Պատմվածքներ

Վիլյամ Միքայելյան ՆԱԽԱԲԱՆ Լավագույն թարգմանիչները յուրովի արվեստագետներ են. ի ±նչ կլիներ գրականությունը առանց նրանց: Պատկերացրեք մի աշխարհ առանց Դոստոեւսկու, Մոպասանի, կամ Սարոյանի: Ինչպիսի¯ օտար ու միայնակ աշխարհ կլիներ: Վիլյամ Միքայելյան Սալեմ, Օրեգոն

Քարտեզը սրտիս Մի քանի մենավոր ճամփեք կան, որ իրար են կապում Քալիֆորնիայի Սան Խոակին հովտում անցկացած մանկությանս հիշողությունները: Այդ ճամփեքը նեղ են, չորացած մոլախոտով եզրագծված, ու էնքան տաք, որ վառում են ոտքերը,- էնքան տաք, որ կարելի է վրան ձու խաշել: Իհարկե, ճամփեքին ձու խաշած չկամ, ոչ էլ ճամփեզրին. չգիտեմ էլ, թե մեկնումեկն արել է նման բան: Բայց էդ ճամփեքով երկա¯ր-բարակ մի ճռճռան հեծանիվ եմ քշել, ու բախտս բերել է, որ էն կատաղած շները ոտքերս չեն պոկել. գիտեն իրենց տարածքը ու լավ հսկում են: 66-րդ Ճանապարհը դրանցից մեկն էª հազիվ երկու մղոն հեռու այն տնից, որտեղ մեծացել եմ: 66-րդ Ճանապարհը ձգվում է հյուսիս-հարավ, ճամփեզրեքին խաղողի այգիներ են ոը մրգատու ծառեր: Այս երազկոտ ճանապարհը փռված է ամռան անամպ երկնքի տակ, ու մի ժամ,- երբեմն նույնիսկ ավելի,- պիտի սպասես, մինչեւ մի ավտո, բեռնատար կամ տրակտոր անցնի: Տեղտեղª պարապ-սարապ ու արեւահարված տղաների անհանգիստ ոտքերն են շարժվում: Շրջակայքում լիքը ճագար կա, ագռավ, սկյուռ, օձ, փասիան, լոր ու բորենի: Հիմնականում էստեղ քամի չի խաղում: Ամեն ինչ տժժում է: Օդը կախվում է կպչուն ու սեւ մակերեսի վրա, իսկ հեռվում տեսիլքներ են երեւում, ու էնպես է թվում, կարծես ճամփան լճի միջով անցնի: 66-րդ Ճանապարհի արեւելյան կողմում,- 404-րդ Պողոտային միանալու հատվածից ոչ շատ հեռու,- թթի ծառերի շվաքում մի հին, սպիտակ տուն կա: Հայրս հենց էստեղ է ծնվել, ոնց որ հիմա է թվումª հեռավոր ժամանակներում: Էն ժամանակներում, երբ տները ջեռուցում ու հոսանք չունեին, երբ խմելու ջուրը պոմպով էին մղում: Էն ժամանակներն էին, երբ լույս աշխարհ եկող երեխեքի ծնունդը թողնված էր մորը, տան տարեց կնոջը կամ հայ տատմորը, որի ձեռքերին սոխի կլեպներ էին, իսկ իմացածը ոչ մի գրքում չկար գրված: Պապս տունը կառուցեց երկու հազար դոլարովª տատիս հետ 1917-ին ամուսնանալուց հետո: 1918-ին նրանք հարբուխ ընկան ու քիչ մնաց մեռնեին: Տարիներ շարունակ պապս կրկնում էր, թե ինչպես վարը կիսատ մնաց ու թե ինչպես էր ինքն ամեն օր հազիվհազ քայլում դաշտում, ձիերի ետեւիցª փորձելով շունչ քաշել ու ուժերը ետ բերել: Ասում էրª մեկ-մեկ հոգնությունից լաց էր լինում: Շուտով ծնվեցին երեխեքըª երեք տղա ու մի աղջիկ: Մեծ Դեպրեսիայի տարիներին ընտանիքն ապրում էր լոլիկով, սոխով, բադրիջանով, վարունգով, մանանեխով ու սեխով, որ աճեցնում էին իրենց այգում: Հարեւան մեղվապահից հինգ գալոնանոց բաքով մեղր էին առնում: Մորթում էին առանց էդ էլ սովից մեռնող անասունին: Տատս պանիր էր սարքում, նաեւª մի սարի չափ «բաց հաց», որ պապս թխում էր փայտի վառարանում, ու երբ հացը սառչում էրª այն պահում էին փայտե տակառի մեջ: Շուրջբոլորը մի քանի հայ ընտանիքներ կային: Մեծ պապս ու տատս ապրել էին էդտեղից մի մղոն դեպի արեւելք. 74-րդ Ճանապարհի ու 404-րդ Պողոտայի անկյունում գտնվող մի փոքրիկ, անգույն տան մեջ: Թերզյանները հարեւաններ էին, ինչպես նաե Քեթերջյաններն ու Այլանջյանները: Երբ հայրս երեխա էր, նրանք հերթով իրար հյուր էին գնում: Երբ հայրս քսան տարեկան էր, տատս նրան նշանակեց գլխավոր սրճեփ: Հայրս վարպետացավ հայկական սուրճ պատրաստելու մեջª փրփուրի շերտը միշտ մակերեսին

