եվ զարդարեց իր հռմանիներից մեկին՝ մի համապատասխանտղամարդու, ն լուր տարածեց, թե աստվածները ծալիզել կենդանացրելեն Արային: Պահում էր գաղտնի ն նրա ն

ն

Այնժամ )

տիրե ո9

ամՀ Շամի րամը

'

ե երկրին, ն մինչն Սենեքերիմի

Հայաստան

այնուհետն ն, ն այցունետ

մեռԱսորեստանի թագավորները տիրեցին նելը. ապա ապստամբեցին Ասորեստանի թագավորների ծառայության դեմ:

տիրե ի վերայ նոցա Զարեճ որդի որդւոց Արամենակայ, Սարչանգ. ն կորովիաղեղամբ.ապա Արմոգ.աւա այր ղաւրաւոր ապա Ծաւաչ. ապա Փառնաւաղ: չ ն Սա ծնաւ զճագամ ն. վբադարատ. Բագարատ ւու ծնաւ զԱսպատ:Եւ որդիքն Բագարատայ զԲիւրատ,ն. Բիւրատ իւրեանցի կողմանսարեճտից, զժառւսնգութիւնս ժւառւանդեցին ն ւռուն, վասնղի կոչեցաւ Բագարատ Անգեղ, այս ինքնէ Անդեղ աստուած յայնմիկազգ բարբարոսացն կոչեի ժամանակին Եւ

ԻՆ ցին:

«նաղանդեալ Նաբուգողոնոսորայ

արջայի Այս Փառնաւաղ ն Մարաց թագաԵւ Բաբելացւոց ի Բաբելոն: ապա լայնմճետե որ զամենայն Մակեդոնացի, մինչե ցԱղեքսանդը ւորքն տիրեցին Շնազանդեցոյցի ծառայութիւն: ւտիեղերո ոնչոցւոդ Է ոինչ:9ոյոլ սւուսմբութիւնն Եւ ծառայեցինՄակեդոնացւոց մինչն յեց ն Արչակունեաց ցճամբարձումն Պարթնաց ի Մակեդոնաացւոց, այղՔանզի զսոյն ճառ ժամանակագիրն պես, որպես առաջիդկայ: (Ի ԴամասկոսԵ ասեն զընդոծինն զՄոսրսեակն դնացեւալ ն եկեալ բնակեցաւ լեալ յիսաճակոայ, փախստական Աբրաճամու, մեծի դաշտին ուտռամբ երկուց լերանցն որ ՇայինՇանդեւվ կաւոարն. ի Գեղ լեսոն: Արայի,յԱրադգած Եւ անուանե ղլերինսյանուն իւը, որում Աղատն կոչենլեառն: ն Փանա Ե Փ առոխ, Եղիազար, /7/Եւլինիննոր երեք որդիք, ռոխտ կոչեն զտեղի բնակութեանն,ն Փառականնդաչտ որսոց ե արչաւանաց նոցին, որ խառնինյազգ Արամենակալ): ցա

թագաւորութեանն: առ

ԳԼՈՒԽ

Եվ տիրեց նրանց վրա Արամենակի որդիների գլուխ Զարեհը: ն նճետաձգությամբ՝կորովի մի տղամարդ. ապա` Արմոգը, ապա` Սարհաճգը, ապա` Շավաշը, ապա` Փառնավազը: Սա ծնեց Բագամին ն Բագարատին. Բագարատը ծնեց Բյուրատին. Բյուրատը ծնեց Ասպատին: Եվ Բագարատի որդիները ժառանգեցինիրենց ժառանգությունը արնմտյան կողմերում, որն ինքն Անգեղ տունն է, քանի որ Բագարատը կոչվեց ն Անգեղ, որին այն ժամանակ բարբարոսների ազգը աստված կոչեց: Այս Փառնավազը հնազանդվեց Բաբելոնի Նաբուգոդոնոսոր արքային: Եվ ապա այնուհետն բաբելացիների ն մարաց թագավորոր ամենայն ) տիեցինկ, որն ներըտիրեցին մինչն Ալեքսանդր Մակեդոնացին,

զորավոր

զերքը հնազանդեցրեց ի ծառայություն: ճե մինչն պարթնների ապսմակեդոնացիներին այեցին մակեդոն Եվ ծառայեցին ն ն մինչն թագավորիդեմ դ Դ տամբելը մակեդոնացիների Արշակունյաց վերացումը: Քանզի այս նույնը պատմում է ժամանակագիրը: այնպես, ինչպես կա քո առջն: Դամասկոսից, ասում են, Իսահակից փախչելով, գնաց Մարսեակը` Աբրահամի ընդոծինը, ն եկավ բնակվեց ստորոտում երկու լեռների` Արագած կատարի ն Գեղ լեռան, որոնք նայում են Արայի Լ

Ը րությա

ինչ

մեծ

դաշտին: Եվ անվանեց լեռները իր անունով, որին Ազատ լեռ են կոչում: Եվ նա ունեցավ երեք որդի` Փառոխը, որը Եղիազարն է. իրենց բնակության տեղը կոչեցին Փառոխտ, իսկ իրենց որսի ն զորավարժանքների դաշտը՝ Փառական: Սրանք խառնվեցին Արամենակի ազգին:

Բ

ԳԼՈՒԽ

որ եղեւ ի յայս ԱպստամբութիւնՊարլթնաց,

ժամանակի:

Բ

Պարթեներիապստամբությունը, որ կատարվեց այս ժամանակ:

Եվ եղավ՝ կայսրը Ալեքսանդը Մակեդոմացու՛ մահից յետ մածուսնն ԱղեքսանդրուկայսերՄակեդոնացւոց եղն 61 տարի ծառայեցին Քանզի Բաամս ԿԱ։ Քանզիթագապարթնները մակեդոնացիներին: ծառայեցին Պարթնեք Մակեդոնացւոց 32 տարի: Անտիոամս ԼԲ: Անւոիոքոս Նիկանովրը՛" բելոնումթագավորեց Սելնեկիոս ւորեաց Սեղեկիոս ի Բաբելոն Նիկանովը հետո

Եւ

Սուռեր՝ ամս

ԺԹ:

ԱնտիոքոսԹէու՝

ամս

Ժ:

քոս

Սոտերը՝

տարի: Անտիոքոս Թէոսը` -ՂՏ-

տարի:

Անտիոք արքայի 11-րդ տարում պարթնեները ապստամբեցին

ապոտամբեալ Անտիոքայ արքայի յամի մեւռասաներորդի Եւ թամակեդոնացիների ծառայության դեմ: Եվ քուշանների երկրում՝ Մակեդոնաց: ի բաց կացինՊարթնքի ծառայութենե թագավորեց Արշակ Մեծը թետալացիների ի Բահլ Շահաստանում, Արչակ Մեծ, որդի արքայինԹԷտալացւոց", Բաճլ գաւորեաց ազգք արնելից արքայի որդին, որին արնելքի ն հյուսիսի բոլոր ազգերը հնազանդլերկիրն Քուշանաց, որում ամենայն Շաճաստանի վեցին ի ծառայություն: ի ծառայութիւն: ն ՇիւսիսոյՇնազանդեցան ամենայն Չվեց շարժվեց ուղնորվեց Արշակ արքան ամբողջ զորքով արնելարքայն Զուհաց խաղաց զնաց Արչակ յառաջին քից` գնալու Բաբելոն` առաջին թագավորներիկալվածքը, որ այնՇանղերձլարնելիցերթալ ի Բաբելոն, եկ իւր. տեղ հաստատի իր թագավորությունը.եկավ հասավ Բաբելոն: կալուածսն.զի անղ Շաստատեսցեզթազաւորութիւ ար իք ան Իսկ Անտիոքոսը, երբ տեսավ, որ պարթնների Արշակ եշաս ի Բաբելոն: մբ եկե կեալ անչափ բազմությամբեկել հասել էր իր վրա, այնուհետն չկարոիբընեւոես, զի անչափբաղզմութեառբ իսկ Անտիոքոս նորա Արչակ արքայն ղացավ վստահել իր զորքերի բազմությանը՝ դիմադրելու այն եր ի վերայ Շասեալ ի ղի ի բազմութիւն գնաց ղաւրացն յիւր ց Ասիաստան"": ց։ փախավ ն ց նրանից, խույս տվեց վայրագին, յրագրն, ոչ կարացեալ ետ յերեսաց նորա.փախեաւ : խոյս ե Ե վ թագավորեց այնմիկ՝ Ասիաստաի վրա 5 տարի, ն ապա դ ի ըստ ր վիրագին Շարկանել ամս Եւ Ա սիասւտանի ի ն դնաց թագաւորեվերայ որոշ ժամանակ թագավորեցինմակեդոնացիները: յԱսիաստան: չլԱսիաս- Ասիաստանում ծառայության հնազանդեցրեց ասորեստանցիՄակեդոնացիքն Ե. ն ապա մի րուո միոջե թագաւորեն Եվ Արշակ արքան ի ծատան ի ժամանակս ինչ:Եւ Արչակ արքայ ԸՇնաղանդեցոյց ներին, որ Անտիոքից այն կողմ ՀԷ», ն որ ըստ Անտիոքայ, ղԲաբելացիս ն ռայութիւնզԱսորեստանեայս, մեծ ներին, մարերին ն Հայոց երկիրը՝ մինչն Կապկոհ մեծ լեռը՞', դեպի ե զՊարսիկսն. զՄարս, ն զերկիրն Հայոց մինչն. ցլեաոն ծովի եզրը: Բաբելոնում Արշակը թագավորեց բաԱրչակ ի կապկոճ, ե ի յեզը ծովուն մեծի Արեճտից:Թագուորէ Եւ

ոց:

Ա

ղաւրաւքն

անունն Պարթրաց, -

վստաճանալ

Ն

ր

:

իոջե

բաբելոնացիճերին, պարսիկ-

ամս բաղումս: Բաբելոն

Արչակայ չորրորդի եղեւ.յամին Շարիւր ւուսսներորդի Դեթագաւորութեան ամի չորրորդում արքայի Պարթնաց, ի ն արջոյ մետրեայ ի վերայ Ասիաստանի Ասորւոց, մինչ Արչակ ն Դեմետրիոս, չոդաւ կալաւ զնաց լյարնելս՝ ղաւրաժողովլեալ Եւ

ն

զԲաբելովն:

արա մե

զում

տարիներ:

Եվ եղավ՝ պարթնների Արշակ արքայի հարյուրտասնչորսերորդ տարում ն Ասիաստանի ու Ասորիքի վրա Դեմետրիոսի թագավորության չորրորդ տարում, մինչ Արշակ արքան գնաց դեպի արնելք, զորաժողով արեց նան Դեմետրիոսը ն գնաց գրավեց Բաբելոնը: Երբ Դեմետրիոսը տեսավ, թե Արշակը անչափ բազմությամբ ն եկավ հասավ իր վրա, տեղի տվեց նրան ու գնաց մինչն Աճտիոք այնտեղ ճակատ կազմեց`Արշակի դեմ պատերազմելու:Եվ Անտիոք ն քաղաքի մոտ մեծ ճակատամարտեղավ: Կոտորեցին բնաջնջեցին Դեմետրիոսի զորքը ն ձերբակալեցինԴեմետրիոսին: Արշակ արքան կապեց նրա ոտուձեռը ն առավ գնաց դեպի արնելք դեպի Բահլ

եկն իբըն ետես Դեմետրիոս,զի այնչափբաղզմութեամը նմա ն. զնաց մինչն ցԱնտիոք.ն ետ ի վերայ նորա Արչակ՝ տեղի անդ ճակատեցաւընղդեմԱրչակայ ի եղե. սրբաջունջ Հարկա//նե քաղաքաւ: տերազմմեծ առնեն առնեն ղԴեմետըիոս: զզաւըն Դեմետրեալ.ե. ձերբակալ ն ձեռաւք,ֆ ն առնու զնա Արչակ գնայ յարարքայ Ք ոտիւ Կապէ ՐՔ ՐՀ Վ Շահաստան: Լ : - Շաշաստան: ճ լո ի Երբ Դեմետրիոսի եղբայր Անտիոքոսը տեսավ, որ Դեմետրիոսը մ ոնե ււԼ ետ ե չե հւռես ն ն Դեմեւտռ իբ Անւո բռնվեց Արշակ արքայի կողմից, ինքը թագավորեց Ասորիքի ձեռս ու ի գնաց ն տասը տարի զորաժողով արեց Ասիաստանի հետո ն. գնայ ի Բաբելոն, վրա ն լինի զաւրաժողով Ասորւոց Ասիաստանի. դեպի Բաբելոն: Լուր տրվեց սրան, թե թագավորեց Դեմետրիոսի զկնի տասն ամի:Ազդ լինիսորին,եթե թագաւորեց Անտիոքոս եղբայր Անտիոքոսը ն գալիս է դեպի Բաբելոն: եղբայր Դեմեւորեւյ ն եկն ի Բաբելոն: առ

նե

եռամ

Անտիոք

Ե ազ պատերազմ:

|

լ

Բաճլ

վերայ այիիեն անեի Աաաա Դեմետրիոս ո

ու

ա

ն. զկնի տասն ամի արձակե Արչակ զԴեմեւորիոս նմա.լլ Դեմետրիոս ինչ առնել եղբայրն,որպեսզի խաւսեսցի անցանե: եղբայրնիւր ի Բաբելոն,այլ յԱսիաստան ոչ գնաց բիւրուք: երեքւուսսան Ապա խաղայ գնալ Արչակ ի Բաբելոն ութերորղիթադգաւորուջսաներորդի ՅամիՇարիւրերորդի ճաւտ եղե ի Բաբելոն՝անկանիի վերայ նորա թեան իւրոլ իբըն ի ձմեռն ժամանակի՝ի յանկարծակի

Լուծանէ

առ

առ

Սեկիո որոն

ն.սպանանեն. է ճերբակալաթ ւ իւրու դրանն արքայ ի ը

ի խոնար տիռոքոս զորդինԱնտիոքայ,զոր ուներ, ասե,

թա ը

դգաւորուլժեան:

Արչակ զորգիիւր ՎԱրչակ Յայնմժամանակիթագուորեցոյց Հայոց ի Մծբինքաղաքի:ԵԼ Փոբը կոչեցեալ վերայ աշխարճիս

ի

Տաճկաց զԱրուասւռաներկրաւն ղատուցւսնե ե մինչն ն երկրաւնԱսորւոց, զկաւպուտկեայ Կիւղիկետաւ, ն կողմանէի լեաոնմեծ ցեղը ծովուն մեծի Արեմճտից. դԸիւսիսոյ նմա

տաճշմանս

առ

առ

առ

սաշման Կովկաս, որ ձգի ընդ կողմանսարնելից անցանէ Զաե նւուն ամուր աչխարշաւնՄարաց, Շասանե ի լեաոն Նոր Շիրակ երկրաւն: րբասպվ,ն անցանե մեծաւ Եւ յուղարկեզնա ի Մրծանայ ընդ յարնմոււոսղաւրու ե. մեծամեծ իչխանաւք եւթանասունՇաղզարացսպառաղինաց. նախարարացՇազարացբիւրաւորաց,որում ոչ ոք կարէր զդեմ ՓաՍմա ընդ առաջ ելանէ Բագարատն ունել պատերազմաւ: մեծ Շանդերձզաւրու: ռաղեանյորդւոցնԱրամենակայ նախարար ն Մատուցանենմա պատարագ ոսկի հ արծաթ. ղարդարեղնա առ

առ

աղ

հետո

Արշակը 13 բյուրով շարժվեց գնաց Բաբելոն: Իր թագավորության 128-րդ տարում, երբ մոտեցավ Բաբելոնին, Անտիոքոսը ձմեռ ժամանակ մի նեղ վայրում հանկարծակի հար-

Ե նեղ Վայրի: կարենզուրել. սպառենղզաւըն.զարկանեն

Անտիոքոս ոչ

Արշակը արձակեց Դեմետրիոսին ն ուղարկեց եղբոր մոտ, որպեսզի խորհուրդ տա, թե նա ինչ անի, բայց Դեմետրիոսը չգնաց Բաբելոն՝ իր եղբոր մոտ, այլ անցավ Ասիաստան: Ապա Տասը տարի

ձակվեց նրա վրա: Բայց չկարողացան հաղթել. Հպարսիկները» իսԱնտիոքոսին զարկեցին, վայր գցեցին ն պառ կոտորեցին զորքը, սպանեցին, ձերբակալեցին Անտիոքոսի որդի Սելեկիոսին, որին, է, արքան պահում էր իր թագավորականարքունիքում:

ասում

Այն ժամանակ Մծբին քաղաքում Արշակը Հայոց աշխարհի վրա թագավորեցրեց իր որդի Արշակ Փոքր կոչվածին: Եվ նրան սահմաններ որոշեց Արվաստանըշ,Հորը» տաճիկների երկրի մոտ Հէ» ն ասորիներիՀերկրիչ, Կապուտկեանը, Հորը» Կիլիկիայի մոտ ՀԼ», Արնմտյան մեծ ծովի եզրը, իսկ հյուսիսի կողմից` մինչե Մեծ Կովկաս

ձգվում է դեպի արնելքի կողմերը ու անցնում Մարաց աշխարհի ամուր սահմաններով, հասնում Զարասպ լեռը" ն անցնում Նոր Շիրակ: երկրի մոտով: Եվ ուղարկեց ճրան Մծուրնից"շդեպի արնմուտք` սպառազենների նախարար զոյոթանասուն հազարանոց մեծ զորքով ն մեծամեծ լեռը,

որ

հազարներով, որին ոչ ոք չէր կարող դիմակայել պատերազմով: Մրան ընդառաջ ելավ Արամենակի որդիներից մեծ նախարար Փառազյան Բագարատը՝ զորքով հանդերձ: Մատուցեց

րապետերով՝ բյուր

արծաթ նվերներ, զարդարեց նրան կերպասով ն թիկնոցով, պսակեց նրան հայրենի թագով, նստեցրեց նրան ոսկենրան ոսկի

նատուցանե նմա ականակուռ

ն

ի սնդը եի վակաս.պսակէ զնա ի թագ Շայրենի. զաճոյիցն,ե. տայ զնա ի վերայ ոսկիապատ պատ, ականակուռ գահույքին ն նրան կնության տվեց իր դստերը: զդուստը//իւըի կնութեան: Արշակ արքան սրան դարձրեց Հայաստան երկրի ասպետ, որն որ Եր Զսա արար Արչակ արքայ ասալետ երկրին, Հայաստան ամենայն թագավորությանզորապետն ու հրամանատարնէր՝ հրան Շրամաամենայն թ ագաւորութեանն իչխան ԸՇրամանատար, մաճատարներիգլուխը, ն արքային թե՛ Հորպես» հայր Հէր», թե՛ եղնաց գլուխ, ե Շայր արքալի, ն. եղբայ. որումեւո իչխանութիւն բայը. նրան տվեց այդ տերության իշխանությունը: Նա կոտորեց որ զաւրաժողուվ այնորիկ:Նա կուռորեաց ղՇսկայսն, տէրութեանն հսկաներին, որ զորահավաք արին իր վրա Ասորոց Միջագետքում: Ասորւոց: եղեն ի վերայնորա ի Միջադեւտս ն

-Ղ18-

իչխանք Պարթնաց, որջ թադաւորեցիննզկնի յերկիրնՔուշանաց: Ըւուրիւրեանցի Բաճլ Շաշաստան Արչակայ զառաջինն Պարթնաց. արքայի չորք ասեն լեալ Արչակայ Որդիք ի վեասեն զերկրորդն աչխարճին. Թեւոալացւոց Թագաւորեցոյց ի վերայ Պարթնաց.ղչորբորդնի Հարայ կիլիկեցւոց.զերրորդն Եւ

այս

են

յաստանաչխարճին: է. Եւ լինին ամենայն ամք Արչակայ կենաց իւրոց ՃԼ ամ. թագաւորեացամս յիսուն ն վեց: Զկնի նորա թաղաւորե որդի ի Բաշլ Շաճաստանի յերկիրն նորա Արչակ ի վերայ Պարթնեաց ամս Հ: Ապա որդի նորա Աչնաչ՝ ամս ԼԲ: Ապա Քուչանաց՝ ամս Արչէն՝ ամս ԻԲ: Ապա Արչաւիր՝ ամս ԽԵ։ ԱպաԱրտաչէս՝ ԼԴ: ԱպաԴարեշ՝ ամս Լ: ԱպաԱրչակ՝ ամս Ժէ: ԱպաԱրտաչիր՝ ամս ԽՁ: Ապա Պերող՝ ամս ԿԴ։ ԱպաՎաղարչակ՝ ամս Ծ։ Ապա Արտաւան՝ ամս 12: Ապա լինին ամենայն ամք Պարթնաց տէրութեանն ամք ՇՀԳ: Եւ այս են թագաւորք Արչակունիք, որք թագաւորեցին Մեծի: երկրիզկնիԱրչակայ Հայաստան Արգ՝ թագաւորե Արչակն Փոքր կոչեցեալ՝ յամի Շարիւրեըորդի քսան ն իններորդի թագաւորութեաննԱրչակայ Շաւր իւրոլ ի վերայ Հայաստաներկրի ի Մրծուին քաղաքի, եղբարբ աչխոարծիս՝ զոր թադաւորեցոյցՀայաստան իւրովՎաղարչակոււ, ամս ԽԲ։ ԱպաԱրչակ՝ ամս ԺԳ: Ապա Արուսչես՝ ամս ԻԵ: Ապա Արտաւան ն Արչաւիը՝ ամս ԺԲ: Ապա Արչակ որդի Արչաւրի՝ ամս ԼԷ: ԱպաԵրուանդորդիԱրչակալ՝ ամս ԻԱ: Աղա Արտաչես ամս ԻԲ: նորին՝ ամս ԾԲ։ Ապա Տիրանորդի Արտաչիսի՞ր եղբայրը Ապա Տիգրան եղբայր նորին՝ ամս ԽԲ։ Ապա Արչամ՝ ամս Ի: Ապ Աբգար որդի Արչամայ՝ ամս 1Ը։ Ապա Սանատրուկ քեռորդի Աբգարու՝ ամս Լ: ԱպաԱրտաչէսորդի Սանատըկոլ՝ամս ԽԱ։ Ասլա Արտաւաղդն ապա Տիգրան,որդիք Արտաչիսի՝ ամս ԻԴ։ ԱպաՎաղարչ որդի Տիգրանալ՝ամս ի: ԱպաՔաջն Խոսրով որդի Վաղարչու՝ ամս ԽԸ: Ապա Մեծն Տրդաւոէս որդի Խոսրովալ//ամս ԾԶ։ Ապա Խոսրովորդի Տրդաւոալ՝ ամս Թ: Տիրան որդի Խոսրովալ՝ ամս ԽԸ: Արչակ որդի Տիրանալ՝ ամս Լ: Շաամս ԺԲ: Պալ ւմ Է: պուՇարքայՊաորսից՝ որդիԱրչակայ՝

Եվսրանք

են

պարթեների իշխանները, որոնք թագավորեցին Բահլ ՇահասԱրշակիցհետո քուշանների ասում են. չորս որդիներ տանում:Պարթնների արքան, ասում են, թետալացիների աշուներ:Առաջինին, թագավորեցրեց խարհի զրա, կիլիկիացիների վրա, երրորդին պարթներկրորդին ճերի վրա, չորրորդին` Հայաստան աշխարհում: Եվ Արշակի կենաց բոլոր օրերը կազմեցին 130 տարի, իսկ թագավորեց 56 տարի: Նրանից հետո Բահլ Շահաստանում՝ քուշանների երկրում, 70 տարի պարթնների վրա թագավորեց նրա որդի Արշակը: Ապա նրա որդի Աշնաշը՝ 32 տարի: Ապա Արշենը՝ 22 տարի: Ապա Արշավիրը՝ 45 տարի: Ապա Արտաշեսը՝ 34 տարի: Ապա Դարեհը՝ 30 տարի: Ապա Արշակը՝ 17 տարի: Ապա Արտաշիրը՝ 46 տարի: Ապա Պերոզը՝ 64 տարի: Ապա Վաղարշակը՝ 50 տարի: Ապա Արտավանը՝ 36 տարի: Պարթնների տերության բոլոր տարիները լիիրենց հայր

Արշակ

երկրում

նում են 573:

Եվ

Արշակունի թագավորները, որոնք թագավորեցին Հայաստան երկրինԱրշակ Մեծից հետո: Արդ՝ իր հայր Արշակի թագավորության 129-րդ տարում Հայաստան երկրի վրա՝ Մրծուին քաղաքում թագավորեց Արշակ Փոքրը կոչվածը իր Վաղարշակ»: եղբոր հետ, որին թագավորեցրեց Հայաստան աշխարհիս վրա՝ 42 տարի: Ապա Արշակը՝ 13 տարի: Ապա Արտաշեսը՝ 25 տարի: Ապա Արտավանը ն Արշավիրը՝ 12 տարի: Ապա Արշավիրի որդի Արշակը՝ 37 տարի: Ապա Արշակի որդի Երվանդը՝ 21 տարի: Ապա նրա եղբայր Արտաշեսը՝ 52 տարի: Ապա Արտաշեսիորդի Տիրանը՝ 22 տարի: Ապա նրա եղբայր Տիգրանը՝ 42 տարի: Ապա Արշամը՝ 20 տարի: Ապա Արշամի որդի Աբգարը՝ 38 տարի: Ապա Աբգարի քեռորդի Սանատրուկը՝ 30 տարի: Ապա Սանատրուկի որդի Արտաշեսը՝ 41 տարի: Ապա Արտավազդը ն ապա Տիգրանը՝ Արտաշեսի որդիները՝ 24 տարի: Ապա Տիգրանի որդի Վաղարշը՝ 20 տարի: Ապա Վաղարշի որդի Քաջ Խոսրովը՝ 48 տարի: Ապա Խոսրովի որդին` Տրդատես Մեծը՝ 56 տարի: Ապա Տրդատիորդի Խոսրովը՝ 9 տարի: Խոսրովի որդի Տիրանը՝ 48 տարի: Տիրանի որդի Արշակը՝ 30 տարի: Պարսից արքա Շապուհը՝ 12 տարի: Արշակի որդի Պապը՝ 7 տարի: այս

են

Արդ"թէ պիտոյէ քեզ, ո՛վ

ԳԼՈՒԽ

Գ

ԳԼՈՒԽ

ի «լայ երկրորդեցից ընթերցառէր,

-

Տարւունացւոյ, Խորենացւոյ Սւոեւիւսնուի մադրացնՄովսիսի Հաւրէ ճանաչել: ի ղորդի եւ ճչմարիտմառոննագրաց՝ Հաւասւոխ եւ

Գ

ն Արդ` եթե պետք է քեզ, ով ընթերցասեր, երկրորդեմ հավաստի ն Ստեփանոս ճշմարիտ մատենագիրների` Մովսես Խորենացու հորից որդի ճանաչելու: Տարոնացու պատմագրություններից,

ԱրչակՔաջի ԲասՇլ Թաղուորե Աղեքսանդրու կեցեալամս ճԼ,թագաւորեաց Քուշանաց. յերկիրն Շաճշաստանի, ամս ԼԱ։ Ցեւո նորա ամս ԾԷ: Ցեւո նորաորդի նորա Արտաչիր՝ Մեծ՝ ամս ՄԲ: նորին որդիԱրչակ, որ կոչեց Թագաւորէ

Շահաս(Ալեքսանդրիմահից հետո քուշանների երկրում` Բահլ տանում, թագավորեցԱրշակ Քաջը. ապրելով 130 տարի` թագավո31 տարի: Նրարեց 57 տարի: Նրանից հետո նրա որդի Արտաշիրը՝ Մեծ կոչվեց: նից հետո 52 տարի թագավորեցնրա որդի Արշակը, որ Սա Վաղարշակին՝ իր եղբորը, թագավորեցրեցՀայոց աշխարհիս վրա: Արդ` երնում է` այսպես են անջատվել թագավորությաներկու

Պարսիցն Հայոց: թագաւորութեանց՝

ցեղերը` պարսից

Ցեւո մաճուանն

թագաւորեցոյցղեղբայր իւր զՎաղարչակի վերայ աչցեղքն խարճիսՀայոց: Արդ՝ այսպեսզաւոուցեալերնԵիներկու Սա

Պաճթադաւորեցելոլ Քաջ նախնեացերկուցցեղից՝ Արչակ

լաւկանինն Արչակունւոյն,ամենայնքաջութեամբթագաւորեաց ամս ԾԷ: Յետ որոյ որդիքն ղզատուցեալք թագաւորք ւզարսից. ամս ՄԲ: Արչական՝ ամս Լ։ Արչանակ՝ ամս ԼԲ: մեծ՝ Արչակ ամս ԼԱ: Դալրեշ՝ Արչէս՝ ամս ի: Արչաւիր ամս ԽԶ։ Արտաչես ամս ԼԳ: ամս Լ: Արչակ՝ ամս ԺԹ: Արտաչես ամս Ի: Պերոզ՝ ամս ամս Մ: Արտաւան՝ Լ9։ Վաղարչակ՝ Զսա սպանեալՍտաճրացւոյնԱրտաչրի որդւոյ Սասանայ՝ ՓիլիպպեայժաեբարձզտէրութիւնՊածլաւաց, յերկրորդ ամին Պարդադարեթագաւորութիւնն գաւորինՀռոմայ:Ասւտոանաւը յերեսուն ամի ժԺագաւորութնեացլազգեն Պաճլաւկացսկսելը թեանն ՓիլեդելփոսՊտղոմեոսի,կալեալ նոցա ընդ ամենայն ամս՝

ՆԾԷ:

Յետ որոյ

որդւոյ Սառա Արոտաչրի նուաճեալ Ստաճրացւոյն -

նայ զամենայնԱրիս ն զանաբիս,ն զբազումս ի նոյն ազզե ժա-

ինքն, Պարթնացն Պաճլաւկաց՝ թագաւորե գաւորութեան ձն.

յետ նորա պայազաւոք

նորին զնոյն

աւրին

Լ

ն

Ն

ն

հայոց:

ն Արշակունիներին` երկու նախնիցեղերին Պահլավականներին

թագավորած Արշակ Քաջը ամենայն քաջությամբ թագավորեց տարի: Դրանից հետո որդիները առանձին պարսից թագավորներ Հէին». Արշակ Մեծ՝ 52 տարի, Արշական՝ 30 տարի, Արշանակ՝ 31 տարի, տարի, Արշես՝ 20 տարի: Արշավիր՝ 46 տարի, Արտաշես՝ Դարեհ՝ 30 տարի, Արշակ` 19 տարի, Արտաշես՝ 20 տարի, Պերոզ՝ 33 տարի, Վաղարշակ՝ 50 տարի, Արտավան՝ 36 տարի: Սրան սպանելով` Սասանի որդի Արտաշիր Ստահրացին Հռոմի տեՓիլիպ թագավորի երկրորդ տարում վերացրեց պահլավների րությունը: Ահա այն ժամանակ դադարեցնումէ Փիլեդելփոս Պտղո-

սկսված պարթնների մեռսի թագավորության երեսուն տարուց թագավորությունը պահլավների տոհմից: Նրանք տիրեցին ընդամենը 457 տարի: Սրանից հետո Սասանի որդի Արտաշիր Մտահրացին, ամենայն արիներին ն անարիներին"',պարթնների ն պահլավների նույն թագավորականտոհմից շատերին նվաճելով, թագավորեցինքը, իսկ

նրանից հետո

նրա պայազատներընույն ձնով օրին՞-....................

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Դ

Դ

Մամիկոնյան տոհմի ծննդաբանությունը:

ազգին Մ.ամիկոնքից: Մննդաբանութիւն

ադրում է Մամիկոնյանների չարչարանքը տոհմերի պատսակս ազգաց զնեադրե զՄամիկոնէիցն ճառով: Քանի որ սրանք նահապետ Արամենակիորդիները չեն, այլ Արամենակայ, ղութիւնն:Քանզի ոչ են սոքա որդիք աղզգածնինն ն եկել են Ճենաստանից:՛ պարթնների Արտավան արքայի հայոց արքայի Պարայլ են եկեալ ի ճենաստանէ յամս Արտաւանայ մեծ մարդուց, յառնեն արքա Խոսրով Մեծի տարիներին,ինչպես լսեցի այն թնաց ն ՄեծինԽոսրովու արքայի Հայոց. որպես լույ Ճենաց թագավորիկողմից եկել էր Խոսրով որ բանագնացությամբ ի ճենաց թազաւորեն մեծե, որ եկեալ էր Շրեչտակութեամբ եթե«Ազգ արքայի մոտ, ես նրան արքունիքումհարցրի. «Հայաստանեներկրում արքայնԽոսրով.յոր իմ Շարցեալի ղրանն արքունի, ասեն եկել»: եթե ի ձերմե աչմի մեծ ազգ կա, որի մասին ասում են, թե ձեր աշխարհից մի մեծ ի Հայաստաներկրի կայ, զորմէ Եվ ճա ինձ ասաց. «Նան մեր աշխարհումեն, ասում է, գուսանները խարճէնղնացեալ են»: Եւ նա ասաց ինձ. «Ասեն, ասէ, դուսանք ն. ե. ի մերում աչխարճին//լերգս իւրեանց ղՄամիկն զԿոնակն,իրենց երգերի մեջ հիշատակումՄամիկին ու Կոնակին, որոնք երկու ն. են եղել` որդիները Կառարս երկուս լեալ քաջա գլխաւոր եղբարս Շարազատս,որղիք քաջ ու նշանավոր հարազատ եղբայրներ նամ նախարարի, որը Ճենաստանի թագավորությաներկրորդն էր: կառնամայնախարարին,որ եր երկրորդ ի թագաւորութեանն առնս զկինսորին այսորիկ, դենաստանի:Որոյյեւո մաաճուանն Այս մարդու մահից հետո նրանց թագավորը կնության առավ սրա նման ու ն Եւ ն ն նորին նմանէ հետո որդի, որ զկեի եղն. ի նստեց թագաւորն նոցինի կնութիւն: կնոջը: Եվ ճրանից որդի ծնվեց, որը իր հոր մահից սա

ԱԱԿ.

առ

հ

առ

ԹագանսւուույաթոռՇայրենի Շւուրիւրոլյաջֆորդեալ Եւ նոքաերկուեղբարք նորա ի մւուրէեւ ոչի ՇւաւրԵ ւորութեանն: մւՇուտն

՛

՛

աւկաւոամբեալ ի զմասնմի ԱԱ

բաց

կացին

ի նմանէ.

իի

իա

ն

ԻՐ նեք Աննա

միաբանեւս

ինթեւոնո

նդ

ղեղսալւանանել չարութետան՝ խորՇշեալ խորչշուրդ նութեան: Որոց

ք նրա երկու եղբայըր ա5թոռին: Իսկ նրանք` Գ ր հայրենի թ թագավորության Ք) ն ները` Հնույն0» մորից ոչ հորից, ապստամբելով հեռացան նրանից, ն իրենց հետ միաբանելովնախարարներին զորքերի մի մասը՝ միաՆրանք խորհեցին չար խորհուրդ սպաուխտ նել իրենց եղբորը՝ երկրի թագավոր Ճենբակուրին, ն վերցնել նրա թագավորությունը: Եվ Մամիկն ու Կոնակը իրենց երկրում մի տեղ `

.

բանությանարին:

բայրն իւրեանց,զթագաւորն աչխարծինՃենբակուր, առնուլ զթագաւորութիւննորա: Եւ զաւրաժողովլինէին Մամիկն ն Կոզորաժողով արին ճրա դեմ, ն երկրի զորքը բաժանվեց երկու մասի: նակն ի վերայ նորա ի միում տեղւոջ աշխարծինիւրեանց,ն բան Լուր տրվեց Ճենբակուրին. նա նս հավաքեց իր կողմի զորքերը ժանի զաւը աչխարճինլերկուս: Ազդ լինի Ճենբակուրի.զումարԵ գնաց ճրանց դեմ պատերազմի:Եվ հարձակվեցին միմյանց վրա, ն նւս զզաւըս իւրոյ կողմանն,ն գնայի վերայնոցաի պաւոերաղմ: կոտորեցին սրով սուսերի ն իսպառ կոտորեցին ապստամբ զորԵւ արձակին իվերայ միմեանց,Շարկանենսրով սուսերի, ն սպաքին: Փախուստի դիմելով` Մամիկն ու Կոնակը գնացին Արշակունի ռեն զղաւըն ապստամբական:Փախստական լեալ Մամիկնն կոարքայի մոտ, որը նստում էր քուշանների երկրում` Բահլ Շահասարքայն Արչակունի,որ նուոէր ի ԲաճշլՇաճասնակն գնան տանում: Այդ երկու թագավորություններիմիջն խաղաղություն էր տանի,յերկիրն Քուչանաց:Եւ Եր խաղաղութիւնի մեջ երկոցունց տիրում: Թագաւորութեւնցն այնոցիկ: ն

առ

խնդրեալղնոուսճենրակուրիյարՅայնժամմեծաւ աղերսիւ բարձցեի միջոյ, «ապա թԵ ոչ՝ լուծցի ութտ քայէն Պարթնացշզի խնայնալյարսն հսկնորա որ ի միջիմերում»": խաղաղութեանն՝ նա սիրով. ձեռս գրե «Անդրեն նորա, այլ ոչ ետ զնոսա ի ասե, Շաստատոոն կացցէ ի միջի մերոյ, ուխտ խաղաղութեան ետու զի նոքա մի' մեռցին.այլ մերում,զի երդուհալեմ նուա, ն տեղինլայն, ուր տանել զնոսա ի մուտս արնու յեղը երկրի,ի արեգակնի մայրն մտանե»: նե ՅայնժամՇրամայեարքայնՊարթնացզաւրաց առ

առ

խու

Ն արջալն

ԱԱ ԱԱ աու զզույութնառը զեուա

սերեալ երկրին, Հայաստան ՆՆթագաւոր Կոնակալ»: ի Մամիկայ ի եղեն

աւ

յոյժ, բաղմացան

Ցայսմանեայն Է

ն

յազգ

Այնժամ Ճենբակուրը մեծ աղերսանքով խնդրեց պարթնների արքայից, որ վերացնի նրանց մեջտեղից, «ապա թե ոչ՝ կվերանա այն խաղաղությանուխտը, որ կա մեր միջն»: Բայց նա խնայեց այն այրերին ն նրանց չհանձնեց նրա ձեռքը, այլ գրեց նրան սիրով. մնա մեր «Թող մեր խաղաղության ուխտը դարձյալ հաստատուն միջն, ասում է, քանի որ երդվել եմ նրանց, որ նրանք չեն սպանվի. այլ տանել տվեցի նրանց արնմուտք՝ աշխարհի ծայրը՝ այնտեղ, ուր արեգակը մայր է մտնում»: Այնժամ պարթններիարքան հրամայեցիր զորքերիննրանց իրենց կին ու որդիներովն իրենց ամբողջ տոհմով մեծ զգուշությամբտանել Հայոց երկիր՝ իր ազգականԱրշակունիարքայի մոտ, որը Հայաստան երկրի թագավորն էր, որտեղ ն հույժ բազմացան ու եղան մեծ ազգ Մամիկիցն Կոնակից»: Այն սպարապետըայս Հտոհմից» է:

ն

մեծ

ուր

ն

սպարապետ:

ԳԼՈՒԽ

Ե

ԳԼՈՒԽ

Թաղուորք Հայոց, Պարսիցն Յունաց:

Հայոց, պարսից ն հունաց թագավորները:

ար» աղար: ե"ու Գրտնանախ լետ մաշուանն որդի Արտաչիր թազաւորեաց Պարթնաց, ջային որդւոլ

Մասանայ

ն Ասորւոց ն.Մւսի վերայ Բաբելացւոց միաճեծանտէրութեամըբ ն Պարթնա ն Պարսից ամս Ծ։ )։ Ը Ը"ԻՑ

Յամ

ւսնու

Ա Ա արարի ե

ո

Ե

տ

սե

,

ն

Մեծին ԼԱ թեաննայսորիկլեալ:Եւ Էր Խոսըով՝ Արտաչիր՝ զառաջինն:

ոմ:

Լ-ե

ււ ւււ

ո

երբորդն. Եղիանոս՝ ւամի

արքայինՊարսիցԱրտաչրի թագաւորէ Տերենւոիանոսամիսս վեց. քանղի փութանակիվախճանի: ՑամինԼԵ-երորդի Խոսրովայարքայի, ն ի Շինզերորդ ամի

ամս արքայիթագաւորէ Պրուպոս ԱրճուչրիՊարսից ԼԵ։ Արտւոչիր՝Ե։ Պրուվոս՝ զառաջինն:

մահից Արտնանի որդու`

Եվ եղավ՝ պարթնների Վաղարշ արքայի բաբելացիների, ասորիների, մարերի, պարսիկների ն պարամբթագթագավորեցՍաթյասբ շ ր միահեծան իշխանու թնների վրա 50 տարի րեց սանի որդի Արտաշիրը: կայսեր երրորդ ն հայոց Խոսրով արքայի 31-րդ տաԽոսրովի Հթարում կատարվեց այս Արտաշիերրորդ, Եղիանոսի` Հէր»՝, 31-րդ տարին րի առաջին: Խոսրով Մեծի 34-րդ տարում ն պարսից Արտաշիրի 4-րդ տարում Տերենտիանոսը թագավորեցվեց ամիս, քանի որ շուտով վախճանվեց: Խոսրով արքայի 35-րդ ն պարսից արքա Արտաշիրի 5-րդ տարում 35, Արտաշիրը՝ 5, Պրոթագավորեց Պրոպոսը 6 տարի: Խոսրովը՝ պոսը՝ առաջին: հետո

աաթամիԵղիտմոս ախոռ փոփոխումը: թագավորության մւ

լո չորրորդ ՄեծինԽոսրովայ, Լ-երորդիչորրորդի Ցամին

"Բնագրում՝ «ղի բւսրձցե ի միջոլ. ապա թե

Ե

ոչ....»։

9:

Խոսրով՝

գավորության»

այսուհետհարազատենք մնավելբնագրիոճին: "Նշված թարգմանելիս արտահայտությունը

ՄեծինԽուրովայ,ն ի ԺԱ ամի Եւ եղն յամին ԽԱ-երորդի իւրովք որդւով|քն Շանդղերձ ՅունացԿւսրոս,

թագաւորե Արտաչրի

ամս է։ Խոսրով՝ ԽԱ։ Արտաչիր՝ԺԱ։ կարինաւ ն Նոմերիանոսիւ՝

ղառաջինն: կԿարոս՝

։

11-րդ տարում հույԵվ եղավ՝ Խոսրով Մեծի 41-րդ ն Արտաշիրի ներին7 տարի թագավորեց Կարոսը՝ իր Կարիանոս ն Նոմերիանոս որդիներովհանդերձ: Խոսրովը՝ 41 տարի, Արտաշիրը՝ 11, Կարոսը՝

առաջին:

Խոսրովի 48-րդ ն Արտաշիրի 18-րդ տարում, մինչ Խոսրով արքան արքալ Յամին ԽԸ-երորղի Խոսրովայ, ԺԸ Արտաչրի,մինչ Միջագետքումէր, Կարոս կայսրը գումարեց բազմամբոխ զորքեր Եր, Կարոսկայսը գումարեամբոխղաւրաց Խոսրով ի Միջագետս Անտի աճաւվարեալըն հարձակվեցԽոսրով արքայի վրա: Այնտեղից աճապարելով սրա բազմաց,ն դիմէ ի վերայարքայինԽոսրովայ: դեմ ելավ Կոռնակը՝ Տրդատի հայր Խոսրով Մեծի սպարապետը: ՄեծինԽոսրովուՇաւըն ուլարապետ ընդդեմնորա ելանեԿոռնւասկ ն. ճԿկ Սրա մասին ասում են, որ ապրեց 160 տարի, ն մահանալիս պահունելի Տրդաւոայ:Ասեն ղսմանեյերկարեալզամսկենացն ե. ն. ժամ մաճուանն պանվել էին մազերը, տեսողությունը, լսողությունը, ուժը ն մանկազճերս ն զաչս ն զլսելիս զզաւրութիւնն զթե-

թեութիւնմանկութեանն:

:

լ

ղչորրորդն: Արտաչիրարքայ Պարսիցամս ԺԱ: Դիոկղետիանոս՝ ԴիոկղեԸՇնգեւռասաներորդի ՅամինԼԲ-երորդի Արտաչրի, յեան ընդդեմ արքային Գդաց: Եւ անդեն ձերբակալ արարեալ անարիզթագաւորնԳդաց՝ ածեալ կացուցանէյանզախոյլեանն դիման կայսերնԴիոկղետիա //նուի.ն անդէն ի նմին ամի թագաւորեցուցանԵԴիոկղետիանոսզՏրղատի վերայ աչխարճիս ն յիւրաի ձեռս սորա զաւըս բաղումս ւսըձւակե Հայոց:Գումարե Հայոց:Որ ւոիրեամենայն նատար

ջաջու-

ախար կան իխադութիոն

աչն, էպրպնա իակ երարեաակոոթակ ամս

Թ:

Արտաչիր՝ զխ։

դիանու՝զասռաֆինն:

ԿոսւոանՏրղատիոս` իններորդ:

`

`

լ

ւ

։

Եվ 11 տարի Հայոց աշխարհիս վրա տիրեց պարսից Արտաշիր արքամ: Դիոկղետիանոսը՝ չորրորդ: Արտաշիրի 32-րդ ն Դիոկղետիանոսի 15-րդ տարում Տրդատը կայսերակերպ շքեղությամբ ելավ ընդդեմ գոթերի արքայի: Եվ իսկույն ձերբակալելով անարի ախոյանին՝ գոթերի թագավորին,բե-

րեց կանգնեցրեց Դիոկղետիանոս կայսեր առաջ, ն հենց նույն տարում Դիոկղետիանոսը թագավորեցրեց Տրդատին Հայոց աշխարհի

զորք նրա ձեռքիտակմեծաթիվ վրա: Հավաքեց

հայրենի Հայոց աշխարհին: սիրե

պայտոլյազի

ն

իշխելու ուղարկեց

ամենայն քաջությամբ Արայ Ծվայալուծ

Նա

աստի

ն

բարեԴեռ

Տրդատի 3-րդ տարում հունաց աշխարհի զրա որը շինեց առաջին: Կոստանդիանոսը` 40, իններորդ, Տրդատը՝ րտաշիրը՝

Հայոց

ՎԲիւզան-թագավորեց էինեաց Բյուզանդիա Կոստանդիաճոսը, Կորի

որ Կոստանդիանոս վերայՅունացաչխարճին

դիա՝

կան թեթնությունը: Եվ ապա այնժամ մեծ պատերազմեղավ Խառանի'' ն Ուռհայի՞՞ մեջ, ջարդեցին ն քշեցին հունաց զորքին. մարտի ժամանակ զոհվեց Կարոսը՝ Հիր» մի որդու` Կարիանոսի հետ միասին: Նույն տարում հույներին թագավորեց Դիոկղետիանոսը՝ 22 տարի: Խոսրովը՝ 48, Արտաշիրը՝ 18, Դիոկղետիանմոսը՝առաջին: Պարսից Արտաշիր արքայի 21-րդ ն Դիոկղետիանոս կայսեր 4-րդ տարում Խոսրով Քաջն սպանվեց վատանուն Աճակի կողմից:

զատելրծմ Խառանու լալիմա

հղ ե. ռանի կարոս Հունաց. Ուրճայի.Շարկանենն վանեն զզաւըն Եւ ի նմին Կւսրիանոսիւ: որդւովն միուվ| Շանդերձ ի պաւոհրաղմին ամս ԻԲ: Խոսրով ԽԸ։ ՅունացԴիոկղետիանոս ամի ԺԹազաւորե ԱրտաչիրԺԸ: Դիոկղետիանոսզառաջինն: ԱրտաչրիՊարսիցարքային, ՅամիԻ-երորդիառաջներորդի Եւ ապա

արքա

Պարսից, հ ԺԹ աճ Յամիս ԽԹ-երորդիԱրտաչրիարքային Շապուճ որդի ՏրդատայարքայինՀայոց թազաւորե ամս ՀԳ: Եւ ի սոյն ամի վախճա ի Պարսից ի վերայ աչխարծին ն. ն Մաքսիմիանոս թագաւորէ կոսւոսնդիանոս կայսընՅունաց որղւոյ ընղ Շապճոյ Գալիանու ամս ԺԸ, ն տայ պատերազմ մեծ, ն լինի անդ կոտորած տաչրիի Միջազետսի Խառան, Ուրճայու: Եւ տեսեալ ի նեղ անկանելզաւրունՊարսիցյերկիրն ւսռնել խաղաղուղիջանի իւր ղաւրուն, Շաղուճզպարտութիւն ն ղզաւարս ն նա առեալ զգւանձսո թիւն ընդ կայսեր. ն ի: դառնայի տեղիիւը: Տրդաւոես՝ Մաքսիմիանոս Գալիանոս

Պարսից Արտաշիր արքայի 49-րդ ն հայոց Տրդատ արքայի 19-րդ տարում պարսից աշխարհի վրա թագավորեց Արտաշիրի որդիՇապուհը 53 տարի: Սույն տարում վախճանվեց հունաց Կոստանդիանոս կայսրը, ն 18 տարի թագավորեց Մաքսիմիանոս Գալիանոսը. Միջագետքում՝ Խառանում, պատերազմ տվեց Արտաշիրի որդի Շապուհի դեմ. այնտեղ մեծ կոտորած եղավ, մինչն որ պարսից զորքն Ուռհայի երկրում նեղն ընկավ: Եվ Շապուհը, տեսնելով իր զորքի պարտությունը, ստիպված եղավ կայսեր հետ խաղաղության Հուխտ» կնքելու, ն նա, առնելով բազում գանձերն ու ավարը, վեըադարձավ իր տեղը: Տրդատեսը՝ 20, Մաքսիմիանոս Գալիանոսը՝

ՑամինԼԷ-երորդի Տրդատայարջային,ԺԸ-երորդիՇապոյ որդի Մաքսիմիաարքայի թագաւորէ Յունաց Մաքսիմիանոս ԺԸ: զաՄաքսիմիանոս նոսի: ամս ԺԳ: Տրդատես՝ԼԷ: Շապուշ՝

երկրորդը, Շապուհը` առաջին: Տրդատ արքայի 37-րդ ն Շապուհ արքայի 18-րդ տարում հույճերին 13 տարի թագավորեց Մաքսիմիանոսիորդի Մաքսիմիանոսը: Տըրդատեսը՝37, Շապուհը՝ 18, Մաքսիմիանոսը՝ առաջին: Տրդատ արքայի 50-րդ տարում հույներին 17 տարի թագավորեց Կոստանդեսը:Տրդատեսը՝ 50, Շապուհը՝ 31, Կոստանդեսը՝ առաջին: Հայոց Տրդատ արքայի 67-րդ ն պարսից Շապուհ արքայի 48-րդ տարում թագավորեց Կոստանդի որդի Կոստանդիանոսը 32 տարի: Տրդատը՝ 67, Շապուհը՝ 48, Կոստանդիանոսը՝ առաջին: Պարսից Շապուհ արքայի 52-րդ ն Բարեպաշտ Կոստանդիանոս

Արաաչրի Ար-

Հիրի"

բաղումս

ղառաֆինն: Շաղպուճն՝ ղզերկրորդն:

,

ուսջինն:

կոսՅամինԾ-երորդի Տրդատայարքայի՝թագուորեՅունաց ԼԱ: Կոստանդես՝ ղատանդէս՝ ամս ԺԷ: Տրդատես՝Ծ: ՇապուՀ՝

ռաֆինն:

ՅամինԿԷ-երորդիՏբղատայարքայինՀայոց,ԽԸ ամիՇապՇոյ արքային Պարսից՝ չ նուտանղիանոս ԼԲ: Տրղատ՝ կէ: Շապու

թազաւորե Գ "րդի Աոա րդխանու

տանդնալ ամս ԳաննԾԲ-երորգի ՇապծոլարքայինՊարսից,Ե-երորդիամի վախճանիերանելին

տարի Տիդատեսը,

ն 17 կայսեր 5-րդ տարում վախճանվեց երանելի թագավորեց ճրա որդի Խոսրովը: Շապուհը՝ 52, Կոստանդիանոսը կայսեր, Կոստանդիանոսի բարեպաչտին 5-րդ, Խոսրովը` առաջին: Խոսրով որդինորա սմս Ժէ: Շապուճշ՝ Տրդատէս.ն թագաւորէ Պարսից Շապուհ արքայի 69-րդ ն Կոստանդիանոս կայսեր 22ԾԲ: Կոստանդիանոս՝Ե-երորդն:Խոսրով՝ զառաջինն: րդ տարում 12 տարի Հայաստանի վրա թագավորեց Խոսրովի որդի ՅամինԿԹ-երորդիՇապճոյ արքայինՊարսից,ԻԲ ԿուտանՏիրանը: Շապուհը` 69, Կոդստանդիանոսը՝22, Տիրանը՝ առաջին: դիանոսիկայսեր՝ թագաւորէ ի վերայ ՀայոցՏիրան,որդի ԽոսԻԲ: ԿԹ: ղաԿոստանդիանոս կայսեր 27-րդ ն հայոց Տիրան արքայի 6-րդ ԺԲ:Շապուշ՝ կուսռանդիւսնոս՝ Տիրան ուսֆինն: տարում պարսիկների վրա 9 տարի թագավորեց Շապուհի որդի Զ Տիրանայ ամի կայսեր,ի Կոստանդիանոսի ՅամիԻԷ-երորդի Ներսեհը: Կոստանդիանոսը՝ 27, Տիրանը՝ 6, Ներսեհը՝ առաջին: արքայիՀայոց՝ թազաւորե Ներսէ՝ որդի Շապճոլ ի վերայ ՊարՀայոց Տիրան արքայի 12-րդ տարում թագավորեցին Կոստանամս Թ: 9. ԻԷ։ ՆերսեՇ՝//ղառուսֆինն: Տիրան՝ կուստտռանդիանոս՝ սից դիասը ն Կոստասը՝ Բարեպաշտ Կոստանդիանոսի որդիները` 14 կոստանարքայի Հայող թԹագաւորեն ԺԲ-երորդի Տիրանայ Յամի տարի: Տիրանը՝ 12 տարի, Ներսեհը՝ 7, Կոստանդիասը ն Կոստասը՝ ամս

ամս բովայ,

ԺԴ: բարեպաչտի՝ դիասն կոււուսս, որդիքԿոստանդիանոսի է ամս ԺԲ: Կուղուսս՝ զառուսֆինն: առաջին: Տիրան ՆերսէՀ՝Է: Կոսւուսնդիաս

ն

Է-երորդ ամի Ներսէ՞ճիար-

Տիբանայ, ԿոսՑամինԺԲ-երորդի ն ս Ա ամի Կոււուսնդի Կոսւումաայ, որդւոց ջայինՊարսից, ի Հռովմալ՝ եկն ի վերայ բարեպալղտի տանդիանոսի

Բա Խորա ՊՏեդարձուցանել Ըզ̀ուիզառաջի զԲ:ԱրչակՆերա

ղաւառիի զեաւղնՑոսխալ, մինչ մ Շանղերձն զորդի նորո րան արքայ ամենայն զերութեամբ ն. արձակելի Հայս: չակ թագաւորեցուցանել ա

սեան

ն Կոււուսա՝

Կոսւոււնդիաս րորդն: Կուտանդեայ ե

Լր-

'

ամի )երբոոդի Պարսից Որամազգ՝ ՄԱԴ» աոն Արոնխաս արջայի Մրչաղայ կոստասու,

ն

մ

Յամի չորրորդի որղի Ն Ս Արչակայ թաղաւորեաց Դ: Որա ղառաջի Գ: կոստանդիասե. կուտաս ուռ Էի Յամի Զ-երորդի վերայ ՊարսիցՇապուճ որդի Արառաղղայ ն, Է ն Կոուուսս՝ Է-երորդն:Արչակ՝ Զ-երորղն:Շապու զառաջինն: Պարսից, Յամի Թ ն Ժ-երորղի Շապճոլ արքայի Յունաց Թազաւորե Հայոց, Արչակայ արքային չորրորդի ռ մի Հ Ա ԺԹ: Ցուլիանու նզոՀԻԴ. Շազուճ |

ա

Ի-երորղի

Տիրանի 12-րդ, պարսից Ներսեհ արքայի 7-րդ տարում ն Հռոմի Բարեպաշտ Կոստանդիանոսի դրդիների` Կոստանդի ն Կոստասի առաջին տարում նրա վրա հարձակվեց Բասեն"' գավառի Հոսխ գյուղում, մինչն որ նա Տիրան արքային ամենայն գերիներով հանդերձ վերադարձրեցու նրա որդի Արշակին թագավորեցրեց ն ուղարկեց Հայաստան: Ներսեհը՝ ութերորդ: Կոստանդիասն ու Կոստասը՝ երկրորդ: Արշակը՝ առաջին: Կոստանդիասի ն Կոստասի չորրորդ ն Արշակի երրորդ տարում պարսիկներին 3 տարի թագավորեց Շապուհի որդի Որամազդը: Կոստանդիասը ն Կոստասը՝ 4, Որամազդը` առաջին: Հայոց Արշակ արքայի 6-րդ տարում պարսիկների վրա թագավորեց Որամազդի որդի Շապուհը 70 տարի: Կոստանդիասը ն Կոստասը՝ 7-րդ, Արշակը՝ 6-րդ, Շապուհը՝ առաջին: Պարսից Շապուհ արքայի 9-10-րդ ն հայոց Արշակ արքայի 24րքայի րդ տարում հույներին թագավորեց Հուլիանոսը՝ 2 տարի: Արշակը 24, Շապուը՝ 19, Հուլիանոս Նզովածը՝ առաջին: Սա Կոստանդիանոս Մեծի քրոջ որդին է. թողնելով քրիստոնեությունը՝ դարձավ կռապաշտ: Նույն օրերին երանելի Աթանասը հալածվեց Արիաճոսների կողմից, որը պատմում է Սոկրատը"': (Սուրբ Կոստանդիանոսից է սկսվում նան մինչն Թեոդոս Փոքրը սրբերի ն անսուրբների գործերը ն հայրապետմերի ուղղափառությունը: Հուլիանոսը ն Գալիանոսը՝ ոմն Դաղմատիոսի որդիները` հորից հարազատ ն մորից խորթ, որբ մնացին, որոնց սնուցեց բարեպաշտ Կոստանդը. հետո դարձան կռապաշտ: Կոստանդ թագավորի քույը Կոստին` Լիկիանես թագավորի կինն Հէր», որը մեռավ բռնաբարության ժամանակ): Հայոց Արշակ թագավորի 26-րդ ն պարսից Շապուհ արքայի 21րդ տարում թագավորեցին Վաղենտիանոսը ն Վաղեսը 13 տարի: Արշակը՝ 26, Շապուհը՝ 21, Վաղենտիանոսը ն Վաղեսը՝ առաջին: Պարսից Շապուհ արքայի 34-րդ ն հայոց Արշակ արքայի 39-րդ տարում հույներին թագավորեց Գրատիանոսը` առաջին"՞: Պարսից Շապուհ արքայի 44-րդ տարում (ն Հուլիանոս պղծի) հայոց Արշակ արքան ձերբակալվեց պարսից Շապուհ րրա կողմից: Եվ Շապուհը Հայոց աշխարհի վրա սրով, հրով ն գերությամբ տիրեց 12 տարի: Ապա 19 տարի հույներին թագավորեց Թեոդոսը:Շապուհը՝ 51, Հայոց տերությանվրա՝յոթերորդ: Թեոդոս

Յուլիանոս կոստանդիանոսի. Խն ԱՐՎ Է եոմեծին Ս է րն. Լր "րգի ԵԼՈ զառաջի վածն կռապաչտ: Ի նոյն աւուրս Ղ թողեալ զքրիստոնեութիւ ՝

զոր Սոկրատն լԱրիանոսացն, Շալածեցաւ Աթանաս երանելին ն մինչ ի Փոքը սկոանի ւում է: (Ի սուրբն Կոստանդիանուէ ե զուղղան դործքն զՇայրապեւուսցն զարբոց ԹԵողոսնղանարբոց էւ որդիքԴաղմատիոսի Յուլիանոս Գաղիանոս, փառութիւնս: Կոսն ումեմն, մնւսցինորբ ի մեկ Շաւրէ ոչի մաւրե, զոր սնոյց յեւոոյեղեն կռաւգաշտ: ւուսնդբարեւպաչսոն. Թաղա-

Կոստանդե,կին Լիկիանէ Կոստի քոյր Թազաւորին մեռւու): ւորին, որ ի բոնաղբաւսելն Հայոց ն ԻԱ-երորդ թագաւորին ՅամինԻՋ-երորդիԱրչակայ նե ամի Շապուճ արքայինՊարսից՝ ԹաղաւորեՎաղենտիանոս ն ԻԱ։ Վաղենւոիանոս Վաղես՝ ամս ԺԳ: Արչակ՝ ԻԶ։ Շաղուճ Վաղես՝ ղառաջինն: ԼԹ ՅամիԼԴ-երորղի ՇապճոյարքայինՊարսից,ամիԱրչաղառաԳրատիանոս Յունւսը կայարքայինՀայոց՝ Թագաւորե

ջինն։ արքայինՊարսից(ն ՅուլիաԽԴ-երորդի//Շապճոյ Յամի Հայոց արքայ ի Շապճոլ արքայեն

նոսի պղծոլ) ըմբոնի Արչակ ն. Շրով ամս ԺԲ Պարսից:Եւ տիրե Շապուճ ի վերալ Հայոց սրով ամս նե գերութեամբ:Ապա թագաւորէ Յունաց ԹԵոդոս՝ ԺԹ: ԹԵոՇապու ԾԱ, ի տերութեան վերայ Հայոց՝ զեւթներորդն:

դունՄեծ ղառաֆինն:

ի

Մեծը՝ առաջին:

Զ-երորդի

ԹԵոդոս ի Սն Աաաա իթասի Հայոց: Տիրե վերայ աչխարճին աւվՇոլ

-

արքային

Պարսից,

ն

ամս

ԺԳ:

զՊապորդի Արչակայ ՇապուՇ՝ ՄԶ։ Թէոդոս՝ ԶՁ։Պապ՝ զառաջինն: ԺԹ-երորդի Պարսից, արքային Յամի ԿԹ-երորդի Շապճոլ ամս

ի վերայ ՀայոցՎարաղդաւո՝ Մեծի,թագաւորե ԹԵոդոսի

Զ:

Շապուչ՝ կԹ։ Վարազդատ՝զառաֆինն: Յամի Հ-երորդիՇապծոլ արքայինՊարսից,երկրորդ ամի Ցունաց Արկադեոս արքայի Հայոց՝ Թագաւորե Վարազդատայ

ամս ԺԹ: Շապուշ՝Հ: Վարազդաւռ՝ զերկրորդն: որդիԹԷոդոսի զառաջինն: Արկադեոս՝

Յամի Ե-երորդիԱրկադեայկայսեր,ի Զ-երորդ ՎարազդաԱրտաչիրորդիՇապճոլ՝ տայ արքայիՀայոց,թագաւորէՊարսից զառաջինն: ամս Դ: Արկադէոս՝ Ե: Վարազդատ՝Զ: Արբտաչիր՝ ամիԱրտաչրի երկրորդի ՅամիԶ-երորդիԱրկադեայկայսեր, ն ՎաԱրչակ Հայոց արքայինՊարսից,ժագաւորենի վերայ ն Բ։ ղարչակ՝ ամս Ե: Արկաղէոս՝ Ձ։ Արտաչիր՝ Արչակ Վաղարչակ՝ զառաջինն: մս Ապա թագաւորե ՊարսիցՎռամ ամս ԺԱ։ Արկադեոս՝ Թ։ Արչակ հ Վաղարչակ՝Դ: Վոամ՝ զառաջինն: ամի Արկադեայ ՅամիերկրորդիՎոամայ, մետասաներորդի կայսեր,թաղաւորեի վերայ ՀայոցԽոսրով ոմն Շրամանաւ Պարսից արքային՝ամս Գ: Արկաղէոս՝ ԺԱ։ Խոսրով զառաջինն: Յամի ԺԴ-երորդի Արկադեայկայսեր, ե ի Զ-երորդի ամի Վումայ Պարսիցարքային՝թագուորե ՀայոցՎռամչապուճարամս Ը: Արկադէոս՝ ԺԴ: Վում՝ Զ-երորդն: Վոամչապուշ՝ քայ

զառաջինն:

Յամին ԺԱ-երորդի Վռամալ Պարսիցարքայի թագաւորե մս ԻԲ: Վուսմչաւվուճ է։ Յազկերտ զառաջինն: ՅունացՈնորիոս՝ որդւոյ Վուսմայ,ն յամի երկրորդի ՅամիերկրորդիՅազկերտի ամս

ՆԵ: Եւ .

վախճա

նե ցաւ

.

ն

վճարեցաւ: .

թրե

թյան

Կոն ր: վրա աշխարհի բագավորեցրեց ոդոսը Հայոց արքայի

Սո

6-րդ տարում

ն

Մեծի թագավորու-

Արշակի որդի Պապին: Տիրեց 13 տարի: Շապոփը՝ 56, Թեոդոսը՝ 6, Պապը` առաջին: Պարսից Շապուհ արքայի 69-րդ ն Թեոդոս Մեծի 19-րդ տարում Հայաստանի վրա թագավորեց Վարազդատը 6 տարի: Շապուհը՝ 69, Վարազդատը՝ առաջին:

Պարսից Շապուհ արքայի 70-րդ ն հայոց Վարազդատ արքայի երկրորդ տարում հույներին թագավորեց Թեոդոս Մեծի որդի Արկադը 19 տարի: Շապուհը՝ 70, Վարազդատը՝ երկրորդ, Արկադեոսը՝ առաջին: Արկաղեոս կայսեր 5-րդ ն հայոց Վարազդատարքայի 6-րդ տարում պարսիկներինթագավորեց Շապուհ արքայի որդի Արտաշիրը 4 տարի: Արկադեոսը` 5, Վարազդատը՝ 6, Արտաշիրը՝ առաջին: Արկադեոս կայսեր 6-րդ ն պարսից Արտաշիր արքայի երկրորդ տարում Հայաստանի վրա թագավորեցինԱրշակը ն Վաղարշակը 5 տարի: Արկադեոսը՝ 6, Արտաշիրը՝ 2. Արշակը ն Վաղարշակը՝

առաջին:

Ապա պարսիկներին11 տարի թագավորեցՎռամը: Արկադեոսը՝9, Արշակն ու Վաղարշակը՝ 4, Վռամը՝ առաջին: Վռամի երկրորդ տարում ն Արկադեոս կայսեր 11-րդ տարում պարսից արքայի հրամանով Հայաստանի վրա 3 տարի թագավորեց ոմն Խոսրովը: Արկադեոսը՝ 11, Խոսրովը` առաջին: Արկադեռսկայսեր 14-րդ ն պարսից Վռամ արքայի 6-րդ տարում Հայաստանի վրա 8 տարի թագավորեց Վռամշապուհ արքան:

Արկադեոսը՝14, Վռամը՝ 6, Վռամշապուհը՝ առաջին: Պարսից Վռամ արքայի 11-րդ տարում հույներին թագավորեց Ոնորիոսը 22 տարի: Վռամշապուհը՝ 7, Հազկերտը՝ առաջին: :

տարում վերացավ հայոց թագավորությունը,

սպառվեց: Ավարտվեց ու

որ

տնեց

տարի:

ԳԼՈՒԽ

Եւ

ԳԼՈՒԽ

Եվ արդ` երկակի շարքով հաստատելով նշեմ պարսից ագավորության ժամանակը:

եւ ղՅունացՀասւուսոնլուվ զ Պարսից երկակի՛՛լւանոնու

արդ՝

ժամանակն: ղթագուորուլթեան նչանակեցից

Ոնորիոս Արդ՝ թագաւորէ ՊարսիցՅազկերտ Եւ Յունաց ամս ԻԲ։ Յազկերտզառաջինն:ՈԽորիոս թագաւորէ ամս

զառաջինն:

ԻԱ։ Եւ

Վռամ

երկրորդիՈնորեայկայսերթագաւորէ Յամի Ի-երորդի ամս ԻԲ: Եւ

որդի Յազկերւոի՝ ՅունացԹԷոդու ամս

ԻԲ: Եւ

յամի երկրորդիՎոամայ թագաւորե Ոնորիոս՝ԻԲ: Եւ Վուսմ՝ Բ: ԹԵոդոս՝

զառացինն:

Զ

ն

հունաց

Արդ` Հազկերտը պարսիկների վրա թագավորեց 21 տարի: Իսկ Ոնորիոսը հույների վրա թագավորեց 22 տարի: Հազկերտը՝ առաջին ն Ոնորիոսը` առաջին: Ոնորիոս կայսեր 22-րդ տարում թագավորեց Հազկերտի որդի Վռամը 22 տարի: Իսկ Վռամի երկրորդ տարում հույներին թագավորեց Թեոդոսը 22 տարի: Ոնորիոսը՝ 22, Վռամը՝ 2, Թեոդոսը՝

առաջին: Թեոդոս Փոքրի 20-րդ տարում պարսիկներին թագավորեց Վռամի որդի Հազկերտը 19 տարի: Հազկերտի Հառաջին» տարում հույներին թագավորեց Կոստանդիասը 1 տարի: Հազկերտը՝ առաջին: Հազկերտի 2-րդ տարում հույներին թագավորեցՎաղենտիանմոսը 30 տարի: Հազկերտը՝ երկրորդ, Վաղենտիանոսը՝ առաջին: Վաղենտիանոս կայսեր 18-րդ տարում պարսիկներին թագավորեց Հազկերտի որդի Վաղարշը 4 տարի, Վաղենտիանոսը` 18, Վաղարշը` առաջին: Վաղենտիանոս կայսեր 22-րդ տարում պարսիկներին թագավորեց Պերոզը 48 տարի: Վաղենտիանոսը՝ 22, Պերոզը՝ առաջին: Պերոզի 10-րդ տարում հույներին թագավորեց Նարկիսոսը 6 տարի: Պերոզը՝ 10, Նարկիսոսը՝ առաջին: Պերոզ արքայի 17-րդ տարում հույներին թագավորեց Վռափնոսը 3 տարի: Պերոզը՝ 17, Վռափնոսը` առաջին: Պերոզի 20-րդ տարում հույներին թագավորեց Մարկիանոսը 5

ՅամիԻ-երորդի ԹԵոդոսիՓոքու ժագաւորեՊարսիցՅազկերտ որդի Վոամոայամս ԺԹ: Եւ յամի ՅազկերտիԹազաւորե Յունաց կոստանդիաս՝ ամս Ա: Յազկերտ՝զառաջինն: ՅամիերկրորդիՅազկերտիթագաւորէ ՅունացՎաղենտիաամս Լ: Յազկերտ՝ղերկրորղդն: նու Վաղենտիանու՝զառաջինն: կայսեր թագաւորէՊարՅամիԺԸ-երորղիՎաղենտիանոսի ամս Դ: Վաղենտիանոս՝ԺԸ: սից Վաղարչ որդի Ցաղզկերտի՝ Վաղարչ՝ զառաջինն: կայսեր ժԹագաՅամիԻ-երորդիերկրորդիՎաղենտիանոսի ԻԲ: Պերող՝ ամս ԽԸ։ Վաղենտիանոս՝ ւորէ Պարսից Պերող՝

զառաջինն:

ՅամիԺ-երորդի Պերողիթագուորե ՅունացՆարկիսոսամս Զ։ Պերոզ՝ Ժ: Նարկիսոս՝ղառաջինն: Յամի ԺԵ-երորդի Պերոզի արքայի թադգաւորե Ցունաց Վոափինոս՝ամս՝ Գ: Պերոզ՝ ի: Մարկիանոս՝զառաջինն: ՅամիԻ-երորդիՊերողիժադուորե ՅունացՄարկիանոսամս Ե: Պերոզ՝ ի: Մարկիանոս՝զառաջինն: Ցամին ՅամիԻԵ-երորդիՊերողի՝թագոււորէԼեոն զառաջինն: ամս՝ Զ: Պերովզ՝ Լ-երորղի Պերոզիթագաւորե ՅունացԱնթիմոս, ԼԱ։ Անթիմու զառաջինն:

տարի: Պերոզը՝ 20, Մարկիանոսը՝ առաջին: Պերոզի 25-րդ տարում թագավորեց Լնոնը՝ առաջին: Պերոզի 30րդ տարում հույներին թագավորեց Անթիմոսը 6 տարի: Պերոզը՝ 31,

Անթիմոսը`առաջին:

ւ

Յունաց Ուլիմւվոաս՝ թագաւորե Պերողի ՅամիԽԴ-երորդի Զենոն՝ ւո մի:Եւ ի ԽԶ-երորդին մի:Եւ ի միւսումամի մեւս ամս ԺԷ։ Պերոգ՝ ի վերայՅունաց՝

թազասոր, Զենոն

Պերողի՝

թագաւորէՊարսից Ջամասալ` տարորղի ԻՑ: ամի Ջենոռի Ջամասպ՝ զառաջինն: ի վերայ Յունաց՝ զչորրորդն: Պարոից Թազաւործ Եւվերայ Ե-երորղիաճիՋենոնիկայսեր զառաջինն: Բ:

Ջենոն

ի

կաւատ՝

ԽԱ: Ջենոն՝

ամս

Ջ: կաւատ՝

Ախուուուսա՝ Յունոաւց Կւուււումեո դգաւորէ ա էլ զառուսջինն: ամս ԽԷ": կԿւուաւո՝ զԺԴ:Առււռաւտաս՝ կաւատայ թաղաւորեՅունաց Ցուստիանու մի ԺԳ-ե

Յամի Խ-երորդի

զառաֆինն: զե: Ցուստիանոս՝ Խոսրով կայսեր թագաւորե Յուստիանոսի որՅամիերրորդի Խոսրով ԽԸ: Յուսւտտիանոս՝ ղերրորդն: Գի Կաւատալ՝//ամս

ամս

ԼԸ: կաւատ՝

զառաջինն: եւ

Յուս-

Թադաւորե կայսեր Յուսւոիւսնոսի Պարսից ԺԲ-երորդի Յամի ԺԲ: ամս ԺԲ: Յուստիանոս՝

ղզառաֆինն:

Որմիզդ ամս

Յամի երկրորդիՈրմզդիթագաւորէՅունաց Տիրերոս՝ Գ։ Որմիզդ՝ զերկրորդն:Տիբերոս՝ զառաջինն: ամս ի «ինգերորդի ամի ՈրմզդիթագաւորէՅունաց Մաւրիկ՝ Ե: Մաւրիկ՝ զառաջինն: ԻԱ։ Որմճիզղ՝ Յամի Է-երորդի Մաւրկայ կայսեր թագաւորէ Խոսրով ամս Լէ: Մաւրիկ՝ զէ-երորղդն: Խոսրով որդի Որմզդի՝ |

Պարսից

զառաջինն:

թագաւորեՑունաց Փոկաս Յամի ԺԴ-երորդի ԺԴ: ամս Ը: Խոսըրով՝ Փոկաս՝ զառաջինն:

|

Խոսրովայ ՅամիԻ-երորդի Յուարքային թագուորե Խոսրովայ Պարսից որդի Երակղի՝ ամս Լ: Խոսրով՝ ԻԲ: Երակղոս նաց զառա

Ա" :

|

տարում

թագաւորեՅունաց Յերեսուն եօթն ամի Խոսրովայ ԼԷ: ղառաֆինն: Յուստիանոս՝ ամս ԺԲ: ւտիանոս՝ Խոսըով՝ Որմիզդ որղի Խոսրովայ

Պերոզի 44-րդ տարում հույներին թագավորեց Ուլիմպռասը 46-րդ տարի: Պերոզի տարի: Իսկ մյուս տարում մյուս Զենոնը՝ Զետարում հույներին թագավորեց Զենոնը 17 տարի: Պերոզը՝ 46, րառաին: նր Ջամասպը Զենոնի չորրորդ տարում պարսիկներին թագավորեց առաջին: Ջամասպը՝ շ տարի, Զենոնը հույների վրա` չորրորդ, թագավորեց Եվ Զենոն կայսեր 5-րդ տարում պարսիկներին առաջին: 6, Կավատը՝ Զենոնը՝ տարի: Կավատը Կավատի 13-րդ տարում հույներին թագավորեց Անաստասը տարի: Կավատը`՝ 14, Անաստասը՝ առաջին: Կավատի 40-րդ տարում հույներին թագավորեց Հուստիանոսը 38 տարի: Կավատը՝ 40, Հուստիանոսը՝ առաջին: թագավորեց Կավատի որդի Հուստիանոս կայսեր 3-րդ տարի: Հուստիանոսը՝ երրորդ, Խոսրովը՝ առաջին: Խոսրովը Խոսրովի 37-րդ տարում հույներին թագավորեց Հուստիանոսը 12 տարի: Խոսրովը՝ 37, Հուստիանոսը՝ առաջին: Հուստիանոս կայսեր 12-րդ տարում պարսիկներին թագավորեց Որմիզդը` Խոսրովի որդին 12 տարի: Հուստիանոսը՝ 12, Որմիզդը՝ առաջին: Որմիզդի երկրորդ տարում հույներին թագավորեց Տիբերիոսը տարի: Որմիզդը` երկրորդ, Տիբերիոսը` առաջին: Որմիզդի 5-րդ տարում հույներին թագավորեց Մորիկը 21 տարի: Ռրմիզդը՝ 5, Մորիկը՝ առաջին: Մորիկ կայսեր 7-րդ տարում պարսիկներին թագավորեց Խոսրովը՝ Որմիզդի որդին, 37 տարի: Մորիկը՝ 7-րդ, Խոսրովը՝ առաջին: Խոսրովի 14-րդ տարում հույներին թագավորեց Փոկասը 8 տարի: Խոսրովը` 14, Փոկասը՝ առաջին: Պարսից Խոսրով արքայի 20-րդ տարում հույներին թագավորեց Երակլոսը՝ Հերակլի որդին, 30 տարի: Խոսրովը՝ 22, Երակլոսը՝

Է Պա սի Կւոււուռ

առաջին:

Երակլոս կայսեր 17-րդ տարում պարսիկներինթագավորեցԿավատը՝Խոսրովի որդին, 1 տարի: Երակլոսը՝ 17, Կավատը՝ առաջին: 3 տարի: Երակլոսը՝ 20 տարի, Արտաշիրը

Ա.ԱՆԵ, կայա" հովաԸՂի որդի աաամիրը զառաջինն ամս Խոսրովի Ապա ԱԱաՆ ` Բ արա արա Բամբիշը՝ Բբոր"՝ Արաբի 21, Բամբիշը::` առաջին: ՝

ԻԱ։

ւլսե

Երա

Յամի ԺԷ-երո

ումս

Գ:

Երակղու՝

ւո

Ի:

Արւուսչիը՝

'

՝

:

զաս

ս

Բամբիչ՝ զառաջինն: ւմ ի: Երակղոս՝ ԻԳ։ Յաղզկերւո՝ զառաջինն: ԱպաՅազկերտ՝

`

-

`

դուստըը՝

տարի: Երակլոսը՝

Ապա Հազկերտը՝ 20 տարի, Երակլոսը՝ 23, Հազկերտը՝ առաջին:

կայսեր, լերկրորղ Յամի ԻԴ-երորղի երանելւոյնԵրակղի իսմայելացիքն՝ ամի ՑաղկերտիՊարսից արքայի միաբաննալ ն

ելին արտաքս

Աստուծոլ՝

ի ՍինԵանապատեՇրամանոու ւ

ԻԴ:

երկիր:Երակղոս ղամենայն նւս պառ միանգամայն զառաջինն: Ամո, իսմայելի՝ արքւոլ կերտ ղերկրորղն:

առնել Յաղ-

որպես թադոաւորելոցն, եկամւոիցնե ծձառայիցն ն. զՈրմիղզղն, որք ե Խոսրովայն բոզ դին ղ հա ի լլ ընդ ւլատառել ւն ութիւնն Էր որ թա բ ոնութեամբ կակալանզլժազուրը նս Թիւ. կարգեցից ի յաւելեալ ազգաղպն բ, Շակառակութեամ զգաց ասաուն , նկ յաւել աւատայ ի կԵսւս ի Խոռեւմայ ամին

ԽուեմաեւնՑ Բու

ամս

ւո

,

է

՛

ա" ցա

սո

հւ

:

երաՑամիԹ-երորդիՊարսիցարքայիՅաղկեր:ոիվախճանի ն ն թազուորենորդիքնորա Կոստանդին Երակնելին Երակղես, ի մաւրէն: Եւ թադաւեալ ղակ: Ի նմին ամի մեռւու Կոսւռանդին ն գաւորեԵրակղակ:ԴարձեալփոխեցաւԵրակղակ, թԹադաւորե Շւուրիւրոյկոսոր կոչեցաւ կոսւուռւ որդիկոսւոանդետայ, կոստաս՝ ղառաջինն: տանդին://Յազկերտ՝ Ժ-երորդ: Պարսիցամս աչխարճին Եւ թադաւորեաց ի վերայ Յազկեր ւոԺԱ: Արքայն Իսմայելի՝ ԺԹ: ի։ Յազկերտ՝ ի: կոստանդին՝ Լ ի մի իսմայելացւոց ամիկոսւոանդի, իԻ-երորդ Ցերկուուսսան կալաւ ՇԼԲ ամ: որ Պարսից ւոերութիւնն բւսրձաւ ւոերութեանն՝

յանուն

Հայք զկնի բառնալոյ ոէրութնանն Արչակունեաց:ԲովանդաՎաճաւզամութեան, յապուումբուլթենէն կութիւն առաջիկայ ն Ե Բա ի յեղզիոլոոսէ մինչեւ իսմայելացւոց եւ տիրել ցյառնելն յ մինչեւ ի Պարսիկ:

Երանելի Երակլոս կայսեր 14-րդն պարսից Հազկերտ արքայի հրամանով միաբաներկրորդ տարում իսմայելցիները, Աստծու աշխարհը միանամբողջ անապատից` Սինա ելան դուրս վելով, 24, երկրորդ, Հազկերտը՝ Երակլոսը՝ դարձնելու: անապատ գամայն առաջին: Ամռը՝ Իսմայելի արքան` Բայց թագավորած օտարների ն ծառաների տարիները, ինչպես Խոռյամինը, Խոռոխ Որմիզդինը, Խոսրովինը, Որմիզդինը, որոնք, բռնությամ բ թյ երբ ազգերը հակառակությամբ պառակտվում էին,չբ այս) րգ կթվակարգեմ ծ հավելելով` լոլ ց սրանց թագավորությունը, վերցրին Լ» պես` Խոռյամի կես տարին ավելացնելով նան Կավատի կես տարվան՝ կասեմ մի տարի: Պարսից արքա Հազկերտի 9-րդ տարում մեռավ երանելի Երակլեսը, ն թագավորեցիննրա որդիները` Կոստանդինը ն Երակլակը: Նույն տարում մեռավ Կոստանդինը՝ դավի մատնվելով մոր կողմից: ն Եվ թագավորեց Երակլակը: Դարձյալ փոխվեց Երակլակը, թագավորեց Կոստասը՝ Կոստանդի որդին, որն իր հոր անունով կոչվեց Կոստանդին: Հազկերտը՝10-րդ,Կոստասը՝առաջին: Եվ Պարսից աշխարհի վրա 20 տարի թագավորեց Հազկերտը: Հազկերտը՝ 20, Կոստանդինը՝ 11, Իսմայելի արքան` 19: Կոստանդի 12-րդ տարում ն իսմայելացիների տերության 20-րդ տարում ընկավ պարսից իշխանությունը, որ տիրեց 532

տարի:

ՀայաստանըԱրշակունյաց տերության անկումից հետո. Առաջիկա պատմության բովանդակությունը, Վահանի ապստամբությունից եյնելո նեղիճ Իսմայե ելնելը ն տիրելը Եգիպտոսից մինչն մինչն Հ այելցիների'" Պարսկաստան:

ն

Եվ եղավ՝ երբ Հայաստան աշխարհում Արշակունյաց տեն Վռամշապուհ արքայի իշխանությունը վեԵւ եղն ի նուազիլ տէրութեաննԱրչակունեասց րությունն ընկավ, ժամանակաց իշխանական Վուամշչապուճ րացավ, Հայաստանի վրա տիրեց Կարքեդովմայեցի'՛ ի Հայաստանաչխարճի,ի բառնալւտերութեանն ու մեծամեծ քավդեատոհմը: Իր թագավորության դառնաշունչ արքայի՝ տիրէ ի վերայ սորա ազգն կարքեղովմայեցիիչլխանուն հանդերձ նախարարներով գլխավոր բոլոր Շանդերձ ների միաբանությամբ Թեւսնն:Խորճուրդի ձեոն առեալ աճշեղւ աճադգդին՝

ն ամենայն ն մեծամեծ քաւդեիցն դառնաչունչ միաբանութեամբ իւրոլ՝բառնալի Հաթագաւորութեան նախարարաւքն զլխաւոր ոչինչ ւվւոուղա:Ուռուտի աչխարճեզբարեպաչտութեան յասւոուսն նս թան ե

աւդտեցաւ, այլ յոյժ վնասեցաւ, բարեպաչտութիւնն զես ծաղկեալ պայլծառացաւ: Ցազկերչարագործին Արդ՝ զժամանակա թագաւորութեանն կարգո, եղծանել տի. ն եթե ո՛րւվէս նա կամերզաստուածայինն ն Հայոց ն. կամ ո՛րպես քաջ նախարարացն տանն, Աստուծոլ նաճապեւտն Մամիկոնեիցկարմիրն Վարդան, Շանդերձ միագունղ Ը րաւքն ն. ղաւրաւք իւրեանցկազմեալղինեցա ԸՆ առեալ ձեռն ղվաճշանն

ՀաՀՀազկերտը» ահեղ ն սոսկալի որոշում ընդունեց` վերացնելու յաստան աշխարհից Հքրիստոնեական»բարեպաշտությանպտուղները: Այստեղից ոչինչ չշահեց, այլ հույժ վնաս կրեց, իսկ բարեպաշտություննառավել նս ծաղկեց փառավորվեց: Արդ` չարագործ Հազկերտի թագավորությանժամանակները. թե ն կամ ինչպես էր ճա կամենում եղծել աստվածային կարգերը,

ինչպես հայոց քաջ նախարարները ն Աստծու նախանձավառը՝ Մամիկոնյանների տան ճահապետ Կարմիր կոչված Վարդանը" համագունդ սպառազեննիզակակիցընկերճերովն իրենց զորքերով ն զինվեցին պատերազմի՝ ձեռքը վերցնելով հավատո վահանը որպես ամուր զրահ հագնելով աստվածային խոսքի նախանձավառությունը, կարծես թե հենց աչքերի առաջ դեմ հանդիման տեսան ի վերուստ իրենց առաքված պսակը, որի համար արհամարհեցին մահը ն առավել լավ համարեցին մեռնել աստվածային պողոտայի վրա. ն թե ինչպես նրանց վրա սաստիկ բռնությամբեկան պարսիկ զորքերը, ն կամ ինչպես դիմադարձկանգնելով`կատարեցինիրենց քաջագործությունը,ն կամ ինչպես Քրիստոսի սուրբ վկաները հեթաճոսների ձեռքն ընկնելով` նահատակվեցին Ապր Շահրում՝ Նյուայդ շապուհ քաղաքին մոտ` այնտեղ, որ կոչվում է Թեարքունի է տալիս հենց նույն ամենը այլոց ձեռքով գրվեց, ինչպես ցույց

նախանձաւորն

կոչիցու աղ խիզակաղից սպառազեն բոր" ի թ Հաւատոլ, ն.ղզոցնալ իբն ք առաջի ե զնախանձն 'ի Հւ բութեան Պ9 աստուածայի զի վ ղէմ յանդիման իսկ ականատես եր լ

ի

նսա

աչաց

ղմաճ, վասն որոյ արճամարճեւսլ ւոււքեւալնոցա զպուսկն, պողոասւոուածային վերայ մեռնել ի ւսուսւել լաւ Շամարեալ ս ւաւսւոիկ ն ԹԵ որպէսի վերայնոցա եկինզաւրքնւլարսիկ ւուսյին. ն կամ ո՛րպես ի դիմիԸՇարեալ կաւուսզիւրեանց բոնութեամբ, լ

ն կամ որպես ի ձեռս Շեթանոսաց րեցին վնաճատակութիւն, ղնաճատաըմբոնեալ սուրբ վկայքն Քրիուոոսի՝ կաւուսրեցին քաղաքի, ի Նիւչապուճ ի մերձ Շաճը յԱղը կութիւնս իւրեանց ձեռն այլոց գրեի ամենայն այն տեղւոջն, որ կոչի ԹԷարքունի ցաւ, որպես ցուցանէ նոյն իսկ պատմութիւնն: Բայցզայն ամենայն, որ ի Պերոզիժամանակնեղեալ չարոււ ղՎարդանայ, ղապստամբութիւնն թիւն, ն զառ ի Խոսրովայ զման Որճզդի ի յՈրճզդե, ղզապոաւտամբելն Պարսիցն զզաւրացն ն. ն զթաղաւորելնԽոսրովայ. զմաճն//Մաւրկայ զթազաւորելն զդիԱ ղեջսանդըի. զկուռորածն Եգիպտոսի, Փոկասայ, զառնուլը արքայն Թեւոալացւոց. մելն Հերակղի ի կողմանս Շիւսիսոյ ՅոււնճՇուն բազմութեանն զասուլւուումկն ազգաց. զյուղւսրկումն ն Փայտակազղարձնընղ զաւար, զառ նաց յԱտրպատական, Պարսից լարնելից զղիմի Շարկանելնմա. րան. որ չաչխարճին Աղուանից,ղղարձն կայսերն ի զպատերազմն ն զկռիւն Արճիչոյ.զգնալն կայսեր անդեն քաղաքն Նախճըրւան նս այլ դիմելնի վերայԽուրովույ. զգործ ի սաճմւանսիւը-զմեւս որ ի Տիսբոն որ ի Նինուէ.զասպաւուսկն քաղաք. ւպայոերաղմին զման զթագաւորելն զդարձնչԱնւորպատական. Խոսրովայ. -

առ

ն

զաւրացն զեկ

-

պատմությունը:

Բայց այն բոլոր չարությունը, որ եղավ Պերոզի ժամանակ, ն Վարդանի ապստամբությունը Խոսրովի դեմ, ն պարսից զորքերի ապստամբելը Որմիզդից, Որմիզդի մահը ն Խոսրովի թագավորելը, ՄոԱլեքգրավումը, Եգիպտոսի րիկիմահըն Փոկասիթագավորելը, հյուսիսային դեպի արշավանքը Հերակլի սանդրիայի կոտորածը, կողմերը՝ թետալացիների արքայի վրա. ազգերի անհամար բազմության տարագրությունը, հույների ասպատակը դեպի Ատրպա-

ն վերադարձը պարՓայտակարանով»,, տականչ, ավարառությունը

սից զորքերի գալը արնելքից, նրան դիմադարձկանգնելը,կռիվը, որը Հտեղի ունեցավ» Աղվանից աշխարհում, կայսեր դարձը Նախճավանջ քաղաք ն Արճեշիչճակատամարտը,կայսեր՝ դարձյալ իր սահմաններըգնալը, ճան մյուս անգամ հարձակվելըԽոսրովի վրա, պատերազմը,որ Հկատարվեց» Նինվեում, ասպատակըդեպի Տիզբոն՝" քաղաք, վերադարձը Ատրպատական,Խոսրովի մահը, Կավատի |

երկոցունց. որ ի մէջ թագաւորացն ղՇաշչտութիւն՝ կւսւաստալ, Ցունաց. զդարձ զթողուլնանդրէնի բաց ղսաճշմանսն ւսնՇուն Յետ այսորիկ ղարթուցեալ ծեան խաչինի քաղաքնսուրբ: աստուա-

ԿԱ

Բա

ւի հմալելի, լախե Անթագաւորացն երողմանս

ո

ԸՇարաւոյ,

ողաւրութիւն վանելով ամանակի ե կեան մեծիԵփրալայսկոյսդեւտոյն գիաիտոս Ս: յւնց՝

մինչն

նյԵ Է կոցունց՝ կալան ն յեղերե ծովուն մեծի ն ցսաճման Հայաստանեայց, տայ Պարսիցղամենայն մինչնի դուոնթագաւորութեանն Արեմւոից ն զՏիսբոնն զՎեծԱրտաշիրե ՄիջաղետացԱսորւոց քաղաքս մեծ՝ ն ցՀրատն Մարանդ, մինչն : ցԳանձակ Կա զՎՀամադան " ձեռն ւ զաւաղ ի զայս որ ' ւորսլաւոա ւս ձեզ վիպասանել: գրոյս այսորիկկարճառաւտիւ

լատ ակ

ամենայն կամեցայ

Ն

քաղաք

-

ԳԼՈՒԽ

թագավորելը,հաշտությունը երկու թագավորների միջն, Հպարսիկների»` հունաց սահմանները դարձյալ թողնելը, աստվածային Սրանից հետո սաստկացավ Խաչի վերադարձը սուրբ քաղաք: ն անհուն ՀԱստծոչ ելուզակի վերջին աղետները, բարկությունը. որ Հեղան» հարավային կոդմերում, ն թե ինչպես հանկարծակի ն կարճ ժամանակում հաղթելով շարժվեցին Իսմայելի բանակները երկու թագավորների զորքերին՝ գրավեցին Եգիպտոսից մինչն Մեծ Եփրատ գետի այս կողմը, մինչն Հայաստանի սահմանը, Արնմտյան եզերքից մինչն պարսից թագավորության Ասորոց Մեծ ն Վեհ ն Արտաշիրը,ն բոլոր Միջագ Մարանդը»»,Համադանը' մինչն Գանձակ": քաղաք ն մինչն Մեծ այս ամենը կամեցա Հրատ", որ Ատրպատականգավառում ՀԷ» ձեզ: այս գրքով կարճառոտ վիպասանել

կրե ծովի տքի քաղաքները, Տիզբոնը, -

:

ԳԼՈՒԽ

Ը

Ը

Վահանի ապստամբությունը Պերոզի դեմ: Պերոզի մահը ն Կավատի թագավորելը: Վահանը կարգվում է Հայոց մարզպան: Կավատի մահը ն Անուշիրվան Խոսրովի թագավորելը: Վարդանի ապստամբությունը: Խոսրովի պատերազմը նրա դեմ ն պար-

Պերողի թագաՎաճանայ Առլատամբութիւն ի Մած կաւաւուսյ ՎաՀան Հայոց: մարզպան կարգի կաւաւույ: ւորել եւ թագաւորել Անուչրովան Խոսրովայ: Առլստամբութիւն եւ տությունը: ընդ նմ Խոսրովայ ոլր տութիւն: Պասոհրաղմ Վարդանայ: Պերողէ:ՄաՀ

եւ

եղն յամս Պերոզիարքայի Պարսիցբարձումն ամենայն ն. այնհ կարգացաւրինացքրիստոնէութեան, իչխանսութեանցն ն պիսի վտանգնեղութեսն Շալածանաց քամաճանացի վերայ Եւ

մինչ զլուծն զիի Ի:Մամիկոնես Հասրալ իխարաց, Հաա անց ռայութեան: Եւ

աան

ապատամբեալ

«ալա՞

Եվ պարսից Պերոզ արքայի տարիներին տեղի ունեցավ ամենայն իշխանությունների ն քրիստոնեության օրենքների ու կարգերի վերացում, ն իշխանների վրա քամահրանքների ն հալածանքների ա յնպիսի տագնապալի վտանգ կախվեց, մինչն որ դեն նետեցին իրենցից ծառայության լուծը: Եվ ապստամբելով` Վահան Մամիկոնյանը հալածեց պարսիկներին ն ուժով ու բռնի կերպով գրավեց կ

գրաւեաց ծեւսցզՊարսիկսբոնաբարայն իշխանությունը: զիչխանութիւնն: ն

Հոնացզաւր Յայնժամարձակէ Պերողարքայ՝ իվերայ նորա Շրաման տայ խիստսառոիւ՝ սպանանել յոյժ: զապոաւտամբն, ն Ընդդեմսորա ւսճւՇարկանել զամենայնրու սրով սուսերի: Վաճան սպարապետ կարպարեալ Լ Շաղարաւընտիրվառելոց, ն. ն գին գունդ առ//գունդ ճակատ ճակառո, արձակին ի միմեանսի ձայն փողոյլտագնապաւի դաշտինԳերանայ: Եւ

առ

Այնժամ Պերոզ արքան նրա վրա հռների մեծ զորք ուղարկեց: Եվ խիստ սպառնալիքով հրամայեց սպանել ապստամբինու բոլոր սրի քաշել: Մրա դեմ աճապարեց Վահան սպարապետը արուներին երեսուն հազար ընտիր սպառազեններով, դասավորվեցին գունդ առ գունդ ն ճակատ առ ճակատ ն Գերանի դաշտում""փողի ձայնով փութով հարձակվեցին միմյանց վրա:

Բանն, Շողմն Շասեալ աստուածեան Անդյաւզնութիւն

սասո-

իբն կացուցեւլ զմբրիկփոչւոյն՝ զզաւրաւջն.ՊարսիցՇեղոյը, ժամանակի: Սաստիկ զմութ խաւարիզնոսապաւոէրի միջաւրեայ ն ոչ գոյր զդի ընւորել կողմանցն, լիներ երկոցունց կոտորած ն. ո՛չ զճայ զաւրական: սակայն Բայց անկելոցն,ո'չ զպարսիկ զղաւըն անդ կուռորածով զաւընՀայոց վանեցին զաւրացեալ

ն Շալածական արարեալ փախստական զմնացեալսն Պարսից, մեծաւ: նլդարձան յաղթութեամբ տանէին. ն

Հայոց չինեաց . Այս Վաճան ժողովեացն զճարկսաչխարճիս մեծամեծս, ղոր աւերեալ Էր Պարսիցի Վաղարչապատ ղեկեղեցիս ւռեղիսաչխարճիս նի բազում նի Մզրայս նի Դըրւնի ջաղաքի Եւ Հայոց: չինհալ զերկիրսնորողեաց վերստին: հսկ ՊերոզիարքայինՊարսից,թեպետն կամեցաւվերստին ո՛չ եղե նմա ւլարապ. Հայոց, ի վերայաչխարճիս դումարել զաւրս Քուշանաց ստի էին ղնա ի կողմանցն ղի Շամբաւք թչնամեսցն ն լայն մարզե. զի ինքն իսկ արքայն Քուչանաց խաղացեալ մեծաւ: Է գայը ի վերայնորա զաւրու Եւ նորա զումարեալ զաւրս իւը՝ գնացընդղեմնորա տագնե նապաւ մեծաւ: Ասէ. «Երթայց նախ առաջինզնա վանեցի, սուր ի Հայս,ն մի՛ խնւսյեսցԵ ասլա սլարաւպաւ դարձեսը գնացից ն ի կանայս»: յարս իմ ի նոսա, Եւ ինքն անցեալ փութանակի եշաս ընդդեմ թշնամւոյն ն կործանեցին զբազսաուոիկ, Հ արին պատերազմ նեղն յարնելս. մութիւն զաւրացնՊարսից,մինչն ո՛չ մնաց ի նոցանէն ապրեալ դերձ եւթանեքումբք որդւովքն: Եւ ապա յայնժամթագաւորեացկաւատ որդինորա ի վերայ եւ զի բեկեալ աչխարծինՊարսից: եր զաւրութիւն բազմութեանն զաւրաց իւրոց, ո՛չ ընդումեք կամեցաւունել դործ պաւոերաղմի, այլ արար խաղաղութիւնյամենայնկողմանց.առնե ն ընդ Հայոց Շաչտութիւն,ն կոչէ զՎաճանի դուռն, ն մեծարեզնա մեծապես պատուով: եւ տալ նմա զմարզպանութիւն աչխարժին ն զՄամիկոնեացտէրութիւնն, ն երդումն բազում ի ծառան յութիւն, արձակէ բարեւ յերկիր իւը: առ

Այնտեղ օգնության հասավ Աստծու Որդին, հողմը սաստկաճալով՝ պարսից զորքերի շուրջը փոշու մրրիկ հեղեց. միջօրեի ժամին ճրանց պատեց իբրն մութ խավար: Երկու կողմից Հէլ- սաստիկ կոտորվեցին,ն ընկած դիակները ջոկել չէր լինում` ո՛չ պարսիկ ն ոչ էլ հայ զինվորներինը: Մակայն հայոց զորքերը զորանալով` կոտորածով հաղթեցին այնտեղ պարսից զորքին, իսկ մնացածներին

մեծ հաղթուն վերադարձան հալածեցին մատնելով՝ փախստյան թյամբ:

Այս Վահանը ժողովեց Հայոց աշխարհի հարկերը ն շինեց մեծամեծ եկեղեցիները, որոնք ավերել էին պարսիկները Վաղարշապատ քաղաքում, Դվինում:', Մզրայքում:շչ ն Հայոց աշխարհի բազում վայրերում: Եվ շենացրեց երկիրը՝ վերստին նորոգելով: Իսկ պարսից Պերոզ արքան, թեպետն կրկին կամեցավ զորքեր վրա,Հսակայն»ժամանակ չգտավ, գումարել Հայոցաշխարհի քանի որ քուշանների կողմերից ն այն մարզից թշնամիների մասին լուրերը տագնապեցրին նրան, քանզի ինքն իսկ՝ քուշանների արքան, մեծ զորքով շարժվել գալիս էր նրա վրա: Եվ նա, գումարելով իր զորքերը, մեծ փութով գնաց նրան ընդդեմ: Ասաց. «Գնամ ճախ ն առաջ քշեմ նրան, ապա մի ազատ պահի

ն իմ սուրը չի՛խնայի կգնամ Հայաստան, տղանրանց` դարձյալ ու

մարդկանց, ն՛

կանանց»: Եվ ինքն, առաջ շարժվելով, փութով հասավ թշնամու դեմ արնելքում, ն սաստիկ պատերազմ եղավ. կոտորեցին ն ջախջախեցին պարսից զորքերի բազմությանը, մինչն որ չմնաց նրանցից

արքան յոթ որդիներով հանդերձ: Եվ ապա այնժամ պարսից աշխարհի վրա թագավորեցնրա որդի Կավատը:Եվ քանի որ բեկված էր իր զորքերի բազմությանզորությունը, չկամեցավ որնէ մեկի դեմ պատերազմել, այլ բոլոր կողմերում խաղաղություն հաստատեց, հայերի հետ նս հաշտություն կնքեց. կանչեց Վահանին դուռը ն մեծարեց ճրան մեծ պատվով: Եվ նրան տվեց Հայոց աշխարհի մարզպանություննու Մամիկոնյանների իշխանությունը, հավատարմությանբազմաթիվերդումներ առավ ն սիրով ուղարկեց իր երկիրը:

Վարդ ՊատրիկեղՎածանայ կալաւ զիչխանութիւնն ն մեռաւ: Ջկնի նորա//եկին բայրն նորա սակաւ ինչ ժամանակ, ի մարզպանպարսիկք.ապա ո՛չ կարացին ճնաղանդութեանկացինմինչե. ցՍուրեննմարզպան ցմարդաննՄամիկոնէիցտէրն: Եւ եղն ի ԽԱ ւմի թագաւորութեան որդւոյԿԽոսրովայ ւատայ՝ սպուռւամբեսցՎարդանն ի բաց եկացի ծասռասյութենե Յետ

պատերազճիլ ն Հայք,

ամենայն միաբանութեամբ Շանդերձ Պարսից թազաւորուժեանն մարզպանյանկարծաւրէն ՍպանելզՍուրենն Հայաստանեաւք: ի Դուինքաղաքի՝ առինղաւար բաղումո նացինի ծառայութիւն Յունաց: ի բաց եկաց ի յառաջքան ղայսաւղստամբեալ Յայնժամ

անուանեալ Վաճան

իչխանաչխարծինՍիւնեաց,ն խնդՀայոց աչխւարրեացի ԽոսրովայարքայէնՊարսից, զիտարցենզդիւան ն կարգեսցե քաղաք, Շին Սիւնեաց ի Դըւնայ ի Փայտակարան զի մի՛ ես կոչեսցիանուն զքաղաքնի չաճրմարԱտրպատականի, եւ Շրամանն: Հայոցի վերայնոցա: կատարեր ն, Շասւուստեր Իսկ Հայոց երդնոյը Ժադաւորն Յունաց, զնոյն ուխտ՝ որ ի մեջ թագաւորացնէր երկոցունց, երանելւոյն Տրդատայն Կոստանդիանոսի,ն. տայը նոցա զզաւըսն կայսերականլաւգնութիւն: Եւ նոցա առեալ զղաւըն՝ դիմեցինի վերայ ն պաչարեալ ի վերուուո Դըունայ կործանեցին մինչնի քաղաքին վայը,ն. Շալածեցին զզաւընՊարսիցոր ի նմա կային: Բայցեճշաս ի վերայնոցա յանկարծաւըԵնխոովութիւն մեծ, զի զեկեղեցի սրբոյն Գրիգորի,որ չինեալ էր մերձ ի քաղաքն, Եինարարեալ Պարսիկքն, ՇարինՇուր ն ւսյրեցին. Շամբարանոցս վասն որոյ եղն նոցա խոովութիւն մեծ: Գայ ապա ի վերայ նորաՄիշրաննՄիճրնանդակ ի Շազարաւ ն ղաւրու փվղաւքբազմաւք: եւ եղն պատերաղմմեծ ի դաչտին ւսո

ծովք մաչեին ի սուր սուսերաց,զփիղսն զամենայնթափէին: Եւ Միճրաննսակաւուք պրծեալգնացինյերկիրնիւրեանց: Այս այն Վարդանն Է,յորոյ վերայեկնինքնարքայնՊարսից, Ըռուան Խոսրով,Շանդերձբազմութեամբսպակոչեցեալ Անուչ ռաղեն զաւրացն բազմաւք,ն ճանապարճկալեալ ընդ ն զանցարարեալզկարոյ քաղաքաւ: կալեալ ճանապարճգնաց ի Մեղիտինէ ն

իղաւք

զոաց Դաւառն ընդ Բագրնանդ, Արտազու Եւ

"

Վահանից հետո մի կարճ ժամանակ իշխանությունն առավ նրա եղբայր Վարդ Պատրիկը ն Հապա» մեռավ: Նրանից հետո մարզպան եկան պարսիկները. ապա հայերը չկարողացան պատերազմել, մնացին հնազանդ մինչն Սուրեն մարզպանը ն մինչն Մամիկոնյանների տեր Վարդանը: Եվ եղավ՝ Կավատի որդի Խոսրովի թագավորության 41-րդ տարում Վարդանն ապստամբեց ն ամենայն հայոց միաբանությամբ դուրս եկավ պարսից թագավորությունից: Դվին քաղաքում հանկարծակիորենսպանելով Սուրեն մարզպանին՝ մեծ ավար առան ն

գնացին հույներին ծառայության: Սրանից առաջ ապստամբելով՝ հայերից անջատվեց Սյունյաց աշխարհի Վահան անունով զորապետըն խնդրեց պարսից Խոսրով արքայից, որ Սյունյաց աշխարհի դիվանը Դվինից տանեն Փայտակարանքաղաք, ու քաղաքն ընդգրկի Ատրպատականիբնակավայրերի ցուցակում, որպեսզի Հայաստանի անունը այլես իրենց վրա չտարածվի: Եվ կատարվեց հրամանը: Իսկ հունաց թագավորը երդվեց հայերին ն վերահաստատեց նույն ուխտը, որ կար երկու թագավորների՝երանելի Տրդատի ն Կոստանդիանոսիմիջն, ն տվեց նրանց կայսերական զորքերը օգնության: Եվ նրանք, առնելով զորքը, դիմեցին Դվին քաղաքի վրա, պաշարելով կռրծանեցին վերից վար ն հալածեցին պարսից զորքին, որ գտնվում էր այնտեղ: Բայց հանկարծակի նրանց մեջ մեծ խռովություն ընկավ, քանի որ սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, որ շինված էր քաղաքի մոտ, Հն որը» պարսիկներըդարձրել էին մթերանոց, կրակ գցեցին ն այրեցին. այս պատճառով նրանց Հմեջ» մեծ խռովություն ընկավ: Ապա 20 հազարանոց զորքով ն բազում փղերով նրա վրա եկավ Միհրան Միհրնանդակը: Եվ մեծ պատերազմ եղավ Խաղամախիճ

սրի քաշեցին, բոլոր փղերին խլեցին: Իսկ Միհրանը, քչերի հետ փրկվելով,գնաց իրենց երկիրը: Այս այն Վարդանն է, որի վրա հարձակվեց ինքը` Անուշիրվան Խոսրով կոչված պարսից արքան, սպառազեն զորքերի բազմությամբ ն բազում փղերով հանդերձ. ճանապարհ ընկնելով Արտազ:' գավառով՝գնաց Բագրնանդիծ:ուղղությամբ՝ շրջանցելով Կարինշ6 քաղաքը: Եվ շարժվեց գնաց Մելիտինե ու բանակ դրեց նրա դեմ

Հաջորդ առավոտ հապշտապ դասավորեցին գունդ

գունդ

ատռաւաւտուն 2 Շւաւվճեւվստիպովկարգեն Եւի վաղուհան ճակատ ն իրար բախվեցին պատերազմով: Եվ ճակատ առ ճակատ, ե բաղխեին//զմիմեւսնս ւն դառ գունդն ճակաւո է. սաստկացավ պատերազմը երկրի վրա, ն տեղի ունեցավ կատաղի ի վերայ երկրի, Եւ սաստկացաւ պատերազմն ճակատամարտ, ն Տերը պարտության մատնեց պարսից թագան. մաւոնեաց ՏԵր ի պարտութիւն յոյժ. պատերազմն խմբեցաւ վորին ու նրա ամբողջ զորքը: Եվ թշնամու առջն ջարդ կրեցին սրով Եւ Պարսիցն զաւրս նորա զամենայն: խորտակեցան զթագաւորն սուսերի ն փախան նրանցից սաստիկ տագնապով. չիմանալով ն. յերեսաց նոցա սուսերի, փախեան սրով ւռաֆի թչնամեացն փախստեան իրենց փախուստի ճանապարհները՝ գնացին թափվեցին մեծ գետի սաստիւ տազնապաւ.ո՛չ գիտելովզճանապարճս մեջ, որ կոչվում է Եփրատ: Եվ ջուրը հորձանք տալով` քշեց Եւ ի գետնմեծ, որ կոչի Եւիրատես: իւրեանց՝ փախոաւուսկա- փախստականներիբազմությունը որպես մորեխների խումբ, ն այն ուռուցեալ ի վեր ջուրն՝ խաղացոյցզբազմութիւն օրը քչերը կարողացան ճողոպրել: Բայց թագավորը քչերի հետ յաւուր յայնմարախոյ,նո՛չ կարացին նացնիբըն զբազմութիւն մազապուրծփրկվեց՝ ապավինելով փղերին ու ձիերին, ն փախչելով մազապուր պրծեալ միկ ճողոպրելբազումք:Բայց թագաւորն Աղձնիքովշ՛դարձյալ գնաց իր նստավայրը: ն եղեալ, փախստական սակաւուք՝ ի փիղս ի ձին ապաստան Եվ նրանք տիրեցին ամբողջ բանակին՝ արքունական գանձերով ընդ Աղձնիսնանդրէնի կայեանսիւր երթայր: արքունական հանդերձ: Գերեցին բամբիշին ն կանանցճ,խլեցին ողջ կանանոցի ամենայնՇանդերձ Եւ նոքա առին զբանակն ն ն զմավրանճերը:շ, թանկագին ոսկեղեն գահույքը, որ ընդելուզված էր գանձիւքն:Եւ կալանղբամբիչնզբանուկան թափեցին որ ոսկեղեն պատվական քարերով ն մարգարիտներով, որը նրանց կողմից ամենայն, դեսւպպակն չապերճանն ն մարգարսոաւ անվանվում էր փառաց դեսպակ: Վերցվեց նան Հրատը՛", որը եր ակամբք պատուականաւք Լ Հրորոն էր իր հետ` որպես օգնակաթագավորը հանապազորդ տանում ն անուանեալ կոչեր ի նոցունց դեսպակփառաց: Ն աար էր համարվում, ություն իրեն. այն բոլոր կրակներից ամենամեծն զոր ընդինջեանչրջեցուցանէր զա քան էր ն Շամարեալ եղավ մոգմեծագոյն ջրահեղձ որը նրանց կողմից անվանվում էր Աթաշ. նականութիւնիւր, որ ՀՐ մով Շանդերձ գետն մեծամեծ Շեղձաւի ետան ն ավագների այլ բազմությամբ պետան մոգպետով կրակ,որ կոչեր ի նոցունցԱթալ. առ

ու

առ

պատերաղմաւ:

երթեալ ամացան

.

.

բազմաքանքար,

Ղ հարի Թոզաւորն

,

Աուսւ

նայլ

Ցամեծամեծ աւագաց:

բ բազմութեամը ԲոՂ յլ լ մովպետոու ժամ Ե Աստուծ: աւըՇնել մենայն

պ ետան

ԳԼՈՒԽ

մկրոիլ ԱնուչրոուանԽոսրովայ:ՄարզՔրիաւոու որ եկինի Հայսյեւո Վարդանայ եւ զաւրավարք Պարսից սլանք Սասանեան տէրութեանն: մինչեւ ցբարձումն իւրոյ ԱնուչԸռուան՝ ի ժամանակսՇասԱյս Խոսրով,որ կոչեցաւ

զայս, յառաջքան զաւղվստամբութիւն թագաւորութեանն, ն

Էր խաղաղասեր աչխարճաչեն: զերկիր, քանզի Եւի

տատեաց

այնորիկ,յայնմ Շեւոե ընդոստուցեալ լինելաւլստամբութեանն

ժամ

օրհնյալ է Աստված:

ԳԼՈՒԽ

Թ

Հաւատալ եւ

ի

հանդերձ: Ամենայն

Թ

Աճուշրովան մարզպանները

Քրիստոսին հավատալը ն մկրտվելը: ն զորավարները, որ Վարդանից հետո արսից մինչն Սասամճյանտերության անկումը եկան ՀայաստանԽոսրովի`

Այս Խոսրովը, որ Անուշիրվան կոչվեց, իր թագավորության ժամանակներում, առաջ քան այս ապստամբությունը, հզորացրեց երկիրը, քանզի խաղաղասեր ն աշխարհաշեն էր: Եվ երբ կատարվեց այն ապստամբությունը, դրանից հետո վրդովված

իրեն անմեղհամարելով. որպես թե. իբը ԹԵ` բարկությամբ՝ զարթնեց ն անվնաս Շամարեալ ղանձն ի բարկութիւն, ղզարթետւ ն ոչ տեր, սնուցեցի բոլորին` իբրն սիրելի «Ամենայն երկրին էի ն. ն սնուցեալ զամենեսեան հայր «Հայր Լի ամենայն երկրի, ոչ տեր, է, պիտի նրանցից պահանջի Աստված Եվ արդ՝ ասում որդիների: Ա ոսւռուած ն սիրելի:Եւ արգ՝ ասէ, ինոցանէխնդրեսցե

իբրն որդի

աո

կայանին: նուռոյց թաղաւորական դերեւալ ն ւսնուսնետլ Խոսրով, | ղնւսՎեճ Անջատոք Շինեալքաղաք Եւ ղԴարա կոչեն: Նոկ-նոյ ղոր անուանեալ Շաշաստան-ի ն զկողմանս Կ իւղիկեացւոց: աաւպառուսկւու ն. զկաղնիկոս, դերեւսց ժամ վախԵւ ամ //Կալաւ զթագաւորութիւննԽԸ։ ի ղնովաւ լոյս ասւոուածային ճանին ծագեալ փայլակնացեսը «Հաւաասելով ւյսավես. ի Քրիստոս, Շւաւաւուսց Բանին. քանզի ւսո

առ

ուռ

սա

ղերկինսն զերկիր,զոր Հայրէ Որդի ն Հոգի սլաչտել խոսւտովանին, ֆրիստոնեայքդ ն այլ ո՛չ գոլ բաց ի նմանէ, զոր ղի նա միայնԵ Աստուած, սուրբ. տամ

ի միայն Աստուած, լայն՝

որ արար

ւպաչտեն»: ջրիստոնեայքն արարձակել Եւ Շրւաման ղմոդւվեւոն ւոուհալ սպասաւորացն՝

մերժեալ յարքունական ի գործ,ն ղայլսն տեղիս ջունիի Շեոււդոյն ն կոչեալ ղեպիսկուվոսապեւոն, կաթուղիկոս Երան որ կայենիցն, ժամ առնել սենեն Շրամայեասց անուանի, մկրտեցու ի նմանէ, ն ղպատդգամս, Աւեւուսրանին ղզտէրունական կին,լլ ընթեոնուլ ն Շրան Հաղորդեցաւ կենդանարարմարմնոյ արեաննՏեսոն, ե. ժարեալ ի կաթողիկոսէնն ի տերունեանԱւեւտտարանէն՝արձակենզնա յիւր տեղին: Եւ ապա ղկնի սակու ինչ աւուրց ննջեաց ի բարւոք ծերուտարել նորս քրիստոնէիցն՝ թեան իւրում. ն բարձեալ ղմարմին Եւ նորա որդի եդին ի չիրիմս թագաւորացն: թագաւորէ Որմիզդ յետ նորւա: Եւ արղ՝ այս են զաւրավարքարքային Պարսից,որ եկին մի լապստամբութենէՎարդանալՄամիըստ ւոեւսոն որդւոյն Վասակայ,մինչն ցայուուր ժամանակի: կոնԵից ն Ոմանք մեռան ի պատերազմի,ն ոմանք պատերագմեցան", ն: գնացին: գործեցին ոմանքյաղթութիւն

ի

Հայոը՝ միոջէ յերկիրս

:

Այս

արյունը»: Խոսրովն իր թագավորության ժամանակներում գրավեց Աղվանից` Ճորա Պահակը՛'. ձերբակալեց եգերացիների արքային, կռվով վերցրեց պիսիդացիների Անտիոքը ն գերելով նստեցրեց թագավորական ապարանքի մեջ: այն Վեհ Անջատոք Խոսրով",որը Շինեցջաղաք ն անվանեց են Մա կոչում: գրավեց Դարան"ն ԿաղՆոկ-Նոյ Շահաստանի ճիկոսը», ասպատակությամբ գերեց նան կիլիկիացիների կողմերը: Սա թագավորեց 48 տարի:Եվ վախճանի ժամինծագելովփայլատակեց նրա շուրջը Աստծու Բանի լույսը. քանզի հավատաց Քրիստոսին՝ այսպես ասելով. «Հավատում եմ միակ Աստծուն, նրան, որ արարեց երկինքը ն երկիրը, որին այդ քրիստոնյաները պաշտում խոստովանում են` Հորը, Որդուն ն Սուրբ Հոգուն. զի միայն նա է Աստված, ն չկա ուրիշ ոչ մեկը՝ բացի ճրանից, որին քրիստոնյաճերն են պաշտում»: Եվ սպասավորներին հրաման տվեց` արքունի մոգպետին ուղարկելավելի հեռու տեղերում արգործելու,իսկ մյուսներին հեռացրեց քունական նստավայրից. կանչելով եպիսկոպոսապետին, որ անվանվում էր Երան կաթողիկոս, մկրտվեց նրա կողմից, ն հրամայեց ժամերգություն անել սենյակում ու ընթերցել Ավետարանի տերունական պատգամները. հաղորդվեց Տիրոջ կենդանարար մարմնին ու արյանը ն հրաժեշտ տվեց կաթողիկոսին ու տերունական Ավետարանին, ն ՀետՀ ուղարկեցին ՀԵրանին» իր տեղը: Եվ ապա սակավ օրեր հետո մահացավ իր բարվոք ծերության մեջ, ն քրիստոնյաները, վերցնելով նրա դին, տարան դրին թագավորաց գերեզմանոցում: Եվ նրանից հետո թագավորեց Որմիզդը՝ նրա որդին: Եվ արդ՝ սրանք են պարսից արքայի զորավարները, որ Վասակի որդի տեր Վարդան Մամիկոնյանի ապստամբությունից մինչն այժմ»մի ըստ միոջե եկան Հայոց երկիր: Ոմանք մեռան պատերազմում, ոմանք պատերազմեցին, իսկ ոմանք հաղթանակ տարան ու գնացին: այս

իւրոյ Ժագաւորուզարիւնս զայլս»: Այս Խոսրով ի ժամանակս ն ձերբակալ. կալաւ Ճորայ Աղուանից. թեաննկապեացղՊաճակն ե ն մարտիւզԱնտիոքՊիսիղացւոց, զարքայնԵզերացւոց,

ի նմին ամի եկն Վարմարղպան՝ զՍուրէն Յորժամսւլանին ամ

դանՎչնասպ ոմն,

Պոր եկն ատ

ն.

գործ ինչ ո՛չ կարացգործել. եկաց

մին

ի Շաղարաւ ղւաւրացսպառւսՄիշրանն Գողոնն

լ

նա ընդ ինքեանսատարս ն զինաց ն փղաւք բաղմաւք, ուներ են որ բնակեալն ընդ լեոի ճամբարէանթիւազգացն, բազումս զի լը Շրամանյարքայէն՝ Կովկասու ազգք Հոնաց, նակողմամբն Երու անճետս արասցենզարս ի նա, եթե բայց եկեալ լ: տակել ն անխնայ յերկիր կոր մարդիկ մնացեալ ապրեցան ուրեմն ամրոցաց ուրեք լանմւուռոյց զնացին: ն կամ ԹԵ՝ ուրեք ի Շեռագոյնաշխարճս փախուռական ճողուլրել, Արաումը զ ղորա// քանզի ազի ճողուլը:լ. Բայց սակայնո'չ կարացինբազումք Սա ռանեին՝ սուր ի վերայ եղեալ սատակեին: արար կռիւ իի, ն զԱնկղ Վիրս, ն պարտեցաւ:Եկն ի Հայս, մի ընդ քաղաք ն ընդ կռիւ Փիլիսլալոս,Սիւնեացտէր. արար կռիւ մի ի Վանանդ,ի յՈւթմսու զեղ, Խաղամախիս.ն (վերստին) ն եկացնա ամս Է ն գնաց: ւպպարտեցաւ, յերկոսեւանն // որպես Ապա եկն ինքն արքայն Անուչ Ըռուան Խոսրով, մի մեծ ի Մեղիտինե,յորում պարասացի, ն արար պատերազմ ւոեցաւ ն. զնաց: Ապա եկն Տամ Խոսրով, ն արար երկու կռիւս, մի՝ ի Բասեան ն Երասխխառնին,ն մի՝ ի Բագուր Մուրց ի Բոլորաւվածակի, մեծամեծ. բեանդ, ի Կրթնի: Եւ յերկոսիննյաղթութիւն գործեաց եկաց//երկուսամս ն դնաց: Ապա եկն Վարազ Վզուրն ն արար կռիւ մի ի Վանանդ ի ն ազա եկաց ամ բաղթեաց. յՈւթմսու գեղ,որ ն նախ վանեցաւ, մին գնաց: ո մեծ Աա եկն ասպեւոն պարթեն սլաճլաւն,ն արար կռիւ մի ի Շիրակաւանինն յաղթեաց. եկաց եւթն ամ ն դնաց: մարզպան,որ գնացի Մրծուին'ճ Ապա Հրաճշատն իւրայնոցն ն անդ նոքա պարտեցանն ապա յաղսաւոար ի պատերաղմ. թութիւն ստացան:Եւ անտիդարձեալ՝արար կռիւ մի ի Բզնունիս ն ի Ծաղկաջուրն յաղթեաց.եկաց չորս ամիս՝լւ գնաց:

ես-. 3 Խու յալխարբ Եւ

Մ

|

լ

առ

սուտ

երդմամբ:

.

65.

Երբ սպանեցին

տարում եկավ

ոմն

մարզպանին, ճույն Սուրեն ն ոչ մի գործ չկարողացավկատարել. մի տարի

ռամաը Արա ն աց

|

.

ն

|

գնաց:

Ապա եկավ Գողոն Միհրանը" 20 հազարանոց սպառազենզորբազում սատարողներ քով ու բազմաթիվ փղերով. նա իր հետ անթիվ ցեղերի բանակներից, հոնական՛" ցեղերի, որոնք բնակվում են Կովկասի լեռնակողմերում,արքայից հրաման եղավ, որ անզավակ անեն Հայոց աշխարհի տղամարդկանց. խարխլել, քանդել, հիմնահատակավերել ն անխնա հողին հավասարեցնել:Նա եկավ, բայց թե տեղ-տեղ անմատույց ամրոցներում մնացած մարդիկ փըկվեցին ն կամ թե փախստականգնացին հեռավոր աշխարհներ: ճում էին մ գտնում զ ե քանզի Աճ ճողոպրել, ե էին, չկարողացան յն շատերը Սակայն սուրը քաշում սպանում էին: Սա մի ճակատամարտտվեց Վիրքում ն պարտվեց: Եկավ Հայաստան ն սուտ երդմամբ գրավեց Անգղը"": Փիլիպոսը՝ Մյունյաց տերը, մի ճակատամարտտվեց քաղաքի ն դեմ, ն վերստին մի ճակատամարտ Վանանդումճ՛ Խաղամախիքի": Ութմուս գյուղում, ն երկուսում Հէլ- պարտվեց, նա մնաց 7 տարի ն

ուներ

ում

գնաց: Ապա եկավ ինքը՝ արքա Անուշիրվան Խոսրովը, որպես ասացի, ն մի մեծ պատերազմտվեց Մելիտինեում,որտեղ պարտվեցու գնաց: Ապա եկավ Տամ Խոսրովը ն երկու ճակատամարտ տվեց. մեկը՝ Բասենում` Բոլորապահակումթ,ուր միախառնվում են Մուրցըճ"ն Երասխը::, իսկ մեկը` Բագրնանդում` Կըթնիում: Եվ երկուսում էլ փայլուն հաղթանակ տարավ. մնաց երկու տարի ն գնաց: Ապա եկավ Վարազ Վզուրը ն մի ճակատամարտտվեց Վանանդում` Ութմուս գյուղում, ուր ն ճախ հետ շպրտվեց, բայց ապա հաղ-

թեց. մնաց մի տարի ն գնաց: Ապա եկավ պարթն ն պահլավ մեծ ասպետը, մի ճակատամարտ ն հաղթեց. մնաց 7 տարիու գնաց: տվեցՇիրակավանում Ապա` Հրահատ մարզպանը, որը գնաց Մրծուին"" յուրայիններին սատար՝ պատերազմի. այնտեղ նրանք պարտվեցին, բայց ապա հաղթանակ տարան: Եվ այնտեղից դառնալով՝ մի ճակատամարտ տվեց Բզնունիքումճ` Ծաղկաջրումճ, ն հաղթեց. մնաց չորս

ամիս

ն

գնաց:

Դաուուսնմարզպան: Ապա այնուշեւու Ապա եկն Հրատրին Յուունել ղզդէեմ զաւրացն ւպաւոհրաղմաւ ոչ կարացինՊարսիկք նաց: Առ սովաւ ուղանաւ Որմիզդ,ն թագաւորեացորդի նորա Եկաց ամս երկու ն. գնաց: Խոսրով: Ասա եկինսաշմանակալքպարսիկքմինչե ցսպառումնխաՑունացի ի մեջ ն Ցունաց նն" որ ի մեջ թաղաւորացն Պարսից ղաղութեանն՝ ն ն նգ՝ Մաւրկայ ն Խոսրովայ ։ ե ըկոցունց՝ նին նն: 92 ն նն: Ա պա Խ Խորակա Ե ապա Վընղատակա սպանի Պարսիցի Գառնի,ն ինջեանքապստամբեալքգնացին զաւրք Գեղումս: ԱպաՄերակբուտն:ԱպաՅւզդենն: Ապա Բուտմաճ: ւ

ւ

ն մ

որի մ ն

սա

ի

Ալա Հոյիմանն:

-Տ56-

Ապա եկավ Հրատրին Դատան մարզպանը: Ապա այնուհետն պարսիկները չկարողացան պատերազմով դիմադարձ կանգնել հունաց զորքերին: Մրա օրոք սպամվեց Որմիզդը, ն թագավորեց ճրա որդի Խոսրովը: Մնաց երկու տարի ն գնաց:

որաթ Սարոյան ,

մինչն երն Մո աարի :

ուսաց

ը պարսից

երվու թագավորսնը

ո-

րիկի ն Խոսրովի միջն: Եվ ապա` Վճդատականը: Ապա` Խորականը: Սրան Գառնիում'շ պարսից զորքերն իրենք սպանեցին ն ապստամբելով գնացին Գեղումք»Ապա՝ Մե րակբուտը: Ապա` Հազդենը: Ապա՝ Բուտմահը:

Ապա` Հոլիճանը»:

'

.

փ

|

փ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ

ՄԱՏԵԱՆ

Պատմություն թագավորական

Պաւոմութիւն թադաւորական

ելուզակ սասանական՝ Վեպ արիական,նվաճումնտիեզերական,

ՇԷն Սասանական՝ Վեպ արիական,վանումնտիեզերական, զառ ի ներքոյս բոցացոյց որ Շրդեճեալ Խոսրովեան, յԱպբրուծեզն ն զկործազարթուցանել ամենայն, դղորդեւալզծով ղցամաք,

ամենայն բոցավառեց մասին,որ հրդեհելով Խոսրովյանի Ապրվեզ երկիրը, դղրդացրեց ծով

ի վերայ ամենայներկրի: Եւ արղ՝ ես ճառեցից զեղելոցնյերկրի զանցիցկործանմանն զ՛ի վերուստ զարթուցեալսրտմտուառասպելսվիպասանելով, ն ն զառ ի ներքոյ բորբոջեալ զբարկութիւն. զճրոյն թիւն, ասպազարեանՃեղեղս ն զճինիցնարչաւանս,ն զմաճարբերն ն զաղաղակվիչապաց,ղազանցքաւդեաց տակ, զգոչիւն դիւաց ե քաջաց սպառազինաց ի ի միմեանց Չ Լ ՂՈՐ ԲոՐԲոՓ ոբ ոը ակեալի վերայ ն Տետոն ի ա բարկութեան վերայ մենայն զՇշրամանն կատարել ընթաերկրի. որք իբըն ղմբրիկ աւդոյ թռուցեալ//փոթորկեալ ցեալ՝աւլականել զառ ի ներքոյս ամենայն, աւարել զլերինսն պատռել զդաչւու վայրաց, ն խորւտակելզվէմո ն ղբլուրս, երիվարաց ն յառաթուր զջարինս ի ներքոյ դարչապարաց

նումն

ի

,

:

|

սմբոււկաց: Եւ արդ՝

ու

ցամաք` ավերածություն սփռելու

ողջ

երկրի վրա:

Եվ արդ՝ ես վիպասանելովկպատմեմերկրում կատարվածկործանարար անցքերի զրույցները, ի վերուստ սաստկացած սրտ-

ճերքնում բորբոքված բարկությունը, հրի ն արյան հեղեղները, ելուզակների արշավանքները,մահաբեր ասպատակը, դների գոչյունը, վիշապների աղաղակը, քավդեա ցեղերի ն հսկա-

մտությունը

ն

սպառազեն հեծյալների մասին` արնելքից մարդկանց, ՀեծուոՑ:յազն մասին, արնմուտք, հյուսիսից հարավ: Եվ Հարավայինի խի" հաա զճարահաին նեց բորբոքմամբ, հարձակվեցինմիմյանց վրա` կատարելու

Հոզայազարծ,եւ զարան

ԻԸակին

ՄԱՏՅԱՆ»

ասացիցզվէպս ի կործանիչնն յապականողնԽոս-

անիծեւտլն: րով,յԱստուծոյ

լ '

|

քաջ

որ զարթ-

մեծ

ն

Տիրոջ բարկացայտ հրամանը ամբողջ երկրի վրա. նրանք, թռչելով որպես օդի մրրիկ, փոթորկելով,ընթացան՝ ապականելու երկրի վրա ամեն ինչ, ավարելու լեռներն ու բլուրները, պատառելու դաշտավայրերը, խորտակելուվեմերն ու քարերը երիվարներիոտքերի տակ ն սմբակներին առաթուր: Եվ արդ՝ պիտի ասեմ Աստծուց աճիծյալ, կործանիչ

նողԽոսրովիմասին ասքը:

ն

ապակա-

ԳԼՈՒԽ

Ժ

ԳԼՈՒԽ

ՄիրՎաճրամ ապատամբին յՈրմգդն || Վազրամայ

զնախալոարս. ԹաղգաւորելՈրմզգի է. կուտորել, Հեւանդակ ՀարկանքզՄառքութա:Որմիզդգչարի ընղ տակառ տազ Ջաւրք աւարամասնն: Վարամայ ի վերոյ նեն իւրեանցլ|Ժփագաւոր Դիմումն ղվածրամ: եւ (ազՈրմիզդ կացուցանեն Նախսրարքսպանանեն Որմզդի: յերեսաց Խոսրովայ Փախուստ զորդի նորա զնոսրուվ: գաւոր վաճրամայ:

|

ն թագաւորել որդւոյ Կաւատալ, Խոսրովայ մայր իւր ո րոյ Պ արսից. նորա Որմղդիի վերալ աչխարՇին որդւոյ կինԽոսրովայ. Թեւուսլացւոց, Էր Խաքանայմեծիւսըրքային դուստր Հաւը սորա անուն կայեն, որ Թեպետ ի Շայրենեացմեծազոյն՝ ես առաւել մեծադոլնն զազանազոյն ի մայրենեացկողմանե: ն. զնախնիս ե: նախարարս ղամենայն Քանզի եբարձ | Պարսից: Սպան զասոլարա յաչխարծՀեն զւոունսբնսկագոյնս ն. պետն մեծ, ղպարթեն զպածլաւն, որ էր ի զաւակե Անակայ ի ՇինէանտիԽոսրովայարղոր մաճապարւոի, առեալ դայեկաց իւրեանց՝ ի կողմանս արքունի ի դուռն փախուցին քայի Հայոց՝ Եւ խոսնորա վերայ ի զպարզգեսն արքայն Պարսից: կւաւոարեաց տացեալսՇաւըն նորա Անակայզբուն իսկ զպարթնական մեծարեց, ւ դուրձուցեւլ՝ Թազ կաւվեալ ւսնդրեն ղպալճաւն արար իւր երկրորդ թագդաւորութեանն:

Եւ

եղն յեւո մւՇուսնն

սա

սւ

Ա ն

երո բկրորդիակա

կապեալ Վստամ պրծեալ գնաց փախստական,է. զՎնղոյն

Որմիզդի թագավորելը ն նախարարներինկոտորելը. Վահրամ Սիրենանդակըհարվածում է մասքութներին:Որմիզդը բարկանում է ավարամասի սակավության պատճառով: Վահրամի զորքերը են Որմիզդից ն իրենց թազավոր դարնում Վահրաապստամբում

սպավրա:Նախարարները Ռրմիզդի հարձակումը մին:Վահրամի ն որդուն` Խոսրովին» նում են

Որմիզդին թագավոր նստեցնում նրա Խոսրովի փախուստը Վահրամից-

հետո Պարսից աշԵվ եղավ` Խոսրովի` Կավատի որդու մահից թետամայրը որի Ռրմիզդը, որդին` նրա խարհի վրա թագավորեց սրա կինը. Խոսրովի Մեծնտ էր` դուստըն Խաքանի լացիների արքա ավելի կողմից հայրական հոր անունը Կայեն»"Հէր», որը թեպետ մեծ էր, սակայն առավել մեծագույն ն հզորագույն էր մայրական

կողմից:

Քանզի սա

բոլոր վերացըրեց Պարսիցաշխարհից

ճախարար-

ներին, հներին ն բնիկ տոհմերին: Սա սպանեց մեծ սպարապետին պարթնին ու պահլավին, որը Հսերել» էր մահապարտ Անակի"՝ զավակից. դայակները, վերցնելով սրան, հայոց Խոսրով արքայի վրիժառությունից փախցրին Պարսից կողմերը՝ իրենց արքունի դուռը: Եվ արքան նրա համար կատարեց նրա հայր Անակին խոստացած պարգննճերը.կրկին վերադարձնելովբուն իսկ պարթնական պահլավը՝ թագ կապելով մեծարեց ն կարգեց իր թագավո-

Այս սպարապետն ուներ երկու որդի, մեկի անուռը՝ Վողո, ինկ գաաանականի ղականի, Վնդոյին կապելով` փակեց Գրվանդակաերկրորդինը` Դի ը

ո՛չ

սակաւ ինչ

պա-

եղն ի ժամանակինյայնմիկՎաճրամոմն Մերճեւանդակ, իչխան արնելից կողմանց աչխարճին Պարսից,որ Շարկաներ լ ունէր իւրովզզաւըս Թետալագւոց բոնութեամբ քաֆութեամբ ն ղամենայներկիրն Քուչանաց, զբաճլ մինչն յայնկոյս գետոյն մեծի, որ կոչի Վեշոուո,ն մինչե ցւոեղին,որ կոչիԿւզբիոն:Քանզի ղանց արար յայնկոյսնիղակիքաջինՍոլանդիառայ,ղորմէ ասեն նա մինչե զայս վայր, եթե Շասեւյլլ բարբարոսքն, պաւոերաղմաւ ցցեալ զնիզակ իւր ի գեւոնի: եւ

Ժ

Վստամ.