պահելով: Նա սուրճ էր մատուցում հյուրերին, ովքեր նստում էին շվաքինª մրգի փայտե արկղերի վրա, պատմում էին Հին Երկրից ու քշում ճանճերին: Նրա մյուս պարտականություններից էր խոհանոցն ավլելը, որը նա ծուլորեն էր անում, երբ մայրը չէր նայում: Վաղ հասակից նա ստանձնեց նաեւ այգու գործը: Ինչ-որ բան աճեցնելը նրա արյան մեջ էր: Հայրս ապրեց որպես հողագործ ու հողագործ էլ մահացավ: Հողի հանդեպ սերը նա փոխանցեց ինձ: Սովորեցրեցª ոնց կոտրատել տունկերը, տրակտոր քշել, ու էն ամենը, ինչ կարելի է անել դաշտում: Մինչ օրս հետեւում եմ եղանակին: Տնկում եմ այգիս, ուրախությամբ ու տխրությամբ հիշում հորս հետ դաշտում անցկացրած ժամերը: Հիշում եմ որթատունկի երկար շարքերը, ու թե ինչպես էր խաղողը դանդաղ դեղնում արեւի տակ: Հիշում եմ հասունացող դեղձերի ու ծիրանի հոտըª գիշերային տաք օդում: Հիշում եմ քաղցած մեղուների բզզոցըª նարնջի անտառակում աշխատելիս: Նաեւ հիշում եմ, թե դաշտի ողջ բերքը ոնց էր փչանում գարնանային կարկուտից, որը մի հինգ-տասը րոպե էր տեւում: Երբ մեծանում էի, շատ էի լսում Հին Երկրի մասին: Ավելի վաղª ինձ խնայել ու չէին պատմել այն, ինչ հայերն այս հովտում անվանում էին «Եղեռն»: Երբ տասնմեկ-տասներկու տարեկան էի, իմացա, որ պապիս հայրըª Միքայելը, 1896-ին սպանվել է Սվասումª թուրքի ձեռքից: Պապիս ծնվելուց մի քանի օր առաջ Միքայելը տնից դուրս է եկել ու այլեւս երբեք չի վերադարձել: Էլբիզըª նրա կինը, Ամերիկա եկավ 1906-ին, ուրիշ ընտանիքով, երբ պապս տասը տարեկան էր: Նրանք, ովքեր մնացին երկրումª մահացան: Թրոյում (Նյու Յորք) մի քանի ամիս անցկացնելուց հետո (մի սենյակում, որտեղ, պապիս ասելովª էնպիսի ցուրտ էր, որ պատերին սառույց էր կապել) ինքն ու Էլբիզը տեղափոխվեցին Ֆրեզնո: Նրանցից առաջ մի հորաքույր ու հորեղբայր արդեն այնտեղ էին, մի խորտկարան էին բացել, որն սկզբնապես օգնում էր հայ տղամարդկանցª անցման համար փող վաստակելու: Պապս սովորեց անգլերեն: Ֆրեզնոյի կենտրոնում գործ ճարեց. փողոցում թերթ էր վաճառում, ոնց որ Վիլյամ Սարոյանը տարիներ անց, կամ ոնց որ շատ ու շատ հայ տղերք, ովքեր մի քիչ փող պիտի հասցնեին տուն: Հետագայում Էլբիզը նորից ամուսնացավ: Նոր ամուսինըª Բենիյամինը, համիդյան ջարդերից էր փախել. նրան թուրք ընտանիքներ էին թաքցրելª մինչեւ Ամերիկա մեկնելը: Էլբիզը Բենյամինին միացավ Դինուբայումª հողագործական մի քաղաքª Ֆրեզնոյից երեսուն մղոն դեպի հարավարեւելք: Նրանք ունեցան մի տղա եւ երկու աղջիկ: Մեծ Պապան փոքր-մոքր մարդ էրª կոկ արտաքինով ու ինչ-որ փիլիսոփայի պես մի բան էր: Հարեւանությունը նրան սիրում էր: Ժամեր շարունակ բեղն էր խուզում-սիրունացնում, զրուցում էր թափառական վաճառականների հետ, որոնց երբեք չէր վռնդում: Մնացած ժամանակն անցկացնում էր տանն ու բակում քայլելով, մտածում էր կյանքի ու նրա դժվարությունների մասին: Ինչպես լինում է բոլոր մտածող մարդկանց դեպքում, նա կարողացավ իր փորձառությունն ամփոփել մի ողբերգական եւ ճակատագրական նախադասության մեջ, որը կրկնում էր տարիներ շարունակ, այն է. «Մեռնեինքª պրծնեինք»: Խեղճ Մեծ Պապա: Ինչ լավ էր հասկացել: Ու ինչքան էր չհասկացված: Ընտանիքի անհամբերները մրթմրթում էին ու ասում, որ նա ծույլ է: Ասում էին. «Էս մարդը գործ չի անում: Ամբողջ կյանքը հանգստացել է: Կնիկը ճաշ է եփում, հավի ձվերը հավաքում, անասունին հետեւում: Էսª հեչ, մենակ թողնեսª խոսի»: Բայց, մի բան բաց էի թողնում. այն էª նրա խոսքը հետաքրքիր էր ու ասածի մեջ իմաստ կար: Մեր գերդաստանում քչերի մեջ իմաստ կար: Մինչեւ էսօրª մեզանից շատերը վախեցած են ու ջղային, որովհետեւ աշխարհը նրանց ուզածով չէ: Մենք ամբարտավան, մելամաղձոտ, լիուլի ու ծիծաղելի մարդիկ ենք, ովքեր հարմար չեն էս կյանքին ու ոչ էլ ուզում են հարմարվել: Կարճ ասածª մենք խղճուկ արարածներ ենք ու էդպես էլ գերադասում ենք մնալ: Մյուս կողմիցª Բենիամինը մեղմ էր: Նա արդեն կյանք տեսած մարդ էր ու գիտեր, որ մեծության ու շահի համար թափած ջանքերը զուր են: Նրա համար ամենակարեւորն իր բակի փշատի հոտն էր ու իր բաց լուսամուտից ներս թափանցող յասամանի անուշ բուրմունքը: 1938-ի ամռանը, երբ հայրս տասնհինգ տարեկան էր, նա գործ ճարեց. ձմերուկ էր դարսում: Ինչո±ւ եմ սա հիշում. որովհետեւ հայրս համարյա սպանում էր իրենª տապին տասներկու ժամ աշխատելով: Մի քանի տարի հետո էլª էլի սպանում էր իրենª ահավոր բարձր ջեմաստիճանի տակ խոտանոցում խոտ դիզելով: Տուն եկավ կապտած, ու մորս սիրտը քիչ մնաց վախից կանգ առներ: Մեկ ուրիշ անգամ էլ, երբ տրակտորը քշելուց հետո հոգնած քնեցինք, զարթնեցինք,