ճում:6, իսկ

Վստամը փրկվելով գնաց փախստական.սա

այն օրե-

Այդ ժամանակ Հկար» Վահրամ Միրհնանդակ անունով մեկը` Պարսից աշխարհի արնելյան կողմերի զորապետը,իր քաջությամբ

ն բռնությամբ տիրեցԲահլին:՛ զորքերին հաղթեց թետալացիների մեծ

գետի ամբողջ քուշանների երկրին` մինչն Վեհռոտ կոչվող անէ Քանզի Կազբիոն: ն որ կոչվում տեղը, այն այն կողմը մինչն ցավ ճիզակից այն կողմ քաջ Սպանդիատի, որի մասին բարբահասմելովմինչն այս րոսներըասում են, թե նա, պատերազմով վայրը, ցցեց իր նիզակը գետնի մեջ:

ու

ընդ յանորիկպատերազմն արարեալ Վաճշրամայն Ցայնժամ յայնմիկ, լայնկոյս

լ մեծի արքայինՄազքթաց, որ Էր ի կողմանն ե սպան զթագաւորն ղաւրացն, գետոյնմեծի՝ եՇարզբազմութիւն ն ըմբռնեալյափչտակեաց զամենայնզգանձս ի պատերազմի. |

այնորիկ: թագաւորութեանն

արքայնՊարսիցի ձեռն Շրեչւոակաց Յայնժամառաքէ ի մեաւետաւորս, ն սուղ ինչ աւարամասն իւրոց Շրովարտակս նչանսկ թայաւարեասպասուկին, ծամեծ դանձուցն Շասելոց ե զամենայնզդանձն ի րացն, դաւորութեաննի պատուական արժանաւորութեան: զաւրուն չնորՇեըսւո իւրչւքանչիւը եկեալս ՈրմզդիզՇրեչտակսն թագաւորին Արգ՝ իբըն տեսեալ հ ընկալեսը ն աւետաւորս, ընթերցեալզգիրսողջունիզաւրացն, գանձուցն, յարքունական զընծայսնաւարամասնի պատուական ն խնդացեալվեր ի վերոյ ղմարդկան այլ Շաճեր՝ զմիտս թեպետ առաւել, «Ընթրիքն ա սէր. ի ներքուստ ցասմամբբարբառեալ ճանաչեմ. բայց յայնչաւի | մեծագոյն, ն զնչանն ի պատառոյս Շասանել յարքունիս»: ի ոչ Էր արժան այնչաւի սաստիկ գւսնձուցն Շրամայե | Ցայնժամփոխանակաւետաւոր//Շրովարտակին ճամագրել Շրովարտակառաւել ցասմամբ,ն արձակէի դնդեն ե. զաւրն, արքունի,զի երթիցեն Հարզանց փուչտիպանացն ն զգանձն զամենայնի միջի արասցեն:Եւ նոցա երթեալ սկսան | առ

|

առ

ւվաճանջել:

տարիմս արքային, ե ի բաց կացեալ ի ծառայութենէ նորա` զՎաճրամնստուցին թադուոր իւրեանց:Երդումնկնքեցինըստ աւրինիիւրեանց.միաբանեցանն դարձանյարնելից ե դիմեցին յԱսորեստւսն,զի սպանցենզթագաւորն իւրեանց զՈրմիզդ, ն բարձցենզտուննՍասանական,ն ՇասմատեսցենղՎաճրամյաթոռ թագաւորութեանն: Եւ փութանակի ժողովեալ ե առեալ զնացեալ զբազմութիւն ջաջ ն մարտիկազգացնարնելից: Արդ՝ մինչն ցայս այսպեսչփոթ ամբոխիի մեջ Պարսիցաչխարճին լեալ՝ Ցովճան Պատրիկ"ն. զաւրք Ցունաց պատեալ պաչարեալ պաճէին ղքաղաջն Դրւնայ,մարտուցեալ ընդ նմա մեքենայիւքն՝մերձ եին ի կործանելզպարիսպն:իսկ իբըն եճաս այս՝ թողին զնա ն գնացին,ճանապար կալել յԱտրվալուրս տական՝լաստեցինզերկիրնամենայն,Շարեալզամենայնզայր ն զկին բերանովսրոյ իւրեանց, առեալ զամենայնառն զգերի ն զաւար՝ դարձանյերկիրն իւրեանց:

Այնժամ այն Վահրամը պատերազմ սկսեց մազքութների մեծ արքայի դեմ, որ այդ կողմերում էր՝ մեծ գետի մյուս ափին, հարվածեց զորքերի բազմությանը, պատերազմի ժամանակ սպանեց թագավորինն գրավելով հափշտակեց այդ թագավորության բոլոր գանձերը: Այնժամ իր պատգամավորներիմիջոցով պարսից արքայի մոտ ավետաբերհրովարտակներ ուղարկեց ն փոքր-ինչ այդ ավարից հասած մեծամեծ գանձերից` պատվական թագավորական տուրք, իսկ ամբողջ գանձը բաժաիրերից նեց զորքին` յուրաքանչյուրին ըստ արժանվույն: Արդ՝ երբ Որմիզդ թագավորը տեսավ եկած ավետաբերներին, ընթերցեցզորքերի ողջույնի գիրը ն ընդունեց ավարամասընծաները արքունականպատվական գանձերից, թեպետն արտաքուստ ուրախանալով՝ մարդկանց սիրաշահեց, բայց ներքուստ ցասումով խորհելով` ասաց. «Ընթրիքը առավելագույնս ճոխ է, ն դա այս պատառից եմ հասկանում, բայց այդքան շատ գանձերիցչարժեր այսքանը

ավարամաս

ասպատակի որպես

հասցնելարքունիքին»:

Այնժամ ավետաբեր հրովարտակի փոխարեն հրամայեց հրովարտակ գրել սաստիկ ցասմամբ ն արքունի համհարզների ու փուշտիպանների'"գնդից ուղարկեց Հոմանց», որ գնան այն զորքի մռտ ամբողջ գանձերը մեջտեղ բերեն: Եվ նրանք գնացին ու սկսեցին պահանջել:

ն

վատարիմներինն հեռանալով նրա ծառայությունից` Վահրամին նստեցրինիրենց թագավոր: Երդում կնքեցին ըստ իրենց կարգի, ն դարձան արնելքից ու դիմեցին Ասորեստան միաբանվեցին '6, որ սպանեն իրենց թագավոր Որմիզդին, վերացնեն Սասանական տոհմը ն հաստատեն Վահրամին թագավորության աթոռին: ՀՎահրամը» փութով հավաքեց արնելքի քաջ ու մարտնչող ցեղերի բազմությունըն առավ գնաց: Արդ՝ մինչ Պարսից աշխարհում այսպիսի խառնաշփոթ էր տիրում, Հովհան Պատրիկը ն հունական զորքերը պաշարել պահում էին Դվին քաղաքը, մեքենաներով կռվելով նրա դեմ` մոտ էին պարիսպը կործանելուն: Բայց երբ հասավ այս լուրը, թողին այն ու հեռացան.ճանապարհ ընկնելով դեպի Ատրպատական` գրավեցին" ամբողջ երկիրը, բոլոր տղամարդկանցն կանանց սրի քաշեցին. առնելով ողջ ավարն ու գերիներին` դարձան իրենց երկիրը:

Արդ՝ երբ այս աղմուկի լուրը հասավ այն Մասանականի արքուճիք` պարսից թագավոր Որմիզդին, պակաս սարսափ չպատեց

ի ղուռն ՍասաԱրգ՝ իբրն եճաս լուր աղաղակիսայսորիկ Պարսից՝ոչ սակւււ ինչ երկունք նականին, Որմիզղթագաւորն չարոր ի ղրանն Եւ կոչեցեւսլ ղլնախարարս ղեւ: ւսՇիսլաւտեցին ն քունի ն. զզունղս Շամաճարզանց զփուչտիպանացն, այ Շուրղ արարեալ առնուլ ղդանձն -ջ ււ1առ

որ արքունիքում նրան:Կանչեցնախարարներին, էին, ն թիկնա-

ո "ր-

պահների

համհարզների գնդերին. որոշեցին վերցնել թագավորական գանձն ու արքունի ողջ բազմությունը, կամրջով անցնել մեծ

թազասորութնան ՃԻԳ լ Պար

նմեան աուրան րանը արքունի թոն Ղբ `

ամիգխ դզ էԼ)

իւր Ի ապ

ՅԵՏ ը

ա

աղ:

ու

,

լ

ամբոխինարքային որամութիւն

|

|

արարեալ| խորճուրդ քանզի իսկ այս ոչ այսպեսպատկանէր. ն զի ն Շամաճարզանց արքային, փուչւռիւանւաց արանց խորՇին ն նսւոուսցենժաղաւոր զորդի նորա ղԽոսրով: զՈրճիզդ սւզանցեն

պետի" այն որը վեդկավատ, ն կորել կամրջի ապան. ները. ՀՌրմիզդըՀ խորհում էր իրեն ապավեն բերել տաճիկների արքայի զորքերի բազմությունը: Բայց այսպես չստացվեց, քանի որ արքայի թիկնապահները, համհարզներն ու նախարարները որոշեցին սպանել Որմիզդին ն `

թագավոր նստեցնել նրա որդուն` Խոսրովին: Արդ՝ քանի որ արքայորդու մայրը դուստըն էր այն սպարապետի, //Արղ՝ վասն զի մայր Ծապճոլ ղուստր ասւլարապետին ունն որ նախարարն էր պարթնների տան, որոնք մեռած էին'5, ն քույրն Պարթնաց, որք մեռեալ Էին, այնորիկ,որ էր նախարար ն. ն ն վատամայ, էր Վնդոյի ու Վստամի, իսկ ինքը Վնդոն իմաստուն, խոհեմ ու ինքն Վնղոյ էր այր իճառսւոուն քոյր Վեդոյի

արիասիրտ էր, որոշեց ազատել նրան դարձնել իրենց խորճուրդ արարնալ լուծանոլ գործի գլխավոր: Եվ գնալով Գրվանդական բերդը'14 զ մ | նորդ գործոյ գլխաշոր: առաջնորդ կալանաւոր ազատեցին նրան նրա կալանավորներին. արագոտն //

ն սըրւոիւ արիագոյն՝ խորՇրդական ն ն առնել իւրեանց զնա լուծին զնա ն ի բերդնԳրուանղականի,

կ. դրեալ հրիվարւուք, երագադոյն

առ

եւ

|

Վուուռմեղբայր, զի սաստիկ

զաւրագլուխք ի դաճլիճնարքունի,որ ի ժամունյայնմիկ ճւսնդիպեցան զաւրք ն. Որճիզդ, կալանզթագաւորն անդ. մտեալիսենեւոկւր քոաւյի՝ Եւ

ամենայն նախարարք ժողովեցան

ն

Եւ ն անդենվաղվաղակիփորեցինղաչս նորա ապա սպանին: նստուցին զորդինորա թադուոր ի վերալ աչխարճինՊարսից. ն սկսանառնել պատրաստութիւն յայնկոյս զետոյն փախստեան մեծի Դգղաթայ: Եւ ոչ յեւտբաղում եկն եճաս փութանակի ւուուրց Վաճշրամն Եւ ի քանզի մանուկ ւողայ Եր Խոսըովւ իբըե ղխոյանալարծուոյ: լւ Վստամ, ն թագաւորելիւրում՝առինղնա քեռիքնիւը Վնդոյ ի դեւոոյնմեծիԴգղաթայընդ ղոմ,ն. Շատեւոլ յայնկոյս անցին Եւ էառ եկեալ Վաճրամն զամենայն բաց զլարսն կամրջացն: զտուն ն. զդանձ ն. զկանայսարքունի, ն նուռաւ ի դաճոյս ժան. գաւորութեանն:Եւ Շրամայեացկապել ղլաստս փայտեղենս, ն

օգ

առաջ-

ն այդ

ղառենայ

ն

ն

այր

ն

հետ՝

ն

բոլոր

երիվարներով մի հավատարիմ սուրհանդակ ուղարկեց Վստամ եղբորը, որ շտապ

ու

գրեց

հասնի այնտեղ. Եվ բոլոր նախարարները, զորագլուխներն ու զորականները, ովքեր այդ ժամին գտնվում էին այնտեղ, հավաքվեցին արքունի դահլիճում ն մտնելով արքայի սենյակը՝ բռնեցին Որմիզդ թագավորին, շուտով իսկույն փորեցին ճրա աչքերը, ապա սպանեցին: Եվ Պարսից աշխարհի վրա թագավոր նստեցրին նրա որդուն ու սկսեցինփախուստի պատրաստվել մեծ Դգլաթ գետի մյուս կողմը: Քիչ օրեր անց Վահրամը, ինչպես արծիվը կխոյանար, փութով եկավհասավ: Եվ քանի որ Խոսրովը թագադրվելիս դեռահաս տղա էր, նրա Վնդո ն Վստամ քեռիները վերցրին նրան, կամրջով անցան մեծ Դգլաթ գետի այն կողմը ն կտրեցին կամրջի ճոպանները: Վահրամըեկավ, առավ ամբողջ Հարքունական»Հտունը, գանձն ու արքունի կանանց ն նստեց թագավորության գահին: Եվ հրամայեց կապելփայտեղեն լաստերը ու անցավ գետը՝ Խոսրովին բռնելու: ն նա

փութով եկավ:

ոչինչ ն ոչինչ ե ն կարաց յերկիւղէն Բայցնորա կւսրազ

ունել

վախից չկարողացավ դադար առնել այնտեղ: Երբ Հկամուրջճ» անցնելով փախան գնացին, ճանապարհին խորհեցին, թե կինի տաճիկըերի՞արջայի մոտ գնալ, բե" հունաց Իսկ

զւոեղի: իբընանցին լզտեղի

ճա

ոնավելի ավ են, առում: միջն, Բնամություն կա «մեր» «նզի բ եկերի զթազաւորնվորին: Ե, ասեն, թշնամութիւն միջի, սակայն ողորմած. երբ երդվում են, չեն կարողասակայն քրիստոնյա

ԲԻ կաց,Աարոն որՇեալ

ակնար

ի ճանապարճի,

ո՞ր

լա-

Յունաց: Շամարեցանառնել իւրեանցապաւեն

Ապա

Ապալաւ Ցունաց: «Զի թեպետ ն են ն ողորմած.հ յորժամերղնուն՝ ուռելերդմանոչ ջրիստոնեալ երթեալ զուղիղ ճանապար" կարեն»: Եւ գնացեալընդարնճուտս ն անդ: որ կոչի Խաղաբ. դադարեցին մտինի քաղաջքն՝ Եւ թեպետ անց զգետովն՝ոչ կարաց Շասանել.յետս ի Տիսբոն: դարձանանդրէն

ի

սա

ԳԼՈՒԽ

լավ

համարեցին

իրենցապավեն

են ն

թագա-

գնալով՝

դրժել երդումը»: Եվ ուղիղ ճանապարհով արնմուտք առան որ կոչվում է Խաղաբ'"5, ն դադար այն քաղաքը, այնտեղ: Իսկ սա թեպետանցավ գետը, բայց չկարողացավհասնել. կրկին նում

մտան

ետ

դարձան Տիզբոն:

ԳԼՈՒԽ

ԺԱ

ԺԱ

խորհուրդը: Խոսրովի նամակը Սորիկ կայսերը: Սինկղիտոս, է զույգ Վահրամի առաքում` օգնության: Սորիկը Խոսրովին զորք որում Պատերազմը, Մուշեղինն սրա պատասխանը: նամակները ն պարտվում է Վահրամի զորքը: Վահրամի փախուստը մահը:

Մաւրիկ կայար:ԽորՀուրդ Սինկղի "ոսին: Թուղթ Խոսրովայ Մաւրիկ առաքէ Խոսրովայ զաւր յաւգնականութիւն: կրկին Օաւոխսորա: Թուղթք Վածրամայ Մուչեղեւ ւպաւուսսխանի եւ մած րազմ, յորում Հարկանիզաւրն Վաշրամայ:Փախուստ առ

առ

Այնժամ Խոսրով արքան նվերներով Մորիկ թագավորի մոտ անվաճի մարդիկ ուղարկեց ն գրեց այսպես. «Տուր ինձ իմ հայրերի նախնիների թագավորությանգահն ու երկիրը ն ուղարկիր ինձ նամուն, վերար զարկելիմ զարկել մ որք` օգնության, վորող որով որու կարողանամ գմությայ, Ք2: իւ կանգնի՛րիմ թագավորությունը,ն կլինեմ քո որդին: Եվ կտամ քեզ ամբողջ Արվաստանըմինչն Մծբին քաղաք, իսկ աշխարհը մինչն երկրից Տանուտերական իշխանության Հայոց Այրարատու մինչն Դվին քաղաք, մինչն Բզնունյաց ծովեզըը՝ մինչն Առեստավան' 7, Վրաց աշխարհի մեծ մասը՝ մինչն Տփխիս քաղաք. ն խաղաղությանուխտ կնքենք մեր միջն մինչն երկուսիս մահը, ն թող անխախտլինի այս երդումը մեր ն մեր որդիների միջն, որ թա-

թադաւորնՄաւրիկ արս Ցայնժամյղե Խոսրով արքայ ե գրե այսպես.«Տուր ինձ ղգած ն զտեղի ճոխս պատարադաւք, ինձ զաւը Ըւսրցն նախնեացիմոց,ն արձակեա" : թագաւորութեան յաւզնութիւն, որով կարացիցՇարկանելզթլնամինիմ, ն կանգ- | նեա ղթադուորութիւն իմ, ն եղեցքոյ որդի: Եւ տաց քեզ զկող- | մանս Ասորւոց զԱրուսստանն ի Մծբին ամենայնմինչն քաղաք, ն յերկրեն ղ զաչխարՇն Հայոց՝ Տանուտերւսկան իչխանութեանն ն մինչն ցեզը ճինչւ ցԱյրարատնե ցՍԴուին//քաղաք, ծովուն Բզնունեացն ցԱռեստաւան.ն զմեծ մասն Վրաց աչխարճին՝ մինչե ցՏւիխիսքաղաք. ն կալցութ ուխտ խաղաղութեանի մէջ մեր մինչն ցմաճերկոցունցա,ն անչուչտլիցի այս երդումնի միջի գավորելու կլինեն մեզնից մերում ն ի մԵջ որդւոց մերոց, որ Թագաւորելոցիցենյեւո մեր»: առ

ի"

Ր

Անորիքի կողմերը,

-

դարձնել հունաց

ի

հետո»:

նրանցից խորհուրդ հարցրեց ասաց.«Պարսիկներն սպանեցին ԻՂՂ Որմիզդին՝ ասեր. «Սպանին Պարսիզք իրենց թագավորին, թագավոր նստեցրին նրա որդուն: եխատուցինԾար Բայց արքունական զորքերը արնելքում թագավոր նստեցրին ուրիշ

ՂՈԸ ցաներցնոսախորճուրդ, ե : զորդի զթագաւորն իւրեանց Վ խորա Թազաւոր յՆրնելս. թադաւորութեանն նստուցին զաւրք զայլ ոմն ն ղթժագաւորուելեալ ուս զաւրու մեծւու յինքն յաւիչտակեաց ն մանուլլ որդի նորա փւսխուռական եկն գնացել թիւնն. ե ն մեզ, խնդրէ ի մէնջ զաւրս յաւդնականութիւն, խոստանայ արժա՞ն Ե ընդունի՞ւմքք. առնել այսպէս: Արդ՝ զի՞նչ արասցուք, ասեն. «Ոչ է արժանընդունել, զի ընդունել, ԹԵ ոչ»: իսկ նոքա են ն ամեննինսուտ. ի նեղութեան իւրեանց անաւրէն մի ազգ ելանեն՝սւոեն. բաղում առնել,ն.յորժամ:յանդորը խոստանան չարիս կրեալ է մեր ի նոցանե. թո՛ղ ուզառեսցենզմիմեսնո, ե մեք Շանգիցուք»: Անդ թագաւորն Խոսրով կայր ի մեծ վտանգի,ն. տեսանէր զմաճառաջիաչաց, զի զերծեալԵր ի բերանոյառիւծու ն անկեալ ի բերան ժչնամեաց, ուստի փախուուո ոչ գոյը: սնկղիւոուացն՝յինքենե իսկ թագաւորնմերժեալ ղխորճուրղս յղեր զՓիղիպիկոսզփեսայ իւր ե տայը տանել պատասխանի ընդունելույթեանն.առնոյը ի նմանե երդումն, ե ւոայր նմա զաւը կայսերականլյաւգնականութիւն՝ղՅովճւսննՊատրիկի Հայոց կողմանե, ն զՆերսես սւռրատելատլԱսորւոց ն զզաւըս նոցա. անցեալք ի Շանդիսի,երեք ՇաղարՇեծեալըուտ Շարիւրաւորաց, ըսւո Շաղարաւորաց,րուո գնդից,ըսւո դրաւչից իւրեանց: /7եւ զզաւըս աչխարճինՀայոցընդունէինդումարել, որք ի ժամուն ձեռն գտեալ. ն անցեալքի Շանդիսիիբբն Շազարք Շնգեւտասանք,իւրաքանչիւր գունդք նախարարաց՝ըստ Շաբիւրաւորաց, ըստ Շաղարաւորաց,ըսւո դնդից, ըստ դրաւչուց իւրեանց: Ամենեքեանսոքա սպառազենք,ընտիրքպատերոոզմողք, վառհալք քաջութետմբ՝ իբըն զշուր, որ ո՛չ զանգիտենն ոչ զթիկունս դարձուցանէին:ԴԷմք առիւծու դեմք նոցա, թեթնութիւն ուռից իբրե զթեթեութիւն այծեմանցերադգութեամբ ն ամենայնՀնազանդուի վերայ դաչտաց: Մտադիւրութեամբ Թետմբ չու յուղի անկեալ գնացին: ապստամբինմիճրացելոյնզզաւըս իւը, զփիղս ւ զամենայն զգանձս թագաւորական, չու արարեալգնայ Շաէ. սանէ լԱտրպատական, բանակեցանսակաւ մի Հեռագոյնի ի Վարարատդաւառին: միմեւսնց առ

.

առ

.

Արդա̀ռհալ

ն

ն

մեկին,

ն նա

մեծ

զորքով եկավ զավթեց թագավորությունը. նրա փախստյան դիմելով եկավ մեզ մոտ, մանուկ որդին է զորքեր՝ օգնության, ն խոստանում է այսպես անել: Արդ՝ ի՞նչ անենք, ընդունե՞նք,արժե՞ ընդունել, թե՞ ոչ»: Իսկ նրանք ասացին. «Չարժե ընդունել, որովհետն մի անօրեն ն ամեննին ստախոս ազգ են. իրենց նեղության ժամին խոստանում են կատարել, իսկ երբ խաղաղության մեջ են լինում, ստում են. շատ չարիքներ ենք կրել մենք նրանցից. թող բնաջնջեն իրար, ն մենք հանգիստ ապրենք»: Այնտեղ Խոսրով արքան մեծ վտանգի մեջ էր ն աչքերի առաջ տեսնում էր մահը, ռրովհետն ազատվել էր առյուծի բերանից ն ընկել թշնամիներիբերանը, որտեդից փախուստ չկար: Բայց թագավորը, մերժելով ծերակույտի խորհուրդները, իր կողմից ուղարկեց իր փեսա Փիլիպիկոսին ն տանել տվեց հավանության պատասխանը, նրանից երդում առավ ն նրան տվեց կայսերական զորք` օգնության, հայերի կողմից` Հովհան Պատրիկին, ասորիների կողմից` Ներսես ստրատելատին 24 ու նրանց զորքերը. երեք հազար հեծյալ զորատես անցան՝ ըստ հարյուրյակների, հազարյակների,գնդերի ն իրենց դրոշների: Նան Հայոց աշխարհի զորքերը հավաքեցին, որոնք այդ ժամին անցան շուրջ տասնհինգ հագտնվեցին. պատրաստ զարը՝ նախարարներիբոլոր գնդերը՝ ըստ հարյուրյակների, հազարյակների, գնդերի ն իրենց դրոշների: Սրանք բոլորը սպառազեն Հէին», ընտիր պատերազմողներ՝ քաջությամբ բորբոքված որպես կրակ,որոնք ոչ վախենում ն ոչ էլ թիկունք էին դարձնում: Նրանց դեմքերը՝առյուծների դեմքեր, ոտքերի թեթնությունը, որպես դաշտերում արագությամբ Հվազող» այծյամնճերիթեթնություն: Հոժարամիտ ն ամենայն հնազանդությամբ ճամփա ընկնելով` գնացին: Արդ` միհրացյալ'» ապստամբը առավ իր զորքերը, փղերը ն արքունական բոլոր գանձերը, ճամփա ընկնելով գնաց հասավ ն իրարից քիչ հեռու Ատրպատական, բանակեցին Վարարատ

խնդրում մեզնից

զորահանդես

գավառում:

այլ առ//Մուչեղ ն Շրովարտակ Արդ՝ գրե Վաճրամն նախարարսՀայոց, որ ուներ այսպէես.ձեր «Ես այսպէս կարծեի, եթե ես յորժամընդ Թշնամիս մարւոնչիմ,ն դուք ի կողմանԵայւոի եկեալ՝ ինձ ււղնական լիբարձցուք միջոյ ղտիեզենիցիք.զի ես ն դուք միաբանութեամբ ժոզտուննՍասանայ:իսկ դուք աւադիկ րականսլատուճասն, դմա: յաւղնականութիւն ղովեալ ղայքի վերայ իմ պատերազմաւ որ ես Հոովմայեցւոցղ, ո՛չ երկեայցի ժողովելոցերիցանցդ'" Այլ են ի վերայ իմ: Բայցդուք, Հա՛լք, որ տարաժամցուցանէք եկեալ անե ն ւոուն ԼԱՊԱՈՊՈՒ ալ ձ ե ւն, ո՞ ւտ առ

ի

Արդ` Վահրամը հրովարտակ գրեց Մուշեղին ն հայոց մյուս նախարարներին,որը այս էր բովանդակում. «Ես այնպես էի կարծում՝ եթե ես ձեր թշնամիներիդեմ մարտնչեմ, ես ն դուք էլ այդ կողմից գալով՝ ինձ օգնական կլինեք, որպեսզի

միաբանությամբ մեջտեղից վերացնենք տիեզերական պատուհասը՝ Սասանի տունը: Իսկ դուք ահա հավաքվել գալիս եք պատերազմով ինձ վրա` դրան օգնելու: Մակայն ես չեմ վախենա այդ հավաքվածհռոմեացի երեցներից,որոնք եկել են իմ դեմ: Բայց դուք, հայե՛ր, որ անհարկի տիրասիրությունեք ցույց տալիս, մի՞թե Մասանյան տունը չէր, որ ձեր երկիրն ու տերությունը վերացրեց. ն կամ ինչու՞ ձեր հայրերը մեկընդմիշտ ապստամբեցինն հրաժարվեցին նրանց ծառայությունից` մինչն այսօր պատերազմելով հանուն ձեր աշխարհի: Եվ արդ՝ դիմել գալիս եք իմ դեմ՝ կորուսանելու ձեր այդքան վաստակնմերը.քանզի եթե Խոսրովը հաղթի, նրանք, երկուսով միաբանվելով, ձեզ մեջտեղից կվերացնեն: Բայց թող ձեզ գերադասելի լինի հեռու մնալ դրանցից, միաբանվել ինձ հետ ն երդվում եմ Արաօգնության ձեռք մեկնել ինձ: Եվ եթե ես Կրակով, Ջրով մազդ 6 մեծ աստծով, տեր Արեգակով, ես ձեզ կտամ հայոց Միհրով ն բոլոր աստվածներով, որ ում ձեզ թագավոր կդարձնեք: Ձեզ էլ դուք կամենաք, րությունը. կթողնեմ ամենայն Հայոց երկիրը մինչն Կապկոհ ն Աղվանից դուռը Ասորիքի կողմից` Արվաստանը, Մրծուինը''' ն Նոր մինչե տաճիկների սահմանները, որովհետն ձեր նախնիների օրոք իսկ ձերն է եղել, իսկ արնմուտքից` մինչն Կապադովկյան ԿեսաԵվ ես չեմ համարձակվի Զարասպից այնկողմ անցնել. ն այս թագավորությանգանձերը պիտի բավականացնենինձ ն այդպես ձեզ համար լավ կլինի մինչն ձեր թագավորությունը

դուք

աան րեգին ԱՆհ Մի ար Ե նոցա, մինչն Նոր ծառայութենէ -

աււյւս

ու

աս

՝

ցայսաւր Շարջն ձեր զնացին ի Եւ գաք պատերաղմնալվերայ աշխարծինձերոյ: արդ՝ ձեր.Ը" Վ զի Ը Թէ Խոսրով ի վերայ իմ կորուսանելզալնչափվաստակա զձեզ միչոլ: էր՝ երկոքինղոքա ն միաբանել ղոցանե կալ ձեզ բաց Բայց զի Շաճոյ թուեսցի ի ի Եւ թե ես լաղթեցից՝ ընդ իս, ն ձեռն տալ ինձյաւղնականութիւն: տեր եի ի Միճը եի ուր եթե ն յամենայ թագաւորութիւնն. զո՛ր ն. դուջ լիցի իմ զՀայոց զ տուեալ թազաւոր: Եւ թողում ձեզ զամենայն ն

յաղթեալ լ

|

դիմեալ

ի

միաբանեալ բարձցենի

հաղթեմ,

Լուսնով,

լԱրոզազն Աղ ւմի աստուածս, բե վ Լուսի ոզ կամիք չրոոնիք Ի Էր ըՑդուռն եյոսորւոց Ցակոբ Աղուանից. րԱ մեա ր Կն թն ես է միԷ Հաանմանս Տաճկաց, ճիելխեցից ցկեսարիա Կապաղո արեմուտա վկացաց: մինչե հիա: ,

Եւ

քան զՋարասպանցանել յայնկոյս, գանձն Արեաց թագաւորութեանս բաւականՇամարնալլիցի ինձ ն. ձեզ, ն այնչափ ձերԹազաւորութիւնդ ձեզ չատ լիցի՝ մինչն. Շաստաւոեսցի»: եւ ըստ իւրեանցկարգի՝ Էր աղ ծրարեալ կնքեալ ընդ Հրոն

վարտակին: առեալ նոցա զծրովարտակն

ն

ընթերցեալ՝ ոչ արարին իսկ ասացինբաղմաց,զի երկնչեին յանմիաբանութենէիւրեանց: Եւ արդ՝ գրե նա անդրէն դարձեալթուղթ երկրորդ: Եւ

ն

բանիցնպատասխանի.ն ոչ

Շիրականը

ԼՑ վուն րահաստատվի»: Եվ իրենց կարգի` հրովարտակի -

ըստ

հետ

ծրարված ն կնքված

ներն Եվ նրանք, վերցնելով հրովարտակնու ընթերցելով,պատասխան չտվին, իսկ շատերին չասացին էլ, ռրովհետն վախենում էին իրենց

անմիաբանությունից: Եվ արդ՝

նճա

անմիջապես գրեց երկրորդնամակը.

|

թագավո-

ն ձեղ ի րաց կալ ի նոցանե, ինձ ձեղ բաւական «Գրեցի Համարելով զամենայնաչխարճսն զամենայնդանձս թագաւոլսել,//զիոչ արարեք այսորիկ.ուրեմնոչ կամեցարուքթ րբութեանս «Ես զձեզ ապաչաւեմ, ասե. թանզի բանիցն պատասխանի»:

«Գրեցի ձեզ

աո

հեռու

մնալ նրանցից` ինձ

ն

ձեզ բավական համա-

րելով այս բոլոր աշխարհները ն այս թագավորության ամենայն գանձերը. ուրեմն չկամեցաք լսել, որ նամակին պատասխան չտվիք»: «Ես ձեզ խղճում եմ, ասում է, քանզի վաղը առավոտյան

քաջաց, որ տեղասցենի վերայ ձերնեւոս սպառաղինեալս ձեռրաձգութեամբ,ն չաւառունս մուխսւլողվաերկաթեղէնս տիկա սլաջաւք՝ ի Շաստաճիգ աղեղանց. արս Շզաւըսսսլառաղենսվաւոնելոց,ն երիվարստաճիկսն երագունս, ն կռոււվս՝ ն սուսերս մուխս ն որչաւի տալարս պողվատիկս ն ձեզ պիտոյ իցէ»: Խոսրովայ Առնէ նմա Մուչեղ պատասխանի այսքան. «Առ Աստուծոլ Է ն ում կամեցաւ՝ եւ. բայց դու պարւոիսյանձն թագաւորութիւնն, ն ոչ ի մեղ: Եւ ծանեայ ղքեղ այր պոռոքաբան,ն. քո աւվաչաւել նի ղաց զաւրուայլ ի քաջութիւն ոչ խրախուսեսԱստուած, ես ասեմ Աստուած թիւն. այլ քեզ. եթե կամեսցի՝ վաղիւ պատելոց Ե ղքն պատերաղմքաֆաց, ն ճայլթեսցենի վերայ քո ե ի վերայ բազմութեան փղացդ իբըն ղամպս երկնից գազա-

վառ զորականներ, որ ձեզ վրա ձեռնաձգությամբպիտի տեղան եր-

զաւրս

կաթե նետեր ն պնդաձիգաղեղներից՝սլաքավոր պողպատեհրաշեկ տեգեր, Հպիտի հանեմ» հզոր ն սպառազեն կռվող երիտասարդներ, արագավազ տաճիկ նժույգներ, տապարներ ու պողպատե կարծր

երիտասարդա

փայլատակեն յարձակին քեզ ն

ձեզ պետք լինեն»:

ու փղերի քաջությանն Աստծուն, այլ Հմարտիկներիդչ ապավինում

զորությանը: Բայց

ես

եմ, եթե Աստված կամենա, վաղը

քեզ ասում

կծավալվի քաջերի կռիվ, Հորոնք» քեզ ու քո փղերի բազմության վրա պիտի ճայթեն իբրն երկնքի ամենահզոր ամպեր:

քո շուրջ

ճերով

ու

հաստաբուն նիզակներով սպառազենները պիտի հարմեջ իբրն քեզ վրա, պիտի մտնեն

ձակվեն

բազմության Հզորքերիդ»

շանթող հրի փայլատակումներ, որպեսզի շանթեն երկնքից մինչն երկիր, ն այրեն դաշտերի խռիվները ն դալար ու գոսացյալ անտառճերը:Քանզի եթե Աստված կամենա, սաստիկ հողմը քո զորությունը

սաստ-

ն

Մուշեղը նրան այսքանը պատասխանեց.«Թագավորությունը Աստծուց է, ն ում կամեցավ՝ տվեց. բայց դու պետք է քեզ խղճաս ն ն չես ոչ մեզ: Եվ ճանաչեցի քեզ՝ որպես պոռոտախոս մարդու.

ճերմալ երիվարաւք սպառազենք

ի մԵջ բազմութեասնն՝ իբըե բոնալիր նիղակաւք, ւսնցանեն զփայլաւոակունք Ճճրոյչանթելոյ, զի ցաւղանայցեն ի յերկնիցվի ն յերկիր, ն այրեսցեն զխոռիւսղաչտաց, ղանտաոս ղդալարս ԹԵԱռւոուած կամեւցի՝տանելոցԷ ղգաւսացեւալա: Քանզի կուժիւն Շողմոյ զզաւրութիւնդ քո իբրն զփոչի, ն գանձ արջունի յարքունիս գնալ»: Էինընդ նուա Վնդոյն ւսյն ն Վատամ, ղոր վերագոյն աււսցի. ն զաւրք պարսիկքիբրն ութ Շաղզար Շեծեալ: Եւ եղե ի վաղուեան առաւաւտուն, մինչդեռ արեն զծայրս Հարկաներ,կարգեինճակատ առճակատ,ե բաղխէինզմիմեանս պատերազմաւ: Ուժգին լիներ խումբ ն խառնուրդ, ն սաստիկ լիներ կուռորածն ի մեջ տարուբերին: Եւ մարտուցեւոլ լայղուէ մինչն ցերեկոյ՝ յաւգնեցան երկոքինկողմանքնի ւվաւռերաղմին: ն

սրեր ն բռունցքներ, որչափ Խոսրովին

|

տանելու է իբրն փոշի, իսկ արքունի գանձը կգնա արքունիք»: Նրանց հետ էին նան այն Վնդոն ու Վստամը, որոնց մասին ավելի վերն ասացի, ն շուրջ ութ հազար պարսիկ հեծյալ զորքեր: Եվ եղավ՝ հաջորդ առավոտյան, մինչդեռ արնը ծագում էր, դասավորվեցինճակատ-ճակատ ն կռվով բախՀվՀեցին միմյանց: Սաստիկ խառնիճաղանջ էր, ն իրարանցման մեջ կատաղի կոտորած եղավ: Առավոտից մինչն երեկո մարտնչելով` երկու կողմերն էլ պատերազմում հոգնեցին:

մինչն զի խաղացեալ այնչափսաստիկլիներ կուռորածն, վտակացսաստկութիւնարեանցնառոգաներզերկիրնամենայն: . Եւ ոչ կարացեալ զդեմ ունել փախստականլինէր զաւրն ապառամբականառաջի զաւրացն Յունաց: Իսկ նոցա զշետ | մտեալ մինչե ցքաջտմթանալ երեկոյին՝//ցիրս դիաթաւալ ն ղճանապարճաւքն,զբաղումս կացուցանեինզղաչտաւքն սատակեին ի սուը սուսերիիւրեանց.ն զբազումսձերբակալարաիս ի երալ Թիկանց՝բնրրալ ա .առաչի թագաւորին: Եւ բազմութիւնփղացնդիմեալղնային Ապաղզշնտ ի սպառազինացն՝ ներքուստ վերծակոսրչաւեալ աղաւուսղունդ տէին ղուղառազենսՇեծելոց, որ կային ի նիւս փղացն.ն աներկիւղ անվեճերկռուէին, ն սաւուսկեալ զբաղումփիղս ն ղճեծեալս ն ե ւիղաւպանսդարձուցանեինանդենբոռնաբար զբազմութիւն | Եւ

|

վտակները Եվ այնչափ սաստիկ էր կոտորածը, որ արյան առատ հոսելով ոռոգեցին ամբողջ երկիրը: Եվ չկարողանալով դիմադրել ապստամբ զորքը հունաց զորքերի առաջ փախուստի դիմեց: Իսկ նրանք, մինչն օրվա լրիվ մթնելը հետապնդելով, դաշտերով ու ճամփաներով մեկ ցիրուցան ու դիաթավալ արին. շատերին սպանեցին իրենց սրով սուսերի, իսկ շատերին բռնեցին ն ձեռքերը թիկունքներին կապելով՝ բերին կանգնեցրին թագավորի առաջ: Իսկ փղերի բազմությունը չենթարկվելով փախավ գնաց: Ապա

կացուցան

Եթ Ն

բռնարար:

անդէն դիմեալի բանակատեղնզաւրացնՎաճրամայ:Եւ կայր ի խորանինգանձ արքունի ն ամենայն գանձք ԹԺագաւոբութժեւանն անժիւն անճամար աւար պատուականք. զամենայն ն Շւսրկանէին, զբաղումգաճոյսոսկիապատսչքնաղն զանաղպան կազմութեւմբ մւսնրեինսուսերաւքիւրեսնց, ւ անցանեինի կողմանս ն ջորւոց փաղանգփաղանգզբեռինս բարձեալ ուղտուց Եւ ն մեծամեծ բազմութեանն: լցանամենեքեանբազում աւարաւ: Ժողովեցինաւա Լ. զաւըն Պարսից ի ճապաղոււսծե դանձուցն Եւ ոչ սակաւ իրս, ն Շասուցինանդրէն յարքունիւն իւրեանց: զաւըացաւ յաւուր յայնմիկարքայԽոսրով ի ձեռն յաղթութեանն այնորիկջան զամենայնզթչնամիս իւը, ե. Շաստաւոեցաւթագաւորութիւն նորա: Եւ զբազմութիւն ձերբակալաց ձիաճեծելոցն փղաչեծելոցն Եւ

կանելկոխանի ներքոլոտիցփղացն:Եւ

ըչայուսոց ն

ար

ուրեք կարացին դտանել զշետ Վածրամայ. զի վերծաւ ն դնաց այսպէս փախստական,ն չոգաւ ն անկաւ ի Բաշլ Շաշաստան, ուրնի բանեն Խոսրովայսպանաւ ի նոցունց իսկ:

ոչ

|

|

ազատագունդ սպառազենները, նրանց հետնից արշավելով, ներքնից ի վեր խոցոտում են սպառազեն հեծյալներին, որոնք գտնվում էին փղերի ճնիվերիվրա, ն աներկյուղ, անվեհեր կռվում էին. ն սպանելով բազմաթիվ փղեր ուժով

ետ

հեծյալներին

ն

ու

դարձրին փղերի բազմությունը

փղապաններին՝ կրկին Եվ եկան բերին թա-

նս:

Եվ դարձյալ դիմեցին դեպի Վահրամի զորքերի բանակատեղին: Արքունի գանձն ու թագավորությանանթիվ-անհամարպատվական գանձերը գտնվում էին վրանում. բոլորն ավար առան ն բազմաթիվ չքնաղ ոսկեպատ գահույքներն իրենց սուսերներով մանրեցին, ն Հհույնճերը» անցան Հիրենց» կողմերը՝ բազում ուղտերի ն

բոլոր

ջորիների վրա բարձած կույտ-կույտ բազում

գանձերիցոչ

նիք:Եվ

այդ

բեռներ: Եվ

բոլորը

լիացան

ցիրուցան ավարով: Ապա պարսից զորքերը ն քիչ իրեր ժողովեցին կրկին հասցրին իրենց արքուզորացավ իր արքան այդ հաղթությամբ օրը Խոսրով նս

ն մեծամեծ

վերահաստատվեց նրա թագավորությունը: Եվ հրամայեց մերկացնել ձի ն փիղ հեծնող բազում ձերբակալվածներին,ձեռքերը կապել ուսն ի վեր ն գցել ի կոխ փղերի ոտքերի չկարողացան Գ գտնելլ Վահրամի րանի հետքերի տակ: կ:Եվ Եվոչ ոչ միմիտեղդ չկարողաց

բոլոր

քը,

թշնամիներից,

ն

որովհետն փրկվեց

Բահլ Շահաստան, իսկ կողմից:

ուր

այսպես փախստական գնաց ընկավ Խոսրովի հրամանով սպանվեց նրանց

ու

ԺԲ

ԳԼՈՒԽ

իչՆենդութիւն Խոսրովայընդդէմ Մուչեղի: Ամբառստանութիւն խանացնՑունացզխոսրովայ Մաւրիկկայսր: Մաւրիկ սրաչտպանք Խոսրովայ եւ ղՄուչեղ կոչե ի սալառոն:Խոսրով տայ ըստ ուիոռիխուտմանն: կայսերզաչխարչան

Եվ եղավ՝ այն մեծ պատերազմնանցնելուց օրեր հետո, մինչդեռ այնոինչյետ անցանելոյպատերազմին Խոսրով արքան նստում էր իր վրանում, ն պարսից զորքը բանակած արքայն Ը ի խորանին դատեր թոսրով Արի ճաէր նրա շուրջը, իսկ հունաց զորքը նրանից հեռու էր մի օրվա «ԱՏ ն իԱր Հրա լ Է ալեր ի Ա «Բ: ան նոցա Շեռաղոյն ավարով առանձին բանակած, ն արքայի

եղն ըստ րիկ մեծի,

Ի"

մ,

աւուրց

ե

ունաց աղզմամբո

,

Սավան Ա ութեամբ

անթարը աշխարի, թագաւորաց իւրեւնց,

աւարաւ

կային զառաֆեւու եւը խաւսել սկսաւ

ճապարհով' "4"իր

ն

կ

արքայն ասէ. «Իցէ՞ ոք արդեաւքլեալի | զաւերիչ զթշնամի/7իւը, Է ըմբոնելզմեւս այլ թագաւոր որ կարող թագաւորութեանիւրոլ, ն ոչ սպանցեզնա ն ցնջեսցե զամենայն զնայորդեգիրս.թաղ կապեալ արու լաչխարծէնորա,այլառնիցէ ն, ծիրանեաւք զարդարեալմեծարիցէ, վանեալ զթշնամիս Կմ. ե ւոուեալ զնայաթոռԹագաւորութեանն, նորս,ն Շասւուստեսցե

| |

պարգնաչնորճեացինձ Մաւրիկ զճանապարե Այսպիսի ոչ կարե ի մարդկանէչնորճել որդւոյ

իւր: զնալ թագուոր Ըայրիմ, զոր

ոք

խում սիրելու»: Պառոաախանի յաւիտեան կեաց, ,

մե մեքոչ

ոմանքի նոցանէ, ն ասեն. նորճ ե գիտեմք, արժա՞ն իցե չխոր Ըւա-

տատեալկայ. ն դոքա զամենայնգանձսթագաւորութեանաւար 1 արեցին»: եւո արքայն ն ասե. «Զդանձս թազաւորութեան իմոյ ընդ կողս ղոցա այսըէն արտաքս քարչեցից Շանդերձ ինձ նոցունցաղխեւլդգանձիւք, Բասյց ջանզիիմ Է այն ամենայն: Է ել այս կարիէ, զի աւլրեցաւ ջաֆ այն դնաց: ւռոիրաւտոհացն Այր նա ն վերստինայլ ղաւըս գումարԵի քաջաց ազգաց արնելից»:

:

ախանի

մեծամեծ

-

՞

.

դարելով` մեծարի, քշի նրա թշնամիներին ն հաստատի նրան թաու տալով՝ նրան իր արքունական գանձերից գավորական աթոռին

ր չգիտենք`արժե՞ շնորհակալ լինել, թե՞ ոչ: Որովհետն ամեն թագաէ գանձերով, իսկ դրանք թագավորության վորություն հաստատուն բոլոր գանձերը ավարառեցին»: Արքան պատասխան տվեց ն ասաց. «Իմ թագավորությանգանձերը դուրս պիտի քաշեմ նրանց կողերից իրենց դիզած գանձերով »

գանձիւք ունել լ ԹԵ ո՛չ: Զի մենայն Թադաւորութիւն

ն

բոլոր

հեց ինձ իմ հայր Մորիկ թագավորը, որը մարդկանցից ոչ ոք չի կարող շնորհել Հնույճիսկչ իր սիրելի որդուն»: Նրանցից ոմանք պատասխանեցին ն ասացին. «Արքա՛, ապրի՛ր հավիտյան, մենք

եւտուն

ւ

առատ

նախարարները արքան սկսեց խռսել ն ու ասաց. որը կարող «Արդյոք կա՞ մեկը աշխարհի թագավորներից, է բռնել իր թշնամի մեկ ուրիշ թագավորի՝ իր թագավորության ավերողին, ն չսպանի նրան ու նրա աշխարհից չջնջի բոլոր արուներին, այլ նրան որդեգրի, նրան թագ կապելով ն ծիրանիով զարառջն էին իր

-

ն

«Արքայ,

ԺԲ

Խոսրովի նենգությունը Մուշեղի հանդեպ: Հույն զորապետերի ամբաստանությունըՍորիկ կայսեր մոտ` Խոսրովի մասին: Սորիկը պաշտպանում է Խոսրովինն Մուշեղին կանչումէ պալատ: Խոսրովը ըստ ուխտի խոստման: կայսերը տալիս է երկրները՝

|

առ

եւ

ԳԼՈՒԽ

ա

հանդերձ, քանզիդրանքբոլորն իմն են: Բայց ինձհամար ցավալի այն տիրատյացը փրկվեց ու գնաց: Նա քաջ վերստինայլ զորք կհավաքի արնելքի քաջ ազգերից»: է

այն,

որ

այը

է ն

ղայն Պատասխանիետուն նմա ն ասեն. «Զտիրաստեացն տեսաք, զի կալաւ իսկ աչաւք մերով քանզի նոքա ղերծուցին, նմա երիվար ե ղէն, ն զնա Մուչեղն այն Մամիկոնեան,ն. ետ նորա չարիս: արձակեաց»:Զայս ասացին՝ զի կամեցանի ղարծշուրեալ չարաչար նորա զճաւայս տեսանելով Քանզի Եւ էած զմտաւ նմանե: ոչ ինչ խուռորեցանսիրւոք իւրեանց ի արքայն, եթե զինչ իցե բանն այն. քանզի մանուկ ւողայ երե խակ: Եւ ոչ ինչ յիլեաց ղխոովութիւն այնպիսի ղաւրացն. այլ լ աէ, սւոուլժեւան, Շաստատետց զմիւոսիւր ի վերայբանիցն «Կոչեսցի այսր Մուչեղ, ն կաւզեսցիուռիւք ն ձեռաւք, մինչե ես վասննորս ծանուցից կայսեր»: նա յեւոկար, ն արձակու զմի ի ի նմին ժամու Շրամայէգրել սուրշանդակացն Մուչեղ. «Փութով եկ, ասէ, գործ Շասեւլ Է կարի կարհորագոյն»:Եւ Շրամանետ փուչտիպանացնիւրոց ն ասէ. «Պատրա՛ստլերուք, զի յորժամ եկեսցենա, ն ես ձեռամբ նչանակեցից ձեղ՝ յանկարծակիզձեռս նորս լետս կալարուք ն մի կապեցե՛քղնա. բայց պատրա՛ստ լիջիք, ղի այր ջաջ Ե նա, ԹԵ կամ ինքն մեռանի, կամ ղիս սպանանեչ//Եւ Թե ինքն իսկ ես մեռուսնի՝ պաւուսսխանի ւուսց կայսեր վասննորա»:Սոյնուլես ն բարապանացնպատուէր եւո, ասէ. «Զզոյչ կացէք, զի լորժամ եկեսցե Մուչեղ ի դուոն խորանինիմոլ՝ ի բաց լուծեք ի միջոյ նորս զկամարն ն զսուսերն, ասելով. եթե «Ոչ Է աւրէն զինու ճանդերձմտանելյանդիմանթագաւորին»: Արդ՝ մինչդեռ առներ նա Շամար Շանդիսիի մեջ ղաւրաց լ իւրոց,ւոեսանելզթիւ կենդանեացն մեռելոց,որք ւնկան ի պաւոերազմին՝ եկն եկաց աուսջֆի նորա սուրճանդակն ն աւաց նմա Լ նմա ողջոյն, մւուոոյց զթուղթն:Իսկ Մուչեղալառեւտ զթուղթն՝ ասէ ցնա, եթե «Ողջո՞յս իցե ն խաղաղութիւն»: | եւո Պատասխանի սուրՇանդակնն ասե. «ՈղջոյնԷ ն խաղաղուԹիւն,ն զայլլազզ ինչ ես ո՛չ գիտեմ, բայց միայն ղի Շրամայացաւ ինձ փութանակի կոչել զքեզ»: Եւ անդէն վաղվաղակի պատբաուոեցաւ նա որպես ի պաւտերաղմ, քանզի արկ ի միտս իւը, եթե զուցե Շասետսլինչ իցե գործ պատերազմի,կամ չնորճ ինչ Եւ առնու իցէ լս րգեսփոխանակ ընդ իւր արս վառւուսկոցն: ն երկու Շազարսի ուվառւսղինաց՝ յաղաւուց յանաղաւուսց,զորս ն վստաճ գիտեր արժանիսպառւոյ, Էր Շեծելութեսմբ:

վերայ

առ

է

։

:

|

Պատասխան տվեցին նրան ն ասացին. «Այն տիրատյացին նրանք ազատեցին, քանզի մեր աչքով իսկ տեսանք, որ այն Մուշեղ Մամիկոնյանը բռնեց նրան, տվեց նրան երիվար ու զենք ն արձակեց»: Այս ասացին, որովհետն կամեցան նրան չարիք հասցնել:

Քանզի տեսնելով ճրա չարաչար նկրտումները''"՝նրանք զարհուրեցին ն երես թեքեցին նրանից: Իսկ արքան չմտաբերեց, թե ինչ էր Հնշանակում» այդ խոսքը, քանզի դեռահաս տղա էր ն խակ: Եվ չհիշեց զորքերի այնպիսի շփոթը, այլ հավատաց սուտ խոսքերին ն ասաց.«Թող Մուշեղը կանչվի այստեղ, ն թող ոտուձեռը կապվի,

մինչն ես նրա մասին հայտնեմ կայսերը»: Նույն ժամին նա հրամայեց գրել նամակ ն սուրհանդակներից մեկին ուղարկեց Մուշեղի մոտ. «Փութով արի՛, ասում է. հույժ կարնորգործ կա»: Եվ հրաման տվեց իր թիկնապահներինու ասաց. «Պատրա՛ստ եղեք, որ երբ նա գա, ն ես ձեռքով նշան անեմ ձեզ, հանկարծակի նրա ձեռքերը ոլորեցեք ն կապեցեք նրան. բայց պատրաստ եղեք, զի նա քաջ մարդ է, ն չլինի թե կամ ինքը մեռնի կամ ինձ սպանի: Իսկ եթե հենց ինքը մեռնի, ես նրա համար պատասխանպիտի տամ կայսերը»: Այսպես ն բարապաններինպատգա իմ վրանի վեր տվեց, «Զգույշ կացեք, որ երբ Մուշեղը ասաց. ու ասելով. «Օրենք չէ սուսերը՝ գոտին մեջքից դուռը, հանեցե՛ք նրա զենքով մտնել թագավորի մոտ»: Արդ` մինչդեռ նա իր զորքերի մեջ զորահամար էր կատարում` թիվը,որոնք ընկանայն պատերազճշտելուողջերի ու մեռածների մում, սուրհանդակը եկավ կանգնեց նրա առաջ, ողջունեց նրան ու տվեց նրան այն ճամակը: Իսկ Մուշեղը, վերցնելով նամակը, ասաց

նրան. «Ողջությու՞ն է ու խաղաղությու՞ն»:Սուրհանդակը պատասխան տվեց ն ասաց. «Ողջություն է ու խաղաղություն,ն ուրիշ ոչինչ ես չգիտեմ, բայց միայն Հայն», որ ինձ հրամայվեց քեզ շտապ կանչել»: Եվ իսկույն նեթ պատրաստվեցճա որպես պատերազմի,քանզի մտածեց, թե գուցե պատերազմի գործ կա կամ ինչ-որ պարգնաու անազատներից Եվ ազատներից տրություն վաստակների դիմաց: երկու հազար սպառազեն տղամարդ,որոնց րում էր պատվի արժանի ն վստահ էր նրանց ձիավարելուն:

վերցրեցիր

հետ

համա-

Նրա մասին ՀԽոսրովը» գրել էր ճան Հովհան Պատրիկին, որ ուղարկի նրան, ն նա դարձյալ հրաման տվեց նրան գնալ այնպիսի պատրաստությամբ. ն ՀՄուշեղը» հրամայեց նրանց ամենքին, որ յուրաքանչյուրը կրի իր զենքն ու զրահը: Ինքը նս կապեց իր զեն-

Էր գրեալ վասննորա նառ ՊատրիկնՅովՇան,ղի արձակեսցե նմա երթալ այնպես զն, ն նորա դարձեալ Շրամանտուեալ ն Շրամայեսց ամենեցուննոցա արկանել պատրառոութեամբ, Արկաւ ն ինքն զանձամբ զիւրաքանչիւը զուվառազինութիւն: ն գնացին: իւր: Վառեցան ղուղառազինութիւն ղզանձամբ ն ի Եւ եղն իբըն մտին ի մեջ բանակին մերձ եղեն մաւտ ն. ՇրամանՇասաներընղդեմ,մի' երարքունի, մաչշկապերճանն այլ բացագոյն բազմութեամբ, նստուցանել զնոսա, թալ այնքան ն նմա սակաւ արամբքյանդիմանլինել արքայի: Եւ նորա ոչ առեալ յանձին առնել ալ մաւտ ի. ի դուռն զաւրութեամբք

ԱԿՆԱ Խորե Ը

"Ր

ը

գոց

Ղ

քերը:Զինվեցինն գնացին:

այնպե,գնաց արն եզաւր խորանին ՆԱ ոու

Ը

աաաւ

ւր

ԲոՐԲՔ:

կային այնպես զինեալ իւրաքանչիւր երիվարուք: Զարճուրեցաւ արքայն, ն ամենայնզաւրք նորա. ն սկսանծածկել զնենգութիւնն: Եւ եղն իբըն եշաս ի դուռն խորանին՝ մատեան ն ասեն. «Լո՛յծ զկամարդզսուսերդ միջոյ բարապանք//դրանն ն մերկեա՛ ի քէն զսպառաղինութիւն քո. զի ոչ Ե քումմէ, աւրէն մտանել առաջիթագաւորին»: Անկաւ կասկած ի սիր։ոս

ն

ի

տասխանիհտ բարապանացնն ասե. «ի մանկութենե իմմԵ եղեալեմ թագաւորացի նախնեացիմոց լ Շաւուց,ն սննդակից այժմ Շասեւայլ կամ ի դուռն արքունի,ի տեղի Շանդիսի:Ես զսպառազինութիւնն իմ յանձնե իմմե ի բա՞ց մերկացայց, ն լուծ՞ց զկամարս ն. զգաւտիս յանձնե իմմէ, զոր ո՛չ երբեք լուծանեմ ի Եւ կամ ի՞նձարժան ւոււն իմում յուրախութեան: ի Է գիւոեղզչան Շրաման »: եւո միում | Պարսի Եւ րբութիւնդ րի առա ինքն րեն ի գնալ: Ազդ եղն արքայի, եթէ ոչ կամեցաւ այնպէս մտանել, այլ. դարձաւ անդրէն ն գնաց:Եւ սկսաւ թագաւորն ծածկել զչարութիւնն ն ասե. «Թողցի արդ ի բաց խորճուրղն այն. թող եկեսցէ, որպէս ն կամեսցի»: Քանզի ինքն մանուկ Էր, ն զաւրութիւն սուղ ինչ էլ սակաւ:Կոչենւնդրէն ն աւեն. «Հրաման զաւրացն ետ մւոանել որպես ն կամիս»: Նա դարձաւ ն ասե. «Թող տեսից, եթե զի՞նչ բարի խորճեսցիտալ ինձ արքայից արքալ»։ :

մանկան Կթանա ՛

Եվ եղավ՝ երբ մտան բանակի մեջ ն մոտենում էին արքունի կաճանոցի վրանին, հրաման հասավ, որ այնքան բազմությամբ չգնա, այլ նրանց հեռու նստեցնի, իսկ ինքը սակավ մարդկանցովներկայանա արքային: Բայց նա հանձն չառավ այդպես անել, այլ զորականներով գնաց արքունի խորանի դռան մոտ, ն պարսից զորքը սպառազինված կանգնել էր վրանի շուրջը: Իջնելով ձիուց` 50 մարդկանցով գնաց վրանի դուռը: Եվ զորականները զինված կանգնած էին այդպես` յուրաքանչյուրն իր երիվարով: Զարհուրեցին արքան ու նրա ողջ զորքը ն սկսեցին թաքցնել նենգությունը: Եվ եղավ՝ երբ հասավ վրանի դուռը, բարապանները մոտեցան ն ասացին. «Հանի՛ր քո մեջքից գոտիդ ն սուսերդ, արձակիր քո վրայից զենքերդ, քանզի օրենք չէ Հայդպես» մտնել թագավորի մոտ»: Կասկած ընկավ նրա սիրտը, ներին

ն ասաց.

«Իմ

նախնիների

պապերի Հօրերից ի վեր» իմ ու այժմ հասել մանկությունից եղելթագավորներին եմ արքայի դուռը՝ հանդիսության: Եվ իմ վրայից պիտի արձակե՞մ կամարս ու գոտիս, որը երբեք չեմ հանում իմ տանը Հնույնիսկ». ուրախության ժամին: Եվ կամ ինձ արժե՞ իմանալ պարսիկներիդ չորությունը»: Եվ զինվորներից մեկին հրաման տվեց գնալ, որպեսառաջ բերի օգնության, իսկ ինքը շրջվեց կրկին .

զգնալու: որականներին մատաւթցե զաւրն լաւզնութիւն, անդ» Վի ն դարձաւ

|

ն

սննդակիցեմ

տ

Լուր տրվեց արքային, թե չկամեցավ այդպես մտնել, այլ շրջվեց, ետ գնաց: Թագավորն սկսեց թաքցնել չարությունը ն ասաց. «Արդ՝ մի կողմ թողեք այդ մտադրությունը, թող գա, ինչպես ն կամենա»: Քանզի ինքը մաճուկ էր, իսկ զորքերի ուժը՝ թույլ: Կանչեցին կրկինն ասացին.«Հրաման տվեցմտնել,ինչպեսն կամենումես»: Նա դարձավ ն ասաց. «Մի տեսնեմ, թե ի՞նչ բարիք է մտածում տալ ինձ արքայից արքան»:

կրկին

արքայի եւթն արամբք, ե ի խորանն,ղառաֆեւու խոնարճեցաւի վերայ երեկ կանգնեցաւ: Եւ արքայ ոչ ձղեաց զձեռն իւր որպես Եւ եմուտ

Մ պաղ նրեսաց իւրոց, Կիզիր անքայ

-

ծ եւո.

ն ւսն

կացինւյսւլես

լամւսուսցեալք:

ն. ոչ էլ ղանգիւոեաց, երկնա արքայ

կարացւոալ Շրաման՝ կամ փոքը՝ յերկիւղէն: Եւ որպես խորճեալ էր, ասել կամ նա դարձեալել փութանակիի խորանէն.մատուցիննմա զերիեւտես ղայն արքալ՝ յոյժ երվարն, Շեծաւ ն գնաց: Եւ եղն իբրն ե. կետւ, ն կամեցաւ ծածկել ղվնաս իւր. յուտնեկաց ի զաճոյիցն ն. արձակեացզշետ ընթացաւ ի ղուռն խորանին,ել արտաքս Եւո աղ կնքեալ՝ երդումն, նորս զոմնգլխավորնախւսըաը: ւտոանել ասէ, ն կոչել անդրեն,«զի պատուովն մեծարանաւք դգնասցես, ն մի՛ Շամւրիր ի միւս թո խորճել այլազդ քո վասն ինչ»: աստի, Եւ նորա ո՛չ կամեցեալ, այլ գնաց//ճանապարճ իւր: Արդ՝ ժամու նա դիմելի վերայ խորանին զալս՝ լերրորդ խորճեալ նոցա ն սւլանանել զնա: Եւ Շրամանւոուեւսըղաւրացն՝ որք սպառամեծ

ն

ինՐ դ

:

խորհում»: գնաց իր ճամփան: Արդ՝ նա մտածեց նրանց համարայս՝ երրորդ ժամին հարձակվել վրանի վրա ն սպանել նրան:

Իսկ ճա

եմ

չկամեցավն

վությունը, հրաժարվեցին այդ մտադրությունից ն գնացին: Եվ եղավ՝ մինչդեռ նրանք գնում էին, սրանցհանդիպեց արքայի փուշտիպաններիցմեկը, ն բռնելով նրան՝ վերցրին տարան իրենց հետ. ն Մուշեղը երդմամբ սպառնաց նրան, որ եթե իրեն չպատմի իր մասին եղած մտադրությունը, կմեռնի: Իսկ նա, երդվեցնելով ՀՄուշեղին», որ չի տա իրեն արքայի ձեռքը, պատմեց ամենը: Ապա մյուս օրը՝ առավոտյան, գնալով Հովհան Պատրիկիապարանքը, տեսավ նրան ն պատմեց բոլոր չարիքները՝ առաջ բերելով փուշտիպան ոստիկանին. նա նս կանգնեց պատմեց ողջ եղելությունը: Իշխանները ն ամբողջ զորքը վրդովվեցին, բայց ն նրանք, հիշելով երդումը ն կայսեր խռովությունը, ոչինչ չբացահայտեցին:Որոշեցին գրել թագավորին ն տեղեկացնել նրան բոլոր չարիքներիմասին: Բայց Մուշեղը բոլորի դիմաց ասաց. «Եթե այդ մարդըչմեռնի, նրա ձեռքով կորսայանէ մատնվելու հռոմայեցիների |

|

ձեռքը չմեկնեց, ինչպես նախկինում` ընդունելու նրան ն ողջունելու, ն Հնրանք» մնացին այդպես համառ: այլ մնաց այդպես համառ. ու երկյուղեց չկարողացավհրաման տալ, ինչպեսխորհել Արքան ն էր, վախից որնէ Հբան» ասել: Եվ ՀՄուշեղը» շտապ ելավ վրանից. մոտեցրին նրան երիվարը, հեծավ ու գնաց: Եվ եղավ՝ երբ արքան

թե քո մասին այլ բան

առ

ւռ

յոթ

տեսավ, հույժ երկնչեց ն կամեցավ թաքցնել իր մեղքը, ոտքի ելավ գահույքից ն գնաց դեպի վրանի դուռը, դուրս եկավ ն նրա հետնից ուղարկեց մի անվանի նախարարի: Տանել տվեց կնքված աղ՝ երդումը, ն Հհիրամայեց»կրկին կանչել, «որպեսզի պատվով ու մեծարանքովգնաս այստեղից, ասում է, ն հոգուդ մեջ մի՛ կարծիր,

իսկ նորա երդմնեցուցեալ զնա, զի մի՛ տացե զնա ի ձեռն արքայի. ն. լաւոմեւսց զամենայն:Ապա ի միւսում աւուրն ընդ ետես զնա առաւաւոնն ՅովճՇաննու, դնացեւլ ի դուռն Պատըկին ն խաւսեցաւզամենայնչարիսն,ունելով առաջիոսւոիկանն փուչն ն նա եկաց խաւսեցաւ զամենայնեղեալ բանս: տիւլանն, որ Խոովեցան իչխանջն ն ամենայն զաւըն. բայց ն նոցա յիչելով զերդումնն ղխռովութիւննկայսերն,ոչ ինչի վեր Շանինզբանսն: նմա չա դրել ժագաւորն է. ծանուցանել զամենայն Ասացին րիսն:Բայըասաց Մուչեղ յանդիմանամենեցուն. «Եթե ոչ մեռցի ձեռն կորնչելոցէ ամենայներկիրՀռովմայեցւոց ւ

Հնա»

այդ

դոյնլ գնացին: ուն Եւ եղն.մինչդեռ սոցա մի նոքա՝ի դիմիՇարմու երթային ընդ սրքայի, ե ըմբոնեալ ղնա՝առինգնացին ի փուչւոիսլանաց նմա ն սալառնացաու ւաւոոչ զի եթե Մուչեղերդմամբ, իւրեանս. մեռցի: մեսցէ նմու ղեղեալն վասննորա խորճուրդ՝

Ա

հոգով մտավ վրանը՝ արքայի մոտ, խոնարհվեց երեսնիվայր, երկրպագեց արքային ու կանգնեց: Բայց արքան իր

Եվ

ողջ

երկիրը»: 83.

Յայնմ ժամանակի գործեցին ընծայս, մեծ աւարմասն թան գաւորինիւրեանց,պսակսն խոյը մի ի զմբուիոոս ի մարդարիտս յոյժ,ն ականսւլաւռոււմկանս ոսկին արծաթ բաղում յաւրինեւալս, ն Շանդերձս պճնեալս ի ղգեստուց՝ որ Է զարդ չքնաղագիւտ, երիվարսարքուՊարսից, թասգաւորացն յաւրինեւաը իւրեանց նականս ճանդերձնոցուն իսկ արքունականկազմուածովքն:Եւ

զմրուխտներով

ն Շրովարւտակւու, աւեւուսւոր սռաքենՇանդերձ գործեալընծայս, ն

գրեալ ն ամբաստանութիւնզարքայէնԽոսրովայ, գումարեն զճշետընծային Հեծեալս չորքՇարիւը: Ազդ լինի Խոսրովայ, եթէ ետուն ւունել ի զանձուց քոց՝ գանձ աւարամասնթագաւորին իւրեանց, ն գրեցինզքէն ամբաստանութիւն:Եւ ընդոստուցեալ նոցա ղաւը, զի Շասցենի դառնութեամբԽոսրով՝ արձակեզկնի ճանապարծին կորուսցենղզՄուչեղնլանկարծաւրենգաղտնան. առել նա: Այնոլէս զգանձն արքունի՝ Շասուսցեն բար. ն վասն իրացն ն իչխանքնյուիմն փութանակի գիտացեալ// նականք՝ ն նոցա առաքեալ զկնինոցա զաւը բոնազոյն. ն Շասեալ անդէն ի մաւտոլ՝ ոչ ապրեցուցինի նոցանէ ն ո՛չ մի: Եւ բանն ի վեր ոչ ել. ե ղաւարն տարեալ Շասուցին ի պաղատն մեծաւ խնդութեամբ: ն. Շրովարտակմեծու Ընկալաւ Թագաւորն ղընծայան, առւսքէԷ ձեռն նոսա ի չնորճակալութեամբի իւրոլ Հրեչւոակի, ե գրե բաց կալի խորրդոյն յայնմանէ,զոր ամբաստանեալ զթազուորէն: «Եթե ոչ զգուչանայցեքանձինդորա՝ ի ձեռաց ձերոց խնդրեցից զդա»: Գրէ ն արքայն՝ դոճութեամբարձակելզամենեսեան: ՅայնժամարքայնԽոսրովետ ամենեցունըուո իւրաքանչիւը չափուց ւպարգես,ն սրձակեացյիւրմԵ:Եւ իւը չու արարեւոլ յԱւրպատականէ` զնաց յԱսորեստան,ի բնիկ թագաւորական կայեանս իւր: Եւ Շաււուստեցաւյաթոռ թագաւորութեան. ն զխոսւսցեալ սպարդեւնկայսերն կատարեաց.եւո նոցւմ զԱրուսստան ղամենայն մինչե 9Մծբիս,ն ղերկիրն Հայոց.որ ընդ իւրով իչխանութեամբն Էր, զտունն Տանուտերական մինչն ցգետն Հուրազդան,ե զգաւառն կԿուռէից մինչե ցաւանն Գառնի ն ցեզը ծովուն Բզնունեւսը,եւ ցԱռեստաւանե. զԳոգովիւո մինչե, գաւառ ց Հացիւն ն զՄակու: Եւ կողմն Վասպուրական գնդին էր ի ծաուսյութիւն Պարսիցարքային: Եւ ի նախարարացնՀայոց բազումք ի Յունաց կողմանէ ն. սակաւք՝ ի Պարսից:Ետ ն զմեծ մասն Վրաց աչխարծինմինչն ցՏփխիսքաղուք: ԲայցզՄուչեղն : ղայն կոչեաց Թագաւորնի ւվլւսղաւոն,ն ւսյլ ո՛չ ետես զերկիրն: առ

առ

առ

.

:

:

.

թագավորի համար պատրաստեցին նվերԱյնժամանակ իրենց ներ ավարի մեծ մասը թագեր ն մի խույր մարգարիտներով ու զարդարված, չափազանց շատ ոսկի ն արծաթ, հազթանկագին քարեր, իսկ զգեստներից պճնազարդ հանվագյուտ դերձներ, որ պարսից թագավորների՝ իրենց համար հորինած պաճուճանքն է, թագավորական երիվարներ՝ իրենց իսկ թագավորական սանձ ու թամբերով հանդերձ:Պատրաստեցին նվերներն ուղարկեցին ավետաբեր հրովարտակով հանդերձ՝ գրելով նան ամբաստանությունԽոսրով արքայի մասին. նվերների հետ ուղարկեցին չորս հարյուր հեծյալ: Լուր տրվեց Խոսրովին, թե քո գանձերից իրենց թագավորի համար տանել տվին ավարամաս ն քո մասին ամբաստանությունգրեցին: Եվ Խոսրովը, դառնությամբ ընդոստանալով, զորք ուղարկեց նրանց հետնից, որպեսզի ճանապարհին հասնեն ն գաղտնաբար հանկարծակի սպանեն Մուշեղին, իսկ արքունի գանձն առնելով՝ հասցնեն իրեն: Նույնքան փութով նան հույն զորապետերն իմացան իրադարձությունների մասին ն նրանց հետնից ուղարկեցին ավելի զորավոր զորք. հասնելով նրանց մոտ՝ նրանցիցոչ մեկին կենդանի չթողին: Եվ այս բանը գաղտնի մնաց, իսկ ավարը մեծ ցնծությամբ տարան հասցրին պալատ: Թագավորնընդունեցնվերները ն մեծ շնորհակալությամբ հրովարտակուղարկեց իր պատգամաբերի ձեռքով ն նրանց գրեց հրաժարվել այդ մտքից, որով չարախոսում էին թագավորի մասին: «Եթե ուշքներդ վրան չպահեք, ձեզանից պիտի պահանջեմ դրան»: Գրեց նան արքային՝ բոլորին առանց դժգոհության արձակելու: Այնժամ Խոսրով արքան պարգններ տվեց բոլորին` յուրաքանչուրին իր չափով, ն ուղարկեց իր մոտից: Եվ ինքը, ճամփա ընկնելով Ատրպատականից, գնաց Ասորեստան՝ իր բուն թագավորական նստավայրը:Եվ հաստատվեց թագավորության աթոռին ն կայսերը տված խոստումները կատարեց. տվեց նրանց ամբողջ Արվաստանը մինչն Մծբին ն Հայոց աշխարհը, որ իր իշխանության տակ էր, Տանուտերականտունը մինչն Հրազդան գետը, Կոտայք գավառը: ': մինչնԳառնի ավանն ու մինչն Բզնունյաց ծովի''՛ եզրը՝ մինչն Առեստավան, ն Կոգովիտ'" գավառը մինչն Հացյուն ն Մակու: Իսկ Վասպուրական գնդի կողմը պարսից արքայի ծառայության տակ էր: Հայոցնախարարներիցշատերը հունաց բաժնից Հէին», իսկ քչերը՝ պարսից: Տվեց ճան Վրաց աշխարհի մեծ մասը՝ մինչն Տփխիս քաղաքը: Բայց այն Մուշեղին թագավորը կանչեց պալատ, ն Հնա իր» երկիրնայլես չտեսավ:

.

ԳԼՈՒԽ

ԺԳ

Բարնպաչտութիւն Շիրին լթադուձւոյ: Հրաման Խոսրովայ՝ աւրէնս: Հաստատուն կալն.մնալե Հայրենի

Շիրին թագուհու բարեպաշտությունը:Խոսրովի հրամանը` հաստատում մնալ հայրենի օրենքներին:

Էինսորա կանայքբաղումըստ աւրինիմոգութեանիւրեանց, ն սորա կին քրիստոնեայ ն կանայսքրիստոնեւայա, բայց յոյժ գեղեցիկ ի Խուժաստան աչխարճե, անունն Շիրին: Սա է. բամրիչն,տիկնացտիկին:Շինեացվանս ն եկեղեցիմերձակայ արքունականկայենիցն, ն.բնակեցոյցի նմա քաճանայսն պաչյարքունուստ, տաւնեայս. կարգեաց ռոճիկս ն Շանդերձադինս Եւ զարղարեացոսկւովն արծաթով: բարձըի գլուխ Շամարձակութեամբ քարոզեր զաւետարաննարքայութեան ի դրանն արքունի. ն ոչ ոք իչխեր ի մեծամեծացքաւդէիցն բանալ զբերան առ

իւր

ե

Ըստ իրենց մոգության օրենքի՝

պաշտոնյաներ, արքունուստ ռոճիկ ն հանդերձագին:"նշանակեց, զարդարեց ոսկով ու արծաթով: Եվ արքունի դռանը բացահայտ համարձակությամբ քարոզում էր արքայության Ավետարանը, ն մեծամեծ ն

ապա

նւ

-«86-

ուներ բազում կանայք, բայց

քրիստոնյա կանայք: Սա Հմի» հույժ գեղեցիկ քրիսաշխարհից, անունը՝ Շիրին: Սա տոնյա կին ուներ, Խուժաստան մոտ բամբիշն էՀը»` տիկնանց տիկինը: Արքունական նստավայրին ն շինեց վանք ն եկեղեցի, բնակեցրեց այնտեղ քահանաներ

ասել բան մի մեծ կամ փոքը ընդ քրիստոնեի:

ն եշաս յորժամ լցան աւուրք ի կատարեալ ժամանակի՝զբազումսի մոգուց որ դարձանի քրիստոնեութիւն՝ ի տեղիստեղիս: սպանմամբ կաւուսրեւլմւրւոիրոսութեամբ Եւ Շրամանետ, ասե. «Մի՛ ոք յանաւրինացիչխեսցէ դառնալ ի քրիստոնեութիւն, ն մի՛ ոք ի քրիստոնեիցդարձցիյանաւրինութիւն, այլ իւըաքանչիւը ութ յիւր Շայրենիյաւըէնս պինդ Եւ կացցէ: որ ոչն կամիցիունել զՇայրենիդեն, այլ ապստամբեալ ի բաց կացցեյիւը Շայրենիաւրինացն՝մեռցի»: Բայցի մեծ տաւնի ողոդոմեանն՝երթայինի վանացՇիրինայ, որ այլ քրիստոնեայք իդուռն սենեկինարքայի, պաչտմամբընթեռնուին ղաւետարան, ե. առնուին պարգնս ի թժազաւորէնե գնային: Եւ ոչ ոք իչխեր խաւսել ինչ ընդ նուս:

սա

նան

առավ սա

սա

//Բայց

ԺԳ

ԳԼՈՒԽ

քավդեաներիցոչ

ոք

չէր համարձակվումբացել իր բերանը

քրիստոնյայի դեմ որնէխոսք ասել: Բայց ապա, երբ տարիներ անցան,

ն

հասունացավ", ՀԽոսրո-

վը» մոգերից շատերին, որ դարձան քրիստոնյա, տարբեր տեղերում

սպանեց: ցահատակությամբ Եվ հրաման տվեց, դառնալ քրիստոնյա,

ն

ասաց.

«Անօրեննճերիցոչ

քրիստոնյաներիցոչ

թող թյան'2', այլ յուրաքանչյուրը

հաստատ

ոք մնա

ոք

չհամարձակվի

չդառնա անօրենուիր

հայրենի կրոնի

մեջ: Եվ ով չկամենա պահել իր հայրենի հավատը, այլ ապստամբելով հեռու կանգնի իր հայրենի կրոճից` պիտի մեռնի»: Բայց Ծաղ-

.կազարդի' .

|

մեծ

տոնին Շիրինի վանքից,

այլ

քրիստոնյաներ

ժամերգությամբընթերցում Ավեթագավորից պարգններ էին առնում ու գնում: Եվ ոչ ոք

գնում էին արքայի սենյակի տարանը ն

նան

դուռը,

չէր համարձակվում ինչ-որ բան խոսել նրանց

հետ:

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԺԴ

ԺԴ

Խեղրել կայսերն Մաւրկայ ի Խոսրովայ զմարմին Դանիելի մարգարէին,նչանք' որ եղեն ի տանելն զմարմինն:

Սորիկ կայսրը Խոսրովից խնդրում է Դանիել մարգարեի մարմինը. հրաշքները, որ կատարվեցինմարմինը տանելու ժամանակ:

Յուընդ այնոսիկխնդրեւաց եղե ընդ աւուրսն քագաւորն առն այնորիկ, որ նաց ի ԺագաւորենՊարսիցզմարմինմեռելոյ պղնձի ի գանձու արքային,եղեալ կայր ի ն քրիստոնեւյքն ղանի,լոր սլարսիկնանուանէԿւու Խոսրով, ասեն զԴանիելիմարգարեի:Եւ արքայնԽոսրով Շրամայե տալ նմա ղխնդիրն: Իսկ տիկինն Շիրին յոյժ խոովեալ էր ի վերայ

թագավորից պարսից Եվ եղավ՝ այդ օրերին հունաց թագավորը քաղաՇոշ'23 մեռած էր որ գտնվում մարդու մարմինը, խնդրեց այն քում` արքունականգանձերի մեջ, պղնձի տապանակի մեջ դրված. անվանում է Կավ վ Խոսրով, Ըն անվանու ի իսկքրիստոնյաներն Խոսրով, որը պարսիկը ասում են Դանիել մարգարեիննՀէ»: Եվ Խոսրով արքան հրամայեց տալ նրան խնդրածը: Իսկ Շիրին տիկինը հույժ վրդովվել էր

ցանել՝ Շրամանետ ամենայնքրիստոնէիցաչխարծչին,զի սպաՇաւք ե աղաւթիւք խնդրեսցեն ի Քրիսոուէ, զի մի՛ չարժեալ չնորՇն այն: զնասցե յաչխարճեն Եւ ժողովեալ ամենայն երկիրն ի տեղին յայն, ուժգին խնդրուածովք ն արտասուաղոչ ողբովք խնդրեինի Քրիստոսե ն նմա դեսպակարքունի, Եւ արգելուլ: ածեալ նմաջֆորիս, բերեալ ն առին զնացին: Իսկ իբըն ելին ընդ դուոն քաղաքին, յանկարծաւրեն ցամաքեցանաղբիւրքն, որ ելանէին ի մեջ քաղաքին ե. լնւցին արձումքսն մենայն երկիրնվայիւն ւսղաղակաւ

այդ

Եւ

Շաւչ ջաղաքի,

ի

աւա-

Հոսշին Գո

Եւ

քը դեպքերից. երբ ոչինչ չկարողացավ անել թագավոր պահքով որ փոխելու, հրաման տվեց երկրի բոլոր քրիստոնյաներին, ն աղոթքով խնդրեն Քրիստոսից, որպեսզի այն շնորհը չտեղա-

փոխվի երկրից: Եվ ողջ երկիրը, այնտեղ ժողովվելով, սաստիկ աղաչանքներով ն արտասվագոչ ողբերով խնդրում էր Քրիստոսից արգելել: Բայց նրա համար բերին ջորիներ ն ճրա համար բերին արքունականդեսպակ: ն առան գնացին: Իսկ երբ ելան քաղաքի դարպասից, հանմեջ ու էին քաղաքի որ բխում աղբյուրները, ցամաքեցին կարծակի ու այ ն ամբողջ ուրս հոսում. աղաղակով գնաց նրա բողջ ե երկիրը վայ

:

հետնից:

եղն իբրե մեկնեցանի քաղաքէն ասպարեղս երիս՝ յան-

ն կարծակի ոչ ոք կարաց զտեղի ւսռինֆորիքնոր ի դեսսլակին. Եւ չարժել ի զնոսւս տեղւոջէն: դարձեալանդրէն յանկարծակի

բոնաբար սուր սուր Շարկանելով զամբոխն պաւոառեցին ն. զգունդն բռնութեամբ, ն ընթացան անդրէն ի քաղաքն. ն եղն իբըն մոոինընդ դուոն քաղաքին՝ անդրէն արձակելը բղխեցին ջուրք զետոլն, ն Շոսէին ցուրքն արտաքս լի//լորձանաւք ջուրց իբըն զառաջինն: Գիւռութիւն կայսերն վասն նորա փութանակի: Եւ արարին նորուտուեալւռանելնմա պատարագսա՝Ըրամայեացառնել որպես ն նայն կամեցաւ, թողին զնա ն զնացին ի բաց:

,

| :

լ ..

Բ

երեք ջորիները, քաղա ացան քաղաքից ա ջորիները րեզ երեք ասպարեզ:, երբ հեռաց եղավ` ն ոչ ոք չկարողաոր լծված էին դեսպակին,հանկարծ կանգ առան, ցավ նրանց շարժել տեղից: Եվ հանկարծ շեշտակի ուժով հարվածելով` ճեղքեցին ամբոխն ու գունդը ն կրկին գնացին դեպի քաղաք. ն եղավ՝ երբ ներս մտան քաղաքի դռնից, գետի ջրերը դարձյալ

Եվ

ի

բխեցին ն լիահորձան դուրս հոսեցին, ինչպես առաջ: Սրա մասին փութով լուր տվին կայսերը: Եվ նա տանել տվեց նրան նվերներ, հրամայեց անել այնպես, ինչպես նա կամեցավ. թողեցին այն ն հեռացան:

ԳԼՈՒԽ Նենգաւորխործուրդ Մաւրկայ' ։

12յո

ը ճա

Ղ

ԳԼՈՒԽ

ԺԵ

Մորիկի նենգ մտադրությունը` թափուր դարձնել Հայաստանը հայ իշխաններից: Հայաստանի հունական մասի բազմաթիվ

Թափուր

յիչխանաց Հայոցկա-

արսիկա:

ՅայնմժամանակիթագաւորնՑունացՄաւրիկՇրամայեգրել

ւռ

վասն իշխանացն Թագաւորն Պարսից գիր ամբաստանութեւոն

ե մի խոտոր ամենայն Հայաստանեայց ղաւրաց իւրեանց: «Ազգ ն. անՇնազանդեն, ասէ, կան ի միջի մերումը սլղւտորեն: Բայց ե՛կ, ասէ, ես զիմս ժողովեմ ն ի Թրակեգումարեմ. ն դու զքոյդ ժողովէ ն ՇրամայեյԱրնելս տանել: Զի եթէ մեռանին՝ թշնամիք մեռանին.ն եթե սւպանանեն՝ղթչնամիս ոպանանեն,ն մեք կեց- | ցուք խաղաղութեամբ:Զի եթե դոքա լերկրի իւրեանց լինիցին՝ մեզ Շանգչել ոչ լինի»: Եւ սկսաւկայսրն Շրաման Միաբանեցան երկոքին: ւուսլ, ղի ն ժողովեսցենղամենեսեան ի Թրակէզումարեսցեն, ն սասւոիկ տագնավեր՝ Շրամոանն կատարէր:Եւ սկսան ւիախչել ի կողմանէն ն յայնմանէ դալիծառայութիւնՊարսից, մանաւանդորոց երկիրն ընդ նորա իչխանութետսմբ Էր:Իսկ նա զամենեսեան ընդունէր ն մեծամեծ մեծարանոաւք ւպարդեսքան զկայարպարգեէր նոցւս. մանաւանդիբը ւոեսաներ ղւիախուսւո նոցւս ի կայսերեն՝ես սիրով կամեր ղամենեսեան առաւել մեծապէս կորղել ինքն: |

առ

ԳԼՈՒԽ

առ

մորՀայա թադաւորն

Պարս

արն Արաբ մարդկան

փա-

րակարն Շանդերձ գանձուբազմա ն մեծամեծ ւլաւոուով|ք. զի այնպէսնուաճել ածցէ զնուս ի ծառայութիւն իւր. ն. գնայր Շամարակարն ի Հայս, ե ընդ նմա գանձ ուղտուք

ասում է, գտնվում միջնպղտորում են: ե՛կ,ասում է,

ԺԶ

ԳԼՈՒԽ

ՓալՀամարակարին դւսնձումեծաւ յանկուցանել դիչիանսՀա- | ոց ի բաժնէն Յունաց, | յափչւուկել իչլսանացզղունձն: ՄիաբանուԹիւն երկոցունցլժագաւորացընդդնմ յավչտակչաց: ՀաչտուԱրդ՝ իբրն տեսաներ ի կայսերէն՝

ամԱյն ժամանակ Հունաց Մորիկ թագավորը հրամայեց գրել իշխանների բաստանագիրպարսից թագավորինողջ Հայաստանի ն նրանց զորքերի մասին: «Մի խոտոր ն անհնազանդ ազգ են, ն են մեր Բայց ե ես իմոնց հավաքեմ ուղարկեմ Թրակիա, ն դու քոնոնցհավաքիր ն հրամայի՛ր տանել արնելք: Որ եթե մեռնեն, թշնամիները մեռնեն, ն եթե սպանեն, թշնամիներին սպանեն, ն մենք խաղաղ հանապրենք: Որովհետն եթե դրանք իրենց երկրում լինեն, մեզ գիստ չի լինի»: Երկուսով միաբանվեցին:Եվ կայսըն սկսեց հարկադրել, որ հաէր, Թրակիա, ն սաստիկշտապեցնում վաքենբոլորին ն ուղարկեն ու Հոր» հրամանը կատարվեր: Եվ սկսեցին այն կողմից փախչել ճրանք, մանավանդ գալ պարսիկներիթագավորին ի ծառայություն, որոնց տիրույթները ճրա իշխանության տակ էին: Իսկ նա մեծաէր րանքներով ընդունումէր բոլորին ն ավելի մեծ պարգնեներ տեսնում էր մանավանդ երբ նրանց պարգնում նրանց, քան կայսրը. առավել նս մեծ սիրով էր կամենում բոլորին կայսրից, փախուստը իր կողմը գրավել:

Ժ9 |

խուս

ԺԵ

բաղմաւք:

գանձը Հաաա գրավելու Նանեն: Պափշտակելը: Երկու ընդդեմ հափշտակիչների:Հաշտու-

Համարակարի

`

մեծ

գանձերով

գալը`

հունաց

բաժնիցհայ իշխան-

թագավորներիմիաբանությունը թյունը. իշխաններից ոմանց` պարսիկների,իսկմյուսների` հույների

Արդ՝ երբ պարսից թագավորը տեսավ մարդկանց փախուստը կայսրից, Հայաստան ուղարկեց Վասպուրական համարակարին

հանդերձ,որպեսզի բազում գանձերով ն մեծամեծպատիվներով ն ի այդ ձնով բերի այաստան, ն նրա հետ՝ բազմաթիվ ուղտերով գանձեր:

րոնց

իրենԱաաա ոթն: Գրաց րամարակա

մինչ Սամուել ՎաչՀնունի Շանդերձ այլովք ընկերաւք նմա սաճմանս իւրեանց զնացինընդդեմ նորա ն պատաճեալի Եւ

ն. Շամարակարին Շանինղգանձն, Ատրպատական աչխարճին՝ Ատատ Եւ Խորխոռունի, Էինայսորիկ. պ արդն չնորճեցին: զարնեն Սամուէլ Վաշնունի ն Մամակ Մամիկոնեան,ՍտեփանոսՍիւնի ւ Շեծեալք Տըոզաւոունի, Աճմատունեւսց ւոէրն. Թեոդորոս ն.Կուռիւտ Եւ ւյդուիկ մւոի՝եթեզանձուդ իբըն երկուՇաղարք: զայսեդեալի ի նոցանե թագաւորաղ, բռնութեամբ երկուսին ընղ պատերաղմեսցուք Եւ Շասեալ ի Նախճաւան ի մեզ ղարձուսցուք: զերկիրդ//մճեր

հետ գնաց նրա Այնինչ Սամվել Վահնունին իր մյուս ընկերների սահմանդեմ. ն հանդիպելով նրան Ատրպատական աշխարհի արնշնորհեցին:Եվ ներումխ̀լեցինգանձը,իսկ համարակարին ն Մամակ Վահնունին նրանք էին Ատատ Խոռխոռունին, Սամվել Մամիկոնյանը, Ստեփանոս Մյունին ն Ամատունյաց տեր Կոտիտը, ն շուրջ երկու Եվ այսպես հազար հեծյալ: Տըրպատունին Թեոդորոս մեր «Այդ օգնություն ստանալով` կպատերազմենքայդ երկու թագավորների հասան դեմ ն ուժով մեր երկիրը կվերադարձնենքմեզ»: Բայց երբ Նախճավան քաղաք, միաբանության խորհուրդը պառակտվեց. չհավատալովմիմյանց` բաժանեցինգանձը ն բանակեցին`նստելով

նրանցից կողմը, կգրավենք հոներին որոշեցին.գանձով

եառնալ աւզնականուցինը՝ տե՛ր արասցութ, զՀոես ն.

ո՛չ Շաւատււլով միաբանութեան. խորճուրդք քաղաք՝քակտեցան

ն նուուսն ի միմեանցի բաց բաժանեցինզդանձն,ե բանակեցան չամբին, որ կոչի Ճաճուկ: Նա աւանիկՇամարակարն ժաերթեալի դուռն՝ պաւսոմեւսց դգաւորինղամենայն եղեալսն ն բանք կայսերն արդարացան: կայսը, Յայնժամ Շրամայե Շրովարտակ դրելԽոսրովարքայ առ ն խնդրէ ղաւր լյաւդնականութիւն,ն արձակու անդրեն ղՎասպուրական Շամարակարնի Հայս: ՑայնժամՇրամայէ Հերակղի զաւրավարի,որ նստեր ի Հայասան երկրի,առնուլ զզաւըս իւր ի վերայ նոցա ի պատերազծ:Եւ արղ՝ երթեալ միացան թաղաւորացն զաւը ի Նախճաւաննքաղաքի: Եւ եղն ի գումարել նոցա զաւրացս առ այսոցիկ՝ սկսան ւ Նու ւվլաւոգամս, զի մի՛ լիցիսլւաւոհրաղմ ի արիւնճեղութիւն մԵջքրիստոնէից, բաց ւսյլի կացցեն բայնմանէ, իյամառութենէն Ո անդրէնի ծաուսյութիւն երդմամբ թագաւորին, նուա, եթէ ո՛չ երկիւղ Է ձեղ ի Թաւդաւորէն: ւս ւուուսւոեւաը Ասէրլ Շամարակարն, ձեղ արեթԷ «Զիս ւրքայիցարքայ ձակեաց, ն ես ձեզ իսկ բերի զգանձն, ն չի՛ք ինչ ձեղ երկիւղ յարքայից արքայէ», ն ցուցանէր նոցա երդումն ըստ աւրինի .

իգնալ ողլուց իվերայ

արձակել

սնուաճնացին Ղ

ւռ

իւրեանց:

Սկսաննոքա քակտել ն բաժանելի միմեանց.ի բաց եկացի սոցանէ ՄամակնՄամիկոնեանե ԿուռիոնԱմատունեացտերն

.

ցուցանելով զանձինս անվնաս վա բնր նոսա, ի

շամբում, որ կոչվում է Ճահուկ: Ահա գնալով արքունիք` համարակարը պատմեց թագավորին բոլոր եղելությունները, ն կայսեր խոսքերն արդարացան:Այնժամ ն խնդրեց Խոսրով արքան հրամայեց հրովարտակ գրել կայսերը օգնական զորք, ն դարձյալ Վասպուրականհամարակարին ուղարոր կեց Հայաստան: Այնժամ Հերակլ զորավարին հրամայեց ն գնալ ճրանց նստում էր Հայաստան երկրում, առնել իր զորքերը գնացին զորքերը թագավորների երկու արդ՝ վրա պատերազմի: Եվ շարժզորքերը այս միացանՆախճավան քաղաքում: Եվ եղավ՝ երբ մոտ բանախոսներ ուղարկել, վեցին նրանց վրա, սկսեցին ճրանց ն արյունահեղություն չլինի, պատերազմ միջն որ քրիստոնյաների այլ հրաժարվեն այդ համառությունից ն դարձյալ ենթարկվեն թագավորին ծառայության. ն երդմամբ հավաստիացրին ճրանց, թե «Ինձ արքաթագավորից ձեզ վտանգ չկա: Համարակարը նս ասաց. յից արքան ուղարկեց ձեզ մոտ, ն ես հենց ձեզ համար բերի գանձը, տվեց ն արքայից արքայի կողմից ձեզ որնէ վտանգ չկա». ցույց նրանց երդումը՝ ըստ իրենց օրենքի: Նրանք սկսեցին պառակտվել ն բաժանվել միմյանցից. Մամակ Մամիկոնյանը,Ամատունյաց տեր Կոտիտը, Ստեփանոսըն նրանց հետ ուրիշներ նս հեռացան սրանցից. իրենց անմեղ ցույց տալով իրենց զորքերը ենրարկեցին պարսից արքայի ա.համարակարին՝ ռայությանը: Իսկ Ատատ Խոռխոռունին ն Սամվել Վահնունին իրենց զորքով փախստական գնացին Սոդա կոչված գյուղաքաղաքով, հասան Աղվանից աշխարհ, դիմելով դեպի Հոնաց աշխարհ ու անցնելովայն գետով, որ կոչվում է Կուր, բանակ դրին գետեզրին: ,

չ

աակ յրն"ոս ձառայութին անգիր դզաւրս րեանց Ար Ե Է» Վաճնունի ղաւրաւքն իւրեան փախստական Դն 3 ւղուանից: ւս խա ղաքագեւղն կոչեցեալ Սաւղալ, Շասանեին ու

ւ

:

ախար

Ը

ի Հոնս դեմս ւսրւսրեւլ, ն անցեալ ընդ գեւոովն որ կոչի բանակին գեւտեզերբն: առ

Կուր՝

|

Հասեալ ն սոքա լաւն զեւոոլն՝ բանակեինասուոիկողմանե: Եւ իբըն ոչ կարացին նոքա վսւտաճանալ ի ճամբայրս Հոնաց, յայնժամ ալտ երդումնխնդրեալի թագաւորէնՅունաց,ն ոմանք Շամարակարն, գնւսցինի ծառայութիւննորա: Գնուսցին լ Եւ յերկիրն իւրեանց: ժողովեալ անդրէն Շամարակադարձան ն // րին զամենայնիչխանս զղաւըս Հայոց,որի Պարսից կողմանե՝ ողոքաւ ն նս քաղցը բանիւքլորդորեւսլ զամենեսեւսնմիաբանեասց, արար գունդս գունդս: Եթող անդրէն յաչխարծին ն կաւուք զնաց. «Մինչե ես ծանուցից,ասէ, վասն ձեր, ն Հասցէ անւոիՇրամանդադարել անդ»: Ձի ղմտու իսկ ածեալ էր նորա ն նոս ն զայլոց ղալն ղբաղմանալն: Իսկ զԱւուսւոնԽորխոռունի ւուժանակի Շանդերձզաւրուն իւրոյ կոչէ թագաւորն ի պաղատն,ն մեծարեչքով ն պատուով. ն ն ւոյ ինչսբազումս ի Թրակացիս: ղումարԵե աո

սւ-

աո

ԳԼՈՒԽ

ԺԷ

իչխանաց Ապատամբութիւն

ոմանց յունական մասինն եւ կատարածնոցին: Թչնամիքի Թրակացւոցկուսէ սպառնան

(Թագաւորութեանն Ցունաց:

Ապառամբեինդարձեալ ի կողմանցն Յունաց սեպուճքն Վաճնունիք Սամուէլնղոր ասացին Սարգիսն ՎարազՆերս էծ ն Ներսեսե Վուտամ ն Եւ խորՀԷինսպաԹեոդորոսՏրւզաւռոունի: -

նանել զկորաւոորն՝մինչդեռնա նուոէր ի ջերմկի՝բժչկելի Շիւանդուցենէ, մերձ ի քաղաքն կարնոլ: Իսկ նա ուստեմն իրաղեկ

եղեւլ՝ փախստական ի քաղաքն անկանէր.ն նոց: արչաւեասլի ոչ դիւան նմա: Ապա աւարեալ զոր ինչ ի դիմի Շւրջերմուկն՝

կանէր՝ առին աւար բաղում, ն գնացինյերկիրն ամուր Կորդուաց. ն կամեցեալզամուրսն զայն ունել:

Սրանք նս, հասնելով այն գետի ափը, բանակ դրին այս կողմում: Եվ երբ նրանքչկարողացան վստահելհոճաց բանակներին, այնժամ ապա

ն գնացինճրան հունաց թագավորից երդումխնդրեցին

ծառայության: Ոմանք գնացին համարակարի մոտ ն այնտեղից վերադարձան իրենցերկիրը:Եվ համարակարը հավաքելով հայոց բոլոր իշխաններին ու զորքերը, որ պարսից բաժնից էին, թախանձանքով ու նան քաղցը խոսքերով հորդորելով` բոլորին միաբանեց,

գնդեր կազմեց: Քչերին թողեց Հհայոց» երկրում ն գնաց. «Մինչն ես ձեր մասին ծանուցեմ, ասում է, ն այնտեղից հրաման հասնի` այդ-

տեղ մնալու»: Որովհետն նա մտածում էր, թե ուրիշներն էլ կգան իրենց մոտ, ն կշատանան: Իսկ թագավորը Ատատ Խոռխոռունուն իր զորքով հանդերձ ՝

փութով կանչեց պալատ, մեծարեց շուքով ինչք ն ուղարկեց Թրակիա:

ԳԼՈՒԽ

ու

պատվով, տվեց

շատ

ԺԷ

Հունականբաժնի որոշ իշխանների ապստամբությունը ե նրանց վախճանը:Թշնամիները Թրակիայի կողմից սպառնում են հունաց թագավորությանը:

Դարձյալ հունաց բաժնից ապստամբեցին Վահնունի սեպուհները` Սամվելը, որի մասին ասացի, Սարգիսը, Վարազ Ներսեհը, Ներսեսը,Վստամը ն Թեոդորոս Տրպատունին: Եվ մտածեցին սպանել կորատորին'2, քանի դեռ նա Կարին քաղաքի մոտ նստած էր հանքային ջրում` բուժվելու հիվանդությունից: Իսկ նա, ինչ-որ տեղից իրազեկ լինելով, փախավ ընկավ քաղաքը, ն ճրանք, արշավելով դեպի ջերմուկ,չպատահեցին նրան:Ապա ավարելով՝ ինչ որ հանառան մեծ ն դիպեց, ավար գնացին Կորդվաց անառիկ երկիրը» ու կամեցանգրավել այն ամրոցները: -ց5-

Ապա ղչեւ նոցա լինեինղաւրն Ցունաց, Հերակղ զաւրավար անհ նոցա Շասեւլ մերձ յամուրն՝ ն. ՀամազասպՄամիկոնեան, ցին զգետովն՝ որ կոչի Ջերմայ ընղ կամուրջն,որ անուանեալ ն. կոչի Դանիելի կամուրջ, ն ի բաց ընկեցինղզկամուրջն ամրացեսլք յանձուկն պաճշէին զտեղի կամըջին": Կային Եւ իրըն ոչ գեւռեզերբնն. խորՀէին՝ ԹԵ զինչ արժանԷ առնել: գտին Հուն, ն կամեցանղառնալ ի բաց՝ յանկարծակիի դիմի զերեցն՝ ասեն ՇարկանԵրսոցա երեց մի ուղնոր. ն կալեալ նոցա նմա. «Ցո՛ց մեզ ղճուն գետոյս, ապա թէ ոչ սպանցուք զքեզ»: Եւ նորա առեալ զղաւըն՝ եցոյց զՇունն ի ներքոյ անդ: Եւ անցեալ առ

ւլաՇԵին, ղամուրն ղաւընամենայն զգեւոովն՝ ոմանք ի թիկանց ն այլք ն ն ոմանք զկամրֆախելն մտեալ ունէին, զձորաբերանո ն. չարաչար նոս մւսրւոնչեին, լիներկոտորածն. յամուրն՝ ընդ ուսկայնսպառեինզնոսա: Արդ՝ ղՆերսէս ն ղՎատամն զՍամուէլ սպանին ի պատերաղմին,որք ոչ սակաւ ւյըւսրին չուրջ զնովաւ զկոտորածն.բայց

բայց

// լ ւրարինՇանդերձ ՆերսէՇձերբակալ զՎարազն զնասրգիս այլուլք ոմամբք. ն տարեալ ի կարնոյ քաղաք, ն ապա զլխատեասերՎարազ ՆերսԷՇցՍարգիս. ցին:Որ ի ժամ գլխատելոյն հսկ Սարգիսասէր. «Վիճակ արկցուք, ԹԵ ղո՛ աուսֆիսպանցեն»:

ծեր եմ ն մեղաւոր, աղաչեմ ղձեղ, զպարգնադայդ ինձ չնորեցէք. թո՛ղ զի փոքը մի Հանգեայց,ն ոչ իսկ տեսից զմածս ձեր»: Ապա զնա լառաջ գլխատեցին:Բայց ԹէոդորոսնՏրպատունի փրծեալ փախստականգնաց ի դուռն արքային Պարսից: Եւ ն տալ ձեռս թչնամեացն,զի մեռցի. է սաստիկաղետիւք վտանդեցոյց: Եւ թչնամիքն որ էին ի Թրակացւոցկողմանէն, աւար առին զթադաւորութիւնն, անճուն զաւրացն բաղմութեւսմբ ի ձեռն Շաւլճեւվ պաւոերաղզմացն զթագաւորութիւնն ն զազգս Հոովն թագաւորութեանն մայեցւոց տէրութեաննկամեցեալ բառնալ, ւոիրել անձամբի վերայ ժագաւորանիստքաղաքին: «Ես այրը

նորա կապել Շրամայեաց ի

Ապա հունաց

:

Հերակլ զորավարը ն Համազասպ Մամիկոնյանը ընկան ճրանց հետնից, իսկ նրանք, հասնելով ամրոցի մոտ, անցան Ջերմա կոչված գետը այն կամրջով, որ անվանվում է Դանիելի կամուրջ, դեն ձգեցին կամուրջը ն ամրաճալով կիրճի մեջ՝ զորքը,

հսկում էին կամրջի տեղանքը: ՀԱրդ՝ հույները» մնացին գետեզրին ն խորհում էին, թե ինչ է հարմար անել: Բայց երբ չգտան հունը ն կամենում էին հեռանալ, նրանց հանկարծակի պատահեց մի երեց ուղնոր. ն նրանք, բռնելով երեցին, ասացին ճրան. «Ցու՛յց տուր

մեզ այս գետի հունը,

թե ոչ՝ քեզ կսպանենք»: Եվ

նա

տարավ տվեց զորքին հունը ներքնում: Ամբողջ զորքն անցավ գետով. ոմանք թիկունքից պաշարեցին ամրոցը, ոմանք գրավեցին ապա

ցույց

կամրջախելը

ձորաբերանը, իսկ ուրիշները, մտնելով ամրոց, մարտնչեցին նրանց դեմ, ն տեղի ունեցավ չարաչար կոտորած, ն

այսուհանդերձ, իսպառ կոտորեցին նրանց: Արդ` Ներսեսին, Վստամին ն Սամվելին, որոնք քիչ կոտորած չարին բերդի շուրջը, կռվում սպանեցին, բայց Մարգսին ն Վարազ բայց,

Ներսեհին ուրիշների ն ապա

հետ

ձերբակալեցին, տարան Կարին

քաղաք

գլխատեցին: Գլխատելու ժամանակ Վարազ Ներսեհը

Սարգսին ասաց. Սարգիսն ասաց.

«Վիճակ գցենք, թե առաջինն ում սպանեն»: Իսկ «Ես ծեր ու մեղավոր մարդ եմ, աղաչում եմ ձեզ՝

շնորհեցեք,

կմեռնեմ,

պարգնը ինձ թեկուզ մի փոքր Հշուտ» բայց չեմ տեսնի ձեր իսկ մահը»: Ապա սկզբում գլխատեցին նրան: Բայց այդ

ԹեոդորոսՏրպատունինփրկվելով փախավ գնաց Պարսիցարքայի դուռը: Նա ն

հրամայեց կապել

թշնամիների ձեռքը, սոսկալի տանջանքներով պատժեց: ն տալ

որ

մեռնի,

Իսկ թշնամիները, որ Թրակիայի կողմերից էին, անհուն զորքերի բազմությամբ թալանեցին Հհունաց»Հ թագավորությունը, հապճեպ պատերազմներիմիջոցով կամեցան վերացնել հռոմեացիների տերության ազգերին ն անձամբ տիրել թագավորության արքայանիստ քաղաքին:

ԳԼՈՒԽ

ԺԸ

ԳԼՈՒԽ

ԺԸ

Սորիկը թրակացիների դեմ զորքեր գումարում. զառրա ընդդէմ Թրակացսոց, կացուցանը զաճրա- կարգում Մուշեղ Սամիկոնյաճին: Նախ հույներն

Մաւրիկգումարէ՝ լույս զՄուչեղ Մամիկոնեան:Զառաջի արկա՛բերը մեծաւ կործանմամբ: զթչնամիս,յերկրորդումննուազի Հարկանին Սլանումն Մուչեղի:

իւրոց զամենայնոր յարնելիցկողմանէ.վասնզի խաղաղութիւն էր, ն բանք ինչ ոչ գոյիննորա ընդ Ասորիսնի Պարսից ընղ ծով, ն տէրութենէն: Հրամանետ անցուցանել ղամենեսեան ընդդեմ թշնամւոյն: Հրաման Թըակացւոց դումարելի կողմանս ետ դարձեալ ժողովել զամենայնայր ե ձի ի Հայաստանեայցն զիչխանսնախարարացն,որք Շմոււո էին ն կարող զդեմ ունել՝ կռուել ռաղմ ի նիզակամուխճակատի:Եւ Շրամանեւո դարձեալ Հալոց բաղում յոյժ, զամենեվերուռին զաւր Շանել յաչխարճեն ն զինու սեան կամով ընւորով Շասակի.կաղմել զունղս ղարդու ե յաչխարծնԹրակացւոցընդն անցուցանել վառեալ զւեմենեսեան դեմ Ժչնամւոյն, ն Մուչեղ Մամիկոնեանզաւրագլուխ նոցա: Արդ՝ երթեալ նոցա ի վերայ ազգացն, որ ունին զկողմանս արեմւից ի յեզր մեծի գեւոոյն Դանուբ: Եւ եղե պատերազմ սաստիկ երկրինայնորիկ.խորտակեցու զաւրուի վերայ երեսաց այնորիկ առաջի երեսաց զաւրացն Յունաց,լ. թիւն Թշնամւոյն զաւրաց

Եւ ինքեանք ւփախուուսկան արարեալ յայնկոյս գետոյնԴանուբայ: ն մենայն մեծւսւ յաղթութեամբ Շրեչւոակւաւեւուսւոր կայսերն

պաղատոյնփութանակի առաքէին: Եւ զնացեալ ինքեանք ի ներքին կողմն աչխարշին ասպատակաւ, ն անցինի նեղ ինչ տեղիս,աւերեին զերկիրնամենայն, ն Հասեւլ մեծ. Շարին զՑոյնն ն խորի դիմին՝ եղն պատերազմ ն մեծաւ, փախստական տակեցին//կործանմամբ վարեցին ջի իւրեանց: Եւ կալեալ զնեղ վայրն առաջինոցա թշնամւոյն՝ վանեցինզնոսա սրով սուսերի, ն ճողուվրեալ Շաղիւ Շաղ զերծանեինյամուրս աչխարճինԹրակադւոց:Եւ ձերբակալարարին առւս-

զՄուչեղն Մաճիկոնեւսն, տնկոյանտակապեցին ղբարձրարերձ

ռին ն սւվանին:Եւ բազմութիւն նախարարացնն ղաւրացն Հայասուսնեայց յաւուը յայնմիկ կործանեալ սաւտւսկեցան: Ապավերուին դարձեւլ այլ ղաւըս գումարեալ՝ Շրամայեաց թագաւորն միայն զզուչանալ անձանց:

է

թշնամիներին, երկրորդ անգամ կոտորվում են Սուշեղի սպանությունը:

մեծ

զորագլուխ է հարվածում կործանմամբ:

են

Այնժամ հունաց թագավորը հրաման տվեց իր բոլոր զորքերին, ժողովվել, որովհետն խաղաղություն էր, կողմից Ասորիքի Հհետ կապված- ոչ մի հարց չուներ: Հրաման բոլորին անցկացնել ծովով ն ուղարկել թրակացիներիկողմերը` ընդդեմ թշնամուն: Հրաման տվեց դարձյալ Հայաստանից հավաքել ամբողջ այրուձին ն նախարարական զորագլուխներին, որոնք հմուտ էին ն կարող էին դիմադարձ կանգնել նիզակամուխ մարտում: Եվ հրաման տվեց դարձյալ հույժ բազում զորք հանել Հայոց աշխարհից, բոլորն էլ` կամավոր ն ընտիր հասակով, կազմել զինավառ գնդեր ն բոլորին անցկացնել թրակացիների աշխարհը՝ ընդդեմ թշնամուն. ն նրանց զորագլուխը Մուշեղ ՄամիկոնյաննՀէր»: Արդ՝ նրանք հարձակվեցինայն ցեղերի վրա, որ բռնել են Դանուբ մեծ գետի" ափերի արնմտյան կողմերը: Եվ սաստիկ պատերազմ եղավ այն երկրի վրա. խորտակվեց այն թշնամու զորությունը հունաց զորքերի առաջ, ն փախստյան մատնեցին Դանուբ գետի մյուս կողմը: Եվ իրենք մեծ հաղթությամբ կայսերը նամբողջ պալատին փութով ավետաբեր սուրհանդակ ուղարկեցին: Իսկ իրենք ասպատակելով գնացին երկրի խորքերը, անցան ինչոր անձուկ տեղեր ն ավերեցին ողջ երկիրը, բայց երբ դիմադրության,մեծ պատերազմ եղավ, հարվածեցին հույներին ու խորտակեցին մեծ կործանմամբ ն իրենց առջն փախստյամբ քշեցին: Թշնամին նրանց առջն փակեց այդ կիրճը, քշեց նրանց սրով սուսերի, ն ճողոպրելով հազիվհազ ապաստանեցին թրակացիների որ արնելքի կողմում էին, ն նա պարսից տերության

տվեց

հասան

աշխարհի ամուրտեղերում: ՄուշեղՄամիկոնյանին ձերբակալեցին, կապեցինանտառի բարձրաբերձ մի ծառից

սպանեցին: Այդ օրը բազմաթիվ հայ նախարարներ զորքեր սպանվեցին: Ապա վերստին այլ զորք ուղարկելով` թագավորը հրամայեց, որ նրանք սոսկ զգույշ լինել իրենց հանդեպ: ն

ն

ԳԼՈՒԽ

ԺԹ

ԳԼՈՒԽ

Հրաման կայսերն Սաւրկայ՝ թարոզել ղժողույն Քաղկեդոնի Բաժանումն աթոռոյ Հայաստաննայց: յեկեղեցիս ւս մա Հրաման ելանէ ււ,

ժո ՎՐոՂ

էւլ ձեալիկ

ւս

երէն վե ուո ին ալլ՝ 19 իս Հ )

քարողե

Ն ե ս իս արաատան ովՔա եենիՆաճենայն եկե ՂԱԴ"ԴԻՎ

ւյլս

)

ւ

ԲՈՂՈ»

միա որել Հաղորդութեամբ ընդ զուր իւր:իսկմանկունք ուխտի փախստական գնացեալ լաւտար երկիր եկեղեցեացն Հալոց վարէին: Եւ ըաղմաց ոչինչ ՇՀամարեալգՀրամանն՝ ղտեղի առ

Եւ ել անչւրըժմնացին: կասլան

|

ը |

|: | յ

|

: Կիոսոյն՝ Եւ

որ

ընդնոււս Հաղորդեւսլ ՅովՇՀան բայց միաւորեցւու, Մովսէս

Նի ԵւԻոն ան" Կի ԳադիՈւստիվարեցաւ ինջն այսուշետն գերութիւն Պա

բ

։

սրբոյ

ն

գոր

կարնոյ քաղաքի:

Վոր

,

ւո

ալա

դ

յերկիրն Պարսից,յԱՀմատանչաշաստան:

ԳԼՈՒԽ

ւ

|

ւլւ-

ի

1111)

Մորիկ կայսեր հրամանը Հայաստամյայց եկեդեցիներում քարոգել Քաղկեդոնի ժողովը` Հայրապետական աթոռի բաժամումը-

Կայսեր կողմից դարձյալ ելավ այլ հրաման Հայաստան երկրի Քոյորեկեղեցիներում քարոզել Քաղկեդոնի ժողովը ն հաղորդությամբ միավորվել իր զորքի հետ: Հայ եկեղեցիների ուխտի սպասավորները փախչելով գնացին օտար երկրներ: Շատերը. անտեսելով այդ հրամանը. մնացին տեղում: Իսկ շատերը. փառասիրությամբհավանություն հավատալով,հաղորդվելով միավորվեցին տով:Ապա կաթողիկոսական աթոռը բաժանվեց երկու մասի.մեկի Մովսես, իսկ մյուսինը Հովհան:ՄովսեսըՊարսիցկողանունը մում. իսկ ՀովհանըՀունաց: Հովհանը. նրանց հետ հաղորդվելով, միավորվեց. իսկ Մովսեսը ամեննին չմոտեցավ նրանց: Ամբողջ սպասքը. որ Դվինի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցում էր. տարան պահեցին Կարին քաղաքում: Այմուհետն այնտեղից ՀՀովհանը- գերեվարվեց Պարսից երկիր` Ըհձատան չահաստան ւ

:

բաղումքՀաւանեւալ ւիասոււաի- | րութեամբՀաղորդեալ միւաւորեցան Բաժանեցաւ աւրինաւք--: ււ ալան աիմոռ կաալժողիկոսույժեանն յերկուս,անունմիոյն Մովսէս, ն. ՅովՀւսնն՝ Յով-ան:Մովսեսի Պարսից կողմանե, ունւույ:

| |

|

|

-

-

»

|

Ի

ԺԹ

ի

ԳԼՈՒԽ

Ի

եւ Հրամանդասել ն կայսերքն ժողովել զաւրս ն Հւսյոց զորքեր ժողովելն ուղարառաքել Դարձյալհրաման կայսրից՝Հայաստանից ն. ի ամայ Մամիկոնենի Սմբատայ Բագրառտունւոյ. կեյ Սահակ Մամիկոմյամին ՍմբատԲագրատունումիջոցով, Սմբատի դառ «ալ Լրատու անդրէն մնո եւ (սորչուրոլն ոս ատամբուհե ն )ե Սմ. է ճերբա/Սեան:Սբ ածին կոստասնդնու ըմրունի ապստամբության տղդարձր մտադրությունը: մբատր «լողի. Հւաւուսնի վճիռ ի վերայ նորա՝ արկանելի կի նիկն: նՆաչատակութիւնքզայվում է ն տարվում Կոստանդնուպոլիս,սրա մասին վճիռ է կայացնւ Սմբատայ անդ /ում գցել վզավասամարտի:Սմբատի քաջագործություններն այնտեղ ղտանել ողորմու Թիւն. դկնի աքսոր նորա | յԱ րիկէ: ե. ներում ստանալը. հետո սրա աքսորը ԼԼֆրինա'

ձոոն Սար

-

Հ

`

-

7:

:

Յայնմժամանակի

աի հավխազոեն Հանի իզիւր ե երկում արս ղարձեալ

Հրաման

վերստին ննել ն ԲՌ Շեծելոց, ն ընւոիրս սպառաղենս տալ տարիմ ն արձակել մեծու ուռիւղով:

ելան

երեն՝

Այն ժամամակ դարձյալ հրասաս ելավ կայսրի Հայոց աշխարն պահանջել 5000 ընտիր սպառազեն փց վերստին ստուգել արուձի, տալ երկա հավատարիս այրեռի : ատ "ոսպ ուղարկել: -

Հ ււա-

|

ԼՈ

ւ

ԼՈ

ւ.

ն. Ցայնժամի խնդիր ելեալ ընտրեցինարս ԲՌ սպառաղենս ետուն երկու Շաղարս յերկուս արս Շաւատարիմս,մի Շաղզար Մամիկոնեանն մի Հաղար ի ձեռն ՍմբատայԲագրացՍաճշակ տունւոյ, որդւոյ Մանուէլի: Եւ ոչ ընդ մի ճանապարճարարեալ միովՇազարաւ արձակեն նոցա ղչուն,այլ զՍաճակՄամճիկոնեւսն ն զՍմբաւտ Բադրատունիմիւսովնընդ կողմանս ընդ Սեբաստիա, Եւ ՇասուցանԵ// զղզաւընի տանի Խաղտեաց: Սաճակզնացեալ լինի թաղաւորին: պաղատն,ն բասնդիման ի Խաղտիս՝ քանզիերկետաւ Իսկ Սճբաւո բոնանայ, Շասեւալ զաւրն ի ճանւսպարծի,ոչ կամեցեալերթալ ի տեղինյայն զետ եղեալ իրքն.ապա խնդրոյ:Ազդլինի թագաւորին թագաւորին ն Շաւաւուսրիմ ձեռն Շրեչւուսկացերդմամբխոսի Շրովարտակաց մեծաւ յերկիրնիւր:Եւ ւունւասլ՝ պատուովփութանակի արձակել զաւրուն խոստանայրսատիւս մեծամեծս ն ինչս, ն այնպես ողոքել ածե ի Շաչտութիւն: Եւ զնացեււլ միաբանութեամբյանդիման լինէին թագաւորին: Եւ թագաւորն սպառաղինեզզաւըն ն Թրակացւոց,ն ղՍմբատմեծաւ զարդարեն գումարէ ի սաշմանս պատուով յուղարկէ անդրէն Շասանելյերկիրն իւրեանց բազում

սւուսոււսծովք:

ՀաԱղադարձեալ սկսան միւսբանել մնւսցեալ նախարարքն ն յոց, խնդրէինի բաց կալի ծառայութենէն Յունացթագաւորին ն նստուցանել իւրեանց թազուոը, զի մի՛ ն նոցա Հասցէ մեռանել ի կողմանսԹրակացւոց,այլ կեալն մեռանելի վերայ աչխարծին իւրեանց: Եւ բանք խորշրդոց նոցա ոչ ունէր զմիաբանութիւն իրին յինքեանս Շաստատեալ,այլ ոմանք ի նոցանէ չոգմոդութեամբ Շասուցին զբանս խորշրդեանն լունկն թագաւորին, ն ինքեանքայսը ն անդը սորսորեասլխուսափէին: ՑայնմժամանակիՇասանեինդեսպանքարքունականքՀրովարտակաւք,ն կալեալ զՍմբատՀանդերձայլովք ոմամբք եւթն արամբք ն տարանյանդիման թագաւորին: Եւ քննել զնոսա ի մեջ բազմամբոխՀրապարակին՝Շատաւ վճիռ ի վերայ նոցա՝ մերկացուցանելն ընկենուլ ի կիւնիկն։

Այնժամ փնտրտուքի մեջ ընկնելով` ընտրեցին 2000 սպառազեն մարդ ն տվեցին երկու հավատարիմ այրերի. մի հազարը Մահակ Մամիկոնյանի, իսկ մի հազարը Մանվելի որդու` Սմբատ Բագրատունու ձեռքը: Նրանց միննույն ճանապարհով չուղարկեցին, այլ Սահակ Մամիկոնյանին մի հազարիհետ ուղարկեցին Մեբաստիահետ` Խաղտիյով 35, իսկ Սմբատ Բագրատունուն մյուս հազարի պալատ քիշ. կողմերով: Սահակը զորքը տարավ հասցրեց ն ներկայացավ թագավորին:

Իսկ Սմբատը, Խաղտիք հասնելով, ըմբոստացավ, քանզի զորքը ճանապարհին վախեցավ` չկամենալով գնալ այնտեղ, ուր թագավորն էր պահանջել: Կատարված դեպքերի Հմասին» լուր տվին թագավորին. ապա հրովարտակի ու հավատարիմ բանագնացների միջոցով ՀՍմբատին» երդմամբ խոստացավ մեծ պատվով իսկույն ուղարկել իր երկիրը: Իսկ զորքին խոստացավ մեծամեծ պատիվներ ն ինչք. ն այդպես ողոքելով հանդարտեցրեց: Եվ գնալով միաբան ներկայացան թագավորին: Թագավորը սպառազինեց զորքը, հանդերձավորեց ն ուղարկեց Թրակիայի սահմանները, իսկ Սմբատին մեծ պատվով ն շատ ունեցվածքով կրկին ուղարկեց հասնելու իրենց

երկիրը:

Ապա հայոց նախարարները դարձյալ սկսեցին միաբաճվել ն ուզում էին դուրս գալ հունաց թագավորի ծառայությունից ու իրենց թագավոր նստեցնել, որպեսզի իրենց նս չվիճակվի մեռնել Թրակիայի կողմերում, այլ ապրել ն մեռնել հանուն իրենց աշխարհի: Բայց նրանք իրենց ներսում հաստատուն չպահեցին միաբանությունը, այլ նրանցից ոմանք բանսարկությամբ այդ մտադրությունը հասցրինթագավորի ականջին ն իրենք, այստեղ-այնտեղ թաքնվելով, խույս տվեցին: Այդ ժամանակ հրովարտակներով հասան արքունական դեսպաններ, ն Սմբատին ուրիշ յոթ մարդկանց հետ միասին բռնեցին, տարան թագավորի մոտ: Եվ նրանց բազմամբոխ հրապարակում քննելուց հետո նրանց մասին վճիռ կայացվեց մերկացնել ն գցել գազանամարտի:

ն գեղեցիկ տեսլեամբ, ն այր անճեդեդ անձամբ էր բարձը ն լայն Շասակաւ, ն բուռն հն ցամաք մարմնով:Անձամբ Շզաւը ն պատերազմող,որ ի բաղում սլատերաղմունսցուցեալ լ Եր զիւր ջաֆութիւնն Այս Ե զաւրութիւննորա. զբոնութիւն: ի ներքոյ անտառախիւոմայրեացն ղաւրաւոր քանզի անցեալ ծառոց, ի վերայ յաղժանդամ ն Շզաւը երիվարին,ն լյարձակեալ

Եւ

սա

|

ն շատ

մանե:

լինէին ի զարմացտեսեալ աճաբեկ

ի ամար նղէն

իրով ճակատն,

նլ ն. սատակերզնա ի տեղւոջն: Երկրորդանդամարձակեցինի վերայ նորա ցուլ: իսկ նորա բուռն Շարեալ զեղջերացն ցլուն....ն. զաղաղակ Շզաւրին....ե. յաւդնեւլը ցուլն ի մարւոին՝ դգելոյրզպարանոցնե խորտակեր ի վերայ եղֆջֆիւրոն գլխոյն. Թուլանայր ցուլնն յետսյետս զնալովի փախուսւողասոնայրը: Իսկնորա զետ ընժացեալ՝

զերդոսին

թափեալ զկճղական`մնայր ի ձեռին նորա:

Եւ

։

ի

ԿՆ

զիթիբելի Եր աա

էր գետնից,

բարձրագոչ

ն հետ-հետ

| |

գճալով՝փախավ:Իսկ

նա

հետապնճնդելով՝

բռնեց նրա պոչն ու մի ոտքի կճղակը ն պոկեց կճղակը, Հորը» մնաց իր ձեռքին: Եվ ցուլը նրանից փախավ գնաց` մի ոտքն անկճղակ: Երրորդ անգամ նրա վրա առյուծ արձակեցին: Եվ եղավ՝ երբ առյուծը հարձակվեց նրա վրա, Տիրոջ կողմից նրան այնպես հաջողվեց, որ բռնելով առյուծի ականջից` հեծավ նրան: Եվ իսկույն բռնելովշնչափողից` խեղդեց առյուծին ու սպանեց: Աշխարհը լցվեց

ճր

մ աղաղակով. նրա ամբոխի

թագավորից:

|

որ

մինչս

աղաղակեց ն ընթացավ արջի վրա վեց նրա վրա, նա ու իր բռունցքով խփեց ճակատին ն տեղնուտեղը սպանեց նրան: Երկրորդ անգամ նրա վրա արձակեցին ցուլ: Իսկ նա բռնեց ցլի եղջյուրներից.... ն հզորի աղաղակը....77,երբ ցուլը մարտում հոգճեց, ՀՍմբատը» վիզը ոլորեց ն ջարդեց գլխի երկու եղջյուրները. ցուլը

ազմամ արդ բոզ

նորա Շրամայեաց առնելի վերայ

կնոջնն ամենայն ւլաղւուոոյն՝ ողորմութիւն:

զորու-

տեսնելով զարմանքից ահաբեկվում էր: Եվ արդ՝ մերկացնելով նրան ն վարտիք հագցնելով` գցեցին գազանամարտի, որ կեր դառնա գազաններին: Եվ նրա վրա արձակեցինմի արջ: Եվ եղավ՝ երբ արջը հարձակ-

թուլացավ

ցուլն գնայր ի

Դարձեալերրորդանգամարձակեցինի վերայնորա առիւծ: եղն ի վերայ նորա լարձակել այն էս իմնլաֆողեալ առիւծուն՝ նմա Տեառնե, բուռն Շարեալ առիւծուն Շեծաւ՝ ի վերայ յականջ նորա: Եւ անդէն բուռն Ճարեալ խեղդերզառեւծն ղխոչափողիցն՝ ն սպանանէր: Անդ աղաղակբաղում ամբոխինզերկիրն լնուին, ն. խնդրեինի վերայ նորա ողորմութիւն ի թագաւորէն: Եւ նա վաստակեալի մարտին՝Խուտէր ի վերայ առիւծուն մեռելոյ, ղի փոքը մի Շանգիցէ:Անդ ն կին թագաւորին անկեալ խնդրերի վերայ նորաառնել վասն ողորմութիւն, այրն այն թագաւորին ն. կնոջ նորա, ն Լ ծր զնա իւը յորդեգիրս: Եւ նա զարմացեալ ընդ ն ուհա ււդաւուսն էլ զաւրութիւն ընդպնդութիւնւնն ու Եւ

մեջքը՝ազդրերով բարձրացնում

բողջ զորքը

մերկացուցեսը ղնա ն ագուցեալ անդրավարտիսն ընկեցեալ ի կիւնիկն,//զիկուր լիցի գազանաց:

նմանե փախստական,միովուռամբնբոկ:

ու էր ցույց տվելիր քաջությունն պատերազմներում

րիվարի

Եւ արդ՝

աաախն Ա ԱՆ վերո վերլ արջոյն, զարկեալբուսմբ

էր՝ գեղեցիկ տեսքով, բարձրահասակու ու պատերազմող ջղուտ մարմնով: Անձնյա էր

այր

թյունը: Ահա նրա զորությունը. երբ սա ամեհի ու հզոր երիվարի վրա անցնում էր խիտ անտառով ն զորավոր ծառերի տակով, ձգվե-

սա

մինչ զի ամենայնզաւրացն

հաղթանդամ լայնալանջ, ուժեղ ու Սա

համար ամար

ներում յոր

էին խնդրում

դր

Մարտում հոգնած` նա նստեց սպանված առյուծի վրա, որ մի փոքր հանգստանա: Այդ ժամանակ նան թագավորի կինը ընկավ նրա ոտքերը, խնդրեց ներում շնորհել նրան, քանի որ առաջ այդ մարդըսիրելի էր թագավորինու նրա կնոջը, ն Հթագավորը» նրան ՀՍմբատին»իրեն որդեգիր էր համարել: Նա, զարմացած այդ մարհզորության ու տոկունության վրա ն լսելով կնոջ ու ողջ պալատականների պաղատանքները,հրամայեց ներում շնորհել նրան:

դու

Ցայնժամ տարան զնա ի լուացումն ի բաղանիս. լուացին զնա ն զգեցուցին,ն կոչեցինզնալընլժրիսարքունի,դարմանեցին զնա կերակրովք: Եւ ղկնի սուղ ինչ անցելոց, մանաւանդ եթէ ոչ ի չար խեչկաճաց Թաղաւորին, նախանձորղացչարախաւսութենէտ,Շրամայլ Շանել զնոսա ի նաւ ն աքսորել ի կղզիս Շեռաւորս,ըս. ն Կւռի Շրամայե Շրամայէ անցուցանել (ե յԱ անցուցանելլԱփրիկէ, հապա անտի ն նոցա անդ առնել ի մեջնոցա) առնել զնա անդի մեջ զաւրացն, որ էին անդ՝ տրիբուն:

այլի

ա

ԳԼՈՒԽ

մեչնաննա

Խոսրու|Հրովարուկաւ ղզաւրա

կոչէի

ե կանան, ցնախարարան'

զորս

նոցա նատուցանէի Սապածան քաղաքի:

է, Թո-

իսկ որ ի Պարսիցկողմանէէին նախարարքնն զաւըք. զորմե վերադոյն ասացի, եթե եթող Շամարակարնն գնաց, Թէ մինչն ՀասցեՇրամաննարքունի: Յայնժամեկին Շասին//"լեչասպիկք Շրովարմուսկաւքկոչել զնոսա միաբանութեամբի ղուոն արքունի: Եւ այսոքիկ են նախարարքն զաւրք, որ զնացինմիաբանութեամբՀանդերձ իւրաքանչիւր զնղովք ն ղբաւչու ի ղուռն թագաւորին ՊարսիցԽոսվեցերորդիթազաւորութեասն բովու, յամի նորա: Առաջին՝ Գագիկ Մամիկոնեանորդի Մանուելի. երկրորդն՝ Պա Բագրատունի որդի Աչուռայ ասպետի,երբորդն՝ Խոսրով Վաճնունեաց տեր. չորրորդն՝ ՎարդանԱրծրունի,Շինդերորղն՝Մամակ Մամիկոնեան. վեցերորղն՝Ստեփանոս ԱմաՍիւնի,եւթներորդն՝ Կուտիտ տեր, ն այլք ընղ նոսա ի նսխարարաց: Եւ Շասեալ յ արքունական տանն ն յանդիման նոցա : իսկ խնդութեամբ ընկալաւ ղնոււս, ե ընելի չքեղութնամբ մեծացոյց պատուովք. ն. զմեծամեծ իչխանսն Շրամայէ պաճելի դրանն արքունի, կարդել նոցա ճիկսյարքունուուռ՝ ւուսլի տունս իւրաքանչիւը,ն կոչելյամենայն աւուր յընթրիս արքունի: Եւ ղաւրաց նոցա Շրամանւուսյը նստել Սպածան աչխարճի,ն դարմանել զնոււստսիրով ն ամենայն

ուննաց Ի տեղի սորեստան եղեն թագաւորի նա

ռո-

կամակարութետմբ:

-Ղ106-

այն զորքերի մեջ,

որ

գտնվում էին այնտեղ:

ԳԼՈՒԽ

ԻԱ դուռն

Այնժամ նրան տարան բաղնիք՝ լողանալու, լողացրին նրան, հագցրին,հրավիրեցինճրան արքունականընթրիքի ն դարմանեցին նրան կերակուրներով: Փոքր-ինչ անցնելուց հետո թագավորը, ոչ հրամաչար այլ նախանձողներիչարախոսությամբ վանքոն, կամքով, Հիր» ր՛ չար հ հետո Նե յեց նրանց նավ նստեցնելն աքսորել հեռավոր կղզիներ, իսկ րգել նրան տրիբոԼ կարգե այնտեղիցհրամայեց անցկացնել Աֆրիկա ն որան

ԻԱ

Խոսրովը հրովարտակով արքունիք է կանչում այն նախարարներին, որոնց համարակարըթողել էր. նրանց պատիվներ է անում ն նրանց զորքերը նստեցնում Սպահան" քաղաքում.

մեծամեծ

Իսկ զորքը ն ճախարարները,որ Պարսից կողմում էին, նրանց մասին ավելի վերնում ասացի, որ համարակարը թողեց ն գնաց Հասելով», թե մինչն հասնի արքունի հրամանը: Այնժամ եկան հասան սուրհանդակները հրովարտակներով համերաշխությամբ նրանց արքունի դուռը կանչելու: Եվ սրանք են այն նախարարներն ու զորքը, որոնք յուրաքանչյուրն իր դրոշով ու գնդերով միաբանությամբ պարսից Խոսրով թագավորի թագավորության վեցերորդ տարում գնացին նրա դուռը: Առաջինը՝ Մանվելի որդի Գագիկ Մամիկոնյանը, երկրորդը` Աշոտ ասպետի որդի Պապ Բագրատունին, երրորդը` Վահնունյաց տեր Խոսրովը, չորրորդը` Վարդան Արծրունին, հինգերորդը Մամակ Մամիկոնյանը, վեցերորդը` Ստեփանոս Մյունին, յոթերորդը` Ամատունյաց տեր Կռտիտը ն ճրանց հետ` նախարարներիցուրիշները: Նրանք ն ներկայացան թահասան Ասորեստան` արքունական պալատ, նա խնդությամբ ընդունեց նրանց ն հանդիսավոր գավորին: Իսկ իշշքեղությամբ պատիվներով մեծարեց, հրամայեց մեծամեծ խաններին պահել արքունի դռանը, արքունուստ նրանց ռոճիկ նշանակել,յուրաքանչյուրին ապահովել տնով ն ամեն օր կանչել արքունական ընթրիքի: Եվ նրանց զորքերին հրաման տվեց նստել Սպահան աշխարհում, ն Հոր» նրանց պահեն սիրով ու ամենայն բարյացակամությամբ:

ԳԼՈՒԽ

ԻԲ

ԳԼՈՒԽ

ԻԲ

Սայանումն Վնդոյի.փախուստ եւ ճաղպատամբուլթիւն Վոտամայ

Վնդոյի սպանությունը ն.

Յայնմժամանակիարկ ի միւու իւր Խոսրովարքայն՝ խնդրել զքէնվրիժուցմայՇուանՇաւրիւրոյի ձեռաց նախարարացն այ-

Այն ժամանակ Խոսրով արքան մտածեց իր հոր մահվան վրեժն առնել այն նախարարներից,որոնք սպանեցին նրան: Նախ կամե-

երթ նորո ի կողմանս Պարթնաց:

եւ

նոցիկ,

որք

ն

սպանին զնա:

Եւ

նախ կամի դատել զքեռիս իւր:

նրա

ապստամբությունը

Ի ի կողմերը:

Վստամիոփ փախուստն

նր.

. գնալը

պարթնների

ու

կողմերը:

ցավ պատժել իր քեռիներին: Հրաման տվեց բռնել Վնդոյին` նրան,

Իսկեղբայր սպանանել: նորա Վուուսւքոչ Շանդիւվեցւու ի ժամուն Եւ Թեպետ ն կոչեալ ն յայնմիկ ի դրանն արքունի: պաւորանաւք

որի մասին ավելի վերնում ասացի, ձերբակալել ն սպանել: Իսկ նրա

սակայննա

ծելով» թե

բազումողոքանաւք,իբը թէ

գիտիցէնա զմաճ եղբաւրն իւրոյ, ուստեմն իրազեկեղեալ՝ ոչ անկանէրի պաւորանս խաբեութեաննորա, այլ յամուր երկիրն Գեղմայ,ն գումարեալնուաճեր ընդ ինքեւսն զամենայն զաւրս ոչ

ապստամբեալ անկանէր

նոցա: Եւ ելել ի կողմն Ռէոյ ասպաւռակաւ,ե աւար Շարկանէր զամենայն զբազում աչխարճս թագաւորութեանն Պարսից: Յայն-

վերայ նորա.

ժամ

արքայն Խոսրովառնոյրզզաւրա իւր ն զնայր ի կայսերն էր ընդ նմա: Եւ մարտ եդեալ կռուով ընդ միմեանս լՌԵՇ աչխարչին: Եւ յայնմ պատերազմիոչ փոքը ինչ քաջութիւն գործեալԸՇւսյակոյտ զաւրացն.զոր տեսեալ թագոաւորն՝ ն զաւը

առաւելղարմանայր: իսկ իբրն ոչ կարաց//ընդդեմ ժուժկալելաւվուոամբն՝ի լեոԵւ նակողմն աւպաւինեալ ամրանայը: ոչ յաղթածշարեալք այնպես ի միմեանց՝ ի բաց դառնային յիւրաքանչիւը տեղի:Գնայրն ապստամբնՎատամն յամուր յերկիրնԳեղմայ,որ ն ապա անտի արարեալերթայր ի կողմանս ի բուն երկիրնիւրոյ Պարթեսսց, իչխանութեանն, զի նուաճեցուսցե ընդինքեանզզաւրս կողմանն այնորիկն ղարձցինոյնպես: Եւ չու արարեալ թագաւորին յԱսորեստան՝ ի Շասաներ բուն կայեանս ՈՒՔ արքունականո, անք նա տարազն ն իչխանք ' նախարարաց Հայոց ընդ չու

ոն

ւբոլ

մ այդ եղբայր Վստամը

անը ժամին ժամի արքուն րքունի դռանը

պետ բազում խաբեություններով նա

ն

չէր չէր

գտնվում: Եվ թե-

հորդորներով կանչեցին` Հկար-

իմացած չի լինի իր եղբոր մահը, սակայն

ը ճա,

զ ինչ-որ

տեղից իրազեկ լինելով, չխաբվեց նրանից, այլ ապստամբելովփախավ Գեղմա անառիկ երկիր55ն ժողովելով իրեն ենթարկեց նրանց

ամբողջ զորքերը: Եվ ասպատակությամճբելնելով դեպի Ռէհ` պարսից թագավոԽոսրով րով եց: Այնժամ րության ողջ երկիրը ավարի ենթարկեց: Այ

առավ իր զորքերը զորքը:

ն

հարձակվեց նրա վրա. իր

հետ

էր

նան

արքան արք : կայսեր

Իրար դեմ պատերազմեցին Ռէհ աշխարհում: Այդ պատե-

րազմում հայկական զորքերը քիչ քաջություն չգործեցին,

որը տես-

նելով թագավորն ավելի զարմացավ: Իսկ երբ ապստամբը չկարողացավ դիմակայել նրանց, ապավի-

նելով լեռնային տեղանքին` ամրացավ: Եվ այսպես, միմյանցից չհաղթվելով, յուրաքանչյուրը վերադարձավ իր տեղը: Ապստամբ

Վստամընս գնաց Գեղմա անառիկ երկիր, որտեղից էլ

ապա

չվեց

գնացպարթններիկողմերը՝ իր իշխանության բնիկ երկիրը, որպեսզի այն կողմի զորքերը իրեն ենթարկի

ն

վերադառնա:

Իսկ թագավորը, գնալով Ասորեստան, հասավ իր արքունական բուն ն նրա հետ նստավայրը

նան՝

:

Հայոց նախարարականիշխանները: |

ԳԼՈՒԽ

ԻԳ

ԳԼՈՒԽ

'

ԻԳ

մահը: Կոտիտ գտնվողՀայոց նախարարների Ասորեստանում Սալանումն Հայոցոր Ասորեստանի: Հայոց զորքի Խոսրովիսադրանքով: Ամատունու սպանությունը Խոսրովայ:ԱռլուռամկուոիւույԱմատունւոյսադրանաւք՛ որ նստումէր Սպահանում: Համարակարի որ նաւոերն ի Սոլ ձան: Ցառխչտակուլթիւն ապստամբությունը, ղաւրուն Հայոց բուլթիւն ՄՀ

նախարարացն

նեւ անկանելոմանցյերկիրն Պարլթնաց դանձու Համարակարին ւո

Վուուսմ:

Հայոց,մեուն իդրանն Ցայնժամ Շասեւլ մւմՇ իչխանացն արքունի մաճուամբիւրեանց՝ ԳագիկՄամիկոնեանն Խոսրով Վաճնունեւսցտեր:իսկՄամակՄամիկոնեւսնարձակեւոլ ի Հայս վասն զաւրուն. ն նորա իսկ ն իսկ Շասեալ ի Դուին քաղաք, կեցեալ սակաւ ինչ աւուրս՝ մեռաներ:իսկ Սւտեւանոս Սիւեւոյ պայքարեալվասնտանուտէրութեւսն(լեալ) ընդ Շաւրեղբաւըն իւրում Սաճակայ:իսկ Սաճակգրէր ի վերայ նորա գիր մաճապարտութեան,ն կնքերմաւոանեու իւրով ն ւոանն եւվիսկուղոսի, ն. մաւոսնեաւք այլ նս իչխանացՍիւնեաց,յիչեցուցանել թադաւորինզվնասնոցա ապոաւտամբութեանն: ն դնել բանւո. Շրամանեւո արքայնկաւվելզՍւտեւիանու Ցայնժամ ի ն գլխատեցինզնա ի բուն ւղուճացսն ի զաւոկինչաբաթուն: Եւ ղԿուռիւո եւո արձակեալ ի Մբըծուին դեսպան՝ ԸՇրաման ն Շեծելոցն դարանամոււո լինել ի դաչտի, աւաղակարբոար յարձակեալ վերայ՝ սպանին զնա ի նոցա ի ճանաւզար ճին:Իսկ զաւրն որ նուտԷին ի Սպաչանաչխարճին,իբըն լուան ղեղեալսն՝ասւվւառին ն զգանձն տակել աւերեցինղերկիրն. ւսրքունիոր ի ւուսնն Շամարակարին, որ ի Հարկացժողովեալ աչխարծինայնորիկ,ն ճանապարկալեալգնացինլյամուրնի յերկրինԳեղմայ:Եւ ղՀետ սոցա Շասանէինզաւրն պերոզական.ղոմանս ի նոցանէ սրով սատակեին,ն ոմանք ընդ իւրեանս իսկ սուր ելեալ՝ ղի մի' լիցին ձերբակալեալ,ն ոմանք մաղապուրւվրծեալ անկանէինյամուր երկրինԳեղմայ:Եւ իբրն ւսնղ ոչ դիպեինՎաւոամայ՝ճանւուլարը կալեալ գնացինյերկիրն//Պարթնաց,ն երթեալ կային առաջի

նորա:

գանձիհափշտակությունը ն ոմանց փախչելը պարթեների երկիր` Վստամի մոտ:

արմահը.իրենցմահով վրա հասավ հայ իշխանների Այնժամ

քունիքում մեռան Գագիկ Մամիկոնյանը ն Խոսրովը՝ Վահնունյաց տերը: Մամակ Մամիկոնյանը զորք Հբերելու- համար ուղարկվեց Հայաստան,ն նա շուտով հասավ Դվին քաղաք, քիչ օրեր ապրելով՝ մեռավ: Իսկ Ստեփանոս Մյունին պայքարեց իր հորեղբայր Սահակի դեմ տանուտերությանհամար: Սահակը նրա դեմ գրեց մահապարտության ամբաստանագիր, կնքեց իր ն ՀՍյունյաց- տան եպիսկոպոսիմատանիներով ու նան Մյունյաց այլ իշխանների մարով` հիշեցնելով թագավորին նրանց ապստամբության

տանինե վնասը: :

Այնժամ արքան հրամայեց կապել Ստեփանոսին ն բանտ գցել, ն գլխատեցին նրան բուն աղուհացի`'« Զատիկի շաբաթում: Եվ Կոտիտին որպես դեսպան ուղարկելով Մրծուին՝ Հիր» հեծյալներին հրամայեց դաշտում դարանամուտլինել. ն ավազակաբար հարձակվելով նրա վրա` ճանապարհին սպանեցին ճրան: Իսկ նրանց զորքը, որ նստում էր Մպահան աշխարհում, երբ լսեց կատարվածը, ասպատակելով ավերեց երկիրը. առան նան համարակարի տան արքունի գանձերը,որ հավաքել էր այն աշխարհի հարկերից, ն ճանապարհ ընկնելով` գնացին Գեղմա անառիկ երկիր: Սրանց հետնից հասավ պերոզական զորքը'՞'. նրանցից ոմանց սրի քաշեցին, ոմանք սպանվեցին իրենց իսկ սրով, որ չձերբակալվեն, իսկ ոմանք մազապուրծ փախան Գեղմա աճառիկ երկիր: Եվ երբ այնտեղ չպատահեցին Վստամին, ճանապարհ ընկան պարթնների երկիր ն գնացին ներկայացան ճրան: -Ղ111-

ԳԼՈՒԽ

ԻԴ

ԳԼՈՒԽ

Սմբատ Բագրատունիկարզի մարդպան Վրկանայ, նուաճէ բարեկարգ զաչխարչն Վրկանայ: դառ ատամբան, եղն ի ժամանակին յայնմիկՇաճոյանալ ԲագրաՍմբատայ նա ւոունւոյլլաչս Խոսրովուարքային.տայ ի ղմարզպանութիւն ա ռնէ երկրինՎրկանայ, զնա իչխանի վերայամենայնկողմանն այնորիկ, առաւել մեծւցուցւսնէպաւուովք ն իչխանութետմբ. լնու ղնա ոսկւով ն արծաթով, զարդարեի Շանդերձսպատուասկանս ն լերնելիս: Տւսյ նմա զկամարն ն. ղսուսերն լեալ Շաւր ն զՀայասիւրոյ Որմզդի.գումարէ ի ձեոս նորա զաւըս ւպլարսիկս տանեայսն Շրամայեգնալ յերկիր իչխանութեաննիւրոյ: էին ապստամբ ի ժամանակինյայնմիկ լարքայեն Պարսից երկիրքն,որ անուանեալ կոչին Ամաղ, Զրէճան ե. ՏաՌոյեւան, ւպարասուսն,ղորս վանեալ նորաւլաւոհրաղմոու՝ Շարկանէրսրով ն սուսերի ի ծառայութիւն արքայինՊարսից կացուցանէր, ե չինեալ Շաստատէր երկիրիւրոյ մարզպանութեւտնն, զամենայն քանզի եր երկիրն աւերակ: կային յաչխարծին յայնմիկ աղզզն գերեալքի Հայաստաներկրէ,ն նստուցեալ սւոորուռովանապատին մեծի, որի Թուրքաստանի նի Դելճաստան կողմանէ. ն. զլեզու իւրեանց մոռւացեալդպրութիւն նուաղզեւսլքն կարգ Եւ

առ

ջաճշանայութեանն պակասեալք:կային ւսնդ ն ազգ Կոդրեացն, որք գերեցան մերովքն արամբք: Կայինանդ ն յիշխանութենէն ն Յունաց յԱսոր:ոց ոչ սակաւք: կողմանէ Էինաղգ Կոդրեացն բայց ի վերայքրիսւոոնէիցն անճաւաւղք, Շաւաւու ն ծագերլոյս մեծ, Շաստաւոէին ի ուսւանԵին զդալրութիւն ն զլեզու, ն Շաստատէին ի կարգ քաճանայութեան յաչխարՇի անդ երեց ոմն ի նոցանէ, որ

կոչեր Աբէլ: անուանեալ

ԻԴ

Սմբատ Բագրատունին կարգվում է Վրկանի մարզպան, նվաճում է

ապստամբներին,բարեկարգում Վրկանա աշխարհը:

Եվ եղավ՝ այն ժամանակ Մմբատ Բագրատունինսիրելի դարձավ Խոսրով արքայի աչքում. Հարքան» տվեց ճրան Վրկանա երկրի

մարզպանությունը,նրան կարգեց այն

բոլոր

կողմերի վրա իշխան,

պատիվներով ն իշխանությամբ առավել մեծարեց. նրան լիացրեց ոսկով ու արծաթով, զարդարեց պատվական ն երնելի զգեստներով:

Նրան տվեց իր հոր՝ Որմիզդի գոտին ու սուսերը, պարսից ու հայկական զորքերը գումարեց նրա ձեռքի տակ, հրամայեց գնալ իր իշխանության երկիրը: Այդ ժամանակ պարսից արքայի դեմ ապստամբել էին այն երկրները, որոնք կոչվում էին Արմաղ, Ռոյան, Զրէճան ն Տապարաստան, որոնց ՀՍմբատըչ», պատերազմով նվաճելով, կոտորեց սրով սուսերի

ն

բերեց պարսից արքային ծառայության, շենացրեց,

հաստատեցիր մարզպանության ողջ երկիրը, քանզի այն ավերակ էր: Այդ երկրում Հայաստան աշխարհից գերյալ մի ցեղ կար՝ բնակեցված մեծ անապատի ստորոտում` Թուրքաստանում ն Դելհաստանի կողմերում. Հսրանք» մոռացել էին իրենց լեզուն, գիր ու գրա-

կանությունըպակաս էր, քահանայական կարգը՝ վերացած: Այնտեղ կային ճան կոդրյաց ցեղեր, որոնք գերվեցին մեր հայրենակիցների հետ:

Այնտեղ քիչ չէին

ճան

հունաց իշխանությունից ու ասորիների

կողմերից: Կոդրյաց ցեղերը անհավատ էին, լույս

բայց

քրիստոնյաների վրա մեծ

ծագեց. հաստատվեցին հավատի մեջ, դպրություն

ուսանեցին, այդ աշխարհում քահանա կարգեցին ցի, որ Աբել էր կոչվում:

ն

նրանցից ոմն

լեզու երե-

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԻԵ

ի վերայ Խոսրովու եւ մեռանել Դիմելն ՎատամայյԱսորեստան յուղւոջ ի նենգութենէ ՊարիովկայարքայինՔուչանաց: Յրուել Վատամայ: ՊատերազմՍմբատայ մարզպանիընդ զաւրաց Գեղումսեւ պարտութիւն:

Վստամի գնալը Ասորեստան` Խոսրովի քուշանների

ւ

ղզԽոսրով յԱսորեսւուսնղաւրու մեծաւ ն Շղաւըյոյժ, զի սպանցէԷ Եւ կային ե առցէ յինքն զթագաւորութիւն նորա զաւըք նորա: Պան յաֆմէ ն յաճեկե բացադոյնի նմանէ. արքայնՔուշանաց միւոս Յայնժամ րիովկն ի թիկունս նորա զկնի անցանէր//ղառաիւր նենդաւոր արքայինՔուչանաց՝ երթեալ երկիրպագաներ ջեաւնորա սակաւ արամբք,ն իջեալ յերիվարէն Եւ ւււ յառաջ՝ մաւռուցեւոլ եւթն անդամ: ի վերայերեսաց իւրոց Եւ իւր: դարանդործեալ ւնդրենյերիվարն Շեծանել Շրամայեաց Ասէ ցնա Պարիովկն. «Հրամայետ' արԵր նմա ի ճանապարճի: արքայի բանս ընդ զի խաւսեցայցինչ ձակել ի քէն զամբոխդ, ինչ խորշրդեան»:Որոյ ոչ զգացեալ զնենգութիւննորա` Շրամայեաց մարդկաններթալ յինքենէ: Եւ եղե մինչդեռ երթային ն խաւսէին՝ ելին յանկարծակիդարանանոքա ղճանապարծչն զվատամ:Եւ կալքն ի տեղւոջէն իւրեանց, ն. Շարեալ սպանին ժամադիր լեալ զաւրացն իւրոց Պարիովկն՝ ազդ առնէր նոցա փութանակի,ն նոցա ղՇեւոարչաւեալ Շասանէինն կալեալ զկին

արկեալ ի

|

ք

ւիունորա`դարձան աղխլո զկարասի Վաւոամայղամենայն ե

|

թանակի գնացին: Անագանուրեմն ն ապա յետ աւուրց ինչ անցելոց ազդ ի միմեանց,ե մեկամենայնղաւրացն.ն նոքա նոյնպէս ն զաւըն նեալ գնացինյիւրաքանչիւրի տեղիս: Գնացին Գեղումն որ ընդ նմա, եկեալ Շասեալ փութանակիյամուրս աչխարծինիւրեանց,ն արքնայն Շայաստանեւյք,որ սլստամբեւալ էիս ի Սպածանն. զնացեալք Վստամ՝ ընդ նուս: Իբըն.զնւսցին ն

լքեալ քակտեցան առ

արքա

վրա,

ն

ճանապարհին

Պարիովկիդավով սպանվելը: Վստամի զորքերի

ցրվելը: Սմբատ մարզպանի պատերազմը գեղումների դեմ պարտությունը:

ն. զՊարիովկն. ղՇաւկն Քուչանաց, թագաւորսն մայզերկուին

նորա:

ԻԵ

լիներ

ե

Եվ եղավ` այն ժամանակ Վստամն իրեն ենթարկեց քուշանների երկու թագավորներին` Շոկին ու Պարիովկին, ն արնելքի կողմերի ամբողջ զորքերը գումարելով` հույժ հզոր ու մեծ զորքով դիմեց Ասորեստանիվրա, որ սպանի Խոսրովին ն նրա թագավորությունն իրեն վերցնի:Նրա զորքերը շատ հեռու էին գտնվում իր աջ ու ձախ կողմերից, իսկ քուշանների Պարիովկ արքան՝ նրա թիկունքում: Այնժամ քուշաններինենգ արքանմտածեցքիչ մարդկանցովգնալ ներկայաճալ Իս կ նրան. իջնելով ձիուց՝ յոթ անգամ երեսնիվայր յր երկրպագեց: նրկրպագեց.սա, առաջ գալով, հրամայեց կրկին հեծնել իր ձին: Բայց նա ճանապարհին դարան էր գործել: Պարիովկը նրան ասաց. «Հրամայի՛ր հեռացնելքեզնից այդ ամբոխը, որ քեզ հետ ինչ-որ Ծածուկ բան պիտի խոսեմ»: Սա, չզգալով նրա նենգությունը, հրամայեց մարդկանց հեռանալ իրենից: Եվ եղավ` մինչ նրանք ճանապարհին գնում ն խոսում էին, դարանակալներըհանկարծակի ելան իրենց թաքստոցից ն խփեցին սպանեցին Վստամին: Իսկ Պարիովկը, իր զորքի հետ ժամադրվածլինելով, փութով լուր տվեց ճրանց. նրանք հետապնդելով հ ասան ն բռնելով Վստամի կնոջը, նրա ամբողջ գերդաստանն ու ունեցվածքը`փութով դարձան ու գնացին: ՍՄվելիուշ՝ մի քանի օր անցնելուց հետո, լուրը հասավ ողջ զորքերին, ն նրանք հուսալքվելով բաժանվեցին միմյանցից, ու ամեն մեկը վերադարձավ իր տեղը: Գնացին նան Գեղումի զորքերը, որ գրա հետ էին. փութով եկան հասան իրենց աշխարհի ամրոցները, նրանց հետ նան այն հայ մարդիկ, որ ապստամբել էին Սպահանում ու նրանց հետ գնացել Վստամի մոտ: Երբ նրանք գնացին |

|

կալ անդրէն ի թիկանց Վրկանի, նոքա յերկիրն կոչի կոմչ, յայնմ կողմանէ սարոյն, անցանէ ընդ մեջ նոցա, Շասին ի որ

որ

ն

որ

որ կոչի Խեկնանղ՝ընդդեմ ելանէր նոցա Շածը Վաճրիճ, ՍմբատԳուրկանմարզպանճանդերձբաղմաւ: Եւ զաւրք Գեղումք ոչ աւելի քան ղերկուսՇաղզարս:Եւ եղե ւպաւոերաղմ ի վերայ երկրինայնորիկ:Հարինզզաւրն Պարսից,ն իախստական ն տանեին.զբաղումս ուլանեալ արարելՇալածական զբաղումս ձերբակալ արարեալ դարձան անդրեն ե բանակեցանմաւտ ի տեղի սլատերազմինե արքն այն Շայւուուսնեսյք ընդ նոսա:

գեւղն, ն

այրնե

Սմբատ .

մարզպանին Սմբաւոււյ: ԳԼՈՒԽ

4եռւն

մարմին նորա, ճեջրանԱգա ուք: կայր տուփարծա-

իւրոց:

Ը446-

Է

մա զա

անիի հետ

էին, ի : շատերը րն մեռան:

ԻԶ

Տերունական Խաչի մասունքի գտնվելը երազով:

տեսլեան:

Արդ՝ անկեալ ի միտ առն միոջերւողիւըերեք ամսաւքլառաջ ջան զլինելն" պատերազմին այնորիկ.ն անուն առն Յովսեւի: «Այր մի, ասէ, սքանչելաւոեսիլ, եկեւսլ ասեր ցիս՝ ւպաւոերաղմ ն. լինի զկնի երից//ամսոց, անկանինբաղումք ի պաւոերաղմին, բայց դու երթիջի՛րի տեղի պատերազմին, ն նչան լիցիքեղ այս, զի տեսանիցեսայր մի անկեալ վերայ երեսաց երկրի,ն մարմին ի նորա պաղպաջեի մէջ ամենայնդիւսկանցն,ն դու երթեալ որ ինչ գւոանիցեսառ նմա, առցես ի եղ: Եւ զգոյչ լեր, ասէ, մի'՛ զչնորճն այն զի նա է սքանչելի»: Եւ յարուցեսլ մոռւսնայցես զնաց.նիբըն ճասեւլ ի տեղին՝գտանէ նոյնպես, որպես ի տեսլեանն ասացեալԷր, զի մերկացուցեւլ Երզնան զամենայնդիակունսն: Եւ ուներ ընդ անձն մ եղէն ն ն իւր: Ապա կայր ն ի առ զչագոյըն. ն. տեսանէրզի յինքն բոմ մի ն Թեղեն խաչմի ի մեջնորա,յորումկայրմասն մեծ իւոերունեան խաչեն։ կնքեր զինքն նովաւ, ն առեալ զնայը զՀետ ընկերաց չս

,

ԳԼՈՒԽ

ԻՋ

Գիւտ մասինտէրունեւն խաչին ի

Է ն

ո մ է Կոմշ նվում է Վ Վրկանի ն թիկունքու նքում՝ զրվիրը,որ զոչվում Հուշ ն գտնվում ն է հասան այն լեռան մյուս կողմում, որը ձգվում նրանց միջով, այն գյուղը, որ կոչվում է Խեկնանդ. նրանց դեմ ելան Շահր Վահրիճը ն մարզպան Սմբատ Գուրկանը Հզորքերի- բազմությամբ: Իսկ գեղումների զորքերը երկու հազարից ավելի չէին: Եվ պատերազմ եղավ այդ երկրում: Հարվածեցինպարսիկների զորքին ն փախստյան մատնելով հալածեցին, շատերին սպանելով ն շատերին ձերբակալելով` վերադարձան կրկին ու բանակեցին մարտադաշտին մոտ, նրանց հետ նան` այն հայ մարդիկ: Հայերի զորքերից նս, որ

Արդ՝ այդ պատերազմը տեղի ունենալուց երեք ամիս առաջ Հովսեփ անունով մի մարդ երազ տեսավ: «Մի սքանչելատեսիլ մարդ, ասում է, եկել ինձ ասում էր` երեք ամիս անց պատերազմ պիտի լինի, ն շատերը այդ պատերազմում պիտի ընկնեն, բայց դու կգնաս պատերազմի դաշտ, ն քեզ այս նշանը կտրվի, որ տեսնես մի մարդ՝ երեսնիվայր գետնին ընկած, որի մարմինը բոլոր դիակների մեջ փայլում է, ն դու մոտենալով` ինչ որ գտնես նրա մոտ, վերցրու քեզ: Եվ զգու՛յշ եղիր, ասում է, չմոռանաս այդ շնորհը, որովհետն դա սքանչելիք է»: Եվ ելավ գնաց. ու երբ հասավ այնտեղ, գտավ այնպես, ինչպես ասվել էր երազում, որովհետն նրան ու բոլոր դիակներին մերկացրել էին, ն իր վրա` անութի տակ, կաշվե պայուսակ էր կրում: Նրա մարմինը դիակների մեջ էր. մոտենալով վերցրեց այդ պայուսակը ն տեսավ, որ այնտեղ մի արծաթյա տուփ կար, նրա մեջ` մի խաչ, որի մեջ տերունական Խաչից մեծ մասունք ոով խաչակնքվեց ն վերցնելով գնաց իր ընկերների

իսկ

աի տնից:

Չուեցինամենայնղաւրքնի տեղւոջենյայնմանէ,ն երթեալ Շախնդրեր իւրեանց:ՅայնժամղզՎաճրիճն յամուրս աշխարծին սանեին ն տուն, առաքեր չնորճակալուլթիւն Սմբատ թագզաւորնի առ

զտեղին,հ

ալա

յետոյ ամենեցունգեւսյը ննա

ԳԼՈՒԽ

փախստական:

Այնտեղից ողջ զորքերը ճանապարհվելովգնացին հասան իրենց երկրիամրոցները: Այնժամ թագավորը պահանջեց, Հոր» Վահրիճը տուն Հդառնա», իսկ Սմբատին մեծ շնորհակալությունհղեց, քանի տադաշտը,

ն

Հմիայն» բոլորից

հետո

ԳԼՈՒԽ

ԻԷ

ինքը

նս

փախավ գնաց:

ԻԷ

թշնամիների ՍմբատայընղլԹչնամիսի Տասլարաստոանի Դարձյալ Սմբատի պատերազմըՏապարաստանճում Դարձեալպլաւոնրազմ ն եւ յաղթել: ՄեծանալՍմբատայպատուովքան զամենայնմարզդեմ հաղթելը: Սմբատի ավելի մեծարվելը, քան բոլոր մարզպանները: Սմբատի` Հայաստան գալը: Մ. Գրիգոր եկեղեցու կառուցումը սանս: ԵկնՍմբատայի Հայս.չինութիւն եկեղեցւոյն Ս.Գրիգորի Դվինում: Աբրահամ Ռշտունու՞ւ կաթողիկոսությունը: ի Դուին: կաթողիկոսութիւն ԱբրաճամուՌչտունւոյ:

եղեիդուլ միւսամի՝ժողովեինամենայնդունդքնԺչնամեաց, զաւառի,դումարեն Սմբաւո ի Տապարաստան ն.երթեալ բանակեին Եւ

փախստականի տեղիս իւրեանց: Իսկ այնք, որ էին ընդ նոսա, խնդրեցիներդումն ն պայմանն եկինկացինառաջիՍմբատայ,ե | Ցովսեփնայն ընդ ուներ Յովսէփզդիւտն իւր առաջի նորա ն ւզաւոմե ղտեսիլն,ն բաղում նչանս, ղոր արարել էր ի մէջ ծունը կրկներ բարբարուացն,պատմեր: առաջինորա, ե. կնջեր զինքննովու. ն տայր ի ձեռն Միճրուի ուրումն առն երանելւոլ, զոր ն կարգեալ Եր ի վերայ տանն իւրոյ Շաւատարիմն կամակաււաը, որ ի տանէ Դիմաքսենից, ն տայր յեկեղեցին 19Է' Ղ"Ը ունեին երիցունք Ք ԴՐ դրաննորա: ՐԻՉ»

նոսա: Ապա Ցայնժամ յարուցեալ Սմբատ

առեալ յինքն՝

Եվ եղավ՝ երբ հաջորդ տարին եկավ, թշնամիների բոլոր գնդերը հավաքվեցին ն գնացին բանակեցին Տապարաստան գավառում.

ները փախան գնացին իրենց տեղերը: Բայց նրանք, ովքեր նրանց էին, պայման ու երդում խնդրեցին ն եկան կանգնեցին Սմբատի առջն. նրանց հետ նան` այն Հովսեփը: Ապա Հովսեփը նրա առջն դրեց իր գտածը ն պատմեց երազն ու այն բազում որ արել էր Հմասունքը»Հբարբարոսներիմեջ: Այնժամ Սմբատը ելավ ծունր իջավ նրա առաջ ն վերցնելով խաչակնքվեց նրանով ու տվեց Միհրու անունով մի երանելի մարդու ձեռքը` Դիմաքսյան տոհմից, ն հանձնե 9 ե 0 է կարգել ել է էր որպես ր իր տ ան հավատարմատար, որին ր, երեցները: դռան էին նրա սպասարկում եկեղեցուն, որին Այնժամ թագավորը մեծ գոհունակությամբ նրան հրովարտակ առաքեց, պատվով ավելի բարձրացրեց իր տերության բոլոր մարզպաններից, ն նրան մատռվակության համար ուղարկեց ամենայն ոսկի անոթները, թագավորականհանդերձներ, ոսկեզօծ արտախուրակներ: ն մարգարիտներով ու թանկագին քարերով հյուսված զանգապանակ, իսկ նրա որդուն, որի անունը Վարազտիրոց էր, ն մեծարգո էր որին դաստիարակելէր որպես իր որդիներից մեկին, ողջ արքունի դռանը, կարգեց մատռվակ՝ Հիրեն»` թագավորին,գինի հետ

սքանչելիքները,

բ 3)" "Է էնծաԹ մ առաքե աաա Հրովարտայ Էս թաղան Ն անաւթա ւ Երդր մաիաեւվ ի ու աաթեան առնել վ ա ի «ԱՆՆ մաուկի մատրուսկացն աոա թա Էականս ածս ե անււ անակ մարարւուսխուրակս ուկե ակաճբք տ ղարտովք կարգեալ.նզորդի Էր Վարաղտիոյանունն նորա, րոց, զոր Էր սնուցեւալ նորա իրրեզմի իւրոց ե Էր մեծարու ո րդւոց ամենայնդրաննարքունի՝ կարգերի մատոոււսկութեան,պաչտել ղոր

Կժ

զգինի անձին արքայի:

էլ

մատուցելու համար:

եւ

աչխար

մ ն ն Շին մ կալաւ Սճ Աոբատզմարզպանութին իր այ այն որին Շասանէ Ցեւո Ը։ ւսյսորիկՇրաման կոչելզնա բաղումմեծարանաւք ի դուոն ւրքունի, լ. Շրամայեերթալ ւռեսանելզերկիր յ

ւր՝

լամի

արհա կաա|, Կատա

ն ւուսսներո

ութ

ոմա

Բո

թագաւորութեանն:

ւրոլ

արան Գրիգորի,որ եր ի Դուին քաղաթի: Եւ վասն ղի վախճանեալէր Մովսեսկաթուղիկուն երանելի,ն ոչ գոլը վարդապետի տեղւոջն յայնմիկ՝ ն նս փութացաւ խնդրելլարքայէն Հրաման. ն Հասեալ Շրամանյերկիր իւր՝ առնէ խնդիրվասն աթոռոյն մեծի, զի կարգեսցենի վերայնորա ւոեսուչ խնամողեկեղեցւոյն ն առաջնորդ փրկութեանիւրոյ: Եւ նուռուցինղԱբրածոաւմ զՌչւտունեւսց եպիսկոպուն լաթոռ Շայրապետութեան: Ապա սկսան արկանել Շիմն եկեղեցւոյն,ժողովեացճարտարապեւոս քարի, ն կացոյց ի վերայ նոցա Հաւատարիմգործակալս,ն Շրամանետ փութանակի Հասուցանելի կաւոարումն: Եւ գրեալ գիր ամբաստանութեան բերդակալինն մարզպանին արքայ, եթե«Կարիմերձ է բերդն, ն վնաուսկար է ի թշնամոլ»: ՀրամանՇասեււլ յարքայէ, եթէ«Բերղնքակեսցի, ն եկեղեցինանդրէն ի նմին ւոեղւոջն չինեսցի»: Ամէն: '

-

.

առ

լ

առ

ԳԼՈՒԽ

ԻԸ

Սմբատկոչի անդրէն ի դուռն Պարաից, պատուի տանուտերուՇում եւ առաքի ընդդեմ (Թեամբ' որ անուանեալ լոչի Խոսրով Քուշանաց:Նալխարարք Հայոք' որք ընղ նմա: Գունդ մի կաւաձնոն Պարսիցպաչարի ի Քուչանացեւ Հարկանիլանլաողույթենէ Դաւտոյննի: ՍաանումնԴատոլենի:Սմբատի մենամարսոիսպանանէ ղարքայն Բուչանաց: Փավնուստղաւրուն աւրն Պարաիխց Քուչանաց: չաւարի առնու ղաչիսարՀնոցա:ՄԵծւու չքով կոչի Սմբա» ի ղուռն: ուս-

ԵւՆ յանցանել

ձմերայնւոյն,ի գալ դարնանւոյն ժաման կոչեն ակի՝ Շասանէին սուրչանդակքնՇրովարտակաւք, զնա մեծաւ եւ ի չքեղութեամբդուոն ւըքունի: երթեալ յանդիման լինի Թագաւորին ի Մեծ անուանեալ ն. ելեալ Դաստակերտին արւուսքս ի դւսՇլիճն, նուի ի բոբ ւի բաճշղակ: ն

-Ղ120-

Եփ Սմբատը 8 տարի վարեց այն աշխար հի մարզպանությունը: Սրանից հետո՝ իր թագավորության18-րդ տարում, հրաման հասավ շ ը դուռը, ն ՀԽ ոսրովը բազում մեծարանքով կանչել ճրան արքունի հրամայեց գնալ տեր դառնալ իր երկրին: Առ քա արայից հրանան խտոեց դվին ջաղաքու չալ եկեղեցին: Եվ քանի որ երանելի Մովսես կաթողիկոսը Գրիգոր ր վախճանվել էր, ն այնտեղ վարդապետ չկար, առավել նս փութաց արքայից հրաման խնդրել, ու երբ հրամանը հասավ իր երկիր, մեծ աթոռի համար հարձուփորձ արեց, որպեսզի նրա վրա կարգեն բարեխնամ տեսուչ ն իր փրկության առաջնորդ: Եվ թյան աթոռին նստեցրին Ռշտունյաց եպիսկոպոսին`Աբրահամին: Ապա սկսեցին հիմնադրել եկեղեցին. ժողովեց հմուտ քարագործներ, նրանց վրա հավատարիմ վերակացուներ կարգեց ն հրաման տվեց փութով ավարտին հասցնել: Եվ բերդակալն ու մարզպանը ամբաստանագիր գրեցին ար,

է.

հայրապետու-

քային.«ՀԵկեղեցին» բերդին շատ մոտ է ն թշնամու կողմից` վտանգավոր»: Հրաման եկավ արքայից.«Թող բերդը քանդվի ն շուտով նույն տեղում կառուցվի եկեղեցին»: Ամե՛ն:

ԳԼՈՒԽ

ԻԸ

Սմբատը դարձյալ կանչվում է պարսից արքունիք, մեծարվում է ն ուղարկվում է տանուտերությամբ, որ կոչվում է Խոսրով Շում ուշաննե, արները, որոնք իճ: ՊարՊար որոնք նրա նր հետ էին: քուշանների դեմ: եմ: Հայ Ո նախարարները, սիկներիմի փոքր խումբ պաշարվում է քուշանների կողմից ն կոտորվում Դատոյանի չանսալու պատճառով: Դատոյեանի սպանությունը: Սմբատը մենամարտում սպանում է քուշանների արքային: Քուշանների զորքի փախուստը: Պարսիկների զորքը ավարառում է նրանց աշխարհը: Սմբատը մեծ շուքով կանչվում է արքունիք: Եվ եղավ՝ երբ ձմեռն անցավ, գարնան գալուն պես սուրհանդակճերը հրովարտակներով հասան ն նրան մեծ շուքով կանչեցին արքունի դուռը: Գնաց ճերկայացավ թագավորին Մեծ անվանված Դաստակերտումն դուրս գալով դահլիճից` նստեց Հիր» բարձին:

Յայնժամտալ նմա արքայ զտանուտէրութիւն՝որ անուանեալ կոչեր Խոսրով Շում, զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ ն ի աճագին լոսկւոյ աւծեալ,//մեծացուցանե պատմուճանբեճշեղեայս ն ի գումարտակ,ն ի գաճս ի ճամբար ականակապ պատուաւք արծաթիս. արձակուի նա զվաճառնփոքր, զդիւան աչխարճին: ն պաճապանս նմա զփողսնչորեքձայնեանս նորա ի Տայ դրանն նմա մեծաւ աճեղութեամբ Շետնակաց արքունի. գումարե մարզպան՝ Քուլանաց, ն. Շրամայենմա առնել ղնացեալ անտի՝ եկն եշաս ի զոր ինքն կամեսցի: իսկ սորա երկիրն առաջին Կոմչ,ն կոչե իւրոյիչխանութեան՝ մերձակայ

յարնելս իրկիրն

յԱրնելս: իչխանքնախարարացնՀայոց,որ ընդ նմա իւրաՎարազչապուճԱրծրունի,Սարգիս ջանչիւը գնդաւ ն դրաւչու. ն. Հմայեսկ Ապաճունի, Վսւուսմ Մանուէլ Տայեցի, ն. Արտաւազդ Վուտմ Դիմաքսեան, Ապաշունեասց տէր, Գողթնեացտէր, Սարգիս ՍարգիսՏըպատունի,ն այլք ի նսխարարացն: Եւ զաւրք նորա իբըն երկու ՇաղարՇեծեալ՝ յաչխարճէն: Ետես զի զաւրք Քուչանաց ասպատակեալսփոեալ եին ի վերայ երեւաց ամենայն երկրին.ե իբրն լուան զլուր Շամբաւոյ ժողովեցանն գնանորա՝ Իսկ նոզշետ նոցա փութանակի ցին.ւ պնդեալ Շասաներ: քա իբըն տեսինզնա ղճեւոնոցա Շասեասլ՝ դարձանընդդեմճան կաւռեցան, բաղխեցինզմիմեւսնսպաւոերազմաւ,անւոիի փախուստ դարձան զաւրքն Քուշանաց,ն վանեցան առաջի զաւրացն ԽոսրովՇմոյ, բաղումք ի նոցանէ մեռան ն բազումք զնացին:Եւ նա դարձեւսլբանակեցաւ Շածը՝ չլԱպը է. ի գաւառի. ինքննստեր երեք Շարիւր արամբք ի քաղաջագեւղն որ կոչի Խոոխտ: Ցայնժամթագաւորքն Քուչանացխնդրեցինիւրեանց աւգնականի Մեծէն Խաքանայ արքայե կողմանցն Շիւսիսոյ: Եւ եկն ել ամբոխ Լ բիւրոյ ի թիկունս աւգնականութեասննոցւս, անց ղդետովն որ կոչի Վեշռուռ (որ ելանէ ի ԹուրքաստանեԵ՝ ն յերկրէն Եւիղատայ, զԳիմնոսուիհուռեայս, զՇամնն զԲրաճմնն, ն Եւ Շոսիի Հնդիկս): բանակեւսլի վերայդետեղըն՝ տուվաւուսկո սփռեցաւ ընդ արնմուոս, ն. Շասեալլանկարծւաւրէնպաւոեցին պաչարեցին զգիւղաքաղաքն,//զի ունէր գեւղն պատուաը ամրութեւանչուրջ ղիւրեհաւչուրֆանակի: ն

գնայ ուղղորդ Եւ այս են

սա

փախատաղան Տոս

Այնժամ արքան ճրան տվեց տանուտերությունը,որ անվանվում ն է Խոսրով Շում, զարդարեց չքնաղ զարդերով, բեհեզյա գդակով ոսկեզօծ պատմուճանով, մեծարեց ահագին պատիվներով՝ականճակապվարսակալով ու մանյակով ն արծաթյա գահերով. ուղարկեց նրան արքունական տուրքն ու երկրի դիվանը: Տվեց ճրան քառաձայն փողեր ն արքունի հետնակներից` նրա դռան համար պահապաններ:Նրան սաստիկ ահեղությամբ ուղարկեց արնելք՝ ում ինքը քուշաններիերկիրը ն հրամայեց նրան` մարզպանկարգել, կամենա: Իսկ սա, գնալով այնտեղից, եկավ հասավ իր ճախկին մոտ իշխանությանմերձակա երկիրը՝ Կոմշ, ն Վրկանից կանչեց իր իր բնաշխարհիկ սեփական զորքը ու գնաց ուղիղ դեպի արնելք: Եվ սրանք են Հայոց նախարարներիզորապետերը, որոնք յուրաքանչյուրն իր գնդով ն դրոշով նրա հետ Հէին»՝ Վարազշապուհ Արծրունի, Սարգիս Տայեցի, Արտավազդն Վստամ ն Հմայակ Ապահունիներ, Ապահունյաց տեր Մանվել, Գողթնյաց տեր Վռամ, Սարգիս Դիմաքսյան, Սարգիս Տրպատունի ն նախարարներիցուրիշներ: Նան իր զորքը աշխարհից՝ շուրջ երկու հազար հեծյալ: Տեսավ, որ քուշանների զորքերը ասպատակելովսփռվել էին ամբողջ երկրի հեռավրա, Հորոնք», երբ լսեցին նրա համբավը, հավաքվեցին ու ցան. ն սա, հետապնդելով գրանց, փութով հասավ: Իսկ ճրանք, երբ տեսան նրան իրենց հետնից հասած, ետ դարձան ն ճակատ կազմեցին, բախՀվՀ-եցինմիմյանց պատերազմով.այդտեղից քուշանների զորքերը փախուստի դիմեցին ն հալածվեցին Խոսրով Շումի զորքերի կողմից. նրանցից շատերը մեռան, իսկ շատերը փախան գնացին: Եվ նա դարձյալ բանակեց Տոս գավառում`Ապր Շահրում, իսկ ինքը 300 մարդկանցով նստեց այն գյուղաքաղաքում,որը կոչ`

վում է Խռոխտ: Այնժամ քուշանների թագավորներըհյուսիսային կողմերի արքա Մեծ Խաքանից իրենց օգնություն խնդրեցին: Եվ նրանց օգնության եկավ 30 բյուր զորաբանակ, անցավ այն գետը, որ կոչվում է Վեհռոտ (որ սկիզբ է առնում Թուրքաստանից`Եվիղատ երկրից ն անցնելով Գիմնոսոփեստեայքը, Շամնը ն Բրամնը, հոսում է դեպի Հնդկաստան):Բանակելով գետեզրին` ասպատակ սփռեցին դեպի արնմուտք ն հանկարծակի հասան պաշարեցին գյուղաքաղաքը, քանզի այդ գյուղն իր շուրջբոլորն ուներ ամուր պատվար:

ՅայնժամՇրաման տայ Սմբատ երեք Շարիւրոց անկանել ի ն յերիվար երիւք ինքն Շեծեալ բերդակն,որ ի մեջ գիւղաքաղաքին, ն ւրամբք, որոց Էին անուանքայսուիկ՝Սարգիս Դիմաւքսեան ն ոմն Սարզիս Տրպատունի մի ի զինակրացն ղեղջու Շեծնալ, անուն ն Սրտիկ, դիմնալ յանկարծաւրեն" ի դուռն «ասխ Շաւոին ղամբոխին զաւրութիւն ն. գնացին: Եւ երեք Շարիւրքն անկեալընդբերղակնոր ի մեջ զիւղաքաղաքին՝դիմեցինի վերայ զաւրաց նորա: Եւ էր Շրամանաւուսըզաւրուննորա պարսիկոմն

|

Արդ՝թեւե

Սմբատոր Ե Խոսրով Շումն, խոյս տալ ի նոցանե,նորա ո՛չ կամեցեալ լսել՝ ել ընղղեմ նոցա պատերաղմաւ,ն Շարեալ նոցա զղաւըս Պարսից՝փախուտական ն արարինզԴաոոլեան,ինքեանքասպաւուսկսիոռեալ՝արչաւեցին մինչե. ի սաճմանս Ռեոյ ն Ասպաճանզաւառի, ն աւերեալ ն

արձակու աո

նա

Եւ Շրաղերկիրնամենայն՝ ի բանակն դարձանանդրէն իւրեանց: ման Շասեալի Մեծէն Խաքանայ Ճեմբուխ՝ սնցին զդեւոովն ն դարձան անդրէն ի տեղի իւրեւանց: ւ Ապա Շասեալ քննողլարքունուսւո Սճբաւոայ Դաւտոյլենայ, ումն այը գլխավորնախարար,որում անունն Էր ՇաշրապանԲանառ

դական:Իսկարդարացուցին ղաւընամենայն մնւսցեւսլն զՍմբատ.

Դաւտոյեան տարել ի դուռն կաւլանաւք՝ սպանաւլարքայե: ՅայնժամՍճմբասո ժողովէղղաւըն նե վերուտին սւպառաղինԵ, գումարենայլ զաւրս բազումսյաւդնութիւն իւը, ն դիմեալգնայը ի վերայ ազգինՔուչանաց արքայինՀեփթաղեայ:Եւ նա անտի է. մեծաւ ընդդեմ ելանէ նորա. եկին Շասինի ւոեղի կազմութեամբ ն ճակատեցանդեմ յանդիմանմիմեանց: մւսրւոին Արդ՝պատգամ յղե Սմբատ արքայն Քուշանաց ն սէ. է «Զի՞նչ աւգոււո այսպես խաոնամբոխմտանել ի սպատերազմ՝սպառել զաւրս ն

առ

մեր:Եւ կամ ի՞ւ ծանիցի իմ ո քո ջաֆութիւնդ: Բայց,ե՛կ, եսն ես ն դու միայնմւսրւոիցուք, ելեալ առւոիախոյեան, դու՝ այւոի. զի այսաւը ծանիցիքեղ ջաջութիւն իմ»: Իսկնորա ձեռն յանձին եմ ի մեռանել»: Եւ յարՇարեալ՝ ասէ, «ԱՀաւասիկ պատրաստ ն ձակեալք ասոի անտի//մեծաւ տագնապաու ի միմեանս Շասանեին.ն. մեջ երկուց ճակատուցնմարւոեդեւլ ընդ միմեանս

ի

Այնժամ Սմբատը հրաման տվեց 300 Հհոգուն» մտնել բերդակ, Հորը» գտնվում էր գյուղաքաղաքիմեջ, իսկ ինքը երեք այրերով, որոնց ն Տրպատունի Սարգիս անուններն այս էին՝ Դիմաքսյան, Սարգիս հեգեղջուկ հեծյալ զինակիրներից մեկը` Սմբատիկ անունով, ձի գավ Ն հարկարծակի հարձակվելով՝ հասան դարպասին,ճեղքեցին զորքերի բազմությունն ու գնացին: Իսկ 300-ը մտան բերդակ, որ գյուղաքաղաքիմեջ էր. Հքուշանները» հարձակվեցիննրա զորքերի վրա: Արքունի հրամանով նրա զորքերի հրամանատարըմի պարսիկ Արդ` թեպետն Սմբատը, որ Խոսրով Շումն է, Հլուր» ուղարկեց նրան, որ խույս տա նրանցից, նա չկամեցավ լսել ն պատերազմի ելավ նրանց դեմ. նրանք, կոտորելով պարսից զորքերին, փախստյան մատնեցին Դատոյանին, իսկ իրենք ասպատակ սփռելով արշավեցին մինչն Ռէհի սահմանները ն Ասպահան գավառ. ավերելով կրկին իրենց բանակը: Եվ երբ Ճեմամբողջ երկիրը՝ վերադարձան բուխին Մեծն Խաքանից հրաման հասավ, անցան գետը ն վերադարձան իրենց տեղը: Ապա արքունիքից Սմբատին ն Դատոյանին քննելու եկավ մի անվանի նախարար այր, որի անունը Շահրապան Բանդական էր: Մնացյալ ողջ զորքը արդարացրեց Սմբատին, իսկ Դատոյանը, կապանքներով տարվելով արքունիք, սպանվեց արքայի կողմից: Այնժամ Սմբատը հավաքեց զորքը ն վերստինսպառազինեց,գումարեց նան բազմաթիվ զորքեր՝ որպես իրեն օգնություն, ն հարձակվեց քուշանների ազգի ն հեփթաղների արքայի վրա: Նա էլ ելավ նրա դեմ. եկան հասան մարդարձյալ մեծ պատրաստությամբ տադաշտ ն ճակատ դրին միմյանց դեմ հանդիման: Արդ՝ քուշան-

ների արքան պատգամուղարկեց Սմբատին ն ասաց. «Ի՞նչ օգուտ կա, այսպես խառնամբոխպատերազմելով, սպառել մեր զորքերը: պիտի իմացվի իմ ն քո քաջությունը: Բայց արի' Եվ կամ ես այս կողմից ես ու ախոյանելնելով,իսկ միայն դու մարտնչենք` դու` այդ կողմից, որ այսօր քեզ հայտնի դառնա իմ քաջությունը»: Իսկ նա, ձեռքը կրծքին զարկելով, ասաց. «Ահավասիկ պատրաստ եմ մեռնելու»: Եվ այս ու այն կողմից հարձակվելով սաստիկ շտամիջն մարտնչեցին իրար դեմ, պով իրար հասան, երկուճակատների

ինչպե՞ս

կռուեին. ն ոչ կարեինվաղվաղակիզմիմեանսլաղթաճարել, զի արք սկայաղաւըքէին երկոքինն ն կուռ սմլառադինեալք:Ապա ի վերուստ իմն Շասեւլ աւգնութիւն՝ ւլաւուսոի վերտամուտ բաճլիկ ն կուռ զրաշին ամրութիւն արքային ի Քուչանաց նիղակենՍմբատայ.զի Շարեալ ղնա զաւրութեամբ դիաթաւալ յերկիր կործանէր: Եւ զաւրքն նորա իբըն ստտեսին զարքայն իւրհանց՝ ղարճուրեցան հ. ղարձան գնացին փախստական,ն սոքա զճետ արչաւեալ Շասինասպատակու մինչն ի ԲաճլՇաՇաստան՞ Փուչանաց, ն աւար ամենայն,զՀարն, Շարեալ զերկիրն

ՎզՎատագես, ն. ղզՏաղական. ՎզՏոխորուտայն ամենայն առնոյըն

զբերդս բազումս ն զնոյնս քանդեալ աւերէր, ն դառնայրյաղթութեամբմեծւու լ բազումւս ւար աաւ, լ երթեալբանկեր ի Մարգ ն ի Մարգոուռ Ցւսյնժաւմ Շրեչշտակք փութու Շասանէին արաւեւուսւորք քայն Խոսրով, արքայն Խոսրովզուսրճանայը ղուարթանայը մեծաւ խնդութեամբ, ն. զարդարել փիղ մի մեծն ածել ի ղաճլիճն, Շրամայե Շրամայեր նա Հանել ի վեր զորդի նորա զՎարաղտիրոց,որ անուանեալ

գաւառի:

առ

լիով զեղեալան պատմեին քաջութիւն: իսկ

Աաաա .

կոչեր զնա ի

ԱՆ

ն

ւոն

մեծա,

Աա ւ արատով չթեղութեամը, ւ

ԳԼՈՒԽ ՄաՀ

ձ

:

ս

ւ

նե

"

՛

եղն իբըն.մերձեցւաւ աւթիւ միովի դուռն արքունի՝ Հրաման է. տայ արջայ ամենայննախարարացն զաւրաց իւրոց ելանել ե. ընդ առաջ նորա, աւժանդակացնճրամայէ նժոյդգտանել ընդ առաջ նորա յախոռէ արքունի արքունական կազմուսծով. ն. երթեալ մեծաւ չքով ն փառաւք լսնդիման եղն Թագաւորին:

ամբողջերկիրը` Հարնը, Վատագեսը,ողջ Տոխորոստայնըն Տաղականը. գրավեց նան բազմաթիվբերդերը, որոնք քանդելով` ավերեց ն վերադարձավ մեծ հաղթությամբ ու հարուստ ավարով ն գնաց ն Մարգոռտ բանակ դրեցՄարգում գավառում: Այնժամ ավետաբեր սուրհանդակները փութով հասան Խոսրով արքայի մոտ, լրիվ պատմեցինկատարված քաջագործությունը: Իսկ Խոսրով արքան մեծ խնդությամբ ոււախացավ ու զվարճացավ ն հրամայեց զարդարել մի մեծ փիղ ու բերել դահլիճ. հրամայեց ճրա ողմ վրա նստեցնել նրա որդուն`ն Վարազտիրոցին, ոցին, որն որն արքա արքայիկողմից անվանվումէր Ջավիտյան Խոսրով:5: Հրամայեց գանձեր շաղ տալ ամբոխին, մեծ գոհունակությամբ նրան հրովարտակ գրեց ն մեծ պատվով ու շքեղությամբ կանչեց նրան արքունիք: `

ԻԹ

Սմբատայ:Ապատամբել նախարարացն Հայոցի Պարսից եւ երթժայիծառայութիւն Խոաքանոաւյ:

Եւ

չկարողացան անմիջապես հաղթել իրար, քանզի երկուսն էլ հսկայազոր այրեր էին ն կուռ սպառազինված: Ապա կարծես ի վերուստ օգնություն հասավ. Մմբատի նիզակից պատռվեց քուշանների արքայի շղթայահյուս բազպանը ն ամրակուռ օղազրահը, քանի որ ուժգին հարվածելով նրան` դիաթավալ գետին տապալեց: Նրա զորքերը, երբ տեսան իրենց արքային, զարհուրեցին ն փախան գնացին, իսկ սրանք, հետքից արշավելով, ասպատակով հասան մինչն քուշանների Բահլ Շահաստանը ն ավարի ենթարկեցին բայց

ԳԼՈՒԽ

ԻԹ

Սմբատիմահը: Հայ նախարարների ապստամբելը պարսիկների դեմ

ն

Խաքանին ծառայության մտնելը:

Եվ եղավ` երբ մոտեցավ արքունիքին մեկ օրվա ճանապարհով, թագավորը բոլոր ճախարարներին ն իր զորքերին հրաման տվեց ելնել նրան ընդառաջ, իսկ օգնականներին հրամայեց թագավորական ախոռից նրան ընդառաջ տանել ճժույգ` արքունական սանձ ու թամբով, ն Հնա» գնաց մեծ շուքով ու փառքով ներկայացավ

թագավորին:

ընկալաւ զնա, ն ձգեաց Իսկնորա տեսեալ խնդութեամբ նա զձեռն իւր, ն նորա զձեռն նորա անկաւ ի վերալ «Միամտութեամբ երեսաց իւրոց: Ցայնժամ ասն ցնա արքայ, ն վաստակեցար,ն մեք աւելի զոճ եմք զքէն. արդ՝լայսմշետե աւելի մի՛ լինիր աշխատ ելանել ի պատերազմն, ւսյլ կա՛ց ա՛ռ, կե՛ր ն ա՛րբ, ն ուրախութեան մերում աուն //մերձակայ, պարապեա՛»":Եւ էր նա երրորդ նախարար ի տաճարի թան կացեալ զաւորութեանն

Շամբուրեալ

առ

Իսկ

ճա

նրան, ն

տեսնելով` խնդությամբընդունեց նրան, մեկնեց իիրձեռքը նա, համբուրելով նրա ձեռքը, երեսնիվայր ընկավ: Այնժամ

արքան նրան

«Հավատարմությամբվաստակեցիր. ն մենք շատ գոհ ենք քեզնից. այսուհետնշատ արդ՝ մի՛ չարչարվիր պատերազմիելնել, այլ մնա՛ այստեղ մոտիկ, ա՛ռ, կե՛ր ու խմի՛ր ն մասնակցի՛ր մեր ուրախությանը»: Եվ նա Խոսրով արքայի թագավորական պալատում երրորդ նախարարնէր. քիչ ժամանակ ապրելով՝ վախճանվեց նրա թագավորության 28-րդ տարում: Իսկ նրա դին տարան Հայաստան երկիր՝ Հիր» բնիկ հանգստարանըե գերեզման ասաց.

ժաճախազս կուրովայ արքայի, Ր արորդի յարի ագար Թազառորողքան ո դրին ի

ն ի տապանի ի գիւղն բնիկ Հանգատարամաան, եդին Դարիւնս,

որ

Է ի Գոդովիտ դաւառի:

Հաաա

ԱԼԼԱ

ԱԱ

ԱԱ

Ա ԱԱ

աակ

անկաս

Դարույնք գյուղում, որԿոգովիտ գավառում է:

լ 47

ՎՎԱԳԱԿԱԱԿԿԱՅԱԿԱԱԱԱԿԱՎԿԱՎԱԱԿԱԿԱԱԱՎԱԿԱՎԱՉԿՎԱՎԱԿԱԱԱԿԱԿԱՎԱՎԱՎԿԱՎԱԴԿԱԳԱԿԳԱՂԱ

Դ.Կ...

Ապա ապստամբելով՝ ճենաստանցիՃեպետխի միջնորդությամբ ակկնակկակկակկե նանո աաակկակակաաաանաննն նա Աաաա

Ապաապուռամբեալ գնացինի ծառայութիւն ՄեծինԽաւքանայ արքայիկողմանցնՇիւսիսոլ,ի ձեռ ճենաստանն Ճեւլեւոխոյ. ապա ընդ կողմանս Շիւսիսոյ՝ դնացեալ յարնելիցյարնեմոււու խառնել ընդ զաւրացն Ճեպետխոյն այնորիկ Շրամանաւ ժաԵւ ելեալ ընդ Պաճակն Ճորայ դգաւորին իւրեանցԽոաւքանայ:

զաւրաւքբազմութեան՝ դնացին յաւգնականութիւն թագաւորին

գնացին ծառայության հյուսիսի կողմերի արքա Մեծն Խաքանին. այնուհետն հյուսիսի կողմերով գնացին արնելքից դեպի արնմուտք՝ իրենց թագավոր Խաքանի հրամանով միանալու այն Ճեպետխի

զորքերին: Եվ բազմաթիվ զորքերով Ճորա Պահակից ելնելով՝ գնացին օգնության հունաց թագավորին: .

Յունաց:

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Լ

ի ծառայութենէ Յունաց ՓախչելԱտատայխԽոռխոռունւոյ

եւ

անկանել Խոսրու|եւ մեծարելի նմանէ. աղա տռլսւուսմբու(Թիւնի Խոսրուվէեւ սոլրանումն: Սաշմանակալք Պարսիցեւ Յունուսց հ Հայաստան աչխարՀի յամս Հաչտութեան(Թագաւոր աւցն առ

երկոցունց:

էլ ՎզԱռւուո Խորխոռունւոյ:՛ աւտւսցից մեծ, Էր ւպաւորիկ զմիւուսնգսամ ղաւվաուոամբութիւնն: վասն

Իսկ արդ՝ զի՞նչ

ս

սա.

Շրամանտայ թԹազոաւորն կոչել ղնա ի պաղաւոն,ն դնացեալ եւթանասունարամբք.ւ մեծարել չքեղացոլցզնւսնոր Ետ նմւո ընդնմայնըուո արժանիվայելչական ընդունելութեանն: ն ն անաւթսուկիս արծաթիս գանձաբաղում լոյժ:

որոյ ի նւ

Լ

Ատատ Խոռխոռունու փախուստը հույների ծառայությունից, հաս-

նելը Խոսրովի մոտ ն մեծարվելը նրա կողմից. ապա ապստամբելը Խոսրովիդեմ ն սպանվելը: Պարսից ն հունաց կուսակալները Հայաս տաճ աշխարհում երկու թագավորների հաշտության տարիներին:

Իսկ արդ՝ էլ ի՞նչ ասեմ Ատատ Խոռխոռունու երկրորդ անգամ ապստամբության մասին: Սա մեծ պատրիկն էր, որի համար ն Հպատրիկը» թագավորը հրաման տվեց կանչել նրան պալատ, յոթանասուն մարդկանցով գնաց նրա մոտ: ՀԹագավորը», ընդունելության պատշաճ կարգով մեծարելով, փառավորեց նրան ու նրա հետ եղողներին: Տվեց նրան ոսկե ու արծաթե անոթներ ն հույժ բազում գանձեր:

ն Շրաժարեալ զաւրս իւր. Հրամանետ երթալի Թիրակ ի Թադաւորէնն գնաց: Եւ մինչդեո գնայր ի ճանապարճի՝ արկ ն գնալ Պարսից:Եւ նս ի միտս իւր աւվսւտամբել թագաւորն ն. Շանդիպեալ սւոերիւրեալի ճանաղարճէն՝ դնաց ի ծովեզերն նաւի միոջ՝ ասէ նաւորդացն. «Անցուցե՛ք զիս յայնկոյս, զի ի ես ի թագաւորեն»:Եւ Շրապուրեալ գործ կարնոր առաքեալ եմ անցուցինղնա, ն զնաց փութանակի,ճեւլեալ զնաւորդան՝ Շասաներ ի Հայաստաներկիր: Եւ ոչ ոք վաղագոյնիմացաւ զճանաՇեռամինչն բազում աւթնանաւք մեկնեալ պարճ գնալոյ նորա, ն զնալոյն, ելեալ ցաւի ծովեղերեն:Ապաուսեմն իրաղեկլինեին զաւրք՝ ն ոչ կարէին ընդդեմսորա քաղաքաց քաղաքաց նորա ունել, ե. ընդ ութ ն տասն տեղի արարեալնորա ԵՐԲՈՐ է. րազմն ի ճանապարճի՝յաղթող ամենայնի դտաներ,թեպետ ն այնպեսգնացեալփուիւր զաւրակլանն Եւ թանակիՀասանէր ի Նախճաւան: ընկալեալզնա Պարսիցնի Յայնժամ// բերդն ղբերղնչուրջա ստրատելատն, ն արձակէ ի ե Ազդ լինիարքայինԽոսրովու եղեալ իրջն, րայ իբըն եկն մերձեցաւ Շանդերձ ղաւրու: նոցա ղՊարսայենոլեւո ն ն աւըն՝ գնացին.ն նորա փութացետալ Թողիննոքա Հ սիրո ԿՐ ԱԼ Գրի վ ընկալաւ զնա, ն նմա ը ետ մեծաց» զգանձս, Շրամայհացռոճիկ Հ

Եւ

առ

առ

ՂՂԵ:

պակասեալ նուազեր,

ԺողովԵր նան ամրանայը: երթեալ պաչարեր ն

թա

զքաղա

`

սբ իկ

ապուռվ արքունուստ: ամի միոլ մեռանել Մաւըկայ, առ

՝

:

|

Եւ

եղն զկնի

ն.

թագաւորել

ի միւոսիւը ապառամբել ն գնալ Թագաւորն Փոկասայ:Արկ երիվարսւոաճիկսն կաղմել սպաՅունաց:Սկուու ւլաւորաաւոել եճաս ի ռազինութիւն, յանկուցանե յինքն արս սրիկայս: Լուր ն ձեռաւք, եւո ուռիւք զնա լսելիս արքայինբանն, Հրաման կապել առ

սա

Պարսիցյամս ԸՇաչսաճշմանակալքւտերութեանն ն ի Դուին քաղաք: Վնդատութեան այնորիկի Հայաստաներկրի տական,Նիխորական.զսա ուղանինզաւրքն Պարսիցի Դուին, ն ինքեանք ապոտամբեալգնացին ի Գեղումս: Ալա Մերկոււո. Բոււտմաճ, աւպա Յեմանն: Իսկ ի Յունաց աւո ալա Յազդեն, Եւ այս

են

կողմանԵ՝նախ Յովչան Պատրիկ.ապա Հերակղ. ապա Սորմէն ղաւրավար.մինչե լցան ամք երեքտասանքՇաչտութեանն:

Եվ հրաման տվեց գնալ Թիրակիա՝ իր զորքերի մոտ, ն ՀԱտատը» հրաժեշտ տվեց թագավորին ու գնաց: Եվ մինչդեռ ճանապարհին գնում էր, մտադրվեց ապստամբել ու գնալ Պարսից թագավորի մոտ: Եվ շեղվելով ճանապարհից` գնաց դեպի ծովեզրըու պատահելով մի նավի՝ ասաց ճավորդներին.«Ինձ անցկացրեք այն կողմը, քանզի կարնոր գործով առաքված եմ թագավորի կողմից»: Խաբեց նավորդներին, ու նրան անցկացրին. ն փութով գնաց ու աճապարելով հասավ Հայաստան աշխարհ: Բայց նրա ճանապարհ ընկնելը ոչ ոք վաղօրոք չիմացավ, մինչն որ բազում օթնաններով չէր հեռացել ծովեզրից: Ապա ինչ-որ տեղից իրազեկ դարձան գնալու մասին, ն քաղաք առ քաղաք զորքեր ելան սրա դեմ, բայց չկարողացաննրան դիմադարձ կանգնել: Ճանապարհին տասնութ տեղ կռիվ մղելով՝ նա բոլորին հաղթեց. թեպետ ն իր զորախումբը նվազեց, բայցնայնպես գնաց փութով հասավ Նախճավան: Պարսիկները նրան ընդունեցին, ն Հնա» ամրացավ բերդում: Այնժամ ստրատելատը ժողովեց իր ողջ զորքերը ն գնաց, շուրջանակի պաշարեց բերդը: Կատարված իրադարձությունները հաղորդվեցին Խոսրով արքային, ն Պարսայենպետին զորքով արձակեց նրանց վրա: Երբ զորքը եկավ մոտեցավ, նրանք լքեցին քաղաքն ու գնացին. ն նա ՀԱտատը» փութով գնաց պարսից թագավորի մոտ: Իսկ նա սիրով ընդունեց նրան, մեծարեց պատիվներով ն տվեց նրան գանձեր ու հրամայեց արքունուստ ռոճիկ Հսահմանել»: Եվ եղավ՝ մեկ տարի հետո Մորիկը մեռավ, ու թագավորեց Փոկասը: Սա ՀԱտատ Խոռխոռունին» մտադրվեց ապստամբել ն գնալ հունաց թագավորի մոտ: Սկսեց պատրաստել տաճիկ երիվարներ ն սպառազինվել. իր կողմը գրավեց սրիկա մարդկանց: Լուրն ընկավ արքայի ականջը. հրաման տվեց կապել նրա ձեռուռտը ն բրե-

Եվ հաշտության տարիներին Հայաստան երկրում՝ Դվին

քաղա-

քում, սրանք են պարսից տերության կուսակալները՝ Վնդատական,

Նիխորական(սրան Դվինում սպանեցին պարսիկ զորքերը ն

ապս-

տամբելով գնացին Գեղումք): Ապա` Մերկուտը, ապա` Հազդենը, ապա` Բուտմահը, ապա` Հեմանը: Իսկ հունաց բաժնից` նախ Հովհան Պատրիկը, ապա` Հերակլը, ապա՝ զորավար Սորմենը, մինչն լրացավ հաշտության 13-րդ տարին:

`

Հրամանելանե ի կայսերե.«Երեսուն ՇաղարՇեծեալ վզենակալ է, ասէ, իմ ի վերայ աչխարծինՀայոց: Արղ՝ ԼՌ երդաւոր աչխարճին»: ժողովեսցինինձ անտիհ նատուսցինի Թիրակացւոց Եւ արձակոյրզՊրիսկոսի Հայս վասն գործոյնայնորիկ:Մինչդեռ ե. եկեալ Շասաներ Շամբաւն խռովութեանմեծի, ՊրիսկոսյաԵւ

տագեւուվաւ: ւսնՇնարին րուցեալդնւայը

ԳԼՈՒԽ

Եվ հրաման ելավ կայսրից.«Հայոց աշխարհի համար, ասում է, երեսուն հազար հեծյալ եմ կորցրել»: Արդ` այնտեղից ինձ համար պետք է 30.000 ծուխ" հավաքվի ն վերաբնակեցվի'« թրակացիների աշխարհում»: Եվ այդ գործի համար Հայաստան ուղարկեց Պրիսկոսին: Այնինչ եկավ հասավ մեծ խռովության լուրը, ն Պրիսկոսը սաստիկ շտապովելավ գնաց:

ԳԼՈՒԽ

ԼԱ

Մաւրկայկայսեր եւ թագաւորել Փոկասայ:ԱռլաւոամՍալանումն բուլթիւնի Փոկասայերակղիեւ ներսիսիղաւրավարաց:Պաչարումն Ուռձայի զաւրաց Փոկասայ,հւ Դարայի' զաւրաց Ուռ Հայի,առնուլ բովայ:ՀասանելԽոսրովայյաւդնականուլթիւն ղքաղաքն նեւ դարձ Հանդերձ Թքողոսիւ որդւովն Մաւրկայ: Առումն եւ կործանումն Առուն ՌւոՀւսյի ի ի Խոսրովայ: Դարայի եւ սարանութիւն Փոկասայ զաւրացն Ներսիսի:

Խոս-

ի

ի

եղե յամի չորեքտասաներորդի Խոսրովայարքայի,ի ապուտամբեւլ թագաւորութեանն՝ քՔուսներորդամի Մաւըկայ ի կողմանէ, բաց կացինի կայսերէ զաւըն Յունաց,որ ի Թրակացւոց ոմն անուն ն նառուցին իւրեանց թագուոր զայր Փոկաս կոչեԵւ Կոստանդնուպուլիս՝ զնացեալ միաբանութեամբ ի ցեալ: սպանինղՄաւրիկթագաւոր Դ ֆ գնացին ինք կաս յաթոռ ժազաւորութեանն: Եւ աչխալրճինի ղեմ թշնամւոյն: Եր որդի/ կողմանսԹրակացւոց անուն յ Շամբ /մի կայսերն Մաւրկալյ, նորս ԹԷոդոս: Լուր «ամուաւուն ն Թէոդոս եթէ զերծաւ ամենայներկիր, ելեալ ընդ գնաց թագաւորն Պարսից:Ապա ոչ սակաւ ինչ խռովութիւն լիներ ի մեջ Հոովմայեցւոցտէրութեանն անդէն ի թագաւորանիսւո քաղաքին, ն լԱղեքսանդըքաղաքի լԵգիպտոս, ն լԵրուսաղեմ ն Անտիոք, ն յամենայն կողմանս երկրի առեալ սուր զմիմեանսսաուսկէին:

ԼԱ

Սորիկ կայսեր սպանությունը ն Փոկասի թագավորելը: Երակլ ն Ներսես զորավարների ապստամբությունը Փոկասից: Ուռհայի պաշարումը Փոկասի զորքերի, իսկ ԴՂարայիպաշարումը Խոսդվի'տ" զորքերի զորքե, ողմից: Խ. Խոսրովի` Ուռհային 6 հասնե, րովի" կողմից: Ուռհայինօգ օգն, ասժելը, ությա քաղաքի առումը ն Սորինիորդու Թեոդոսիհետ: վերադարձը Դարայի առումը ու կործանումըԽոսրովի կողմից: Ուռհայի առումը Փոկասի զորքերի կողմից ն Ներսեսի սպանությունը:

Եւ

ննատուցին Ազարի հորա րի Եւ

լ

տարածանէր առ

,

Եվ եղավ՝ Խոսրով արքայի տասնչորսերորդն Մորիկի թագավոհեռարության քսաներորդ տարում կայսեր դեմ ապստաճմճբելով` ցան հունաց այն զորքերը, որ Թրակիայի կողմերում էին, ն իրենց թագավոր նստեցրին Փոկաս անունով մեկին: Միաբանորեն Կոստանդնուպոլիս գնալով` սպանեցին Մորիկ թագավորին ու նրա որդիներին 5' ն Փոկասին նստեցրին թագավորության աթոռին: Այնտեղից նրանք գնացին թրակացիներիաշխարհի կողմերը` թշնամու եմ Մորիկ կայսրը մի որդի ուներ. դեմ: նրա անունը` Թեոդոս: Լուր տարածվեց ամենայն երկրում, թե Թեոդոսը փրկվեց ն գնաց պարսից ի

թագավորիմոտ: Ապա դարձյալ ոչ պակաս խռովությունընկավ ն՛ հռոմեացիների տերության թագավորանիստքաղաքի մեջ, ն՛ Եգիպտոսում` ն

Աղեքսանդրիաքաղաքում, ն՛ Երուսաղեմում, ն՛ Անտիռքում:5, երկրի բոլոր կողմերում, սուր առնելով, միմյանց կոտորում էին:

էին ի նորին թագաւորութենե: առվաւռւմբ՝որ երկմտեալ Բազումք Եւ անդեն սատակեցան ղերձ զաւրու ի վերայ Անտիոքայն ջեալ զԲոնոսոմն իչխան ն նորա ն յամենայնկողմանսաշխարճին. երթեալ յԵրուսաղէմ, էւ սրով սուսերի, զամենայնիսկ եճար զԱնտիոքն զերուսաղեմ զբազմութիւնքաղաքաց երկրինայնորիկուղառեացսրով: աւվուոամբեւսլ ի բաց եկաց ի Փոկասայ Երակլէս Ցայնժամ Աղեքսանդրի,ն իւրով, որ Էր ի կողմանս ղաւրավար զաւրու բոնացեալ ի բաց կալաւ զերկիրն Եգիւլւացւոց: Եւ լԱսորւոց զաւրավարի ՄիջագետսԱսորկողմանե իւրով մտել բոնանայյՈւրճայքաղաքի: ւոց, ն Շանդերձզաւրու եւ եկեալ զաւը ի վերայ նորա` պատեալ պաչարեալ պաճէին զաւրու: զքաղաքն Եւ եղնե' այնոզլուր Շամբաւոյն իբըն լուաւ արքայն Խոսրով բազմութիւն զաւրաց րբիկ՝ժողովեալ զգումարեացզամենայն նսւուաւ ն իւրոց, գնացընդւընքոււու, ե Շասեւլի Դարաքաղաք՝ չուրջ ղնովաւ ե. պաչարեացզնա, ն մարտ եդեալ կռուԵր ընդ ե. ղՋուանՎեՇ նմա: Եւ ընդ կողմանս Հայոց գումարեալզաւըս, ումն իչխանմեծ զաւրագլուխ նոցա: Յայնժամ արքայԽոսրով մասն մասունս, ղքաղաանդենչուր եթող զմի բաժանէյերկուս քաւն, ն միւսով մասամբնգնաց ինքն ի վերայ ղաւրուն, որ պատեալ պաչարեալ պաճեին զՈւրճայ: Եւ Շասեալ ի վերայ նոցա սրով, ղոմանոսաւոսկեր յանկարծաւըԵնի ծագել առաւաւտուն՝ Եւփգետն ամացեալ ա րարեալ,կեսքն փախստական զոմանս ն կԵսքն ԽուԻսկ արքայն րաւո մեռանեին, Շալածական: գնային ն. մտնէ ի նմա րով մատուցեալ ի ղուռն քաղաքին, զի բացցեն ներքս. իսկնոքա բացինզդուոն: Բայց մանուկ մի զարդարհալ/ /թագաւորականՇանղերձիւ, ն եդեալ ի վերայ գլխոյն նորա նա Ներսէս, ասե. «Դա Է որդի պսակ, ն եշան արձակեաց ն արասցեսի վերայ դորա ողորԹագդաւորին Մաւրկայ, ԹԵոդոս, ն մութիւն, որպես Շայր դորա ի վերայ քոյ»:

Բաղք քագաւորանիոտ «րովի առա-

Շա

ապստամբեալ Ներսէս

Հանդերձ

ի

առ

ներին:5,ովքեր դժգոհ էին իր թագավոր դառնալուց: ԹագավորաԲոնոս իշխանի զորնիստ քաղաքումշատերը սրի քաշվեցին: Ոմն ն քովհանդերձուղարկեց Անտիոքի վրա, Երուսաղեմ դեպի աշխարհի ու Երուսաղեմը ն բոլոր կողմերը: Նա գնաց սրի քաշեց Անտիոքն երկրի քաղաքների ողջ բազմությունըսրով իսպառ կոտորեց: Այնժամ, իր զորքով Փոկասի դեմ ապստամբելով, հեռացավ ն Երակլես զորավարը, որն Ալեքսանդրիայիկողմերում էր, բռնու-

այդ

թյամբ խլեց եգիպտացիներիերկիրը: Իսկ Ասորական Միջագետն քում` Ասորիքի կողմերում, ապստամբեց Ներսես զորավարը իր զորքովհանդերձմտավ, բռնի տիրեց Ուռհա քաղաքը: Նրա վրա զորք զորքով հանդերձպատել, պաշարել, պահում էին: Եվ եղավ՝ երբ Խոսրով արքան լսեց այդ լուրը, ժողովեց իր զորքերի ողջ բազմությունը,ն գնաց դեպի արնմուտք ն հասնելով Դարա եկավ, ն քաղաքը

քաղաքին` նստեց նրա շուրջը, դեմ: Հայաստանի կողմերը

պաշարեց այն նս զորք

ն

կռիվ էր մղում նրա

ուղարկեց

ն ոմն

մեծ

իշխան

Ջվան Վեհին նրանց զորագլուխ Հկարգեց»':":Այնժամ Խոսրով արթողեց քաքան Հզորքը» բաժանեց երկումասի. մի մասըդարձյալ

մյուս մասով ինքը շարժվեց Հայն» զորքի վրա, որ պաԱռավոտը բացվելուն պես հանկարծաշարել, պահում էր Ուռհան: կի հարձակվելով նրանց վրա` ոմանց սրով կոտորեց, ոմանց ղաքի շուրջը,

փախստյան մատնեց. կեսը, թափվելով Եփրատ գետը, խեղդվեց, իսկ կեսը գնաց հալածական: Իսկ Խոսրով արքան մոտեցավ քաղաքի դարպասներին,որ բացեն նրա առջն,

ու

ներս մտնի, ն նրանք

Բայց մի պատանու թագավորականհանդերձանքովզարդարելովն ճրա գլխին պսակ դնելով` Ներսեսը հանեց

բացեցին դարպասը:

ուղարկեց նրա մոտ, դոսը. դրա

ասաց.

«Դա

հանդեպ ողորմություն

հանդեպ»:55:

Մորիկ թագավորիորդին է՝ Թեոարա,

ինչպես

որ դրա

հայրը՝

քո

խնդութեսմբ ընկալեալ զնա Խուրովայ արքայի, ն ունէր զնա իւր դարձաւ անդրէն ն դնաց ի Դարա քաղաք, թագաւորականպատուով,ն նստաւ նաչուրջ զԴարայիւղտարի մի ն կես, ն փորեցինղչիմունս քաղաքին ի ներքոլ պարսպին,ն կործանեալզպարիսապն նորա՝ սռին ղքաղաքն, ն սուր ի վերայ մաչեցինզամենայնսրով սուսերի: Եւ առեալ զառ ն զաւար եդեալ ջաղաքին, դարձանանդրեն ի Տիզբոն, քանզի Եր զաւը նորա ն Եւ Շասեալի ի ւլաւոերազմե վերլ աչխաւոեւոլ լքեալ քաղաքին: Ուրճայիայլ զաւը ի Յունացկողմանէ՝ մարւոեւսնընդ քաղաքին ն առինզնա. ն կալեալ ղՆերսէսսւվլանինե արիւն Շեղին: Եւ մեծաւ

առ

ԳԼՈՒԽ

աալ

ուղանանել:

իսկ Ջուանն Վեճ, ղոր արձակեացի կողմանսՀայոց Հանդերձ զաւրու իւրով՝ երթեալԸՇւսուսնէ դաւառ յԱյրարաւո ն ի Դուին քաղաք ի ձմերային ժամանակի, ն դադարեալ Շանգուցանէ զզաւրս իւր մինչնի դալ Շասանելգարնայնոլ ժամանակի: Ցայնժամապա ն ղաւըն Յունացժողովեալ դումարեցան ի քաղաքադեւղնԵղեվարդ.ն Շասեալ նոցա ղաւըն Պարի վերայ սից՝ եղե. պատերազմի դաչւոին Եղեվարդայ.Հարին զզաւըն Պարսիցն կործանեցինկործանմամբմեծու. ն ուղանինզզաւրավարն ի պատերազմին.ն զմնացեալան փախստականարարեալ Եւ առեալ զառ ե զաւար ւուսմնԵին: Շալրսածական զբանակինՊւրսից՝ դարձանի բանակեւտղն իւրեանց, որ կայ ի վերայ գեւոեղերն, որ

կոչիՀոռոմոց մարգ:

մեծ

կոր-

այն: Բռնելով Ներսեսին՝ սպանեցին ն արյուն հեղեցին:

ԳԼՈՒԽ

ԼԲ

Պաւտերաղմ ի դաչտին Եղեվարդայեւ պարտութիւն Պարսից. այլ պատերազմ ի դաչտին Շիրակայեւ պարտութիւն Յունաց: Երրորդպատերազմի Ծաղկոտն:Անձնատուրլինել Թէոդոսի Խորխոռունւոյզաւրավարին Պարսից.երթալ ի դուռն արքունի եւ

ուրախությամբ նրան ընդունելով, այնտեղից դարձավ ու գնաց Դարա քաղաք ն պահում էր նրան իր մոտ շուքով: Մեկ ու կես տարի նա նստեց Դարայի շուրթագավորական ն ջը, ապա ներքնից փորեցին քաղաքի պարսպի հիմքերը ծանելով նրա պարիսպը՝գրավեցինքաղաքն ու սուրը գործի դնելով կոտորեցինբոլորին սրով սուսերի: Վերցնելով քաղաքի ավարը՝ շուտով վերադարձան Տիզբոն, քանզի նրա զորքը քաղաքի դեմ պատերազմիցհոգնել ու թուլացել էր: Հունաց կողմից այլ զորքեր, հարձակվելով Ուռհայի վրա, կռիվ մղեցին քաղաքի դեմ ն գրավեցին Խոսրով արքան,

Սարտը Եղեվարդի դաշտում

ն

ԼԲ

պարսիկների պարտությունը, մյուս հույների պարտությունը: Երրորդ

մարտը Շիրակի դաշտում ն մարտը Ծաղկոտնում՝6: Թեոդոս Խոռխոռունու անձնատուր լինելը պարսից զորավարին, արքունի դուռը

գնալը

ն ապա

սպանվելը:

Իսկ Ջվան Վեհը, որին իր զորքով արձակեց Հայաստանի կողմերը, ձմռանը գնաց հասավ Այրարատ գավառ` Դվին քաղաք, ն իր զորքերին

դադար

նակները:

տվեց, մինչն գան

հասնեն

գարնան

ժամա-

'

Այնժամ

ապա

ն

հունաց զորքերը գումարվեցին Եղեվարդ̀'

գյու-

նրանց, Եղեվարդի ղաքաղաքում: Պարսից զորքերը վրա դաշտում ճակատամարտ տեղի ունեցավ: Զարկեցին պարսից զորն

հասան

քերին

ն

սաստիկ հարվածով ջախջախեցին: Մարտի ժամանակ

սպանեցինզորավարին, իսկ մնացածներինփախստյան մատնելով՝ հալածեցին:Վերցնելով պարսից բանակի ավարը՝ դարձան իրենց

բնակատեղը,որ կա գետեզրին, որը կոչվում

է

Հոռոմոց մարգ:5::

միւսոյ, մինչդեռարքայ Խոսրովմարւոնչեր եղնի գալ ամին այլ ղաւը Պարսիցի կողմանս դումարեցոաւ ընդ Դարա քաղաքի, Եւ ն զաւըն Յունաց դուՀայոց, Դատոյեսն զաւրագլուխնոցա: մարեցանի դաշտն Շիրակ ն ի գեւղն, որ կոչի Շիրակաւան:Եւ անդ զետեղեալ դադարեցանաւուրս ինչ, հ ինքեանք տագնապեալք յրբնտանիպատերազմենն զարճուրեալք յարձակման Եւ ղաւրնՊարսից Շասեալ ի վերայնոցա աւուսը Թշնամւոյն: իբրն.զխոյանալ արծուոյ: իսկ նոցա թողեալ ղտեղի բանակին //լայնկոյսդետոյնի դաշտն, որ կոչիԱկանից. իւրեանց՝անցին ե զաւըն ՊարսիցՇեւռամուտ եղեալ Շասանէիննոցա: Եւ լինի պատերաղմնի դեւղն որ կոչի Գետիկ:Եւ մինչղեռ սոքա ճակամիմեանս, իսկ տեալ էին դեմ յանդիման գալ ն մերձենալ բնակիչքգաւառին, որ էին ժողովեալի բերդն Երզինայի,ն ելեալ անտիբաղմութեան մանկուոյ դերանդեաւքն սրիանաւքքանկան ի վերջոյ նոցա, ն դործեցին մեծ աւճիր վնասուց, թԹողին վիրաւորս, ն առեսլ զառ ն ղաւար ն զկապոււռ՝ գնացինի բերդն Եւ

առ

իւրեանց:

նոցա բաղխեալ լինէր ւսլաւոերաղզմաւ՝ փախուուսկան զաւըն Յունացառաջինոցա: իսկ նոցա զՇեւո մւոեւլ կուռորէին զբազումս ի դաչտացնն ի ճանապարճացնցիր ն ժաւալ կացուցանէին:Եւ սակաւք մնացեսլք փախստեայսգնացին:Իսկնոցա առեալ զառ ն զաւարն՝ գնացին ի բանակն իւրեանց: Եւ իբըն ւտտեսին զեղեալ չարութիւնն՝ Շամագունդ արչաւեալ ի բերդն՝ առեալ զնա, ղբազումս սրով սատակեցին.ն բաղումք դաճավեժ լինեին յաշե անտի. ն կեսքն ելեալ ընդ դուռնն՝ որ բանայր ի կողմն գեւոոյն՝ ւիսխսւոականդնային,ն զայլսն ամենայնի գերութիւն վարեցին:Եւ գերեցանյաւուրն յայնմիկ ի բերդէն յայնմնե գեւղք ԼԳ: եւ զամենայն ի ղերութիւն նոյնւվես վարեցին, ն ժողովեալզամենայն զառ ն ղաւար դաւառին.ն ղաւըքն դարձան ն. գնացին Ատրպատական: Ապա եկն ՍենիւոամԽոսրով:Եւ զաւրն Յունււց գումարեւոլ նստան ի Ծաղկոտանն,մերձ ի գեւղն որ կոչի Անգղն, ընդ որ անցանէ գեւոն Արածանի,ն ի միւս կողմանե քակեալ զգեւղն՝ ածինամրութիւն չուրջ զինքեամբ:Եւ զաւրագլուխնոցա Թէոդոս Խորխոռունի:Եւ զաւըն Պարսիցեկեալ բանակեցանմերձ Եւ

առ

մինչդեռ Խոսրով արքան կռիվ Եվ եղավ՝ երբ մյուս տարին եկավ, էր մղում Դարա քաղաքի դեմ, պարսից այլ զորք ուղարկվեց Հայաստանիկողմերը, ն Դատոյանը՝ նրանց զորագլուխ: Հունաց զորքը գումարվեց Շիրակի դաշտում` այն գյուղում, որ կոչվում է Շիրակավան'5:Տեղավորվելով` նրանք մի քանի օր դադար առան այնտեղ` ներքին կռիվներից տագնապած ն զարհուրած օտար թշնամու Պարսից զորքը նրանց վրա հասավ, ինչպես արծիվը հարձակումից: կխոյանար: Իսկ ճրանք, թողնելով իրենց բանակատեղը, անցան պարսից գետիմյուս կողմը`այն դաշտը, որ կոչվում է Ականից'"". զորքը հետապնդելով հասավ նրանց: Եվ ճակատամարտ տեղի ունեցավ այն գյուղում, որ կոչվում է Գետիկ:6: Եվ մինչդեռ սրանք ճակատել էին դեմ հանդիման՝ գալու ն մոտենալու միմյանց, իսկ գավառի բնակիչները հավաքվել էին Երգինայի'« բերդում, բազմաթիվ կտրիճներ, ելնելով այնտեղից, գերանդիներով ու սրերով ընկան ճրանց Հպարսից» վերջապահի վրա ն մեծ վնաս հասցրին, թողեցին վիրավորներին ն վերցնելով ավարն ու կողոպուտը՝ գնացին իրենց բերդը: Երբ նրանք կռվով բախվեցին, հունաց զորքը նրանց առջն փախուստի դիմեց: Իսկ նրանք հետապնդելով` կռտորեցին շատերին, դաշտերի ու ճանապարհների վրա ցիր ու թավալ արին: Կենդանի մնացած քչերը փախան գնացին: Իսկ նրանք, վերցնելով ավարը, գնացին իրենց բանակատեղին:Եվ երբ տեսան կատարված չարագործությունը, համախումբ արշավելով դեպի բերդը՝ գրավեցին այն. շատերին սրի քաշեցին, իսկ շատերը ահից գահավիժեցին այնտեղից'ճ, կեսը, ելնելով այն դարպասից, որ բացվում էր գետի կողմը, փախավգնաց'44,իսկ մնացած բոլորին գերեվարեցին: Այդ օրն այն բերդից գերվեցին երեսուներեք գյուղեր. բոլորին էլ գերեվարեցին. հավաքելովգավառի ողջ ավարն ու կողոպուտը` զորքերը դարձան գնացին Ատրպատական: Ապա եկավ Խոսրով Սենիտամը: Հունաց զորքերը գումարվելով գյուղի մոտ, որ կոչվում է Անգղ, նստեցին որիմոտով է անցնում Արածանի'5 գետը: Մյուս կողմից գյուղն ավերելով` իրենց շուրջը ամրություն սարքեցին: Նրանց զորագլուխը Թեոդոս ԽոռխոռունինՀէր»: Պարսից զորքերը եկան բանակեցին նրանց մոտիկ

Ծաղկոտնում՝ այն

նոսա

ի թիկանց կողմանէ, ն նոքա զարճուրեալ խաւսեցան ընդ նոսա, նախ՝ ի խաղաղութիւն, ասացին ոչ ունել պաւոերազմ, այլ Թողուլ զբերդն ն երթալ խաղաղութեսմբ: Ապա միաբանք

եղեալ՝ոչ Շաստուուռեցաւ բանն,այլ վուուսճացեալ յամրութիւն իւրեանցկարծեին աոնելինչ: եւ եղե ի վաղիւանդըդիմեց

Եւ ոչ ոք արկաներինոցանէն գնւսցի վերայնոցա զաւըն Պարսից: ղէն ղանձամբ իւրով,լլ. կամ թամբերղերիվար իւր: Եւ ԹԷ ոք զիներ//զանձնկամ թամբեր զերիվար՝ Շասանէին մանկունք էլ Շանեւալ ի բաց ձղԵին իչխանացն, ղղէնն,չարաչարւռանջֆելուվ ո զաոըսն,ղզդաւտիս սրով Շաւուսնեին: երիվարացն եւ եկեալ նոսա զաւրնՊարսից մերձ դեմ ճակատեցւան ն յանդիմանի դաչտին կողմանե, ձգեալ բազմութեանն զաւրու աղեղնաւորացն,ն Թաւփեցինի նոսա ղկապարճս իւրեանց, ն ծակուռեին իւրեանց նեւտիւք Շասարակզամենայն արս ն Եւ զերիվարս: ընդոստուցեաը որ կաուլեւլ ամենայն երիվարք, Եին մսուրս իւրաքանչիւրդրան խորանաց,ընթադրետալ առ

ւռ

ւռ

առ

լ ւուսժուր ճՇարկանէին ղխորանսն ղզբանակսն ամենայն:Եւ ԹչնամւոյնՇաւոեւսը անկաւ ի բանակն, ն անղամրութիւնն՝ ե Հնարին լինէր կուռորածն, նոցաՇատեալ զտեղի մի, ոմանք

Շեւոեւակքե ոմանք Շեծեւլք յանկումուղի ձի, ելին

ն

գնացին

Եւ ԹԵոդոս փախստական: ի բերդնամրաԽորխոռունի ւսնկեւալ ն նուուսն

նայը. նոքա անղէն յայնմ զիչերի ի նոցուն բանակատեղն: եւ եղն ընդ առւաւաւտն, պաւոգամարձակէեին,զի թողցեն զբերդն ն ղնասցեն իւրեանց կարասեւուն ն ամենայն կաղմածովն: եւ յանձինկալել նոցաառնելայնոլէս: Եւ յաւուրն երբորդի բացին զղուռն քաղաքին, ն. ելին զնացին ամենեքեան ըբուոասացելումն բանին:Իսկ զԹէԷոդոսն Խորխոռունի կոչեր ե զաւրավարն ասեր ցնա. «Ո՛չ ունիմ իշխանութիւն Պարսից արձակելզքեզ ռանցարքունի այլ ուց ւուսնելզթեզ Շրամանի, ի դուոն, ն գրեցիցվասն ջոյ արքայ զամենայնբանս բարուԹեւան,եթե ո՛րոլէս միամտութեամբ ն. ւոիրասիրութեամբ գործեցեր, զի զղաւրս նոցա ի ձեռս մեր այնպեսմատնեցեր,ն աւա զբերդդ աուսնցաչխատութեան ո՛րպես եւտոուր մեղ, ն եկիր" Եւ գրեաց բուռ" կամաւք քովք ի ծառայութիւն»: նմինբանի,ն եւո տանել զնւսի դուռն: Եւ արքայԽոսրով սիրովընկալաւ զնւս, անաց եմա ոոճիկս ի ճանդերձագինս լարքունուստ: ապա ժամանակիսեղեալ կարծիսնենգութեան` Հրամայեաց Իսկ ի բերդինԱնգեղնսւոուցեւսլ սպանանել: բերդակալ: առ

Բայց

"440-

թիկունքիկողմից, ն զարհուրելով Հու շփոթվելով'""2ն̀րանք Հպարսիկների» հետ խոսեցին նախ խաղաղությամբ(ասացին` չեն պատերազմի,այլ կթողնեն բերդը ն կգնան խաղաղությամբ):Ապա մի իրենց այլ վստահ չկատարեցին, գալով պայմանը խոսքի լինելով եղավ Եվ բան հաջորդ վրա՝ հույս ունեին ինչ-որ անել: ամրության առավոտյան պարսից զորքը հարձակվեց նրանց վրա: Նրանցից ն կամ թամբել իր երիվարը: Իսկ ոչ ոք Հչհասցրեց» զենք վերցնել կտրիճերիվարը, թամբում էր կամ զինվում մեկը եքե զորապետերի ները վրա էին հասնում, հանում դեն էին նետում զենքը` չարաչար փոկերը: տանջելով նրանց, ն սրերով կտրումէին երիվարների Պարսից զորքերը դեմ հանդիման եկան դաշտի կողմից ճակատեցին նրանց մոտիկ, աղեղնավոր զորքի բազմությունը, նետեր ն արձակելով,իրենց կապարճներըդատարկեցինճրանց վրա իրենց նետերով խոցոտեցին առհասարակ բոլոր մարդկանց ու երիվարճերին: Բոլոր երիվարները, որ կապված էին վրաններիցյուրաքանչյուրի դռան մսուրների մոտ, խրտնելով՝ սմբակակոխ արին վրաններն ու ողջ բանակը: Թշնամին, ճեղքելով ամրությունը, ընկավ բաճակի մեջ, ն տեղի ունեցավ սաստիկ կոտորած, իսկ նրանք, մի ճեղք ու բացելով, ոմանք հետնակ ն ոմանք տկլոր ձիեր հեծած 6, ելան ամբերդ, փախուստի դիմեցին: Թեոդոս Խոռխոռունին, ընկնելով րացավ, իսկ ճրանք Հպարսիկճերը» այդ գիշեր ճստեցին նրանց բաճակատեղում: Եվ եղավ` առավոտյան պատգամ հղեցին, որ Հհույները» թողնեն բերդը ն իրենց կահկարասիովու պատրաստությամբ հեռանան: Նրանք հանձն առան այդպես անել: Երրորդ օրը բացեն բոլորը ելան գնացին՝ ըստ պայմանացին քաղաքի դարպասը, վորվածխոսքի: Սակայն պարսից զորավարը կանչեց Թեոդոս Խոռիրավունք խոռունուն ն ասաց նրան. «Առանց արքունի հրամանի չունեմ քեզ ազատ արձակելու, այլ քեզ տանել կտամ արքունիք ն քո մասին արքային կգրեմ բոլոր բարի խոսքերը, թե ինչպես հավատարմությամբ ու տիրասիրությամբգործեցիր. զի նրանց զորքերը այդպես մատնեցիր մեր ձեռքը ն ապա ինչպես այդ բերդը առանց Հմեզ» չարչարելու տվեցիր մեզ ն քո կամքով եկար ծառայության»:6:::Եվ գրեց ըստ նույն խոսքի ու նրան տանել տվեց արքունիք: Խոսրով արքան սիրով ընդունեց նրան ն ճրան տո ճիկ 26 ու հանդերձագին նշանակեց: Սակայն առժամանա հրամայեց սպանել: Իսկ Անգղ Ա

հետը ատանակ

մեջ Աաաճանության աւկածելով

երդում բերդում

բե բերդակալ

նստեցրեց: նստեցրեց:

Եւ

զումարեալզզաւրս իւր դնաց ինքն ի ներքսագոյնն նուաճեաց//զերկիրնի ծառայութիւն":Եւ եղն. եւոայնորիկմիւուսնն զամ պատերազմնի կողմանսԲասենոյ, եճար զՑոյննն ՇալաԵւ ծեաց. ն իախստականարարել ընկենոյր յերկիրն իւրեանց: Լ կալաւնւս քաղաքս՝զԱնգղ զԳայլատուս, ն. ի ԴազԵրգինայ,

քերը՝ նվաճելով ի ծառայություն: Դրանից հետո տեղի ունեցավ երկրորդ պատերազմը Բասենի կողմերում. հույներին ջարդեց, հալա-

զնաց:

Ծխնկերտ'՛՛ քաղաքը:

Եւ րայինզքաղաքն Ծխնկերւոի:

ԳԼՈՒԽ

Շրաման Շասեալյարքայէն՝

Իսկ ինքը, իր զորքերը գումարելով, գնաց երկրի առավել խոր-

ծեց

Անգղ, Գղ Գ այլատոթ

խ ՇաՀենայեւ սսլանումն Վասակայ կապադովկացւոց Արծրունւոյ:

ն Շանդոյց ի Դարայե իւը բազմութիւն զաւրաց ժողովեալ գումարեաց,ն արձակերընդ կողմանսԱսորեստանի զաւր մեծ Շզաւըյոյժ, զՍոռեամ,որ Ըռազմանն անուանեալ,զաւրագլուխ: նոցա: Եւ Շրաման տայր նոցա այսպես, եթե«Որք եկեսցեն ի ծառայութիւն՝ սիրով ընկալ, ն ի խաղաղութեան նի չինութեան պաճեսջիր. հ որ ընդղեմ դարձցին ն պատերազմեսցին՝սրով սատակեսցին»: Եւ ընդ կողմանս Հայաստանի արձակեր

այլնս

զանուանեալորդին Մաւրկայընդ նմա

ու

Ե

զԹԵոդոս կայսը դումարէ:

մեծու.

ն

Նա

ն Երգինա ները, իսկ քաղաքները,

գրավեց

Դ Դարայու մ

`

Եվ Հերբ» արքայից հրաման հասավ, գնաց:

ԼԳ

մեծաթիվ գնդով` Ասորեստան, իսկ Խոսրովի` Խոռյամին

Աշտա-

տին"' Մորիկի որդու՝ Թեոդոսի հետ միասին Հայաստան ուղարկելը: Ողջ Ասորեստաննու Սիջագետքըհնազանդվում են պարսիկներին ծառայության: Աշտատը ջարդում է հույներին, հարձակվում Կարինիվրա: Թեոդոսը կարինցիներին հայտնում է իր ով Լիճելը. Կարնոանձնատուրլինելը: Շահեմ զորավարի գալը Կարին Կարնո

բնակիչների տեղահանումը Ահմատան": Հովհան ն Արրանհամ կաթողիկոսների վախճանը: Կոմիտասի` Հհայրապետական» աթոռին նստելը: Կապադովկյան Կեսարիայի առումը Շահենի կողմից ն Վասակ Արծրունու սպանությունը:

Յայնժամ սրքւայԽոսրովդարձաւ

ՎԱչւուստ զՅեզտայար զաւրու Շանդերձ

ԳԼՈՒԽ

ԱրձակելԽոսրովայզնոռնամ բազմաճեոն գնդաւյԱսորեսւուան զԱչտատՀանդերձԹէողուիւ որդւով Մաւրկայի Հայս: Ամեեւ նայն Ասորնսւտան Միչդեւոթ Հնաղանդինի ծառայուլթիւն Պարսից: ԱչտատՀարկանէղոլնս, երթոյ ի վերայ կարնոլ:Թէոդոս յայոնե զանձն Բբ կարնեցւոց. անձնաւոուրլինել կարնոյ: Գալ զաւրավարին ՇաՀենայի կարին.գաղթեցումն բնակչաց կարնոյյԱՀմատան: Վախճան կաթողիկուացն ՑովՀանու եւ Աբրաամու:Նուռելմաալժոու Առոււմն կեսարիոյ կումիւուսաւայ:

վերստին,ն

փախստյան մատնելով՝ քշեց իրենց երկիրը:

ԼԳ

եւ

զզաւրս

ն

Այնժամ յորժամ

Խ

Խուրով արքան

ն

վե ձավ վերադարձավ

Դ

զորքերին Դարայից,զորքերի ,

ն մեծ վերստինդադար տվեց, ուրիշ բազմաթիվզորքեր նս հույժ հզոր զորք ուղարկեց Ասորեստանիկողմերը՝ նրանց զորագլուխ Հկարգելով- Խոռյամին, որը Ռազմիոզան"5 էր կոչվում: Եվ նրանցայսպես հրամայեց. «Ովքեր գան ծառայության, սիրով ընդունի՛ր ն խաղաղության ու շենության մեջ պահի՛ր, իսկ ովքեր դիմադրենու պատերազմեն, թող սրով սպանվեն»: Իսկ Աշտատ Հեզ-

ժողովեց

ու

տայարին

մեծ

զորքով ուղարկեց Հայաստանի կողմերը

ճան Մորիկի որդուն`-կայսր

ն

նրա

հետ

անվանված: 6 Թեոդոսին ուղարկեց:

Եւ. Խոռեամ

գնաց ի կողմանս բաղմութիւն առեալվզաւրացն

Ասորեստանի,ն Շասեալ ի ՄիջագետսԱսորւոց, պատեալ պան մարտ եդեալ կռուի ընդ նմա: իսկ չարեն զՈւռչալ քաղաք, ն ի մարտիցնյաղթութենե ն. զի նոքա ի բաղմութենե զաւրացն խաւսեցանի փրկութետն՝ ոչ ուստեք գոյր նոցա ակնկալութիւն խաղաղութիւն,ն խնդրեցիներդումն,զի մի կորուսցենզքաղաքն, ե. բացեալ զդուռն քաղաքին Շնազանդեցանի ծառայութիւն: Նոյնւլես ն Ամիթ ն Թելա ն Ռայլայենայն ամենայն քաղաքք ՄիջագետացԱսորւոց կամաւք Շնաղզանդեւլի ծառայութիւն՝ նոցա Կվաշեցան ի խաղաղութեանն ի չինութեան: Եւ ղնացեալ ե նոքա կամաւք ի ծառուսյուԱնտիոք քաղաք՝ Շնաղզանդեցան ն բանկչաւք իւրեանց, թիւն Հանդերձ ամենայն քաղաքաւք լեսլ ի սրոյն Փոկասայ: փախոաւուսկանք Հայոց յամի ութ ն Իսկ Աչտատ Ցեզուսյար եկն ի սաշմանս տասներորդիթագաւորութեանն:Եւ զաւըն Յունաց գումարեալ ժողովեցանի գաւառնԲասենոլ,ն նս աճագին դիմեւոլ լարձակեցան ի վերայ նորա. ն եղն պատերազմմեծ ի Դու ն լՈրդրու: Հարինղաւըն Ցունացն խորտակեցինկործանմամբմեծաւ: Բւսզումք մեռան ի պաւերաղմին, ն ոչ դոյը թիւ ոպանելոցնի դաչւին://Հալածեաց զնոսա մինչե ի քաղաքն Սատաղացւոց, ն ն կալաւ ինքն դումարեալ բանակեցաւչուրջ զկարնոյքաղաքւու, ինչ. ն ոչ ընդ նմա գործ պատերազմի,ընդդիմացան իներքոււ Ապա յառաջ սակաւլինԵրկուռորածն վնասուցյարտաքնոցն: «Ես ասէ, եմ, Թադգամատուցեալ Թէոդոս կայսըն ասելով, եթէ ւորն ձեր»: ՅայնժամՇաւանեսլ բանային.ելին գլխաւորքնքաղաքին, ն. ընծայեցաննմա, ն դարձեսը անդրէն Շաւանեցուցին զքաղաքն, ԹԵ նոյն ինքն Է ԹԷոդոս,որդին Մաւըկայ: Յայնժամ բացեալ զդուռնն՝ Շնազանդեցանի ծառայութիւն: Եւ կարգեալ գնաց ն կալաւ ղքաղաքն Հաչտենից՝ զՋիի նալճ պածապանոս, թառիճ ն զՍատաղն զԱսաուոիայե զՆիկոպաւլիսն գնաց:

գնաց ԱսորեստաԽոռյամը, վերցնելովզորքերիբազմությունը, նի կողմերը: Հասնելով Ասորական Միջագետք` պատեց պաշարեց Ուռհա

քաղաքը

կռիվ մղեց նրա դեմ: Իսկ նրանք զորքերի

ն

մության, հաղթական մարտերի ն այն պատճառով,

որ

բազ-

իրենց որնէ

տեղից փրկության ակնկալիք չկար, խոսեցին խաղաղությամբ,

խնդրեցին երդում,

որ

կորստյան չեն մատնի

քաղաքը,

ն

բացելով

քաղաքի դարպասը՝ հնազանդվեցին ի ծառայություն: Նույնպեսն

Ամիդ,ն՛ Թելա,

ն՛

Ռաշայենա, ն' ԱսորականՄիջագետքի բոլոր

քա-

ղաքները,կամովին ծառայության հնազանդվելով, մնացին խաղաղության

ու

շենության մեջ: ՀՊարսիկները» գնացին Անտիոք

ղաբ, նրանք նս

իրենց բոլոր քաղաքներով

ու

քա-

բնակիչներով կամովին

հնազանդվեցինծառայության` խուսափելով Փոկասի սրից: Իսկ Խոսրովի թագավորության տասնութերորդ տարում Աշտատ

Հեզտայարը եկավ Հայաստանի սահմանները: Հունաց զորքերը ժողովվեցին Բասեն գավառում ն առավել կատաղի հարձակվեցին 0րա վրա: Մեծ կռիվ եղավ Դուի՛՛՛ ն Որդորուի'" մեջ: ՀՊարսիկները» զարկեցին հունաց զորքին ն մեծ

Կռվում շատերն ընկան,

ն

կործանմամբ ջախջախեցին:

թիվ չկար մարտադաշտում սպանված-

ներին: ՀԱշտատը» հալածեց նրանց մինչն սատաղացիների ղաքը, իսկ շուրջը

ն

քա-

ինքը, Հզորքերը» գումարելով, բանակեց Կարին քաղաքի

նրա դեմ Հսկսեց- պատերազմ մղել: Ներքուստ ինչ-որ

Հչափով» դիմադրեցին, բայց

դրսինների կողմից քիչ կոտորած չե-

ղավ:Ապա առաջ եկավ Թեոդոսկայնըը՝ասելով.«Ես է,- ձեր թագավորը»:

եմ,- ասում

Այնժամ տեղի տալով` բացեցին: Քաղաքի

գլխավորներըելան, հանդիպեցին նրան

ն

վերադառնալով այնտե-

ղից` համոզեցին քաղաքին, թե նույն ինքը` Թեոդոսն է` Մորիկի որդին: Այնժամ բացելով դարպասը` հնազանդվեցին ծառայության:

Այնտեղ պահապաններ կարգելով` գնաց գրավեց Հաշտենից:2 քաղաքը` Ձիթառիճը, Մատաղը2, Առաստիան:5 ու Նիկոպոլիսը 4 ն հեռացավ: -Ղ45-

ն. զանց արարեալ Ապա եկն Շաշենն պատդգոսապանձ զկարնոյքաղաքաւն.նյոսոանն Դըրւնայեկն մարզպանութեանն իսկ Շաշեանն երթեալ Շանդիւլեր զաւրացն Շածշրայեանպետ: Յունաց ի կարինդաւառի: Եւ արարեալ պատերազմ՝Շարկաներ արարեալ Շալածական զնոսա սրով սուսերի ն փիախստական

առներյաչխարճէն: իսկ յամի քսաներորդի առաջներորդիարքայինԽոսրովայ Շրամանետ նմա՝ փոխել զբնակիչս ի Կարնոյքաղաքե հ տանել ն

ի դերութիւն վարեցաւ երանելիծերունիկաթուղիկոսնՅովԸՇան

Եւ ամենւայն սւլասիւքեկեղեցւոյն: Շանդերձ

անդէնվախճանեալ

բերաւ մարմիննորա ի գիւղն Աւան, յեկեղեցին,զոր ինքնչինեց: Եւ ի նմին ամիվախճանեցաւերանելինԱբրաճամկաթուղիկոսն: Եւ յետ սորա լաջորդե զաթոռ Շայրապեւոութեաննկումիւուսս սովաւ եպիսկուլոսն,որ ի գեղջեԱղցիցնաւանե, ե Տւսր:ունոյտ սո

կատարիչինուած եկեղեցւոյն սրբոյն Գրիգորի: Եւ յամինքսաներորդիԽոսրուլայարքայի ասպաւուկ

արա-

ն րեալ Շաճենալ՝ ի կողմանս ղնացեւլի ււրչւաւեւսց արնմտից կեսարիակապադովկացւոց.իսկ բնակիչք քաղաքին քրիստոնեայք ելին ի քաղաքեն ն. գնացին, բայց Հրեայքն ընդ առաջ

նա ի քաղաքին ի ծառայութիւն, ն նաւուու երթեալ Հնազանդեցան

յայնմիկ զտարիմի ն կալան զՎասակնԱրծրունի ղորդի Սաճակալ//նաճապետին Արծրունեաց,ն սպանինզնա Հանդեպդրանն քաղաքինի վերայ փայտի.որ թէւղետ ն բազում աւճիրսվնասուց գործեալ էր նորա ի զաւրուն Պարսից,սակայն ամենայն զաւրն Պարսիցողբայր զնա վասն քաջութեան ն արիութեան",ն մանուկ ուժեղ ն բարձրաճասակ: Մանաւանդզի սնեալ նաԷր ի մէջ ն նոց, վարժեալնո էր ի նոցանէն Շրաճանդւ: Այսպէս ն սա:

Ապա եկավ պատգոսապան:5Շահենը

ղաքը'«, իսկ Դվին ոստան

պետը:Շահենը 6:

ն

շրջանցեց Կարին

քա-

մարզպանության եկավ Շահրայեան-

գնաց պատահեց հունաց զորքերին Կարին

վառում: Կռիվ մղելով` ջարդ տվեց նրանց սրով սուսերի

գա-

փախստ-

ն

յան մատնելով` հալածեց աշխարհից:

Իսկ Հթագավորության» քսանմեկերորդտարում Խոսրով արքան հրաման տվեց նրան Կարին քաղաքից բնակիչներին տեղահանել ն

տանել վերաբնակեցնել Ահմատան:5

հետ

բռնվեց

նան

երաճելի ծերունի Հովհան կաթողիկոսը'` գերե-

վարվելով եկեղեցու ն

շահաստանում:5: Նրանց

ողջ

սպասքով հանդերձ: Այնտեղ վախճանվեց.

նրա դին բերվեց Ավան գյուղը՝ այն եկեղեցին,

որը

կառուցել էր

ինքը: Նույն տարում վախճանվեց երանելի Աբրահամ կաթողիկոսը 2:

Սրանից

հետո

հայրապետական աթոռին նստեց Տարոնի

եպիսկոպոս Կոմիտասը",

որը

Աղցք'"" գյուղից էր,

ն սրա

օրոք

ավարտվեց Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու կառուցումը:35:

Խոսրով արքայի քսաներորդ տարում Շահենը, ասպատակ սփռելով, արշավեց արնմուտքի կողմերը

ն

գնաց Կապադովկյան

Կեսարիա. քաղաքի քրիստոնյա բնակիչները ելան քաղաքից

ու

գնացին,բայց հրեաները, ընդառաջ գնալով, հնազանդվեցին ծառայության. յաց

ն նա

մի տարի նստեց այդ քաղաքում: Բռնեցին Արծրուն-

նահապետ Սահակի որդուն` Վասակ Արծրունուն,

ն

դարպասի հանդեպ սպանեցին նրան խաչափայտի վրա. նա

քաղաքի ն

թեպետ

պարսից զորքի մեջ բազում ոճիրներ էր գործել, սակայն

սից ողջ զորքը ողբում էր նրան քաջության

Հհատկապես նրա համար»,

որ

ուժեղ

ու

ու

արիության համար ն

պարթնահասակ զինվոր

էր: Մանավանդոր հենց նրանց մեջ էր մեծացել րակվել նրանց կողմից: Այս էլ այսպես:

պար-

ու

նան

դաստիա-

ԳԼՈՒԽ

ԼԴ

ԳԼՈՒԽ

կնսարեու,

Խոսրով մերժէ առնել Հաչտութիւն. պատերազմ

առ

Ցունաց.ՇաՀծէն սփիավխուսւո

առնու

ղՄելիտին է: Զոաւրավարք

եւ դառնայի ի Հայս: Փիլիոլալիկոս սլարաիկք արչաւէ յԱյրարատ իբ յոլթոռ զ կոււուսնդին զորդի Հերակլի վխավսուս տ: Նուոուցանել եւ նորս (ԼԹսդաւորուլթեանն երթալԱսորնաւուն: Պարսոուլթիւն Հնազանդիի Երկիրն Պաղեստինացւոց Անտիխոք քաղաքաւ: Երուսաղէմ Ա ռպլատամբույթիւն Պարսից: քաղաքի, ծւսույուլթիւն առումն եւ կուռորած անՀչնարին: Գերումն խաչավայտին: Հրսման լյարքայէն խԽոսրովայ'չինել անդրէն զերուսաղէմ: առ

ԽՈՍՐՈՎ

ԻԲ, ԵՐԱԿՂՈՍ

ԶԱՌԱՋԻՆՆ

յամի

խաղաղութիւն:

եղե իբրն թագաւորեացՀերակղոս՝արձակեւսցՀրեչտակս մեծապէս գանձիւք եւ Շրովարտակաւք արքայն Խոսրով՝ մեծաւ խնդրել զխաղաղութիւն թախանձանաւք: Որում ոչինչ կամեցու լսել արքայ Խոսրովասելով, «իմ Է թագաւորութիւնն այն, ն ես զԹԵոդոսղորդին Մաւրկալ Եւ Թագաւոր: նսւոուցի՛՞ ն նւս երթեալ առանց մեր ՇրամանիԹագաւորեւց, զմերդանձն մեզ ընծայս մաւոուցանեէ.բայց ես ոչ դսդարեցից՝ մինչե առից ղնա ի բուռն իմ»: Եւ առեալ ղգանձն՝ Շրամայեսց սպանանել զՇրեչւուսկսնորա, ն բանիցնորա ո՛չ արար պատասխանի: Յայնժամ Երակլի զղաւրս իւը՝ բանակեցու չուրջ դումարեալ ղքաղաքաւն ն արգել ղնուտա յարչաւանաց իւրեանց: Եւ գումաբեալ զղաւըն ի ձեռն կուրատորիուրումն, Շրամանեւո ղգուչանալ, ն ինքն զնաց ի տեղի իւր: Եւ

առ

Խոսրովը հրաժարվում է հաշտությում կնքել. ճակատամարտը Կեսարիայր մոտ, հույների տախուստը. Շահենը գրավումէ Սելիտրինեն": Պարսիկ զորավարները Հայաստանում: Փիլիպպիկոսն արշավում է Այրարատ ն դիմում փախուստի: Հերակլի՞՛հր որդուն` Կոստանդին,թագավորական աթոռին նստեցնելը ն գնալը Ասորեստան: Նրա պարտությունը Անտիոք քաղաքի մոտ: Պաղեստինցիների երկիրը հնազանդվում է պարսիկներին ծառայության: Երուսաղեմքաղաքի ապստամբությունը,առումն ու սաստիկ կոտորածը: Խաչափայտիգերումը- Խոսրով արքայից հրամանը`վերստին շինել Երուսաղեմը:

յայնմիկ դումարել եղն իժամանակին ղաւըսԵրակլի՝որ թագաւոերկրորդի ի կողմանսԵգիալտացւոց, քսաներորդի ն ի Կուուսնդրութեանն Խոսրովայ,նաւեալքընդ ծով՝ Շասին նուպաւլիս, ն սպանեալ զՓոկասթագուոր՝ նստոյց զՀերակղոս զորդի իւր յաթոռ թագաւորութեանն, ն արարյամենայներկիրն Եւ

ԼԴ

ԽՈՍՐՈՎ`

ՔՍԱՆԵՐԿՈՒ,

ԵՐԱԿԼՈՍ`

ԱՌԱՋԻՆ

Եվ եղավ՝ այդ ժամանակ՝ Խոսրովի թագավորության քսաներկուերորդ տարում, Հերակլը, կողմերում էր,զորք որ Եգիպտոսի գումարեց, ծովով հասավ Կոստանդնուպոլիս ն թագավոր Փոկասին սպանելով` թագավորության աթոռին նստեցրեց իր որդուն` Հերակլոսին, ն ողջ երկրում խաղաղություն հաստատեց: Եվ եղավ՝ երբ Հերակլոսը թագավորեց, մեծամեծ գանձերով ու հրովարտակներով բանագնացներ ուղարկեց Խոսրով արքայի մոտ՝ մեծ թախանձանքովխաղաղություն խնդրելու: Խոսրով արքան չկամեցավլսել նրան` ասելով. «Դա իմ թագավորությունն է. ն ես թագավոր հռչակեցի" Մորիկի. որդի Թեոդոսին, բայց նա ՀՀերակլոն մեր գանձը սը» գնաց առանց մեզ ընծա մերհրամանի թագավորեց է մատուցում:Բայց ես չեմ դադարի, մինչն ճրան իմ ձեռքը չգցեմ»: Վերցնելով գանձը՝ հրամայեց սպանել նրա բանագնացներին, իսկ նրա խոսքերին չպատասխամեց: Այնժամ իր զորքերը գումարելով` Հերակլը բանակեց ՀԿեսարիա» քաղաքի շուրջը ն կանխեց նրանց արշավանքները: Զորքերը գումարելով ոմն կորատորի ձեռքի տակ՝ հրաման տվեց հսկել, իսկ ինքը գնաց իր տեղը:

նավարկելով

զքաղաքնկեսարացւոց տարի մի, նեղեցաւ պաչարեցին ն րբազզաւրնՊարսիցի կերակըոյ. զի ոչ գոյր խար երիվարացն ջերմութեանն, մութեան:Եւ եղն իբըն Շասինյաւուրս ամառնային զքան. լցեալ սեռնեցան վայրքն բուսով ղալարոլ՝ Շրդեճեցին զՑոյնն ն. ղաքն Շուրբ, ն ելեալ զնացինբոնութեամբ,Շարեալ իւրեանց.ն ինջեանքերթեալ փախստական արարեալ լեւտտուսւո Հայաստան ի սաճմանա Հայոց: Եւ ձմերեալ զաւրն Պարսիցի ն

Եւ

աչխարճին:

փութանակիի դուոն ԹաղաւորինՊարսից, Հրամանտայ նմա արքայ երթալ անդրէն ընդ արեմուտա Թանակի:հոկ որա /առեալ զզաճրա իւր յաւուրս Շասանե ի Կարնոյքաղաք, ն դիմեալիվերոյՄելտինոլ, զնացեւսլ Եւ առնու զնա ե Շնազանդեի ծառուսյութիւն:ինքն ղնացեւոլ միանայըի զաւըն Խոռեմայ, որ Եր ի Պիսիդացւոցկողմանէ: ՊարԵւ յոստաննԴըրւնայ Շաճրայենպեւոի՝ եկն փոխանակ Շաճապա սեսնպեւտՊարչընազդատապա Նամդար Վչնհառոլ,. Սա արար կռիւ մի ի Պարո ն լաղթեաց. ապա՞տ րապղական: լեալ զշետ թագաւորինԵրակղայ Ըռոճ Վեճշան: Սա Շետամուտ ի Հայս մինչն ի սաճմանս Ասորեստանի,մինչ եղե պատերազմ Է

կոչի Շաճէն

երէ ՆՆ ԱաԻԸ: անԽո: արնիխրոն զՓիլիպիկոս ւաւո գաւորն

դաշտավայրերը առատորենլցվեցին կանաչ խոտով, հրով հրդեհեցինքաղաքը ն ուժով ելնելով` հարվածեցին ու իրենց թիկունքից հեռու վանեցին հեԵվ եղավ` երբ եկան ամառային

ս

ս" գումարե ալ Երակղոս

զ

ո

ը»8

փեսայ կայսերն

օրերը,

տաք

ն

տապնդողհույներին ն իրենք գնացին դեպի Հայաստանի սահմանները: Պարսից Շահեն ահենը

զորքը

ու աշխարհում: '

ձմեռեց Հայաստան

փութով կանչվեց պարսից թագավորի դուռը,

հրաման փու- Եվրաննճա, ամարայնոլ Կարին

/

ս

Մեկ տարի պաշարեցինկեսարացիներիքաղաքը, ն պարսից զորքը նեղվեցկերակրից, քանզի մեծաթիվ երիվարներիհամար խոտ չկար:

լ

ամռան

քաղաք,

տվեց դարձյալ ճեպով

հետ

ն

արքան

գնալ դեպի արնմուտք:

օրերին վերցնելով իր զորքերը, գնաց հասավ հարձակվեց Մելիտինեի վրա, գրավեց այն

ն հնա-

զանդեցրեցի ծառայություն, իսկ ինքը գնաց միացավ Խոռյամի զորքին, որ պիսիդացիների կողմերում էր: Շահրայեանպետի փոխարեն Դվին ոստանը եկավ պարսեան-

պետ'55Պարշըճազդատը, ապա Նամդար Վշնասպը, ապա` Շահրապղականը: Մա Պարսկաստանումմի ճակատամարտ տվեց ու հաղթեց: Ապա՝ Ռոճ ՎեհանըՉ2:Սա Հայաստանում հետապնդեցՀերակլին մինչ Ասորեստանիսահմանները, մինչն

որ

տամարտտեղի ունեցավ, որում ընկան ինքը Իսկ Հերակլ թագավորը

ոմն

Նինվեում

մեծ

իր ողջ

զորքը:

ն

ճակա-

երեց Փիլիպպիկոսի՞"'զորավար

Եր լեալ Փիլիպիկուս Այս Փիլիպպիկոսը Մորիկ կայսեր փեսան էր եղել ն երկար ի զաւրավարութիւն: 6 ա անելով՝ լով` մարտերում հաղթանակներ էր ժամանակ զորավաո Մաւրկայ, ն բազում ժամանակաւ արարեալղաւրավարութիւն Եւ արկեալ կ յանկարծաւրէն ապա առեւ գործերզմարտիցյաղթութիւն: րել: Ա Ապա հանկարծ Հդեռ» Մորիկի թագավորության օրերին թագաւորութեանն, յաւուրս Մաւրկայ ի միւոս իւր անդրէն որոշեց կտրել իր գլխի մազերը ն ձեռնադրվելով քահանա՝ զինվոն զինուոզքաճանալութիւն՝ կւորեալ ղշերսգլխոյիւրոյ ղգեցեւալ րագրվեց եկեղեցու ուխտին: Արդ` պարտադրելով` Հերակլը սրան կարՀերակղի, Արդ՝ղսա բոնւադւատեալ յուխւոեկեղեցւոյ: Եւ

այս

ւ

եզ: կարգեց:

Ն Իո ԱՐ»

բեցւու

Եւ մեծաւ: գէ ղաւրավարն արձակէի կողմանսարնելից զաւրու երթեալՇւաւմնԵր նորադիմեալընդ կեսարիաԿաւադովկացւոց՝ ն իդաչւոին բանակի իգաւառն Այրարատայ, ի Հայսստան երկիր, Վաղարչապատջաղաքի:

բռնի կերպով զորավար կարգեց ու

մեծ

զորքով ուղարկեց արնելքի

կողմերը: Եվ նա, դիմելով դեպի Կապադովկյան Կեսարիա, գնաց հասավ Հայաստան երկիր` Այրարատ գավառը, ն բանակեց Վաղարշապատ

քաղաքի դաշտում:

Հապճեպստիւվով ի ձեռն ժեթնեընժացերադուոն սուրճանդակացՇրամանթագաւորին Շասաւ. մեծաւ վտանդաւ ստիպեր զզաւըս իւր Շասանելզճետ նորա ն անյիչատակի միջոյ ի բաց Եւ նոքա երթեալ մեծաւ սւռիպով Շասինի զաբառնալ զզաւըն: ւաոն Այրարատայնհ բանակեցանի վերայ զետեզերն Երասխայ, կամեցել վաղիւնխմբել զզործ պատերազմին:Ի նմին ժամու ի գիչերին զնացեալ ի վերայ", Փիլիպպոսիի Նիզ զաւաոի ն պատեալ զլժիկամբջ լերինն Արազածայ՝ երթեալ անցանեընղ առ

Շասանե ի ուտՇմանւիւր:Իսկ ղաւըն

Պարսից, քանղիյաւզնեալ

լ Էր ի Շեռաւոր ուղեաց ճանապարճին,յայնպէսվւոուսնգաւոր քանղի բազումք մեռան ի ճանապարչինի զաւրացն, ն բազմաց երիվարք սատակեալ՝ անկանէին Շեւտիուոս,-ոչ կարացեալ Շապճեպ//ստիպով լինել Հեւումմուտ: Այլ դադարեալ ղկնի նոցա

Եւ բանակեցան կողմանս Ասորեստանի: անդենիւոեղւոջն,ուր

յաֆ յաճեակ իւրեանց՝ լաստեցան լայնեւոլ կալան ղերկիրն ամենայն: Յայնմ ժամանակի թագաւորեցոյց Հերակղոս զորղի իւր ամեն յանձնել էւո զնւսի ձեռն սընկղիւոուիփն, զԿոստանդին, նայնմեծամեծացն ւլալաւոոյն՝Շառւուսւոեւց ղնւսյաթոռ թագաւորութհան իւրոյ: Եւ իւը առեալ յանձն ղանուն զաւրավարութեան, Շանդերձ եղբարբն իւրով Թեոդոսիւ դումարեալ ժողովեւսց զբաղմութիւն զաւրացն, ն սնցեատլ գնաց լԱսորեւտան Եւ եղ, պատերազմ մեծ ի կողմանս ի կողմանս Անտիռքացւոց: ԱնԱսիացւոցն. բոնացետալ Շոսեզաւ ւսրիւն զաւըականացն հ ն ւոիոք քաղաքաւ: լինէր խումբ խառնուրդ, անբաւ Սաստիկ կուռորածնի մԵջ ւուսրուբերին ն յաւգնեալ վանեցանի մարտին երկոքին կողմանքն: Բայց սսկայն ղաւրացեալ Պարսիկն՝փախուցեալ զՅոյնն Շալածեաց,ն սւուսցաւ Շանդերձքաջութեամբ զյաղթութիւն: եւ եղե միւս հս այլ պատերազմնմաւտ ի նեղուց մւոին ի Կիւլիկեայ, եշսը Յոյնն զՊարսիկնի ճակատուն ԸՌ արանց սպառազինաց:Եւ ինքն դարձեւսըփիախատական գնաց. ն Պարսից՝անցեալկալաւ զՏարսաւնքաղաք զաւրացեալ ղաւըն ն զամենայնբնակիչս Կիւլիկեցւոց դաւառին:

ԵինղառւսջիննԼ

ե

ն

ասո

Թեթնընթաց, արագոտն սուրհանդակների միջոցով հապշտապ հասավ Հպարսից» թագավորի հրամանը. շտապեցնում էր իր զորքերին մեծ վտանգով հասնել նրա ՀՓիլիպպիկոսի» հետնից ն մեջտեղից անհետ վերացնել զորքը: Եվ նրանք մեծ փութով գնացին հասան Այրարատ գավառ ու բանակեցին Երասխ գետի եզրին՝ կամենալով հաջորդ օրը մարտական գործողություն սկսել: Բայց նույն ժամին Փիլիպպիկոսը, Նիգ գավառում գիշերը վերահասու լինելով, ու շուռ գալով Արագած լեռան թիկունքով՝ գնաց անցավ Շիրակով Վաճանդով ն Կարին քաղաքի մոտով շարժվեց հասավ իր սահմանները: Իսկ պարսից զորքը, քանզի հոգնած էր հեռավոր ն այդպիսի վտանգավոր ճանապարհից (որովհետն զինվորներից շատերը մեռան ճանապարհին, իսկ շատերը, երիվարները սատկած լինելով, լինել նրանց: Այլ հետիոտն էին), չկարողացավ իսկույն հետամուտ ուր էին Եվ բանակեցին անցավ Ասորեստանի այնտեղ, կողմերը: ու ու ն հաստատվեցին ահյակ՝ առաջ սփռովելովդեպի իրենցից աջ

գրավեցինողջ երկիրը:

Այդ ժամանակ Հերակլոսը թագավորեցրեցիր որդի Կոստանդին, տվեց նրան ծերակույտի ձեռքը ն ապսպրելով բոլոր մեծամեծ հաստատեցնրան իր թագավորական աթոպալատականներին՝ ռին: Իսկ ինքը, ստանձնելով զորավարությանպաշտոնը, իր եղբայր Թեոդոսի հետ գումարեց զորքերի բազմությունը ն անցավ գնաց Ասորեստան` անտիոքացիների կողմերը: Մեծ պատերազմ եղավ ասիացիների կողմերում, ն Անտիոք քաղաքի մոտ զորականները շատ արյուն թափեցինշ2:ՀԶորագնդերի» սաստիկ կուտակում ն խառնուրդ եղավ, ն տարուբերի մեջ՝ անչափ կոտորած. ն երկու կողմերնէլ մարտի ընթացքում հոգնեցին ու ետ քաշվեցին: Մակայն զորաճալով` պարսիկը», հույնին փախստյան մատնելով, հալածեց ն քաջությամբ հաղթանակ տարավ: Մեկ այլ կռիվ էլ տեղի ունեցավ Կիլիկիայում՝նեղ մուտքի մոտ. մարտի ժամանակ հույնը կոտորեց պարսիկ 8000 սպառազեն մարդկանց: Բայց ինքըդարձյալ փախավ գնաց, իսկ պարսից զորքը զորանալով՝ անցավ վերցրեց Տարսոն քաղաքը ն Կիլիկիա գավառի բոլոր բնակիչներին:

Յայնժամապա ամենայն երկիրն Պաղեստինացւոց կամաւք ի ծառւսյութիւն արքայինՊարսից. Շնազանդեցան մանչուանդ մնացորդք ազդին Հեբրայեցւոց,ապատամբեալքի քրիսւոոնէից ն. առեալ ձեռն զնախանձՇայրենի՝ մեծ աւճիրս վնասուց գորի նոսա ծեին ի մէջ բաղմութեան Շաւատացելոցն: Երլժեալ առ

ն. զաւրավարն Պարսիցնստէր ի կեսարիաՊաղեստինացւոց, նոցա որ է Խոռեամ, խաւսէր ընդ Երուսաղեմի, ղի կամաւք Շնազանդեսցինի ծառայութիւն, ն. ի խաղաղութեան ն ի չինութեան ւվւաՇեսցին: Արդ՝նախ միաբանեալՇնաղանդեցանի ծառայութիւն, ն ն իչխանացնպատարագս մեծամեծս, զաւըրւուվարին մւսուոուցին ն արս ԸՇաւաւուսրիմս՝ խնդրեալ ոսւոիկանս նսւոուցին իւրեանց ի պաճպանութիւնքաղաքին: Եւ յետ անցանելոլ//ամսոը, մինչ միաբանեալամենայն ռամիկ կաճառացնմանկունք քաղաքին սպանին զուտիկանս թագաւորին Պարսիցն ինքեանք աւվսւուսմբեալքի բաց կացին ի ծառայութենէ նորա: Ցայնժամ եղն սպլատերաղզմն ի մէջ ընակչացնքաղաքին Երուսաղեմի,Շրէին ն. ջբիստոնէին, ն ղաւրացեալ բազմութեան քրիստոնէիցն՝ ճՇարին սատակեցինզբաղումս ի Շրէիցն: Եւ մնացեայքնի Հրեիցն անկեալ ի պարսպացն՝ զնացին ի զաւրն Պարսից: Ցայնժամ ժողովեաց Խոռեամ, որ Ե Ըռաղմիոզան, զզաւըս իւր ն երթեալ ն բանակեցաւչուրջ զերուսաղէմու պա չարեաց զնա, էւ կալաւ ԺԹ: Եւ փորել ի վերայ նոցա գործ պատերաղմիզաւուրս ի ներքոյ ղճիմունս քաղաքին՝ աւերեցին զպարիսպն: Եւ եղն յաւուրն ԺԹ-երորդիյամսեանն մարգաց, որ աւը ԻԸ եր ամսոյն, յամի ԻԵ-երորդի թագաւորութեաննԱպրուէզ Խոսզկնի տասն աւուր անցելոյ յետ ղատկին,առին զաւրքն ե. սուր արսից զԵերուսաղեմ, ի գործ արարեալ մինչն ցերիս ն նաւուսն աւուրս՝ սւլառեցինզամենայն ի մարդիկ քաղուքին. ներքս քաղաքին ԻԱ աւր. ապա ելեալ բանակեցանարտաքոյ

անուանեալ Ռաղմիողան,

առ

առ

բովել,

Էեղե. հարեք իական նի«. Թիւ աղաքին

ե

այրեցին

զքաղաքն ուրբ:

Եւ զորս

ա

Եւ

Շամարեցին

ԺԷ

Աա

արն Համա

կալան կենդանիք՝ԼԵ Շազարմարդ: Կալան ն զճայրան ղզխաչապանն. ն պեւոն, որում անուն Եր ԶՁաքարիա, ի խնդիր ն անկեալ կենսաբերխաչին՝ սկսան զնոսա տանջել, զբազումս ի պաչտաւնէիցկառափնաեալսատակէինի ժամանակինյայնմիկ։ Ապա ցուցին զտեղին, ուր ծածկեալ կայը. զոր առեալ վարեցին ի գերութիւն, ն զարծաթ ն զոսկի քաղաքին ձուլեալ խաղացուցին ի ղուռն թագաւորին:

Այնժամ ապա ողջ Պաղեստինը կամովին հնազանդվեց պարազգիցմնաեբրայական սիկներին ի ծառայություն.մանավանդ ն ցածները,ապստամբելովքրիստոնյաների դեմ գործի գցելով պապենական նախանձը, մեծ ոճիրներ գործեցին հավատացյալների բազմությանմեջ: Գնալով նրանց մոտ` միավորվեցին խառն միաՊաղեստինի Կեսարիայում, ն նրանց Ռազմիոզան անունով զորավարը, որը Խոռյամն է, բանակցում էր Երուսաղեմի հետ, որ կամովին հնազանդվեն ի ծառայություն ն մնան խաղաղության ու շենության մեջ:44: Արդ` նախ միաբանվելով հնազանդվեցին ի ծառայություն, զորավարին ու զդրապետերին մեծամեծ ընծաներ տվին ն խնդրելով հավատարիմ ոստիկան այրեր՝ նստեցրին իրենց մոտ` քաղաքը հետո քաղաքի պաշտպանելու համար: Բայց ամիսներ անցնելուց պարսից ռամիկ դասի կտրիճները միաբանվելով` սպանեցին թան նրանց եկան դուրս ապստամբելով` գավորի ոստիկաններին ծառայությունից: Այնժամ Երուսաղեմ քաղաքի հրեա ն քրիստոնյա բնակիչների մեջ կռիվ տեղի ունեցավ, ն քրիստոնյա բազմությունը զորանալով` զարկեց սպանեց հրեաներից շատերին: Մնացած հրեաները, դուրս նետվելով պարիսպներից, գնացին դեպի պարսից զորքը: Այնժամ Խոռյամը, որ Ռազմիոզանն է, ժողովեց իր զորքերը, գնաց բանակեց Երուսաղեմի շուրջը, պաշարեց այն ն նրանց դեմ տասնինը օր կռիվ մղեց: Քաղաքի հիմքերը տակից փորելով` պաբիսպն ավերեցին: Եվ եղավ՝ Խոսրով Ապրվեզի թագավորության քսանհինգերորդ տարում` Զատիկից տասն օր անցնելուց հետո` Մարգաց ամսի'ր4 քսանութին, պարսից զորքերը տասնիններորդ օրը գրավեցին Երուսաղեմը ն սուրը գործի դնելով՝ մինչն երրորդ օրը քաղաքի ողջ մարդկանց իսպառ կոտորեցին, քսանմեկ օր նստեցին քաղաքում, ապա ելան բանակեցին քաղաքից դուրս ն քաղաքն այրեցին հրով: Հաշեղավ տասնյոթ հավեցին ընկած դիակները. սպանվածների ում զար կենդանի բռնեցին` երեսունհինգ հազար Իսկ Զաքարիա էր, ն մարդ": Բռնեցին ճան հայրապետին, որի անունը խաչապահին. ն փնտրելով կենսաբեր Խաչը՝ սկսեցին տանջել նրանց.այդ ժամանակ Հեկեղեցու- սպասավորներից շատերին կառափնատեցին: Ապա ցույց տվին տեղը, ուր պահված էր. ն վերցնելով այն՝ գերեվարեցին. ձուլելով քաղաքի ոսկին ու արծաթը՝ տարան թագավորի արքունիք:

|

թիվը

մարդ:

-ՂՏՏ-

Ապա վասն անկելոց ձերբակալացնՇրամանԸասեալի թագաւորեն՝ առնել ի վերայ նոցա ողորմութիւն, չինել զքաղաքն, ն զնոււս անդրենՇաստատել յիւրաքանչիւր կարդ: Եւ զծրէայսնտ ն անդէն վաղվաղակի Շրամայէ Շալածական ւոնել ի քաղաքէն. մեծաւ սւոիպով կաւոարեն ղճրամանն արքունի: Եւ կարգեցին ե ււ քաղաքի ն, ւնուն Մո եսւոու, եւո զոմն ուն ի վերայ երիցապետ դ ը Գրէ ի Հայաստան աւրինակ երկիր այսպէս.ւղ

ա

ԳԼՈՒԽ Առ

ո

Ապա ձերբակալվածների մասին թագավորից հրաման հասավ՝ նորոգել ն նրանց նկատմամբ ողորմություն ցուցաբերել, քաղաքը նրանց նորից բնակեցնել այնտեղ` ըստ յուրաքանչյուր դասի: Հրամայեց քաղաքից հալածել հրեաներին. ն իսկույն նեթ մեծ շտապով հրամանը: Մեկին քաղաքի վրա երիցապետ կատարեցին կարգեցին, անունը` Մոդեստոս, որը այսօրինակ Հնամակ» գրեց

արքունի

Հայաստան երկիր.-

ԳԼՈՒԽ

ԼԵ

ՏԵՐ

Տէր կոմիտաս

Տեաոնիմոյամենայնբւսրուժեւսն ն երանութեանն Շոգեորի

ն կոմիտասայարքեւղվիսկուոսի մեւորասպաւլւտի աչխարչիդ Հանուաստ ԼԼ յող, Մոդեսւոոս երէց ւտտեղապաճ Երուսաղեմի: ԱւրՇնեալէ Աուռոււսծ ն//ճայըւոեւսոն մերոյ ՅիսուսիՔրիստոսի, Ըայրգթութեանց ն Աստուած ամենայնմխիթարութեանց, որ մխիթարեացզմեզ մխիթարութեամբբազմու ի վերայ ամենայն նեղութեանց մերոց ի դալստեան ձերոյ Հաւտիղ: Քանղի ո՞չ մխիթարեցզմեղ իգալստեան դոցւս.նախ՝ յիչեցուցանելով մեզ զառաջին երթնեկն, զոր առնէին ի պատուական տեղիս Երուսաղեմի:Երկրորդ՝ զի Շաճեաց զմիտս մեր ի գալստեան ն դոցա, ծանեաք, զի ոչ իուվաո մերժեաց զմեղ Աստուած: Այլ արդարն սոյնԱստուած մեր ի մեղ է, ցուցանելովմեղի ձեռն նոցուն իրացզմեծամեճաիւը՝ որ յառաջ քան զյաւիտեանսմինչն ցայժմ կատարելով.ն.զղաւրութիւննորանսքանչելի նորա աւրծնելով ն մեք զՊաւղոսին ասւուցուք.«Ռրպէս մեծացանգործք քո, ւէր. զամենայն իմաստութեամբ արարեր»: Արդարեանքնինեն դատասունք նորա, ն առանց զննելոյ են ճանաւվարծքնորա: Ջի ո՞վ ծանեււ զմիտս տեաոն, կամ ո՞ խործրդակիցեղն կամ նմա, ո՞վ ետ նմա փոխ ն Շատուցանէնմա, զի ի նմանէ են ն նովաւ ն ի նա ամենայն:Նմա փառք յաւիտեանս. ամէն»: Արդ՝ զի զշա-

ԼԵ

ԿՈՍԻՏԱՍԻՆ

ամենայն բարի, երանելի ն հոգնոր տեր՝ Կոմիտաս արքեպիսկոպոսին` Հայոց աշխարհի մետրապոլիտին Երուսաղեմի տեղապահ նվաստ երեց Մոդեստոսից: Օրհնյալ է մեր տեր Հիսուս Քրիստոսի Աստված ն Հայրը, գթությանց Հայրը ն ամենայն մխիթարությանց Աստվածը, որ մեր բոլոր նեղությունների դիմաց մեծ մխիթարությամբ մխիթարեց մեզ ձեր հոտի գալստյամբ: Քանզի չէ՞ որ ՀՏերը» մեզ չմխիթարեց դրանց որ կատարում երթնեկը, գալստյամբ. նախ՝ մեզհիշեցրեց նախկին էին դեպի Երուսաղեմի պատվական վայրերը. երկրորդ՝ շահեց մեր սիրտը դրանց գալստյամբ, ն իմացանք, որ Աստված իսպառ չմերժեց մեզ: Այլ մեր այս Աստվածը հիրավի մեր մեջ է ն այդ նույն դեպքերի միջոցով մեզ ցույց է տալիս իր մեծամեծ գործերը` կատարելով հավիտենականությունից էլ առաջ մինչն այժմ. նրա զորությունն ու սքանչելիքներն օրհնելով՝ մենք նույնպես ասենք Պողոսի Հխոսքը». «Տեր, որքա՛ն մեծ են Քո.գործերը. ամեն ինչը իմաստնությամբ արեցիր» -: Արդարն, անքնին են Նրա դատաստանները, ն անզնին են նրա ճանապարհները: Քանզի ո՞վ իմացավ Տիրոջ միտքը, կամ ո՞վ նրան խորհրդակից եղավ, կամ ո՞վ փոխհատուցեց նրան. չէ՞ որ ամեն ինչ Նրանից է, Նրանով է ն Նրա Արդ՝ մեր հակահամար է: Նրան փառք հավիտյան. ամե՛ն»: Իմ

կառակորդոնմեր սիրելի արար, ն ետ զմեզ ի գթութիւննյոամենայնդերչացմերոց.որ դտիրասպանունս առաջի ղորմութիւն ն զշրեայս, որք չարչարանաւքսորա դարձեալ ժշչնակարծեին մանել զայն, որ չարչարեցոուվասնմեր, զտէրն մեր ՅիսուսՔրիստու՝ պլատերաղղճչմարիւոԱռտուածն մեր, որք Շամարձակետալ մեցւսն իսկ, ն այրեցին զւզաւոուականւոեղիս զայս՝ Շաճեցաւ զնոսաաւտարացուցանել Աստուծոլմարդասիրութիւնն ի քաղաՈրք կամԵին բնակիչւսոնել ինջեն սրբոյ իւրմե Երուսաղէմէ: ո'չ արժանաւորին, քեանց՝ լսեն բովանդակչբնակել, ն տեսանել ն ղսուրբե զկենան ն չարչարանս ղերկրպագու ղպատուական ն զսուրբ մեծափառնորոԳողգոթսոյ ընկալնորա գերեզմանս փառս.բաղում վեդգեալճանաչեն, Շւսւոուցեալ զիւրաքանչիւր ն պաչտաւննզմայըեկեղեցեաց ղաստոււծային րագրութեամբ

Սիովնն,ե

երւազումն զվերաց

նորան միանգամայն իսկ գայ ը

ասացեսլ՝ ցոլ

երկրպագուտեղիսնորոգեալ նախանձաբերին, լսելուվ|՝ զամենայն ՇայրենականՇաւր նոցւս ոչ ի բարի, այլ ի բնիկ նախանձանք

Կայենի:Քանզի բազում անդամ ջանացան,բազում կալառաւք Շրամանխնդրէին մւոանելի սուրբ ֆաղաքն,ն ոչ արժանաւորե9

Լ

)

Ը

ւ ճեւեն ի զմեզ մերոց, այլ Շայրականգթութեամբն"" դարձուցանել ւ

բոգութիւն: ն

նո-

ղճշրաչալինգրելով ուրախ առնեմք զքեզ. ոչ յանիբաւութենե կամյաւերանացչինութիւնք երկրպագուտեղեացս այսոցիկ լինին, այլի ձեռն նորա ողորմութեանն,որով բարձրացոյց ղաչխարճս ն զառ ինքն ծանաւթութիւն չնորճեաց: Արդ՝ որպես ասացեալդ, ԹԵ չնորշիւ Աստուծոյ ի ձեր սուրբ աղաւթիցղ ամենայնեկեղեցիքս Երուսաղեմիկարգաւորեցանէ. պաչւոին:Եւ խաղաղութիւնքւսղաքիսԱսւոուծոյն սորինչրջեկիս, որպես դեմ յանդիման պատմենձեզ, որպես տեսին զայս քրիստոսասերմարդիկդձեր: Քանզիզայս" ամենայնի նորին յաւրինողին՝ ն միայն ի մարմնի են գործքն, ն ոչ ի մարդկայինձեռաց Ե զաւրութիւն, զի մի՛ պարծեսցիամենայնմարմինառուսջի նոր: Քանզի նա Է խաղաղութիւն մեր որ առնե զամենայն, որպես ասացեւալդԷ, ն վերսւոիննորոգէ որպէս այժմիկմարտեւալ՝ուրախ արասցեզմեղ ի ձեռն սուրբ աղաւթից ձերոց,քարողելով զսորին

Բայց

ն

ռակորդներինմեզ բարեկամ դարձրեց ն մեզ հանձնեց մեր բոլոր գերողների ձեռքը՝ գթալու ն ողորմելու, Հիսկ» տիրասպաններին՝ հրեաներին,ովքեր կարծում էին սրա ՀԵրուսաղեմի» չարչարանքով դարձյալ անարգել Նրան՝ մեր տեր Հիսուս Քրիստոսին` մեր ճշմարիտ Աստծուն, ով չարչարվեց հաճուն մեզ, ովքեր համարձակվեցին նույնիսկ պատերազմել ն այրեցին այս պատվական տեղերը մարդասեր Աստվածը հաճեց վռնդել նրանց իր սուրբ քաղաքից` Երուսաղեմից:Ովքեր էին ՀԵրուսաղեմն» իրենց բնակատեղին դարձնել, լսեցին՝ առհասարակ չբնակվել ն Հայլես» չեն արժանանա տեսնելու չարչարանքների պատվելի ու երկրպագելի Հվայրերը»: Տեղեկանալով, որ Նրա՝ այս սուրբ ն կենսահաղորդ գերեզմանն ու սուրբ Գողգոթանշիմեծափառորեն բարենորոգված են` յուրաքանչյուրն իր փառքին վերարժանացած՛՛, ն լսելով, որ բազում նվիրատվություններով աստվածային պաշտամունքն ու եկեղեցիներիմայր Միոնը, նրա համբարձման վայրը ե, միանգամայն իսկ ասած, երկրպագության բոլոր վայրերը բարենորոգված են, ճախանձեցին ոչ Հթե» բարի, այլ իրենց նախահայր Կայենի բնիկնախանձով:Քանզի շատ անգամ ջանացին, մեծ կաշառքներով մտնելու սուրբ քաղաքը թույլտվություն խնդրեցին, բայց արժանի չգտնվեցին՝մերժվելով Աստծու կողմից, որն էլ մեզ դաս տվեց ոչ թե ըստ մեր գործերի, այլ հայրական գթությամբ վերադարձնելով մեզ ի նորոգություն: Բայց քեզ ուրախացնենք` նան հրաշալին գրելով. անիրավությամբ ն ավերածությամբ կործանված այս երկրպագության տեղերիշենացումը Հուրիշ ձնով» չեղավ, այլ Նրա ողորմությամբ, որով փառավորեցմեր աշխարհը ն Իրեն ճանաչում բերեց: Արդ, ինչպես այդ ասացի, Երուսաղեմի մեր բոլոր եկեղեցիներն Աստծու շնորհիվ ձեր սուրբ աղոթքներով բարեկարգվեցին ն Հայնտեղ» արարողություններ են կատարում, իսկ Աստծու քաղաքիս ու նրաշուրջը խաղաղությունէ, ինչպես որ այդ տեսան ն երես առ երես պիտի պատմեմ ձեզ ձեր քրիստոսասեր մարդիկ: Քանզի այս ամենը նույն հորինողի մեջ են ու միայն Նրա ձեռքի գործերը ն ոչ թե մարդկայինձեռքերի զորություն, որպեսզի ամեն մի էակ չպարծենա Նրա առաջ: Քանզի Նա է մեր խաղաղությունը, որ արարում է ամենը:5»,ինչպես դա ասվեց, ն վերստին ճորոգումէ, ինչպես որ այժմ մարտնչելովկուրախացնի մեզ ձեր սուրբ աղոթքներով՝ քարոզելով -

կամենում

խաղաղութիւն սուրբ եկեղեցեացն ն չնորճելով մեղ Շովիւս ն եկեղեցեացնորա: Եւ արկցէ ի միտս ձեր՝ անդադար առացջնորդս աղաւթելով վասն մեր, ն մի՛ պակասելամեննեին իյիչել ն.նայել Երուսաղեմի,ն որ ինչ պիտոյ Է` լնուլ: Եւ եթե ի մեղ ն յաղքատս ն ի ձեր նախանձղ ձեռնչոուութիւն Շնարիցէ ղաստուածասեր ձգել.զին այսմ բարւոյ ն ւիաչարչարանացն չինածոլկենարար փագելի պարզեւաց Շանդիպիմբ:Բայց ն. զայս աղաչեմ ղզճայրականզձեր սրբութիւնդ ն. որք ընդ ձեր սրբասուն եպիսկուոսունսդ են, առաջինոցա ընթեռնուլ զթուղթդ:

ԳԼՈՒԽ Եւ այս

ԼԶ

է թղթոյն պատասխանի'զոր առ

զրեցին Հայքյերուսաղէմ

Մոդեստոս:

Ջայն աւետաւոր փողոլ մեծի ի Հրեչտակենգոչէ մեզի ձեռն թղթոյս այսորիկ, Շասելոյ յաստուածակերտքաղաքե այտի, որ աւետարանե մեղ ուրախութիւն մեծ: այսորիկ ուրախ լինին երկինք, ն ցնծասցե երկիր, Վասն զուարճասցին փառաւք իւրովք եկեղեցի ն մանկունք իւր: Եւ փառաարդ՝ մեք ամենեքեանմիաբանգոչմամբղճրեչտակական Աուռուծոյ, բանութիւնսներգեսցուք ասելով. «Փառք ի բարձունս ն յերկիր խաղաղութիւն, ի մարդիկ Շաճութիւն»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻՆ

եկեղեցիների խաղաղությունը ն մեզ հովիվներ ու առաջնորդներշնորհելով իր եկեղեցիների համար: Եվ ձեզ պիտի հիշեցնի անդադար աղոթել մեզ համար, ամեննին չդադարել հիշելուց, ն, ինչով ուշադրություն դարձնել մեզ ու Երուսաղեմի աղքատներին որ պետք է, բավարարել: Եվ եթե հնարավոր լինի, ձեր այդ աստվածասեր նախանձախնդրությունը բերել նան որպես օգնություն կենարարչարչարանքների Հսրբատեղիների» շենացման, որպեսզի նան այս բարի ու փափագելի պարգններին արժանանանք: Բայց ն այս եմ աղաչում ձերդ հայրական սրբությունից` այս նամակն ընթերցելնան սրբասուն եպիսկոպոսներիառջն, ովքեր կան ձեզ հետ: սրա սուրբ

ԳԼՈՒԽ 7 է Այս

նամա

րեշտակի Հրե

ւ ձելոց լ դդուելոց:, ի Հաւրէներկնասւիոփելոցդ սիրեցելոցդ ւորե. Եղբայրըսատուական Մոդեստոոս, քեզ ն ամենայն եկեղեցեացդ որ յերուսաղէմի. չնորՇք Տեաոն մերոյ ՅիսուսիՔրիստոսի, ն սերն Աստուծոյ ն խաղաղութիւն բաղմասցի:

ԱՏ դարան

ատասխանը,

ո,

Երուսադեմ՝ Դոմ

է

մեծ

ՏԵՐ

ԿՈՄԻՏԱՍԻ

Աստծու

ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ

շնորհիվ եպիսկոպոսապետիցս, մեր բոլոր ուղղափառ ու եպիսկոպոսներից երեցներից, սարկավագներից ու դպիրներից ն Հայոց աշխարհիս ամենայն ժողովրդից ձեզ՝ երկնավոր Հորից նեղյալներիդու վշտացածներիդ, գանահարվածներիդ: "` ու խրատու սփոփվածներիդ ու վածներիդ, մխիթարվածմներիդ գգվածներիդ, սիրվածներիդ.պատվակա՛ն եղբայր Մոդեստոս, ճան քեզ ու բոլոր եկեղեցականներիդ համար, որ Երուսաղեմում եք, թող մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսիշնորհքը ն Աստծու սերն ու խաղաղությունըշատանան": |

եցինհայերը Որ

մից մեծ փողի ավետաբեր ետաբեր ձայնն հնչում չունմե մոզ կողմից ձայ հասած այս նամակի միջոցով` այդ աստվածակերտ քաղաքից, որը մեզ ավետում է մեծ ուրախություն: Սրա համար երկինքը պիտի ուրախանա, ն երկիրը ցնծա, եկեղեցին ու իր սպասավորները պիտի զվարճանան իրենց փառքով: Եվ արդ՝ մենք բոլորս միաբերան գոչմամբ երգենք հրեշտակական փառաբանությունները՝ ասելով. «Փա՛ռք ի բարձունս Աստծուն, խաղաղություն երկրին ն հաճություն մարդկանց»՛:՞":

Տ. ԿՈւՄԻՏԱՍԱՅ

ՇնորԸիւնԱստուծոյյեպիսկուվոսաւվեւոեսն յամենայն//ուղղափառ եւվիսկուվոսացան լերիցանցս, ի սարկաւադացս ն ի ե յամենայն ժողովրդոց դպրացս, աչխարծիսՀայոց՝ ձեղ նեղեն լոցդ վչտացելոցդ, դանալիցեղելոցդ ն խրատելոցդ,յանձան-

ԼԶ

ընդ Նախ՝ դոշանամքզԱստուծոյի վերայմխիթժարութեւտանց, ե կարող լինիջիք մխիդութ որ մխիթարեաց զձեզ, որպես զի թարել զայնոսիկ, որ լամենայննեղութիւն իցեն: Զի աշաւասիկ մեզ մխիմեք իսկ ի ձեռն մխիթարութեան ձերոլ որ եշաս ն ի սաստիկ նեղութեանցս ն ի թարեցաք ի բազում վչտացս դառնկւուռանացսոր նեղեին զմեզ: Այլ ՀաւատարիմԷ Աստուած, Շաւտս որ սփուիեացՀայրականդթութեամբ իւրով զամենայն ձեռն ն այդորիկ, մոուսցոյց զտրտմութիւնս մեր Շաւատացելոցի ուրախութեամբ լրոյս ն. ձայնիւ չինութեամբդ ն խաղաղումեզ գոչէ մարգարէն,աղաղակե թեամբդ Երուսաղեմի:Բայց ն ասէ, «Մխիթարեցէ՛ք,մխիթարեցէ՛ք ղժողովուրդ իմ, ասէ Ասլ տուած,քածշանայքդ ի սիրւոԵրուսաղեմի, մխիխաւսեցարու՛ք իԻբընյորդիս մաթարեցե'՛ք զդա, զի լի եղն. ւռառւապլանաւք»: սիրէ ւոր, խրատԵ».ո՞ տուցել է ի ձեզ Աստուած, քանզի«զոր իցէ որդի, ղոր ոչ խրատեսցէզնա Ճայր իւը. «զի նորա վիրաւքն բժչկեցաք», ն խրատ խաղաղութեան մերոյ ի նմա»: Բայց գիւոեւս" դու ղայս, ո| եղբայր սիրելի, ո՛չ սակաւ մխիթարութիւն գործեին ն մերոյ ժողովրդեանսլերթնեկե այդ ճանաւզարՇացդ: Նախ՝ զի մոռանային զամենայն վիչւոս ն զտրտմութիւն աչխարծիս: Երկրորդ՝ զի սրբէին զմեղս իւրեանց ի ձեռն ապաչխարութեան, պաճոց ն ողորմութեան, տքնութեամբ զոիւ ն զգիչեր անճանդիստ ուղեզնացութեամբ: Երրորդ՝ զի մկրտէին ղմարմինսի ֆուր սրբութեան ի Յորդանանու յորձանան Շրադեղզս, որ յամենայն ւտիեղզերս աղբերացոււ չնորՇքն առւոուածային.ղի սփոէին ղանձուկ սրտի զաստուածամերձ Սինեականլերամբն Մովսիսիւ, ղմարգարէականն (ասելով) ընկեր ցըեկեր. «Եկայք ելցու՛ք ի լեսոն տեաոն ն ի տունն Աստուծոյ Յակովբայ»: Այլ նս ղմեծադոյնն ասասցուք ըստ առաքելականձայնի -«զմատչելն ի Սիուխլեսոն ե ի //քաղաք Աստուծոյ կենդանւոյ, յերուսաղեմնլերկինս» ն ի բիւրաւոր բանակս Հրեչտակաց ն յեկեղեցիս անդրանկացգրելոցն յերկինս, զաթոոն Աստուծոյ ի վերայերկրիտեսանել,ն զդաւուաւոընամենեցունյԱստուածտեսանելովբազմել խորանին ի վերայ աստուածընկալ յերկնաւոր խարսխիդ"': «իսկ իբըն դարձոյց բարձրեալնզերեսս իւր ի մենջ, ն նայեցաւ ի մեզ խեթիւ արեգակնն՝ ն. Հեստելով Հեստեցան առ

առ

ասո

Նախ՝ գոհ ենք Աստծուց այն մխիթարանքների համար, որոնցով մխիթարեցձեզ, որպեսզի դուք էլ կարողանաք մխիթարել նրանց, Քանզի ահավասիկ, մենք որ ամենայն ճեղությունների մեջ են7՝: նս ձեր մխիթարությամբ, որ հասավ մեզ, մխիթարվեցինք այս բազում վշտերից, սաստիկ նեղություններից ու դառն կտտանքներից, որն իր որ նեղում էին մեզ: Բայց հավատարիմ է Աստված", հայրական գթությամբ հավատացյալների բոլոր հոտերին դրանով սփոփեց ն մոռացրեց մեր սրտմտությունը այս ուրախ լուրով ն Երուսաղեմի վերաշինության ու խաղաղության Հմասին» խոսքով: Բայց մարգարեն ձայնում է առ մեզ, աղաղակում է ն ասում. «Մխիթարեցեք, մխիթարեցեք իմ ժողովրդին,- ասում է Աստվածը,- քահանանե՛րդ, Երուսաղեմի սրտով խոսեցե՛ք ն մխիթարեցե՛ք դրան, քանզի լցվեց տառապանքներով»:5": Աստված ձեզ մոտեցել է, ինչպես որդիներին, քանզի «Տերն ում սիրում է, խրատում է՞՞""' Կա՞շշ' որդի, որին իր հայրը չխրատի. «որովհետննրա վերքերովբուժվեցինք»27»,ն մեր խաղաղության համար նա պատիժ կրեց»-՞"": Բայց գիտցի՛ր դու այս, ով սիրելի եղբայր, մեր ժողովուրդը պակաս մխիթարությունչէր գտնում ձեր այդ ճանապարհներով երթնեկելուց: էին աշխարհիս բոլոր վշտերն ու տրտՆախ` քանզի մոռանում զօրուգիշեր անհանգիստ մությունը: Երկրորդ` քանզի տքնությամբ, ուղեգնացությամբ սրբում էին իրենց մեղքերն ապաշխարությամբ, պահքով ն ողորմությամբ: Երրորդ` քանզի սուրբ ջրով մկրտում էին մարմինները Հորդանանի հրադեզ հորձանքներում, որտեղից ողջ տիեզերքում աղբյուրացավ աստվածային շնորհքը, քանզի Մովսեսի՞՛' օրոք սրտի անձուկը փարատում էին աստվածամերձ Մինեականլեռան շուրջը՝ ընկերն ընկերոջն ասելով մարգարեական Հխոսքը». «Եկեք ելնենք Տիրոջ լեռը ն Հակոբի՛՛" Աստծու տունը»27: Բայց նս մեծագույնն ասենք` ըստ առաքելական խոսքի՝ «մոտենալը Սիոն լեռանը:7,կենդանի Աստծու քաղաքին`՝երկնային Երուսաղեմին»-շ՝, «հրեշտակների բյուրավոր բանակներին ն տեսնելը Աստերկնքումգրված անդրանիկներիհանդիսություններին, ծու աթոռը երկրի վրա ն ամենքի դատավոր Աստծուն» տեսնելով երկնային խորանում ն աստվածահաճո այդ պատվանդանի վրա բազմած: Բայց երբ «Բարձրյալն իր աչքը թեքեց մեզնից", ն Արեգակը մեզ խեթ նայեց", մենք ըմբոստացանք ու խռովվեցինք»""":

«Տետսոն մեր լ խոովեցաք»:57: Աուռուծոյ մերումարդաանձինք ն մեր՝ ամւաւթերեսաց»: յորժամ կամեցաւ Աստուծոյ րութիւն, Այլ ի վերայ կործանելոցդ սասւոկութեամբ առնել մարդասիրութիւնն ի խորութիւն քաղցրութիւն,ընկղմեցութ բարերարութեամբ ւնդանկարագրի՝ բարձրութեւն:Եւ ի վերայայսը ււեւուսմրեր լեղուաւք զՏէր մերՅիսուսՔրիսանճանդիսւո դար բերանուվ|ք տոս, զբարերարն ե զսքանչելագործն ն զպարգնաբաչխն

աւրՇնեսցուք. զի թեպեւո ե այնպես աճշագինն սաստիկ էր սուրակոխ ե Շրակեզ աւըն դաւտասոանինքոլ, այլ ճարւոարաւղվեւոն իմաստուն,որ ընւորեւսցնե սրբեաց զձեղ որւլես ուկի ի բովս՝ նոյն նորոդեսցէ՛ վերուռին զփառս իւր ի վերայ քոյ, ն զարմանալիարասցե մխիթարութիւն իւը ի քեղ: Այլ զայս ամենայնսիրելին մեր լառաֆագոյնպատմեացմեզ յասելն իւրում զեջ ՍիովնիյԵրիքով,- զանկեալդ ի ձեռս աւաղակացն, որք մերկացուցին զդա, ն վերս ի վերայ վիրաց եդեալ թողին կիսամաճ ն գնացին. տեսանել ղդա քաճանայից ճանասլարճորդաց՝ն. առնել ղանց. տեսանել զդա Շրեից ն ղեւտացւոց ն. ամբարչւտաց՝ն. առնել զանց. զիւրովին ճանաւմվլարճորդելդ, գթութեամբդ մառտչելդ,պաւռել զվեր դորա ն սրկանել ի դա զողորմութիւն ն ղարիւն կենարար:Ասէ ձեթ ն գինիարկանելի վերայ դորա ն. պաւտել՝ ղի բժչկեսցի։ Որ աշաւասիկ տեսանի ածեալի պանդոկիյայղ ն դարմանելւ զերիս դաճշեկանս,որ ետ ի պանդոկապետն՝ աճաւասիկ դու ունիս ի ձեռս քոլ դարման Եւ զոր ինչ ծախեսցեսի դա` ի միւսանգամիւրում զալսառատ: ւոհւսնն Շաւոուսցէքեղ: Մի՛ այսուճեւոն ողբասցե Սիովն, ն մի՛ զգեցցի սուգ Երուսաղէմ, քանզի աւադիկելեալ Շասեւլ Է արքայնՔրիստոսփրկել ն մխիթարել. այլ պսակ մխիթարութեան քո ի ծաղկացու չարչարանացնորա բոլորի, ն մած նորա թագ մխիթարութեանեղիցի ի վերայ գլխոյ քոյ://Յոյժ Շաչեին ն մաչեին չարքդ որդիքդ ՃրԷից,ո՛վ սիրելի, զի ծառքդ քրիսւոոսեանք,զորս Շաւոին պարւք կատաղութեամբնիւրեւնց ի ձեռն անմիտփիայտաճշարաց՝ աճաւադիկ արձակեցինչառաւեղք ն բազմացան: եւ ելից զդա բաղրձրեալնձիթենեաւք ն արմաւենեաւք, զոր խաչաճանուացդ մանկունք ն տեսանելանդամմի արժանաւորեսցին: տա-

Ը464-

«Արդարությունը մերՏեր Աստծունն է, իսկ մերը՝երեսի ամոթը»-ո5": Իսկ երբ մարդասեր Աստված կամեցավ սաստկությամբ տապալհանդեպ քաղցը բարերարությամբ վածներիդ վերաբերվել, ընկղմվեմեծ ցինք փառքիմեջ: Եվ այս ավետաբերնամակիկապակցուն անդուլ լեզուներով պիտի թյամբ անձանձիր բերաններով օրհնենք ն պարմեր Տեր ՀիսուսՔըրիստոսին՝ բարերարին, սքանչելագործին գնաբաշխին: Զի թեպետ ն այնպես ահագին ու սաստիկ էր Քո դատաստանի սրակոխ ու հրակեզ օրը, բայց իմաստուն ճարտարապետը, որը ընտրեց ն սրբեց ձեզ, ինչպես ոսկին բովի մեջ", նույն ինքը վերստին կնորոգի իր փառքը քո հանդեպ ն զարմանահրաշ մխիթարություն կցուցաբերի դեպի քեզ: Իսկ այս ամենը նախօրոք մեզ պատմեց մեր սիրելին1:', երբ ասում էր Հսամարացու»` Միոնի Երիքով իջնելը, ավազակների ձեռքն ընկնելը, որոնք մերկացրին նրան, վերքի վրա վերք ավելացնելով" կիսամեռ թողին ու գնացին: Ճանապարհորդ քահանաների` նրան տեսնելն ու անուշադրության մատնելը, հրեաների, ղնտացիների ու ամբարիշտճերի:բ նրան տեսնելն ու անուշադրության մատնելը: ՀՈմն սամարացու» դիպվածով ճամփորդելը Հայդտեղով», գթությամբ մոտենալը, նրա վերքերը կապելը, նրան ողորմածությամբ վերաբերվելը ն կենդանարար արյուն պարգնելը: Ասում է՝ ձեթ ու գինի լցրեց նրա վրա ն վիրակապեց, որ բժշկվի, որ ահավասիկ երնաց` այն պանդոկը բերվելով. նան դարմանելը ն երեքշ4 դահեկանը, որ տվեց պանդոկապետին. ահավասիկ դու քո ձեռքին առատ սպեղանի ունես ն ինչ որ վատնես դրա վրա, իր հաջորդ գալստյանը կհատուցի քեզ: Թող այսուհետն Միոնը չողբա, ն Երուսաղեմը սուգ չհագնի՞՞՛՞, քանզի ահա եկել հասել է Քրիստոս արքան՝ փրկելու ն մխիթարելու, այլ քո մխիթարության պսակը նրա ծաղկած չարչարանքներից է բոլորվում, ն թող նրա մահը մխիթարության թագ լինի քո գլխին: «Չափազանց հալումաշ եղան հրեաների այդ չար որդիները, ով սիրելի, քանզի քրիստոսյան ծառերը, որ իրենց կատաղությունից անմիտ փայտահատների միջոցով կտրեցին տապարներով, ահավասիկընձյուղներ արձակեցին ու բազմացան: Եվ Բարձրյալը լցրեց այն ձիթենիներովու արմավենիներով, որը խաչողների սերունդները չեն արժանանա անգամ տեսնելու:

Բայց դուք, եղբա'րք, ըստ առաքելոյ ձայնին՝ ողջ լերուք ի ՏԷր, Հաստատուն կացեք, մխիթարեցարու՛ք, միաբան լերուք, ն խաղաղութիւնարարէք, ն Աստուած խաղաղութեանց սիրոյ եղիցի ընդ ձեզ. ամեն:

ԳԼՈՒԽ

եղբայրնե՛ր, ըստ առաքյալի խոսքի, ո՛ղջ եղեք Տիրոկացեք, մխիթարվեցե՛ք,միաբա՛ճ եղեք, խաղաղություն հաստատեցեք, ն խաղաղության ու սիրո Աստվածը ձեզ Բայց

հետ

կլինի".