տեսնենքª ոռոգման փոսի մեջ է ընկնում: Ամառ էր, փոսում էլ չորս ոտնաչափ ջուր էր լցված: Ասածս անուղղակիորեն էն չի, որ հայրս աշխատանքից չէր վախենում: Ինչ էլ լիներª նա վախենում էր չաշխատելուց: Կարծում եմ, ինչ-որ բան նրան մղում էր դեպի աշխատանքը, բայցª չգիտեմ թե ինչ: Սովորական վախը չէր կամ սոված մնալը: Հպարտություն կար, նաեւª անսահման սեր իր գործի նկատմամբ: Էդ, մեկ էլª ամեն ինչ գերազանց անելու ցանկությունը: Օրհնվածª լիուլի եռանդով ու մկանունքովª նա կարող էր բոլորին գերազանցել, նույնիսկ իր հորը, որը մոլագարի համբավ ուներ, երբ ֆիզիկական աշխատանքի հարց կար: Մոլեռանդորեն նվիրյալª պապս նույնիսկ արեւին քնից կհաներ, որպեսզի սկսեր աշխատել: Հայրս գերադասում էր արեւածագը դիտել իր տրակտորի միջից. այն տրակտորի, որը քշել էր ողջ գիշերª լույսերը վառած: Բայց, իհարկե, ես չափն անցա: Այլապեսª հայրս էդքան անգամ ինչո±ւ պիտի ինձ տաներ ձկնորսության: Ինչո±ւ պիտի գար դիտեր իմ բեյսբոլի խաղերը: Ինչո±ւ պիտի մորս, եղբայրներիս ու ինձ տաներ սարերըª ճամբարելու: Պատասխանը շատ պարզ է. նա ամեն ինչ էր անում: Հիմա նա չկա: Սրտիս քարտեզի վրա գյուղական անձուկ ճամփեքի գծերն են: Էդ ճամփեքով արյուն է հոսումª իմ հիշողության արյունը, նաեւª ողբերգության ու հարության արյունը: Ընդսմինª նրանք հուսո ուղերձ են տանում ու մի երգ, որը նույնքան քաղցր է ու ջինջ, որքան մեր հովտով վազող մարտյան սառցաշունչ քամին: Ես հավիտյանս թափառելու եմ էս ճամփեքով: Հիմա հաստա°տ գիտեմ: Ես եղել եմ Հայաստանում, եղել եմ Երուսաղեմում, արանքումª էլի շատ տեղերում, բայց տա°ն ճամփեքն են ինձ տարել այդ վայրերը: Շնորհիվ նրանց եւ իմ հոր, եւ իմ հոր հոր, բովանդակ աշխարհն իմ տունն է: Բայց տակավին 30-ականներին, երբ ձմեռ էր ու տնկիները էտելու ժամանակն էր, հարեւանության հայ տղամարդիկ խմբվում էին ու հերթով կտրատում իրենց ու միմյանց խաղողի այգիները: Երբ մեկից պրծնում էին, անցնում էին մյուսին: Այսպիսով, ոչ մեկը միայնակ չէր անում էդտառապագին գործը. բացի այդª նրանք հնարավորություն ունեին իրար հետ զրուցել մայրենի լեզվով: Նաեւª բա¯րձր երգում էինª ի զարմանս ամերիկացի հարեւանների: Մեր տանը եղբորս լուսանկարած Մասիսը կաª շրջանակի մեջ: Երկինքն ամպոտ է, բայց սարերը հստակ տեսանելի են: Լույսը փափուկ է: Առջեւումª խաղողի այգի է: Ամեն անգամ նկարին նայելիսª ես տեսնում եմ մեր հինավուրց երկրի քնած վեհությունը: Նաեւ տեսնում եմ Սան Խոակին հովիտը ու մեր հին հարեւանությունը: Իմ մանկության տնից մի քանի մղոն դեպի արեւելք, կաղնեպատ ստորոտների ետեւում, որոնք ասես հսկայական, քնած կենդանիներ լինենª Սիեռա Նեւադան է ուրվագծվում: Առավոտ կանուխ, ճիշտ արեւածագից առաջ, ամբողջ լեռնաշղթան տեսանելի է: Սարերը բաց բոսորգույն են, ու հատու գագաթների ուրվագիծն, ասես, մեխված է երկնքում: Բառացիորեն կարող ես լսել, թե ոնց է հողը շնչում: Առնում ես հողի համն ու մեղմ ցողառատ բուրմունքը, որ բարձրանում է խաղողի մրգատու այգիներից: Ձմռանը, հատկապես մրրիկից առաջ, ձյունածածկ գագաթները, թվում է, թե մի քանի քայլի վրա են: Ամենաբարձրերը (ավելի քան տասներեք հազար ֆուտ) ամբողջ ձմեռ պատված են ձյունով: Ներքեւում, հովտում, տղամարդկանց ձայներն են լսվում, խոսքն ու երգըª հեռվում թողած տխրությունը, Հին Երկրի անտակ վիշտը: Միաժամանակª բնությունը ժպտում է: Բնությունը զբաղված է անձեռակերտ նկարներ ստեղծելով: Սա իսկական մխիթարություն է նրանց անհանգիստ սրտերի համար եւ զորությունª առաջ գնալու: Չեմ ասում, թե կյանքը լավացավ: Պարզապեսª հեշտացավ: Պապս ապրեց իննսուն չորս տարի: Մի անգամ, նրա մահից երկու-երեք տարի առաջ, իմ մանկության տան մեջ նա երգեց. «Կանչե Կռունկը»ª ամենատխուր ձայնով, որ հնարավոր է պատկերացնել: Նա երգում էր կորովով ու իմաստնությամբ, ցասումով ու հպարտությամբ ու դառը հիասթափությամբ: Երբ վերջացրեց, նայեց ինձ: Նրա ձայնը դողում էր հուզմունքից, երբ ասաց. «Էս երգն էսպես են երգում»: Երբեք չեմ մոռանա այդ պահը: Սրտիս քարտեզը գծագրված է ճամփեքով, բյուրավոր կնճիռներովª ժամանակի դեմքին: Բոլոր ճանապարհները դեպի տուն են տանում: Բայց ես չգիտեմ, թե որտեղ է տունը: Դանուբա կոչվող

փոքրիկ քաղաքո±ւմ: Օրեգոնի նահանգի Սալեմո±ւմ, որտեղ ես ապրում եմ: Սեբաստիայո±ւմ, Բիթլիսո±ւմ, թե± Մուշում, որտեղից եկան իմ նախնիները: Երեւանո±ւմ, Էջմիածնո ±ւմ: Ի±նչ է տունըª ճշգրտորե°ն: Գուցե տուն ունենալու զգացո±ւմն է: Բավարարվածության զգացո±ւմըª օրվա վերջին: Ընտանեկան նկարնե±րըª պատից կախված: Չգիտեմ: Չեմ էլ ձեւացնի, թե գիտեմ: Ինձ համարª այս պահին այստեղ նստածª տունն այն գիտակցումն է, որ անում եմ սիրածս գործը, մինչ կինս ու երեխաներս իրենց գործերով են զբաղված, որպեսզի ինձ չխանգարեն: Է°դ էլ է ինձ հերիք:

ՊԵՏՐՈՍ ԲԻՁԱՆ

Պետրոս բիձան մի գյուղից մյուսն էր քայլում, ձեռքինª մի երկար փայտ, որը ողորկվել էր տարիներով օգտագործելուց: Մեր գյուղում սովորաբար առաջինը նրան տղաներն էին տեսնումª գետում լողանալիս: Տղայական հիացմունքով նրանք հիանում էին ծերունու մարմնով, նրաª բրդի պես սպիտակ մազերի անտառով ու էն բանով, որ կախ էր ընկած, երբ ինքը դուրս էր գալիս ջրից: Պետրոսն ինքը չէր ամաչում: Երբ տեսնում էր, որ իրեն գաղտագողի դիտում են թփերի ու ծառերի ետեւից, գոռում էր, կանչում տղաներին, որ գան, խոսեն հետը: Ավելի պստիկները մեկմեկ վախենում էին դուրս գալ, մնում էին թաքնված ու նայում, թե ինչպես իրենցից մեծ զարմիկները, եղբայրներն ու ընկերները կանգնում էին Պետրոսի առաջ ու ծիծաղում նրա պատմածների վրա: Երկար ժամանակ Պետրոսը նստում էր քարերի վրա ու արեւից չորանում: Տղաներին պատմություններ էր անում ու երգում: Երգերից մի քանիսը տղաները գիտեին, որովհետեւ լսել էին գյուղում: Բայց Պետրոս բիձան շատ երգեր գիտերª տարբեր գյուղերից, նույնիսկ մի քանի գյուղերից, որոնք թուրքերն ավիրել էին, երբ ինքը երեխա էր: Երբ չորանում էր, ու երբ տղաները նրա համար մի քիչ հատապտուղ էին բերած լինում, Պետրոսը հագնվում էր ու տղաների հետ գնում գյուղ: Գյուղում Պետրոսին կերակրում էին. թարմ հաց, մածուն, պոպոք, խաղող, պանիր: Հետն էլª լիքը թթի օղի: Ամեն անգամ նրան օղի տալիս հարցնում էին, թեª մի±թե դա գյուղի լավագույն օղին չէ: Նա միշտ ասում էր. «Չէ, էս աշխարհի լավագույն օղին չէ»: Այսպես նա գիտեր, որ հաստատ մի բաժակ էլ կլցնեն: Պետրոսը ճգնավոր էր: Ապրում էր սարերում, մի փոքրիկ քարայրում: Սակայն նրա համար «աշխարհը» բովանդակ Հայաստանն էրª իր ծառերով, սառնորակ գետերով, քարե օջախներով, հուշարձաններով, ուստրերով ու դուստրերով: Երբ շատ ծեր չէր, երեք-չորս տարի չէր երեւում, հետո մեկ էլ կհայտնվեր, ոնց որ մի վայրենի: Երբ ծերացավ, դարձավ իննսունն անց, սկսեց հաճախակի հայտնվել մարդկանց ու խոսել հետները: Գուցե մենակությունից էր: Գուցե պատրաստվում էր մեռնել եւ ուզում էր իր ժողովրդին «հաջող» ասել: Պետրոսը ծերանում ու ծերանում էր, բայց չէր մեռնում: Ոնց որ ձիթենի լիներ կամª գետ: Մյուսները մեռնում էին, շատերըª 1896-ից մինչեւ 1915-ի ջարդերը վերապրածները, բայց Պետրոսըª չէ: Պետրոս ապրում էր£ Ոմանք ասում էինª պատճառն էն է, որ Պետրոսը Աստծո սուրհանդակն է: Ոմանք էլ ասում էին, որ Պետրոսը չի մեռնում, որովհետեւ վաղո¯ւց դաշինք է կնքել սատանայի հետ: Տեր Թաթուլըª մեր գյուղի տերտերը, ասում էր. «Բոլորս էլ մեռնելու ենք, եթե Աստված միտքը չփոխի: Նույնիսկ նրա Որդին խաչվեց: Հետեւաբար, ենթադրելի է, որ Պետրոսը մի օր կփակի իր աչքերն ու այլեւս չի բացի»: Բաց մի անգամ տեսնելով, թե Պետրոսն ինչպես է թունդ օղու երեք բաժակն իրար ետեւից կլլում, Տեր Թաթուլը ժպտաց ու ասաց. «Երեւի Աստված էս մարդուն թերագնահատել է: Ապրենքª տեսնենք»: Ի վերջո, Պետրոսն եկավ մեր գյուղում ապրելու: Տարին երկու-երեք անգամª տղաներին իր սարերի անձավն էր ուղարկումª կենդանիներին դուրս քշելու, բայց ինքը հեռու էր մնում: Մկանները ձգլիկ էին, մարմինըª տարիքից կքած: Ձմեռը դանդաղ էր քայլում: Երբեմն, կրակի

մոտ նստած, հեչ չէր շարժվում: Հետո, գարնանը, Պետրոսը սառած գետի պես կենդանանում էր, ձեռքերին ու երեսին գույն էր գալիս տաքուկ արեւից: Մի անգամ Պետրոսը եկավ մեր տուն: Տեսավª հայրս դրսում աշխատում է: Ասաց. «Աստված ողորմած է: Թե ինձ համար մի պուճուր տեղ տաս քնելուª էդ քո գործը կանեմ»: Հայրս ասաց. «Պետրոս, էս քո տունն է»,- ու գնաց բացեց դուռը: Ներսումª մորս կանչեց. «Մարիամ,- ասաց,- Պետրոսն է: էստեղ է ապրելու»: Մայրս եկավª Հովիկին, փոքր եղբորս գրկած: -Ի±նչ գործ ունես ինձ համար,- լուրջ-լուրջ հարցրեց Պետրոսը: Մայրս ծիծաղեց: -Յոթ երեխա ունենք,- ասաց:- Դու էլ հարցնում ես, թե ինչ գործ ունենք: Պետրոսը ժպտաց: Դիմացի ատամները չկային: Այդ օրից Պետրոսը մեր տան հյուրն էր: Իհարկե, գիտեինք, որ ոչ մի գործ էլ չի կարողանում անել, բայց դա կարեւոր չէր: Հայաստանում հյուրը աչքի լույս է, գլխի վրա տեղ ունի: Երբ հյուրը տարիքն առած է, առավել ընդունելի է: Հատկապես մայրս հասկանում էր սա: Ու քանի դեռ Պետրոսը մեր տանն էր ապրում, մայրս նրան իր պապի պես էր նայում: Օրվա մեծ մասը Պետրոսը խոսում կամ երգում էր: Գիշերը չէր քնում, բայց մեկ էլ տեսարª ցերեկներն աչքերը փակվում էին, բերանը բացվում էր ու գլուխը կախ էր ընկնում: Այդ ժամանակ մայրս ասում էր. «Հազիվ մեր էրեխեն քնեց»: Այստեղ եղբայրներս ու քույրերս հո չէին ծիծաղում այն մտքից, որ Պետրոսը «էրեխա» է: Չէին հասկանում, որ մորս ասածի մեջ նաեւ տխրություն կա: Ես մի քիչ մեծ էի, ուստի հասկանում էի, բայց հասկանում էին նաեւ, որ մորս չափ չեմ հասկանում: Գիշերները, երբ եղբայրներս ու քույրերս քնած էին, պառկում էի մթնում ու լսում Պետրոսին: Չգիտես ինչուª էս մարդու լեզուն հանգիստ չուներ: Գուցե պատճառն այն էր, որ նրա սիրտն ու միտքը միշտ լիքն էին, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մարմինը, թվում էր, թե կպած է գետնին: Մեկ-մեկ մտածում էի. «Պետրոսն ավելին է, քան մարդ: Պետրոսը գյուղ է»: Ու նրա ձայնը կպատասխաներ երգովª մեր երկրի հինավուրց քարերի մասին, ու կողբար Եփրատում թափված հայերի արյան համար: Էսքան էլ ցավ: Էսքան էլ վիշտ: Ու ես հասկացա, թե ինչու էր Պետրոսը որոշել քարանձավում ապրել: Ավելի լավ էª ապրել սարերի ու կենդանիների հետ: Ավելի լավ էª խմել առվակներից, քան արյունոտ գետերից: Ավելի լավ էª լսել ծառերի սոսափը, քան քո ժողովրդի տառապանքի ձայնը: Հայրս ասում էր. «Հա, Պետրոսը մեզնից հեռու է եղել, բայց հո չի թաքնվել: Մենակ լինելով նա ավելի պարզ է տեսնում մեր ցավը: Մեր վիշտ, հայերիս էս երկա¯ր վիշտը իրենն է: Էդպես էլ կմնա»: Մի հին ասացվածք կա. Աստված վիշտը սարերին տվեցª չտարան. մարդուն տվեցª տարավ: Ես տեսնում եմ Պետրոսին մտքիս մեջ: Նա քայլում է ոսկորներով լցված անապատում: Կռանում է, մի հատիկ ոսկոր վերցնում ու պարզում այն արեւին: Այդ պահին հայտնվում է Աստված: Երբ Պետրոսն ուզում է Աստծուն հանձնել ոսկորը, Աստված հանկարծ լալիս է ու չի ընդունում ոսկորը: Եւ Պետրոսն ասում է Աստծուն. -Շատ լավ: -Թող վիշտը մեր բախտը լինի: -Թող մեր ժողովուրդը վշտինը լինի: -Չենք վախենում: -Կերգենք, բայց ձայներիս մեջ տխրություն կլինի: -Կաշխատենք, բայց վիշտը կկիսի մեր հացը: - Կծիծաղենք, բայց մեր սիրտը վիշտը կզավթի: -Կփառաբանենք Քեզª վշտի օրհներգով: -Կսիրենքª վշտով: -Կամուսնանանքª վշտով: Երեխաներ կբերենք աշխարհª վշտով: Մեր կյանքերն արցունքներով կմկրտվեն:

Այսպե°ս: Բայց այնպես արա, որ վիշտը չլինի մեր ուսուցիչը: Այնպես արա, որ վիշտը մեր բարեկամը չլինի: Եւ վերջապես, այնպես արա, որ վի°շտը չօգնի, որ մենք ողջ մնանք: Պետրոս բիձան երկու տարի ապրեց մեր տանը: Վերջում կուրացավ, բայց լեզուն էլի հանգիստ չուներ: Մի անգամ, մեռնելուց առաջ, հայրս, Տեր Թաթուլն ու ես գյուղում էինք, ու հայրս կատակով ասաց. -Տեր հայր, ասա իմանանքª Պետրոսն Աստծո սուրհանդա±կն է: Տեր Թաթուլը լրջացավ: Հետո հանդարտ ձայնով ասաց. -Գուցե Պետրոսը հենց Աստված է: Ի±նչ իմանամ: Ու ժպտաց: Մի քանի օր անց Պետրոսը մեռավ: Գյուղացիները եկան մեր տուն, հետո ուղեկցեցին մեզ դեպի գերեզմանոց: Թաղումից հետո ես օգնում էի հորս, ու նրանց, ովքեր Պետրոսին թաղեցին: Եթե նա Աստված է, ապա նա մի երկարամա¯զ, ալեհե¯ր հայ էր, ծռմռված մարմնով, անատամ: Եթե նա Աստված էր, ապա նա ապրում էր մեր գյուղում, մեր տանը: Եթե նա Աստված էր, ապա նա երգում էր իմ քույրերի ու եղբայրների համար, ու պատմություններ պատմում: Գիտենք, որ Պետրոսն ընդամենը մարդ էր: Բայց նա մեզ հույս տվեց, որ հայը կարող է ողջ մնալ այս խելակորույս աշխարհում:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆ ՈՒ ՀԱՅԸ

Նախեւառաջª որպես բանաստեղծ, ես երբեք սրանից ավելի լավ չեմ զգացել: Այս առավոտ գլխումս լիքը գաղափարներ էին եռում: Մյուս կողմից, որպես հաց վաստակող, այնպես եմ զգում, ոնց որ ոտս թրիքի մեջ դրած լինեմ: Աստիճանի վրա հինգ ժամ ուժասպառ լինելուց հետո էլ խոսելու տրամադրություն չկա: -Գրողը տանի,- ասում եմ կնոջս: - Ձենդ կտրիր: Թող մի հինգ րոպե շունչ քաշեմ, քանի դեռ երեխեքը չեն եկել: Նամակ կա±: Կինս ժպտում է ու տոտիկ-տոտիկ գնում խոհանոց: -Էդ ինչի± վրա ես ժպտում,- գոռում եմ ես: - Հա¯, գնա, եփիր քո լափը: Տնաշե¯նը, սրա ցուցակնե¯րը: Նոր սիգար եմ կպցնում ու, նամակների կույտը ձեռքիս, փլվում պատառոտված աթոռինª դաշնամուրի մոտ - միակը, որի վրա կինս թույլ է տալիս նստեմ, երբ ներկարարի շորերով եմ: Երեք հատ հաշիվ, երկու մերժում, ձիարշավագրավի մի առաջարկ: Այլ կերպ ասածª ամենօրյա բաներ: Մի տասը վայրկյան կատաղած փստացնում եմ, հետո հանգցնում սիգարն այնքան դանդաղ, որ դեմքիս հեգնական ու դառը ժպիտ հայտնվի: Զննում եմ սենյակըª թերություններ փնտրելով: Արդեն հազարերորդ անգամ նկատում եմ թախտի մոտի կարպետին մնացած սիգարետի հետքը: Թեպետ ինքս եմ պատասխանատու դրա համար, բայց սիրտս լցվում է հպարտությամբ: Նայում եմ հեռացույցի տակ ու տեսնում, որ կծիկը, որով հիանում էի վերջին երեք օրը, էլ չկա. հաստատ այս կնոջ փոս ընկած փոշեկուլի զոհ է գնացել: Շուտով հասկանում եմ, որ ամբողջ սենյակն անբիծ է: Դաշնամուրի փոշին առած է. վրան ընտանեկան նկարներ ենª մեր չորս երեխաները, անմեղ, պսպղուն, դարչնագույն աչիկներով, նաեւª հորաքույրերի, քեռիների ու զարմիկների սարսափելի տեսականին, նաեւª ցնդած մի պապª ծովափղի բեղով ու անճոռնի քթով, ու նրա մանկահասակ հարսնացունª հին երկրից. խեղճ կին, թեպետ փորձանքից շատ ժամանակ է անցել: Տեր Աստված, նույնիսկ պատուհանն է