ամե՛ն»:

ԳԼՈՒԽ

ԼԷ

Ապրուէզ Խոս-

պբրուշզ Գ Ր թագաւորութեանն ըոր 1 յամիԻԸ-երորդի Հռիւիսրբոյն Կումիտասղմատուո րովու քակեաց կաթուղիկոսն ն մթին Եր սիմեայ ի Վաղարչապատքաղաքի, զի կարի ցած չինուածն, որ չինեալ Էր սըբոյն Սաճակայ ՇայրապետիՀայոց կաթուղիկոսի,որդւոյ սրբոյն Ներսիսի: Արդ՝ մինչդեռ քակեին զորմն մաւորանն՝երնեցաւ յանկարչքնաղագիւտ արքունական ալ` սինջն կուսական մարմինարբոյ տիկնոջնՀռիփսիմեի: քանզի եւ կնքեալ անդամ անդամ յլաւչեցին զնա, յաւչեալ ի միմեւսնց. մատանեււ երանելւոյնՍաճակայ սրբոյնԳրիգորին մատւսնեաւ նա ոչ Շամարձակեցաւբանալ: Եւ Հայոց կաթուղիկոսի, զոր կնքեալիւրովնամատանեսւ, որ արժանիիսկ Եր կնքել զայսպիսի մարգարիտերից Շաւատարմացերրորդ մաւոանեւուք: Ով մարգարիտ,որ ոչ ծովածին,այլ մարդարիտ,որ ծնեալի թագաւորականազգե, ն սնեալի գիրկս սրբութեան ն նուիրեալ ն Աստուծոյ, որում ցանկացեալէին տեսանել ղթեզ արդարք, խանդակաթէրի սէր քոյ երանելինԿումիւոաս: Չափ Հասակիէր երանելւոյն ինն թղաւ ն չորս մատունս: Եւ դղրդեալ ամենայնկողմնՇիւսիսոյգալը յերկրպադութիւն.ե բազում ախտաժեւոացլինէր բժչկութիւն ամենայն ցաւոց: Շինեաց զեկեղեցին,ն զերանելինեթողի բացեայ վասն զիջութեանորմոցն, մինչն ցամաքել կրոյն։ Ապա ամփուեցաւ ի կայեանս իւը: նորոդե ե ն. նորոգեաց Վերացոյց նե զփայտայարկսսրբոյ կաթուղիկեին. ե. ղխախուտ որմոյն. չինեաց Այս եղն յամս// ղքարայարկան: վանաց ե երիցուսրբոյ կաթուղիկեին: Լ. Ցովճանկանվանաց

ԼԷ

Հռիփսիմեի տաճարի կառուցումը:

ՇինումնտաճարինՀոխվսիմեւայ Եւ եղն ՂԸ

դուք,

ջով, հաստատո՛ւն

Խոսրով Ապրվեզի թագավորության քսանութերորդ տարում Կոմիտաս կաթողիկոսը Վաղարշապատ քաղաքում քանդեց սուրբ Հռիփսիմեիմատուռը, քանզի խիստ ցածը ու մթին էր այդ կառույցը, որ շինել էր սուրբ Ներսեսի որդին` հայոց կաթողիկոս սուրբ Սահակ

հայրապետը:3::

Արդ, մինչդեռ քանդում էին մատուռի պատը, հանկարծակի երնաց լուսավոր ու չքնաղագեղ արքունական մարգարիտը՝ այսինքն` Հռիփսիմե սուրբ կույս-թագուհու տապանակը: Բայց քանի ն որ անդամ առ անդամ հոշել էին նրան` անդամատելով իրարից, ն երանելի մատանիով կնիքված էր սուրբ Գրիգորի մատանիով Սահակի՝հայոց կաթողիկոսի, որը Հես» չհամարձակվեց բացել այն: Եվ ՀԿոմիտասը» կնքեց իր մատանիով նս, քանզի արժանի իսկ էր երեք նվիրյալների երեք կնքել այսպիսի մարգարիտը ՀԱստծու» մատանիներով: Ո՛վ մարգարիտ, որը ծովածին չէր, այլ մարգարիտ՝սերված թագավորական տոհմից, սնյալ սուրբ գրկում ն նվիրված Աստծուն: Արդարնճերը ըղձում էին քեզ տեսնել, ն երանելի Կոմիտասը խանդակաթ էր քո սիրով: Երանելիի հասակի չափը ինը թիզ ն չորս մատ էր՛"': Ամբողջ հյուսիսային կողմը ցնծալով գալիս էր երկրպագության,ն շատ ախտաժետներ բժշկվեցին բոլոր ցավերից: Կառուցեց եկեղեցին ն պատերի գիջության պատճառով երանելիի Հտապանակը» մինչն Ապա ամփոփվեց իր հանգստակրի ցամաքելը թողեց բացօթյա:

ճարգարիխոն, Եւ

մ ծալի լուսաւոր

ոԲ րանում

Հանեց ճան սուրբ կաթողիկեի:«փայտե ծածկը»", նորոգեց պատի խախուտ մասը ն շինեց քարե ծածկը: Սա եղավ սուրբ կաթողիկեի վաներեց Հովհանիկի տարիներին:

ԼԸ

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Գայ Խոռեմայ առնուլ զկուսոանդնուղոլիս.ողոքանք Հերակղի. ի նաւամարտիբեկանի ի Խոսրովայ մսռնուլդքաղաքն: Հրաման Խոսրովայ Հերակղ: ղաւրուլթիւն Պարսից:ԺպիրՀՀրովարտոսկ յալթոո լթագառորութնանն նատուցաննլՀերակղիզ կոտստանդին եւ ե Հւսյսեւ ւունուլ դԴուին, դնել հ կնսարլվու: Արչաւելւսնւոխ եւ ի վերայՀերակղի: ղ նախճաւան դ Փֆանձակ: Խոռեւնայ Հասանել մախ եւ ղ Պարոիկս շարտարչարժմունքՀերակղի կուռորել |

աո

առ

ւան:

Եւ

եղն յայնմ ժամանակի դիմեաց զնաց Խոռեւսմ զաւրու իւրով ի Քաղկեդոն,ն բանակեցու ղէմ լանդիման Բիւղանդիայ, ն խնդրեր անցանելն գերել զքաղաքն ժագաւորանիսո: Արդ իբըն եւռես կայսըն Երակղոսզճշէնն,որ եկն ի կործանել

ե զնովթագդաւորութիւն նորմս՝ակամայ բարեկամանալ մեծւարե

իբըն զվաստակաւորս ն. ղսիրելի Շիւըս. ել ընղ առաջ նորա ն տայր պատարագաւք, զաւրավարին է. իչխանացն մեծամեծ ե: ճաշ ն ընթբըիս ընծայս:Եւ բաչխերզաւրացնՇոոդա, ամենայն զաւրացն մինչն. ցեւթն աւր. ն ինքն նստեալ ի վերայ նաւու՝ կայր ի մեջ ծովուն ն խաւսէր ընդ նոսա այսպես. «Զի՞նչ կամիք առնել, կամ Ե՞ր եկիք ի ւտեղիսյայս. մի՞թե ղծով իբըն զցամաք Շամարիք՝մարտնչել ընդ նմա": կարող է Աստուած, եթե կամի, ցամաքեցուցանելղսա առաջի ձեր. բայց զդոյչ լերուք՝ գուցե ոչ ն խնդրեսցե ի ծոՇաճեսցիԱռոուած ձէնջ զվրեժ անդունդքճ ձերոյ եւո վուս:Քանզիոչ եթե վասն առւտուսածապաչտութեան ձեզ յաղթութիւն, այլ վասն մերոյ անաւրէնութեան, մեղք մեր արարինզայս, ն ոչ Թե քաջութիւն ձեր: Եւ կամ զի՞նչ խնդրեթաձերյինեն, որ ոչ աոնէ իս զՇաշւտութիւն,բառնա՞լկասա

րեղ զաւորն ճիձարաացի, շիի զթոագա զո ԱԿուծոլ իճ. է բուի» Քոսզի ԽԱՌՈԼ ւ ԷԼ "թ զար Ա այնպէս սցի, կա կա" կաւոարեսցի1 : ձե Լ Թու արուի դ» 1 Ր Ե լ եւ դ ԿԱՆ Արո արանց Մաւըկա՞յխնդրիցէ. ին

)

Լ»,

ոջ

սւռուծոյ

զ

ցի,

Ք ընդ

ջ:

Այլ զջեն

արեան

,

Բոց

եւ

ն

խնդրեացԱուոուած ի ձեռուսց ի ձեռն Շւաւրիմոյ ՀեՓոկասալ է ըակղի՞չ..., ծարաւի արիւնարբութեւսմբ: ւսյլ տակաւին Մինչն յե՞րբ ոչ յազեսցի միթե ո՞չ կարէին Հոռուլք արեամբ. սլանանել -

ԼԸ

Կոստանդնուպոլիսը.Հերակլի աղաչանքը. Խոռյամի գալը` գրավելու գրավելքաղաքը:Պարսիցուժերը ջայխջախհրամանը` Խոսրովից են ծովամարտում: Խոսրովի ժպիրհ հրովարտակը Հերակլին: վում ն Հերակլի` Կոստանդինին թագավորության աթոռին նստեցնելը ն Ե ավխՀայաստան արշավելը Դվինը, կեսարիա գնալը:Այնտեղից

ու Հերակլի Գանձակ48 գրավելը:Խոռյամիհարձակվելը ճավանն

վրա: Հերակլի

հմուտ

գործողությունները ն պարսիկներին մաս մաս կոտորելը: առ

Եվ եղավ` այդ ժամանակ Խոռյամը իր զորքով դիմեց գնաց Քաղկեդոն, բանակեց Բյուզանդիայի" դեմ հանդիման ն հնար էր փնտրումանցնել ու գրավել թագավորանիստքաղաքը: Արդ՝ երբ Հերակլ կայսրը տեսավ ելուզակին, որ եկավ կործանելու բարեկամացավն մեծարեց իր թագավորությունը, ակամա իբրն վաստակաշատ ն սիրելի հյուրերի: Նվերներով ընդառաջ ելավ նրանց ն զորավարինու զորապետերինմեծամեծ ընծաներ տվեց: Եվ Ինքը ճաշ ն ընթրիքբաժանեց: մինչնյոթերորդ օրը հռոգ752, ողջզորքին հետ ն խոսումէր այսպես. «Ի՞նչ եք նստելէր նավ. ծովի մեջ էր նրանց կամենում անել, կամ ի՞նչու եկաք այստեղ. մի՞թե ծովը ցամաք եք կարծում` Հպատրաստվելով ճան ծովում» մարտնչել մեր դեմ": Աստվածկարող է. եթե կամենա, կցամաքեցնիսա ձեր առջն, բայց զգույշ եղեք. գուցե Աստված չհաճի ն ծովի անդունդներովվրեժ լուծի ձեզնից: Քանզի ոչ թե ձեր աստվածապաշտությանհամար ձեզ հաղթություն տվեց, այլ մեր անօրենության. մեր մեղքերի Հպատճառով» կատարվեցայս ն ոչ թե ձեր քաջության:Եվ կամ ի՞նչ է ուզում ձերթագավորնինձնից, որ ինձ հետ հաշտությունչի կնքում. կամենում է վերացնե՞լիմ թագավորությունը,թող չջանա, քանզի Աստված է հաստատելայս, ն ոչ ոք չի կարող վերացնել, իսկ եթե Աստծուն այդպես Հհարմար»Հ թվա, Աստծու կամքը կկատարվի:Եվ կամ ՀԽոսրովն» ասում է. «Ես պետք է ձեզ թագավոր նստեցնեմ». Թող կարգի` ում կամենումէ, ն մենք կընդունենք:Բայց Հեթե» Մորիկի՞արյան վրեժն է լուծում, ՀապաՀ Աստված քինախնդիր եղավ Փոկասից իմ հայր Հերակլիմիջոցով, այլ տակավին ծարավի է արյունարբության: Մինչն չէին կարող սպանել ե՞րբչպիտի հագենա արյամբ, մի՞թեհոռոմները»"՛

նրանց`

-Ղ169-

յորժամ եւո զնւս Աստուած զնա Լ բառնալ Պարսից, զտերութիւնն ձեռս ի մեր. այլ արար ի վերայ նորա ողորմութիւն: Եւ ես զնոյն խնդրեմ ի նմանէ, զճաչտութիւն ն զսէր: Եւս ես խնդրեմ ի ձէնջ երիս ինչս, ն լուարու՛ք ինձ. ի բաց արարեքյաչխարծես ղճուր ն ն զսուր զգերութիւն. ն յերիցունցղ աւղուտ զտանեք, զի ոչ ղուջ ն Եւ ես աոււքեմ ի ոչ նուաղիք ւուվու, Շարկքարքունի կորնչիցին: աւասիկ թադաւորի ձերոյ//Շրովարտակ պատարադաւք, խնդրել ի նմանէ զշաչտութիւն ն ընդ իս զխաղաղութիւն»: Եւ նոցա ընկալեալ ղընծայսն՝ Շաւանեցանառնել ըսւո խնդրոյնորա: Իսկ Թագաւորն Պարսից ընդուներ զպաւտւսրազսն բերեալ ի կայսերե, ն ղճրեչտականանդրէն ոչ արձակէր:Եւ Շրամանւուսյը զաւրաց իւրոց նաւաւք անցանել ի Բիւղանդիա:Եւ կազմեալ նւուստշ ընդ Բիւզանդիա: սկաւու պաւորառոել նաւամարտութիւն Եւ ելին ընդ առաջ նորա ի Բիւզանդիոյզաւրք նաւամարսոիկ:Եւ եղն պատերազմի մեջծովուն, ուսւոիդարձանամաւթով ղաւրքն Պարսից.ն կորեսն Դ Հաղար մարդնաւաւք, ն այլ ոչ նս Շամարձակեցանինոյն գործ: Եւ եղնյամի ԼԴ-երո ՄՂԻԽոսրովայ արքայի՝ Սուրովայ արքայի գրե երակղ

րուա աաա

«Աստուածոց պատուականամենայներկրի ւոԷր ն թԹան ծնունդ մեծի Արամաղդւս: Խոս բով՝ Ե Երակղոս ԻԵ անմետ նմի ն

ըանլիտան երան մեր: ւււոր

առ

Երւսկղոս

աո

`

առ

ի ծառայութժիւն կւսմեղելեալ տալ ղւանձն մեղ,այլ ւռեր ն լլ Թագաւորկոչես ղքեղ. դանձ իմ որ ջեղ են, ծախես,ե աւորես, ն իմ պան ւա: զծառայս 1 ւկա 9 ժո «"Ղ ովեւսլ Հ է նձ Շան Ո Եւ դու ւեւ ի դչել: չ ապաքեն սւլառեցիվՅոյնս: վաւուս Ո «Աչ

առ

ւրս

`

աւա

ա

|

չւուսս

ը

անալ յԱստուածն քոլ. վասն է՞ր ոչ փրկեցիսճ՝ ղզկեսարիա ն զԱղեքաան զԵերուսաղէմ Լ ՎՈՂ "Քոանդը իա մեծ ի ձեռաց ց իմոց: իմոց։ Միթե Մի ն Ղ1 ո՞չ գիտես, եթէ զծով ե զցամաք ինձ Շնազանդեցուցի.իսկ այժմ -"ռսրդ՝ միայնզկոււուսնդնոււվաւլի՞ս ոչ կարացիցբրել: Բայցարդ՝ ա/ո յանցանսթողում քեզ. արիչ զկին քո ն զորդիս ն. զամենայն Եւ ն եկ այսր: տաց քեղ ադարակս,այդիս ձիթենիս, որով կեցցես. նայեսցուք ի քեղ: Մի' խաբեսցե ղքեղ սնոտիյոյսն ր: զի Քրիստոսն այն, որ ղանձն իւր ոչ կարաց ապրեցուցանել ի Հրեիցն, այլ սպանին կախեալ զփայոե, զթեզ զիա՞րղ կարե ապլրեցուցանելի ձեռաց իմոց: Զի եթե իջանիցես յանդունդս ծովու՝ ձգեցից զձեռն իմ ե ըմբոնեցից զքեղ. ե ապա ւոեսցես ՞

քոնք «իրով զիս,որպէսդու

ոչ

կամիցիս»:

ե

նրանն վերացնել պարսից տերությունը, երբ Աստված նրան մեր ձեռքը հանձնեց. բայց նրա հանդեպ ողորմություն ցուցաբերեց: Ես նս նրանից նույնն եմ խնդրում`հաշտություն ն սեր: Ես նան խնդրում եմ ձեզնից երեք բան, ն լսեցեք ինձ. հեռու՛ տարեք այս աշխարհից հուրը, սուրն ու գերությունը, ն այդ երեքից էլ օգուտ կքաղեք, քանզի Ո՛չ դուք սովից կնվազեք, ո՛չ արքունի տուրքերըկորստյան կմատնվեն:Ահավասիկ ես ձեր թագավորինուղարկում եմ հրովարտակ՝ ընծաներով` խնդրելու նրանից հաշտություն ն ինձ հետ խաղաղություն53»:Եվ ընդունելով ընծաները՝ նրանք համաձայնեցին ճրա խնդրանքը: կատարել

Իսկ պարսից թագավորն ընդունեց կայսրից բերված ընծաները, բայց բանագնացներինետ չուղարկեց: Հրաման տվեց իր զորքերին նավերով անցնելԲյուզանդիա: Խոռյամը,նավերշինելով,սկսեց Բյուզանդիայի դեմ պատրաստվել ծովամարտի: Նրանց Բյուզանդիայից ընդառաջ ելան ծովամարտիկ զորքեր: Ծովում մեծ ճակատամարտ եղավ, որտեղից պարսից զորքերն ամոթով վերադար-

մանին չորս հազար Անա աան այոր իկննրնՀ այլսս տարում Հերակն Հպար-

Մ ն

չռհասարձճակվնեց

ընս-

:

Խոսրով արքան երեսունչորսերորդ գրեց այսպես. լինհրովարտակ «Աստվածներինպատվական, ամենայն երկրի տեր ու թագավոր ծնունդ Խոսրովից մեր անմիտ ու անպիտան Եվ եղավ,

որ

Հերակլ առայրոի այլ քեզտեր գալմեզ ծառայության, րակլ

ծառայիդ:

«Չկամեցար

ու

հարստությունը,

թագավոր

վատնում ես, ծա-

իմ որ քեզ մոտ է, կոչում ն իմ ռաներին խաբում ն ավազակների զորքերը ժողովելով` ինձ հանհույներիը: Ի սկ դու ասում մ ե ես գիստ չես տալիս: Չէ որ ոչնչացրի ես Աստծո՞ւն. Երուսաղեմն ու Մեծ ինչո՞ւ քո ապավինել ն չգիտես, որ ծովն այժմ ձեռքից: Մի՞թե իմ չփրկեց Աղեքսանդրիան ու ն Կոստանդնուպոլի՞սը միայն արդ՝ ցամաքը հնազանդեցրի ինձ չեմ կարողանա քանդել: Բայց արդ՝ ներում եմ քո բոլոր հանցանքները. վե՛ր կաց, վերցրո՛ւ քո կնոջն ու որդիներին ն արի՛ այստեղ: Քեզ ագարակներ, այգիներ ու ձիթենիներ կտամ, որոնցով կապրես, իսկ մենք սիրով կվերաբերվենք քեզ: Թող քեզ չխաբի ձեր սնոտի հույսը, քանզի Քրիստոսն այն, որ իրեն չկարողացավ փրկել հրեաներից, այլ սպանեցին` խաչափայտից կախելով, քեզ ինչպե՞ս կարող է փրկել իմ ձեռքից: Քանզի եթե ծովի անդունդներն Հէլիջնես, ձեռքս կերկարեմ ու քեզ կբռնեմ", ն ապա կտեսնես ինձ, ինչպես դու չէիր կամենա»: ես

.

`

՞

|

՛

Կեսարիան,

-Ղ171-

Լ զաւըսնն ընեթեռնուլ զամենայն բանակին, կոչելՇրամայեաց

Վերցնելով այդ հրովարտակը՝ Հերակլ կայսրը հրամայեց ընթերցել հայրապետի ն մեծամեծերի առջն: Եվ մտնելով Աստծու տունշ»""՝ հրովարտակը փռեցին սուրբ սեղանի առջն, երեսնիվայր գետին ընկան Տիրոջ առաջ, դառնապես լացեցին, որ տեսնի այն նախատինքը, որով նախատեցինՆրան իր թշնամիները: Հաճո թվաց Հերակլին ն ողջ ծերակույտին թագավորականաթոռին նստեցնել Հերակլի որդի Կոստանդոսին, որը դեռատի տղա էր: Եվ Հերակլը վեր կացավ վերցնելու իր կնոջն ու գնալու Արնելք. ավելի նս ապա թագավորության աստիճանին՝ ըստ նախկին պայմանի: Ապա Հերակլը կնոջ, արքունիքի ներքինիների ու զորապետերի հետ պատրաստվեց, Զատիկը Կոստանդնուպոլսում նշեց ն Զատիկին Հհաջորդած» առավոտյան ծովով նավարկեց դեպի Քաղկեդոն:Հրաման տվեց իր զորքերին ժողովվել Կապադովկյան Կեսարիայում, ն ինքը, Քաղկեդոնից ճանապարհ ընկնելով, եկավ Կեսարիա, զարկեց իր վրանը բանակի մեջ, հրամայեց կանչել բոլոր զորքերին ու ընթերցել հրովարտակը նրանց առջն, ն պատմեց իր՝ նրանց մոտ գալու Հնպատակը»Հ: Իսկ զորքերը թեպետ Հնամակի»չ այդ

զաւրն թեպետ ն ընդ բանսն խոովեցան,սակայն խնդութեամբ նորա: Աւըշնեցին նմա ղյաղուրախ եղեն ի վերայ դալսւտեւան ն. ասեն. թութիւնն «Ամենայն ուրեք ու՛ր ն երթիցես՝ ընդ ջեղ եմք ի կալ ն ի մեռանել. ն. եղիցին ամենայն թշնամիք քոյ Շողի ներքոյ ուռից ջոց, ի ջնջել զնոսա յերեսաց երկրե տետոն Աստուծոյ մերոյ, ն ի բառնալզնախաւոինս իւր ի մարդկանէ»:Զունաց ճի ՊարդնացԵրակլոս Շազարաւ՝ երթալ ի դուռն Թագաւորին սից. ն ճանապարճկալեալ ընդ կողմանսՇիւսիսոյ՝ ել դեպ ուղիղ ն Շասեալ Դուին Այրարատեան՝աւերե զնա ի Կարնոյ քաղաք, ի ն Եւ դիմեալի Գանձակ կորզնախճաւան: Առտըպատականի՝ ծանե ե զբագինսՀրատինմեծի, որում Վչնասպնկոչէին: Եւ արքայ Խոսրովփութացուցաներզզաւըս իւը որ ի Յունաց նմա դաւառին,զի Շասցե յաւգնականութիւն: Զի թեւվեւո ն կազետ ե մեցին ղերիվարս իւը, ի ձեու Շաշենայլ պատգոսաւվանի, այլ նուազ էր զաւըն ն չկարացին ունել զդեմ. զգանձս իւր ամբարեր ի Տիզբոն,ն ինքն ւպաւորաստերի միախուստ:

գալստյան առթիվ: Ցանկացան նրան այդ հաղթությունը ն ասացին. «Ամենուր, որտեղ ն գնաս, Հպատրաստ» ենք քեզ հետ ապրելու ն մեռնելու. ն քո բոլոր թշնամիները քո ոտքի տակ հող կդառնան, որ մեր Տեր Աստվածը նրանց ջնջի երկրի երեսից ու սրբի իր` մարդկանցից նախատինքը»: Չվեց Հերակլը հարյուր հազարով` արշավելու դեպի պարսից թագավորի դուռը: Ճամփա ընկնելով հյուսիսի կողմերով՝ելավ ուղիղ դեպի Կարին քաղաք: Հասնելով Այրարատյան Դվին՝ ավերեց այն ու Նախճավանը: Եվ դիմելով դեպի Ատրպատականի Գանձակ՝ կործանեց մեծ Հրատի բագինները, որին Վշնասպ էին կոչում: Իսկ Խոսրով արքան շտապեցրեց իր զորքերին, որոնք հունաց գավառում էին, որպեսզի իրեն օգնության հասնեն: Քանզի թեպետ ն թամբեցին նրա երիվարները, ն տվեց պատգոսապան Շահենի ձեռքը, բայց զորքը փոքրաթիվ էր ն չկարողացավ ՀՀերակլին» դիմադարձկանգնել: ՀԽոսրովն» իր գանձերն ամբարեց Տիզբոնում, ն ինքը պատրաստվեց փախուստի:

սեղանոյն. Տի առածի

ղճրովարտւսկն Աստուծոլ՝ ւուսըւսծեցին

զնա ղոր նախատեցին ցին դառնապես,ղի տեսցեզնախատինոն, թշնամիք նորա: նստուՀաճոլ թուեցաւ Երակլի ն ամենայն սինկղիտոսացն ցանել զկոստանդոսորդի Երակլիյաթոռ թագաւորութեանն,որ Էր մանուկ փոքը: Եւ ԵրակլիՇանդերձեալզինքն՝ առնուլ զկին իւը ն զնալ ընդ արնելս. ապա յայնժամ աւելի նս Շաստատեցին

զգոստան

Առա որր

աան ատի Խանի ո

արտը խանաւջդրաննն արար

Ը"

ՎԼ

Ա:

ւ

ՐՔ

ֆ

'

ի

է զայզզատիկնի Կուստտանղդնուպաւլիս, Նւււեւս 9 ի ծով ի Քաղկե ւուս Ղ զաւրաց Դ ոն: Հրաման Գո) զ ատկին իւրոցժողովել Կեսարիակապաղովկացյոց.ն.ինջն չու արարեալ ի Քաղկեդոնէ` եկն ի Կեսարիա, ն. եճար զխորան իւր ի մեջ ո

ի

Ան Կոստանդոսին հաստատեցին

|

Իսկ զաւըն ՊարսիցփութանակիՇասանէինի Մրծուին։ Ազդ ի Մրծուին""։ Առնու լինի Երակլի կայսեր, եթե եկն Խոռեամ ն. դառնայ ն ամուր աչխարչաւն դերութիւն, զզաւըս իւը Մարաց. դայ Շասանե//իՓայտակարան: Ազդ եղն Խոսրովու, եթե ղարձաւ Երակլու ն եճաս ի Փայտակարան,ն կամի ընդ եւո զաւրավարիիւրոյ ի Վիրս.Շրաման Շաճը Աղուանս անցանել նա Եւ Շասանէ յԱյրազի ղառւսցն փութով կալցի: Վարազալյ, ն անցանէ ի Գարդմանընդդեմնորա, ն բանակի ի միւս բատ, Տիդրանակերտի լանդիմաննորա: Եւ Շաճէնն ԼՌ-աւ Շասեալ աւանի: Եւ Էին բանակեցաւի թիկանց Երակլիի Տիգրանակերտ ն Եւ բանակի Երակլի ի սոքա աստի, նոքա անմի բանակել: մԵջնոցա երկոցունց: հբըն ետես Երակլոս, եթե ի մեջ արկին՝ զնա` դարձաւ ի վերայ ղաւրուն՝ որ ի թիկանց կողմանե,Շապճեպզաւրուլեամբ եճար ղնա ն. խորտակեացն գնաց ընղ Մղուկս. ն. թափեցաւ ընդ լեռնակողմն ի դաշտնՆախճաւանի ի ձմերւան ժամանուկին: ն Եւ Շաճը իւրովք զերծելովլք Վարաղ զաւրու իւրով,Շածէնն Շասեալ ընդ Շուն անցանէ զնացին գետոյն Ր իսկ լ ՅՈՂ որին» ԷԴ Երասխայլ̀աւանն Վընջունիս ն բանակիլանդաստանանորա: Եւ զաւըն ՊարսիցՀասեալ՝ ոչ կարացինանցանել զգետովն այն աւրն: Հասանէ Երակլու ի Բագրնանդն անցանէ լԱպածունիս, ն. բանակի ի գեւղն, որ կոչի Հրճմունք: Եւ ՇաճշրՎարազ սւփոէր ղզաւրս իւը յԱղիովիւո,ե ինքն այըընւոիրեղեալ Զ Շաղար սպաուսզինաց վառելոց քաջաց, ն երթեալ նստի յԱրճեչ գաւառի՝ լինել, որպես ղի ի մեջ դիչերի անկցի ի վերայ դարանամուտ բանակինԵրալկլի։ Ազդ լինի Երակլիի ձեոն արձակելոյլըտեսաց, եթէ եկն Խոռեամ ն դարանակալեղն ի վերայ քոյ: ՅայնժամԵրակլու ըուո նմին աւրինակիայըընտիրն ձիրնւոիրառնէ, ն արձակի ի վերայ նորա քսւսն Շաղարաւ, ն Շասեալ լԱղի, գտանէ զարոն լաուսջմարտիկՀինդ Շարիւը:Նախ" ղնոսա կռտորն, ն զերծեալճմիոմն ի Հեծելոցն՝ Շասեալ ի լԱրճեչ գոյժ արկանէ Խոռեմայ, եթե «Հասեալ Ե թշնամինի վերայ քոյ, ն կուռորեցինզղաւըն պէչուվա Եւ յԱղի»"": բարկացաւԽոռեւմ ի վերայ առնն, Հրամայլեացզնա կաւվելուռիւքն ձեուսւք, ն ասե. «Երակլուցարդ յինէն ւիախուուսկան առ

զճետ նորա:

նորա

|

Պարսից զորքերը փութով հասան Մրծվին: Լուր տրվեց Հերակլ կայսերը,թե Խոռյամը եկավ Մրծվին: ՀԿայսրը» առավ իր զորքերն ու գերիներին ն վերադառնալով Մարաց անառիկ աշխարհով՝ եկավ հասավ Փայտակարան: Լուր տրվեց Խոսրովին, թե Հերակլը վերադարձավ, հասավ Փայտակարան ն կամենում է Աղվանքով անցնել Վրաստան: Հրաման տվեց իր զորավար Շահր Վարազին, որ Հնրաչ ճանապարհը փակի: Եվ նա փութով հասավ Այրարատ, անցավ |

Գարդմանք»""՝ նրա դեմ, ն բանակեց մյուս Տիգրանակերտում՝`"նրա հանդիման:Իսկ Շահենը երեսունհազարովհասավ բանակեց Հերակլի թիկունքում` Տիգրանակերտ ավանում: Մրանք այստեղ էին բանակ դրել, նրանք` այնտեղ, իսկ Հերակլը բանակեց նրանց երկուսի միջն:

Երբ Հերակլը տեսավ, որ շրջապատեցին իրեն, շրջվեց դեպի այն զորքը, որ թիկունքում էր: Հապճեպ, զորությամբ զարկեց նրան, խորտակեցու գնաց Ծղուկով:5:ն լեռնակողմով իջավ-լցվեց Նախճավանի դաշտը ձմեռ ժամանակ: կ վանի դաշտը Շահր Վարազն իր զորքով, իսկ Շահենը իր փրկվածներով հետնից: նա գնաց, գաց նացին րա սկ գնաց, Երասխգետի հունով հունովա ցավ Վրնջունիքավանշ5 ն բանակեց նրա անդաստաննմերում:Հասնելով պարսից զորքերն այդ օրը չկարողացան անցնել գետը: Հերակլը հասավ Բագրնանդ, անցավ Ապահունիք» ն բանակեց այն գյուղում, որ կոչվում է Հրճմունք:57::Շահր Վարազն իր զորքերը տարածեց Աղիովտում:ճ, իսկ ինքն ընտրեց վեց հազար քաջ սպառազեններ ն գնաց նստեց Արճեշ գավառում` դարան մտնելու, որպեսզի գիշերվա կեսին հարձակվի Հերակլի բանակի վրա: Ուղարկվածլրտեսների կողմիցլուր տրվեց Հերակլին, թե Խոռյամը եկավ ու դարանակալեց քեզ: Այնժամ Հերակլը նույն ձեով այրուձի ընտրեց, քսան հազարով հարձակվեց նրա վրա ն հասնելով .Աղիշօ՝գտավ հինգ հարյուր առաջապահ զինվոր: Նախ նրանց կոտորեց: Բայց փրկվելով՝ հեծյալներից մեկը հասավ Արճեշ, գույժ տվեց Խոռյամին. Թշնամին հասել է քեզ վրա, ն Աղիում կոտորեցին պեշոպաշշճտ զորքին»: Խոռյամը բարկացավ այդ մարդու վրա, հրամայեց նրա ձեռուռտը կապել ն ասաց. «Հերակլը ցարդ ինձնից փախչում էր.

նրա "

Իսկնա ից:

-Ղ75-

Ե

ետի

ան

դնայրը.արդ եկեալ Շասեալ եմ այսւվիսի զինու, ն նա յինէն ոչո փախիցեջ։Այն-ինչ նորա բանքն ի բերան էին, ն //նոջա Շասին ստիւվով ի վերայ նոցա, պատեցին զքաղաքն երեք կուսէ՛, է. բորբոթեցինզնա Շուրբ ե այրեցինզզաւրացն բազմութիւնս: Են եթե ելաներ ոք ի նմանեն ի փախուստ՝ անդէն ըմբոնեալ սաւուսկեին,ն արել ոչ ոք ել ի նոցանէ, զի զամենեսինեկեր ՃՇուրաճագին: Բայց Շաճր Վարազ զերծաւ՝ նստեալ ի վերայ նուասւո երիվարի.այնպեսղերծեալ առ զաւրս իւը, զոր ժողովեալ Էր |Աղիուվիտ գաւառի: ւմդ8 ղաւար ն զկաւպոււոբանակի Իսկ Երակլոս նոցա, դարձաւ յաղթութեամբ մեծաւ, ն երթեալ ի կողմանսԿեսաՇասանէ ն րացւոց. ՇաճշրՎարազ զնաց զճետնորա փութանակի: Բայց ղի յաւդնեալ էր զաւըն՝ խորճեցաւ բաղում գաւսու ընդ մէջ արկանել,զի Շանգիցեղաւըն ն կազմիցի.ն դնացեալի կողմանս Ասիացւոց՝ անդ սփոհւասլ դադարեցին: Յայնժամառեալ Երակլիզզաւրս իւը՝ Հայոց, անցեալ ընդ Շիրակ Շասանէ ի Շուն դեւոոյն Երասխայ,ն անց ընդգեւոաւն Վարդանակերւուսւն աւանաւ,երթեալ Թոաւիեցւու Ռոճ Եւ ի Գոգովիտգաւառ: Վեշանայ ե զաւրուն Պարսիցկարծեցեալ ղնուա փախստականգնալ: Իսկ նորա ճանապարչ կալեալի Հեր ն ի Զարնանդգաւառ, դեպ ուղիղ ի Տիզբոնի վերայ Խոսրովու:Եւ իբըն միջամուխեղնի սաշմանս Ատրպատական Ռոճ դւաււսռի՝ապա ուրեմն լուր եղն Վեճանայ,առ զղաւըս իւր ն գնաց զշեւտ նորա ի Նախճաւան քաղաք: Այնւվէս փութով ն եշաս ղնացեալ զտիւ զզիչեր, մինչե չոդաւ մերձ ի նա: Եւ նորաանկել յայնկոյս լերինն Զարասւղայ յերկիրն Ասորեսւուսն Եւ նեայց: սոքա պնդեցան զճեւո նորա. նոցա: դարձեալընդ արնմոււտս՝ գնաց ի Նինուէ:Եւ եկեալ այլ զաւը»:ճ լյուղնականութիւն Ռոճ Վեճանոայ ի դրանէ արքային՝ արք ընտիրքլամեն նայն թագաւորութենէն, ի միմեանս՝ եղեն խառնեւռլ Շեւուսմուտ Երակլի:ԻսկԵրակլոսձգեաց զնոսա մինչնի դաչտնՆինուէի, ն դարձ ետ ի վերայ նոցա սասոիկ զաւրութեամբ. ն էր բալ ի վերայ դաչտին:Եւ ոչ գիտացինզաւըն Պարսիցզդարձն Երակլին ի վերայ նոց, մինչն երթեսլ խառնեցանընդ միմեանս:

ղարձու յերկիրն

առ

հիմա եկել հասել եմ այսպիսի զինավառությամբ, ն նա ինձնից Հղարձյալ» չպիտի՞ փախչի»: Մինչդեռ նրա խոսքերը բերանին էին, նրանք ՀՀերակլի զորքերը» շտապով հասան նրանց վրա, երեք կողմերիցշրջապատեցին քաղաքը, բորբոքեցին այն հրով ն այրեցին զորքերի բազմությունը: Պատահում էր" եթե մեկը ելնում էր այնտեղից`փախչելու, տեղնուտեղը բռնում սպանում էին, ն նրանցից ոչ ոք դուրս ելնելով չփրկվեց, քանզի սոսկալի հրդեհը լափեց բոլորին: Միայն Շահր Վարազը փրկվեց՝ մի խեղճ երիվար նստած. այդպես փախավ իր զորքերի մոտ, որ ժողովել էր Աղիովիտ գավա-

ռում: Իսկ Հերակլն առավ նրանց բանակի ավարն ու կողոպուտը, մեծ հաղթությամբ վերադարձավ ն գնաց հասավ կեսարացիների կողմերը. Շահր Վարազը փութով գնաց նրա հետնից: Բայց քանի

հոգնած էր, խորհեց բազմաթիվ գավառներ ետ ընկնել, որ զորքը հանգստանա ու պատրաստվի. գնալով Ասիայի կողմերն ու այնտեղ սփռվելով` դադար առան: Այնժամ Հերակլը, վերցնելով իր զորքերը, վերադարձավ Հայոց երկիր.անցնելովՇիրակով՝հասավ Երասխ գետի հունը, Վարդանակերտավանի մոտ անցավ գետը, գնաց իջավ Կոգովիտ գավառ: Ռոճ Վեհանն ու պարսից զորքը կարծեցին` նրանք փախչում են: Իսկ նա ճանապարհ ընկավ դեպի Հերչ46ն դեպի Զարնանդ»շ գավառ, ուղիղ դեպի Տիզբոն` Խոսրովի վրա: Բայց երբ միջամուխ եղավԱտրպատականգավառի սահմանները, ապա ինչ-որ տեղից լուր տրվեց Ռոճ Վեհանին. Հսա» առավ իր զորքերը ն գնաց նրա հետնիցդեպի Նախճավան քաղաք: Զօրուգիշեր այնքան շտապեց, մինչն գնաց մոտ հասավ ճրան: Նա նետվեց Զարասպ լեռան մյուս կողմը`ասռրեստանյայց երկիր: Սրաճք հետապնդեցին նրան. նա, դառնալով դեպի արնմուտք, գնաց Նինվե: Արքայի դռնից Ռոճ Վեհանին օգնության եկան այլ զորքեր՝ ընտիր այրեր ողջ թագավորությունից, ն միանալով իրար` հետապնդեցին Հերակլին: Իսկ Հերակլը Հխաբեց»-տարավ նրանց մինչն Նինվեի դաշտը ն սաստիկ զորությամբ շրջվեց նրանց դեմ. դաշտի վրա մառախուղ էր, ն պարսից զորքերը չհասկացան Հերակլի դարձն իրենց վրա, մինչն որ գնացին խառնվեցին միմյանց: որ զորքը

իւր ի վերայ Երակայնպեսզաւրացոյց տեր ղողորմութիւն զնոսա իբըն մինչն Շարեալ սաւտոակեցին լի յաւուր//լայնմիկ, Եւ զմնացեւլսն ի պատերազմի: ղղաւրավարն ղայրմի ն սպանին Իսկ նոցա սաւոակել: կամէինզամենեսեան արարեւալ՝ չրֆափակ ն կալեալ, ԹԵ «Աստուածւասեր բարերարտէր, արա՛ ի բողոք նչեմք արժանիողորմութեան»: վերայ մեր ողորմութիւն,թեպէտ ի բաց: Եւ ինջն Յայնժամ ԵրակլուՇրամայեացղնուտ Թողուլ Եւ

ի վերայերկրին: ՇրամայեացԵրակլուասաւոակել

ԳԼՈՒԽ

Այդ օրը Տերն իր ողորմությունն այնպես զռրացրեց Հերակլի հանդեպ, մինչն որ Հնրա զորքերը» զարկեցին, կոտորեցին նրանց իբըն մեկ մարդու. ճակատամարտում սպանեցին նան զորավարին: Իսկ մնացածինշրջապատելով՝ կամենում էին բոլորին էլ սպանել: Բայց նրանք աղաղակ բարձրացրին. «Աստվածասե՛ր ն բարերար տեր, ողորմի՛ր մեզ, թեպետ ն արժանի չենք ողորմության»: Այնժամ Հերակլը կարգադրեց ազատ արձակել նրանց: Իսկ Հզորքերին» նա

հրամայեց ասպատակել

ԳԼՈՒԽ

ԼԹ

ՓախուստԽոսրովայ ի ՎեՀկաւատ. առնուլ ՀերակլիզՏիզբոն ի Տիզբոն եւ անդրէն ԴարձԽոսրովայ դառնալ Ատրպատական: եւ եւ սւպանումն: Թաղոուորելորդւոյ նորս կաւատայ առնել Հւսչ-

զՀին Հւմմանս ւոութիւն ընդ Հերակլի,ունելով հրկաքանչիւրոց"" մս

անցանել զնոաց՝ փախստական Իսկ Խոսրով արքայ Պարսից ընդ Դգլաթ գեւուու ի Վեճշկաւատ,Շատեալ զլարս նաւակամըդուրս մերձ Տիզբոն ցացն:Եւ Երակլոս Շասեալ բանակեցաւ չուրջ քաղաքի,ն այրեացզամենայնապարանսթազւաււորականս Եւ ինքն դնաց Ատրպատական ամենայնաղխիւն վզքաղաքաւն: ե. բազմութեամբ իւրով, զի էին միտք Երակլի զարճուրեալ ի Խոռեմայ:իսկ Խոռեմ ոչ եկն Խոսրով արքայիյաւ վնականութիւն, Եւ Խոսրով արայլ եկաց անդէն ուր էրն ի կողմանսարեմոից: ն Շրամայեսց կազմել զնաւակաքայ դարձաւ անդրէն ի տուն, ն որդիքն արքայիե դանձնե ախոռն մուրջսն: Բայց տոիկնայքն Էին ի ՎեՇկաւաւո: ւըքունի երիվարացն առ

ԼԹ

Խոսրովի փախուստը Վեհկավատ"".Հերակլի՝ Տիզբոնը գրավելը ն Տիզբոն ն վերադառնալը: Խոսրովի վերադարձը Ատրպատական սպանությունը: Նրա որդի Կավատի թագավորելը"" ն Հերակլի հետ հաշտություն

իր հին սահմաններին

կնքելը. յուրաքանչյուրի`

տիրելը:

իւրեանց:

երկիրը:

Իսկ պարսից Խոսրով արքան փախավ գնաց` Դգլաթ գետով անցնելու Վեհկավատ՝ կտրելով նավակամուրջների ճոպանները: Հերակլոսը հասավ բանակեց Տիզբոն քաղաքի դարպասներին

մոտիկ, այրեց քաղաքի շրջակա բոլոր թագավորականապարանքները: Եվ ինքն ամբողջ աղխով ու իր զորքերի բազմությամբ գնաց Ատրպատական,քանզի Հերակլը ներքուստ զարհուրում էր Խոռյամից: Իսկ Խոռյամը օգնության չեկավ Խոսրով արքային, այլ մնաց այնտեղ՝ արնմուտքի կողմերում, որտեղ գտնվում էր: Խոսրով արքան վերադարձավ տուն ն հրամայեց նորոգել կամուրջները: Բայց արքայի կանանոցը, որդիները, գանձն

Վեհկավատումէին:

ու

ձիերի արքունի ախոռը

ն խաւսէր նախարարսն. ՍկսաւԽոսրովժողովելզմնացեալ լ նոսա եթէ «Ընդե՞ր ոչ դուք ընղ աճագինղատաստոանաւք, իս. քան եթե զալ մեռարուք ի տեղւոջ ւլաւտերազմին, առ

արդեաւք: ղխոսրով մեռեա՞լ կարծեիք»: Յայնժամ խորճուրդ միաբանութեանի մեջ առեալ ասեն. «Թեպետ ի թշնամեացն

մեղ աւղրել. այլ եկայք աւլրեցաք, բայց ի միմեանս, ե. զնացեալ իմասցուք ինչ»: Յայնժամերղուան ն կարգեցին ի վերայ զնա կալան գիչերիընդ զոմն ի Վեշկաւատ, ն զկւաւաւոզորդի նորա. նորա սպաճաւվանս, թասդաւորեցուցին նան զերիվարսնորով եկեալ Եր Խոսրովի Տիզբոն՝ Շանինդաղտայսորիկ Խոսրով|՝ Իսկյորժամ եճւսս դոյժաղաղակին նաբար: յաճեն՝ ղարճուրեցւու.խնդրեալերիվար,ե մւռեալ ընդոււոուցեալ յասալասւուսննոչ գւոին:Եւ արքայ կԿաւաւո եկն անց ամենայն պս եղեւոլ եւմուտ զաւրաւքն իւրովք: Եւ արքայ Խոսրով յայլակեր ն ընդ թաւ թփով ծաղկոցին՝ ի բուրաստաննարքունի, //մտեալ Կաւատ Շրամայեաց արքայ ղաւղեալըդադարեաց: Եւ եկեալ ն խնդիր առնել, գնացեալ ի բուրառւտանն՝գտին զնա. կալան ն զնա ն ածին ի դաճլիճ անդը: Եւ Շրամայեացկաւաւո արքայ, սպանինզն: Եւ վասն որդւոցնԽոսրովու ասեն նախարարքն. զի խռովութիւնյարուցանեն»:Ցայն«Ոչ է արժանապրել նոցա. եւո ժամ ԸՇրաման արքայ կԿւաւաւո,հ սւզանինղամենեսինի միում ի ձեռաց

դորա

ոչ զոյ առ

առ

արքունի: կւոււուո խորՇուրդ աոնելընդնախարարս Ապասկսւուարքայ առնել յորում, եթե «Պարո Ե Շաչւոութիւն Թաղաւորութեատնն ն ի բաց թողուլ զամենայնսաճմանս ժագաւորուընդ կայսեր, ն թեան նորա. ընդ ամենայնկողմանսՇաշւոութիւնարասցուք»: Եւ ՇՀաւանեցան առնել այուլէս: ՑայնժամՇրամիաբանութեամբ կաւատ ԵրակլուսՇրովարտակողջունի. ն. մայե գրել արքայ թողու ի բաց զամենայնսաճշմանս նորա: Եւ տայ տանել նմա արձակէզՌաչերդումն, սղ կնքելն տանելընդՇրովարտւակին. նան ումն իչխան մեծամեծ ընծայիւք՝ Շաստատել զնա ի վերայ միաբանութեաննայնորիկ: առ

Խոսրովն սկսեց ժողովել մնացած նախարարներին

ն

խոսեց

սոսկալի մեղադրանքով. «Ինչու՞դուք էլ

նրանց

հետ

տերազմիդաշտում, այլ եկել եք ինձ

չմեռաք պաԱրդյոք Խոսրովին մեռա՞ծ

մոտ:

էիք կարծում»: Այնժամ միաբան որոշում ընդունելով` ասացին. պետ թշնամիներից փրկվեցինք,

բայց

«Թե-

ձեռքից մեզ փրկություն

դրա

չկա. ուստի եկեք ինչ-որ բան մտածենք»: Այնժամ երդվեցին միմն գիշերով կամրջով անցան Վեհկավատ. ձերբակալեցին

յանց

նրան, վրան պահապաններ կարգեցին

ն

տին` նրա որդուն. գաղտնաբար քշեցին

նան

րովը եկել էր Տիզբոն: Իսկ երբ

այս

թագավորեցրին Կավա-

ձիերը, որոնցով

Խոս-

գույժի աղաղակը հասավ Խոս-

րովին, վախից վեր թռչելով` զարհուրեց. ձի պահանջեց,

ախո-

բայց

մտնելով` չգտան: Եվ Կավատ արքան իր ողջ զորքերով եկավ անցավ: Իսկ Խոսրով արքան ծպտվելով գնաց արքունի բուրասոր

տանը ն մտնելով թավ ծաղկաթփի տակ՝ թաքնվելով

ԵկավԿավատ արքան

ու

գտան նրան, բռնեցին

ու

հրամայեց փնտրել,

ն

դադար

առավ:

գնալով բուրաստան`

բերին դահլիճ: Կավատ արքան հրաման

տվեց, ն սպանեցին նրան: Իսկ Խոսրովի որդիների մասին նախարարճերն ասացին. «Չարժե,

որ

նրանք ապրեն, քանզի խռովություն

կհարուցեն»:Այնժամ Կավատ արքան հրաման տվեց, ն նույն ժամին բոլորին սպանեցին (քառասուն մարդ)", ն պահանջեց բերել իրեն տիկնանց, գանձերն ու արքունի ախոռը: Ապա պ

Կավատ վ

արքան րք

սկսե կսեց

հետ. «Պետք նախարարների

է

որհրդածն խորհրդ

լ

ագավորության իր թագավորությ

հաշտություն կնքել կայսեր

նրա թագավորության ողջ տարածքները

ետ

հետ

վերադարձնել. ն

ու

բոլոր

կողմերումպետք է հաշտություն կնքենք»: Եվ միաբան համաձայնեցինայդպես անել: Այնժամ Կավատ արքան հրամայեց ողջույնի հրովարտակգրել Հերակլին, թողեց նրա բոլոր սահմանները: Եվ տանել տվեց նրան երդումը՝ կնքել

աղ ն

Մեծամեծ

ոմն

ընծաներով ուղարկեց

տանել հրովարտակի հետ:

իշխան Ռաշնանճին՝

տատապեսՀհամաձայնության» բերելու նրան

հարցում: -- 1Ղ81-

այդ

հաս-

միաբանության

Արդ՝ երբ Ռաշնանը հասավ, ավետիս տվեց ու հանձնեց հրովարն եւո աւոռիս ն. մատոյց զՇրոԱրդ՝ իբըն եշաս Ռաչնայն տակըն հրամցրեց ընծաները, Հերակլ արքան ն նրա բոլոր զորքերը վարտակն,ն կալաւ ղառաջեաւզընծայսն՝մեծապես զոճշացան ն ամենայն զաւրք իւր: Ցայնժամ մեծապես գոհացան Աստծուց: Այնժամ Երակլոս արքան հրաման ՎԱռոուծոյլԵրակլոս արքայ տվեց արձակել գերիների բազմությունը ն ողջ ավարը հետ վերաոն Լոգին լ կտակ, երդմամբ խաղաղություն հասԳրեց օրհնության դարձնել: ն արձակեզոմն Հաստատէ խաղաղութիւնՇանղերձերղմամբ, տատեց ն մեծամեծ ընծաներով ուղարկեց իր անվանի նախարարանունն Յուստաթ, էր որում նախարարացն, գլխավոր լիւրոց ներից մեկին, որի անունը Հուստաթ էր: Ռաշնանին մեծարելով՝ պալնու մեծարեալ՝ զՌաչնայն Շանդերձմեծամեծ ընծայիւք: Եւ պարգնատրեց պատվականգանձերով ն ետ ուղարկեց, ն արձակէ: եւ իւր չունենալ իչաղաղութեամը առատորեն տուական դգանձիւք իսկ ինքը խաղաղությամբշարժվեց գնաց իր երկիրը: զնաց ի տեղի իւը։ Հուստաթը ընծաներով գնաց Կավատ արքայի առջն, հանձնեց Եւ Յուստաթ երթեւոլ ընծայիւք առաջի Կւաււուռայ արքայի, ն հրովարտակըն հրամցրեց ընծաները: Իսկ Կավատ արքան խնդուն. մատուցանէ զծրովարտակն, առաջի ունի զրնծայսն:իսկ ն վերստին կաւատ խնդութեամբ թյամբ ընդունեց ճրան ն հրռվարտակների երդմամբ նրա հետ ընկալաւ զնա, դարձեալ արքայ ն սաճմանացնԸՇանմա լ ու որոշված սահմանների դահաստատե ց խաղաղության Շաստատեէ ղբանս խաղաղութեան վերստին ր ն. կլնքեաց աղ ըոտ աոռաֆին շինք ն Հուստաթի հետ նախորդ անգամվա նման աղ կնքեց առաջին Շրովարտակաց. ւելոց երդմամբ 7// թագաւորաց:եւ առաջին ըստ Ցուստաթ, ընդ աւրինակինձ թագավորների պես: Հրամայեց նրա ներկայությամբ գրել Շահր զի Վարաղ, ժողովեսցԵ Շաճըր գրել Շրամայե նորա յանղիման Վարազին, որ ժողովի զորքը ն գա անցնի պարսից երկիր, թողնի զզաւրնն եկեսցէ անցցէ յերկիրնՊարսից,նի բաց թողցե զսա՞հունաց սահմանները, թեպետ ն նա չկամեցավ անսալ այդ հրամաայնմիկ: մանս Յունաց.Թեպետենա ոչ կամեցաւլսել Շրամանին գանձերով ետ ուղարկեցին, ն Հնա» գնաց: նին: Հուստաթին առատ ն գնաց: Եւ զՅուստաթ արձակեցին լի դանձիւք, ՝

առ

առ

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Խ

կարդի մարզպանՀայոց: Նաւոելյաթոռ կալթոՎարաղտիրոց:ը կւուաեւ զկնի նորա Եզրի:ՄՀ Քրիսւոասիորի ղիկոսուլթնան եւ րոտ խորՀրդոյ Խոռեւում մանկան: մոայլ. |թագաւորել Արտաչրի

Հերակլի առնու աւգնականուլթեւամբ

ղ

Տիզբոն,սպանանէզԱրՅու-

ղարձուցանէ չուսչիր ինքնթագաւորէ,ղխաչնոոէրուննան Խոսրովայ, դատնր Բորոյ նաց: ՍպանումնԽոռեմայ, թագաւորել եւ Որմզդիսակաւ ժամանակսեւ ապա ՑազկերԱզարմիդխոյ եւ

Պարսից: ւոէրուլթեանն ւոի, որդւոյ կւուաւոււյ:Պառակտումն

զորդիՍմբաՅայնժամկոչէ արքայ կաւատ զՎարազտիրոց ն ւոայ նմւս ղիչխակոչեցելոյ, ԲագրատունւոյԽոսրով ւուս Շում առնե ղու: մարզպանԷւ արձակե տանուտերութեանն. նութիւն -

Խ

նշանակվում է Հայոց մարզպան:Քրիստափորի՞՛՛ Վարազտիրոցը»7/

կաթողիկոսական աթոռիննստելը: Կավատ նրանիցհետո Եզրի՛՞`՝ մահը. մանուկ Արտաշիրի թագավորելը"7: Խոռյամը Հերակլի խորհրդովու օգնությամբ գրավում է Տիզբոնը, սպանում Արտաշիրին ն ինքը թագավորում.տերունականԽաչը վերադարձնումէ հույներին:Խոռյամի սպանությունը,սակավ ժամանակ Խոսրովի դստեր` ու Որմիզդի՞՛՛ ն ապա` Հազկերտի՞՛՛՝ Բորի՞», Ազարմիդուխտի՛՞՛" ն

77. պառակտում| տերության Պարսից որդուքագավորելըԿավատի

Այճժամ Կավատ արքան կանչեց Վարազտիրոցին` Խոսրով կոչված Սմբատ Բագրատունու: որդուն, ն տվեց նրան տանուտերության իշխանությունը, նրան մարզպան արձակեց ն Շում

ի Հայս Շանդերձ ամենայն ընչիւք Շայրենի, զի աչխարծն ի չինա ի Հայս՝ խնդութեամբ ընԵւ եկն իբրն նութեան պաճեսցե: կալանզնա ամենայնաշխարշնՀայաստանեայց:Բայցղի մեռեալ էր երանելինԿոմիտասկաթողիկոսնն կայը տեղին անճրամաւռեսանելղոմնարառներ ընդ ամենեցուն Կաւուսը՝խոր՞Շուրդ

հայրենի ողջ ունեցվածքով ուղարկեց Հայաստան, որպեսզի աշխարհըպահի շենության մեջ: Երբ նա եկավ Հայաստան, ողջ Հայաստանաշխարհը խնդությամբ ընդունեց նրան: Եվ քանի որ երանելի Կոմիտաս կաթողիկոսը վախճանվել էր, ն տեղը մնացել էր թա-

Ռշտունեաց առաջադրութեամբ Յայնժամ ժանաւոր: Թեոդորոսի յԱբրաշամեանւուսնէ, տեաոնընւորեցին ղումնանաուլամտական

կաթողիկո, Խատուցին իրը իւր Եր ննա եւ հարի էր արարո րերն,

որում անուն Եր Քրիստափոր:Զնա դիպաւ այր Հպարտ ն. ամբարտաւան,որոյ սուսե

Սա

ում

աա եղասպետ րեղ մեջ ւու

:

ււլ

ն

:

ռովու|ժ

ւն

ու

լնղու

ն ււ

սու

զաթոռ Հայրապետութեանամս Բ. ն յամին երրորդիեդինի վերայ նորա բամբասանս:Եւ ժողովեալ զամենայնեպիսկոպո սունս ն իչխանս արարին քննութիւն: Եւ եկեալ արք երկուի ն ամենայն բաղվկայեցին ղնմանե առաջի նորին ընււսնեւսց | ն անտի մութեանն: Աղա արձակեալ զոմանս լեպիսկուվուսց ե քաճշանալասլեւոութեան, առին ի նմանե զփակեղն սլաւուոյ Եւ ընկեցինզնա ի կարգեն էլ Շալածեցին ղն անարգանաւք: կաթուղիկոսզեզը ի Նիգ գուաոէ, անդէն փութանակի նուռուցին սրբոյն որ էր երանելւոյն Կումիտասաւ կարգեալ փակակալ էր այր խոնար ն Շեղ, որ ոչ կամեր զոք ցասուԳրիգորի.ն ցանել, ն ոչ ելաներ ի բերանոյնորա բան տզեղ: Եւ արդ՝ միչդեռ խորճեր կաւատ չինութեան̀ աշարքայ խարճի, ն կամէր ընղ ամենայն կողմանս խաղաղութիւնառնել, կեցեալ ամիսս վեց` վախճանեցաւ: Եւ նուռուցին Ժագաւոր զԱրտաչիր զորդի նորա. ն նա էր մանուկ ւողայ: Յայնժամ// Խոռեամ թագաւոր ձեր | այսւղլէս. «Կաւաւո Երակղոս գրէ ն է վախճանեցաւ, քեղ Շասեալ թագաւորութեանն այն աթոռ. ն ես քեղ տամ ղնա, ն զաւակի քո յետ քո: Եւ եթե զաւը պիտոյ Է՝ արձակեցիցլյաւգնականութիւնորչափ ն ւպիոոյ իցե քեղ՛՛,ն ուխւո դիցուք ի մէջ իմ ն ի մէջ քո Շանդերձ երդմամբ, գրով ե կնքով»: Յայնժամ Թողու ի բաց | Խոռեմալյ՝ դիւրաւ Շաււսնեալ ն. զԱղեքսանդրիւս, առեալ զամենայն ղաւըս իւր նի մի վայր գումարեց, ն թողեսը զնուա, հե. ինքն սակաւուք գնաց ի ժամադիր ւոեղին, ուր ասացեալ էր նմա Երակլի: Եւ ւոեսեալ զմինմ մեւանւ ուրախլինեինմեծապէս: Յայնժամերդուաւ Երակլոս՝ ն. տալ զթագաւորութիւնն զայն, խոստանայնոյնպես որդւոց ն զաւը որչափ ն պիտոյիցե: Եւ խնդրերառաջին նորա յետ խնդիրի նմանե՝ ղխաչն կենսաբեր,զոր գերեացնա յերուսաղեմե: սա

առ

սա

առ

նորա,

հետ`ցույցտալու մեկին: արժանավոր արեցբոլորի խորհուրդ փուր, ընտրեԱյնժամ Ռշտունյաց Թեոդորոսի:առաջարկությամբ տեր ցին ոմն աճապատականի` Աբրահամյան վիճակից", որի անունը Քրիստափորէր: Նրան կաթողիկոսնստեցրին, բայց ճա դուրս եկավ գոռոզ ու ամբարտավան մարդ, որի լեզուն կարծես սուր սուսեր լիներ: Սա չարախոսությամբմեծ խռովություն խմորեց ն սուր ձգեց ասպետի ու նրա եղբոր միջն: Հայրապետականաթոռին նստեց երդրին: Եվ ժողոկու տարի, ն երրորդ տարում նրա վրա բամբասանք ու արին: քննություն իշխաններին՝ վելով բոլոր եպիսկոպոսներին ն Նրա մերձավորներից երկու այրեր եկան ողջ բազմության առջն ճրա մասին վկայություն տվին: Ապա եպիսկոպոսներից ոմանց այնտեղից ուղարկեցին, վերցրին նրանից քահանայապետական հաաստիճանի վեղարը,զրկեցիննրան կարգիցն անարգանքով ն Նիգ գանստեցրին Եզրին՝ լածեցին. իսկույն փութով կաթողիկոս Գրիվառից25,որը երանելի Կոմիտասի օրոք կարգվել էր Մուրբ գորիճ փակակալ25.սա հեզ ու խոնարհ այր էր. չէր կամենում որնէ մեկին բարկացնել, ն նրա բերանից տգեղ խոսք դուրս չէր գալիս: Եվ արդ՝ մինչդեռ Կավատ արքան խորհում էր աշխարհի շենության մասին ն կամենում էր բոլոր կողմերում խաղաղություն հաստատել, վեց ամիսճ6թագավորելով`վախճանվեց: Թագավոր նստեցրին Արտաշիրին` նրա որդուն, որը դեռահաս տղա էր: Այնժամ ՀերակլոսըԽոռյամին այսպես գրեց. «Չեր թագավոր Կավատը վախճանվեց.քեզ է արժանի այդթագավորությանաթոռը, ն ես այն կտամ քեզ, իսկ քեզնից հետո՝ քո զավակին: Եվ եթե զորք է հարկավոր, կուղարկեմօգնության՝ որքան քեզ պետք լինի, ն իմ ու քո միջն երդգրով ու կնիքով ուխտ դնենք»: Այնժամ Խոռյամը, դյուրությամբ մամբ, համաձայնելով, թողեց Ալեքսանդրիան ն վերցնելով իր բոլոր զորքերը՝գումարեց մի վայրում ու նրանց թողնելով՝ ինքը քչերի հետ գնաց ժամադիր վայրը, որ նրան ասել էր Երակլոսը: Հանդիպելով Այնժամ Հերակլըերդվեցնրան միմյանց` մեծապեսուրախացան: տալ այն թագավորությունը,ճան խոստացավ նրանից հետո Հտալ» նրա որդիներին, ն զորք՝ որքան պետք լինի: Խնդրեց նրանից նախ-

կին խնդրանքը՝ կենսաբեր Խաչը,

որը

ճա

գերեվարեց Երուսաղեմից:

Այնժամ Խոռյամը երդվեց նրան ն ասաց. «Երբ հասնեմ արքունի «Յորժամ ասից ի դուռն Խաչը ն բերել կտամ քեզ մոտ:Այլն խաչին ն տաց բերել դուռը, իսկույննեթ կփնտրեմ արքունի՝նոյն ժամայնխնդիրարարից են եմ սահման սաճշման ն մինչն որ վայրը ն դու կամենաս: դնել` պարտավորվում դու կամիցիս. եդից՝ ցոր վայր պայման քեղ: Այլ հ կնքով ն. աղիւ»: Եւ ն աղով»: Նրանից փոքրաթիվ կնիքով Հաստատի՛րայդ մասին գրով, արա՛ վասն նորա Շաստատութիւն դրով ն ն միմյանցից բաժանվեցին գնացին: խնդրեց, խնդրեացի նմանէ ղաւր սակաւ, մեկնեցանզնացինի միմեանց: .գորք իւրոց՝ գնաց ի լ Եվ Խոռյամը, վերցնելով իր զորքերի բազմությունը, գնաց Տիզիսկ Խոռեւմայառեալ ղբաղմութիւն զաւրաց Տիզբոն,ե Շրամանւոուեալ ոմանց՝ սպանին զողայ թագաւորն բոն, հրաման տվեց ոմանց, ն սպանեցին մանուկ թագավոր ԱրտազԱրտաչիր,ն ինքն երթեալ նստաւ յաթոռ ժագաւորութեանն. շիրին, ու ինքը գնաց նստեց թագավորական աթոռին""՛. բոլոր ն. զամենայն արս զլխաւորս, որ ի դրանն կամ որ ի զաւրուն, անվանիայրերին, որոնք Հկային» դռանը կամ զորքի մեջ, ում չէր եւո սրով սատակելզնոյորում ոչ կարեր վոտաճանալ՝Շրաման կարողվստահել, հրաման տվեց սրատել, իսկ մյուսներին կապանքն զայլս սա, Երակլոս:Ցայնժամարկապանաւք ետ տանել ներով տանել տվեց Հերակլոսի մոտ: Այնժամ երանելի Հերակլը վասն ձակեւաց երանելինԵրակլոսարս Շաւատարիմս Խոռեհամ հավատարիմայրեր ուղարկեց Խոռյամի մոտ` տերունական Խաչի տերունեանխաչին: եւ նորա խնդիր արարեալ մեծաւ ուռիպով՝ համար: Եվ նա, մեծ շտապով փնտրելով ՀԽաչը», իսկույն տվեց

Յայնժամերղուաւ նմա

Խոռեհամ ն ասե.

.

աղ

առ

առ

Եւ էււոնոցա ինչսոչ սւսկաւ.եւ փութանակի:

Իսկ Խոռհամ իյաւուր ղգեցեալ

մեծաւ

ուրսխու-

շատ ՀԽոռյամը» նրանց

վերայ նորա,

ու տվեցն պատվով

Մբ խողամը Աղին րիվար ն շրջում էր զորքի մեջ՝ ԻԻ

եր Շանղերձթաղաւորամիում կան ն նատեալ վերայ երիվարիչրջէր ի մէջ զաւրուն ցուցանել զինքն.յանկարծակիի թիկանցկուսէ յարձակեցանի

բան

օր

Փա էր

Հան Գր

ել ԱՅՈԻ

մեծ

հանդերձանք, Հո թագավորական մերն բոյ

ուրախունստե

Հոն աոծ

ներկայացնելու իրեն: Հանկար

սպանեցին: Թագավորեցրին Բորին` Խոսրովի դստերը, որը նրա կինն էր, ն արքունի հրամանատար կարգեցին Խոռոխ Որմիզդին, դրանն զխոռոխՈրմիզդ,որ Էր իչխան կողմանց Ատրպատակաայդ Խոռոխը որն Ատրպատականի կողմերի իշխանն էր: նի։ Արդ՝ Խոռոխնայն յղէ առ բամբիչն, ասէ. «Լե՛ր ինձ կին». ն «Ինձ մոտ, կի՛ն եղիր», ն նա ասաց. Հմարդ» ուղարկեց բամբիշի նորա ե Հասարա լանձինկալեալ լեալ ասէ. «Ե՛կ միով արամբ հ ամաձայնելովասաց. «Կեսգիշերին մի մարդու հետ արի, ն ես կկալ ես արարիցզկամս քո»: Եւ յարուցեալ Հասարակդիչերի միով տարեմքո կամքը»: Կեսգիշերին վեր կացավ մի զինվորի հետ գնաց: մանկամբ գնաց ն իբըն եմուտ ի տաճարն արքունի, լարեանի Եվ երբ մտավ արքունական տաճար, դռան պահապանները հարվերայ նորա պածշապանքդրանն ն Շարեալ սպանին զնա: եւ Բամբիշը թագանրա վրա ն զարկեցին սպանեցին նրան: կալաւ բամբիչն զթագաւորութիւնն ամս Բ ն մեռաւ: Յետ նորա ...ձակվեցին հետո ն ազգից ոմն մեռավ: Նրանից վորեց երկու տարի եւ յետ Խոսրովալ՝Աղարմիդուխտ յաղգե Սաւսանայ: հետո՝ Խոսրովի դուստրը` Ազարմիդուխտը: Խոսրով:Իսկ Խոսրովից դուսւոր Խոսրովայ:Եւ լետ սորւս Որմիզդ,թոոն Խոսրովայ, ղոր | հետո՝ Որմիզդը՝ Խոսրովի թոռը, որին Խոռյամի զորականՍրանից Եւ խեղդամաճ արարինզաւրն Խոռեմայ: սպա թագաւորէ Ցազ- | ներըխեղդամահ արին: Ապա թագավորեց Կավատի որդի Հազկերկերտ որդի Կաւատայ,թոռն Խոսրովայ,որ ուներ զթադաւորու- . տը` Խոսրովի թոռը, որը երկյուղով էր պահում թագավորությունը, Թիւններկեւ ղիւ, զի ւլաւուսոեււյբաժանեցանղաւրք ւչիասըՇին քանի որ Պարսից աշխարհի զորքերը բաժանվեցին երեք մասի: Մի Պարսից հի լւարնելից յերիսմւուունս: Զաւրմի այն՝որ ի Պարսից զորքն այն, որը Պարսկաստանի ն Արնելքի կողմերում Հէր», մեկը ն. կողմանէ,"լ զաւր մի Խոռեմալ՝ որ (Ասորեստանեւայց կողմանէ, . զաւր մի՝ որ յԱատրպատական Խոռյամիզորքը` Ասորեստանի կողմերում, իսկ մի զորքը Ատրպակողմանե: Բայց թագաւորութիւն նորա էր ի Տիզբոն,ն ամենեքինմիաբանպատուէինզնա միաբատականիկողմերում: Բայց նրա արքունիքը Տիզբոնում էր, ն ամենքը համերաշխպատվում էին ճրան միաբանությամբ: Ամե՛0: նութեւտմբ: Ամէն: ՛

Արդ

|

բայ

գիչերի, ասէ. «Ե՛լմիով արամբ րակ

Խոսրով ոմն

Սասանի

.

ԳԼՈՒԽ

ԽԱ

ԳԼՈՒԽ

ԽԱ

Դարձ տէրունեւանխաչին յԵրուսաղէմ: կաղժողիկունԵզը ըստ եւ ՀարկելոյՄԺէժի Գնունւոյ ընդունի զժողու|ն ՔԲասղկեդոնի մունու ոլարդգեւ դաղն կողբոռյ: ԳժոութիւնՎարաղտիրոցիընդ խորՀուրդ Մժեժի սպանանել զեա, հչիանս Ատրպատականի, Հերակլնւ. մեծարելի նմանէ: Դաւաճանուվաղխուստնորա Թիւն Աթալարիկուխընդդէմ Հաւր իւրոյ Հերակլի, չմիաբանել ընղ ղաւաճանան.աքսոր նորա: Դաւիթ ՍաչաՎարաղտիրոցի ռունի կարդի կիչրապաղատ:Թէոդորոս Ռչտունի պած զաչիշարչն Հայոցյասլաճովի:

Մժեժ Տերունական Խաչի դարձը Երուսաղեմ: Եզր կաթողիկոսը Գնունու» հարկադրանքով ընդունում Է Քաղկեդոնի ժողովը" ն Կողբի աղահանքը"' պարգն է ստանում : Վարազտիրոցի գժտուհետ. Մժեժի մտադրությունը` թյունը Ատրպատականիիշխանների ն նրա կողմից մեծարմոտ սպանելնրամ. նրա փախուստը Հերակլի վելը: Աթալարիկոսիդավաճանություննիր հոր` Հերակլի դեմ. Վահազտիրոցի չմիաբանվելը դավաճաններիհետ. նրա աքսորվելը: ԹեոդոԴավիթ Սահառունին»: նշանակվում է կյուրապաղատ"": է րոս Ռշտունին Հայոց աշխարհը պահում ապահովությանմեջ:

ւսաւտուտԻսկ ղտէրունեւսն սուրբ երանելի խաչնընկալեալ ծասեր ն երջանիկթագաւորին Երակլի՝ ղումարե ղղաւը իւը յորամենայն դոր ն խնդալիցսրւոիւ: Եւ չու յուղի անկեալ Շանդերձ

տեՀերակլ Իսկ երանելի աստվածասերու ու խնդալից սրտով գումարեց րուճական Խաչն ստանալով, հաշտ ն ուղի ընկավ: սպասավորությամբ ողջ իր զորքը թագավորական

առ

Թագաւորական սասաւորութեւամբն, ւպաւուելովղսուրբ

Հրա

ւուսրեալ Շասուցանե ի քաղաք որ ւպրեալ Եր ի սուըբ ալամ ուքթ եկեղեցւոյ, ամենայն Շանղդերձ ձեռացթչնամեսցն ի Բիւզանդիաքաղաքի: Ապա անդ ոչ սակաւ ինչ լիներ ուրախութիւն յաւուր յայնմիկ ի մտանել նոցա յԵրուաճագին սաղեմ: Զայն լալոյ ն ողբոյ ն Շեղումն արտասուաց նոցա խանդաղաաւոււն բորբոքման սրտից աց,ն.կսկծելոյաղեացն թագաւորին ն իչխանացն ն զաւրացն ամենեցուն ն բնակչացն այնոցիկ որ ի մեջ քաղաքին: Եւ ոչ ոք կարեր երգել զւոեէրունեան երգս լաճագին ն յաղիողորմ խանդաղասոանացն թաղաւորին ե. ամենայնբազմութեանն: Եւ կարդգեւսլ Շաստատետաց ի տեղի իւը. ն զամենայն սպասս եկեղեցեացն եդ յիւրաքանչիւը տեղիս, ն

չալի

ն

զերկնաւոր գիււոն,

ն

երջանիկ թագավորը,

:

.

ն

զնւսց

սաՇղի կալեալ Շառոաւոեսցէե ընդ ինքեւսն վքաղաքս Ասորւոց, սաճման մանացն: Եւ Խոսրովաւ ն Շաստատեցաւ նոյն՝ որ Մաւըկաւ Շաստատեալ յասԵր:Եւ եկաց խաչնտերունական առածնԵրուսաղէմի քաղաքին մինչեցմեւսանգամ ւոուսծակերտ առ

յորդւոցն Իսմայելի,ն

ապա

գնացփախուտական ի քաղաքն թա-

դաւորանիսւո Շանդերձ ամենայն սպասիւքելլեղեցւոյն:

եկեղեցու ողջ սպասքով հանդերձ, որ Բյուզանդիա քաղաքում փրկվել էր թշնամու ձեռքից: Ապա այդ օրը, երբ նրանք մտնում էին Երուսաղեմ, պակաս ուրախություն չեղավ այնտեղ: Ողբի ու լացի ձայներ, նրանց փղձկացող սրտերի ցավաբորբոք սուրբ

քաղաքը

:

գինս խնկոց: աւբբռութիւն ինքն զճանապարքսիւր դեպ ուղիղ ի Միջագեւոս ւ

ն երկնային հասցրեց տարավ գյուտը՝ հրաշալի սուրբ, Պաշտելով

զորապետերի թագավորի, հեղում,աղեխարշ արտասուքի կսկծանք զորքերի ու այն բնակիչների, որոնք գտնվում էին քաղաքում: Թագավորին ողջ բազմության ահագին ու աղիողորմ փղձկոցներից ոչ ոք չէր կարողանում երգել տերունականերգերը: Հաստատեց իր տեղում, եկեղեցիների ողջ սպասքը դրեց յուրաքանչյուրն իր տեղը ն բոլոր եկեղեցիներին ու քաղաքի բնակիչներին օրհնեց ու խնկի ն բոլոր

Եվ շարունակեց իր ճանապարհը ուղիղ դեպի Ասորական Միջագետք, որպեսզի սահմանամերձ քաղաքները վերցնի իր իշխանության տակ: Հաստատվեց նույն սահմանը, որ հաստատվել էր ն Մորիկի օրոք: Իսկ տերունական Խաչը Խոսրովի հաջորդ գրավումը Իսմայ լի քաղաքում մնաց մինչնԵրուսաղեմի որդիներիկողմից, ն ապա եկեղեցու ողջ սպասքով հանդերձ փախցվեց55 թագավորանիստ քաղաք:

Բար

Եկն ապա զաւրավարնՅունաց ՄԺԷժ Գնունին ի Հայսստան երկրեն, ն յինքն կալաւ ղամենայներկիրն ըստ ասացելումն սածմանին: Ասէ ցկաթուղիկուն ցեզը՝ երթալ նմա յերկիր սաճշմանւսցն Յունաց ն Հաղորդել աւրինաւք ընդ կայսեր. ապա թե ոբ «Արասցուք մեղ այլ կաթուղիկոս. ն դու կաղ զիչխանութիւնղ իբըն ոչ կարաց կողմանէ»:Իսկ կաթուղիկոսն ջոլ ի Պարսից իւրոյ՝ խնդրեացձեռնարկՇաւուոոյ թողուլ զերկիրիչխանութեւան Եւ գրեալ վաղվաղակիառաքեցւու նմա ւտռումար ի թագաւորէն: ն նզովեալ զՆեստորն զամենայնՇերձուաձեռամբթագաւորին, ծողս, բայց ոչ Եր նզովեալ զժողովն Քաղկեդոնի:Եւ ղնաց կան. Շաղորթուղիկուն լերկիրն Ասորեստանի,եւտես ղթադգաւորն դեցաւ ընդ նմա աւրինաւք: Եւ խնդրեալ ի Թադաւորէնսլարդենս ն զաղն կողբայ, առեսը զսլարգնն՝ դարձաւ մեծաւ չքով ի ւոուն իւր: Եւ ավա լայնմճեւոե նստէր ի մէջ բանակինՅունաց, մինչն զիղաւրավարինՇաճոյանալըստ կամացնորա կարգերզկարդգս ն բաշխումնչտեմարանաց ի վերայամենայն երկրին: նուորացն ի Թագաւորաց ՋաւիԻսկՎարաղւոիրոց անուանեալ ասւվլեւո, ւեան Շումն, բոլորու|ին չինեաց Խուրովու, որդի մեծինԽոսրովայ Հալոց: Բայցոչ նուաճեւալ Շնազանդեցաւ ղամենայն աչխարծՇն

որումԽոռոխ իչխանին մեծիոր յԱնորպատական աչխարճին, Նա ն ոչ լեւոնորա որդւոյ նորինՌոսւոուալ, որ Որճիզդն կոչէին: Լ Էր մ եծի Եր իչխանի կողմանսԱտրպատականի. խոուլուժիւն

մեջ երկոցունց: Ապա ն ղաւրավարն ՅունացՄժեժ սկաւաւննա առնել չարախաւսութիւն ղաւպեւտէ Ռոստոմայիչխանին,որ յԱռորոլւուուսկան ի Հայս. ապա թե աչխարչին: «Մի՛ կացցե ոչ՝ խոովութիւն մեծ լինիցի ի մեջ երկոլունց թագաւորացն»: Եւ նորա զեղբայր իւր դարիքպեւո,զի երթեալ ձմերեսցե արձակեալ ի Դրւնի,ն աւզա կւաւլեսցեն Արդ՝ զաււլեւո լ. առեալդնասցեն: ուն զի ամենայնզաւրն Պարսից մի յիչխանաց սիրեինղասպեւո՝ անւոի մեծ ազդ արար նմա ն ասէ, «Տես զանձն քոյ, զի վաղիւ կաւվելոց են զքեզ»: Իսկ ասպետ առեալ զկին իւր ն զորդիս՝ 3: Եւ ն. ճանաւլարճ փախետւ ի գիչերի, կալեւոլդնաց ի Տարաւն անդ երթեալ ժողովեաց ղզզաւըս իւը. ն խնդրեալ երդումն ի ժադաւորէն Երակլե, զի մի՛ Շեռացուսցե ղնա յաչխարճէն իւրմԵ, սառ

սա

Ապա եկավ հունաց զորավար Մժեժ Գնունին` Հայաստան աշխարհից""",ն տիրեց ողջ երկրին ըստ նախատեսված սահմանի: Եզր կաթողիկոսին ասաց, որ նա գնա հունաց երկրի սահմանները ն հաղորդություն ստանա կայսեր հետ, ապա թե ոչ` «մեզ ուրիշ կաթողիկոս կկարգենք, իսկ դու հաստատիր քո իշխանությունը չկարողացավ թողնել պարսից բաժնում»:Բայց երբ կաթողիկոսը իր իշխանության երկիրը, թագավորից հավատո ձեռացագիր խնդրեց: Եվ իսկույն նեթ առաքվեց նրան վավերաթուղթ` գրված թագավորիձեռքով. նզովել էր Նեստորին ն բոլոր հերձվածողներին, բայց Քաղկեդոնի ժողովը չէր նզովել: Եվ կաթողիկոսը գնաց Ասորեստան երկիր, տեսավ թագավորին ու հաղորդվեց նրա հետ կրոնով: Թագավորից պարգն խնդրեց Կողբի աղահանքը ն ստանալով պարգնը՝ մեծ շուքով դարձավ իր նստավայրը: Ապա դրանից հետո նստում էր հունաց բանակում. զորավարը մինչն անգամ հաճո գտավ ողջ երկրի վրա զորախմբերի բաժանումն ու շտեմարանների բաշխումընրա կամքովկարգավորել:

Իսկ թագավորների կողմիցՋավիտյանԽոսրով անվանված ասպետ Վարազտիրոցը՝ մեծ Խոսրով Շումի որդին, լիովին շենացմեծ իշխանին,որ րեց ողջ Հայոցաշխարհը,բայց չհնազանդվեց

Ատրպատական աշխարհումՀէր», ն որին Խոռոխ Որմիզդ էին կոչում:Ոչ էլ նրանից հետո՝ նրա որդիՌոստոմին,որն իշխան էր Ատրպատականի կողմերում:Եվ մեծ գժտությունկար երկուսի

միջն: Ապա նան հունաց զորավար Մժեժն ինքն էլ սկսեց չարախոսել ասպետի մասին Ռոստոմ իշխանի մոտ, որն Ատրպատական աշխարհում Հէր»: «Թող սա չմնա Հայաստանում, ապա թե ոչ՝ մեծ գժտություն կընկնի երկու թագավորների միջն»: Եվ նա ՀՌոստոմը» ուղարկեց իր դարիքպետշ» եղբորը, որ գնա ձմեռի

Դվինում,ն ապա ձերբակալենասպետինու առնեն գան342: Արդ՝քանիոր պարսիցողջ զորքը սիրումէր ասպետին,երնելի

իշխաններից մեկն այնտեղից լուր տվեց նրան ն

ասաց. «Փրկի՛ր քեզ, քանզի վաղը քեզ կալանելու են»: Եվ ասպետը, վերցնելով իր կնոջն ուլ որդիներին,գիշերովփախավն ճանապարհ ընկճելով՝մեկնեց դեպի Տարոն»: Գնալով այնտեղ՝ հավաքեց իր զորքերը, Հերակլ թագավորից երդում խնդրեց, որ իրեն չի վտարի իր աշխարհից, ն

լիներ նմա ընկալեալ երղումն Շաւատարիմ՝երթեալ յանդիման նմա թագաւորն յԱսորեսոանեայցաչխարճին:Յայնժամերդուաւ ն ասե. ալ ար«Կւսդցես իս սակաւ ժամանակս, Երակլոս Եւ մեծաւ մեծացոլը զնա յերկիր քոլ»: ձակեցիցզքեզ ւվատուով Եւ քան ղամենայնպաորիկանոր Էին ի թագաւորութեաննորա: ետ նմա ապարանսթագաւորականսէ զնացեալ ի պաղատն՝ գաճոյս արծաթի ն դանձսբազումս յոյժ: Եւ որղի նորա Սմբատ Երակլի: Եր սիրելիսենեկապետին Եւ այս Է չարութիւնեղեալ յորդի կայսերնԵրակլի՝ ի յանցս մեծս, որում անուն Եր ԱԹաղարիկոս,որ ն խողխողեացզսիրտ անձն, ն լերեսաց նորա ղզգեՇաւըն ե. խրամաւոեաց վՇրաչալի իւր անձին ն բազմաց: կորսւոեասն ղեցկութիւնն, էւ սպլատճառք ն. ԹԵոդորոս Երակղի, եղբաւրորդի Քանղի միաբանեալ քաղաքին, անուանեալնՄագիուորոս,ն բազումք ի մեծամեծաց ն Վաճշան Խորխոռունի.սոքա ամենեքինմիաբանեալսպանանել զերակլոս, ն զորդի նորա զԱթաղարիկոսնստուցանել բաթոռ թագաւորութեանն:Գտաւ ի խորՇրղեաննյայնմիկ լեալ ՎաՇումն Սմբաւույ, բայց չեր միաբարազտիրոց,որդի Խոսրովայ նեսլ սպանման թագաւորին ն որդւոց նորա. այլ ասե. «Դուք ասեք զնոսա տեղապաճսԱստուծոյ, ապա ոչ Է պարւո լինել այդմ բանի, ն այդմ խորչՀրդիոչ միաբանիմընդ ձեզ»: Եւ բանք խորՀրդեաննպատմեցաւ լիովին յունկն թագաւորին յումեմնէ կորաւոորէ, որ Եր լեալի խորՇրդեանն:Իբըն Շաւասոութետմը մւաոււոն ունել// Շրամայեացընդ ի վերայ եճւաս թԹագաւորն՝ ն ղեղբաւրորդի ն զամենեսեանորք ընդ նոսմո Էին. իւր ղորդի ն զաջոյ ձեռնն ամենեցուն:Բայց կւորելղքիթս արձակեալ պատառպեւո՝ ասե, «Փոխանակ զի արարեր դու այդպիսի գամ արկանել զձեռնքոլ յարիւնիմ ն յարիւն իս,նլ ոչ կամեցար ն յորդիս բոյ: հ ես ոչ արկից զձեռն իմ ի քեզ" իմոց, որդւոց քեղ, ն արարիցի վերայ քոյ Բայց ե՛րթ կա՛ց ուր ն ՀՇրամայեցից ողորմուիւն»:Եւ թեպեւո բաղում անդամ աղաղակեցինկողմանքն՝ թե «մեռցի», սակայն նա ոչ կամեցաւ լսել նոցա: Այլ ն. Շրամայեացտանել զնա ն զկիննորա ն զորդիս նորա ի կղզի ի քաղաքննեղութեանն, որում Աքսորն կոչեն: ն

առ

սա

ւու

առ

առ

ստանալով հավատարմության երդումը՝ գնաց ներկայացավ նրան Ասորեստանյայց աշխարհում: Այնժամ Հերակլ թագավորը երդվեց նրանն ասաց. «Կարճժամանակ կմնաս ինձ մոտ, ապա մեծ պապվով քեզ կուղարկեմ քո երկիրը»: Եվ մեծարեց ճրանբոլոր պատրիկներիցավելի, որ կային նրա թագավորության մեջ: Եվ երբ Հասպետը» գնաց պալատ, նրան տվեց թագավորական ապարանք ն արծաթիգահույք հույժ բազում գանձեր: Իսկ նրա որդի

Հերակլի սենեկապետի սիրելինէր:

Սմբատը

Եվ մեծ իրադարձություններիժամանակ այս չարանենգությունը է եղել Հերակլ կայսեր որդու մեջ, որի անունը Աթալարիկոսէր, ն որը

խոցոտեցհոր սիրտը, Հհռգեպես» հոշոտեց հրաշալի անձնավորությանը ու նրա երեսի գեղեցկությունը՝ դառնալով իր ն շատերի կորստյանպատճառը:Քանզի սա, Թեոդորոսը՝Հերակլի եղբորորդին` Մագիստրոսկոչվածը, քաղաքի մեծամեծերից շատերը ն Վահան Խոռխոռունին սրանք ամենքը միաբանվեցին` Հերակլին սպանելու ն նրա որդուն` Աթալարիկոսին,թագավորության աթոռին նստեցնելու: Այդ խորհրդում էր գտնվել ճան Վարազտիրոցը` Խոսրով Շում Սմբատիորդին, բայց չէր համաձայնել թագավորի ու նրա որդիների սպանմանը,այլ ասել էր. «Դուք նրանց Աստծու տեղապահ եք ասում, ուստի պետք չէ, որ այդ բանը կատարվի, ն այդ որոշման մեջ ես համաձայնչեմ ձեզ հետ»: Խորհրդի բաները լրիվ պատմվեցին թագավորի ականջին ոմն կորատորի կողմից, որ եղել էր այդ խորհրդում: Երբ թագավորը հավաստորեն վերահասու եղավ, հրամայեց առավոտյանբռնել իր որդուն, եղբորորդուն ն բոլորին, ովքեր նրանց հետ էին, կտրել բոլորի քթերն ու աջ ձեռքերը: Իսկ ասպետին պատգամ ասաց. «Փոխանակ այն բանին, որ դու այդպես վարվեցիր իմ հղելով՝ հանդեպն չկամեցարձեռքերդլվանալ իմ ն իմ որդիների արյամբ, ես նույնպեսձեռք չեմ բարձրացնիքո ն քո որդիներիվրա: Գնա ապրի՛ր՝ որտեղ որ քեզ կհրամայեմ ն քռ հանդեպ ողորմություն կանեմ»: Եվ թեպետ կողքից շատ աղաղակեցին` «Թող մեռնի», սակայն նա չկամեցավլսել նրանց: Այլ հրամայեց նրան, կնոջն ու որդիներին տանել մի կղզի` տառապանքի քաղաքը, որն Աքսոր են կոչում»: -

լեսլ ի խորճրդեաննյայնմիկ ն Դաւիթ Սաճառունի, նմա Եւ Շաւտեալ զկւաառաքե ի պլաղատն: ղոր կապեալ Մժեժալ պանս իւը ի ճանապարծին՝սատակե զարսն որք տանեին ղնա: Եւ դարձեալ միաբանեընդ ինքեանզղաւրս Հայոց,յարանդըԼն ձակի ի վերայ Մժեժի Գնունւոյ ղաւրավարինՅունաց, Շարեալ յինքն ղաւրավասատակն ղնա ն ղՎարազԳնել Գնունի: Եւ Գտաւ

առ

ս

լ

զնաիչխանի վեիսկ թագուորնառնե բուռ խնդրոյիչխանացն ն նմա պատիւկիւլբապաղատուրայ ամենայնաչխարճացն, տայ թեանն,ն Շաստատե ղնա ի ծառայութիւնիւը, ն կալեալ զիչխաանարդիալ նութիւնն ամս Գ ամենայնճոխուժետմբմեծապես: Ասլա լլորուսինզերկիրսՀայոց:Բայցմիայնասւոուածասերն.քաջ իչխանն ՌչտունեւսցգաւառինԹԵոդորոսկաղմերզզաւըս իւրոյ կողմանն Շանապաղե զգուչանայր զւոիւն զգիչերրուո իւրոյքաջ իմաստութեանն, ոչ սակաւ աւճիրս գործէր ի թշնամեացն:Եւ չինեալ զԱղթամարկղզի՝ անդ ապրեցուցաներզբաղում գաւառս:

ԳԼՈՒԽ

Այդ խորհրդում էր գտնվել նան Դավիթ Մահառունին, որին կալաառաքեցպալատ. Ճանապարհին նելով`Մժեժը իր կապանքները որոնք տանում էին իրեն: Եվ այնկտրելով` սպանեց մարդկանց, միաբանեց իր շուրջը, հարտեղից վերադառնալով`հայոց զորքերը Մժեժ վրա, զարկեց սպանեց ձակվեց հունաց զորավար Գնունու Եվ բոլոր զորքերի կամակցութնրան ն Վարազ: Գնել Գնունուն: յամբ ու սիրով ստանձնեց զորավարությունը: բոլոր երկրների: վրա, տվեց նրան կյուրապաղատության աստիճան ու նրան կարգեց իրեն ի ծառայություն. Հնա» երեք տարի ամե-

նայն ճոխությամբ վարեց իշխանությունը: Ապա, անարգվելով զորքերի կողմից, հալածվեց, ն բոլոր ազատները պառակտվելով՝

վառի:6աստվածասեր ն

քաջ իշխան Թորոսն էր հանապազ պատիր կողմի զորքերը ն ըստ իր չափազանց իմաստնության տիվու գիշեր հսկում.ն թշնամիներից քչերինվնաս չպատճառեց: Շինելով Աղթամար կղզին` Հվտանգի ժամին- պատսպարում էր այնտեղ բազմաթիվ գավառների Հբնակիչներին»: րաստ

պահում

ԳԼՈՒԽ

ԽԲ

ԽԲ

Սասամյաններիանկումը, որ իշխեցին հինգ հարյուր քառասուներկու

իսմայելացիների մուռ. Սահմետի հայտնվելը տարի:Հրեաների դիմելը ԲալրձումնՍասանականին,որ կալաւ զիչսանուլթիւննամս ՇԽԲ: ն հույների ն եւ Առաջին պատերազմը մնաբանմելը: հսմայելացիներին երեւելՄաչմեւոխ միաբանել ԴիմելՀրէից տառիաւմայելացիս. տերուպարտությունը. եւ միջն Արաբիայում:Հույների իսմայելացիների ղիսմայելացիս:Առաջինպլատերաղմի մէջ Ցունաց իսմայետիրում Իսմայելացիները ճական փախցնելըԿոստանդնուպոլիս: Խաչի զաչաԱրաբիա: ՊարտուլթիւնՑունաց.։խիախուցանել լազւոց զորք գրավում է Տիզբոնը: տիրեն Եգիոլւոոսի: են Եգիպտոսին:Իսմայելացիների մեկ այլ փայւոնի կուուսնդնուպոլիս: իսմայելացիք Հերակլի մահը ն նրա որդու թագավորության լԺադաւորուվերացումը: Նուաղզումն Այլ զուր իամայնլացւոցառնու զ Տիզբոն: թագավորելը: Իսմայելի որդիների մուտքը Հայոց աշոնստանդինի թեան Պարսից:ՄաՀ Հերակլիեւ լթաղաւորել որդւոյ նորա կոսխարհ: առումը ն Դվինից երեսունհինգ հազար Դվինի մարդկանց լաչխալրծաՀայոց: Առումն Դուտանդնի:Մուտ որդւոցնհսմայելի պատրիկությունը:: Իսմագերեվարումը: Թեռդորոս Ռշտունու Հա ղար ն ումն Դունայ:. ե եալ ԼԵ ր արանց ի Դունայ: Պատրկուլթիւն ւյ գեր յելացիները ավարառում են բազում երկրներ մինչն Հնդկաստանի ԹէոդորուխՌչտունւոյ: իսմայելացիքյաւարի առնուն զբազում սահմանները:

մարմից

եւ

Աբրահամյան

զավակի

մասին

պատմեմ,

ոչ

իշխանազն",

այլ

որ ճառեցիցզղաւակէ,ոչ զազատեն, նրա, որ ծնվեց աղախնից:», որի նկատմամբ անսուտ կատարվեց ԶԱբրաճամեանն այլզայն՝ անսուտ յորոյ վերայ ծնեալ, յաղախնոյն կատարեալ աստուածայինաստվածային խոսքը, թե` «նրա ձեռքը՝ ամենքի դեմ, ն ամենքի ե ձեռքը`ճրա դեմ»: բանն, եթե «ձեռք նորա յամենեսեան, սմենեցուն ձեռք ի նա»:

քաղաքներկոերթեալժողովեցանյԵդեսացւոց Յայնժամ

եղն իբըն տեսին, Թե ամենայն ն. թողին ի բաց// Պարսից, զնաց մեկնեցաւ ի նոցանէ զաւըն ն վքաղաքն խաղաղութեամբ՝ փակեցինզղուռոն ամրացան ի նա. ն ոչ եւտուն մտանել ի նոսա զաւրացնՀռովմայեցւոց տերուեւո պաչարել Յունաց Երակլոս Շրաման Իսկ Թագաւորն Թեասնն: Եւ ունել զդեմ նորա իբըն գիտացինսոքա, եթե ոչ կարեն զնա: Եւ բացեալ նմա ի խաղաղութիւն: պառերազմաւ՝խաւսեցանընղ քաղաքին՝ երթեալ կացինառաջինորա: ՑայնժամՇրազդուրս

ցեղիցն Հրեից: Եւ

տտասան աղզք

Բ Աի ման

ացի 4աճկաստան ՊԱ

:

առ

Սւ

խն

ւար ոզ է էլյաւգ նոն զնոսա , Նեւչ իւրեանց կոչեն Իսմայելի, որդիսն կալ

ի Լ

իւրեւանց նոցա զճսրաղզատութիւն նւկանութիւն,լ ծանուցանեն

Գրոց կւուսկաւ:Իսկ նոցա թեւվետ ն Շաւանեալ վասն մերձաւոր Շարազատութեանն՝այլ ոչ կարեին առնել Շաւանութիւն ի մէջ բազմութեան նոցա, ն զիտէին պաչտամունքնոցա բաժանեալ ի միմեանց: Յայնմժամանակիայր ոմն ի նոցունց իսկ յորդւոցն հսմայիլի, որում անուն էր Մաճմեւռ, թանգար,որպէսի ՇրամանէնԱստուծոյ երնեալ նոցա քարոզ՝ ճշմարտութեաննճանապարճ, զԱբրաՀամեւնն ուսուցաներ նոցա ճանաչել զԱստուած. մանաւանդ ն զի Ըմճոււո Արդ՝ ւոեղեսկւ" Էր Մովսիսականսպլաւուութեւանն: ղի ամենեքեան ի վերուստ Էր Շրամանն՝ի միոջե Շրամանեժողովեին ի միաբանութիւն աւրինացն: Եւ թողեալ զունայնութեանպաչոր երնեցւու Շաւըն ւուււմունան՝ դառնային Ասւտոռուսծկենդանի, Մաճմետ՝ ուտել ոչ աւրինադրե ղզնոււս նոցա Աբրաամու: Արդ՝ ն ոչ խառնակել ն ն սուտ, մեռելուռի, ոչ ըմպել գինի, ոչ խաւսել ւււ

Այնժամ հրեական ցեղերի բոլոր տասներկու ազգերը գնացին հավաքվեցին Եդեսիա քաղաքում: Եվ եղավ` երբ տեսան, որ իրենց մոտից գնաց հեռացավ պարսից զորքը՝ քաղաքը խաղաղությամբ թողնելով, փակեցին դարպասը, այնտեղ ամրացան ն հռոմեացիների տերության զորքերին արգելեցին մտնել այնտեղ: Իսկ հունաց Հերակլթագավորըհրաման տվեցպաշարել այն: Եվ երբ սրանք հասկացան, որ չեն կարող կռվով նրան դիմադրել, խոսեցին նրա հետ խաղաղությամբ: Եվ բացելով քաղաքի դարպասները՝ գնացին կանգնեցին նրա առջն: Այնժամ հրաման տվեց նրանց, որ ամեն մեկը գնա դադար առնի իր բնակության վայրում: Եվ նրանք գնացին: Եվ բռնելով անապատի ճամփամերը՝ գնացին Տաճկաստան՝ Իսմայելի որդիների մոտ, նրանց օգնության կանչեցին իրենց ն ծանուցեցին նրանց իրենց հարազատությունը Գրոց ավանդուԻսկ նրանք, թեն համոզվեցին մերձավոր հարազատության արցում, բայց չէին կարողանում համոզել իրենց ժողովրդին, քանի որ նրանց կրոնները իրարից տարբեր էին: Այն ժամանակ նրանց իսկ՝ Իսմայելի որդիներից մի մարդ, որի անունը Մահմետ էր՝ Հզբաղմունքով» թանգար»'. կարծես Աստծու հրամանովհայտնվեց նրանց` քարոզելու ճշմարիտ ճանապարհը. ուսուցանում էր նրանց ճանաչել Աբրահամյան Աստծուն. մանավանդ հմուտ ն տեղյակէր մովսիսական պատմությանը: ո: Արդ՝քանզի հրամանն ի վերուստ էր, մի հրամանով բոլորը հավաքվեցին՝ ի միաբանություն կրոնների: Եվ թողնելով ունայն պաշտամունքը՝ դարձան առ կենդանի որ հայտնվեց Աստված, նրանցհայրԱբրահամին: Արդ` Մահմետը նրանց օրինադրեց:: մեռելոտի չուտել, գինի չըմպել, սուտ չխոսել, պոռնկությամբ չխառնակվել: Եվ ասում էր. «Աստվածերդմամբ այն երկիրը խոստացավ Աբրահամին ն ճրանից հետո` նրա զավակներին առհավետ: "': Եվ կատարեց, ինչպես նա խոստացավ, մինչն այն ժամանակ, քանի դեռ սիրում էր Իսրայելին: Իսկ արդ՝ դուք եք Աբրահամի որդիները, ն Աստված ձեր հանդեպ կատարումէ Աբրահամին ն նրա զավակին խոստացածը, միայն թե ի սրտե սիրեցե՛ք Աբրահամի Աստծուն ն գնացեք գրավեցե՛ք ձեր երկիրը,որն Աստված տվեց ձեր հայր Աբրահամին, ն ոչ ոք չի կարող կռվովդիմադարձ կանգնել ձեզ, քանզի Աստված ձեզ հետ է»:

քարբ:

«Երդճամբ Աատուառ ասեր» խոստացան եոոնդութիւն: յեւո զաւակի նորա Աբրաճամու ի «րո» Պա ենիր խաւսեցաւն Ն յրի անո" աթար աալ էջորդիքՄբ Ե րած իսկ ակաւն, մինչսիրերն Եւ

ի

ն.

զ

է

ոյ

արդ՝

զիսրայել:

ղուք

Էք

կատարեԱսւոււսծ ղխոստումննԱբրաճամուհ ղաւակի նորա ի վերայձեր, այլ միայնսրւոիւսիրեցԵ՛քզԱռւոուածնԱբրան երթաղք կալարու՛ք զերկիրն ձեր, զոր ետ Աստուած Շամու Շաւը ձերում Աբրաճամու,ն ոչ կարէ ոք ընդդեմ ձեր կալւպատերաղմւու, զի Աստուած ընդ ձեղ Է»: Շամու,

ն

Ցայնժամ ամենեքեանժողովեցան միաբանյեւիլայ՛" մինչե ՓացՍուր, որ Է յանդիմանԵգիպւոոսի,ն գնացինյանաւպատէն ռւանու երկուռասան ցեղ՝ ըսւո ցեղի//տանցնաՇասլեւոաց Եւ ւսրանց,որես յորդւոցն իւրեւսնց: բաժանեցինԺԲ Շաղար ի ցեղսն իւրեանց, Շաղարայր ի ցեղե ճի՝աուցնորդել Իսրայելի նոցա յերկիրն Իսրայելի: Եւ չուեալք գնացինբանակք բանակք Աբըսւո իւրաքանչիւրնաճշասլեւոութեանց Նաբէութ, կԿեդար, ՅեԹեման, Մասէ, Քողդղադ, դիւղ, Մաբսամ,Մասմայ, իդումա, Նափէս ն Կեդմայ: Այս են աղգք Իսմայելի: Եւ Շասեալ տուր, լԸռաբովթ Մովաբու ի սաճշմանս Ռուբենի. ղի բանակնՅունաց բանակել էինյԱրաբիւս,ն անկեալի վերայնոցա յանկարծակի՝ զԹԷոդոս արարին Շարինզնու ի սուր սուսերի, ն փախուտռական ն. դարձեալ բանակեցան յԱրաբիա: եղբայր կայսերնԵրակղի, Եւ ամենայնմնացորդք ժողովրդեանորդւոցն Իսրայելի ժողովեալ միաբանեցանի միւսին, նե եղեն զաւը մեծ: Եւ եղե յեւտ ն ասեն Ցունոււց, այնորիկարձակեցինսլատգամս Թագսուորն լու էս, «Հաւը մերում Աբրաճամուեւո Ասւուած զերկիրդզայդ ի կալուած ժառանգութեան ն զաւակինորա լեւո նորս: Եւ մեք լիցի քեզ ունել ղերկիրդ մեր. ի չատ եմք որդիք Աբրաճւամճու, ե ն մե մը յերկիր բաց թող խաղաղութեամբ, ն մեքոչ ելեեկեսցուք քոյ.ապա եւլն»: ոչ՝ ի Էն կաս Ք Վ աՇանջեւ ԹԷ Հ տոկոսիւ ցուք ը Ք»: ՎՈՐ» Հ ն. իսկ կայսրն ոչ առնոյր յանձն, ըսւռ պատզամինպատչաճի ե քոյ ներ նոցա Վ պաւոասխանի, ասե «Իմ է երկիրս, Ը ճ ւանանապատն. խաղաղութեամբ վիճակ ժառանգութեան՝ յերկիր քոլ»: Եւ սկսաւ դունդսկաղմելիբն ՀՌ, ն ետ նոցա ղաւրավար՝ղոմն մի ի Շաւատարիմներքինեացիւրոց ն Շրաման եւո նոցալԱրաբիան ւաւռուրիեաց չառնելպուռերազմընդ երթալ նոսա, այլ ղգուչլանալանձանց,մինչն իւը այլ զաւըս գումարեալ ՃՇասեալ արձակեսցէլաւդնականութիւն նոցա: իսկնոցա ի Ցորն ն դանան անցին յԱրաբիա, թողեալ զբանակսիւրեանց ի գետեզերին՝ Շեւռիուտսզնացին ի վերայ բանակինոցա: իսկ նոցա

,

-

առ

մ

ո

Հոր ը 8

,

այլ

ու, զնա :

չ

,

եր

միաբան հավաքվեցին Եվիլիայից" ` մինչն Այնժամ բոլորը Սուր» 6, որը գտնվում է Եգիպտոսի հանդիման». ն Փառանի անապատից:գնաց տասներկուցեղ՝ ըստ իրենց նահապետների որպես Իսրայելիորդիտների:Եվ տասներկուհազար մարդկանց` Համեն» մի ցեղից հազար ներից, բաժանեցին իրենց ցեղերի վրա. մարդ`առաջնորդելու նրանց դեպի Իսրայելի երկիր: Եվ շարժվեցին գնացինբանակ առ բանակ՝ ըստ յուրաքանչյուր ճահապետության` Նաբեութ, Կեդար, Աբդյուղ, Մաբսամ, Մասմա, Իդումա, Մասե, Քողդադ, Թեման, Հետուր, Նափես ն Կեդմա: Մրանք են Իսմայելի ազգերը: Հասան Մովաբի Ըռաբովթ"'"`Ռուբենի սահմանները, քանզի հունաց զորքը բանակել էր Արաբիայում. հանկարծակի հարձակվելով նրանց վրա` կոտորեցին նրանց սրով սուսերի, փախստյան մատնեցինՀերակլ կայսեր եղբորը` Թեոդոսին, ն վերադառնալով` բանակեցին Արաբիայում: Իսրայելի որդիների ցեղերից բոլոր մնացածները հավաքվեցին, միասնականորենմիաբանվեցին ն դարձան մեծ զորք: Եվ եղավ՝ դրանից հետո այս պատգամը հղեցին հունաց թագավորին ն այսպես ասացին. «Այդ երկիրը` որպես ժառանգական կալվածք, Աստնրանից հետո՝ նրա զավակի զավակին: ված տվեց րա րանից 9 մերնորհայրյը Աբրահամին Հբր ին Մեն ք ենք Աբրահամի որդիները. շատ եղավ քեզ մեր երկրին տիրելը. չեն գա քո ե երկիրը,ապա թեե՛ոչ՝ ն մենքք չենք ոչ հեռացիր ցոր խաղաղությամբ, դաղությանք, ծդ»տոկոսնե տիրածդ». ց տոկոսներով կպահանջենք քեզնից հանջեն պատշաճ Պ պամատ պատգամին Կոո Իսկ կայսրը բոց որ չհամաձայնեց 59 ն նրանց տասխան չտվեց, այլ ասաց. «Այս երկիրն իմն է, իսկ քո ժառանգության բաժինը` աճապատը. ե՛լ գնա խաղաղությամբ քո երկիրը»: Եվ սկսեց շուրջ կազմել, յոթանասուն հազարանոց բաճմճակ նրանց վրա զորավար կարգեց իր հավատարիմ ներքինիներից մեկին, հրաման տվեց նրանց գնալ Արաբիա: Եվ պատվիրեց չպա.տերազմել նրանց դեմ, այլ զգուշանալ, մինչն այլ զորքեր գումարելով` ինքընրանց օգնության ուղարկի: Բայց նրանք, հասնելով Հորդանանին, աճցան Արաբիա ն իրենց բանակները գետեզրին թողնելով` հետիոտն գնացիննրանցՀիսմայելացիներիչբանակիվրա: Իսկ նրանք

է

զմասն ինչ ի բանակեն ղարանակալարարեալ աստի անտի,ն, ն կարգեալ ղբազմութիւն խորանացնչուրջ զբանակուն, ածհալ մակաղեցինչուրջ զբանակաւնն զվրանաւքն, զուղտերամական՝ ն կապեցինչուանաւք ղոտս նոցա. այս Ե ամրութիւն բանակի ուրեմնկարացին ի ճանապարծին"//ուր նոցա: Եւ սոքա յաւզնեալք ն սկսան սատակել զնոսա: Շատանել ղամրութիւն բանակին, ի տեղւոջեիւրեանցն յարյարեան դարանակալքն Յանկարծակի ն անկեալ զաւրացն ձակեցանի վերայ նոցա. ածտեաոն ի վերայ ն Յունաց, ե ի փախուստդարձան առաջինոցա. ոչ գոյր նոցա ի փախուստի թանձրութենէ աւազոյն, ղի թաղէին ուռքն մինչն ն

սրունսն, ն տաղնապ մեծ յարեգականնջերմութենեն, ե սուր թշնամւոյն զճեւո նոցւս: Արդ՝ անկան ամենայն ղաւրավարքնէ կործանեցան:Եւ եղն թիւ անկելոցն աւելի ջան զերկու Շազարս: Եւ սակաւք ի նոցանէ ապրեալքն փախստականանկանէին ի

տեղի ապաստանի: Եւ նոքա անցեալ ընդ Յորդանան՝ բանակեցանյԵրիքով: Յայնժամանկաւ աճ նոցա ի վերայ բնակչաց երկրին.ն Շնւզանդեցան ի ծառայութիւն նոցա ամենեքեան:Ցայնմգիչերի ն երուսաղէմացիքն փախուցեալ զտերունեան խաչն ն. զամենայն սպասս եկեղեցեացն Աստուծոյ, ն. արկեալ ի ծով նաւաւք յուղարկեցինի պաղաւոն կոստանդնուպաւլսի:Եւ ապա խնդրեալ ի ծառայութիւն նոցա: նոց երդումն ի նոցանէ՝ Շնաղզանդեցան

իսկ ժագաւորն Յունաց այլ կարաց գումարել զզաւրս Եւ իւր ընդդեմնոցա: նոքա բաժանեցինզղաւըս իւրեանցյերիս մասունս: Մասն մի լԵգիլւտոոս, որ երթեալ կալան մինչն ՑԱղեքմասն Եւ սանդըիա: մի ի Շիւսիսոյ կողմանէ,ընդղեմ ժադուորութեանն Յունաց: Եւ յական թաւթավփելկալան ի վերջնոլ ծովուն մինչն ցեզր գետոյն մեծի Եւիրատայ. ն յայնմ կողմն գետոյն՝ զՈւրճայն զամենայնքաղաքս Միջադեւուսց:Եւ մասն մի յարնելս՝ ի վերայ թազաւորութեւսնն Պարսից: ոչ նս

-

-

ն բանակիմի մասն այս ն այն կողմերից դարանակալ թաքցրին վրաններիբազմությամբշրջափակեցին Հիրենց» բանակը: Բերելով ուղտերի երամակներ՝ նստեցրին բանակի ն վրանների շուրջը ն չվաններովկապեցին նրանց ոտքերը. այս է նրանց բանակի ամ-

րությունը: Իսկ սրանք, ճանապարհին հոգնած լինելով, տեղ-տեղ կարողացան ճեղքել բանակի ամրությունը ն սկսեցին կոտորել նրանց:Դարանակալները հանկարծակի ելան իրենց թաքստոցներից ն հարձակվեցին նրանց վրա. Տիրոջ ահն ընկավ հունաց զորնրանց առջն փախուստի դիմեցին: Սակայն ավազի խորությանպատճառով նրանց չհաջողվեց փախչել, քանզի ոտքերը քերի վրա,

ն

մինչն սրունքները թաղվում էին. սաստիկ նեղություն էր արեգակի տապից, ն թշնամու սուրը՝ նրանց թիկունքից"՛":Արդ՝ բոլոր զորա-

կոտորվեցին: Եվ ընկածների թիվը երկու հազարից ավելի էր: Նրանցից քչերը փրկվելով(` փախան ապաստան վարներնընկան

ու

գտան:

Նրանք, անցնելով Հորդանանը, բանակեցին Երիքովում՞: Այննրանց սարսափը տարածվեց երկրի բնակիչների վրա, ն ամենքը հնազանդվեցին նրանց ի ծառայություն: Այդ գիշեր երուսաղեմժամ

ցիներընս Հվախենալով»- փախցրինտերունական Խաչն ու Աստծու եկեղեցիներիողջ սպասքը ն հասցնելով: ծով՝ նավերով ուղարկեցին Կոստանդնուպոլսի պալատ:

Ապա Հիսմայելացիներից»

երդում խնդրելով` նրանք հնազանդվեցին նրանց ի ծառայություն: Իսկ հունաց թագավորնայլնս չկարողացավիր զորքերը գումարել նրանց դեմ: Նրանք իրենց զորքերը բաժանեցին երեք մասի. մի մասն Հարշավեց» դեպի Եգիպտոս, որ գնաց տիրեց մինչն Ալեք-

սանդրիա:Մի մասը՝ դեպի հյուսիսի կողմը»ճընդդեմ հունաց թագավորության: Մի ակնթարթումգրավեցին ծովեզրից մինչն Եփրատ գետի եզերքը, իսկ գետի մյուս կողմում էլ` Ուռռհան ն Միջագետքի բոլոր քաղաքները: Իսկ մի մասը՝ դեպի արնելք` պարսից թագավոմեծ

րության վրա:

նուաղեցաւ ժագաւորութիւնն Պարսից ի ժամանակին յայնմիկ, ն. զաւրք նոցա բաժանեալ յերիս մասունս: Յայնժամ զաւրացն Իսմայելի, որ էին զումարեալ ի կողմանս արնելի երթեալ պաչարեցին զՏիզբոն, զի անդ նստեր թագաւորն Պարսից: Եւ զաւր աչխարճին Մարաց գումարեալ ի ձեռն զաւրավարինիւրեանց ՌոստոմալՑՌ վառելոց՝ ժողովեցան ն. յայնժամ թողեալ ղքաղաքն' զնացինի վերայնոցա ի պատերազմ. լ Եւ դնւսցին ւսնցիննոքա Դգլադայ"ր: անցինյայնկոյսդեւտոյն ն սլնդեցանղճեւոնոցա, ն նոքա ոչ դադարեցին մինչե զգեւտաւն սաճմանս Եւ ի իւրեանց, ի գեւղն որ կոչի Հերթիճան: սոքա// ւվնդեւլք զՇեւոնոցւ՝ ե չոդան բանակեցանի դաչւոին: Էր սնդ ն ՄուչեղՄամիկոնեանորդի Դաւթի, ղաւրավարն Հայոց երեք ՍիւնեացւոԵրն՝Ռ Շաղարսպառաղինաւք,ե Գրիգորիչխանն ն իախեան Եւ եղնյարձակումն ի վերայմիմեանց. ղաւըն արամբ: առաջի նոցա. իսկ նոքա ղճեւո մտեալ Շարին ղնոսա ի Պարսից Եւ

`

ամենայննախարարքնգլխամեռաւ ն լլ ղՄուչեղ երկու Ռոսւուսմն. ւորք. զաւրավարն սպանին ջեռորդւովքն, ն զԳրիգորՍիւնեացտեր միով որդւով: Եւ այլքն զերծեւլ զնացին փախստականլաչխարծն իւրեանց: Եւ իբըն եկին Շասին մնացորդք զաւրացն Պարսից լԱտրպատական՝ գումարեալ ժողովեցան ի մի վայր, ն նատուցին իւրեսնց զաւն փութացեալ րավար ղԽխոռոխազաւո. ի Տիզբոն՝ էառ զամենայն սուր

սուսերի իւրեւսնց: Եւ

մեռան

ւ դանձսթագաւորութեանն ղբնակիչս քաղաքացնն զթան դգաւորնիւրեանց. ն ւիութացաւ ՇասուցանելյԱւորոլաուսկան.

եշաս ի վերայնոցա ղաւըն իբրն մեկնելը Շեուսցան՝ յանկարծակի Իսմայելի: Եւ նոքա զարճուրեալ թողին զգանձս ն զբնակիչս քաղաքին ն փախեան.փախեաւն թաղառորնիւրեանց, ն անկաւ ի զաւըն Շարաւոյ: Իսկ նոցա առեալ զդանձն ամենայն դարձան ի Տիզբոն,առին ն ղբնակիչսնքաղաքացն,ն աւերեցին զամենայն

երկիրն:

Այն ժամանակ պարսից թագավորությունը թուլացավ, ն նրանց զորքերը բաժանվեցին երեք մասի: Այնժամ Իսմայելի զորքերը, որ ուղարկվել էին արնելքի կողմերը, գնացին պաշարեցին Տիզբոնը,

քանզի պարսից թագավորը

նստում

էր այնտեղ: Մարաց աշխարհի

զորքերը նս իրենց զորավար Ռստամի կողմից գումարվեցին. ութսուն

հազար զինյալներ ժողովվեցին

ն

գնացին նրանց վրա`

տերազմի:Այնժամ ՀԻսմայելի զորքերը», թողնելով քաղաքը, Դգլաթգետի մյուս կողմը: Նրանք

նս

ն նրանք դադար պնդեցին ճնճրանց,

այն

գյուղը,

որ

գնացինանցան գետը ու

հետա-

կոչվում է Հերթիճան:5: Սրանք հետապնդեցին

նրանց ն գնացին բանակեցին դաշտում: Այնտեղ էին

նան

Մուշեղ

Մամիկոնյանը՝ Դավիթի որդին` հայոց զորավարը՝ երեք հազար սպառազեններով,Գրիգոր իշխանը՝ Սյունյաց տերը` հազար մարդն պարսից զորքերը կանցով: Միմյանց դեմ հարձակում սկսեցին:ճ6,

նրանց առջն փախան: Իսկ նրանք հետապնդելով` կոտորեցին նրանց իրենց սրերով: Բոլոր անվանի նախարարներըսպանվեցին. զոհվեց զորավար Ռստամը

քեռորդիների հետ

ն

նս:

Սպանեցին

նան

Սյունյաց տեր Գրիգորին մի

Մուշեղին երկու որդու

հետ:

Իսկ

մյուսները փրկվելով փախան գնացին իրենց աշխարհը: Եվ երբ պարսից զորքերի մնացորդները եկան հասան Ատրպատական, հավաքվեցինմի վայրում

ն

իրենց զորավար նստեցրին Խոռոխա-

զատին, Հորը», փութալով Տիզբոն, վերցրեց թագավորության բոլոր

գանձերը, քաղաքի բնակիչներին ու իրենց թագավորին ն փութաց

հասցնել Ատրպատական. բայց զորքը

երբ գնացին հեռացան, Իսմայելի

հանկարծակի հարձակվեց նրանց վրա: Եվ նրանք զարհու-

րելովթողին գանձերն ու քաղաքի բնակիչներին ն փախան. փախավ նան

իրենց թագավորը ն ընկավ հարավային զորքի մեջ: Իսկ նրանք,

վերցնելով ողջ գանձը, դարձան Տիզբոն, տարան

՝

-

անցան

չառան մինչն իրենց սահմանը՝

բնակիչներին ն ամենայն երկիրն ավերեցին: -

պա-

նան

քաղաքների

Երակլիզկեանսիւր բարւոք Ցայնժամկատարեալ երանելւոյն ե իւրոլ թագաւորութեանն ամք Լ: ծերութեամբ. Էին աւուրք | Երդմնեցուցանէղորդի իւը զկուտանդին՝ առնել ողորմութինի յաջվերայ ամենայնյանցաւորացն, զորս Շրամայեալ Երառնել ն սորսն, դարձուցանելղնոսա յիւրաքանչիւը տեղիսն:Երդմնեցուցանեն. վասն ասպետի՝ ածել ղնա ն զկին նորա ն զորդիս նորա, ն Շաստատելի կարգն առաջին: Եւ եթե կամեսցիգնալ երդումն իմ: յաչխարճն իւր՝ երդուհալ եմ նմա, մի՛ եղիցի ե Արձակեւ: զնա, թո՛ղ երթայ խաղաղութեամբ: Մեռաւ Երակլոս, ն թադաւորեաց որդի նորա Կոստանդին: Եւ ոչ ոք ընտրեցաւզաւրավար յաչխարճին Հայոց.քանզի անմիւսբանլեալ իչխանացն՝մեկնեցանի միմեանց: Եւ ել ղաւը աւլականիչ լԱսորեստանկողմանե ընդ ճանասոււո

ե ւպարճս ՁորոյլյաչխարՇն Տւսրաւնոյ. առինղնւսն ղԲզնունիս

զԱղիովիտ:Եւ ճանապարճկալեւոլի Բերկրոյձորնընդ Որդսպոյ ե ընդԳոգովիտ՝թափեյան լյԱյրարատ://եւոչ կարացի զաւրաց Հայոցարկանելգոլժի Դուին աւան, բայց արք երեք յիչխանացն, րք

որք

երթային երթժայ

ժողովե ղովել

աւրն զզաւը

ճաւպաղական, պաղ

Թեոդորոս դոր

Վաճնունի,ն.ԽաչեանԱռաւեղեան,ն Շապուծ Ամատունի:Որք գնացեալ փախուտական ի Դուին, ն. ՇՀասեալի կամուրջն Մեծամաւրի՝ ի բաց աւերեցին, ն ինքեանքանցեալք գոյժ արկանել իյաւանին: Եւ ի բերդնժողովեցինզամենայնմարդիկաչխարծին, որ եկեալ Էին ի կութս այզեստանին: ԲայցԹԵոդորոսնգնացեալ ի Նախճաւանքաղաք: Եւ ի կամուրջն Մեծամաւրի ոչ

Այնժամ երանելի Հերակլը բարվոք ծերությամբ ավարտեց իր կյանքը. նրա թագավորությունը տնեց երեսուն տարի: Երդվեցրեց իր որդուն` Կոստանդինին` ողորմություն ցուցաբերել

հան-

բոլոր

ցավորներիհանդեպ, որոնց հրամայել էր աքսորներ ուղարկել, յուրաքանչյուրինվերադարձնել իր տեղը: Երդվեցրեց մասին` բերելու նրան, նրա կնոջն

ու

որդիներին

ն

ճան

ն

ասպետի

հաստատելու

նախկին կարգում: «Իսկ եթե կամենա գնալ իր աշխարհը, երդվել եմ

նրան. թող իմ երդումը սուտ

դուրս

չգա:

Արձակի՛ր նրան,

ն թող

գնա խաղաղությամբ»:

Հերակլը մեռավ, աշխարհում

թագավորեց նրա որդի Կոստանդինը: Հայոց

ն

զորավար չընտրվեց, քանզի իշխանները

ոչ ոք

պա-

ռակտվելով` միմյանցից հեռացան: Եվ ապակամիչ զորքերը Ասորեստանի կողմից Ձորո:շ՛

ճանա-

պարհներով ելան Տարոն աշխարհ, գրավեցին այն, Բզնունիքն

ու

Աղիովիտը: Եվ ճանապարհ ընկնելով դեպի Բերկրիի՞՛ ձորը՝ Որդսպուովու Կոգովիտով խուժեցին Այրարատ: Հայոց զորքերից ոչ ոք

չկարողացավ գույժ հասցնել Դվին ավան՝ բացի երեք իշխան

այրերից, որոնք գնում էին ժողովելու

ցրիվ զորքը՝ Թեոդորոս

Վահնունին,Խաչյան Առավեղյանը ն Շապուհ Ամատունին: Նրանք փախան գնացին դեպի Դվին. անցնելով Մեծամորի կամրջով» ավերեցին ն

հասան՝

գույժ

գավառի բոլոր մարդկանց, սը

գնաց Նախճավան

տալու

ավանին: Բերդում հավաքեցին

եկել էին այգեկութի: Իսկ Թեոդորո-

որ

քաղաք:

Թշնամին (դուշման3) հասնելով Մեծամորի: կամրջին` չկաեալ րանի հոգա» րողացավ անցնել, իրենց ուղեկից ունեին Մոկաց Վարդիկ իշի ահամրուդ զզարդին խրոոնՑ ր թ Մ,.- կոչեր Ակնիկ: կամուրջն խանին, կոչվում էր Ակնիկ: Ապա անցնելով Մեծամորի կամրջով՝ Լ

ԼԱ

ուս

ց

ո

Լու

բայց

որ

:

Ասլա անցեալ

ընդ

Մեծամաւրի՝ Շարինւաաւվաւուսկազամենայն երկիրն, ն ժողո-

վեալ զաւար ն զգերութիւն բաղում յոյժ, յեղը մայրւոյն Խոսրովակերտի: -

ն

եկեալ բանակեցանի

որ

ասպատակեցին ողջ երկիրը

ն

ժողովելով հույժ բազում ավարն

գերիներին`եկան բանակեցին Խոսրովակերտ անտառի եզրին:

ու

եղե յաւուրն Շինգերորդի դիմեցինի վերայքաղաքին, ձեռն նոցա. քանզիարկինմուխ չուրջամաւոնեցաւ քաղաքնի նակի, մերժեցին ծխովն ն նեւտաձգութեամբն ղպաճաւվանս պարսպին, ն կանգնեալ սանդուխս՝ ելին ի պարիսպնն անկեալ ի ներքս բացին զդուռն քաղաքին: Եւ դիմեալ ի ներքս ղաւրք թչնամեացն՝ սատակեցին սրով զբազմութիւն քաղաքին, առեալ ղաւար ն զկապուտ քաղաքին՝ ելին ն բանակեցանի նմին բանակետեղն,որ աւր Ի էր րէ ամսոյն, յաւուր ուրբաթիչ Եւ աւուրս ինչ՝ ելին ն գնացինընդ նոյն ճանապարծ, դադարել Եւ ընդ որ եկեալն Էին: խաղացուցինզբաղմութիւն գերւոյն ԼԵ Շազարոգի: իսկ իչխանն Հայոց Ռչտունեացտէրն դարանակալ Եւ եղեալ ի Գոգովիւո գաւառի՝դիմե ի վերայնոցա սւսկաւուք: ոչ կարացզդեմունելնոցա. փախոատական լինի առաջինոցա. ն. նոքա զճետ մտեալնոցա՝ սատակէինզբազումս ի նոցանէն, ն. ինքեանք չոդան անցին յԱսորեստան: Եւ եղն. այս յամս Եղրի Եւ

ն

կաթուղիկոսի: ձեոն Իսկ ի

այնը պատերաղմիի կայսերէ ՇրամանՇասեալ

պաւորկութեւսն սլւուոուով:

դ

Այս ամենայնլինի ի ձեռն կաթուղիկոսինՆերսիսի,որ յաջորի նմին ամիյաթոռ կաթուղիկուութեան Եզրի կաթուղի-

ոսի:

Բայցյորժամ ելին յարնելք" որդիքն Իսմայելիի Սին անապատէն ոչ ել ընդ նոսա//ն. թագաւորն նոցա Ամո, այլ իբրե յաղթեցին պատերազմաւք, զերկոսին թագաւորութիւնն, մեծ Տորոս,նի ծովեն կալանյեգիւտոսէ Արնմտից

վանեհալ մինչն ցլեառն

եղավ`հինգերորդ օրը դիմեցինքաղաքի վրա: Քաղաքը մատնվեց նրանցձեռքը,քանզիշուրջբոլորը ծուխ արձակեցին, Եվ

ծխով ու նճետաձգությամբ քշեցին պարսպի պահապաններին, սանդուղքներ կանգնեցնելով՝ ելան պարսպի վրա ն ներս խուժելով՝ բացեցին քաղաքի դարպասը: Թշնամիների զորքերը ներս խուժելով՝քաղաքի բազմությանը կոտորեցին սրով ն առնելով քաղաքի ավարնու կողոպուտը՝ ելան ու բանակեցին նույն բանակատեղում. տրե՞:շչ ամսի քսանն էր՝ ուրբաթ օր: Մի քանի օր դադար առնելով` ելան գնացին նույն ճանապարհով, որով եկել էին: Եվ տարան գերիներիբազմությունը՝ երեսունհինգ հազար հոգի: Բայց հայոց իշխանը` Ռշտունյաց տերը, Կոգովիտ գավառում դարան մտնելով, սակավաթիվՀզորքով» հարձակվեց նրանց վրա, սակայն չկարողացավ նրանց դիմադարձ կանգնել. փախուստի դիմեց նրանց առջն: Իսկ նրանք, հետապնդելով նրանց, շատերին կոտորեցին ն գնացին անցան Ասորեստան: Այս կատարվեց Եզրըկաթողիկոսի

տարիներին:

ապակցությամբ կայսրը Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսին Այդ կո զորավարության հրաման արձակեց` պատրիկության պատվով

հանդերձ333:

Այս ամենը կատարվեց Ներսես կաթողիկոսի միջոցով, որը նույն տարում հայրապետության աթոռին հաջորդեց Եզր կաթողիկոսին: Բայց երբ Իսմայելի որդիները Սին անապատից: ելան դեպի արնելք, նրանց թագավոր Ամըռը չգնաց նրանց հետ, բայց երբ պատերազմներովհաղթեցին՝ քշելով երկու թագավորությունները, ն գրավեցին Եգիպտոսից մինչն Տորոս:5 մեծ լեռն ու Արնեմտյան ծովից»: մինչն Մարաստան ու Խուժաստան:, ապա արքունական բանակներովելավ: Իսմայելի կալվածքների բուն սահմանները: Հրաման տվեց արքան հավաքել նավերն ու բազմաթիվ նավորդներինն ծովով անցնել հարավարնելյան կողմը՝ դեպի Պարսկաստան, Սագաստան35,Սընտ:" ն Կրման::, Կուրան աշխարհ ն Մակուրան""՛`մինչն Հնդկաստանի սահմանները: Եվ զորքերը, փութով վատարեցին հրամանները. այրեցին ողջ երկիրը առնելով ավարն ու վերստին դարձան. սլանալով ծովի ալիքների վրայով` հասան իրենց սահմանները: Այս լսեցինք Խուժաստան-Տաճկաստանից գերեվարված մարդկանցից,որոնք, իրենք իսկ ակաճատես լինելով, պատմեցին մեզ այս բանը:

իչն խուժաստան աանիսմայելի: կաւք ցՄարս արջունագան բանակալուածոցն իԲ" բր ղնտւորդսբաղումս, անցանելընդ ծով ողով ե

անս

արջայ

Եւ

Լ

ն

ետ

Հրաման

11յարնելս, ի Պարսս,ն ի Սակաստան,ն. ի Սընտ ի Շարաւակողմն

Հը հ

ինրման,

աւ

ն

մինչն ի

անՀ, թանակի կուրաննիՄ

ն,

աան սաշման

կատարէին. ն այրեցին զամենայն երկիրն, ն առեալ զաւար ն զկապուտ՝ դարձան անդրէն, արչաւանս դնելով վերայ ծովուն մկանանցնՇառանեինի տեղիս իւրեանց: Զայսլուք րարանց ի Խուժասւոռան դերելոց Տաճկառսունէ, որոց ինքեանքիսկ ականատեսեղեալ մեզ զայս բան: պատմեցին

-206.-

ի

|

"

տատրաստվելով, կողոպուտը

ԽԳ

ԳԼՈՒԽ Վասն

Հրէից եւ

ԳԼՈՒԽ Հրեաների ն նրանց չար

խորՀրդոց նոպա:

չար

որ ուսկաւ ղխորճուրդան, Առացիցն ղՀրեիցնղաւվուռամբողացն ժամանակսաւգնականութիւնգտեալի Հազարացւոցն՝առինխորԵւ գւոեալղտեղին,որ կոչի ՍրբուՇուրդչինել զւուսճարնՍողոմոնի: տեղիաղաւթիւն սրբութեանց՝չինեցինղնախարսխով չինուածով Եւ իսմայելացւոցն՝մերժեցին թից իւրեանց: նախանձել ընդ նոսա ղնոսաի ւտեղւոջեյայնմանէ, ն. անուանեցինզնոյն ւոուն աղաւթից չինեցին իւրեանց: յայլում ւոեղւոջ անդէնյաււսկս ւռաճայրին Նոքա այլ տեղիաղաւթից իւրեանց:Եւ ւնդեն առաջիարկեալ զիւրեանց ծայր ի ծայրե չարուլցեանխորԸուրդ,լնուլ կամեցեալ ղերուսաղէմ լերուսաղեմե: արեամբ,ֆնջելղամենայնթրիստոնեայան Արդ՝ այր ոմն ի մեծամեծացն իսմայելի երթայր յերկրպագութիւն ի տեղի աղաւթից իւրեանց միայն: ի դիմի Շարաննմա էին սպանեալ արք երեք Շրեայք ի գլխաւորաց նոցունց, որոց խողս երկուս ն տարեալ եդեալ ի տեղի աղաւթիցն, ե. զարիւնն Շեղեալ զորմովքջնե. զյատակաւք տանն: Եւ եղն իբընեետես զինչ ե զնոսա այըն՝ ղտեղի էառ ն խաւսեցաւ ընդ նոսա խաւսեցաւ, ն նոքա պատասխանեալ նմազանց արարինղնովաւ ն գնացին: Եւ նա իսկոյն մտեալ ի ներքս կալ յաղաւթս՝ ետես զչարիս, ն դարձաւ փութանակի, զի կալցի զարսն: Եւ իբն ոչ եգիտ ղնոսա լուռ եղե. ն. զնաց ի//տեղի իւր. ե ապա տեսին ղչարիսն, ն գոյժ արկինքաղաքին":Եւ ուսուցի մտեալ Շրեայքն իչխանին, թե ջրիստոնեայքդ պղծեցին զտեղի աղաւթիցն: Հրաման ետ իչխանն, ն ժողովեցին : Եւ մինչ կամեին ֆրիստոնեւտյան: սրով սաււակել՝ եկն այր զնոսա ն եկաց յանղիման, ասէ. «Ընդէ՞ր Շեղոյք զայդչափ արիւն ի |

բազումք

Ասեմ

նան

Բ Հրթայադո թզողովել զամինալն Հրաճաոցե ժողովեցին իբրն Ը |: սցուցից ` եմաե տեալի ոչնոցա ծաննա զերի»դիեցա զարան դատեցին աք: | ն կալն Հ ՈԼ Խր իիազիորք ն" Ախր ԱԻ Խ ն նր անի Ա մե ի ն ե եո ե

ԱՆՉ:

զմաճապարտսն»:

ն

ղա

եղն

Եւ

"Ը

ի

ա

Վ

մ

|

ՆՆն.

Շրդե խորՀրդեանն.

Թո

այլոցն

:

թոյլ

ետ

-

գնալ ի

-

Ց:եւել

տեղի իւրեանց:

լ

մտադրությունների մասին:

ապստամբ հրեաների մտադրությունները, որ. կարճ ժամանակ հագարացիներից օգնություն ստանալով, որոշեցին նորոգել Սողոմոնի տաճարը:5: Եվ գտնելով այն տեղը, որ կոչվում է Սրբություն սրբությանց, սյունազարդ հորինվածքով շինեցին այն իրենց աղոթատեղի: Նրանց նախանձելով`իսմայելացիները վռնդեցին նրանց այնտեղից ն նույնը անվանեցին որպես իրենց աղոթատուն: Նրանք շուտով տաճարի ուրիշ մասում իրենց համար այլ աղոթատեղի շինեցին: Եվ իսկույն գործի գցելով իրենց չար մտադրությունը` կամեցան Երուսաղեմը ծայրեիծայր լցնել արյամբ, ջնջել Երուսաղեմից բոլոր քրիստոնյաներին: Արդ` Իսմայելի մեծամեծերից մի այր միայնակ գնում էր իրենց աղոթատեղին` երկրպագության: Հանդիպեցին նրան երեք հրեա այրեր նրանց գլխավորներից, որոնք երկու խոզ էին սպանել, տարել դրել աղոթատեղիում ն արյունը հեղել աղոթատան պատերին ու հատակին:Եվ եղավ՝ երբ այդ մարդը տեսավ նրանց, կանգ առավ ն նրանց հետ ինչ-որ բան խոսեց. նրանք, պատասխանելով նրան, անցան նրա մոտով ու գնացին: Նա իսկույն ներս մտավ՝ աղոթք անելու, տեսավ չարագործությունը ն փութով ետ դարձավ, որ բռնի այդ մարդկանց: Բայց երբ նրանց չգտավ, լռեց ու գնաց իր տուն. ն գույժ ապա շատերը մտնելով` տեսան այդ չարագործությունը տվին քաղաքին: Հրեաներն իշխանին ասացին.«Այդ քրիստոնյաները պղծեցին աղոթատեղին»: Իշխանը հրաման տվեց. ն հավաքեցին բոլոր քրիստոնյաներին: Եվ մինչ կամենում էին ճրանց սրատել, եկավ այն մարդը, կանգնեց հանդիման ու ասաց. «Ինչո՞ւ եք իզուր այդքան արյուն հեղում. հրամայեցե՛ք ժողովել բոլոր հրեաճերին, ն ես ցույց կտամ մահապարտներին»: Եվ եղավ՝ երբ ժողովեցին ամենքին, մտնելով նրանց մեջ` ճանաչեց այն երեք մարդկանց,որոնք հանդիպեցին իրեն: Եվ նրանց ձերբակալելով` պատժեցին սարսափելի դատաստանով, մինչն որ խոստովանեցին Հիրենց» մտադրությունը: Եվ քանզի նրանց իշխանը հրեաներից էր, հրամայեց սպանել վեց հոգու` այդ մտադրության գլխավորներին,իսկ մյուսներին թույլ տվեց գնալ իրենց տները:

զամենայն |

ԽԳ

ԳԼՈՒԽ

ԽԴ

ԳԼՈՒԽ

Մեռանել կուռունդնի եւ լթաղաւորելերակլոսիորդւոյ Հերակլի եւ յերկրորդ կնոջէն: Գալ Վաղենտինիի կոստանդնուպոլիս ի նաւոուցաննլլթագաւոր զկուստասզորդի կոսւոսնդնի: Պւաւոեեւ բաղմ Պարսիցհւ իամայնլացւոցհ Մարսս դաւառի ւղարորուԴաԹիւն Պարսից:Հէնն իսմայելեանրստ կանխասացուլթնան եւ մա: նիէլի մարգարէին: ԱպիրատխորՀուրդ Վաղենտինի նորա: Դարձյաքսորէաււղեւոի,որդւոյ Շումն Խոսրովայ:Թումաս նենդութնամբ ըրմբոնէզթԹէոդորոսն առաքէ կառսլանաւքի կռսւուսնդնուպաւլիս:ԱրդարանայԹէոդորոս եւ դառնայի Հայս ւլատուով զաւրավարութետն:Ասւետ փախչիի կուտանդնուեւ դարձեալ մւոանէ ի ծառայութիւն Յունաց պատուով պոլսոյ մած նորա: Բաժանել զաւրուն կիւրասպլաղատութնան. իսմայելի յերիս առաջս եւ արչաւել յԱյրարատ, ի կողմանս ՍեպՀական դնդին եւ յԱղուանս: Եւ ւ

որա,

անԿա

ն

կար

աւն "րոէ պատեր

Երակլի բայ

զաւրաց

իւրոց զաւլրավարս

զ

Լաղոո՞

որ կոչեր Արչակունի: Եւ Շրամայեաց իւրոց երթալ տտիանոսն, յարնելս: Եւ սակաւ ինչ աւուրս ի թաղաւորեւլ կուսւուսնդին, դաւեալ Եւ մեռաներ: թաՄարտինեւյ մաւրուէ իւրմէ, ի կնոջենԵրակլի՝ Աւդոււեայ. դաւորէ Երակլոս,որդի Երակլեայ,որ ի Մարտինեայ Եւ (լուեալ) քանզիկոստանդինէր յաուսջինկնոջէն: Վաղենտինի զգործեցեւը իրս գնայ ի վերալնորա զաւրու իւրով ի կոսւուսնդկտրե ղլեղու նոր ե. սուլ նուսլաւլիս:Եւ կալեալ զՄարտինէ՝ սպանանէ զնա Շանղերձ երկու որդւովք նորա: Եւ Թագաւոր զկոստաս զորդի կոսւոանդին, ն անուանէ յանուն Շաւրն իւրոլ Կոստանդին:Եւ ինքն գումարէ զզաւրսն, ն զնալ ընղ արնելս:

Հերակլոսխերկրորդ կնոջից Հծնված» որդու՝ Հերակլիթագավորելը: Վալենտինիգալը Կոստանդնուպոլիսն Կոստանդինիորդուն` Կոստասին,թագավոր նստեցնելը: Պարսիկների Կոստանդինիմահը

ն

ն

ն հսմայելացիների կռիվը Սարսսգավառում պարսիկների այար-

տությունը: Իսմայելյան ասպատակությունը` ըստ Դանիել մարգարեի կանխասացության: Վալենտինի ապիրատ մտադրությունը ն նրա մահը: Խոսրով Շումի որդու՝ ասպետի վերադարձը աքսորից:

Թումասը նենգությամբ կալանում է /Թեոդորոսին ն կապանքներով ուղարկում Կոստանդնուպոլիս:(Թեոդորոսնարդարանում է ն գորավարությանպաշտոնով վերադառնում Հայաստան: Ասպետը փախն դարձյալ հույներին ծառայության մտնում կյուրապաղատության պաշտոնով. նրա մահը: Իսմայելի զորքի` երեք թնի բաժանվելը ն արշավելը դեպի Այրարատ, Սեպհական գնդի կողմերն ու Աղվանք:

չում է Կոստանդնուպոլսից

Եվ եղավ՝ Հերակլի մահից հետո թագավորեց նրա որդին` Կոսն իր զորքերի ա որքե զորավար կարգեց Վալենտիանոսին տանդինը, ը, ն վրա զորավար կարգեց Վալենտիանոսին, որ կոչվում էր Արշակունի: Եվ իր Հզորքերինհրամայեց գնալ արնելք:

Քիչ օրեր թագավորելով՝ Կոստանդինը,դավադրվելով խորթ մայր Մարտինճեի` Հերակլի կնոջ կողմից, մեռավ: Թագավորեց Հերակլոսը՝ Հերակլի որդին, որ Հծնվել էր- Մարտինե Ավգոստիայից, քանզի Կոստանդինը ՀՀերակլի» առաջին կնոջից էր: Բայց Վալենտինը, լնելով կատարվածը, իր զորքով գնաց նրա վրա Կոստանդնուպոլիս: Բռնելով Մարտինեին՝կտրեց նրա լեզուն ն ապա սպանեց ճրան հր երկու որդիներով հանդերձ: Թագավոր նստեցրեց Կոստասին՝ Կոստանդինի որդուն, ն նրա հոր անունով Կոստանդին անվանեց: Ինքը գումարեց զորքերը ն գնաց արնելքի կողմերը:

նատուցանե

ԽԴ

եւ

եղե

Յունաց, Թուսզաւորին ամիԿուտանդեւայ յառաջնումն

ղաւառի:Մինչեյերիս

մինչն ւպլատերաղմն, յերկարեալ

ււուըս

ծակի ազդ եղն ղաւրացն Պարսից,եթէ եկն զաւր լաւդնականութիւն հսմայելացւոցն: Եւ փախեանզաւըն Պարսիցնի բանակէն զգիչերն ամենայն, ն մնացորդքն ղաւրուն իսմայելիզնա-

ասպաւռակնսփոռհալ ընդամենայներեսս երկրի՝Շարինզմարդ ն ղանասուն սրով. ն առեալ բերդս ԻԲ՝ սատակեցինզամենայն կենդանի որ Էր ի նոսա: ԲայցղաճագինաղետսՀէնին Իսմայելի,որ բորբոքեացՇրդհՀեալ զծով ն զցամաք, ո՞վ կարիցէ պատմել: Բայց երանելին Դանիել կանխաւ գուչակե մարգարէութիւնն զայսպիսինեղութիւնս որ եկն եճաս ի վերայ երկի. որ չորս գազանաւքնչանակե զչորս թագաւորութիւնան, որ յառնելոցն էին ի վերայ երկրի: Եւ նախ առաջին զԱրնմտից թագաւորութիւն, զմարղացեալ գաղանն,որ Ե Յունաց.ն լւայւոանւոիԷ` ասե, «Թափեցանվարաասէ զաթնեքնն նջեցւու յերկրե»:Զդիւականկուսմոլուժեանն ն «Եւ ելլաց իբրեի վերայ ուռից մարդոյ, սիրտ մարդոյ զջնջումն: նմա»: Եւ աճա գազանն երկրորդ նման արջոյ, ն եկաց ի ասէ ղթադաւոկողմնմի,լարնելիցտ կողմանե,ղզՍասանականին «Եւ րութիւն: կողք երեք ի բերանունելով»՝ զՊարսիցն ղՄսրաց ն զՊարթնեաց թադաւորութիւնն: Եւ յայտ անւոի Ե՝ որ ասեին ցնա. «Արի՛, կե՛ր զմարմինսբաղմաց»: Որպեսն եկեր իսկ ամենեցուն դիտելով: «իսկ գաղաններրորդ իբըն զինձ, ն չորք թեք թոչնոյ ի վերայ նորա, ն չորք գլուխ գազանին». զՀիւսիսային ասէ զթագաւորութիւն, Գոգ ն Մագոդ, ն երկու ընկերք նոցին, որոց իչխանութիւն թոչել զաւրութեամբ ի ժամանակի իւրում ի կողմանսՇիւսիսոյ: «Իսկ գազանն չորրորդ աեղ ն զարն ն մանալի, ժանիքնորա երկաթիք, մագիլքնորա պղնձիք.ուտեր »: ե. մւնրեր ե ղզմնացուածսնուոն կուռորեր Այս չորս, յչսրութագաւորութիւնն որւվես ցեալի Հարաւոյկողմանէ՝ իսմայելեւսն ը

ւոուաւ

տուաւ

առ

Եվ եղավ՝ հունաց Կոստանդին թագավորի առաջին ն պարսից Հազկերտ արքայի տասներորդ տարում պարսից զորքերը 60 հազար սպառազեն մարդկանցով ելան Իսմայելի դեմ: Իսմայելացիներն էլ 40 հազար սուսերամերկ մարդկանցով ճակատեցին նրանց դեմ, ն կռվով բախՀվ»եցին միմյանց Մարսս գավառում": Մարտը երկարեց մինչ երրորդ օրը, մինչն որ կռվող երկու կողմերի քերին, թե իսմայելացիներին օգնական զորք եկավ: Եվ պարսից զորքը ողջ գիշեր փախստական գնաց բանակատեղից: Իսմայելի նրանց վրա: զորքի մնացորդները առավոտյան հարձակվեցին մեկ` ողջերեսով

մարդ ու անասուն սրի քաշեցին ն գրավելով 22 բերդ ամենայն կենդանին, որ նրանցում կային: սպանեցին Իսկ ո՞վ կկարողանա պատմել սարսափելի աղետները Իսմայելի ելուզակի, որ հրդեհելով բորբոքեց ծովն ու ցամաքը: Բայց Հմիայն»- Երանելի Դանիելը կանխագուշակեց այս նեղությունը"""", նշում է որ եկավ հասավ աշխարհի վրա: Նա չորս գազաններով"""" չորս թագավորությունները, որ հառնելու էին աշխարհի վրա: Նախ մարդացյալ գազանը, որ առաջինը՝ Արնմուտքի թագավորությունը՝ ն Հսա» է է. հայտնի, Հոր» ասում է. «Վարահույներինն այնտեղից '": Դիվական ն կռամոլուջնջվեց պոկվեցին, զաթները թյան ջնջման մասին է ասում: «Եվ կանգնեց ոտքերի վրա, ինչպես մարդը,ն տրվեց նրան մարդու սիրտ»:4": Եվ ահա «երկրորդ գազանը՝ նման արջի: Կանգնեց նա մեկ կողմի վրա»:"՝ արնելքի կողմում. Սասանական մասին է ասում: «Երեք ժանիք թագավորության բերանում ունենալով»"""- պարսիկների, մարերի ն պարթնների է»:ԵվՀսա- այնտեղից է հայտնի, որ թագավորության ասում նրան Եվ կերավ էլ, էին. «Վե՛ր կաց, կե՛ր շատերի միսը»"" բոլորը գիտեն: «Իսկ երրորդ գազանը՝իբրն ընձառյուծ, ն նրա վրա` թռչնի չորս թներ, ն այդ գազանը չորս գլուխ ուներ»:57":Հյուսիսային թագավորության մասին է ասում` Գոգի", Մագոգի՞՞՞ն նրանց երկու ընկերների, որոնց ժամանակին իշխանություն տվեց զորությամբսլանալու հյուսիսի կողմերը:«Իսկ չորրորդ գազանը՝ ահեղ ն զարմանալի. նրա ժանիքները՝ նրա մագիլները՝ պղնձե. երկաթե, ու Այսչորրորդը"""՝ կոխկռտում»""5": էր, իսկ մնացածը ուտումփշրում ելած Հարավի կողմից, Իսմայելյան թագավորությունն Հէ», որպես

երկրից»

Հմասին

ինչպես

":

Շրեչւոակապեւոնմեկնեաց, եթե «Գազանն չորրորդ՝ Թագաւորութիւն չորրորդ կացցէ,որ առաւելիցե ջան զամենայն թաե կերիցե «ե՛ Ժ դաւորութիւնս, զամենայն երկիր»: եղջիւրք՝Ժ լ Թագաւորք յարիցեն, զկնի նորա յարիցե ւայլ՝ որ ւմուռւելէ ն չարեաւք քան զամենայն առաջինսն». որ ի կարզին Ե: Եւ եղնյերկրորդում ամիԿոսւուսնդի, Թոռիներանելւոյն Երակլի՝ խորՇշէրՎաղենտին ի միտս իւը՝ ճարտարութեւումբ խաբել հ Շամբառնալ ղսինկլղիւոոսն, զինքնի ւլւաւոիւԹադաւորութեանն, որ.վես զի պսակեալ զինքն այնւվլէսարասցէ ղզաւրավարութիւն: Եւ ծանրացոյցղլուծ ծառւսյութեան ի վերայ բնակչացքաղաքին, ե.զայն երեք Շաղարսպառաղենս,ղոր ընդ ինքն ւոարաւ, ն ղաւըս բաղումս այլ//միաբանեալ՝իւր թիկունս Շասւտատէր:Յայնժամ ժողովեցան արք թաղաքին ի սուրբ եկեղեցին Աոոուծոլ Շայրաւվեւոն,ն. ծանուցանեն նմա. բառնալ զծանրութիւնն ծառայուժեան. նե առաքեցին Վաղենւոին՝ի բաց բառնալ զծառայուժիւն ղայն, ն նա ոչ կամեցաւ լսել: Եւ անղ էր մի ոմն յիչխանացն, որում անունն էր Անտոնինոս.,ասե ցՎաղենտին. է «Զի՞նչ նոցա միաբանութիւնն այն ն խորճուրդն. կամ զի՞ իսկ իչխեցին Շամարձակաբարարձակել քեղ զայսպիսի բանս. բայց եթե Շրամայեսցեսինձ՝ ես երթայց ն քակւոեցից զմիաբանութիւն նոցա ն զխորշուրդն: Եւ Շալածեմ զնուա յիւրաքանչիւը տեղիս, զի կատարեսցինկամք քոյ»: Եւ ասէ. «Ե՛րթ ե արա՛ որպես ասացերդ»: Եւ նա յարուցեալ գնաց արամբք Շաղզարաւք, ե իբըն եմոււո լեկեղեցին՝ սկսաւ պատուճասել զգլխաւորսն դանիւ: Յուոն եկաց Շայրապեւոն, ն ասէ, «Շատ ն ոչ է ի ւոեղւոջւ: յայսմիկ այդւվիսի իրաւացի առնել ինչ»:Եւ յարձակեալ ած ծնւաւտ ն Անւճոոնի՝ ապուսկ ի նորա, ասէ, «Ե՛րթ կաղ զտեղին քոլ»: Ցայնժամխոովեալ ամբոխն՝ լարձակեցան ի վերայ նորա: Եւ ըմբռնեալզնաքարչեցին ղզուռանէ ի մեջքաղաքին, ն այրեցին ն Շրով։ Ազդ եղն Վաղենտինի, դողումն կալաւ ղնա: Եւ անդէն վաղվաղակիՇեղաւ ամբոխնի վերայնորա, ն քարչեսլ արտաքոյ լ ի տեղին, ւոսնցն՝ գլխատեցին. ուր այրեցին տարեալ զԱռխւոոՇասնինոս՝ի նմինտեղւոջայրեցինլլ զնա: Եւ ղզԿոսւուսնդին Եւ տաւեցին յաթոռ թագաւորութանն: արարին զաւրավար ՎզԹԵոդորոս զոմն Շաւաւուսրիմյիչխանացն Հայաստանետյց, յայնց՝ որ ի Յունաց կողմանէ: առ

առ

առ

հրեշտակապետը:մեկնեց. «Չորրորդ գազանը չորրորդ թագավոլինի, քան բոլոր թարություննէ լիճելու, որ առավելՀար» պիտի ն պիտի ուտի ողջ երկիրը»: «Եվ տասը գավորությունները են» պիտի վեր կետասը թագավորմճեր եղջյուրները Հնշանակում ճան, ն նրանից հետո

պիտի հառնի ուրիշը,

որ

չարությամբ առավել

այլն: բոլոր ճախորդներից»:"5 Եվ եղավ՝ երանելի Հերակլի թոռան` Կոստանդի երկրորդ տարում Վալենտինը մտադրվեց ճարտարությամբ խաբել ծերակույտին ն բարձրանալ թագավորական աստիճանի, որպեսզի թագադրեն իրեն, ն այդպես զորավարություն անի: Քաղաքի բնակիչների վրա ծանրացրեցծառայության լուծը, ն այն երեք հազար սպառազեններին, որ իր հետ բերեց, ու բազում ուրիշ զորքեր միաբանելով՝ ամրապնդեցիր թիկունքը: Այնժամ քաղաքի մարդիկ հավաքվեցին Աստծու սուրբ եկեղեցում` հայրապետի մոտ, ն միջնորդեցին նրան՝ վերացնելու այդ ծանը ծառայությունը: ՀԲանախոս» ուղարկեցին Վալենտինի մոտ՝ վերացնելու այդ ծառայությունը, բայց նա չկամեցավլսել: Այնտեղ էր իշխաններից մեկը, որի անունն Անտոնինոս էր: Վալեճտինին ասաց. «Ի՞նչն է նրանց միաբանությունն ու մտադրությունը, կամ ինչպե՞ս էլ համարձակաբար հանդգնեցին քեզ այսպիսի խոսքեր հղել: Բայց եթե ինձ հրամայես, ես կգնամ կքակտեմ նրանց միաբանությունն ու մտադրությունը ն կհալածեմ յուրաքանչյուրին իր տեղը, որպեսզի քո կամքը կատարվի»: Ասաց. «Գնա՛ ն արա՝ ինչպես դու ասացիր»: Նա վեր կացավ հազար ու մարդովգնաց երբ մտավ եկեղեցի, սկսեց գլխավորներինպատժել գանահարությամբ:Հայրապետը ոտքի կանգնեց ն ասաց. «Բավ է, ն է այստեղայդպիսիբանանելը»: Աճռտոնինոսը անիրավություն հարձակվելով` ապտակ հասցրեց նրա ծնոտին ն ասաց.«Գնա նստի՛րքո տեղը»: Այնժամ հուզվելով` ամբոխը հարձակվեց նրա վրա: Բռնելով նրան՝ ոտքից քարշ տվին քաղաքամեջ ն այրեցին հրով: Լուր տրվեց Վալենտինին, ն դող բռնեց նրան: Շուտով ամբոխն իսկույն թափվեց նրա վրա, ն տնից դուրս քարշելով` գլխաէ

ն

նույն տետեցին:Տանելովայնտեղ,ուր այրեցինԱնտոնինոսին, հաստատեցին թագաղումայրեցին նան նրան,ն Կոստանդինին

վորությանաթոռին: Զորավար կարգեցին Թեոդորոսին`Հայաստանյայց հավատարիմ իշխաններից մեկին` նրանցից, որ հունաց բաժնից էին:

Սա

իբրն կ աղո չեւսցղթազաւորն զաւրւսվարութիւնը՝ խնդրեաց ւպարգես՝առնելողորմութիւն ւյլնոցիկ,ղորս էր աքսոառ

Եւ ան ղ վասն րեալչԱփրիկե: մւանւսւ ւսսսլեւոի,որղւոյ Սմբատայ Եւ ԽոսրովՇում կոչեցելոյ: Աուռոուած ֆաղցրացոյց զսիրտ Թալո Շրամայեւսց գաւորին, ղնուս ի ածել քաղաքն թագաւորական: Եւ ն. ընկալաւ իբըն ղսիրելիս ղնուտս Թագաւորութետնն, զորդի նորա զՍմբաւոառաջինսւպաթարի մԵջամենայնսպա:ժարացն, ն. Եւ անդեն կարգեւսցի կանւոիւուստ: կարդն առաջիյամին Շինդերորդի թագաւորութեան իւրոյ:Նոյն էս լլ զՎաճանն Խորխոռունի կ. ղայլ հս: Եւ արձաւկեւսց ոմն ի Հայսայր իչխան, անուն

Թումա: Սա

եկեալոչ կամերեղծանելզուխտն,//որի մեջ կայսեր լ. իչխանին Մարաց. միաբանեացզամենայն ընդ ինիչխանասն ջեամբ ն դնաց իշխանն Մարաց ն խաւսեցաւ ընդ նմա ի եւ խաղաղութիւն: ի նմանէ ինչս բաղումս ն խոստացաւնմա ղի տացէ տանելղԹէոդորու երդմամբ, ի ւպաղաւոն, կաւվանաւք նա զի էր իչխան աչխարծիս Եւ ի Հայոց:դարձաւ եկնանդրէն զաւրս Հայոց: Եւ իբըն ելն յերկիրն Կուոէից, յանկարծակիյարն ի ն ղնա ձակեցան վերայ նորա, կալան կապեցին, ետուն տանել յանդիմանթագաւորին: իսկարքայ կուսւոանդին իբրն լուաւ՝խոոառ

առ

վեցաւ յոյժ. ոչ

Շրամանե

ն

ղի էր ի նորա կապելն. Շրամայեաց ն լուծանել զնւս ի կապանացն, զգիրս ամբառւուսնուընթեռնուլ թեանն: Եւ ծանուցել ղնենդութիւնն՝ Շրամայեսցկոչել զառաե ջետաւ ընկալաւղնւս սիրով,ն.նորին

իչխանութեւմբն պւուռուով:

Եւ

կարգեացնմա ռոճիկ ն ընղունելութիւնյարքունուստ: Ապա կոչել ղԹումասոմն Լ ոչ Շրամայեցւունմա մւռսնել Շրամալէ յարջունիս, այլ արտաքոյ ջննութիւն առնել, ն.

արդարացուցին

Ռչտունեացտէրն ի բանս իւր. ն. եղեն իրաւունս ի ՎզԹեողորոս վերայնորա: հսկ զԹումասանարզեալի բաց ընկեցինի սլաւուոյնծ: Յայնժամտեսին զմիմեանս ասպեւո ն. ԹԵողորու Ռշտունեաց

ւոէրն,ն. Շեղուին արտուասումւի վերայպարանոցի զի իւրեանց, Եին սննդակիցք ի դրանն Խոսրուկայ միմեանց ւսրքայինՊարսից:

զորավարությունը ստանձնեց, թագավորին աղաչեց ու խնդրեցբարեգութ գտնվել` ներել նրանց, որոնց աքսորել էր Աֆրիկա: Եվ մանավանդ ասպետի՝ Խոսրով Շում կոչված Սմբատի որդու Երբ

սա

ն

մասին Հխճդրեց»: Աստված քաղցրացրեց թագավորի սիրտը,

հրամայեց բերել նրանց թագավորական քաղաք: Ընդունեց նրանց` որպես թագավորության սիրելիների, ն ճրա Հասպետիչ որդուն` Սմբատին, կարգեց առաջին սպաթար:" բոլոր սպաթարների մեջ ն կանտիտատ:ճ:Իր թագավորության հինգերորդ տարում Հասպետին» վերստին կարգեց նախկին դասի մեջ: Նույնկերպ

նան՝

Վա-

Խոռխոռումուն ու մյուսներին նս: Եվ Հայաստան ուղարկեց Գալով՝ սա չկամեցավ քանդել այր իշխան՝ անունը Թումա: դաշինքը, որ կար կայսեր ն մարաց իշխանի միջն. բոլոր իշխաններինմիաբանեց իր ձեռքի տակ, գնաց մարաց իշխանի մոտ ն խոսեց նրա հետ խաղաղությամբ: Վերցրեց նրանից շատ ինչք, երդհան

ոմն

մամբ խոստացավ նրան, որ Թեոդորոսին, որը Հայռց աշխարհի Ապադարձավ էր, կապանքներով տանել կտա պալատ: իշխանն եկավ կրկին հայոց զորքերի մեջ: Եվ երբ Թեոդորոսը եկավ Կոտեից նրա վրա, բռնեցին կաերկիր, հանկարծակի հարձակվեցին նրան,

տանել տվին թագավորի առջն: Բայց երբ Կոստանդին կալանքն իր հրամանով չէր: արքան լսեց,հույժխռովվեց, քանզի պեցին

ն

Հրամայեցազատել նրան կապանքներից ն ընթերցել ամբաստանագիրը:Իմանալով նենգությունը՝ հրամայեց կանչել իր առջն, ընդունեց նրան սիրով

ն

նույն իշխանական պատվով: Նրան

նուստ նշանակեց ռոճիկ ն

չել Թումասին, բայց

արքու-

ընդունելություն:2:Ապա հրամայեց կան-

չթույլատրվեց,

որ նա

արքունիք մտնի,

այլ

որ

դրսում քննություն կատարեն: Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսին արդա-

րացրին իր գործերի մեջ ն նրա վրա նույն պարտականությունը դրին: Իսկ Թումասին անարգելով՝ զրկեցին աստիճանից: Այնժամ

հանդիպեցին իրար ասպետը ն Ռշտունյաց տեր

Թեոդորոսը, գիրկ-

ընդխառԱն արցունքթափեցին, քանզիպարսից Խղրրով արքայի ար-

քունիքում միասին էին մեծացել:

Բայց ասպետը չկարողացավ հպատակվել հունաց իշխանությանը, այլ իր մտքում նենգ բան որոշեց. Կոստանդին թագավորից թույլտվություն խնդրեց, որ իր հարազատներից չորս մարդու արձակի Հայաստան՝ իր: մոտ բերելու իր ունեցվածքը: Թագավորը հրամայեց թույատրել նրան այդ: Իսկ նա այլակերպվելով՝ առավ

Յոււսւվեւո ոչ կարաց նուաճելընդ իչխանութեամբն Բասյց

նաց, այլ արկ ի միտս իւր նենգութիւն. ն Շրամանսխնդրեացի թազաւորէն Կոստանղեայ, ղի արձակեսցեարս չորս լընտանեաց նա զինչս իւը: Եւ Շրամայեացթազաիւրոց ի Հայս՝ տանել նմա ղճրամանս. իսկ նա այլակերպեալ զինքն՝ առ ւորն տալ ընդ իւր արս երիս, ն Շասեալ ի ծովեզը՝ եցոյց զշրամանն արքունի: Ել ի նաւն ն էանց ընդ ծովն, ն Շապճեպ գնացեալ ի նմանութիւն թոչնոյ՝ եկն եշաս փութանակիի Տայս ն ամրացաւ առ

իր հետ երեք մարդ ու հասնելով ծովեզը՝

ցույց

տվեց արքունի հրահապճեպ գնալով՝

մանը: Ելավ նավ, անցավ ծովով թռչնի փութովեկավ հասավ Տայք" ու ամրացավ այնտեղ, քանզի տայենման

ն

ցիք խնդությամբ ընդունեցին նրան: Այդ ժամանակ քիչ խռովություններ չեղան Հայոց աշխարհում, քանզի հայոց զորավարին փութով եկավ հասավ արքունի հրաման`

անդ. քանզի ընկալանզնա Տայեցիքնխնդութեամբ: Յայնմ ժամանակի ոչ սակաւ յուղմունք լինեին ի մէջ աչխարծիսՀայոց.քանզի փութանակիեկն եշաս Շրամաննարքունի զաւրավարնՀայոց՝ ունել զամենայնանցս ճանապարճացն, ն յուղել լամրոցս աչխարչին: Ապա ազդ լինէր, եթե եկն ն ամրացաւ//ի Հայս ի Տայս: ՅայնժամՀրամանետ զաւըավարնՅունաց ԹէոդորոսՇանդերձ իչխանաւքն զաւրուն ն նախարարաւքնՀայոց` արձակել նմա երդումն Շաասպետ, ն տանել զՆերսես կաթուղիկոս նմա զիչխանութիւն աչխարծինն ււսւուսրմութեան, ի խնդրել ւծել նմա զկին իւը ն զորդիսն: Եւ զնաց կաթուղիկոսն, Շաստատեաց նմաղզերդումն,ղի

փակել բոլոր անցուղիները ն խուզարկել երկրի ամրոցները: Ապա լուր տրվեց, թե եկավ ամրացավ Հայաստանում` Տայքում: Այնժամ հունաց զորավար Թեոդորոսը հայոց զորքի զորապե-

առ

տերով ու նախարարներովհանդերձ հրաման տվեց Ներսես կաթո-

ղիկոսին ուղարկել ասպետի մոտ՝ բերելու իրեն:5 հավատարմության երդումը, երբ Հկայսրից- նրա համար խնդրեն երկրի իշխա-

առ

ճությունըն բերեն նրան իր կնոջն ու որդիներին: Կաթողիկոսը գնաց նրա հետ հաստատեց երդումը, որպեսզի Հասպետը» ուրիշ ճանապարհ չբռնի:6, ն դարձավ եկավ այնտեղից: վարվելու նրա հետ Եվ նրանք Կոստանդին թագավորին գրեցին` կարգել ր

աո

նմա ըստ երդգրեցիննոքա թագաւորն կոււոանդին առնել ըստ երդման, որը խոստացավ, քանզի ասպետը թագավորին գրել ուաւորն ե քոնն /զոր ն ե թազաւոր ասպետ Եր գրեալ խոստացաւ,քանզի էր այսպես». «Քո ծառան եմ ն ձեր ծառայությունից ոչ մի տեղ չեմ ե ոչ եւ, ի ծաուսյութենեդ այսպես, եթե«Ծառւյքոյ ուրեքերթամ գնա, բայց քանի որ ոմանք ինձ ասացին. «Գնալու ես այնտեղ, որձերմե. բայց զի ասացինցիս ոմանք, եժԵեանդրեն երթալոց ես տեղիցեկար»364, այդ պատճառով վախեցա ն փախա: Սակայն արդ՝ ուուոի եկիրն՝ վասն այնորիկզածի Շարայն փախեյ: Բայց արդ առ

առ

Ի» նթ արնիրար

եԹԵ արժանի

Շամա

՝

միւոմւոութետամբ

ի

Ը

կենամն

պսակ պառւոյն ն զիչխանութիւն աչխարծին: Եւ Հրամայնացարձակելզկին ն զորդիսն մեծաւ չքով, ե հտ տանել ընչիւք: զգաճոյս արծաթեղէնս Հանդերձայլովք մեծամեծ ե

տալ

նմա

եթե արժանի եք համարում, հավատարմությամբ կջանամ, կծառա-

արամԱյնժամ

վասւուսկիմ, ն

յեմ

|

ն

կապրեմ ու կմեռնեմ հանուն

ձերդ աստվածապաշտության»:

Կոստանդին թագավորը հրամայեց կարգել նրան կյուրա-

.պաղատ տալ նրան պատվո պսակ աշխարհի իշխանությունը: Նան հրամայեց մեծ շուքով ուղարկել կնոջն որդիներին ն տանել | ն

ու

ու

տվեց արծաթե գահույք`

այլ

թանկագին նվերներով հանդերձ:

Արդ՝ մինչդեռ

գայր

Շրովարտակնն. ւպաւտիւնառնել զնա

ԵՇ կիւրապաղատ՝ յանկարծակի

աւ

Եւ

նմա

Լ մեուսւ: Շիւանդութիւն

բարձինզմարմիննորա ն ւոարան թաղեցին Շաւըն իւրում ի Դարիւնս:Եւ զորդինորա ղանդրանիկ,որում անուն Էր Սմբատ, նմա զիչխանուկարգեացարքայ ի պատիւ Հաւը իւրոյ. տուեալ թիւնն բնիկ տանուտերութեաննասպետութեան, ն արար ղնա դրունգար զաւրացիւրոց: Եւո նմա կին ի տան Էն Արչակունեսց ե յիւրոց մերձաւորաց, ն...արձակեացի բանակն զաւըս իւը: Եւ յետ այսորիկարձակեւսցզԹեոդորոս Ռչտունեացտերնի Հայս մեծաւ ն եւո նմա պատուով, ղնոյն իչխանութիւն ղաւրավարութեան, եթե կամիցինիչխանքն Հայոցն եթէ ոչ կամիցին:Եւ եկն կարգեցաւինոյն իչխանութեանն: Եւ եղն ի դալմիւսում ամիելն զաւըն Իսմայելի յԱտըսպատական, ն բաժանեցանյերիս: Առաջ մի լԱյրարատ,ն առաջ մի ի 8: Սեւլճական գնդինկողմանսնե. ուս Արդ որք մի//լյԱղուանո: ն ի կողմունս Սեւվշական դնդինարչաւեալ սփռեցան Շարեալ ամենայն զայն ե ւ ն զաւար ) կողմանսան զայնոսիկ սրով սուսերի, առին է նենժողովեցան զգերութիւն: եկին ի ՀԵրնան,ն. մարտեան ընղ բերդին, ն. ոչ կարացինառնուլ: Եկին ի չՈրդսպու,ն. ոչ նմա ինչ կարացինառնել: Գնացինանտին. բանակեցանյԱրծափս,Շանդեպ բերղին ջրովն: Եւ սկսան պատերաղմելընդ բերդին, ն բաղում աւճիրսվնասուցգործեցինանդ բերդէն։ Արդ՝ Էրնոցա ի իԹիկանց կողմանէ ի գլուխ անդըյԱսորենայկողմանե՝ որում Կախանակտույն կոչեն: Արդ՝ իջինընդ այն արք ի վայր ի բերդէն՝ երթալ խնդրել ի բերդեն Դարաւնիցզաւը յաւգնականութիւն իւրեւսնց:Եւ ետ նոցա ՍմբաւոԲագրասոունի, որդի ՎարաղՍաճակայ՝ արս Խ: Եւ զնացեւոլ ի գիչերի ելին ի բերդն ն ոչ զգուչացան տեղւոյն: Եւ գիտւսցին իսմայելացիքն ղւեղին, Լ գնացեալի նոյն ն ՃՇեւոին ելին ի բերդն, կալան զտեղին մինչն. ցառաւաւտն: եւ Ժ արս պաճապանստեղւոյն ըմբոնեցին ի քուն ն սպանին: առ

աո

,

|

Է Եւ

առ

ել

Արդ՝ մինչդեռ հրովարտակն ու պսակը կբերեին" նրան կյուկարգելու, նա հանկարծակի հիվանդացավ ն մեռավ": րապաղամտ Վերցրին նրա դին, տարան թաղեցին իր հոր մոտ` Դարույնքում»՛': Նրա անդրանիկ որդուն, որի անունը Սմբատ էր, արքան արժանճացրեցհոր պատվին՝ տալով նրան հայրենի ասպետության նախարարական իշխանությունը:՛, ն դարձրեց նրան իր զորքերի Նրան կին տվեցԱրշակունիների տոհմից: իր մերդրունգարը"՛":

ձավորներից,ն ուղարկեց բանակ՝ իր զորքերի մոտ: Մրանից հետո Հայաստան ն Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսին մեծ շուքով Հանկախ այն բանրան նից» կկամենա՞ն հայոց իշխանները, թե՞ ոչ: Եկավ հաստատվեց

ուղարկեց զորավարության տվեց նույն պաշտոնը պաշտոնում:

նույն Եվ եղավ՝ հաջորդ տարվա գալուն պես Իսմայելի զորքը ւ եկավ երեք մասի. մի թնը Ատրպատական,ն դեպի Այրարատ, մի թնը՝ դեպի Վասպուրականի կողմը", իսկ մի թնը՝ դեպի Աղվանք: Արդ՝ որոնք արշավեցին Վասպուրականի կողմերը, սփռվեցին, սրի մատնեցին այդ ողջ տարածքը, վերցրին ավարն ու գերիներին: Եկան հավաքվեցին Հերնանում»»: ու կռիվ մղեցին բերդի դեմ, բայց չկարողացան գրավել: Եկան Որդսպու,

բաժանվեցին

:

Հարշավեց-

-

ոչինչ չկարողացան անել: Գնացին այնտեղից ն բանակեցինԱրծափքում:»` բերդի հանդեպ` գետի շուրջը: Սկսեցին կռիվ մղել բերդի դեմ ն այնտեղ բերդից շատերին մեծ վնաս հասց-

բայց

նրան

նս

րին: Արդ՝ նրանք թիկունքի կողմից` Ասորենի կողմից, որ Կախանկտուց են կոչումշ", ունեին ելք դեպի բերդի գլուխը: Արդ՝ նրանով մարդիկ վայր իջան բերդից` գնալ-խնդրելու Դարոնք'"" բերդից

իրենց համար օգնական զորք: Սմբատ Բագրատունին` Վարազ Սահակիորդին, նրանց քառասուն մարդ տվեց, ն գնացին գիշերով ելան բերդ, բայց չհսկեցինտ52 գաղտնուղին: Եվ իսամայելցիներն այդ տեղն իմացան, իսկույն" ելան բերդը ն մինչն առավոտը Հբացվելը» գրավեցին այդ պահակետը: Այդտեղի տասը պահապան մարդկանցբռնեցին քնած ն սպանեցին»"՛:

ԳԼՈՒԽ

ԽԵ

ԳԼՈՒԽ

եւ լթաիէ ղաւարն Թէոդորու Ռչտունի Հարկանէղզիսմայելացիս եւ զզերին,ղոր առեալէր նոցայԱրծախս:Այլ զաւր իսմայելացւոց մինչեւի սամանա Տայոց,Վրացեւ Հարկանէ սրովյԱյրարաւայ եւ չաՆաւամարտուլթիւն կուստանդնուղոլսուվ Աղուանից: առ

պարտութիւն համայելացւոց:կոստանդինկայսրւսունէ Հաչտութիւն ընդ Մաւեայ: Շինութիւն եկեղեցւոյն յանուն Զուարթնոց: Ամբաստանութիւնղաւրուն Ցունացզ Հայոց վասն իրաց Հաւատոյ: Հրամանի կոստանդնէ'առնել միաբանուլժիւն Հաւաւոոյընդ Հոռուս: Ժողով եկեղեցական վասն խնդրոյ

րաչար

միաբանութեան:

Եւ ԻԳ

եղնյամին երկրորդիԿոսւուսնդնի,յամսեաննՇոռի,որ

աւը

ճչեցին Իս-

էր ամսոյն, յաւուր կիւրակեի ընդ մայելացիքնի բերդին վերջոյ ն առաջոյ, ն. Շարինզնոսա սրով Եւ զկանայս ն սուսերի: Եւ բաղումք գաշավեէժլեալ սատակեէին: զմանկունսիջուցին ի բերդէն, կամէին սատակել, ն ոչ գոյր Թիւ դերւոյն, ն. անասուն պաճարացնբազում յոյժ: Եւ եղե ի վաղիւ եկն եճաս ի վերայ նոցա ղաւրավարն առաւաււոուն ՀայոցԹԵԷոն ն դորոս զաւրու իւրով լարձակեցւուի վերայնոցա եշար զնոսա անճուն կուռորածով:Եւ էին նոքա երեք Շազարընւոիր սւկառազենս յամենայն զաւրացն իսմայելի, ն ոչ ոք զերծաւ ի նոցանէ. բայց սակաւ ճողուլրեալք Շեւտեւսկքերթեւսլ ամրացանի Շամբին: Եւ ապրեցոյց տէր յաւուր յայնմիկ զբազմութիւն գերւոյն ի ձեռաց իսմայելացւոցն.ն. զիսմայել խորւտակեացկործանմամբ Եւ եղե մեծաւ. ն մեռան Բ իչխանքնիսմայելի,Աւթման ն Ոդբոայ: յաղթութիւն մեծ ղաւրավարինՀայոց:Եւ եւտ տանել զաւրավարն Հայոցղզրընծայս ղընտիրընւոիրերիԿոստանդնիի պաւտերաղմեն վարացն ձի. զոր առեալ ուրախ//եղեինքն ն ամենայն արքայի սլաղատն,ե արձակեացանդրէն չնորճակալութիւն մեծ: առաւաւու՝

ԽԵ

Թեոդորոս Ռշտունին ջարդում է իսմայելացիներին ն ազատում ավարնու գերիներին, որը նրանք վերցրել էին Արծափքում: Իսմայելացիներըի մեկ այլ գորք սրի է մատնում Այրարատից մինչն Տայքի,

Վիրքին Աղվանքիսահմանները: ծռվամարտը Կոստանդնուպոլսի մոտ ն իսմայելացիների չարաչար պարտությունը: Կոստանդին կայսրըհաշտություն է կնքում Սավիասըիհետ: Զվարթնոց անունով եկեղեցուկառուցումը: Հունաց զորքի ամբաստանությունը հայերից հավատի մասին: Հրաման Կոստանդինի կողմից` հավատքով նոռոմների հետ: Եկեղեցական մեաբանվել ժողովը միաբանության խնդրի շուրջ:

Եվ եղավ` Կոստանդինի երկրորդ տարում՝ հոռի ամսի 23-ին`՝ կիրակիօրը՝ առավոտյան, իսմայելացիները բերդի մեջ թիկունքից ու առջնից աղմուկ գցեցին ն կոտորեցին նրանց սրով սուսերի: Շատերըգահավեժ լինելով՝ մեռան: Կանանց ու մանուկներին իջեցրին բերդից ն կամենում էին սպանել. գերությանը թիվ չկար, իսկ ճարակողանասունները՝ չափազանց շատ Հէին»: Եվ եղավ՝ հաջորդ օրը` առավոտյան, հայոց զորավար Թեոդորոսն իր զորքով եկավ վրա հասավ, հարձակվեց նրանց վրա ու ջարդեց նրանց սաստիկ կոտորածով: Նրանք Իսմայելի բոլոր զորքերից երեք հազար ընտիր սպառազեններէին, ն նրանցից ոչ ոք չփրկվեց, բայց միայն սակավաթիվհետիոտն ճողոպիյալներ գնացին ամրացան Շամբում:ո: Տերն այդ օրը իսմայելացիների ձեռքից փրկեց գերիների բազմությունը ն Իսմայելին ջախջախեց մեծ կործանմամբ. սպանվեցին Իսմայելի երկու զորապետերը՝Օթմանը ն Ոգբան: Հայոց զորավարը մեծ հաղթանակտարավ: Եվ այդ պատերազմից հայոց զորավարը Կոստանդինին տանել տվեց ընծաներ` 100 ընտրագույն ձի, որ ստանալով՝ինքն արքան ն ողջ պալատն ուրախացան, ն շուտով մեծ շնորհակալությունհայտնեց:

եճար սրով Իսկ այն զորքը, որ Այրարատիկողմերում էր, սրի մատնեց մինչե Այրարատեան, իսլ այն զաւըն, որ ի կողմանս ն. ղգեն Ազուանից, Տայքի, Վիրքի ն Աղվանքի կողմերը, վերցրեց ավարն ու գերիներին զաւար մինչն ի կողմանսՏայոց, Վրաց ն եկավ անցավ Նախճավան` այն զորքի մոտ, որը կռիվ էր մղում րութիւն ն եկն էանց ի Նախճաւան այն զաւր, որ մարտ եդեալ կռուին ընդ բերդին Նախճաւանի: Բայց սակայն ոչ կարացին Նախճավանիբերդի դեմ: Մակայն չկարողացանգրավել այն: Առան ն ն Խրամա բերդը", կոտորեցին նրանց սրով, իսկ կանանց ու մաառնուլ զնա: Առին զբերդնԽրամայ սաւուսկեինզնուղասրով, նուկներին գերեվարեցին: զկանայսն զմանկունսգերի վարեցին: Իսկ որոնք Պաղեստինի կողմերում էին, Հզորագլուխը» հրամաՇրամայեացկազմել իսկ որ ի կողմանսՊաղետտինացւոցն՝ ն էւ եմոււո յեց պատրաստել մեծաթիվնավատորմիղ:Նստեց նավ, պատերազմ կալաւ դործ պւաւոեի նաւ, նաւաւոորմիղսբազումս Եւ ոչ յաջողեցաւնմա նաւամարսկսեց Կոստանդնուպոլսիդեմ: Բայց ծովամարտում նա հաջողուրազմիընդԿոստանդնուպուլիս: նաթյուն չունեցավ, քանզի նրա զորքերի դեմ ելան նավերի բազմուելին ընդդեմնորա զաւրացնբազմութիւն տութիւնն. քանզի ն թյամբ ն կործանեցին նրանց ծովի խորքում, շատերին հրի մատն կործանեցին զնոսաի խորս ծովուն, զբաղումսվանեցին ւաւք. Բայց ուսնեցին,իսկ շատերին փախստյան մատնելով` հալածեցին: Սակայն արարեալ Շալածեցին: Շրով,ն զբաղումսփախստական տալ Շամարեցւ Կոստանդին արքան զարհուրեց. լավ համարեց հարկ տալ, բանաարքայն Կոււուննդին. լաւ կայն ղզարճուրեցաւ ն ուկ, ն առնել Շաչւոութիւնպատգամաւորաւք.մնալ ժամանակի գնացներովհաշտություն կնքել ն սպասել իր ժամանակին, որպեսզի ե թերես նան Աստված հաշտ նայի երկրին ու ողորմի իրենց: Մկսեց իւրում, զի թերնս ն Աստուծոյ ՇաչտութեամբՇայեսցիյերկիր Եւ սկսաւ խաւսել Շւսշւռութիւնպաւոգամաւոբանագնացների միջոցով խոսել հաշտությամբ, ն իսմայելացիներն ողորմեսցի նոցա: ի Հտապեցրին հույներին, որ հաշտության գործը ավարտեն: Բայց իսմայելացիքզոյնս, զի կատարեսրաւքն ն փութացուցանէին ցեն զբան Շաչտուեանն: Իսկ թագաւորնՅունաց կոււուսնդին, հունացԿոստանդինթագավորը, քանզի մանուկ էր, չհամարձակվեց կամացզաւրուն, ավարտելառանց զորքի ցանկության ն գրեց Պռոկոպին, որ գնա քանզի մանուկ էր, ոչ իչխեաց Մանրանցհետ Դամասկոս՝ Իսմայելի զորքի զորապետ Մավիասի մոտ, ն գրէ Պռոկուլ, զի երթիցե ընդ նմաճճ ի Դամասկոս ու ե զպայմանճաչհաշտության պայմանագիրը կնքի՝ ըստ զորքի կամքի: Արդ՝ երբ ւիաս իչխաննզաւրուն Իսմայելի, կաւռարեսցե հւոես Պռոկուլ զճրաՊռոկոպնստացավ արքունի հրամանը ն զորքերից կարծիք լսեց, տութեանըստ զաւրուն կամացն:Արդ՝ իբըն նրանցհետ գնաց Դամասկոս՝ Իսմայելի զորքի զորապետ Մավիամանն արքունի ն լուաւ բանաի զաւրացն՝ դնաց ղշետ նոցա ի սի մոտ, Հորը» հայտնեց հարկի չափը, որոշեց: սահմանը, ն ՀՊռոՄաւիաս իչխանզաւրունԻսմայելի.ն. յայտնեաց Դամասկոս ն. ն զնաց: կոպը»վերցրեց պայմանագիրն ու գնաց: ղԸՇաչտութիւնն ղչաւի սակին ն ասաց ղսաճմանն, Այն ժամանակ հայոց Ներսես կաթողիկոսը: որոշեց իր համար Ցայնմժամանակիարկ ի միւոսիւր կաթուղիկոսնՀայոցՆերեկեղեցեացնոր ի նստավայր սուրբ շինել այն սուրբ եկեղեցիներին մոտ, որ Վաղարշապատ սէս չինել իւը բնակութիւն մերձ ասեն, յորում, քաղաքում Հէին»` այն ճանապարհի վրա, որտեղ, ասում են, Տրդատ Վաղարչապաւոքաղաքին,ի վերայճանապարծին՝ Շինեաց թագավորն ընդառաջ ելավ սուրբ Գրիգորին»: Շինեց այնտեղ ն ընդ առաջ եղե. թադաւորն Տրդատ սրբոյն Գրիգորի: մի եկեղեցիհանուն երկնային Զվարթուններիտճերկնային զորքերի երնեալ ն որոց Ջուարթնոցն, անդ եկեղեցիմի յանուն երկնաւոր բազմության, որոնք երազում երնացին սուրբ Գրիգորին35: ի տեսլեան սրբոյն Գրիգորի բաղմութիւն երկնաւոր զաւրացն: եւ չինեացզեկեղեցին զարմանալեաւք, բարձըչինուածովք | Կառուցեցայդ եկեղեցին` բարձրաշեն, զարմանալիորեն չքնաղ, առ

առ

կատարել առանց

առ

առ

|

առ

առ

առ

.

նչքնաղ

լ

արժանիաստուածայինպատուոյն,որում նուիրեացն:Ած ջուր ե նկե տնկեաց այգիս ն

ծ առատունվս նկս, ն

ն չուրջանակի

պատուարհացե

ի փառս Աստուծոլ: Այլ ոչ դադարեաց վիչապն//այն ապստամը, այլ թեն այլ աստուածամարտլինել կամեցաւլիւրոց խորամանկութենեէ, երկներ լարուցանել Շալածանս ի վերայ եկեղեցեացն Հայասժագաւորի ւոսնեսյց աչխարճին: Քանզի յամս Կուսւուսնդինայ թոռին Երակլի արկ ի գործ զխորամանկութիւն իւրոյ չարուորի Հայասւուսն թեանն,արբանեակսիւը կալաւ զզաւըո Յունւսց, աչխարճին: Քանզիո՛չ երբեք ընդունեին ՀայքզՀոռուն ի Շաղորդութիւն մարմնոյ ե արեանտետոն: Եւ արդ՝ գրեննոքա ամբաստանութիւն թագաւորն Յունաց Կուսռանդինն Շայրաւլեւոն, ԹԵ «Իբըն ղանաւըԵնս Շամարեալ եմք յաչխարճիս յայսմիկ: Քանզի անարդանս Շամարին Քրիուռոսի Ասւոուծոյ զժողովն Քաղկեդոնի ն. զտումարն Լեոնի, ն նզովեն ղնոսա»: Շրամանետ թագաւորն Շայրապեւոաւն Շանդերձ, ե Յայնժամ գրեն Շրովարտակ Հայս, զի միաբանութիւն Շաւատոյ արասցեն ընդ Հոռոմի, զի մի՛ խուռեսցենղժողովն Լ զտումարն զայն: Եւ էր անդ այր մի ի Բադրնունդգաւառէ, ի Բագաւան դեղջե, որ Եր ուսեսը զարուեստ փիլիսոփայութեան, ն անուն նորա Դաւիթ:ԶՆ Շրամայեաց ի ւրձակելի Հայս,ղի երթեալ բաց Շատցեն զճակառալկութիւնն: Եւ ժողովեցան ամենայն եւիսկուվոսունքն ն նախարարքն Հայոց ի Դուին քրիստոն սասէր կաթուղիկոսն Ներսէս բարեպաչտ ղաւրավարն Հայոց Թեոդորոս Ռշտունեաց տէրն: Եւ տեսին զշրամանս որ ուսուցանէր Թագաւորին,ե լուան ղբանսփիլիսոփային, զերրորդութիւնն բաժանմամբըսւո տումարին Լեոնի: Եւ իբըն լուան՝ չառին յանձն փոխել զճչմարիտ վարդապետութիւնն սրբոյն Գրիգորի՝ ըստ տումարին Լնոնի: Հաճոյ թուեցաւ ամենեցուն առնել թղթոյն պատասխանի: առ

առ

առ

առ

արժանիպատվին Աստծու, տնկեց այգիներ

ու

ում որ

նվիրեց: Աղբյուր բերեց, Հջուր»

ծառաստաններ

ն

նստավայրը շուրջանակի

պատվարեցգեղեցկաշար բարձր պարսպով՝ ի փառս Աստծու:

Բայց այն ապստամբ վիշապը չդադարեց, այլ

նան

կամեցավ իր

խորամանկությամբ աստվածամարտա լինել. որոճաց հալածանք հարուցել Հայաստան աշխարհի եկեղեցիների դեմ: Քանզի Հերակլի թոռան` Կոստանդին թագավորի տարիներին գործի դրեց իր

չար

խորամանկությունը,իրեն արբանյակներ վերցրեց հունաց զորքերին, որ Հայաստան աշխարհում էին: Քանզի հայերը հոռոմին երբեք չէին ընդունում Տիրոջ մարմնի

ն

արյան հաղորդությանը: Եվ

արդ՝ նրանք ամբաստանագիր հղեցին հունաց Կոստանդին

թագա-

վորինու հայրապետին. «Այս աշխարհում անօրեններ ենք դիտվում,

քանզի Քաղկեդոնի ժողովն անարգանքեն համարում

հայրապետիհետ

ն

Լնոնի տոմարը Քրիստոս

ու

նզովում դրանք»:

հրաման տվեց,

ն

Այնժամ թագավորը

հրովարտակ գրեցին

յաստան, որ հավատո միաբանություն հաստատեն

որպեսզի չմերժեն

այդ

ժողովն

ու

Աստծու

առ

Հա-

հոռոմի հետ,

տոմարը: Այնտեղ Բագրնանդ գա-

վառի Բագավան» գյուղից մի մարդ կար, որ փիլիսոփայություն էր ուսանել, ն ճրա անունը Դավիթ Հէր»: Հրամայեց ուղարկել նրան

Հայաստան,որ գնան, վերացնեն այդ հակառակությունը: Եվ հայոց բոլոր եպիսկոպոսներն ու

ճախարարները հավաքվեցին Դվինումտ»5՝

ջրիստոսասերկաթողիկոս Ներսեսի վարի` Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսի

ն

հայոց բարեպաշտ

մոտ:

զորա-

Կարդացին թագավորի

ն լսեցինայն փիլիսոփայի հրամանը խոսքերը,որ Երրորդությունը

ուսուցանում էր բաժանմամբ՝ ըստ Լնոնի տոմարի: Եվ երբ լսեցին, հանձն

չառան

սուրբ

Գրիգորի

ճշմարիտ վարդապետությունը

փոխել` ըստ Լնոնի տոմարի: Ամենքին պատասխան

տալ:

հաճո

թվաց նամակին

ԳԼՈՒԽ

ԽԶ

ԳԼՈՒԽ

Պատճեն պատասխանիթղթոյն եկելոյ ի Հայս ի Հոռոմոցլթադաւորէն կուստանդինայ, զոր գրեցին Հայոց եպիսկուլուունքն եւ

եւ ՆերաԼսՀանդեր4 նախարւսրաւքն կաժյուղիկուսն ղզաւրա-

վարաւն Թէոդորոսիւ ւոնայուն: Ռչտունեսց ճշմարիտ եւ ուղղադաւան նամակ Նիկիական:

Աղաչեմ ղքեղ, ընթերցի՛ր՝ որ զքրիստոնեական Շաւաւոն ունիս, աստուածասէր: զոլաւռուեր՝ առնել աղաւթս խնդրուածովք ի վերայ ծասեր թազաւորութեանդ ն ամենայնիչխանացն ն զաւրաց,/7 ն բոլորովինամենայնաստուածապաճպաղառոյղ, յոր սերն Ասն տուծոյ ԸՇանղուցեալ Է, չնորճք աստուածայինւլարգեացն լայւոնի են ի վերայ ձեր: մեծ ն Զի աճա Թագաւորութիւն Շղաւրջան զամենայն թաոր ոչ ձեուսմբ գաւորութիւնս, մարդկան, այլ Աստուծոյ աջովն պսակետլ, զոր ոչ ոք կարասցէ փոխանորդել՝ բայց Քրիուուի

|

ե Թագաւորութիւն: Նոյնովլես քաճանայաւվեւոութիւն սուրբ՝ չնորԵւ մեր Շիւն Աստուծոլ, ն. նախարարք ղզաւըթֆըրիստոսաաեԵրք: ի լոյս աստուածասեր պանծացեալ Թագաւորութեանդ՝ անչարժ մուս ցուքի մեջ չարն անաւրենժԺագաւորացն Պարսից:Զիյորժամ ն բարձինզթագաւորութիւնն կորուսին զամենայն աշզաւրս խուսրԸին նի ղզերութիւն Հայաստանեայց, վարեցին զարս ն զկանայս,իսկ իմնացելոցնվերայսուր եղեալ ե չողացուցեալ՝ֆւ.

նացան ղարձուցանել ի մոլորութիւն, այլ ոչ կարացին չարժել, նան «ամաչեցիննռ անաւրէնքլունայնութեան իւրեանց»: Մինչն Շրամանւտոալ արքայի ն որղւոյ նորին Խոսրովու, եթե կաւատայ ոք վիւր Շաւաուու «իւրաքանչիւը կալցի, ն զՀայս նեղել ոք մի'՛ իչխեսցէ. ամենեքինմերծառայքեն, մարմնովմեղծառայեսցեն,իսկ վասն Շողւոցն, որ ղչոդիւն ղաւտի՝նա գիտե»: Ապա դարձեալ Խուրով Որմղդի՝ յետ ղերութեաննԵրուսաղեմի, Շրամանետ

Հոռոմների Կոստանդինթագավորից Հայաստան եկած նամակի պատասխանիպատճենը, որը գրեցին հայոց եպիսկոպոսներն ու Ներսեսկաթողիկոսը նախարարների ն Ռշտունյացտեր Թեոդորոս զորավարի հետ. Ճշմարիտ ն ուղղադավան Նիկիական): նամակը:

Աղաչում եմ քեզ, ընթերցի՛ր, աստվածասե՛ր, քրիստոնեական հավատն ունես:

Հոդիրնկալմարգարէիցնն լառաքելոցն Քրիստոսիունիմք աստուա-

ԽՋ

որ

Հոգիընկալ մարգարեներիցն Քրիստոսի առաքյալներից պատվեր ունենք խնդրանքով աղոթելու աստվածասեր թագավորիդ, բոլոր իշխանների ու զորքերի, ողջ աստվածապահ պալատի համար, որ հանգրվանելէ Աստծու սերը, ն աստվածատուրշնորհները հայտնի են ձեզ վրա: Քանզի ահա բոլոր թագավորություններից մեծ ու հզոր թագա-

որը վորությունը,

թե մարդկայինձեռքով,այլ Աստծուաջով չի կարող փոխարինելբ̀ացի Քրիստոսի թագավորությունից: Նույնպես Աստծու շնորհիվ Հեն» նան սուրբ նախարարները ն քրիստոսասեր զորքահանայապետությունը, քերը:Եվ մենք,պանծացած աստվածասեր թագավորությանդ լույսով, անսասան մնացինք պարսից չար ն անօրեն թագավորների Հ՝ծիչ տակ: Քանզի երբ վերացրին Հայաստան աշխարհի թան կորստյան մատնեցին ամենայն զորքերը, գավորությունը ն արանց կանանցգերեվարեցին,իսկ մնացածներիվրա սուր ու շողացնելով՝ ջանացին դարձնել դեպի մոլոբարձրացնելով րություն, բայց չկարողացան սասանել, այլն «դեռ ամաչեցին անօրեններնիրենց ունայնության մեջ»'"': Մինչն որ Կավատ արքան ն նրա որդի Խոսրովը հրաման տվին. «Թող յուրաքանչյուր ոք իր հավատըպահի, ն ոչ ոք չհամարձակվի նեղել հայերին. ամենքն էլ մեր ծառաներն են. թող մարմնով մեզ ծառայեն, իսկ հոգիների մասին,ով հոգիներին դատում է, ճա գիտի»: Ապա Խոսրով Որհետո դարձյալ հրաման տվեց միզդին::6 գերությունից Երուսաղեմի ոչ

պսակվեց, որին ոչ

ոք

ժոամենայն եպիսկոպոսացկողմանցնԱրնելից ն Ասորհաւոանի ն «Ասեմ ասե. ղովել ի ղուռն արքունի եթե երկու կողմանք են ֆրիստոնԼիցն,ն մինղմիւսննզովէ. վասնզի չՇամարինիրաւացի: Արդ՝ միաբանութեամբ ժողովեսցին ի դուռն արքունի, զի ն ղուղիղն Շասուաւոեսցեն զթիւըն ի բաց մերժեսցեն»:Եւ ժողովեցան ամենայն եպիսկուոսունք ն երիցունք ե ամենայն Շաւաւուացեւալք կողմանցն այնոցիկ. ն կացոյց ի վերայ նոցա ոււոիկանս զՍմբաւո Բագրատունի, զանուանեալն Խոսրովայ Շրնումն, ն. դբժչկաւվեւոնարքունի: Եւ անդ էր ի գերութեանն ն ՇայրապեւոնԵրուսաղեմին այլ բաղում իմասւուսԶաքարիաս սերք, զորս ղերհալ եր յԱղեքսանդրացւոցքաղաքեն. որոց Շրաման եւո արքայ Խոսրով՝ արդարութեամբ ի վերայ Շասանել, ն զճչմարիտնծանուցանելարքայի: Եւ ժողովեցան ամենեքեանի դածլիճնարքունի, ն եղն աղաղակ. քանզի էին ոմանք ուղղափառութեան ՇՀաւուոով,ն դրով ն կնքով Շին ն այլ բաղում թագաւորացն:Եւ այլ Նեւտորականք, խառնիճաղանճաղանդոցն: Նան. Շրեապետն իսկ յառաջ մատուցեալ ասեր. «Մի՛ կոչեսցի Աստուած այրն այն»: Եւ ծանուցին զբանս թազաւորին: նու այլ

ետ ն ւս Է, Պաւոասխանի Թագաւորն եկն «Ո՞յըՇրամանաու ի տեղին //լայն. արդ գանալիցլիցի ե գնասցե»: Նոյնպէս ն

բազմուժիւն աղանդոց ՇրամայեացՇանել լատենեն.

բայց

ն լ լ միայնզՆիկիականն զկոստանդնոււվաւլսին զԵփեսոսին

Շրամայեացքննել: զՔաղկեդոնին անդ արք երկուեպիսկուղոսք Դիւլեցան յաչխարճէն Հայոց,

Արնելքի ն Ասորեստանի կողմերի եպիսկոպոսներին հավաքվել արքունի դուռը ն ասաց. «Լսում եմ, թե քրիստոնյաները բաժանվել են երկու մասի, ն մեկը մյուսին նզովում է, քանի որ Հմեկը մյուսին» իրավացի չի համարում»: Արդ՝ թող միաբանությամբ ժողովվեն արքունի դուռը, որպեսզի ուղիղը հաստատեն ն թյուրը ի բաց մեր-

Եվ ժողովվեցին այն կողմերի բոլոր եպիսկոպոսները, երեցներն ու ողջ հավատացյալները. նրանց վրա ոստիկաններ: կար-

ժեն»:

գեցԽոսրով Շում կոչվող Սմբատ Բագրատունունն արքունի բժշկա-

պետին55:Այնճտեղ՝գերիների մեջ էին ճան Երուսաղեմի Զաքարիա հայրապետը ն ուրիշ բազմաթիվ իմաստասերներ, որոնց գերել էր Ալեքսանդրիաքաղաքից. Խոսրով արքան հրաման տվեց նրանց արդարությամբ վերահասու լինել ն իրեն ճշմարիտը ծանուցել: Ամենքը ժողովվեցին արքունի դահլիճում, ն աղմուկ բարձրացավ, քանզի ոմանք հին թագավորների ուղղափառ հավատով, գրով ու կնիքովէին, ուրիշները՝ նեստորականներ ն բազում այլ խառնիճաղանջ աղանդներ: Նան հրեապետն իսկ առաջ գալով` ասաց. «Այն մարդը» Աստված չպիտի կոչվի»: Այս խոսքերը հայտնեցին թագա-

վորին:

Պատասխանտվեց թագավորը ն ասաց. «Նա ո՞ւմ հրամանով այստեղ եկավ. արդ՝ թող գանակոծ արվի ն գնա»: Հրամայեց ատյանից հանել նան մյուս աղանդների բազմությունը ն միայն Նիկիականը,

Կոստանդնուպոլսինը, Եփեսոսինն ու Քաղկեդոնինը քննել: Հայոց աշխարհից այնտեղ էին գտնվում երկու եպիսկոպոս

Շաւատարիմք,զորս վասն բոնութեան աշխարքինէին արձակեալ, զի ծանուսցեն թագաւորին, ԿումիտասՄամիկոնէից

այրեր` հավատարիմ մարդիկ` Մամիկոնեից եպիսկոպոս Կոմի-

անդ ընդ ինքեանսղգիր սրբոյն Գրիգորի:Եւ Շրամայեացթագաւորն Շարցանել, եթե «Ցորո՞ց թագաւորաց ժամանակս եղեն ժողովքդ այդոքիկ»: Եւ նոքա ասացին,եթէ«Նիկիոյ ժողովն եղն, իսկ Կոստանդնոււվաւլսին կոււուսնդիանոսիւ ԹԵոդոսիւ լ ւղ Մեծիւ, ն Եփեսուսին Փոքը ԹԵոդոսիւ, Քաղկեդոնին

Այնտեղիրենց մոտ պատրաստ ունեին սուրբ Գրիգորի գիրքը": Թագավորը հրամայեց հարցնել. «Այդ ժողովները ո՞ր թագա-

արք

առ

առ

առ

տասը ն

Ամատունյաց Մատթնոսը, որոնց ուղարկել էին, որպեսզի

վորների օրոք եղան»: Նրանք ասացին. «Նիկիայի ժողովը Կոստանդիանոսիօրոք եղավ"5, Կոստանդնուպոլսինը՝ Թեոդոս Մեծի օրոք:4, Եփեսոսինը՝ Թեոդոս Փոքրի օրոք"25,իսկ Քաղկեդոնինը՝

եւո ժագաւորն Մարկիանոսիւ»: Պաուուսսխանի

ն

ասե.

«Երից

թագաւորաց Շրամանքնճմարխո թուի լինել` քան միոյն»: Եւ ի վերայ Շասեալթագաւորն ն վասն Նեսոորի, թե ո՛, կոմ ուսոի՛, կամ յորում ժողովի, ե թե զինչ խաւսեցաւ, ե Շրամայեաց

զՆեսւոորականոն Շանելյաւռենէնանւոիարւոաքս: Նոյնպէսկ եթե «Ո՞յքէիս դգլխաւորք». վասնՔաղկեդոնի ժողովոյն եՇարց,

ծանուցին նմա զամենայն ն. ասացին, եթե ինքեանք իսկ ի ե Լ. կոստանդնոււպաւլսի Նիկիայ Թագաւորքն Կոււուսնդիանու ԹէոդոսՄեծն, իսկլԵփեսու՝ ԿիւրեղԱղէքսանդըուեւլիսկուվոսն, ն ի Քաղկեղոնի՝ԹԵողորետոս եպիսկուլուն, որ ղՆեստորին խորն.

Շեր»:

օրոք»5:6:Թագավորը Մարկիանոսի

պատասխանտվեց ն ասաց. «ճշմարիտ են թվում երեք թագավորներիհրամանները, քան մեկինը»: Եվ թագավորը վերահասու եղավ ճան Նեստորի մասին, թե ով ն Հէր», որտեղից, որ ժողովում ու ինչ խոսեց, հրամայեց ճեստորատեղնուտեղը դուրս հանել ատյանից: Նույնպես ն Քաղկաններին ն կեդոնիժողովի մասին հարցրեց.«Ովքե՞րէին գլխավորները», ծանուցեցիննրան ամենն ու ասացին, որ Նիկիայում ու Կոստանդնուպոլսում՝հենց իրենք՝ Կոստանդիանոս ն Թեոդորոս Մեծ թագավորները,Եփեսոսում՝ Կյուրեղը` Ալեքսանդրիայիեպիսկոպոսը, իսկ Քաղկեղոնում` Թեոդորետոս եպիսկոպոսը, որ Նեստորի պես էր մտածում»:

ո Էր անդ Երան ւսնուանեալ կաթուղիկոսն, ւայլ եպիսկոն ն ւպոսունքլԱսորեստանէ յԱրուասոանէ ի Խուժաստանէ, ն յայլոց աշխարճաց. վասն որոյ Շրաման ետ արքայ Խոսրով ջֆանդել ղամենեցունց նոցա զեկեղեցիսն ն սրով սաւուսկել ղեոսա, ԹԵ ո՛չ դարձցին ի մոլորութենեն ն ելանիցեն յարքա-

յական ւվողուտայն: իսկ որք զՔաղկեդոնինզՎիրոյ զԱղուանիցկաթուղիկոսն, ն ւսյլ բազում եւվիսկուլուունք ի Յունաց կողմանէ, ն իշխանք, որք եկեալԷինի ծառայութիւն Պարսից Թազաւորին, որով"լո զփայքարն իսկ Շրամայեացտալ. բայց խնդրեացյետկար ի կողն զկոսմանցներկոցունց,զՆիկիայն՝որ կոստանդիանոսիւ, Մեծն ԹէԷոդոսիւ,ն զեփեսոսին՝ որ տանդնուպաւլսին՝որ ն Փոքր ԹԵոդոսիւ, զՔաղկեդոնին՝որ Մարկիանոսիւ,ն զամենայննքննել ն. ի վերայ//Շասանել:Եւ իբրն ծանեաւ զան եճաս՝ մենայն Շաւատատոեւու, ի վերայ եճշարց ճչմարւոութեամբ ցնոսա ն. ասէ. «Նոքա երեքինընդէ՞ր ոչ ասացիներկուս բնութիւնս բաժանմամբորպես զսոսայս. է եթե պարտ է ն. յայտ լ լ զմեղյերկուսբաժանել երկուսասելԹագաւորս,ոչ մի:Զի լ ես եմ, թեպետ ի Հաւրէ ն ի մաւրէ թեպէտ ի յերկուց բնութետսնց ն Ճողւոյ ի մարմնոյ:Բայցառտուասծութիւնն, թէ յամենայնտեղւոջ ոչ Ե, ե զինչ կամիզամենույն լինել կամ ռնել ո՛չ կարէ, ծութիւնն զի՞նչ է»: առ

առ

առ

առ

աստոււս-

Այնտեղ էին Երան անունով եպիսկոպոսըն ուրիշ եպիսկոպոսներ Ասորեստանից, Արվաստանից, Խուժաստանից ու այլ երկրներից, որի համար Խոսրով արքան հրաման տվեց քանդել նրանց բոլորի եկեղեցիները ն սրակոտոր անել նրանց, եթե մոլորությունից դարձի

չգան ն չմտնեն արքայական պողոտան: Իսկ Հահա» որոնք էին Քաղկեդոնի Հդավաճանքի հետնորդներըշ` Աղվանից կաթողիկոս Վիրոն, հունաց մասից ուրիշ բազում եպիսկոպոսներու իշխաններ, որոնք եկել էին` պարսից թագավորին էլ տալ. իսկ Հհատուրք""՛ ծառայելու.Հարքան» գրանցհրամայեց

կամարտ» երկու կողմերից հետկար« պահանջեց""ԿոստանդիաԿոսճոսի օրոք Հտեղի ունեցածՀ Նիկիայի, Թեոդոս Մեծի օրոք` տանդնուպոլսի, Թեոդոս Փոքրի օրոք` Եփեսոսի ն Մարկիանոսի ու օրոք` Քաղկեդոնի Հժողովների մասին» ն ամեն ինչը քննել վերահասուլինել: Ու երբ հաստատապես ամեն ինչին տեղեկացավ ն ճշմարտությամբ վերահասու եղավ, հարցրեց նրանց ու ասաց. «Նրանք երեքն էլ ՀՔրիստոսի» բնությունը ինչո՞ւ չներկայացրին` երկուսիբաժանված,ինչպես որ սրանք. պարզ է, որ Հայս դեպքում» ասել ն ոչ ինձ նս պետք է երկուսիբաժանել ն երկութագավորմճեր թե մեկ: Քանզի ես նս երկու բնությունիցեմ Հբաղկացած-՝ թե՛ հորից ու մռրից, թե՛ հոգուց ու մարմնից: Բայց եթե Աստված ամեն տեղ չէ, ն ինչ կամենում է, ամենը չէ, որ կարողանումէ լինել կամ անել, ի՞նչ

Աստվածէ»:

Առա ՇրամայեացՇարցանելղԶաքարիաս Հայրասպեւոն Երուսաղեմի ն. զիմաստասերն,որ յԱղեքսանդրացւոց քաղաքէն, զի զարդարն ասասցեն երդմամբ: Եւ նոցա պատասխանիտուեալ ասեն, «Եթե ոչ էաք մեք խուտորնակս գնացեալ Աստուծոլ՝ն. նաս ոչ բարկութեամբ խուռորնակսգնացեալ էր մեզ. բայց արդ՝ երկուցեալ յԱռոուծոլ՝առաջի ձեր ղճչմարիւտն ասեւմք: Հւոււուռճչմարիւո այնԷ` ղոր ի Նիկիայն ասացին երանելւոյն ո Եւ նմինմիաբանկուտանդնուսլաւլսին Կոււուսնդիանոսիւ: Եփեն սոսին. նոցին միաբանՀայոց Շաւուռն ճշմարտութեամբ:իսկ Քաղկեդոնիասացեալնոչ է միաբաննոցին, որսվէսձեր բասրերարութիւնդ ծանեաւ»: Եւ Շրաման խնդիրառնելի գանձուտեղտուեալ թագաւորն է. ի վերայ ւոյն, ն. ոին գրեալ ղՆիկիայնՇաւատս ճչմարիտաս, Շասեւալ ըստ միաբանութեանՇաւաւոոյաչխարճիսՀայոց,որ Եր մատանեաւ կնքեալ կաւատայարքայի ն որդւոյ նորա Խոսրովու: Յորոյվերայ Շրաման եւո արքայԽոսրով, եթէ «Ամենայն են՝ Շւուաաւո որ ընդ իմուվ| իչխանութեամբաս զՀայոցն կալցին»: Եւ որք միաբանին ընդ ՀայոցՇւաւատոյն ի կողմանս Ասորեստանեւյց, մեւորապաւլիտ,ն այլք տասն եւպիսԿամյիչով կոպոս. ն աստուածասէրթաղզուշինՇիրին, ն քազն Սմբատ.ն բժչկապետնմեծ: իսկ զպատճէնուղիղ խոստվանութեանն արքայ ԽոսրովՇրամայեացկնքել իւրով մատանետաւն ն տալ ի գանձս առ

առ

ււ

քրիստոնեայք,

արքունի:

Իսկ արդ՝ զի եշան զմեղ Աստուած ի ծաուսյութենէ խաւաբային իչխանութեանն ե արժանի արար երկնաքաղաքացի թագոաւորութեանդ, ո՞րչափես առաւել քան զառաւելարժանէ մեզ վայելելի խաղաղութեան,որ ն պարտիմք խնդրելի Քրիստոսէ վասն բարեպաչոն աստուսծաւսերթագաւորութեանդ՝ Առւոուծոյ անչւարժ մնալ մինչնյաւիտեանն, իբըն ղաւուրս երկնիցի վերայ երկրիՇանդերձ բաղմաւ, տիրելովամենայնտիեյաղթութեւսմբդ զերաց,ծովուն ցամաքի:Որ Թեպետ ե մարմնով Եք ի մարդկային յազգէ, այլ//ունիք զտեղիք աստուածայինաթոռոյն. ե. լոյս փաուսցաստուածասերթագաւորութեանդ ունի զառ լցեալ ի ներքոյս ամենայն, պսակետլդյերկնուսո, պարծանքդ ամեզաւրութեամբաստուածայինխաչին նայն քրիստոնէից նչանաուն,

Ապա հրամայեց հարցնել Երուսաղեմի հայրապետ Զաքարիային ն իմաստասերին,որ Ալեքսանդրիա քաղաքից էր, որպեսզի երդմամբ ճշմարիտն ասեն: Եվ նրանք պատասխան տալով ասացին. «Եթե մենք առ Աստված խոտոր չվերաբերվեինք, նա էլ առ մեզ չէր

բարկությամբ խոտոր գնա, բայց արդ` Աստծուց երկնչելով, ձեր Ճշմարիտ հավատն այն է, որը առջն ճշմարիտն ենք ասում: Նիկիայում երանելի Կոստանդիանոսի օրոք ասացին: Նրան միաբան Հեն» Կոստանդնուպոլսինն ու Եփեսոսինը, ն նրանց ճշմարտությամբՀմիաբան է» հայոց հավատը: Իսկ Քաղկեդոնի ասվածը միաբան չէ նրանց, ինչպես ձերդ բարերարությունը իմացավ»: Թագավորը հրաման տվեց գանձատան մեջ որոնել, ն գտան գրված Նիկիայի ճշմարիտ հավատը ու վերահասու եղան Հայոց աշխարհի հավատի միաբանությանը, որ կնքված էր Կավատ արքայի ն նրա որդու` Խոսրովի մատանիով: Այս մասին Խոսրով արքան հրաման տվեց. «Բոլոր քրիստոնյաները, որ իմ իշխանության տակ են, պետք է ընդունեն հայոց հավատը: Եվ Հահաչ Ասորեստանյայցկողմերում ովքեր միաբանվեցին հայոց հավատին՝ մետրապոլիտ Կամյիշովն ու այլ տասը եպիսկոպոսներ,աստվածասերՇիրին թագուհին, քաջ Սմբատը ն մեծ բժշկապետը: Իսկ ուղիղ խոստովանության օրինակը Խոսրով արքան հրամայեց կնքել իր մատանիով ն հանձնել արքունի գանձատուն: Իսկ արդ՝ քանի որ Աստված մեզ հանեց խավարային իշխանության ծառայությունից ն արժանացրեց երկնաքաղաքացի՞տ թագանս է խաղաղուայդ վորիդ, մեզ որքա՞ն առավել արժանի վայելել թյունը, այլն բարեպաշտ ն աստվածասեր թագավորիդ համար Քրիստոս Աստծուց խնդրել, որ քո բազում հաղթություններով հանմնաս, որպես երկնքի օրերին` երկրի դերձ` առհավետ անսասան

վրա` տիրելով ամենայն տիեզերքին, ծովին ու ցամաքին: Թեպետ ն մարմնովմարդկային ցեղից եք, բայց տեղ եք բռնել աստվածային ներքնում աթոռին, ն աստվածասեր թագավորիդ փառքի լույսը է ամենայն ծդ երկնուստ, քրիստոնյաամենը, լցվել-բռնել պսակվա ների պարծա՛նքդ զորությամբ աստվածային խաչի նշանով,

նմանեալղաստուածասէր, ասոուածաւվաչտ, ասոուածաչնործ, քաջ ն յաղթող փրկութենազործերջանիկնԵրակլի Շաւուն քոլ, որ փրկեացն ղամենայն երկիր ի դառն դաճճեն: Եւ այժմ զնոյն չնորշեսցե Քրիուռոս Առւոուււծ ի ձեոն բարեւլաչտութեսն ֆոլ: Եւ որ վասն միաբանութեան Շւոււուոռյ խնդիրՇրամայեալ Եր ւոնել, լ զգիրբարեւվաչւոութեւսն խոսւոռովանութեան ւսրձակեալ էր մեղ անարժան ծառայսս, ղոր իբըն տեսաք՝ մւուոուցաք, ն մեծաւ խնդուԹեամբ փառաւոերկրպագութիւն րեցաք զՔրիստոս,ն աւըՇնեցաթղբարերարութիւնն: Եւ արղ՝ այսպես ուսուք զճաւատոցն աւեւուճշմարտութիւն: ՅովՇաննես «Ի սկզբանե էր բանն, ն ասէ. րանիչն Աուռուած, ն բանն էր Աստուած էր բանն»: Եւ նոյն դարձեալ ի Կաթուղիկեինիւրում ասե. «Որ էրն ի սկզբանէ, ղորմե լուաքն, որում ականատես իսկ եղաք, ընդ որ Շայեցաք, ն ձեռք մեր չաւչափեցին ի վերայ բանինկենաց: ԱՀա մարմին եղե բան, ն. կեանքնլայտնեցան, ե ւոեսաքկ վկայեմքկ ւլաւումեւմք ձեզ զյաւիտենական կենացն՝ որ էր Շաւը, հ երնեցաւ մեզ»: Եւ նոյն Յովչաննես ասէ յաւեւոարանինԹէ «ԶԱռտուած ուրուք չի՛ք տեսեալ»: Եւ Պաւասե. «Զոր ոչ ոք եւտես ի մարդկանէ, ն. ոչ ղու տեսանել կարող Է»: Իսկ զիա՞րդ ասէ, եթե«Ականատես իսկ եղաք», ն եթէ՝ «Ընդ որ Շայեցաք ն ձեռք մեր չաւչափեցին ի վերայ րանին կենաց», եթէ՝ «Որ էրն ճա՞ւը, ն երնեցաւ մեղ»: Այն կարի աճագին, որպես պարո իսկ է` ըստ առւտոուսծութեանն, ն այս կարի խոնարճագոյնն մարդասիրաբար՝ ըստ մարդկայինբնութեանս: Բայցյայտ իսկ է. զի զմարմնանոալն Աստուծոյպատմէ, որպես սոերունականն պաոմէ բան, եթէ «Որետես զիս՝ եւոես զճայր»: «Զիս» ասաց, որպես զմի, ն ոչ «զմեղ», որւվես զերկուս: Անդ զասոուածութենէն միայն ասե «Որ միայն ունի զանմաճութիւն բնակել ի լոյս աշեղ ն անմատոյց», իսկ աստ՝ ն ղզմարդկութենէն ղատւոու զի անւոեսանելին ածութենեն, ոչ երնէր, այլ ի տեսանելումնտեսանէին զանտեսանելին. զի ի տեսանելումն՝ Շայրենիբնութիւննատռուածայինն մայրենիբնութիւնն մարդկային:Զի Հայրենի բնութիւնն ի մարդկային բնութիւնն միացաւ անփոփոխելի միութեւտմբ:Եւ ծնաւ մի տեսակ Աստուած ն մարդ, որպես ճրագն: Տարսոնացին պատմէ.//«Մի է, առ

առ

առ

աո

-

նմանյա՛լդ աստվածասեր, աստվածապաշտ, աստվածաշնորհ, քաջ հաղթող, փրկարար քո երջանիկ պապին` Հերակլին, որ փրկեց ողջ երկիրը դառն դահճից: Եվ այժմ Քրիստոս Աստվածը նույնը պիտի շնորհի քո բարեպաշտությամբ: Իսկ որ հավատի միաբանության համարհրամայվելէր քննություն կատարել, ն բարեպաշտ խոստովանության ճամակն առաքվել էր մեզ` անարժան ծառաներիս, երբ այն ստացանք, երկրպագություն մատուցեցինք, մեծ խնդությամբ փառաբանեցինք Քրիստոսինն օրհնեցինք բարերարությունը: Եվ արդ՝ ճշմարիտ հավատն ու

այսպեսսովորեցինք:Հովհաննեսավետարանիչնասում

է. «Ի

սկզբանեէր Բանը, ն Բանճ Աստծու մոտ էր, ն Աստված էր Բանը»: կար ի Եվ նույնը դարձյալ իր Կաթողիկեի մեջ" է ասում. «....որը սկզբանե, որի մասին լսեցինք, որին ականատես իսկ եղանք, որին Ահա նայեցինք, ն մեր ձեռքերը շոշափեցին Կենաց բանին»: «ն «մարմինեղավ Բանը»":". կյանքը հայտնվեց, տեսանք, վկայում ենք ն պատմում կենաց մասին,«Որը» Հոր ենք ձեզ հավիտենական մոտ էր ն հայտնվեց մեզ»""": Նույն Հովհաննեսն ավետարանում ասում է. «Աստծուն որնէ մեկը չի տեսել»"": Նան Պողոսն է ասում. «Նրան մարդկանցից ոչ ոք չտեսավ ն ոչ էլ կարող է տեսնել»":5-: Իսկ ինչո՞ւ է ասում. «...ականատես իսկ եղանք»"՛՛՝ ն թե՝ «....որին նայեցինք,ն մեր ձեռքերը շոշափեցին Կենաց բանին»"5՝ ն թե՝ «Որը Նա՝ հույժ ահարկու, ինչպես ն Հոր մոտ էր ն հայտնվեց մեզ»: Սա՝ է վայել աստվածությանը, իսկ հույժ խոնարհագույն ն մարդասեր` ըստ մարդկային բնության: Եվ պարզ էլ է, որ պատմում է Աստծու մարմնանալը, ինչպես տերունական խոսքն է պատմում. «Ով տեսավ ինձ, տեսավ Հորը»"22':«Ինձ» ասաց՝ որպես մեկին, ն ոչ թե «մեզ»՝ որպես երկուսին: Այնտեղ միայն աստվածության մասին է ասում. «Միայն Նա ունի ամնմահություն` բնակյալ ահեղ ն անմատույց լույսի մեջ»""", իսկ այստեղ՝ մարդկայինի ն աստվածության մասին, չէր երնում, քանզի անտեսանելին այլ տեսանելիի տեսնում մեջ էին անտեսանելիին. քանզի տեսանելիի մեջ աստվածային հայրական բնությունն ու մարդկային մայրական բնությունն Հեն»: Քանզի հայրական բնությունը անփոփոխելի միությամբ միացավմարդկային բնությանը: Եվ ծնվեց մեկ տեսակ` Աստված ն է. «Աստված մեկն է, մարդ,ինչպես ճրագը: Տարսոնացին պատմում

ասէ, Աստուած,

ն մարդկան»: մի միջնորդԱռւտոուծոյ Իսկ միջնորղն միոյ ուրուք ոչ է. զի յերկոցունցն ղմիութիւնն. որպես լԱրրաճամէ ն ի ՍառայէիԻսաճակ ծնել միաբանութեամբ: Այու էս ն Քրիստոս ի Հողւոյն սրբոյ ն ի Մարիամայծնեւոլ մի բնութիւն, անզանգե ւսնչփոթ մի. Թեամբ, անճառ ըուո Առւոուծոյ ի Հաւրէ, ն զի" ոչ լուծաւ կուսութիւնն: Արղ՝ մի Ե տէր ՅիսուսՔրիսւոու, Աստուած նե մարդ. կեւնք կախեալզփայտե առաջի աչաց ըստ նախամարգարեին ձայն, «Որոյ վիրաւքն բժչկեցաք ամենեքեան»: Այսպես ն երանելին ՑովՇաննէս զմիաւորութիւնպաոմէ ի Կաթուղիկէինիւրում ւուե«Սա է, լով. որ եկնջրով ն Շոդւով Լ արեամբն ոչ Յիսուս Քրիսւոոս. ջրով միայն,այլ արեւմբ ն ջրով. ն Հոգին Ե որ/ վկայէ, զի Շոգին իսկ Է ճչմւրւոութիւն: Սոքաերեքինեն, որ վկայեն, Շոգինն ջուրն ե. արիւնն. ն. երեքինն մի են։ ԵԹԵ զմարդկանինչ զվկայութիւն ունիցիմբ՝ապաքենԱստուծոյվկայութիւն մեծ Է, ղոր վլայեաց ի վերայ որդւոլ իւրոյ, եթե«Դա է որդի իմ սիրելիընդ որ Շաճեցալ, եւ ոչ բաժանեւաց դմա լուարուք»: լերկուս բնութիւնս ն յերկուս լ անձին յերկուսմիւոս.այլ «դայն» ն «դմալյն» ւսելով՝ ղմիութիւնն յայտ արարեալ:Որպեսն սոյն իսկ աւեւուսրանիչնլայւոնե ասելու|ն,եթէ «Հոդինե ջուրն ն. արիւնն, ե երեքիննմի են»: Եւի միւսումնվայրիասե. «Եւ արիւնն Յիսուսիորդւոյ նորա սրբե զմեղ մեղաց»:ԱՀա որդիԱստուծոյ Է Յիսուս ամենայն ՔրիուոուԼ ւնն մարղոյ, երկոքիննի միասինմի բնութիւն:Արղ՝ ղի անմարմինն անմւՇ Է ասւոուասծութիւնն՝ ամենեցուն յայւոԷ, բայցայն ւււաւել ն. զարմացմամբ բարերարութեամբ լի, սքանչելիքն լոյժ մարդասիե րութեան նչանակ:Զի անմարմինն մարմնանայը, ւնւոեսւանելին տեսանիւը,անչաւչափելին չաւչափիւը, անժամանակն սկսանիւը, որդին Աստուծոյորդի մարդոյլինէր, ն զմարդկութիւնիւը խառներ ի Թիւ ատւտոււսծուժեանն մււՇու իւրում:Արդ՝զխոնալրճելն չափ ն մաճու խաչի՝ առաքեալն Աստուծոյ ասե, եթե «Մինչ Թշնամիքն Եւս ք, ընդ Առստուծոլ ճՃաշյտեցաք մաճուամբ որդւոյ նորու»: Եւ դարձեւսլը ասե. «Որ յիւր որդին ոչ խնայեաց,այլ վասն մեր ամենեցունմատնեւոց զնա»: Եւ դւսրձեալ՝ «Եթէ Էր ծանուցեւլ՝ ոչ արդեւուք փառացի խաչ Շանէին»: Եւ դարձել՝ զւոԵրն ն

|

ասում

է, ն Աստծու

ու մարդկանց միջնորդը՝ մեկը»: Իսկ մեկը է ունենում", միջնորդ չի քանզի միությունը երկուսից Հլինում», ինչպես որ Աբրահամի ն Սառայի միությամբ Իսահակը ծնվեց: Այսպես ն Քրիստոսն Հէ» Սուրբ Հոգուց ն Մարիամից ծնված մի բնություն`՝անխառն ու անշփոթ միությամբ, Աստծու նման, անճառելի Հորից, քանզի ն կուսությունը չխախտվեց: Արդ՝ տեր Հիսուս Քրիստոսը մեկն է` Աստված ն կենդանի մարդ՝

ականատեսներիառաջ կախված խաչափայտից՝ ըստ նախամարգարեի"՛՞ խոսքի. «Նրա վերքերով ամենքս'՝ բժշկվեցինք»"'": Այսպես նան երանելի Հովհաննեսն է պատմում միությունը: իր Կաթուղիկեում`ասելով. «Սա է Հիսուս Քրիստոսը, որ եկավ ջրով, հոգով ն արյամբ. ոչ ջրով միայն, այլ արյամբ ն ջրով: Եվ հոգին է, որ վկայում է, քանզի հենց Հոգին է ճշմարտությունը»:2":«Այս երեքը Հմիասին» են վկայում՝ հոգին, ջուրն ու արյունը, ն երեքը Հվկայության մեջ» մեկ են»ժ5": «Եթե ընդունում ենք մարդկանց վկայությունը, Աստծու վկայությունն անշուշտ Հավելի'՞՞» մեծ է, որ վկայեց իր Որդու մասին»»3: Հասելով». «Դա է իմ սիրելի որդին, որի հանդեպ հաճեցի. դրան լսեցեք»:': Եվ չբաժանեցերկուբնությունների, երկուանձերի ն երկու մտքերի, այլ «դա»-ն ն «դրան»-ը ասելով՝ միությունըհայտնեց: Ինչպեսն սույն իսկ ավետարանիչնէ հայտնում՝ասելով.«....հոգին,ջուրը ն արյունը,ն երեքը մեկ են»"5': Իսկ մեկ այլ տեղ ասում է.«Եվ Հիսուսի՝Նրա Որդուարյունը մեզ կսրբի բոլոր մեղքերից»:`: Ահա ՀիսուսՔրիստոսը Աստծու որդինէ ն նան մարդու»,ն երկուսըմիասին՝մեկբնություն:Արդ՝որ անմարմինու անմահ է, ամենքինէ հայտնի,բայցառավել Աստվածությունն սքանչելիությամբու բարերարությամբ լի, հրաշալիք ն հույժ մարդասիրության նշան է այն, որ անմարմինըմարմնանումէր, անտեսանելին՝ տեսնվում,անշոշափելին՝շոշափվում, անժամանակը՝սկսվում, Աստծու Որդին` մարդու որդի դառնում ն մարդկայնությունը խառնում իր Արդ՝ մահու չափ ն խաչի մահվան36 աստվածությանը: խորնարհվելու Հմասին»Աստծու առաքյալնասում է. «Մինչ թշնամի էինք, հաշտվեցինք Աստծու հետ նրա Որդու մահվամբ»::7':Եվ դարձյալ` «....որն իր որդուն Հիսկ» չխնայեց, այլ մեզ բոլորիս համար մատնեց նրան Հմահվան»»33": Եվ դարձյալ` «Եթե Հիմաստությունը» ճանաչված լիներ, անշուշտ, փառաց Տիրոջն ի խաչ չէին հանի»: Եվ դարձյալ՝

եթե «Ասւոոււաւծ ի նմանութիւն ղորդինիւր ասոււթեաց մարմնոլ մեղաց" ն վասն մեղաց. ն ղատապարտեսց զմեղս ի մարմնի անդ»: Զի՞նչիցե «դատապարտետցն». այն է, ղի խափանեաց զայն որ զիչխանութիւն մաճուն ուներ, այսինքն ղսատանայ: զի՞նչ ն մչակս այզւոյն ասիցէ տերն, եթէ «իբրն մերձեցաւ

իսկ

առ

|

զորդիիւր՝

թերես չեսցենլչորդւոլ աաւոի իմմԵ:Իսկ մչակքն իբըն տեսին զորղին՝ ասեն, է ժառանղն, եկայք սպանցուքզսա, ն մեր եղիցի ժառանգութիւնն: Եւ Հանել զնա արտաքոլ այզւոյն սպանին»: Արդ՝ ոչ միայն բանն Է որդի լ այլ ն բանն ն մարմինն, Առտուծոլ, մարմին բանինի միասին, ն ն Առւոււսծ զի Թեպէւ մարդ է մարմինն, է: Արդ՝որք ի ւյլ ւս

Է`

ամ

սա

իւրոց յայւոնավես ուսուցին:Եւ նոքա դարձեալիւրեւսնց աճախ Եւ Շասւուտեցին: բաղումյառոայքելոցն ընկալան զձեռնադրու-

թիւն եւիսկուվուութեան, որպես ղՅուստիանոսն զենանկլիւոոս ն զԿղեմենոոսի Հոոմ, ն զԱնանիաս լԱղեքսանդրիա,ն ղՇմաւոն ԿղեովսլեանցյԵրուսաղէմ, զԴիոնէսիոսԱրիսպազացի Աթենս լ ո ն զմիւսԴիոնէսիոս ի Կորնթոս, զմիւսՏիմոթէոսյԵփեսոս ն զՏիւոոսի կրետէս, ղՊաւղիկարպոս ի ԶմիւոնիւսԱսիացւոց,ն

զեւոդիա, որ Է Պետրոս՝ լԱնտիոք, ն զերենիոսչշԳալիլեացի

Եւ ւսյլ աչակերսո Պաւղիկարպոսի յեկեղեցւոջն Լոաւոդիկեցւոց: ն Լո անթիւբւսզմութիւն ււքւան չելի եւվիսկուլոսացքաճանայից

Շոգեկիրճարտասանից,փիլիսուիայիցն սքանչելի մանկանց եկեղեցւոյ,որք ղճչմարիտՇաւատս եկեղեցւոյ ըստ սուսքելական ձայնինզրով դրոչմեցինյիւրաքանչիւր եկեղեցիս: Յայտնիի Նիկիականժողովոյն է, զի ն նոքա լիով Էին ամենեքին աչակերտք, որք լառաքելոցն ընկալան, ն ի Նիկիայզնոյն Շաստաւտեցին: Քանզի ասացին զՈրդւոյ, եթէ «Նոյն բնութիւն ն ի վերայերկրի. Հաւը,որովամենայնինչ եղե որ յաղագա յերկինս ն մեր մարդացաւ լսղագս մերոյ փրկութեւսն»: Այսպէս ն սուրբն Գրիգորյառացնոցն ւսեալ՝ մեզ վարդապետաց, եթե «Որ ի մարն.

ո

«Աստված իր որդուն համար ու մեղքերի

ն

առաքեց մեղանչական մարմնի նմանությամբ այդ

մարմնի մեջ դատապարտեց մեղքը":

այն ով ուներ «դատապարտեց»-ը. է, խափանեց նրան, Ր: ահվան իշխանություն, այսինքն` սատանային: Իսկ ի՞նչ պետք է

ասի այգու

որ

տերը մշակներին. «Երբ

բերքի մոտեցավ

ոմանցքարկոծեցին, ոմանց սպանեցին»: չ

ե րբ

տնսան եսան

՝

որդուն, ասացին.

Հետո

ժամանակը.

առաքեց իր

այս ի Իսկ «Մա է ժառանգը, եկեք

ե:

ր

է

որդուց»:

սրան, ն այդ ժառանգությունը մերը կլինի»: Եվ նրան

մշակները, սպանենք

է Աստծու որդին այգուց

դուրս

հանելով` սպանեցին»:6": Արդ՝ ոչ միայն Բանը այլն ն Բանը, ն՛ մարմինը. մարմինըԲանի հետ միասինՀԷՀ. քանզի թեպետ մարմինը մարդ է, բայց նան Աստված է: Արդ՝ ովքեր ի սկզբանե ականատես ն սպասավոր եղան Բանին, իրենց աշակերտներին հայտնապես ուսուցանեցին: Իսկ նրանք դարձյալ նույնը ավանդեցին իրենց աշակերտներին ն դարձյալ նույն ավանդությունը հաստատագրեցինգրով: Եվ առաքյալները շատերին ձեռնադրեցինեպիսկոպոստ8,ինչպես Հուստիանոսին, Ենանկլիտոսին ն Կղեմենտոսին`՝Հռոմում, Անաճիասին՝ Ալեքսանդրիայում, Կղեովպեանց Շմավոնին` Երուսաղեմում, Դիոնեսիոս Արիսպագացուն` Աթենքում, մյուս Դիոնեսիռսին՝ Կորնթոսում, ն մյուս Տիմո-

ն

թեոսին՝ Եփեսոսում, ՏիտոսինԿ̀րետեում,Պոլիկարպոսին` Ասիական Զմյուռնիայում:ճ, Եվոդիային,

որ Պետրոսն է` Անտիոքում, Երենիոս Գալիլեացուն` Պողիկարպոսիաշակերտին՝ լավոդիկեցիների եկեղեցում:Ու նան ուրիշ անթիվբազմությունսքանչելի

եպիսկոպոսների, քահանաների, հոգեկիրճարտասանների, փի-

լիսոփաներին եկեղեցու սքանչելի սպասավորների, որոնցից

յու-

րաքանչյուրն իր եկեղեցում ճշմարիտ հավատը, ըստ առաքելական խոսքի,գրով դրոշմեց: Նիկիական ժողովից հայտնի է, որ նրանք նս բոլորը լիովին աշակերտներ էին, որոնք սովորեցինառաքյալներիցն նույնըՆիկիայում հաստատեցին: Քանի որ Որդու մասին ասացին. «Նույն Հոր բնությունն է, որով ամեն ինչ եղավ երկնքում ն երկրի վրա, որը մեզ համար ն մեր փրկության համար մարդացավ`"»: Այսպես նան սուրբ Գրիգորը, առաջիններիցուսանելով,մեզ վարդապետեց. «Ովքեր մարմ-241-

իւր. ն որջ մինն Շաւատացին՝ ծանոյց նոցա ղաստուածութիւնն նորու:Քանզիմարմնաղբնութիւն ուրացան ի մւսրմնոյն դգթեցին՝ ւ ընդ զմարղկութիւնս միացոյց ցաւ ի ճի բնութիւն, խառնեւսց զի ղամեընդ ղանմաճն մեռելուուոյս, իւրում ւմսւոու ածութժեանն, իւրմԵ»: յանմաճւմուռուածութենե արասցե անքւակ նայնմարդիկ այլ Շմանեւալ, Շաւտւտոս ի ոչ նորագունից Արդ ունիմքմեք ձեռն առաքելոցն մեք ճայրապետին "ւ ի ջելոց ԸԸ որպէս ոնքի լոք ը ընկալաք բ'ՎԵ" ն ղիչարքայ զՏրդատ վարդաւվետելով մերոյ սրբոյն Գրիգորի, խանսնՀայոց աչխարճին,գոգցես եթե Լ ամաւք յառաջ քան// Կեմեծ Նան սուրբն Ղնեոնդ արքեպիսկուվուն զկոստանդիանոս: ն. ձեռնաե ուսեալ էր սուրբ Գրիգորիոս,որ ուր սնեալ սւսրու, ն նա զնոյն Շառտադրեացնիսկ զնա ի քաճանայապեւոութիւն, սա

սուրը

ւտեացղաւանդութիւն:

ժողովեցանսուրբ ն Երկրորդ անգամ դարձեալ ի Նիկիայն կոսաստուածասէր թագաւորին ճշմարիտ ՇարքնՇրամանւու մոլեգւղանդոյն ղամբարիչտ ն.ի բաց բարձին ւտանդիանոսի, նութիւնն, ն սերմանեցինՇաւաւու ճչմարիտաընդ մենայն տոիեանդ սուրբն Ռուուսկես որդի զերո:Ուստի ն մերն Շանդիւվեալ Շաւատոյ ի սուրբ ժողճրամանս սրբոյն Գրիգորի,որ ընկալաւ ղովոյն ն ի մեծ թագաւորէն կուտանդիանոսէ,բերեալ մատոյց ն առաջի քրիուռոսասէր թագաւորինՏրդատայ սուրբ քաճակոստաներֆանիկն նայաւվեւոինԳրիգորիՇանդերձՇրամանաւք ն դիանոսի:Եւ ի վերայ այնորիկ Շաստատեալ կամք, բաւական ուղիղ Շատւաւոոյսըուո ղնոյնսի վարդապետութիւն Շամարիմք Շաւատոյ՝ զոր Շաս«Մի'՛ փիոուիոխեր ղսաճմանս ասացելումն, ւոաւոեցինՇարքնքոլ»: Եւ դարձեալերրորդ անդամլորժամ Շանդերձաւթագաւորն Գրիգորիոսն զնորին ընդ իւը զսուրբ եպիսկոպոսն Տրդատ,ն կողմանենզչոեպիսկոպոս,նի զինուռրական որդինզՌատակես ն Հ արանց Շազար Հանդերձ բեսինգաճերէցս իւրոյ տաճարին, Հոոմ ընտրելոցգլխաւորացյամենայնսաճմանացնիւրոց՝ դնացի | տեսանել զկոստանդիանու:Որ իբըն ւոեսին զմիմեւսնս՝ւսուսջի ննա խոնարճեալ կալաւ ԿոստանդիանոսիզսուրբնԳրիգորիոս. Ցայնժամմիջնորդ յուտս սրբոյնԳրիդորի,զի աւըՇնեսցիի նմանե: ն կալան զճաւատսն՝որ ի ւոեր ՅիսուսՔրիստոս, երդմամբմիաառ

|

նինհավատացին, նրանց ծանուցեց իր աստվածությունը,իսկ ովքեր ուրացան նրա գայթեցին, մարմնացավ մարմնից ն մի բնությամբ խառնեց,միացրեցմարդկայինն իր աստվածու Որ446 անմահը՝ մահկանացուին, որպեսզի բոլոր թյանը", մարդկան ց անմահ մենք պահի իր անքակ աստվածությունից»757: Արդ՝ Դ ք ունեն ք ոչ թե ավելի նորերի կողմից սահմանված հավատ, այլ ինչպես որ սուրբրբ Գ Գրիգորի ընդունեցինքսուրբ առաքյալներից մեր հայրապետ յրապ ՀՈ քիջոցով, Հորը- վարդապետեցՏրդատ արքային ու Հայոց աշխարհի իշխաններին Կոստանդիանոսից գրեթե երեսուն տարի առաջ: Նան սուրբ Ղնոնդը՝ մեծ արքեպիսկոպոսը Կեսարիայի (որտեղ մեծացել ն ուսանել էր սուրբ Գրիգորիոսը, որին ն նա ՀՂնոնդը» քահանայապետ ձեռնադրեց), նա նս նույն ավանդությունը հաստատեց: Սուրբ ն ճշմարիտ հայրերը երկրորդ անգամ դարձյալ ժողովվեցին Նիկիայում աստվածասեր Կոստանդիանոս թագավորի հրամանով,վերացրին այն ամբարիշտ աղանդի մոլեգնությունը ն համայն տիեզերքում սերմանեցին ճշմարիտ հավատը: Այնտեղ էր նան մեր սուրբ Արիստակեսը՝սուրբ Գրիգորի ռրդին, որը սուրբ ժողովից ն մեծ թագավոր Կոստանդիանոսից ընդունեց հավատո կանոնները, բերեց հրամցրեց քրիստոսասեր Տրդատ թագավորին ու սուրբ քահանայապետԳրիգորին՝ երանելի Կոստանդիանոսի հրամանն նույնը բաներովհանդերձ:4: Եվ կանք նրա վրա հաստատուն վականենք համարում` ի վարդապետություն այս ուղիղ հավատի՝ ըստ ասվածի. «Մի՛ փոխիր հավատի սահմանները, որը հաստատեցինքո հայրերը»: Դարձյալերրորդանգամ,երբ Տրդատթագավորըվեր կացավվերցրեց իր հետ սուրբ եպիսկոպոս Գրիգորիոսինու նրա որդուն` Արիստակես եպիսկոպոսին, իսկ զինվորականներից՝ իր արքունիքի չորս գահեու րեցներին իր բոլոր սահմաններից 70.000 ընտիր երնելի այրերի՝ գնացՀռոմ՝ Կոստանդիանոսինի տես»: Երբ հանդիպեցին 9» ի ե ՀՏրդատը» սուրբ Գրիգորին Մարի: ն նա ն տրաեսզի ե խոնարհվեց սուրբ Գրիգորի ոտքե նրակողմից'55: Տեր Հիսուս հանդեպ,

բնությունը: Քանզի

՞

ի

՛

:

կ

միմյան

ը կանգնեցրեց ուստանդիանու իք օրոովի անին միջնոր Այնժամ Ջա Քրիստոսի Ներկու Տան րավորները մամբ ,

վորվեցին՝ միշտ անխախտ պահելով խաղաղությունը իրենց ւորեցաներկոքինթազաւորքն, անչուչտ ունելով զխաղաղութիւն երկուսիմիջն: Եվ ավելի ամրապնդեցին մեզանում ճշմարիտ հաընդ միմեւնս մինչն յաւիտեան ի մեջ թագաւորաց երկոցունց: վատը, որ մեզ համար հիմնադրեց Մուրբ Հոգին: Եւ նս Շաստատեցին մեղ զշաւատոցն ճչմարւոութիւնն, զոր Այլուրեք տեղի ունեցած ժողովներ մենք չգիտենք, ն մենք այնպես Շիմնադըեւսցմեղ սուրբ Հոգին: ենք կարծում, թե քո աստվածասեր պալատը երանելի ԿոստանԶայլ ժողովս ուրեք լեալ մեք ոչ գիտեմք, ն մեք այսպես Շադիանոսիցն Նիկիայի ժողովից է Հընդունել հավատի հիմճադրումարիմք,եթե այդ աստուածասերսլալատանդ յերանելւոյնկությունը»:Եվ ամենմեկը,ով դրանիցավելինունի, թեն երկնային ն. ի ժողովոյն ՇիմնաՆիկիոյունի զՇւաւաւոոցդ տանդիանուէ ե յերկնից Եւ հրեշտակէլ լինի, թող նզովվի: Արդ՝ եկեղեցու բոլոր վարդապետամենայն որ աւելի քան զայն ունի, Թե դրութիւն: ները, որոնք փիլիսոփայական արվեստով անգերազանցելի են ն եկեԱ րդ ամենայնվարդաւվեւոք Շրեչւուսկիցէ՝նղովեւլեղիցի: ն ասաստվածային տեսությանը՝ վերահասու, սուրբ առաքյալներից արուեստիւդերազանցեալք ղեցւոյ, որք փիլիսուխայական Շասու Շիմնադրութիւն ճշմարիտ հիմնադրություն ընդունելով, այդտեղից՝ ձեր մոտից, լեալ, ճշմարիտ ւոուածայինտեսութեանն ավետարանեցինհամայն տիեզերքով մեկ: Մեր սուրբ ն ճշմարիտ ընկալեալ ի սուրբ առաքելոցն՝ այտի ի ձենջ աւետարանեցին մեծանաընդ ամենայն մեր ւոիեղերսա: Սուրբն ճչմարիւոկաթուղիկոսն Կեսարիայում Գրիգորիոս կաթողիկոսը, Կապադովկյան Գրիգորիոս ի ԿեսարիաԿապադովկացւոցսնեալ//ն. ուսեալ լով ն ուսանելով, վարդապետեց մեզ, որի վրա հիմնանալով` անցայժմ, կամքմինչն վարդապետեացմեղ, յոր Շիմնացեալ խախտկանք մինչ այժմ ն որի վրա Հորպես»- վարդապետ ունենք անչարժ նի վերայ նորին ունիմք վարդապետսզսուրբ Շարսնճչմարտաճշմարտախոսսուրբ հայրերին, որոնք ամենքը Նիկիայի Հդավաւաւռումս, որ ամենեքեանզՆիկիայն խաւսեցան Յուուոիանոս,կանքն» ասացին՝ Հռոմի եպիսկոպոսներ Հուստիամոսը, ԴիոնեԴիոնեսիոս ն Բեկտովը՝ Հռոմայ եպիսկուվուք, ն Դիոնեսիոս սիոսն ու Բեկտովրը, Դիոնեսիոս Ալեքսանդրացին, Պետրոս վկան, Աղեքսանդրացի,ն. Պետրոսվկայ, ն Թեոփիլոս, ն Աթանաս, ե Թեոփիլոսը, Աթանասը, եպիսկոպոս Կյուրեղ Ալեքսանդրացին, առ

|

-

Բարսեղ Կեսարացին, Գրիգոր Նազիանզացին, սքանկեսարու հոլի եպիսկոպոս Բարսեղ հոլիաոյան Աղոքսանդրացի չելագործ Գրիգոր Նեռկեսարացին, Գրիգոր Նյուսացին` Բարսեղի Բ հիդ" գուվու, Նեռկետարու բիդոր ազիանգու աթի, ձպքայրը, նրանց համախոհ բազմաբիվ ուղղափառ րա Հաճաանառ ա իաաղավաաղթեան` ացիա | ներ, որոնց պատմությունները հայտնի Լ մութիւնքն լայանի Արդ՝ աստվածապաշտության թշնամիները, բազում

Կիւրեղ ւս

ո

ե

Մ,

,

,

բորբաոթ

սոցի,

Սա

ւ

ե

պատ, "Ր"Ց "Վ

են/"::

անդամ Արդ՝զի Թչնամիք աւտւոուածասլաչտուժեանն բաղում

արչաւեալ կորուսին զերկիրս մեր. ն որպես զմարդիկ երկրիս կորուսին՝ ն զկւոսկարանս եկեղեցւոյ ն զվարդապեւոսնոյնւվես

զդպրութիւն մեք ոչ գիտեմք. բայց որչափ ինչ մնացեալ են ի տեղիստեղիսվարդապետականպատմութիւնք՝ուսուցանենմեզ այսպես զճաւատոցնճչմարտութիւնսն, որ ի Նիկիայն աւետան

լոյս, րանեցաւ

յորս

|

որդիսրբոյն Ռուտակէս, փութովՇասանէր

Գրիգորի.ն այսպէսքարողեցաւ ձայն սիւնՇոդոսական ժողովոյն|

Նիկիայ.-

հովիվ-

որիշ

քանի որ անգամարշավելով, կորստյան մատնեցին մեր երկիրը. ինչպես այս երկրի մարդկանց կորստյան մատնեցին, նույնպես էլ եկեղեցու ու վարդապետներին իսպառ ոչնչացրին: Եվ արդ՝ կտակարանմերն ու կտակարաններն վարդապետները չկան, գիր ու գրականություն մենք չգիտենք: Բայց այստեղ-այնտեղ ինչքան վարդապետական պատմություններմնացել են, մեզ այսպես են ուսուցանում ճշմարիտ ն որին լույս, որը Նիկիայում փութով ավետարանվեց, հավատը՝ վերահասուեղավ'"" Արիստակեսը՝ սուրբ Գրիգորի որդին: Այսպես քարոզվեց Նիկիայի սյունհոդոսական""ժողովի խոսքը:

ՀԱՆԳԱՆԱԿ

ԺՈՂՈՎՈՅՆ

ՆԻԿԻԱԿԱՆ

ՆԻԿԻԱԿԱՆ

ի մի Աստուած Շայրամենակալ, «Հաւատամք յարարողն

երկնի ն երկրի, երեելեսց ն աներեութից: Եւ ի մի տեր Յիսուս Քրիստոս,որդի Աստուծոյ,ծնել յԱստուծոյ Շաւրե միածին,այս Աստուսծ ինքն յեութենէ Հաւը: լԱռոուծոլ, լոյս ի լուսոյ. Աստուած ճշմարիտ յԱստուծոյ ճչմարւոէ, ծնեալ ն ոչ արարեալ: Նոյնբնութիւն Շաւը. որով ամենայն ինչեղնյերկինս ն յերկրի ե վասն Որ յաղագսմեր մւսրդկան երնելիքն. ւներնոյթժք: մերոյ ծնւււ կաւուսրեիջեալ մարմնացաւ, փրկութեան մարդացւու, մ այ սրբոյ ն, ծառ կուսեն՝ Շողւովն սրբով: ն ն ամենայն մարդ՝ ճչմարոգի, մարմին, միտք, ն որ ինչ ինչէ ի ԸԴ Հորը եոչ կարծեաւք:Զարչարհալ,այսինքնխաչեալ,թաղեալ, յերիր յերկինս՝ նովին մարմնով : ընդրութ աջմե Շաւը: Գալոց Ե նովինմարմնովն ն փառաւք Շաւը դատել զկենդանիսե զմեռեալս, որոյ թագաւորութեանն ոչ գոյ վախճան: Հաւատամքն ի սուրբ Շոգինլանեղ ն ի կաւոարեալ, որ խաւսեցաւյաւրենս նի մւարգարէսն յաւեւտարանս,որ Եջն ի Յորդանան, րսուսքեալս, ն բնակեցաւի սուրբս: քարողեաց Հաւատամք նի մի միայն ընդճանըսկան եկեղեցի, ի մի մկրւոուԹիւն, յաւպաչխարութիւնն ի թողութիւն մեղաց, ի յարութիւն ե. մարմնոց, մեռելոց,ի դաւուսուուսնն յաւիտենից յարՇոդգւոց ն ջայութիւնն երկնից ի կեանոնլաւիտենականս: լորժամ իսկ ոյք ասեն՝ Էր երբեմն ՍԱ չըԷր որդի, որ կամ Էր սըբ Ը երբեմն յորժամ ոչ էր սուրբ Հոդի, կամ թէ յոչէից եղեն, կամ լայլմէ էութենէ կամ լինել զորդիԱստուծոյկամ զսուրբ Հոգին, կամ փոփոխելի,կամ այլայլելի` զայնպիսիսննզովեմք. զի ն զնոսա նղովէ կաթուղիկէ առաքելական եկեղեցի: Իսկմհ.քփառւուորեսցուք՝որ յառաջ քւսնզյւուիւոհանս,երկիր ւպագանելով սրբոյ երրորդութեաննն միասնականԱստուածութեանն Հաւր ն որդւոյ ն Շոդւոյն սրբոյ. այժմ ն միչ ն յաւիտեանս յաւիւոենից. ամէն»: ԼԼ. ապա կոչեցան ի Հռովմ, ն յանդիման եղեն Կոստանդիւսնոսիարքայի, ն ուսուցին նմա ղշաւատս ճշմարիտս,ն վկայութեամբՇառտոատեցին զՇիմնադրութիւնՇաւատոյն:

լազես: նիՄարիա ավեի

սաւ

՝

:

որ

Ի ելու վարուցրան

ոչ

իգոյութենէ //ասեն

Լ

նպա

աաա

Ե

Որ

ԺՈՂՈՎԻ

ՀԱՆԳԱՆԱԿԸ

«Հավատումենք ամենակալմեկ Հայը Աստծուն` երկնքիու

երկրի,երնելիների ու աներնույթների արարչին: Եվ մեկ տեր Հիսուս Աստծու Որդուն` ծնված Աստծուց, միածին ճշմալույսը՝ լույսից, Աստծուց, Աստվածը՝ այսինքն՝Հոր էությունից: ՀԷՀ արարված: Նույն ծնված րիտԱստվածը ճշմարիտ Աստծուց Հոր բնությունն Հէ», որով երկնքում ու երկրում եղան ամեն ինչ երնելիներն ու աներնույթները: Նա մեզ` մարդկանց համար ն հանուն մեր փրկության իջավ, մարմնացավ, մարդացավ, ծնվեց կատարելապես սուրբ կույս Մարիամից Սուրբ Հոգով: ճշմարտապես ն ոչ թե թվացյալ նա նան հոգի առավ, մարմին ու միտք ն ամեն ինչ, որ Հհատուկ» է մարդուն: Չարչարվելով, այսինքն` խաչվելով, թաղվելով, ն երրորդ օրը հարություն առնելով ու երկինք ելնելով` նույն մարմնով նստեց Հոր աջ կողմում: Գալու է նույն մարմնով ն Հոր փառքով`ողջերին ու մեռածներին դատելու. Ում թագավորությանը վախճան չկա: Հավատում ենք նան Սուրբ Հոգուն` ինքնագո ն կատարյալ, որը խոսեց Օրենքներում:5, մարգարեներում»6ն Ավետարաններում, որն իջավ Հորդանան, քարոզեց առաքյալների մեջ ն բնակվեց սրբերի մեջ: Հավատում ենք նան մեն-միակ ընդհանրական եկեղեցուն, մեկ մկրտությանը, ապաշխարությանն ու մեղքերի թողությանը, մեռյալների հարությանը, հոգիների ու մարմինների հավիտենական դատաստանին, երկնքի արքայությանն ու

Հայր

Քրիստոսին՝

նոչ

հավիտենականկյանքին": Իսկ ովքեր ասում են` կար ժամանակ, երբ Որդին չկար, կամ՝ կարժամանակ, երբ Սուրբ Հոգին չկար, կամ թե՝ անգոյից գոյացան, կամ, ասում են, ուրիշ էությունից ն կամ գոյությունից են եղել Աստծու Որդինկամ Սուրբ Հոգին, կամ փոփոխելի են, կամ այլայլելի այղպիսիներիննզովում ենք, քանզի նրանց նզովում է նան կաթողիկե -

-

առաքելական եկեղեցին: Իսկ մենք փառավորենք ՀՆրան»՝ ով հավիտենությունից առաջ Հկա»չ`երկրպագելով Սուրբ Երրորդությանն ու Հոր, Որդու ն Սուրբ Հոգու միասնական Աստվածությանը այժմ ն միշտ ն հավիտյանս

հավիտենից.ամե՛Ա»:4տ85ԼԼ

աաա

ումնա,

«Ապա կանչվեցին Հռոմ, հանդիպեցին Կոստանդիանոս արքային, ուսուցաճեցին նրան ճշմարիտ հավատը ն վկայությամբ հաստատեցին հավատի հիմնադրությունը:

ն Յամիերեքտասաներորդիկենարարին ւիրկչինմերոյՅի-

սուսի Քրիստոսիթաղաւորե Դիոկղետիանոս երեք ընկերաւքն Սաղզաւորութեւտնն Հոովմույեցւոց:Եւ յարուցին ԸՇալածանս ի վեե բայ Քրիստոնեից, աւերեցին զամենայն եկեղեցիս յամենայն տերութեան իւրեանց" Եւ յամի եւթանասուն ն Շինզերորղիկեն. նացն մեուու Կոսւտանդէս, թագաւորեց կոււտտանդիոս որդի ե իւր ի Գալլիա ի Սպանիա.ն էր քրիստոնեայճշմարիտ:Ետ ն ընդ Մաքսիմիանոսի ճակաւո ընդ Մաքսիմինւոուփ որդւոյ նորւս, ն ե ընդ Լիկիանուի ն ընդ Մարկիանոսի, յաղթեց նոցա, ն կոտորեացզնոսա, թանղի Շաւատացի մի Աստուած տեր ամենայնի ն յորդի նորա Ցիսուս Քրիստոս,ն գիտաց, եթե նա ետ Նւմւսղյաղթութիւնն: Եւ Շրաման եւո ֆրիուռոնեիցն չինել զեկեղեցիս ն աղաւել ղտեղիս՝ ուր եդեալ Էին մւրւտիրուք, ն մեծաւ

կաա

ն սուրբք կուվոսունք

գիաաաաե՝ ԷԾա բազումք: Եւ

եղենանդ աւուրս

ԺԵ. ն ապա

եմոյծ զնոսա ի պաղաւոն: Եւ մինչ ժողովեալ կային միաճամուռ յոսկեւաւծ պատչդամբի միոջ՝ եմուտ եկաց ի մեջ նոցա, ն խոսեմ ն տովան եղն, եթէ «Քրիստոնեայ ծառայ ւոեւոն Առսուծոյ ամենակալի,ն ՑիսուսիՔրիստոսիորդւոլ նորա սիրելւոյ»: Եւ եղն խնդիր ամենայն եպիսկուվուացվասն Հաւատոյ առաջի Կոստանդիանոսի արքայի. քննեցին ղգիրս, ն դրեցին Շաւատս ճչմարիւոս,որ ի Նիկիայնաւետարանեցաւմեղ: Արդ՝ ի Ներովնէկայսերեմինչե.լերջանիկնԿոււռանդիանոս, նի Կուտանդիանոսէ մինչն ի Մարկիանութագաւոր, ամենայն վարդասվետաց դլխաւոր առաջնորդաց եկեղեցւոյ, ի քաջեն ԹԵոփիլեի մեծ ճարտարապետէն սկսեւոլ, արուեստաւորքան. ղաքացն Եգիպտացւոց ն Աղեքուսնդրացւոց Հոովմայեցւոցտ

ն

Լ ն Լլ Անտիոթացւոց կոստանդնուպաւլսեցւոց կեսարւացւոց

ն Կիւղիկեցւոց Աթենացւոց միանգամայն ընդճանուրամենայն ն

վարղաւվետաց Մարկիանոսի ի ձեռն եկեղեցւոյ....յաւուրս

տու-

մարինԼնոնի//ԹԵոդորիւտոս դլուխ Քաղկեդոնիժողովոյն, զոր նայն Շաստաւոեւց չարավփառութետմբ:

Մեր կենարար

փրկիչ Հիսուս Քրիստոսի 13-րդ տարում հռոմեացիների թագավորությանը գահակալեց Դիոկղետիանոսը՝ երեք ընկերներով: Եվ հալածանք սկսեցին քրիստոնյաների հանդեպ ու իրենց ողջ տերության մեջ ավերեցին բոլոր եկեղեցիները: Կենաց 75-րդ տարում մեռավ Կոստանդեսը, ն Ֆրանսիայում ու ու

իսպանիայում թագավորեց նրա որդին` Կոստանդիոսը:»5,Հորը» ճշմարիտքրիստոնյա էր: Ճակատամարտ տվեց Մաքսիմիանոսի, նրա որդու` Մաքսիմինտոսի, Լիկիանոսի ն Մարկիանոսի դեմ, հաղթեցն կոտորեց նրանց, քանզի հավատաց ամենայնի տեր մեկ Աստծուն ու նրա Հիսուս Քրիստոս Որդուն ն գիտակցեց, որ Նա տվեցիրեն այդ հաղթությունը: Եվ հրաման տվեց քրիստոնյաներին վերաշինել եկեղեցիներն ու թողնել ՀնախկինՀ հավաքատեղիները, որտեղ թաղված էին մարտիրոսները, ն մեծ շուքով մեծարում էր քրիստոնյաներին:Հրաման տվեց բոլոր ու վել Նիկիա քաղաքում, ն հավաքվեցին եպիսկոպոս սրբեր: Այնտեղ մնացին տասնհինգ օր, ապա րա լատ: Եվ մինչ միասին հավաքված էին մի ոսկեզօ ամե- մ» մտավկանգնեց նրանց մեջ ն «Քրիստոնյա նակալտեր Աստծու ն նրա սիրելի Ռրդու` Հիսուս Քրիստոսի ծառան»: Եվ Կոստանդիանոս արքայի առջն հավատի մասին բոլոր եպիսկոպոսներին հարձուփորձ արվեց. քննեցին գրքերը ն գրեցին այս ճշմարիտ հավատը, որը մեզ ավետարանվեց Նիկիայում: Արդ`Ներոն" կայսրից մինչն երջանկահիշատակ Կոստանդիանոսըն Կոստանդիանոսիցմինչն Մարկիանոս թագավորը եկեղեցու գլխավորառաջնորդ վարդապետնմերի`մեծ իմաստուն քաջ Թեոփիլեից"2"`սկսած, եգիպտացիների, ալեքսանդրացիների, հռոմեացիների,կոստանդնուպոլսեցիների, անտիոքցիների, կեսարացիների,աթենացիներին կյուլիկիացիների առաջավոր քաղաքների վարդապետներին առհասարակ եկեղեցու բոլոր վարդապետների"՞շ....Մարկիանոսի օրոք Լենոնի տոմարի միջոցով"6.. Թեոդորիտոսն էր գլխավորը Քաղկեդոնի ժողովի, որը ինքը չարափառությամբ հաստատեց:

եպիսկոպոսնե հավաբր րոգր տարավ ցպաԱգ

խոստովանեց.

եմ,

բո

Եւ

մեզ մի՛ լիցի պարծել բայց

միայն ի խաչն տեաոն մերոլ ՅիսուսիՔրիստոսի: Դաւիթ իսկ պարծիի խաչ որդւոյ իւրոյ, Նան. ն ոչ անարգանսՇամարեցաւասւոուածութեանն. այլ երբեմն կառք Աստուծոյասաց տեր, ն երբեմն լեաոն Սինեայ,ն երբեմն բարձրութիւն երկնից: Քանղի ասէ. «Կառք Աստուծոյ բիւրապատիկք, Շազարքուղղիչք, ն տեր ի նուա ի Սինէ սրբութեան: Ել ի բարձունս ն գերեացզգերութիւն» ն զայլն ես: «ԿառքԱսւոուծոյ բիւրապաւոիկք, Շաղարուղղիչք ն տեր ի նոսա», զի Է բիւրապատիկզաւրութիւն ն փառք խաչինՔրիսոոսի,որ բարձեալ ի վեր ուներ զարարիչն երկնի ն երկրի: Եւ Շազարջն ի Հրեիցկանգնեցինզնա: «Եւ տէր ի նոսա ի Սինէ սրբութեան»: Յո՞յսարդեաւք «ի նու». է, եժե ի բարձունսն, յորս ել յայւո որդինԱստուծոյ, ի բիւրապատիկ զաւրութիւն Լ փառս խաչին. ն ուուոի զգերութիւն քափեսց, ե վասն այնորիկմեք ոչ ամաչեմք աւել ցորդինԱռւոուծոյ. «Սու՛րբԱռւտոուած, սու՛րբ ե. Շզաւը, սո՛ւրբ ն անմա, որ խաչեցարվասն մեր, ողորմետ' մեզ»: իսկ վասն մոերունեան խործրդեանն, ղոր մեծաւ զգուչութեամբ բաչխեմք՝ այնւվիսիինչ Է. վառն ղի ոչ ունիմք իչխանութիւն զսուրբն յանսուրբոան Վասն զի ունիմք մեք մատակարարել: կանոնսՇամաչխարճականս վասն կարգացն ււրինաց,արանց նե. կանանց.զի որք կուսութեամբ ղզուգին՝ Շամարձակութեամբ վայելեն ի տերունականմարմնոյն,ըստ այնմ, ԹԷ «Պատուական Ե ամուսնութիւնամենհիմբք,ն սուրբ են անկողինք»:հսկ երկբորդեանքն,ե եթե մինկոյս իցէ, ն միւսն հրկրորգական՝ Հրամայէ ապաչխարելերկոցունցնի միասինզերեամ մի, ն ապա Հաւան սարելաւրինաց: Իսկ զերրորդեանան զչորրորդեանսն ոչ ընն դունիեկեղեցի ոչ իսկ իչխեն ււս| զանուն Շաղորդութեւսնն. ըստ այնմ ԹԵ«Որուտէ ն ըմւլե անարժանութեւսմբ՝ դատաստան նձին իւրում ուտէ Լ ըմպե. զի ոչ խւորէ զմարմիննւոեառն»: Եւ աստուածայիննբողոքե «Մի՛ոալ զսրբութիւն չանց»: Նան ձայն" ի տախտակսնքարեղէնս զմի ի տասն պասոդամացնզ«մի՛ չնարջն իւրով մատամբնզրեաց: -

-

Եվ մենք միայն մեր տեր Հիսուս Քրիստոսի խաչով պիտի պարծենանք:4': Նան Դավիթն է պարծենում իր որդու խաչով, ն Հդա» անարգանքչհամարեց աստվածությանը, այլ Տերը մերթ Աստծու կառքասաց, մերթ Սինա լեառ ն մերթ երկնից բարձրություն: Քանզի ասում է. «Աստծու կառքերը բյոււապատիկ են, կառապանները՝ ն հազարավոր, Տերը նրանց մեջ Հէ» սուրբ Սինայից: Ելավ բարն այլն. «Աստծու կառքերը ձունքներըն գերեվարեց ն են, մեջ Տերը նրանց կառապանները՝հազարավոր, բյուրապատիկ ու Հէր» սուրբ Սինայից», քանզի բյուրապատիկ է զորությունն փառքը Քրիստոսի որը վեր բարձրացրած էր պահում երկրի արարչին: Եվ հրեաներից հազարավորները կանգնեցրի այն: «Եվ Տերը նրանց մեջ Հէր» սուրբ Սինայից»: Արդյոք «նրանց մեջ»-ը ո՞ւմ մեջ է Հնշանակում». պարզ է, որ բարձրերում, որտեղ ելավ Աստծու Որդին խաչի բյունւապատիկզորությամբ ն փառքով, որտեղից ն գերիներին ազատեց: Եվ այդ պատճառով մենք չենք ամաչում Աստծու Որդուն ասել. «Սուրբ Աստված, սուրբ ն հզո՛ր, սուրբ ն անմա՛հ, որ խաչվեցիր մեզ համար, ողորմյա՛ մեզ»: Իսկ տերունական խորհրդի մասին, որը մեծ զգուշությամբ ենք բաշխում, այսպիսի բան կա. որովհետն իրավունք չունենք սուրբը անսուրբներին մատուցել46: Որովհետն մենք ունենք ընդհանրական կանոններ կարգերի ն օրենքների, տղամարդկանց ն կանանց մասին. թե ովքեր միավորվում են կուսությամբ, համարձա«Ամուսկորեն վայելում են տերունական մարմնից` ըստ այնմ, ն ամեն նությունն սուրբ»457-: ինչով պատվական է, Իսկ անգամ ամուսնացածներին" կամ եթե մեկը կույս երկրորդ լինի, մյուսը՝ երկրորդ անգամ ամուսնացած,երկուսին էլ հրամայում է երեք տարի միասին ապաշխարել ն հետո առնչվել սուրբ հաղորդության կարգին: Իսկ երրորդ ն չորրորդ անգամ ամուսնացածներին եկեղեցին չի ընդունում, ն չեն էլ համարձակվումհաղորդության անունը տալ` ըստ այնմ, թե. «Ով անարժանորեն ուտում ն խմում է, իր դատաստանն է ուտում ու խմում, ռրովհետն չի զատորոշում Տիրոջ մարմինը»:25": Եվ Աստվածային ձայնն է աղաղակում. «Սրբությունըչտալ շներին»45': Նան քարեղեն տախտակների վրա տասը ը պատգ պատգամներից րից մեկը`ը «Մի՛ 2 շնանա»-047",Իր ձեռքով գրեց:

գերիներին»""'"

ո երոոքի

խաչի,

թե.

անկողինները

Այլ տեսանեմք,զի ն կարի իսկ ի Շինանն յառաջին փիլիսոն.

Բայց տեսնում ենք, որ պոռնկությունը չափազանց պիղծ ու գարշելի էր համարվում նան հների ու առաջին իմաստունների կողմից: Քանզի Մոլոն Աթենացին"՛"աթենացիների համար օրենքներ սահմանեց հեռու մնալ պոռնկությունից ն պոռնկորդուն չընդունելը ժառանգության մեջ: Լուկորգոս Լակեդոմայեցին"» լակեդոմայեցիներիհամար օրենքներ սահմանեց հեռու մնալ պոռնկությունից ն չթաղել նույնիսկ: պոռնկորդիներին կին հարց տրվեց, թե կնոջ հետ մերձավորվելուց օր հետո կարող Նա ասաց. «Իր կնոջից հետո՝ նույն օրը, օտարից հետո բնավ ոչ»: Իսկ եթե նրանք այդպես նախասիրեցին:՛6 առաքինությունը, որքա՛ն առավել նս մեզ է վայել երկյուղով կատարել առաքելական հրամանը՝ «Փախեք պոռնկությունից՞7", քանզի թեպետ ն ոչ ոք, գոնե մեկը արդար չէ՞"', բայց չի կարելի հանդգնությամբ անարգել Աստվածայինմարմինը: Ինչո՞ւ պիտի պիղծ բերանը մոտենա, կամ ինչպե՞սդող չպիտի բռնի ճաշակողին՝ կենդանի կրակին ամերկյուղաբար մերձենալիս, որը սերովբեն իսկ չէր համարձակվում ձեռքերով շոշափել, այլ ունելիով, ն ոչ էլ մարգարենարժանի եղավ ճաշակելու այն, այլ լոկ մերձենալով նրա շրթունքներին` տեղնուտեղը

փայսնւվիղծ գարչելի Համարնալէր պոոնկութիւնն:Զի Սողոնի Աթենացւոյաւրէնս եղեալ ի բաց կալի պոոնկուաթենացւոցն՝ թենե ն ոչ ընղունելզպոոնկորդինի ժառանգութիւն: Ղիկուրդոս աւրէնս եղ ղակեղովմացւոց՝ի բաց կալ ի Ղակեդովմայեցի

ւվոռնկութենե ն

ոչ

թաղել իսկ զպոռնկորդին:

ոմն ԶԹԵանով ղկին մարդզաչակերտՊիւթագորալ Շարցեալ եղե,ԹԷ յեւոքանի՛աւուր մերձաւորութեսնն//ի կին մարդ ւը ժան է յարքունիս մւունել: Եւ նա ասէ, «յիւրմէն նոյն ուրին. ե

ՈմնԹեանովի Պյութագորիաշակերտին ,

-

յաւտարէն ոչ բնաւ»: իսկ եթե նոցա այնպեսղողջախոճութիւննՀամբուրեալլ, ո՞րչափինս աուսւելերկիւղիւ արժան իցէ ն մեզ զառաքելականն կատարել զձայն,եթե«Փախերո՛ւք ի պոոնկութենԷ». աջ պետ ն ոչ ոք Ե արդար ն ոչ մի, այլ ոչ եժե պարտ իցե ի ձեռն յանդզնութեան ղաստուածային զմարմինն Թշչնամանել: Զի՞ ւլիղծն մերձեսցի բերան, կամզիա՞րդդողումն ոչ կալցի ղճաչակողն՝ ի Շուրն կենդանի մերձենալ, զոր ոչ աներկիւղաբար սերովբէնիսկ ձեռաւքն Շամւարձակեր մերձեն ուլ, այլ ունելեւուք, ն ոչ մարգարէն արժանաւոր լիներ ճաչակել ղն, այլ միայն մերձենալովի չրթունս նորա անդէն ընկալաւ զմաքրութիւն: իսկ արղ՝ արժա՞ն իցե անարբոցնն պղծոցնյերկրաւորացս յանղդնելյարքունիս: Եւ կամ ո՞չ" իկ թոյլ տացէ մւուսնել, ե կամ ԹԵ ո՞չ Շալածականսփախիցէ, այլ մանաւանդ եթէ ն կամեսցինս յարքունականսեղանոյնվայելել: Որչա՞վհա առաւել յերկնաւոր թագաւորին յարքունիս ունիցի ոք Շամւարձակութիւն մւտանել՝ոչ ունելով զճանղերձմաքրութեան,ն աներկիւղլրբութեամբ մատիցեի Շուրն կենդանի,ն ճաչակեսցէ յարբունական ն.յերկնւսյին սեղանոյն, այլ ոչ տսրաճալած լեալ արտաքս մերժեսցի, ըստ այնմ, Թէ «ի բաց կացէք լինեն ամենեքեան՝ ոլք

դգործեք ղանաւրէնութիւն»:

Մեք ընկալաքի սրբոյն Գրիգորէն. յաստուածասէրթագաւո-

ն. ի րացն՝ ի կուտանդիանոսէ Տրդատայ,ն լետ այնորիկապա կարգեցաւ մեղ Նիկիական լոյսն ի ձեռն նորին իսկ ն Կուտանդիանուխ, ինորինաւանդութեանվերայ կամք,ն ոչ խուռորիմք ի նմանէ ո՛չ յաջ ն ոչ յաճեակ:

տղամարդը

քանի

եկեղեցի մտնել:

մաքրվեց»55՛: Իսկ արդ՝ երկրայիններից անսուրբներին ն պիղծերին պատշա՞ճ է հանդգնորեննկրտել դեպի եկեղեցին: Կամ էլ ՀՏերը» թույլ կտա՞ մտնել,ն կամ թե հալածական չի՞ փախչի, մանավանդ եթե կամենա էլ եկեղեցականսեղանից ճաշակել: Որչա՛փ առավել նս Հեթե» մեկը, չունենալով մաքուր հանդերձ, համարձակություն ունենա երկնային թագավորի արքունիքը մտնելու ն աներկյուղ լրբությամբ մոտենա կենդանի հրին ու ճաշակի արքունական ու երկնային սեղանից տարահալած լինելով` դու՞րս չպիտի շպրտվի՝ ըստ այն Հհրամանի», թե. «Հեռու կացեք ինձնից ամենքդ, ովքեր անօրենություն եք -

գործում» ո": Մեզ Հայսպես» ավանդվեց սուրբ Գրիգորից, աստվածասերթագավոր Կոստանդիանոսիցու Տրդատից: Ապա դրանից հետո հենց նույն երջանկահիշատակ Կոստանդիանոսի միջոցով մեզ համար սահմանվեցՆիկիական լույսը, ն նույն վրա հաստատուն ու չենք խոտորվում նրանից ո՛չ աջ ն ո՛չ ահյակ՞'':

երջանիկն Շաստատհալ

է

ավանդության կանք

Եւ

վասն այլ ժողովոց, որպէս ն վերագոյն ասացաք՝ ճչմարւոիւ ինչ մեք ոչ գիտեմք,բայց որպէս Շին վարդապետացն Աւ ցիալ Ե սուրբ ն ճլմարիտասացնալԷ դժողովն որ ի զի

Ուրիշ ժողովներիմասին մեճք, ինչպես ավելի վերնում ասացինք,

Աու" արամ րՄԱ դպես իայն ժաավունր ի ոոտանդ» ումարվեց ի խափանումն Կոստանձնուպոլնում քան Նեստորի ւ

-

կուպաւլիս Մողովոջան խափանումն կեդոնիժողովը ճշմարիտ չհամարեցին, քանզի ասացին, թե առաջՆեստորի: այղլոդոնի զոիչասացի Հարի. Փա աաացի նորդներնայն ժողովի, Եփեսոսում Հտեղի ունեցավ», Նեստորի առամխորղթ "րիզ էին մտածում, ոբ աու չէին համարձակվում ի վեր հանել: ՍԱՐԱՆ ու իչխեին ի վեր րաի ստորի Տիր, եվ Թեպետ ն.արարին ողով ւտտիքիթեպետ ամբարիշտ Եվտիքոսի "`

լ

ճա

"չ

Եւ

զ

ւ

որ

նման

բայց

ն

Շառսւուաւոեցին չարափառութիւն. քանզի Եււոիքոսն այն վրիպեալ ասէր,ԹԷ «Ցերկնից եբերՔրիստոս իսկ նոքա զմի ղմարմինն». յետ միանալոլ Քրիսւոուն բանինլ մարմնոյ՝ յերկուսբնութիւնս ւ եւոուն բաժանեցին, կարծիս՝ զսուրբ զԵրրորդութիւնն չորրորդութիւնյաւելլով:ՔանզիգտեալզտումարնԼեւոնի արձան չարասփիառութեան իւրեանց՝ ի վերայ նորին Շաւոատեցին զիւն բեւանց//ղժնդակութիւն, զմիւոեր ՅիսուսՔրիսւոոս ասացին

յերկուց բնութեանց, ոչ ինչ բարձեալ բնութեանցնզանազանութիւն, վասն միանալոյն առաւել ողջախոճել`զաւրութիւն երկաքանչիւըբնութեանց, ն զերկաքանչիւրսնի մի մի դեմս միաւորեւլ՝ո՛չ ասւոուածւային բնութեանն ւոււլ զմարդկային

Ու

համար նույնպես ժողով արին,

տատեցին,քանզի Եվտիքոսն այն մոլորյալ ասում էր. «Քրիստոսը երկնքից բերեց մարմինը», իսկ նրանք մեկ Քրիստոսին Բանի ն մարմնիմիավորությունիցհետո երկու բնությունների բաժանեցին ն կասկած հայտնեցին` Սուրբ Երրորդությանըչորրորդություն հավելելով: Քանզի Լնոնի տոմարը իրենց համար չարափառ կուռք գտնելով`նրա վրա հաստատեցինիրենց դժնդակությունըն ասացին,թե մեկ տերՀիսուսՔրիստոսը երկուբնություններից Հէ բաղկացած»: Քանի որ չէին վերացնում բնությունների զանազանությունը", միանալու հետնանքով բնություններից » առավել չափավոր Հ էր դառնում ի հոգու մեջ դչ առանձնացնելով ք արդկային նվաստ բնությունը վերագրում ո՛չ մարդկայի

յուրաքանչյո

մարւթյունն

Ն յուր չորին աթա հրե էճ խաան յի ն նությունը: ՀԳտնում էին,

մնուաստութիւնս, մարղկային բնութեանն եոչ բնութեանն՝ ղասբնությանը՝ աստվածային տուածային բնութեանն ճոխութիւն: Անարժան անկարելիս Ն անկարելի անվայել կետի մարդ լիցելը Շամարել՝Առսոուծոյ համարել Աստծու մարդլինել, ի կնոջե ծնանել, ճող

ն

զամենայն կրել զմարդկային կիրո, ն ի խաչին բեւեռել ն մեռանել: Արդ՝ եթե այդ ամենայնանկարելիէր` լինել ըստ մւսրմնոյ իւրոյբւսնին Առւուծոլ՝անկարելի Եր ալա կուսին առանց առն յղանալ, ն. անապական Ասւոուասծ,ն անծնանել զմարդացեալն Էր մարդումնտ8 կարելի Շինդնկանակե զՎՇինգ Հազարսն կերակրել, ն զջուրն ի գինի փոխել, ե թքովն զաչս կուրին բանալ, նի վերայ ջրոյնչրջել, զմեռեալս լարուղանել, չրջել, լածել, նղ ն բայ չրոյն նն. զդ զդեսՀալածել, լսյարուցանել, ն նա: զայլն իսկ մեքն ամենեքինոր զուղիղն խոսւոովանիմք, զի չեր լոկ մարդկային մարմինն, աստուածութիւննէր ի մարմինն: իսկ զայնոսիկ, յետ միաւորութեանն պատառեն բաժանմամբ՝ եմ խուոեւմք ջ նն նզովեմք Կ Աղե ն ըստ երանելւուն երանելւոյն Կիւրղի Աղեքսանդրացւոյ ն ը ասէ, «ԵԹԷ ոք ոչ խոստովա նե սցի, Թէեթե Աստուած Տէ ն Է ճմչորը՞ տութեամբ Էմմանուէլ, վասնորոյ ասւոուսծածինկոյսն Մարիամ ծնեալ ընդ մարմնոյզմարմնացեալ զբանն Աստուած՝ նզովեալ ն

որ

որ

այլ

,

-

ն.

որ»

կնոջիցծնվելը, մարդկային բոլոր նեղությունները կրելը, խաչին բնեռվելնու մեռնելը: Արդ՝ եթե անկարելի էր այդ ամենը, որ Աստծու Բանը լինի ըստ իր մարմնի,ապա անկարելի էր Հնան» կույսի՝ առանց տղամարդու ն մարդացյալԱստծուն հղիանալը անապականծնելը:55:, ճան անէր կարելի մարդուն` հինգ ճնկանակովհինգ հազարին կերակրելը""'", ն' ջուրը գինու փոխարկելը«», ն՛ կույրի աչքերը թքով ն՛ ջրի վրա ն՛ դներին հալածելը», բացելը", ն' տէ ն մեռյալներին կենդանացնելը:/4 այլն: Իսկ մենք ն ամենքը, որ ենք խոստովանում, Հընդունում որ ինը առանձին չէ, այլ Աստվածությունն է այդ մարմնում: Իսկ նրանց,ովքեր միավորությունից հետո երկփեղկում են բաժան-

շրջելը:

կղիղն

ենք». մարմարդկային

մամբ. բ, մերժում Անրժում են ենքու

գ նզովում՝ մ` ըստ երանելի երանելի Կյոտեղ Կյուրեղ է. «Եթե մեկը չխոստովանի, թե

ԱլեռԱլեք

սանդրացու:2,որն ճշմարիտ Էմմանուելն է, որի պատճառով աստվածածին կույս Աստվածը Մարիամը մարմնի հետ ծնեց մարմնացյալ Բան Աստծուն նզովյալ :

ասում

--

լիցի»: «ԵԹԵոթ ոչ խոսւոովանեսցի ի մարմնիբնութեամբ միանալ բանին Առտուծոլ,ն մի Քրիստոս զնոյն ՇանդերձմարմնովԱստուած միսնզամայն ն մարդ՝նզովեալլիցի»: «Եթե ոք զմի Քրիստուբաժանեսցէ յերկուս դեմս յլեւ միանալոյն, ն. միայն մերձաւորութին ն յարելութժիւն ւսիցե, իբըն. սլաւտուով ն կամ զտել, ճոխութեամբ Ի Ղուր զաւրութիւն զ Ն ն ոչ միութիւն բնութեամը՝ ք Լ ող նզովեալ լիցի»: Եւ մեզ տերունականն բողոքե անն, ձայնն, « «Ան յնպես լուսաւորեսցի լոյս ձեր առւսջի մւսրդկան», ւսյսինքնՇաւառոյն զի ւոեսանիցեն ճչմարտութիւն,«որպէս զգործս ձեր բարիս, ե զշայր ձեր որ երկինս է»: իսկ մեք որպես ընկալաք զճրամանս երկնաքաղաքացի ն բարեպաչտքո թազաւորութեանղ, կոսքաջ յարանց արքայ Ի

փառաւոր առնիցեն լ

|

'

:

:

ւուսնդին, լաւաղոյնՇամարեցաք ուղղազսաճմանւսդրութիւնն փառ Շաւատոյն, զոր ընկալաննՇարքն մեր ի բուն առւսֆինվարգրով ծանուցանել դաւվեւոււցն՝ առաջի աստուածասերն բարե-

թազաւորութեանդ ի ձեռն ւլատճենիս: Ջի ն մեր անարժանութեանս չնորճեսցէ Աստուածարժանաւորապես խնդրել յԱստուծոյզգիւտութիւնբարւոյ, ն աւրճնել զաստուածասէր ն պաշտ

զբարերար զի յաւիտեան ւոիրեսցես ւոերութիւնդ, ի վերայ ամե-

նայն երկրի,ծովու

ն

ցամաքի,// յաղթութեամբ բազմաւ:

ԳԼՈՒԽ

Յարձակումն բուռ իսմայնլացւոց

ԽԷ տեսլեան

լինի»: «Եթե մեկը չխոստովանիմարմնի մեջ Բան թյամբ միությունը ն մեկ Քրիստոսին` նույն

Դանիէլի:իրք

բնու-

մարմնով հանդերձ` միանգամայնԱստված ն մարդ նզովյալ լինի»: «Եթե մեկը մեկ Քրիստոսինմիավորելուցհետո երկու հոգու բաժանի ն մերմիայն ) ու ձավորությունն որպես Քնթե պա միացությունն ) ասի,"որոն ու ճ պատվով ճոխու թյամբզորություն գտածն ոչ թե բնությամբ միավորություն նզովյալ լինի»: Մեզ աղաղակում է ճան տերունական խոսքը. «Թող այդպես յԳվ փայլի ձեր լույսը մարդկանցառաջ», այսինքն`ԼԵՐ հավատի ճշմարը ը, «որպեսզի տեսնեն ձեր բարի գործերը ն փառաբանմեն Հորը, որ երկնքում 493-. թ": սկ այրերի մեջ քա՛ջ արքա Կոստանդին,ինչպես ընդունեցինքքո ն բարեպաշտ թագավորիդհրամանները,ավելի լավ համարեցինք ուղղափառ հավատիկարգը, որը մեր ընդունեցինբուն Գրով ծանուառաջին վարդապետներից, ցանելաստվածասերն բարեպաշտթագավորիդ առաջ այս նամանան Աստված կիմիջոցով, որպեսզի մեզ՝ անարժաններիս, շնորհի արժանավորապես խնդրել Աստծուցբարու գիտությունըն օրհնել ու աստվածասեր բարերար տիրոջդ, որ բազումհաղթություններով հավիտյանտիրես համայն երկրի՝ թե՛ ծովի ն թե՛ ցամաքի վրա: -

|

-

աթո

ր մենք,

երկնաքաղաքացի

հայրերն

ԳԼՈՒԽ

հ կոստանդնուսլոլիս. խռովութեան սալանումին ճրեւելիարանց:

Աստծու

Իսմայելացիների ճհարձակումը՝ ըստ

ԽԷ

Դանիելի երազի: Խռովահույզ

անցքերը Կոստանդնուպոլսում, երնելի

այրերի սպանությունը:

Ճառեցից դարձեւալ զրուցելով զբանս բուո չարիս Շասելոյ ի Պիտիպատմեմդարձյալ զրուցելովբաներ՝ըստ մեր ժամանակներում վերայմերժամանակի, վասն պատառման առւսգաւոին Շին Շւսվրա հասած չարիքի` հին հավատի ն առագաստի պատառման ն ւատոյ, չնչել մեզ մաճաբերխորչակին,որ տապախառնարամահաբեր խորշակի՝ մեզ վրա փչելու մասին, որ տապախեղդ րեալ զմեծամեծ վարսաւոըր, զգեղեցիկծառս մաւոաղաւոունկս արեց բարձրասաղարթ գեղեցիկ ծառերն ու բուրաստանների մատաղ ն բուրաստանաց,այս յիրաւի,ղի տեաոն մեղաք,ն բարկացուցաք ն սա տունկերը, արդարացիՀէր», քանզի մեղանչեցինք Տիրոջ հանդեպ զսուրբն Իսրայելի:«Եւ Թե ախորժիցիք ն լուիջիք ինձ, ասէ, զբան բարկացրինք Իսրայելի սուրբին: «Եվ եթե ախորժեքու լսեք ինձ, ասում բութիւնս երկրի կերիջիք.ապա թե ոչ կամիջիքլսել ինձ` սուր Ե կճաշակեք երկրի

ի

բարիքները,ապա եթե չկամենաքլսել ինձ,

սուրը

կերիցետզձեզ, զի բերան տեաոն խաւսեցաւ զայս»: Զսոյն իսկ մբրիկ ի վերայ Բաբելովնիտեսանի, այլ եկեալ Հասելի վերայ ամենայն երկրի.վասն զի մայր է ամենայն ազգաց Բաբելովն,ն

թագաւորութիւն նորա թագաւորութիւն կողմանց Շիւսիսոյ: իսլ Հարաւայինանդքան զնուա, այսինքն Հնղիկքն ի նոսին կողմանեազգք բնակեալքյանապառին մեծի, ուրանաւըորդիքն Աբրաճամու,որ ի Հագարայնի Քետուրայ ծնեալք իսմայէլ, -

ն Աճրամ, Մադան, Մադիամ, Յեքսան, Յեսբոկ, Մելիուսւէ որդիքն ն ն որդիքն Եսաւայ, յսինքն Է Եդու, ե Աճոն Ղովտալ՝ Մովաբ.

էին ի Շարաւակողմն Հնդկաց,նոցին ի Շիւսիսոյ Լ յաճագին սնաւվատէն, կողմանե, ի ուրանաւը Մովսէս ն որդիքն իսրայելի բնակեալ էին, զոր ասաց մարգարէն, եթէ մըրիկի Շարաւոյընթասցի,յսանապատեէ լաճեղ «Որպես գնացեւալ տեղւոջէ», այն Է անապատն մեծ ն աճադին, ուստի մրրիկ ազգացս այսոցիկ փոթորկեալ ել ն կալաւ զամենայն երկիր, ն կոխեաց եճար զնա: Եւ կատարեցաւսսասցեալն,Թէ«Գազանն չորրորդ՝ չորրորդ ժագաւորութիւն կացցէ ի վերայ երկրի, որ առաւել Ե չարեւաւքքան ղամենայնթԹագաւորութիւնս,որ ւսրար անապաւոզամենայներկիր»: Եւ արդ՝ զի՞նչ նո զՀոռովմոց թագաւորութեանն ասացից ղխոովութիւն ն ղաղեւտսկործանման, որ ոչ երբէք դադարեաց յընտանի պաւերազմէն ն Շեղումն արհան կոտորածոյ արանց ե ի թագաւորութեանն, դլխաւորաց ղոր խորճշրդականաց ցին խորճել խորճուրդ մաճու ի վերայ թագաւորին: Եւ վասն ն այսորիկկոտորեցին արս դլխաւորս, զամենայն ոչ մնաց ի Թագաւորութեանն այր խորչրդական. զի միաճամուռ կուռորեալ սպառեցան բնակիչք աչխարծինն իչխանքն որ ի թադաւորութեանն: Սպանին ն զԳէորգ Մագիստրոս,ն զՄանուէլ զայըն առաքինի,որ էր աներՍմբատայասպետի,որդւոյ Վարազտիրոցի որդւոյ մեծին ՍմբատայԽոսրովայՇումն կոչեցելոյ: Զորմէ ասացին ոմանք՝ տեսանել ի զիչերի ճրագունս լուցեալս ի տեղւոջ սպանմաննորա: Եւ արկինզՍմբատյաքսորս. //վասն զի սարտաւորեցինզնազաւըն իւրեւսնցի յապստամբութեան լեւտիրացն եղելոց, զի ասացինզնմանէ ընդ թագաւորին,ԹԵ«Ասէր նա, թե պարտ է արեան Մագիսսրոսին խնդիրառնել»: Եւ Մագիուորոս Եր իչխան զաւրուն որ յայնմ կողմանե ն սիրելի ամենայն այլք

նա,

որ

մեծ

ասա-

-258.-

Թեն հենց կճարակիձեզ, քանզի Տիրոջ շուրթերն ասացին այս»: սույն մրրիկը Բաբելոնի վրա երնաց, բայց եկավ հասավ ողջ աշխարհի վրա, Բաբելոնը բոլոր ազգերի մայրն է, իսկ նրա քանզի թագավորությունը հյուսիսի կողմերի թագավորությունը: Իսկ նրանցից այն կողմ` հարավայինն Հէ». այսինքն` հնդիկները, ն նրանց կողքին` մեծ անապատում, բնակված ազգերը, ուր որ Աբն Քետուրից"""՛` րահամի որդիներն էին, որ ծնվեցին Հագարից՞"""" իսմայելը, Ամրամը, Մադանը,Մադիամը,Հեքսանը, Հեսբոկը, Մելիսավեն,ն. Ղովտի որդիները` Ամոնն ու Մովաբը, ն՛ Եսավի որդիները, այսինքն` Եդոմն ու նան ուրիշները, որ հնդիկների հարավում էին, նրանցիցդեպի հյուսիս` այն մեծ ու սարսափելի անապատում, ուր բնակվել էին Մովսեսն ու Իսրայելի որդիները, որն ասաց մարգարեն. «Որպես մրրիկ պիտի ընթանա հարավից, պիտի գնա անապատից՝ահեղ տեղից»""", դա մեծ ու ահավոր անապատն է, որտեղից այս ազգերի մրրիկը փոթորկվելով ելավ ու բռնեց ողջ աշխարհը, կոխկռտեցու կործանեց այն: Եվ կատարվեց ասվածը. «Չորրորդ գազանըչորրորդ թագավորությունը պիտի կաճգնեցնի երկրի վրա, որը չարիքներով առավել է, քան բոլոր թագավորությունները, ն որը ողջ աշխարհն անապատ4 դարձրեց»55": Եվ արդ՝ է՞լ ինչ ասեմ խռովության ու կործանարար աղետների Հմասին» հոռոմների թագավորության, որը երբեք չխաղաղվեց ներքին պատերազմից, ն թագավորության մեջ կոտորածի արյան հեղման Հմասին» երնելի ու խոհեմ այրերի, որոնք, ասում են, թագավորի հանդեպ մահվան խորհուրդ խորհեցին: Այդ պատճառով կոտորեցին բոլոր երնելիայրերին,ն թագավորությանմեջ խոհեմ այր չմնաց, քանզի միանգամից կոտորվեցին վերացան երկրի բնակիչները ն իշխանները, որ Հկային» թագավորության մեջ: Սպանեցին նան Գեորգ Մագիստրոսին ն առաքինի այր Մանվելին, որը մեծ Խոսրով Շում կոչված Սմբատի որդու` Վարազտիրոցիորդու` Սմբատ ասպետի աներն էր: Սրա մասին ոմանք ասացին, թե նրա սպանության տեղում գիշերը տեսել են վառվող ճրագներ: Իսկ Սմբատին աքսորները գցեցին, քանզի իրենց զորքերը կատարված դեպքերից հետո նրան մեղադրեցին ապստամբության մեջ, քանզի ճրա մասին թագավորի մոտ ասացին. «Նա ասում էր, թե հարկավորէ Մագիստրոսի արյան վրեժը լուծել»: Մագիստրոսն այն զորքի զորապետն էր, որ այն կողմերում Հէր», ն սիրելի էր ողջ

զաւրացն: եւ Սմբատէր իչխան զու րու Թրակացւոցիչխանացն, զորքին: Սմբատը թրակացի զորապետերի զորքի հրամանատարն եւ Մանուելդործերի Կոստանդնուպոլիս ղգործ մազիսւորեի: էր, իսկ ՄանվելըԿոստանդնուպոլսում վարումէր մագիստրոսի՞" ոչ կոչեւսց Ժագաւորն զՄագիստրոսն պաշտոնը: Թագավորը. երկնչելով այն զորքերի ապստամբությունից, Համարձակապես իչխանութեամը, յապառամբութենէ զաւրացն. այլ կոչեաց Մագիստրոսինիշխանական համարձակությամբչկանչեգ. այլ իր մոտ երկուցեալ ինքն ղասպեւոնՍմբատն երդմնեցոյցղնա ի խաչն տերունահրավիրեցՍմբատ ասպետին, երդվեցրեցնրան տերունական խաչով. կան, որ ընդ անձինիւրում՝ զի մի՛ ումեք Շանցէ զբանսն ի վեր, որն իր վրա Հկրում էր-, որպեսզի ոչ մեկին այդ գրույցը չհայտնի, ն ն արձակեացզենւսի զուրս իւը, ն զի խաւսեսցիընղ Մազիսսրոսն ուղարկեց նրան իր զորքերի մեջ. որ Մագիստրոսիհետ խաղաղուխաղաղու թյամբխոսի ու խաբելով նրան` բերի՝'': Սակայն գնալով նա չկարոԹեամբ՝ւուսրցիզնւս խաբելով: Իսկնա երթեալոչ կարաց զնա խաբել, ն մանաւանդզի ոչ Թագուցաւ ղացավնրան խաբել, ավելին՝ նրանից այդ բանը չթաքցվեց: Ապա Հասի նմանէ բանն: Ազա խաւսեցաւընղ ամենայնիչխանս ղաւրուն, ն եւո նմա Շրապետը» խոսեց զորքի բոլոր զորապետերի հետ ն տվեց նրան ՀՄամանն արքունի: իսկ նոքա ն ամենայն զաւըն իբըն ոչ կարացին գիստրոսին»արքունի հրամանը: Իսկ նրանք Հզորապետերը» ն ողջ ընղդիմանալարքունի Շրամանին՝ետուն զնա ի ձեոս նոցա. զոր զորքը, երբ չկարողացան ընդդիմանալ արքունի հրամանին, նրան կալեալկապեցինզնա ն տարան Եւ նրանց ձեռքը տվին, որին բռնելով կապեցին ն թագաւորին: վասն լանդիման ՀՄագիստրոսին» այսորիկզաւրք Թրակացւոց տարան թագավորի առջն: Այս պատճառով իչխանացնխորճեցանի վերայնորա թրակացի վորապետերի մած, ն ասացինզնմանէ պատճառս մահ խորհեցին ն նրա մասին զորքերընրա ՀՍմբատի»ապստամբութեանխորելոյ, վրա ասազի մեռցի. բայց արքայն խնայեացի նա, ն մերժել ի նոցանէ ցին, թե նա է ապստամբությունխորհելու պատճառը,որպեսզի սպանվի, բայց արքան խնայեց նրան ն հեռացնելով նրանցից`փրկեց նրան: աւրեցոյց ղնա: է

առ

ԳԼՈՒԽ

ԽԸ

ԳԼՈՒԽ

Պատերազմ ՄոսՀ Յազկերոի:Բարհամայնհլացւոց ընդ Պարսիկս:

Ճ4ոււն

Սասանեան

տէրութեանն: Հայք մտանեն

ի ծառայուլթիւն

իամայելացւոց առաջնորդութեամբ ԹԼողորոսիՌչտունւոլ: Գալ ւռ

նւս եւ

ցուցանենզմիամուլժիւն իւրեանց:

ԽԸ

Իսմայելացիների պատերազմը պարսիկների դեմ: Հազկերտը մայր: Սասամյանտերության վերացումը: Հայերը Թեոդորոս Ռշտունու

առաջնորդությամբմտնում են իսմայելացիների ծառայության տակ: Կոստանդին կայսեր գալը Հայաստան: Հայոց փշխաններիցշատերը գայիս են նրա մոտ ն ցուցաբերում իրենց հավատարմությունը:

Եւ

եղե ի ջսաներորդի ամիՅաղկերւոի ի ւսրքայի Պարսից, Եվ եղավ՝ պարսից արքա Հազկերտի20-րդ. 11-րդ տարում Կոստաս մեւուսսան ամիկուտասի կայսեր,որ կոչեցաւ յանուն Շւաւրիւրոյ ն իսմայելացիների աներ, որն իր հոր անունով կոչվեց ն Կոստանդին, յամին ԺԹ-երորղիհսմայելացւոցտէրութեանն, Կոստանդին, տերության19-րդ տարում իսմայելացիների զորքերը. որ Պարսից զաւրն որ եին յերկրին Պարսիցն Խուժասւանի՝ իսմայելացւոց, երկրումն Խուժաստանում էին,շարժվեցինարնելք՝Պահլավկոչվողերկրի գնացինընդ արնելս ի կողմանսՊաճլաւնկոչեցեւսլ երկրի, որ է երկիր Պարթնաց, ի վերայ Ցազկերտի կողմերը, Եւ փաորը պարթններիերկիրն է պարսից Հազկերտարքայի վրա: Եվ ար քային Պարսից: խեււ Յազկերտյերեսացնոցւս, ն ոչ կարաց ճողուլրել. քանզի փախավ նրանցից, բայց չկարողացավ ազատվել. քանզի Հազկերտը

Քուշանաց, ե կուռորեցին Շասին զճեւո նորա մերձ ի սաճմանս քուշաններիսահմաններինմերձ հասան նրա ետնից ու կոտորեցին զա մենւայն ընկավ թետալացիների ղաւըս նորա:Եւ ւիսխուցեւլ անկաւի ղաւրո ԹԵւոանրաբոլորզորքերը: զորքերիմեջ, Փախչելով նմա Եւ ե կել լաց, որ Էին ի կողմանցն բուգնակւսնութիւն: իչոր Հայն» կողմերից եկել էին նրան օգնության:Մարացիշխանը, խանն Մարաց,զորմէ վերագոյն ասացի, եթե ղնաց յարնելս որիմասին ավելի վերնում ասացի, թե գնաց արնելք` իրենց արքայի արքայն իւրեանց ն ապստամբեսը ի տեղի մի ամրացաւ, ն մոտ, ն ապստամբելովամրացավ մի տեղ, իսմայելացիներիցերդում ն գնաց ու ծՓառասի Իսկ թետալայանաւպաուռն գնաց անապատն̀րանցծառայության: խնդրեաց յիսմայելացւոցն, երդումն խնդրեց կալեալ զՅաղյութիւն հսմայելացւոցն:իսկ զաւրացն ԹԷւտալաց ցիներիզորքերը, բռնելով Հազկերտին,որ թագավորեց քսան տարի, կերտ սպանին,որ կալաւ զթագաւորութիւնն ամս ի: Եւ բարձաւ սպանեցին: Եվ վերացավ տերությունը պարսից ու Սասան ազգի, ն ազգին Սասանալ,որ կալան զժադաւոոր թագավորեց 542 տարի: ւոերութիւննՊարսից ամս ՇԽԲ: րութիւնն Արդ՝ երբ Իսմայելի արքան տեսավ հաջող հաղթությունը, ն որ ետես Արդ՝ իբըն արքայն իսմայելի զյաջողումն//յաղթուվերացավպարսից թագավորությունը,երբ լրացան խաղաղության Թեանս, ն զի բարձաւ թագաւորութիւնն Պարսից, իբըն լցան դաշինքի երեք տարիները, այլնս չկամեցավ խաղաղությամբ ամք Գ պայմանիխաղաղութեանն՝ ոչ կամեցաւ այլ աւելի առնել դաշնակցել հուճաց թագավորի հետ, այլ Կոստանդի թագավոետ զաւրաց խաղաղութիւն ընդ թագաւորն Յունաց,այլ Շրաման րության 12-րդտարում իր գորքերին հրաման տվեց կռիվ մղել ծովի ու իւրոց ունել դործ պատերաղմիընդ ծովն ընդ ցամաք,զի բւսրձցէ ցամաքի վրա, որպեսզի վերացնի աշխարհից այն թագանս: Լլ ղայն ես թագաւորութիւն ւմի Թայերկրէ,յերկուռասաներորդ վորությունը զաւորուեանն կոստանդի: Նույն տարում հայերն ապստամբեցին ու դուրս եկան հունաց ն Եւ ի նմին ամի ապղատամբեցին Հայք ի բաց կացին ի թաթագավորությունից ն հնազանդվեցին Իսմայելի արքային ծառան գաւորութենէն Յունաց Շնազանդեցանի ծառայութիւն արքայության. Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսը ն հայոց բոլոր իշխանները յին Իսմայելի, եղին ուխտ ընդ մաճու, ն ընդ դժոխոց դաչինս ուխտ դրին մահու հետ ն դժոխքի հետ դաշինք կռեցին՝ դեն ձգելով կռեցինԹԵոդորոսՌշչւոունեաց տեր ամենայնիչխանաւքն Հայոց, այն աստվածային դաշնավորությունը:"2:Արդ` Իսմայելի զորաի բաց ընկեցեալզաստուածայինդաչնաւորութիւնն: Արդ՝ խուպետը խոսեց նրանց հետ ն ասաց. «Իմ ն ձեր միջն այս հաշտուն ւԵր ընդ նուս իչխանն Իսմայելի թյան ուխտը թող լինի` քանիտարի ն դուք կամենաք: ասէր.«Այսլիցի ուխտ ՇւսչՄի երեք ւոուժեան իմոյ ընդ իս ն ընդ ձեզ՝ որչափ ամաց ն դուք կամիջիք. տարի ձեզնից հարկ չեմ առնի: Ապա կտաք երդմամբ, որչափ ն ե ոչ առնում ի ձենջ սակ զերեամ մի. ապա յայնժամ տաջիջ դուք կամենաք: Ձեր աշխարհում 15 հազար հեծյալ պահեցե՛ք ն ն Եւ երդմամբ,որչափ ղութ կամիջիք: Շեծեալկալեք յաչխարճիդ Հձեր» աշխարհից պարենավորեցե՛ք. ես Հդա» արքունի հարկ ն ես ի սակն արքունի ԺԵ Շազար, ն Շաց յաչխարճեն տուք, կհամարեմ:Հեծելազորին Ասորիք չեմ ուղարկի, բայց ուրիշ որտեղ անզարեմն զշեծեալսն յԱսորիսոչ խնդրեմ.բայց այլուր ն Շրաէլ հրամայեմ, գործին պատրաստ պիտի լինեն: Ամիրաներ չեմ մայեմ՝ պատրաստ լիցին ի գործ. ե ոչ արձակեմ ի բերղորայն ուղարկի բերդերը, ոչ էլ մեծաթիվ կամ նույնիսկ մեկ տաճիկ հեծյալ ամիրայս,ն ոչ տաճիկսպայ՝ ի բազմացմինչն ցմի Շեծեւտլ:Թչնազորական: Թշնամի չի մտնի Հայաստան, իսկ եթե հոռոմը գա մի մի՛ մտցէ ի Հայս. ն եթե զայ Հոռոմ ի վերայ ձեր՝ արձակեմ ձեզ վրա, ձեզ օգնական զորքեր կուղարկեմ՝ որչափ ն դուք կամեն Եւ ձեզ զաւրս յաւգնականութիւն՝ որչափ ղութ կամիջիք: երդճաք: Երդվում եմ մեծ Աստծով, որ չեմ ստում»: Եվ այդպես նում մեծն Աստուած՝ ստեմ»: Եւ ի եթէ ոչ այնպեսքակել պաճեռի արբանյակը պառակտեց նրանց հոռոմներից, քանզի թեպետ տառեասցզնոսա ի Հոռոմոցնեռին արբանեակն,զի թեպէտ ն կայսրըբազում աղաչանքներու պաղատանքներգրեց նրանց ն կաննոսա բաղում աղաչանս ն. պաղատանս գրեաց կայսըն ե չեց նրանց իր մոտ, բայց չկամեցան լսել նրան: Ապա ասաց. «Ես ն «Ես նմա: ասէ. կոչեաց ղնոսա Ապա գալիս եմ Կարին քաղաք, դուք նս եկեք ինձ մոտ»: Եվ կամ՝ «Ես առինքն, ոչ կամեցան լսել առ

առ

գամ ի կարնոյքաղաք, ե. եկայք դուք առ իս»: Եւ կամ՝ «Եւս զամ գամ ձեզ մոտ, 70 000 հոգի տամ ձեզ օգնության, ն միասին ե ւումմ ձեղ, աւգնութիւն ՀՌ ոգի, ն. խորճիմքի միասին,եթէ խորհենք, թե ինչ է պետք անել». բայցնայնպես չկամեցան լսել զինչ արժանիցէ առնել». ուսկայն է. այնսլեսոչ կամեցան նրան: լսել նմա: Եւ ամբ ււուսնութիւնամենայն զաւրացն Հոոոմին ն Եվ բոլոր հոռոմ զորքերն իրենց թագավորի առջն ամբաստանում ու տրտնջում էին Ռշտունյաց տիրոջից ու տրտունջ զՌչտունեաց հայերից այն պարտուտեաոնէն լինեին ն զՀայոց՝ առաջի թադաւորին իւրեանցվասն Շարուածոց՝որ եղեն ի Մարդոցեսն:Զի Քանզի ասացին. «Միաթյանհամար, որ կրեցին Մարդոցայքում::3: հետ. ասացին, ԺԵ «Միաբանեցան մեզ հույս տվին ն զորքերը ցրել բանվեցինիսմայելացիների ընդ իսմայելացիսն, զմեղ վաւոան Շացուցին ղղաւրսն ճառլաղելեւոուն յասպատակ յ|Ատրպա- տվին`Ատրպատականնասպատակելու, իսկ նրանց հանկարծակի տական,ն զնոսա ածինի վերայ մեր յանկարծակի, ն ճարկանելբերինմեզ վրա, ջարդել տվին մեզ, ն նմեր ողջ ուճեցվածքն այնտեղ եւոուն ն ղմեզ. մեր ամենայնինչ անդ անկւու, բայց թող երթամք կորավ.բայց թող գնանք Հայաստան մեր ունեցվածքը փնտրենք»: ի Հայս ն մեր իրացնխնդիրառնեմք»: Այնժամ Կոստանդին արքան համաձայնեց կատարել զորքերի Ցայնժամ արքայ կոստանղդին ցանկությունը:Վերցրեց իր զորքերը ն հարյուր հազարով գնաց ՀաՇաւանեցաւ առնել զկամս զաւրացն: Եւ ա՛ռ զզաւըս իւր նե գնաց ի Հայս Ճ Շաղարոաւ: յաստան: Երբ հասավ Դերջան:4, ընդառաջ եկան նրան իսմայեեւ եշաս իբրն լացի այրերը ն իրենց զորապետից նրան նամակ հանձնեցին, որ ի Դերջանընդ առաջ եղեն նմա արք իսմայելացիքե նմա մռռոուցին թուղթ յիչխանեն իւրեանց,որ Էր գրեալ այսվես, գրվածէր այսպես. «Հայաստանն իմն է. մի՛ գնա այնտեղ, ապա թե ԹԵ «Հայք իմ են, //անդ մի' երթար. ապա թէ երթաս՝ ես գնաս, ես կգամ քեզ վրա ն այնպես կանեմ, որ այնտեղից չես կաի գամ ն առնել վերայ քոյ, րողանա փախչել»: Իսկ Կոստանդին արքան ասաց. «Երկիրն իմն զքեղ որ անդրէն փախչել ոչ կարես»: իսկ է. ես գնում եմ. եթե դու գաս ինձ վրա, Աստված է արդարության արքայ կոստանդին ասէ. «Աչխարճնիմ Է՝ ես երթամ. դու եթէ Աստուած գաս ի վերայ իմ՝ դատավորը»: Եվ այնտեղից գնալով՝ եկավ Կարին քաղաք իր թաարդարութեւսն ղատաւոր Է»: եւ անմի զնացեալեկն ի Կարնոյքաղաք, յամի ԺԲ-երորդիթագավորության 12-րդ ն իսմայելացինճերի տիրապետության 20-րդ զւաւորութեան իւրում, ի քսան ամիհսմայելացւոց տարում: ւոերութժեանն»: Եւ նստաւ Մի քանի օր Կոստանդին արքան նստեց Կարին քաղաքում: Այնարքայ կոսւուսնդինի Կարնոյքաղաքի աւուրս ինչ. անդ ընդ առաջ եղեն նմա իչխանք ն զաւրք Չորրորդնկոտեղ ընդառաջ ելան նրան Չորրորդ կոչված Հայքի'"" զորապետերն առ

ու չեցեալ Հայոց, ն այլ ամենայնզաւրք ն իչխանք, որ յայնմ կողզորքը ն մյուս բոլոր զորքերն ու զռրապետերը, որ գնացել էին մանէ գնացել Էին )ՌչտունականէԷն: Ռշտունականկողմից: Ընդառաջ ելան նրան սպերացիք:6, ԲագԸնդ առջ ելին նմա Սղեբացիքն, իչխանքնԲադրատունեաց, ն րատունյաց իշխանները, Մանանաղիները՝'"՛,Դարանաղիները՝""ն ն Մանաղայքն, Դարանաղայքն,ն որք Եկեղեացգաւառէ, ն ամենայնզաւրք ովքերԵկեղյաց"""գավառից Հէին». ն այդ տեղերի ողջ զորքերը. նան՛ տեղեացն ն. ն այնոցիկ, կարնացիք, կարինցիները, տայեցիներն ու բասենցիները:Այնտեղ ընդառաջելան Եւ անդ ընդ Տայեցիք,ն Բասենացիթ: առաջ եղեննմու իչխանքՎանանդայ Հանդերձղաւրուն իւրեանց, նրանՎանանդի իշխաններն իրենց զորքերով, շիրակացիք, Խորխոն ն ե Շիրակացիք,Խորխոռունին,արք տանն Դիմաքսենից: ռունիները:'"ն Դիմաքսենից տան այրերը: Այնտեղ ընդառաջ ելավ Անդ ընդ առաջ եղե նմա ՄուչեղՄամիկոնեան նրանՄուշեղ Մամիկոնյանն իր համազգիներով ու ուրիշ այլ իշխանՇ ամաղգեաւքն իւրովք Հանդերձն այլովք ոմամբքիչխանաւք,ն զաւը րուո ներով,ճան զորքը՝ Այրարատի կողմից` Առավեղյանները, ԱռանյանԱյրարատայ ն ները,Վարաժնունիները:', Գնթունիճերն:2 ու Մպանդունիները::3, կողմանէ, Առաւեղեանք, Առանեանքն Վարաժնունիքն,ն ն ն այլք Գնթունիք, Սւվանդունիք, նրանցհետ նան՝ ուրիշները: Ընդառաջ ելավ նրան Ներսես կաթոընդ նոսին: Ընդ առաջ եղե նմա ղիկոսը՝գալով Տայքից: Բոլոր զորապետերը թագավորինպատմեցին կաթուղիկունՆերսես, եկեւոլի Տայոց:Եւ պատմեցինամե-

նայն իչխանքնթագաւորինն զմիւուսն զկամսապաւտամբութեան տեաոն, ն փութանակիերթնեկս առնա դեսսլանացն Ռշչտունեւսց Իսմայելի: Յայնժամ Թագաւորն ն ամենայնզաւրք իւր նղովեասց ն տէրն, լուծին զնա ի ւլւատուոլ ՎզՌչւոունեւսց իչխանութեպնն, ն ենխԽ այլ այր փոխանակնորա, արձակեցին ւսյը ընդ նմա: Որ նա՝ Լւ հւոուն իբն չոգւան կալան զնոււսլւ կապեցին, Շասին ն զոմանս ն ւուսնելի բերդնԲաղիչոյ, ի կղզիսԲղնունեաց, ինքն ւռ

եւո Շրամաներթալամրանալ յիւրաքանչիւր դաւառի:Եւ Եին բեդ նմա միաբանՎրացինն Աղուաննն Սիւնին,որջ ըստ Շրան ն կալաւ երն ն Իսկ ԹԵոդորոսՎաճնունեաց տէրն զբերդն Արփայս. ն տեատոնն, որդինորա որ էր փեսայ Գրիգոր Վարազ Ռշտունեաց ՆերսէԷՇն ամըացանի բացւոցն,ն բոնացանի վերայ Դաչտկարին նձուցն. զի անդ էին ամենայն աչխարծին, ձրի եկեղեցւոյ Գոգանձքն ջ նն վաճառականաց: ն իչխանաց Իսկ արքայԿոսւուսնդին իբրն զայն լուաւ կամեցաւ առնուլ

էւ

|

աւար

ն զզաւրացնբազմութեան, երթալձմերելի Հայս,զի

բարձցե զերկիրն ի միջոյ: Եւ անդէն անկան ի վերայ երեսաց իչբնանցկաթուղիկոսնն. Մուչեղ ամենայն իչխանաւքն Հայոց, ն մեծաւ էլ աղաչանաւք սլաղաւոանաւք խնդրե-

արտասուալից

կասցի ն. զերկիրնկորուսցԵ:Լուաւ

պաղատանացնոցա ն ինքն արձակեաց անդրէնզզաւրացն դնաց ի Եւ նուուսւ յԱյրարատ ՃՇազարաւ: երթեալ ի Դուին՝ ի կաթուղիկոսին:Եւ արար արքայ զՄուչեղ Մամիկոնէիցտէր իչխան Հայոց Շեծելոցն,ն արձակեացզնա ի կողմնՍեպշական Գ ղնդին Շաղարաւք. նոյնւվէսարձակեաց ի զաւրաց իւրոց ի ն

արքայ

բազմութիւնն. տան

մանն Այլ զաւրքն նստեինչ"ւրջ զԱրփայիւի լեռնակողմա ոն նդե զանդել, զորոց

ն սակայն

յե յետոյ

նուաճե նուաճեալ

ի

ծ

ն

ի դալ-

ն: ծառայութիւն:

Բ Բայց

ն զերկիրն աւար առեալ տարան զինչ ն գտին, ն դարձա

անդրէն

առ

արքայ:

Ռշտունյաց տիրոջ ապստամբությանմտադրությունն ու ցանությունը ն Իսմայելի բանագնացների հաճախակի երթնեկը նրա թագավորն ու իր ողջ զորքերը նզովեցին Ռշտունյաց տիրոջը,զրկեցին նրան իշխանականաստիճանից, ճրա փոխարեն ուղարկեցին ն ճրա հետ` 40 մարդ: Երբ նրանք գնացին հասան նրա մոտ, բռնեցին նրանց, կապեցին ն Հոմանց» տանել նան

մոմ Այնժամ

այր ուրիշ Ինքը կղզիները:"»: ոմանց՝ Բզնունյաց իսկ բերդը, Բաղեշիճ տվին

ն այնկողմերի զորքերին հրաման կղզին:'6 մտավ Աղթամար գնաց ամենմեկը, ու Սյունիքը, միաբան էին Վիրքը, որոնցից Աղվանքն

ճրա հրամանի, գնաց իր աշխարհը ն ամրացավ այնտեղ: Իսկ Վահնունյաց տեր Թեոդորոսը գրավեց Արփայք բերդը որդի Գրիգորը, որը Ռշտունյաց տիրոջ փեսան էր, ն Վարազ Ներսեհ Դաշտկարինը ամրացան դըսումտծն բռնացան գանձերի վրա, ջ անզի այնտեղ էին աշխարհի` եկեղեցու, իշխանների ն վաճառականների ողջ գանձերը: Իսկ Կոստանդին արքան, երբ այս լսեց, կամեցավ զորքերի բազմության համար ավար առնել ն գնալ ձմեռել Հայաստանում, որպեսզի մեջտեղից վերացնի երկիրը, բայց կաթողիկոսը ն Մուշեղը հայոց ամենայն իշխաններով հանդերձ տեղնուտեղը երեսնիվայր ընկանն բազում աղաչանքներովու արտասվալիցպաղատանքներով խնդրեցինողորմել, որպեսզի իրենց հանցանքներից իսպառ չբարըստ

տանքներինն արձակեց այնտեղից զորքերի բազմությունը, իսկ ինքը 20 հազարով գնաց Այրարատ: Հասնելով Դվին՝ նստեց կաթողիՄամիկոնեիցտեր Մուշեղին արքան կարգեց հայոց հեծկոսարանում: յալների զորապետ ն նրան երեք հազարով ուղարկեց Սեպհական գնդի կողմերը: Նմանապես իր զորքերից ուղարկեց Վիրք, Աղվանք ն Մյուս զորքերընստեճրանց միաբանությունը: Սյունիք՝ քակտելու

ն

ցին Արփայքի շուրջը՝ ն լեռնակողմում, դաշ կներըթեպետ միառժամանակ չկամեցան հնազանդվել, սակայն հետո ենթարկվեցին յց ծառայությ Սեպհականգունդը չհնազանդվեցին, որոնց ավարառելով` նրանք ղից յ կներադար Հհույները» տարան` ինչ որ գտ մոտ: արքայի րքայ :

ԳԼՈՒԽ Վասն

ԽԹ

ԳԼՈՒԽ

ԽԹ

Հայողկալժողիկուսխն Ներսիսի. նորա նւ ւայլող Հաղորդել Հոռումա

հաիսկուլուսցընդ երկիւղի: Մի ոմն յնպիսկուլուաց Հայոց Ներսես կաթողիկոսի մասին: Նրա ն այլ եպիսկոպոսների` բոնադատիի կայսերէն' Հաղորդելընդ կաթողիկոսին:Դարձ վախիցհոռոմների հետ հաղորդվելը: Եպիսկոպոսներից մեկին կայի կուստռանդնուսյոլիս: սեր կողմից պարտադրվում է հաղորդվել կաթողիկոսի հետ: ԿոսՓավխուսւո կոստանդնի Ներսիսի յնընսաց Թ իշխանացն Հայոց: էողորուսՌչունի Հարկանքզղաւրս Յունաց, տանդինիդարձը Կոստանդնուպոլիս: Ներսեսի փախուստը հայոց առնու է զՏրապիզոն, երթայ Մաւիաա իշխաններից: Թեոդորոս Ռշտունին ջարդում է հունաց զորքերին, ընդունիզիչիւսնուլթիւն ի վերայ Հայոց,Վրաց,Աղուանիցեւ Սիւնեաց: Պաւլուսուռուլթիւնգրավում Տրապիզոնը, գնում Սավիասի մոտ ն ստանձնում իշխաաու

առ

համայնլացւոց չո ի առնուլ զկոււռանդնուղոլիս:

Արդ` րբդ՝

ասացից փոքը մի ի չատե վասն Հայոցկաթուղիկոսին ի գեղին, որում

նությունը Հայաստանի, Վիրքի, Աղվանքի ն Սյունիքի վրա: Իսմայելացիների պատրաստությունը` Կոստանդնուպոլիսը գրավելու-

հայոց Ներսես կաթողիկոսի Արդ` փոքրիշատե պիտի ամի Տո"Ց, Ե կաա Յունաց կոչում: որն Իշխան: էր՝ այն գյուղից, մասին, ծնունդովՏայքից ուաեալ զլեՀոր ամ ղությախար-ին չրջ ընդ հոռոմի սովորել Մանկությունիցմեծացել էր Հունաց աշխարհում ւի» ու աչխար"ս զաւրու մինքութեան, կարզաւթ ի շրջել լեզուն դպրությունը,զինվորականիկարգովզորախմբերի վերայ ժողովոյնՔաղկեղոնի մարին իիւր Լէ Լեւոնի: ի վերա տումարին ժողովն Լնոնի էր հաստատապես ընդունելՔաղկեդոնի աշխարհում, Եւ

բն

ն

"

Լ

ն

ասեմ

են

որը

ն

հետ

ու

բայ

ումեք ի վեր Շաներ Լ Ղխորոուրղո ղխորՇու

ոչ

գ ամբարչտութեանն, մինչն եՇաս լլ յեպիսկուպոսութիւն լաչխարծին անւոիկոչեցաւ լաթռռ կա թուղիկոսութեան:Եւ էր այրը առաքինի վարուք, պաճաւք ն աղաւթիւթ: Բայց ի սրտի իւրում ծածկեալուներ զթիւնս դառնութեան, ն խորճէրՇաւանեցուցանել զՀայս Քաղկեդոնի ժողովոյն, բայց ի վեր Հանել զբանն ոչ Շամարձակեր: Մինչն եկն ն նսւտւու արքայ կուտանդին ի ուսն կաթուղիկոսին, լ.քարոզեցաւ յեկեղեցւոջնսրբոյն Գրիգորի ժողովն Քաղկեղոնիյաւուր կիւրակեի:Եւ մաւոեաւ սլատարագ ՃՇոռոմերեն ի Շոռոմ երիցուէ, ե. Շաղորղեցաւթագաւորն ե. կաթուղիկոսն ն ամեն եպիսկուպոսունքն,ո՛ր կամաւ ն որ ակամայ:Եւ այսպես չարժեաց կաՇաւաւու թԹուղիկոսն ղճչմւարիւո սրբոյն Գրիգորի,զոր կալեւոլ Էր Շւսւուռւոուն կաժուղիկուռացն ի սրբոյ Շիմնադրութեամբ ի սրբոյնԳրիզորեմինչն ցայսւուր: Եւ զսուրբ ն զվճիտ ն զականակիտաղբերացնպղտորեացղզջուրս,զոր ի վաղնջուց լներ միտս իւր կաթուղիկոսն,նոչ իչխեացյայտնել մինչի գտեալ ժամանակ՝կատարեացզկամս իւր. ն ը զմի յեպիսկուղուտցն, բեկաներաչիւ: Մինչ զի ,

-

ամենայն դեղոցախ

խր ի

աա

մի

առ

-

ու

տոմարը:Բայց ոչ մեկին իր ամբարիշտ մտադրությունը չէր հայտնել, " մինչն հասավ ՀՏայոց՝՛"- աշխարհի եպիսկոպոսությանը ն այնտե ղից հրավիրվեց կաթողիկոսության աթոռին: Վարքով, պահեցողությամբ ն աղոթքներով առաքինի այր էր: Բայց իր սրտում թաքցրած պահում էր դառն թույները ն խորհում էր թեքել հայերին դեպի Քաղկեդոնիժողովը: Սակայն չէր համարձակվումայդ մտադրությունըվեր հանել, մինչն Կոստանդին արքան եկավ ու նստեց կաթողիկոսարաճում, ն կիրակի օրը Մուրբ Գրիգոր եկեղեցու մեջ" քարոզվեց Քաղկեդոնիժողովը: Հոռոմ երեցի կողմից հոռոմերեն պատարագ մատուցվեց,ն հաղորդվեցինթագավորը,կաթողիկոսնու բոլոր եպիսկոպոսները.որը` կամա, որն` ակամա: Եվ այսպես կաթողիկոսը սասանեց սուրբ Գրիգորի ճշմարիտ հավատը, որը բոլոր կաթողիկոսներըհաստատուն հիմնադրությամբպահում էին սուրբ եկեղեցու մեջ սուրբ Գրիգորից մինչն այսօր: Պղտորեց սուրբ, վճիտ ն ականակիտաղբյուրներիջրերը, որը վաղուց ի վեր իսկ իր մտքում ուներ կաթողիկոսը, բայց չէր համարձակվումհայտնել մինչն այդ օրը: Ապա Հհարմար» ժամանակ գտնելով՝ ի կատար ածեց իր ցանկությունը. մեկ առ մեկ պարտադրեցն ահաբեկեց, մինչն որ եպիսկոպոսներին

-

-

երկիւղի" ամենեքեանզճրամանսնՇաղորդութեւանն կատարէին. մանաւանդ զի մեռեալ էին երանելիքն, որք Էին Հիմմաճուն

նաւորագոյնք:

//Բայցյումեմնէ եպիսկոպոսէ թագուոըմբերանեալ առաջի բին՝ սլապանձեր:Քանզիյառւսջագոյն ձեռն արկեալ Էր նորա ն ն ամենայն նզովէր զժողովն եւվիսկուվոսացն, Քաղկեդոնի ղւոու-

յեկեղեցւոջն:իսկ յորժամ մատեւու պատարագն,ն Շաղորդեցան ամենայնեպիսկուլոսունքն՝եւվիսկուլուն այն, զորմէ վերագոյն ասացի՝ ոչ Շաղորդեցաւ,այլ չոդաւ էջ ի բեմբեն, է. ծածկեցաւ

յամբոխին:

ն եմոււո Եւ իբըն կաւոարեցին զգործՇաղորդութեանն թագաւորն ի սենեակն՝մատեաւ կաթուղիկոսնն Հոռոմ երիցունքն ն արարին ամբասււսնութիւն զեւլիսկուլոսէն ղայնմ անէ,եթէ«Ոչ

եոչԱԱ հատոար զմեզ ն.յաթոռ, զձեղ, չոգաւ բեմբեն,

այամբոխին»: աարոցաո

ցաւ

Եւ

|

խոովեցաւ թագուորն ն Հրաման ետ երկու արանց,զի կալցեն որը Ջոն դիման Շանա՞լ ես»: ես»: Ա Ասէ ասե. «Քաճանա՞յ ատասխանի թագաւոր եպիսկուվուն. «Եթէ կամի Աստուած ն ձեր փառք»: Ասէ թաաւորն. «Եւ զի՞նչ ե ես` ն

աան

վան կորն իաոննազը: ետ

Է.Հայր իկոն մես, ետ դո Աչ .

Հաղորդութեանն,ն. ոչ աւոր եմ ն անարժան,

ար

ո

Լ

ա

Ասէ

զդա»:

թ | Համր եպիսկուլուն, ու"

արժանի

երք Թ.Աստուծ արժանի ԿԱՀ չեմ

ա

նի

ար

ընդ ձեղ

ս

ս

«Ես

ը

դ Ք այր մե-

ԱԵԱսէ

Շու

ւսն,

ընդ

ն ի ի սեղանոյ Քրիստոսի նորինձեռացն վայելեցայց»: թագաւորն.«Թո՛ղ զայդ Լ զայս ինձ,եթէղա Հայոցկաթուղիասա

կո՞ս Է, ԹԵ

ոչ»։ Ասէ եպիսկուվուն. «Այնպես՝ որպես զսուրբն ԱսԷ թագաւորն.«Ունի՞սզդա առ կաթուղիկոս»:Ասէ Գրիդոր»: «Այո՛»։ Ասէ թագաւորն,«Հաղորդի՞սընդ դմա»: Ասէ. «Այնպես՝ որպէս ընդ սրբոյն ԱսէԹաղգսուորն, Գրիգորի»: «Իսկայսաւը վասն է՞ր չճաղորդեցար»: Ասէ. «Բարերա՛րթագուռը, մեք զձեզ մինչ ի յորմս նկարեալտեսանէաքդողումն ունէր զմեղ, աճաւասիկ դեմ յանդիման տեսանեմք,ն բերան ի բերան խաւսիմք:

թողԹԷ

մահվան երկյուղով բոլորը կատարեցին հաղորդության հրահանգները, մանավանդ որ մեռած էին այն երանելիները, ովքեր ավելի հաստատակամէին: Միայն ոմն եպիսկոպոս, թագավորի առջն ըմբերանած, պապանձվելէր: Քանզի ավելի առաջ նա ՀկաթողիկոսըՀն բոլոր եպիսժոկոպոսները թուղթէին գրել,Հորով» Ազովում Հէին» Քաղկեդոնի ու ղովն Լնոնի տոմարը, հրաժարվում հոռոմի հաղորդությունից. ն այն կնքեցին կաթողիկոսի, բոլոր եպիսկոպոսներիու իշխանների ու տվեցին նրան մատանիներով ՀՆերսեսին», որպեսզի պահի եկեղեցում: Իսկ երբ պատարագը մատուցվեց, ն բոլոր եպիսկոպոսներըհաղորդվեցին,այն եպիսկոպոսը, որի մասին ավելի վերնում ասացի, չհաղորդվեց, այլ գնաց իջավ բեմից ն թաքնվեց ամբոխի մեջ: գործն ավարտեցին, ն թագավորըմտավ սենԵրբհաղորդության յակ, կաթողիկոսնու հոռոմ երեցները մոտեցան ու ամբաստանեցին այդ եպիսկոպոսից. «Աթոռին չնստեց ն մեզ հետ չհաղորդվեց. անարժանհամարեց մեզ ն ձեզ, գնաց իջավ բեմից ն ծածկվեց ամհրաման քոնի մեջ»: Թագավորը խռովվեց ն հրաման երի, տվեց ե երկուայրերի որ բռնեն Ցրան ու բերեն: իր սենյակը՝ իր առջն: Խոսեց թագավորը ն ասաց. «Քահանա՞ ես»: Եպիսկոպոսնասաց. «Եթե Աստված ն ձեր փառքը կամենան»: Թագավորն ասաց. «Ո՞վ ես դու, որ ես, որ քո թագավորն եմ, իսկ դա՝ քո կաթողիկոսնու մեր հայրը, դու ոչ ինձ Ն ո՛չ էլ դրան քեզ հետ արժանի չես համարում հաղորդության: Եպիսկոպոսնասաց. «Ես մեղավոր ն անարժան այր եմ. արժանի չեմ ձեզ հետ հաղորդության, բայց եթե Աստված արժանի գտներ,ձեզ հետ Հհաղորդվելս» թե Քրիստոսի հետ նրա ն նրա ասաց. «Թո՛ղ պիտի ձեռքով սն է, թե այս ասա դա այդն ինձ հայոց կաթողիկո ոչ»:Եպիսկոպոսն ասաց. «Այնպես, ինչպես Թագավորն ասաց. ւմ ես»: Ասաց` այո: Թագավորն ասաց. «Դրան կաթողիկոս հետ ես»: «Դրա հաղորդվո՞ւմ Ասաց. ինչպես սուրբ Գրի«Այնպես, գորի հետ»: Թագավորն «Իսկ այսօր ի՛նչ պատճառով չհաանաց. ղորդվեցիր»:Ասաց. «Բարերա՛ր թագավոր, մինչդեռ մենք ձեզ տեսնում էինք որմնանկարներում», մեզ դող էր բռնում, ուր մնաց թե ահավասիկդեմ հանդիման տեսնում ենք ն դեմ առ դեմ խոսում:

եցն

տվեց

.

ւ

սեղանից

կհամարեի,

ճաշակեմ»: Թագավորն

Գրիգորը»: սուրբ ընդունո

Մեքմարդիկեմք ոոգեւտն տխմասը, ո՛չ լեզուգիւոեմքն. ոչ դւվրուե նախ ոլ ՂբաԻ 39ԷԹ.

խին, ըԿրար

ւլ

-րամանսդ

ջան զայս

չորս

ոսանիմք ով իչխե:իրա Հասանին, աչխարծ այն կարի

սբուժել

Լ

ամե

Այս

ամաւք՝ժողով

արար

դա,

լ

զամենայն եւվիսկո-

ւվոսունս այսը ժողովեց, ն վասն Շաււուռոլ զիր

ետ առնել, ն կնքեացնախ իւրով մատանեււն, ն ալա մեր, ն ապա ամենայն Եւ գիրն այն այժմ իչխանացն մատանեաւք: Դ դմա է. ՇրամաԸ յեցե՛ջխնդրել ն տեսանել»: Եւ նա կայրւպապանձեւը:Եւ զիւուսցեալթազաւորն զնենգութիւն նորա`յանդիմանեաց բազնեւս նիւքբազմուք ի//լեղու իւր: Եւ Շրաման եւո թագաւորն երթալ Եւ իբըն ընդ կաթուղիկոսին: Շաղորդել կատարեաց եւվիսկոպուն զճրամանսթագաւորինասե. «ԱւրՀնեսցէԱստուած զբաԱԶԱՂԱԸղառտուածասեր յաւիտեան, ւոիրեթագաւորութիւնդ լ"վ ի վերայ ամենայնծովու ն ցամաքիՀանդերձ յաղթութեամբ բաղմաւ»: ԱւըՀնեաց ն. թագաւորն զեպիսկուվոսնն ասէ, «ԱւրՀնեսցէԱստուած զքեզ. այնպես արարեր՝ որպես վայելէ ն եւս քո իմաստութեանդ, չնորճակալեմ»: Եւ սասւոիկ ստիպովփութացուցանէին ղարքայ ի Կոստանդնոււվաւլիս վաղ Շասանելանդը, ն գնաց փութանակի:Եւ արար առ

,

`

լ

իչխանն ՀայոցզՄորիանոս ուն Շանդերձ Շւսյ զաւրուն՝ որ ի նոցուն կողմանէ: իբըն զնացարքայկոսւոանդին ի Դըրւնալ՝ դնաց ե կաթուղիկոսն ընդ նմա: Եւ երթեալ դադարեացի Տայս, ն այլ ոչ դարձաւ ի տեղի իւր. զի իչխանն Ռշտունեացն այլ իչխանքն որ ընդ նմա անճնարինցասմամբփքացեալէին ի վերայնորա: ԻսկԹԷոդորոս Ռչտունեաց տէրդարանակալ եղն Աղթամար կղզի, ինքն ն. փեսայ իւր Համազասպ Մամիկոնեիցտէր. ն խնդրեացյիւր ղաւրս ի յիսմայելացւոցն, ն եկն Է Հազար այր ն նմա, նոտոյց յաւդնականութիւն զնոստս Աղիովիտ նի Բզնունուա նիս, ն ինքն կայր ի մեջ նոցա: ելեալ, Եւ իբըն անցինաւուրքձմերայնոյն մերձ ի զառտիկնմքեծ՝ փախետւ Հոռու ն անկսու ի Տայս.ել Շանին անւոի,ն. ոչ ուրեք կարաց զետեղել, այլ գնացին փախստականմինչն մերձ ի ծովեզըն: Եւ աւերեցինզամենայներկիրն. առին ն զՏրապիղոն ե քաղաք, խաղացուցինն աւար ն գերութիւն բաղում յոյժ: առ

,

'

՝

առ

Մենքք տգետ Ց

ն

տխմար մա րդիկ խար ենք. լեզու գիգիտենք բն ո՛ Հ Դոր ուենք. ո՛չոչլեզու թյուն: Բայց եթե նախապես ուսամճենք,ճան կհասկանանք: Իսկ քո բարերար հրամանները ո՞վ կհամարձակվի չկատարել: Այս աշխարհի բոլոր կարգի հրամաններն այստեղից ն դրա կողմից են ելնում: Մրանից չորս տարի առաջ դա ժողով արեց, բոլոր եպիսկոպոսներին այստեղ ժողովեց, հավատի մասին թուղթ գրել տվեց, կնքեց նախ իր մատանիով, ապա՝ մեր, ն ապա բոլոր մատանիներով: Եվ այդ թուղթն այժմ դրա մոտ է: Հրամայեցե՛քպան հանջել ծանոթանալ:Իսկ նա ՀՆերսեսը» մնացել էր պապանձված: իմանալով նրա նենգությունը, իրՀենց- լեզվով երկար հանդիմանեցնրան: Ապա հրաման տվեց Հեպիսկոպոսին» գնալ հաղորդվել կաթողիկոսի հետ: Եվ երբ եպիսկոպոսը կատարեց թագավորիայս հրամանը,ասաց. «Թող Աստվածհավիտյան օրհնի բարերարն աստվածասեր թագավորիդ` բազում հաղթություններով տիրելու ողջ ծով ու ցամաքի վրա»: Թագավորն էլ օրհնեց եպիսկոպոսին ն ասաց. «Աստված օրհնի քեզ. այնպես արեցիր, ինչպես վայել է քո իմաստնությանը,ես նս շնորհակալ եմ»: Եվ սաստիկ փութով շտապեցնում էին արքային Կոստանդնուպոլիս՝ վաղ հասնելու այնտեղ. ն հապշտապ գնաց: Հայկական զորքերով հանդերձ Հայաստանի զորապետ կարգեց ոմն Մորիանոսի, որ իրենց կողմից էր: Երբ Կոստանդին արքան Դվինից գնաց, նրա հետ գնաց նան կաթողիկոսը: Գնաց դադարեց Տայքում ն այլես չդարձավ իր նստավայրը,քանի որ Ռշտունյաց իշխանը ն այլ իշխաններ, որ նրա հետ էին, անհնարին ցասմամբ հոխորտում էին նրա վրա: Իսկ Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսն ու իր փեսան` Մամիկոնեից տեր Համազասպը,ապաստանեցին Աղթամար կղզում: ՀՌշտունին» իսմայելացիներից իր համար զորքեր խնդրեց, ն 7.000 մարդ օգնության եկավ նրան: Նրանց նստեցրեց Աղիովտում ու Բզնունիքում, ի ինքը,ելնելով նրանցմոտ, մնաց նրանց մեջ: Եվ երբ անցան ձմեռային օրերը, Մեծ Զատիկին մոտ հոռոմը ախավ ն ընկավ ընկավ Տայք: փախավ )Ք ՀԱրաբները» րաբմերը Ս այնտեղից ղի հանեցին, ն այլուրեք չկարողացավ դադար առնել, այլ փախստական գնաց մինչն ծովեզը: ավերեցին ողջողջ երկիրը, վեզը: Իսկ ԻսկՀարաբները» նան Հարաբներըավերեցին երկիրը, գրավեց գրավեցին Տ րապիզոն ն քաղաքը ն տարան ն հույժ բազում ավար գերություն: հույժ բազ վար ու գերությ :

իշխանների

`

'

Թագավորը,

ն

ու

Մաւիաս Ռչտունեացտերն այսորիկղնաց Թեոդորոս Սրանից հետո Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսը գնաց Դամասկոս՝ ետես զնա մեծամեծ ն ընծայիւք: իչխաննԻսմայելիի Դամասկու իսմայելի Մավիաս իշխանի մոտ, ն ներկայացավ նրան մեծամեծ Եւ եւո նմա իչխաննիսմայելի Շանդերձաոսկեղենս ն ոսկեթելս, ընծաներով:Եվ Իսմայելի իշխանը նրան տվեց ոսկեղեն ն ոսկեթել եւո նւս Եւ իչխանութիւն Լւ վառ մի նորինտւրինակաւն: զՀայս հանդերձներու նույնօրինակ մի վառ: Իբըն իշխաճություն` տվեց լ ւ ն ցՊաճակն նրանՀայաստանը, Վիրքը, Աղվանքն ու Սյունիքը մինչն Կապկոհ մինչնցկապկոճ զՍիւնիս, զՎիրսէլ զԱղուանս Ճորայ,ն արձակեացզնա ւկւուոուով: Եւ նորա պայմանԵր եդեալ ն ճորա Պահակ ն պատվով ուղարկեց նրան: Իսկ նա ՀՌշտունին» նմա՝ ածել զերկիրն զայն ի ծառայութիւն: նրահետ պայման էր դրել` այդ երկրՀներ»ը բերել ի ծառայություն: Եւ եղե յամին մետասաներորդիԿոստանդիլուծումն լինի Եվ եղավ՝ Կոստանդինի 11-րդտարում խզվեց այն հաշտությունը, Հաշտութեանն՝ որ ընդ կոստանդինն ընդ Մաւիասիչխաննիսոր Հկար» Կոստանդինի ն Իսմայելի իշխան Մավիասի միջն: Իսմայելի։ Եւ Հրաման ետ արքայն իսմայելի ժողովել զամենայնս մայելիարքան հրաման տվեց ժողովել իր՛բոլոր զորքերը արնմուտզաւըս իւր ի կողմանս արնմտից, ե ունել զգործ պատերազմի ն ընդ Հոռոմոց թագաւորութեանն,ղի առցեն զԿոստանդնուպաւ- քի կողմերում կռիվ սկսել հոռոմների թագավորության դեմ, որպեսզիգրավեն Կոստանդնուպոլիսը ն վերացնեն այն թագավորուլիս, ն ի բաց բարձցենզայն նս թագաւորութիւնն: Յետ

առ

թյունը ես:

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Ծ

Ծ

Յունաց կուսւուսնդին: Իսմայելիարքայինամակըհունաց թագավորԿոստանդինին: Իսմայելի (Թագաւորն Թուղթարքային առ

Գալ Մաւխասայի Բաղկեդոն:Մրրիկ Հողմոյ խորտակեեւ ցրուէ զնաւատորմնիսմայելացւոց.զաւըն իսմայելացւոցթողու ղ՛Բաղ-

հ երջան մլ «իրոՀոբի Հոդոն: Բարու կաա լացոոց, ի անին չիս ճո

Բ

ր4

7 աԱզէտ շիքի իչրհանց: ՐԱՆ, ւլԲ

ի

Հ

որ

եւ

բ

ր

զ

Հայս

ժողովրդեանն:

ունել զկեանս ւու Է, խաղաղութեամբ «ԵԹԵ կամիս, ֆոլ՝ ի ես բաց կացյընդունայն պաչտամանեդլայդմանէ, զոր ուսհալդ Ասի մանկութենէ: Ուրացի՛ր//զՑիսուսնզայն ն դարձի՛ր տուասծն մեծ, զոր եսն պալոեմ, զԱսւոուածՇաւը մերում ԱբրաՇամու: Եւ բազմութիւն զաւրաց քոց արձակես: ի քէն յիւրաես Եւ ջանչիւր տեղիս: արարից զքեզ իչխան մեծ ի կողմանոդ յայդոսիկ, ն արձակեմի քաղաքդ ոստիկանս,ն քննեմ զամենայն գանձս ն Շրամայեմբաժանել ի չորս մասունս, երեքն՝ ինձ ն մի՝ ջեզ: Եւ տամ ջեզ զաւըս որչափ ն կամիցիս, ն առնում ի քեն առ

Սավիասիգալը Քաղկեդոն: Սրրկահողմը խորտակում ն ցրում է իսմայելացիներինավատորմը. իսմայելացիների զորքը թողնում է Քաղկեդոնը:Իսմայելացիների մյուս բանակը, որ արշավում էր դեպի Վիրք,հողմահարվումէ ձմռան բքից: Հայոցիշխանները միաբանվում են ն Հայաստանըբաժանում իրար մեջ: Ժողովրդի աղետը:

ապրելքո կյանքը,հեռու «Եթեկամենումես, ասում է, խաղաղությամբ կացայդ ընդունայն պաշտամունքից,որը սովորել ես մանկությունից: ՈւրացիրՀիսուսինն դարձիր առ մեծ Աստված,որին ես եմ պաշտում՝ մերհայր ԱբրահամիԱստծուն: Քո զորքերի բազմություննարձակի՛ր քո մոտիցյուրաքանչյուրինիր տեղը, ն ես այդ կողմերումքեզ կդարձնեմ մեծ իշխան, ոստիկաններկուղարկեմքոռ քաղաքը, կհաշվառեմ բոլոր գանձերը ն կհրամայեմ բաժանել չորս մասի. երեքը՝ ինձ, մեկը` քեզ: Եվ կտամ քեզ զորքեր` որքան կամենաս, ու կառնեմ քեզնից

սւսկ՝որչափ ն ղու կարեստալ: Ապաթէ ոչ՝ Յիսուսն այն, զոր դու Քրիստոս կոչես,մինչ ղանձնոչ կարաց ապըեցուցանել ի

հարկ. որչափ

կարող ես տալ: Ապա թե ո: Հիսուսը. որին դու Քրիստոս կոչում, մինչն Հանգամ» իրեն չկարողացավ փրկել հրեաներից. քեզ ինչպե՞ս կարող է փրկել իմ ձեռքից»: Ե վ բոլոր (ռ երը, ն կողմերում (Պարսկաս զորքերը. ա րնելքի որոնք էին տանից. Խուժաստանից, Հնդկաստանի. Արվաստանիու Եգիպտոսի կողմերից). սոտ. հավաքվեցին զորքերիզորապետ Մավիասի

Հրեիցն, զթեզ զիա՞րղ կարե ապրեցուցանել ի ձեռաց իմոց»:

ն

)

Պարսից ի Խուժաստանե ի կողմանէն Հնդկաց ն լԱրուասն տանե յեզիպտացւոց կողմանեապո Մաւիասիչխանզաւրուն, ն

դու

ես

:

էին

-

-

ւ

Եւ կազմեցին նւուս սլատերազմականս նսւոերի Դամասկոս: որ նստում էր ու ն ծովեզրյա բոլոր յԱղեքսանղրիա ծովեզերեայս.ն լցին զինուք լ նաւս քաղաքներում կառուցեցին ռազմական նավեր ն երեք հարյուր մեծամեծս, մեքենայիւք զնաւս.ԳՃ մի նաւն Հաղար մեծամեծ նավերը լցրին զենքերով ու Եւ Շրամայեաց այր ընտիրընտիր Շեծելոց: Սուրաքանչյուր գործելնաւսթեթեւ մեքենաներով նավին`հազար ընտիր հեծյալ): Հրամայեց կառուցել նան հինգ հաՇինգ Շաղզարս:Եւ գումարեաց ի նոսա արս սակաւս վասն թեթեթն նավերն թեթնության թնութետան, մինաւ արս Շարիւը, զի արագապես Ճախրեսցեն զարտ-՝ պատճառով նրանցմեջ սակավ մեծամեծ սլանալով նաւաւք չուրջանակի ի վերայ մկանանց մարդիկգումարեց (մի նավին՝ հարյուր սարդ). որպեսզի ծովի ալիքծովուն. ն արձակեացզնոսա ընդ ծով: Եւ ինքն զզաւրս իւր ների վրայով արագորեն շուրջանակի սլանան մեծամեծ նավերի կողքով: Նրանց ուղարկեց ծովով: Իսկ ինքը վերցրեց իր զորքերը. ռր

լ

յամենայն քաղաքս

լ

Դամասկոսում: Այեքսանդրիայում

առ

առ

առ

առ

իր հետ՞-"

Հէին»,

ն

գնաց Քաղկեդոն: Երբ հարձակվեց երկրի լեռնական, թե դաշտեցի, հնաիսկ հոռոմի զորքերի բազմությունը գնաց մտավ Կոստանդնուպոլիս՝քաղաքին պահապան: Եվ ապականիչը Կոստանդինի 13-րդ տարում գնաց մտավ Քաղկեդոն: որ

ն լեռնականս որ ղծովեղզերբն լո ղաչտականս: յութժիւն՝ Իսկ բաղվրա, բոլոր բնակիչները` ծովեզրյա. զաւըաց մութիւն Հոռոմին չոգանմւտինի կոստանդնուպաւլիս զանդվեցինի ծառայություն,

ուներ Կոստանդնու: կազմեալ ծոյեզը

յամի երեքտասաներորդի

սանիցեն ի Քաղկեղոն՝նա փութանակիՀասցէ յաւգնականութիւն նոցա: Եւ զթուղթ արքային իւրեանց ետուն տանել ի քաղաքն Կուտանդին: Եւ ն արքայ ղթուղթնն եմուտ ի ւռունն Աստուծոյ, անկաւ ն ի վերայ երեսաց իւրոց ասե. «Տե՛ս, տէր, ղզնախատինոս, զոր ղքեղ Հագարացիքս նախատեցին այս. եղիցի՛ ողորմութիւն քոյ, տէր, ի վերայ մեր, որպես յուսամք ի Քեզ: Լի՛ց զերեսս նոցա, 5, ամաչեցեալ . անարդանաւք",ն խնդրեսցենզանուն քո, տէ՛ր ե խոովեսցին յաւիտեանս յաւիտենից, ամաւժալից կորիցեն. ծանիցեն զի անուն քոյ տէր է, ն դու միայն բարձրեալ ես ի վերայ ամենայներկրի»: Եւ վերացոյց ղպսակն ի զլխոլ իւրմե,ն ն նստաւ մերկացաւզծիրանիսնն զգեցաւ ի վերայ մոխբոյ, քուրձ, ե Շրամայեսց պածս քարոզել ըսւռ աւրինակին Նինուէի՝ //ի || առ

սռ

կոստանդնուպաւլիս:

|

զրիս , րբ

ավելի թյան

պ պատրաստ

նավեր. որպեսզի. էրբազումթեթն ինքը Քաղկեդոն, փութով օգնուիրենց արքայի նամակը տանել տվին

նավերըհասնեն ծանը

Իսկ հասնի նրանց: Կոստանդինին:

քաղաք

Արքան վերցրեց նամակը. մտավ Աստծու տուն, երեսնիվայր ընկավն ասաց. «Տեր, տես այս նախատինքը. որով նախատեցին քեզ այս հագարացիները.թող քո ողորմությունը մեզ վրա լինի, Տեր. ինչպեսոր հույս ունենք Քեզնից: Նրանց բերանը փակիր անարգանքով,ն թող խնդրեն Քո անունը, Տեր. թող ամաչեն հավիտյանս ն ամոթալից կորչեն: Թող իմանան. հավիտենից որ Քո անունը Տեր Էն ամենայն երկրի վրա դու ես միակ Բարձրյալը»: Նվ վերցրեց իր գլխից պսակը, հանեց ծիրանին, քուրձ հագավ. նստեց սոխրի վրա ն հրամայեց Կոստանդնուպոլսում Նինվեի օրինակով` պահք

քարոզել":

Ալեքսանդրիայի կողմից եկան Քաղկեդոն հասան մեծամեծ ճավերը՝ բոլոր փոքը նավերով հանդերձ ու իրենց ամենայն պատրաստությամբ,քանզի նավերի վրա զետեղել էին մանգղիոններ:, հրաձիգ ու քարընկեց մեքենաներ, աղեղնավորներ ու երբ հասնենքաղաքի վերնից՝ պարսպին, որպեսզի, պարսավորներ, ներվրա, պարսպի ելնելով հեշտությամբ գլխից, աշտարակների առ ճակատ խուժեն քաղաք: Եվ հրամայեց նավերը դասավորել առ ու ճակատ դիմել քաղաքի վրա: Երբ մոտ երկու ասպարեզ հեռացան ցամաքից, այնտեղ կարելի էր տեսնել Տիրոջ սարսափիզորությունը,քանզի Տերը երկնքից նշան արեցսաստիկբուռն հողմին, ն հողմ բարձրացավ՝մեծ մրրիկ, ն ծովը ըներքուստա̀նդունդներից, դղրդաց ի վեր: Նրա ալիքները բարձրանալովդիզվում էին, որպես բարձրաբերձլեռների կատարները,ն հողմը,փոթորկվելովնրանցվրա, ճայթում էր որպես կայծակ, գոչում աման ոո ն խոխոջիւն Խոխոջուն յանդնդոց Սանոն նէին: Եւ անկան զամպ դոչեր, կան աշտա-աշ Ը էր ն անդունդներից անդունդնե ընկան Աշտարակներն ըՅա, շտարագոնը: էր արձակվում: արձակվ ակքն, կործանեցան մեքենայքն, նաւքն, ընկղմեկործանեց քենայքն, նավե ծանվեցին, եղան, զորքերի զորքեր եղան, նավերը ջարդուփշուր քենաները կործանվեցին, ն մնացեալքն ցանբազմութիւն զաւրացն խորս բազմություննընկղմվեց ծովի խորքը: Մնացածները տախտակացնցնդեցանի վերայ ալեաց ծովուն, ն տարաբերեալ վրա ծփացին ծովի ալիքներիվրա ն այս ու այն կողմ տարուբերվելով այսը ն.անդըլելնեջս ալեւսցնկործանեցան. ղի եբացծովն զբերան կործանվեցինալիքների ելնէջներում,քանզի ծովը բացեց իր բերանը իւր, ն եկուլ զնոսա. ոչ մնաց ի նոցանէ ն ոչ մի: Եւ ապրեցոյց ն կուլ տվեց նրանց, ն նրանցից ոչ մեկը չմնաց: Աստված այն օրը ձեռն լաւուր յայնմիկբարձրացեւոլ ղթաղաքնի Աստուած բազկաւ ե ոչ բարձրացրած բազկով փրկեց քաղաքը աստվածասեր Կոստանաղաւթից առսոուածասերթագաւորին կոստանդիանուխ, ն դիանոս թագավորի աղոթքով, ն մինչն վեցերորդ օրը հողմի բռնուդադարեաց Շողմոյն բոնութիւնն ծովուն խոովութիւնն մինչե թյունն ու ծովի խռովությունը չդադարեցին: ցվեց աւուրս: Եւ եղն իբընտեսինԻսմայելացիքն Եվ եղավ՝ երբ իսմայելացիները տեսան Տիրոջ սոսկալի ձեռքը, զձեռնածի տետոն՝ բեկաւ ե սիրտ նոցա. ելեալ ի գիչերի ի Քաղկեդոնէ՝ նրանցսիրտը բեկվեց, ն գիշերով Քաղկեդոնից ելնելով` վերադարզնւսցին ի տեղի իւրեանց: Եւ միւս ղաւըն, որ նստէր ի կողմանսԿապուտկացւոց՝ ձան իրենց տեղը:: Իսկ մյուս զորքը, որ նստում էր կապուտկացիարար պատերազմընդ զաւրացն Ցունաց.ղոր եճշարՑոյնն, ն. ների կողմերումտ, պատերազմ սկսեց հունաց զորքերի դեմ. հույի կողմանս գնաց փախստական գնաց Արվաստանի Արոււսստանի, կողմերը՝ Շարեալաււաը ներըջարդեցին նրան, ն փախստայամբ զՉորրորդՀայս: Չորրորդ Հայքը: ավարի ենթարկելով Եւ անցանելոյաչնանայինժամանակին,ի մերձենալ Եվ եղավ՝ աշնանային ժամանակն անցնելուց հետո, երբ ձմեռը ձմերայնոյ՝ եկն զաւըն Իսմայելիե նստաւ ի Դուին. ն խորճէր մերձեցելէր, Իսմայելի զորքը եկավ ն նստեց Դվինում: Մտածում ե բթալ Շա նել զՎիրս նդ նմ զՎիրս սրու|սրովսուսերի:րիԽււս իի ձեռն արկանել Եր ընդ էր գնալ կոտորել Վիրքը սրով սուսերի: Խոսեց նրանց հետ սպառսպառնալեաւք,զի կամեկեսցենի ծառայութիւն նոնճալից հրամանով, որ կա՛մ գան իրենց ծառայության, կա՛մ թողնեն թողցեն զերկիրնե իսկ երկիրնու գնան: Բայց նրանք չհամաձայնեցին այդպես անել, այլ լայնպես, այլ պատրաստեցանընդդեմ նոցա ի պա նրանցդեմ պատրաստվեցինպատերազմի:Եվ իսմայելացին կռվով տերազմ: Եւ գնաց իսմայելացինի վերայ նոցա պաւտերազմաւ՝ ը ը նրանցվրա` իսպառ կոտորելու նրանց: գնաց լու նրանց:

եկին Շասին ի Քաղկեդոննաւք մեծամեծք լԱղեքԼւ ամեկողմանէ Շանդերձ ամենայնփոքը սանդրացւոց նաւովլքն նայն կազմուածովքնիւրեանց, զի Էր կազմեալի վերայ նաւացն մանգղիոնս, ն մեքենայս Շրացանս, ե. մեքենայս ջարընկէցս, ն ի պարիսպ աղեղնաւորս ւլարըսաւորս. զի յորժամՇասանիցեն ջաղաքին՝ ի վերուստ ի զլխոյ աչտարակացնդիւրեու ելեալ ի պարիսպն՝անկցին ի քաղաքն: Եւ Շրամայեացզնաւսն կարգել ճակաւո ճակատս, ն դիմել ի վերայ քաղաքին: Եւ իբըն. մեկնեցան ի ցամաքեն իբը երկու առպարիզաւք՝ անդ էր տեսանել զզաւրութիւն աճին տետոն. զի ակնարկեաց տեր յերկնից սաստիկ Շողմոյ բռնութեամբ, ե յարեաւ Շողմն,| ծովն ի ներքուստ անդնդոց ի վեր, ն | ն. Եւ աշա

Եվ

ահա

ճրբիզ մեծ,Ղղրդեցաւ 3)նց լԱ Աի ԱԱ բերձ լեր ոա է.

բաղջն,

ն

լինեին: ն քակտեցան շառաչյուն քակտեց ւքն, հիընկղ ծովուն, վերալ մեքենանե

ի

ն

ն ն տախտակների

|

եղն յեւռ

.

պատղամի Ցանկամ ի բաց

չառին զնասցեն: նոքա

-

երթալ սատակելզնոսա իսպառ:

,

Այն-ինսչեղն նոցա ի ճանապարծելանել` անկաւ ի վերայ նոցա ցուրտ ն ձիւն ձմերայնոյ,վասն որոյ չոգան ն փութանակի զնացինի կողմանս Ասորեստանի, ե ի Հայս անիրաւութիւնինչ "է

եցին:

Գործ

Իսկ իչխանքն Հայոց//որ ի Յունացէ. որ ի Տաճկաց կողմանէ Համազառսուլ Լ. Մուչեղել այլն ամենայն եկեւ:լճիվ մմ Ա Լ միաբանեցան, ւսրարինընդ միմեանս Շաշւոութիւն, զի մի ՛

`

Ն

ււ

աարինԻ Ա ացն տերն

Ա

Այնինչ նրանք ճանապարհ ելան, նրանց վրա հասան ձմեռվա ցուրտնու ձյունը, որի պատճառով շտապեցին Ասորեստանի կողմերը ն Հայաստանում որնէ անիրավություն չգործեցին: Իսկ հայոց իշխանները (որը` հունաց բաժնից, որը՝ տաճիկների) Համազասպը,Մուշեղը ն մյուս բոլորը, մի վայր գալով, միաբանվեու միմյանց ցի որ իրենց մեջ սուր ն արյու ց հետ ուխտ կկապեցին, ցին ու ի յ ճահեղություն չլինի, ն ձմեռային օրերն անցկացրին խաղաղությամբ, որպեսզի նան շինականներին փրկեն: Քանզի Ռշտունյաց ւ

Ի"- տերըհիվանդացավ, գնաց մտավ անկաւ յախւոս Հիւան- ելնել կամ ինչ-որ բան մտածել: Աղթամար ոձրԿանոն մոզի բաժանեցին՝ Երկիրը կղզի: Աղթամար

ցուցանեն: Քանղի Ռչտունեւսց դութեան, ն չոդաւ ւսնկւաու

ելանելարտաքս լինելկարողութիւն

Եւ ոչ գոյր նմա կամ խորճելինչ: Եւ բաժա-

ը

դուրս

րաքանչյուրի հեծյալների թվի,

նեցինզերկիրնբուռ թուոյ իւրաքանչիւը Շեծելոց,ե կարգեցին կահավաքներ: ն

ոսկւոյ արծաթոյ: Շարկապածանջս Եւ էր տեսանելզաղեւտստարակուսի,զաւրէն Շիւանտազնապեսցի ցաւն, ճաւուսնիցի ի խաւսից՝ այնդաց, յորժամ պիսի ինչ եղեն. զի ոչ մարդկան տեղի աստ

ն

գոյր փախատին կ ոչ Թագոատեան, ի ներքուուռ,այլ որպես ոք զի անկցի խնայել ի ծով՝ ն ելո ոչ կարիցէդւոանել: Իսկիբընզայն եւոես Ռչւտունեսց ւոԵրն՝խնդրեւսց յիւր զաւըս յիսմայելացւոցն, զի Շարցե զՀայն ն Հալածականարասցէ, ն սատակեսցեի սուր սուսերի: ՎՎիրս

ԳԼՈՒԽ

ԾԱ

Ապատամբությիւն Բեկումն Մարաց յիսմայհլացւոց: զւաւրուլթնւան

եւ համայնլացւոց յայնկոլս ՃորայՊածակին փալխուսւո մնացելոցն ընդ դժուարսլերինն կող (ասու:

Յայուք ամիապատամբեցան իծառուսյութենէն Մարք Իսմայելի սպանինզիչխաննՇարկապածանջին արքային հսմսյելի, աւա են ն.թիկունսիւրեանց արարին զամուրս աչխարճինՄան

ու

կարգեցին ոսկու

ն

.

արծաթի հար-

Այստեղ կարելի էր տեսնել դժվարին չքավորության աղետները. ինչպես հիվանդներն են դադարում խոսելուց, երբ նեղում է ցավը, այդպես եղան: Քանզի մարդիկ փախուստի կամ թաքուստի տեղ չունեին, ն ոչ էլ ներքուստ էին խնայում, այլ նման էին մեկին, որը ծովն ընկնի ն չկարողանա ելք գտնել55: Իսկ երբ Ռշտունյաց տերը այդ տեսավ, իսմայելացիներից իր համ ր ե ր խնդրեց նդրեց, որպեսզի հային հարվածի ու հալածի, իսկ րի: ի». վրացիներինկոտորի սր

թոն

ամ

ԳԼՈՒԽ

ԾԱ

Մարերիապստամբությունը իսմայելացիների դեմ: Իսմայելացիների զորության ջախջախումը ճորա Պահակից այն կողմ, ն մնացածների փախուստը Կովկասի դժվարին լեռներով:

Այս տարի մարերն ապստամբեցին Իսմայելի ծառայության դեմ, սպանեցին Իսմայելի արքայի հարկահավաք իշխանին, իրենց ապավեն ու թիկունք դարձրին Մարաց աշխարհի ամրոցները,

խորաձորս,զվիշս, զվիմուտս, զխորաձորս զանտառս Իթ դժեղակս որ Գազայ ն. զլերամբն Մարաց, զժիր Լ Ղգեւոուն զաւրութիւնս, որ բնակեալ էին ի նոսա, Գելնն | Ր ր Գոն ե

՝

խորաձորանտառները, վիհերը, քարքարուտներըն դժնդակ ծործորն ուժերը ները, որ Հկան» Գազ գետի ու Մարաց լեռան" շուրջը, որ բնակվում էին այնտեղ: կտրիճու քաջ ցեղերի՝ Գելի ն Դելումների, Քանզի չկարողացան դիմանալ այդ դառն ու դժնդակ ծառաանր հարկին որ «րված էբ-իրձնը 'րա-այտտեղ կան. ոջյանը դրամ, իսկ ով չէր ցից տարեկան վերցնում էին 365 պայվասիկճ"' կարողանումտալ, մի դրամին ի տրիտուր առնում էին մի մարդ: Եվ վերացրինաշխարհի հեծելազորն ու իշխանությունը: Այդ պատճա-

շենդակ Տառպաազար կ արն թեն նամար | ՑԿԵ անդրենի աոնուին դի | ե

զանա

հոջրանեմիոյ մի, ամի " ՎՐ «ոչ ե կարէր տալ՝ առնուին ընդ միոյ միո ախա «ր բարձինզճեծելութիւնն զի Ե4 ռով նրանք իրենց դրին վտանգի տակ՝ լավ համարելով մահը, քան րիկ տուեալ նոցա իւրեանց ի կյանքը. երկուսից մեկը գտնել՝ կա՛մ մեռնել, կա՛մ ազատվել դժնդակ 3 ւմ բ մե Արլ զմաճ քան զկեանս. զմի ծառայությունից: Մնացած մարդկանցից սկսեցին զորք ժողովել, կամ աղառոել մնակք լ ի չար պրծնել այն վիշապի ն դառնագնդերկազմել, թերես ւ դիկն զաւրս ժողովել, ե գունդագունդս կարողանան ժանիքներից: շունչ գազանի բասցեն զերծանել ժանեացվիչապինն դառնաչունչդգազանէ: ի զորքերի բազմությունը տեսավ, որ Մարաց Իսմայելի Արդ՝ երբ Արդ՝ իբրն ետես բազմութիւն զաւրացն հսմայե ի, եթէ աճառիկ լեռների կողմում իրենց գործը չի հաջողվում, քանզի նրանց յաջողինոցա զործն ի կողմանէ ամուր լերանցնՄարա, ծառայության տակ չմտան նույնիսկ Կեթրուսը ն Սկյութիան, որոնք ոչ իսկնուաճեցանի ծառւսյութիւննոցա ւ ) (Կեթբուս են Գելերը ն Դելումները՝ ողջ ամրոցաբնակ բազմությամբ(շատերը որ են Գեղք, Դելումք, ՃՇանդերձ ամենայն ամրաբնակ մեռան՝ ամրոցճերում ն խորաձորերումգահավեժ լինելով, իսկ շաթեամբն:Եւ բազումք ծախեցան՝յամուրս ե ի խորաձորսգածատերը քաջարի պատերազմողներիկողմից նետերով խոցոտվեցին վԵժ լինելով, ն բազումք խոցուռեալ ի խարձանդժկուռս նեւոիւք դժվարին եղեգնուտներում) դուրս փախչելով այդ կողմերից, դեմի քաջ ն արի պատերազմողացն՝ ուստուցեալ բաց ի կողմանցն ի ընթաց գնացին հյուսիսի կողմերը՝ դեպի այն ազգը, որ Հգտնվում յայնցանե, դէմ եղին//երթալ Հիւսիսոլ, լազգն՝ լ ի կողմանս Ղ իւսիսոյ, յազզն՝ որ է» Կասբիական դռներից: այն կողմ: Գճացին հասան Ճորա Կաըուո կասբիական դրացն: ԶոգանՇասին ի կապանսՃորայ: Եւ անցեալընդներքս ընդկաւպանն՝աւերեցինզամենայնկողմանս պանըՑ7ն Կապանով ներխուժելով`ավերեցին աշխարհի բոլոր լեռճոտնյա կողմերը, որը Հոնաց դուռ: են կոչում»": Եվ նրանց դեմ աչխարճինոր լեռնուտամբն.ն ելեալ ընդդեմնոցա զաւըս ելան սակավաթիվ զորքեր, որ այնտեղի սահմանապահներն էին. սակաւս, որում Հոնացդուոն կոչեն, Շարինզնոսւս, զի ԷինկողմՀիսմայելացիք» ջարդեցին նրանց: նապաճքտեղւոյն: Թետալիայիչ" կողմից ուրիշ զորք եկավ. զարկեցին միմյանց ն Եկնայլզաւր ի կողմանցնԹետալաց, բաղխեցինզմիմեանս զաւրութեամբ սւսուոռիկ,ն ի պարտութիւն մաւոնեցաւ զաւըն սաստիկ զորությամբ, ն Իսմայելի զորքը պարտության մատնվեց Եւ Շարինզնոսան սատաիսմայելիառաջիզաւրացնԹեւտուլաց: թետալաց զորքերի առջն: Ջարդեցին նրանց ն կոտորեցին սրով կեցին սրով սուսերի: Եւ ապրեալքն փախստական սուսերի, իսկ փրկվածները չկարողացան փախստյամբ դուրս ոչ կարացին ճողուլրել ընդկապանն,զի եկն այլ զաւը նոցա ինոցա թիկանց. պրծնել կապանից, քանզի իրենց թիկունքից նրանց մեկ այլ զորք նոցա դեմս ի լեսոն արարեալի դժուարամեծի լերինն Կաւկաեկավ Հօգնության»: Եվ նրանք, երեսները դարձնելով դեպի լեռը՝ սու, ելին ընդ կողածսլերինն ՇաղիւՇաղ, սակաւք ճողուվրեւալք դեպի Կովկաս մեծ լեռան դժվար տեղերը, լեռան կողով քչերով մերկ ն բոկ, Շեւոնակն. վիրաւոր,չոգան ւսնցինի հազիվհազ մազապուրծ ճողոպրելով, մերկ, բոկոտն ու վիրավոր մազապուրծ, կողմանս գնացին անցան Տիզբոնի կողմերը՝ իրենց բնակության երկիրը: Տիզբոնի, յերկիր բնակութեանիւրեանց:

աիմա Վ:ւի խանութին զանձինս միուի»:ԵաՆր լերկուցն կա: Եւական ծառայութենէն, կ

կազմեր Թերես կա Մ

բաավ |. Սկիչթեւ, բազմու ո

-

ո

առ

ն.

ԳԼՈՒԽ

ՄԲ

ՄուչեղՄամիկոնեան մտանէ ի ծառայութիւնհսմայելացւոց: ԹԼոդորոս Ռշտունի,եւ այլ իչխանք Հնազանդինի ծառայութիւն

եւ խամայելացւոց: Պատերազմ Յունաց ի Նավճախամայելացւոց

ւնի եւ բեկումն Առուն Կարնոյ. Յունաց: ւաւհրումն երկրին: Հայող, եւ Սիւ եւ Աղուանից նեացի ձեռն համայնլացւոց ուլ ոլաւուսնդա:

|

ԹԼքոդորուվի Ռշռունւոյ:Համաղառազ Մամիկոնեան (արգի

Մա

ԾԲ

ԳԼՈՒԽ

Իա ար աժանո աղար րագն, եւ կուսուլթեանն է ղչինուած կառու եկեղեցւոյն Զուարթնոց: Հայք ալաւուսմբվն յիամայելացւոց. կուռորումն ոլաւուսնդւացն: Մուչեղ ճւ Է բաց կոյ նծառայութենէ Մամիկոնեան կոչիի խամայելացւոց ալաղասոն: ե մէջ զաւրացնխամայելի,"" Խուվուլթիւն բաժանել նոցաի չորո մասունս եւ լլուռորել ղմիմնանո: Յաղլթել Մաւիաւուը եւ Հակառակորդաց, միւուլլեւտել ւսունել խոսղաղութիւն: Վեր, Ցուղբուսն:

ի

իսկ ՄուչեղՄամիկոնէից տէրն ապատամբեալՅունացկողմանեն՝ Շնաղանդեցաւ ի ծառայութիւնԻսմայելի.ն. ի նմին ամի ն Իսմալելի Հայաստան աչխարի՝ կայան ի չխարճի՝ կալան ի ծագա ծադաց ի զաւր յելի որ ի Հայ ծգս զերկիրն ամենայն:Եւ ԹԷոդորու տերն ն ամեՌշտունեաց ո

նայնիչխանքն աչխարճին միաբանեւոլ իծւասռւՇնազանդեցան յութիւն, ն ամենայն իրաւքփութային նոցա կատարել, զկւուքս ղի երկիւղ ւանՇնարին մւաՇուկայրի վերայ նոցա: Յամին յայնմիկի ձեռն նախանձու եղբաւըիւրոյմւուռնեցաու երանելի ն այրնաւտոուածասէեր ւոոււու Արճտւուազդն Դիմաքսեւն ի ձեոն անողորմ դւսՇճիՀասբիբն որ նուոերչԱրուճն անուանեալ ղաւրավարի, Եւ

մոշ Ա

նը ծառայության

է

մտնում իսմայելացիներին:

իսմա0 մյուս հնազանդվում իշխանմերը րանի պատեիսմայելացիների Հույների ծառայություն: ի յելացիներին տազմըՆախճավանում հույների ջախջախումը: Կարինի գրաիսմայեՀայոց, Աղվանից Սյունյաց երկրներիավերումը վումը. Թեոդորոս Ռշ լացիներիկողմից, պատանդներ աի աան: Համազասպ Մամիկոնյանը Աա աթոռին աիկաաության պակա ւրա Աշ. աոկտամեարատամն աերամայեանինեսի դեմ. պատանդների կոտորածը: Մուշեղ իսմայելացիներին ծառայելուց հրաժարվում Մամիկոնյանը Խռովությունը իսմայելացիներիզորքերիմեջ. կանչվում միմյանց կոտորելը: մասի նրանց բաժանվելը Մավիամի հաղթելը, միապետելը հակառակորդներին ն/խաղաղությու են

ու

ն

ն

ն

տալը:

Ն

ն

է

է պալատ:

չորս

ն

հաստատելը: Վերջաբան.

Նճույն տարում Իր աոայուցյան, հում

ելով, հ հնազանդվեց իսմայելացի գրավեց էր, ծագեիծագ Իսմայելիզորքը, որ Հայաստաշ խաը նուե րկրի ողջ երկիրը: Միաբանվելով` Ռշտունյաց տեր Թեոդորոս ն ամեն ձնով ծառայության հնազանդվեցին բոլոր իշխանները շտապում էին կատարել նրանց կամքը, քանզի իրենց վրա անհնա

լ

ր

երկյուղ կար:

Այդ տն արի իր եղբոր

ն մահվան

ճախանձի պատճառով մատնության Արտավազդ աստվածասեր թարկվեց երանելի այր հանձնվեցանողորմ դահճի՝ չ նր որը նստում էր Աշնակի'"' Արուճում", ն ռրն սպանեց

են-

Դիմաքսյանը գորանի Հաբիբ անվանված արա ն

սալանզնա սատաղմամբչարաչար Ալնակի: Էիս րտաշունչ օրերն էին, հույնը նեղում էր նրանց ՀիսԻ րռային ցրւոաչունչձմերայնոյն, նեղէրտաճուամբ: զնոսաՅոյնն. իսկ նրանք ցրտին չէին կարողանում ելնել նոջա ցրտոլն կարէինելանել տալ պատերազմընդ ինե էն» նուա, դեմ, ուստի հանկարծակի ելան, գնացին նրանց տալ տերազմ ելինյանկարծակի գնացին ււնցինվգեւտուն, չոդան ամրացանի առաջանալով՝ամրացան Զարեհավանում»: Իսկ Եւ

ն

աւուրք

ոչ

ն

ե

ն

ն

այլ

ԻսկՅոյննիբընետես ղայն՝ ոչ ինչ փոյթ արար վասն Զարեճաւանի: ն. նոցա,այլ աւարեացզբերդնԴըրւնայ, ն զնաց ի Նախճաւան,

մարւոհաւ ընդ բերդին, զի աւսրեսցե զնա նո: Եւ Եր զաւրավար զաւրունՅունւսց ումն, ասեինայր Շաւատարիմ: Մուրիւսնու

ն

մա՛ելա

ու

պա-

անցան գետով ու հույնը, երբ այդ տեսավ, ուշադրություն չդարձրեց նրանց վրա, այլ թալանեց Դվինի բերդը, գնաց Նախճավան ն կռիվ մղեց բերդի դեմ, որպեսզի ավարառի այն նս: Հունաց զորքի զորավարը ոմն Մորիանոսն էր, Հորն», ասում էին, հավատարիմայր է:

Արդ՝ ի Շասանելժամանակիգարնայնոյն՝ կազմեցաւ պատրաոենցաւ ի պաւռերաղմընդ զաւրուն իսմայելի:Եւ Մաւրիանոս յամառեալ՝ ղիւբն խորճեր կատարել ղգործ: Եւ արչաւեաց Տաճիկնի վերայ Յունին, որ մարո եդեալ կռուեին ընդ բերդին ն եՇարղնուուն սաւուսկեւսց Նախճաւանի. ի սուր սուսերի, ղմնացեալսն փախստական արարեալ: Եւ գնաց Մաւրիանոս// ն փախաւտական, չոգաւ անկաւ ի Վիրս: Իսկ զաւրն Իսմայելի դարձաւ ի նոցանէ ն պաչարեսց զկարնոյքաղաք, ն մարտեդեալ կռուցեաւ ընդ նոսա. իսկ նոքա ոչ կարացինզդեմ ունել նոցա պատերաղմաւ,բացին զդուրս քաղաքին, ե Շնազանդեցանի Եւ նոցա մւոհալի քաղաքնժողովեցին ծառայութիւն: ուկին. արծաթ ն զամենայն բաղմութիւն ընչից քաղաքին. ն կողոպտեաց զամենայներկիրն Հայոց,զԱղուանս,զՍիւնիս,ն մերկացոյց զամենայնեկեղեցիս:Եւ կալաւ պաւոանդղզլխաւորիչխանս աչխարճինն զկանայսն զուստերս ն զդստերս բազմաց: Եւ ԹԵոդորոս Ռչւոոունեաց տերն Համաղգդեաւքն իւրովք գնաց ընդ նոսա. հ տարեալ իջուցին ղնոսա յԱսորեստան:Անդ մեռւու ԹԵոդորոս էրն, ն մարմիննորա բերաւ ի գաւառ Ռչտունեւսց ն իւր, Թաղեցաւ ի գերեզմանիՇարց իւրոց: Եւ ուներ զիշխանութիւն Հայոց աչխարճիսՀամազասւվՄամիկոնեիցտէրն, որդի Դաւթի, այր առաքինի յամենայն դեմս: ն ն Բայցընդանեսուն ուսումնասէր, ն ոչ բուո ԸՇյընթերցասէր ե րենի աղգին վարժ կիրթ Շրաճանգաւք ղինուորականվարժից, ո՛չ մւտոեալ ի ճակատ ն ոչ տեսեւսլ զդեմս թշնամեաց: Եւ արդ՝ սկսաւ նախանձել ի բնութիւն Հայրենի տանն քաջութեանն, ջերմեռանդփութովկատարել ն զդործ քաջութեան ըսւո նախնեացնվարժիցլիապեսկատարել,ի վերուստ խնդրելովզառաջնորդութիւն ե զյաջողութիւն անձինջաջութեւսնն կաւալել: Իսլ կաթուղիկոսն ՀայոցՆերսեսղնաց ընդ թագաւորին, որպէս վերագոյն ասացի, ե չունաց ընդ նմա ի Կոստանդնուպաւլիս: Եւ ընկալաւ զնա անդ ւվաւոուով, ն ետուն նմա ինչս ե անդրէն ի ւոեղի իւը, ն. եկն դադարեաց ի Տայս՝ արձակեցին մեռաւ մինչն Ռչտունեւսցտէրն, դադարեց ասպատակՏաճկին. ն ապա յլեւ վեցերորդի դարձաւ անդրէն ի ւսմի Շալածանացն ւոեղիսիւր.ն Շաստաւոեցաու յաթոռկաաթուղիկոսութետն, փու- լ Թայը կատարելզչինուած եկեղեցւոյն, զոր չինեաց ի վերայ պողուուսչին Վաղարչապւուռ քաղաքի:

Արդ՝ երբ հասան գարնանային ժամանակները, Մորիանոսը իհսմայելի զորքի դեմ պատրաստվեց պատերազմի. համառելով մտածում էր իր գործն ավարտել: Տաճիկն արշավեց հույնՀերՀ-ի վրա, որ կռիվ էին մղում Նախճավանի բերդի դեմ. զարկեց նրանց ն սրով սուսերի,իսկ մնացածներին կոտորեց փախստյան մատնեց: Մորիանոսըփախչելով՝ գնաց ընկավ Վիրք: Իսկ Իսմայելի զորքը վերադարձավ ճրանց մոտից, պաշարեց Կարին քաղաքը ն կռիվ մղեց նրանց դեմ, բայց նրանք չկարողացան կռվով դիմադարձ կանգնել նրանց. բացեցին քաղաքի դռները ն հնազանդվեցին ի ծառայություն:Մտնելով քաղաք՝ նրանք հավաքեցինոսկի ու արծաթ

ն

քաղաքիամբողջ կայքը, կողոպտեցինողջ Հայոց երկիրը,

Աղվանքը,Մյունիքը ն թալանեցին բոլոր եկեղեցիները: Պատանդ վերցրեցերկրի գլխավոր իշխաններին ն շատերի կանանց, ուստրերին ու դուստրերին: Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսը ես իր համազգիներովգնաց նրանց հետ. տարան իջեցրին նրանց Ասորեստան: Ռշտունյաց տեր Թեոդորոսնայնտեղ մեռավ, ն նրա դին բերվեց իր գավառը, ու թաղվեց իր հայրերի գերեզմանում: Հայոց աշխարհի իշխանությունը վարում էր Մամիկոնեից տեր Համազասպը՝ Դավթի որդին՝ բոլոր առումներով առաքինի մի այր: Բայց ընտանեսուն, ուսումնասեր ու ընթերցասեր Հէր» ն ոչ, ըստ հայրենի ազգի, զինվորական վարժանքների կարգուկանոնին հմուտ ու կիրթ. ճակատ չէր մտելն թշնամիճերի երես չէր տեսել:Եվ արդ՝ սկսեց նախանձախնդիրլինել դեպի հայրենական տան քաջագործությունները, ջերմեռանդ փութով կատարել նան քաջության գործը՝ նախնիների նման լիովին տիրապետելով զինավարժանքներին,ի վերուստ խնդրելով առաջնորդություն ն հաջողություն՝ իր քաջությունն ի կատար ածելու: Իսկ հայոց Ներսես կաթողիկոսը գնաց թագավորի հետ, ինչպես ավելի վերնում ասացի, ն նրա հետ ուղնորվեց Կոստանդնուպոլիս: ՀԿայսըն» այնտեղ շուքով ընդունեց նրան. նվերներ տվին ն այնտեղիցուղարկեցին իր բնակատեղին. եկավ հանգրվանեց Տայքում, մինչե Ռշտունյաց տերը մեռավ, ն դադարեց տաճիկի ասպատակը: Ապա6 տարվա հալածանքից հետո վերադարձավկրկին իր նճստավայրը, հաստատվեց կաթողիկոսության աթոռին: Շտապում էր ավարտել եկեղեցու շինարարությունը, որ կառուցեց Վաղարշապատ քաղաքի ճանապարհի վրա:

ի

նմին ամի ի բաց կացին Հայք ի ծառւսյութենէ իսմայելաց-

ւոցն,ն Շնաղանդեցան իծառայութիւն անդրէն ՅուԹագաւորին Եւ

նաց:

արար

արքայ

կուտանդինզՄամիկոնէիցտէր զՀամա-

ղառա՝ կիւբապաղատ,ն.

ետ նմա

գաճոյս արծաթիս ե զիչխա-

նութիւննաչխարճին Հայոց,էլ պաւռիւսայլոց դանձս զաւրացն:

ն իչխանացն,

Յայնժամ" ետես արքայն իսմայելի,եթե ի բաց կացին Հայք ի ծառայութենէ նոցւս, զամենայն զպատանդան,ղոր տարեալ էին յերկրէն, ոգիս իբրն ՌԶՀԵ, սատակեցինզամենեսեան սուր սուսերի, ն մնացորղջնսակաւք, թուով իբըն ԻԲ,որք ոչ դիպեցան ի ւոեղւոյն, այն միայն ապրեցան: իսկ ՄուչեղՄամիկոնեից տեր,վառնզի Էիննորա չորս որդիք ի պատանդի իսմայելացւոցնվասն այնորիկ ոչ կարաց ի բաց կալ ի ծառայութենէ նոցա: Եւ էր Համազասպայ եղբայրմի ի պատանդի: Բայցղայն՝ նայլ յիչխանացն Շանդերձ կանամբք ես իւրեանց խնդրէին ինքեանս յԱսորիս:Վասն այնորիկ լաւ ճամարեալզմաճ քան զկեանս՝ ի բաց կացին ի ծառայութենէ նոցա, ն ՇապճեպերթնեկովՇնազանդեցան ի ծառւսյութիւնթագաւորին Յունաց, Շանդերձ միաբանութեամբիչխանացն ն զաւրացն Աղուանիցն իչխանացն//աչխարճին ՍիւնեացՀանդերձ աչխարճաւնիւրեանց,որք էին յառաջագոյնյաչխարլծեալ ճագիրն Ատրպատականի, մինչե բարձաւ թագաւորութիւնն Պարսիցն տիրեաց նոքա անդրէն բանեցան ընդ Հայոց: Եւ ձերբակալարարեալ զՄուչեղ ն զայլ նս յիչխանացնոր եին ընդ նմա: Արդ՝ զայլ իչխանսն, զորս ձերբակալ արարեալ էին՝ Շրամայեացթագաւորն թողուլ ի բաց, բայց զՄուչեղ ինքն խնդրեաց: Արդ՝ առաքեաց Աստուած խոովութիւն ի մեջ բանակացն

ի

|

առ

առ

իսմայելացին,

նուաճեալ միա-

առ

ն ն որդւոցն հսմայելի, պաւոսռեցաւ միաբանութիւն նոցա, խաո-

ւ նեցան ընդ միմեանս, ի չորս մւոսունաս: Մոն բաժանեցան մի այն՝ որ ի Հնդկացկողմանեէն.մասն մի այն՝ որ ունին զԱսորեստանն է ղկողմանս Շիւսիսոյ. մասն մի այն՝ որ յԵգիպտոսն ի մսն կողմանս Թետալացւոց. ն յԱսկամիի կողմանս Տաճկաց Եւ րաւնկոչեցետլտեղւոջ: սկսան կռուելընդ իրերս, ն անուն կուտորածով զմիմեւսնո սաւոակէին: Արդ՝ միաբանեալ այն որ յեդիպտոս ն որ ի կողմանս Տաճկաց՝ սպանին զթագաւորն իւրեանց,էւ աւար Շարինզբազմութիւն դանձուցն, ե. այլ Թագա-

ւոր

Եւ նուռուցին: ինթեւանք դնւսցինյիւրաքանչիւր տեղիս:

Նույն տարում հայերը հրաժարվեցինիսմայելացիներին ծառայելուց ն կրկին հնազանդվեցին հունաց թագավորին ի ծառայություն: Կոստանդին արքան Մամիկոնեից տեր Համազասպին կյուրապաղատ կարգեց ու տվեց նրան արծաթի գահույք ն Հայոց աշխարհի իշխանությունը, այլ իշխանների էլ` պաշտոններ, իսկ զորքերին` գանձեր: Երբ Իսմայելի արքան տեսավ, որ հայերը հրաժարվեցին իրենց ծառայելուց, բոլոր 1775 պատանդներին, որոնց տարել էին հայոց երկրից»«,կոտորեցին սրով սուսերի. փրկվեցին միայն սակավաթիվ մնացածները՝թվով 22 հոգի, որոնք Հայդ պահին» տեղում չէին: Իսկ քանի որ Մամիկոնեիցտեր Մուշեղը իսմայելացիների մոտ պատանդությանմեջ չորս որդի ուներ, այդ պատճառով չկարողացավ հրաժարվել նրանց ծառայելուց: Եվ Համազասպը պատանդության մեջ մի եղբայր ուներ, բայց Հիսմայելացիները» նրան ու նան մյուս իշխաններից ոմանց` նրանց կանանցով հանդերձ, պահանջեցինտանել իրենց մոտ` Ասորիք: Այդ պատճառով, գերադասելովմահը, քան կյանքը, հրաժարվեցիննրանց ծառայելուց ն հապճեպ բանագնացությամբԱղվանից իշխանների ու զորքերի, Սյունյաց աշխարհի իշխանների ն իրենց աշխարհի միաբանությամբ հանդերձ (վերջիններս ավելի վաղ Ատրպատականի բնակավայրերի ցուցակի մեջ էին ընդգրկված»"',մինչն որ վերացավ պարսից թագավորությունը, ն տիրեց իսմայելացին, նրանք, դարձյալ հնազանդվելով, միաբանվեցին հայերի հետ) հնազանդվեցին հունաց թագավորին ի ծառայություն: Մուշեղին ն իշխաններից շատերին նս, որ նրա հետ էին, ձերբակալեցին:Արդ՝ մյուս իշխաններին, որոնց ձերբակալելէին, թագավորը հրամայեց ազատ արձակել, բայց Մուշեղինպահանջեց ուղարկել իր մոտ: Արդ՝ Աստված Իսմայելի որդիների բանակների մեջ խռովություն գցեց, ն պառակտվեց նրանց միաբանությունը. խառնվեցին միմյանց ու բաժանվեցին չորս մասի: Մի մասն այն Հէ», որ Հնդկաստանիկողմում է, մի մասն այն, որ գրավել են Ասորեստաննու հյուսիսի կողմերը, մի մասն այն, որ Եգիպտոսում Հեն» ն թետալացիների կողմերում, մի մասը` Տաճկաստանի կողմերում ն Ասկարոն կոչվածվայրում: Սկսեցին կռվել իրար դեմ ն սաստիկ կոտորածով սպանում էին միմյանց: Արդ` նրանք, որ Եգիպտոսում ն Տաճկաստանի կողմերում Հէին», միաբանվելով սպանեցին իրենց թագավորին, ավարառեցին բազում գանձերը ն այլ թագավոր նստեցրին: Եվ նրանցից յուրաքանչյուրը գնաց իր տեղը:

որ ի կողմանսԱսորեստանի Եր,Մաւիաս Իսկ այն իչխանն իբըն անուն իչխան նոց, որ Էր երկրորդ թագաւորին իւրեանց, ն նա յանապաւն եւոես զեղեալսն՝միաբանել զղաւըս իւը, գնաց ն

սւպան ղայնւս

ւսըքայ,

զոր

էին, ն նոքայննսմտուցեասլ

հւտ

Իսկ այն զորապետը, որ Ասորեստանի կողմերում էր, անունը էր ն նրանցթագավորի Մավիաս երկրորդն էր. երբ տեսավ կատարըես մ իաբանեց իր զորքերը, վածները, ինքը գնաց աճապատ ն սպաում նեց նրան, կռիվ մղեց զորքերի դեմ, նրանքարքա հռչակեցին, որ Տաճկաց կողմերից էին, ջարդեց Արանց սաստիկ կոտորածով ն այնտեղիցհաղթությամբդարձավ Ասորեստան: Իսկ այն զորքը, որ Եգիպտոսում էր, հունաց թագավորի հետ միաբանվելով, հաշտություն կնքեց ու միավորվեց,ն զորքերի բազմությունը (շուրջ 15 հազար) հավատացին Քրիստոսին ու մկրտվեցին: Իսմայելի բանակներիմեջ սաստկացավ անթիվ բազմության կոտորածի արյունը, ն պատերազմընրանց գցեց խուճապի մեջ՝ կոտորելու միմյանց: Չէին կարողանում փոքր-ինչ դադար առնել սրից, գերությունից ու սաստիկ պատերազմներից թե՛ ծովում ն թե՛ ցամաքի վրա, մինչե Մափառ հորայավհակել առջին Հազառդներվ հրիշիսնության տակ՝ թագավորեց Իսմայելի որդիների տիրույթների վրա ն հետ խաղաղություն հաստատեց: Արդ՝ թեպետ ն ըստ իմ անտաղանդ մտքի ն ոչ ըստ գիտությանը

մարւո ընդ զաւրացն որ ի Տաճկաց կողմանե, ն եար զնոսա կուռորմամբմեծաւ: Եւ դարձաւ անդրէն յաղթութեամբ յԱսորեստան:իսկ այն զաւըն որ յԵգիպտոս,միաբանեալընդ թագաւորինՅունաց,ն արար Շաչտութիւն, ն միաւորեցաւ:Եւ բազմութիւն զաւրաց իբրն ՇնդետասանՇազարաց Շաւաւոացինի Քրիստոս ե. մկրտեցան: Եւ սաստկացաւ արիւն կուտորածին անճուն բազմութեանցի մեջ բանակացնԻսմայելի.Լ. գործ պատերազմինտազնապերզնոսա՝ զմիմեանսսատակելով: Եւ ոչ ն ի սաստիկ փոջը մի ի սոյն նի կարէին `

զերութեեեն

ղադարել

|

պատած ե Ցեան տով իհաա

ն որդւոցնԻսմայելի, թագաւորեի վերայկալուածոց ինքեամբ՝

ե

աոնէ խաղաղութիւն ընդ ամենեսին:

Արդ՝ Թեպետն

զբանսի կարզրուցեալ տողեցից

վայրապար

Շայե-

ամենքի

ո

կարգերին արժանաւորչնործի գիտութեան, այլ սակայն անդր հավաստեմմարգարեական ձայնով, որն ասվեց՝ ըստ Տիրոջ հրան մարգարեական ցեւլ ի կարգսուսումնւասիրացն, Շասւոաւոեցից մանի:Քանզի Հայն» թեն առաջներում Հնս» կանխավ կատարվեց, բարբառովն, որ ըստ Հրամանի տեառն խաւսեցեալ: Ձի թեն բայց ն հետո պիտի կատարվի մինչն հավիտյան՝ ըստ Տիրոջ խոսքի, յառաջինս կանխաւկատարեալ այլ սակայն նի վերջինոսմինչե որ ասում է. «Երկինքն ու երկիրը պիտի անցնեն, բայց իմ խոսքերը ն տեաոն որ ասե. «Երկինք ըսւո բանին լուիւոեան կաւտարեսցի «Քանզի իմ բարկությունից, ասում է, հրդեհ կբորենբանքիմ մի անցցեն»: «Զի Շուր բորբոքեսցի, չեն անցնի»"՞՞՞: երկիր անցցեն՝ բոքվի՞"՛", կայրի ն կիջնի մինչն դժոխքի խորքերը»""': Եվ որ ասէ, ի բարկութենէ իմմէ, այրեսցէ ն իջցէ մինչեւ ի դժոխս ներնրանցմասին է ասում, հայտնի է, քանզի ասում է. «Կվառվեն հրով, ջինս»: Եւ զի զնոցանէնւսսէ՝ լայւո Է, զի ասէ, եթե «Վառեցին մեծամեծ Շրով, բորբոքեսցինՇիմունք լերանցնոցա», այսինքնղմեծամեծ նրանց լեռների հիմքերը կբորբոքվեն»:», այսինքն` Եւ ԹԵ՝«Կոււտեցիցչարիս ամենայնի իշխաններիբռնությունները: Նան՝ «Կկուտակեմ նրանց վրա բոիչխանացնզբոնութիւնասն: լոր չարիքները ն իմ նետերով կոչնչացնեմ նրանց»""": Քանզի, ինչն նեւոիւք իմովքսպառեցիցզնուա»: Ջի որպէսնեւոք վերայ նոցա, պես նետերը՝ կորովի տղամարդու լայնալիճ աղեղից դեպի թիրաթռուցեալք ի գրկաց առն կորովոյ ի լայնալիճաղեղանեի նպա- | ն ի Սին անասլատե որ ի վերայ ամենայն խը5:», այնպես էլ սրանք թռան Մին անապատից,որը ողջ աշխարհի ւուսկ՝ այպես սոքա սովով ե սրուն աճիւմեծաւ: Եւ զի ի կողմանս երկրիկատարեալ վրա կատարվեց սրով, սովով:ն մեծ ահով: Եվ որ անապատի անապատինբորբոքեցաւ Շուր՝ այուվես լայտնապես ցուցանէ կողմերումհրդեհ բորբոքվեց, այսպես հայտնապես ցույց է տալիս այնու զի ասե. «Լարս առանց բժշկութեան արձակեսցեսի վերայ նրանով,որ ասում է. «Անբուժելի: նետեր կարձակես ճրանց վրա ըստ

սակայն վերստին նայելով ուսումնասերների

-

նան

պիտի

նոց, զգաղանսւանւուպւուռի, որք այսը ն անդրքարչեսցեն ղնոսա ընդ երկիր»: Զորմե զոչե մարգարէն Դանիել, եթէ «Գաղանն չորրորդ աճեղ ն զարմանալի,ն Շղաւը լոյժ. ժանիքնորա երկաթիք, ն մագիլք նորա պղնձիք. ուտեր ն մանրէր, ն ղմնացեալան ուռն կոտորէր» ն զայլն: Եւ ապա յելս բանիցն ասէ. «Մերձ Է սլատրաստութեւմբ ււր կորսւռեան նոցա,Շասեալ ոեր ի վեն : Ու. ւրում: բայ նոցա»: Սր եսցի ի ժամանակիի ը մ ն այ նակււ ւու ըոոց

է

առ

ս

ս

ա

Կւս

անապատի գազաններին, որոնք նրանց գետնի երեսին այս ու այն կողմ քարշ կտան»: Նրա մասին է գոչում Դանիել մարգարեն. ն հույժ հզոր Հէր». նրա գազանը ահեղ, ահագին ժանիք«Չորրորդ ները`երկաթե, նրա մագիլները՝պղնձե. ուտում էր ու մանրատում, իսկ մնացածներին ոտքի տակ կոխկռտում»:::" ն այլն: Եվ ապա խոսքիվերջում ասում է. «Մերձ է նրանց կորստյան օրը, Տերը պատրաստությամբհասել է նրանց վրա»554:Եվ սա էլ իր ժամանակին ն

կկատարվի:

ՑԱՆԿ ԳԼՈՒԽ

ԳԼԽՈՑ

ԳԼՈՒԽՆԵՐԻ

Ա

ԳԼՈՒԽ

ՑԱՆԿ

Ա

Խոստաբանութիւնյառաջիկայ պատմութեանց: Մատեանն Մարաբայ փիլիսոփայի Մծուրնացւոյ: Ագաթանգեղեան արձանագրութիւն: Հայկ եւ Բէլ: Պալազատք Հայկայ: Շամիրամ եւ Արայ Գեղեցիկ: Հայք ընդ իշխանութեամբ Ասորեստանեայց,Մարաց եւ Մակեդոնացւոց մինչեւ ցամբարձումն Պարթեւաց

Նախաբան առաջիկա պատմությունների: Սարաբա փիլիսոփա Մծուրնացու մատյանը: Ագաթանգեղյան արձանագրությունը: Հայկ ն Բել: Հայկի սերունդները: Շամիրամ ն Արա Գեղեցիկ: Հայերը Ասորեստանի, Սարաց ն Սակեդոնիայիիշխանության տակ մինչն պար5 թնճերի վերացումը

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Ձ.................................

Բ

ԱպստամբութիւնՊարթնաց, որ եղեւ ի

յայս

ժամանակի

ենա

ասացական

Բ

Պարթնեների ապստամբությունը, որ կատարվեց այս ժամանակ... ււ

ԳԼՈՒԽ

Գ

Արդ՝ թէ պիտոյ է քեզ, ո՛վ ընթերցասէր, երկրորդեցից ի պատմագրացն Մովսիսի Խորենացւոյ եւ Ստեփանոսի Տարաւնացւոյ, դԴաւաստիեւ ճշմարիտ մատենագրաց' զորդի ի հաւրէ ճանաչել 22

ԳԼՈՒԽ

Աաաա,

մա

աաաաաամացաաաաաա

Գ

Արդեթե պետք է քեզ, ով ընթերցասեր, կերկրորդեմ Սովսես Խորեն նացու ն Ստեփանոս Տարոնեցու պատմագրությունից` հավաստի ճշմարիտմատենագիրների,հորից որդի ճանաչելու

ԳԼՈՒԽ

Դ

Ծննդաբանութիւնազգին ՄամիկոնէիցՁ......................ւ, ԳԼՈՒԽ

Ե

Թագաւորք Հայոց, Պարսից ն Յունաց ԳԼՈՒԽ

աա26

...............----Լ

Զ

Եւ արդ՝

երկակի կանոնաւ զ Պարսից եւ զՅունաց հաստատելով նշանակեցից զթագաւորութեան ժամանակն ................................ա

ԳԼՈՒԽ

Դ

Մամիկոնյանտոհմի ծննդաբանությունը ԳԼՈՒԽ

Ե

Հայոց, Պարսից ԳԼՈՒԽ

ն

Հունաց թագավորները...

ա... 27

Զ

Եվ արդ` երկակի շարքով հաստատելով կնշենք Պարսից ն Հունաց թագավորության ժամանակը աաա 37 Լենա

ԳԼՈՒԽ

Է

Հայք զկնի բառնալոլ տէրութեանն Արշակունեաց: Բովանդակութիւն առաջիկայ պատմութեան, լապստամբութենէն Վաճանայ մինչեւ ցյառնելն իսմալելացւոց եւ տիրել 1ԵգիպտոսէԷմինչեւ ի ՊայրԱխ կմ աաա րԱ Նաաա անաաւ, ա ւեւ.

ասաջաջաաաաաաայանայայանա

ԳԼՈՒԽ

Է

ՀայերըԱրշակունյաց տերության անկումից հետո: Առաջիկապատմությանբովանդակությունը, Վահանի ապստամբությունից մինչն Իսմայելցիներիհառնելը ն տիրելը Եգիպտոսից մինչն ՊարսկասԱճ.

աա

աաակապապաաաացաաաաաաաաա

աաա աաա աան41

ԳԼՈՒԽ Ը Ապստաբութիւն Վահանայ ի Պերոզէ: Մառ Պերոզի եւ թագաւորել կաւատալյ: Վարան կարգի մարզպան Հայոց: Մառ Կաւատալ եւ թագաւորել Սնուշրովան խոսրովալյ: Ապստամբութիւն Վարդանայ: Պատերազմ ընդ նմա Խոսրովալ եւ պարտութիւն........................... ԳԼՈՒԽ

Թ

Քրիստոս հաւատալ եւ մկրտիլ Աճռուշըոուանխոսրովայ: Մարզպանք եւ զատավարք Պարսից որ եկինի Հայս լետ Վարդանալ մինչեւ ցբարձումն Սասանեան տէրութեանն 1111 աաա50 Ի

...........1

ՄԱՏԵԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ

Պատմութիւն թագաւորական.....1եեա ԳԼՈՒԽ

աաա

աաա

Ժ

ԹագաւորելՌրմզդի եւ կոտորել զնախարարս. Վանրամ Միրդեւանդակ հարկանէ զՄասքութս: Որմիզդ զչարի ընդ սակաւ աւարամասնն: Ջաւրք Վաճրամայ ապստամբին լյՈրմզդէ եւ առնեն իւրեանց թագաւոր զվաճրամ: Դիմումն Վաճրամայ ի վերայ Ռրմզդի: Նախարարք սպանանեն զՈրմիզդ եւ կացուցանեն թագաւոր զորդի նորա զխոսրով: Փախուստ խոսրովայ յերեսաց ԱՎարամայուեեեեեե ակամա

ԳԼՈՒԽ

ամաց

ա

աաաջաայաառ

ԺԱ

Թուղթ Խոսրովայ առ Մակիկ կայսր: խորճուրդ Սինկղիտոսին: Մաւրիկ առաքէ Խոսրովայ զաւր յաւգնականութիւն: Կրկին թուղթք Վանրամայ առ Մուշեղ եւ պատասխանի սորա: Պատերազմ,լորում հար66 կանի զաւրն Վաորամայ: Փախուստ եւ մաճ Վաճրամայ Ձ.............

ԳԼՈՒԽ

ԺԲ

Նենգութիւն Խոսրովայ ընդդէմ Մուշեղի: Ամբաստանութինիշխանացն Յունաց զխոսրովայ առ Մաւրիկ կայսր: Մաւրիկ պաշտպանէ Խոսրովայ եւ զՄուշեղ կոչէ ի պալատն: խոսրով տայ կայսեր զաշխարոսն ըստ ուխտի խոստմանն մամուն

ԳԼՈՒԽ

Ը

Վահանի ապստամբությունը Պերոզից: Պերոզի մահը ն Կավատի թագավորելը:Վահանը կարգվում է Հայոց մարզպան: Կավատի մաերն Անուշրռվան Խոսրովի թագավորելը: Վարդանի ապստամբությունը: Խոսրովի պատերազմը նրա դեմ ն պարտությունը.......... 45 ԳԼՈՒԽ

Թ

ԱնուշրռվանԽոսրովի մկրտվելը ն Քրիստոսին հավատալը: Պարսիցմարզպաններըն զորավարները,որ Վարդանիցհետո մինչն Սա51 սանյան տերության անկումը եկան Հայաստան... աաա

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՄԱՏՅԱՆ

Թագավորական պատմություն... ԳԼՈՒԽ

աաասաաաացացաջաա

1...

Ժ

Որմզդի թագավորելը ն նախարարներին կոտորելը. Վահրամ Սիրենանդակըհարվածում է մազքութներին: Որմիզդը բարկացավ եր ավարի սակավությանպատճառով: Վահրամի զորքերը ապստամբում են Որմիզդից ն իրենց թագավոր նշանակում Վահրամին: Վահրամի հարձակումը Որմիզդի վրա: Նախարարները սպանում են Որմիզդին ն թագավոր են դարձնում նրա որդուն`Խոսրովին: Խոս61 րովի փախուստը Վահրամից..նենւ ււ

ԳԼՈՒԽ

աԼ

աաաաաաամաաաամամանմաան

ԺԱ

Խոսրովիթուղթը Սորիկ կայսերը: Սինկղիտոսի խորհուրդը: Սորիկը Խոսրովին զորք է առաքում օգնության: Վահրամի զույգ նամակները Մուշեղին ն սրա պատասխանը: Պատերազմը,որում պարտվում է Վահրամի զորքը: Վահրամի փախուստը ն մահըր.............67 ԳԼՈՒԽ

ԺԲ

Խոսրովինենգությունը Սուշեղի դեմ: Հույն իշխանների ամբաստամասին: Սորիկը պաշտպանությունըՍորիկ կայսեր մոտ` Խոսրովի նում է

Խոսրովին ն Սուշեդին կանչում է պալատ: տայիս է դաշինքով խոստացած երկրները

Խոսրովը կայսերը

ԳԼՈՒԽ

ԺԳ

ԳԼՈՒԽ

Բարեպաշտութիւն Օիրին թագուհւոլ: Հրաման խոսրովալ' տուն կալ ն մնալ ի հայրենի աւրէնա աաա ւմնե

Ռաստա-

ճ6

աաաաաաայա

Շիրինթագուհու բարեպաշտությունը: Խոսրովի մնալ հայրենի օրենքներին...

տուն

ԳԼՈՒԽ

ԺԴ

ԳԼՈՒԽ

ԺԳ

հրամանը` հաստա87

ասաաատասարա

ԺԴ

Խնդրել կայսերն Մաւրկայ ի խոսրովայ զմարմին Դանիէլի մարգարէին. նշանք՝ որ եղեն ի տանելն զմարմինն................................ ճ6

Սորիկ կայսրը Խոսրովից խնդրում է Դանիել մարգարեի մարմինը. հրաշքները, որ կատարվեցին մարմինը տանելու ժամանակ

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԺԵ

Նենգաւոր խորճուրդ Մաւրկալ՝ թափուր լյիջշխանացՀայոց կացուցանել զՀայս: Փախուստ բազում իշխանաց յունական մասինն Հայոց առ Պարսիկս ԳԼՈՒԽ

Գալ ճամարակարին գամձու մեծաւ առ յանկուցանել զիշխանս Հայոց ի բաժեէն Յունաց. յափշտակել իշխանաց զգանձն: Միաբանութիւն երկոցունց թագաւորաց ընդդէմ յափշտակչաց: Հաշտութիւն, երթալ ոմանց յիշխանացն առ Պարսիկս եւ այլոց առ Յոյնս....... 20 ԺԷ

Ապստամբութիւնիշխանաց ոմանց յունական մասինն եւ կատարած ճոցին: Թշնամիք ի Թրակացւոց կուսէ սպպոնան թագաւորութեանն Ց...

222222

22222422

22209092 22222222 92222222 22222222

222222 22222 ԱԱ 22222 222222922222 2Ի2ն.. ԱԱ

ԳԼՈՒԽ

ււ

ԳԼՈՒԽ

Հրաման կայսերն Մաւրկայ՝ քարոզելզժողովն Քաղկեդոնի լեկեղեցիս Հայաստանեայց: Բաժանումն աթոռոյ հայրապետութեան ճմ աակ աաա աաա աաա աաա

Անակ

ա

ակա

Աաաա

աաա

ա

աաաան

ԺԷ

թագավորությանը....1111Ն111211 11111111 աաա

ԳԼՈՒԽ

ԺԹ

`

Հունականմասի իշխաններից ոմանց ապստամբությունը ն նրանց վախճանը:Թշնամիները Թրակիայի կողմից սպառնում են Հունաց

ԳԼՈՒԽ

կակաաաաաաաաաաաականաաաաաաաաաան

ԺԶ

՝

ԳԼՈՒԽ

աաա

ասասացաաաջաա

մեծ գանձերովգալը` Հունաց բաժնից հայ իշխաններին Գանձապետի՝ հր կողմը գրավելու. իշխանների՝ գանձը հափշտակելը: Երկու թագավորներիմիաբանությունը ընդդեմ հափշտակիչների: Հաշտությունը. հույների մ հչշխաններից ոմանց` պարսիկների, իսկ մյուսների հույների

ԺԸ Մաւրիկ գումարէ զաւրս ընդդէմ Թրակացւոց. կացուցանէ զաւրագլուխ զՄուշեղ Մամիկոնեան:առաջինն հարկանեն Ժոյնք զթշնամիս, յերկրորդումն նուագի ճարկանին մեծաւ կործանմամբ: Սպանումն Մուշեղի աաա Լեւ

ԺԵ

դարձնել Հայաստանը հայ իշՍորիկի նենգ խորհուրդը` թափուր խաններից: Հայաստանի հունական մասի բազմաթիվ իշխանների փախուստը պարսիկների մոտ... ԳԼՈՒԽ

ԺԶ

ԳԼՈՒԽ

աաա

ԺԸ

Սորինըթրակացիներիդեմ զորքեր

է

գումարում. զորագլուխ է կար-

գում Մուշեղ Մամիկոնյանին: Նախ հույներն են հարվածում թշնա-

միներին,երկրորդ անգամ սպանությունը:..1.11 Լ

մեծ աա

կործանումով կոտորվեցին: Սուշեղի աւապաաաաաաաջացապակացաաաայա

ԺԹ

Մորիկ կայսեր հրամանը` Հայաստանյայց եկեղեցիներում Քաղկեդոնի ժողովը քարոզելու: Հայրապետության աթոռի բա101 ժանումբ եեւ

աակակաաաակապանակաաաաաա

ԳԼՈՒԽ

Ի

Հրաման դարձեալ ի կալսերէն՝ ժողովել հ

զաւրս

ի Հալոց

եւ

ԳԼՈՒԽ

առաքել

ն ուղարԿրկին հրաման կայսրից Հայաստանից գորքեր ժողովել կել Սահակ Սամիկոնյանի ե Սմբատ Բագրատունու միջոցով. Սմբատի կրկին հետդարձը այնտեղից ն ապստամբության |սորհույ ոյր Սմբատը ձերբակալվում է ն տարվում Կոստանդնուպոլ/ս- վճիռ տրվումնրան զցել կրկես: Սմբատի քաջագործություննելըլ,այնտեւ:

Սմբատայ Բագրատունւոյ. դառնալ խորհուրդն ապստամբութեան: (/մբատ

Սահակայ Մամիկոնենի

ձեռն

եւ

Սմբատայ աճդրէն յետս եւ ըմբոնի եւ ածի ի կոստանդնուպոլիս. հատանի վճիո ի վերայ նորա՝ արկանել ի կիւնինն: Նառատակութիւնք Սմբատայ անդ եւ գտանել ողորմութիւն. զկնի ԳԼՈՒԽ

աքսոր

նորա Ափրիկէ

ՔԱ9ԶԱԱՋ.ԱԱ

222022 2Ո ԱԱ ԱԱ

2ԻԻ

ԻՈ...

/00

ե

ԻԱ

ԻԲ

ԳԼՈՒԽ

յԱսորեստանի: Սպանումն կոտիտալ Ամատունւոլ սադրանաւք խոսրովայ: Ապստամբութիւն զաւրուն Հայոց որ նստէրն ի Սպաճան: Յափշտակութիւն գանձու համարակարին եւ անկանել ոմանց յերկիրն Պարթնաց առ Վստամ. 110 ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

Դիմելն ւոջ

ԻԵ

ի վերայ Խոսրովու եւ մեռանել յուղՎստամալ Ասորեստան

ի նենգութենէ Պարիովկայ արքային Քուշանաց: Ցրուել զաւրաց

Վստամայ: Պատերազմ Սմբատայ մարզպանի պարտություն

ԳԼՈՒԽ

|

Սմբատ Բագրատունի կարգի մարզպան Վրկանայ, նուաճէ զապստամբսն., բարեկարգէ զաշխարհն Վրկամալ.Ձ.....................112

..եԼնենլեենեեեեեե

աաա աաա

ընդ Գեղումս

եւ

աա աա կաակմամ աան

ԻԲ

Լատ

որ

ԻԴ

ԻԱ

Վնդոյի սպանությունը. Վստամի ապստամբություննու փախուստր ն նրա գնալը պարթնների կողմերը

ԻԳ

նախարարացն Հայոց

Աֆրիկա

նրա աքսորը

Սպանումն Վնդոյի. փախուստ եւ ապստամբութիւն Վստամայ եւ երթ նորա ի կողմանս Պարթնաց.Ձ.ՁՁ......Լ.ԼէւԼ--1Լ-1ե ե...

Մահ

հետո

Խոսրովր հրովարտակով կանչում է այս նայսարարներին արքու: նիք, որոնց գանճապետը թողել էր. նրանց մեծամեծ պատիվներ 70, տալիս ն նրանց զորքերը նստեցնում Սպահան քաղաքում

ւ...

ԳԼՈՒԽ

ներում գտնելը.

ԳԼՈՒԽ

Խոսրով որովարտակաւ կոչէ ի դուռն զնախարարսն' զորս թողեալ եւ զզաւրս էր համարակարին. ցուցանէ նոցա պատիւս մեծամեծս նոցա նստուցանէ ի Սպաճան քաղաքի 12.11.11. ԳԼՈՒԽ

Ի

ԻԳ

Ասորեստանումգտնվող Հայոց նա/սարարներիմահը: Կոտիտ մատունու սպանությունըԽոսրովի սադրանքով. Հայոց զորքի ապստամբությունը, որ նստում էր Սպահանում:Գանճապետը գանձի հափշտա111 կոլթյունը ն ոմանց փայխշելըպայրթններիերկիր Վստամը մոտ... ԳԼՈՒԽ

ԻԴ

ՍմբատԲագրատունին կարգվումէ Վրկանը մարզպան. նվաճում 1: ապստամբներին,բարեկարգումէ Վրկանա աշխարհր

/

ԳԼՈՒԽ

ԻՆ

Վստամր գնալը Ասորեստան Խոսրովը մրա ս ճանապարհին սպանվելը քուշանների արքա Պարխովկիդավով. Վստամսրզորքել)) ն ցրվելը: Սմբատ մարզպանը պատերազմըգեղումների դեմ պար` ությունը

11111

ԼՆՆՆՆ

ԼԼ

ւււ

սաա

աւան

ԳԼՈՒԽ ԻԶ

Գիւտ մասին տէրունեան խաչին ի ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ ձեռն

տեսլեան....................... 116

ԻԷ

ԻԶ

Տերունական Խաչի մասունքի գտնվելը երազով ԳԼՈՒԽ

ԻԷ

Դարձեալ պատերազմ Սմբատայ ընդ թշնամիս ի Տապարաստանի յաղթել: Մեծանալ Սմբատայ պատուով քան զամենայն մարզպանս: Եկն Սմբատայ ի Հայս. շինութիւն եկեղեցւոյն Ս. Գրիգորիի Դուին: կաթողիկոսութիւն Աբրաճամու Ռշտունւոլ...................... 118

թշնամիների Դարձյալ Սմբատի պատերազմը Տապարաստանում դեմն հաղթելը: Սմբատը ավելի կմեծարվրի,քան բոլոր մարզպանները: Սմբատի Հայաստան գալը: Ս.Գրիգոր եկեղեցու կառուցումը Դվինում: Արրահամ Ռշտունու կաթողիկոսությունը

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

եւ

ԻԸ Սմբատ կոչի անդրէն ի դուռն Պարսից, պատուի տանուտերութեամբ՝ որ անուանենալ կոչի Խոսրով Շում եւ առաքի ընդդէմ Քուշանաց: Նախարարք Հայոց՝ որք ընդ նմա: Գունդ մի սակաւաձեռն Պարսից պաշարի ի Քուշանաց եւ հարկանի լանսլողութենէ Դատոյենի: Սպանումն Դատոյենի: Սմբատ ի մենամարտի սպանանէ զարքայն Քուշանաց: Փախուստ զաւրուն Քուշանաց: .Զաւրն Պարսիցյաւարի առնու զաշխարհ նոցա: Մեծաւ շքով կոչի Սմբատ

/ՑԼՌՆՆԼմւեեւմւււ

ԳԼՈՒԽ

ւա

աաա անկա

աաա

ննա

աաա

ԻԸ

Սմբատըդարձյալ կանչվումէ Պարսիցարքունիք,մեծարվումէ տանուտերությամբ, որ անվանվում է Խոսրով Շում ե ուղարկվումէ քուշանների դեմ: Հայ նախարարները,որոնք իր հետ էին: Պարսիկների մի փոքր խումբ պաշարվում է քուշանների կողմից ն կոտորվում է Դատոյանի անհնազանդությանպատճառով:Դատոռյանիսպանությունը: Սմբատը մենամարտիմեջ սպանումԷ քուշանների արքային: Քուշանների զորքի փախուստը:Պարսիկներիզորքը ավարիէ ենթարկումնրանցաշխարհը: Սմբատըմեծ շուքով կանչվում է արքունիք աաաաաակ նաաաաաայաա ....Լ աաա

աաա

ԻԹ

ԳԼՈՒԽ

Մառ

ԻԹ

Սմբատայ: Ապստամբել նախարարացն Հայոց ի Պարսից եւ երթալ ի ծառայութիւն խաքանայ

Սմբատի մահր: Հայ նախարարների ապստամբելը պարսիկների դեմ ն Խաքանի ծառայության տակ մտնելը...

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ւմ

Լ

աաա

Լ

Փախչել Ատատալյ խոոխոռունւոյ ի ծառայութենէ Յունաց անկանել առ Խոսրով եւ մեծարել ի նմանէ. ապա ապստամբութիւն ի Խոսրովէ եւ սպանումն: Սառմանակալք Պարսից եւ Յունաց ի Հայաստան աշխարհի լամս հաշտութեան թագաւորացն երկոցունց կապանաց

Խոռխոռունու փախուստը հույների ծառայությունից, հասնելը Խոսրովի մոտ ն մեծարվելը նրա կողմից. ապա ապստամբելը Խոսրովի դեմ ն սպանվելը: Պարսից ն հունաց կուսակալները Հայաստան աշխարհում երկու թագավորների հաշտության տա129 ճերլիճ..ենննլ ըրի Ղա

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

եւ

ւել.

ա

աաա

ակա

մասանաանաաա

ԼԱ

Սպանումն Մաւրկայ կայսեր եւ թագաւորել Փոկասալյ: Ապստամբութիւն ի Փոկասայ Երակղի եւ Ներսիսի զաւրավարաց: Պաշարումն Ուոճայի ի զաւրաց ԽոսՓոկասայ, եւ Դարայի՝ ի զաւրաց

-

-

Ատատ

սաաապացապաատաապնապապապաաաայաա

ԼԱ

Սորիկ կայսեր սպանությունը են Փոկասի թջագավորելը: Երակլ ն Ներսեսզորավարների ապստամբությունըՓոկասից: Ուռհայի պաշարումը Փոկասի

ն

Դարայի պաշարումը Խոսրովի զորքերի կող-

րովալ: Հասանել խոսրովալյ լյաւգնակամնութիւն /Ռւոհայի, առնուլ զքաղաքն եւ դարձ հանդերձ Թէոդոսիւ որդւովն Մաւրկալ: Առումն եւ կործանումն Դարալի ի Խոսրովայ: Առումն Ուոճայի ի զաւրացն եւ սպանութիւն ՆերԱխաի Փոկասայ

Ուռհային օգնության հասնելը, քաղաքի առումը ն մից: Խոսրովի` վերադարձըՍորինի որդու` Թեռդոսի հետ: Դարայի առումն ու կործանումը Խոսրովի կողմից: Ուռհայի առումը Փոկասի զորքերի կողմիցն Ներսեսի սպանությունը

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

աաա

ւե

ԼԲ

Պատերազմի դաշտին Եղեվարդայ եւ պարտութիւն Պարսից. այլ պատերազմ ի դաշտին Օիրակայ եւ պարտութիւն Յունաց: Երրորդ պատերազմ ի Ծաղկոտն: Անձնատուր լինել Թէոդոսի խորխոոուն-

ւոլ

զաւլրավարին Պարսից. երթալ ի դուռն արքունի

Ձաճել-.մեեեեե

ԳԼՈՒԽ

ւււ

ասացական

ակնա

աաա

աաա

աան

աան

եւ ապա

սպա-

ԳԼՈՒԽ

Արձակել խոսրովայ զխոռեամ բազմաձեոն գնդաւ յԱսորեստան եւ զԱշտատ ճանդերձ ԹԼէոդոսիւ որդւով Մաւրկալ ի Հայս: Ամենայն Ասորեստան եւ Միջագետք հնազանդինի ծառայութիւն Պարսից: Աշտատ ճարկանէ զծոլնս, երթայ ի վերայ Կարնոյ: Թէոդոս յայտնէ զանձն իւր Կարնեցւոց. անձնատուր լինել Կարնոյ: Գալ զաւրավարին Շաճենալ ի կարին. գաղթեցումն բնակչաց Կարնոյ Աճմատան: Վախճան կաթողիկոսացն Յովոանու եւ Աբրաճամու: ի Նստել յաթոռ կոմիտասալ: Առումն Կեսարիոլ ԿկԿապադովկացւոց

ԳԼՈՒԽ

եւ

սպանումն Վասակայ Արձրունւոլ.....1..1....1 աաա

Խոսրով մերժէ առնել ռաշտութիւն. պատերազմ առ կԿեսարեաւ, փախուստ Յունաց. Շարէն առնու զՄելիտինէ: Զաւրավարք պարսիկք ի Հայս: Փիլիպպիկոս արշաւէ լԱյրարատ եւ դառնալ ի փախուստ: Նստուցանել Հերակլի զնոստանդին զորդի իւր չաթոռ թագաւորութեանն եւ երթալ յԱսորեստան: Պարտութիւն նորա առ Անտիոք քաղաքաւ: Երկիրն Պաղեստինացւմոց հնազանդի ի ծառայութիւն Պարսից: Ապստամբութիւն Երուսաղէմ քաղաքի, առումն եւ կոտորած անճնարին: Գերումն խաչափայտին: Հրաման 2... ...««..... 148 լարքայէն Խոսրովալ՝ շինել անդրէն զԵրուսաղէմ ԹԱ

Ի

ԼԲ

ԼԳ

մեծաթիվ գնդով` Ասորեստան, իսկ ԱշտաԽոսրովիԽ̀ոռեամին հետ Հայաստանուղարկելը: Ողջ Ասոտին Սորիկի որդու՝Թեոդոսի

րեստանն ու Սիջագետքը հնազանդվում են պարսիկներին ծառայության: Աշտատը ջարդում է հույներին. գնում Կարինի վրա: Թեոդոսը կարինցիներինհայտնի է դարձնում իր ով լինելը. Կարնո անձնատուր լինելը: Շահեն զորավարի գալը Կարին. Կարնո բնակիչների տեղահանումը Անհմատան: Հովնան ն Աբրահամ կաթողիկոսների վախճանը: Կոմիտասի՝ (հայրապետական) աթոռին նստելը: ԿապաղովկյանԿեսարիայի առումը Շահենի կողմից ն Վասակ Արծրունու սպանությունը: ԳԼՈՒԽ

ԼԴ

աաա

ՍարտրըԵղեվարդի դաշտում ն պարսիկների պարտությունը, մյուս մարտը Շիրակի դաշտում ն հույների պարտությունը: Երրորդ մարտր Ծաղկոտնում: Թեոդոս Խոռիխոռունուանձնատուրլինելը պարսից զորավարին, արքունի դուռը գնալը ն ապա սպանվելը.............. 137

ապաակաաաաաաաա

ԼԳ

Շաճենայ

նեւ

աաաաաաաապաաաաաջանա

ենե.

ԼԴ

Խոսրովըմերժումէ հաշտություն կնքել. ճակատամարտըԿեսարիայի մոտ, հույների փախուստը. Շահենը գրավում է Սեյիտինեն: Պարսիկ

արշավումէ Այրարատ ն զորավարներըՀայաստանում:Փիլիպապիկոսն դիմում փախուստի: Հերակլի`իր որդուն` Կոստանդին,թագավորական աթոռիննստեցնելըն գնալը Ասորեստան:Նրա պարտությունըԱնտիոք քաղաքի մոտ: Պաղեստինցիներիերկիրը հնազանդվումէ պարսիկներինծառայության: Երուսաղեմքաղաքի ապստամբությունը,առումն ու սաստիկ կոտորածը: Խաչափայտի գերումը: Խոսրով արքայից

հրամանը`վերստին նորոգել Երուսաղեմը

ուա

ԳԼՈՒԽ ԼԵ Աո Տէր կոմիտամ

ԳԼՈՒԽ Եւ այս

աաա

աջակցական

ենե

ԼԶ

պատասխանի' Մոդեստոն....11111. Է թղթոլն

Լ

աաա.

զոր

ակամա

գրեցին Հայք յԵրուսաղէմ աաա

աաա

աաա

անապա

ԳԼՈՒԽ

ԼԷ Շիճումն տաճարին Հոռիփսիմեայ....ԼԼԼԼ-Լ..11..

ԳԼՈՒԽ

առ

մակաաաաաաան

աաա

տյ

ԼԼ.

աԱ

աաա

նանա

աաա

Աաաա

աաա

կաա աաա

աաա

աայա ն

/57

մաաաատղաաաակաաանաաաաաասջաաաանա

Երուսաղեմ:

գրեցին հայերը

/61

/,,,,,»:,»,»Քգ»ԺԻԲՔՁԲ:«զե.ՁՔ0թ92թ2.2.էէԵշււ

ԼԷ

Հռիփսիմեի տաճարի կառուցումը...

աաաաասաապաաաանաը

ԳԼՈՒԽ

Գալ Խոռեմալ առնուլ զգկոստանդնուպոլիս. ողոքանք Հերակղի. ճրաման ի խոսրովալյ՝ առնուլ զքաղաքն: ի նաւամարտի բեկանի զաւրութիւն Պարսից: Ժպիրո հրովարտակ խոսրովայ առ Հերակղ: Եստուցանել Հերակղի զ Կոստանդին յաթոռ թագաւորութեանն եւ գնալ ի կՍեսարիա: Արշջաւել անտի ի Հայս եւ առնով զԴուին. զ Նախճաւան եւ զ Գանձակ: Հասանել խոռեմայ ի վերայ Հերակղի: Օարտար շարժմունք Հերակղի եւ կոտորել զ Պարսիկս մասն առ

111111

ԼԶ ԳԼՈՒԽ է Այս նամակի պատասխանը, որ

ԳԼՈՒԽ

ԼԸ

ՄԱԼԱՇ..եեԼԼ.

ԼԵ ԳԼՈՒԽ

ԿՈՍԻՏԱՍՌՔՆ

ՏԵՐ

ԼԸ

Խոռկամի գալը` Կոստանդնուպոլիսը գրավելու. Հերակլի աղաչանՊարսից ուժերը ջախքր. Խոսրովից հրամանը` գրավել քաղաքը: են ծովամարտում:Խոսրովի ժպիրհ ձհրովարտակըՀերակջախվում լին: Հերակլի` Կոստանդինին թագավորության աթոռին նստեցնելը ն Կեսարիա գնալը: Այնտեղից Հայաստամ արշավելը ե Դվինը. Նախճավանն ու Գանձակը գրավելը: Խոռեամի հասնելը Հերակլի վրա: Հերակղոսի ճարպիկ գործողություններըն պարսիկներինմաս առ

մաս

կոտորելը Լեւեն.

ԱԶ

աաաաաապպպապաատաաակաաաա

ԳԼՈՒԽ ԼԹ

Փախուստ խոսրովայ ի Վեճռկաւատ.առնուլ Հերակլի զՏիզբոն եւ դառնալ յ|Ատրպատական: Դարձ խոսրովայ անդրէն ի Տիզբոն եւ սպանումն: Թագաւորել որդւոլ նորա կԿաւատալեւ առնել հաշտութիւն ընդ Հերակլի, ունելով երկաքանչիւրսց զճոին սաճմանս իւրեանց... կաա

Խոսրովի փախուստը Վեհկավատ. Հերակլի` Տիզբոնը գրավելը ե Ատրպատական վերադառնալը: Խոսրովի վերադարձը Տիզբոն ն սպանվելը: Նրա որդի Կավատի թագավորելը ն Հերակլի հետ հաշտություն կնքելը. յուրաքանչյուրի` իր հին սահմաններին տելը աար աաա աաա աոան րրրւը

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

աաա

աաա

մակա

աաա

ա

աաա

այա

Խ

Վարազտիրոց կարգի մարզպան Հայոց: Նստել յաթոռ կաթողիկոսութեան Քրիստոափորի եւ զկնի նորա Եզրի: Մառ կաւատայ. թագաւորել Արտաշրի մանկան: խոռեամ ըստ խորհրդոյ եւ աւգնականութեամբ Հերակլի առնու զծիզբոն, սպանանէ զԱրտաշիր եւ ինքն թագաւորէ. զխաչն տէրունեան դարձուցանէ Յունաց: Սպանումն Խոռեմայ, թագաւորել Բորոյ դստեր խոսրովայ, Ազարմիդխտոյ եւ Որմզդի սակաւ ժամանակս եւ ապա Յազկերտի, որդւոյ կաւատայ: Պառակտումն տէրութեանն Պարսից...

ԳԼՈՒԽ

ԼԹ

եւա

Խ

ն Վարազտիրոցը նշանակվում է Հայոց մարզպան: Քրիստափորի նրանից հետո Եզրի` կաթողիկոսականաթոռին նստելը: Կավատի մահը.մանուկ Արտաշիրի,թագավորելը: Խոռնամը Հերակլիխորհրդով ն ինքը ջագավոու օգնությամբգրավումէ Տիզբոնը.սպանումԱրտաշիրըին է հույներին:Խոռեամի սպանճուրում. տերունականԽաչը վերադարձնում թյունը, սակավ ժամանակ Խոսրովի դստեր` Բորի. (ապա) Ազարմիդուխտի ն Որմիզդի թագավորելըե ապա` Հազկերտի Կավատր որդու (թագավորելը): Պարսից տերության պառակտումը աա,

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԽԱ

Դարձ տէրունեան խաչին յԵրուսաղէմ: կաթողիկոսն Եզր ըստ հարկելոլ Մժէժի Գնճունոյ ընդունի զժողովն Քաղկեդոնի եւ առնու պարգեւ զաղն կողբալ: Գժտութիւն Վարազտիրոցի ընդ իշխանս Ատրապատակնճի,խորհուրդ ՄԺէժի սպանանել զնա, փախուստ նորա առ Հերակլ եւ մեծարել ի նմաճէ: Դաւաճանութիւն Աթալարիկոսի ընդդէմ հաւր իւրոյ Հերակլի. չմիաբանել Վարազտիրոցի ընդ դաւաճանսն. աքսոր նորա: Դաւիթ Սաճհառունիկարգի կիւրապաղատ: ԹԼէոդորոս /Իշտունի պաճէ զաշխարձն Հայոց լապահովի

ԽԱ

Տերունական խաչի դարձը Երուսաղեմ: Եզր կաթողիկոսը Մժեժ Գնունու հարկադրանքով ընդունում է Քաղկեդոնի ժողովը ն պարգն է ստանում Կողբի աղահանքը: Վարազտիրոցի գժտությունը Ատրպատականիիշխանների հետ. Մժեժի մտադրությունը սպանել նրան. նրա փախուստը Հերակլի մոտ ն նրա կողմից մեծարվելը: Աթալարիկոսիդավաճանություննիր հոր` Հերակլի դեմ. Վարազտերոցիչմիաբանվելը դավաճանների հետ. նրա աքսորվելը: ԴավիթՍահառունին նշանակվում է կյուրապաղատ: Թեոդորոս Ռշտու1849 նինՀայոց աշխարհը պահում է ապահովության մեջ

ԳԼՈՒԽ

ԽԲ

Բարձումն Սասանականին, որ կալաւ զիշխանութիւնն ամս ՕԽբ: Դիմել Հրէից առ իսմայելացիս. երեւել Մաճմետի եւ միաբանել զիսմայելացիս: Առաջին պատերազմ ի մէջ Յունաց եւ իսմայելացւոց յԱրաբիա: Պարտութիւն Յունաց. փախուցանել զխաչափայտն ի Կոստանդնուպոլիս:իսմայելացիք տիրեն Եգիպտոսի: Այլ զաւր հսմայելացւոց առնու զՏիզբոն: Նուազումն թագաւորութեան Պարսից: Մառ Հերակլի եւ թագաւորել որդւոլ նորա Կոստանդնի: Մուտ որդւոցն իսմայելի լաշխարոս Հալոց: Առումն Դունալ եւ գերումն ԷԵ հազար արանց ի Դունալ: ՊատրկությիւնԹԷոդորոսի /Ոիշտունմոյ: իսմայելացիք լյաւարի առնուն զբազում աշխարհս մինչեւ ի սարմանս Հնդկաց ............................ մամա 14 Արաջաջամա

անան

ԳԼՈՒԽ

ԽԲ

Սասամյաններիանկումը, որ իշխեցին հինգ հարյուր քառասուներկու տարի:Հրեաներիդիմելը իսմայելացիներիմոտ. Սահմետի հայտնվելը ն իսմայելացիներինմիաբանելը: Առաջին պատերազմըհույների ն իսմայելացիներիմիջն Արաբիայում:Հույների պարտությունը.տերունականԽաչի փախցնելը Կոստանդնուպոլիս:Իսմայելացիները տիրում են Եգիպտոսին:Իսմայելացիներըմյուս զորքը գրավումէ Տիզբոնը: Պարսիցթագավորությանվերացումը: Հերակլի մահը ն նրա որդու` Կոնստանդինիթագավորելը: Իսմայելի որդիների մուտքը Հայոց աշխարհ: Ղվինիառումըն Դվինիցերեսունհինգհազար մարդկանցգերեվարումը: ԹեոդորոսՌշտունու պատրիկությունը:Իսմայելացիներըավարառում են բազում երկրներ մինչն Հնդկաստանի սահմանները

ԳԼՈՒԽ ԽԳ

Վասն Հրէից ԳԼՈՒԽ

եւ չար

խորհրդոց նոցա...

աապապապաա

ԽԴ

Մեռանել կոստանդնի եւ թագաւորել Երակլոսի որդւոլ Հերակլի յերկրորդ կնոջէն: Գալ Վաղենտինի ի կոստանդնուպոլիս եւ նստուցանել թագաւոր զ Կոստաս զորդի կոստանդնի։ Պատերազմ Պարնից եւ իսմայելացւոց ի Մարսս գաւառի եւ պարտութիւն Պարսից: ՀԷնն իսմայելեան ըստ կանխասացութեան Դանիէլի մարգարէին: Սպիրատ խորհուրդ Վաղենտինի եւ մաճ նորա: Դարձ յաքսորէ ասպետի, որդւոյ Շումն խոսրովայ: Թումաս ռենգութեամբ ըմբոնէ զԹԼոդորոս ն առաքէ կապանաւք ի կոստանդնուպաւլիս: Արդարանայ Թէոդորոս եւ դառնայ ի Հայս պատուով զաւրավարութեան:

ԳԼՈՒԽ

ԽԳ

Հրեաների ն նրանց չար մտադրությունների մասին ԳԼՈՒԽ

ԽԴ

մահը ն Հերակլիերկրորդկնոջից (ծնված) որդու՝ Կոստանդինի Հերակլի ն որդուն` Կոստանդինի Կոստանդնուպոլիս գալը Վ ալենտինի թագավորելը: ն կռիվը իսմայելացիների թագավորնստեցնելը:Պարսիկների Կոստասին, ն Մարսսգավառում պարսիկներիպարտությունը:Իսմայելյան ասպաՎալենտինի տակությունը՝ըստ Դանիել մարգարեիկանխասացության:

ն նրա մահր: Խոսրով Շումի վեապիրատմտադրությունը որդու՝ ասպետի ն է (Թեոդորոսին րադարձըաքսորից:(Թումասընենգությամբձերբակալում է արդարանում (Թեոդորոսն ուղարկումԿոստանդնուպոլիս: կապանքներով

-

Ասպետ փախչի ի կԿոստանդնուպոլսոլեւ դարձեալ մտանէ ի ծառայութիւն Յունաց պատուով կիւրապաղատութեան. մար նորա: Բաժանել զաւրուն Իսմայելի յերիս առաջս եւ արշաւել Այրարատ, ի կողմանն Սեպճական գնդին եւ լԱղուանն....եԼելեենեելլեեե աա

սյաշտոմով:ԱսպետըփաիսՀայաստան գորավարության վերադառնում ն ծառայության մտնում հույներին յումէ Կոստանդնուպոլսից դարձյալ պաշտոնով.նրա մահը: Իսմայելի զորքի երեքթեյ կյուրապադատության ոո բաժանվելըն արշավելը դեպի Այրարատ. Սեպհականգնդի կողմերն Աղվանք ու... ն

աաաաաաաա

ԳԼՈՒԽ

ԽԵ

Թէոդորոս /Իշտունի հարկանէ զիսմալելացիս եւ թափէ զաւարն եւ զգերին. զոր առեալ էր նոցա լԱրծափս: Այ զաւր իսմայելացւոց ճարկանէ սրով լԱլրարատայ մինչեւ ի սաճմանս Տալոց. վրաց ե առ Աղուանից: Նաւամարտութիւն Սոստանդնուպոլսով եւ չարաչար պարտութիւն իսմալելացւտոց:կոստանդին կայսը առնէ ճաշտութիւն ընդ Մաւեայ: Շինութիւն եկեղեցւոլն լաճուն ,Չուարթնոց: Ամբաստանութիւն զաւրուն Յունաց զՀայլոց վասն իրաց հաւատոյ: Հրաման ի կոստանդնէ՝ առնել միաբանութիւն ճաւատոյ ընդ Հոռոմս: Ժողով եկեղեցական վասն խնդրոլ միաբանութեան... 222 ԳԼՈՒԽ Պատճէն

պատասխանի թղթոլն եկելոյ ի Հայս ի Հոռոմոց թագակոռստանդինալ. զոր գրեցին Հայոց եպիսկոպոսունքն եւ կաթուղիկոսն Ներսէս հանդերձ նախարարաւքն եւ զաւրավարաւն Թէոդորոսիւ Ռշտունեաց տեաոն: Օշմարիտ եւ ուղղադաւան նա226 մակ Նիկիակամճճ.-ե..եե ակապավայ ւորէն

ԳԼՈՒԽ

ՆԻԿԻԱԿԱՆ

ԺՈՂՈՎՈՅՆ

ԽԷ

Ժարձակումն Իսմայլելացւոցըստ տեսլեան Դանիէլի: իրք խոովութեան ի Կոստանդնուպոլիս. սպանումն երեւելի արաճց............ 256 ԳԼՈՒԽ

ԽԵ

ազատում իսմայելացիներին նրանք վերցրել

ե Թեոդորոս Ռշտունին ջարդում է էին Արծափքում: ավարնու գերիներին, որր Իսմայեմատմճում է Այրարատից մինչն 5այթի. լացիների մեկ այլ գորք սրի Վիրքի ն Աղվանքի սահմանները: Շովամարսյը, Կոստանդնուպոլսր մոտ ն իսմայելացիների չարաչար պարտությունը: Կոստանդին հետ: է Զվարթնոց անունով Սավիասի կայսրը հաշտություն կնքում եկեղեցու կառուցումը: Հունաց զորքի ամբաստանությունըհայերից հավատի մասին: Հրաման Կոստանդինի կողմից` հավատքով մեաբանվել հոռոմների հետ: Եկեղեցական ժողովը միաբանության խնդրի շուրջ աաա աաա աաապջաը

ԽՋ

ՀԱՆԳԱՆԱԿ

ԳԼՈՒԽ

աաաաաան

աաա

ԽԸ

Պատերազմիսմայելացւոց ընդ Պարսիկս:

Յազկերտի: Բար4ումն Սասանեան տէրութեանն: Հայք մտանեն ի ծառայութիւն իսմայելացւոց առաջնորդութեամբ /Իէոդորոսի /Իշտունոյ: Գալ կոստանդնի կայսեր ի Հայս. բազումք լյիշխամացն Հայոց գամ առ նա եւ ցուցանեն զմիամտութիւն իւրեանց... աաա

Մառ

ԳԼՈՒԽ

ԽԶ

Հոռոմների Կոստանդին թագավորից Հայաստան եկած նամակի պատասխանի պատճենը, որը գրեցին հայոց եպիսկոպոսներն ու Ներսես կաթողիկոսը նախարարների ն զորավար Ռշտունյաց տեր Թեռդորոսի հեմ ն.պ

ՆԻԿԻԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԽԷ

ԳԼՈՒԽ

ԽԸ

ԺՈՂՈՎԻ

ՀԱՆԳԱՆԱԿԸՆ

Ը

աաա

Ը

հսմայելացիների հարձակումը`ըստԴանիելի տեսիլի: Խռովահույզ անցքերը Կոստանդնուպոլսում.երնելի այրերի սպանությունը 257

հսմայելացիներիպատերազմըպարսիկներիդեմ: Հազկերտի մահրՍասանյան տերության վերացումը: Հայերը Թեոդորոս Ռշտունու առաջնորդությամբմտնում են իսմայելացիների ծառայության տակգաԿոստանդինկայսեր գալյչ Հայաստան:Հայոց իշաններից շատերը լիս են նրա մոտ ն ցուցաբերումիրենց հավատարմությունը

ԳԼՈՒԽ

ԽԹ

անն

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԽԹ

ն այլ եպիսկոպոսների Հայոց Ներսես կաթողիկոսի մասին: Նրա հետ հաղորդվելը: Եպիսկոպոսներիցմեկը բռնավախիցհոռոմների Կոսհետ: դատվումէ կայսեր կողմից` հաղորդվելու կաթողիկոսի հայոց տանդինիդարձը Կոստանդնուպոլիս: Ներսեսի փախուստը իշխաններից:Թեոդորոս Ռշտունին ջարդում է հունաց զորքերին.

Հայոց կաթողիկոսին Ներսիսի. հաղորդել նորա եւ այլոց առ պիսկոպոսաց ընդ երկիւղի: Մի ոմն յեպիսկոպոսաց բոռնադատիի կայսերէն՝ հաղորդել ընդ կաթողիկոսին: Դարձ կոստանդնի ի կոստանդնուպոլիս: Փախուստ Ներսիսի յերեսաց իշխանացն Հայոց: Թէոդորոս /իշտունի ճարկանէ զզաւրս Յունաց, առնու զծրապիզոն. երթայ առ Մաւիաս ն ընդունի զիշխանութիւն ի վերայ Հայոց, Վրաց, Աղուանից եւ Սիւնեաց: Պատրաստութիւն հսմալելացւոց առ ի առնուլ զնոստանդնուպոլիս.........................268

Հոռոմս

ն ստանձնում իշխանուգրավումՏրապիզոնը,գնում Սավիասի մոտ ն Իսմայելացիների վրա: Սյունիքի Աղվանքի թյունըՀայաստանի,Վիրքի, Կոստանդնուպոլիսըգրավելու պատրաստությունը`

Ծ

ԳԼՈՒԽ

Ծ

Թուղթ արքային իսմայելի առ թագատրն Յունաց կոստանդին: Գալ Մաւիասայ ի Քաղկեդոնմ:Մրրիկ հողմոլ խորտակէ եւ ցրուէ զնաւատորմն իսմայելացւոց. զաւրն իսմայելացւոց թողու զ'Քաղկեդոն: Այլ բանակ իսմայելացւոց, որ արշար ի Վիրս' հերքի ի բքոլ ձմերայնոյ: իշխանք Հայոց միաբանին եւ բաժանեն զՀայս ի միջի հւրեանց: Աղէտ ժողովրդեանն...

Սահսմայելի արքայի նամակը հունաց թագավոր Կոստանդինին: ն է վիասիգալը Քաղկեդոն: Սրրկահողմըխորտակում ցրում իսմաէ յելացիների նավատորմը.իսմայելացիներիզորքը թողնում Քաղկեդոնը: Իսմայելացիների մյուս բանակը, որ արշավում էր դեպի Վերք,հողմահարվումէ ձմռան բքից: Հայոց իշխաններըմիաբանվում են ն Հայաստանըբաժանում իրար մեջ: Ժողովրդի աղետը...

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

ԾԱ

աաա

ԾԱ

Ապստամբութիւն Մարաց լիսմալելացւոց: Բեկումն զաւրութեան հսմալելացւոցյայնկոյս Օորայլ Պաճակին եւ փախուստ մնացելոցն

ընդ դժուարս լերինն կովկասում...

ԳԼՈՒԽ

աաաաաաաաանառաաան

ԳԼՈՒԽ

ԾԲ

Մուշեղ Մամիկոնեան մտանէ ի ծառայութիւն իսմայելացտց: (Թէոդորոս //շտունի եւ այլ իշխանք ճհնազանդինի ծառայութիւն իսմայելացւոց: Պատերազմ Յունաց եւ իսմալելացւոց ի Նախճաւանի եւ բեկումը Յունաց: Առումն կարնոլ. աւերումն երկրին Հալոց, Աղուանից եւ Սիւնեացի ձեռն իսմալելացւոց եւ տալ պատանդս: Մառ ԹԼէոդոկա, րոսի Ռշտունւոյ: Համազասպ Մամիկոնեան կաթողիկոսն Ներսէս առ կաթո ե տարէ զշինուած եկեղեցւոյն Զուարթնոց: Հայք ապստամբին լիսմայելացւոց. կոտորումն պատանդացն: Մուշեղ Մամիկոնեա ի բա կալ ի ծառայութենէ իսմալելացւոց եւ կոչի ի պաղատն: . նոցաի ի մէջ զաւրացն խսմայելի.բաժանելըճոցաի չորս մ մասունս . ե կոտորել ել Յաղթել Մ:աիասայ ակառակորդաց, միապետել եւ առնել 1 միմեանս: Մաղթել ՎերջաբանԱԱԱԱԶԱԱԱԱԱԱ ԱԱ ԱԱԱԱ Վ ՎԱՎ Ա ԱԱ ԱԱ ԱԱԱԱ 21012 Աննան անն խաղաղութիւն:

7 Հայ ա

աոաք

7Ա

:

եք ոովութ

«

Մ

եւ

Ա

ԱԱԿ

ԱԱ

ԱԱ

ԼԱ

ԱԱ

ԱԱ

խուստը Կովկասի դժվարին ՌԱ

աաա280

Աաաա

Իսմայելացիների

Սարերի ապստամբությունըիսմայելացիներից: ն զորության բեկումը Ճորա Պահակից այն կողմ, մնացածներիփա1Առնելը

|

ԾԲ

(Թեո-

Սուշեղ Սամիկոնյանըծառայությանէ մտնում իսմայելացիներին: են իսմայելացիդորոս Ռշտունին ն մյուս իշխաններըհնազանդվում ու Նախպատերազմը Հույների իսմայելացիների ներին,իծառայություն: ճավանումն հույների կոտորածը:Կարինիգրավումը.Հայոց, Աղվանից կողմից,ն պատանդե Սյունյաց երկրներիավերումըիսմայելացիների ճեր տալը: Թեոդորոս Ռշտունու մահը: ՀամազասպՍամիկոնյանընշաէ նակվումէ Հայաստանիիշխան: Ներսես կաթողիկոսըվերադառնում կաթողիկոսությանաթոռին ն ավարտում Զվարթնոց եկեղեցու կաեն իսմայելացիների դեմ. պատանդների ռուցումը:Հայերն ապստամբում է կոտորումը: Սուշեղ Մամիկոնյանըհրաժարվում իսմայելացիներին ծառայելուց ն կաճշվում է պալատ: Խռովությունը ի սմայելացիների զորքերի մեջ. նրանց բաժանվելը չորս մասի ն միմյանց կոտորելը: հաղթելը: միապետելըն խաղաղություն Սավիասի՝ հակառակորդներին Վերջաբան հաստատելը:

Նանա

'

ՆԱ

աաա

ԲՆԱԳՐԻ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բնագրիզաղետիցո-ը սրբազրել ենք զաղքտիցս: ի մատեանս: Սրբագրում ենք խ մոռոնանն՝ Բնազրում՝ Շիմք ընղունելու|խնդրոառարկանասխագասութեւսն զոր եզակիթվով "

՛

Է մաւոյանը, անդամը, որովակնարկվում նույն Էջիվերնից1-ին մաւոնանն ւտոողի եղակի թվով ձեր ն ջննւսկան բնւսզրիԹիվ6 որտեղ Շամապատասխան ծանուժադրությունը, ւոեղումգւոնում

ենք ը

մասոնանն

(տե՛ս

Աբգ., էջք

192-193):

Բնագրիզուրացե-ր առաջարկում ենք սրբագրել զրուցացն: ԱյստեղխոսքԷ գնումաոռւսուլելների, զրույցների մասին: աղդ-ր սրբագրել ենք աղդ: Բնագրի Եւ-ը սրբագրել ենք Ես: Բնագրի "

"

Յ անգամ ք տարբերակով Շանդիւլող Բնագրում Թէտաղ...-ր

ենք Խ-ով: սրբագրել այստեղ ԲնագրիԱրչուչեսի-նսըբաղզրելեք

ենք երդումն: Սրբագրում նհրդում: Բնւասգրում՝ օմռունչ Բնագըում՝ ւււ

ՅԲնագրում՝ յօրինեալ: կասկած բառը Ոմանք սլաւտնրաղմեցան Դատերաղմնցան բնազրում եղել Է է Շւրուցում, ենթադրելի Ե, որ նախնական "

-

որը վերածվելԷ ոլաոնրազմեցան-ի: պարմոնցան, ենք Մրծձուին: Բնագրի Մրծունին-ր սրբադրել այստեղ Պաւորիկ. Չորս դեւլքումբնագիրնունի ՑուվՀան

ս

սրբադրումենք մեծււուսոուվ|: Մ Բնագրիյորժամը ձեր սրբագրել ենք յորժամ: ենք երիցանցդ: Սրբագրում Բնագրում՝երիցանցգ:

ղքաջ: Բնադրում՝ ենք Ցայնժամ: Ցանժամ-րսրբադրել Բնագրի բնագրի կորուստ կա, ուր, անկասկած,խոսք Ե եղել Այուսռեղ Շասնելումասին: դգեւոեղը Շույների՝

՛

Ձեռագրերում Շանդիւլում Է օրինաւք ն օրինւսւոլրքձներով: Շանդիպում Է ւուսրբերակը Այստեղ բնագրի պակաս կա, որի մասին նչել են նան Ստ. Բնադրումկուսուսնդնուղյոլիս Գ. Աբգարյանը: չենք սրբաՄալխասյանցը, միայնդլխադրերում:Մենք դրանքնպատակայնորեն Վերջինսիրավացիորեն նկատում ենթադրելով, որ գուցե դրանց ՇեԵ.«Աչքի է ընկնում այստեղ մի մեծ ւպակսորդ-Շայ Արչակուգրում կոււուսնդնոււղաւլիա՝ Շետո ինքը չի եղել: նիների ցանկըՎաղարչակից Սեբեոսն ղինակը մինչն Խոսրով Մեծի31-րդ ա սրբագրելենք Անձամբ: ւոարին:կարո՞ղ Եր Շայ Շեղինակը, ԲնւսգրիՑայնժամ-ը Պարթնների ցանկըդնելուց Շիւոոմինչն ւնւոհս առնելՇայԱրչակունիների տնունեւալ-րսրբագրելենք նոււսնեալղ: նրւսնցբարձումը՝ Բնագրի Ի դեպ, այս ւպլարբերության ցանկը,որ նրանցժամանակ չարախօսութենէ: Բնագրում՝ Էին Հայասւուսնում Թագավորում վերջինւոողում, ինչես նկաւովելԵ դեռնւ Ք.Պաւոկանյանի Մեծը:Հեղինակը մինչն. Խոսրով ՇիչումԷ Վաղարչակի ւնունը՝ առւսնցնրա Թագավորության կողմից(տե՛ս Աբգ., Եջ 256, ծան. 263), բնագրայինկրկնություն ւուսրիներընչանակելու, որից Շենոցա ե 132 նոցւսն ւսունել....): կա (հ մսունել ւոո ԹոչումԷ մինչեԽոսրով Մեծի31-րդւուսրին,այսինքն` զանց է առնում ավելիքան 400 տարվաժամանակիՇայթադավորների Բնագրում մաղրանօք: ք է Բնադրի չքլրինելե-ըսրբագրել ենք զլինելն: Այսպիսի անկարելի մոռացություն ենթադրել»: ենք Բո Հլ ՇաՍըբբագրել ծլ չածաստան: Բնւգրում՝ Բոս ագրումւորոճված չԵ: :

անո:

Արտաչիսի:

ունեն «...ամս Բոլորձեռագրերնւուզագիրտարբերակները մինչդեռԳ, Աբգարյանը 41տարի, դարձրել է ԽԷ»,այսինքն` "

ու

տարի:

Հասուն:

30Բնագրում՝օգնական: Բ

ԲնագրիԽոռխոռունի-ն սրբագրել ենք Խորխոռունի:

դամենն: Բնագրում՝

որ ւլարզԵ դառնում, բովանդակությունից

Խուերկիրընվաճողը

Է վերադառնում Շրամանով արքայի ենք Շամարել ւովյալ Մալխասյա- Պարսկաստան, ուսւոինւվաւոակաճշարմար դրում Ե. «Պատկանյանն Գ.Աբգարյանը ծիքներ: են ( Շ6Բքո) վերարերող, Սենիւուսմին Թարգնը թարգմանել «մանգաղ» Խոսրով բառով:Մակլերը.... զետեղել նախադասությունը

Բնագրի սրիանաւք բառաձնի չուրջ եղել

տարբեր կար-

են

րով Սենիւուսմն Է, որն ել

ու

մանել Է «կտրող գործիքներով»....:Հ.Աճաոյւանը....ժարգմանում Ե «մանգաղ», բայց Ստ.Մալխասյանցըառարկում Է՝.... գրելով. ենք Շամարում, «...Շիչյալ բացատրությունը նկւուռի կասկածելի ունենալով, որ մանդաղը կովելու Շամար գործիք չե»: Զամինհա Շամողիչսրբայանը....սրբադրումԵ «սուսերոք», սակայն գրություն չէ: Հավանաբար,նախնականբնագրում եղել Ե Շենց սնուն «սրիան», որն ինչ-որ երկրագործականկւորող դործիքի ծան. 335): Է» (Աբգ., էջք 274-215, Անկարելի Է կարծել, թե ունենում է նան կայազոր, Թշնամական բերդից, որը սովորաբար զորախմբի վրա Շարձակվերմիայն գավառի երեսուներեք գյուղերից այնւոեղ Շավաքված խաղաղ բնակչության երիտւսսարղությունը, որն զինված լիներ միայնզերանդիներով մանասա

|

Ել

ու

արտար կովնլու ԳԽՎԵ) Համար,որն, անչուչւո, վրիւվլակԷ

տեղին յի Է

ՀՐ"

Կչվում.«....ման անզաղը

ելու

ճարմար(բն (բնագրու

մբ

ւ

|

բնագրին,1111112, կարծումենք,

ոը

|

|

բեւսգրումսրիսնաւք-ը

պարղապես եղել Է օրճանաւք Լուր բառի անսովոր Շոզնակերտով գործիականնԷ, որպիսիք դեռ 5-րդ դ. պատմիչների կողմից էին կիրառվում, ինչպես` դրնան, բնրդնան, դեղնան, (օճմտ. ԱԱ, եջ 20): Թղլթնան, խողեան, խորդեան ն այ ե Ասվածի օդտին է վկայում այն, որ լեզվական աղբյուրներում վկայված Ե նան Շենց սուր բառի անսովոր Շողնակին՝ սրճանքք/ (ԱԲՀԼ, էջ 741): Կարծումենք` բնագրում:որխանաւքթ-ը պետք է

| |

սրբագրելսրեանաւք:

երկիր-ր սրբագրել ենք եկիր: Բնագրի

Այս նախադասությունը բնադրում զետեղված Ե նախորդ

(«գաւաբառիմառւոր առնելովոլաւոդուաալան-ի Նկառսոի

ռապետ»), այլն այն, որ երկու կիրառություններիցմելլում այն նս Պաւոդոսաւյան-ը դիտվում Ե Շասարակ անուն, այստեղ սրբագրում ենք սրատդուապան: ենք րմբոնեաղ: սրբագրել Բնադրի ըմբրոնեալ-ր 39Բնագրում՝ ենք Տարունոյ: Սրբագրել Տարոնոյ: « է Շատվածումբնագրի այս որ նկատել, Ա.Զամինյանըճիչտ Հետո կամ ն-ի փոխարեննախլորուստ կա. կարծումենք՝ ն-ից (ե) զի էր, որը պատմիչի նական բնագրում կարող եր լինել մեկն Է, ն որով վերանում սովորականարտաճայտություններից է բնագրումնկատվող անճարթությունը: ե Խորագրի չարադրանքիմիջն բնագրումնչված ե, ինչպես Շեւտ գտնում են բանասերները(Աբգ., Էջ 219, ծան. 357), դրանց չունեցող «ԽՈՍՐՈՎ ԻԲ, ԵՐԱԿՂՈՍ ԶԱՌԱանմիջական պ չունեցող կապ իակ Ե բւ նչումը նույնությամբ ագրի Սեբեոսի ջաղված ՋԻՆՆ» Գ.Աբդարյաննիզուր է այն զետեղել բուն «

գործիք չե»: ենթադրվում Է՝ բերդից կովի ելխողներիգոնե մի մասը պետք» Է նախնական որ զինված լիներ սրերով: Եվ եթե բանը Շասնում -

մեջ: այն է նախորդ պարբերության Ճ Բնագրիր ճող-ր սրբագրել ենք ի նմա:

արա

գլխից: ՀոՐՊԸԿ

ՒՈ"

դեւլ, Գ.Աբդարյանիծանոթագրությանմեջ կան վրիլակ ներ, որոնք ուղղում ենք. «/Թէոդոռինասում Ե» պետք Ե սրբագրել «Հերակլին ասում ե», իսկ երկրորդ անդամ Շանդիպող էոդուսին բառաձնր՝ Թեռդոսին: Բնագրումկետադրվածչէ: « կետադրվածչե: Բնադրում

Ի

-

.

Սըբբագրելք՝ դիականցն: դիականացն: Բնադրում՝ իԲնւսգում Հրեայ զուդաձնր չենք սրբաՇանդիպող Հրեայ են

ն

Ինչւլեսվկայում Ե Գ.Աբդարյանը, Ա.Զամինյանը բնագրի վեառւածարկում Ե սրբագրել չլայծառույթնամբ րագրուլժնամբ-ր ւ(Աբգ.,Էջ 281, ծան. 400)։ Կարծում ենք՝ բնագրում վերագրու(Սնամբ-րւլեւոք Ե սրբադրել (կարող Է ընդավնրադրույժնումբ մենը դ-գ տառերի չփոթ լինել),քանիոը վերադրությիւն նչալւ այլն (ւոե՛ս, օրինակ, նակումԷ «արձանագրություն» ԱԲՀԼ), ն Թարգմանությանխնդիր Ե առաջանում,մինչդեռ նախնական բնագրում չաւոՇավանական մնրադրուլթյիւն բառիդրեթեբոլոր իմասւոները («բարձրություն», «վերինդիրք՝ասւոիճան», «Շւս(Շուն. ոճով՝«ւռաճարին վելված»,«Շավելում» ընծայված նվեր», «ընծայիմաւոուցում» Կոե՛ս, օրինակ, ԱԲՀԼ)) ւուվյալ Շւսւովածի են: բովանղակությանը Շարիր Մենքերադրույթիւն-ր Թարդմանումենք նվիրաւովուլթյուն բառով,մանավանդոր բնադրում ակնարկ կա Շայ ուխտագնացների Շանգանակության մասին

նույնւվես:

Բնագրի զլթույթնամբն-ը սրբագրելենք դթուլթեամբն: Է Բնւսդրի ղայս-ըււլեւոք սրբագրել ւայւ/՝նկատիառնելով, որ

ներգործականչԷ: կառույցը Բնագրի զդուելոց-ըսրբագրելենք

դղուելոց:

քննական բնագրում ասւովածաչնչյանէ Գ.Աբգարյանը դիւոումմինչայս Շատվածը, սակայն Սեբեոսը Է իր չարունակում չարադրանքն ասուսջւոանելՊողուառուքյալի՝ եբրայեցիներին ԺԲ, 23-րդ նախադասությամբ, առաքված նամակի որը նս Թե'՛

Թեն

ն բնագրում թԹե՛ Թարգմանության մեջբերումենք չակերւոների մեֆ: 82Բնագրում Գ.Աբգարյանը Շեստեցանանձինք «....Շեսւոելով մեր» նախադասության ընդգծվածբառւաձներ ծանոթագրության մեջ բերում է մեղ ձնով, որը, ըստ Էության, վրիւլակԷ (Աբգ.,

Էջք 288-289,

ծան.

401)։

կարծում ենք՝ այս Շաւովածում բնագրիկորուսւո կա: Ասվածի օգւոինեն խոսում ն՛ Սեբեոսի պաւոմության Ճենց Շնազղույնձե(Ա) չուս բառաձնր(Աբգ.,ԷՉ 122), կ՛ ուսդրում սլաճսլանված Շատվածը, որտեղ ԹովմաԱրծրունու երկի Շամաւվաւտտւաախւսն. կաառկա Է մում բառաձեր, ընդ որումամբողֆական նույնսլես Է՝ Շեւո, «....մի՞ԹԺէ այն րնւսխդրի ղծովիբըն.ղցապակցությամբ, մաք Շամարիցիք,մարտնչելբ սմս ընդ մեզ» (Արծը., էջ 155): այն կարծիքին, ըստ ենք Մ.Գրիգորյանի Համամիւո որի՝ան(Այս մասին ւոե՛սԱբգ., դունդք-ր ւլեւուք Է սրբագրել անդնդովըք ծան. 415), ինչպես որ ԺԹարգմանում ենք: Էջ 290, Կոե՛ս Աբգ., էջք 285-296, Ւնսչւլեսնկատել Ե Գ.Աբդարյանը ծան. 448), բնագրում կորուուռ կա, որը, դտնումենք Թովմա երկում.«Եւ եթե երկիր խնդրիցե,աճշաւադիկ Արծրունու Շայտնի երկիրդառաջիձեր. եթե կամիմք ն ոչ կամիմք, եշան Աստուծ ի մենջ ն ետ ի ձեռս ձեր: Եւ եթե քաղաքս խնդրիցէ, աճաւադիկ Ե քաղաքքմեծամեծք Լ ւլարսպաւորք, այլ խնդըիցէ, գանձա Եւ ոչ կամեցաւ ասւսցի ԹԵ.«Տաց՝որչաւիե ձեռն Շասանիցեչ»: Շա Շողը ձեր ւսոջն,կամենում լսել....»(ԵթեՇող Է պաճանջում, վերցրեց մեզնից ն ւովեց ձեր ենք, թե չենք կամենում, Առսւոված ձեռքը:ԵԹեքաղաքներ պաճանջի,աճա մեծամեծե սպարսպավոր իսկ եթե դանձերԷ պաճանջում, ասացի՝Կտամ՝ ջաղաքները, որքան Շնարավոր է, բայց չկամեցավ լսել...) (Արծը., Եջ 156): քաւ: 57 Բնագրում՝ ենք՝ նւս: Սրբագրել նպատակաճարմարԷ սրբագրել վփվրկեցին-ը Բնասդրի վիրկեաց՝ կառույցըթողնելով ներգործական: Բնւսդրումտրոճված չէ: կեւռադրվածչէ: Բնւսդրում ճ բնագրումպեւոք է եղած լինի աուսնց կարծումենք՝ նախնական

զվէերէ, սակայն Բնադրում նկաւի առնելով,որ նախոճւսպես Շսարցական նչանի: Ե նչվում նրա՝ բազմաթիվ ւոեղերիցվիրավորլինելումւասին՝ 62Նախնականբնագրում ւլեւոք Է եղածլինի երեք կուսէ,ինչԹարգմանում ենք Շողնակի Ե թվով:Բնագրում ւեւոլք սրբագրել պես որ սրբագրել ենք:

զմերս:

Հրամայականեղանակիա՛ռ բայաձնը բնադրում չեչտված չէ:

«4

երեք ւող ներքնում: զրազետ Շեղինակը, ամենուր կարծում ենք՝ Սեբեուի չեր կարող նմանաւոիպ վրիպումթույլ դործածելով, յարնելա

որը նչվում տարբերակր, նկատվումԷ ասնԸՇեւոնողականուԲնւսգրիայս Շւսւովածում Ց

Ե նան

նման

թյուն, որի արդյունքում առկա են միննույն ենթակայի թվի քենան. ենթաւկա-ստորոգյալ րականականկարգիչփոթի,ինչպես ւլեւուք Ե սրբագըել բնադրում ղեւլքեր անՇամաձայնության թվի յարնելս: կարզի զույգի քերականական Բ Բնագրի բառակապակցությունը արկին թաղաթին գոյժ (նռրա անկեալ, նոցա ղարձեալընդ արեմուտս՝ ղնաց ի Նինուէ ԽԲ արկին յաւանին բառագոյժ Շանդիպող գլխում նւսխորդ՝ ն այլն), որոնք կարելի Էր սրբագրել միննույն ձնով: Շետ Շամեմաւոելով՝ կարծում ենք, որ ղրանցից կաւլակցության կարծում ենք՝ ւվեւոք Է սրբագրել զաւր: միայն մեկը` աննախդիր տարբերակը, կարող եր ճիչտ լինել Բնւսդրի հրկաքանչիւրաց-րսրբագրել ենք հրկաքանչիւրոց: (Ըմմտ.գոյժ արկանելնմա զիւրոյ առնն ւուսըաւկարւո կորուարդեօք: Բնագրում՝ ԼԲ գլխումւսնճՇրաժեչտ Ե ուոն(Բուղ.,Էջ 100)1,ուսւոիբնագրի 68 Բնադըրում՝ Սրբազըելենք՝ ւաւրինակին: օրինակին: այդ առումով սրբագրություն կատարել: սրբաղրել ենք Վարազտիրոց: Բնագրի Վարազառտիրոց-ր 2. Պ Նախնականբնադրում ուսուցին-ր կարող եր լինել ասացին, բնագրի չինույլթան-ր սրբագրել ենք չինութեան: ո խչպես որ ժարդմանում ենք: Բնագրի ն քեզ-ր սրբագրել ենք ի քեզ: "Այս Շառվածում նչվող աչխարճագրականդիրթերը միաժաԴբնագրում կետադրվածչէ: Ց մանւսկ խորՇրդանչումեն պեւոություններ. կւսրծում ենք՝ պեւոք բնագրում՝ Տարօն: Է սրբագրել /Արքելից: Ինչպեսնկաւոել Է Գ.Աբգարյանը,բնագրումկորուուռ կա ոե՛ս Բնագրի սրաւուոյն-ը սրբագրել ենք ի ոլմուուոյն: Աբգ., էջք 295-296), որը կարելի Է վերականգնելԹովմա Արծ-

րունուՇայւոնի երկից.«բայց արդ՝ եկ ի կողմանցդ յայդցանէ, (բայց արդ՝ դու արիայդ կողմերից, եկից ն ես յԱսորեստան» ւ ես (Արծը.,Էջ 164-165): Ասորեստան) կգամ ն նուս, ւեւոք Է սրբաղի-ն,մեր պատկերացմամբ, Բնագրի Թ

դրել նոցա, զի, ինչպես որ Թարգմանելենք: ճ Բնագրում՝ յծւիւլայ: Սրբաղրել ենք՝ յծւիլայ: Դ Ռոււուս ւմ ն Թա ւոարբենույն Էջում Շանդիպող Բնագրի ււյԵԷ Ռուուու: սրբագրել Անմճիօրի առւսֆինըպեւոք րակներից թարգմանությանմեջ երկու կությունից խուսափելու նւզաւուսկով ենք Ս ուումւ: դեպքումԵլ գործածում

Է սրբագրելԴգլալթայ' անճրաժեչտ Բնագրում Դգզլադայ-ն Է որ ձեռւսգրերում նույն եղում Շանդիպում նկատիառնելով, նւսեւԹ-ով տարբերակ նչսախ(Աբգ.,ԷՉ 131), որը Գ.Արգարյւնը նան ԼԹ Է որտեղ բոլոր գլխում, ձեռադրերն Շամարել ընտրելի Ց

ունեն

Թ

/Թ-ով տարբերակ(Աբգ., Եջ 121):

Բնագրում՝ քաղաքաց:Կարծումենք՝ ճիչւո Է եղակիթվով

85Բնադրում՝ ջի: Շեւոռ՝ ընդ նքո, սւսկայներկուՆւսխւմդասություն Բնւմգրում՝ Ե կապվողբառր բերել դՀնւոսնոցա: Նպատակաճարմար Շոգնակի)ձնով:Մենքերկու միննույն(մեր ւլաւոկերացմամբ՝ ռւ

վով: դեւլքում Ել թարգմանել ենք Շոգդնաակի Առաջարկումենք բնագրի որով-ը սրբագրել

"

չԵ: ՅՑԲնադրում ւորոՇճված չԵ: տրոճշված Բնագրում

որոց:

կարծում ենք` այս Շատվածում բնագիրն աղավաղված ե. զի ն, ինչպեսոր ենք հ ղի-նդրափոխել-ղարձնել առաջարկում

ենք: թարգմանել Բնււգրիվոր-ըրսրբագրելենք որ: կարելիԷ ենք,բնագրում Շամար,կարծում Միօրինակության ո

Երենիոս....ր սրբագրել զերենիոս: Բնագրի նաղզիաղու-նսրբագրել ենք նաղզիանղու: «4 են ցույց ւուսլիս, որ Սեբեոսն իր սլաւոՄեր պրպտումները

մության ԽՋ զլխի «Հանգանակ նիկիական ժողովոյն»խորագիրը մասում է կրող սկնճայւտորենաղդվել Ագաթանգեղոսի«Հայոց պատմության» վերջինմասից (տե՛ս նչվ. աչխ., Եջ 55 ն Շաջորդները), որտեղ պատմիչըգրում Է Կոստանդիանոս կայսեր թագավորելու, ասւտովածասեր լինելու, ՇակառակորդներինՇաղթելու, ապա: Նիկիւսյում տիեղերաժողով ԸՇրավիրելու մասին ե. ավարւոում Է Նիկիայի ժողովի ընդունած դրույթների թվարկումով: սակայն, Շակառակնէ անում. սկզբում թվարկում է Սեբեոսը, ապա՝ կոստանդիանուկայսեր Շեւո կապված Շիչյալ դրույթները, Շանգամանքները,որոնցիցՆիկիայումժողով Շրավիրելը,բնականաբար, անմիջական կապ ունի Նիկիական ժողովի Շանգանակի Շեւո: ՈւսւոիՇամամիւոչենք ո՛չ Սւո.Մալխասյանցի այն կարծիքին, րոտ որի` «ՀավանականԷ, որ այս խոսքը.... ընդմիֆարկություն Է» (ՍոՄ, էջ 132, 133), ո՛չ Գ.ԱբգարյանիՇեւոնյալ կտրուկ ձնեւսկերպմանը.«Այս նւախւսդասությունը չի կապվում ն Շեւո» նախորդ բնւագրի ւՂՇւասարակ «Սեբեոսի Պատմության 572) ծան. (Աբգ., Եջ 330, ն.ո՛չ Ել նույն Գ.Աբգարյանիայն մտքին, Շամաձայնորի՝ ինքն այդ նախադասությունը ն նրան Շաջորդող մուռ միեջանոցՇատվածը դիտում է, «Հավանաբար(ընդգծումը Է մերն ԳԽՎԵ)...ուրիչ Շեղինակիգրած ժամանակագրական մի Շատված, որի բովանդակությունը չի կապվում այդ թղթին

ի լաղաւոն....»: ղնոււաո Այս ձնով վերաղասավորելով՝մենք ոչ միայն ցույց ենք լիս, որ «Ե. ապա կոչեցան....» նախադասությունըկաղ ունի Սեբեոսիսզաւմության Շեւ, այլն պատասխանումենք Գ.Աբեն գնացել Հոոմ՝ գարյանիՇարցին(«Ովքե՞ր Կոււտանդիանոսին ճշմարիտՇավատըսովորեցնելու, Շայտնի չե» (Աբգ., Եջ 320, ծան. 535)): Հոոմ կանչվեցիննրանք, ովքեր Նրկիխոայում կայսեր առաջ «քննեցին զգիրս ե դրեցին Շաւաւոս ճչմարիտս», որոնք էլ սովորեցրինարքային«զճաւատս ճչմարիտս»(ուչադրության Է արժանիերկու նախադասությունների մեջ կրկնվող «ճշմարիւո Շաւաււո)» արւուսԸւսյւոությունը)ն. վկայությամբ Շասւստեցին ՇավաւոիՇիմնւսդրությունը: Բովանդակությունը Շեւնյալն Է. Նիկիայում 15 օր մնալուց Շետո կանչվում են Հոոմ՝ կայսերըճշմարիւոՇավաւոն ուսուցանելու ն. Շավաււոելու ճշմարիտՇավատիՇիմնադրությունը: 95 Բնադրի Հոումայեցւոց-ը սրբազրելենք Հռովմայեցւոց: կարծում ենք՝ ոչ-ը պետք Ե սրբագրել («ով»): " կարծում ենք՝ բնադրի սխիցէ. այլ-ր պետք է սրբագրել փախիցէ ւայլ,։ Ց Բնւդրի մարղումե-ր կարելի Ե սրբագրել մարդոյն: " Բնագրի կերիցե-ն սրբագրել ենք կերիցէ: (Աբգ., ն.ւո.): ւռրոճված չէ: Բնադրում առանԷ ունեայս Սեբեոսի ւվաւոմությոաւն Շաւովածում նկաւովում ենք ճրկլիւղի' Բնադըրում՝ երկիւղիւ: Սըբագրել նկաւոի ձիննախադասությունների Շեւտնառաջություն: ՄենքՆիկիական նալու այն Շանդգամանքը,որ գրաբարում նախդիրը պաւոՇանգանակիՇամառուռ դրույթներին անմիջապեսՇաջորդող ն ճառի պարագայիքերականական իմասւո արտաճայւոում Է ոչ Շետ իբընթե ողջ պատմության կաւզչունեցող նախադասու- թե դործիական, այլ ւորականՇոլովիՇեւտ ճոե՛ս նան Շենց այս Շաթյունը առաջարկում-ենքզետեղել Շենց իրեն անմիջաւվես գլխի ենթավերնագրերիցմեկը` վառն Հայոցկաթողիկոսին Ներ«...ն աուլ եւմոյծ ջորդողսլարբերությոան զնուս ի ւսպաղատն» սիւյի.Հւսղորդել նորս եւ ւայլոցհոլիսկուլոսաց ընդ Հոռոմ արմուսԸայւոությունից առաջ՝ որպես տվյալ Շատվածիտրամաերկիւղի-Լք 2648): ՀՀ... Եւ եղեն անդ բանական չարունակություն՝ այսպես. աւուրս 102Բնադրում՝(իգ ղերեսս նոցւս,անարգանաւք ԺԵ։ Եւ աւպա կոչեցանի Հռովմն.յանդիման եղենկոստանդիաԲնագրում ւորոճված չե: նոսի արքայի ն ուսուցին նմա ղՇաւատս ճչմարիւտւ ն վկայուտրոճված չե: Բնագրում թեամբ ՇառուուռեցինզՇիմնւադրութիւն Շաւատոյն,ն ապա եմոյծ Բնւգրի յայնժամ -ը պեւոք Ե սրբագրել յորժամ: տա-

ռ

-

առ

ուռ

«Դեմ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՆ

Բնագրում` /Խոստաբանութիւն, որ նշանակում է «նախահիշատակու-

թիւն կամ յառաջաբանութիւն ճառելի բանիս» (ՆԲՀԼ, էջ 967, հ. Ա): Մենք թարգմանել ենք նախաբան, ի դեպ` նույն բառը օգտագործել է Փավստոս

Բուզանդը «խոստաբանութիւննախագիտելի»բառակապակվությամբ,որը Ստ.Մալխասյանվըթարգմանելէ «նախագիտելիք»ճնով: շ Խուզակի Գ. Աբգարյանըծանոթագրությանմեջ նշել է /Խուզակ բառի (տե՛ս ՆԲՀԼ, հ.Ա, էջ 982) սեռական լինելու մասին Ա իրավամբ թարգմանումէ «հետազոտողի»ձնով` գտնելով, որ «հետազոտողինհամակած ստեղծագործելուպահանջըչե, որ իրեն ստիպել է գրիչ վերցնել. այլ գրելու շարժառիթըեղել է Մծուրնիարճանագրության հայտնաբերումը»(ՊՍ, այն մասին էջ 189), մինչդեռ,ինչպեսնկատելէ նան Ստ.Մալխասյանվը, է, որ պատմությունը ոչ թե իր կամքով է գրում, այլ ուրիշի` պատվիրատուի պահանջով,մի բան, որ նորություն չէ այս պարագայում:Հիշենք, որ նախորդ ա այլ ոլոր ելլ են ոչ չ իրենյ կամքով, էլ Քու: պատմիչներն իրենվ պատմություն ը չ

ՍՏԱ) 2 աան

-

հոլովաճն

,

ձնավորվածդարձվածները,բ) այդ դարձվածներումարտահայտվածհինգ աար ն ԱԱ շարադրանքիվ,հանդիպումէ նույն Մծուրնասու մատյանում: Թարգմանության մեջ այս նախադասությունըմենք համարում ենք թերի: Չենք բայառում, որ անդ-ը կարելի էր սրբագրել նան անդր (ինչպես դա արել է Ստ.Մալխասյանվը)ն̀կատի առնելով, որ նմանատիպ կառույվ հանդիպումէ նան ներկաՊատմությանվերջին պարբերությանմեջ լհմմտ. «Անդ հայելով ի մատեանն Մարաբայ փիլիսոփայի սակայնանդր հայեյսեալի կարգս ուսումնասիրավն....» (290)|: Ի դեպ, այս վերջինփաստընս խոսուն վկայություն է այն կարծիքիդեմ, թե այս Պատմության առաջին մասի հեղինակըՍեբեոսը չէ: ՛ Սարաբասփիլիսոփա մծուրնացի Անանուն հեղինակիկողմիս հիշվածՄարաբասՄծուրնային թերնս Խորենայու պատմությանսկզբնաղբյուր մեկի հեղինակՄարաբասԿատինանէ, որի ինքնության շուրջ մատյաններից նս եղել եռ տարբեր կարծիքներ: Կարծում ենք` այս հեղինակի մատյանի գոյությունը հերքող բանասերներըանուշադրության են ձատնում մի հանգամանք, որ Խորենային անչափ ուշադիր է իր աղբյուրների հանդեպ: Այս հարկումուրիշ ոչ մի պատմիչչունի Խորենավու նրբանկատությունը:Բավական է ասել, որ Տրդատ Գ-ի մասին գրելիս Խորենավին չի բավականանում մի աղբյուրով ն հիշատակումէ իրեն հայտնի բոլոր աղբյուրներնու դրանյում եղած տարբերությունները,այսինքն` Խորենասին ունի քննական-վերլուծականհայացք. համադրումէաղբյուրները`ստույգ հիշատակելովդրանք: Գոնե աղբյուրներիհարկում մեղադրելը ճիշտ չէ Ա Այնպեսոր զուրկ է հիմնավորումիս:Այն դեպքում, երբ նույնանում են Մծուրնային ն Կատինան,մեկ անգամԱս այդ աղբյուրների գոյությունը ժխտելու փորձերը Մի բան պարզ է, որ ն Խորենացին, ն Անանունը առասպելհօդս են որը նրանվ նույնայման օգտին է ներըքաղել են ապրել է մ.թ.ա. 2-րդ դարում, խոսում:Ըստ Խորենավու`Մարաբաս Մանանդյանը,Մառը,Ադոնցը նրան համարումեն 4-րդ դարի հեղիթյուսը նակ, որն ի ուն Գրելել է հունարեն, թեն նրան համարել են ազ,

-

խոսքն

Իւրիշնե իլ ն նր1 րի ովվե "իրնն մհեր ԻԱրԳրում ԱՐվե ն 8 Բառիս ե են տարբերե ն նեեղել ակնար մասին աամատորագր ամանակ: են խմբա21 մեկնություններ:Նույնիսկ առաջարկվել է կատարել կարծիքներ գրումներ՝ «զայն ստորագրեալ»(Թ.Միհրդատյան, Ն.Մառ), «ջան ստորագրել» ու

(Ք.Պատկանյան,Ն.Ջնտոյան,Գ.Տեր-Պողոսյան),«անստերիւրգրել» (Ֆեթթեր), «զանսուտ գրեալ» (Ա.Մատիկյան),«զաստոյգն նկարագրել» (Ն. Ակինյան) ն այլն: Անշուշտ, հայկաբաններին անհայտ այս բառը կապվում է «ստորագրեալ» բառի հետ, որն ունի նան «արձանագրելու»իմաստ: «Հաստատել, ճառել, նկարագրել,գծագրել, ստուերագրել. վերագրել, ընծայել, առդնել,համարել»իմաստներիվզատ` հենվպ քննարկվող դեպքում«անստորագրել»բառն ունի «չարձանագրված»իմաստը,որը դուրս է մնակել ՆԲՀԼ-ի հեղինակներիտեսադաշտիվ:Այս դեպքում պատմության հեղինակընպատակունի գրի առնելունախչարճանագրված(չնկարագրված, ինչպեսնշում է Գ.Աբգարյանը) ժամանակիառասպելները,ապա ավելասպնում, որ նույն պատմությանմեջ համառոտ պիտի մատենագրիհետագայումկամասին է վկայում նան շարադրանքի շարունակությունը: Ն Աինյանը առաջարկել` 4 հմ

Խորենավուն հայտնի նշանակել, բավատրել. ցնդում: մատյանիվ հիշատակված Կատինան մինչդեռ

Ասվածի տարվածը:

Բա րաե ԱԱ աաա 4: Տերեան հին Բնագրում" թագաորալը Գ.Աբգարյանը գրում է

ն

Ժամ ամանակագիրըհայտնածէ ն այդ

'

«Առաջա Ֆար անի սկզբոում,

|

որը որը

մեզմոզչ չի հասե Լ

եղել Միջագետքումիր գտնվածլինելու մասին պատմառովէլ մեզ հասած Միջագետքանվանփոխարեն հանդիպումէ «անդ» բառը» (տե՛ս Աբգ., էջ 193, ծան. 6): Կարծում

միանգամիվ հեչ թե ենք ղած լլինել հետնյալ ինել

քաղվածքում

այլ կա, կորուստ գոր կերպ` Անն «....զամս մատեանն

եւ

զաւուրս

է բնագիրը ոյի յիշա-

Գգթագաւորավն

տակելով,անդ հայելով ի ՄարաբայփիլիսոփայիՄծուրնավւդյ....»: Ասվածիմասին են վկայում` ա) /հշատակելով ն հայելով գործիականներով

ատճուլ

ու ր ւաղի: '

գ

'

քի նակը ունի մատյանի բովանդակությունը: նկատի

Մծբին -

Խաբուր գետի Ջախջախվտակի աղաք Հայոց Միջագետքում, ափին:Տիգրան Բ-ի օրոք մտնում էր հայկականպետության մեջ: Ուսումնասիրողներըպնդում են, որ այստեղ շփոթություն կա, ն պետք է Մծբին ի փոխարենլինի Մծուրն, քանի որ «յապարանսնՍանատրուկ արքայի» արտահայտությունըստիպումէ այդպեսմտածել: Ասվածիօգտին է խոսումնան Փավստոս Բուզանդը (Բուզ., էջ 98)` նշելով. «ի հնոյն իմն շինած քաղաք` զոր շինեալ Սանատրուկ արքայի, որում անուն տեղւոյն Մծուրք կոչի»: Մծունն, Մծուրք քաղաքը գտնվել է Սեծ Հայքի Տուրուբերաննահանգի Տարոն մոտ: Շինել կամ վերաԱրածանիին Մեղրագետիմիախառնման

-

գավառում` եոեոո է ի շինել Բար Սանը Ն ւ Է րդԱր Մանթի է

պ

րշ

ի

Ավերվել քով:

եսին

ԻՄբգարյ

լ

Շա-

:

հարսը, սակայն բնագրում ուղղում չի կատարել: Սանատրուկ Հայոկ Արշակունի թագավոր 75թ.-իվ, որը հաջորդել է Տրդատ Ա արքային: Վկայաբանությանմեջ հիշվում է որպես իր դստեր` Սանդուխտկույսի, ս Թադեոսառաքյալի սպանողը: Մահասելէ մոտ 110 թ., թաղվել Դարանաղյավգավառի Անի ամրովում`Արշակունյաց արքունականգերեզ-

մանովում:

Բնագրում`հին թագաւորացն: Գ.Աբգարյանըբնագրումհինգ բառի փոխարենառաջարկել է հին բառը, որի հետ մենք համաձայն չենք, քանի որ, ինչպես հենս Գ.Աբգարյանն է գրում, «բոլոր ճեռագրերն ու տպագիրներն ունեն հինգ թագաւորացն» (Աբգ.,էջ 190): Այս դեպքումգործ ունենք բնագրի ոչ ճիշտ խմբագրմանհետ: Հինգ թագաւորալյն արտահայտությանը անդրադարձել են թե՛ բանասերներ,թե՛ պատմաբաններ(այս մասին մանրամասօ տե՛ս Աբգ., էջք 190-192, ծան. 5): Ն.Ադոն ե է պարսիվ թագավորներին ներին (Որմիզդ, (Որձճիզդ,Խ Խոսրով դոնյը առաջարկել Ապրվեզ,Կավատ, Արտաշիր,Հազկերտ),Ն.Ակինյանը`հույն ն պարսիկթագավորներին (Մորիկ, Խոսրով Ապրվեզ, Հերակլ, Կոստանդին,Հազկերտ): Ա.Զամինյանըն Ստ.Մալխասյան նդունել են բյուզանդականկայսրերին (Մորիկ, Փոկաս, մի այլ տեղ հինգ թագավորներէ համարել Խոսրով Կոտակին,Տիրանին, Արշակին,Պապինն Արշակ Գ-ին: Գ.Աբգարյանըմերժում է «հինգ թագավորներ»արտահայտությունը ն առաջարկում«հին թագաւորասն»: խոսք անգամ չպիտի լինի: Ինչ վերաբերու այ ն պարթն թագավորներին, ապա այս հարսում մեզ օգնության է գալիս հետագաշարադրանքը, ուր շատ խոսուն կերպովշարադրվել է ասելիքը: «Զոր իմ գտեալ ի Միջագետսի նորին աշաճեզ զրուսակարգել.քանզի այս ունէր վերնագիրն կերտավն պէս», այսինքն` երբ բասել են ավերակները,գտել են արձանագրություն գրված հունարեն դպրությամբ, հայոյ ն պարթնավ հինգ թագավորների տարիներին օրերի մասին, ն այդ արձանագրությունըունեսել է «այսպիսի սկիզբ», ոչ թե «այսպիսի վերնագիր»:Գրաբարումմ/երնագրրո բառը նշանակել է նան «սկիզբ» ն այս դեպքումնս այդ իմաստովէ գործածվել:Ուրեմնարճաթագավորներիմասին սկսվումէ ագաթանգեղյանարձանագրությամբ` սկսած Տրդատ Մեծիվ: շ (Միջագետք - գտնվումէ ԱրնմտյանԱսիայում՝Տիգրիսն Եփրատգետերի ավազանում:Եփրատին նրա վտակԽաբուրի միջն գտնվողմասըանվանվել է Ասորվով Միջագետք, իսկ Մասիոս լեռնապարիսհյուսիս գտնվող մասը` ՄիջագետքՀայով: Մ.թ.ա. 64թ. ՏիգրանԲ Մեծըպարթններիվգրավել է Հյուսիսային Միջագետքիմի մասը Մծբինքաղաքով: Անանուն պատմությանհեղինակը,որ թերնս ապրած պիտի լինի 5-րդ դարի սկզբին, նշում է, որ ՄարաբասՄծուրնայու աշակերտներիսգտել է Քանի Մծուրնավումատյանը,ուր ընդօրինակվածէ եղել արճանագրությունը: որ Մծուրնը ավերվել է 4-րդ դարի վերջին, ն նրա բնակիչները,նան Մծուրնասու աշակերտները,կարողէին լինել մինչն 5-րդ դարի սկիզբի,ծայրահեղ /'

Երակղան ոստոս) Հերակլ Ա.Զամինյանը

դեպքումկեսի ժամանակակիվներ,հետնաբարԱնանունի խոստաբանության հեղինակըտարբերէ Սեբեոսիվ:Զամինյանըկարծում է, թե հեղինակըՓավստոսն է: Այդպեսենթադրելու հիմք են տալիս ն՛ Խռատաբանությունբառը, ն՛ դեպքերիժամանակը, ն՛ հինգ թագավորներիգործերի հիշատակումը: Ագաթանգեղոսգրիչ- խոսքըվերաբերումէ Տրդատ Մեծի պալատական քարտուղար Ագաթանգեղոսին,որը գրել է «Հայով պատմութիւն» աշխատությունը` պատմագրելովԳ-Դ դարերի դեպքերը,մասնավորապեսքրիստոնեականդարձի պատմությունը:Ագաթանգեղոսիանձի, ժամանակի, պատմությանառաջաբանի,ազգության շուրջ բանասիրության մեջ միասնական կարծիքչկա: Նրան համարել են Ե դարի հայ պատմիչ,մինչդեռպատմության առաջաբանումինքն այլ կերպ է ներկայապնումիրեն: Այս խնդրիշուրջ տե՛ս Վ.եղիազարյան,Բանասիրականորոնումներ, 2003թ., էջ 5: Տրդատ թաջ (Տրդատ Գ Մեծ Արշակունի,287-330 թ.թ.) Խոսրով Մեծի որդին, որի մասին հիշատակել է Ագաթանգեղոսը:Տրդատի մասին նշում է նան Մովսես Խորենավին` հավելելով Փերմելիանոս պատմիչի` Տրդատի նկարագրությունը,ապա Տրդատիմահվանն թաղման «

-

քաջագործությունների արարողությունը:

301թ.-ին քրիստոնեությունըհռչակել է պետականկրոն: Ներքաղաքական ծանր պայմաններում հեռասել էր Դարանաղյավգավառի Սեպուհ լեռան ուր նախարարները թունավորեւյիննրան ն

աաաաա Երարար աաա է ՛

մարանի լորբյուզանդական մասին կայսրերի Ակնհայտ այստեղ լավու կամելայ

այս-

նագրությունը հինգ

|

անվանում Տիտանյան` օգտվելով ՄարաբասՄծուր-

հո

կիա գտնում Խորենասին

Եր Բես նեաավեն

հերթին

է

Մար Ա բաս

ե

Կատենաի ն Կատինայիճ մատյանիվ,

կբեթածին Հայկ- Հայկը, ըստ Խորենավու,Նոյի որդի Հաբեթիսերնդիվ

է, իսկ Բելը՝ Նոյի որդի Քամի սերնդի: Ց

Բաբելոն-

539թ.թ. եղել է

քաղաք Միջագետքում`Եփրատգետի ափին: Մ.թ.ա. 1894նան նույնանուն հնագույն պետություն Տիգրիս ն Եփրատ

գետերիավազանում:Բաբելոն բառասի նշանակում է

կ,

աթ արո խորեռամու

20ԱԱ -

«գերդաստան».

,

«կա

ք»,

«Աստծու

դարպաս»:

ծք»: «ստավվածք»:

ատակ Արմավիրնէ: Նինվե Ասորեստանիհնագույն քաղաքներիվէր, գտնվում էր Տիգրիս գետի ճախ ափին: Մ.թ.ա. 8-րդ դարի վերջերինն 7-րդ դարում Ասորեստանի մայրաքաղաքն ն էր: Տարածվածէր Տիգրիսի ափին4 կմ երկարությամբ:Հռչակավորէր իր խոշորգրադարանով,որտեղ կար ավելի քան 30 հազարսեպագիր կավե սալիկ:լիկ: Մ.թ.ա. 612-ին քաղաքը կործանել են բաբելա-մարական լ 2.

-

էր-

.

-

-

զորքերը:

ժամանակագիր բանասերներըտարբերկերպ են ընկալել: Մալխասնկատի ունեն ԵվսեբիոսԿեսարավուն:Մառը յանսը, Խալաթյանսը,Ադոնկսը ն Ակինյանըժամանակագիր համարումեն Ագաթանգեղոսին, իսկ Զամինյանը` ՄարաբասՄծուրնասուն: Ավելի ուշ Ակինյանը,վերանայելով իր կարծիքը, ՓավստոսԲուզանդին է անվանում ժամանակագիր:Արշավիր Գաբումճյանը կարծումէ, թե ժամանակագիրըԱնանիա Շիրակասունվերագրված«Ժամա2

-

նակագրութեան»հեղինակն է: Ալեքսանդրը մակեդոնավի ԱլեքսանդրՄեծ (մ.թ.ա. 356-323թ.թ.), զորավար ն պետականգործիչ, Փիլիպոս Բ Մակեդոնասուորդին: Հայտնի է իր նվաճողականքաղաքականությամբ: Մահավել է դողէրոսքիվմ.թ.ա. 323-ի հունիսի 13-ին: նրա ստեղծածհզոր գերտերությունընրա մահիվհետո տրոհվես բազմաթիվ մանր թագավորությունների: «ՍՄելնկիոսՆիկանովր Խոսքը հավանաբարՍելնկիոս Ա Նիկատորի (մ.թ.ա. 358-281) մասին է, որը Սելնկյաններիպետությանհիմնադիրնէ: Ալեքսանդր Մակեդոնավու զորավարներիսէ, որի մահիվ հետո էլ ստասել է (321Բաբելոնիսատրապությունը: Սպանվելէ Մակեդոնիայի թագավորՊտղոԿերավնոսիդեմ կռվում: ու թագավորել է 32 տարի, մինչդեռ ձեռագրերում ն շվում է 38 տարի, որը սխալ է: ճիշտ չէ նան Մալխասյանցի այսինքն` : 31 տարի: Գ.Աբգարյանը 38-ը դարձրել է 32, քանի որ հաջորդ ն այս թագավորիտարիներիգումարըպետք լինի 61 է մինչդեռ38-19:10-67, որը ճիշտ չէ: Գ.Աբգարյանիուղղումը -

-

իը)

Սասանյան Սանատրուկթագավորը(78-110թ.թ.): Ավերվելէ 4-րդ դարիկեսին մասին քաղաքի (Այս հետնանքով: Բ արշավանքների թագավորի Շապուհ տե՛ս նան Գ.Աբգարյան,ծան. 52): պատմիչները վաղարշակ - Հայոյ թագավորմ.թ.ա. 2-րդ դարում:ՀայՄեծի եղբայրը: Արշակ են թագավոր նրանհամարում Պարթնավ Արշակունի դարի 19-րդ է ենթարկվել կասկածի վաղարշակիպատմականությունը 2-րդ կեսիվ` դառնալովգիտականվեճի առարկա: է « Ստեփան Տարոնացի Կարծեսյալպատմիչ,որիս օգտվել Սեբեոսը -

(տե՛սԳ.Աբգարյան,ծան. 71): ե Պարսիկներըմարդկայինյեղը բաժանումէին երկու խմբի` արիների անարիները: մյուսները` իսկ անարիների,որոնսիս իրենք արիներ էին, » Տե՛ս բնագրի 8-րդ ծանոթագրությունը: ճենաստան -- Կարծիքէ եղել, թե խոսքըՉինաստանիմասին է, սակայն Աճու-Դարյայի ն Սիրէ ըստ Հ.Սվազյանի`«ճեներիերկիրըտարածված եղել մասում, որը հետագայում` տարածությանայն Դարյայիմիջն տեղավորված արաբներիսնվաճվելուվ հետո, ճնրանվկողմիվ կոչվես Մավերաննահը` հ. 4, էջ Այս մասին մանրամասնտե'ս ՊԲՀ, 1976, Սամարղանդկենտրոնով»:

Նիկանովրը կելեկիոս առաջարկը Աջցոզգաորների Հ61), ամո Նկատի առնվումՓոքր Ասիան(ըստ Գ.Աբգարյանի)կամ 203-212: նահանգները(ըստ Ք.Պատկանյանի): ոքրսիայի երկրամաս,որոնք կա, արնելյան Այս անունով Պարսկաստանիփոխարքայություններիս մեկն խոսքը, հավանաբար, Ա յստեղ էր: Աա Հգյամանյան Միջագետքում: վում Հյուսիսային Կասպիսծովերի միջն ընկած լեռնագտնվում ԱՆ Մեծ կա (երկարությունը կմ լայնությունը` քաղաքի մասին է Արիան (Կեսարիա, Ուրֆա, Եդեսիա) Քաղաք Վերին (ըստ ԱշխարհաՍումգայիթիգետաբերանը: կմ):Առվում ե մինչն մրից թե Մծբին, Գ.Աբգարյանը Մծուրն գանում Հայոյ կամ Եփրատի կ ազմում: հյուսիս-արնմուտքո Միջագետքի լ է Հայաստանի քաղաքի մասին (Աբգ., էջ 203 Հայկական) օրոք Ա Ղ վրա: Տիգրան յունի տակ Դայսանգետի ր Ներսես նվիրված դեպքին կողմի. Զանգիի Հայքի հարավում` Հայով էմիր 1144թ. կործանվել դարեր շարունակ Միջա Մար Տի երկրամաս նե է Հայքին: Շնորհալու հայտնի «Ողբ Եդեսիոյ» պատմաողբը: Ան է վերամիավորել Հետագայում լնկյան, հիշատակվում Պարթնական պետությունների եղել հայ հոգնոր կյանքի կենտրոններիսմեկը: Այստեղ ծնվել միջնաՈւռհայում Իա ր

աստան

Փ

ը

է

-

Ա

ի

Ա

`

Խառան

»

նան

Սն

է,

է:

մոտ

Ուռա

»

2.

ոչ

է

Աոա

լ

՝

կազմում:

-

այլ

Մեծի

՝

է

կ

Մեծ

ը

Սե

ը ապա

Չարասպ

լեռ

Հ

-

ի

եղ

այս

է

Ուռհան

է

է

դարյան հայ պատմագիրՄատթեոս Ուռհայեկին: Մինչն 1915թ. անս Կն նր: Ար նան որ այստեղ է արարվել հայոս Ուռհան նրանով, նշանավորէ այլն:

Սագրոշի որն ունի մբարձրություն: գագաթով, ան Գանվուն լեռնաշղթայի Ջ

ն՛

են

ու

է

շ

ն՛ քաղաք,

ն՛ գյուղ

-

'

գե հարավայինհատվածում` Երասխ գետի ակունքի շրջանում` Ուրմիա լ լճի ւ

Աւ

այբուբենը:

քոր

Սովի

Հայքի Այրարատաշխարհիգավառ(Բասեան,Բասեանք) Բասեն Աշխարհավույվի`առաջին գավառը (համանուն եղը ներիս մեկն էր, րական, հիշատակվում դեռնս Քսենոփոնի ժամանակներից):Գտնվում Երասխի ն ի Սահմանակալ բդեշխություն Հայքում, ընդգրկել ԵՊաայ տներ, վերինհոսանքի շրջանում:Ներկայանում էր մի քանի նախարարական նակիս եղել Ատրպատականին Ադիաբենեին: աաանաաով Հռանրեայի անԱրշակունիների իբրս Հայքի թագավորությանմեջ, եղել Զարեճ իասին` հոտ Խոսրով Ռրդունիներին, տների. Սանավագյանոնրի մեկին` որոնվիմ ախարական ազառդ ակոտոր ախարարականտոհմի ժառանգականկալվածքը: Խանին Զորանա-

էճան ԱԱ ԱԻ Հիջատակուն Խորենա: նոր Շիրական(Նոր Շիրակ,Նոշի հ

մոտ:

-

5'

Շատ

,

է Մեծ

է

Հ

-

Մեծ

ըստ

0)-

է

է

ն

Մեծ

մանի՝ կի` է հայոյ

բանակիննրանք տրամադրելեն

Զարեհավանը:

Ըստ

է

հեծյալ: Կենտրոնըեղելէ

Մժծուրն(Մծուրք) Քաղաք Մեծ Հա յքի Տուրուբերաննահանգի Տարոն գավառում` Արածանիի ն Մեղրագետիմիախառնմանտեղում: է

արեյ

որ

սպարա-

պետի` Վաչե Մամիկոնյանիճեռքով: Սորրատ Խոսքն այստեղ Սոկրատ Սքոլաստիկոսի(380-440) մասին է, որը բյուզանդայի պատմիչէ: Գրել է յոթ գրքերիցբաղկաված«Եկեղեյական պատմություն» երկը, որը 306- 436 թ.թ. եկեղեյական իրադարձություների ն համապատմություննէ: Այն ունեսել է երկու թարգմանություն`ընդարձակ «'

-

Հիմնադրել

-

/

արքան

ռոտ,

որոնք, համապատասխանաբար, կոչվել

Սոկրատ»:

են «Մեծ

Սոկրատ» ր

ն «Փո քր

Գ.Աբգարյանըկարծում է, որ Անանունը օգտվել է Ասողիկիվ, քանի որ Փիլոն Տիրակասու թարգմանությունը կատարված է 7-րդ դարի վերջում: ՄինչդեռԳ.Աբգարյանըանտեսել է Ն.Բյուզանդավու` 1893թ. «Հանդէս Ամսօրեայ»-ում տպագրվածուշագրավհոդվածը,որտեղվույս է տրվում, որ «Փոքր Սոկրատ»-իթարգմանիչըԱբրահամեպիսկոպոսՄամիկոնյաննէ, իսկ գործը թարգմանված է 6-րդ դարում: Ի դեպ, չի բապառվումնան, որ Անանունը օգտված լինի ուղղակիՍոկրատիբնագրիվ, այլ ոչ թե հայերենթարգմանու-

թյունիվ:

Մակլերըենթադրումէ, որ այստեղ բնագրի կորուստ կա ն վերականգնում է այսպես. «Գրատիանոսզ̀առաջինն, Արշակ ԼԹ, Շապուհ ԼԴ»: Ց Բոլոր ձեռագրերն ու տպագիր տարբերակներնունեն «...ամս Խէ», այսինքն` 47 տարի, մինչդեռԳ.Աբգարյանըդարձրել է 48 տարի: բամբիշ -- Խոսրովիդուստր Բորանիանունըայստեղաղավաղված է Բբոր կամ Բբորնձնով: Ք.Պատկանյանը,Ֆ.Յուստին, Հ.Հյուբշմանը բերում են այդ բառը Բռր կամ Բռրն ճնով: Բոր ճնով հանդիպումէ նան Սեբեոսի Խ գլխում (տե՛ս ծան. 275): Թովմա Արծրունին օգտվել է Սեբեոսի Պատմությունիվ` գրեթե բառակի արտագրելով նրանիվ, սակայն մի քանի անգամ օգտագործելէ այդ բառը Բռր կամ Բռրն ճնով: Բամբիջ հասարակբառը, որ նշանակում է «թագուհի», այստեղ գործածվում է հատուկ անվան փոխարեն,կամ պետք է ենթադրել,որ Ճճեռագրերում դուրս է մնասել Բբոր բառը: Իսմայելացիներ Միջնադարյանմատենագիրների կողմիվ այսպես են անվանվելարաբները,որոնվ նախահայրը,ըստ Աստվածաշնչի,եղել է Աբրահամի ն նրա եգիպտասիհարմ Հագարի որդին` Իսմայելը: Ի դեպ, այդ իսկ պատճառովարաբներն անվանվումեն նան «աղախնածինհագարավիներ»: Կարքեդովմայեցի Բառիս մեկնությանշուրջ բանասերներըտարբեր առաջարկություններեն ներկայացրել:Ն.Ակինյանըառաջարկումէ կամայական սրբագրում` «Հազկերտ Բ. որդի Վռամայ իբրեւ հաստատեվաւ»ձնով: Մ.Գրիգորյանըառաջարկումէ «եդովմայեյի կամ Քաղդէայի կամ Ստահրասի» ճները: Հավանականէ Ստ.Մալխասյանսի այն կարծիքը` ըստ որի ԿարՔեդովմայեւյի բառը աղավաղությունէ, որն սկզբնապեսեղել է Չար ծդովմայեվի (տե՛ս ԽՈ... Ըոք. 148), որով Սեբեոսը փորձել է բնութագրելհայերի հետ մշտական թշնամության մեջ գտնվող պարսիկներին,սակայն նպատակահարմարենք գտնում թարգմանությանմեջ զետեղել բնագրային ճնը: Կարմիր Վարդան Կարմիր է անվանվել նան Ավայրայրի ճակատամարտիհերոսը` սպարապետՎարդանՄամիկոնյանը(388-451), որի մասին էլ այստեղ պատմում է Սեբեոսը:Ակնհայտ է Եղիշեի ազդեսությունը,ն պատահականչէ, որ նա այս հատվածումշարադրանքն առաջ է տանում Եղիշեի բառամթերքի գործածումով,ինչպես` «Իսկ կորովին Վարդան իւրովք քաջ նիզակակսօքն....»(Եղիշէ, էջ 118), «Եւ կատարեսան....յԱպարաշխարհի,ի սահմանս Նիւշապուհ քաղաքի» (Եղիշէ, էջ 184) ն այլն: Բբոր

-

-

-

է հավանականությամբայ/լոժ-ը նախնականբնագրումեղել ու նրա պատմությունը, այլոյ, որով պատմիչն ակնարկումէ հենս Եղիշեին պայքարի պատմությունը: է ազատագրական այդ հյուսված որտեղ մեկն էր` » Ատրպատական Պարսկաստանիհնագույն նահանգների ն Մեծ Մարաստանին Սահմանակիվէր ն Ուրմիա լմձիմիջն: Կասպիս ծովի ս աշխարհներին: Մեծ Հայքի Նոր Շիրական,Վասպուրական Փայտակարան ժառանգականսեդարձրին Ա տրպատականը թագավորները Արշակունի Հայ կամ Մարավ գավառ: փականությունն կոչում էին Հայոս Ատրպատական ն միավվում է Մեծ Հայքի Պարսկահայքը`Հեր Ամենայնյ

Ջ

-

387թ. Ատրապատականին

Զարնանդգավառներով: Մեծ Հայքի 11-րդ 5: (Կազբք, Կասպիանա,Բաղասական) Փայտակարան Կասպիս հոսանքի շրջանում` նահանգը Կուր ն Երասխգետերի ստորին թագավորուԱղվանիվ էր սահմանակիվ ծովի արնմտյանափին: Հյուսիսիվ Մեծ Հայքի Սյունիք, Արյախ ն Ուտիք, արնմուտթյանը,հյուսիս-արնմուտքիվ՝ իսկ նրա նահանգներին,հարավիվ` Ատրպատականին, քիվ` Վասպուրական մինչն ընդմիջումներով արնելյան ափերը ողողում էր Կասպիվ ծովը: Որոշ 14 գավառ: ԳլխավորքաղաքՈւներ 387թ. գտնվել է Հայաստանիկազմում: ն որի ճշգրիտ տեղը ներիսէին համանուն Փայտակարանը Վարդանակերտը, չէ: վայժմ որոշված Մեծ Հայքի Վասպուրական 2. Նախճավան(10-րդ դարիվ՝ Նախիջնան) Գտնվում է համանուն քաղաքը: գլխավոր աշխարհիՆախճավանգավառի օրոք պատկանում երասխիվտակ Նախճավանիաջ ափին: Արշակունիների է Ադրբեջանիտարածքում: շրջան հայաթափ Այժմ Մարդպետունիներին: էր է Ըստ ավանդության`Հայաստանիհնագույն բնակավայրնէ, որ հիմնել Նոյ է այնտեղ, իջնանել հետո նախ գերդաստանով իր նահապետը,երբ Ջրհեղեղի ուր մատնանշում են նան Նոյի գերեզման- ուխտատեղին: տ քաղաքներիվէ` հայտնիդեռնս (լրմեշ - Աղիովիտգավառիպատմական Վանա լմի հարավային ափին: Հին Ուրարտականշրջանիվ, տարածված են: Վանա տակ ջրերի լճի Արճեշի ավերակներնայժմ « Բաղդադի մոտ)` (այժմյան ափին է ճախ Տիգրիսի Գտնվում Տիզբոն ռազՍելնկիայիդեմ հանդիման:Մ.թ.ա. 3-րդ դարիս եղել է Պարթնաստանի է 26-ին դարձել գահանիստը: մականհենակետը,ապա պարթն արքաների են արաբները: ու ավերել 637-ին գրավել Սասանյաններիմայրաքաղաքը: Ըստ Եղիշեի` Տիզբոնը պարսիվարքայիս արքայի ճմեռույի տեղն էր: նահանգի Բաքրան գաՄարանդ Քաղաք Մեծ Հայքի Վասպուրական է, որ գավառը կոչվել է Ենթադրվում վառում: Եղել է վերջինիս կենտրոնը: անկումից (428 թ.) հետո նան Մարանդ անունով: Հայով Արշակունիների կազմում:Այժմ Իրանում կա նույնանուն Մարանդըեղել է Ատրպատականի -

-

-

-

Գյուղ:

Այստեղէ գտնվումԱբու Ալի Համադան- Քաղաք Իրանի արնմճուտքում: դամբարանը: իբն-Սինայի (Ավիվեննա) նա5 Այս անունով կա երկու քաղաք. մեկը` Ուտիք Գանձակ քաղաք է Ատրպաքաղաք հանգում`Կուր գետի Գանձակ վտակիափին, իսկ մյուսը

-

տականում` Ուրմիա լճիյ հարավ-արնելք:Այստեղխոսքը երկրորդիմասին է, որը ձիջին դարերումեղել է Ատրպատականի ոստանը: Ավերվել է մոնղոլական արշավանքներիժամանակ: 2.Հրատը, որ Ատրպատական գավառումէ - Հրատ-ը տեղանունչէ,այլ, ինչպես բապատրումէ Ք.Պատկանյանը,նշանակում է «ատրուշան, զոհարան», որի մեջ վառվում էր Որմիզդիանշեջ հուրը: Հայտնի է, որ Ատրպատականումիսկապես եղել է այդ ատրուշանը: Խոսրով Անուշըռվան (Անուշըրվան բառավի նշանակում է «Անմահ հոգի») Պարսիվ արքա 531-իվ: ՍասանյանԿավատԱռաջինի որդին էր: Խոսրովիօրոք Հայաստանումբռնկվել է ապստամբություն(571-572), որը ղեկավարելէ ԿարմիրանվանվածՎարդանՄամիկոնյանը: Ց Գերանադաշտ - ԴաշտպատմականՀայաստանում:Արնմտահայ հեղինակներնանվանելեն նան Քերան: տ" Դվին Քաղաք Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Ոստան գավառում: Ըստ ԲուզանդիԴ̀վինըբլրի անունն է, իսկ Խորենասուկարծիքովպարսկերեն բառ է, որ նշանակում է «բլուր»: Դվինի ավերակներըայժմ տարածվումեն Արտաշատիմի քանի գյուղերում: Դվինըհիմնադրվելէ 4-րդ դարի 30-ական թվականներին:ՀայոպԽոսրով Կոտակթագավորը(332--338) Արտաշատի անբարենպաստ կլիմայի պատճառովԴվին բլրի վրա կառուսել է ապարանքներ, արքունիքը տեղափոխել այնտեղ Ա նրա մերձակայքումտնկել անտառներ` այժմյան Խոսրովիարգելանույը:Արշակունիներիանկումիվհետո Դվինը շարունակել է բարգավաճելն 428-իյ դարձելէ մարզպանական Հայաստանի կենտրոնը:Դվինը իր ծաղկման շրջանն ապրել է 10-13-րդ դարերում: 1415-րդ դարերում Դվինը աստիճանաբարթալանվել ն վերածվել է ավերակների: Ժամանակիընթաքում քանդվել, ոչնչավվել են շատ հնագիտական արժեքներ:Վերջին շրջանում Դվինում կատարվելեն մի քանի պեղումներ, որոնվ սկիզբը դրել է Ն.Ադոնվը: շ Մզրայք- Այս տեղանունըպահպանվելէ միայն Սեբեոսիպատմության մեջ: Ստ.Մալխասյանվը գրում է, որ Ալաշկերտում գոյություն ունի Մազրա գյուղ, ն կարծում է, թե գույե այդ անունը կապ ունենա Մզրայք-ի հետ: Ց. /աղամախ մեծ դաշտ Դաշտ Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհում` Մարդաստանգավառի սահմաններում:Հ.Հյուբշմանի կարծիքովԽաղամախըԿաղամախիք անվան վրիպակայինճնն է: Արտազգավառ (Մակուիգավառ, Շավարշավան,Ուլտուվպիա, Արտազիանի, Արտավազ) ԳավառՄեծ Հայքի Վասպուրականաշխարհում, որը փռվումէ Մասիսի հարավ-արնելք` գրավելովՏղմուտ գետի միջին ն հոսանքները: Արտազգավառումեն նան Ավարայրիդաշտը, Ծործորի վանքը Մակու քաղաքը: Բագրնանդ Մեծ Հայքի Այրարատաշխարհիգավառներիսէ: Տարածվում է Հայկականպարի, Ծաղկանս,Դիադինիլեռներիմիջն, Արածանիիու նրա աջակողմյանվտակ Բագրնանդի(Շերիան) հովտում: Արնելքիվ սահմանակիվէ Ծաղկոտն գավառին, հյուսիսիվ` Ճակատք, Գաբեղյանք,Հավնունիք, Բասեն գավառներին,իսկ հարավիվ`ՏուրուբերանաշխարհիՏվա-

-

է Դալառ ն այլ գավառներին:1-5-րդ դարերումեղել Արշակուրածատափ, են ապա Կամսարականները, հետագայումիշխել նիներիսեփականությունը, է կոչվել հետագայում մ ասը ն` Մամիկոնյանները: Գավառի կենտրոնական են Վաղարշակերտը (Ալաշքաղաքներն նան Ալաշկերտիգավառ: Հիշարժան 30 հայաբնակ գյուղեր, որոնք կերտ),Զարեհավանըն Բագավանը:Ուներ շուրջ մեկ: աշխարհով եղեռնիտարիներինսրի քաշվեկին կամ յիրումանվեյին 5. ՀայասԹեոդոսուպոլիս) Կարին (էրզրում, Արզրում, Թեոդուպոլիս, Գտնվում տանիհնագույնքաղաքներիվէ: ԲարճրՀայքի գլխավորքաղաքնէր: ն Երասխգետերիակունքներիմոտ: Հահամանուն Եփրատ գավառում` է են: 387-ին Կարինը րավում Գոհանամ, Այծպտկունք, Ս. Նշան լեռներն կողմում:Թեոդոս հունավ սահմանագծիվրա` գտնվումէր հունապարսկական ն վերանվանվում է, վերակառուվվում կայսեր օրոք Կարինն ամրավվում Ռում (որիս` Թեոդ(ոսյուպոլիս: Հետագայումքաղաքն անվանվումէ Արզն էրզերում`էրզրում): Անսյալ դարի սկզբին Կարինը ԱրնմտյանՀայաստանի վարչականկենտրոննէր: Այժմ` Թուրքիայի տարածքում: ՏուրուԱղձնիք- ԱշխարհՄեծ Հայքում: Տարածվումէ Չորրորդ Հայքի, ն ստորին միջին Տիգրիսի ն Արնմտյան միջն` բերանի, Մոկքի Միջագետքի հոսանքների ավազանում:Կան նան նույնանուն գավառ նգյուղ, այստեղ խոսքը,հավանաբար,Աղձնիք աշխարհիմասին է: ու Տ Բնագրում` զբամբիշն ն զբանուկան:Բոլոր ճեռագրերն տպագիր Ա.Կարիերը փոխարեն: ունեն զբանուկան-ի զբանակը տարբերակներն փոխաբառի է, «զբանակն» որ նամակումնշում մի գրած Ն.Բյուզանդայուն է է, նշանակում բառ րեն պետք է լինի «զբանուկան»,որը պահլավերեն իսկապես ո րն բնագրում, սրբագրումը կատարել «տիկին»:Գ.Աբգարյանը է այդ

-

-

ստորին

-

-

այստեղ խոսքը արքայի կանանուը գրավելու մասին է: բառը Հյուբշմանիբավատրությամբ Չմաշկապերճանն նշանակումէ «կանանովիվրան», ինչպես որ թարգմանելենք: բնագրում կառույվը կրավորականէ: ճորա Պահակ (Կապան ճորա, Դուռն Աղվանիս, Հոնավ դուռ, ճորա դուռն, Դերբենդի անք, Կասպիս դուռ) Գտնվումէր Կասպիվ ծովի ափին` ժամաայժմյան Դերբենդիմոտակայքում(հմմտ. Եղիշե, էջ 190): Ավելի ուշ է դարպասներով: նակներումայն ամրացվել երկաթե ռ վեհ Անջատոք Խոսրով Խոսրով Անուշիրվան թագավորիկառուված են տարբեր մի քաղաքի անվանումնէ, որը տարբեր մատենագիրներկոչել մոտ ենթահանդիպում. չի անուններով:Սեբեոսի հիշատակածձնը ոչ մեկի տե՛ս Աբգ., ծան. 147): ճն մանրամասն է մասին (այս դրվումէ, որ աղճատված Բոլոր ճեռագրերն ունեն «զոր անուանեալ Շահաստանի Նոկ-Նոյ ն շահաստանինՈկնոյ կոչեն»: Նռլ միջին պարսկերեն ճոյ նոր պարսկերեն «մայրաեն «նոր», իսկ շահաստան նշանակումէ «քաղաք», նշանակում

համճոզիչէ, քանի »

որ

- Մաշկապերճան -

-

-

քաղաք»:

դարա (ԴարեհիԴարա, Կարա Դարա, Տարա, 507թ.-իվ ԱճաստասիոԱյս անունով այլ տեղանուններէլ կան, սակայն ԲյուզանդականՀախոսքն այստեղՀայու) կամ Հյուսիսային Միջագետքում` "

պոլիս, Անաստասիաս)

-

յաստանի սահմանագծիվրա` Մծբինի դեմ դիմայ գտնվող քաղաքի մասին տուն հայ ն քուրդ բնակիչներ (հմմտ. է: 19-րդ դ. սկզբներինուներ 100-110 ԱԱ, էջ 437, ծան. 91): Նոր ժամանակներումդեռես պահպանվում էին բուն քաղաքի ն բերդի ավերակները: Կադնիկոս - Այս տեղանվանմասին հիշատակությունունի միայն Սեբեռ-

Այն, հավանաբար,քաղաք է կամ ավան Հայով Միջագետքում: ՎարդանՄամիկոնյանիապստամբությունից մինչն այս ժամանակ բնագրումբերվում է ««մինչեւ Սայսաւր ժամանակի»»,Ա այդ արտահայտությունը առիթ է տվել բանասիրականն պատմականտարբեր կարծիքների (տե՛ս Գ. Աբգ., ծան. 151): Մինչդեռ մեզ թվում է, որ պետք է լինի «մինչեւ կայսր ժամանակի». նան շարահյուսական պահանջով է հիմնավորվում «կայսր» ճնը, որն էլ հաշվի առնելով` թարգմանելենք «մինչն այս ժամանակ»: ՎարդանՎշնասպը հիշատակվում է Վշնաս Վահրամ ձնով: Ք.Պատկանյանըանվան ուղիղ ձն է համարում Վահրամ-ըկամ Վարաման-ը: տ Գողոն Միհրան Ք.Պատկանյանը Գողոն Միհրանիննույնավնում է հետ ն գոռղդռն ՄիհրանՄիհրնանդակի անունը երկբայաբարստուգաբանում է գողուն բառիս կամ էլ` Միհրանիմականուն ճիհր-Վղոնիվ: Հռներ Վաչկատունսեղեր են, որոնք կազմավորվելեն 2-4-րդ դարերում Նախաուրալումթուրքալեզու հոննու ն տեղականուգրական սեղերիվ: 4-րդ դարում հոներըզանգվածաբարգաղթել են Հյուսիսային Կովկաս, ապա Դոնի ավազան ն հյուսիսային մերձսնծովյանշրջաններ ն հզորավսելռազմականառաջնորդԱթիլլայի օրոք (434-453): 8-րդ դարիվ հետո հոներիմասին պատմականհիշատակություններչկան: 2. Անգղ(Անկղ) Նշանավոր բերդ-գյուղաքաղաքէր Ծաղկոտնգավառում` Արածանիիափին:Հիշատակվումէ 450թ. (Վարդանանց ժամանակաշրջանում այստեղ կոտորել են Հայաստան ուղարկված մոգերին), 480-ականներին (այստեղ կանգ է առել Վահան Մամիկոնյանը),542-543թ.թ. (տեղի է ունեսել արյունահեղճակատամարտ պարսիվ ն հունահայովզորքերի միջն` պարսիկների հաղթանակով)ն 605թ. առիթով Սեբեոսիկողմի: Հնում պատկանում էր Անգեղյաննախարարությանը: Արշակունիներիտիրապետությանշրջանում եղել է եպիսկոպոսանիստ, միաժամանակայնտեղ պահվում էին Արշակունի թագավորներիգանձերը: Խաղամախիք Անհայտտեղանունէ: Ենթադրվումէ, որ աղերս ունի Կաղամախիքանվան հետ: 2. Վանանդ Այրարատ աշխարհի գավառներիս մեկն Է, տարածքով համընկնում է այժմյան Կարսի Ա Սարիղամիշի շրջաններին: Հիշարժան է Կարսը, որն ունի հազարամյակների պատմություն, իսկ 928-961թ.թ. եղել է սը:

-

-

--

-

-

-

Բագրատունյավ մայրաքաղաքը: Ց. Բռլորապահակ(Բագակտուն,Բաղաթուր,Բայազդան,Բոլ, Բոլոն, Բող, Բողաբերդ,Պայազատան,Պոլոն, Պոլորբեկկե, Պոլորպեսե) Բերդ Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Բասեն գավառում: Բռ/ոն ձնով հիշատակել է Պռոկոպիոս Կեսարավին: -

Մուրվ (Մուրվամոր,այժմ` Հասան ղալա) Գետ Հայկական լեռնաշխարհում,Արաքսի ձախ վտակը: Արաքսին խառնվումէ Բասենի դաշտում: ծրասխ- Խոսքն Արաքսգետի մասին է: Գ.Աբգարյանը (Մրժունի-ն համարում է Մրժուխնտեղանվանտարբերակներիսմեկը: Բզնունիք Գավառ Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհում`Վանա լճի առափնյաշրջաններում(այժմյանԽլաթի տարածքը):Նրա հարավարնմտյան Վանա լճի Արծկե, Ծիպան, Տոքյան կղզիները:Հիշարնան տարածքումէին ն Շամիրամաբերդը: 19-րդ դժան են Խլաթը, Արծկեն,Բաղեշը,Մատնավանքը վերջին ուներ 33 գյուղ, որիս 26-ը` հայաբնակ:1915-ին ողջ գավառըբռնուԸստ ավանդության`Բզնունիք անունն թյամբ սրի քաշվես ու հայաթափվեպ: առաջաել է Հայկի Բազ թոռան անունիվ, որը Մանավազիորդին էր: » Ծաղկաքուր Գտնվում է Բզնունիքում,հիշատակելէ միայն Սեբեոսը: Տեղը որոշակի հայտնի չէ: Գառնի Այս անունով շատ տեղանուններկան. խոսքն այստեղ Մեծ Հայքի ՎասպուրականաշխարհիԳառնի գավառիմասին է, որը տարածվում է Վանա լճի հյուսիս-արնելյանմասում` Բերկրի գետի հովտում ն Աբաղայի դաշտում:Չպետք է շփոթել Կոտայքի Գառնիի հետ: » գեղումք- Անհայտ տեղանուն է, Ք.Պատկանյանը դարճնումէ Դեղումք ն նույնճավնում Կասպիվ ծովի ափին գտնվող Դիլեմ կամ Դեյլեմ տեղանվան հետ: Դժվար է բնագրում ճշտում կատարելը, Գ.Աբգարյանը գրում է, թե «...բնագիրը սրբագրելու համար որոշակի ապայույվներ չի բերել ոչ ոք»: Այնպես որ` Դեղումքը տեղ չի գտել Աբգարյանիկազմածբնագրում,մանավանդչի բավառվում,որ Գեղումք անունովմեզ անհայտ վայր լինի: Բնագրում հանդիպումէ դ ն / տարբերակներով: 5: Լ Այս պարբերությունըգրեթե նույնությամբ կրկնվում է գլխում, ուր, Չշրջաբանասերների որը սակայն,առկա է անձնանուններիտարընթերվում, նում կասկածի տեղիք է տվել, իբր թե «երկու հատվածները չէին կարող տե՛ս սկզբնապեսգտնվածլինել միննույն հեղինակիգրքում» (մանրամասն «

-

-

-

-

Աբգ., ծան. 164): ժամանակակիցմատյան - Սա այն մասն է, որտեղիսսկսվումէ Սեբեոսի բուն պատմությունը, որի մասին դեռ նախաբանիմեջ գրում է, թե «պուպիս ն համառօտիւք զարդեավ ժամանակավսզաղէտիվս վերաբերութիւնզամս Ըստ հին թագաւորապնյիշատակելով» (տե'ս ներկա աշխ.. էջ 4): զաւուրս պատմությանառաջաբանի`այն բաժանվելուէ երեք մասի` 1. Նախնի քաջերի վիպասանությունը, 2. Այդ շրջանին հաջորդող պատմականիրադարճությունները, Յ. Իր ժամանակաշրջանիդեպքերը(հմմտ. Գաբ., էջ 43): Ստ.Մալխասյանսը գտնում է, որ Անանունի առաջաբանը համապաէ Սեբեոսիպատմությանը,որովհետնայստեղնյութը բաժանված տասխանում է երեք շրջանի` նախնականժամանակ (գլ. Ա), նրան հաջորդող անպքեր(գլ. Բ-է) ն ժամանակակիվմատյան (գլ. Ը- Ծ): Գ.Աբգարյանը համաձայն չէ

այն կարծիքի հետ, Ստ.Մալխասյանսի

թե Անանունի հատվածը կապ ունի Սեբեոսի պատմությանհետ: Ց Մեծ Խաքանն Մեծն խաքանանմիօրինակությունիվ նպատակով թարգմանությանմեջ բոլորը բերում ենք Մեծն Խաքան ճնով: Ք. Բնագրում` ««հաւր սորա անուն Կայէն»», այսինքն` սրա հոր անունը Կայեն էր, ինչպես ն թարգմանել ենք: Սակայն այստեղ ճշտման կարիք կա, քանի որ Կայենը ոչ թե Որմիզդիհոր, այլ մոր անունն էր, որը թետալասիների արքա Մեծն Խաքանի դուստրն էր: Այս Խաքանը չար մարդ էր, ն Սեբեոսը Որմիզդի չարությունը կապում է մոր` Խաքանի դուստր Կայենի արյան հետ: »5 Անակ Ըստ պատմական սկզբնաղբյուրների` եղել է պարթնական Սուրենի պահլավ կոչված վեղի նահապետը: Արտաշիր Սասանյանի խոստումներով հրապուրված`եկել է Հայաստան ն սպանելԽոսրով Ա արքային: Անակի որդին է Գրիգոր Լուսավորիչը (տե՛ս Ագաթ., էջք 20 --24, Խոր., էջք

խուսափելու

-

203-225):

-

-

-

-

-

-

գռվանդական Մեզ անհայտտեղանուն է: Ենթադրումենք, որ խոսքն արգելքի, կալանքի, բանտի մասին է: »

Բահլ Այս անունով կա ն՛ գետակ, ն՛ գյուղ, սակայն այստեղ խոսքը քուշանների թագավորությանմայրաքաղաքիմասին է: Բակտրաքաղաքն է Հյուսիսային Աֆղանստանում,ներկայումս` ավերակ: Հայ մատենագրության մեջ անվանվել է Բահլ Առավոտին,այսինքն` Արնելյան Բահլ: ». Սպանդիատինիզակից այն կողմ- Գ.Աբգարյանըհայտնում է (տես Աբգ., ծան. 177), որ այս առասպելականհերոսի անունը հանդիպումէ Աղվանի, պատմությանմեջ` Մսպանդիատճնով: Սպանդիատինիզակը եղել է քարե սյան նման մի բան, որը Եփթաղներին Պարսիվ սահմանն էր, ն այն խախտելընշանակում էր պատերազմհայտարարել: ».Համհարզներ ն փուշտիպաններ- Համհարզ իրանականբառ է, նշանակում է «նիզակակիվ», «օգնական», «թիկնապահ»: Նույն իմաստն ունի նան իրանականփուշտիպան բառը: 5. Ասորեստան(Սուրիաստան, Ասսիրիա) Հնագույն պետություն Հայաստանի հարավային կողմում, Ուրարտուի հարնանը: Գրավում էր Միջագետքի հյուսիսայինմասը, երկար ժամանակԱռաջավորԱսիայիհզորագույն պետություններիսմեկն էր, Ուրարտուի ամենավտանգավորախոյանը: Հայ մատենագրությանմեջ Ասորեստանէ կոչվել նան ՍասանյանՊարսկաստանի սահմաններումգտնվողՄիջագետքը,հատկապեսդրա միջին ն ստորին մասերը, որոնք հունարեն հայտնի են Մեսոպոտամիաանունով: Բնագրում`/(աստեկին։«Պատրաստել»,«կարգաւորել», «կազմել», «մի տեղում հաստատվել,բնակվել» իմաստներիվբասի` Ռ.Ղազարյանընշում է նան «մի տեղ տարածվել»,«գրավել», «բռնել» իմաստները(ԳԲ, հ.Ա, էջ 528): Բնագրի այս հատվածում/աստել նշանակում է «գրավել», «բռնել», ինչպես որ թարգմանելենք: 2. Դգլաթ գետ Տիգրիս գետն է (ՄՉ, Հ, էջ 192): Ց Մեռած էին- Ինչպեսգտնում են բանասերները, հայտնիչէ, թե խոսքը որոնվ մասին է, այստեղկամ հատվածըթերի է, կամ հոգնակիթիվը պետք է «7

սրբագրել եզակի թվով` մեռաժ էր. «« Գովանդականբերդը Տե՛ս թիվ 91 ծանոթություն: Մեզ անհայտտեղանուն: Խաղաբ քաղաք «6 Սինկդիտոս- Հունարեն բառ է, նշանակում է «ծերակույտ»: օ կռեստավան Ավան Մեծ Հայքի Վասպուրականաշխարհի Առբերան գավառում,որը գտնվումէ Վանա լճի հյուսիսարնելյանմասում, Բերկրիգետի գետաբերանիմոտ: Այստեղ 337թ. տեղի է ունեպել խոշոր ճակատամարտ հայով ն պարսիս զորքերի միջն, որն ավարտվել է հայերի հաղթանակով: Այստեղէ ծնվել Ղնոնդ Ա կաթողիկոսը: '» Ստրատելատ - Հունարենբառ է, նշանակումէ «զորավար»,«սպարապետ»: Միհրացեալ Ծագել է Միհր անունիս, այսինքն` Միհրի աղանդն ընդունած, նան «աստվածասկյալ»: ոօ. Հայկական դիվպարանիգերագույն Արամազդ մեծ աստուծով աստվածը,աստվածներիարարիչը: Համարվումէ ժամանակիորդին, երկնքի ն երկրի աստվածը:Համապատասխանում է պարսկականԱհուրամազդային, հռոմեական Յուպիտերին, հունական Զնսին ն հնդկական Ինդրային: Նրա զավակներնեն պտղաբերությանդիսուհիԱնահիտը,տնավարությանդիվուհի Նանեն, արնի ու կրակի աստված Միհրը: Արամազդի բագինը գտնվում է Բարձր Հայքի Դարանաղյավգավառի Անի ամրոսում,ՎասպուրականիԱնճնավյաս գավառի Պաղատ լեռան վրա` «Տուն Արամազդայ ն Աստղկան» անունով, ն այլուր: Նրա տոնը կատարում էին Ամանորին, երբ տեղի էին ունենում նավասարդյանխաղերն ու մրսումները: Կարծում ենք` խոսքն այստեղ Արվաստանիգլխավոր քաղաք Մծբինի մասին է: Կեսարիա (Մաժաք, ԿապադովկյանԿեսարիա, կապադովկիավիների Կեսարիա,Կայսերի) Պատմական ԿապադովկիայիԱլիս գետի Կարասու վտակի ձախ ափին` Արգեոս լեռան հյուսիսային լանջին գտնվող հնագույն բնակավայրէ, այժմ` Թուրքիայում: Կապադովկիայինշանավորքաղաքն էր: Խորենացու վկայությամբ Արամ Հայկազնը, գրավելով Կապադովկիան, կուսակալ է նշանակում ոմն Մշակի` հրամայելով, որ այդ երկրի բնակչությունը խոսի հայերեն: Մշակը իր անունով հիմնում է մի քաղաք, որը տեղակիներն անվանումէին Մաժակ: 17-րդ դարիվ Կապադովկիանդարձել է հռոմեականպրովինվիա,իսկ Մաժաք մայրաքաղաքնի պատիվԳայոս Հուլիոս ԿեսարՕկտավիանոսկայսեր վերանվանվելէ Կեսարիա:Եղել է հոգնորկենտրոն, տվել է մի շարք նշանավոր անուններ(Բարսեղ Կեսարացի ն ուրիշներ): Բնագրում`փրղս վառմ Գ.Աբգարյանընշում է, որ «վառ» բառը օգտագործվածէ ծանր իմաստով`որպես հունարեն «վառիս» բառը (տե՛ս ՆԲՀԼ, հ. Բ, էջ 784): Հետնելով Թովմա Արծրունուն, այսինքն` «փիղս վառեալս» ճնը ընդունելով, թարգմանելենք «սպառազենփղեր»: Օթ- «Գործածվածէ որպեստարածությանչափիմիավոր`մի իջնանով հեռու, մի օրվա ճանապարհիչափ հեռու» (ԱԱ, էջ 434, ծան. 7): "5 Բնագրում` զհաւայմ: Գ.Աբգարյանըծանոթագրության մեջ նշում է, որ

-

-

-

"ո

-

ո«

Ն.Ակինյանը այս բառի փոխարենենթադրումէ չորս հնարավորճներ` «զհաէ «լյան«զհամբաւս», «զհայեավս»:Հւաւայ րուածս», «զհաւատս», նշանակում բառահոդվածը): կություն», «նկրտում»ն այլն (տե՛ս ԳԲ, հաճապատասխան "6 Կուռայք (Կոտեիվ երկիր) Այրարատ աշխարհիգավառներիվէ, որի կազմում էր նան Երնանը: Բզնունյացծով Վանա լիճն է, որը գտնվումէ Հայկականլեռնաշխար-

Թրակիա Մարզ Հունաստանի հյուսիս-արնելքում, էգեյան ծովի ափին: Հնում այստեղ բնակվել են թրակասիներիվեղեր: Տարբեր ժամանակներում այն եղել է պարսիկների, մակեդոնացիների,գոթերի, հոների իշխանությանտակ: Սեբեոսի ապրած ժամանակաշրջանումԹրակիանԲյուզանդիայի տիրապետությանտակ էր: Հ.Աձառյանը համարակար բառը «Արճատական բառարանում»

-

|

ն ում:

-

Կոգովիտ (Կոգոյովիտ, Գոգհովիտ,Կոգ, Կովգ, Հովիտն Կոգայ, Երկիր ԳավառՄեծ Հայքի ԱյրարատաշխարՆոյան տապանի,Թիկունք Մասեավ) հում: Գավառիկենտրոնն է Դարույնքը: Կոգովիտնզբաղեվնումէր այժմյան Հին Բայազետիշրջանի տարածքը:Արշակունիներիօրոք արքունականհողերիս էր: Հայտնի է Արշակավանով(այն Արշակ Բ-ի` ֆեոդալականության կենտրոնախույսուժերի դեմ ճեռնարկումներիսէր, սակայն շատ արագ այդ քաղաքը հենվ նախարարներիճեռքով էլ կործանվես), Դարույնքով (ճի անառիկամրովէր, ուր պահպանվումէին նան թագավորականգանճերը)ն Արծափբերդով (Սեբեոսը հենվ այս բերդն է նկարագրում650թ. դեպքերի հայու) Արշակունի արքաների

Ն

ՆԲՀԼ-ն

այսբառը չունի, ԱԲՀԼ-ում` ՀԱՆԴԵՐՁԱԳԻՆՔ Հանդերձագին «լաթեղէնիհամար ստակ»: շօ Զամինյանն այստեղ ավելանում է. «Եհաս վախման Շիրին թա'»

-

հւոյն»: գուուոյ

սրբագրել Ա.Զամինյանը/անաւրինութիւնբառը է /արութիւն, որը ավելի ճիշտ է, սակայնԳ.Աբգարյանըբնագրումհաշվի չի առել սրբագրումը,մենք նս թարգմանել ենք` հետնելով Աբգարյանին: շշ Ծաղկազարդ (Ծառկոտրուկ, ծառզարդար) գարնանային բասօթյա տոնախմճբությունների սկիզբն ազդարարող եկեղեկականն ժողովրդական տոն, որը նշվում է Զատիկիվս մեկ շաբաթ առաջ ընկնող կիրակիօրը: Խաչվելուվ առաջ Քրիստոսը վերջին անգամ գնաս Երուսաղեմ. նրան դիմավոբաժանում րեսինճիթենու կանաչ ոստերով:Ծաղկազարդիօրը պատանիները են եկեղեսում օրհնված ուռենու դալար ոստեր, որոնք պահվում են մինչն հաջորդ Ծաղկազարդ: Շոշ (Շուշ, Շուշան) Հնագույն քաղաք, Ելամի վարչամշակութային կենտրոնը: Ավերակներըգտնվում են իրանականԴիզփուլ քաղաքիս 20 կմ հարավ-արնելք,Կերքեի Շաուր վտակիստորինհոսանքի աջ ափին,Խուժաստան նահանգում: Քաղաքը պեղել են ֆրանսիասի հնագետները: Դեսպակ Բառս ՆԲՀԼ-ում բակատրվումէ. «Գահոյք շարժականի ճն կառա. կառքհովանաւոր՝բառնալեօքտարեալի ծառայի, կամճգեալճիովք ն ջորւովք», այսինքն` խոսքն այստեղ արքունի կառքի մասին է: Ասպարեզ(պրսկ.) «Երկարությանչափ, որը հավասարէ 625 ոտնաչափի 187,97մ» (ԳԲ, 1, էջ 187): Հայկական աղբյուրներում ասպարեզի համար նշված են տարբերմեծություններ` 1/10 մղոն, 100 կրկնաքայլ, 300 կանգուն, 600 ոտնաչափ,159,8 մ ն այլն: 2:

-

-

-

-

-

ն արար

բառերիս, Ի այսինքն` այոՔ

Ինչ վերաբերումէ նշված էջի ներքնիյ 4-րդ տողի Վասպուրականբառին, ասենք, որ դեռ ԱլբերտՄուշեղյաննէ նկատել, որ այդ բառը Խորենասու մոտ օգտագործվելէ ոչ որպես հատուկ անուն, ուստի այստեղ նս պետք է թարգմանել այդ ձնով, այսինքն «զՎասպուրականն համարակարն»բառակապակսության թարգմանությունըստասվումէ այսպես` «արքունականհաշվարար»: Վասպուրականբառն առաջակելէ մասպուհր պահլավերենբառի ն -ական գրաբարյան հոգնակերտիվս: Առաջարկումենք բնագրում բառը գրել փոքրա-

-

ԱԱ

է պահլավերեն համար,հա

Լ ավարն խանին նշանակում ստուգաբանել

:

-

տառով: Թ Կուր գետ Կովկասի ամենաերկարգետն է, երկարությունը` 1364 կմ: Սկիզբ է առնում Հայկական լեռնաշխարհիԿող (Գեոլեհ) ճահմճայածգոգավորության2025 մ բարձրությունիս:Հոսում է Վրաստանին Ադրբեջանիտարածքներով,թափվում է Կասպիվծով: Ունի բազմաթիվվտակներ,որոնյիվ ամենամեծն Արաքսն է: կ որատոր (կամ կուրատոր հուն., լատ.) Բառալյինշանակում է «հոգաբարճու», «անչափահասի խնամակալ»,հետագայումկորատորներըդառնում են կայսերականկալվածքներիվերակասուներ»(Լ, 2, էջ 732, ծան. 61), որ հսկում էին ջրմուղների, սորենը մթերելու, հողերը բաժանելու ն այլ գյուղատնտեսականգործիքների վրա: Բնագրում նկատվող անմիօրինակությունից ((որատոր, կուրատոր) խուսափելունպատակովթարգմանությանմեջ երկու դեպքում էլ գործածումենք (ռրատոր: '» Կորդվաց երկիր (Կորդուք) Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի ամենա| խոշոր գավառն էր` Տիգրիս, Ջերմ ն Արնելյան Խաբուր գետերի միջն: Արնմուտքիվ սահմանակիս էր Հայով Միջագետքին, հյուսիս-արնմուտքիվս` Աղձնիքին,հյուսիսիս` Մոկսին,արնելքիս` ԿորճայքիՏմորիք գավառին, հարավիս` Ասորեստանին:Հայ մատենագիրներըԿորմձայքնահանգը կոչել են Է «Կորդուասաշխարհ», հիշատակվումէ նան «Կադմեաստուն» կամ «ԿադԷ մոսի տուն» (հայոյ նախնի Հայկի թոռան ն Արամանյակիորդու` Կադմոսի անունով): 35: . Դանուբ Գետ Եվրոպայում,երկարությունը`2850 կմ: Սկիզբ է առնում | Շվարսվալդ լեռների (Գերմանիա)արնելյան լանջերիվ ն թափվում Սն ծով: Քաղկեդոնի ժողով Չորրորդ տիեզերական ժողովը, որը տեղի է | . ունեյել 451 թ. աշնանը ԿոստանդնուպոլիսիարվարձանՔաղկեդոնում,Բյուզանդիայի կայսր Մարկիանոսի (450-457) նախաձեռնությամբ: Ժողովը `` բանադրելէ միաբնակություննընդունածԵփեսոսի449-ի ժողովը ն ճանաչել -

-

-

-

|

-

-

`

Քրիստոսի երկբնակությունը:Հայաստանը չի մասնակսել այդ տիեզերաժողովին ն մնասել է միաբնակ: Շահաստան Այստեղ`«թագավորական`ազատ քաղաք»: " Ստուգել Սեբեոսի պատմությանարնմտահայերենթարգմանության 120-րդ ծանոթագրության մեջ Ա.Գաբումճյանը անհասկանալի է համարել. սակայն նշենք, որ թննել բայը գրաբարում նշանակումէր «որոնել», «զննել», «հետազոտել», «խուզարկել», «փորձել», «դատել», «հարսուփորձել», «փնտրել» (տե՛ս ՆԲՀԼ, հ. Բ, էջ 1009): Մեզ ավելի հավանականէ թվումթննելի «ստուգել», «հաշվառել» իմաստները,ինչպես որ թարգմանելենք: Բ Սեբաստիա Քաղաք Փոքր Հայքում` Հալիս գետի աջ կողմում: Հին ժամանակներիվՍեբաստիանունեսել է հոծ հայ բնակչություն:7-րդ դարիվ եղել է Հայու եկեղեպութեմականկենտրոն:ՆերկայումսԹուրքիայի համանուն իլի կենտրոննէ, անվանվում է նան Սվաս կամ Սվազ: Այստեղ են ծնվել հայոս կաթողիկոսՄիքայել Ա Սեբաստասին,տաղասաներ Հովասափ ն ՂազարՍեբաստավիները, Մխիթարյանմիաբանության հիմնադիրՄխիթարՍեբաստացինն ուրիշներ: Խաղտիք (Խաղտեավաշխարհ) ԳավառՓոքր Ասիայում,հին ն միջին դարերում: Գտնվում է Սն ծովի հարավարնելյան ափին` ծովի ու Ճորոխի միջն, Հայաստանի սահմաններիսմինչն Տրապիզոն: ԲնագրումԳ.Աբգարյանընշանակել է բազմակետեր,քանզի ակնհայտ է, որ պակաս կա: Ն.Ակինյանը կատարել է սրբագրություն` «զաղաղակ հզօրի»-ի փոխարենդնելով «զականջավն նորին»: Սպահան(Իսպահան) Իրանիկենտրոնում` գետի Քաղաք Զայենդերուդ ափին: Սպահան օստանի երկրորդ կենտրոնն է: ' խոսքն այստեղ Գեղմանվլեռների մասին է (այժմ` Գիլանի լեռներ): «2 Խոսքը Մեծ Պասի մասին է: «" Պերոզական զորք - Այս արտահայտությունը տարբերմեկնություններ է ունեսել (տե՛ս Աբգ., ծան. 271): Մեզ համար ընդունելիէ «հաղթականգունդ» անվանումը,քանի որ պերոզ նշանակում է «հաղթող», իսկ -ական-ը հոգնակերտ է, այսինքն` «հաղթողներիգունդ»: Թերնս ճիշտ կլիներ` թարգմանության մեջ տեղադրվեր հաղթական գունդ, սակայն խուսափում ենք՝ բնագրի անաղարտությունըպահպանելունպատակով: Աբրահամ Ա Աղբաթանեվի Հայով կաթողիկոս(607- 613): Ծնվել է Ռշտունիք գավառիԱղբաթանքգյուղում, եղել է նույն գավառիեպիսկոպոսը, ապա ընտրվելկաթողիկոս`հաջորդելովՄովսեսԲ Եղվարդեվուն:Աբրահամ Ռշտունու օրոք հայ ն հույն եկեղեսկիների պայքարը սուր բնույթ էր ստասել: Պարսիվ Խոսրով թագավորըպաշտպանումէր հայ եկեղեյու հակաքաղկեդոնականդիրքը` ՎրկանիմարզպանՍմբատԲագրատունումիջովով հեռավնելով Հայաստանի հունավ մասի հակաթոռ Հովհան կաթողիկոսին, որը նստում էր Ավան գյուղում:

է գումարել` պահանջելով,որ հայ եկեղեվին ընդունի քաղկեդոնականդավա-

նանքը: Երբ կայսեր պահանջը մերժվես, նա անջատեվհայով բյուզանդական մասի եկեղեկական թեմը` հակաթոռ կաթողիկոս նշանակելով Հովհաննես Բագարանվուն, որը երկբնակ էր: ռ» Սմբատ Բագրատունու մականունն էր. նշանակում էր խոսրով

-

Շում--

-

-

-

-

-

Արտախուրակ «խույր», «ապարոշ»: Մովսես կաթողիկոս Մովսես Բ Եղվարդեսի(574-604): Հաջորդել է Հովհաննես Բ Գաբեղյանին:592 թ. ՄորիկկայսրըԿոստանդնուպոլսում ժողով 2.

-

-

«Խոսրովի ուրախություն»: «6 Ջավիտյան խոսրով Պատվավոր կոչում, որը բառացի նշանակում էր «Հավիտյան` Խոսրովի» (Աբգ., էջ 297, ծան. 453): ռ7 Այստեղ բանասերներըենթադրել են, թե դուրս է մնասել թերթ կամ հատված,որի մասին տե'ս Աբգ.. էջք 272-273, ծան. 321: «8 ՆԲՀԼ-ն ծրդաւոր բառը չի հիշատակում,ԱԲՀԼ- ունի «տուն», «տնեյիք» Ըստ երնույթին, հայերի` Թրակիայի կողմերը տեղանշանակություններով: հանության այս փորձը չի հաջողվել, սակայն պատմությունիվհայտնի է, որ Է` բյուզանդականկայսրերը հետագայում կազմակերպելեն հայերի նմանատիպ գաղթեր(Լ, 2, էջ 586 Ա էջ 759, ծան. 145): «9 Բնագրումառկա է քերականականանհամաձայնություն(տվյալ դեպքում` բակառություն), որը գրաբարին հարազատ քերականության իրողություններիվ մեկն է: «օ խոսքը պարսիվ Խոսրով Ապրվեզ թագավորի մասին է (590-628թ.թ.), որին Մովսես Կաղանկատվավին անվանում է «Արնելքի առյուծ» (տե՛ս Կաղան.,էջ 166): Եվ իրոք, նա էր, որ փորձում էր «վերականգնելԱքեմենյան հարստության ժամանակների պարսկական մեծ պետությունը` Նեղոսի ափերիսմինչն Հնդկաստան» (Լ, 2, էջ 243, ՄՉ, Հ. 2, էջք 60-62): 5: Հայկազուն Մորիկ կայսերը լԿիրակոս Գանձակեցին գրում է. «Սրա մասին ասում են, թե Հայաստանիս է` Օշական գյուղիվ, իսկ ուրիշները, թե Տ արոնիս ն գնավ Կոստանդնուպոլիսն այնտեղ, է. աղքատության թյան պ պատճառով աղք ն ինչ-որ դիպվածով բախտը բերելով, թագավորեվ....» (Գանճակ., էջ 47) Նա Մորիկի 2, Փոկասը: 226) սպանեյ 602թ. (Լ. էջ նրա հինգ որդիներին | աչքի առաջ նախ սրատես վերջինիս չորս որդիներին: Հինգերորդ որդուն, : որը մանկահասակէր, դայակը թաքյրես` փոխարենը առաջ բերելով իր երե| խային:Սակայն բարեպաշտՄորիկըհայտարարեվ, թե դա իր որդին չէ, ապա նույնպեսսպանեին: Այս դժնի | պահանջեսբերել իր հարազատ որդուն, որիննան միայն նոր Փ հետո հետո Մորիկինիրեն, որը կարոսպանես սպ միայն նոր Փոկասը արարքից Քո դատաստանը»(ՄՉ, ղասավ միայն այս ասել. «Արդար ես, Տե՛ր, ն ուղիղ է Չշարադրան 7-308): Հետագա արզվում է, որ Մորիկիորդիներիս գտնում պարսիվ Խոսրով բր արքայի մոտ, որը փորձում էր նրան նստեցնել կայսերականգահին: 5» Անտիոք Քաղաք Ասորիքում` Որոնտեսգետի ափին: Հիմնադրվել է մթա. 301թ.: Տիգրան Մեծի օրոք այն Հայկական պետությանհարավային ու դիմապատ| թագավորանիստքաղաքն էր, որտեղ Տիգրան Մեծի անունով | կերով հատում էին արծաթյա դրամներ: Անտիոքը եղել է հելլենիստական մշակույթի նշանավոր կենտրոններիսմեկը: Այն կարնոր դեր է խաղասել նան հայու կյանքում. ըստ որոշ տվյալների` 19-րդ դ. կեսերին Անտիոքում -

Ի`

։

`

|

ՀՏ անաո

ԼՄապաստան թեփրկվում

-

:` |

ապրում էին 900 տուն հայեր, որոնք ունեին երեք եկեղեվի,երկդասյանվարժարան ն մեկ դպրով: 1909թ., ապա 1915թ. Անտիոքի հայերը ենթարկվել են դաժան սպանդի ն տեղահանության: "5 Ըստ Կիրակոս Գանձակեսու` Փռ(լաս նշանակումէ «հուր» (տե՛ս Գանճակ., էջ 50): '« Հովհան Մամիկոնյանըվկայում է, որ այդ ժամանակԽոսրով արքան Միհրանին`իր քրոջ որդուն, երեսուն հազարանովզորքով ուղարկում է Տարոնի վրա (Հովհ.,Ա, էջ 164): Կիրակոս Գանձակեսիննս վկայում է, որ Խոսրով Ապրվեզը թագավորել է Մորիկ կայսեր աջակսությամբ(տե՛ս Գանձակ.,էջ 50): Ծաղկոտն Մեծ Հայքի Այրարատաշխարհիգավառներիվէ` ընկած Արածանիիվերին հոսանքի ն Ծաղկանվ լեռների շրջանում: Եղեվարդ (այժմ` Եղվարդ) Գտնվում է այժմյանԿոտայքի մարզում: 5. Ըստ Մ.Չամչյանվի`ավան Դվինի մոտ (ՄՉ, 3, էջ 162): Շիրակավան(Երագզաւորս,Երազգաւորք) Գտնվումէ Ախուրյանգետի մոտ (տե'ս ԱԱ, էջ 437, ծան. 93): ռ (յանից դաշտ Գտնվում է Մեծ Հայքի ԱյրարատաշխարհիՇիրակ գավառում`Կարսգետի ստորին հոսանքի շրջանում: Ըստ Ղ.Ալիշանի` դաշտ Ախուրյանիափին: 5. Գետիկ Գյուղ Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Շիրակ գավառում: Ղ.Ալիշանը հնարավոր է համարում, որ սա Կարսի մարզի Վերին, Միջին, Ներքին Գյադիկլարներնեն: Նշված ճակատամարտըտեղի է ունեվել 603թ.: էր Շիրակում՝ Երգինա (Արգինա) Բերդ ն համանուն գյուղաքաղաք Ախուրյանգետի վրա (հմմտ. ԱԱ, էջ 438, ծան. 97): Ի դեպ, Ավ.Իսահակյանն իր նախնականկրթությունն ստակել է Արգինայիվանքում: 'Ց Բնագրիանդքն-ըայստեղհոդի դեր է կատարում(ԱԱ, էջ 438, ծան. 103): « Բնագրի հոգնակի թվով քերականականհամաձայնությունըթարգմանել ենք եզակի թվով: (րածանի Հայկական լեռնաշխարհինշանավորգետերիվ է` եփրատի ճախ վտակը (650 կմ երկարություն, ամենալայն տեղում` 150 մ): Հայով սրբազան գետն է, որտեղ 301թ. տեղի է ունեսել հայերի մկրտությունը: Ըստ ավանդության`Արածանիննան հեթանոս շրջանում էր համարվումսրբազան գետ. Քարքե լեռան դիմավ`Արածանիիվճիտջրերում, ամեն առավոտ,մ2շուշներով պարուրված,լողանումէր Աստղիկդիսուհին, ն հայոս սիրակեզկտրիճները թաքուն հիանում էին սիրո աստվածուհուբարեմասնություններով: Շփոթվելով բառաճնն ավելավնելով` փորձել են հարթել հետագա հետ կապվածանհարթությունը, որը շարադրանքում«ան//միաբան» բառիմաստի է բանասերների կողմիվտարբերկերպ գնահատվել(Աբգ.,էջ 275, ծան. 344): Թարգմանումենք` ըստ ընդունվածայն կարծիքի,թե բնագրումեդել է անմիաբանք, ոչ թե միաբանք: Քանի որ պարսիկ զինվորները «սրերով կտրում էին երիվարների փոկերը», ուստի, կարծում ենք, ձիշտ է Ա.Գաբուճյանիթարգմանությունը` նան, որ /անկումուղի կարող է աղա«անթամբ»իմաստով:Չենք բապառում -

"օ

-

-

-

լ :

|

|

-

տ.

-

(Ազգ., Ա, էջ 754):

-

Ահիմատան

էջ 130):

(Ահճատեան) Համադանքաղաքը -

(ՄՉ, Հ, Մարաստանում

Գ.Աբգարյանի`բոլոր ձեռագրերնու տպագրերըՌազմիոզան-ի Խոռյամի մասին Բռամկոզան: Մովսես Կաղանկատվավին ն վասն մղելոյ նորա ն անուն Խոռիեան կոչէր. իւր գրում է.«....Որոյ բուն ն զյաղթութիւնսկատարելոյ`ըստ խորայօրինելոյ զճակատնպատերազմավ գիտության պարսիվ այլ ն այլ պճնող անուամբյորջորջէ զնա` երբեմնՌազմիոզան ն երբեմն Շահվարազ» (տե՛ս Կաղան., էջք 145-146): Կարծում ենք՝ կապ ունի «կռվազան», «ռազմաՌազմիոզան-ը բառավի նշանակությամբ տենչ» բառերի հետ: ո6 Քանի որ չկա հանգամանք,որիվ ենթադրվեր«հետագայում» բառը, հռչակել էր ապա պետք է եզրակասնել,որ Խոսրովը Թեոդոսին պարզապես շահել այսպիսով ն շուքով`....կամենալով արքայական էր կայսր «պահում համակրանքը»(տե՛ս Լ, 2, էջ 234): ազգաբնակչության 7՛ Դու Մեծ Հայքի ԱյրարատաշխարհիԲասեն գավառիԱղբերականս դաշտի գյուղերիս է` Որդորուի մոտակայքում: Որդորու ԼՈրդրու,ըստ Լեոյի` Հորդրու (Լ, 2, էջ 234)) Նշվում է դեռնս տան ոստանը: Բուզանդի կողմիս (էջ 9): Եղել է Որդունի նախարարական հիշյալ Դու ն ունեպավ տեղի 605 կամ 606 թ. Որդորու գյուղերի միջակայքում են է, ՀՏԲ-ում թե հաղթել նշվում սխալմամբ որի մասին ճակատամարտը, 2, 153): ( ՀՏԲ, էջ բյուզանդավիները Ըստ Լեոյի՝ Կարինը պարսիկների կողմիվ առաջին անգամնէր գրավ(Լ, 2, էջ 234): վում (608թ.), այն էլ՝ խաբեությամբ

-

Ըստ

փոխարենունեն

`

-

Հնարավոր է նան, վաղվածբառ լինել` «վարժ», «ճարպիկ» նշանակությամբ: բնագրումեղածլինի յանկրմուղի ձի ելին, որտեղանկրմուղ-ը որ նախնական Սեբեոսըգործածել է ծաղրական իմաստով(հմմտ., օրինակ, ժղ. քոսոտ ձի եթե նկատի ունենանք, որ կրմղություն նշանակումէ արտահայտությունը). -ը կնշանակի«ոչ ամեհի», այսինքն` «փոքր, անկրմուղ «ամեհություն», ապա ն վկայությունըՍեբեոսիկողմիվնճանատիպ Ասվածիլավագույն այլն: նվազ» «Բայ Շահր իրավիճակինկարագրություննէ հետնյալ նախադասությամբ. Ցուաստ -ը նուաստ 176), որտեղ (էջ երիվարի» Վարազզերծաւ`նստեալի վերայ -ին: է համազոր անկրմուղ "5 Սեբեոսը Լեռն ճիշտ է նկատել,թե Անգղբերդի մոտ կռիվընկարագրելիս Խոռ«մութ ակնարկներ»ունի հունավ կայսրությանըծառայող Թեոդորոս 2, 234): էջ մասին (Լ, խոռունուդավաճանության Ռոճիկ (պրսկ.) «օրապահիկ»,«մթերք» ն այլն (ՀԱԲ, Դ, էջք 145-146): Գլայլատուք - Մեծ Հայքի ԱյրարատաշխարհիԲասեն (կամէլ Ծաղկոտն) գավառիքաղաքներիվէր: շ Ծխնկերտ Մեծ Հայքի ԱյրարատաշխարհիԲասեն գավառիբերդաէր, որը 605թ. անյավ պարսիկներիճեռքը: քջաղաքներիս Հիմք ընդունելով Հովհան Մամիկոնյանի «Պատմութիւն Տարօնոյ» է» երկը` Մ.Օրմանյանընշում է, որ Աշտատ Հեզտայարը «Աշոտ ալ կոչուած

-

-

|

`

|

Չորրորդ Հայքի գավառներիվ մեկն էր, որտեղ, ը ըստ Հաշտյանք սահմանված կարգի, բնակվում էին բոլոր Արշակունիները` բասի արքայի ու թագաժառանգիվ(տե՛ս ՄԽՊՀ, էջ 118): 6. Ձիթառիժ (Կիթառիմ) Չորրորդ Հայքի Հաշտյանք գավառիգլխավոր բերդն էր: 381թ. ամրացվածկետ էր հույն-պարսկականսահմանագծիվրա` հունակ կողմիվ: "» Սատաղ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհիբերդաքաղաքներիկէր, որը գտնվում էր Եկեղյաս գավառում`Գայլ գետի վերին հոսանքում` դեպի նշանակությանճանաՄիջագետքտանող առնտրականն ռազմավարական պարհի վրա: Ց (ռաստիա Մեզ անծանոթ տեղանուն է: Հավանականէ` Բյուզանդականտիրապետությանտակ գտնվողքաղաքներիս է: 62Նինկոպոլիս Բյուզանդականտիրապետությանտակգտնվողքաղաքներիս է` ԱռաջինՀայքի տարածքում: Պատգոսապան(պրսկ.) «Պարսկական զօրապետականմի տիտ( ՀԱԲ, ղոս»: Նպհլ. նշանակում է «երկրակալ,գաւառապէտ,աշխարհապէտ» Դ, էջ 30, հմմտ. Մակ., էջ 67): Բնագրում մի դեպքումդիտվել է հատուկ, մյուս դեպքում` հասարականուն: Թարգմանությանմեջ երկու դեպքում էլ դիտում ենք հասարականուն: Թեն Գ.Ավետիքյանը գտնում է, որ զանց արարեալ արտահայտությունը ո՛չ Ք.Պատկանյաննէ ձիշտ թարգմանել («Խոխօտոտքօքօղ Կոքոխ») ն ո՛չ էլ 8 Շոօքօտ) («հճոքճտեոտԸտ Կոռքտեճ»),կարծումենք, որ, այնուՍտ.Մալխասյանվը ամենայնիվ,Ք.Պատկանյանիթարգմանությունըճիշտ է արտացոլումտվյալ իրավիճակը. Շահեն զորապետը Կարին մտնելու կարիք (գուսե ն հրաման) չուներ (այն, ինչպես նախօրոքնշում է Սեբեոսը,արդեն գրավվածէր յուրաէ յինների կողմիվ, ն պահապաններէլ էին նշանակված),ուստի նա անսպնում Կարինիմոտով, այն Է` շրջանվում է Կարինը`հարձակվելուհունաս զորքերի վրա, որոնք համանուն գավառում էին: Որ այստեղ «զ Հ գործիական հոլոհետ զանց արարեալ -ը «շրջանել//անվնել մովաճն» մասնակաղապարի տով/կողքով» ն ոչ թե «միջով անսնել» է նշանակում, լավագույնս վկայում է նմանատիպմեկ ուրիշ կառույ, որտեղ խոսքը վերաբերում է անճին, որի մոտով, կողքով (բայս ոչ միջով) են անսպնում |ն նոքա պատասխանեալնմա զանվ արարին զնովաւ ն գնասին (տե՛ս ներկա աշխ., էջ 208)): Այստեղ` «մարզկենտրոն»: Համամիտ ենք Հ.Հյուբշմանի այն կարծիքին, թե շահրայեանպետ -ըր տիտղոս է` «մարզպետ» նշանակությամբ: Այս նախադասությանիմաստը հետնյալն է. խաբեությամբգրավելով Կարինը`պարսիկներնայնտեղ մարզպան են կարգում, իսկ Դվին ուղարկում են (ճոր) մարզպան: Այս հատվածում նկատվողիրանականբառերի կուտակումըպայմանավորվածէ նրանով, որ հետո հայ մարզպաններչեն նշանակվում. գալիս են պարսիվ պաշՄժեժիվս տոնյաներ,որոն անուններըբերում ենք ՎարդանԱրնելսուվ` «....նախ Դենշապուհ, որ զշնմոլութիւնսն շատակոյվ, ն յետ նորա Վարազդատոմն ն ապա Սուրէն` ազգական Խոսրովու....» (Վարդան,էջ 61): ոօ

-

--

-

-

-

-

բնագրում այս տեղանվանհետ կապվածկան անմիօրինակություններ: մեջ գործածումենք Ահմատան ճնը: Թարգմանության «օ Սկսած 452թ.-իվ մինչն 10-րդ դարի սկիզբը (924թ.) Հայաստանի հոգնոր կենտրոնը եղել է Դվինը (ՄՉ, Հ, էջ 108), որին, որպես հակակշիռ, հեռու գտնվող Մորիկկայսրը591թ. ԲյուզանդականՀայաստանում՝Դվինիվ ոչ աթոռը: կաթողիկոսական եոկրորդ հաստատես Ավան գյուղաքաղաքում, Կաթողիկոսկարգվեվ Հովհան Բագարանցին,որը քաղկեդոնականէր: Արդ՝ այս Հովհանը տասնվեվտարուվ մի քիչ ավելի հունահայովկհակաթոռկաթոնա, իբրն ապահով պատերազմը, ղիկոսնէր: Երբ սկսվեվ հույն-պարսկական (616թ.), ուր ն Համադան գերեվարվեվ Այստեղիվ տեղ` խույս տվեվ Կարին: ընդկնքեվ իր մահկանավուն(616թ.): նրա մահով Ավանի կաթողիկոսարանն միշտ փակվես(տե՛ս ՄՉ, 2, էջ 324: Լ, 2, էջ 234: Ազգ., Ա, էջ 755): 5. Հովհան կաթողիկոս Հունահայու, կաթողիկոս(600-616թ.թ.): » Հովհան կաթողիկոսիհետ մահավել է նույն ԱբրահամԱղբաթանեւյին գրում Գանձակեցինայս կապակսությամբ 2, 324): Կիրակոս (ՄՉ, էջ տարում է. «Ոմանք ի պատմագրավզերկոսեանն ի միում ամի ասեն վախճանեալ զԱբրահամեւ զՅոհան, եւ կէսք` ոչ (տե՛ս Գանճակ., էջ 51): » Կոմիտաս Ա Աղվեսի Շինող (ծնվ. թ. անհայտ, գ. Աղյք (Արագածոտն գավառ) 628, Դվին), հայոյ կաթողիկոս`613-իս: Նախապեսեղել է Սուրբ ապա Տարոնի Մամիկոնյանների Հռիփսիմյանյ վկայարանի լուսարարը, եպիսկոպոսնու Գլակի վանքի առաջնորդը(ՄՉ, 2, էջ 324): 616-ին մասնակվել է Տիզբոնում պարսիս ժողովին, ուր ներկայացրելէ Հավատո գիր կամ ուղղաորով դատապարտել է Քաղկեդոնիժողոփառդավանությանբավատրություն, վը: Հայ հոգնոր-մշակութայինկյանքի նշանավոր ներկայավուվիչներիէ: 618-ին կառուսել է տվել Ս.Հռիփսիմեիտաճարը, որի օծման արարողության ժամանակ էլ հնչել է նրա «Անձինք նուիրեալք սիրոյն Քրիստոսի» հայտնի շարականը: Ի դեպ, Կոմիտասենք թարգմանելնան այս հատկանվանբ̀նագրումչորս անգամ հանդիպող Կումիւտաստարբերակը: « Աղցք գյուղի մասին է, որտեղ թաղվածեն (/դթ - Խոսքը Արագածոտնի Արշակունիհանգուվյալ թագավորներիՎ̀ասակՄաճիկոնյանիկողմիվ պարսիվ գերեվարությունիյ ազատվածոսկորները: Ըստ Փավստոս Բուզանդի` դրանքգերի էին տանում` հեթանոսաբար կարծելով,թե այդպես պարսիկները Հայով աշխարհի թագավորների փառքը, բախտն ու քաջությունն իրեն երկրին կանվնեն(տե՛ս Բուզ., էջ 122): Խոսքը Դվինի փառահեղՍ.ԳրիգորՄայր տաճարի մասին է, որի շինարարությունն սկսվել էր դեռնս 608-ին: Այն միջնադարյանՀայաստանի` իր չափերովամենամեծ եկեղեվինէր` 30,41258,17մ մակերեսով(տե՛ս Կղ, էջ 81), 22,5»:52.3մ: Այն կառուսվելէ 5-րդ դ.` 3-րդ իսկ առանս կամարասրահների` ու ավերվել է: Սկսել դ. հեթանոսականմեհյանիտեղում: Հետագայումայրվել են վերաշինել7-րդ դ. նշանավորդեմքեր ՍմբատԲագրատունինն կաթողիշինարարություննավարտվելէ Կոմիտաս կոս ԱբրահամՌշտունին: Եկեղեսվու կաթողիկոսիօրոք` 625-628թ-թ. (տե՛ս ՎՀ, էջք 112-113):

-

"

-

Մելիտինե (Մալաթիա) Հանգույակետ, որտեղիվսսկսվում էին Մեծ Հայք, Կապադովկիաս Միջագետքտանող ճանապարհները:Անսյալ դարասկզբին Արեմտյան Հայաստանի Սեբաստիա (Սվաս) վիլայեթի նշանավոր քաղաքներիվ մեկն էր: ԲյուզանդականՀերակլ կայսեր անունը Սեբեոսի բնագրում հանդիպում է մի քանի ճնով (Հերակլ, Հերակղ, Հերակլոս, երակլ, երակղ, Երակլէս, երակլոս, Երակղոփ: Նկատի առնելով, որ երբեմն դրանք տարբեր անձեր են, թարգմանությանմեջ դրանք բերվում են ոչ միօրինակ ձնով: Ց Քանի որ պատմագրությանմեջ որնէ տեղ չի հիշատակվումԽոսրովի կողմիվ Թեոդոսին բյուզանդական գահին կայսր նստեվնելու մասին, Գ.Աբգարյանըբնագրում ճճտուցի նստուցիս սրբագրում չի կատարում: Նա գտնում է, որ Ա.Զամինյանի`այս մասին արած ենթադրությունը շատ հավանականէ, սակայն նմանատիպսրբագրում կատարելու համար անհրաժեշտ է «ավելի շոշափելի հիմք» (Աբգ., էջ 280, ծան. 369): Նկատենք,որ բնագրում«շոշափելի հիմքեր» կան ճոտուցի ն ոչ թե ճատուցիՍճնի օգտին: Նախորդ` ԼԳ գլխում Սեբեոսըգրում է, որ Խոսրով ԱպրվեզըԱշտատ Հեզտայարի հետ Հայաստանի կողմերն է ուղարկում ոչ թե Թեոդոս կայսերը (տարօրինակկլիներ Խոսրովի` իրական կայսերը մի շարքային զորապետի հետ պատերազմուղարկելը), այլ կայսր կոչվածին` |«զԹէոդոսկայսրորդին Մաւրկայ....»(տե՛ս ներկա աշխ., էջ 142): Պարզ հասկակսվում է, որ Խոսրովը Թեոդոսինթագավորչի նստեցրել,այլ պարզապեսհռչակել է իբրն այդպիսին: Պատահականչէ, որ մեկ այլ առիթով Սեբեոսընշում է.«....ն ունէր զնա առ իւր թագաւորական պատուով» (Աբգ., էջ 107): Ինչ վերաբերում է Կարնո գրավման հանգամանքին,որտեղ Թեոդոսն առաջ է գալիս.«Ես եմ,- ասէ,թագաւորն ձեր» (տե՛ս ներկա աշխ., էջ 144), ապա այս արտահայտությունն ընդամենը քաղաքի դարպասները խաբեությամբ բասել տալու նպատակ ուներ: Կարծում ենք` այստեղ բնագրի խաթարումչկա. ճաւռուցի-ն պետք է հասկանալ«հռչակեսի», ինչպես որ թարգմանելենք: '» Պարսեանպետ(պրսկ.) Կարծում ենք` շահրայեանպետ -ի նման` պարսեանպետ-ը նս կարող էր տիտղոս կամ պաշտոն լինել: շօ Անմիօրինակությունիվ խուսափելունպատակով Ռռժ ` հատկանվան` բնագրում հանդիպողԸռռմ տարբերակըթարգմանությանմեջ բերում ենք

-

-

Ռոմ ճնով:

բնագրում եզակի թվի սեռական է` գոյականիհետ, ն բառավի թարգճանելու դեպքում իմաստի շփոթ կառաջանար,ուստի թարգմանումենք հոգնակի տրականովու բայով: Մարգավ - Հայկականօրավույյի նախավերջինամիսն էր` Նավասարդ, Հոռի, Սահմի, Քաղոս, Արաս, Մեհեկան, Արեգ, Ահեկան,Մարերի ամիսներիվ հետո ն Հրոտիվ ամսիվ առաջ: Մ.Չամչյանվը նշում է, որ սպանվածներիթիվը 50 հազար մարդ էր, գերիներինը3̀0 հազար (ՄՉ, 2, էջ 324): 613թ. տեղի ունեյած այս նախմիրն են այնքան էր սնվող, որ այլ աղբյուրներումմիայն զոհերի թիվը հասվնում 90 հազարի (տե՛ս ԲՍԳ, էջ 187): Ըստ Մ.Չամչյանսի`իբրն հավիտենական նախատինքՀերակլ արքային` Խոսրով ԱպրվեզըգերեվարվածԽաչը դրես իր մեհյանում (ՄՉ, 2, էջ 324) Լյաղմ. ԺԴ, 24: 20: Հռովմ., ԺԱ, 33-36: 2: Գագաթկամ Գռղգոթալեբր. «գանգի տեղ» («իմա՝ «կառափնատեղ» դուրս գտնվողայն տեղն ԳխՎԵ»)/ ԺամանակինԵրուսաղեմիպարիսպներիվ է, ուր խաչեսինՔրիստոսին (հմմտ. ԲՍԳ, էջ 103): Բնագրում ներգործականկառույ է:

-

:

-

--

Ես., ԽԵ, 7:

23"

Հմմտ.

24:

Ղուկ., Բ,

245: 26: 27: 26: 25" 22" 2.

14:

Հմմտ. Բ Կոր., ԺԱ, 25: Հմմտ. Հռովմ., Ա, 7: Բնագրումեզակիթվով է: Հմմտ. Բ Կոր., Ա, 4: Հմմտ. Ա Կոր., Ա, 9, Ժ, 13:

Ես., Խ, 1, 2: Եբր., ԺԲ, 6:

եղանակով(թարգմաԲնագրում արտահայտվածէ ստորադասական

նությունը` Կյինի որդի....): 22"

223:

Ես., ԾԳ, 5: Ես., ԾԳ, 5:

Մովսես Հրեաների հռչակավոր մարգարեն էր ն օրենսդիրը, որը նրանվսԵգիպտոսիգերությունից տարավավետյավերկիր: (յինեական լեռ (Սինա լեռ) Քորեբ լեռնաշղթայի նվիրականլեռան անունը: Այստեղ Աստծու կողմիվ Մովսես մարգարեինտրվեվին Իսրայելին օրենքները(տե՛ս ԲՍԳ, էջք 500-502): Հակոբ («խաբող») Իսահակիերկվորյակորդիներիսմեկն էր: Ծնվեվ Եսավիգարշապարիսբռնած,որ նշան էր, թե նա հետագայումնս հետամուտ է լինելու ն խաբելուեղբորը: Այդպեսէլ եղավ: Նախ` մի անգամնա կերակրեվ քաղված Եսավին Ա դրա դիմավ նրանից ստավավ անդրանկության իրավունքը,ն երկրորդ`արդենծերայած ու կուրավածԻսահակըմի օր Եսավին ուղարկեսո̀րսի միս բերելու,որպեսզիինքն ուտի ն օրհնի նրան Աստծու առաջ: Իմանալովայս` Հակոբը մոր` Ռաքելի սուվումովերկու ուլ մորթե ն նրանսիվ ներկայասավհորը (ճեռքին փաթաթել համեղ խորտիկներով պատրաստված 2«

-

-

Հետագա շարադրանքում այս անձնանվանբնագրային անմիօրինակություններըթարգմանությանմեջ տեղ չեն գտել: Բնագրում կառույցըկրավորականէ: Դիմելով ժողովրդախոսակվական ոմին` Սեբեոսըհամայելացի,Հոյն, Հոռոմ, Պարսիկ ն Տաճիկ բառերըերբեմնգործածում է հավաքականիմաստով, սակայն ստորոգյալի հետ թվային համաձայնությունը միշտ չէ որ պահպանում է (հմմտ., օրինակ, փայխեաւ,ոչ (արաց զետեղել ն գնացին): Մենք նույնպես, հարազատմնալով բնագրին,նշված անունները թարգմանում ենք եզակի թվով` նրանվ հետ, սակայն,գործածելովմիայն եզակի թվով բայեր: 2« Նշված դեպքը տեղի է ունեսել 614-ին (Ազգ. Ա, էջ 756):

-

էր ուլենի, որպեսգիհայրըչհասկանա,որ իր առջն մազոտԵսավըչէ, ում անչափ սիրում էր), ն Իսահակնօրհնեվ նրան Աստծու առջն (Օննդ., ԻԵ, ԻԶ, Իէ): 2» Ա.Պետր., Բ, 24: ես., ՕԳ, 5: Սիոն լեռ Երուսաղեմի բլուրներիվ ամենաբարճրը ն, փաստորեն, թաղամասերիկս մեկը, որը հայտնիէր նան «Դավթիքաղաք», «Վերինքաղաք» (վերջինս` ի հակադրություն «Ստորին քաղաք» անվանվողմեկ ուրիշ թաղամասի)անուններով:Եղել է ամրասվածտեղ, ուր կառուվվածէին քաղաքի միջնաբերդնու թագավորականպալատը (ԲՍԳ, էջ 188): 225: Ես., Բ, 3 ն Միք., Դ, 2: Եբր., ԺԲ, 22, 23: -

Սաղմ.,ԲԳ, 29: Հմմտ. Երգ., Ա, 5: 23" Հմմտ. Սաղմ., ԲԳ, 29: Գ.Աբգարյանըգտնում է, որ Ստ.Մալխասյանսվի արեգականն արեգակնն սրբագրությունը «....նույնպես չի կարգավորում բնագիրը»: Կարծում ենք, որ նախնականբնագիրն այստեղ աղմատվածչէ, ն Ստ.Մալխասյանսպի սրբագրությունն էլ տեղին է: Սեբեոսըայստեղնս խոսում է աստվածաշնչյանլեզվով: «Իսկ իբրն դարձոյպԲարձրեալնզերեսս իւր ի մէնջ, ն նայեկաւ ի մեզ խիթիւ արեգակնն,ն հեստելով հեստեվան անձինք մեր, ն խռովեյաք» նախադասության երեք միավորներնէլ մասնակիփոփոխություններովգտնում ենք Աստավածաշնչում,ընդ որում, առաջին ն երրորդ նախադասությունները` Դավթի Սաղմոսներում,իսկ (որքան էլ տարօրինակ է) երկրորդը` Երգ երգոկում (վերջինիս մասին նշում է նան Ա.Գաբուճյանը (Գաբ., էջք 151, 246, ծան. 159)): Սեբեոսըկատարել է մի հետաքրքիրհամադրում. նա Սաղմոսիհատվածնընդմիջարկելէ Երգ երգոսի հատվածով:Կարծում ենք` Սեբեոսի բնագրի 6 հեստելով-ը պետք է սրբագրել հեստելուլ՝ առանս ն. -ի, ն շարադրանքի բովանդակությունը կդառնաանխաթար,ինչպես որ թարգմանելենք: Ի դեպ, աստվածաշնչյանէ նան սրան հաջորդողնախադասությունը` քաղված Բարուքի թղթիս, որը նույնպես նախորդուսումնասիրողների կողմիպչի նկատվել: 24" Բարուք, Ա, 15: 235: Յայտն., Գ, 18: 25: Հմմտ. Ղուկ., Ժ, 30-37: Նկատիունի Քրիստոսին(Աբգ., Էջ280, ծան. 408): Իմա՛ խոցոտեվին, անթիվ վերքեր պատճառեցին: Ըստ Ղուկասի բնագրի` մի քահանա էր (Ղուկ., Ժ, 31): Ղուկասիբնագրումնշվում է միայն մեկ ղնտավումասին(Ղուկ., Ժ, 32): Ըստ Ղուկասի բնագրի` երու (Ղուկ., Ժ, 35): Հմմտ. նան Աբգ., էջ 280, 27"

Հմմտ.

22"

-

ծան.409: 2"

242:

Հմմտ. Բարուք, Ե, 1: Հմմտ. Բ Կոր., ԺԳ, 11:

-

-

-

-

ծանոթագրությունը): Բնագրին հարազատ մնալու համար հռռռմ

բառը ն նրանով թարգմանության բառակապակսությունները բաղադրվածմյուս բառերն մեջ չենք փոխարինումնրա համանիշ հույն բառով: Բառավի՝/սնդրելու նրանիցհաշտությունն ինձհետ՝ խաղաղություն: 284: Հմմտ. Սաղմ., ԲԼԹ, 10:

Եզէկ., Մարգար.:

(«հույն»)

ու

255:

Հմմտ.

Ես., ԼԶ ն Լէ:

Հեղինակը նկատի ունի կա'մ Գարդմանաձորգավառը, կա'մ նրա համանուն կենտրոնը, որը ամրով էր Մեծ Հայքի Ուտիք աշխարհում: Բերդն ուներ հաստաբեստպարիսպներն 12 աշտարակներ: 5: Տիգրանակերտ(Նիկոփոր,Մարտիր(ոս)ուպոլիս) Հայաստանիմայրաքաղաքներիկմեկն է: Հիմնադրել է Տիգրան Մեծըմ.թ.ա. 70-ականներին:Ուներ հաստաբեստն բարձրպարիսպներ,որոնվում զետեղվածէին ախոռներնու պահեստները:Այժմ հիմնիվերավերված է: Ծղուկ (Սիսականն այլն) Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհիգավառներիվ է: Հիշարժան են նրա Տաթն, Մեծ անապատ, Թանահատ, Որոտանվանքերը, Անգեղակոթ,Բերդ ն այլ գյուղերը: Արաքսի արնելյան ափին գտնվող գավառներիվ մեկի վրնջունիք (Բագրնանդիհարնանությամբ)համանուն ավանն է: Ապահունիք Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհիգավառներիսմեկն է, որը տարածվումէր Արածանիիերկու ափերին:Հիշարժանէ իր Թոնդրակ(ս)

Գարդմանք

-

-

-

նան

Հայտնի է, որ ՍահակՊարթնիկ առաջ Հռիփսիմյան կույսերին հուղարկավորելն վկայարաններէ կառուսելս.ԳրիգորԼուսավորիչը: Այդ մասին վկայում է Ագաթանգեղոսը`ավելասնելով նան, որ յոթնօրյա ճանապարհ կտրելով«ի վեր ի բարձր լեառն ի Մասիս»` շինաքարը ինքը Տրդատ Մեծն է

շալակած բերել «ի գլխոյն լեռնէն» (տե՛ս Ագաթ. էջ 393-400): Ըստ պատմագիրՈւխտանեսի`«.... երանելին Հռիփսիմէթագաւորազն լեալ կամ թէ դուստր թագաւորի» (Ուխտ., 1, էջ 194): «5 Մ.Չամչյանկիկարծիքով,նշվածը Հռիփսիմեկույսի տապանակիչափն է, թեն ոմանք կարծում են` սրբուհու հասակնէլ նույնքան է եղել (տե՛ս ՄԶ, 2, էջ 325): Համեմատելու համար նշենք, ոո, օրինակ, Տրդատ Մեծի հասակը, Լուսաըստ Վարդան Արնելսու տվյալների, եղել է տասնմեկ թիզ, Գրիգոր վորչինը` ինը թիզ (տե՛ս Վարդան,էջ 61): «6 Կաթողիկե «մայր տաճար»: Խոսքը գմբեթի մասին է: «6 Գանձակ Քաղաք Ատրպատականում,որը Արշակունիներիօրոք սահմանագծային կետ էր: Գտնվում է Ուրմիա լճիվ հարավ-արնելք (տե՛ս ծան. 57): Այստեղխոսքըերկրորդի մասին է, որը, ի տարբերություն Ուտիքի Գաճակի, երբեմն անվանվել է ԳանճակՇահաստան: Միջին դարերումեղել է Ատրպատականի մայրաքաղաքը:Ավերվել է մոնղոլական արշավանքների ժամանակ: Բյուզանդիա Կոստանդնուպոլսի նախկինանվանումներիսմեկն է, որին զուգահեռ գործածվում էր նան Բյուզանդիոն տարբերակը: «ապրուստի փող», «ռոճիկ», «թոշակ», «Օրավարճ»: Հռոգ (հուն.) Բնագրումհոգնակիթվով է: 25: թարգմանելենք` հաշվի առնելով Այս ն հաջորդ նախադասությունները հատվածը (տե՛ս բնագրի թիվ համնապատասխան երկի Թովմա Արծրունու

-

-

ո որտեղիվ սկիզբ առավ հայտնի թոնդրակյանշարժումը: եՀրճմումք Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհիՍպահունյամգավառի գյուղերիս մեկն է: ն Մեծ Հայքի Տո րաոի Մրան: փռվածԿանա լցի հյուսիսայինափին: ան վայրեր են ոչ գահակիր Արճեշ ու Ն ավարի: քաղաքներն Մե Աղիովիտգավառիգյուղերիս է "Աղի վանքի մոտակայքում:Ըստ Թովմա Աս փանուժախավկա անունով հայկականեզեղ ժի Ն աեշոպա(պրսկ.) «առաջապահգունդ» ( բ ԻՋԴ, էջ 78): Հմմտ. նան Մակ., էջ 68: Մեր կարծիքով, ԵՍ եթէ -ն պիտի սրբագրել ր, նույնպես հեռու չէ տրամաբանությունիմ,պետք է սրբագրել պար

գյուղով, վ,

-

-

Բծավոր

ականում Մանուկ ան տերն Զարիշատ | Ա

է`

էր

|

`

Գ

ը

:

|

| |

:

Նաիր ւը թերի ՂաքԸ Նվարսավ Կարաաքը ամուր «

Քո

|

ն

ԱյժմյանԽոյի շրջանի Հեր Քաղաքն ուներ պարսպապ

ա

նոն

երկաթե դարպասներով: ե աարնանը Այժմյան Խար շրջաններիտարածքըէր: Գազառիպատմականվայրերիս արանի ՞» ն Վեհկավատ Պարսիս մեկն է, որը գտնվում էր Տիզբոնի հակառակափին (հմմտ. Կաղան., էջ. 199): Խոսրով Բ-ի սպանության ն նրա որդու ավորելու մասին բանահյուսականզեղումներով պատմում է Մովսես Կաղա Կ աաա ղան., էջք 166-169): մատ Մովսես Ա որը եղբայրներինխեղանդամդարճրես`կյանք շնորհ ա ամբաստանությամբնրանց Աս սրատեկ ջ Ա արազտիրոյ Բագրատունի Մանվել որդու` բազմա աթ աճբատԲագրատունու որդին էր, 625է Հայաս032թ.թ.: Հետագայում(623թ.) հունաց կայսեր ից 2 է կայսերնկատաարի Արամաղատ (շուրջ 1 տարի), սազայն Ի մամբ կազմակերպվածդավաճանության բնագրի ոարգատիրոմ -ը բոլոր տեղերումսրբագրել ա քրիստափորԲ Ապածունի կաթողիկոս թվերը` Հաջորդել է Կոմիանհայտ) Ապահունյավտոհմի Աբրահամյան աար ` է աղան: մառողիկոսէ ընտրվել 628-ին ում Տաղրգաբ: Նթոռւկալել է տարի: Անաչառմարդ նույնիսկ Վարազտիրոյին(3. 2. էջ 327): Պաշտոնանկէ անքի մնա: ու ված մասն անցկավրել է Մասյասոտնգավառի Ուղիքգյուղ ի կառուվված մենաստանում: Եզր (կամ Եզրաս) Մ Փառաժնակերտվի կաթողիկոս (ծնվ.թ (Նիգացի) Հայոպսկաթողիկոս630-իվ: Հաջորդել է Քրիստափոր Բ -

--

արըՈւստի, օգտվելով ն Եզր ջարլով լարաբների

կաԱաաա վայրում

1կառուսված Մրգեշից զրմահն էրՍտե. վանը: ղիու Մեոոկու՝ -

-

ծթէ: Հճր-

Ապահունուն: Նրա օրոք բյուզանդացիների Ա արաբների նվաճողական ծայրահեղծանրավրելէին Հայաստանիքաղաքականկավուիրավիճակի, Մժեժ Գնունու կառավարմանտարիներին Հերա այսրը նրան 633-ին կանչել է Կարին` դավանափոխության աո դեմ Բյուզանդիայիվ օգնություն ակնկալելու հույսով առերես ընդունել է կայսեր առաջարկը`արժանանալովլուրջ քննադատության: Սուրբ Գայանյանվկույսերի ռուվված վկայարանի փոխարենկառուսելէ տվել կայսօր կանգուն Ս.Գայա է ծեր հասակումն թաղվել Դվինում: ո րտաշիր Գ.. Պարսիմարքա, թագավորելէ 7 ամիս (ըստ ՄԶ, Հ. էջ 62): Բռր- Պարսիվթագուհի, թագավորելէ 4 ամիս (ըստ ՄՉ, Հ, էջ 62): 2» Ազարմիդուխտ - Պարսիվթագուհի,թագավորելէ 6 ամիս(ըստՄՉ, Հ, էջ 62): շո դրմ)յ Գ Պարսիվարքա, թագավորելէ 7 ամիս (ըստ ՄՉ, Հ, էջ 62): ՛, 9.- Պարսիվարքա է 6 ամիս լաո Մ4.2252 թագավրել Սասանյանները գահակալեվին542 տարի լԼԸստ ՎարդանԱրնելսու` 481 տարի (Վարդան,էջ 68)լ: Բագրատունուորդու` բազմահաղթՍմբատԲագրա280 տունու մասին է` ի տարբերություն նրա համանուն ժամանակակվի,որը նկրտումները

։

|

րն Սայա գավառների -

Աշ

ք

-

ար Մանվել էր (Լ,2, էջ 228): էք էնիմ 636-643թ.թ. Հայաստանի Դաունի իշխանն էր: Հայաստանի համար ծանր ժամանակամիջովում Ռշտունին նայա ազատասիրությանանկրկնելիօրինակ էր: որդին

մեծ

արն

|

-`

ՆՀ խոչ տ30-ին: Կ Ի մոտ

ար անհայտ»

.թ.

-

-

|

սերի մայն

Աբրահամյան տուն Մենք համամիտ չենք բանասերների այն կարծիքին, ըստ որի` ի «տանէ այստեղ նշանակում Է աաա (ՄՉ, Հ, էջ 62) կամ էլ պարզապես`«տնիվ»: Ասվածիլավագույն կռվանըՄ.Օրմանյանի նշումն է այն մասին, որ Աբրահամ կաթողիկոսը Ռշտունի էր, մինչ(Ազգ., Ա, էջ 788): Ավելասնենքնան, որ համանման մի արտահայտություն հանդիպումէ Ուխտանեսի «Հայոյ պատմության» մեջ` «....զի Բ տանք իւրմէ տասէ նոպաառաջնորդ յաղագս հաւատարմութեանն ն միաբանութեանհաւատոյերկույունվկողմանսն....» (Ուխտ., Հ. Բ, էջ 4): Ինչպես Ուխտանեսի,այնպես էլ Սեբեոսի մոտ հ տանէ նշանակում է «թեմ», «վիմակ», հակառակդեպքում` ազգակսականինչ կապ կարող էր լինել, օրինակ, «Ջավախքի կես-հայկական կես-վրավականգավառում» ծնված (Լ, 2, էջ 227) ն Նիկոպոլիսի,մոտակայքումմեծամածԱաանում» վրասի Կյուրոնի ու հայ Մովսես կաթողիկոսիմիջն: Նիգ գավառ- Այրարատաշխարհիգավառներիվէ` տարածվածՔասախ գետի վերին հոսանքի շրջանում: Արշակունիներիամառանոցնէր: Ավելի ուշ այստեղ իշխում են Պահլավունիները, ու ապա` Վաչուտյաններն Պռոշյանները: Հիշարժան են Կեչառիսը(այն միջնադարյանհայտնի դպրովներիվ էր) Ծաղկաձորում,Բջնին` իր բերդ-ամրոյով,Ձկնավաճառմարտադաշտը: Սուրբ Գրիգոր Նկատի ունի Դվինի Մայր տաճարը: Փակակալ «բանալեպան»,«եկեղեպուդուռը բասող-փակող»: ավորել է 1 տարիր մի քանի ամիս Կավատ - Պարսիյ արքա, որը թագավորել 22.

-

ՔրատափոլԻ աոամուԿալուկան մանն| դեռ հետի Ապահունի Թի Լաբ ունու ատանիանը Նան, նակվում 1 ղում ե դարու: մեջն աքսորվ աա անա մմահվան յան ( ծննը ԿԷ յուղիցրջորդել վոմի-

-

զորա-

ու

Կավատի Պոր

-

ու

այդ

».

//

-

-

1 տարի 5 ամիս (ըստ ՄՉ, Հ, էջ 62): Խոռյամը թագավորել է ընդամենը2 ամիս (ըստ ՄՉ, Հ, էջ 62): շ»5 Հազկերտ Երրորդը Սասանական Իրանի վերջին Հազկերտ Գ շառավիղն էր: Նրա մահով (անփառունակվախճան ունեւյավ. «թուրքական հրոսակիհետ» մարտի բռնվելուց հետո սպանվեցմի ջրաղավում)«...մեռնում էր Հին ԶրադաշտականԻրանը» (Լ, 2, էջ 285), ն Պարսկաստաննընկնումէր տակ (Լ, 2, էջ 265): օտար տիրապետության է, որն աչքի է ընկել ՄԺԵԺ Գնունի Հայ անվանի նախարարներիվ մղելով, որի համար հերոսականմարտեր հյուսիսային պեղերի`հոների դեմ 518թ. նշանակվելէ Հայաստանիմարզպան(518-548թ.թ.): Հետագայում,երբ Վարազտիրովըհունաց կայսերը դավաճանելումեղադրանքովաքսորվեվ, Մժեժ Գնունին կայսեր կողմիվ նշանակվեցՀայաստանիկառավարիչ: շո ՔաղկեդոնլԳատը-քեոյ(Լ, 2, էջ 99)) Բյութանիայիմայրաքաղաքնէր: Գտնվում էր Կոստանդնուպոլսիասիական ափին, հարավից սահմանակիս էր Սկյուտարին, որտեղ ծնվել է «Սկյուտարի սոխակը»`Պետրոս Դուրյանը: Քաղկեդոնի ժողով-ը այդ քաղաքում451թ. հրավիրվածեկեղեյականսուրբ տիեզերաժողովիընդունածդրույթներն էին: հայտնի Կողբ- ԱյրարատաշխարհիՃակատքգավառի`աղահանքերով գյուղն է, որ այժմ էլ գոյություն ունի, ն որը մարդկությանըհայտնի է դեռնս քարեդարիվ: Ըստ Կիրակոս Գանձակեվու` Եզրին տալիս են Կողբ գյուղի երրորդ մասը ն ողջ աղահանքը(Գանճակ., էջ 53): դավիթ Սահառունի 24 տարի (601-625թ.թ.) եղել է Հայաստանի մարզպանը,հետագայում`Մժեժի սպանությունիվհետո (632-635թ.թ.), կայսեր կողմիվ նշանակվել է կյուրապաղատ:Կառուվել է Մրերի եկեղեյին: 25. կյուրապաղատ (կամ կուրապաղատ) «յունական ճի տիտղոս կամ մի բարձր պաշտօնեայ» (ՀԱԲ, Բ, էջ 665): Ըստ Հ.Աճառյանի` այսպես էին որոնք նշանականվանվումհատկապեսՀայաստանիայն կառավարիչները, ված էին հունավ տերության կողմի (ն.տ.): շ« օրը (629թ. սեպՏերունականԽաչը Երուսաղեմումվերատեղադրելու տոնականօր, որը մեզանում տեմբերի 14) եկեղեսու կողմիվ հայտարարվեվ է «Խաչվերաս» (Լ, 2, էջ 254), Սուրբ Խաչ ն այլ անուններով: հայտնի Բրագրում Սեբեոսը կիրառել է անձնավորման գեղարվեստական հնարանք (բառասյի`փայխավգնամ): Այստեղ նշանակում է «ազգությամբհայ»: Նկարագրվածդեպքըտեղի է ունեսել 627թ. (ՄՉ, 2, էջ 330): Ըստ ՎարդանԱրնելսու` երբ իր տգիտությանպատճառովԵզր կաթողիկոսնընդունեցՔաղկեդոնիժողովը`փոխարեննստանալովԱղճքը ն Կողբի աղահանքը`որպես հավատոգին, վերադարձիցհետո կաթողիկոսարանում արժանասավՀոհան վարդապետիկշտամբանքին.«Հիրավի կոչվեպիրեզր, քանի որ ուղղափառությունիվեզր ելար» (ՎԱ, էջ 62): Իսկ ԿիրակոսԳանճակեյին ավելացնումԷ, որ հանդիմանողը Հովհան Մայրավանեվինէր, որին անարգելով`Եզրը հալածես` Մայրագոմեսիկոչելով (Գանճակ., էջ 53): շ» (պիլ.) Հ-Հյուբշմանը ենթադրումէ, որ այն պայմանաԴդարիքաետ

(ըստ ՄՉ, 2, էջ 326), ըստ այլ աղբյուրի` -.

:

-

-

Շում

հունավ

--

Մաշտոպին Խորենացուծննդավայրերը: Բնագրումարտահայտված է ստորադասական եղանակիբայաճնով: Աքսորբառը մեծատառով ենք բերումպայմանականորեն, թեն բանասերներիմի մասը(օրինակ`Գ.Աբգարյան)կարծումէ, որ այն ինչ-որ քաղաքի անուն է (Աբգ., էջք 299-300, ծան. 459): Վարազ Ի տարբերությունբապառիկկիրառությամբ աչքի ընկնող ն Ջավիտյան կոչումների` Վարազ պատվավորտիտղոսը աչքի էր ընկնում ակտիվ կիրառությամբ:Ինչպես նշում է Գ.Աբգարյանը, Վարազ «...բառը գործածվումէր իբրն հատուկ անուն: Վարազինկարը Սասանյան թագավորներիզինանշանն էր, դա փորագրվածէր որպես կնիք ծառայող մատանիներիվրա, այստեղից էլ` «Վարազագիր մատանի» արտահայտությունը («մատանի` Վարազի նկարով»): Բայց ավելի համախ «Վարազ»-ը կսվում էր հատուկանուններին,որպես պատվավորկոչում...» (Աբգ., էջ 300, ծան. 460): Ավելանենք, որ վարազ բառը իրանականբանահյուսության մեջ կիրառվումէր իբրն մակդիրն ուներ նույն նշանակությունը, ինչ որ մեզանում, ասենք, առյուժ-ը («կտրիճ», «հզոր» ն այլն): «Հին արնելքի պոեզիա» գրքի «Զերարայիորդու մասին» պոեմի թարգմանվածհատվածի(ՀԱՊ, էջ 381) առաջին տողը, օրինակ, բնագրում բառասի այսպիսին է. «մվա՞ղ, վարազ հայր....»: Այստեղ`«գավառ», «նահանգ»: «6 Ռշտունիք- Վասպուրականի գեղատեսիլգավառնէր, որն զբաղեվնում էր Վանա լճիվ մինչն ՀայկականՏավրոս ընկած տեղ-տեղ անտառախիտ, տեղ-տեղ բերրի տարածքները:Հիշարժան վայրերիս են Նարեկավանքը, Աղթամարկղզին, Ոստան գլխավորբերդաքաղաքը: «" Պատրիկ(լատ., հուն.) «հունականիշխանականմի տիտղոս»: Ըստ Հ.Աճառյանի`այսպես էին կոչվում հատկապեսարաբների կողմիվ Հայաստանի կառավարիչ կարգվածհայազգիիշխանները(ՀԱԲ, Դ, էջ 53): շո Աբրահամիիշխանազունորդին Իսահակըէր, որին ծրես Սարան,երբ ինքը 91 տարեկանէր, իսկ Աբրահամը` 100 (հմմտ. Ծննդ., ժէ, 17, 21, 24): Աբրահամը,Սարայիհետ ամուսնանալով, տասը տարի զավակ չունե-կավ: Սարան,որպեսզիանժառանգ չմնա, առաջարկեվամուսնուն, որ նա իր եգիպտուհիաղախնիվ`Ագարիվ,զավակ ունենա: Այդպես էլ եղավ. Տիրոջ հրեշտակիպատվերովորդու անունը դրին Իսմայել(հմմտ. Ծննդ., ԺԶ, 1-11): "

-

-

գնասցեն: «' Տարռն Տուրուբերանաշխարհիգլխավորքաղաքն է: Եղել է պատմական Հայաստանիհեթանոսական պաշտամունքի կենտրոնը:Այստեղէին գտնվում հեթանոս աստվածներին նվիրվածնշանավորմեհյանների երեքը: Հիշարժան են Տարոնի Մեղրագետը, Աշտիշատըհ̀եթանոսական հավատքի Գլխավորկենտրոնը,Մուշը, Ողականամրովը`Հայաստանիսպարապետի աթոռանիստ բերդը, Հասեկավն Խորնի գյուղերը` համապատասխանաբար -

-

՝

վորված ճյեւտ բաղադրիչով` ոչ թե անձնանուն է, այլ տիտղոս` մճոցեօժ «պալատապետ» (Մակ., էջ 25): Կարծում ենք` սենեկապետբառն է: Բնագրումարտահայտված է հակառակ ուղղությունը պույվ տվող բայով` -

-

.

««

Ծննդ., ԺԶ, 11-12: Աստծու հրեշտակը Իսմայելի մասին ասավ.«Նա ն վայրագ մարդ է լինելու: նա ճեռք է բարձրավնելուբոլորի դեմ, բոլորը նրա դեմ»: ճեռք են բարձրապնելու 3օ»

«վաճառական»: վերաՆկատիունի Մովսես Մովսեսականպատմություն - են Աստվածաշնչում գտել տեղ ո ր բերող պատմությունները, մասնավորապես Ելիվ ն Թվոս գրքերում: ման Մահմեդի օրենքների (դրանք զետեղվածեն Ղուրանում) ստեղծմա է Վարդան նկարագրում հնարքներով պատճութունը գեղարվեստական Արնելսին: Իր շուրջը հավաքված ամբոխին Մահմեդը հայտարարեվ, ծնած կով, զատեվ Աստվածառաքելու է իրենյ օրենքներ: Ապա վերպրեվմի մոտ` որ հաջորդ օրը պայմանավորվեվ, հորթիվ Ա հորթին պահելով իրենվ երբ օրը, Հ աջորդ հավաքվել, կովին բավ թողնենիրենվ ուղղությամբ: սպասում էին, բառաչելովու տագնապած հայտնվեվկովը ն ճեղքելով ամբոխը փնտրումէր հորթին: Մահմեդըհրամայեվբռնելկովին,վերրեվ նրա եղջյուրներին ամրացվածթուղթը Ա ասավ, որ Աստծու կողմիվ է եկել, «վասն որոյ վայսօր գրեալ են ի սկիզբն Ղուրանին` Սուրաթ Ալ-բակարաԱո թյան մեջ` Սիւրեթ-իւլ-պեքարա ԳԽՎԵ), որ է կովու օրէնք» (Վարդան,էջ 66): Ցո

Իմա`

հավանականությամբ,

մարգարեին

3շ

| |

եր

ր

-

36:

Է.

-

`

|

Հմմտ., Ծննդ., ժէ, 8:

ն նմ Ենթադրվումէ, որ գավառ է Արաբիայիհյուսիսարնմտյա

Եվիլիա կողմերում(ԲՍԳ, էջ 192):

-

մ (յութ Քաղաք Սուեզիվ ոչ այնքան հեռու, որի անվամբ էր կոչվու ու անապատը ճգվող նան նրա ն Քանանի միջն գտնվող դեպիՄիջերկրականը (ԲՍԳ, էջ 514): 37: Հմմտ., Ծննդ., ԻԵ, 18: Փառան Մեռյալ ծովիյ մինչն Ագապի ծոսը ճգվող անապատը, ուր Այնտեղէին շուրջ 40 տարի տարագիր էին իսմայելասիները: լը: վածաշնչյանԻսահակիհարճը`Հագարը (կամ Ագար),ն նրա որդին Ըստ Թովմա Արծրունու Փառանն «այժմ կոչի Մաքայ» (Արծր., էջ 169): ՄովաբիԸռաբովթ- Ղովտի որդու` Մովաբիսերունդների 362-3 Մովսեսըորպես ժառանգությունտվեվ Ռուբենիվեղին (ԲՍԳ, էջք ամենին ավեայս Ղնոնդն Նշված դեպքը նկարագրելիսպատմագիր Ա, 5): նան էջ (Ղնոնդ, է ծանրությունը զենքերի լայնում են »' քաղաքը, որ հայտնի էր նան ծրիքով Քանանացիների անունով: Երիքովի հաստաբեստ պարիսպները քաղաք» աղաղակիս(ԲՍԳ, էջ 183, Յեսու, ): Հեսուի զորքերի ն եղջերվափողերի բնագրում` արկեալ: ն վարդան Արնելսու երկում` «....հանեալ ի նաւ` տարան հասուվին ի Կոստանդնուպաւլիս» (Վարդան,էջ 66): 5« Բնագրում`/ հիւսիսոյ կողմանէ: Հերթիման Պարսկաստանիսահմանամերձգյուղերիվէ: Բնագրումկառույվը չեզոք է: Ջ՛ Ձորո- ԲանասերներիկողմիվՁորոյ բառաձնըհատուկկամ

-

|

Ի

-

Նեթ ապրում համա) երգիրը որը )

--

անուն դիտելու ն առաջին դեպքում դրա աշխարհագրականտեղանքը որոշելու հարսում կան տարակարծություններ: Գ.Աբգարյանը գտնում է, որ դա, ամենայն հատուկանուն է` Աղձնյավբդեշխության ՍալնոՁոր գավառը(տե՛ս Աբգ.,էջ 305): Ըստ Ա.Տեր-Ղնոնդյանի` նշված վայրը «...Ձորա պահակն է Տավրոսյան լեռների վրա` Բաղեշիս Խլաթ տանող ճանապարհին» (Ղնոնդ,Բ, էջ 140, ծան. 26): Մենք նս կարծումենք, որ 2ռրոյ տեղանունը,ամենայն հավանականությամբ, աղավաղվածէ. այդ մասին է վկայում ն այն հանգամանքը, որ Ղնոնդըիր «Պատմութեան»մեջ բերում է դարձյալ իբրն տեղանուն, ընդ որում` Ձռրայոյ տարօրինակ տարբերակով (Ոնոնդ, Ա, էջ 9): Հավանականենք համարումԱ.Տեր-Ղնոնդյանիկարծիքը (Ղնոնդ,Բ, էջ 22), ըստ որի` խոսքըգնում է Ձռռա/պահակտեղանվանմասին» ո" ԲերկրիԱվան Մեծ Հայքի Վասպուրականաշխարհի Առբերանի գավառում` նույնանուն գետի ստորին հոսանքի շրջանում: Ուներ ամուր բերդ: Ժամանակին Գնունիներիտիրույթն էր: 387 ն 591 թվականներինբաժանումներիժամանակեղել է Պարսկաստանի կազմում:20-րդ դարասկզբին դեռնս կային բերդի ավերակները,ուներ Ս.Աստվածածին անվամբեկեղեցի ն վարժարան:Եղել է գրչության նշանավորկենտրոն: "Պ Ըստ բնագրի (հասեալ կամուրջնՄեծամաւրի)թարգմանելուդեպքում կստավվերայնպես, իբր կամուրջնավերել են ն նոր միայն անվել: Հ Բնագրումփակագծերի մեջ բերված(Բուշայն) բառի վերաբերյալեղել են տարբերկարծիքներ: Գիտնականների կողմիսայն կարդակսվել է Բուդայն, բուռն այն, գիշերայն, զորավն կամ պարզապեսհանվել է տեքստիվ(տե'ս Աբգ., էջք 305-306): Գ.Աբգարյաննայս կապակսությամբգրում է, «Մեր կարծիքով,«Բուշայն»-ըայլ բան չէ, քան իր առջն գտնվող«թշնամին» բառի կրկնակը:Ձեռագրումայդ բառը դժվարընթեռնելի է եղել, թողել է «Բուշայն»ի տպավորություն,ն ընդօրինակողնայդպեսէլ ընդօրինակելէ: Հետագայում, մեկ ուրիշ ձեռագրիհիման վրա, լուսանցքում ուղղել են բառը, գրելով «թշնամին»: Մի երրորդ որ դա վրիպակիսրբագրված ընդօրինակող ճնն է, սրբագրելէ ն՛ վրիպակը,նչիմանալով, ՛ նրա սրբագրությունը....»: Մեր համոզմամբ,Գ.Աբգարյաննուղղակիորեն կանգնել է այս տարընթերսպվածքի շեմին. Բուշայնոչայլինչ է, եթե ոչ պհլ. դուշմայն («թշնամի») բառը: ՏԵ՛ս նան Մակ.,էջ 29: " Մեժամոր(Սն ջուր) Գետ, որը, սկիզբ առնելով Ակնալճիս,հոսում է Արարատյանդաշտով: Համանուն բնակավայրըհայտնի է իր բազմաթիվ ն պատմականկարնոր այլ հնագույն մետաղաձուլարաններով հնություն-

ի

բավահայտման --

«Արմավենյակ

կործանվեվի ներով: Է`

|

-

հասարակ

Տրե- Հայկականօրավույվի

չորրորդ

ամիսն է:

Թարգմանելենք իբրն ներգործական կառույց:

Սին անապատ Սին անունով երկու անապատէ հիշատակվումմ̀եկը ԱրաբիայիԱպառաժկոչվածն էր` Եգիպտոսի մոտ (ԲՍԳ, էջ 500), մյուսը` Փառանիանապատիմի մասը (ԲՍԳ, էջ 500): 2» Տորոս (Թորոս) Լեռ ՀայկականլեռնաշխարհումՀ̀այկականՏավրոսի լեռնաշղթայում`Մշո դաշտի կողմերում` Սիմ լեռան մոտ: Այսպես է Ց"

--

--

կոչվում նան հենվ Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթան: 5» Արեմտյան ծով Այսպես էր անվանվում Պատմական Հայաստանի

ապրող

Բէ: Խաաստան (այժմ Խուժիստան) ա

լիճը:

արեմտյանմասում:

լ

Նահանգ ՊարսկաստանիհարավԱյստեղէին աքսորվումհանվավորներիկանայք ու որդի-

ր

5"

»" 36" 55» 350" Ի:

32"

--

|

| | `

3: 4:

5: 5:

5: 6:

-

--

24:

Սպաթար (ոուն., -

-

4:

գոգ (կամ Գովգ) Ա Մնաս., Ե, 4-ում այսպես անվանվումէ Հովելի սերունդներիվմեկը, Յայտ., ԺԳ, 7- ում` ինչ-որ երկիր, որը պիտի մոլորվի դեմ ու սաստիկպարտություն Սատանայիկողմիվն ելնի սրբերիբանակների կրի: Եզեկ., ԼԸ ն ԼԹ գլուխներումԳոգը մի ժողովրդիանուն է, որ բնակվում է Մագոգի երկրում (ըն, էջք 164-165): 3» (/ագոգ (կամ Մագովգ) Ծննդ., Ժ, 2-ում այսպես է կոչվում Հաբեթի ԼԹ որդիներիս մեկը, նույնը կրկնվում է նան Մնավ., Ա, 5-ում: Եզեկ., ԼԸ ն գլուխներում Մագոգ անվանվումէ այն ժողովուրդը կամ երկիրը, որի թագավորնէ Գոգը:«Անկասկած էմի բան ,- նշվում է ԵԹ-ում,- որ դարերիընթավքում այդ անվանումներըդարձել են խորհրդանշականբոլոր հյուսիսային ազգերի համար» (59, էջ 445): Յայտ., Ի, 7-ում Գոգն ու Մագոգըխորհրդանշում են աշխարհի չորս ծագերում լոմանք նկատի ունեն հյուսիսումապրող «զՍկիւթասիս,զԳոթս, զՊարսիկս ն ուրիշ այլնայլ ազգեր» (ԲՍԳ, էջ 121))

է,

մեջ

մեծ

Դան., է: Դան., է, Դան., է, Դան., է, Դան., է, Դան., է, Դան.., է, Դան., է,

աս.,

-

Խորասանում:

ՅՏ:

է 23: դան»

-

մեկը:

(ողոմոնի տամար Դավիթը Տիրոջ անունով տաճար կառուվելու էր բաղձանք ուներ, բայս որովհետներկրի վրա շատ պատերազմներ տաճար շինել Ա անունով իր արգելեյ նրան Տերը թափել, արյուն մղել շատ ն հայտնես, որ այդ բանը կարող է անել նրա որդին` Սողոմոնը(Ա Մակ., ԻԲ, 7-10): Վերջինս էլ կատարեսհոր պատվերը`շինելով մի փառահեղտաճար Եհովայի անունով: Բնագրումկառույսը ներգործականէ:

Դանիելի`դա Ալնորի մոտ կանգնածներիվ մեկն է մեկնաբանել:

լատ.) «թրավոր»(ՀԱԲ, Դ, էջ 258), «զինակիր(պալատականպաշտոն)» (ԳԲ, հ. Բ, էջ 468): 5" Կանտիտատ(հուն., լատ. ՇՅոժ ԱՅ ԱՏ «սպիտակազգեստ») «պալատական մի պաշտոնյա»: Ըստ Հ.Աճառյանի`11-րդ դ. մի արձանագրության երկու անգամ հանդիպումէ համապատասխան հունարեն բառը, որիս էլ` հայերեն ապյաթար ն Սանտիտատփոխառությունները (ՀԱԲ, Դ. էջ 258): ԿԱՆՏԻՏԱՏ բառահոդվածիտակ նշված հունարենբառը բերվել է առանձին (ՀԱԲ, Բ, էջ 517): բաղադրիչներով 52. Ընդունելություն ՀավանականհամարելովԳ.Աբգարյանիք̀ճդուճելութիւն բառի մասին արտահայտածկարծիքը`այն բերում ենք ստորն`

--

եստ

Հւ

"

7:

Բնագրում` չորս

» |

-

--

-

Դան., է,

35"

--

ները` արքունականկալվածքներումաշխատելու: Բնագրում`ուսուցին, որը, կարծումենք, գրչության վրիպակկարող է Մ նել: » Սակաստան(Սագաստան) Պարսկաստանի նահանգներիվ մեկը` Ասպահանիարնելքում` Հնդկաստանիհարնանությամբ: «6 Պարսկաստանինահանգներիվէ` Կրմանի հարնանությամբ: ընտ պատմությանմեջ` Սինգ (Դրասխ.,էջ 84): ՀովհաննեսԴրասխանակերտվու «: կրման (Քրման, Քիրման) Պարսկաստանինահանգներիվ Կուրան ն Մակուրան Պարսկաստանինահանգներիսէին` Խորին -

նան նրանվ ժողովուրդներին, հավանաբար, իշխաններինն կառաԳոգի ն Մագոգիմասին առավել հանգամանալիս տե՛ս ՃԱ,

ՆԱԱրԻՆ

-

համառոտելովայն. մասնակիորեն

է մասնագետները,-գրում

«....բոլոր

են Գ.Աբգարյանը,-միաձայն անհասկանալի

համարել«ընդունելութիւն»բառը: Մեր կարծիքով,դա վերաբերումէ բյուզանդականարքունիքում կատարված ընդունելություններին: Հայտնի է, որ եկեղեկականտոների, ինչպես նան կարնորպատմականիրադարձությունների ն ժամահյուրընկալությունների նակ բյուզանդականարքունիքում տեղի էին ունենում հանդիսավորընդունելություններ:....Ահա, մեր կարծիքով,երբ բյուզանդականԿոստանտ կայսրը ԹեոդորոսՌշտունուն նշանակել է տարեկանռոճիկ ն «ընդունելութիւն յարքունուստ» նշանակում է` նրան էլ է թույլ տվել մասնակվելուընդունելություններին» (Աբգ., էջ 311, ծան. 500): Թարգմանումենք /յ)' նկատի առնելով երկու հանգամանք.դեռ 5-րդ դ. դասականների կողմից ճա դերանունըհաճախգործածվումէր հր դերանվանփոխարենլօր.` Եւ խռովեյաւթագաւորն եւ հրամանետ երկու արանվ, զի կալյեն զնա եւ տարյեն յանդիման ճռրա (փոխ.` իւր սենեակն (տե'ս ) ներկաաշխ., էջ 270)), դեպքումբնագրիվհնարավորչէ ենթադրել, հակառակ թե Վարազտիրուն ուրիշ ու՞մ կարողէր նկատի ունենալ առ նա արտահայ-

տությամբ: " Տւայք (ծագում է հնագույնպեղանունիս) Մեծ Հայքի նահանգներիվ մեկն էր` հայտնի դեռ Քսենոփոնիժամանակների:Սեբեոսի նկարագրած ժամանակաշրջանում Տայքին տիրում էին Մամիկոնյանները: " Տանել բայը երբեմն կիրառվումէր «բերել» իմաստով:Ավելին` Բուզանդը, օրինակ, միննույն իրողությանմասին պատմելիսմի դեպքում կիրառում է տանել, մյուս դեպքում` բերել բայը (Բուզ., էջ 215): Կարծում ենք, որ այստեղ տանի նմա նշանակում է ոչ թե «տանել նրան», այլ «բերել իրեն». այսինքն` հունավ զորավարԹեոդորոսին,Վարազտիրովի հավատարմության --

|

| Ի

|

երդումը, երբ նա ձեռք բերի երկրի իշխանությունը: Տանել բայի` «բերել» իմաստովգործածությունըգրաբարինխորթ լեզվականիրողություն չէր: Նմանատիպ կիրառություն հանդիպում է դարձյալ Սեբեոսի պատմության մեջ. «Եւ խռովեկաւ թագաւորն ն հրաման ետ երկու արանվ, զի կալվեն զնա ն տարվեն յանդիմաննորա ի սենեակն» (տե՛ս ներկա աշխ., էջ 270): Ի դեպ, նույն բանը նկատվում է նան գայ ն գնալ բայերի առումով է լԵլին (եկան) բայով(....եկին ժողովեվանի Հէրնան,....Եկին ի յՈրդսպու....)սկսածպատումը Սեբեոսը հետագայում շարունակում է ոչ թե երն, այլ գնացին բայաճնով (....գնացյինանտի ն բանակեսանյԱրծափս....)(Աբգ., էջ 145)): Ըստ երնույթին, վախենալով, որ ասպետը պարսիվ կողմը կանվնի (նշվում է, որ նա Թեոդորոս Ռշտունու հետ պարսիվ արքունիքում էր դաստիարակվելն մեծ հարգանքէր վայելում), հունա տերությունըպայմաններ է ստեղծում, որ այդ բանը չկատարվի,մանավանդոր Վարազտիրովըհենվ պարսիվ մարզպան լինելուց հետո էր անյել հունավ ծառայությանտակ: Թվում է` կայսերըերկու նամակ են ուղարկում.մեկը, այսպեսկոչված, երաշխավորագիրէր, որով միջնորդումէին կայսերը`վստահելուՎարազտիրոյին, մյուսը հեն Վարազտիրոսիերդմնագիրն էր: Նկատի ունի աքսորը: 5» Բկագրում` գայր: Ըստ պատմագիրՂնոնդի` Վարազտիրովինսպանելեն հույները, որի (Ղնոնդ,Ա, էջ 19): եղավվերջիններիս համարնրա որդին` Սմբատը,վրեժխնդիր տոհմայինգերեզԴարույնք Այստեղ էր գտնվումԲագրատունիների մանատունը(Լ, 2, էջք 320-321): ն Բանասերներըկարծում են, որ այս հատվածումարտահայտվածը հետագա շարադրանքումհանդիպողայն միտքը, թե կայսրը Վարազտիրույի որդուն` Սմբատին,նշանակում է դրունգար ն ուղարկումբանակ,հակասում են իրար ն «....տակավինանհասկանալիէ մնում «կարգեավարքայ ի հաւր իւրոյ» արտահայտությունը» (Աբգ., էջ 312, ծան. 506): Կարծում ենք հակասականորնէ բան չկա. կայսրը Սմբատինարժանավրեվոչ թե կյուրապաղատության,այլ հոր պատվին, այն Է` տվեվ «նմա զիշխանութիւննբնիկ տանուտէրութեաննասպետութեանն»(Աբգ., էջ 144): Եվ իրոք, իր պատմության հետագաշարադրանքումՍմբատընս հորջորջվումէ ասպետտիտղոսով (տե'ս ներկա աշխ., էջ 220): Ի դեպ, Մ.Չամչյանվը,հետագայում նան ուրիշ բանասերներհունաս կողմիվ մարզպաններիշարքում նշում են նան «Վարազտիրովեան»Սմբատին:Վերջինս, ըստ Մ.Չամչյանվի,երկիրը կառավարել է տասը տարի (ՄՉ, Հ, էջք 62-63: Հմմտ. ՍտՊ, էջ 266): Դրունգար (հուն.) «վաշտի պետ»:Ամենայն հավանականությամբ, տիտղոսակիրներըպատերազմներիժամանակ պետության առջն ունեին պատահականչէ, որ շարադրանքում զինվորական պարտականություններ. նշվում է, թե «Վարազտիրովեան»Սմբատ Բագրատունինբանակում«....էր իշխան զաւրու Թրակասւով իշխանավն....»: Նկատի առնելով, որ Սեբեոսը իշխան բառը բազմիվսգործածելէ «զորապետ»,«հրամանատար»իմաստով, ինչպեսոր երբեմնթարգմանելենք, կարծումենք` դռունգար տվյալ դեպքում

նշանակում է «զորահրամանատար»: Հ Գ.Աբգարյանը միշտ է նկատում, որ բնագրումկորուստ կա. ենթադրում ենք, որ Սմբատիկինը եղել է հունավ արքունիքում պատսպարված Արշակունիներիվմեկի դուստրը: Ստ.Մալխասյանսցը, հաշվի առնելով Ղ.Ալիշանի, Ն.Ադոնսին այլով արտահայտածկարծիքը,նշում է.«....Սեբեոսի մեջ հանդիպող «Վասպուրականգունդ» ն «Սեպհական գունդ» արտահայտությունները միննույն Օշաունեն» նակությունն (Կ/շո»«.,էջ 157): Ըստ Ալիշանի` «Տանուտերական երկիր` կողմն Նախիջնանայ է...» (Վարդան,էջ 59): շ" Հերնան Այս տեղանվանհետ կապված`եղել են տարբեր կարծիքներ: Կարծում ենք` հետագաուսումնասիրողների համար կարող է կարնորվել

|

Է

-

հետնյալլեզվականփաստը.ՍեբեոսըՍեպհականգնդի կողմերն արշավող զորքերիմասինսկզբում պատմում է եկին (եկան) բայով (....եկին ժողովեպան ի Հէրնան,....Եկինի յՈրդսպու....),ապա շարունակում է ոչ թե ելն, այլ գնացին բայաճնով(....գնասյինանտի ն բանակեյանյԱրծափս...)) (Աբգ., էջ 145): Արժափիք Բերդ,որը գտնվումէր Կոգովիտգավառում`Դարույնքիվ ոչ հեռու` Արծափաքար լեռան ստորոտում` համանուն ավանի մոտ: շ' Բնագիրնայստեղխաթարված է: Հետնել ենք Գ.Աբգարյանի թարգմանությանը (Աբգ., էջք 314-315, ծան. 518), որտեղ խոսքըգնում է Արծափաքար լեռան գագաթի մասին: 2» Դարույնքտեղանունը հանդիպումէ մի շարք տարբերակներով (Դառն,

|

Դարյունք,Դարյոնք,Դարութխնք ն այլն): Գ.Աբգարյանը գտնում Է (Աբգ., էջք 315-316, ծան. 518), որ Ստ.Մալխասյանվը ռչ զգուշացան -ը ճիշտ չի թարգմանել(«ՕՇոոտաուլ 663 ՕՇԻՕոթ8»), սակայնմենք այդ կարծիքինչենք, մանավանդ որ գրաբարում զգուշանալ -ը նշանակումէր նան «հսկել», «պահպանել»,ինչպես որ թարգմանելենք: Ցո Ի նոյն հետին -ը Գ.Աբգարյանը թարգմանելէ «նույն հետքերով» (Աբգ., էջ 315, ծան. 518), սակայն նոյն հետին -ը կայուն է ն կապակսություն նշանակում է «իսկույն», «անմիջապես»,«նույն պահին», «տեղնուտեղը», «շուտով». այդպես էլ թարգմանելենք: Ըստ պատմագիր Ղնոնդի`բերդում քնած պահապաններին կապում են (Ղնոնդ,Ա. էջ 11): « Շամբ- Ստույգտեղը որոշված չէ (կարծիքկա նան, որ սա տեղանուն չէ): Գ.Աբգարյանը է համարում,որ դա Շամբ Կոգովտի հավանական անվամբ վայրն է, որի մասին նշում է Ս.Երեմյանը (Աբգ., էջ 317, ծան. 522): Հ Խրամա բերդ Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհիՆախճավան

-

պատիւ

-

գավառի բերդ-ամրովներիվ մեկնէր:

-

Բնագրում`առաց: Ներսես Գ Տայեվի (Իշխանի, Ներսես Գ Շինող,ծնվ. թ. անհայտ 661) Հայովսկաթողիկոս641-իվ: Հաջորդելէ Եզր կաթողիկոսին: Ծնվել է Տայքի Իշխանգյուղում: ԹեոդորոսՌշտունու հովանավորությամբ ընտրվելէ կաթողիկոս: Նորոգելէ Դվինի Ս.Սարգիս,Վաղարշապատի Ս.Աստվածածին եկեղեյիները, Վասպուրականի Ձորո վանքը, կառուսելԽոր վիրապի մատուռը,

Հ"

-

-

Զվարթնոսի Ս.Գրիգոր կաթողիկեն,որի համար անվանվել է Շինող: 648թ. Դվինի ժողովում նա մերժել է Քաղկեդոնի ժողովի կանոններն ընդունելու առաջարկը,որի պատճառովհալածվել է կայսեր կողմիս: Թաղվել է Զվարթնովի հյուսիսային կողմում, իր կենդանությանօրոք կերտած շիրիմում: Խոսքը վերաբերումէ ՎաղարշապատիվԲագավանտանող ճանապարհին: Տրդատ Մեծը, լսելով Գրիգոր Լուսավորչի` Կեսարիայումկաթողիկոս օծվելում հետո Հայաստան վերադառնալումասին, վերպրեսիր տիկնոջը` Աշխենին, քրոջը` Խոսրովիդուխտին,ու իր զորքը ն գնաս նրան ընդառաջ (Ագաթ.,էջ 426): Չվարթնով Բառասի` «հրեշտակների`զվարթունների»: 5» Սուրբ Գրիգորիտեսիլի (երազ) մասին տե՛ս Ագաթ.,էջք 382-383: Հովհաննես Դրասխանակերտսինավելի է որոշակիավնում.«....ն ածեալ ջուր ի Քասաղ գետոյ...» (Դրասխ.,էջ 88): 5" «Այլանրու այն Ահա թե ինչպես է արձագանքում ԱԱ այս փաստինՄ.Չամչյանվը. զօրք Յունավ ն վերակասուքնոյա, որք մնային ի Հայս, եղեն գայթակղուէին թիւն ժողովրդեանն առիթ խռովութեաննբազում իրօք: ՆՆ ի պահս քառասնօրեայ, ն ոչ միայն ինքեանք չունէին յայնմ զգուշութիւն, այլն զհայս նս յորդորէին ըստ իւրեանյ կատարել զայն պահք, ն ուտել զժժմունս (զեռունները ԳԽՎԵ), զձէթ, ն զայլ ինչ ն ըմպել գինի, զոր ն յանճն նս ուտեին ըստ նովա, ն

ընդունված Նկատի ունի Նիկիայի եկեղեպականտիեզերաժողովում դրույթները,որոնք հայտնի են Նիկիականհանգանականվամբ(մանրամասն

տե՛ս ծան.

463):

Սաղմ.,ԻԴ: 5» Անուն-հայրանվանայս տարբերակըմեր օրերումվերստինտեղ է գտել տարբերակըլայնոգրական լեզվում, իսկ սրա շրջուն շարադասությամբ լեզվում: րեն կիրառվումէ ժողովրդախոսակվական ն հակաքաղկեդոնականների մասին է, Խոսքը քաղկեդոնականների արքան, երակլ խորհրդակվելով փնտրելովՀ̀ համարեզր որոնվ հաշտության ժողովն պատրիարքիհետ, գտնում է ելքը. Կոստանդնուպոլսիեկեղեպական (626թ.) ընդունումէ մի բանաձն,ըստ որի` Քրիստոսիմեջ երկու բնություններ կան, բայյ կամքըմեկնէ(Լ, 2, էջ 300): 5» «լիաՌռտիկան Այստեղ` «ներկայասուիչ», «պատասխանատու»,

:

|

-

-

զոր»: 5»

Խոսրովի բժշկապետըԳաբրիելՇիզգարացինէր, որը բուժել էր Շիրին էջ 758):

(Ազգ.. մ. անխտիր թագունու ամլությունը

աո ու ըլ ի րիստոսին: Նկատի հն ի ա Կը մկին է նեինե մասին ժողո եպիսկու ոպոսների ներկայության ողով միհաճար պատգամավորություն մըն եան տեղականգործերու րկայ նոր ժ

ի հայոց, մաԱԱԴ իշխանք աոնուին Բազումք ի աոինը ան արար ձանրանային րինակ ՛

վերայ ժողովրդեանն

|

| |

0: ի ժողովի մասին է նեցած եկեղեյական տեղի Դվինում Խոսքը 6048թ. ստոնեական

հավատի

(ՄՉ, Հ, էջ 61):

կեն

ըլլալու,

Թ

ե

ոա. «Ա

այլ

տանդնուպոլսում: «5 Երրորդ եկեղեվականտիեզերաժողովըտեղի է ունեյել 431թ. Եփե-

սոսում:

Չորրորդ եկեղեյական տիեզերաժողովըտեղի է ունեւյել 451թ. Քաղ-

կեդոնում:

է

Փայթար Բանասերներիմի մասը կարծումէ, որ աղավաղվածբառ (Աբգ., էջք 325-326, ծան. 552): Ք.Պատկանյանըգտնումէ, որ փայքաթ-ըիրան զտուրս հարկավ ի պէտս նականբառ է ն նշանակումէ «զիարկապահանջն (Պատկ., էջ 122): Հր.Աճառյանընշում է իբրն նպհլ. բառ` կալուածատեարվ» «կռիւ, վէճ» իմաստներով(ՀԱԲ, Դ, էջ 30): Մակքենզին նշված բառի դիմավ «-

|

նմ

Կոմ

Գ,

էր» (Ազգ., Ա, էջ 762), իսկ մեկ այլ տեղ նշելով, որ համամիտ է «....ընդունիլ, ընտրութեանարգելքնէր, որ նորէն թէ յիշուած բռնութիւնը կաթողիկոսական (ն.տ., էջ 764), ավելի է որոետքը» տեղի ունեյեր էր Աբրահամիմեռնելէն թագաւորներ`գլխաավելապննելով.«....Պարսիվ շակիապնումիր կարծիքը` ւոր քրիստոնեայհոգնոր պետերուընտրութիւնըառանց իրենվ հաւանութեան թոյլ չէին տար կատարել»(ն.տ., էջ 764): «շ Մեզ հավանական է թվում Ա.Գաբումյանի այն կարծիքը, ըստ որի` այստեղ խոսքը վերաբերումէ ԱգաթանգեղոսիՊատմության «Վարդապետութիւն սրբոյն Գրիգորի» հատվածին(Գաբ., էջ 256, ծան. 209), որտեղ նույնպես իր արտակոլումնէ գտել Նիկիական հանգանակը: «5 տեղի է ունեվել 325թ. Նիկիայում: Առաջինեկեղեյականտիեզերաժողովը «« տեղի է ունեյել 381թ. ԿոսԵրկրորդ եկեղեյական տիեզերաժողովը

«5

-

դառնում է

ն միալն

տեղ գրում

-

նուամէինզնոսա, որովս համաձայնեալն ոմանք ի հայոս քահանայք ն աշխարհականք, որք ընկալեալ էին զժողովն Քաղկեդոնի, թիկունք ն յորդոր լինէին նոպա` ի նեղել զհայս ն զի ինքեանք սկսեալ էին ըստ յունա ծիսի վարիլ ի բազում իրս, այսինքն` ի պաշտամանպատարագի, ն ի տօնս, Ա ի պահս, եպերէինզայլս. վիմէինընդ նոսա ն խռովեվուվանէին զնոսա: Վասն այսր ամենայնիսկսան հայք խորշիլ ի յունավ ն ի հետնողաս նովա.... ն ասէին. «Ահա այսպիսի են հոռոմք ն հոռոմադաւանք` զեղխին, շուայտին ն պոռնկինն ի վերայ մեր մեծամեծ ճոխանան:Որոյ վասն ն յետս կավինի հաղորդելոյ ընդ նոսա ն ոչ տայք թոյլ հաղորդիլ ընդ ինքեանսյեկեղեվւոջ` համարելով զնոսա ն զամենայն քաղկեդոնականսիբր անհաւատս, մինչ կարդալ ոմանս նան նզովս ընդդէմսուրբ ժողովոյնՔաղկեդոնի.ն ընդդէմ տումարի սրբոյն Լնոնի ն նզովիւք խորշիլ յամենայնէ, որ միանգամ դաւանէրժողովն Քաղկեդոնի(ՄՉ, 2, էջք 348-349): Բագավան ԳյուղաքաղաքԲագրնանդիգավառում`Արածանիիճախ ափին` Նպատ լեռան ստորոտում:Հայտնի է հնագույն շրջաններիվ: Եղել է հեթանոսականկարնորագույն կենտրոնների մեկը: 301-իվ Բագավանը

-

-

բերում է «վեմ», «կռիվ», «կոչ», «պայքար» իմաստները(Մակ., էջ 67): Ռ.Ղազարյանը գտնում է, որ տայքար նշանակում է «հարկահավաքիօգնական» (ԳԲ, համապատասխան բառահոդվածը):Չի բակառվում,որ փայքար -ը տալ բայի հետ հարադիրբարդությանարժեք ունենա` «վիմաբանել»,«պայքարել»

իմաստներով:

Հետկար- «բավատրագիր», «երդմնագիր»,«տեղեկատվություն»:Ըստ Կիրակոս Գանձակեսու`Աղվանից կաթողիկոս Վիրոն հետագայում բանտարկվել է Խոսրովի կողմիվ, իսկ Կավատը, իշխանությանգալով, ազատ է արձակելնրան (Գանձակ..,էջ 52): « Իմա` հողեղեն սուրբ: «օՅովհ., Ա, 1: «" Նկատի ունի Հովհաննես առաքյալի ընդհանրական,այն է` տիեզերականթղթերը: «օ" Ա Յովհ., Ա, 1: «Թ: Յովհ, Ա, 14:

442:

|

|

«5

ճ««.Ա

Յովհ, Դ,

Ա

«6:

Ա Տիմ., Զ, 16: Ա. Յովհ., Ա, 1:

«ո» «թ:

«6 «6.

"Ա «շ«»24

Յովհ., Ա, 1: Յովհ., Ա, 2: Յովի., ԺԴ, 19: Ա.

Տիմ., Զ, 16: Տիմ., Բ. 5: Գաղ., Գ, 20: կ

ՈՐԲ անտ ոա "մ.Ցովի., Ե,6: Ե, թ

ԴՅ:

'

աությում» իմաստով:

Յովհ., 8: Հմմտ. նան Ագաթ.,էջ Սուրբ Գրով` մեծագոյն: Ա.Յովհ.,Ե, 10: Մարկ.,Ա, 11, Ե, 7: Ա. Յովհ., Ե, 8: Ա.

«ոԷստ «ռ: ո «ո «5 2» "Թ"

«Թ «Թ «4

|

Ա.

Գրով` մեք:

հ

12:

Ե սայի մ մարգարեին: եհնՆկատի ունի

Ա. Յովհ., Ա,7:

181:

Բնագրում` անմարդոյ.Բառավի`«կնոջ»: Հմմտ. Եղիշէ, էջք 21, 38, 110, 163: Հռովմ., Ե, 10: Հռովմ., Ե, 32: Ըստ Սուրբ Գրով` մահվան մատնեվնրան: Ա Կոր., Բ, 8: Հռովմ., Ը, 3: Մատթ.,ԻԱ, 34-35: կ

37-39:

-

Ա, 2Յովհ.,

«5:

Մատթ., ԻԱ,

է ուղիղ Բնագրումայս կառույսի ենթական(բազումք) բապահայտվում խնդիրներով(զՅուստիանոս ն այլն), ուստի քերականական անհամաճայնությունը վերավնելու նպատակովենթականնս թարգմանումենք իբր ուղիղ խնդիր: «« Զմյուռնիա Իզմիրքաղաքի նախկինանվանումնէ: «5 Տե՛ս Ագաթ.,էջ 195: «5 Հմմտ. Ագաթ., էջ 185: "7 Տե՛ս Ագաթ.,էջ 192: 3". Տե՛ս Ագաթ.,էջ 466: «5 Շարադրվածէ ըստ Ագաթանգեղոսի (Ագաթ.,էջք 459-460): «2 Կոստանդիանոսը սուրբ Գրիգորիառջն խոնարհվումէ, որպեսզինրա կողմիսօրհնվի, այն բանիվհետո, երբՏրդատընրան հայտնումէ, թե Գրիգորն այն մարդն է, որի միջոսով իրենք ճանաչեսին Աստծու մարդասիրությունն ու նրա երնելի հաջողությունները(տե՛ս Ագաթ., էջ 462): Հմմտ. Ագաթ., էջ 194: «2. ԳրիգորՆազիանզավու, Աթանաս Աղեքսանդրասու,Գրիգոր սքանչելագործՆեոկեսարասու,Կյուրեղ Աղեքսանդրասու, ԲարսեղԿեսարավու,Գրիգոր Նյուսապու երկերը (մառեր, թղթեր, մեկնություններ,քարոզներ ն այլն) մեզանումհայտնիեն առնվազն5-րդ դարիվ`թարգմանված,ինչպեսվկայվում է ՆԲՀԼ-ում, ընտիր գրաբարով: 48. «...յորս փութով հասանէր....»-ի յորս բառի իմաստըկարելի է երկու կերպ հասկանալ. մի դեպքում` բառասի (այն է` Ռստակեսըփութով հասավ այն երնելի այրերին, որոնվ անուններըթվարկվում են նախորդպարբերության մեջ), մյուս դեպքում` հասանել -ի «վերահասուլինել» իմաստովպայմանավորված (այն է` որոնպվերահասուեղավ....),որտեղ/ոթք --ի տակ ենթադրվում են Նիկիականկանոնները:Վերջին տարբերակնավելի հավանական է, ն այդպես էլ թարգմանելենք: «5

ունի Ա ստվածաշնչի Օրինակ գիրքը Նկատի Ա ենե երը: աշնչի մ մարգարեների գրքերը նի ծաշնչի ավատ ոթ, Ն

Սիւնհոդոսական

««

-

«հավաքական», «ժողովական»:

Հմմտ.

Ագաթ.,էջք 455-465: Սեբեոսըշարադրել է ըստ Ագաթանգեղոսի,որտեղ Կռոտանդեռռին փոխարինումէ նրա որդի Կոստանդիանոսը (տե՛ս Ագաթ., էջ 455): Ներոն- Բյուզանդականկայսր(54-68թ.թ.), որը Նեապոլումմեծ հանդիսավորությամբընդունել, ապա Հռոմում` Ֆորում անունը կրող հրապարակում, հայույ արքա է հռչակել ՏրդատԱրշակունուն`Վաղարշն ԲակուրԱրշաունիների եղբորը Լ.(Լ, 1, էջք 350-351): ) էջք «5

Կարի

եոքորը 1,

Բնագիրն աղձատված է: Հավանաբար, խոսվում է Լնոնի տոմարով առաջնորդվելուորոշումն ընդունելու համար այդտեղ հավաքվածկրոնավորների ն իմաստասերներիմասին, ինչպես դա մեկ այլ առիթովարվում է ԽԶ գլխում: «62

"Ջ.՛քնոնի տոմար 451թ. Քաղկեդոնիժողովում ընդունվեյ Հռոմի պապի` Լնոն Առաջինիկողմիվ առաջադրված բանաճնը,որը հայտնի է Լեոնի տոմար հորջորջմամբ:Լնոնի տոմարն, ըստ էության,երկաբնակվարդապետություն ն մոլեռանդորեն էր, որով միաբնակները հայտարարվումէին հերետիկոսներ հալածվում ու պատժվում: «Հ Գաղ., Զ, 14: 5" Սաղմ.,Կէ, 17, 18, ն ոչ թե ԿԸ, 18, 19, ինչպեսնշված է Աբգ., էջ 159-ում, որը, ինչ խոսք, տպագրական վրիպակ է: Ի դեպ, հանդիպում են նան «Սինայում», «Սինայի վրա» տարբերակները:Հմմտ. ռուս. "Ք Շտոլճ6": "5 «Իսկ վասն տէրունեանխորհրդեանն,զոր մեծաւ զգուշութեամբբաշխեմք` այսպիսի ինչ. վասն զի ոչ ունիմք իշխանութիւնզսուրբն յանսուրբսն մատակարարել» մասին Գ.Աբգարյանը նախադասության նշում Է. «Ինչպես տեսնում ենք, այստեղ պատճառաբանվում է, թե ինչու տերունականխորհուրդը («հաղորդութիւնմարմնոյ ն արեան Տեառն») ամեն մարդուչեն բաժանում («մեծաւ զգուշութեամբբաշխեմք»):Դժվարչի լինի կռահել,որ պատճառաբանողները Դավանության թղթի հեղինակներնեն, որոնք թուղթն ուղղել են բյուզանդականկայսր Կոստանդինինհենվ այն պատճառով,որ Հայաստանում տեղակայվածհույն զինվորականները կայսրին գանգատվել էին, թե «ոչ երբեք ընդունէին Հայք զՀոռոմն ի հաղորդութիւնմարմնոյն արեան Տեառն»: Ահա այս գանգատինպատասխանած լինելու համարէ, որ Դավանության թղթի հեղինակներըբավատրումեն, թե ինչու նրանք ամեն մարդու (ներկա դեպքում` հույն զինվորներին) թույլ չեն տալիս մտնել եկեղեսի ն հաղորդվելՔրիստոսի մարմնինու արյանը» (Աբգ., Էջ 334, ծան. 577): 46» Եբր., ԺԳ, 4: "Ց. Բնագրումբառս ուղղականհոլովով է, սակայնթարգմանումենք հայյականով. կարծում ենք` նախնականբնագրում նույնպես հայսականովէ եղել, ինչի մասինվկայում է նան հաջորդնախադասության համանման սկիզբը (Իսկ զերկրորդեանսնն զչորրորդեանան....): 465: Ա Կոր., ԺԱ, 29: 46: Մատթ.,է, 6: 47" Ել., Ի, 14: « Սոլոն Աթենավի Ծնվ. մ.թ.ա. մոտ 640թ.: Հելլեն յոթ անվանիիմաստուններիվ(Թալես Միլեսավի,Սոլոն Աթենասի,Քիլոն Լակեդեմոնասի,Պիտակոս Միտիլենասի,Բիաս Պրիենասի,Կլեոբուլոս Լինդավի,Պերիանդրոս Կորթնապի) մեկն էր` հայտնի իր «Սպասի՛րվախճանիդ»կարգախոսով: Աթենա ստանձնելավագությանպատիվը,ապա նասվիների թախանձանքով նրանվ համար օրենքներ սահմանեվ`փորձելով նրանս 100 տարվա երդմամբ ն տուգանքի պայմաններովհեռու պահել նախնյավխժդժականօրենքներիվ: Հետագայում մեկնեց առատրական ճամփորդության:Եղավ Եգիպտոսում, Լյուդիայում: Երբ վերադարձավ, տեսավ`աթենավիներնօրենքներիվհեռասել են, Ա սրտաբեկհեռայավ Կիպրոս,որտեղ ն մահավավութսուն տարեկան հասակում (տե՛ս ԳՊ, էջք 68, 314): Ի դեպ, նշված յոթ իմաստուններինիր «Առանվքեզ ի՞նչ կոնիմ սոյբաթն ու սազըն» տաղում ակնարկում է նան -

-

| ,

Սայաթ-Նովան. Կանվ յոթըն իմաստնասիրավըն շատ է էս քու Սայաթ-Նովի բանքիրըն մեմեկ (տե՛ս Ս-Ն, էջ 33): «8 Լուկորգոս Լակեդեմոնավի (կամ ՂուկորգոսՂակեդովմավի) Լակոն կամ սպարտավիների լայս անունները նավիների, լակեդեմոնակվիների ծագել են նրանվ 4-րդ թագավորի(Լակոն կամ Լակեդոն) ն վերջինիս կնոջ (Սպարտա) անճնանուններիս)օրենսդիրն էր: Լակեդեմոնասիներըոչնչով չէին զիջում աթենավիներին.ավելին` հայտնի էին նան մարմնակրթության` առ են, որ Լուկորգոս այսօր դասական համարվող արվեստով: Պատմում Լակեդեմոնասինօրենքով պատվիրելէր Սպարտանթողնել առանվս պարիսպների: Այս կապակսությամբ Պլուտարքոսիմոտ հանդիպումէ հետնյալ պատմությունը. երբ սպարտասպիների թագավորինհարպնումեն, թե Սպարտան ինչո՞ւ է առանվ պարիսպների,նա, վույս տալով զինավառքաղաքասիներին, պատասխանումէ. «Ահա լակեդեմոնակվիների պարիսպները»(ԳՊ, էջք -

21-22):

Ինչպես նշում են բանասերները,Սեբեոսըծանոթ էր «Գիրք պիտոյիս» աշխատությանը.թե՛ Սողոն Աթենավսու,թե՛ Լուկուրգոս Լակեդեմոնավուն թե՛ Պյութագորիկին աշակերտոմն Թեանովիմասին նա տեղյակէ այդ գրքիս: Նրանսիվ վերջինիս մասին հատվածը Սեբեոսը մասնակի փոփոխություններով (այս մասին տե՛ս Աբգ., էջ 337, ծան. 583) քաղել է հենվ հիշյալ աշխատությունիս: «Գիրք պիտոյիվ»-ի 1796թ. հրատարակությանմեջ խնդրոառարկա հատվածում կարդում ենք. «....կին` անուն Թէանով, որ հարսեալ լինէր յումեմնէ, թէ քանի՞ աւուր մերձաւորութեանկնոջ առ այր` արժան ի տէրունեանն է մտանելտաճարս:Եվ նորա բայ` յիւրմէն` նոյն օրին, իսկ յօտարէն` ն ոչ բնաւ երբեք», որտեղ պարզ պատասխան է տրված նան Սեբեոսի գործածած /արռքունիսբառաճնիիմաստի հետ կապվածհարսին, ինչպես տեսնում ենք, «Գիրք պիտոյիվ»-ում /առքունիս -ին փոխարինումէ տերունեանն տաճարս-ը (ԳՊ, էջ 28): Հունարենիվ թարգմանությունէ, որտեղ, ըստ Գ.Աբգարյանի,նշանակում է ոչ միայն «արքունիք», այլն «եկեղեսի»: «6 Բնագրում` համբուրեալ, որը, ըստ ԱԲՀԼ-ի, հունաբանոճով նշանակում է «նախասիրել»,«սիրել», «ընդունել», «սիրով կապել»: «" Ա Կոր., Զ, 18: «ԹՀռովմ., Գ, 10: Սաղմ.,ԺԴ, 3:

«5:

Հմմտ.

Ես., Զ,

5-7:

Սաղմ.,Զ, 9: ' Հմմտ. Ագաթ., էջ 194: «2. Նեստոր 428-ին՝ Թեոդոս Փոքրի օրոք, Կոստանդնուպոլսումնստեվ հունայ պատրիարք(ՄՉ, 1, էջ 519): Նա գտնում էր, որ կույս Մարիամըոչ թե աստվածածինէ, այլ Քրիստոսածինկամ մարդածին. Աստվածերկու որդի ուներ` մեկը` իսկական` հավիտենիսծնված Հորիվս,մյուսը` որդեգիր` ժամանակինծնված Մարիամիվ:Նա քարոզում էր, թե Քրիստոսիմեջ աստվածայինի ն մարդկայինիմիավորությունըճշմարիտչէ: Նրա աղանդնայնպիսի աղմուկ 42"

-

հարուվեվս,որ կայսրը հրամայեկ Եփեսոսում եկեղեցականտիեզերաժողով հրավիրել (431թ.), որտեղ Նեստորին կարգալուծեվինու աքսորեվինՀովասիսի մետաղահանքերը, որտեղ էլ «որդնալիս լեզուաւ սատակեվաւ»(ՄՉ, 1, էջ 521): Այնպեսոր, բնագրի արգելուլ -ը կարելի է հասկանալն՛ «խոչընդոտ հանդիսանալ»,ն՛ «աքսորել»: «5 Այս հատվածըառաջինը ճիշտ թարգմանելէ Գ.Աբգարյաննիր աշխատության ծանոթագրությունների հատվածում: «« Մենք հետնում ենք Գ.Աբգարյանին,որը միանգամայն ճիշտ է հասկակել մինչ այդ չթարգմանվածկամ ոչ միշտ թարգմանվածայս հատվածը: Մատթ. Ա: Ղուկ., Ա: Մատթ.,ԺԴ: Մարկ.,Զ: Ղուկ., Թ:

Յովի., Բ, Դ: Մարկ.,Ը: Ղուկ., է: Յովհ., Թ: «9" Մատթ.,Ը, ԺԴ: Մարկ.,Զ: Ղուկ., Ը, Թ, ԺԱ: Յովհ., Զ: «օ" Մատթ.,Թ: Մարկ.,Ա, Ե, Թ: Ղուկ., Դ, Ը: Յովհ., Դ: Մատթ.,Թ: Մարկ.,Ե: Ղուկ., է, Ը: Յովհ., Դ: «Հ Կյուրեղ Աղեքսանդրավի - Հայտնիէ իր ճառերովու մեկնություններով, բայվ առավելնս Նեստորին նրա աղանդի դեմ անզիջումհակամարտությամբ: Ներքոհիշյալերեք մեջբերումներընրա` Նեստորինուղարկվածտասներկու նզովքներիս երեքն են, որոն, ի դեպ, Նեստորը պատասխանեսդարձյալ տասներկունզովքներով(ՄՉ, 1, էջ 519-520): ո

|

|

| |

| |

-

5"

-

ՋԻ

«5«Տ.

Մատթ.,Ե, Ես., Ա,

|

-

16:

19:

Հմմտ.

Ծննդ., ԺԶ: Հագար (կամ` Ագար),իմա' «պանդուխտ» Աբրամի լերբ Աբրամըիննսունինը տարեկանէր, Աստված հայտնվեսնրան ու ասավ. «Սրանիսհետո քո անունը Աբրամչպիտի լինի, այլ Աբրահամպիտի լինի քո անունը, որովհետնբազում ազգերինախահայրեմ դարձնելուքեզ» (Ծննդ., ժէ, 5)) հարմն էր` Սարայի աղախինը,որից Սարայի առաջարկովԱբրամն ունեյավ Իսմայելին:Հացգարայիներ անունըծագումէ այստեղիվ(տե՛ս Ծննդ., ԺԶ: ԲՍԳ, էջ 290): «5' Հմմտ. Օննդ., ԻԵ, 1-6: - Աբրահամի կիննէր Սարայի Քետուրա («խունկ») մահիվհետո, սակայննա Աս կոչվում էր հարմ(Ծննդ., Իե, 6, ԲՍԳ, էջ 576): ՑԻ «5:

-

Ես. ԻԱ, 3:

-

Դան., է,

23:

Մագիստրոս "

Բյուզանդական կայսեր պալատի պալատի ավագ աստիճանավոր, յուզանդականկայսեր ի ավագ վոր

-

5.

Նկատի ունի հայերի` հույների տիրապետությանտակ գտնվելը: Մարդոցայք Ըստ Ս.Երեմյանի` Մարդոսեքընույն Մարդաստաննէ` Վասպուրականի գավառներիսմեկը (ՍԵ, էջ 65), որը տարածվումէր Արճակ լճիվ մինչն Արտազգավառիսահմանները(ՀՊԱ, էջ 172): Ըստ Ղնոնդի`Թեոդորոս Ռշտունին,իծձժանալով արաբ ավարառուզորքի մոտալուտհարձակման Հ

--

(ընապատ Բառավի`«անշեն»:

զորապետ Բնագրում`տարց/ր օ

-

մասին, լուր տվեյ հունապՊռոկոպ զորավարին,սակայն վերջինս ոչ միայն չկարնորեվայդ լուրը, այլն ձեռքի գավազանընետեսնրա հետնիվ:Ռշտունուն այլ բան չէր մնում, քան թե լոկ հայկականուժերով դիմագրավելթշնամուն: Դարան մտնելով Մարդովայքիմոտ` Ռշտունու գունդը հանկարծակիհարճակվեվ թշնամու վրա ն շատերին կոտորելով`հեռավսավ դեպի Գառնիի գավառ: Ըստ երնույթին, ոգնորված Ռշտունու հաղթանակիս`Պռոկոպն էլ իր զորքին հրամանտվեվ հարձակվելարաբներիվրա, սակայնարաբներըհույների մեծ մասին սրի քաշեւին, մնավածինհետապնդեցինմինչն իրեն բանակատեղին:Ղնոնդըայլով վկայությամբնշում է, որ այդ ձակատամարտում հունականզորքերի թիվը անցնում էր վես բյուրի, մինչդեռարաբական զորքերի թիվը մեկ բյուրիվ պակասէր (Ղնոնդ, Ա, էջք 7-8): Ց" Դերջան Բարձր Հայքի ինը գավառներիսմեկն է, որով անպնումէ Եփրատըն նրա վտակ Դերջանը:Հիշարժան վայրերիվեն Բագառիմճը` Միհր աստծուն նվիրվածմեհյանով,ինչպես նան Խլաճորի կամ Ս.Գրիգորի վանքը: Չռրրորդ Հայք Բյուզանդականպրովինկսիա հայտարարվածԾոփք գավառի վերանվանումնէ, որը շրջանառության մեջ է մտել 536թ.` Հուստինիանոս կայսեր օրոք: Ուներ տասը գավառ: Հ" Սպեր Բարձր Հայքի գավառներիսէ` վաղնջականժամանակների հայտնի հատկապեսոսկու հարուստ հանքերով: Պատկանում էր Բագրատունիներին: Գոյությունունի նան համանուն քաղաքը (այժմ` Իսպիր)ճորոխ գետի ափին: Ց Մանանաղիներ -- ԲարձրՀայքի Մանանաղիգավառիբնակիչներնէին: Մանանաղիգավառիհիշարժան վայրերիվէ Սմբատաբերդը: Դարանաղիներ -- ԲարձրՀայքի Դարանաղիգավառիբնակիչներնէին: Դարանաղիգավառն զբաղեսնումէր այժմյան Կամախիշրջանի տարածքը: Հիշարժան վայրերի են Թորդան գյուղը, որտեղ Լուսավորչի տոհմական գերեզմանովնէ, Անի անառիկ ամրուը, որտեղ պահվում էին արքունական գանձերը, ն թաղված էին Արշակունի մի քանի թագավորներ: 55. Եկեղյացգավառ- ԲարձրՀայքի գավառներիս էր: Հիշարժանեն Երիզա (այժմ Երզնկա)քաղաքը` հեթանոսական խոշոր կենտրոններիս մեկը` Անահիտի տամարով,Թիլ ավանը` Նանեի տամարով:Ըստ Խորենասու`այստեղ է թաղված Ներսես Մեծ կաթողիկոսը (Խոր., 306): Ց. Խոր/նոռունիք Մեծ Հայքի Տուրուբերանաշխարհի գավառներիվէ, գտնվում է Վանա լճի արնելյան ափին` Բզնունիք Ա Հարք գավառներիմիջն: Խոռխոռունիները Վաղարշակթագավորի օրոք արքունական թիկնապահ էին (Խոր., էջ 110): սպառազեններն 5" Վարաժնունիք Տուրուբերան աշխարհի գավառներիվմեկն է, որն զբաղեցնում էր այժմյան Խնուսի շրջանի տարածքը: Հիշարժան է Խնուս գլխավորբերդով:Վարաժնունիները Վաղարշակթագավորիօրոք որսի վերակավուներնէին (Խոր., էջ 110): Գնթունիներ Նախարարական ազգ, որը, ըստ Խորենացու,Վաղարշակ թագավորիօրոք արքունիքում հանդերճապետի պաշտոն էր զբաղեվնում (Խոր., էջ 110):

|

--

-.

ազգ, որը, ըստ Խորենապու,Վաղար(յյանդունիներ - Նախարարական շակ թագավորի օրոք արքունիքում զենարաններիվերակակսունէր (Խոր., էջ 111): 5" Բաղեշ (այժմ Բիթլիս) Անառիկ բերդ-ամրով էր Վանա լճի հարավարնմտյան կողմում` Սեպուհ լեռան ձորաբերանին:Առաջինը հիշատակում է Սեբեոսը: Հիշատակվում է նան համանուն քաղաքը: Վանա լճի տարածքումկան մի քանի կղզիներ, որոնվիս իրենս մեծությամբ աչքի են ընկնումԱղթամարը,Առտերը,Լիմը ն Կտուը: Ինչպես վկայում է Սեբեոսը,Վանա լճի կղզիները Աղթամար կղզի Հետագավառիբնակչությանհամարծառայում էին իբրն ապաստարաններ: է հիմնում հոյակերտեկեղեսի, գայում (10-րդ դ.) Գագիկ Արծրունինայստեղ որն այսօր էլ հիասմունք է պատճառումիր հորինվածքայինլուծումներով: Արփայք Մեզ անծանոթտեղանունէ: Ըստ Գ.Աբգարյանի`«....Գրիգորը, որը Ռշտունյավ տիրոջ փեսան էր, ն ՎարազՆերսեհ Դաշտկարինըամրավանբացատում (ընդգծումը մերն է որովհետն այնտեղ (ամրոպում Գ.Ա.) ԳԽՎԵ) բռնի իշխեյին էին երկրի բոլոր գանձերը....» (Աբգ., էջ 352, ծան. 625): Կարծումենք` խոսքը ամրանալու մասին: գնում է բերդիպդուրս (բայս ոչ որնէ բապատում) Գտնվում է ճորոխ գետի փոքր-ինչ հեռու: ՄամիկոնԻշխան գյուղ յաններինստավայրնէր: Ներսես Գ Իշխանեվին(641-661թթ.) իր բնօրրանում կառուվում է ճարտարապետականհորինվածքով Զվարթնոկսիտաճարը հիշեսնող մի փառահեղեկեղեսի, որն ավերվել է նախ արաբներիկողմիվ, ապա` վերականգնվելուվ հետո` թուրքերի: Ինչպես այլուր, այստեղ նս աշխարհ բառն ունի «գավառ» իմաստը, ուստի, հիմք ունենալովՆերսես Տայեսու կենսագրությունը(Ազգ., Ա, էջ 825), թարգմանությանմեջ իմաստի խաթարումչունենալու նպատակովբերում ենք Տայոց աշխարհ ճնով: Ջ' Նկատի ունի Դվինի Մայր եկեղեցին: Ցշ բնագրում` տարվեն(տանել ն բերել բայերիիճաստայինշփոթի մասին

--

լ

| |

-

|

|

-

գանձերին,

-

|

--

տե՛ս ծան.

--

ն

-

պարբերությամբ: Կապուտկացիներ -- Հյուսիսկովկասյանվեղերիվմեկինտրվածանունժա-է: Ջ"

է ստորադասական եղանակի Բնագրումկառույվն արտահայտված մանակաճներով: Գ.Աբգարյանըգտնում է, որ «....խոսքը ոչ թե վրավիների,այլ Վրաստանում գտնված հույների մասին է:....»(Աբգ., էջ359, ծան. 651): 5« Նկատի ունի Կովկասյանլեռնաշղթան: Պայվասիկ- ԱԲՀԼ-ում նշվում է նան բառիս պայռասիկտարբերակը: Նշանակում է դրամի կշռի չափ` հիսուն լիտր (տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 678): Մակքենզիի բառարանումն̀շված բառը («պայուսակ»,«դրամապանակ»,«քսակ») բառն է, որ, ըստ ԳԲ-ի, նշանակումէ կշռի չափՀ16կգ 320գ (տե'ս Մակ.,էջ 67: ԳԲ, ՊԱՅՈՒԱՍԻԿ բառահոդվածը): Կասբիականդռներ Փայտակարանիկողմերում է: ճորա կապան իմա` Ճորա Պահակ (տե՛ս ծան. 71): Նույն ճորա Պահակն է (ծան. 71): Հետնել ենք Ա.Գաբուճյանիթարգմանությանը(Գաբ., էջ 207): 5.6 է` «այն ինքն է Եանեայու Թետալիա Հունառպատակգավառներիկս երկիր»(ՄՉ, Հ, էջ 150): Մ.Չամչյանվըվկայումէ նան, որ Թետալիատեղանունն առաջավելէ արգոնավորդներիառաջնորդՅասոնի որդու` Թեսսաղոսիանու--

-

'

-

365):

«...Եպիսկոպոսի այս խոսքերիսերնում է,- գրում է Գ.Աբգարյանը,-որ 7-րդ դ. գոյություն են ունեյել Կոստանդկայսերըպատկերողորմնանկարներ: Եվ սա շատ հասկանալի է մանավանդ այնպիսի արվեստասերմի կայսեր համար,ինչպիսին էր Կոստանդ2-րդը:...» (Աբգ., էջ 355, ծան. 632): Զ4 Ըստ Ստ.Մալխասյանվի` Վառ «....պարսկերեն ԵՅո որ գուվե ծագել է պահլավերեն«ՅՐ-իվ ն նշանակումէ քող (նարեկասուգանձերի մեջ` «Գոհար վարդըն վառ առեալ ի վեհիվ վարսիկսնարփենիվ»), ն ապա` դրոշակ: Այս վերջին նշանակությամբպահպանվելէ /Խաչվառ բառի մեջ, որ նշանակում է «խաչակիր» կամ «խաչի» դրոշակ....» (ՓԲ, էջք 443-44, ծան. 211): Մենք ծիրանի» կամ «զարդ», չենք բակառում,որ մառ նշանակեր «թագավորական որ սովորաբարնվիրում էին նորընծա թագավորներինու թագուհիներին: Ջ5 Ըստ ՎարդանԱրնելսու` «....ն հազար նաւ փոքր» (Վարդան,էջ 70): Ջ6 Դասականգրաբարում`ընդ իւրեաւ:

-

-

ն

Նինվեի օրինակը հետնյալն է. երբ Աստված Նինվեի օրինակով գնալ Նինվե ն քարոզել, թե այն պիտի Հովհանին երկրորդանգամպատվիրես կործանվի, ն նինվեաւյիները լսեյին, իսկույն նեթ «պահեվողություն հայտարարեվինն մեծիս մինչն փոքրըքուրձ հագան» (Յով., Գ, 5): Ելնելով գահիս ու հանելով իր պատմումանը`«քուրձ հագավ նան թագավորը նստես մոխրի վրա» (Յով., Գ, 7): Տեսնելով այս` Աստվածկանխեվիր որոշումը ն չկատարեվ այն (Յով., Գ, 10): 5»: Յովնան, Գ, 7: տօ գործիք»: (Սանգղիոն «Պատերազմական Տօ է բնագրումհաջորդ նախադասությունն սկսել նոր նպատակահարմար Ջ:

|

|

նիս (ՄՉ, 1, էջ 173): «ճ (/շնակ ԱյժմյանԱշնակիվ գտնվումէ փոքր-ինչ հեռու: Հիշատակվում ու 4-5-րդ է 5-րդ դարից: Ցայժմտեսանելիեն հին գյուղի ն բերդիավերակներն եկեղեցին: դ.դ. կիսավեր Արու - Այս դեպքում ԱշնակիԱրուճ է անվանվում,քանի որ համանուն գյուղ կար նան Այրարատ աշխարհիԿոգովիտգավառում: Հիշատակվում է դեռ 5-րդ դարի: Արուճի ավերակներըգտնվում են այսօրվաԱրուճիվփոքրինչ հեռու: Կանգուն է 7-րդ դարի կառույս եկեղեսին: Տեղ-տեղ երնում են նան բերդի պարիսպներիճնավորդները: Չարեհավան Հիշատակվումէ Պտղոմեոսի կողմիս դեռես 2-րդ դարում: Մեծ Հայքի Ծաղկոտն գավառիգլխավորքաղաքն էր: Գտնվումէր Բագավանի մոտ` Նպատ լեռան ստորոտում: Զարեհավանի մոտակայքում էր կառուցվածԱնգղ բերդը: Սեբեոսի նկարագրածժամանակաշրջանում6̀50ականներին,այն ամրայված բնակավայրէր:

-

--

|

Այստեղ ն հետագաշարադրանքում Սեբեոսը, ըստ երնույթին, սովորույթի ուժով գործածում է հբոն բառը, որը տվյալ դեպքում ավելորդէ: Բանն այն է՝ հբռն բառը թվականներիհետ արտահայտումէ «մոտ, մոտավորապես, շուրջ» իմաստը, որի անհրաժեշտությունը տվյալ դեպքում չի զգասվում, ուստի թարգմանությանմեջ տեղ չենք տալիս: Գ.Աբգարյանն իրավացիորեննշում է, թե այս փաստովտեղեկասվում է այն մասին, որ «ՍյունեկիներըՊարսիվ թագավորությանանկումիս հետո «միաբանելանընդ Հայոպ»»(Աբգ., էջ 366, ծան. 665): Մատթ.,ԻԴ, 35: Երեմ., ժե, 14: 5"

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

|

ԱԱ-Ա

Թեն

Գ.Աբգարյանն այս մեջբերմանառաջինմասի համարկատարում է Երեմ., ԺԵ, 14 հղումը, սակայնայն ամբողջովինբերվելԷ` ըստ Բ Օրէն., ԼԲ,

Ա Երա Է

ԱԲՀԼ-

51"

Հմմտ. Իմաստ.,

-

1973:

ՀԱԲ, Դ

ե, 22:

Աստվածաշնչյան տարածվածարտահայտություններիվ մեկն է (Երեմ., ժԴ, 12, Երեմ.,Իէ, 8, 13, Յայտ., Զ, 8 ն այլն): Անբուժելի Այստեղ,կարծում ենք, նշանակումէ «թունավոր»: 54" -

Հմմտ.

Բ

555:

Դան., է,

Հմմտ.

Օրէն., ԼԲ,

24:

7:

Երեմ., ԽԶ,

| |

| լ

21:

Հրաչյա Աճառյան,Հայերենարմատական բառարան, հ. Դ, Երնան,

-

.

Արծր.

,

թին

Առճեռն բառարան հայկազնեան լեզուի,

-

1979: 23:

Գ ի ճեռնարկ, ռսարգ, Երնան, Շրնաս, 1976 : 3րաբար Սեբէոսի` աշխատասիրությամբ Գ.Վ.Աբգարյանի,

-

լ

Բ

Օրէն., ԼԲ, 22: 550. Հմմտ. Բ Օրէն, ԼԲ,

Աբրահամյան բրառամյաս,

Անթիլիաս,1988: Ագաթ. Ագաթանգեղայ ՊատմութիւնՀայոս, Տփղիս, 1909: Ազգ., Ա Մ.Օրմանեան,Ազգապատում, հ.Ա, Ս.Էջմիածին,2007: ՀԱԲ, Բ ՀրաչյաԱմառյան, Հայերենարմատական բառարան, հ. Բ, Երնան,

22-ի.ի

Տօ"

շրտ

՞

վերստին

«Աստվածաշնչի» քաղված նախադասությունները բերվում են գիտական գրականությանմեջ ընդունված համառոտագրություններով:

ԹովմայիվարդապետիԱրծրունւոյՊատմութիւնտանն Արծրու-

-

նեկ» Թիֆլիս, 1917:

մն պատմութնան մութեան Հաւաքումս

-

ԲՍԳ

ԲառարանՍուրբ գրով կամ` Աստվածաշնչի բառարան, Կոստանդնուպոլիս, 1881: Բուզ. Փաւստոսի Բուզանդասւոյ ՊատմութիւնՀայով, Ս.Պետերբուրգ, -

-

1883:

Գաբ. ՊատմութիւնՍեբիոսեպիսկոպոսի, Ներածութիւն,թարգմանութիւն ծանոթագրութիւններ Արշաւիր Գաբուճեան,Անթիլիաս, 1990: Գանձակ. ԿիրակոսվարդապետիԳանձակեվւոյՊատմութիւն Հայով, Թիֆլիս, 1907: ԳԲ, 1-2 Ռ.Ս.Ղազարյան, Գրաբարիբառարան, հ. 1-2, Երնան, 2000: ԳՊ Գիրք պիտոյիվ սրբոյ քերթողահօր մերոյ Մովսէսի Խորենավ՛ւոյ` Նախակրթութիւնհռետորականասավեալ,Վէնետիկ,1796: Դրասխ. Յովհաննու կաթողիկոսիԴրասխանակերտեվւոյ Պատմութիւն Հայով, Թիֆլիս, 1912: Եղիշե Եղիշեի Վարդանանս ն ծանոպատմություն,թարգմանությամբ թագրություններովԵ. Տեր-Մինասյանի,երնան, 1958: Եղիշէ Եղիշէի վասն Վարդանայն Հայու, պատերազմին,Երնան, 1957: Լ, 1 Լեո, Երկերիժողովածուտասը հատորով,հ. 1, Երնան, 1966: Լ, 2 Լեո, Երկերիժողովածուտասը հատորով,հ. 2, Երնան, 1967: Խոր. ՄովսեսիԽորենվւոյՊատմութիւնՀայովս,Տփխիս, 1913: Կաղան. ՄովսեսԿաղանկատուավսւոյ ՊատմութիւնԱղուանիցաշխարհի, Թիֆլիս, 1912: ՀԱՊ Հին արնելքի պոեզիա,Երնան, 1982: ՀՊԱ Թ.Խ.Հակոբյան,Հայաստանիպատմականաշխարհագրություն, Երնան, 1984: -

ն

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Վ «արդանՎ Վարդապետի, ե Վենե Վենետիկ,

Հովհ., Ա Յովհան Մամիկոնեան,Պատմութիւն Տարօնոյ, Աշխատասիրությամբ ն առաջաբանովպատմ. գիտ. թեկն.Աշ.Աբրահամյանի,Երնան, 1941: Հովհան Մամիկոնյան, Տարոնի պատմություն, ԹարգմանուՀովհ., Բ թյունը, ներածությունը Ա ծանոթագրությունները`Վ.Վարդանյանի,Երնան,

ՀԱՏԿԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

-

-

Ղնոնդեայ վարդապետիՊատմութիւն, Ս.Պետերբուրգ, 1887: Ղնոնդ, Պատմություն, Թարգմանությունը,ներածությունը ն Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան. 1982: ծՓանոթագրությունները` Օ.Վ.Սոօ«ԲԻ Մակ. Բ Ճ Շօոցմտթ ՔՅհլմ ՕլՇնօոռոյ/,ԼԾօոժօդ, 1971: ՄՉ, Հ ՄիքայելՉամչյանվի«Հայով պատմության»3-րդ հատորի վերջում 1-196 առանձին էջանշումով զետեղված հավելադրություններնեն, որոնք պարունակումեն արժեքավորտեղեկություններհայով ն հարնան երկրների տոմարների, թագավորների,կաթողիկոսների,եպիսկոպոսների,նախարարական տների, տեղանունների,անձնանունների (ն այլն) մասին: ՄՉ, 1 Միքայել Չամչեանս, Հայոս պատմություն,հ. 1, Երնան, 1985: ՄՉ, 2. 3 ՄիքայելՉամչեանվ,Հայով պատմություն,հ. 2, հ. 3, Երնան, 1984: Պատկ. Պատմութիւն Սեբէոսի եպիսկոպոսի,ի Հերակլն, ի լոյս ած, Ք.Պ., Ս.Պետերբուրգ, 1879: ՍԵ Ս.Տ.Երեմյան, Հայաստանը ըստ Հայերեն, վրասերեն,ադրբեջաներենխաղերի ժողո: Վածու, - Երնան, ՍտՄ Սեբէոսի եպիսկոպոսիՊատմութիւն, ի ձեռն Ստ. Մալխասյանի, Երկան, 1939: ՍտՊ ՍտեփաննոսՊալասանեան,Պատմութիւն Հայով, Թիֆլիս, 1902: ՎՀ պատՀայկականճարտարապետության Վարազդատ մություն, Երնան, 1992: Ուխտ., Հ. Բ ՈւխտանէսեպիսկոպոսիՊատմութիւն Հայով, Հատուած Բ, Վաղարշապատ, 1871: ՓԲ Փավստոս Բուզանդ, Հայով պատմություն,Բնագիրը` Ք.ՊատկանԵրնան, 1987: յանի, թարգմ. Ա ծանոթագր.` Ստ. Մալխասյանցի, Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան,Երնան, 2002: Ղնոնդ, Ղնոնդ,

Ա Բ

-

-

-

-

-

-

-

երան, 1565: «Աշխարհավույվի».

-

ՀոնՍաաոա, --

-

Հարությունյան,

-

-

-

Խ3

խԱճոշ«.- ՈՇրօքոտ6ՈՒՇԿՕՈՅ

Ը.

ԽօՇԽԵՏՅ,1891.

ՇՅԾՇՕՇՅ,ՈՇքՅՅօղ Շ ՎՇԼՇքԼՕՐՕ

ԾԵԾՈԲԱՇԵՅՑ 3ԿԱՔԿՈՉՈ6ՈՒՑ,

-

խճոշ2ՇՋո վ, Էքոտծի, 1939. ԽԱԽ, 1 խաՓեւոռքօղօ6 ԽՔՔՅ, -

ՇՄՇ

ՇոօՑճքե

-

ԲՈՕՇԵՅՅ,

1955.

-

ւատիներեն ծանոթագրություն

-

լատ. ծան.

կթղ.

Լ 1, ԱՇՇԵՔՀ, 1987.

ՅԿԱԺԿՈՕԾՈՇՈՒՏ,

ՍՔԻՕՇՒՔՅԱԻԵՍԸ ՇՈՕՑ,

բարբառային ժողովրդախոսակվական կակ

բրբռ.

ժղ.

-

-

կաթողիկոս հունարեն

-

հուն.

-

ՃքԽՊԻՇԵՕՐԾ ԽՅՈՅԻԻՎ

կպհլ. նոր պահլավերեն պհլ. պահլավերեն -

-

ՑԱՆԿ

Աբգար թագաւոր Հայոս, որդի Արշամայ 20 Աբդիւղ 198 Աբեթայն Հայկ, նույնն է` Հայկ Աբել երէպ112 Աբրահամեպիսկոպոս Ռշտունեավ, նույնն է` Աբրահամ կաթողիկոս Աբրահամկաթողիկոս 142. 146 ԱբրահամնահապետԻսրայելի 14, 196, 198, 238, 258, 274 Աբրահամեանտուն 184, 194, 196

Ագաթանգեղոս4 Ազատլեառն 14 Ազարմիդուխտ,Ազարմիկ, դուստր Աթաղարիկոս188, 192 Աթանաս եպիսկոպ.32, 244 Աթենավիք248, 252

Խոսրովայ 182,

'

Աթենք 240 Ականիս դաշտ 138 Ակնիկ, նույնն Է Վարդիկիշխան Մոկաս 204 Ահմատան (Ահմատեան) շահաստան 400, 142,

ար Աղեքսանդր Արջ նդրամիք ռումն դրիա,

240278

Աղեքսանդրացւոյ

Աղթամարկղզի 194, 266, 272, Աղի ղ

'

ՀՈ"

քաղաք

132, 134, 170, 184, 200, 230, 234.

Աղիովիտ իք 174:

176, 204

Ար ղուանիյ

աշխարհ 42, 92, 222 Աղուանիվդուռն 52, 70 Աղուանք 174, 210, 220, 222, 224 Աղսիվ աւան կամ գեւղ 146 Ամաղ երկիր 112 Ամասիա, որդի Արամայիսի6, 12 Ամատունիք 230 Ամիթ քաղաք 144 Ամոն 206

Ամռ, արք. Իսմայելի 40, 206

Ամրամ 258 Այրարատգաւառ 136, 148, 150, 152, 172. 174, 204, 210, 220, 222, Այրարատդաշտ 12 Անակ 28, 60 Անանիաս եպիսկոպ. 240

Անաստաս

Անգեղ 14 Անգեղ բերդ, քաղաք Անգեղտուն 14 Անգղ գեւղ 138, 142 Անգղ քաղաք 140 Անթիմոս կայսր 36

Անկղ 54 Անուշ Ըռուան Խոսրով, նույնն է` Խոսրով Անուշ Ըռուան 44, 48, 50, Անտիոք Պիսիդավւով52 Անտիոքավիք152 Անտիոքավւոյքաղաք 132, 134, 144, 148, 152

Անտիոքոս Թէոս 14 Անտիոքոս Սոտեր 14 Անտոնինոս իշխան 214

Աշնաշ 20 Աշոտ Ասպետ106 Աշտատ Յեզտայար142, 144 Ապահունիք 174 Ապր Շահր 42, 122 ԱպրուէզԽոսրով, նույնն է` Խոսրով Ապրուէզ58 Առանեանք264

Առաստիայ144 Առաւեղեանք264

Առեստ աւան, Առեստաւան

66, 84

Ասիաստան16, 18 Ասիավիք 240 Ասիասւովկողմանք 152, 176 Ասկարաւնտեղի 288 Ասորենիկողմն 220 Ասորեստան4, 12, 84, 106, 108, 110, 114, 142, 144, 148, 150, 152, 190, 204,

206, 203

Ասորեստանեայս աշխարհ 12, 186, 192 Ասորեստանեայք12, 16, 176, 234 Ասորիք 12, 16, 18, 26, 44, 66, 68, 70, 98, 112, 134, 288 Ասպահան124 Ասպատ 14 Ատատ Խորխոռունի92, 94, 128 42, 44, 48, 62, 68, 84, 92, 132, 172, 176, 178, 186, 188, 190, Ատրպատական

202, 220

Արաբիա194, 198 Արագածլեառն 14, Արալէզք 12

Արածանիգետ 138 Արամ, որդի Հարմայի 6, 12 Արամազդ70, 170 6, 10,12, Արամայիս,որդի Արամենակայ Արամայիր12 Արամենակ,որդի Հայկայ 6, 10, 12, 14, 18, 24 Արայ Գեղեսիկ4, 6, 12 Արայիդաշտ. 12 Արարատայերկիր 6, 8 Արեավթագաւորութիւն 70 Արեւմտիսծով 16, 18, 44 Արիանոսք32 Արիք 22 Արծափք,Արծափուբերդ 220, 222 Արծրունիք 146 Արկադէոս,որդի Թէոդոսի 34 42, 174 ԱրձճէՉ Արմոգ14 Արշակ թագաւոր Հայով` Փոքր, որդի Արշ ակայՔաջի 18, Արշակ թագաւոր Հայու, որդի Արշաւրի 20, 22 Արշակ թագաւոր Հայով (Բ), որդի Տիրանայ20, 32, 34 Արշակ թագաւոր Հայոյ (Գ), եղբայրՎաղարշակայ20, 34 Արշակ արքայ Պարթնավ`Մեծ 16, 18, 20 Արշակ արքայ Պարթնավ`Քաջ 20, 22 Արշակ արքայ Պարթնավ,յաջորդ Դարեհի20, 22 Արշական22

Արշակունեավտուն 14, 22, 220 ԱրշակունիքՀայով ն Պարթնասյ19, 21, 22, Արշամ 20 Արշանակ22 Արշաւիր Արշակունի 20, 22 Արշաւիր արքայ Պարթնակ20 Արշէն 20 Արշէս 22 Արուաստան18, 66, 70, 84, 232, 276, 278 Արուճ Աշնակի 284 Արտազգաւառ 48 Արտաշէսթագաւոր Հայով 20 Արտաշէս,եղբայր Արշակայ20, 22 Արտաշէս,որդի Սանատրկոյ20 ԱրտաշէսՊարթն 20 ԱրտաշէսՊարթն մեւս 20 Արտաշիր,որդի ԱրշակայՔաջի 20, 22

Արտաշիր, որդի Կաւատայ28, 30, 182, 184, 186 Արտաշիր, որդի Շապհոյ 34, 38 Արտաշիր Ստահրավի22, 26, 28, 30 ԱրտաւազդԱպահունի 122 ԱրտաւազդԴիմաքսեան284 Արտաւազդթագաւոր Հայով, որդի Արտաշիսի20 Արտաւանթագաւոր Հայով, յաջորդ Արտաշիսի20, 22 Արտաւան,Արտնան,արքայ Պարթնակ20, 24, 26 Արտնան,նույնն է` Արտաւանարքայ Պարթնավ20, 24, Արփայք,բերդ 266 Աւան գեւղ 146 Աւթման, իշխան Իսմայելասւով222 Ափրիկէ՛Ղ00,106, 216 Աքսոր,քաղաք նեղութեան192

Բաբելասիք14, 16, 26 Բաբելոն,Բաբելովն6, 8, 14, 16, 18, 258 Բագամ 14 Բագարատ14 ԲագարատՓառազեան18 Բագաւանգեւղ 226 Բագրատունիք264 Բագրնանդգաւառ 48, 54, 174, 226 Բահլ Շահաստան, Բահղ, Բախլ 16, 20, 22, 24, 60, 74, Բաղիշոյ բերդ 264

Բասեան

'

56, 130

Գոգովիտգաւառ 84, 128, 176, 204, 206 Գողգոթայ158 Գողոնն Միհրան,նույնն Է` ՄիհրանՄիհրնանդակ54 Գուդք 28 Գրատիանոսկայսր 32 Գրիգոր (Ս), ԳրիգորիոսԼուսաւորիչ 100, 118, 120, 146,

Գրիգոր, եպիսկոպոսՆազիանզու 244 Գրիգոր, եպիսկոպոսՆնէոկեսարու ԳրիգորՆիւսավի, եղբայր Բարսղի 244 Գրիգոր, որդի ԹէոդորոսիՎահնունեավ266 Գրիգոր Սիւնեավիշխան 48, 202 Գրիգոր(Ս) եկեղեսի48, 100, 120, 146, 268 Գրուանդականբերդ 60, 64

:

Բուտմահ

Գնթունիք 264 Գոգ ն Մագոգ212

32, 54

Բրահմն 122

Գիմնոսոփեստեայք

Բասենավիք264 Բասենոյգաւառ 32, 142, 144 Բարսեղ եպիսկոպոսԿեսարու 244 Բբոր բամբիշ 38 Բորն 186 ԲեկտովրեպիսկոպոսՀռովմայ 244 Բերկրոյձոր 204 Բզնունեասծով 66, 84 Բզնունեասկղզիք 264 Բզնունիք54, 204 Բէլ Տիտանեան 4, 8, 10 Բիւզանդիա,նույնն է` Կոստանդնուպոլիս 28, 168, 170, Բիւրատ 14 Բոլորապահակ54 Բոնոս իշխան 134 Բուշայ 204 ,

ԳագիկՄամիկոնեան,որդի Մանուէլի 106, 110 Գազայգետ 282 Գայլատուք 142 Գալիանոսկայսր 30 Գալլիա 248 Գաղիանոս,որդի Դաղմատիոսի Գանձակ,ԳանձակԱտրապատականի 44, 168, Գարդմանգաւառ 174 Գառնի56, 84 Գել, Գեղ երկիր, սեղ 282 Գեղ լեառն 14 Գեղամ,որդի Ամասիայ6, 12 Գեղումք, Գեղմայերկիր 56, 108, 110, 114, 116, Գետիկգեւղ 138 Գերանայդաշտ 44 258, 260 ԳէորգՄագիստրոս

Դաղմատիոս32 Դամասկոս14, 224, 274, 276 Դանիէլմարգարէ88, 210, 212 Դանիէլի կամուրջ 96 Դանուբ գետ 98 Դաշտկար 266 Մեծ 120 Դաստակերտ Դատոյեանզաւրագլուխ, իշխան 120, 124,

166, 184, 224, 226.

Դարայ քաղաք 52, 132, 134, 136, 138, 142 Դարանաղայք264 Դարաւնիվս բերդ 220 Դարեհ, արքայ Պարթնակս20 Դարիւնք 128, 220 Դաւիթ Մամիկոնեան,հայր Համազասպա)յ286 Դաւիթ Մամիկոնեան,հայր Մուշեղի 202 Դաւիթ մարգարէ250 Դաւիթ Սահառունի 188, 195 Դաւիթ փիլիսոփայի Բագաւանգեղջէ 226 Դգլաթ,Դգղաթգետ 64, 178, 202 Դելհաստան112 Դելն 282 Դելումն, Դելումք 282 Դեմետրիոս16, 18 Դերջան 264 Դըւնայ բերդ 284 Դիմաքսենիստուն 118, 264 Դիոկղետիանոսկայսր 28, 248 ԴիոնէսիոսԱղեքսանդրակի244 Դիոնէսիոս Արիսպագասի240 ԴիոնէսիոսԿորնթասի 240 Դիոնէսիոս, եպիսկոպոսՀռովմայ 244 Դու քաղաք

'

228, 230

Երուսաղէմապիք200 Եւիլայ 198 Եւիղատայ երկիր 122 Եւոդիա-Պետրոսեպիսկոպոս240 Եւտիքոս 254 Եփեսոս 230 Եփեսոսիժողով 232, 234, 240, 254 Եփրատ,եւփրատէսգետ 44, 50, 134,

Դուին ոստան,

աւան 46, 48, 62, 66, 100, 110, 118, 120, 130, 136, քաղաք, 146, 150, 168, 172, 190, 194, 204, 226

Եսաւ

մեւս

Զմիւռնիա 240

Ըռոմ Վեհան

Թելայ Թեման

182, 184, 186, 188, 190,192, 194,

Երակլ, Երակլէսզաւրավար,հայր Երակլի կայսեր 38,

ԸռաբովթՄովաբու 198 Ըռազման,Ըռազմազան,Ըռազմիոզան,նույնն է`

Երակլ, Երակղ,Երակլէս, Երակլոս, Երակղոսկայսր նույնն է` Հերակլ կայսր 174, 176, 178, 180, 196, 198, 204, 210, 214, 226

Զենոն Զենոն

Զրէման 112 Զրուան 6 Զուարթնու եկեղեսկի222,

ՅՑ,40, 168, 170, 172,

Զարասպլեառն 18, 70, 176 Զարեհ, յորդւով Արամենակայ14 Զարեհաւան284 Զարնանդգաւառ 176 ԶաքարիասհայրապետԵրուսաղէմի154,

Եգերավիք 52 Եգիպտավիք134, 148, 2.48, 276 Եգիպտոս40, 42, 44, 132, 194, 198, 220, Եդեսավսւով քաղաք 196 Եդոմ Եզր կաթողիկոս182, 184, 188, 206 Եկեղեավգաւառ 264 Եղեվարդքաղաքագեւղ 136 Եղեվարդայդաշտ 137 Եղիազար, նույնն Է` Փառոխ14 Եղիանոս կայսր 26 Ենանկլիտոսեպիսկոպոս240

Երակլակ, Երակլոս, որդի Երակլի կայսեր 40 Երան կաթողիկոս 52, 232 Երասխգետ 54 152, 174, 176 Երգինայ քաղաք, բերդ 138, 142 Երենիոս Գալ լիյ լեասի 240 Երիքով 164, 200 Երուանդ, որդի Արշակայ 20 Երուսաղէմ 132, 134, 148, 154, 156, 158, 160, 162, 164, 170, 184, 188, 208,

Խոռեամ

Թետալասւոյ աշխարհ 20, 282 Թետալք, Թետալավիք16, 42, 60, 262, Թէանով 252 Թէարքունի 42

152, Թէոդոս, Թէոդորոս, եղբայրԵրակլիկայսեր

Թէոդոս Մեծ, կայսր 34, 230 ԹէոդոսՓոքր, կայսր 32, 36

Թէոդոս, որդի Մաւրկայ 230 Թէոդոս Խորխոռունի 136, 138, 140 Թէոդոս Տրպատունի, նույնն է` Թէոդորոս Տրպատունի 32, 94 Թէոդորիտոս եպիսկոպոս 248, 232 Թէոդորոս հայկազն, զաւրավար 210, 214, 216, 218, 222 Թէոդորոս Մագիստրոս,եղբաւրորդի Երակլի 192, 198 Թէոդորոս Ռշտունի, Ռշտունեավտէր 184, 188, 194, 206, 216, 220, 222, 226,

|

ԹէոդորոսՎահնունի 204, 266 ԹէոդորոսՏրպատունի 92, 94,

Թէոփիլոս եպիսկոպոս 224 Թիրակ 130 Թումա, Թումաս իշխան 210, 216 Թուրքաստան 112, 122 Թրակավիք 94, 98, 102, 132, 260 Թրակավւովաշխարհ 98, 132 Թրակէ 90

որդի Որմզդի, հայր Կաւատայ 56, 60, 66, 68.

Շում

120, 122, 124,

182, 190, 192, 210, 216

86, 206, 232, 260, 276

Խռոխտքաղաքագեւղ122 Խրամայբերդ 224

Լաւոդիկեսւով եկեղեսի 240 Լնոն կայսր 36, 226 Լնոնի տոմար, տումար 226 Լիկիանոս 32, 248

Խաղաբքաղաք 66 Խաղամախիք48, 54 Խաղտիք 102 Խաչեան Առաւեղեան204 28, 30

Խաքան, արքայ Թէտալասւույկամ Հիւսիսոյ 60, 122, 124, 126,

Խեկնանդ գեւղ

արքայ,

Խոսրով Գ արքայ, յազգէ Սասանայ58, 64 Խոսրով ոմն, թագաւոր Հայով 186 Խոսրով Շում, նույնն է` ՍմբատԲագրատունիԽոսրով

Խուժաստան

Իդումայ 198 Իշխան գեւղ 268 Իսահակ նահապետ14, 238 Իսմայել, Իսմայելի որդիք, Իսմայելասիք40, 44, 188, 194, 196, 198, 202, տէրութիւն 208, 210, 212, 220, 222, 224 Իսմայելեան-թագաւորութիւն, 196, Իսրայել, Իսրայելի որդիք

Խառան

Խոսրով (Բ Ապրուէզ)

70, 74, 76, 154, 166, 168, 170, 172, 174, 176, 178, 180, 182, 186

Խոսրով, Վահնունեավտէր 106, 110 Խոսրով Տամ, նույնն է` Տամ Խոսրով 54 Խոսրովակերտմայրի 204 Խորական 56 խդրենավի,նույնն է` ՄովսէսԽորենասի Խորխոռունի 192, 216, 264

Թէոս Անտիոքոս, նույնն է` Անտիոքոս Թէոս

Խոսրով (Ա Անուշըռուան) արքայ Պարսիվ, որդի Կաւատայ 44, 48, 52, 228,

40, 142, 144, 150, 154, 168, 174, 178, 182, 184, 186 Խոռոխ Որմիզդ40, 186, 190, 228 Խոռեամ

Խոռոխազատ202 Խոսրով Մեծ, ԽոսրովՔաջ, թագաւոր Հայով 20, 24, 26, 28, 34 Խոսրով Փոքր, որդի Տրդատայ, թագաւոր Հայովս20, 30, 38, 40,

Ծաղկաջուր 54 Ծաղկոտն136, 138 Ծխնկերտիքաղաք Ծղուկք 174

Կադմոս,թոռն Հայկայ 6, 8, 10 Կազբիոն 60 Կախանակտում220 Կաղնիկոս 52 Կամյիշով մետրապաւլիտ 234 Կայեն, Կայէն, որդի Ադամայ158 Կայէն, մայր Որմզդի, կին Խոսրովայ60 Կապկոհլեառն, նույնն է` Կովկաս լեառն 16, 70, 274 Կապուտկավիք278 Կապուտկեայ18 Կառնամ նախարար24 Կասբիական,Կասպիականդրունք 282 Կարին գաւառ 147 152, Կարինքաղաք, Կարնոյ քաղաք 48, 94, 96, 100, 142, 144, 146, 150, Կարին, Կարիանոս,որդի Կարոսի Կարմիրն Վարդան, նույնն է` Վարդան Մամիկոնեան42 Կարնասիք 264 Կարոս կայսրը28 Կարքեդովմայեյիիշխանութիւն 40 Կաւ Խոսրով 88

(Ա), որդի Պերոզի, հայր Խոսրովայ 38, 40, 44, (Բ) Շերոյէ, որդի Խոսրովայ 38, 48, 60 Կաւկասու լեառն, նույնն է` Կովկասլեառն 19 Կեդար 198 Կեդմայ 198 Կեթրուս 282 Կաւատ

Կորնթոս 240 Կուր գետ 92 Կուրան 206 Կրետէս 240 Կրման երկիր 206

Կաւատ

Կեսարավիք248 Կեսարավւոյ քաղաք 150 Կեսարավւովկողմանք 176 Կեսարիա142, 148, 154, 168, 170, 172, 244 70, 146, 150, 172 ԿեսարիաԿապադովկավւովկ Կեսարիա Պաղեստինավւով154 Կթնի 54 Կիլիկեվիք, Կիւղիկեսիք 52 Կիւլիկէ, Կիւղիկէ 18, 152 Կիւլիկեսւով գաւառ 20, 152 Կիւրեղ եպիսկոպոսԱղեքսանդրակի232, 244 Կղեմենտոսեպիսկոպոս240 Կոգովիտ, նույնն Է` Գոգովիտ Կոդրասիք112 Կողբ 188, 190 Կոմիտաս, Կումիտաս եպիսկոպոս Մամիկոնէիս, նույնն Է` Կոմիտաս կաթողիկոս 230 Կոմիտաս կաթողիկոս 142, 146, 156, 160, 166, 184 Կոմշ երկիր 116, 122 Կոնակ 24, 26 Կոռնակսպարապետ28 Կոստանդ, Կոստանդիաս, Կոստանդէսկայսր, որդի Կոստանդիանոսի30,

32, 248

Մեծն, կայսր 28, 30, 232, 234, 242, 244, 246, 248, 252, Կոստանդիանոս Կոստանդիանոս,որդի Կոստանդեայ30, 32, 48 Կոստանդիասկայսր, յաջորդ Թէոդոսի Փոքու 36 Կոստանդին,Կոստանդոս,կայսր, որդի Հերակլի 40, 148, 152 Կոստանդին,Կոստաս, Կոստոս կայսր, թոռն Հերակլի 40, 215 Կոստաս, որդի Կոստանդիանոս Բ-ի 30, 32, 40 Կոստանդուպաւլսեսիք248 Կոստանդնոպաւլսի ժողով 232, 234 100, 132, 148, 168, 170, 172, 194, 200, 210, 222, 224, Կոստանդնուպաւլիս Կոստի քոյր Կոստանդիայկայսեր 32 Կովկասլեառն 18, 54, 282 Կոտէիվգաւառ, երկիր 84, 216 Կոտիտ, Ամատունեավս տէր 92, 106, 110 Կորդուասերկիր 94

Հաբիբ զաւրավար 284 Հագար 258 Հագարավիք 208, 276 Համազասպ,Մամիկոնէիվտէր 96 Համազասպ,Մամիկոնէիվտէր որդի Դաւթի 286 Համադան44 Հայաստանաշխարհ,երկիր 18, 20, 26, 40, 42, 92, 100, 112, 128, 130, 142, 150, 156, 190, 226

Հայաստանեայք48, 90, 98, 100, 112, 214 Հայաստանեայվաշխարհ,երկիր 12, 44, 184, 214, 226, 228 Հայկ Աբեթայ,Աբեթածին4, 6, 8, 10 Հայով աշխարհ,երկիր 16, 22, 26, 28, 34, 44, 52, 54, 58, 68, 70, 84, 98, 100 Հայու թագաւորութիւն 4, 22, 34, 70 Հայք (երկիր ն ազգ) 4, 8, 12, 40, 44, 46, 48, 50, 54, 70, 90, 92, 110, 118, 126,

132, 142, 150, 156, 160, 166, 176, 182, 184, 190, 194, 202, 204, 206, 216, 218, 220, 222, 226, 228, 230, 234, 262, 264, 266, 268, 272, 274, 280, 284, 286, 288

Հաշտեանք 144 Հարն գաւառ Քուշանաս 126 Հարմայ որդի Գեղամայ6, 10, 12 Հարք 6, 8, 10, 32 Հասիւն 84 Հեբրայեվւով ազգ 154 Հերակլ, Հերակղ, Հերակլոս կայսր, նույնն Է` Երակլ կայսր42, 130, 148, 150,

Հերակղ զաւրավար 92, 96, 132, 134 Հերակղ, հայր Հերակլի կայսեր 168 Հեր Ա Զարնանդ176 Հերթիճան գեւղ 202 Հեփթաղք 124 Հէրնան 220 Հիւսիսային թագաւորութիւն 212 Հմայեակ Ապահունի122 Հնդիկք 122, 206, 258 Հնդկավ աշխարհ 194, 206 Հոյիման 56 Հոնավ դուռն 282

Հոնք 44, 54, 92 Հոռոմք, նույնն է` Յոյնք, Հոռոմով թագաւորութիւն 168, 222, 226,

Հոռոմով մարգ 136 Հռիփսիմեայ մատուռ 166 Հռիփսիմէ 166 Հռոմ, Հռովմ 32 Հռովմայեսիք70, 248 Հռովմայեսւովտէրութիւն, թագաւորութիւն 82, 96, 132, Հոռովմով տէրութիւն, թագաւորութիւն 82, 96, 132, 228 Հուրազդան (Հրազդան) 84 Հրահատ մարզպան54 Հրատ Ատրպատականի Հրատ Վշնասպ (Աթաշ) 50, 172 Հրատրին Դատան մարզպան56 Հրէայք 146, 170, 194, 196, 208, 276 Հրճմունք գեւղ 174 Ձիթառիմճ144 Ձոր 204 Ղակեդովմավիք Ղնոնդ արքեպիսկոպոս242 Ղիկուրգոս Ղակեդովմայեսի Ղովտ 258

Ճահուկ Չամբ 92 ճեմբուխ 124 ճենաստան

ճենավ թագաւոր 24 մենբակուր 24, 26

Ճենք

Մաբսամ 198 Մագոգ, նույնն է` Գոգ ն Մագոգ212 Մադան258 Մադիամ258 Մազքութք 62

Մասէ 198

Մասմայ 198 ՄատթէոսեպիսկոպոսԱմատունեավ230 ՄարաբասփիլիսոփայՄծուրնասի 4 Մարանդ44 Մարաս աշխարհ 18, 202, 203, 282 Մարաս թագաւորութիւն 4, 212 Մարակսլերինք 282 Մարգ126 Մարգռոտգաւառ 126 Մարդովէք264 Միրիամ ս. կոյս 238, 246, 254 Մարկիանոսկայսր 36 Մարսս գաւառ 206, 210, 212 Մարսեակ 14 ՄարտինէԱւգոստիա,խորթ մայր Կոստանդնի210 Մարք (երկիր Ա ազգ) 14, 16, 18, 26, 174, 202, 212, 216 Մաւիաս իշխան Իսմայելավւով 222, 224 Մաւրիանոս զաւրավար (նույնն է` Մորիանոս) Մաւրիկ կայսր 38, 42, 56, 60, 66, 76, 88, 90, 98, 100, 130, 132, 134, 142, 144,

Մակու 84 Մակուրան 206 Մահմէտ մարգարէ,որդի Աբդլայի 194,

Մաքսիմիանոս կայսր 30, 248 Մաքսիմիանոս,Միքսիմինտոս, որդի Մաքսիմիանոսի31, 248 Մաւրիկկայսր 38, 42, 56, 60, 66, 76, 88, 90, 98, 100, 130, 132, 134, 142, 144, 148, 150, 168, 188

.

4, 14, Մակեդոնակսիք

Մաճակ Մամիկոնեան92, 106, 110 Մամիկ, Մամիկոն 24, 26, 64 Մամիկոնեանք44 Մամիկոնէիվ տէրութիւն 24, 46 Մամիկոնէիստուն 42 Մանաղայք264 Մանուէլ Բագրատունի 102 Մանուէլ Մամիկոնեան106 Մանուէլ Արշակունի, աներ Սմբատայ258 տէր 122 Մանուէլ Ապահունեավս

148, 150, 168, 188

ճեպետխՃճենաստան 128 ճորայ պահակ, կապան52, 128, 274,

Մաքսիմիանոս, Միքսիմինտոս, որդի Մաքսիմիանոսի30, Մելիսաւէ 258 Մեծամաւրի կամուրջ 204 Մեղիտինէ,Մելիտինէ48, 54, 148, 150 Մերակբուտ 56 Մերկուտ 130 Մզրայք 46 Մժէժ, Մեժէժ Գնունի 188, 194, 194

Միհր 70 Միհրան Գողոն, Միհրնանդակ48 Միհրու ի տանէ Դիմաքսենիս 118 Միջագետք4, 28, 30, 44, 134, 142, 200 ՄիջագետքԱսորւով 18, 144, 188 Մծբին, Մծուին 4, 18, 66, 84 Մծուրն 4 Մոդեոստոսերէվ 156, 160 Մոկք 204 Մովաբ 198 ՄովսէսԽորենասի 22 Մովսէսկաթողիկոս100, 120, 196 Մովսէսմարգարէ 162, 196, 258 Մորիանոսիշխան 272 Մուշեղ Մամիկոնեան,զաւրվար 66, 70, 72, 76, 78, 82, 84, Մուշեղ Մամիկոնեան,որդի Դաւթի 202 Մուրվ գետ 54 Մրծուին, Մրծունի, Մրծան 18, 20, 54, 70, 110, 174 Մօրիկ, նույնն է` Մաւրիկ

Յունավ աշխարհ 28 Յունավ գաւառ 172 Յուստաթ նախարար 182 Յուստիանոս եպիսկոպոս 240 Յուստիանոս կայսր 38

Յազկերտ(Ա) արքայ Պարսիս, հայր Վռամայ34 Յազկերտ(Բ) արքայ Պարսիվ, որդի Վռամայ34, 36, 38, 40, 42 Յազկերտ(Գ) վերջին արքայ Սասանեան, որդի Կաւատայ38, 186, 212, 260,

Յազդէն 56, 130 Յակոբ նահապետ 162 ՅեզտայարԱշտատ,նույնն է` Աշտատ Յեզտայար

Յեման

Յեսբոկ 258 Յետուր 198

Յեքսան 258 Յոյնք (երկիր, ազգ) 28, 30, 32, 34, 36, 38, 42, 44, 48, 56, 62, 74, 84, 88, 90,

94, 96, 98, 102, 128, 130, 132, 136, 138, 142, 144, 146, 148, 150, 152, 170, 172, 182, 190, 194, 198, 200, 210, 212, 214, 218, 222, 224, 226, 262. 268, 274, 278, 280, 284, 288, 290

Յոսխայգեւղ 32 Յովհան կաթողիկոս100, 142, 146, 166 Յովհան Պատրիկ62, 68, 80, 82, 130 Յովհանիկ երէկ, վանահայր166 Յովհաննէսաւետարանիչ236 Յովսէփ այր մի 116, 118 Յորդանան162, 198, 200 Յուլիանոս կայսր 32

Նաբէութ 198 Նաբուգոդոնոսոր 14 Նախժաւան42, 92, 130, 168, 172, 174, 176, 204, 224 Նախճաւանիբերդ 224, 284 Նախճաւանի դաշտ 174 Նամդար Վշնասպ 150 Նարկիսոս կայսր 36 Նափէս 198 Նեստոր հերետիկոս190, 232, 254 Նեստորականք 230 Ներովն կայսր 248 Ներսէհ արքայ Պարսիվ, որդի Շապհոյ 30, 32 Ներսէս զաւրավար 132, 134 Ներսէս (Ա Մեծ), կաթողիկոս 167 Ներսէս (Բ, Շինող) կաթողիկոս206, 219, 225, 224, 268, Ներսէս ստրատելատ68 Ներսէս Վահնունի 94, 96, 136 Նիկանովր Սելնկիոս, նույնն է` Սելնկիոս Նիկանովր Նիգ գաւառ 152, 184 Նիխորական 130 Նիկիա քաղաք 240, 242, 248 Նիկիական` Նիկիոյ ժողով 228, 230, 244 Նիկիական հանգանակ`նամակ 228 Նիկիական լոյս 252 Նիկոպաւլիս 144 Նինոս արքայ 12 Նինուէ 12, 42, 150, 176 Նինուէի դաշտ 177 Նիւշապուհ քաղաք 42 Նոմերիանոս կայսր 28 Նոր Շիրակ երկիր, նույնն է` Նոր Շիրական Նոր Շիրական18, 70 Շահաստան-ի Նոկ-Նոյ

Շահէն` Շահեան զաւրավարպատգոսապան142, 146, 148, 150, 172, Շահր Վահրիմ 116, 118

Շահր Վարազ զաւրավար174, 176,

ՇահրայենապետԴ46, 150 Շահրապան Բանդական 124 Շահրապղական150 Շամբ 222 Շամն

Պարս գաւառ 150 Պարսայեանպետ,Պարսնանպետ,Պարշընազդատ 130, 150 Պարսիկք (երկիր, ազգ) 16, 40, 42, 44, 48, 56, 68, 74. 76, 80. 84, 88, 90, 92.

.

96, 98, 100, 106, 108, 112, 116, 120, 124, 126, 128, 130, 132, 136, 138, 140, 142. 146. 148, 150, 152, 154, 168. 170, 174, 176, 178, 182. 186, 190, 194, 196, 200, 202, 206, 210, 212, 216, 228, 260, 262, 276, 288 Պարսիվ աշխարհ30, 40, 46, 60, 62, 64 Պարսիվ թագաւորութիւն22, 44, 48, 50

Շամիրամ,կին Նինոսի

4, 12

Շապուհ (Բ) արքայ Պարսիվ, որդի Որամազդայ32, 64 Շապուհ (Գ) արքայ Պարսիվ, որդի Արտաշրի 30, 32, 34 Շապուհ Պարսիկ, թագաւոր Հայով 20 Շապուհ Ամատունի 204 Շաւաշ 14 Շաւկ թագաւոր Քուշանավ 114 ՇաւՉ քաղաք 88 Շիրակ 18, 152, 176 Շիրակայ դաշտ 136, 138 Շիրակասիք 264 Շիրակաւան 54, 138 Շիրին թագուհի 86, 88 Շիրինայ վանք 86 Շմաւոն Կղէովպեանվեպիսկոպոս 240

Ոգբայ, իշխան Իսմայելի 222 Ոնորիոս կայսր 34, 36 Ոստան Դունայ, նույնն է` Դուին Որամազդարքայ Պարսիս, որդի Շապհոյ 32 Որդսպու 220 Որդրու 144 Որմիզդ(Գ) արքայ Պարսիվս,հայր Խոսրովայ 56, 60, 62, 64, որդի Խոսրովայ38, 40, 42, 52 Որմիզդ (Դ) արքայ Պարսիվս, Որմիզդ (ե) թոռն Խոսրովայ 186 Ութմսու գեւղ 54 Ուլիմպռաս կայսր 38 Ուռհայ, Ուրհայ 28, 30, 132, 134, 136, 144, 200 Չորրորդ Հայք 264,

Պահլաւ երկիր 260 Պահլաւական տէրութիւն 22 Պաղեստինավւովերկիր 148, 154, 224 Պապ թագաւոր Հայով, որդի Արշակայ 20, 34 Պապ Բագրատունի,որդի Աշոտայ ասպետի 106 Պարթնք 4, 14, 16, 20, 22, 26, 64, 108, 110, 212, Պարիովկ արքայ Քուշանավ 114

:

Պաւղոս առաքեալ 156, 236 Պետրոս վկայ 244 Պերոզ արքայ Պարթնավ 20 Պերոզ արքայ Պարսիվ 22, 36, 38, 42, 44, Պիսիդավիք 150 Պիւթագորաս 252 Պռոկոպ զաւրավար224 Պրիսկոս 132 Պրոպոս 26

Ջամասպ արքայ Պարսիվ 38 Ջավիտեան Խոսրով, նույնն է` Վարազտիրով126, Ջերմայ գետ 96 Ջուան վեհ, իշխան 134, 136

Ռազմայոզան,Ռազման, Ռազմիոզան,նույնն է` Ռաշայենայ 144 Ռաշնան իշխան 180, 182 Ռէ, Ռէհ, Ռեհ, աշխարհ 108, 124 Ռշտունական 264 Ռշտունեավ գաւառ 194 Ռշտունիք 206, 216 Ռոճ Վեհան

Խոռեամ

Ռոյեան երկիր 112 Ռոստոմ, Ռըստամզաւրավար,որդի Խոռոխ Որմզդի 190, Ռուբէնի սահմանք 198 Ռստակէս,որդի ս. Գրիգորի 242, 244 Սագաստան 206 Սահակ ս. կաթողիկոսորդի ս. Ներսիսի 166 Սահակ Արծրունի 146 Սահակ Մամիկոնեան100, 102, 110 Սահակ Սիւնի, հաւրեղբայր ՍտեփանոսիՍիւնւոյ Սամուէլ Վահնունի 92, 94, 96 Սանատրուկթագաւոր Հայով 4, 20

Սառայ,կին Աբրահամու238 Սասան

22, 26

Սասանայ,Սասանականտուն, թագաւորութիւն 50, 58, 62, 64, 70, 186, 194,

Սատղավւովքաղաք 144 ՍարգիսԴիմաքսեան122, Սարգիս Վահնունի 94, 96 Սարգիս Տայեսի 122

Սպահան106, 110, 114 Սպանդիատքաջն 60 Սպանդունիք264 Սպանիա248 Սպերասիք264 ՍտեփանոսՍիւնի 92, 106, 110 ՍտեփանոսՏարաւնավիպատմագիր22

:

ՍարգիսՏրպատունի 122, 124 Սարհանդ14 Սաւդայքաղաքագեւղ92 Սեբաստիա102 ՍեղնկիոսՆիկանովր 14 Սեղնկիոս,որդի Անտիոքոսի18 Սենեքարիմարքայ Ասորեստանեայկ ՍենիտամԽոսրով 138 Սընտ 206 Սեպհականգնդին կողմանք210, 220 Սին, Սինայ անապատ40, 206, 250 Սինայ,Սիենայլեառն 250 Սինէականլերինք 162 Սիովն 158 Սիովն լեառն 162, 164 Սիւնեավ աշխարհ 48

Սիւնիք 48 Սկիւթիա 282 ՍմբատԲագրատունիԽոսրով Շում 100, 112, 220, 230, 258 Սմբատ Բագրատունի,որդի Մանուէլի 100, 102 ՍմբատԲագրատունի,որդի ՎարազՍահակայ102 Սմբատասպետ, որդի ՍմբատայԽոսրով Շում 117, 221, 258, 260 Սմբատ,Գուրկան մարզպան,նույնն է` Սմբատ ԲագրատունիԽոսրով Շում

Սմբատ, որդի Վարազտիրոսի Սմբատիկոմն գեղջու 124 Սոկրատպատմագիր32 Սողոմոնի տաճար 208 Սողոն Աթենասի252 Սոտեր Անտիոքոս, նույնն է Անտիոքոս Սոտեր Սատաղ 144 Սմբատ, որդի Կոստանդին220 Սորմէն զաւրավար 130 Սուր 198 Սուրէն մարզպան48, 54

Վահան Վահան Վահան

իշխան Սիւնեաս48 Խորխոռունի192, 216 Միմիկոնեան40, 44, 46,

Վահնունիք ՎահրամՄիհրնանդակ60, 62, 64, 66, 70, 74 Վահրիճ, նույնն է` Շահր Վահրիճմ118 Վաղարշ թագաւոր Հայով, որդի Տիգրանայ20 Վաղարշ արքայ Պարսիվ, որդի Յազկերտի22, 36 Վաղարշակ (Ա) թագաւոր Հայով 23 Վաղարշակ(Բ) թագաւոր Հայով, եղբայր Արշակայ 20, 22, ՎաղարշակՊարթն, Վաղարշ արքայ Պարթնավ 20, 26

Վաղարշապատքաղաք 46, 150, 166, 224 Վաղենտին,Վաղենտիանոսզաւրավար210, 214 ՎաղենտիանոսԿայսր 32, 36 Վաղէսկայսր 32 Վանանդ54, 152 ՎասակԱրծրունի, որդի Սահակայ 142, 146 ՎասակՄամիկոնեան,հայր ՎարդանայՄամիկոնենի52 Վասպուրականգունդ 85 Վասպուրականհամարակար90 Վատագէսգաւառ 126 Վարազ Գնէլ Գնունի 194 ՎարազՆերսէհ Վահնունի 94, 96 ՎարազՍահակ Բագրատունի220 ՎարազՎզուր 54 Վարազդատթագաւոր Հայու 34 Վարազշապուհ Արծրունի 122 Վարազտիրովասպետ, որդի ՍմբատայԽոսրով Շում 118, 126, 182, 188, 190, 192

Վարաժնունիք 264 Վարարատգաւառ 68 Վարդ Պատրիկ, եղբայր Վահանայ48 ՎարդանԱրծրունի 106 Վարդան Մամիկոնեան բդեշխ, որդի Վասակայ Մամիկոնենի42, 43, 48, 49, 52

ՎարդանՄամիկոնեան,Կարմիրնկոչեսեալ 42, 44, 48, 50, Վարդան Վշնասպ 52 Վասպուրական84, 90, 92 ՎաղենտիանոսԱրշակունի 210 Վարդանակերտաւան 176 Վարդիկիշխան Մոկավ 204 Վեհ Անջատոք Խոսրով, նույնն է` Շահաստան-ի Նոկ --Նոյ Վեհ Արտաշիր44 Վեհկաւատ64, 178, 180 Վեհռոտ գետ 60, 122 Վիրոյ կաթողիկոսԱղուանիվ 232 Վիրք (երկիր, ազգ) 54, 174, 222, 224, 274, 278, 280, 286 Վնդատական56, 130 Վնդոյ 60, 64, 72, 108 Վշնասպ-Հրատ, նույնն է` Հրատ-Վշնասպ172 Վռամ արքայ Պարսիվս Վռամ որդի Յազկերտի36 Վռամ Գողթնեավս տէր 122 Վռամշապուհ թագաւոր Հայով 34, 40 Վռափնոսկայսր 36 Վստամ Ապահունի 122 Վստամ, եղբայր Վնդոյի 60, 64, 72 Վստամ Վահնունի 95 Վրավ աշխարհ66, 84, 222, 224 Վրավսիք Վրկան աշխարհ, երկիր 112, 116, 122 Վրնջունիք աւան 174 Տաղական Տամիկք, Տամկաստան64, 66, 70, 196, 206, 280, 286, 288, Տաժկաս երկիր 18, 280 Տամ Խոսրով 55 Տայեսիք 218, 264 Տայք 218, 222, 224, 264, 268, 272, 286 Տանուտէրականիշխանութիւն 67 Տանուտէրական տուն 84 Տապարաստանգաւառ 66, 112, 118 Տարաւն, Տարոն 146, 190, 204 Տարսաւն քաղաք Տարսոնավի, նույնն Է` Պաւղոս առաքեալ Տերենտիանոս 26 Տիբերոս կայսր 38 Տիգրան թագաւոր Հայով, եղբայր Տիրանայ 20

Տիգրանակերտաւան Տիգրանակերտմեւս

180, 182, 186, 194, Տիզբոն, Տիսբոն 42, 44, 66, 136, 172, 176, 178, Տիմոթէոս եպիսկոպոս 240 Տիտան, նույնն է` Բէլ Տիտանեան6, Տիտոս Տիրան, որդի Արտաշիսի20 Տիրան, որդի Խոսրովայ20, 30, 32

Տոխորաստայն

Տոս գաւառ

Տորոս լեառն 206 Տրապիզոն քաղաք 272 4, 20, 23, 28, 30, Տրդատիոսթագաւոր Հայով, որդի խոսրովայքաջի

Տրդատ

48, 224

Տփխիս քաղաք 66,

քաղաք 42, Փայտակարան Փայտակարան,

48, 174

Բագարատ18

Փառազեան Փառական դաշտ

անապատ 198 Փառնաւազ 14

Փառանու

Փառոխ, որ ն Եղիազար 14 Փառոխտ 14 Փիլեդելփոս Պտղոմէոս22 Փիլիպպոս, նան Փիղիւկիկոս, փեսայ Մաւրկայ, զաւրավար

Փիլիպպիկու` 68, 148, 150, 152 Փիլիպպոս թագաւոր

Տիգրան թագաւոր Հայու, որդի Արտաշիսի

Հռոմայ 22 Փիլիպպոս Սիւնեավ տէր 54 144, 148, Փոկաս կայսր 38, 42, 130, 132, 134,

Քաղկեդոն 168, 172, 188, 190, 226, 248, 254, Քաղկեդոնիժողով 100, 226. 230, 234, Քետուր Քողդադ

աշխարհ,երկիր Քուշանակ Քուշանք

16, 20, 22, 24. 60, 114, 120, 122, 124.

Քրի Յիսուս

Քրիստափոր ատո

կաթողիկոս182,

42, 50, 52, 88, 156, 160, 164, 170, 226,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

աաա

ՍԵԲԵՈՍԻ

ՍԵԲԵՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԳԼԽԱԿԱՐԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏԿԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

նա

անա

ՑԱՆԿ.......................»...

Գ.Կ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ

ն

Վ.Ա.ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆԻ

ՇԷԵՒՕԸ

Ձ....................................

աան

ՑԱՆԿ...

նա

աաա,

են.

Սոնելահայ թարգմանությունը. առաջաբանը ն ծանոթագրությունները`

Ա-Ը

կամա

եա,

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵԾՐ

անական

աաա

Լեն

ԲՆԱԳՐԻ ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԵԲԵՈՍ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԸՇ1Օթ5128

ՏԵԾՒՍ»

էԼ5

ԽՄԲԱԳԻՐՆԵՐ`

ակադ. Գ.Բ.ՋԱՀՈՒԿՅԱՆ

Լ.Շ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՀՀ ԳԱԱ բ.գ.դ.

Խմբագիր-սրբագրիչ` ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ Սրբագրիչ՝ ՆԱՐԻՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Համակալ չային

շարվածքը

ԱԼԲԵՐՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆԻ,

ԱՐՄԻՆԵ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆՒ:

Համակալգչային

«ԱՐՄԻՆՖՈ»»

ճնավորուսը ՍՊԸ

1Սս2յ (ք.Վանաձոր,Վարդանանեվ

««ԶԱՆԳԱԿ

Տպագրվել -

97»» տպազլոսմ

յան

Տպագրությունը օֆսեթ Զափսը՝ 60284 1/16 Թուղթը՝ օֆսեթ Ծավալը՝ 25.5 տպ. մամուլ Տպաքանակը՝ 300 օրինակ Գինը` պայմանագրային

«ԶԱՆԳԱԿ-97»

ՀՐԱՏԱԲԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան, Կոմիտասի պող. 49/2 Հեռ.՝ (3741) 23 25 28 Ֆաքս (43741) 23 25 95, էլ. փոստ՝ /ոքօ(22Յոցտի.Յո փոոոմ.ԵՕՕԽ.Ձոո էլ. կայք` ՊՐԽ.2ՅՈցՅե.ՅՈՂ, 375051,