պսպղումª հրավիրելով նայելու մեր ծնեբեկին. որը դեպի վեր է ոլորվում կեսօրվա մուգ կարմիր լույսի միջով ու փաթաթվում քիվերին: Ամեն ինչ պատրաստ է, որ մարդ նստի ու լացի: Տներ ներկելը բանաստեղծի համար ահավոր գործ է: Որ ճիշտն ասենք, բանաստեղծի համար ցանկացած գործ էլ ահավոր է, եթե այդ գործը բանաստեղծություն գրել չէ, կամ նրանց մասին երազելըª գիշերվա վաղանցիկ ժամերի մեջ - եւ սքանչանալը - եթե ոչ բանաստեղծությունների գեղեցկությամբ, ապա գոնե դրա հնարավարությունից: Թեպետ տները լավ եմ ներկում, պիտի խոստովանեմ: Վրձնի հետ շատ լավ եմ: Բայց, որ ճիշտն ասեմ, մարդկանց լոգարանները քսմսելուց առանձնապես բավականություն չեմ ստանում: «Ձենդ կտրի ու ներկի,- ինչպես իմ սիրելի հայրիկն էր ասում,փող ես աշխատում, չէ±»: Իհարկե, Հայրիկ, իհարկե: Ինչպես տեսնում եսª էսքան տարի անց էլի պատ եմ ներկում, մինչ դու հազարավոր այլ հաստագլուխ հայերի հետ էսքան տարի հանգիստ պառկել ես Արարատ գերեզմանատանը: Ոչ էլ ծույլ եմ, դու հո գիտես: Մենակ թեª օրեկան հինգ ժամից ավել չեմ աշխատում. շաբաթական միայն երեք օր, բայց, ոնց տեսնում ես, երեխեքը տկլոր ման չեն գալիս: Կինս տանն է, կար է անում, ճաշ եփում ու իր փոս ընկած փոշեկուլով փոշի ման գալիս: Կամ գուցե էսքանը քի±չ է: Գուցե նաեւ պիտի հաճո±ւյք ստանամ տներ ներկելուց: - Պարզապես չես աճում: Ասածս էդ է: - Հա: Հասկացա: - Հիշիր, Միհրան քեռիդ բանաստեղծ էր: Տեսա±ր ինչ եղավ վերջը: - Գժություն է: - Գրպանը դատարկª մեռավ: - Նաեւª շատ հպարտ ու տաղանդավոր մարդ էր: - Տխմարի մեկն էր: Տխմարներից տխմարը: - Այլ կերպ ասածª ինձ պես: - Էդ ես չասացի: - Լսիր, հայրիկ: Քեզ առաջ բացատրել եմ: Մարդն առանց ընտրության է գալիս այս աշխարհ: Ոչ մի դիմում չի լրացնում: Էն է, ինչ էª ընդունի, թե չընդունի: - Պա°հ: - Ասում ես «պա°հ», բայց ճշմարիտ է: Մասնագիտության մասին ենք խոսում: Դու կարծում ես, թե որոշել ես կահույքագործ դառնալ, բայց իրականում դրա համար ես ծնվել: Փայտի հետ աշխատելն էն գլխից քո մի մասն է եղել, ոնց որ ինձ հետª բանաստեղծ լինելն ու բառերի հետ աշխատելը: - Հիմարություն: - Ի±նչ հիմարություն: - Ես կահույքագործ դարձել եմ միայն ու միայն մի պատճառով: Որ փող աշխատեմ: Որ պարտքերս մարեմ: - Բա ինչո±ւ ոսկերիչ չդարձար կամ ապահովագրական գործակալ: - Ձեռ ես առնո±ւմ: - Կարող էիր ֆերմեր լինել: - Զզվում եմ միջատներից: - Լավ, բորսայի միջնորդ: - Այսինքնª ամբողջ օրը նստե±մ: - Տեր Աստված: Զգում եմ, որ պիտի վերջացնեմ. դժվար է վիճաբանել մեռած մարդու հետ, հատկապես, երբ մարդը հայրդ է: Բայցեւայնպես, մեկ-մեկ էդ տեսակի զրույց ենք անում: Բայց մայրս ուրիշ է: Ընդամենը երկու տարի առաջ մահացավ եւ առանձնապես կռվարար չէր: Նա հասկանում է, թե ինչպես բանաստեղծություն գրելը կարող է գրավել մարդուն, մինչ մեկ ուրիշը իրավագիտություն է սովորում, որ մարդկանց դատի տա - այն, ինչ Արթն է անումª կրտսեր եղբայրս: Մի բառով ասածª Արթը փչան է: Փողի համար ամեն ինչ կանի: Ֆրեզնոյի լավագույն թաղամասում մի չքնաղ տուն ունի (կարծես թե նման բան գոյություն ունի), ամեն տարի նոր կադիլակ է առնում ու Զատկի տոնին կանգնեցնում եկեղեցու առաջ: Հա, Արթը ի ծնե փչան է: Ստելը նրա համար նույնքան կարեւոր է, որքան ինձ համարª բանաստեղծություն գրելը, կամª կահույքըª հորս համար: Բացի այդ, նա իր փառահեղ շիկահեր քարտուղարուհուն մի փեշ փող է տալիս, որ իր փոխարեն ստի, երբ ինքը գնում է գոլֆ խաղալու:

- Պիտի խանութ գնամ,- հանկարծ ասում է կինս,- բրինձս վերջացել է: - Ո±նց կարող է քո բրինձը վերջանալ: - Մոռացա շաբաթ օրն առնեմ: - Հիմի հատուկ պիտի ճամփորդե±նքª բրնձի համար: - Լավ: Ուրիշ բան կսարքեմ: Մակարոն ու պանիր: - Էհ,- ասում եմ:- Անօգուտ է: Ինքս կգնամ: - Որ էդպես էª համեմունք էլ է պետք: - Քեզ համեմունք պետք չէ. քեզ գլխիդ վրա մի ծակ է պետք: Ի±նչ համեմունք: Ես պարապ չեմ ամբողջ օրը: - Բիբար: - Տե¯ր Աստված: Ինչո±ւ պատրաստի ճաշեր չենք առնում ու հարցը լուծում: Ինչպես միշտ, հենց որ պատրաստվում եմ իսկական ճառ ասել, նա գնում է խոհանոց, բացում է ծորակն ու չխչխկացնում իր թավաները: Ուրեմն, գնում եմ խանութ: Էնտեղ ես կորած եմ: Տարեցտարի ավելի եմ շփոթվում. հազար տեսակի զուգարանի թուղթ, հազար տեսակի օճառ, զիբիլի անվերջանալի միջանցքներ: Ամեն ինչ տեղավորեցի մի անկյունումª բանջարեղեն, գառան միս, հաց, ձու, լոբի: Բիբարի համար խանութ գնալն այնքան էլ հեշտ չէ, որքան կարող է թվալ: Ախ, հա, թեթեւսոլիկ ժպիտով աղջկան հարցնում եմ տեղը, բայց ի±նչ օգուտ: Գնում եմ նրա ասած տեղը, իսկ էնտեղ շաքար է: Ինձ շաքար պետք չէ, ինձ բիբար ու բրինձ է պետք: Վերջապես ինքս եմ գտնում ու դուրս գալիս: Իհարկե, բոլոր ուղիները զբաղված են: Ավելինª էքսպրես ճամփան փակ է: Ծուղակն եմ ընկել: Կատաղածª ետ ու առաջ եմ գնումª մինչեւ որ գտնում եմ ամենակարճ հերթը ու կանգ առնումª ոտքերս թփթփացնելով: Հետո պատահում է վատթարագույնը: Հենց իմ ետեւում կանգնածը հայ էª բոյըª մի սյուն. քաշըª մի տոննա, որից կեսը քիթն է: Ձեւացնում եմ, թե չեմ նկատում, բայց նա արդեն աչքով է անում. վերցնում եմ ամսագիրն ու ուշադիր նայում շապիկին: Սիրունիկ կնոջ լուսանկար է: -Էսօր փլավ ենք ուտում, հա±,- մեջ է ընկնում հայը: Բարձրացնում եմ գլուխս ու փորձում ժպտալ: - Րոջըր,- ասում է ու մեկնում ձեռքը:- Րոջըր Մելիքյան: Ես երջանիկ եմ: Իրար ձեռք ենք սեղմում: Խոսում ենք դեսից-դենից, էսպես ու էնպես, էս ինչ փոքր աշխարհ է, պատահաբսր հո «Ֆաուլերի» Մելիքյաններից չես, կամ «Պարլյերի» Մելիքյաններից, կամ էն ռեստորանատիրոջ: Հա±, լո±ւրջ: Չէ, չգիտեի: Եւ այդպես շարունակ, ad nauseam*: - Ահա,- ասում է Րոջըրը,- այցեքարտս: - Օքեյ: Շնորհակալություն: Քարտի վրա գրված է. «ՐՈՋԸՐ Ա. ՄԵԼԻՔՅԱՆ, ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼ», ու անմիջապես հասկանում եմ, թե ինչի համար է «Ա»-ն: - Անցիր, կճաշենք: - Կանցնեմ: Հետո, ժամացույցի պես ճշտորոշ, նա տալիս է անխուսափելի հարցը, որը ես ատում եմ: - Ի±նչ բանի ես: Բայց ես, բարեբախտաբար, պատրաստված եմ: Առանց տատանվելուª ես Րոջըրին ասում եմ, որ գիտնական եմ, ներկայումս ուսումնասիրում եմ գամմա-դելտա պոզիտրոնները եւ նրանց կողմնակի գալարաձեւ ազդեցությունը սեւ անցքերի վրա: - Լո±ւրջ: Շատ հետաքրքիր է: - Էն էլ ոնց: Իսկն ասած, հենց նոր միջազգային մի գիտական հանդես իմ հոդվածն է տպել: Էս մեկի համար հատկապես հպարտ եմ, որովհետեւ ռուսերեն է: -Օ¯: Ի վերջո, բարեբախտաբար, Րոջըրի աչքերը սկսում են պսպղալ. բոլոր մկանները շարժվում ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------* զզվելու չափ (լատ.): ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------են գլխի մեջ, որը, ճակատագրի հեգնանքով, տանձի է նման: Շուտով նա արդեն կաթվածահար

է: Իր զոհին խոցող սարդի պեսª ես նրան փաստեր եմ մատուցում չեղած բաներից: Որպես վերջնական հարվածª ես պատմում եմ նրան Եվգենի Բագելմանիª աշխարհահռչակ աստղագետի հետ իմ համագործակցության մասինª համոզվելով, որ Րոջըրը զգում է իր կատարյալ տգիտությունը: Վերջապես մեր հերթը գալիս է: Վերցնում եմ իմ բիբարն ու բրինձը, Րոջըրն իր T-աձեւ մսակտորները: Արդեն դրսում ենք: Հրաժեշտ ենք տալիս խանութի դիմաց այնպես կարծես բեմի վրա լինենք: Ես բարձրաձայն ծիծաղում եմ, նա սրտանց ժպտում է ու ցնցում տանձանման գլուխը: Ես ձեռքով եմ անում, նա ձեռքով է անում. հետո նա գնում է, ես մնում եմ: Ինքս ինձ ժպտալովª դանդաղ կպցնում եմ սիգարսª համոզվելու, որ իմ նոր ընկերըª Րոջըր Մելիքյանը, չի տեսնի, որ նստում եմ 1964-ի արտադրության խամրած շեւրոլեն, որի թափքը լիքն է ներկերով ու մաշված կտավով: Ես ողբերգական կեցվածք եմ ընդունում: Մտազբաղ փստացնելուց հետո, նստում եմ մեքենան ու քշում դեպի տուն - հպարտ հայ բանաստեղծսª իմ բանաստեղծական մտքերով:

ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍ

Ինչպե±ս պատահեց: Կպատմեմ: Մի օր, գյուղամիջում քայլելիս, մի ջահել, սիրուն կնոջ հանդիպեցի, որը տանձ էր վաճառում: Երբ հարցրի` ի±նչ արժե, նա ծիծաղելիորեն բարձր գին ասացª այնքան բարձր, որ իսկապես ծիծաղս եկավ: Կամ դու գիժ ես, ասացի, կամ էլ տանձերդ ոսկուց են: Ջահել կինը ժպտաց: Հե°չ գիժ չեմ, ասաց, իսկ տանձերս իսկապես ոսկուց են: Իսկ հիմա գնա: Հանգիստ թող ինձ: Դու արժանի չես իմ տանձերին: Կնոջ այս քաջ կեցվածքից զվարճացած` ասացի. շատ լավ, շատ լավ: Կգնեմ քո էդ ոսկե տանձերից մեկը: Իսկապես` ի ±նչ արժի: Ձեռքս տարա գրպանս ու մի բուռ մետաղադրամներ հանեցի: Փոխանակ պատասխանելու` ջահել կինը խփեց ափիս հակառակ կողմին, ու մետաղադրամները օդ թռան: Քեզ պահի քո կեղտոտ փողը, ասաց: Քեզ չասացի±, որ արժանի չես տանձերիս: Ուրեմն` որոշել ես սովամահ լինե±լ, ասացի: Որքան հասկանում եմ` տանձ վաճառում ես ապրուստի համար, ոչ թե զրույցի: Լավ, ներում եմ քո կոպիտ պահվածքն ու մեկ էլ առաջարկում: Ավելին, հիմա որոշել էի, որ մեկի փոխարեն երկոþւ տանձ եմ ուզում: Պետքս չի, թե քանիþ տանձ ես ուզում, ջահել կինն ասաց` բարձրացնելով ձայնը: Կամ թե ինչքան փող ունես: Ավելի լավ է սովից մեռնեմ, քան տեսնեմ, թե ոնց ես տանձս առնում ու գնում: Դե մեռիր սովից, ասացի: Բանուգործ թողած` պիտի էստեղ կանգնեմ ու վիճե ±մ: Անելիք շատ կա: Դե լավ է, ասաց կինը: Ուրեմն` գնա ու գործով զբաղվիր: Երկուսս էլ իրար վրա այնպես ձեռք թափ տվեցինք, կարծես ճանճ էինք քշում: Շարունակեցի ճամփաս: Երբ տուն հասա, մարդ չկար, միայն կույր տատս էր. պատմեցի նրան այդ տարօրինակ կնոջ մասին, նաեւ` տանձերի մասին, որոնք, ինչպես այս կինն էր ասում, ոսկուց էին: Որքան էլ մեծ էր զարմանքս` տատս բոլորովին չզվարճացավ: Հիմար ես, ասաց նա` նայելով իմ միջով` պատին: Էս ինչի± են էս ջահել տղերքը էսքան էշ: Է±շ, ասացի: Ինչի± մասին ես խոսում: Բան եմ ասում, գժի մեկն էր: Ո±ր խելոք մարդը կկանգնի ճամփին ու կհրաժարվի վաճառել իր տանձերը` հայտարարելով, որ դրանք ոսկուց են: Տատս հոգոց հանեց: Հանցագործությո±ւն է, ասացի, որ ջահել կինը ուղեղ ունի: Չէ, ասացի: Իհարկե` չէ: Եվ ասել, որ դրանք ոսկուց են, եթե դա է իր ցանկությունը, հավատն ու պատկերացումը: Չէ, ասացի: Ոչ մեկն էլ հանցագործություն չէ: Ցավում եմ, որ պատմեցի: Պարզապես կարծեցի, թե քեզ կհետաքրքրի, էդքան բան: Բայց տատս չպատասխանեց: Փոխարենը, քանի որ շատ էր ծեր, քնեց: Տանն անելիք չունեի ու որոշեցի մի քիչ էլ զբոսնել: Բայց այս անգամ, երբ ճամփա դուրս եկա, քայլեցի հակառակ ուղղությամբ, որպեսզի չտեսնեմ ջահել կնոջն ու իր հիմար տանձերը:

Բայց որքան էլ տարօրինակ թվա` մտածածս սուտ դուրս եկավ: Մի քանի րոպե զբոսնելուց հետո դեմ առա նույն կնոջը` նույն տանձերը վաճառելիս: Էս քեզնից պրծում-բան չկա±, ասացի: Կարծում էի` շուկան արեւմտյան կողմից ես գրավել: Շա~տ ծիծաղելի է, ասաց ջահել կինը: Իմացած լինես` արեւմտյան կողմում վաճառելուց հոգնեցի, ուստի որոշեցի գալ էս արեւելյան կողմը: Անկեղծորեն հուսամ, որ դեմ չես: Թե ± քո թույլտվությունը պետք է: Չէ, ասացի, թույլտվություն պետք չէ: Ես տեղական գործերի կառավարիչը չեմ: Ինձ համար ջահել մարդ եմ, ինձ համար էլ զբոսնում եմ էս չքնաղ աշնանային օրով: Ասա տեսնեմ` մեր հանդիպելուց ի վեր շա±տ ես տանձ ծախել: Ոչ մի հատ, խոստովանեց ջահել կինը: Բայց կծախեմ, շուտով: Շատ շուտով: Ինչի± ես էդքան վստահ, ասացի: Ինձ թվում է` ամենքն իր բաժին տանձն ունի: Հնարավոր է, ասաց: Բայց նրանք չունեն իմ տանձերը: Հա, չունեն, ասացի: Էդ գինը որ վրան դրել ես` հազիվ թե ունենան: Հետո, որպեսզի նորից չվիճենք, էլի իրար վրա փութով ձեռք թափ տվեցինք, կարծես նորից ճանճ էինք քշում: Շարունակեցի ճամփաս: Հրաշալի եղանակ էր. երբ հասա գյուղի ծայրը, քայլեցի դեպի բլուրները տանող ճամփով: Մի ժամ զբոսնելուց հետո հեռվում տեսա մեկին` ճամփեզրին կանգնած: Նորից այդ ջահել կինն էր` իր թանկուկրակ տանձերով: Բարի օր, ասացի, երբ վերջապես իրար դեմդիմաց էինք: Արդեն սովորություն դարձավ: Բա ոնց, ասաց ջահել կինը: Մի անհամեստ հարց տամ, ասացի. տանձերդ ծախեցի±ր: Ոչ մի հատ, ասաց: Բայց կծախեմ: Բա ոնց, ասացի: Արանքում էլ` մտածում էի: Մի հատ ինձ չե±ս ծախի: Երկար ժամանակ է քայլում եմ ու լավ սովածացել եմ: Գուցեեւ ծախեմ, ասաց նա: Նայած: Ի±նչ նայած ասացի: Գնին: Թէ, ասաց: Ուրիշ բան: Հա±: Իսկ էդ ուրիշ բանն ի±նչ կարող է լինել: Ջահել կինը ժպտաց: Պատասխանելու փոխարեն` ձեռքը տարավ դույլն ու մի հատ տանձ հանեց: Մի հատ կծեց, հետո առաջարկեց ինձ: Առ, ասաց, համտեսիր: Կտեսնես, թե ի~նչ համ ունի: Ուրախ-ուրախ կծեցի տանձը: Անկասկած` կյաքումս կերած ամենաքաղցր տանձն էր: Հետո կարծես տարօրինակ բան կատարվեց: Աչքիս առաջ այս գեղեցիկ դեռատի կինը պառավեց ու նմանվեց տատիս: Միաժամանակ` ես նույնպես ծերացա: Կյանքումս ապրած ամենասարսափելի պահն էր: Դողալով` հարցրի այդ ջահել-ծեր կնոջը, թե ինչ արեց: Մենք էս ենք, ասաց: Ու էն` ինչ որ պիտի լինենք: Ուզեցի որ մինչեւ ամուսնանալը հասկանաս: Ես միշտ գեղեցիկ չեմ լինի, եւ դու էլ միշտ համակրելի չես լինի: Այստեղ մեր փոխադարձ սերն է կարեւոր, ուրիշ ոչինչ: Հետո ինչ-որ հրաշքով, մենք նորից ջահելացանք: Եվ ես հասկացաþ: Հասկացա տատիս ասածը եւ հասկացա, թե ինչու էր ջահել կինն իր տանձերի համար այդքան բարձր գին ուզում: Ամենակարեւորը` ես հասկացա, որ ջահել տղամարդիկ իսկապես էշ են, մինչեւ որ հանդիպում են ճիշտ կնոջը, անկախ նրանից` կինը գեղեցիկ է կամ տղամարդը` բարեստես: Էս էր, սիրելի թոռնիկս, տատիդ հետ հանդիպելու պատմությունը: Իսկ հիմա մոտեցիր սեղանին, եւ մենք կուտենք նրա պայծառ, ոսկե տանձերից մեկը: