Պետական պարտքի կառավարման հիմնախնդիրները և դրանց լուծման ուղիները Հայաստանի Հանրապետությունում

ԱԱ ԱՐԱ աՆ ԱՑԻՏ

աա ՀաաՀ

Աա «աա ՀԱՐ արջերի Նոր եեա այան ԻԵ.

բոա ՀԱՅԻ ո». -ամ

Աա»

Հ

Բա

ա աան աան, Հաաա

:

Հար

աԱ

ԱՑ

Հարթ, Հոր ԱՆՆ

Ե

արմ

աար, «2 լք Հա-թոի արարը

ը

ամարՆ

ԻԻ ոա

ՏԻ

`

րաններ

Է

Ը,.

ԱՑ

«ՅԷ

:

Ա

ԵԳԻՏՆՅ» ԷԵ

ԳԱՐԵ

ՏՅ ԹԻպ

Հո

`

Է

աոա

».

Նա

Հաւ Հ

արախրա արաթ անխար ԼաորԽՆ ԵԲու արար :

Հան.

Է

Աթո

Բանի

ԱՆԵՐ

ադա",

աւ

չա

Ա

"

-

Հայը

Հա Հ-Ի Նար, ՄԻար. 31չա-Կպոաշոո որո Աաաա ԱաԻր Արյա Տ աոոոյրաը«աե

Կատա,

աաա

Է

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Մ. ՔՈԹԱՆՅԱՆԻ

ԱՆՎԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

Ա. Հ. ԲԱՅԱԴՅԱՆ,

ԱԶԳԱՅԻՆ

ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ԻՆՍՑԻՏՈՒՏ

Հ. Ա. ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆՊԱՐՏՔԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԼԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ Եվ ԴՐԱՆՉ

ԼՈՒՍՄԱՆՈՒՂԻՆԵՐԸԼԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Երնան ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն ՀՀ

ա

աաու,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ ԳՄԴ Բ

65.9

Քոթանյանիանվան ինստիտուտիգիտական տնտեսագիտության խորհրդիորոշմամբ

Տպագրվում է Վ

(479.25) (Հ)

ԳԱՍ Մ.

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Լ Լո...

ԳԼՈՒԽ 1. ՊԵՏԱԿԱՆ

գիտականխմբագիր ՀՀ ԳԱԱ թղթակիցանդամ, դոկտոր,պրոֆեսոր տնտեսագիտության

1. 1

-

Վ. Լ. ՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

1.2

աւան

Բ 260

1.3

ն Պետական պարտքիկառավարմանհիմնախնդիրները

դրանց լուծման ուղիներըՎայաստանի Հանրապետությունում / Եր.: ՀՎ ԳԱԱ «Գիտություն» Ա.Հ.Բայադյան,Հ.Ա.Մարկոսյան.204 էջ: հրատ., 2015.

աան

պարտքը տնտեսագիտական հետազոտություննելՈՌԼմ Լ.Լ...

1.4

ոն

աակ

ո

այա:

ւական

ն Պետականպարտքիկառավարմաննպատակները մեթոդներըԼ.Լ.......Լ... աաա

մանակական

Պետականպարտքիբեռիգնահատման մեթոդաբանական մոտեցումները... ոու. Լ.Ն...

-

ակացաաաաաան

ՊԱՐՏՔԸ ԵՎ ԴՐԱ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Լ...

ԲԱՅԱԴՅԱՆ Ա-Հ., ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ Հ.Ա.

ւ

ա

ասաակաաաա

Պետականպարտքիհետ կապվածռիսկերնու դրանց գնահատմանեղանակները ա, ւ...

եե...

ԳԼՈՒԽ 2: Վ1 ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԸ

Գրքում ներկայացված են պետական պարտքի կառավարման արդյունավետությանգիտագործնական որոնք բացահիմնախնդիրները, են ինչպես պետական ստանձնման հայտում պարտքի նպատակահար13 իրականն ֆինանսականհատվածներիվրա

Աա

Գիրքը նախատեսվումէ պետականծառայողների,դասախոսների, ն ուսանողներիհամար: հետազոտողների

Հետազոտությունըն

է

2.1 1

ԼԼ...

Լ...

Լ.Լ...

4ց ասա աաա աոան յաման

ԼԼ...

ն Պետականպարտքիկառավարմանռազմավարությունը դրա ինստիտուցիոնալ բնութագիրը

Պետական պարտատոմսերի շուկայի դերը պետական պարտքիկառավարմանհամակարգում

2.3

ՀՀ

գրքի տպագրությունը իրականացվել Կրթությանն գիտությաննախարարության Գիտությանպետականկոմիտեի գիտականն գիտատեխնիկական գործունեությանպայմանագրային ե ն ման թիվ 73- 13-58385 նորի շրջանակներու նակն մ (թեմատիկ) ֆինանսավորման դրամաշնորհի

պետականպարտքիկառավարումնանկախությունից

հետո... 2.2

......Լ....Լ..Լ......,..........

2.4

պետականպարտքիկառավարմանիրավականհիմքերը...78

ԳԼՈՒԽ 3: ՎՀ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՊԱՐՏՔԻ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ......

ՀՏԴ

ԳՄԴ 65.9

(479.25) (51)

Լ...

աա...

3.1 Վ1

պետականպարտքիդինամիկան 2000-2014թթ.

3.2 ՀՀ

ներքինպետականպարտքիդինամիկան2000-2014թթ.

3.3 Վ1

արտաքինպետականպարտքիդինամիկան2000-2014թթ.117

կառավարությանպարտքիկառավարման ռազմավարական ծրագիրըն ռիսկերիկառավարումը

..

3.4 ՎՎ

Փ ՎՀ ԳԱՍ

«Գիտություն»հրատ.,

ԳԼՈՒԽ 4. Հ4 ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԻ

ՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱ-

ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ՈՒ ԴՐԱՆՑ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐՆ

նաս նա

Լե.

4.1

արտերկրյափորձը Պետականպարտքիկառավարման

4.2

արդյունավետ Պետական պարտքի կառավարման մոտեցումները ժ ամանակակից ձնավորման համակարգի

.յ......

քաղաքականության պետականպարտքին բյուջետային փոխառնչութունները աաա

4.3 13

աաա

Լ.Վ

նը

աաա

աաա

պետականպարտքիկառավարմանինստիտուցիոնալ բարեփոխումները ԼԼ.

4.4 ՀՀ

ԼԼ

ՎԵՐՋԱԲԱՆ «ՎԱՅ245.9

Զ

Ո

ԿԱԳ

22294220

աաա»

աաա

24824 29420 292294 ԿԱԿԱՈ ԱԱ Աա ՒԱ:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

28812014

ՍԱԼ

Ա ԱԹՈ ԱԱ

թոաան

նո:

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԼԱԱՆԱԼ

ՆԱՆԱ195

ճգնաժամայիներնույթներինհակազդելուպետությանհնարավոեն պետական րություններնուղղակիորենփոխկապակցված պարտքի կառավարմանհամակարգիհետ, այնպեսոր այդ համակարգիթերությունները հաճախ ճգնաժամերիխորացմանպատճառ են հանդիսանում: Պետականպարտքիկառավարման ոլորտում առկա թերությունէ այնպիսիգործոնների հետնանքների սրությունը պայմանավորվում են ներով, ինչպիսիք կապիտալիներքին շուկայի զարգացվածության մակարդակը,արտաքին ֆինանսականշուկաներիհասանելիությունն ու քաղամատչելիությունը,արտարժութայինն մակրոտնտեսական քականությանառանձնահատկությունները, պետականկարգավորման օրենսդրականու իրավականհիմքերը,տեխնոլոգիական, մարդկային ն ֆինանսականռեսուրսներիհասանելիություննու առկայությունըն այլն: Այդ պատճառովյուրաքանչյուր երկրի կառավարությունստիպված է մշակել պետականպարտքիկառավարման իր ուրույն ռազմավարությունը, նպատակները,խնդիրները,ռիսկայնությանընդունելի մակարդակը,կառավարմանկազմակերպական մոդելնու մեթոդները: Պետականպարտքի կառավարմաննկատմամբվերջին տարիներին ավելի ու ավելի մեծ ուշադրությունէ ցուցաբերվում,ինչն առաջին հերթին պայմանավորվածէ տարբեր երկրներում դրա արդեն իսկ անկառավարելիիրավիճակի հասնելու ն որոշ դեպքերում` անգամ վերահսկողությունիցդուրս գալու հետ: Մասնագետների,ինչպես նան այդ խնդրով հետաքրքրվողներիհիշողություններում դեռես թարմ են Հունաստանի պարտքայինճգնաժամի, Պորտուգալիայում, Իռլանդիայում,Իտալիայումվրա հասնողվտանգի,ն վերջին ֆինանճգնաժամիպայմաններումշատ այլ երկրներումվրա սատնտեսական հասած ու լայնորեն քննարկվածպարտքայինխնդիրները:Ասվածը վկայում է, որ պետականպարտքիմեծությանու կառավարելիության հարցն այժմ առավել քան արդիականէ ն ոչ մի դեպքում չի կարող անտեսվել: Պետականպարտքիկառավարումասելովընդունվածէ հասկանալ այն միջոցառումներիամբողջությունը,որոնք ուղղված են պարտքի

ծավալի Ա կառուցվածքիկարգավորմանը,նոր փոխառությունների ներգրավմանըն պայմաններիորոշմանը,պետականփոխառությունկառաների շուկայի ու պարտքայինխնդիրներիհակաճգնաժամային վարման միջոցառումներիիրականացմանը,պարտքի մարմանը ն պետականերաշխիքներիտրամադրմանու փոխառու սպասարկմանը, միջոցների արդյունավետ օգտագործմաննկատմամբհսկողության

իրականացմանը:

Պետականպարտքի կառավարմանորակի բարելավմաննպատակնէ նվազեցնելտվյալ երկրիխոցելիությունըներքին Ա արտաքին ֆինանսականշոկերի ազդեցության դեմ: Այդ շոկերի ազդեցությունը հատկապես մեծ է փոքր ն զարգացող շուկայական տնտեսությունչեն, ների համար,քանի որ դրանք հիմնականումդիվերսիֆիկացված ն մակարդակըփոքր Է ֆիներքին ֆինանսականխնայողությունների նանսական համակարգերըզարգացած չեն: Այս առումով կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում պետականպարտքի կառուցվածքի փոփոխություններիմիտումներիուսումնասիրությունը,ինչը հնարա-. վորություն կտա բացահայտելբացասականդրսնորումները`Ժամաիրականացնելունպատակով: նակինհակամիջոցառումներ Պետական պարտքիկառավարմաննպատակներիսահմանման պարագայում տնտեսագետներիշրջանում դեռես բացակայում է միասնականկարծիքը:Սակայն ամենատարածվածտեսակետներից մեկի համաձայն` պետականպարտքիկառավարման հիմնականնպատակը դրա գծով սպասարկմանծախսերընվազագույնիհասցնելն է ն դրա արդյունքում պետության կողմից առավել շահեկան պայմաններով փոխառություններիձեռք բերումը: Այս դեպքում պետական պարտքիկառավարմանմեխանիզմըբավականինպարզ է, քանի որ պետությունը տճտեսականվերելքի փուլում աշխատումէ հնարավովարկեր, որպեսզի րությանսահմաններումչվերցնել երկարաժամկետ հետագայում պարտադրվածչլինի դրանց դիմաց վճարել բարձր անվանականտոկոսադրույքներովգումարներ: Ոստի դրանից զերծ մնալու համար տնտեսական հետընթացիԺամանակ,տվյալ երկրի կառավարությունըիրականացնումէ հակառակ գործողություններ` Ժամկետների նպատակէ դնում պարտքայինպարտավորությունների ավելացման հաշվին նոր փոխառություններներգրավելառավելապես երկարաժամկետվարկերիտեսքով:

Ինչպիսին էլ լինեն տեսականհիմնավորումները, գործնական կյանքում պետականպարտքի ձնավորման պատճառներըտարբեր են, ն հաճախխնդիրըքննարկվումէ ոչ թե լավ կամ վատ լինելու, այլ

նպատակահարմարության, արդյունավետության, ն անվտանգության նկատառումների տեսանկյունից: Այս առումով հարկ է նշել, որ

այլ

պետականպարտքիձնավորումնինքնանպատակ չէ` այն ուղղված է տնտեսական տարբեր ենթակառուցվածքների ն դրանց ձեավորմանը պահպանմանը, ինչն էլ, ի վերջո, ծառայելու է նան ապագա սերունդներին: Վետնաբար, կարծում ենք, պետականպարտքի կառավարման ն ապագա սերունդներիհամարբեռ չդարձնելու հիմքում ոչ թե պետք է դրվի պետական պարտքի մեծության,այլ դրա օգտագործման արդյունավետության հայեցակարգը, ն արդյուքանի որ նպատակային նավետօգտազործման պարագայումայն կարողէ ձնավորել այնպիսի ենթակառուցվածքներ, որոնցից ստացվող տնտեսական ու սոցիալական հավելյալ արդյունքը կգերազանցիպարտքի մարման ն սպասարկման ծախսերին,ինչը նշանակումէ, որ պարտքի ձնավորումը որնէ կերպբեռ չի դառնա ապագա սերունդների համար: ՀայաստանիՀանրապետությունում 2002-2008թթ. պետական պարտքի բեռը բնութագրողցուցանիշներնանընդհատանկում էին ապրում, ինչը հարաբերական հանգստության պատճառ էր հանդիսանում: Սակայն 2008թ.-ից սկիզբ առած ֆինանսատնտեսական ճգնաժամով սկիզբ է առնում պետականպարտքիկտրուկաճի ժամանակաշրջանը, ինչը ստիպում է դրա կառավարումը հասցնել գերարդյունավետ մակարդակի: Այսպես,եթե եվրոպականերկրներումամենածանրպահիննշված երկրներինօգնության է հասնում եվրոպական ապա Հայաստանիպարագայում դժվար է ակնկալել` համայնքը, արդյոք մեր ռազմավարական տնտեսականգործընկերները նման շռայլության կգնան, թե ոչ: Պատմական իրողությունների վերլուծությունը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ պարտքայինլուրջ ցնցումների պարագայում Հայաստանը ստիպվածկլինի առնվազն զիջել պետաես մի կարնոր կան սեփականության բաղկացուցիչ, կամգնալ ավելի լուրջ աշխարհաքաղաքական զիջման: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական պարտքիկառավարման պատմությունըընդգրկումէ ընդամենը2 տասնամյակ:ԱնկախացմանպահինՀայաստանի Հանրապետության պետականպարտքը,

էության, զրոյականէր, սակայն կապվածերկրի շրջափակման, ն ճգնաժադրա հետնանքովի հայտ եկած պարենային էներգետիկ ն մերի, Ղարաբաղյանպատերազմի մի շարք այլ օրհասականհիմլուծման անհրաժեշտությանհետ` կառավարությունը նախնդիրների ստիպվածէր ներգրավելայն ժաճանակվաչափանիշներովբավակապարտքայինմիջոցներ:Այնուամենայնիվ, հետագա նին խոշորածավալ տարիներինտարբերմիջազգայինֆինանսականհաստատություննե» րին անդամակցումըթույլ տվեցներգրավելարտոնյալպայմաններով արտաքինվարկայինմիջոցներ,որոնք, մինչն վերջին տարիները,ՀՀ պետականպարտքի կառուցվածքումառյուծի բաժին էին կազմում: Դա թույլ էր ւտալիսառանձնապես չմտահոգվել պետականպարտքի սպասարկմանծախսերուլ,ձգձգել պետականպարտքիկառավարմանն առնչվող օրենսդրության մշակումը, տարբեր ռիսկերի գնահատման մոդելներիներդրումըն այլն: ՍակայնկապվածՀՀ մակրոտնտեսական . մի շարք ցուցանիշներիբարելավմանհետ` միջազգայինկազմակերպություններնարդեն իսկ սահմանափակելեն արտոնյալ պայմաններով արտաքին պարտքերներգրավելու կառավարության«շռայլ» հնարավորությունը:Դա նշանակում է, որ պարտքի կառավարման տարբերգործառույթներին,պարտքային պորտֆելի կառուցվածքի ձնավորման պահանջներին,ներգրավված պարտքային միջոցների օգտագործմանարդյունավետության բարձրացմանըանհրաժեշտ է վերաբերվելշատ ավելի մեծ լրջությամբ, ինչը պայմանավորումէ այս ոլորտումկատարվողհետազոտությունների արդիականությունը: ըստ

ԳԼՈՒԽ

1.1.

ՊԱՐՏՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Պետական տակ

պարտքը տնտեսագիփական

հետազոտություններում

Դարեր շարունակ պետականպարտքը հանդես է եկել որպես համաշխարհայինֆինանսատնտեսական համակարգիանբաժանելի մաս: Վերջին տարիներինպետական պարտքի դերի ն գումարային չափերի ընդլայնումն առաջին հերթին կապված է հասարակության տնտեսականկյանքում պետությաններգրավվածությանմեծացման Ներկայումսպետականիշխանություննապահովում է ոչ միայն հետ`: ավանդական հանրային ծառայություններ(հանրային բարիքների արտադրություն,սոցիալական երաշխիքներիապահովում ն այլն), այլ նան փորձում է ներգրավվել այնպիսիտնտեսականգործընթացներում, որոնք ավանդաբարտրված էին շուկայական մեխանիզմներին: Ավելին, ֆինանսատնտեսական ճգնաժամերիհնարավորինս շուտ հաղթահարմաննպատակովտարբեր պետություններում իրականացվող միջոցառումները կարող են հանգեցնել շուկայական տնտեսությունումպետության դերի էլ ավելի մեծացմանը": Սակայն պետությանստացած հարկայինն ոչ հարկայինեկամուտներըմիշտ չէ, որ բավարար են ստանձնած պարտավորությունների իրականացման համար: Արդյունքում ձնավորվումէ պետականպարտքը, որի կառավարումըվերածվում է պետական ֆինանսատնտեսական քաղաքականությանկարնորագույնբաղադրիչի: Ժամանակակիցտնտեսագիտական գրականությունում պետական պարտքի սահմանման վերաբերյալ,ըստ էության,ձնավորվելեն ընդհանուրսկզբունքայինմոտեցումներ:Գ.Ե.Կիրակոսյանի, Հ.Բ.Ղուշ1

1. ՊԵՏԱԿԱՆ

|

/.)Շ., ՍԲոմքԾԵԻԾ

ԽԿՓեՒՕ

ՇՕԼՈՅՈԵՒՕԽ

քԵՍՕՎԻՕԾԵ «03886186.

20384Շ18ծ: ԿԾՒԼլՑուլտեէ, ոքՅԵՂՒՎԾՇԹԺԱ) ՕՌԵ)Լ հ/.: 1ԵՄՇ, 2007, Շ. 281.

Բ

ՈՇքՇոճժո/ՑԵլ

Շու Ոքմ6ԿԻԹԻ

ԵՒՕ6քԵՒՕՎԻԾԹ

ՈՔ8 ՔՕՇՇսն.

-

ԹորոսյանԹ., ՍարգսյանԼ., ԴավթյանՄ., Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամըն նրա բացասականդրսնորումները:Ֆինանսատնտեսականճգնաժամը Հայաստանում ն աշխարհում, Եր., ՎՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2009, էջ 87:

չյանի ն Ի.Տ.Տիգրանյանի հեղինակածտնտեսագիտականբացատրական բառարանում պետական պարտքը սահմանվում է որպես պետականարժեթղթերիտերերիներկրի կառավարությանպարտքի ընդհանուրչափ, որը հավասար է անցյալում բյուջետային պակաՆույնպիսի սահսուրդի գումարին (հանածբյուջետայինավելցուկը)": մանում է ներկայացվածպրոֆեսորԱ.Վ.Սիդորովիչի խմբագրությամբ Նույն դասագրքում ներքին պետական բուհական դասագրքում": պարտքը սահմանվում է որպեսպետությանպարտքնիր իսկ երկրի քաղաքացիներին,կազմակերպություններինն ընկերություններին, ովքեր հանդես են գալիս որպես կառավարությանկողմից թողարկված արժեթղթերիսեփականատեր,իսկ արտաքինը`արտասահմանյան քաղաքացիների,կազմակերպություններին ընկերությունների

պարտքը:

Բազմաթիվհեղինակներպետականպարտքը սահմանելիսօգտագործում են սեփականերկրի օրենսդրությամբտրված սահմանումները՝:ՀՎ իրավականհարթությունումպետականպարտքի սահմանումը տրվել է 2008թ. մայիսի 26-ին ընդունված «ՀՀ պետական պարտքիմասին» ՀՀ օրենքով, որի նպատակըտվյալ պարտքի կառավարման գործընթացիարդյունավետ ն հրապարակային կագմակերպման ապահովումնէ: Օրենքուլ տրվում են պետականպարտքի կառավարմանգործընթացումհանդիպողմի շարք երնույթներիսահմանումներ:Մասնավորապես` պետական պարտքը սահմանվում է որպես ՀՀ ն ՀՀ կենտրոնական բանկիանունից(բացառությամբռեզիդենտներիհանդեպ կենտրոնականբանկի առկա պարտքայինպարտավորությունների) ստանձնված ն որոշակիպահի դրությամբ առկա պարտհանրագումար, քային պարտավորությունների »

»

սահմանվումէ որպես ՀՀ անունից կառավարությանլիազոր մարմնի կողմից ՀՀ ռեզիդենտների հանդեպ փոխառությանկամ վարկայինպայմանագրերիհիման

պետականպարտքը ներքին

բացատրաԿիրակոսյանԳ.Ե., Ղուշչյան Հ.Բ., Տիգրանյան Ի.Տ., Տնտեսագիտական կանբառարան,Եր., էջ 342-343:

«Տնտեսագետ», 1999, 7ՎՇՇԵաւ

Ճ., քող. ո.3.Ի., ՇօքօքՔԻՅ Շ.Փ., է1ՁռքօտոօհՕԽաեր: (Ոօղ օ6ծւատտ -ԽԼ: Ոտոօ բ ոքօֆ. Ճ.8.ՇաղօքօրեԿՅ). ԽԹ տո. հԽԼՔ.,ՈՕԿՕԿՕՇՕՑՅ.-6-8 ՄՅՈՅԻԾ. Շքոտծ, 2004, Շ. 372.

ՓԱԽԽՅԱՇԵ):

--հ/.: քէ Քոոծո, Ոքօշոաթ, 5/ՎԾ6ԵԵՆ.,2-Յ /ՅՈՅԻՐ6. Ոօղ քօր. 8.8.«088ՃոծՅ. 2006, օ. 257.

ՃՅՈՕՑՅ

որոշակի պահիդրությամբառկա պարւոքային պարտավորությունների հանրագումար, արտաքինպետականպարտքը սահմանվումԷ որպես ՀՀ անունից ն Կենտրոնականբանկի անունից ՀայաստանիՀանրապետության ոչ ռեզիդենտներին օտարերկրյա պետությունների հանդեպստանձնած ն որոշակի պահի դրությամբ առկա պարտքային պարտավորությունների հանրագումար": Տնտեսագիտականգրականությունումպետական պարտքի վերաբերյալ քննարկումներըհիմնականումկապված են պետական պարտքի տնտեսականհետնանքների ուսումճասիրությանհետ: Ժամանակակիցտնտեսագիտական գրականությանմեջ կարելի է հանդիպել երկրի վրա պետականպարտքի ունեցած ազդեցությունների, հետնանքներին պետականֆինանսականհամակարգիկայունության ապահովմանգործում դրա ունեցած դերի գնահատմանտարբեր մոտեցումներ:Ամենատարածված տեսակետիհամաձայն` պետական պարտքիազդեցությունըտնտեսությանվրա բացասականէ, չնայած կան տեսակետներինչպես այս երնույթի դրական, այնպես էլ չեզոք ազդեցությանմասին:Պետական պարտքիտնտեսականհետնանքների 2 սկզբունքային հարցադրումներն են. վերաբերյալ քննարկումներում արդյո՞քպետականպարտքը բեռ է ապագա սերունդների համար, արդյո՞քպետությունը,մտնելով պարտքայինհարաբերությունների մեջ, չի խոչընդոտումմասնավորներդրողներին: Պետական պարտքի վերաբերյալ տնտեսագիտականդատողություններիսկիզբը կապվում է անգլիացի տնտեսագետներիհետ: ԴավիդՀյումն անգլիացիառաջինհեղինակներիցէ, ով իր տեսակետն է արտահայտել պետական պարտքի վերաբերյալ: Պետք է արձանագրել,որ Վյումըխիստբացասականվերաբերմունք ուներպետության կողմից պարտքեր վերցնելու քաղաքականությաննկատմամբ: Նա գտնում էր, որ պարտք վերցնելիս, ի տարբերությունհարկերըբարձրացնելուհետ, կառավարությունները բավականին«աննկատ» են մնում, ն այդ պատճառով էլ ցանկացածկառավարությունչարաշահում է պարտքերվերցնելը: Արդյունքում,նա եզրակացնումէր, որ ազգերը վրա ստանձնած

ն

»

»

»

.

«ՀՀ.

Պետականպարտքի մասին»ՀՀ օրենք, ՀՀՊՏ 2008.06.25/39(629)Հոդ. 627:

պետք է վերացնեն պետական պարտքի երնույթը, այլապես պետա-

կանպարտքը կվերացնիազգերին": Պետական պարտքի վերաբերյալ բացասականկարծիք ուներ նան Ադամ Սմիթը: Իր տեսակետիհիմքում Ա.Մմիթըդրել էր այն հիմնադրույթը, որ պետությունն,ի տարբերությունմասնավորհատվածի, «վատ գործարար» է, ն պարտք վերցնելով` վատնում է այն սուղ միջոցները, որոնք, հակառակդեպքում, կարող էին օգտագործվել առավելագույն արդյունավետությանձգտող մասնավորձեռնարկաԱյդ իսկ պատճառովէլ Ա.Մմիթըհանդես էր գալիս տերերի կողմից": հավասարակշռվածբյուջեի օգտին: Կարծիք կար, որ ներքին պետականպարտքի պարագայում հասարակությունը պետության կողմից պետական պարտքի համար հաշվարկվածն վճարված տոկոսագումարներից ոչինչ չի կորցնում, քանի որ այդ տոկոսավճարներըվերցվում էին հասարակության մի հատվածիցե տրվում մյուս հատվածին:Սակայն Ա.Սմիթը,ինչպես ն Դ.Հյումը, գտնում էին, որ նման տեսակետըսխալ է, ն ներկայացնում էին պետականպարտքի ու վճարվելիքտոկոսադրույքների տեղաշարժերի սեփականմեխանիզմ:Ըստ Ա.Սմիթի,պետություննիր պարտատերերիցվերցված պարտքը վերադարձնումէ անուիտետներիտեսքով, ընդ որում, պարտքի տոկոսադրույքնավելի բարձր է, քան այլընտրանքային ներդրումներիեկամտաբերությունը:Պետության պարտատերերը, գրավադրելով կամ վաճառելով պետական պարտատոմսերը, պարտք տված կապիտալիփոխարենստանում են նոր կապիտալ, որն արդեն գոյություն ուներ տնտեսությունումն պետք է օգտագործվեր: Այսինքն`այս ճանապարհովձեռք բերված կապիտալընոր է միայն պետության պարտատիրոջ համար, ն ոչ պետությանհամար: Իսկ քանի որ Ա.Սմիթըգտնում էր, որ պետությունը «կործանում է» փոխառումիջոցները,տնտեսությունումմնում Է միայն մեկ կապիտալ, ն այն դեպքում, երբ պետությանըպարտք չտալու դեպքում կլիներ 2

կապիտալ:

Քննարկելով արտաքին պարտքը` Ա.Սմիթըգտնում էր, որ ըստ էության այն տնտեսությանվրա ունի նույն բացասականհետնանքը, ՛

Հ

քխծ,

Ծոսմ. Մմոնոցտ օո 6օօոօուօջ,, Բժօժ ձոմ 1ոօժսօտժ Եյ/ Բ. Բօխօո, Լօոմօո, ԱԾՏօո Ձոմ ՏՕՈոՏ ԼՄ, 1955, ք. 95. Տոլլի, Ճժոոո, Ճո Լոզսրյ ութ էհտ Խոխո6 ճոմ Օճստօտ օ1 (հռ Մմօռկո օք Աոկօոտ, 1776, 8օօի Բ6, ՇԻՁԵո | Բո 1, հեք: ժրժմ.օՇՕոԼԵ.օրց/1Երոո//Տոո/ՏՈ7/Վ.հՄոլ. հօտ

-

քանի որ հաշվարկվածտոկոսագումարները լքում են ազգայինտնտեեն հասարակությանը: սություններըն, հետնաբար,աղթքատացնում Դավիդ Ռիկարդոն նույնպես բացասական վերաբերմունք էր դրսնորումպետականպարտքի նկատմամբ: Դ.Ռիկարդոն, այնուամենայնիվ, կիսում էր այն տեսակետը,որ տոկոսավճարները,հանդես գալով որպես ներքին տրանսֆերտներ, բեռ չեն դառնում ապագա նա գտնում էր, որ ապագա հարսերունդներիհամար: Միաժամանակ, կերը, որոնք անհրաժեշտ են ներկայիսպարտքերիմարման համար, են պարտքիծագմանպահին:Նման պայմաններում, կապիտալացվում իրոք, պարտքի Ժամանակայինտեղաշարժ տեղի չի ունենում, իսկ տնտեպարտքը տնտեսագիտորեննույն ազդեցությունն է ունենում վրա, սության ինչ հարկերը: ՄակայնԴ.Ռիկարդոն նույնպես հարում էր սմիթյանայն տեսակետին, որ պետականծախսերնանարդյունավետեն: Այսինքն` իրականում պարտքի հիմնախնդիրըոչ թե կապված պարտք երնույթի, այլ է պետության կողմից կապիտալիկործանմանհետ: Այս առումով պետության կողմից պարտքայինհարաբերությունների ստանձնումը չի բխում հասարակության շահերից: Այս տեսակետըչէր կիսում Թոմաս Մալթուսը, ով, ինչպեսհայտնի է, չէր հավատում դասական տնտեսագիտության ինքնակարգավորման մեխանիզմին:Նա կարծում էր, որ տնտեսությանհամար ամենավտանգավորերնույթներիցմեկը պահանջարկիդեֆիցիտն է, իսկ պարտքային ֆինանսավորումը պահանջարկիխթանման գործուն նա կարծում էր, որ ստացվածտոկոսամեխանիզմԷ: Միաժամանակ, եկամուտներով ապրողներըկարնոր դերակատարումունեն տնտեեն ստեղծում սությունում, քանի որ արդյունավետպահանջարկ ": Անգլիականտնտեսագետներից վերջինը, ով ինքնատիպտեսակետ է ներկայացրելպետականպարտքի հետնանքների վերաբերյալ, Ջոն Միլլ0 է: Ջ.Միլլը, ի տարբերությունԱ.Սմիթի,համոզված չէր, որ պետությունը, պարտք վերցնելով, կործանումէ այն: Ընդհակառակը, նա գտնում էր, որ պետությանկողմից պարտքայինհարաբերություն-

Ի

Բյօոոմօ Շ., Օո իթ ԲոոռքթՏ օէ ՔօՈԱՇՅԼ ՔՇօոօոո)յ/ ձոմ 1աոնօո, մօհո հՍոՅՄ. 1821. օէ Բօօոօողշտ Յոժ Լ/ԵՅ/Ե, ք. 246. Լ|ԵՐՔՐ/ ճո Բ5տոյ օո (հօ ՔոոճքՑ օ1 Քօքայոնօո. մօհո Խնոթյ. 1826. ԼԵՐՐ/ օ1 խոիստ Ք., ՔՇՕոօո՛վծՏ Յոմ Լ)ԵՏւեյ, հլք//ԲԲրրխմ.6ՇօոմԵ.օոց/1Երոո//Խահստ/տոՔթոց1.հեո|.

ների ստանձնումըկարող է ունենալ ինչպեսբացասական,այնպեսէլ դրականհետնանքներ: Այսպես,եթե պետականպարտքը ֆինանսավորվումէ մասնավոր հատվածից, ապա նման դրսնորումընա բացասական արտադրական էր արտասահմանում էր որակում,մինչղեռ,եթե այն ֆինանսավորվում գերկուտակվածմիջոցներից,կամ այնպիսի ներքին աղբյուրներից, որոնք հակառակ դեպքումչէին կուտակվի,այլ կվատնվեին,կամ ընդհանրապեսկլքեին ազգայինտնտեսությունը`առտասահմանհոսելով,

դեպքում նա պետությանկողմիցպարտքայինհարաբերությունների ստանձնումը ն կապիտալի կուտակիչի դերակատարումը միանշանակդրականերնույթ Էրհամարում": պատերազմըպետական Միլլից հետո, մինչն1-ին համաշխարհային պարտքի նկատմամբ անգլիացի հեղինակները, ըստ էության, նոր բան այլես չասեցին, ինչը կապվածէր Մեծ Բրիտանիայիտնտեսական հաջողություններիհետ: Պետական պարտքի դասականտեսությունը ձնավորվեց 19-րդ տնտեսականիրականությունը դարի վերջին, երբ համաշխարհային բավականինփոխվեց,ն ձնավորվեցինպետականծախսերիվերլուծության իրական հիմքեր: Պետականպարտքի վերաբերյալ առավել ամբողջականվերլուծության կարելի է հանդիպել ֆրանսիացի Պիեռ Լերուա-Բոլյեի աշխատանքներում: Պ.Լերուա-Բոլյեն, քննադատելովտարբերֆրանսիացիհեղինակների առաջ քաշած վարկածներնու կարծիքները,առանձնացնումէ պարտքի ծագման ու դրա մարման համար կատարվող ծախսերի հետնանքները`դրանով իսկ խուսափելով վաղ դասականհեղինակների կողմից թույլ տված «սխալներից»: Նա համեմատում էր ոչ թե ժամանակիորոշակի պահինպետականպարտքովն առանց պետական պարտքի իրավիճակները,այլ համեմատում էր այդ պարտքի ծագման պահինպարտքով ն առանցպարտքիտարբերակները: ամենաթոՊ.Լերուա-Բոլյեն նշում է, որ նախկինում`իշխանական ղության պայմաններում,փոխառումիջոցներնանարդյունքվատնվում էին, ն արդյունքում, այդ պատճառովիհարկե, հասարակությունն ապա այդ

աղքատանում էր: Նման պայմաններումվաղ դասականներիկողմից պետական պարտքիաներկբաքննաղատությունըլիովին տեղին էր:

Սակայն պարտքը կարող է նան անվնաս լինել, եթե փոխառու միջոցներն օգտագործվեն, օրինակ, հանրային աշխատանքների ֆինանսավորմանհամար: Միայն նման ձնով պետությունըկարող է «պաշտպանել» կապիտալնաննպատակվատնելուց, իսկ պարտքային միջոցները, ներդրվելով հանրայինբարիքներում, ինչպիսիք են, օրինակ, երկաթգիծը, ճանապարհները,նավահանգիստները կամ են կարող իսկապես օգուտներ բերել հասարակու-

ջրանցքները,

թյանը'շ:

Պ.Լերուա-Բոլյեի աշխատանքները բարձր հեղինակություն էին վայելում մինչն Առաջին համաշխարհայինպատերագմը: Սակայն երկու համաշխարհայինպատերազմներըս Մեծ ճգնաժամն ըստ էությանփլուզեցինայն տնտեսական համակարգը,որի բաղկացուցիչ տարրերիցմեկն էլ պետականպարտքի դասական տեսությունն էր: Այդ համակարգիկործանմանգործում կարնորդերակատարումուներ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսը, ով 1936թ. հրապարակեց իր հանրահայտ աշխատությունը'": Վերջինիսկարնորագույնդրույթներից մեկն այն էր, որ տնտեսությանշարժիչ ուժը պահանջարկն է, իսկ գործազրկության հաղթահարմանհամար էլ պետությունը պետք է խթանի պահանջարկը` ֆինանսավորելով հանրային աշխատանքներըն հրաժարվելովհավասարակշռված բյուջետայինքաղաքականությունից: Ջ.Քեյնսի աշխատանքընոր էջ բացեցտնտեսագիտության բնագավառում: Այնուամենայնիվ, Ջ.Քեյնսն ինքն իր հանրահայտ աշխատությունում անդրադարձչի կատարումպետականպարտքին`որպես ն պետական ուսումնասիրության առանձին օբյեկտի: Քեյնսականության պարտքի փոխառնչությունների վերաբերյալտեսական դրույթները են հիմնականումկապվում ԱբբաԼերների անվան հետ": Ձնավորվածնոր տնտեսագետների դպրոցնամբողջությամբհակադրվեց դասական տնտեսագետներիպ̀ետական պարտքի վերա-

էօ ՏօՇ/Թ| Քոոճք|65 օէ ՔօԱ0օ8| Բօօոօո) «էհ Տօո6 օ11հ61՛ ՃքքկՇՅէՇոտ Քհօտօքհյ, Թօօի 8, Շհռքէ6ո7, հէլքՀ/ԲԲԲ/ո.6ՇօոՒծ.օ1ց/1երոո//ԽԱո/Ք.հնոէ

խե ..Տ.,

ՅսօհճոՅռ

մ., Քսծկօ Քոոժք|օտ01 Քսեկօ ԶօեԼ Ճ ՕօԹոօտ տոմ ԽՏՏէՅԾոծու Լ1Ե6ր/ 1999, ք. 103. մ.Խ1.,՛1հ6 ՇՇոտոո Լհօօդ/ օէ Բտքօյտծու, |ուտ-65է Յոժ հ/օոԹ)/,հլճօոոլլՅո

«(ԹՄՈՇՏ,

ԵՐԹՏՏ,1936. ՇՅոեղմց6

Տ. Սու6ոՏի/

Բսոժ |ոօ.,Ս.

/Ո/ՐՒՈՁռմՏէտ.00ԹԹ:6Ո66/ՏսԵյՇՇՄ6ՇՕՈՕՈՈՒՇՏ/

ԽՑ/ՈՇՏ/ց6ո6/ՅՒՀԻՑօՐ//ոմԹչ.հնտ. կիթ. ԲՈՓա Ե.Ս., (օօյըտբօոօոտետըօոր. 0666 դոտ օԷ/ԱՅ:ԱՒԾՅ Ճառղթեւոտ Ծօրրած1Յ "

Բ

ԽՅՅԻՅԿՑԹՔՇԼՑՔ.հ/.: 2007,

6.

36.

որոնք տաՀիմնականհարցադրումները, բերյալ պատկերացումներին: տեղիք էինտալիսվերաբերումէին. րաբնույթմեկնաբանությունների 1. պետական պարտքը որպես ապագա սերունդների բեռ ներկա-

յացնելուն,

2.պետական պարտքի ն մասնավոր պարտքի կառավարման սկզբունքներիմիասնականությանը, Յ. արտաքին ներքինպետական պարտքիտարբերություններին: 1-ին հարցադրմանվերաբերյալ,ինչպեսնշվեց, դասականտնտեէ ապագա սագետներըպնդում էին, որ պարտքի բեռը՝ փոխանցվում սերունդներին:Դա մեկնաբանվում էր այն տրամաբանությամբ,որ ապագա սերունդները պետք է վճարեն ինչպես պարտք վերցված գումարը, այնպեսէլ հաշվարկվածտոկոսները: Այժմյան տնտեսագետներըժխտում են նման տրամաբանությունը: նրանք գտնումեն, որ պարտքիծագումըհամընկնումէ պարտք վերցվածմիջոցներիներդրմանհետ: Մասնավորսպառումիցմիջոցներ դուրս հանելու, այսինքն`պետության կողմից պարտք վերցնելու ժամանակ բեռն ընկնում է հենց ներկայիս սերնդի վրա, քանի որ նրանք չեն սպառումպարտք վերցրածգումարիչափով: Այս առումով պարտքը համարժեքէ հարկերին,քանի որ հարկերը նույնպես նվազեցնում են ընթացիկսպառումը:Սակայն,եթե հարկերիդեպքում պետությունը ոչ ոքի ոչինչ չի վերադարձնում,ապա պարտքի դեպքում պատկերըբոլորովինայլ է: Պետական պարտքի պարագայում ապագա սերունդների մի «ժառանգներ» հատվածը,որը հանդեսէ գալիս որպես պարտատերերի են պետության նկատմամբ կամ «իրավահաջորդներ»,վերածվում պահանջատերերի,սակայնմյուս կողմից, պետությունը հարկերէ հավաքում նույն սերնդի մյուս հատվածից`իր պարտավորությունների կատարմաննպատակով:Այսինքն` համենայն դեպս ներքին պետական պարտքի պարագայում, ապագա սերունդներիհամար բեռ չի առաջանում,քանի որ ապագայումպետությունըպետականպարտքի սպասարկմանգործընթացումպարզապես եկամտի վերաբաշխողի դեր է կատարում`հասարակությանմի հատվածիցվերցնելովն մյուս

`

հատվածին վճարելով: Արդյունքում, հասարակությունը պարտք է լինում ինքն իրեն '5: 2-րդ հարցադրմանվերաբերյալ նոր տնտեսագետները,ի տարբերություն դասականների,պնդում էին, որ բոլոր սկզբունքային առումներով պետականն մասնավորպարտքը ընդհանրություններ չունեն: Դասականները,նույնացնելով պարտքի այս տարատեսակները, պնղում էին, որ ինչպես պարտք ունեցող անհատը, ով պետք է ապագայում խնայողություններանի` նվազեցնելովընթացիկսպառումը` իր պարտքը մարելու նպատակով,պետությունը նույնպես պետք է որդեգրի նմանատիպգործելաոճ: Այսինքն` պարտքի բեռը կընկնի ապագա սերունդների վրա, քանի որ վերջիններսնվազեցնելու են իրենց ընթացիկսպառումը: վերոնշյալ տնտեսագետները,հակադրվելովդաՄիաժամանակ, սականներին, իրենց դատողությունները կառուցում են ներքին պետականպարտքի հիման վրա: Վկայակոչելովայն հանգամանքը, նպատակովհարկերգանձեոր պետությունըպարտքիսպասարկման լով` վերադարձնումէ այն հասարակությանը,նրանք եզրակացնում են, որ մասնավոր Ա պետականպարտքիմիջն կա էական տարբերություն: Մասնավոր պարտքիդեպքում պարտապանըստիպվածէ կրճատել իր հետագա սպառմանծավալները,այն դեպքում, երբ պետությունը կարող է մեծացնել վերաբաշխվողգումարի ծավալները: Այս առումով, պարտքիմեծությունը էականնշանակությունչունի, իսկ պետության սնանկացմանհավանականությունը,ի տարբերություն գործնականումբացակայումէ: մասնավորպարտապանի, է Ինչ վերաբերում 3-րդ հարցադրմանը,արտաքին պարտքի լիովին հիմնավորված տրամաբանությունը դեպքում դասականների է: Քանի որ ներկայիս սերունդներըոչինչ չեն զոհաբերում, ուստի տոկոսագումարներիվճարներըիրոք ապագա սերունդներիհամար են նույն երկրի բեռ են հանդիսանում, իսկ դրանք ոչ թե վերադարձվում Արղյունքում բնակիչներին,այլ դուրս են հոսում դեպի արտասահման: ավելի քիչ են սպառում: ապագա սերունդներն Նոր տնտեսագետներիպետականպարտքի վերաբերյալ հայացքներիառաջինքննադատողըՋեյմս Բյուկինեննէր, ով իր հայտնի

Լ Շ/ոօր Ճ.Ք., ԼոէԹրԹՏէԼԻ6օո/: Տսքքի/ շոժ Օճրտոմ ԹՐ ԼՇճոՏ Շոտջի. 1Ի6 ԼԺՔտԹաօք ԲՇօոօտէօտ Յոմ Տէնտեծտ, ՊՕԼ 26, Ւ'-

Ձո ՁՏրոճոմ օ7Տսքթի) Թ/

աշխատությունում նշում է, որ պետական պարտքի վերաբերյալ դասականհայեցակարգըմիակն է, որի հիմքում ընկած են ճշմարիտ գաղափարներ,ն որն ընդունելի է ամբողջությամբ: Միաժամանակ, նա գտնում էր, որ նոր դասականների հայացքները սխալ են՛5: Ըստ Ջ.Բյուկինենին̀որ տնտեսագետները ժխտում են դասական

տնտեսագետների հայացքներըմիայն այն պատճառով,որ անհրա-

ժեշտ խորությամբչեն վերլուծում նրանց հայացքները: Վերլուծելով

նոր տնտեսագետների հայացքները`նա գտնում էր, որ պետական պարտքին մասնավորպարտքիհամարժեքության ժխտումնունի մեթոդաբանական հիմքեր, քանի որ տոկոսավճարը նրանք ղիտարկում էին որպես ներքինտրանսֆերտներ: Արդյունքումդրանք անտեսվում են, ն վճարվող եկամուտների հիմքում դրվում են ոչ թե պետական

ներդրումներից ստացվող եկամուտները, այլ հարկերը,ն այս պարագայում, իրոք, պետականպարտքը սկզբունքորեն տարբերվումԷ մաս-

նավորպարտքից: Մինչդեռ,պետականն մասնավոր պարտքիհարաբերակցության պարզաբանումըպետք է սկսվի այն հիմնաքարից, որ երկու դեպքում էլ պարտք տալու ն վերցնելու երնույթը փոխադարձշահեկան գործառույթ է, ինչը հարիր է շուկայական տնտեսությանը: Պետական պարտքիգործարքիպարագայում պետությունըորոշակի միջոցների է տիրապետում այս պահին,իսկ վարկատուն՝ ապագայում: Ներկայիս ն ապագա միջոցների մեծությունը,որը ներկայանումէ որպես տոկոէ այդ 2 մեծությունների սադրույք, անհրաժեշտ բերված արժեքի համարժեքությանապահովմանհամար,քանի որ, ինչպես վկայակոչում է ֆինանսների հիմնարարսկզբունքներիցմեկը, «այսօրվա դոլարն ավելի թանկէ, քան վաղվադոլարը»: Պետականպարտքիվերաբերյալտեսականդրույթներիմշակման գործում կարնորդերակատարություն ունի ՌոբերտԲարրոն, ով զարգացրեց պետականպարտքի վերաբերյալԴ.Ռիկարդոյի տեսակետները: Ինչպես նշվեց, Դ.Ռիկարդոնգտնում էր, որ հարկերը նույն ազդեցություննունեն տնտեսության վրա, ինչ պետական պարտքը, ինչը հայտնի է Ռիկարդոյիհավասարություն անվամբ:Ռիկարդոյիհավասարությունը ենթադրումէ, որ ղեֆիցիտըչի ազդում ամբողջական '"

8սօհտոռո ժ., Քսեկօ ՔղոօլքԹ5 օ( սեն: Բսոժ

(ոօ.,Ս.Տ.,1999,ք.

3.

ՕՓԵԼ Ճ Օ6(Թոօտ Յոժ Բ6ՏԹոոծոէ.

Լ/Եճոեյ

են, որ պահանջարկիվրա, քանի որ հարկատուներըգիտակցում է դեֆիցիտը վաղ թե ուշ պետք ֆինանսավորվիլրացուցիչ հարկային եկամուտներիհաշվին: Վերջիններիսվճարմանհամար հարկատուները խնայում են հարկային բեռի նվազեցմանհետնանքով առաջ եկած լրացուցիչ տնօրինելիեկամուտը,ն ոչ թե ուղղվում է սպառմանը, ինչը կավելացներամբողջականպահանջարկը,այլ խնայողություններին: Մասնավորհատվածինման գործելաոճն արգելակումէ պետության`տնտեսությունըխթանելունուղղված ծախսումներիավեՌ.Բարրոն լացմանըկամ հարկերինվազեցմանքաղաքականությանը: ոչ միայն մանրամասնորեններկայացրեցԴ.Ռիկարդոյի տեսակետի այլե ներկայացրեցայն պատճառները,որոնց տրամաբանությունը, հետնանքովՌիկարդոյի հավասարությունըկարոդէ տեղի չունենալ Դ.Ռիկարդոյիտեսակետից պետական ծախսերիհաստատուն մակարդակիդեպքում հարկայինբեռի մակարդակիներկայիս նվազեցում նշանակումէ ապագայումդրա ավելացում: Այդ պատճառով հարկայինմուտքերինվազմանփոխհատուցմաննպատակովպետական պարտատոմսերիթողարկումըպարզապեսհետաձգումէ հարկային բեռը, քանի որ ապագայում,պարտքին կուտակված տոկոսի մարման նպատակովպետությունը ստիպվածէ լինելու ավելացնել հարկային բեռը: Դ.Ռիկարդոնգտնում էր, որ սպառողներըբավարար չափով հեռատես են ն կարող են կանխատեսելապագայում հարկային բեռի ավելացումը, որի պատճառովսպառողները հարկային բեռի նվազեցմանն ի պատասխան չեն ավելացնում ընթացիկ սպառումը:Փոխարենընրանք կկուտակենհարկայինբեռիթեթնացման հետնանքով առաջացած ազատ դրամականմիջոցները, որպեսզի ապագայում վճարեն վերջինիս ծանրացմանհետնանքովհարկային աճած պարտավորությունները: Արդյունքում`բյուջեի դեֆիցիտըկամ պետական խնայողություններինվազման ցուցանիշը կհամընկներ մեծությանըն ազգայինխնայողությունմասնավորխնայողությունների ցուցանիների մակարդակը,ինչպես նան մյուս մակրոտնտեսական շերը չեն փոփոխվի: Ռիկարդոյիհավասարությունըհիմնված է պետության բյուջետային սահմանափակությանգաղափարին կայուն եկամուտների Մ

Բղոծ

ք., «ՃԹ Օօսօրոծու

6, քք. 4095-1117.

Թօոմտ Խէ

ՄՍ6ՅիհՉ" Սօսոոու օք Քծնեօո| Բօօոօող), 1974,

Բյուջետային

հիմսահմանափակության ձեավորմանհիպոթեզիվրա: նադրույթներիհամաձայն այսօրվա ցածր հարկերը վաղը հարկերի աճ են նշանակում, կամ, այլ կերպ ասած, ապագայումստացվելիք հարկայինեկամուտներիներկա արժեքը կախվածչէ ժամանակային առումով դրանց բաշխումից: Կայուն եկամուտներիձնավորմանհիպոթեզիհամաձայնտնային տնտեսություններնիրենց սպառման որոշումները կայացնում են ոչ թե փաստացի,այլ կայուն եկամտիհիմանվրա: Եթե փաստացիեկամուտը ցածր է կայունից, ապա մարդիկ պակասուրդը ծածկում են պարտքերով, իսկ երբ փաստացի եկամուտն ավելի է կայուն եկամտից,ապա հավելուրդն ուղղվում է խնայողություններին: Այսինքն՝ ու են խնայողություններն պարտքերը թույ տալիս մարդկանց ժամանակայինտեսանկյունիցկայունացնել սեփական սպառումը: Միաժամանակ,ապրելակերպի«կայունացման»համար անհրաժեշտ պայման հանդես է գալիս զարգացած ֆինանսական շուկայի համակարգը,որտեղ մարդիկ կարող են պարտք վերցնել, ինչպես 0ան ներդնել առկա ազատ դրամականմիջոցները: ենԱսվածը կարելի է մեկնաբանելպետության օրինակով": թադրենքպետությունընվազեցնումէ հարկայինբեռը 100 միավորով, ե միաժամանակ պարտք է վերցնում 100 միավոր` տարեկան 104: տարեկան տոկոսադրույքով, ինչը փոխհատուցում է նվազած եկամուտները:Այս դեպքում հարկատուներիտնօրինելի եկամուտն ավելանում է 100 միավորով:Միաժամանակ,պետությունըստիպված է լինելու մինչն պարտքիմարումըտարեկանվճարել 10 միավոր,որի պատճառով էլ հաջորդող տարիներիհարկայինբեռը պետք է ավելացնի 10 միավորով: Դա նշանակում է, որ ապագա տոկոսավճարների ներկայիս արժեքը կազմում է 100 միավոր, ինչն իր հերթին հավասար է հարկայինբեռի նվազեցմանը:Այսինքն` հարկատուները են 100 միավոր լրացուցիչ տնօրինելի եկամուտ` այսօր ստանում ապագայումբերված արժեքով100 միավորհարկայինպարտավորություններ կրելու պայմանով,այսինքն`հնարավորությունեն ստանում այսօր սպառել 100 միավորավելի շատ` ապագայումտարեկան10 միավորքիչ սպառելու պայմանով: "

Բոծյց/վ Բ

Ե.1(., «Էօօյըճքօւթօ

«ՅՅԱՅՎՑԵՇՐԵՅ». հ., 2007,

համ ըօոր. ՈՕԸօ6ՈԾ ղոք Օ/ՈՏԵՂԾՑ 48.

/ճղծեւմո

ճօ/րոծ՛ռ

հաշվի առնելովկայունեկամտիծնահարկատուները, ընթացիկմակարդակը վորմանհիփոթեզը,չեն համաձայնիսպառման 1ենթարկել:Արդյունքում,հարկատուները նման փուիոխությունների կխնայեն` ին տարվա 100 միավոր լրացուցիչտնօրինելի եկամուտը պետության ն ույն ներդնելովցածր ռիսկայինակտիվներումօ̀րինակ, 100 միավորի արժեթղթերում: թողարկած1096 եկամտաբերությամբ տարեկան10 միավորլրացուցիչ տոկոսային ներդրումըկապահովի լրացուցիչ եկամուտ, ինչը կուղղվի ապագա աճած հարկային բեռի Արդյունքում պեկատարմանը: հարկային պարտավորությունների չի ազդի մակրոտնտեսագործնականում տականնման միջոցառումը կան ցուցանիշներիվրա: Հետնաբար, դեֆիցիտիֆինանսավորման եղանակըթույլ է տալիս վերաբաշխելհարկայինբեռն պարտքային ապագա հարկային ապագա տարիների վրա: Ընդ որում, չնայած մեծ է վճարումներիանվանականմեծություններիգումարն ավելի դրանց ներկա ստացվում պարտքի գումարից, այնուամենայնիվ, գումարին: բերվածարժեքըհավասար է լինումպարտքի է Այնուհետն,Ռ.Բարրոնանդրադառնումպարտքիբեռն ապագա է միջսեն սերունղներինփոխանցելումասին պնդումներին մշակում է ոչ րունդայինալտրուիզմիգաղափարը,որի դեպքումդիտարկվում րպես թե առանձինանհատի կյանքիտեողությունը,այլ ընտանիքիո̀ Այս դեպքում անվերջ ապրող օրգանիզմի կյանքի գաղափարը: դուրս է խ նդիրը փ ոխանցելու պարտքիբեռի ապագա սերունդներին ենթադմղվում տեսությունից, որովհետնալտրուիզմիգաղափարը բարեկեցության րում է, որ հայրերը մտածում են իրենց զավակների բեռի կուտակում: մասինն թույլ չեն տա նրանցվրա լինի պարտքային շրջանակնեՀարկ է նշել նան, որ Ռիկարդոյիհավասարության ամեննինէլ աննպատակչէ: րում բյուջետայինքաղաքականությունն է ծախսերինվազԵթե հարկերի նվազեցումըզուգորդվում պետական հարկերի չեն կանխատեսում մամբ, ապա տնային տնտեսությունները են սպաընթացիկ հետագա ավելացումն արդյունքումավելացնում է սպասվող կայուն ռումը, այսինքն` նման պարագայումփոխվում վրա, վերոնշյալների հիմնվելով Միաժամանակ, եկամտիմակարդակը: փոփոխությունկարելի Է արձանագրել,որ սպառմանմակարդակի ն են հենց դրանով ոչ թե անմիջականորեն ները պայմանավորված բյուջետայինքաղաքականությամբ: Վեռատես

Հ.

.

Ռիկարդոյիհավասարության«թույլ կողմերը»արձանագրվելեն նան հենց իր՝ Դ.Ռիկարդոյի կողմից,իսկ ահա Ռ.Բարրոն,առանձնացրել է 5 հիմնական խնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են Ռիկարդոյի Դրանքեն` հավասարությանճշմարտացիությանը':: ն 1. մարդիկ անմահ չեն չեն անհանգստանումիրենց մահվանից հետո հարկերիավելացմանմեծությամբ, 2. կապիտալի շուկան կատարյալ չէ, իսկ մասնավոր անձանց ն կառավարությանկողմիցսահմանվածտոկոսադրույքներըտարբեր են, 3. ապագա հարկերն ու եկամուտներնիրականում անկանխատեսելի են, 4. հարկերի մեծությունը ֆիքսված չէ, այլ կախված է հիմնական եկամտիմեծությունիցն կուտակվածհարստությունից, 5. Ռիկարդոյիտեսակետըհիմնված է լրիվ զբաղվածությանվրա: Այնուհանդերձ,Դ.Ռիկարդոյիտեսակետներըեղել ե մնում են պետականպարտքիքննարկմանժամանակ առավել շատ լուսաբանվող տեսություններիցմեկը, իսկ այս տեսության ջաւտագովներնէլ գտնում են, որ Ռ.Բարրոյիառաջ քաշած խնդիրներնընդհանրապես համարվումեն երկրորդական: Այսպիսով,ընդհանրական առումով նշենք, որ ավելի վաղ դասագտնում որ պետական պարտքը բացասականերեույթ է, կանները էին, քանի որ այն ուժեղացնումէ պետությանտնտեսականդիրքը ե վատՕում է կապիտալը: Իսկ ահա ավելի ուշ շրջանի դասականներնէլ գտնում էին, որ պետականպարտքը կարող է դրական անդրադառնալ, եթե այն ուղղվի ներդրումներին:Իրենց հերթինէլ նոր տնտեսագետները գտնում էին, որ դեֆիցիտնօգտակար է տնտեսությանկայունության առումով, իսկ ձեավորված պարտքը, երկարաժամկետ հատվածում,պետությանհամար վտանգ չի ներկայացնում:Միաժագտնում էին, որ ձեականառումովնշանամանակ,ճոր դասականները ծախսերը: կությունչունի, թե ինչպեսէ պետությունըֆինանսավորում Ռիկարդոյիհավասարության Բարրոյան մեկնաբանությունիգհետո, ըստ էության, տեսականգրականությունում դեռես որեէ սկզբունքային նոր բան չի արծարծվել: »

Ծոոօ Պի Աաոմթո

հքբոժոշի Թ 8սժցծէ Ք6ՈՕ15,)օսոոտ| օէ ՔՇՕոօոմծ ՔօրտքճեԼԽ/65,

1.2.

ն նպատակները Պետականպարտքիկառավարման մեթոդները

մեկի համաձայն`պետական տեսակետներից Աճենատարածված սպասարկման

հիմնականնպատակըդրա պարտքիկառավարման պարտհասցնելնէ: Այս դեպքումպետական նվազագույնի ծախսերը պարզ է. պետությունը մեխանիզմըբավականին քի կառավարման դես» է հնարավորության տնտեսականվերելքիփուլումաշխատում վարկեր, որպեսզի հետագայում քում չներգրավելերկարաժամկետ տոկոսադրույքչլինի վճարել բարձր անվանական պարտադրված ժամանակ կառավարությունն ների դիմաց: Տնտեսական անկման նպատակունենալով է հակառակ գործողություններ՝

իրականացնում

ժամկետներըն նոր

պարտավորությունների պարտքային ավելացնել են երկարաներգրավվում որոնք առավելապես փոխառությունները,

ժամկետ վարկերիտեսքով"": պապետությունից պահպանումը Տնտեսական կայունության լրացուցիչծախսեր: Նույնիսկհակացիկլահանջում է իրականացնել գործիքներ համար պարտքային իրականացման յին միջոցառումների առնել փոխառուէ պարտավոր հաշվի

պետությունը օգտագործելիս,

որպեսզիապագայումթույլ չտա թյունների ծախսերիմեծությունը, էլ փոխառություններ Այդ պատճառով իրավիճակներ: է դիտել որպես պետապետք դարձնելը գծով ծախսերընվազագույն նպատակ,սակայն պետք է հիմնական կան պարտքիկառավարման ես, ինչպես,օրինակ`երկրի տնտեսական որ դրվենայլ նպատակներ

ճգնաժամային

ծավալից: փոխառությունների կախված ապահովումը՝ անվտանգության է տալիս, որ պեցույց վերլուծությունը Նմանատիպխնդիրների ժամանակ չի կարելի դրա սպատական պարտքիկառավարման անտեսելովայնպիսի որպեսգերխնդիր՝ սարկմանխնդիրըդիտարկել միջոցեն ինչպիսիք այդ պարտքային ոչ պակասկարնորխնդիրներ, հետա(ինչը պետք է երաշխիքհանդիսանա ների ճիշտ օգտագործումը համար), առկայության միջոցների գայում պարտքիվերադարձման (ինչը երաշխիք կհանպատշաճսպասարկումը փոխառությունների »

Թ

ՅՈՐ. ԻԵյԽ

/.Խ. 3/ոքՁՅՈՑէԱ(00180186 ԲյՇդիլգաա2

-

ՈՓեՉո, 2001,

6.

11,

բարձրացման

դիսանաերկրի վարկանիշի ն հետագայում նոր միջոցների ներգրավման ն հեշտացման համար) այլն: Յու.Վավիլովնառաջարկում է պետականպարտքի կառավարն լուծվող ավելի ամբողջականն մանրամասն

ւ ԿԱՄ Դիրոնը-

»

».

րանք

են.

պահպանելերկրիտնտեսության համարվտանգչներկայացնող պետականներքինն արտաքին պարտքերի մեծություն,

նվազագույնի արժեքը`հենվելուվլ հասցնել պարտքի փոխառության ժամկետիերկարաձգման, պետականարժեթղթերի

եկամտաբե-

րության իջեցման,այլ շուկաներդուրս գալու ն նոր ներդրողների ներգրավման վրա, »

»

պահպանելերկրի առաջնակարգ փոխառուիհեղինակությունը՝ հիմք ընդունելովներդրողների հանդեպ

ֆինանսական պարտավորությունների անթերիկատարումը,

խատեսելիությունը

պա ապահովելպետականպարտքի շուկայի կայունությունն ու

կան-

»

ապահովելփոխառու միջոցների,պետականվարկերիԿ պետական երաշխիքներով փոխառությունների արդյունավետու նպատակայինօգտագործումը,

»

ապահովել պետականվարկերիժամանակին վերադարձըմ̀արումը ն դրանցտոկոսավճարների ժամկետային

»

տարբեր խմբերիներդրողների պահանջների

կառավարությանպարտքի կառավարմանհիմնականնպատակը սահմանվում է որպես կառավարությանֆինանսականկարիքների բավարարմանմշտականհնարավորությանապլահովում`երկարաժամկետ հատվածում նվազեցնելով պարտքի սպասարկման մեծությունը: ՀՀ կենտրոնականբանկի պարտքի կառավարմաննպատակները սահմանվում են «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով: Վերջինիս11.1 հոդվածովսահմանվումէ, որ Կենտրոնական բանկի պարտքի կառավարումն իրականացվումէ վճարային հաշվեկշռի կարգավորման,դրամավարկայինքաղաքականության իրականացմանն ֆիանսական կայունությանապահովմաննպատակով՞: Պետական պարտքի կառավարմանմեթոդներն այդ պարտքի կառավարմաննպատակներիիրագործման պետական փոխառություններիներգրավման,օգտագործմանն պետականպարտքի սպասարկմանն մարման միջոցներնեն: Պետականպարտքի կառավարման մեթոդներիընտրությունըվերջինիս կառավարմանհամակարգի կարնոր մասն են հանդիսանում:Այդ մեթոդներըպայմանականորեն կարելի է բաժանել վարչալյանին ֆինանսականի: Վարչականմեթոդասելով հասկանումենք արտաքինպետական պարտքի կառավարմանայնպիսի միջոցներ ն ձներ, որոնց հիմքում ընկած են վարչական, վերնից իջեցվող հրահանգները,կարգադրությունները: Ֆինանսական կառավարման մեթոդն արտաքին պետական պարտքի կառավարմանգործընթացիիրականացումնէ այնպիսիմիջոցներով ն ձներով, որոնց որոշումներիընդունմանհամար կարնոր չափանիշ են ֆինանսականցուցանիշներնու դրանց հաշվարկները: Ներկայումս աշխարհում լայնորեն տարածվածեն պետական մեթոդները՝ պարտքիկառավարմանհետնյալ ֆինանսական վերաֆինանսավորում, պարտքիչեղյալ հայտարարում, պարտքի մասնակիդուրսգրում, վերակառուցում, կոնվերսիա' վերաֆինանսավորումընախկինում ներգրավված պետական փոխառություններիմարման գործընթացնէ՝ նորի ներգրավմանհաշՀՀ

կատարումը,

նպա-

բավարարման տակովդիվերսիֆիկացնել պարտքային ըստ փոխառության ժամկետի, եկամտաբերության, եկամտի վճար-

պարտավորությունները՝

ման ՀՀ

ձների ն այլ պարամետրերի՞՞:

պետական պարտքի մասին օրենքով սահմանվումեն պարտքի կառավարմաննպատակները»2: Քանի որ ՀՀ պետական պարտքը բաղկացած է կառավարության ն Կենտրոնանան բանկի պարտքի հանրագումարից, հետնաբարօրենքն առանձին է տալիս նան այդ երկու բաղադրիչների կառավարման

այղ

»

»

»

նպատակները:

»

»

ԿԱ ԱԻՆՀԱԱՈՑթա

ածան Քօո՛

«ՀՀ

:

3-6

ւ

էը.,

ոօքտաքոծ.տ օո.

-

հ:

Մտր-6օ

Պետականպարտքի մասին» ՀՀ օրենք, ՀՀՊՏ 2008.06.25/39(829) Հոդ. 627:

«ԳՀ

կենտիոնականբանկիմասին» ՀՀ օրենք, ՀՀԱԺՏ 1996/12:

օգտագործվումէ նան ինչպեսներքին, Վերաֆինանսավորումն վինՉ":

այնպես էլ արտաքինպարտքիկառավարմանգործընթացում: Լայնորեն տարածվածտեսակետիհամաձայն` պարտատիրոջը նոր վարկ տրամադրելըխրախուսում է ժամանակինմարել ն սպասարկել գոյություն ունեցող պարտքը: Սակայն որքան երկարաձգվում է պարտքիաճի ժամանակաշրջանը, այնքան մեծանում է պարտքային ն գումարը, պարտավորությունների պարտապանըկարող է հրաժարվել դրա վճարումից: Այսինքն` վերաֆինանսավորումը կարող է ն հանգեցնել պարտքը չվճարելուն բացի այդ, վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը կարող է կասկած առաջացնելպարտատերի մոտ պարտապանների վարկայինքաղաքականությանֆինանսական հիմնավորվածությանշուրջ, քանի որ վերջինսկարողանումէ վճարել պարտքը միայն անընդհատ(անվերջ)վարկ ստանալու հաշվին: Փաստորեն, վերաֆինանսավորմանմեթոդն իրեն սպառում է այն ժամանակ,երբ վարկատուներըդադարումեն նոր փոխառություններ տրամադրել, ն արդյունքում հետագա ֆինանսավորումը դառնում է անհնարին:Անհրաժեշտ է նշել, որ պարտավորությանվերաֆինանսավորումը, առանց հետագա որակավորմանպայմաններիմեղմման են տնտեսական վիճակի որակական լավացման, հանգեցնում է պարտքի մեծության ն դրա սպասարկմանվճարների անվերջ աճի՝ առանցհարցիվերջնականլուծմանհեռանկարի: Պարտքըչեղյալ հայտարարելուդեպքում հրաժարպետությունը վում է պարտավորությունների կատարումից:Հրաժարվելըկարող է վերաբերել ն՛ ներքին, ն արտաքինփոխառություններին կամ պետական պարտքինամբողջությամբ:5: Չեղյալ հայտարարելուհիմնական են պատճառներից պետությանսնանկանալըկամ իշխանությունընոր քաղաքական ուժերին անցնելը: Պետության իրավահաջորդության մասին Վիեննայի 1983 թվականիապրիլի 8-ի կոնվենցիայիհամաձայն,պետականունեցվածքի, պետականակտիվներին պետականպարտքի ժառանգորդությունը չպետք է հարվածի վարկատուներիիրավունքներինու պարտականություններին,ն պետությունըպետք է կատարիիր արտաքին պար-

2.

/..Խ., 7ՈքՅՅՈՑԻԹ (օՇՄՈՅքՇԼՑՅԻԿԵԼԿ ղօոքօել.

ԲԱՇՈՔԽՈՒՅ

/.ԽԼ, 7ոքոճոի (0ՇՄՈՅքօՐՅԹԻՒԵԽ ղօորժի՛.

թյշրի տե

ա

-

-

ՌՑԻՅ8., 2001, ՌԹեՅտ. 2001,

6.

18.

6.

49.

տավորությունները:Վակառակդեպքում պետության արտասահմանյան ակտիվներիվրա կարող է կալանքդրվել: միակողմհրաժարԱրտաքինպարտքիպարտավորություններից վելը հարվածիտակ է դնում միջազգայինտնտեսականկապերը:Այդ հանգամանքըկարող է բարդացնելերկրի տնտեսականն քաղաքակատական իրավիճակը,քանի որ արտաքինպարտավորությունների է րումից հրաժարումը կասկածի տակ դնում երկրի ֆինանսական կատարման վճարունակության ն ներքին պարտավորությունների

ունակությունը:

Պարտքի մասնակի դուրսգրմանդեպքում ամբողջ պարտքը դուրս չի գրվում: Գործնականումդուրսգրման պատճառ կարող է հանդիսանալիրականակտիվներիարժեքի նվազմանհետ պարտավորությունների կատարման հնարավորության բացակայությունը: Քանի որ դուրսգրումկարող է կատարվելմիայն պարտատերինախաձեռնությամբ, ն այդ մեթոդը կիրառելի է միայն արտաքինպարտքի

դեպքում:

Վերակառուցումըպետականպարտքի կառավարման ամենակիրառելի մեթոդներից մեկն է: Վարկի վերակառուցմանժամանակ համար կազմվումէ պարտքիվճարմանավելի ձեռնտու պարտապանի էր նախկինհամաձայնագրում": նախատեսված ժամանակացույց,քան է վարկի մարման արտոնյալ Սովորաբարայս դեպքումտրամադրվում որի ընթացքումմիայն տոկոսավճարէ կատարվում, ժամանակաշրջան, իսկ հիմնական`«մայր» գումարիվճարմանժամկետը երկարաձգվում է: Մեթոդըկիրառելիէ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքինպետական պարտքիպարագայում: Պետական պարտքի վերակառուցմանժամանակ հետագա է ստեղծվում,որով ն հնարավոր տնտեսականաճի հնարավորություն է դառնում լուծել պարտավորության կատարմանխնդիրը: Վերակառուցումը պարտապանին«շունչ քաշելու», այսինքն` տնտեսական առողջացմանհնարավորությունէ տալիս, քանի որ վճարների մասնակի հետաձգումը որոշակի ազատ ֆինանսականմիջոցներէ ստեղ-

888ւտօծ

)Օ.8. 3.

3-Ք

8 օո. Լօօյոճթօոածիխեւմ

«ՈՅքշոծԹա8Յ», 2007,

-

6.

28.

ԹՅր., Յր.,

ոծքտքձծ. ՈՇք6բ

տ

ղօո.

Խե: 173ղ-80 -

-

ծում, որոնք հնարավոր է օգտագործել տնտեսականտարբեր միջո-

ցառումներֆինանսավորելու համար՛՛: Կոնվերսիան ներկայանումէ որպեսպետականպարտքի փոխարինումն այլ պարտավորություններով:Պետականպարտքը կարող է փոխարինվելազգային ակտիվներով, ազգայինարժույթով, պարտատոմսերով, բաժնետոմսերով,ապրանքներուլ,ֆինանսականակտիվներովն այլն՞": Կոնվերսիայիառավել տարածվածձնը ներկայանում է որպես պետականպարտքը հատուկ պայմաններով պարտապաներկրի ունեցվածքով կամ պետականկազմակերպությունների, ընկերությունների արժեթղթերով փոխարինում: Այս գործընթացըկիրառելի է թե՛ արտաքին,ն թե՛ ներքին պարտքիպարագայում, պարտավորությունների փոխարինումըպետական կազմակերպությունների, ընկերությունների արժեթղթերովկարելի է իրականացնել մրցույթով:Չնայած այդ գործընթացի աշխատատարությանը, այն հնարավորությունէ տալիս խուսափել ինֆլյացիոն ազդեցություններից, ինչպես Շան ներգրավել երկրի համարռազմավարականնշանակությունունեցող ներդրողների:Պետականպարտքի կոնվերսիակարող է իրականացվել նան ներդրումայինհիմնադրամներստեդծելու, պարտքն արտահանվող ապրանքներովփոխարինելու,ինչպես նան պարտքը հարկերով փոխարինման եղանակներով: Տարբեր երկրներում պետականպարտքի կառավարմանփորձի

ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այդ պարտքի կառավարման վերաբերյալտեսական պատկերացումները, որպես կանոն, զուգորդվում են պետության վճարունակության,կամ պարտքային կայունության հետ: Հարկ չնայած ընդէ նշել, որ այս երկու հասկացությունները, հանրությունների, իճաստային առումովբավականինտարբերվումեն: Վճարունակությունը տնտեսականկատեգորիաէ, որը ցույց է տալիս պարտապանի`կուտակվածպարտքային միջոցներիսպասարկման ն հետվերադարձի տնտեընդունակությունը:Ավանդաբար, սագիտական տեսության մեջ այն ներկայացվումէ որպես պարտապանի պարտքայինպարտավորությունների կատարմանընդունակու/.Խ., 3ոքոՑՈժետԹ

27Ը)ՇՈԱԱՈՅ

106) 1ճքօ ԹԻՒՆ Պ

ըօուօե.

ճՃամքթՅի Փ/ՒԹԻՇՕԹԵւ Խօոօրօտ

088Փ.Շ., ՔՅՅՑՍՈՒԹ

ՔՕՇԸԼՀ. - հ).: Ոտտոօ"-ԽՐ»/, 1997, Շ. 9.

- ՈՅ ԵՑ,

ոքտթոՑ

ոք

2001,

Ը.

ՅԵթահախ

19. ԶԾՈՐԾԿ

թյան կարնորագույնգործոն:Որպես վճարունակությանապահովվման կարնորագույն գործոն առավել հաճախ դիտարկվում է արտաքին առնտրի դրական մնացորդը(սալդոն), այսինքն` եթե պարտապանը ընդունակ է արտահանումիցապահովել այնքան զուտ շահույթ, որ-

քան անհրաժեշտէ կուտակվածպարտքայինպարտավորությունների սպասարկմանհամար, ընդունված է ասել, որ նմանատիպերկիրը վճարունակէ: Ավելի խորը ուսումնասիրություններըվկայումեն այն մասին, որ պետականպարտքիսպասարկմանպարագայումվճարունակությունը դեռես բավարար պայման չէ պարտապանի`իր կողմից ստանձնած ժամանակինն պատշաճկատարմանհամար, պարտավորությունների քանի որ նման պնդումը ճիշտ կլինի միայն այն պարագայում,եթե ենթադրենք,որ պարտապան երկիրըպատրաստ է վճարելպարտատեր երկրներին, իսկ պարտատերերկրները,իրենց հերթին,պատրաստ են շարունակել վարկավորելնախկին պայմաններով:Նման ենթադրությունը, բնականաբար,ոչ միշտ է ճիշտ: Պարտքայինկայունությանգադափարը,ի տարբերությունվճարունակության, բացի պարտապաներկրի` կուտակված վարկային միջոցների սպասարկման ունակության, ենթադրում է նան նման ու փոխառումիջոցներտրամադրողերկրներիվարկասպասարկման Այսինքն, վորմանգործընթացըշարունակվելուպատրաստակամությունը: է պարտքային կայունությունը կարելի սահմանել որպես փոխառու միջոցներիծավալի ն կառուցվածքիայնպիսի իրավիճակ, որի դեպքում պարտապանըհնարավորությունունի կատարել իր ընթացիկ ն ապագա պարտավորություններըա̀ռանցխաթարելուերկրի սոցիալտնտեսական բնականոն զարգացումը, ն որի դեպքում կարիք չի ինչպիսիքեն պարտքի առաջանումդիմել այնպիսիգործոդությունների,

դուրսգրումնու վերակառուցումը: Տնտեսապես հիմնավորված քանակովն պայմաններովստացված արտաքին փոխառու միջոցների ներդրումն ապահովում է անհրան պետականպարտքինման ժեշտ տնտեսականարդյունավետություն, Սակայնքիչ չեն դեպաճը պարտքայինխնդիրներչի առաջացնում": են դժվարանում սպասարկել ստացված քերը, երբ պարտապանները

29Խճաօսեթոո 14-016

ՁԵտո.

Է.Բ., Քքօ Շ.1., Յեռեօխաած: ոքտուվմոէլ,

էՅղ. -հ.:

.

ԴՒ/ՓՔԹՃ-եԼ,

2004,6,

428.

ոքօ6ՈՅոլելՍ

ՈՕուուՅ.

116ք. 6

փոխառու միջոցները: Քանի որ ժամանակակից պայմաններում երկրների գերակշիռ մասն ունեն կուտակած պետական պարտք, ն հարց է առաջանում` թե ինչպե՞սորոշել պարտքի թույլատրելի կամ անվտանգմեծությունը: նման հարցադրումը կարնոր է, քանի որ պարտքային չհիմնավորված քաղաքականություննանշեղորենտանում է դեպի այնպիսի իրավիճակի,որի դեպքում պարտքիընթացիկսպասարկմանհիմնախնդիրը վերաճում է պարտքի վերակառուցմանն պարտատերերի հետ փոխհարաբերությունների կարգավորման գերխնդրի:Այսպիսով, պետականպարտքիմեծությանգնահատմանգործիքների ներդրումը կարնորագույնքայլ է այդ պարտքիկառավարմանգործընթացիարդյունավետությանապահովմանգործում: Տեսական առումով կարելի է նշել, որ կուտակվածպետական պարտքը կարելի է ընդունելիհամարելայն դեպքում,երբ պետության խելամիտտնտեսականքաղաքականությունվարելու պայմաններում պարտքի մեծությունն արտահայտողհարաբերականցուցանիշները (պարտք/ՀՆԱ,պարտք/զուտարտահանումնայլն) կայուն մեծություն կամ նվազման միտում ունեն: Եվ հակառակը,պարտքի մեծությունն անընդունելիէ, երբ նույնիսկ պետությանկողմից նպատակաուղղված խելամիտ տնտեսական քաղաքականությանն մակրոտնտեսական կանխատեսումներիպարագայումնույն ցուցանիշները կայուն աճի միտումներ են ցուցաբերում: Դա նշանակում է, որ պարտքնի վերջո պետք է վերակառուցվի՞՞:

1.

Պետական պարտքիբեռի գնահատման մեթոդաբանականմուրեցումները

Վերջին տասնամյակներում պետականպարւոքի բեռի գնահատտարբեր կառույցներիկողմից մշակվել ն ներդրվել են պետականպարտքիգնահատմանմի շարք գործակիցներ: գորՆման են ծակիցները օգտագործվում ւիոխառու երկրների` պետական պարտքի կուտակված բեռի սպասարկման ն վճարման հնարավորությունը գնահատելունպատակով:Գնահատման ժամանակհաշվի են առնվում այնպիսի ցուցանիշեր, ինչպիսիք են ՀՆԱ-ն, պետական բյուջեի մուտքերը,արտարժույթի`երկիրներհոսքըն այլն: Միջազգային ֆինանսականկառույցներն օգտագործում են նման գնահատականները փոխառուերկրներիդասակարգման, վարկանիշավորման, պարտքային միջոցների տրամադրման պայմանների, բեռի կրճատման ն մի շարք այլ նպատակներով: Ներկայումս առավել լայն տարածումգտածցուցանիշերնեն. պետականպարտքին ՀՆԱ-իհարաբերակցությունը, պետական պարտքի ե համախառնազգային արդյունքի (ՎԱՍ) հարաբերակցությունը, արտաքինպարտքի ն արտահանմանու ոչ գործոնային ծառայությունների տարեկանմեծությանհարաբերակցությունը՝", պետականպարտքի ն պետականբյուջեի եկամուտներիհարաբերակցությունը, պետականպարտքիսպասարկմանու վճարման տարեկանգումարին ՀՆԱ մեծության հարաբերակցությունը, արտաքինպարտքի սպասարկմանու վճարմանտարեկանգումարի ե արտահանման ու ոչ գործոնային ծառայությունների տարեկանմեծությանհարաբերակցությունը, պետականպարտքիսպասարկմանու վճարմանտարեկանգումարին պետականբյուջեի եկամուտներիհարաբերակցությունը, ման համար

պարտքային

»

»

»

»

»

»

»

ԳԱՍ6ց6-ճ.Օ., "ՏՕԿԾԼՇ

ցոՕճեէ Ք6ՏենօխոոցԽօիճուտո-Օո» "(68 ԼԹԼԹՐ՞.(ուա էօոտ) ՁՕ6ռատեօ ԽՇոծԹո/ Էսոմ, ՔՒօտտուԹժՅէ փ. Բացքճճո Շօոոոթտօո, 8Խտտոտ. ԲօԱխոտ, 10, 2002. հեք թթուՈՈՒօոց/6246-ոՅմոք/5քտ66Շհ855/2002/121002.հէոո.

մ

Ոչ գործոնային ծառայություններ են կոչվում արտադրության գործոնների հետ չկապված ծառայությունները,ինչպիսիք են բեռնափոխադրումները, ուղնորափոկապը,տուրիզմը, խորհրդատվությունը,ուսուցումը ն այլն: խադրումները,

»

կուտակվածարտարժութայինն թանկարժեքմետաղներիպահուստի ն արտաքինպարտքիսպասարկմանու վճարմանտարեկան գումարիհարաբերակցությունը: Պարզաբանման առումովներկայացնենք վերոնշյալներն առանձին-

առանձին:

Պետականպարտքին ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը գուցանիշէ, տալիս գնահատել տնտեսության վրա պարտքային 60նշումը: Յուցանիշըկիրառելիէ արտաքին,ներքին ե համախառնպետական պարտքիգնահատման համար: որը թույլ է

Աա նաւ ամախառն նողն ներքին արդյունք

7009:

Պետականպարտքին ՀԱԱ-իհարաբերակցությունը տնտեսագիտականբովանդակությամբ մոտ է նախորդցուցանիշին: բավականին Այս երկու ցուցանիշերնիրենց էությամբտարբերվումեն արտասահմանյան երկրներիհետ հաշվարկների մեծությամբ:Ցուցանիշըկիրառելի է արտաքին, ներքին ե համախառնպետականպարտքի գնահատման համար:

Պետականպարտքի մեժություն Համախառնազգայինարդյունք

մաք

՝,

Զարգացածերկրներումայս երկուցուցանիշներիտարբերությունը կազմումէ 1-246: Այս ցուցանիշնօգտագործվումէ Վամաշխարհային բանկի(ՀԲ) կողմից` պարտապաներկրների դասակարգմաննպաեն` տակով:Ըստ այդմ՝ երկրներըդասակարգվում նշանակալի պարտքի մեծություն ունեցող երկրներ՝ ավելի քան »

8006, »

Որքան մեծ է ցուցանիշի արժեքը,այնքան պետությունը երկրում արտադրվածապրանքներիԼ. ծառայությունների ավելի մեծ մասնաբաժին պետք է ուղղի ոչ թե տնտեսությաններքին զարգացման խթանմանը,այլ պարտատերերինպարտքային պարտավորությունների վերադարձմանը: Այն դեպքում, երբ կուտակված պարտքի մեծությունն ավելի մեծ է դառնում, քան երկիրը երկարաժամկետ հատվածում,ապա կարող է ուղղել պարտքայինպարտավորությունների մարմանը,ն. արդյունքում պարտատերերի մոտ կարող է մտավախություն առաջանալերկրի վճարունակության վերաբերյալ: Այս ցուցանիշի 5056 մեծությունը համարվում է անվտանգ` ն մտավախությանհամար հիմք չի ստեղծում: Երկրի` եվրոգոտում ներառվելուՄաաստրիխյան համաձայնագրով այս ցուցանիշի մեծությունը պետք է լինի 6056-իցոչ ավել, կաճ դիտվիցուցանիշի կայուն նվազում դեպի 6076 ցուցանիշը:Հարկ է նշել. որ ներկայիսֆինանսատնտեսականճգնաժամի պայմաններումեվրոգոտու մի շարք երկրներումդիտվում է պետականպարտքի6096 սահմանագծի խախ-

տում:

Դզ-

ընդունելի պարտքիմեծությունունեցողերկրներ`48-8076,

փոքր պարտքիմեծությունունեցող երկրներ`4826-ից պակաս": Ըստ կարնորության երկրորդ` արտաքին պարտքի ե արտահանման ու ոչ գործոնային ծառայությունների տարեկան մեծության »

հարաբերակցությանգործակիցնայնպիսիցուցանիշ է, որը ցույց է տալիս պետության կողմից կուտակված արտաքին պետական պարտքի մարման հնարավորությունը:Որքան զարգացած է երկրի արտահանման ոլորտը, այնքան մեծ է պարտապանի`արտաքին պարտատերերին ունեցած պարտավորություններիհնարավորությունը ն հետնաբար,փոքր է այս ցուցանիշի մեծությունը: Պ9" լ

մեժություն Արտաքին պարտքի

ՐԱրտահանման Ն գործոնայինծառայություն ների տարեկանմեժություն

ՐՂ

ոչ

գ,

Այս ցուցանիշն օգտագործվում է ՀԲ-ի կողմից` փոխառու Օպատակով:Ըստ այդմ էլ կիրառվում են երկրների հետնյալչափանիշները մակարդակ22074-ցավելի, կրիտիկական ընդունելիմակարդակ 132-22076, `

դասակարգման

»

»

-

ցածրմակարդակմ̀ինչն 13242: Միաժամանակ,մեկ տարվաընթացքումցուցանիշի ավելի քան 2596 աճը նույնպես վտանգավորէ համարվում պետությանվճարունակությանտեսանկյունից: »

ԲլոՅՈ66: տեէ 8սոմծո |ոժլօճ1օ/5 Յոժ Շօսոէր/Շ1255/Ո62կօոՏ. ՕՕեշ| Օ6սօ/քօքոոծու իծ ՔՕծր6Տէ Շօսոէղ6տ. Կ/ՅՏիյոցէօո ՕՇ, Մ/օմմ Քոճոե,2002, ք. 119. Բ/ոտոծլոց

Պետականպարտքի ն պետականբյուջեի եկամուտներիհարաբերակցությունըցույց է տալիս երկրիպետականբյուջեի վրա պարտքային ճնշման մեծությունը:Այս ցուցանիշնօգտագործվումէ միջազգային ֆինանսականկազմակերպություններիկողմից` փոխառուի պարտքային կայունության գնահատման նպատակով: Ցուցանիշը թույլ է տալիս պարզել պետականպարտքիայն վիճակը,որի դեպքում կառավարությունըհնարավորությունունի ամբողջությամբն ժամանակին կատարելու իր պարտքայինպարտավորություններըա̀ռանց տնտեսական բնականոն զարգացմանն ակտիվ միջամտելու ն պարտքի դուրսգրման կամ վերակառուցման դիմելու: Ցուցանիշը կիրառելի է արտաքին,ներքին ն համախառնպետականպարտքի գնահատմանհամար:ր Պգ»

Պետականպարտքիմեժություն Պետականբյուջեի եկամուտներիմեժությում

1004,

կատարմանպոտենցիալխնդիրներիառկայությանկարնոր թյունների ցուցանիշն սկզբունքայինկարնորությունունի վճարունակության ժամանակ: Այս ցուցանիշը թույլ է տալիս գնահատել գնահատման ն ռեզիդենտներիպ̀ետական պարտքիմարերկրիկառավարության

ման համար անհրաժեշտ արտարժույթ ձեռք բերելու հնարավորու-

թյունը:

«գ»

պարտքիսպասարկման Արտաքին ու վճարմանտարեկանգումար 7 10044 ու ոչ գործոնայինծառայությունների Արտահանման տարեկանմեծություն են

ժամանակկիրառվում գնահատման Փորձագիտական չափանիշները՝ մակարդակ2̀526-իցավելի, կրիտիկական զգուշացնողմակարդակ1̀5-2576,

հետնյալ

»

»

Ցուցանիշի25040 արժեքի սահմանագիծըդիտարկվումէ որպես պարտքայինկայունությանապացույց33: ու վճարման տարեկանգուՊետականպարտքիսպասարկման ե ՀՆԱ մարի հարաբերակցությունըբնութագրում է ընթացիկպարտքային բեռի ճնշումը պարտապաներկրիազգայինտնտեսությանվրա ն ցույց է տալիս ազգային արդյունքի այն մասնաբաժինը,որն կատարմանը:Ցուցաուղղվում է պարտքայինպարտավորությունների ն է պետականպարտքի նիշը կիրառելի արտաքին,ներքին հաձախառն գնահատմանհամար:

ցածր մակարդակմ̀ինչն 15965": ու վճարմանտարեկանգուՊետականպարտքիսպասարկման ցուբյուջեի եկամուտներիհարաբերակցության մարի ն պետական վճարունակությունը: է ցանիշը ներկայացնում երկրիկառավարության ն Ցուցանիշը կիրառելիէ արտաքին,ներքին համախառնպետական »

պարտքիգնահատմանհամար:

Պգ-

'

Պգչ..

Պետականպարտքիսպասարկման Թ վճարմանտարեկան գումար

Համախառններքինարդյունք

«1002

մոտաքին պարտքի սպասարկման վճարմանտարեկանգումարի ե արտահանմանու ոչ գործոնայինծառայություններիտարեհանդես է գալիս որպես երկրի՝ կան մեծությանհարաբերակցությունը առաջ պարտքային պարտավորուարտասահմանյան պարտատերերի ու

ՃրմրժաՏ 0., 80016 Ճ.Բ., Բ/շոմ| Տ.Տ., Տոցհ Տ., ԶՏԵԼ ԾՅԱ6Բ Թ ԼՕԿ-ՎՈՇԾՈՈՑՇՕԱՈՒՂՑՏ.

Վիտ ԲոհճոՇօժ ՒԱՔՇ |ոնոեսօ. Մ/շՏհլոցթո քՇ, |Խ/Բ,1999, ք. 4.

ու Պետականպարտքիսպասարկման վճարմանտարեկանգումար

մեժություն Պետականբյուջեիեկամուտների

յի որուն արտարժութային սահ մանային

մե

մեծություն թ)

71007: .

ընդունված է ցուցանիշի 1046 ընդուն

ն թանկարժեքմետաղներիպաԿուտակված ու հուստի ն արտաքինպարտքիսպասարկման վճարմանտարեկան հանդես է գալիս որպես պետության գումարի հարաբերակցությունը

կարնորցուցանիշ: վճարունակության

Ց.

ԼօԽ-|ՈոՇօՈՇ ՇՕԱոՒՈ6Տ.

Ճրմյթատ Ծ., 80016 Ճ.Բ., Բ128Պ Տ.Տ., Տ/ոցհ Տ., Զ6Եէ Թ6Ո6ԷԹո 1ԻիօԲրհտոօճվ ՒՍՔՇ (ոլնճենծ. Պ/ոտհոցթո ՁՇ, |ԽԲ, 1999, բ. 28.

Կուտակվածարտարժութայինն

ՊԳ-

Գոթ

նր

Աաաա

Սիրի որոր

Աարոն ՞

70072

Ցուցանիշիկրիտիկական մեծություն է համարվում10092 արժեքը, իսկ դրանից ավելի փոքր ցուցանիշը ցույց է տալիս պետության ն քաղաքացիների` արտաքին պետական պարտքի կարճաժամկետ սպասարկմանհնարավորդժվարությունները: Եթե ընթացիկն ապագա տնտեսական կանխատեսումները հաշվի առնելով վերը նշված ւպետականպարտքիհաշվարկվածգործակիցները որակվում են որպես անթույլատրելիբարձր, ապա պետական իշխանությունները պետք է համապատասխան քայլեր ձեռնարկեն դրանց նվազեցման ուղղությամբ: Որպեսկանոն, նման միջոցառումները կապվածեն լինում սեփականերկրի` ներմուծումից կախվածության նվազեցմանը,արտահանմանխթանմանը, արտաքինփոխառություններիստացմանպայմանների բարելավմանը, ն այլն: Միաժամանակ հարկ նշել, որ նշված գործակիցների բավարար արժեքներըչեն երաշխավորում երկրի պարտքային խնդիրներից զերծ լինելը: Արտասահմանյան երկրներիտնտեսական պատմությանուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շատ երկրներկարողացելեն ապահովել պարտքիսպասարկմանվճարումների ժամանակացույցը` միայն

է

գործակիցների սահմանայինկրիտիկական արժեքի սահմաններում գտնվելու պայմաններով, ն քիչ չեն նան դեպքերը,երբ առանձին երկրներկարողացելեն ապահովելգործակիցների ընդունելի մեծությունը` վճարումներիժամանակացույցի խախտման կամ պարտքի վերակառուցման գնով::: Բացի այդ, որպես պարտապաներկրի պարտքային դիրքի վրա էականազդեցությունունեցողգործոն փորձագետների կողմից նշվում է երկրի` արտաքին անբարենպաստ փոփոխություններից ունեցած զգայունության աստիճանըկամ, այլ կերպ ասած, դրանցովպայմանավորվածարժութայինն տոկոսայինռիսկը, ապրանքայինշուկաների փոփոխությունների ռիսկըն այլն: այս

Այնուամենայնիվ,պարտքային գործակիցների նշված սահմահստակ սահմանվածմեծություններչեն, որոնց անխտիր պարտապան երկրում պետք է խնդիրներ գերազանցումն առաջացնեն:Կապվածպարտապաներկրում արձանագրվածմակրովերլուծությաննպատակների, վերլուծուտնտեսական հետ` պարտքայինգործակիցների թյուն իրականացնողի կան արժեքները կարող են բավական մեծ տատանումներունենալ: կողմիցպարտքայինտարԱյսինքն`տարբերկազմակերպությունների բեր գործակիցներիկրիտիկականարժեքներիմեծություններըբավականինպայմանականեն: Ռրքանմեծ են սահմանվածցուցանիշներից շեղումների մեծությունը, այնքան մեծ է պարտքային խնդիրների առաջացման հավանականությունըն, հակառակը, որքան մեծ է «անվտանգ գոտին», երկրի` կրիտիկականցուցանիշներից մեծ է երկրում հնարավորխնդիրների`առանց սոցիալայնքան տնտեսականցնցումների լուծման հավանականությունը:Բացի այդ, պարտքայինգործակիցներիբարվոք վիճակըթույլ է տալիս վարկանիշավորողկազմակերպություններին բարձրացնելերկրի պարտքային վարկանիշը`հնարավորությունտալով ավելի արտոնյալ պայմաններով ֆինանսականմիջոցներներգրավել: Համադրելուառումով, թե ինչպիսինէ պետականպարտքի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում Եվրամիության երկրներում թվականներիդրությամբ, ներկայացվածէ աղյուսակ 1.1-ում: Աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ ուսումնասիրվողժամանակաշրջանում պետական պարտքի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում եղել է Հունաստանում, որը 2014թ. վերջինկազմելէ 177.176: Հունաստանի պետականպարտքի նման մեծ տեսակարարկշիռը պայմանավորվածէ եղել 2010թ.-ից երկրում ձեավորված ֆինանսական ճգնաժամով:Բացի Հունաստանից, ՀՆԱ-ի նկատմամբԱր կան պարտքիտեսակարարկշիռը 10046-իշեմը գերազանցել են գիան, Իռլանդիան,Իտալիան, Կիպրոսը ն Պորտուգալիան, 106.5, ցուցանիշները կազմել են, համապատասախանաբար ր. 132.1, 107.5 ն 130.2 տոկոս:

լային մեծությունները ցուցանիշների,

ունեցած

լուրջ

2000-2014

ամենաբարձ

2014թ.

Ա

Շօհցո Օ., "Թրօաղհ Հոմ Էշմտոոռլ Օ6եէ Ճ ՎՅա օո էհտ Ճմոշռո ոմ Ք6րտքճՇքխօ Լոնո Ճոտոշոո 1աց60165,"Շ6ութը (0- ԷՇօոօողն ԲօԱՇ/ԲՇՏ6ՅՐշի Օտօստտօո Քքօր Խօ, 3753 (Լօոժօո), 1997.

հԱքՄՈՎՇՅՏ.ՒԹք6Շ.օ9/ ք/օքմօ6քոմք/1753.հո|.

կրիտիկա

ԼԼ

Աղյուսակ 11 2000-2014թ. պետականպետականպարտքիտեսակարարկշիռըՀՆԱ-ի նկատմամբԵՄ երկրներում,9635

Երկիրը

հնք//66.8ԱՐօքՁ.ԹԱ/ԾՍՐՕՏԱԱՆցՈ/ մօ2Թն-ԹելթԹՅոր-182քխցլո»18/8ոցսոց6-6ոճքՇոմ6«մքտցօ10 ԲԵԹ.

,

Է

Ե22 Ե18 ՃՅԾՅՋԾ

ՇՏ

ար 8:

ԵՏ

ԲՔ ՅՏՔ ԲԺ

ԷԸ Տմռ

ՔԹ

Տ

ԹՐՔ

թ

Բ

Փ

Ը

ՏԵՑ

Տ

Ջ

տ

-

Հ

Է,

ոՑ

-5: 6. 6". ած 5»

Է

ՇԲ Տ ծ

Ը

ՇՏ

-|

Բ

զ--Տ

Գ

Ծ

Ց

Է-

5ՅԲՔՅԺ

Յ

2 ՀԵՉՏԱՇՇԵԼԸՔ

Ց

Բ

80852 66559

Ք6ՅՅՅՅՔԲ

ՅՔՑՅՏՑՅԴԸԵԲ,.

0ՑՏ Թթ ռ

ՔՋՓԾԲԹՅԵՔԲՔՏՑՀՀՅ:`Հ

ր 1111221111թ34Է Շ ՏՑԶՔԸՔԲ եա ՕԺՇ Տա աՅաԵԲ2583566 88»:Բ ԲԵ: ՔաԷ

ԾԹ ԲՅՑՓՇ `-8ՇԸ «ՅՓՔՅ

Շ` ՏՅ Ք ՋԵ ԽԹ Բ -

Յ

Զ

Յ

Զ

`

Շ

ԹԹ:

Ց

Շ

5Ծ-։ՔԷ թյ

Ջ

5Ծ

7Ծ.ք ԲոԲի- Տարջ

Տբ

Յ8Տե

ԱԼ

Տ35ՅՅԾՏՔԾՇԾ՝Թ

ԳՅ: ԶՅ ՋՔ Բա »ՔՅ55Ց։ՏԹ5 Թ

Տ8»5ՀՅՔ5ՑՏՏՅՅՇՀ:ՅթՔ

ՋՔ-Ք Բ

ՅՔՅՃՇԳԾՓՅՔՏԾՇՅԺԾԾՔՏՔՏՏթ

Էք Ք Ե" Ք Ք

ճ

ռա

ՅՏ

ՅՅ 5՞

էջ

Բ

Ը

ՁՅԶՋ32. ԺՓԾՓԾՅ33

ՅՑ

Է

»35Յ

ՏՅՇբ

ՅՔԲՇ

Տ

ԳՑՏՔՃՇԾՏԸԷԾ

ՏՓՏՑԷԾԲՔԻԵԷԵ

-- Ք Ծ Բ . ՓԳ ՒԷ" ՇՔՏյՅՃԺՇԶԱՑ3353845-՞5: աՔԾ Բ օատՅք ՅՅ.

ՇՑԷՔՋԾԲԶՔՅՑՅԹՅԹՔԾ

ՏՃԲՑՏ5ՔԸՇՅԹՔՑՅՀՅՅԲՁԾ:Տ։Բ-Տ

ԷՅԱ-2Ք Ք --2-21Ձ. ՅԺՔ ՑԾՅ5535958 ԶՅՑ :ք:ք Ա ք ԷՋ

Յ-Ի-3-0-1-1ԲՏԱ Ե6ԵՅՇԹՅաՏՀՎԵՔԹՅՑ65`Բշ

Յ

62280640

Տ

`

Յ

ԷՉ

1Յ908ՅՅՅ:ա88աք

ՔՔ Յ550Ք55855ԹԷ

ՀՏԲՔՅ5ՅՑՔ

ՔՅԾՑԶՅՇԸԾԺԹՔԸ`ՅՔԲ

ՇՏ ք ՇՅ55»

ԲՏՋԲԹՅՔԾՇԾՔբ

ԲԱՏ ՑԵ ՏՅ

ԵԱՅՑՇԲ5 ՏՏ

Ե ՅՑՇՏԱա5ՏճՉ ՔԲԺՋՑՋ՝`՝ՈՇ--աԲՅ

ՇԲԸԹՅՅՔԲ

Գ Ժուտտճ 93 Է Բ

Է

Ծ

Ք

Բ:ԸԵԻԲՏԵՔՔ

ո

Ը

Զ

յ

Շ.,6- Տ-58-՞-Ծ ՇթԷՔ

Շ

ՏՅՏՅՏՅՔՅԲԸՔՖՋՑԵՇՏ

ք Է 5-5 "Զ3Յ ճՐ

Զ

ԷՋ»

ա

Թ

Ց

Ք

ՏՅ

Բ53Փ

ԵՏՔԵԺ

ԵԲԵԾՑՅՏՅՅՅԾԸԾՔԲ

ԾԹ

ք.

Թ

Բ-

1.4.

Պետական պարտքի հետ կապված ռիսկերն ու դրանց գնահատմանեղանակները

տական պարտքը: Տոկոսադրույքիռիսկերըգնահատելունպատակով կարողեն կիրառվելհետնյալցուցանիշները. ֆիքսված ն լողացող տոկոսադրույքովպարտքի հարաբերակցությունը, մինչն վերաամրագրումըմնացածժամանակը, մետականպարտքիդյուրացիան, ՀՆԱ-ի (պետականբյուջեի եկամուտներիկամ ծախսերի) ն պետականպարտքիսպասարկմանտոկոսայինծախսերիհարաբերության տոկոսայինցուցանիշը, տոկոսային ծախսերիաճի ռիսկայնությունը, մեջ գտնվողպարտքիսահուն ն մոտավորապես շրջանառության հավասար մարումները (պարտքի ոչ մի մեծ կտոր չի մարվում առանձինտարի կամ օր): տոկոսադրույքով պարտքը ենթակա է տոկոսադրույքԼողացող ների ռիսկի, ն ինչքան մեծ է ընդհանուրպարտքում լողացող տոկոսադրույքի տեսակարարկշիռը,այնքանպարտքը զգայուն է տոկոսադրույքների տատանումներին:Լողացող տոկոսադրույքովպարտավորությունները կարող են ավելի շատ ռիսկ պարունակել իրենց մեջ, ն եթե ընդհանուր պարտքի ծավալը մեծ է ի համեմատ ՀՆԱ-ի ն բյուջեի եկամուտների,ապա պարտքը ենթակա է զգալի արտարժութային ռիսկերի, քանի երկիրըզգալի ռիսկերէ ստանձնելկառավարության կողմից տրամադրվածերաշխիքներիարդյունքում, մեծ են նան արտաքին կամ ներքին այլ բնույթի ռիսկերի իրական դառնալու հավանականությունները: Մինչն վերաամրագրումըմնացածժամանակըցույց է տալիս արժեկտրոնիհաջորդ ամրագրմանմիջին կշռված ժամկետը:Վերջինիս մեծ արժեքը նշանակում է, որ պարտքի մեծ մասի դիմաց վճարվող տոկոսըմոտ ապագայումենթակաչէ փոփոխության,ն սա նշանակում է, որ այս առումովպարտքը ցածր ռիսկայինէ: Մի երկրների պարտքի կառավարիչներռիսկերի կառավարման նպատակով օգտագործում են դյուրացիան ն դրա համար սահմանում են միջակայք: Դյուրացիանհուշում է, թե տոկոսադրույքներիփոփոխություննինչքան արագ կազդի պարտքիմեծության վրա: Երկար դյուրացիան նշանակում է, որ պարտքի մեծ մասի համար տոկոսադրույքը ֆիքսված է երկար ժամանակով, ն ծախսերի զգա»

»

Ցանկացածերկրում,այդ թվում նան ՀՀ-ում պետականպարտքի կառավարումըբախվում է բազմաթիվ ռիսկերի: Ընդ որում, տարբեր երկրներպետականպարտքիկառավարմանժամանակկենտրոնանում են առանձին ռիսկերի վրա, ինչը պայմանավորվածէ տվյալ երկրին ճգնաժամը(2008թ. բնորոշպայմաններով: Վերջինֆինասատնտեսական նան Հունաստանում տեղի ունեցած զարգացումվերջերին),ինչպես ները ցույց տվեցին,որ պետականպարտքիոլորտում ռիկերի կառան աղքատ վարումն արդիական խնդիր է բազմաթիվ զարգացող երկրներիհամար: Ֆինանսականշուկայի անկայունությանպայմանանընդունելի լիներում պետականպարտքի վերաֆինանսավորման նելը կարող է զգալիորեն մեծացնել տնտեսականն ֆինանսական ցնցումներիբացասականհետնանքները: Պետական պարտքի հետ կապված հիմնական ռիսկը պարտքի սպասարկմանծախսերիկտրուկ աճն է, որը կարող է տեղի ունենալ տոկոսադրույքներիու փոխարժեքի աճի ն այլ հանգամանքների պատճառով:ԱՄՀ ն Գամաշխարհային բանկի կողմից պատրաստված պետականպարտքի կառավարմանուղեցույցում պետականպարտքի կառավարմանոլորտումառանձնացվածեն հետնյալ ռիսկերը. 1. տոկոսադրույքի ռիսկ, 2. փոխարժեքիռիսկ, Յ. վերաֆինանսավորման ռիսկ, 4. իրացվելիության ռիսկ, 5. գործառնական ռիսկ, 6. վերջնահաշվարկի ռիսկ, 7.

վարկային ռիսկ:

Տոկոսադրույքի ռիսնը ցույց

տալիս տոկոսադրույքներիտատանումներիպատճառովպարտքիսպասարկմանծախսերիավելացումը: Հաշվի առնելով պետական ակտիվների երկարաժամկետ բնույթը, որպեսկանոնկարճաժամկետայնությամբ պետականպարտքն ավելի ռիսկային է համարվում,քան երկարաժամկետայնությամբ պեէ

.

» »

»

»

շարք՛

նկատմակարդակիփոփոխությունների յունությունըտոկոսադրույքների մամբ ցածր է: Կարճ դյուրացիան նշանակում է, որ տոկոսադրույքների մակարդակի փոփոխությունն արագ ազդեցություն կունենա պարտքիներգրավմանծախսերիմակարդակիվրա: Դյուրացիան մինչե պարտքի յուրաքանչյուր վճարումը միջին կշռվածժամկետներնեն, որտեղյուրաքանչյուրժամկետիկշիռը տվյալ ժամանակահատվածիդրամականհոսքի ներկա արժեքի հարաբերակցությունն է պարտավորությանմեծությանը:Պարտքային պայուսակի դյուրացիան դրանում ընդգրկվածակտիվներիդյուրացիանէ՝ կշռած պայուսակում նրանց տեսակարարկշռով: Լողացող տոկոսադրույքով պարտքի դյուրացիան հավասար է մինչն արժեկտրոնի հաջորդ վերաամրագրումը: Դյուրացիան տեղեկատվությունչի տալիս վճարումներիժամանակացույցի վերաբերյալ: Մեկվճարումովպարտավորությանդյուրացիան կարող է հավասար լինել բազմաթիվվճարումներով պարտավորությանդյուրացիային,չնայած այդ երկու պարտավորությունները տարբերռիսկերկրել: կարող են վերաֆինանսավորման Դյուրացիան կախվածէ տոկոսադրույքներիմակարդակից: Այլ հավասարպայմաններիդեպքում դյուրացիաննվազում կամ աճում է, երբ տոկոսադրույքներն աճում կամ նվազում են: Նույն պարտքը կարող է այդ կերպ գնահատվել տարբեր տոկոսադրույքներօգտագործելով: Եթե պարտքիկառավարիչնօգտագործումէ շուկայական տոկոսադրույքները, ապա պարտքային պայուսակի դյուրացիան մյուս կարող Է տատանվել, նույնիսկ եթե պայուսակը բնութագրող մնան նույնը: բոլոր ցուցանիշները Մյուս խնդիրըկապվածէ այն հանգամանքիհետ, որ դյուրացիայի ն ռիսկի միջն կապը գծային չէ ն այդ իմաստովճիշտ չէ դյուրացիան ռիսկիլրացուցիչ ամբողջությամբմեկնաբանելորպեստոկոսադրույքի

ցուցանիշ:

Տոկոսադրույքների մեծ տատանումներըտնտեսության հիմնարար ցուցանիշների անկայունության ն ներդրողներիկողմից իշխանությունների քաղաքականությունը (հարկաբյուջետային,դրամավարկային, հարկային, այլ) բարձր ռիսկային գնահատելու վկայությունն են: Տոկոսադրույքներիմակարդակիմեծ տատանումներըղդժվարացնում են պետականբյուջեում տոկոսայինծախսերիմակարդակի

կանխատեսումը, իսկ բարձր տոկոսադրույքներն հանգեցնում են մեծ ծախսերի: Տոկոսադրույքների ռիսկերնաճում են, եթե պետք է վերաֆինանսավորել պետականպարտքի որոշ մասը, վերաամրագրելլողացող տոկոսադրույքովպարտքիարժեկտրոնըն մեծ ծավալով նոր պարտք ներգրավել: Տոկոսադրույքիռիսկը բարձր է, եթե պարւոքի մեծ մասն ունի կարճատնժամկետայնություն,իսկ տոկոսադրույքներիտատանողականություննէլ մեծ է: է փոխարժեքի Փոխարժեքիռիսկնարտահայտում փոփոխությունների պատճառովպարտքի սպասարկման ծախսերի ավելացումը: Արտարժույթովգնանշված պարտքը կամ արտարժույթիհետ ինդեքսավորվածպարտքնավելացնումէ ազգային արժույթով արտահայտված սպասարկման ծախսերի մեծության տատանումները:Այդ իսկ պատճառով էլ տարբերերկրներիկառավարությունները նվազեցնում են արտարժույթովգնանշված պարտքը պետականպարտքիընդհանուր կառուցվածքումն աշխատումեն հավասարակշռել կառավարությանարտաքինակտիվներիու պարտավորությունների կառուցվածքը: Փոխարժեքիռիսկի գնահատմանցուցանիշներնեն. Արտարժույթով ն ազգային արժույթով գնանշված պարտքերի հարաբերակցությունը (կամարտարժույթովգնանշվածպարտքի տեսակարարկշիռն ամբողջ պարտքիկառուցվածքում): Արտարժույթովգնանշված պարտավորություններին երկրի արտաքին պահուստներիարժութային կառուցվածքներիհամեմա»

»

տությունը:

Վճարման ենթակա արտարժույթով գնանշված պարտքի մեծությունը: Ինչքան մեծ է ազգային արժույթով գնանշված պարտքի տեսակարար կշիռն ընդհանուր պարտքի կառուցվածքում, այնքան փոքր են ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխությանազդեցությունները պետականպարտքիվրա: Ազգայինարժույթի փոխարժեքիտատանումների դեպքում երկրի ֆինանսականդիրքն ավելի կայուն է, եթե արտարժութայինպարտքիարժութայինկառուցվածքըն երկրի միջազգային պահուստների արժութային կառուցվածքներն իրար »

մոտ են:

դիակը

ե Վերաֆինաննավորման ոոր թողարձող պարտքի տեղա մ բարձր տոկոսա բաշխման կամ նոր թողարկվող պարտքի դիմաց դրույքի վճարմանռիսկն է, որը կապվածէ դրանց նկատմամբցածր պահանջարկի հետ, ինչի հետնանքով նոր պարտքայինգործիքի մ բավարարումմարվոդ չիի բավարար ստաց ված հասու յը տեղաբաշխումից

րնա ուները

պարտքի

-

-

րրմա առավ

ր ռիսկը Վերաֆինանսավորման մեծությունը րությունը պետք է նվազեցնիառանձին թողարկումների կամ վերջինիսգծով մարմանկախվածությունընոր թողարկվողպարտատոմսերի մուտքերից: Այլապես կառավարությունըպետք է հեձգի որոշ ումը, որպեսզիեկամուտներնօգտածախսերի պա կատարելուհամար: գոր արվող գծով ցուցանիշներնեն՝ սահուն ն մոտավորապես Շրջանառության պարտքի գտնվող մեջ ո ոչ մի մեծ բաժինըչի մարվում ումները (պարտքի ր նձ ը առանձի րի կամ . Մինչն մարում մնացած օրերի միջին մեծությունը (պարտքի մնացածմիջին ժամկետը): վերաթողարկմանը Ընդհանուր պարտքումկարճաժամկետպարտքի տեսակարար ենթակա պարտքի կշիռը (առաջիկա տարում վերաթողարկման

կատա

փար րվ իմաց վճարումները քի լ արաֆինանաավորման ռիսկի ։

»

ավասա տար Ը):

»

»

ծավալը):

Պարտքի գոյատնմանտնողությունը: ռիսկեր ծագում են այն ժամանակ, երբ Վերաֆինանսավորման գալիս է պարտքիմեծ մասնաբաժնիմարմանժամանակը,որը պետք է ֆինանսավորվի նոր թողարկվող պարտքի միջոցով:Վերաֆինանսավորման վատ կառավարումը կարող է պարտքի կառավարիչին ստիպել կայացնելու երկու ոչ բարենպաստ որոշում. » տեղաբաշխել չափազանց Թողարկման ենթակա պարտքը բարձր տոկոսադրույքով, որպեսզի միջոցներնօգտագործվեն համար: մարվող մեծածավալ պարտքի ֆինանսավորման Չմարել պարտքը (դեֆոլտ)` իրավիճակ,երբ կառավարությունը չունի բավականաչափկանխիկ միջոցներ մարման ենթակա պարտքայինպարտավորություններըկատարելու համար, արդյունքում բյուջեի օրականմուտքերը բավարարչեն, ն կառավարությունն ի վիճակիչէ տեղաբաշխելնոր պարտք: »

»

ռիսկը կարող է դիտվել որպես իրացվեՎերաֆինանսավորման լիության խնդիր Ն այն կարող է կառավարվելկանխիկհոսքերի կառավարմանգործիքներովու գործարքներով:Վերաֆիճնանսավորման ռիսկերի վատ կառավարման արդյունքում պարտքի կառավարիչը կարող է ստիպված լինել ընդունել անբնական բարձր տոկոսադրույքներ, որպեսզիբավարարիֆինանսավորմանկարիքները:Նման իրավիճակներ կարող են ստեղծվել հատկապեսայն օրերին, երբ մարվումեն խոշորածավալուղենիշայինպարտատոմսեր: Վերաֆինանսավորմանռիսկը նման է տոկոսադրույքի ռիսկին, սակայն ի տարբերություն տոկոսադրույքի ռիսկի, որի դեպքում թողարկողը ն ֆինանսական շուկայի մասնակիցներըտնտեսությունում հիմնարար փոփոխությունների հետնանքով որոշակի պահի «սպասում են» տոկոսադրույքներիմակարդակիավելացման,վերաֆինանսավորմանռիսկը կարող է նյութականանալպետական պարտատոմսերինկատմամբպահանջարկիանսպասելիանկմանն կանանկարոխիկ հոսքերի կառավարմանգործիքներնօգտագործելու ղության պատճառով: Զարգացած արդյունաբերականերկրները չեն բախվում վերաֆինանսավորմանռիսկի հետ, քանի որ ունեն կայուն, դիվերսիֆիկացված տնտեսություն, պետական բյուջեի եկամուտների կայուն բազա, բյուջեի պակասուրդիցածր մակարդակբավականերկարատն ն բյուջեի հավելուրդ ժամանակ առ ժամանակահատվածներում ժամանակ,երկարաժամկետպարտք թոդարկելու ունակություն: Միաժամանակ պարտքի մեծ ծավալներ կլանելու ընդունակզարգացած տոկոսադրույքների ֆինանսականշուկաներ ն եռթակառուցվածքներ, ցածր մակարդակն, առանձինբացառություններով,ՀՆԱ-ի համեմատ ն կառավարելի պարտքի մակարդակ: Վերաֆինանսավորմանռիսկի գծով հաշվարկվող ցուցանիշ է նան շրջանառվող պարտքի մարումներիսահուն ժամանակացույցը, որը նվազեցնում է շրջանառության մեջ գտնվող պարտքի մեծ մասը կարճաժամկետհատվածում վերաֆինանսավորելուհետ կապված ռիսկը: Սա հատկապեսկարնոր է անբարենպաստշուկայական պայմաններում: Մարումների օրերին պարտքի գծով կառավարիչի գործողություններիճկունությունը նվազում է: Այդ իսկ պատճառովէլ պարտքի

ցածր

կառավարիչները վերահսկում են կարճաժամկետ (սովորաբար հաջորդ 12 ամիսներիընթացքում) կամ միջնաժամկետ(հաջորդ 24, 36 ամիսներըկամ ցանկացածայլ ժամանակահատված, որ էականէ դիտարկվում)հեռանկարումմարվողպարտքի ծավալները: Մինչն մարում մնացածմիջին ժամանակըմարումներիժամկետի մարմանենթակածավալովկշռվածմեծություննէ: Վերջինսհաշվի չի առնում տոկոսավճարները,ինչը նշանակումէ, որ այն պատկերացում չի տալիս պարտքիսպասարկմանռիսկիմասին: Ինչքան փոքր է ընդհանուր պարտքիծավալում կարճաժամկետ կշիռը, այնքանպարտապանը փոքր վերաֆիպարտքիտեսակարար ն նանսավորման ռիսկ կունենա, կառավարությանգործունեության ֆինանսավորումըքիչ կախվածկլինիֆինանսականշուկաներից: Պարտքի գոյատնման միջին ժամանակը ցույց է տալիս, թե ինչքան հաճախ պետք է պարտքը վերաֆինանսավորվի:Այս ցուցանիշն օգտակար է միայն այն դեպքում, եթե պարտքն ունի սահուն մարումներիժամանակացույցԱ ներկայացվումէ միայն մարումների ժամանակացույցիհետ միասին (օրինակ, հաջորդ 3-4 տարիներին յուրաքանչյուր տարում մարվողպարտքիհետ միասին): Իրացվելիությանռիսկը դա պարտավորությունների կատարման համար անհրաժեշտ ակտիվներիցածր իրացվելիությանկամ դրանց իրացվելիության նվազման պատճառով ապարտավորությունները կատարելուանհնարինությանռիսկնէ, որն առաջացել է Օոր պարտք ձնավորելուանկարոդության պատճառով: Սա կառավարությանակտիվներիգների Ա դրանց նկատմամբ պահանջարկիփոփոխությանազդեցությունն է: Ակտիվներըպետք է իրացվեն (հավանականէ Կան վնաս կրելու առումով), որպեսզի հաղթահարվենայն «ցնցման» հետնանքները,որի արդյունքումպարտքի կառավարիչըչի կարողանումպարտք թողարկել:Այս ռիսկը նվազեցնելու նպատակովկառավարությունը պետք է երկար ժամկետայնությամբ պարտավորություններստանձնի ն կարճ ժամկետայնությամբ ներդրումներկատարի: Իրացվելիությանռիսկիցուցանիշներնեն. Կարճաժամկետպարտքիհարաբերակցությունը հարկայինեկա»

մուտներին,

»

Արտարժույթով գնանշված կարճաժամկետպարտքի հարաբե-

րակցությունըերկրիմիջազգայինպահուստներին: Ձորժառնական ռիսկըներքին ընթացակարգերի(տեղեկատԿ համակարգերի վականհոսքերը կարգավորող) ձախողման,աշխատակիցներիսխալների,արտաքինպատճառների (երկրաշարժ,ջրհեղեղ, հրդեհ, ահաբեկչական հարձակումն այլն) հետեանքովպարտքի կառավարմանաշխատանքներիխաթարմանու դրանց հետնանքով տեղեկատվության կորստի, ոչ ճիշտ տեդեկատվության ներմուծման, մշակման, տարածման ն դրանց հետնանքովվնասներ կրելու հետ կապվածռիսկն է: Գործառնական ռիսկերինյութականացման հիմնականպատճառը մարդկայինվրիպումներնու սխալներնեն: Գործառնականռիսկերի նվազեցման նպատակովանհրաժեշտ է ուսումնասիրել պետական պարտքի կառավարիչիյուրաքանչյուր ստորաբաժանման գործառույթները, պարզել դրանց սահուն իրականացմանը սպառնացող վտանգներըն ձեռնարկելմիջոցներդրանց նվազեցմանուղղությամբ: Գործառնական ռիսկը գնահատվում է հետնյալցուցանիշներով. սահմանում Գործառնական ռիսկերի յուրաքանչյուրտարվա համար (ելնելովգործունեության մեջտեդիունեցածփոփոխություններից): » ն բոլոր դեպքերիգրանցում: Գործառնական ռիսկերիդիտարկում Գործառնականռիսկերիտարեկանաուդիտ: Գործառնականռիսկերիառաջացումըկապված է այն հանգան համակարգերիձախողմանքի հետ, որ ներքին ընթացակարգերի ման, աշխատակիցների սխալների,արտաքինպատճառներով աշխատանքների խաթարմանն տեղեկատվությանկորստի հետնանքով պարտքի կառավարիչըկարող է վնասներկրել: Լավագույն ֆինանսական կառույցներում աշխատակիցներըշարունակաբար վերապատրաստումեն անցնում ն կարողանումեն փոխարինելմեկը մյուսին (ռոտացիայիկամ այլ սկզբունքով), որպեսզի թույլ չտան, որ որնէ աշխատակցիցկախվածությունը տվյալ կառույցըենթարկիմեծ գործառնականռիսկերի: Վարկայինռիսկը գործարքիմի կողմի կամ արժեթուղթը թողարկողի պայմանագրային պարտավորությունը կատարելուանկարողության հետնանքով գործարքիմյուս կողմի ֆինանսականվնասներ կրելու հետ կապվածռիսկնէ: »

»

Վարկայինռիսկիգնահատմանցուցանիշներնեն. Գործարքիմյուս կողմիվարկանիշը, Գործարքիառարկա հանդիսացողարժեթղթերիվարկանիշը: Վարկայինռիսկեր առաջանում են հետնյալ գործարքներիարբանկիցվարկ վերցնեդյունքում. բանկերումկանխիկաւվանդադնելիս, լիս, գրավ տրամադրելիս, ֆինանսականակտիվներիառքի կամ վան արժեթղթերը կանխիկը ճառքիժամանակ փոխանակելիս,ածանցյալ գործիքներովգործարքներկատարելիս: ընդունված է գորՎարկայինռիսկը նվազեցնելու նպատակուլ| ծարքներ կատարել միայն բարձր վարկանիշ ու վարկունակություն ունեցող գործընկերների հետ ն միայն բարձր վարկանիշ ունեցող ընկերություններիթողարկածարժեթղթերով,ինչպես նան սահմանափակումներ դնել (բացարձակկամ հարաբերական)առանձինընկերություններիու փոխկապակցվածընկերություններիհետ կատարվող գործարքներիծավալներիվրա ն տարբեր տեսակիգործարքների համար: Վարկայինռիսկի նվազեցմաննպատակովգրավ են ընդունում բարձր վարկանիշ ունեցող ընկերություններիկողմից թողարկված ակտիվներ ն գործարքներիվճարումըկատարում են վճարում առաքմանդիմաց սկզբունքով (մ6/Խ6Ի/Կ6ՐՏսՏ Ք8/Ո6Ոէ): ն արժեթղթեր Միջազգայինշուկաներումգործընկերների թողարեն Տթոմոոմ հետ վարկային գնահատում կողների կապված ռիսկը Յոմ ՔօօՐՏ, Խ/օօԺՏ (Ոմ6ՏԼ Տ Տ6//Շ66 ն ԷԼօհ Բկոցտ ընկերությունների կողմիցտրվածվարկանիշի ն այլ աղբյուրներիցստացվածտեղեկատվությանօգնությամբ: գործընԻնչպեստեսնում ենք, պետականպարտքիկառավարման թացում պետական, այդ թվում արտաքինպարտքիկառավարիչները բախվում են բազմաթիվ ռիսկերի,որոնց վերհանումն ու համակողմանի գնահատումըժամանակակիցպայմաններումորոշիչ նշանակություն կարող է ունենալ ցանկացածերկրի արտաքին պարտքի կառավարմանն պարտքիհետ կապվածայլ հարցերում: »

ԳԼՈՒԽ

»

2.1.

2. 441 ՊԵՏԱԿԱՆ

ՊԱՐՏՔԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԸ

պերական պարտքիկառավարումն անկախությունիցհետո

ԽՍՀՄ

փլուզումից հետո նախատեսվում էր ինչպես ԽՍՀՄ ակտիվների,այնպես էլ արտաքին պարտքի համամասնական բաժանում: Այնուամենայնիվ, ու ՌուսասՀանրապետության Հայաստանի տանի Դաշնությանմիջն 1993թ. սելվտեմբերի 7-ին ստորագրվեցնախկին ԽՍՎՄ արտաքինպետական պարտքի ու արտաքինակտիվների հետ կապվածհարցերիկարգավորման համաձայնագիր, որի համաձայն 1991թ. դեկտեմբերիմեկի դրությամբ ԽՍՀՄ արտաքինակտիվների ու արտաքին պետական պարտքի Հայաստանի ժառանգած մասը փոխանցվեցՌուսաստանիԴաշնությանը": Հետնաբար,Հայաստանի Հանրապետությունն անկախացավո̀ւնենալով զրոյական արտաքինպարտք՝:: Միննույն ժամանակ Հայաստանըժառանգեց Խնայբանկի հայաստանյան ավանդատուներինկատմամբպարտավորությունները, որոնք, համաձայն ԱՊՀ երկրներիմիջե կնքված «Նախկին ԽԱՀՄ ներքին պարտքի սպասարկման սկզբունքների ն մեխանիզմների մասին»1992թ. մարտի13-ի համաձայնագրի, ըստ որիյուրաքանչյուր հանրապետության քաղաքացիների Խնայբանկում ավանդներիմա"4

Օօրճածեմթ

Խթշոլ)

ձքեւճ էիր ՔՕՇոոնոոօի Փօղծքոաածտօ6

ՔՇՇո)ԾՈյուցՔ

հ

թոաիատ Ք0Ղք0008 Ռ0ՅՑ0Ոքօծեար8Ց Օրծածանմ

»"

ՑԻԹաէ/0

Ւ06/ՈՅքօՅՑԵ

յքօո/դ։դօու

օօ

Զրոյականարտաքին պարտքի նման պնդուժըորոշակիորենվիճելի է, քանի որ դեռնս 1990թ. ԽՍՀՄ ու ԵՄ միջն ստորագրվեցԽորհրդայինՄիությանըպարենային վարկ տրամադրելումասինհամաձայնագիր: ԽՍՀՄ Այն փաստացի իրականացվեց փլուզումից հետո, որի արդյունքում ձնավորածարտաքինպարտքիպայմանները բանակցվելն որոշվելէին ոչ ՀայսատանիՀանրապետության կողմից: Հետագայում, բանակցությունների արդյունքում պարտքը վերակառուցվեց:58 մլն էքյու կազմող վարկի 30 մլն-ը մարվեց Եվրամիությանդրամաշնորհով.իսկ մնացած 28 մլն-ի մարման ժամկետըէականորեներկարացվեց: ՆախատեսվեցՇան, որ Հայաստանի Հանրապետությունը վարկիվաղաժամկետ մարմանդեպքում կստանա22 մլն էբյուի դրամաշնորհ,որն էլ հետագայումտեդիունեցավ'

րումը պետք է կատարվիայդ հանրապետության բյուջետայինմիջոցների հաշվին, թեն ճանաչվեցին ՀՀ ներքին պետական պարտք, սակայն հետագա տարիներինՀՀ ազգայինարժույթովգնահատելու ն դրանք վերադարձնելումեխանիզմներմշակելու էական գործնական քայլեր չարվեցին:ճիշտ է, Հ1 կառավարությունը պատրաստակամություն հայտնեցայդ ավանդները որոշ (որոնք գնահատումներով կազմումեն 8-ից մինչն 10.5 մլրդ. խորհրդայինռուբլի) իոխհատուցել ՀՀ մեկ դրամը երկու հարյուր խորհրդայինռուբլի փոխարժեքովն որոշ ինդեքսավորմամբ,սակայն, դա ըստ էության ոչ թե պարտքի մարում Է, այլ պարտքի ներում: Ինչնէ, ելնելով վերոգրյալից,կարող ենք հավաստել, որ Խնայբանկի ավանդներըթեն ճանաչվել են ներքին պետականպարտք, սակայն ղրա չափը, մարմանպայմաններնու ժամկետներըդեռեսպարզ չեն (դրանց մարումըսառեցված է անորոշ ժամանակով),դրանք չեն հաշվառվում պետական պարտքի որնէ հաշվետվությունում,ուստի մեր որոշ վերլուծություններումէլ այն կարող ենք հաշվի չառնել ն ընդունել, որ այաստանիՎանրապետությունն անկախացավպետականպարտքիզրոյական մակարդակով: Անկախությանառաջինիսկ տարիներիցՎայաստանիառջն ծառացան բազմաթիվու բազմաբնույթխնդիրներ,ինչպիսիք են 1988թ. Սպիտակիերկրաշարժի չվերացված հետնանքները, Ղարաբաղյան հակամարտությունը,տրանսպորտային շրջափակումը, էներգետիկն պարենայինճգնաժամը,ազգայինարժույթիներդրումը,ն այլն: Դրանց լուծումն ու հաղթահարումը զգալի միջոցներէին պահանջում, որոնք ներքին աղբյուրներից հայթայթելը գործնականում անհնար էր՞": Ուստի առկա խնդիրների մեղմման ու հաղթահարմաննպատակով Հայաստանը դիմեց արտաքին ն ներքին աղբյուրներիցմիջոցների ներգրավմանը:Արդեն 1992թ.-ից Հայաստանի Հանրապետությունը սկսեց ստանալ առաջին արտաքին վարկերը, որոնք ստիպված էր վերցնել շուկայականպայմաններովպ̀այմանավորվածայլընտրանքի բացակայությամբ:1992թ. ՎայաստաննանդամակցեցՀամաշխարհային բանկին, իսկ այնուհետ 1994թ.՝ Արժույթիմիջազգայինհիմնադրամին,որոնցիցառաջինվարկերնստացվեցինարդեն այդ նույն տարում: Միջազգայինֆինանսականայս կազմակերպություններին

անդամակցումըշրջադարձայինեղավ, քանի որ Հայաստանը սկսեց ստանալ արտոնյալ պայմաններով,երկարաժամկետվարկեր,որոնք քույլ էին տալիս մեծ ծավալովվարկերներգրավել: Համաշխարհայինբանկինանդամակցումըոչ միայն զգալիորեն մեծացրեցարտաքին փոխառումիջոցներիցօգտվելու հնարավորությունը, այլն հաշվի առնելով այդ միջոցներիբավականինարտոնյալ պայմանները"', հնարավորդարձրեց 1994-97թթ. մի շարք ներդրումային ծրագրերիիրականացումը, ինչպեսնան բյուջեի դեֆիցիտները ֆինանսավորել արտաքին փոխառություններիհաշվին` միաժամանակ էականազդեցությունչունենալով հարկաբյուջետայինկայունության վրա: Պետական պարտքի մարմանն սպասարկմանառաջին լուրջ խնդիրներնառաջացան 1995-1996թթ., երբ Եվրամիությանը միանվագպետք է մարվեին 30 մլն. էքյու ն 28 մլն. էքյու` համաձայն 1992թ. կնքված պարենայինվարկի պայմանագրի:Կառավարության վճարունակությանհետ կապվածհաջորդ լուրջ խնդիրներնառաջացան 1999-2001թթ., երբ 1992-96թթ. էներգետիկոլորտի պահպանման համար վերցված ոչ արտոնյալ վարկերի ճարման ն սպասարկման գծով զգալի վճարումներ պետք է կատարվեին,իսկ այդ տտարիներին պետականբյուջեի ծրագրային մուտքերը զգալիորեն թերակատարվում էին թե՛ հարկայինեկամուտների,թե՛օտարերկրյապաշտոնական տրանսֆերտներին թե՛ բյուջեի դեֆիցիտիարտաքին աղբյուրների հաշվին ֆինանսավորմանկտրվածքով:Այս շրջանում ՀՎ կառավարությանըհաջողվեց մարել այդ պարտավորություններիմի մասը, իսկ մի մասն էլ -բանակցություններիմիջոցով վերաձնակերպել:Այսպես, երկարացվեցթուրքմենականվարկի մարմանժամկետը(ընղ որում մարմանմի մասըպետք է կատարվիապրանքներով),իսկ ռուսական պետական վարկերը պետք է մարվեն որոշ կազմակերպությունների ՀՀ ն ՌԴ (համաձայն կառավարությունների միջն բաժնեմասերով 4-ի համաձայնագրի): նոյեմբերի 2002թ. Ինչ վերաբերումէ ներքին պետականպարտքին, ապա ՊՀՀ ներքին պետականպարտքիձնավորմանսկիզբը դրվել է 1995թ.՞՞, երբ

"՛

ԻսրայելյանՍ. Պետականպարտքի բեռը ն հարկաբյուջետայինկայունությանվրա նիաազդեցության գնահաւոմանհիմնախնդիրը,ատենախոսություն, Երնան, 2003, էջ 52:

'

Զարգացմանմիջազգայինընկերակցության վարկերնունեին 10 տարի մարման ար0,596 տոկոսադրույք,իսկ նրանցգիանտայնությունըկազմում էր

տո նրոլ Ժամկետ,

ներբին պետական պարտքի կառավարման կարգավորման Ղազարյան ուղիները, «Ֆինանսներ էկոնոմիկա»,ԽՀ4-5 (118-119), ապրիլ-մայիս, 2010, էջ Գ. 31

ու

29:

ն

թողարկվել ն տեղաբաշխվելեն յոթ օրից մինչն մեկ տարի շրջանառության ժամկետ ունեցող պետական կարճաժամկետպարտատոմսեր (այստեղ հաշվի չենք առնում 1993 ն 1994թթ. թողարկված որոնք մեկանգամյա ներքին շահող փոխառությանպարտատոմսերը, թողարկումներով,փոքր ծավալով, թողարկման,շրջանառությանն մարման պայմաններովտարբերվումէին պետականկարճաժամկետ պարտատոմսերից)՞3: Դրանցհամար եկամուտէ համարվումգնման ն գնի անվանականարժեքի միջն եղած տարբերությունը,որը պարստանում է պարտատոմսիմարմանժատատոմսիսեւիականատերը է մանակ: Պետք նշել, որ 1998թ. առաջինանգամ թողարկվածպարտատոմսերիծավալներըմեծ չէին ն կազմելենընդամենը1080,0 մլն. դրամ,որոնք եղել են 28 ն 91 օրյա պարտատոմսեր:Ըստ էության այդ պարտատոմսերըպետականբյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման էական խնդիրներչեն լուծել, ն դրանով իսկ պարտքը եղել է հեշտ կառավարելի:Բայց, միաժամանակ,այդ գործընթացըցույց տվեց, որ բնակչություննավելի շատ վստահումէր պետությանը,քան առնտրային բանկերին,որովհետնբանկայինավանդներումներդնելուփոխարեն ազգաբնակչություննիր գումարներըներդրեցբանկայինավանդների համեմատությամբ ցածր եկամտաբերություն ունեցող պետական կարճաժամկետպարտատոմսերում: Թեն ՀՀ ներքին պետականպարտքը ծավալով բազմակիանգամ փոքր է արտաքինպարտքից,սակայն պարտքիբեռի ն հարկաբյուջետային կայունության վրա ազդեցությանտեսակետիցպակասնշանակություն չունի: Եթե 1997թ. ներքին պարտքումպետական պարտատոմսերիտեսակարարկշիռը շուրջ 5876 էր, 1998թ. մոտ 8274, ապա հաջորդ տարիներինայն համարյա 10026 էր: Այս տարիներին (1997-98թթ.) ներքինպարտքիմյուս բաղադրիչներըհանդիսանումեն ԿԲ վարկերն ու Գայաստանհամահայկական հիմնադրամիփոխատԿԲ վարկերնարժեթղթավության մնացորդը:1998թ.հունվարիմեկին ԿԲ կառավարության վարկերիցօգտվելու հնարավորվեցին, իսկ ՀամաձայնօրենսդրականՓովորությունը խիստսահմանափակվեց: բանկից կարողէր փոխություններիկ̀առավարությունըկենտրոնական -

աղտոտման

աայ Պեակակ գանձապետական աերաան

տանի Հանրապետության արդի հիմնախնդիրները(Գիտական սոցիալ-տնտեսական հոդվածներիժողովածու--9), եր., ԱԱԱԱ,2007, էջ 382:

վերցնել միայն դիսկրետ վարկեր, որոնք պետք է մարվեին մինչն տվյալ եռամսյակի ավարտը: Սակայն 1998թ. դեկտեմբերի31-ին կառավարությունըի վիճակի չեղավ մարելու վերցրած վարկի 4.5 մլրդ. դրամ կազմողմնացորդը,ն այն մարվեցհաջորդտարվաառաջին եռամսյակում: Վերոնշյալ հանգամանքները(կառավարության կողմիցԿԲ վարկերիցբավականինհաճախօգտվելը, 1997-98թթ. այդ վարկերի գծով ստանձնած պարտավորություններիժամանակին չկատարելը)թույլ են տալիսեզրակացնելու,որ մինչն 1999թ. ներքին պարտքիբեռը եղել է բավականինզգալի ն այն հարկաբյուջետային կայունությանվրա կարող էր շոշափելիազդեցությունունենալ: Պետք է նշել սակայն, որ այս տարիներին պարտքի բեռի ն հարկաբյուջետայինանկայունությանկապն ուղիղ համեմատական էր: Երբ չէին կատարվումպետականբյուջեի մասինօրենքները,չէին ապահովվումպետականբյուջեի մուտքային մասերը,կառավարությունը ստիպված էր լինում երկրի կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտկամբյուջեովպաշտպանված ծախսերըկատարելնանի հաշիվ Կենտրոնականբանկիվարկավորման,իսկ այնուհետն դժվարություններ էին առաջանում այդ վարկերը մարելիս: Կարող ենք եզրակացնել, որ այդ տարիներինհարկաբյուջետային քաղաքականությունըեղել է անկայուն: Ինչ վերաբերումէ հետագա տարիներին ԿառավարությանըԿԲ-ի վարկավորմանը,ապա այդպիսի դեպքերը եզակի են, իսկ այդ վարկերնէլ, որպես կանոն, ունեցել են մեկ օրյա ժամկետայնություն: Չնայած ՀՀ անկախությանառաջինիսկ տարիներիցսկսած Հայաստանի Հանրապետությունը մտել է պարտքայինհարաբերությունների մեջ, այուամենայնիվհարկ է նշել, որ պետականպարտքի կառավարմանոլորտում առկա էր լուրջ բացթողում, որը կապված էր օրենսդրականմակարդակովպետականպարտքիիրավականհարաբերություններիկարգավորմանհետ: Բնականաբար,ՀՀ պետական պարտքիհետ կապվածհարաբերությունները կարգավորվումէին ՀՀ ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով, միջազգային պայմանագրերովն այլ իրավականակտերով, սակայն հարկ է արձանագրել, որ այս ոլորտը ՀՀ-ում իրավական առումով մինչն 2008թ. ամբողջությամբ կարգավորված չչր: 2008». մայիսի 28-ին ընդունվեց «ՀԳ պետական պարտքիմասին» ՀՀ օրենքը, որով օրենսդրորենամրագրվեցինպե53

բնագավառումօգտագործվող հիմտական պարտքիկառավարման նական հասկացությունները,պետականպարտքի կազմը, ձնավորման գործիքակազմը ն ներգրավման նպատակները, պետական պարտքի կառավարմաննպատակները,սկզբունքները,կառավարող ռազմավարությունը, մարմինները,կառավարման ն այլն"": նան պետականպարտքի Առաջինանգամօրենքուլսահմանվեցին թույլատրելի մեծությունները: Այսպես,պետականպարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի31-ի դրությամբչպետք է գերազանցի ՀՀ նախորդ տարվա ՀՆԱ-ի 60 տոկոսը,իսկ եթջեպետականպարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ գերազանցումէ 3Հ նախորդ տարվա ՀՆԱ-ի 50 տոկոսը,ապա հաջորդ տարվապետականբյուջեի դեֆիցիտը չպետք է գերազանցիՀՀ ՀՆԱ-ի վերջին երեք տարիների Յ տոկոսը:Ընդ որում, այս պահանջներին ցուցանիշի ծավալների միջին չհամապատասխանողպետական պարտք առաջացնող գործարքն առոչինչ է: Հարկ է նշել, որ մինչն 1996թ. պետականպարտքիկառավարման մարմին,որպեսառանձինկառուցվածքայինստորաբաժանում,գոյուկազթյուն չուներ: Այն ձնավորվեց33 ֆինանսներինախարարության մում 1996-97թթ.:Ձնավորման սկզբնականշրջանումպարտքիկառավարմանհարցերովզբաղվումէին երկու տարբերստորաբաժանումներ` Արտաքինպարտքիկառավարմանվարչությունը,որի գործառույթնէր արտաքինպարտքիսպասարկումը, ն Ներքին պարտքիկառավարման վարչությունը, որի գործառույթնէր ներքին պարտքիկառավարումը: Արտաքինպարտքի կառավարումը,ըստ էության, կենտրոնացված կարգովչէր իրականացվում,քանի որ Հայաստանումպետականկառավարմանմի քանի մարմիններիրավասու էին կնքել պարտքային ն ՀՀ-ի համար արտաքինպարտք ստանձնել:Պատա պայմանագրեր հական չէր, որ 1990-ական թվականներիերկրորդկեսին ՀՀ-ը կանգնեց արտաքինպարտք սպասարկելուլուրջ հիմնախնդրիառաջ: ՀՀ-ն ստիպվածէր խնդրել պարտատերերինվերաձնակերպելպարտքը. միջոցով, մի պարտքիմի մասը մարվեց տրված դրամաշնորհների մասիդիմացէլ ՀՀ-ն վճարեցգույքով"":

:

Հոխեղիրներ: Աա ՀանՄ.ԳՅ բական Սոզիալւոնտեսական հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունումթ զարգացման արդի

Ներկայումս ՀՎ պետականպարտքը կառավարվումէ պետական ֆինանսներիկառավարմանբնագավառումկառավարությանքաղաքականությունը մշակող նե իրականացնողՀՀ գործադիր իշխանության հանրապետականմարմնի` ֆինանսների նախարարությանն Կենտրոնականբանկի կողմից` իր պարտքի մասով: Ֆինանսների նախարարությունումպետական պարտքի անմիջականկառավարումն իրականացվում է 2000թ. ձենավորված պետական պարտքի կառավարմանվարչությունըե ֆինանսներինախարարության աշխատակազմիգանձապետական պահառու բաժնիկողմից:Վերջինսիրականացնում է թողարկվածպետականկարճաժամկետպարտատոմսերի ն խնայողականարժեկտրոնայինպարտատոմսերի: անմիջական վաճառք`իրականացնելով դրանցհաշվառումըն սպասարկումը: Թեն զարգացածերկրներնիրենց պետականբյուջեի դեֆիցիտեն ներգրավում հիմնաներիֆինանսավորման համար միջոցներ կանում օգտագործելուվիրենց պետականպարտատոմսերիշուկան (ստացվում է, որ ըստ արժույթի սկզբունքի նրանց պետական պարտքը հիմնականումներքին է, թեն եթե այն ըստ ռեզիդենտության սկզբունքի դիտարկենք,կստացվի, որ պարտքի մինչն 50-60:6-ը ֆինանսավորվելէ ոչ ռեզիդենտներիկողմից, հետնաբարայդ չափով այն կարող է բնորոշվել որպես արտաքին), զարգացող երկրների դեպքում, պայմանավորվածֆինասական շուկաների ոչ բավարար զարգացվածությամբ,ներքին ռեսուրսների սահմանափակությամբ, վճարային հաշվեկշռի ու վստահության խնդիրներով,հաճախ դեֆիցիտի ֆինանսավորման մեծ մասն իրականացվումէ արտաքին աղբյուրների հաշվին: Արդյունքում, նման երկրներում պետական պարտքիկառուցվածքումգերակշռումէ արտաքինպարտքը: Նույնն է իրավիճակընան Հայաստանի Հանրապետությունում, որտեղ, բացի վերը նշված գործոնից, արտաքին ու ներքին պարտքերի հարաբերակցության վրա, ի օգուտ արտաքինպարտքի, ազդում է նան այն, որ ՀՀ կենտրոնականբանկի արտաքինպարտքային(ոչ ռեզիդենտների հանդեպ)պարտավորությունները, համաձայնՊետականպարտքի են ՀՀ մասին օրենքի, համարվում արտաքինպետականպարտք, իսկ ռեզիդենտների հանդեպ նման ապարտավորությունները ներքին Ս ա պետականպարտք չեն համարվում: ունի տրամաբանականերկու

Աաաետական

գիտաժոդովինյութեր),Երեան,ՎՀ

ԳԱԱ

«Գիտություն»հրատ., 2010,

բացատրություն, այն է պետականպարտքի մասին օրենքով սահմանվում է թե ինչն է ճանաչվումպետականպարտք ն նախատեսվում են որոշակի սահմանափակումներ,որպեսզի այդ պարտքը կառավարելի լինի: Քանի որ ռեզիդենտներիհետ գործառնություններով պայմանաորվածԿենտրոնականբանկնիրականացնումէ իր դրամավարկայինքաղաքականությունը,ուստի ԿԲ կողմից ռեզիդենտներից միջոցներիներգրավումըպետականպարտք ճանաչելն ու որոշակի ԿԲ սահմանափակումների ենթարկելըկնշանակերսահմանափակել գործողությունները դրամավարկայինքաղաքականություն իրական թե Կենտրոնացնելիս, որը կհակասերթե ՀՀ սահմանադրությանը նական բանկի մասին ՀՀ օրենքին: Ըստ վերջիններիսՀՀ կենտրոնականբանկն անկախմարմինէ, մինենույն ժամանակնրա հիմնական նպատակըՀՀ-ում գների կայունությանապահովումնէ, որի իրականացման համար ԿԲ-ն կարող է անտեսելիր մնացածխնդիրները(եթե դրանք խանգարումեն հիմնականնպատակիիրականացմանը): Մյուս ՀՀ ՎՀ հ անդեպ կենտրոնական պարտկողմից, ռեզիղենտների բանկի քայինպարտավորությունները դրամայինեն, իսկ Կենտրոնական բանկը նան դրամի էմիսիաիրականացնող մարմիննէ, հետնաբար,այստեղ այդ պարտավորություններիգծուլ անվճարունակության խնդիր չի կարողառաջանալ: Արտաքինաղբյուրներիցմիջոցներիներգրավմանօգտին է խոսում այն հանգամանքը,որ առաջիկատարիներինընթացիկհաշվի բացասականհաշվեկշռին ավելանալու են նան արտաքին պարտքի մեծածավալ մարումները, իսկ սա նշանակում է երկրում արտարժույթի առաջարկիու պահանջարկիլուրջ ճեղքվածք`Կենտրոնական բանկի արտաքինպահուստներիփոքր մակարդակիպայմաններում: Իհարկե, այս ճեղքվածքի փակման գործոններիցմեկը դրամի արժեզրկումն է, սակայն, որպեսզիվերջինս բավականինկտրուկ չլինի, անհրաժեշտ կլինի արտաքին վարկերի հաշվին փոքրացնել այդ ճեղքվածքը (եթե իհարկե արտաքինմասնավորներդրումներիէական աճ տեղի չունենա, որի նախադրյալներն այսօր տեսանելի չեն): Ինչ է վերաբերում փոխարժեքին,ապա հարկ կլինի հիմա գնալ դրամի սահուն արժեզրկման` փոքրացնելովընթացիկ հաշվի բացասական հաշվեկշռից եկող խնդիրներն ու թուլացնելովմիջնաժամկետհատվածում դրա ճնշումները:

Զ.Չ.

ԱՄՅն

ՀԲ

համատեղմշակված«Պետականպարտքիկառավարուղեցույցի» համաձայն,ւիոխառություններվերցնելուն պարտքի կառավարմանհետ կապվածայլ գործառնությունների իրականացման պատասխանատվությունները պետք է լինեն հստակ սահմանված ն որոշակի: Գործառնականռիսկերը նվազեցնելու նպատակով ուղեցույցում շեշտված է համապատասխան անձնակազմիգործան ռույթներիհստակ ձենակերպմանմոնիթորինգի, հսկողության ն հաշվետվություններիկարգավորմանհամակարգիանհրաժեշտությունը: Բոլոր երկրներումկենտրոնականկառավարությանկողմից փոխառություններվերցնելու պաշտոնականիրավունքը պատկանումէ պառլամենտին կամ այլ օրենսդիր մարմնին: Տարբեր երկրներում պառլամենտիկողմից պարտքի կառավարիչներինփոխանցվողփոխառություններվերցնելու իրավունքներիշրջանակներըտարբեր են: Երկրներիմեծ մասում կառավարության անունից փոխառություններ է վերցնելու իրավունքը պատկանում ֆինանսների նախարարությանը: Կան երկրներ, որտեղ այդ իրավունքը փոխանցվածէ նախարարների խորհրդին կամ, օրինակ, Հնդկաստանիդեպքում, ուղղակիորենկենտրոնական բանկին: Գրեթե բոլոր երկրներումներգրավվող փոխառություններիծավալը սահմանաւիակվումէ, իսկ այդ սահմանափակումները տարածվում են համախառնկամ զուտ փոխառություններիծավալի վրա կամ արտահայտվում են փոխառություններինպատակիձնով: Օրինակ, Լեհաստանում Սահմանադրության մեջ նշված է, որ կառավարության ընդհանուր պարտքը, ներառյալ ակնկալվողմասհանումներըերաշխիքներիգծով, չպետք է գերազանցենՀՆԱ-ի 6042-ը՞:: Դանիայումն ԱՄՕ-ում նույնպես օրենսդրորենսահմանափակված է պարտքի ծավալը: Գամեմատաբար ազատ մանդատէ գործում Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ գանձապետարանինթույլատրված է դրամավարկային նպատակներից ելնելով ավելացնել պայն մաններով գործիքներով, որոնք գանձապետարանընպատակաման

ֆինանսավորումըա̀յնպիսի

"5

Պետական պարտքի կառավարմանռազմավարությունը ն դրա ինստիտուցիոնալբնութագիրը

Ա. Մար«Պետականպարտքիկառավարմանկազմակերպման որոշ հիմնախնդիրներ», գարյան, Ա. Քյուրումյան,«Բանբեր»,ԵՊՏԻ, 2004, թիվ 3:

Մեծ Բրիտանիայի պառլամենտն հարմարէ գտնում: Այնուամենայնիվ, է չափի, հետանաանուղղակիորենազդում դեֆիցիտի(պակասուրդի) բար նան պարտքիծավալիվրա, քանի որ հաստատում է հարկման դրույքաչափերը ն կառավարությանծախսերի պլանը: Ավելին, կառավարություննիր պարտքիկառավարմաննպատակներումսահմանելէ, որ զուտ պարտքիծավալըչպետքէ գերազանցիՀՆԱ-ի4042-ը: Հայաստանի Հանրապետությունում կառավարությանպարտքի կառավարմանռազմավարականեռամյածրագիրը ներառվումէ պեՎՀ կառավատական միջնաժամկետծախսերիծրագրի կազմում"՛: րության պարտքի կառավարմանռազմավարականծրագիրը ներառում է այդ պարտքիուղենշայինցուցանիշներըն ոնարավորռիսկերի

գնահատականը: համաշխարհայինֆինանսականճգնաժամի պայման-

Վերջին ներում ցածր եկամտի մակարդակունեցող երկրներում պետական աջակցելու նպատակովԱՄՀ-ի ն Համաշպարտքի կառավարմանն մշակել ն առաջարկումէ որոշակի խարհայինբանկի աշխատակազմը գործիքներ, որոնք միավորված են 3 բաղադրիչներից բաղկացած ընդհանուրհամակարգում. Միջնաժամկետպարտքի կառավարմանռազմավարությանգործիքակազմ(Խ/10Տ), որի նպատակնէ ապահովել տեխնիկական ն գործառնականուղեցույց, որն առանձիներկրներ կարող են ծրագիրմշակելուհամար: Այդ ծրակիրառել համապատասխան հատվագիրը կառավարությունըկիրականացնիմիջնաժամկետ ծում կառավարության պարտքիցանկալիկառուցվածքիհասնելու նպատակով:Վերջինս կներառինան ռիսկեր/ծախսերհարաբենախապատվությունը րակցությանվերաբերյալկառավարության ն համադրելիկլինի երկարաժամկետ պարտքիկայունությանհետ: գնահատՊետական պարտքի կառավարմանիրականացման է տվյալ ման գործիքակազմ գնահատվում որի միջոցով

(ՕՇԽԲՃ),

գործառնությունների երկրումպետականպարտքիկառավարման ն ուժեղ կողմերը: թույլ կարգավորման ինստիտուցիոնալ

հիմնական

»

»

-

«Պետական պարտքիմասին» ՀՀ օրենք., հոդված 12: ԽճոճցիոցՔսեկօ Օ6ԵԷ Բօոոսակոց Տեռց6Տ ճոմ Տոճոցծոլոց (ոտննօո ՍԲ

ցոց փ/օոժ ԹՅուս հ/շոօհ 3, 2009, թ. 8.

ՇՅքՅծ)է/,

»

Նպատակայինկարողություններիստեղծում ն տեխնիկական աջակցություն, որը կարող է կիրառվել,երբ պետությունըկարիք ունենա պարտքի կառավարճանորոշակի խնդրի վերաբերյալ

աջակցության:

Պետական պարտքի կառավարմանկատարողականը գնահան տելիս միջնաժամկետպարտքիկառավարման ռազմավարություն կազմելիսառանցքայիննշանակությունունի այն հարցը, թե ինչպես է կառավարվումպարտքիկառուցվածքը:Մինչդեռպարտքիկայունությունը գնահատելիսկարնորվումէ պարտքիերկարաժամկետկայունությունը, որը կախված է ինչպես պարտքի ծավալից, այնպես էլ կառուցվածքից:Բնականաբար,պարտքիծավալը ն կառուցվածքը փոխկախվածեն, հետնաբար արդյունքում պետական պարտքի կառավարումըպետք է համադրելիլինի այդ պարտքիկայունություն միջավայրիհետ: ապահովողհարկաբյուջետային Նշենք, որ որպեսարդյունավետ պետականպարտքի միջնաժամկետ մշակմանն ուղղված քայլեր, առակառավարմանռազմավարության ջարկվումեն հետնյալը.5 1. Սահմանել պետականպարտքի կառավարման նպատակներըն միջնաժամկետռազմավարության ընդգրկմանշրջանակը: 2. Սահմանելընթացիկպետական պարտքիկառավարմանռազմավարությունըն վերլուծել առկապարտքիծախսերնու ռիսկերը: Յ. Ներկայացնել Ա վերլուծել ֆինանսավորմանպոտենցիալ աղբյուրները` ներառյալ, ծախսերին ռիսկերիբնութագրերը: ձ. Իրականացնելհիմնական կանխատեսումներ քաղաքականության հարկաբյուջետային, դրամավարկային, կարնորբնագավառներում՝ ն արտաքին շուկայական: 5. Դիտարկել առանցքային երկարաժամկետ կառուցվածքային գործոնները: ն գնահատել 6. Սահմանելծախսեր/ռիսկերհարաբերակցությունը այլընտրանքայինռազմավարությունը: 7. Վերլուծել պետականպարտքիկառավարման ռազմավարության ն տարբերակներըհարկաբյուջետային դրամավարկայինիշխանություններիհետ: 6.

Յոմ Տէթոցտոլոց (ոտեխնօոու Շճթոօծ/, խոոտցի ցոց ՔսեհՇ ԶօեԷ Բօոոս(նոց ՏեՅէտցլԹՏ ԽԲ ոժ Մ/օոժ Յոոհ, Խաւօհ 3, 2009, թ. 11. :

'

,

,

ա.

:

8.

Վաստատել միջնաժամկետպետականպարտքի կառավարման

ռազմավարության համաձայնագիրը: Ինչ վերաբերում է պետական պարտքի կառավարմանկատարողականի գնահատմանը, ապա վերջինս հետնողական մեթոդաբանություն է, որը ներառում է պարտքի կառավարմանկատարողականի գնահատումը` ըստ պետական պարտքիկառավարման6 հիմնական գործառնությունների(աղյուսակ 1.2)55: Աղյուսակ 1.2

Ղ/

Պարտքի

կառավարման կատարողականի (ԾԲ0 ցուցանիշները գնահատման

Կառավարումն ռազմավարական զարգացում Իրավականշրջանակ ՕՔԻ2 Կառավարչականկառուցվածք Պարտքի կառավարման ռազմավարություն ԹՔ/3 ՕԲԻՎ Պարտքի կառավարման գործառնությունների գնահատում ՇԲԻ-ՏՑ Աուդիտ հետ կոորդինացում Մակրոտնտեսական քաղաքակաճցության թլթ թաղաբականությանհետ կոորդինացում Հարկաբյուջետային հետ կոորդինացում քաղաքականության ՕԹ/Լ7 Դրամավարկային ն դրա հեւտ կապվածֆինանսական գործառնություններ Փոխառություններ ԶԹԲՑ .|-Ներքին փոխառություններ ԾՔ 9 | Արտաքինփոխառություններ ն ՕՔ-/0 | Վարկայիներաշխիքներ,համաֆինանսավորում ԹԹ

դերիվատիվներ

ն կանխիկ Կանխիկհոսքերի կանխատեսում մնացորդներիկառավարում ն կանխատեսում կանխիկմնացորդների ՕԲ/-77

աահոնքերի առավարու

ԶՔԷ12 ԶԹ-3

ՕԹ.-14. օԲ/-75`

Պ.

| |

| |

Գործառնական ռիսկերիկառավարում Վարչականկառուցվածքն տվյալներիպաշտպանություն Պատասխանատվությունների առանձնացում,անձնակազմի կարողություններ Պարտքիհաշվառում հաշվետվություններ Պարտքիհաշվառում Պարտքի հաշվետվություններ

ն

Ծտեէ ԲօոոստնոցՏԵՅԹց/6Տ Յոժ 7/օԱմ ՑՅոն, Խռոշհ 3, 2009, ք. 17.

խոոտցոցՔսեկօ

Բ

ոմ

Տետոցոլոց )ոտմամօոճյ ՇոբոժԹ/,

եթե ցանկացածերկրում պարբերաբերիրականացվենվերլուծություններվերը նշված աղյուսակում ներկայացված15 համապարփակ ցուցանիշների գծով, դա թույլ կտա վեր հանել պետական պարտքի կառավարմանթույլ Ա ուժեղ կողմերն ու մոնիթորինգիենթարկել ոլորտի զարգացումներըժամանակիընթացքում: երկրների պարտքի կառավարմանփորձը ցույց է տալիս, որ ակնհայտմիտում կա կենտրոնացնելու պարտքիկառավարմանգործառնությունները մեկ մարմնում: Որպես այդպիսի մարմին, հիմնականում հանդես է գալիս ֆինանսներինախարարությունը: Օրինակ, Ջամայկայում, սկսած 1998թ, պարտքի կառավարմանգործառույքԱ պլանավորմաննախարարուներն իրականացնումէ ֆինանսների թյան պարտքիկառավարման ստորաբաժանումը: Մինչ այդ, պարտքի կառավարմանգործառույթները ն բաժանված էին նախարարության կենտրոնականբանկի միջն: Նույն թվականինԼեհաստանըկենտրոնացրեց արտաքին ն ներքին պարտքի կառավարումը ֆինանսների նախարարության պետականպարտքիկառավարման վարչությունում: Բրազիլիայումպարտքիկառավարման գործառույթները կենտրոնացված են գանձապետարանում` սկսած 2003թ: Նախկինումկենտրոնական բանկն իրականացնում էր առաջնայինգրասենյակիգործառնությունները` կապվածմիջազգայինկապիտալիշուկաներիցփոխառություններ ներգրավելու հետ, իսկ ներքին պարտքի կառավարումն Կան երկրներ,օրինակ, Իռլանիրականացնումէ գանձապետարանը: դիան, Պորտուգալիան,Շվեդիանն Մեծ Բրիտանիան, որտեղ պարտքի գործակալությունըգտնվում է ֆինանսներինախարարության կազմից դուրս: Այս գործակալություններն ունեն որոշակի անկախություն` անձնակազմիկառավարմանառումով: Դրանք հաշվետու են կա՛մ նախարարներիխորհրդին, կա՛մ ֆինանսներինախարարությանը: Օրինակ, Պորտուգալիայումպարտքի կառավարմանգործառույքները միավորվելեն մեկ գործակալությունում1997թ: Մինչ այդ, այդ գործառույթներըբաժանված էին գանձապետական վարչության (արտաքինպարտք ն. գանձապետական պարտատոմսեր)ն. պետական վարկերիվարչության (ներքին պարտք` առանց գանձապետական պարտատոմսերի):Դանիայումե Հնդկաստանումպարտքի կառավարման ստորաբաժանումըգտնվում է կենտրոնականբանկում: Դանիայումայդ գործառույթներընախկինումբաժանվածէին կենտ61

միջն, իսկՀնդկասրոնականբանկին ֆինանսներինախարարության բանկը կառավարումէ ներքին տանում մինչ այժմ կենտրոնական արտաքինպարտքը: նախարարությունը` պարտքը, իսկ ֆինանսների որտեղ պարտքիկառավարման բոլոր երկրներում, Հիմնականում են նախարարությունում, գտնվում ֆինանսների ստորաբաժանումները են ներքին պարտքիշուկայում գործառնություններ իրականացվում Մինչդեռայն երկրներում,որտեղ բանկերիմիջոցով»': կենտրոնական ընդհակառակը,գորկան առանձինպարտքի գործակալություններ, են տիպիհաղորդակբոլոր իրենք իրականացնում ծակալություններն ցությունները շուկայի հետ, ներառյալ աճուրդները: Օրինակ, Շվեդիայում, նույնիսկ արտաքինպարտքի սպասարկմաննպատակով է պարտքիգործակագնումը շուկայիցիրականացվում արտարժույթի բանկիցփոխանցլության կողմից. այս գործառույթըկենտրոնական 2002թ. հուլիսից սկսաժ: վել է գործակալությանը կառուցԱռանձին երկրներումտարբեր են կազմակերպական ն վածքները: Օրինակ, թեն Մեծ Բրիտանիայում Դանիայում արտարժութային պարտքի ու արտաքին պահուստների կառավարումն է կենտրոնական բանկի կողմից,սակայն տարբեր են իրականացվում հարցում: Մեծ Բրիմոտեցումները ներքին պարտքի կառավարման գործատանիայում,որտեղ 1998թ. ներքին պարտքիկառավարման են գործակալուպարտքի անցել բանկից ռույթները կենտրոնական

են, որ կարնոր է դրամավարկային քաղաքակաթյանը,հավատացած համար առանձին նպան նության ներքին պարտքի կառավարման տակների սահմանումը: Դանիայում,որտեղ պարտքիկառավարման փոխանցվելէ կենտգործառույթը ֆինանսներինախարարությունից բանկի աշրոնական բանկին1991թ, գտնում են, որ կենտրոնական խատակիցներըտիրապետումեն ֆինանսականշուկաների վերաէ բերյալ խորը գիտելիքների,հետնաբար, անհրաժեշտ ֆինանսական փոխանցելկենտշուկաներիհետ աշխատելուբոլոր գործառույթները րոնականբանկին: են Իռլանդիայում ն Պորտուգալիայումնույնպես ստեղծված ն 1990թ. համապատասխանաբար պարտքի գործակալություններ կադրեր 1996թ: Այս երկրներումշեշտվում է բարձր որակավորմամբ '

5:

ԷօօոօուծՏ՞, «Լ ՏեՅԺցյ Թ: (թոօոոճկտոց Բ5681 Յոժ հ/0ոծէռո/ ԲօՕ6Տ |ո Ճժխգոօ6մ Շողօ ՇծեռոթկյՀոմ )օ56 ԿոՅՏ, /Բ, ՏօքլՅոԵ6ո 22, 2009, քոց6 9.

պահպանելու անհրաժեշտությունը: Շվեդիայում պարտքի գործակալությունը հիմնվել է 1789թ. ն պատմականորեն այս երկրումգոյություն ունեն փոքր նախարարություններ, որոնք պատասխանատու են քաղաքականությանորոշումների համար ն գործակալություններ,որոնք պատասխանատուեն գործառնականխնդիրների լուծման համար (վերջիններս ունեն առանձին կառավարման թիմեր): Լեհաստանում պարտքի կառավարման գործառույթներն իրականացնումէ ֆինանսներինախարարության պարտքիկառավարման Քանի որ վարչությունը: ներքին ֆինանսականշուկաներըգտնվում են զարգացմաննախնականփուլում, ուստի այս վարչության անելիքներն էլ ուղղված են ներքին ֆինանսականշուկայի զարգացմանն աջակցելուն ե համապատասխանիրավականմիջավայրն ենթակառուցվածքներզարգացնելուն: Նոր Զելանդիայում նույնպես ֆինանսների նախարարությանկազմում գործում է պարտքիկառավարման գրասենյակ,որը պարտքի սպասարկման երկարաժամկետ կանխատեսումներ է տրամադրում բյուջետային վարչությանը ն միաժամանակ, խորհրդատվություն է տրամադրում գանձապետարանին կապիտալիշուկաների.վերաբերյալ: Պառլամենտիկամ այլ օրենսդիրմարմնի դերը նույնպես տարէ բեր ըստ երկրների:Օրինակ,Շվեդիայումպառլամենտըսահմանում է կենտրոնական կառավարությանպարտքի կառավարմաննպատակներն օրենքով, իսկ նախարարներիխորհուրդը պարտավոր է տարեկան հաշվետվություններներկայացնելպառլամենտին:Մեքսիկայում կոնգրեսը զուտ ներքին ե արտաքին ֆինանսավորմանհամար սահմանում է սահմանաչափ,ինչպես նան հաստատում է պարտքի ռազմավարությունը`վերջինս խորությամբհետազոտվումէ, քանի որ պարտքի կառավարմանբացթողումներըմեծ դեր խաղացինՄեքսիկայի ֆինանսական ճգնաժամիժամանակ:Իռլանդիայումն Մեծ Բրիտանիայումպարտքիգործակալությանգործադիրտնօրեննուղղակի հաշվետվություն է ներկայացնումպառլամենտին: Դիտարկված18 երկրներից 15-ն ունեն առանձինառաջնայինն 12 երկրներ,հատկապեսնրանք, հետինգրասենյակներ: Միաժամանակ, որոնք ակտիվորենգործառնություններեն իրականացնում տոկոսադրույքների տատանումներիցեկամուտներստանալու նպատակով, ներգրավելու

ն

միջանկյալ գրասենյակներ: Գործառնականռիսկերի կառավարմանտեսակետից միջանկյալ գրասենյակների առկայությունը համարվում է շատ օգտակար:Վերջինիսգործառույթներնեն` ստուգել այն առումով, որ առաջնայինգրասենյակիկողմից իրականացվող բոլոր գործառույթներըգտնվում են նախօրոք սահմանված ռիսկի չափանիշների շրջանակում, գնահատել առաջնային գրասենյակի գործառնություններիկատարողականըռազմավարական ուղենշայինփաստաթղթերիտեսակետից,սահմանել գործառնական գործընթացներն համոզվել, որ դրանքկատարվումեն: Որոշ երկրնեառաջատար դեր են խաղումպարտքի րում միջանկյալգրասենյակներն կառավարմանռազմավարությանմշակմանմեջ: Որոշ երկրներում, օրինակ, Իռլանդիայում, Նոր Զելանդիայում, Պորտուգալիայում,Եվեդիայում ն Մեծ Բրիտանիայում,կան հատուկ զբաղվող մարմիննեխորհուրդներ,որոնք պարտքի կառավարմամբ են րին խորհրդատվություն տալիս տարբեր հարցերի վերաբերյալ54: Օրինակ, Նոր Զելանդիայում այդ խորհուրդը վերահսկումէ պարտքի կառավարման գրասենյակի գործառնությունները, բիզնես-պլանը, ռիսկի կառավարմանհարցերը ն հաշվետվություն է ներկայացնում այն խորհրոդատՊորտուգալիայում գանձապետարանին: ուղղակիորեն է վություն տալիս ռազմավարական հարցերում: Շվեդիայում այս խորհուրդը որոշում կայացնող մարմին է, որի ղեկավարը պարտքի կառավարմանգրասենյակի տնօրենն է: Ինչ վերաբերում է խորհրդի են, իսկ մնացած այլ անդամներին,ապա 4-ը պառլամենտիանդամներ 3-ը` մասնագիտականփորձ ունեցող տնտեսագետներ:Մեծ Բրիտանիայում այդ խորհուրդը խորհրդատվությունէ ներկայացնումպարտքի կառավարման գրասենյակին ռազմավարական,գործառնական ն կառավարմանհարցերի վերաբերյալ, սակայն նա չունի պաշտոնական որոշում կայացնելու իրավունք: Բավականաչափշատ պարտքի կառավարիչներՕշում են, որ խնդիրներեն առաջանումհատկապեսորակյալ կադրերներգրավելու ն պահպանելուհարցում,քանի որ մշտապեսգոյություն ունի մրցակգություն մասնավոր հատվածի հետ: Դա առանձինգրասենյակունեբանկ գործառույթըկենտրոնական նալու կամ պարտքիկառավարման ունեն

նան

Լօօոց Օօոո "Զ6եէ հլրոռցծոծոէ Վ 10Բքոլ 1999, թ.4.

--

7Ի6օր/ ճոժ

Քռօկօ6".

ՕՇՇոտ.ոտ| Քշքծր 1ոթոՏԱՌ/

տեղափոխելու ամենամեծ շարժառիթներից մեկն է: Շատ երկրներում են խնդիրը այս փորձում լուծել պարտքի կառավարմամբզբաղվող անձնակազմին կրթությանպայմաններապահովելովկամ վերապատրաստման դասընթացներիուղարկելով: Ինչ վերաբերումէ տեղեկատվական համակարգերին,ապա կան ն երկրներ, որոնք ձնավորել զարգացրել են իրենց սեփականհամակարգերը, կան նան երկրներ, որոնք գնել են այդ համակարգերըն փորձել ձնափոխել դրանք` հարմարեցնելովիրենց սեփականպահանջներին:Օրինակ,Նոր Զելանդիանմինչն 1990-ականթթ. կեսերն օգտագործում էր իր երկրի սեփականուժերով ստեղծված համակարգը, սակայն հետագայում.բարելավման առումով ձեռք բերվեց առնտրայինհամակարգ:Ձեռք բերվող համակարգերըպարտքիգրասենյակի պահանջներին հարմարացնելը բարդ ն երկարատնգործընեն տարիներ: թաց է, որի իրականացմանհամարերբեմն պահանջվում է Հետաքրքիր Պորտուգալիայի օրինակը,որն ունի գործառնական ռիսկերը նվազեցնելու յուրօրինակ ռազմավարություն: Պորտուգալիայի պարտքիգործակալությունըբաղկացածէ առաջնային,հետին ն միջանկյալգրասենյակներից, որոնցիցյուրաքանչյուրն ունի հստակ առանձնացվածգործառույթներն պարտականություններ:Այս գործակալությունում կատարվել են հետնյալ միջոցառումները.զգալի ներդրումներ են կատարվել տեղեկատվականտեխնոլոգիաներում, հրատարակվելէ ներքին գործառնություններինկարագրությանձեռնարկ ն մշտապեսուշադրության կենտրոնում է բարձր որակավորմամբ մասնագետների ներգրավմանու պահպանման հարցը: Արդյունքում, հեռանկարայինառումով Պորտուգալիայիպարտքի գրասենյակում կիրականացվինան ներքին աուդիտ, որը կհամալրիարտաքին աուդիտը: այաստանի Հանրապետությունումպետականպարտքի կառավարումն իրականացնումեն պետականֆինանսներիբնագավառում կառավարությանքաղաքականությունըմշակող ն իրականացնողՀՀ գործադիր իշխանության հանրապետականմարմինը` այսինքն, ՀՀ ֆինանսների նախարարությունըն ՀՀ կենտրոնականբանկը` իր են պետականպարտքի պարտքիմասով"": Վերջիններսիրականացնում

«Պետականւվարտքիմասին»ՀՀ օրենք.,հոդված11:

գրանցում, հաշվառում ն պատասխանատուեն այդ հաշվառման հավաստիությանհամար: Առանձին պարտքի գրասենյակներ ունեն հիմնականում այն երկրները,որոնք զարգացածեն ն ունեն լավ գործող ներքին կապիտալիշուկաներ,օրինակ,Իռլանդիան,Պորտուգալիան, Շվեդիանն Մեծ Բրիտանիան:Առանձինգործակալությանհիմնականառավելություններից մեկը նեղ մասնագիտացումնէ, որը գործունեությունըկենտրոնացնում է միայն պարտքի կառավարմանխնդիրների վրա: Դրան նպաստում է նան այն հանգամանքը,որ այս գործակալությունների ամենաբարձրղեկավարներընույնպեսզբաղված են միայն պարտքի կառավարմանհարցերովն չեն զբաղվումհարկաբյուջետայինու դրամավարկայինքաղաքականությամբ,հետնաբար,ժամանակեն տրամադրումմիայնպարտքիկառավարմանը: Երբ պարտքիկառավարումն կամ կենտրոնաիրականացվում է ֆինանսներինախարարությունում կան բանկում,միշտ առկա է ռիսկը, ըստ որի պարտքի կառավարումը կստորադասվիայս գերատեսչությանայլ խնդիրներին:Իսկ կենտրոնացումըպարտքիկառավարման վիա խթանումէ բարձրորակմասնագիտացումը, որն ուղեկցվելով բարձր մրցակցային աշխատավարձերի հետ, հնարավորէ ղարձնում լավ մասնագետներիներգրավումն այս գործակալություն: Անշուշտ,առանձինպարտքիգրասենյակների հիմնումը պետք է ուղեկցվի ներքին կառավարչականզարգացած ն թափանցիկությամբ: հմտություններով,հաշվետվողականությամբ Պարտքի կառավարմանզրասենյակի` ֆինանսներինախաիաիության կազմում ընդգրկելուօգտին բերվում է այն փաստարկը, որ բյուջեկարնոր է կառավարությանմյուս քաղաքականությունների` տային ն հարկային քաղաքականություններիհետ սերտ կապեր պահպանելը: Հատկապես, թույլ զարգացած ֆինանսականշուկաներով երկրներում պարտքի կառավարմանկոորդիանցումըհարկահետ շատ բյուջետային ն դրամավարկայինքաղաքականությունների է այս կարնոր է, ուստի այս երկրներումհաճախ նպատակահարմար կամ գործառույթների իրականացումը ֆինանսներիՕախարարության կենտրոնականբանկի կազմում թողնելը:Ավելին,նույնիսկ առանձին պարտքի կառավարմանգործակալությունըմիշտ հաշվետու է կառավարությանը կամ ֆինանսների նախարարությանը,որը որոշում է կ գնահատում գործապարտքի կառավարմանռազմավարությունը կալության աշխատանքը: 66.

2.3.

Պերական պարտատոմսերի շուկայի դերը պետական ա ա ն պարտքի կառավարմա

համակարգում

Ինչպեսնշվեց նախորդբաժիններում,պետականպարտքիերկու հիմնականբաղադրատարրերնեն ներքին ն արտաքինպարտքերը: Պետականպարտքի ն դրա թողած հետնանքների տեսական պատկերացումներին բացատրություններիամբողջացումըթույլ է տալիս գալ այն եզրակացության,որ տեսական առումով, այլ հավասար պայմաններում, արտաքին պարտքը ներքին պարտքի համեմատությամբ ավելի նախընտրելիէ, քանի որ ներքին պետականպարտքի ներգրավման տեղի է ունենում ներքինռեսուրսներիվերաժամանակ բաշխում, ինչի արդյունքում նոր կապիտալ չի ձնեավորվում,այն ղեպքում, երբ արտաքին պարտքի միջոցով կարելի է ապահովել կապիտալ այնպիսի ներդրումներ,որոնք գերազանցում են ժամանակի ներքինհնարավորությունները: Ավելին, պետականպարտքն առավել հաճախտնտեսապեսավելի էժան է իսկ դրա արղյունավետ ներղրումն ու օգտագործումը կարող են այնպիսի տնտեսականօգուտ ապահովել, որն ինքնին բավարար է պարտքիսպասարկմանհամար: Սակայն իրականկյանքում, երբ չի գործում «այլ հավասարպայմանների»ենթադրությունը, արտաքինպետականպարտքինախընտրելիության հիմնավորումները հիմնականում կորցնում են իրենց գրավչությունը: Ընդհանուր բնորոշմամբկարելի է փաստել այն իրողությունը, որ արտաքին պարտքն իր մեջ ավելի մեծ ռիսկեր է պարունակում, քան ներքին պետականպարտքը, որն հիմնականումունի արժութային բնույթ: Ներքին պետականպարտքն արտահայտվումէ ազգային արժույթով, որի թողարկումըգործնականում պետության մենաշնորհնէ: Վատթարագույն սցենարիպայմաններումներքին պետական պարտքի սպասարկումըկարելի է իրականացնելազգային արժույթի թողարկման միջոցով, ինչը, հանգեցնելով ինֆլյացիայի, «կմճաշեցնի»ներքին պետականպարտքը: Մինչդեռ արտարժույթի պարագայում նման գործելակերպի հնարավորությունները խիստ են: կետնաբար, սահմանափակվում ընդհանրացնելով դատողությունՍերը,կարելի է փաստել, որ արտաքինպարտքը կարող է հանգեցնել

արտաքին

տվյալ պահի

արագապարտ պետական պարագ պետականպարտքի րբ ներքին ներքին այնդեպք դեպքում, դեֆոլտի, եֆուտի, այն երբ զրոյականէ: յում դեֆոլտիհավանականությունը բնականաբար, իրականկյանքում ամեն ինչ այդքան պարզ չէ, ներկայացված քանի որ ներքին պետականպարտքի սպասարկման իր բոլոր է ցնցումների` սցենարը հանգեցնելու մակրոտնտեսական բացասականհետնանքներով,սակայն սկզբունքայինտեսանկյունից պարզ է, որ ներքին պետականպարտքիառկայությունըշատ ավելի

է պարունակում: քիչվտանգներ

Դա է պատճառը,որ շատ երկրներ,այդ թվում նան

շուկայիմիջոցով: պարտատոմսերի կերպ ասած, պետական ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն` պետական պար-

հավաստումէ դրա տիրապեժամկետումպարտատոմս տողի իրավունքը`դրանումնախատեսված անվանականարժեքը:Պարտաթողարկողիցստանալ պարտատոմսի իրավունք է տալիս նան ստանալ պարտոմսը դրա տիրապետողին տատոմսիանվանականարժեքից տոկոսայինեկամուտ: Ընդհանուր օրենսգիրքըհիմնականարժեթղթերը առմամբ, ՀՀ քաղաքացիական որը

ձների. է ըստ հետնյալ դասակարգում հիմնական կամ կուարժեթղթեր,որոնց տոկոսավճարները արժեկտրոնային են պոնայինվճարումներըպարբերաբարկատարվում գործիքի գոյության ամբողջ ընթացքում,իսկ հիմնականգումարը վճարվում է արժեթղթիմարմանժամանակ, ն: հիմամորտիզացվողարժեթղթեր,որոնց ն: տոկոսավճարները, նական գումարի մասնակի վճարումները հավասար բաժիններովպարբերաբարկատարվումեն գործիքի »

չափագոյության

`

ամբողջ ընթացքում,

՝

զեղչատոկոսային(դիսկոնտային)կամ զրո կուպոնայինարժետեղաբաշխվումեն անվանական ր գնով վճարման օրը մարվում են անվանական

Կան » Ա ն արժեքով են րԱա աարի

որոնք

Քի

ՀողոՐՆ

ր գնով, ընդ որում, տոկոսներիմի մասըը վճարվում ր արպարբերաբար ւ նոն ի : իսկ հիմնական թյ թղթ ' գումարիմարումն : լ մասի վճարումը կատարվումէ արժե-

ժե

Ր

ՅորԱՔ ամարիազան

Հայաստանը,

մեծ ն ձգտում են պետական պարտքի կառուցվածքում զգալի, անգամ գերակշիռ տեղ հատկացնել ներքին պետական պարտքի համար: Չնայած միջոցով բյուջեի պակասուրդիֆինանսավորման բացի ներքին պետականպարտքումպետականպարտատոմսերից ն երաշխիքներ, վարկեր, նան այլ բաղադրիչներ(բանկային կան այլն), այնուամենայնիվպետք է փաստել, որ ներքին պետական պարտքի գերակշիռ մասը գոյանում է տարբեր ժամկետայնությամբ ն տեղաբաշխման, կամ, այլ թողարկման պետականպարտատոմսերի

տատոմսընույնպես արժեթուղթ է,

»

.

Անո

լ

Ց

,

արգեք ե րժեթղթեր,

ը որոնց

դիմաց վճարվող տոկոս-

հիմ ներո ակամ հիմնական գումարի վճարումներըփոխկապվածուրը Անամ

թյան մեջ են դրվումսղաճիկամ փոխարժեքիհետ: Գոյություն ունի նան արժեթղթերի(բացի բաժնետոմսերից),այդ ըստ ժամկետայնությանդասակարգում թվում նան պարտատոմսերի (կարճաժամկետ,միջնաժամկետն երկարաժամկետ)՝հիմնվածհետնյալ չափանիշներիվրա,

Կարճաժամկետ արժեթղթերը̀նդգրկումէ այն արժեթղթերը, որոնք ունեն 1 տարի կամ մեկ տարուց պակաս մարմանժամկետ: մարմանժամկետները Միջնաժամկետ արժեթղթերա̀յս արժեթղթերի են կախված տվյալ երկրիֆինանսականշուկաներումկիրառվող արժեթղթերի ժամկետայնություններից: Որպես կանոն, նշված են ենթակատեգորիայում ընդգրկվում մեկից մինչն հինգ տարի մարմանժամկետ Երկարաժամկետարժեթղթեր` ընդգրկում են այն արժեթղթերը, որոնց մարմանժամկետներնավելի երկար են, քան կարճաժամկետ ն միջնաժամկետարժեթղթերինը: Պարտատոմսերիներգրավմամբիրավահարաբերություններում մեծ տեղ ունեն նան Ռեպո համաձայնագրերը:Ռեպո համաձայնագիրն արժեթղթերիհետգնմանհամաձայնագիրէ, համաձայնորի մի կողմը մյուսին արժեթղթեր է վաճառում` դրանք կամ նույն ճավալի նմանատիպայլ արժեթղթերապագայումհետ գնելու պայմանով:Ընդ որում, արժեթղթերիգնորդ կողմը իրավունքէ ստանում պայմանագրի գործողության ընթացքում,մինչն հետգնման(հետվաճառքի)ամսաթիվը ռեպո արժեթղթերովգործառնություններ կատարել,իսկ պայմանագրի »

»

»

ունեցող արժեթղթերը:

մարմանպահինպետք է նմանատիպարժեթղթերհետ վաճառիմյուս կողմին:Այս գործարքումհետ գնելու պայմանըռեպո համաձայնագիրն ավելի նման է դարձնումգրավադրվածվարկին, քան արժեթղթերի առք ու վաճառքին:Հետնաբար,ռեպո համաձայնագրերում արժեթղթեր է վաճառող կողմը պետք շարունակի իր հաշվեկշռում ցույց տալ հետգնման պայմանով վաճառված արժեթղթերը:Այնուամենայնիվ, նան արժեթղթերիառք ու վաճառքանի որ ռեպո համաձայնագրերը քի տարրը են պարունակում,որոշ դեպքերումդրանքգրանցվում են ն՛ որպես վարկավորում,ե որպես արժեթղթերիառք ու վաճառք: Այս պրակտիկանկիրառվումէ նան ՎայաստանիՀանրապետությանբանկային համակարգում: Պետական պարտատոմսերի շուկայի կառավարմանօպտիմալացման ն առավելագույն էֆեկտիվ արդյունք ստանալու համար պետք է կիրառել համակարգայինմոտեցում` հաշվի առնելով այդ բնագավառում այլ, զարգացած շուկա ունեցող երկրների մշակաժ տեսականգիտելիքներնու փորձը:Ընդհանուրառմամբպետք է նշել, որ պետականպարտատոմսերի շուկայի կառավարմաննպատակներն ածանցյալ են երկրի կառավարությանորդեգրած տնտեսականքաղաքականությաննպատակներից:Այլ խոսքով` պետականպարտատոմսերի շուկան դիտվում է որպես տնտեսական համակարգի մի օղակ, որի գործունեությունը շաղկապվածէ մյուս բոլոր օղակների հետ, կրում է դրանց ազդեցությունը ն իր հերթին ազդում է դրանց վրա: Պետական պարտատոմսերի թողարկումներիժամանակթողարկողի վարքագիծը պետք է ուղղված լինի հետնյալ քաղաքականությանիրագործմանը. 4. Ծճագրավորմանժամանակ թողարկումները պետք է բաժանել երկու մասի` դրամական հոսքերիհարթեցմաննուղղված թողարկումներ, ն թողարկումներ,որոնք տվյալ տարվահամարապահովելու են դեֆիցիտիֆինանսավորում:Այս տարանջատումըբնական է ն պայմանաւլլորվածէ պարտատոմսերիթողարկման երկակի նպատակի

գոյությամբ:

Կարնոր են պարտատոմսերի թողարկումներիորոշակի օրինաչափություններիսահմանումն ու պահպանումը,ինչը կնպաստի գործարարավանդույթներիձնավորմանը: 2.

Յ.

Տարվա ընթացքումթողարկումների ն ծաժամկետայնության վալի ծրագրավորում:Այսպես, տարվա եռամսյակների ընթացքում

բյուջետայինեկամուտներիստացման վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ ստացվողբյուջետայինմուտքերնաճում են տարվա վերջին մոտենալիս,այսինքն, առաջինեռամսյակումսովորաբարստացվում են ավելիքիչ եկամուտներ, քան երկրորդեռամսյակում, իսկ ամենաշատ

եկամուտներնակնկալվումեն չորրորդ եռամսյակում:Փոխարենը բյուջետայինծախսերիիրականացումը ծրագրվումէ ն. ցանկալիէ, որ լինի հավասարաչափ: Բյուջեիկանխիկհոսքերիկառավարումը նպաէ իրականացնել տակահարմար պետականպարտատոմսերի թողարկման ն տեղաբաշխման արդյունքում ստացվածհասույթիմիջոցով: Այլ խոսքով,տարվա առաջին կիսամյակումպետական պարտատոմսերիթողարկումների ծրագիրը կազմելիսդրամական հոսքերի հարթեցմանխնդիրըլուծելու համարճիշտ կլինի, որ տարվա առաջին ամիսներիննախատեսվի թողարկելպարտատոմսեր,բնականաբար դրանց հիմնականմասիմարումընախատեսելով երկրորդեռամսյակի վերջում, երրորդն (կամ) չորրորդ եռամսյակներում, իսկ տարվակեսից կարելի է թողարկել համեմատաբար երկարաժամկետ պարտատոմսեր: Բացի այդ, եթե հարկայինմուտքերիստացումն ամսվա վերջին մոտենալիսաճման միտում ունի, կամ առանձին հարկատեսակների գծով տարվաորոշակիամիսներիվերջումսպասվումեն խոշոր մուտքեր, ապա կարելիէ թողարկելմինչնյոթ, ութ շաբաթ մարման ժամկետայնությամբպարտատոմսեր,որոնք կմարվեն այդ ամիսներիվերջին օրերին, երբ մուտքերըմեծ են: Պրակտիկայում այս մոտեցումն արդեն իսկ բավականին հաջողությամբ կիրառվումէ: 4. Թողարկման նախատեսվող ծավալներն առաջին հերթին կախվածեն շուկայի տարողունակությունից, մակրոտնտեսական ն ֆիսկալ իրավիճակից, դրամալլարկային քաղաքականության նպատակներիցու խնդիրներից:Այլ հավասարպայմաններում,առավել է ընթացիկխնդիրներիլուծման նպատակահարմար համար իրականացվողթողարկումների ծավալներըսահմանելփոքր, իսկ այն թողարկումները,որոնցից ստացվող հասույթն ուղղվելու է դեֆիցիտի ֆինանսավորմանը, մեծ ծավալներով՝ իրականացնել համեմատաբար իհարկե,հաշվի առնելովշուկայում դրանցնկատմամբեղած առավելագույն պահանջարկը:

Պրակտիկայումթողարկմանծավալներիընդհանուր աճ հնարավոր է նան այն դեպքերում,երբ բանկային համակարգիիրացվելիության կտրուկ ն երկարաժամկետաճման միտում է դրսեորվում: Գետնաբար, թողարկումները ծրագրելիս որպես կարնոր գործոն պետք է կանխատեսվինան բանկերիմոտ իրացվելիությանձեավորՄա արդիականէ հատկապես33-ի ման Կ աճի ժամանակաընթացքը: համար, քանի որ մեր շուկայում առաջնայինշուկայի գրեթե բոլոր մասնակիցները բանկեր են Աե պարտատոմսերիկեսից ավելին գտնվում է նրանցպորտֆելում: Պետականպարտատոմսերիշուկայի կառավարմանմոդելը թերի կլինի, եթե չնշենք, որ բացի դրամականհոսքերի կառավարմանն դեֆիցիտի ֆինանսավորմաննպատակներից թողարկողը,օգտվելով իր համար շուկայական բարենպաստիրավիճակից, պետք է իրականացնիներքին պարտքի վերակառուցումի հաշիվ երկարաժամթողարկման: կետ ս ցածր եկամտաբերությամբ պարտատոմսերի Այսպիսով,վերը բերվածովփորձեցինքներկայացնելթողարկողի համար պետականպարտատոմսերիշուկայի կառավարմանարդյունավետ մոդելը ե գնահատել թողարկողիվարած իրականքաղաքականությունըն դրա արդյունքում ունեցած հաջողությունները: ՅՅ պետական պարտատոմսերիշուկայի զարգացմանհայեցակարգը քննարկելիս պետք է անդրադառնալնան եղած գործիքների կիրառմանարդյունավետսկզբունքներիմշակմանը,նոր պարտքային գործիքների նախագծմանը ու ներդրմանը, շուկայի ենթակառուցվածքների ֆունկցիոնալ ե տեխնիկատնտեսական պարամետրերի Նոր պարտքայինգործիքներինախագծումնու կատարելագործմանը: ներդրումը բազմաշերտ գործընթաց է, որի անհրաժեշտությունը սովորաբարկարող է առաջանալերկու դեպքում. 1. Երբ շուկայում ակնհայտորեն կա պոտենցիալ ներդրողների խումբ, որի բոլոր անդամներնունեն գրեթե նույնպիսինպատակներԼ շուկայում դրսնորումեն նման վարքագիծ:Թողարկողիխնդիրնէ այս դեպքում պոտենցիալներդրողներիայդ խումբըներդրողներիընդհանուր զանգվածիցբացահայտելն առանձնացնել,ուսումնասիրել ֆինանսական ներդրումներ իրականացնելունրանց նախասիրությունները, կանխատեսել, թե ինչ պարտքայինգործիք կարող են նրանք պատրաստակամությամբ գնել, ինչ ծավալով ն երբ: 5.

Երբ թողարկողըպետականպարտատոմսերի շուկայի կառավարման խնդիրներիցվեր տնտեսության զարգացմանտարբեր փուլերում իր առջն դնում է տնտեսականայս կամ այն կոնկրետխնդրի լուծում, որի իրականացմանֆինանսականաղբյուր դիտարկում է պետական պարտատոմսերիշուկան: Տվյալ պարագայում թողարկողն իր շահերիիրականացմանհամարկարող է նախագծելն շուկա դուրս բերել նոր, որպեսկանոն երկարաժամկետ պարտքայինգործիք: Իհարկե, դրա ներդրումն այս դեպքում, ի տարբերությունառաջինի, կլինի ավելի ծախսատար,ն թողարկողըստիպվածկլինի նոր պարտքային գործիքի տեղաբաշխմանհամար սահմանել արտոնյալ պայմաններ: Եթե անդրադառնանքիրականկյանքին, ապա պետք է նշել, որ պետական կարճաժամկետպարտատոմսերի առաջնայինշուկայում 1999թ. նոր կարգի ն պայմաններիընդունումը որակապես փոխեց պարտքային գործիքների կիրառման հնարավորություններն ու սկզբունքները` պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերըկառավարության ձեռքում վերածելով ավելի ճկուն գործիքի: եթե նախկինում պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերիթողարկման ժամկետայնություննառաջնայինշուկայում խիստ սահմանափակէր (28, 91, 182, 273, 364 օր ժամկետայնությամբ), ապա կարգի ընդունման արդյունքում դրանց թողարկմանժամկետայնությունը դարձավ 7-364 օր՝ 52 հնարավոր տարբերակներով:Փաստորեն,այդպիսով կառավարությունըչստեղծեցնոր պարտքայինգործիք, այլ կատարելագործեց հինը: Նման գործելաոճնավելի աշխատունակէ, քանի որ շուկայի մասնակիցներնաշխատել են դրանով, ե համապատասխան փոփոխությունըի վերջո ուղղված է գործիքի իրացվելիությանաճին, ինչը դյուրությամբընդունվումէ շուկայի կողմից: ՀՅ պետականպարտատոմսերի շուկայում ներդրված մյուս նոր գործիքի` միջին ժամկետայնության մասնակի մարումներով արժեկտրոնային պարտատոմսերիմշակումն ու ներդրումն ապահովեց վերը նշված երկու դեպքերիհամատեղում:Մի կողմից թողարկողըհետապնդումէր իր ուրույն նպատակը`պարտքիժամկետների երկարացում ն շուկայում երկարաժամկետմիտումներիձնավորում, միաժամանակ ձնավորելովմարմանայնպիսիժամանակացույց, որը բավականաչափմեղմ էր ու էական դժվարություն չէր ներկայացնում բյու2.

հնաջեի համար: Մյուս կողմիցթողարկողը շուկայի մասնակիցներին րավորություն տվեց մեկ թողարկման արդյունքում ձեռք բերել պորտֆել` բաղկացած տարբեր մարմանժամկետայնությամբարժեկտրոնային պարտատոմսերիցդ̀րանով իսկ կառավպրել սեփական ֆինանսականհոսքերը ն մեղմել պարտատոմսերիմարման ռիսկը: Բոլոր թվարկված դրականհատկանիշներըհնարավոր էին դառնում մասնակի մարումների առկայությամբ, որոնք իրականացվում էին եռամսյակային, կիսամյակային,տարեկանպարբերականությամբ: Ըստ այդմ պորտֆելն ինքը բաղկացածէր լինում եռամսյակային,կիսամյակային, տարեկան ն այլ արժեկտրոնայինհավասար ծավալներով Այսպիսիգործիք չունեն պետականպարտատոմպարտատոմսերից: սերի հին ն զարգացածշուկա ունեցող շատ երկրներ: Նոր գործիքներիմշակումն ու ներղրումը ՀՎ պետականարժեթղթերի շուկայում պետք է իրականացվիհաշվի առնելով դասական շուկաներում (ԱՄՆ, Անգլիա)շրջանառող գործիքները, որոնք բավականաչափերկար ժամանակեն շրջանառում այդ շուկաներում: Մասնավորապես,խոսքն այստեղվերաբերումէ նոր գործիքներիմշակման ու ներդրման առաջին դեպքին: Որպես այդպիսի պարտքային նոր գործիք ներկայացան խնայողականպարտատոմսերը:Այս գործիքի մշակման ն արղյունավետ ներդրման նախապայմանէ պետական պարտատոմսերի շուկայում ֆիզիկական անձանց թվի մեծացումը: Այս նպատակըհետապնդողգանձապետական պահառու համակարգին արդեն հաջողվել է բնակչությանշրջանում վստահություն սերմանել դեպի պետությունն ու պետական պարտատոմսերըն ձեռք բերել «վստահելի գործընկերոջ»վարկանիշ: Ներդրումներիօրեցօր աճող հոսքը կարգավորելուն պետական կարճաժամկետպարտատոմսերումդրանց ներդրմանսահմանափակումըմեղմելու համարԺամանակնէրշուկա մտցնել նոր, ավելի երկարաժամկետ գործիք, որը հնարավորություն կտար որոշակի պարբերականությամբմայր գումարի նկատմամբստանալ արժեկտրոնային եկամուտ, ն որի նպատակըտնտեսությանմեջ բնակչության խնայողություններիաճի խթանումնու կառավարությանկողմից այդ խնայողությունների նպատակայիններգրավումն էր: Իհարկե, դրանց թողարկմանծավալներըսկզբնականշրջանում մեծ չեն, սակայնաստիճանաբար, նոր գործիքի համար սահմանելով որոշակի արտոնյալ

պայմաններ,կարելի է այս ուղղությամբ որակապեսնոր մակարդակի հասնել: Ֆիզիկական անձանցհամար պետականպարտատոմսերիշուկայի կառավարմանմեջ կառավարության կարնորագույն ձեռքբերումը նան այն է, որ կառավարությանը հաջողվել է ձնավորելվստահություն «անտեսանելի» էլեկտրոնայինպետական պարտատոմսերինկատմամբ:Ինչպես գիտենք,նախկինումնման փորձչի եղել, խնդիրնավելի շատ հոգեբանական հայեցակետերունի: Հետագայում ներդրվող բոլոր գործիքները,մեր համոզմամբ,պետք է լինեն գերազանցապես էլեկտրոնային,քանի որ ինչպես ողջ աշխարհում, այնպես էլ ՀՀ-ում պետական պարտատոմսերի շուկայի արդյունավետկառավարման է համակարգըենթադրում ենթակառուցվածքների այն աստիճան զարգացում, որ «անտեսանելի» պարտատոմսերով գործարքների իրականացումը տեխնիկապես լինի ռիսկազերծ: ՀՀ պետական պարտատոմսերի շուկայի հետագազարգացումն անհնար է պատկերացնելառանց ֆինանսականհարակից շուկաների, հատկապեսապահովագրական ն կենսաթոշակային շուկաների զարգացմանու կայացման:Վերջիններսհետադարձկապովկապված են պետական պարտատոմսերիշուկայի հետ: Թողարկողըմշտապես շահագրգռված պարտքայինգործիքներիներդրման է երկարաժամկետ մեջ, իսկ դա հնարավորէ շուկայում ունենալովայնպիսիներդրողներ, ինչպիսիք են ապահովագրական ու ընկերություններն կենսաթոշակային ֆոնդերը: Կարնորէ նան ոչ բանկայինֆինանսականայլ հաստատությունների,հատկապեսներդրումային ստեղհիմնադրամների ծումը: Վերոհիշյալշուկաներիստեղծմանու պետականպարտատոմսերի շուկայի հետ ինտեգրմանուղիներիցմեկը պետությանկողմից պահանջի ներկայացումն է, ըստ որի սահմանվում է պետական պարտատոմսերումայդ հիմնադրամների ֆինանսականմիջոցների ներդրումների պարտադիր նվազագույն ծավալ: Այս սկզբունքը նորություն չէ ն կիրառվումէ ամբողջաշխարհում: Նշենք, որ պետալյան պարտատոմսերիառաջնային շուկայի տեխնիկապեսկայացման առաջին փուլում` 1995-99թթ. պետական պարտատոմսերիտեղաբաշխմանաճուրդներն անց էին կացվում «թղթային» տարբերակով,այսինքնառաջնայինդիլերներնաճուրդին հայտ էին ներկայացնում փակ ծրարներով, այնուհետն աճուրդի

ընթացքումդրանցհիմանվրա կազմվումէր հավաքականտեղեկագիր աճուրդի արդյունքներիմասին հայտարարվումէր էլեկտրոնային հայցանցիմիջոցով: Հետագայումայդ նույն ժամանակահատվածում ՇՑՃոճէ համանան տերը սկսեցին ստացվել էլեկտրոնայինտեսքուլ կարգչային ցանցի միջոցով: Սակայն այդ ժամանակէլ որոշ առաջնային դիլերներ նախընտրում էին հայտի թղթային ձնը (անվտանգության տեսանկյունից): նոր փուլ էր պարտատոմսերի Ենթակառուցվածքների զարգացման ն 8օՕԷ Էոլ/ համակարգի հաշվառման հաշվարկներիիրականացման հաներդրումը, որը պարտատոմսերով գործարքներիիրականացման մար ապահովում է տեխնիկականբարձր որակ: Առաջնայինշուկայի ենթակառուցվածքներիցպարտատոմսերիհաշվառմանն հաշվարկների իրականացմանհամակարգիզարգացումըհետագայումուղղված է լինելու համակարգիլրիվ ավտոմատացմանը, բոլոր տիպիպարտատոմսերի առաջնային տեղաբաշխման աճուրդների ամբողջապես պահառու համաէլեկտրոնայինձեով կայացմանը,գանձապետական կարգի (որպես շուկայական ենթակառուցվածքի)գործունեության կատարելագործմանը,մասնավորապեսէլեկտրոնային կապի հաստատմանը տարածքայինբոլոր ստորաբաժանումներին կենտրոգրասենյակիմիջն, կենտրոնականգրասենյակին գլխավոր 0Օական պահառու` Կենտրոնականբանկիմիջն: Նշեն նան, որ պետական պարտատոմսերիշուկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը միշտէլ մեծ է բազմաթիվպատճառներով: Այդպես նան է ՀՀ-ում, ինչը բազմաթիվ տնտեսագետներհամարում են ՀՀ տնտեսության իրական հատվածիզարգացումը կանխարգելողգործոններից մեկը: Բազմիցս նշվել ն նշվում է, որ պետական պարտան

տոմսերի շուկայի գոյությունը, պետականպարտատոմսերիբարձր եկամտաբերություննիր կողմն է քաշում բանկային համակարգում առկն ֆինանսական միջոցները ն թույլ չի տալիս ֆինանսական հոսքերն ուղղել իրական հատված:Առաջինհայացքից կարծեսամեն ինչ տրամաբանականէ. եթե պետւսկանպարտատոմսերիեկամտաբերությունը շատ բարձր է, ռիսկըզրոյական,ապա ճիշտ է այն եզրահանգումը, որ բոլորը պետք է ձգտեն պետական պարտատոմսերի շուկա` մեծ շահույթ ստանալու ակնկալիքով:

ինչ Սակայն ամեն

այդքան պարզ է միայն առաջին հայացքից:

ԻրականումՀՀ

տնտեսությանիրական հատվածիվիճակն իր հերթին ավելի խոր ազդեցություն ունի պետականպարտատոմսերիշուկայի վրա: Բացի այդ, իրական հատվածի գործարկման Կ զարգացման համար շատ ավելի մեծ խոչընդոտ գոյություն ունի, այն է իրական հատվածիզարգացումըենթադրումէ ֆինանսականշուկայի ոչ պակաս կարնոր մեկ այլ սեգմենտի`կորպորատիվարժեթղթերիշուկայի ստեղծումու զարգացում: ՀՀ-ում 2000թ. միայն ուժի մեջ մտավ այդ սեգմենտը կարգավորող «ՀՎ արժեթղթերիշուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքը, մի իրավականհիմք, որը թերնս այսօր դեռ շարունակական մշակման փուլում է (2007թ. հոկտեմբերի 11-ին ընդունվել է «ՀՎ արժեթղթերիշուկայի մասին» օրենքը, որը սակայն ուժի մեջ է մտել 29.02.2008թ.): Ֆինանսականհոսքերը պետական պարտատոմսերի շուկայից այս շուկա ուղդելու նախապայմաններից մեկն այն իրավապես կարգավորված ու թափանգիկ դարձնելն է: Վետնաբար`իրական հատվածի առողջացումն ու կայացումը մենք տեսնում ենք այս ճանապարհով ն ոչ թե պետականպարտատոմսերի շուկայի «չարորակ»ազդեցությունըվերագնելուճանապարհուլ:Ավելին, այսօր բավականաչափբարենպաստ իրավիճակ է ստեղծվել, մասնավորապես, վերջին մի քանի տարիներինպետականպարտատոմսերի շուկայում եկամտաբերությունըմեծ անկում է ապրել, ն եկամտաբերության շարունակական իջեցումը պետականպարտատոմսերի շուկայում պետք է որ հանգեցնիֆինանսականմիջոցների այլ` հարակից շուկաները հոսելուն: Վարկ ենք համարում նշել, սակայն, որ այդ միջոցներն այնքան ժամանակ կմնան պետականպարտատոմսերի շուկայում, քանի դեռ չի բարելավվել հարակիցշուկաների իրավատնտեսականդաշտը, չեն ձնավորվել շուկայական ենթակառուցվածքներըն դրանովհանդերձչի մեղմվել ներդրումայինռիսկը: Վերջին գործոնը տնտեսության մեջ բնակչության խնայողություններին է վերաբերում:Այն արդիականէ դարձել, քանի որ կառավարության կողմից մշակված պետական պարտատոմսերիշուկայի կառավարմանռազմավարությանգլխավոր խնդիրներիցմեկը հենց ֆիզիկականանձանցշուկա ներգրավելուն նրանց մոտ պետության նկատմամբվստահությանամրապնդման խնդիրնէ, այս նպատակով է ստեղծվելն գործումգանձապետական պահառուհամակարգը: Որքան

այնքան ավելի հիմնամեծ խնայողությունները, բնակչության լինեն ներդրումը:Պետական պարտատոմսերի վորվածկլինի խնայողական շուկայի հետագա զարգացմանկարնորագույն պարտատոմսերի երկարացումըես ժամկետայնության խնդիրներիցմեկի` պարտքի երկախնայողությունների հնարավորէ դառնումհենց այս աղբյուրի` որքան մեծ լինի րաժամկետներգրավմանմիջոցով: Այլ խոսքով, ծավալը ՀՀ-ում, այնքանիրականէ երկարաժամխնայողությունների ՀՀ պարտքիձնավորմանհնարավորությունը կառավակետ

ն էժան

րությանհաճար: 2.4.

ՀՂ

պարտքիկառավարման իրավական պետական

հիմքերը

ՀՎ կառավարության պարտքի ս Կենտրոնականբանկի պարտքի հանրագումարնէ: Այն ստանձնվում է ՀայաստանիՀանրապետության անունից` կառավարության,պետականմարմինների Ա պետական հիմնարկներիկողմից ն Կենտրոնական բանկիանունից` Կենտրոնական բանկիկողմից:

Պետականպարտքը ներգրավվումէ պետականբյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանն ընթացիկ իրացվելիությանապահովման,վճարային հաշվեկշռի աջակցությանու պահուստներիհամալրման,ինչպես նան ներքին պետականպարտքիշուկայի պահպանմանԼ

զար-

գացման նպատակով:

Օրենքով սահմանվածեն նան պետականպարտքիթույլատրելի մեծությունները:Մինչե 2015թ. հունիսի 23-ի ընդունված փոփոխությունները` պեւտականպարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի31-ի դրությամբչպետք է գերազանցերՀՀ նախորդտարվաՀՆԱ-ի 60 տոկոսը, իսկ եթե պետականպարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի31-ի դրությամբ գերազանցում էր ՀՀ նախորդտարվա ՀՆԱ-ի 50 տոկոսը, ապա հաջորդ տարվապետականբյուջեի դեֆիցիտըչպետք է գերազանցեր ՀՀ ՀՆԱ-իվերջիներեք տարիներիծավալների միջին ցուցաՕիշի3 տոկոսը: Ընդ որում, այս պահանջներինչհամապատասխանող պետականպարտք առաջացնողգործարքնառոչինչէր: Սակայն վերը նշված փոփոխությամբ «պետական պարտքը տվյալ տարվա դեկտեմբերի31-ի դրությամբչպետք է գերազանցի» ձնակերպմանմեջ պետականպարտքի փոխարեն կիրառությանմեջ դրվեց կառավարությանպարտք եզրույթը: Նշված փոփոխությունը բուռն քննարկումներիարժանացավ,ն հասարակական-քաղաքական

հարաբերությունները

ՀՀ պետականպարտքիհետ կապված ՀՀ. քաղաքացիական են ՀՀ Սահմանադրությամբ, կարգավորվում 43 օրենքով,«Արժեօրենսգրքով,«ՅՀ պետականպարտքիմասին» «Տնտեսական թղթերիշուկայի մասին» ՀՀ օրենքով, հիմունքմասին» ՀՀ օրենքով,«Վարչարարության պաշտպանության ՀՀ օրենքով, ՀՊ ների ն վարչականվարույթիմասին» ն այլ իրավական ակտերով:Հարկ է պայմանագրերով առումով մինչն 2008թ. ամբոդջուոր այս ոլորտը ՀՀ-ում իրավական «ՀՀ պեչէր: 2008թ. մայիսի 26-ին ընդունվեց թյամբ կարգավորված ամրագրվետականպարտքիմասին»ՀՀ օրենքը, որով օրենսդրորեն օգտագործվող բնագավառում ցին պետականպարտքիկառավարման պետականպարտքիկազմը, ձնահիմնականհասկացությունները, պետական ն ներգրավման նպատակները, վորման գործիքակազմը նպատակները, պարտքիկառավարման ն այլն`: ռազմավարությունը, մարմինները,կառավարման պետաՀանրապետության է Վայաստանի Օրենքը կարգավորում ն նպատակ ունի կան պարտքիհետ կապվածհարաբերությունները

մրցակցության միջազգային արձանագրել,

սկզբունքները, կառավարող

գործընթացի պարտքիկառավարման ապահովել պետական ՀՅ պետական պարտքը կազմակերպումը: նավետ ու հրապարակային արդյու-

Ց.

«ՀՀ

գործիչների կողմից որակվեց որպես պետական պարտքի սահմանաչափիմեխանիկականավելացմանհնարավորություն:Ընդ որում, փաստացի,ներկայումսԿԲ պարտքիվերաբերյալօրենքով որնէ սահմանափակումչկա, ինչը հղի է լուրջ վտանգներով:Այս առումով ԱՄՀ տված մեկնաբանություններումնշվում է, որ Վայաստանիվերաբերյալ իրենց գնահատականներումիրենք շարունակելու են դիտարկել կառավարությանն ԿԲ պարտքերիհանրագումարը,անկախ Հայաստանյանօրենսդրությամբսահմանվածառանձնահատկություններից:

հոդ. 627: պարտքիմասին» ՀՀ օրենք, ՀՀՊՏ 2008.06.25/39(629), պետական

ճե

պարտքի վորման Օրենքովսահմանվումեն նան պետական որը կազմվածէ 6 խումբգործիքներից. գործիքակազմը, օտարերկրյտ վարկայինկազմակերպությունների, ֆինանսական, »`

ն միջազգային կազմակերպությունների պետությունների կնքվածվարկայինպայմանագրեր, անձանց հետ կնքված պայման իրավաբանական ֆիզիկական

հետ

»

նագրեր,

թողարկված ն պետականգանձապետականարտարժույթով

»

պարտատոմսեր,

սահմանվածկարգովպարտքիփոխանցման օրենսդրությամբ ոետնանքով որպես պետականպարտք վերաձնագործարքի ՀԳ

».

պարտավորություններ, կերպվածերրորդ անձանց պայմանագրեր, պարտքիվերաձնակերպման պետական պետականերաշխիքներ: պարտքիկառավարման Օրենքովսահմանվումէ նան պետական Պետական պարտքի ն գործընթացը,նպատակները սկզբունքները: սահմանվում է որպես գործընթաց,որն իրականաց»

»

կառավարումը

մարվերաձնակերպման, վում է փոխառու միջոցներիներգրավման, միջոցով: ծրագրերիմշակմանու իրականացման ման ն սպասարկման

հաշվետվողականու-

է թափանցիկության, իրականացվում Վերջինս սկզբունքներով: ն հրապարակայնության թյան,կանխատեսելիության ն ՀՀ ԿԲ-ի պարտքի ՎՀ կառավարության Բնականաբար,տարբերեն նպատակները: կառավարման են. նպատակներն պարտքիկառավարման Կառավարության կարիքներիբավաֆինանսական ապահովել կառավարության մշտականհնարավորություն, րարման մեծության հատվածումպարտքիսպասարկման երկարաժամկետ »

»

»

»

նվազեցում, ձնավորում`հաշվի առնելով պարտքիօպտիմալկառուցվածքի պոտենցիալռիսկերը, քաղան պետականպարտքիկառավարմանդրամավարկային

կոորդինացում: քականությունների

նպատակները Կենտրոնականբանկի պարտքիկառավարման բանկի մասին» ՀՀ օրենքով: սահմանվում են «ՀՀ Կենտրոնական

Վերջինիս 11.1 հոդվածով սահմանվում է, որ կենտրոնականբանկի պարտքի կառավարումն իրականացվում է վճարային հաշվեկշռի կարգավորման, դրամավարկայինքաղաքականության իրականաց» ման ն ֆինանսական կայունությանապահուլման Պետական պարտքի կառավարումնիրականացնումեն լիազոր մարմինըն Կենտրոնականբանկը` իր պարտքիմասով: Ներկայումս ՀՀ պետականպարտքը կառավարվումէ պետականֆինանսներիկառավարման բնազավառում կառավարությանքաղաքականությունը մշակողն իրականացնողՀՀ գործադիրիշխանությանհանրապետական մարմնի`ֆինանսներինախարարությանկողմից: նշված մարմիններն իրականացնումեն պետական պարտքի գրանցում, հաշվառում ն պատասխանատուեն այդ հաշվառմանհավաստիությանհամար: Պետական պարտքիմասինՀՀ օրենքի պահանջներիցէ նան կառավարության պարտքի կառավարմանռազմավարությանմշակումը: Կառավարությանպարտքի կառավարմանռազմավարականեռամյա ծրագիրը ներառվում է պետականմիջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կազմում: Այն ներառում է կառավարությանպարտքի ուղենշային ցուցանիշներըն հնարավոր ռիսկերի գնահատականը: Միաժամանակ` օրենքը պահանջում է նան պետականպարտքի Կ Հայաստանի Վանրապետությանհամախառնարտաքին պարտքի հրապարակայնության ապահովումը: Այդ նպատակով կառավարությունը յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեի կատարմանմասին տարեկան հաշվետվության կազմում ներկայացնումէ տեղեկատվություն`պետականպարտքի ն ընթացիկպարտավորության վերաբերյալ: Պետական պարտքի բաղադրիչներնեն. 1. Ներքին պետականպարտքը, որի ձեավորմանաղբյուրներնեն ռեզիդենտներիկողմից ձեռք բերված պետական գանձապետական ն արտարժույթովթողարկվածպարտատոմսերը.

նպատակու

»

»

»

2.

«ագ

ռեզիդենտֆիզիկականն իրավաբանական անձանցկողմից կառավարությանըտրամադրվածփոխառություններնու վարկերը. ներքին պետականերաշխիքները: Արտաքինպետականպարտքը, որի ձեավորմանաղբյուրներնեն`

կենտրոնական բանկի մասին» ՊՎ

օրենք, ԳԱԺՏ

1996/72:

միջազգային կ ազմակերպությունօտարերկրյա պետություններից, փոխահաստատություններից ներից, վարկավորողբազմակողմ ռություններըն վարկերը. անձանցից փոն ոչ ռեզիդենտֆիզիկական իրավաբանական ու վարկերը. խառություններն կողմից ձեռք բերված պետականգանձապեոչ ռեզիդենտների թողարկված պարտատոմսերը. տականն արտարժույթով երաշխիքները: արտաքինպետական են Յ. երաշխիքները, որոնք իրենց էությամբ լինում Պետական Հայասներքին ն արտաքին:Ներքին պետականերաշխիքները բյուջետրամադրված ռեզիդենտներին տանիՀանրապետության ոչ երաշխիքները են: Արտաքին պետական տային երաշխիքներն Հայաստանի ն պետություններին օտարերկրյա ռեզիդենտներին ու Կենտրոնական բանկիկողմիցտրամադրված Հանրապետության պետականերաշխիքներնեն: Հայաստանի կարող են տրամադրվել Բյուցետայիներաշխիքներ անձանցհամար, այն ռեզիդենտիրավաբանական Հանրապետության տնտեսականծրագրերից են կառավարության որոնք ներկայացնում ե բխող նպատակայինծրագրի կատարմանհամար անհրաժեշտ որը պետք է վարկիտեսքով պահանջվողգումարներիհիմնավորում, ծրագրիիրավականհիմքը, բովանդակուներառի,մասնավորապես, ու փուլերըն ժամկետները, կատարման նպատակը, թյունը,խնդիրներն ու օգտագործման դիմացհաշվարկվող վարկիվերադարձելիության ինչպեսնան հիմնավորումը, տոկոսներիվճարմանհնարավորության ն ծախսերը վարկիմարմանժամանակացույցը,ծրագրիՇախահաշիվը դրա հիմնավորոդհաշվարկները:Պետական երաշխիքիգումարը ստացման համար դիմելու պահինչպետք է գերազանցիերաշխիք ստացողի ակտիվների20 տոկոսը, սակայն այս սահմանափակումը կիրառելիչէ, եթե՝ միջոցներըօգտագործվելու 1) երաշխիքովներգրավվողվարկային են պետական կարիքների,ներառյալ` պետականպահուստի ծաաշխատանքների, կարիքներիհամար գնվող ապրանքների, համար. ֆինանսավորման ռայությունների »

»

»

»

:

է տնտեսական ճգնաժամայինիրա2) երաշխիքը տրամադրվում վիճակներումպետությանռազմավարական խնդիրներըլուծելուն ուղղված ծրագրերին ֆինանսավորում ապահովելու համար, վարկատուներիկողմից այլ ապահովությանմիջոցներչընդունելու

դեպքում:

Նշենք նան, որ կառավարությանկողմից Կենտրոնականբանկի համարտրամադրվածարտաքինպետականերաշխիքըհաշվառվում է որպես Կենտրոնականբանկի պարտք, իսկ որոշակի պահի դրությամբ տրամադրվածն չմարված պետականերաշխիքներիհանրագումարը չպետք է գերազանցինախորդ տարվահամախառններքին արդյունքի 20 տոկոսը: Միաժամանակ,հարկ է նշել, որ պետական պարտքիբաղադրիչներիցբխող դրամականպարտավորություններն ունեն նույն գերակայությունը: ՀՀ պետականպարտքի կառավարմանիրավականհամակարգում իր ուրույն տեղն ունի նան ՀՎ քաղաքացիականօրենսգիրքը, ինչպես նան քաղաքացիականիրավունքի նորմեր պարունակողայլ օրենքները: ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքում պետականպարտքի կառավարմանոլորտին են առնչվում, մասնավորոպես,արժեթղթերի վերաբերյալդրանումարտացոլվածդրույթները(8-րդ գլուխ): օրենսգրքիհամաձայն`արժեթուղթը,սահմանՔաղաքացիական գույքապահպանմամբ, ված ձնի ն պարտադիրվավերապայմանների յին իրավունքներըհավաստող փաստաթուղթէ, որի իրականացումը կամ փոխանցումըհնարավոր է միայն այն ներկայացնելիս: Արժեթղթերովհավաստվողիրավունքներիտեսակները,արժեթղթերիպարարժեթղթիձեին առաջադրվողն այլ տադիր վավերապայմանները, անհրաժեշտ պահանջներըորոշվում են արժեթղթերիմասին օրենքներով կամ դրանցովսահմանվածկարգով: Արժեթղթովհավաստվող իրավունքները կարող են պատկանել` 1) արժեթուղթը ներկայացնողին (ըստ ներկայացնողիարժեթուղթ). 2) արժեթղթում0շված անձին(անվանականարժեթուդթ). 3) արժեթղթումնշված անձին,ով կարող է ինքն իրականացնելայդ (հրամանով) նշանակել իրավունքներըկամ իր կարգադրությամբ իրավազորանձի(օրդերայինարժեթուղթ): այլ

ներկայացնողիարժեթղթով հավաստվածիրավունքներն է հանձնել այդ այլ անձի փոխանցելուհամար բավական արժեթուղթը կարող իրավունքները անձին:Անվանականարժեթղթովհավաստված սահմանված են փոխանցվելպահանջների զիջման(ցեսիայի)համար սոցիալականնպատակովթողարկվողանկարգով,բացառությամբ անվանական ն պետական (գանձապետական) վանականարժեթղթերի կնախատեսվեն, այն արժեթղթերի,որոնց թողարկմանպայմաններով ե հավաստվածիրավունքներընթակա չեն փոոր այդ արժեթղթերով անվանականայն արժեխանցման:Պետական (գանձապետական) որ այդ կնախատեսվեն, թղթերը, որոնց թողարկմանպայմաններով արժեթղթերովհավաստվածիրավունքներըենթակա չեն փոխանցկարող են հավաստվածիրավունքները ման, այդպիսիարժեթղթերով Ըստ

բռնափոխանցվել միայն համապարփակ իրավահաջորդության, դեպքերում: գրավմանն բռնագանձման իրավունքներիանձեռնմխելիության բերողի ձեռք Արժեթուղթ օրենսգրքովսահմանվում է, ապահովմանհամար քաղաքացիական ն բոլոր անձինք հաոր արժեթուղթտված անձը այն փոխանցագրած են կրում դրա օրինականտիրամապարտ պատասխանատվություն պետողիառջն: Ավելին,արժեթղթովհավաստվածպարտավորությունկամ հիմքի բացակայության ների կատարումիցպարտավորության հրաժարվելչի թույլատրվում: վկայակոչմամբ դրա անվավերության շուկայում կիրառվում Ներկայումս պետականպարտատոմսերի են ոչ փաստաթղթային արժեթղթերը,որոնց առանձնահատկությունօրենսգրքով:Մասները նույնպես սահմանվում են քաղաքացիական դեպքերում նավորապես,սահմանված է, որ օրենքով նախատեսված (լիցենզիա) կամ օրենքովսահմանվածկարգովհատուկ թույլտվություն արժեթղթով օրդերային է ստացած անձը կարող անվանականկամ

ամրագրելն̀երառյալ ոչ փաստաթղթահավաստվածիրավունքներն օգնությամբն այլն) ձնով: Ոչ հաշվիչ տեխնիկայի յին (էլեկտրոնային կարող են կաարժեթղթերովգործառնությունները փաստաթղթային գրառում կատարող անձին դիմելու տարվել միայն իրավունքների ն սահմանա-

վերապահումը միջոցով: Իրավունքներիփոխանցումը, անձը, ով պատասէ ա մրագրիայն փակումը պետք պաշտոնապես գրառումներըպահպանելու, է կրում պաշտոնական խանատվություն

ապահովելու, այդ գրառումների մասինճշգրիտ դրանցգաղտնիությունն տվյալներ ներկայացնելու,կատարվածգործառնություններիվերաբերյալ պաշտոնականգրառումներկատարելուհամար: Պետական պարտքի կառավարման համակարգում իր ուրույն տեղն ունի նան արժեթղթերիշրջանառության պետական կարգավորմանհամակարգը,որի առանցքայինփաստաթուղթնԱրժեթղթերի շուկայի մասին3Հ օրենքն է: Արժեթղթերիշուկայի մասին ՀՀ օրենքի հիմնականնպատակներնեն ներդրողներիիրավունքներին օրինականշահերի պաշտպանությունը,արժեթղթերիշուկայի թափանցիկության,կայուն ն արդյունավետզարգացմանապահովումը,արժեթղթերի գնագոյացմանհամակարգիարժանահավատությանապահովումը, արժեթղթերի շուկայում համակարգայինռիսկերի նվազեցումը: ՀՅ արժեթղթերիշուկան ներառումէ 43 տարածքումարժեթղթերթողարկող ն արժեթղթերումներդրումներիրականացնողանձանց, արժեթղթերիկարգավորվող շուկաներըն չկարգավորվողառնտրիոլորտը, կենտրոնականդեպոզիտարիանն օրենքով լիցենզավորմանենթակա գործունեությունիրականացնողայլ անձանց: Արժեթղթերիշուկայի մասին ՀՀ օրենքը կարգավորումէ Վայաստանի Հանրապետության արժեթղթերի շուկայում գործունեության իրականացման կապակցությամբ ծագող հարաբերությունները ն սահմանում 1. 2.

Յ.

4.

է՝

արժեթղթերիհրապարակայինառաջարկին դրանց հրապարակայինառուվաճառքիկարգը, արժեթղթերի շուկայում ներդրումային ծառայություններիմատուցման ն արժեթղթերիհրապարակայինառնտրիկազմակերպման կարգը, արժեթղթերի պահառությանն հաշվարկային համակարգերի, ինչպես նան կենտրոնականդեպոզիտարիայիգործունեության կարգը, արժեթղթերիշուկայի կարգավորմանն վերահսկողությանբնագավառում ՀՀ Կենտրոնական բանկի իրավասություններնու պարտականությունները,

պատասխանատվությունըօրենքի, դրա հիման վրա ընդունված նորմատիվիրավականակտերի ն այլ իրավականակտերիպահանջներիխախտմանհամար: Արժեթղթերիշուկայի մասին ՀՀ օրենքը սահմանում է նան արժեթղթերիառաջարկըկարգավորող դրույթներ(ազդագրինկատմամբ 5.

պահանջներ`ձն, բովանդակություն,գրանցում, ստորագրում, փոխհատուցման պարտականություն Ա չափեր, ազդագրի լրացումներ, ազդագրի կիրառության ժամկետ, հրապարակմանկարգ, գովազդի նկատմամբ պահանջներ, հրապարակմանլեզուն, հետգնման պարընթացքի տավորություն,տեղաբաշխմանկասեցում, տեղաբաշխման ն արդյունքներիմասինհաշվետվություններ այլն): ն շուկայիակտիվությանպահպանման Պետական պարտատոմսերի գործում մեծ նշանակությունունեն նան ներդրումայինծառայությունների մատուցման գործառույթները,որոնք նույնպես կարգավորվում են Արժեթղթերիշուկայի մասին 3Հ օրենքով: Այս իմաստովներդրումայինծառայություններեն համարվում` հաճախորդներիցարժեթղթերովգործարքներիկատարմանհանձընդունումըն հաղորդումը, նարարականների իր կամ հաճախորդիանունից ն հաճախորդիհաշվին արժեթղթերով գործարքներիկատարումը, արժեթղթերում ներդրումներիհետ կապվածխորհրդատվության »

օրենքով սահմանվածկարգով կարգավորվողշուկայի օպերատորի գործունեությանլիցենզիա ստացածբաժնետիրականընկերությունը: Առանց սահմանվածկարգովտրվածլիցենզիայիարժեթղթերիառետրի կազմակերպումնարգելվում է: Լիցենզիան տրամադրվումկամ ուժը կորցրած է ճանաչվում Կենտրոնականբանկիխորհրդիորոշմամբ:

Շուկայիբնականոնն իրավաչափգործունեություննապահովելու համար օպերատորը պարտավոր է սահմանել շուկայի կանոններ: Շուկայիկանոններըպետք է ներառենառնվազն` 1. շուկայի կազմակերպական կառուցվածքը (կազմակերպվողշուկաների, ենթաշուկաներիկամ հարթակներինկարագրությունը), ինչպես նան օպերատորի կազմակերպական կառուցվածքն այնքանով, որքանով այն սահմանվածչէ օպերատորիկանոնադրությամբ, 2.

3. 4.

»

Տ.

»

»

տրամադրումըհաճախորդներին, իր հաշվին ն իր անունից արժեթղթերովգործարքների կատա-

6.

րումը, »

արժեթղթերիփաթեթիկառավարումը,

արժեթղթերի երաշխավորված կամ չերաշխավորված տեղաբաշխմանիրականացումը: Ներդրումայինծառայություններմատուցողկազմակերպությունների գործունեությանարդյունքում հեշտանում է նան պետական շուկայում ներդրումների իրականացումը:Հարկ է պարտատոմսերի մատուցումըլիցենզարվորվող նշել, որ ներդրումայինծառայությունների է: տեսակ գործունեության Հայաստանումարժեթղթերով գործառնություններըիրականացվում են կարգավորվող շուկայում, որի օպերատոր է համարվում

-

»

-

շուկայում առետրինարժեթղթերիթույլտվության,թույլտվության ն ժամկասեցմանն դադարեցմանպայմանները,ընթացակարգը

կետները,

առնտրիկարգը, օպերատորինտեղեկատվությաններկայացմանկարգը ն պայմանները, շուկայի մասնակիցների(անդամների)`առետրինմասնակցելու թույլտվության տրամադրման,դրա կասեցման ն դադարեցման կարգն ու լպայմանները, արժեթղթերիգների, կնքված գործարքներիվերաբերյալտեղեկատվության ն արժեթղթերիառետրի հետ կապված այլ տեղեկատվությանբացահայտման, գրանցմանն փոխանակման կարգը, ն հաշվետու թողարկողների շուկայի մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականություններըմիմյանց, շուկայի այլ մասնակիցների ն Օպերատորինկատմամբ, շուկայում առետրինարժեթղթերիթույլտվության տրամադրման, կասեցման,դադարեցման վերաբերյալորոշում կայացնելու լիազորությունունեցող անձանց,Օպերատորի կառավարմանմարմնի կամ այդ մարմնի անդամներիիրավունքները, պարտականությունները, ընտրության կամ նշանակմանն պաշտոնից ազատելու կարգը ն պայմանները,

օպերատորիկողմիցսահմանված`շուկայի կանոններիխախտման

9.

համար պատասխանատվությունը,

գործարքներիշուրջ 10.արժեթղթերով

կարգը,

առաջացող

»

ն առնտրին մասնակցության

կարգավորողդրույթներ: րումը Ա օգտագործումը

շուԱրժեթղթերի,այդ թվում նան պետականպարտատոմսերի գործում անվիճելի ապահովման կաների բնականոնգործունեության Կենտրոդեպոզիտարիան: ունի նան կենտրոնական դերակատարում բաժնետիրականընկերություն է, որն նական դեպոզիտարիան ն բանկի նորմատիվիրավականակտերով օրենքով, Կենտրոնական

է

կենտրոնացված սահմանվածկարգովիրականացնում իր կանոններուլ ու հաշվարարժեթղթերի ռեեստրավարի պահառուի,կենտրոնացված

գործառույթները: կայինհամակարգիօպերատորի օրենքով, Կենտրոնականբանկի դեպոզիտարիան Կենտրոնական նորմատիվ իրավականակտերով ն իր կանոններովսահմանված է հետնյալ գործառույթները՝ կարգովիրականացնում 1. որպեսկենտրոնացված պահառու` մատուցում է պահառությանծառայություններենթապահառուիրավականակտերով բանկի նորմատիվ ներին ն Կենտրոնական »

»

անձանց,

2.

3.

արժեթղթերովկնքված գործարքներիարդյունքում փոխանցումէ արժեթղթերը համապատասխանհաշիվներում ն կատարում վերջնահաշվարկ,

«Վճարահաշվարկայինհամակարգերին վճարահաշվարկային կազճակերպությունների մասին» Վայաստանի Հանրապետության մասում օրենքի 18-րդ հոդվածի1-ին նշված վճարահաշվարկային հետ ծառայություններմատուցող անձի կնքված պայմանազրի հիման վրա կազմակերպում է արժեթղթերի վերջնահաշվարկի արդյունքումծագած ղրամականպարտավորություններիկատարումը հաշվարկայինհամակարգիանդամներիմիջն, անհրաժեշտ հարցումներէ կատարումարժեթղթերին դրամական միջոցներիքլիրինգի ն վերջնահաշվարկիիրականացման համար` օրենքուլ, այլ իրավականակտերով, հաշվարկային համակարգիկանոններովն կնքված պայմանագրերովսահմանված կարգով, հաշվարկայինհամակարգիանդամներիփոխադարձպարտավորություններիկատարումըերաշխավորելուն հաշվարկայինհամակարգի գործունեության հետ կապվածռիսկերընվազեցնելու Օպատակովստեղծում ու կառավարումէ երաշխիքայինհիմնադրամներ, արժեթղթերովկնքված գործարքներիարդյունքում ծագած փոխադարձպարտավորություններըն պահանջներըբավարարելիս հանդես է գալիս որպես բոլոր գործարքներիկողմ (կողմերի կենտրոնականգործակալ)` հաշվարկայինհամակարզիկանոններով սահմանւլածկարգով: Արժեթղթերի պահառություննարժեթղթերի պահպանությանու արժեթղթերի նկատմամբ սեւիականությանն այլ գույքային իրավունքների հաշվառմանու փոխանցմանգործունեությունն է: Արժեթղթերի պահառու է համարվումպահառությունիրականացնողանձը (այդ թվում` Կենտրոնականդեպոզիտարիան):ՎայաստանիՀանրապետությունում արժեթղթերիպահառությանհամակարգըերկմակար»

»

»

»

ն վարում դրանց հաշիվէ արժեթղթերը ապանյութականացնում

ները,

»

որոշում ն հաշվանցում է արժեթղթերովկնքված գործարքների ու արդյունքում ծագած փոխադարձ պահանջները(քլիրինգ),

պարտավորությո

վեճերի լուծման

11.սակագները,այդ թվում` շուկայում թույլտվությանվճարները, շուկայումառեւորինարժեթղթերի կանոնները, 12.էթիկային վարվելակերպի ստեղծմանդեպքում` դրա ձնավո13.երաշխիքայինհիմնադրամի

սահմանված այլ

»

տարբերակիչծածկագրեր. շնորհումէ արժեթղթերի է արժեռեեստրավարիրականացնում որպես կենտրոնացված նրանց պատկա(անվանատերերի), թղթերիսեւիականատերերի ն նող (անվամբ գրանցված)արժեթղթերիքանակի, տեսակի համակարգի(ռեեստրի) միասնական դասիվերաբերյալ տվյալների վարումը`թողարկողիհետ կնքվածպայմանագրիհիման վրա. նան՝ որպես արժեթղթերիհաշվարկայինհամակարգի(այսուհետ

հաշվարկայինհամակարգ)օպերատոր՝

պահառու)հանդակ է: Որպեսառաջին մակարդակ(կենտրոնացված իսկ որպես երկրորդ դես է գալիս Կենտրոնականդեպոզիտարիան, է մակարդակպ̀ահառուները:Յուրաքանչյուրպահառու համարվում բանկի Կենտրոնական ենբապահառու` դեպոզիտարիայի Կենտրոնական նորմատիվիրավականակտերով սահմանվածբացառություններով: են Կենտրոնական իրականացվում գործառույթներն Ենթապահառուի ենթապաակտերինհամապատասխան բանկի նորմատիվիրավական միջնկնքվածպայմանագրի դեպոգիտարիայի հառուին Կենտրոնական հիմանվրա: բանկի նորմատիվիրաՊահառուն օրենքին ն Կենտրոնական պարտավորէ պայմանագրով վական ակտերին համապատասխան իր հաճախորդինառաջարկելհետնյալծառայությունները` գրանցելով 1. հաճախորդի արժեթղթերիհաշիվ բացելը ն վարելը` յուրաքանչյուր գործարքիժամկետնու այդ հաշվի հետ կապված էականպայմանները. գրանցումը. նկատմամբիրավունքների 2. հաճախորդիարժեբղթերի անվանատերհանդես գալը. 3. հաճախորդիարժեթղթերի նպատակով իրականացման 4. բխող իրավունքների արժեթղթերից թողարկողիկամ այլ պահառուիկողմից հաճախորդին,ինչպես նան հաճախորդիկողմից թողարկողինկամ այլ պահառուին ն փաստաթղթերի փոխանցումը. տեղեկությունների բխող սեփականության 5. արժեթղթերի նկատմամբու արժեթղթերից հաշվառելու, այդ իրավունքներն ն այլ գույքայինիրավունքները ամրագրելու, փոխանցելու, դադարեցնելուԿ այլ գործառնություններըգրանցելուհետ կապվածայլ ծառայություններ: Արժեթղթերիհաշվարկայինհամակարգնարժեթղթերովկնքված գործարքների արդյունքում փոխադարձ պարտավորությունների երաշխավորող կատարումը ն այդ պարտավորությունների կատարման ու միջոցներիամբողջությունէ: իրավական վարչական,տեխնիկական պետք է այնպես կազմակերպի Կենտրոնականդեպոզիտարիան համակարգիգործունեությունը,որպեսզիփոխանցման հաշվարկային ժամանակտվյալներիհավաքակատարման հանձնարարականների ն այլ անհրաժեշտգործընթացներն գրումը, մշակումնու փոխանցումը կատարումըդ̀րանհանձնարարականների ապահովենփոխանցման

ցում Աշված պայմաններինԱ Կենտրոնականդեպոզիտարիայիկանոններինհամապատասխան: Բացի ներկայացվածօրենքներից` պետական պարտքիկառավարման ոլորտին են առնչվում նան մի շարք իրավականակտեր` ընդունվածԿենտրոնականբանկի ն այլ հաճապետականկառավարման մարմիններիկողմից: Դրանցից հատկանշական են, մասնավորապես՝ 1. Հ4 պետականպարտատոմսերիեկամտաբերության կորերի կառուցման կարգը (ՀՀ ԿԲ նախագահիթիվ 1/467Ա առ 07.06.2013 որոշում), որի նպատակնէ ներկայացնելՎՀ պետականն ՀՀ ԿԲ կողմից թողարկվածպարտատոմսերիկառուցման մեթոդաբանությունը, 2. ՀՎ պետական(գանձապետական) պարտատոմսերիթողարկման պայմանները,տեղաբաշխման,շրջանառությանն մարմանսպաառ սարկման կարգերը (Հ1 կառավարության թիվ 1580-Ն 27.12.2007թ. որոշում),որոնցով սահմանվումեն Հայաստանի Վանրապետության պետական(գանձապետական) կարճաժամկետ պարտատոմսերիթողարկմանպայմանները,պետական (գանձապետական)կարճաժամկեւո պարտատոմսերի տեղաբաշխման, շրջանառությանն ճարման սպասարկման կանոնները,Հայաստանի Հանրապետությանպետական(գանձապետական) միջին ժամկետայնությանու երկարաժամկետարժեկտրոնայինպարտատոմսերիթողարկմանպայմանները, պետական(գանձապետական) միջին ժամկետայնությանն երկարաժամկետարժեկտրոնայինպարտատոմսերիտեղաբաշխման,շրջանառության ու մարմանսպասարկման կանոնները,ն այլն Յ. ՀՀ պետականպարտատոմսերիպահառությանգործունեության մասին կարգը (Հ Կենտրոնականբանկի խորհրդիթիվ 142 առ 07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է պետական պարտատոմսերիպահառությանգործունեությանպայմանները,պահանջները, պահառությանհաշվառմանընդհանուրկանոնները: 4. Վ1 պետական պարտատոմսերիերկրորդայինշուկայում շրջանառությանկարգ (ՎՀ Կենտրոնականբանկի խորհրդիթիվ 142 առ 07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է ՎայաստանիՀան91

:

.

երկրորդայինշուկարապետությանպետականպարտատոմսերի յում շրջանառությանկարգը: Յ4 պետականպարտատոմսերիգրավի հետ կապված գործառնությունների կարգը (ՎՀ Կենտրոնականբանկի խորհրդի թիվ 142 առ 07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է Վայաստանի ՎանրապետությանտարածքումՎայաստանիՀանրապետության պետական պարտատոմսերի գրավադրմանու պարտատոմսերի նկատմամբ գրավի դադարման, ինչպես նան գրավադրված շրջանառությանն մարմանընթացակարգերը: պարտատոմսերի Պետական արժեթղթերի հաշվառմաննս հաշվարկների իրականացման համակարգում կիրառվոդհաշվեհամարներիկոդավորման կարգը (Հ3 Կենտրոնականբանկի խորհրդի թիվ 142

առ

07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է պետականարժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգում,

ւ

.

.

ինչպես նան ենթապահառուներիմոտ կիրառվող ռեպո հաշվեհամարներիկոդավորմանսկզբունքները: Ձ1 պետական(գանձապետական) խնայողականարժեկտրոնային ու տեղաբաշխմանն պարտատոմսերիթողարկմանպայմանները մարման սպասարկմանկարգը (ՀՎ1կառավարությանԽ 1606-Ն առ 19.10.2006թ. որոշում), որով սահմանվումեն 33 պետական (գանձապետական) խնայողական արժեկտրոնային պարտատոմսերիթողարկմանպայմանները: 43 պետական(գանձապետական) կարճաժամկետ,միջին ժամկետայնության ն երկարաժամկետարժեկտրոնային պարտատոմսերի առաջնային տեղաբաշխման,հետգնման աճուրդի, հետգնման կազմակերպմանու մարման սպասարկմանկարգը ՀՀ Կենտրոնականբանկի խորհրդի թիվ 142 առ 07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է ՎայաստանիՀանրապետությանպետական (գանձապետական)կարճաժամկետ,միջին ժամկետայնության ն երկարաժամկետարժեկտրոնային պարտատոմսերի առաջնային տեղաբաշխման,հետգնման աճուրդի, հետգնման կագմակերպմանն մարմանսպասարկմանընթացակարգը: Պետական պարտատոմսերով կիրառվող գործառնություններում մասին կարգը փաստաթղբերինվազագույնվավերապայմանների

(43 Կենտրոնականբանկի խորհրդի թիվ 142 առ 07.06.2013թ. որոշում), որը սահմանում է այն վավերապայմանները, որոնք

պարտադիրպետք է առկա լինեն պետականպարտատոմսերով

գործառնություններ իրականացնելու համարհիմք հանդիսացող

փաստաթղբերում, նայլն:

Այսպիսով,հարկ է արձանագրել,որ Յայաստանումձնավորվելէ պետական պարտքի կառավարմանբավականինընդգրկուն իրավական դաշտ: Չբացառելովօրենսդրականբացերն ու բարեփոխումների հնարավորությունները, հարկ է նշել, որ պետականպարտքի կառավարման ոլորտում առկա խնդիրներըմիշտ չէ, որ կապված են օրենսդրական բացերի հետ: Վերջին զարգացումները ցույց են տալիս, որ քաղաքական որոշման առկայությանպարագայում հեշտությամբկարել է արագորեն ընդունել ցանկացածփուիոխություն, այդ թվում նան պետականպարտքի ընդհանուրմերծության ն բեռի թույլատրելի շեմի ավելացում, ինչը ցույց է տալիս, որ պետական պարտքի կառավարման համակարգի արդյունավետության ապահուլման համարանհրաժեշտեն շատ ավելի ընդգրկունմեխանիզմներ:

ԳԼՈՒԽ

3. 41 ՊԵՏԱԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

3.1.

ՊԱՐՏՔԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

պերական պարտքիդինամիկան2000-20

14թթ.

Վերջին տասնամյակներում31 պետականպարտքիմեծությունն ու տնտեսականգործընթացների վրա դրա ազդեցությանաստիճանը բավականին դինամիկ փոփոխությունների են ենթարկվել: Հաշվի առնելով90-ական թվականներինպետականպարտքիկառավարման համակարգիկայացման գործընթացները,ինչպես նան այդ պարտքի ներգրավմանն մարման անկանոն միտումները,սույն հետազոտությունում վերլուծության են ենթարկվել վերջին 15 տարիների դրա փոփոխությանդինամիկան,քանի որ այդ տարիներինպետական պարտքի կառավարմանգործընթացումարդեն ձնավորվել էր որոշակի համակարգ: Հարկ է նշել, որ պետականպարտքի դինամիկայիվերլուծության ժամանակ մեծ նշանակությունունի ազգայինարժույթիփոխարժեքի է, մի կողմից, ազգային արմեծությունը: Վերջինսպայմանավորված ն ժույթի անկայունությամբ, մյուս կողմիցայն հանգամանքով,որ պեէ արտարժույթով, տական պարտքիգերակշիռմասն արտահայտվում սակայնՍպասարկվումէ դրամայինեկամուտներիցստացվածմիջոց-

ներով:Պարզաբանմանառումով2000-2014թթ. ՀՀ ազգայինարժույթի 3.1-ում:տտ: փոխարժեքիդինամիկաններկայացվածէ գծապատկեր ՕԶ ՒԻ-

ՕԾ

Լ

Սույն գլխում ներկայացվածվերլուծությանհամար հիմբ են հանդիսացելՀՀ ՍՎԾ 2000-2014թթ. տարեգրքերը,ՀՀ ՖՆ 2004-2014թթ. պետականպարտքիվերաբերյալ ՀՎ պետականբյուջեի մասին2000-2014թթ. օրենքտարեկանհաշվետվությունները, 44 ԿԲ կողմից հրապարակվողարները ն դրանցկատարմանհաշվետվությունները, կուրսերիվերաբերյալ2000-2014թթ.տվյալները, 1Հ կատարժույթիփոխանակային ծախսերիծրագրերը: ռավարությանպետականմիջնաժամկետ

Գծապատկեր3.1-ում ներկայացվածտվյալները ցույց են տալիս, ԱՄՆ դոլար/14 դրամ փոխարոր քննարկվողժամանակահատվածում 306-579 է ժեքը տատանվել դրամիսահմաններում,ինչը բավականին մեծ տատանում է: Ընդ որում, եթե 2002-2008թթ. նկատվում է փոխարժեքի շարունակականանկում, ապա 2008թ-ից հետո` ճիշտ հակառակ միտումը: Բնականաբար,նման մեծ տատանումն իր ազդեցություննէ թողնում պետական պարտքի մեծության գնահատականներին միտումներիվրա, ինչը կներկայացիավելի ուշ: ՀՀ պետականպարտքիվերլուծությանժամանակչի կարելի անգացումները: Վամապատասխան տվյալներըներկայացվածեն 3.1 ն 3.2-ում: սակ գծապատկեր

տարվա համեմատ ազգայինարժույթ փոխարժեքիկտրուկ անկմամբ: Բնականաբար,դոլարային արտահայտությամբ անկումն ավելի հստակ է արտահայտում արտաքին պետական պարտքի սպասարկման ունակությունը, ինչը նս մեկ անգամ հիմնավորում է պետական պարտքի դինամիկայիվերլուծությամբ՝միաժամանակ2 արժույթով իրականացնելուկարնորությունը:

Տրլնդրամ 12000

աղյու-

1000-----

2000-2014թթ.

ի |

Ւ

|

|

1031.3

4.5

1362.5

15.9

19079

|՛22429

17.6

2656.2

18.4

1175.9

31493

3568.2

31417

20121

40007

Հ.

| |

ՆԵ 4276.2 4528.9

18.6

1911.6

21184 2376.2 6385.1

9205.8

13.3

11660.8

Հ

ՆԱ

6.9

10439.9

-12.0

5.9

30.3

4900.4

8647.7 99669

10889.4

44.2

26.7 -25.8

Տ

4.3

Ներկայացված տվյալները ցույց են տալիս, որ 2008թ., ֆինանսատնտեսական համաշխարհայինճգնաժամով պայմանավորված, նկատվել է ՀՆԱ-ի կտրուկ անկում: Ընդ որում, եթե դրամային արտահայտությամբ ՀՆԱ անկումը կազմել է 1296, ապա դոլարային արտահայտությամբ2̀5.876, ինչը պայմանավորվածէ 2009թ. նախորդ

զ

րատ

ՐԱՅ

էֆԵ5ծթՔթՔՔ.ծֆ...Ե» Է

ԻԻ

ԻՎ

Վ»

շցց0:

ՀՀ-ՀԻ-.

-

բ"

-

Վ-0

ՅՅՇՅՅԵՑԾՅԾՑՏՑՅՅԳՊՅ

ՁԿՃԶՋՃՃՃՊՃԳՊՃՊՅԳՑԳՅՃ

10.8

ՄՀԹԹՅԹՅՈՆ

ՊԱ

աՂՊՂ

0---«-

10.8

3676»

ՀՈՅ:

-»թ

՞000 |

ՀՆԱ, տրլնյ Աճը նախորդտարվա | ՀՆԱ, մլրդ |Աճընախորդտարվա համեմատ, 9ճ համեմատ, 96 դրամ դոլար

ՀԱՐԹ

.յփվԵԽԽՒ5ՖՒթԵթծթֆ0.ֆ.Ը.ծթ:հծԵթթԼԵՆֆթ

Աղյուսակ3.1 ՀՀ ՀՆԱ-ն ըստ

լ

Մլրդ դոլար

Լ

ԱՒ

ապար

3.2 զծապատվեր

ՀՀ

ԻՎոի

ՐՐ

ԲՈԴԻԼ

ԴԻՆ,

ՀՆԱ-իդինամիկան ըստ 2000-2014թթ.

Հարկ է նշել նան, որ նման անկում չի արձանագրվելն ոչ մի ՀՆԱ մեծություննարդեն երկրում, ն եթե դրամայինարտահայտությամբ 2011թ. հասավ միջճգնաժամային մեծությանը,ապա դոլարային արտահայտությամբայն դեռես գտնվում է մինչ ճգնաժամայինմակարդակից ցածր մակարդակում,ինչը նշանակում է, որ ճգնաժամից 7 տարիանցը դեռնստնտեսությունըչի վերականգնելիր հզորությունը: Այսպիսով, հաշվի առնելով ՀՀ դրամի փոխարժեքի ն ՀՆԱ հանգամանքը,սույն հետազոտությունում մեծությանտատանումների են տվյալները ներկայացված ինչպես ՀՎ դրամով, այնպես էլ ԱՄՆ դոլարով: Ընդ որում, 341 արտաքինն ներքին պետական պարտքի փոխարկումնըստ արտարժույթիկատարվելէ ելնելով համապատասխան ժամանակաշրջանիվերջի դրությամբ արժութային շուկայում ձնավորվածԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ՀՀ դրամի փոխարժեքը,քանի `

պետականպարտքիվերաբերյալ ցուցանիշներըՀՀ ֆինանսների նախարարությանկողմից հրապարակվումեն տարվա վերջին օրվա դրությամբ:Միաժամանակ,ՀՆԱ-ն փոխարկվելէ ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ՀՀ դրամիմիջին փոխարժեքիհիման վրա, քանի որ այն ձնավորվում է ամբողջ տարվաընթացքում: Ընդհանուրառմամբվերջին15 տարիներիկտրվածքովՀՀ համախառն պետական պարտքի դինամիկաններկայացված է աղյուսակ որ

3.2-ում:

՝

|

ներ

|

ՀՀ

504.4

545.2 640.6

աի

548.2 508.9 518.2

1270.7 1379.3

աք

18613

21086

տարվա

տարվա -

8.09 17.5 6.52

-12.06 -6.83 1.43

11736

8.55

5:49

913.4

970.5

1095.2

1278.5 1213.2

-

8.24 4::)

8.92 -8.11 15.39

1696.9

21.21

3362.5

78.41

ԵՐ

3795.1

4588.6

24415

եղ

ո

ՏՍ

աւաանականա

Ի

12.87

4.95

գեշ

աան

ԱԱ

կառապան

այ

2500. 2ՕՕԾ

Վ

արու

150022

կարա

ան

Լանա

աաա

ամ

ՏՅ

արաաար

5004... Տ

Ֆ

| :

| '

|

Տ

|

ի

Փ

Փ Փ Փ Ջ Դ 2» Ֆ ՊՖ7' Ֆ Ֆ ԽԴ Ֆ չՀ պետական պարտք, մլն ԱՍՆ դոլար

|

Գժապատկեր3.3. ՀզՎպետականպարտքիդինամիկանըստ 2000-2014թթ.

Պետականպարտքիբեռը բնութագրողկարնորագույնցուցանիշ

է համարվում պարտքի մեծության ն ՀՆԱ հարաբերակցությունը,որ

վերաբերյալհամապատասխան թվայինտվյալներըներկայացվածեն 3.3-ում ն 3.4-ում: աղյուսակ գծապատկեր

Այսպես,եթե 2000թ. «Վ պետական պարտքիմեծությունըդրամային նեդոլարայինարտահայտությամբկազմել է համապատասխանաբար 504.4 մլրդ ն 913.5 մլն, ապա 2014թ.՝ 2109.6 մլրդ դրամ ն 4444.5 մլն ԱՄՆ դոլար: Այսինքն` եթե դրամայինարտահայտությամբպարտքի մեծությունն աճել է 4.18 անգամ, ապա դոլարային արտահայտությամբ՝ ավելի քան 4.86 անգամ: Գծապատկեր3.3-ում ներկայացվածտվյալներըցույց են տալիս, որ դրամային ն դոլարային արտահայտությամբպետականպարտքի դինամիկայումնկատվումէ որոշակի տարբերություններ,որոնք պայ98

| Մլն Դոլար2500

ի

Տ

ՆՈՈՒ»

պետական| Աճընախորդ| ՀՀ պետական | Աճը նախորդ պարտք, մլն համեմատ, «6 | ԱՄՆդոլար| համեմատ, 46

պարտք, մլրդ 131 դրամ

621.1

2000-2014թք.

Գ

դրամ 5000Մզրդ 4500:

ՎՀ պետականպարտքը՝ըստ

Տարի-

մանավորվածեն արտարժութային փոխարժեքների տատանումներով: Այսպես, եթե ղոլարային արտահայտությամբ պետական պարտքի մեծությունը նվագման միտումներէ ցույց տվել 2005 ն 2014 թք., ապա դրամայինարտահայտությամբ` 2004-2006թթ.:

Աղյուսակ 3.3 Պետականպարտք/ՀՆԱհարաբերության ցուցանիշնըստ 2000-2014թթ. Տարի-| պետականպարտք / ները |բ դրամայինարտահայտմամբ ՀՀ

ՀՆԱ ՝շ,

Հ

պետական պարտք / ՀՆԱ 94, դոլարայինարտահայտմամբ

|

ՀՅ

Ն

Ե

-00գ

--

5»

38.9

39.9

42.2 44.1 43.5

40.7 43.9

46.6

40.8 -

--

Ե

Լա

կայ.

Լարա

աքա

ակնա

աա

մակա

ւա

Համաշ

աաա

«

ՅՕ

ՀՀՀամ

Օօ----

ՏԱՅՅՏՅՑ ԹՎ ՊՎ ԿՊ

ՏՑԾՑԾՅԾՅՅՑՅՅՅՅՅ

Վ

Կ

Կ

Կ

Կ

Կ

Վգանտական

/ պարտք ՑՀ, ՀՆԱ

Արտա ատմամբ

|

շո

ԼԼ

ՊՀ

պետական

36, Աոա արտահայտմամբ Ա

ՀԶՀՋԶՎՊՃԳՎՊՋՊ

Կ

Կ ՊՎԿՊ

Եթե վերլուծենք ՀՀ

կուտակված պետական պարտքի

ն ՀՆԱ

հարաբերությանդինամիկան, ապա կարելիէ նկատել, որ տարբերուն թյուններ կան պարտքի ՀՆԱ-իդրամայինՆ դոլարայինարտահայտմամբ կատարվածհաշվարկների ժամանակ:Միաժամանակ, հարկ է արձանագրել,որ մինչն 2008թ. պետական պարտքին ՀՆԱ-ի հարաբերության ցուցանիշը դրսնորել է հստակ արտահայտված նվազման միտում` շուրջ 5076-ից հասնելով 1696-ի: ՀՀ պետական պարտքի պատկերնամբողջովինփոխվումէ 2009 ճգնաժամայինտարում,ինչը է այն հանգուցայինհանգամանքով, պայմանավորված որ ճգնաժամային պայմաններումՎՀ պետականբյուջեի դեֆիցիտըգերազանցեց նախապեսպլանավորած մակարդակը՝ կազմելովՀՆԱ-ի7.69--ը` պլանավորած 176-իփոխարեն:Արդյունքում2009թ. հետո նկատվումէ ճիշտ հակառակմիտումը,ինչի արդյունքում նույն ցուցանիշի դրամայինն դոլարային արտահայտմամբմեծություններըկազմել են, համապա46.6 ն 40.846: Վատկանշական տասխանաբար, է, որ ՀՀ կառավարության պարտքի կառավարման 2015-2017թթ. ռազմավարականծրագրով նախատեսված էր պետականպարտքին ՀՆԱ հարաբերության 42.6:6 ցուցանիշը: Միաժամանակ է, որ 2014թ. վերջում արհատկանշական տարժութայինշուկայում դիտված անկայունությամբ պայմանավորված դոլարային ե դրամային արտահայտությամբ ցուցանիշների տարբերությունըկազմելէ աննախադեպ շուրջ 6 92:

Պետական պարտքի 2013-2014թթ. կառուցվածքային փոփոխու-

թյան մանրամասնմիտումները են աղյուսակ 3.4-ում: ներկայացված 2014թ. Հ1 կառավարությունը ժամանակինն ամբողջ ծավալով

կատարել է տոկոսավճարների գծով ստանձնած իր պարտավորությունները(աղյուսակ3.5): 2014թ. ՀՀ կառավարության պարտքի գծով տոկոսավճարները կազմել են 61.64 միլիարդդրամ`նախորդտարվա համեմատ աճելով 31.995-ով, որը պայմանավորվածէ պարտքի ծավալիաճով, ինչպես նան կառավարության արտաքին պարտքի գործիքակազմիփոփոխություններով: `

ԱՎՎ

գծապատկեր3.4. Պետականպարտք/ՀՆՍհարաբերության ցուցանիշի ըստ 2000-2014թթ. դինամիկան

Սլյումավ 3.4

Ներքին պարտքիհամեմատ արտաքինպարտքիգծով տոկոսային ծախսերը համեմատաբարփոքր ծավալ են կազմում, քանի որ պարտքի կառուցվածքումդեռնս մեծ տեսակարարկշիռ են կազմում արտաքինաղբյուրներիցարտոնյալպայմաններով ներգրավածվարկերը: Սակայն, հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ միջազգային ֆինանսականկառույցներիկողմից Հայաստանըդասվում է միջին եկամուտ ունեցող երկրներիշարքին, առաջիկա տարիներիննման վարկերնավելի քիչ հասանելիեն լինելու: Բացի այդ, պարտքիկառուցվածքումավելանումեն նան միջազգային կապիտալիշուկաներից արտարժութայինպարտատոմսերի թողարկմանմիջոցովշուկայական պայմաններովփոխառու միջոցների ներգրավման ծավալները: Արդյունքում առաջիկատարիներինավելանալու են արտաքինպարտքի

Վայաստանի Վանրապետության պետականպարտքն ըստ 2013-2014թթ.

Անվանումները

ՉՀ ա ՀՆԱ-ի 96 ար ՀՆԱ-ի Լ | 21056

աետանանպարտք

ՀՀ

որից` ՀՀ

կառավարության պարտք

այդթվում՝

Հրո արիր

պարտք

-

-

|

|

16551

|

|

19006

Լ

|

13784

|

|

15888

1092.7

վարկերն փոխառություններ

ձեռք արորի կողմից գանձապե-

ոչ երված

րական պարտատոմսեր ռեզիդենտների

ր

պետական

.

6.1

ներքինպարտք

որից' ն վարկեր :

-

279.6

Աոառությու թներ րվա ԿԱ եապետ ակը պարտատոմսեր մ

իրան

6.4

3.2

ր

՛

ներքիներաշխիքներ

19.4

1.0

մատրան

որից՝ ՀՀ կառավարության երաշխիքով տրամադրված վարկեր

311.7

1.9

նպե պետական

բանկիարտաքին

313.1

ռեզիդենտներիկողմիցձեռք բերված ժ

|

1.0

|

|

3.5 Աղյուսակ

ՀՀ

Տոկոսավճարներ -

թվականիցարձանագրվածբարձր տնտեսական աճի պայմաններումՀՎ պետականպարտքի բեռն աստիճանաբար նվազել էր` 2008թ. հասնելով ՀՆԱ-ի 1695-ին, ապա. 2009թ. տնտեսականանկումը կրկին արդիական դարձրեց ՀՀ պետական պարտքիկայունությանվերլուծությանանհրաժեշտությունը: Պարտքի է այն հարցի պատասկայունության հիմքում ընկած գնահատման խանի որոնումը, թե ե՞րբ պարտքը կդառնա մեծ, որ հնարավոր չի լինի այն ամբողջությամբսպասարկել`՛: ԱՄՀ-ն տեսակետից է լուծարելիության պարտքը կայուն է, եթե այն բավարարում պայմանին՝ առանց խոշոր ճշգրտումներկատարելու`պետականծախսերի մեծ կրճատմանն. հարկերիկտրուկ աճի տեսքով: Իսկ պարտքը համարվում է լուծարելի, եթե ապագա առաջնային հաշվեկշիռները ն մայր գումարը)վերադարձնելուն:": րեն պարտքը (տոկոսավճարները Աղյուսակ 3.6-ում ներկայացվածեն ՀՀ պետական պարտքի առաջիկատարիներիկանխատեսումային մեծություններ:

այնքան

կբավարա

կառավարության պարտքիգծով տոկոսավճարները՝ 2013-20Ղ14թթ.,մլրդ դրամ

Անվանումները -

սպասարկման ծախսերը: Այսպիսով,եթե 2001

,

ւ

պետական 282.0 բերված արտարժութային -

1275.3

կողմից ձեռք

ոչ

-

31.12.2014

31.12.2013

ներքինպարտքիգծով

արտաքինպարտքիգծով

46.3

81.64 33.05

78:82

28.69

Ց

ՅՏՏօՏ5Տտոէ հօ ՄԲ Պ/քօ52Շ., "ՕՇեէ Տստեմոտելիի/ ՕՐԹժսՅէծ |ոՏնեէթ 1 ժուօոոճնօոճ| Տաժիթտ,ՕՓՈՓՄՅ,2007,

2քքրօշհ

ք. 18.

տոմ ՅԼԹոՅԱԿ6Տ",

Յոժ Թօ Թա Օ6քՅոոծու, |ք,

Ճ556ՏՏոց ՏԱՏեՅՈՅԵԼԱԻ/

Բօկօյ/Օ6ս6|օք/ոծոէ ռոմ ԹՅԿ(Ք6աԾօքոոոծու, 2002, ք. 5. ծ/ (հօ Բօկօյ ՕօԿծլքքոծճոէ

Բրօքութմ

Աղյուսակ3.5 3.Զ.

պետականպարտքիկանխատեսումային ցուցանիշները՝ ըստ 2016-2018թթ.

ՀՀ

19989

| 8613|2,1096|

ՀՆԱ-ինկատմամբ Է ». նախորդ տարվա տտ | ՀՆԱ-ի նկատմամբ | 43.5

46.6

41.1

|

Կարելիէ արձանագրել, որ 43 պետական պարտքիկառուցվածքում ներքին պետական պարտքի տեսակարար կշիռը, որոշ բացառու-

2,611.6 |2,431.1 12.,524.0|

|

49.4

47.7

|

45.6

|

է ցուցաբերել, թյուններով, կայուննվազման թեն պեմիտումներ

տական պարտքիգերակշիռմասը`ավելիքան Ց094-ը,շարունակում է բաժին ընկնել արտաքինպարտքին:ՀՀ պետականպարտքիկառուց-

վածքում ներքին պետականպարտքի տեսակարարկշռի դինամիկան 3.6-ում: ներկայացվածէ գծապատկեր

|

Մլրդ դրամ

զ

Մլն դոլար

'

|

:

10094

լ

2,500.00 .-» 2,300.00

Հ»

ակնա

աջա

ա

2,100.00

1,900.00 1,700.00

ւ

ԱԼ

աաա

մ

2014.

աա

աաա

Ը

ամա աաա

աաա

բառա

Բե

ապա

մաասասար`

12017

|

|

|

ի

«8

|

ու

|

գ04

|

|

ՂԸ ամա արական

36 ՀՆԱ-ի

ռաջա

աաա

Նարա

Ս

զժապատկեր3.5. Վ«1Հ

.

-

05:

ցուցանիշներիմիտումներնըստ 2016-2018թթ.

3.5-ում ներկայացվածտվյալներըցույց են տալիս, Գծապատկեր որ պետական պարտքի մեծությունը 2015թ. անշեղորեն աճելու է՝ 2018թ. անցնելով2.6 տրլն դրամիսահմանագիծը:Միաժամանակ, կանհանրապետությանցուխատեսվում է, որ պետականպարտք/ՎՆԱ ցանիշը 2016թ.-ից նվազելու է, ինչը վկայում է պետականպարտքի կատմամբ ՀՆԱ-ի մեծության արագընթաց աճի անհրաժեշտության մասին:

4:

..

նկատմամբ պարտքիկանխատեսումային պետական

Ղետականպարտք, մլրդդրամ

«առաս

ԱՀա

աջ

ներքին պերական պարտքի դինամիկան 14թթ.

2000-20

2013թ.| 2014թ.| 2015թ.| 2016թ.| 2017թ.| 2018թ. փաստ. | փաստ. | ծրագի.| կանխ.| կանխ.| կանխ.

Պետականպարտք, մլրդ դրամ

Ներքին պարտք

։ա

Արտաքին պարտք.

Ի '

Գ

ՏՈՄ»

3.6. գժապատկեր

պետականպարտքիկառուցվածքում ներքին պետական պարտքիտեսակարար կշիռը2000-2014թթ.

ՀՎ

գծապատկեր3.7-ում ներկայացվածտվյալները ցույց են տալիս, որ ՀՀ ներքին պետական պարտքիմեծությունը ինչպես դրամային, այնպես էլ դոլարային արտահայտությամբ2000-2014թթ.կայուն աճի միտում է ցուցաբերում: աԱ»

Լարա

Մլն դոլար

|

ըը

`

ար

|

-

|

ԻՑ:

|

|

`

լ

:

ւ

կատա

սմ

ա

սպայ

Ա

առ

կան

Ց

Լւ

աւալ

«առաջա

ԱՐ

Ղնաը

3.7. ՀՀ ներքինպետական Գժապյատկեր պարտքիդինամիկան ըստ 2000-

2014թթ.

Թերնեսբացառություն է կազմում2014թ., երբ նկատվումէ դոլարային արտահայտությամբպետականպարտքի մեծության որոշակի նվազում: Այնուամենայնիվ, է արայդ նվագումը պայմանավորված տարժութային շուկայում 2014թ. նոյեմբեր-դեկտեմբերամիսներին դրսնորվածանկայունությամբ,ն չի արտահայտումերնույթի ընդհաՀՀ ներքինպետականպարտքիփոփոխունուր տրամաբանությունը: թյան դինամիկան 2000-2014թթ. համար ներկայացվածէ աղյուսակ 3.7-ում ն գծապատկեր3.7-ում:

|

29.8

54.0

40.8 43.1

69.8 76.1

51.3. 70.7 75.4

113.9

100.9 149.6

183.9 218.5 255.8 279.6

95.5

194.5

329.0 395.9

506.0 566.4 633.8 889.3 656.3

|

2.8

3.0

2.9

2.3

2.3

3.0

2.7

2.8 4.8

5.3 5.8 6.4 6.5

6.9

2.8 4.6 5.5

5.6 6.4 6.6

6.0

Աղյուսակ3.7-ում ներկայացվածտվյալները ցույց են տալիս, որ եթե 2000թ. ներքին պետական պարտքի մեծությունը դրամային ն

դոլար

ո"Ներքինպետական պարտք, մլրդդրամ անառ

-ոռ»«Ներքինպետականպարտք, մլն ԱՄՆ ակս

ՅՏՅՏՏՑՔՑՇՏՑԾՋՏԳՑՎՃԶԳԶՊՀՏՀ`

5 Յ8Յ8Տ8

Յ ՑՅՑՅՅՅՅԾՅՅ

աայ

Տ0 ը

ՏՍ

|

Ներքին Ներքին Ներքին Ներքին Տարի- | պետական պետական պետական պետական ները պարտք, պարտք/ՀՆԱ 6, պարտք/ՀՆԱ 96, պարտք, մլրդ դրամ| մլն ԱՄՆ դոլար (դոլար) (դրամ)

|

:

ՂՂ ներքինպետական պարտքնըստ 2000- 2014թթ.

|

ԱՆ

Մլրդ դրամ

Աղյուսակ3.7

է համապատասխանաբ կազմել դոլարային արտահայտությամբ

մլրդ դրամ ն 54.0 մլն ԱՄՆ դոլար, ապա 2014թ.՝ արդեն 311.7 մլրդ դրամ ն 656.3 մլն ԱՄՆ դոլար, համապատասխանաբար այսինքններքինպարտքիմեծություննաճել է, համապատասխանաբար, 10.5 ն 12.2 անգամ:Նման տարբերությունընույնպես պայմանավոր-

ված է արտարժութային շուկայումդրամիփոխանակային փոխարժեքի տատանումներով: ՀՀ ներքինպետականպարտքիհիմնականբաժինըձնավորվում է պետական պարտատոմսերի միջոցու|լ:2000-2014 թվականներին ու ժամկետայնության պարտատոմսերի ծավալի, ներքին պետական են եկամտաբերությանփոփոխությունները ներկայացված աղյուսակ 3.8 ն գծապատկերներ 3.8-3.10-ում:

Աղյուսակ3.8

Մլրդ դրամ

ն ծավալը,ժամկետայնությունը Պետականպարտատոմսերի

ՊարտատոմսերիՊարտատոմսերի Պարտատոմսերի

300000

ծավալը,մլրդ դրամ| ժամկետայնություն, օր լեկամտաբերություն,

23.0

29795

36427

40813

43132

46406

20068

54347

7.3

57963

66303

7.1

140880

Դ0.3

210036 249830

12.9

ՅՏՏ5ՕՓժ9ԷՈԸՁՁ:

274180

289890

13.5

Ընդհանուր առմամբ,ներքին շուկայից ներգրավվածն շրջանառության մեջ եղած պարտավորություններիծավալը 2014թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ կազմել է 289.9 մլրդ դրամ: ՊՊ-երի կառուցվածքը հետնյալնէ` 4.396 ՊԿՊ-եր, 52.092 ՄԺՊ-եր, 43.302 ԵՊ-եր ն 0.496 ԽՊ-եր: 2014 թվականիդեկտեմբերի30-ի դրությամբպետական պարտատոմսերի միջին ժամկետայնությունըկազմել է 2003 օր՝ 2013 թվականի դեկտեմբերի30-ի 1901 օրվա դիմաց,իսկ միջին կշռված 13.496 ն 13.9622: եկամտաբերությունը`համապատասխանաբար Տարվա ընթացքում պետականպարտատոմսերիժամկետայնության երկարացմանըն մինենույնժամանակեկամտաբերությաննվազմանը հիմնականումնպաստել է 2014 թվականիհամարներքինզուտ փոխառու միջոցներիհաշվինդեֆիցիտիֆինանսավորմանգծով կրճատված ծրագրի հաստատումը, ինչպես նան թողարկողինկատմամբվստահությանամրապնդումը, որն արդյունք է 31 ՖՆ-ն կողմիցիրականացրած ու ՊՊ-երի թողարկումներիբաց թափանցիկքաղաքականության: -

150000. 100000

13.9

-

:

9.0

200000

14.0

-

։

16.0

-

250000

20.0

Ն

ե.

ա.

-:

լ

`"

2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012

3:պետական ծավալն գճապատվեր պարտատոմսերի ՄՐ

-

ա

ար

3.8

ոստ

2000-2014թթ.

3.8-ում ներկայացված Գծապատկեր տվյալները ցույց են տալիս, որ քննարկվողողջ ժամանակահատվածում պետական պարտատոմսերի ծավալն անշեղորեն աճել է: Հարկ է արձանագրել,որ աճման տեմպը հատկապեսավելացել է 2008 թ.-ից հետո, ինչն ակնհայտ դիտվում է գծապատկերում: Եթե2000թ. շրջանառությանմեջ գտնվող պարտատոմսերիծավալը կազմել է 29.8 մլրդ դրամ, ապա 2014թ. վերջի դրությամբ արդեն 289.9 մլրդ դրամ, կամ աճել է ավելի քան 9.7

անգամ:

3.9-ում ներկայացված է շրջանառության Գծապատկեր մեջ գտնվող պետական պարտատոմսերիմիջին ժամկետայնությանփոփոխության դինամիկան:Ներկայացված տվյալները ցույց են տալիս, որ բացառությամբ 2007, 2009 ն. 2010 թվականների,պետական պարտատոմսերիժամկետայնությունն աճել է, ինչը կարելի է բնութագրել որպես դրական երնույթ: Ընդհանուրառմամբ, եթե 2000թ. միջին ժամկետայնությունը կազմել է 152 օր, ապա 2014 թվականին`արդեն 2003 օր, կամ ավելիքան 5.5 տարի:

--Օր

Հաա»

թռա 7՛

500Ն րաոր

Ը-ՑԿ-Ա-Ր

Ա

Ր"

ՀՏ 212:27

Բ ՀՀ

3.9. Գժապատկեր

բ

ՐԴ

ր

5 նը

Վ6Ց տոթԾ ո

միջինկշռված պարտատոմսերի պետական

ըստ 2000-2014թթ. ժամկետայնությունն

Պետական պարտատոմսերի միջին կշռված եկամտաբերության վերաբերյալ ներկայացված տվյալները վկայում են այն մասին, որ 2000-2007թթ. դիտվել է եկամտաբերության նվազմանհստակ արտահայտված դինամիկա:Եթե 2000թ. պարտատոմսերիմիջին կշռված եկամտաբերությունըկազմել է 2396, ապա 2007թ.՝ արդեն 7.0596: Սակայն հետագա տարիներինդիտվում է եկամտաբերությանաճի

միտում, որի արդյունքում 2013թ. եկամտաբերության ցուցանիշը հասել է 13.946-ի:Միայն 2014թ. է դիտվում եկամտաբերությանորոշակի նվազում` մինչն 13.596, սակայն այս միտումի շարունակակաՕության վերաբերյալ տվյալներ դեռնս չկան: Այնուամենայնիվ, եկամտաբերությանավելացմաններկայացվածմիտումներըցույց են տալիս, որ ներդրողները որոշակիորենկորցրել են պարտատոմսերի նկատմամբհետաքրքրությունները,կամ այլես չեն վստահում պետությանը: Հետնաբար, աղյուսակ 3.8-ում ներկայացվածպարտատոմսերի ծավալի ավելացումը հնարավոր է եղել ապահովել միայն եկամտաբերությանավելացմանհաշվին, ինչը կարելի է ներկայացնել որպես բացասականերնույթ: Ադյուսակ3.9

»:

Ներքին պետականպարտքիգործիքակազմն ըստ 2000-2014թթ.

աի

Տարի-

-

Հ

`

չԵ.-՛

ի

200492

|

ՊԿՊ

զդ դրամ

- ԱՐՑ թ.Զ

ՇՂ

Փ.Ժ ժԲ ՓԺ.Փ«ԾՓ ՏՏ

«ՏՏ

Փ

`

արիան

ն`

Հր

Փ

մ ԴԴ

ար

ԴՊ

20121

միջին կշռված պարտատոմսերի պետական 2000-2014թթ. ըստ ժամկետայնությունն

Գժապատկեր պատկեր3.10. ՀՎ

|

409.

Ւ425

Թ8

13.3

38.1

65.7

Է301

ԷՒ414 Է 514 .

Է Է

|

Է5171

7.7

591148

20:60

|

|

15711

207176

0Վ---Հ-ՀՎ-«---ԴԿ

ԵՊ

Է 1126| Է 365710| 11061

Է3261

12951

12971

:

Ւ156

Ւ 84 | 43

| 1112 | 1268 Է 2474 ||1508 :

| | | | |

ԽՊ

|

մոլ

20051

| |

ՄՊ

դ դրամ

րամ -

ԻԷ ԷՒ | 122 -

-

|

.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

| |

,

-

-

-

-

-

|

|

ԼՒ77

Լ 637 Է ||031| 196 ||0241 345 | 200 Ւ 0601 1 651 1310 | 084 | | 827 1ի3311 087 1 110281 375 | 106 Լ | 1255 1 433 | 107 |

75117

իտ դրամ

,

է պետականպարտքի լլղյուսակ 3.9-ում ներկայացվածներքին

ըստ պարտատոմսերի: գործիքակազմն

նակ, նկատվում է միջին ժամկետայնությանն երկարաժամկետպար-

տատոմսերիտեսակարարկշիռներիաճման միտումներ:

Մլրդդրամ

աԽՊ

-

`

ռՍՊ

Ջ ՄՊ

ԵՊ

ռԽՊ

աՊԿՊ

104. Օ96

Տ

Տ

թգ

5 5զգ8 զ

ՀԵ Տ ԲԵՔ

494646

Հ

Հ».

ըստ 2000-2014թթ.-

տվյալներըցույց են տալիս, Գծապատկեր3.11-ում ներկայացված երկարաժամմիջնաժամկետ, քննարկվողժամանակահատվածում աճել է: ծավալն պարտատոմսերի պետական ն

խնայողական պարտաակնհայտէ 2008թ.-ից հետ կարճաժամկետ Միաժամանակ Դա միտում: նվազման տոմսերի կտրուկ աճ ն հետագա տարիների բյուջեի եկամուտների տարիների է ճգնաժամային

կետ

պայմանավորված

ն արագ դրամականմիջոցներ փոանկարողությամբ ապահովման

անհրաժեշտությամբ: խառնելու

Պռ՞ Տ 5

Ֆլ

ՏՑ6Ճ7Փ՝ե ՓԻ

5 15 18 58

ՐԴ

դինամիկան պարտքիգործիքակազմի 3. 11. ներքին պետական գծապատկեր

որ

պՊԵՊ

ոՊԿՊ

|:

պարտքի է ներքինպետական 3.12-ում ներկայացված Գծապատկեր համար, կառուցվածքիդինամիկան2000-2014թթ. գորձիքակազմի 2008թ.-իցհետո որի տվյալներըցույց են տալիս, որ, բացառությամբ համար, նկատվումէ կարճաժամկետ ընկաժ ժամանակահատվածի տեսակարար կշռի նվազմանմիտում:Միաժամա-

գծապատկեր3.

Ց

Դ

Դ

Ֆ

ներքինպետականպարտքիգործիքակազմի ըստ 2000-2014թթ. կառուցվածքիդինամիկան

12.

Գծապատկեր3.13-ում ներկայացվածէ 2014թ. պետականպարտատոճնսերի (ՊՊ) կառուցվածքնըստ թողարկմանժամկետի,2014թ. դեկտեմբերի31-ի դրությամբ: Շրջանառությանմեջ գտնվող ՊՊ-երիծավալի աճին զուգահեռ ավելանում են նան դրանց մարման հետ կապվածվճարումները ե սպասարկմանծախսերը:2014թ. ապրիլ ե հուլիս ամիսներինկատարված մեծ ծավալով վճարումներնարդյունք են այդ ժամանակահատվածներում կատարվածուղենիշային պարտատոմսերիմարումների, իսկ փետրվար,ապրիլ, օգոստոս ն հոկտեմբերամիսներիսպասարկման ծախսերիմեծ ձավալներնէլ հիմնականում պայմանավորվածեն թողարկված ուղենիշային պարտատոմսերիսպասարկմանմբ(տես աղյուսակ 3.10):

պարտատոմսերի

-5 5Ղ5

կառավարությանկողմիցիրականացվող ուղենիշայինՊՊ-երի թողարկմանքաղաքականությանարդյունքում դրանց գծով մարումեն ապրիլ ն հոկտեմբերամիսները հիմնականումկենտրոնացվում ներին,երբ համեմատաբար բյուջեի եկամուտները: բարձրեն պետական Այսպես,միջինժամկետայնության պարտատոմսերի մարումներըկիրականացվենտարվաառաջինկեսին,իսկ երկարաժամկետ պարտատոմսերինը`տարվաերկրորդկեսին: Պետականպարտատոմսերի երկրորդայինշուկայում գործարքների քանակը նախորդտարվա համեմատ ավելացել է 452-ով, կամ 28.5426-ով,իսկ գործարքներիծաւլալը նվազել է 30.1 25-ով` հասնելով 154.0 մլրդ դրամի: Գործարքների միջին օրական ծավալը 888.5 մլն 615.8 է նվազել մինչն դրամից մլն դրամի: Նվազել է գործարքների ՀՀ ԿԲ ընդհանուրծավալում գործարքներիծավալը` 2.926-ից հասհարթակում կանելով 0.676-ի: ԱՅՏԱՅգՕԽ4Հ-ՃոոծոյՅ-ի առենտրային 2.2 մոտ անգամ:Երկրորդային տարվողգործարքներիծավալնաճել է շուկայում կատարված գործարքների հիմնական բնութագրերը բերված աղյուսակում: ո բրված ցվ են ստորն ներկայացված ՀՀ

21:30 շաբաթ ԻԿ»

11-20 շաբաթ

ժամկետի ըստ թողարկման գծապատկեր3.13. ՊՊ-երի կառուցվածքն 31-ի դրությամբ 2014թ. դեկտեմբերի

:

նղյուսակ 3.11

Երկրորդայինշուկայումպետականպարտատոմսերով կատարված ըստ 2013-2014թթ. գործարքների հիմնական բնութագրերը`

Աղյուսակ9.10

ծախսերիբաշխվածությունը ՊՊ-երի մարումներին սպասարկման դրամ (մլն դրամ) ում (մլն ըն տարվա րվա ընթացքում Մ

Ամիսները5,331|

ե) 17,

Լ

ու

4,786

6,337

1,547

41.157

14,440

5,984

7,482

8-38

6.1

5-5

ն

-

220.3 199.7 74.8

ած

ՀՀ ԿԲ

6.4 Լ

գործարքների մատարված

միջինկշռված

բոլոր

12.7

ած

ընդհանուրծավալ(մլրդ դրամ), րծարքների

1,160

տ

58.737

4.930

|

Ս

Տա

Առվանումները

888.5

ն

են ՀՀ ներքինպետական պարտքի Աղյուսակ3.12-ում ճերկայացված մեծություններ: կանխատեսումային առաջիկատարիների

Աղյուսակ3.12 ըստ 2016-2018թթ.

| 2014թ.

2013թ. փաստ.

ԱԱ

5. ՎՆԱ-ի

Մլրդդ դրա

| 0`...

|

|

յար

պնննննննն

մ

աաա

աա

Ը

րաբերակցություններով:

|

Ը

ւ,0շ2.0992Զ-«Օ0Ձֆ9եԵ.Ե2ԵԼ«Շ«Քֆ.5ՒՒՆ,Ւ--

ջ

`

»

»

Ֆջ

Դեր

ի

«

թ

Թ»

Դ

,մ

Ա

կպան»

Վ-աադ

թ»

Տ

Դ

ո

»

6.0

Լանա

Տ

Դ

»

.

|

| |

-«-"ԶՀՆԱ-ինկատմամբ

մ

|

"1

Վ

արտաքինպետական պարտքիմեծությունըն բեռն ըստ 2000-2014թթ.

Վ. |70 |

| | 300

|

|0.Ր: |

| 350

|

Աղյուսակ3.13 ՝

| 75 |

|

:

Ց

Մր

ՈՒ

թթ

թոա

Հաաա

պետականպարտքիդինամիկան 14թթ.

Արտաքին պետական պարտքի մեծությունը 2000 թվականին դրամային ն դոլարայինարտահայտությամբ կազմել է համապատաս474.6 ն 859.5 խանաբար մլրդ դրամ մլն դոլար, իսկ 2014 թվականին՝ 1588.9 մլրդ ն 3345.3 արդեն համապատասխանաբար մլն դոլար, այսինքնարտաքինպարտքիմեծություննաճել է, համապատասխա0աբար, 3.35 Ա 7.05 անգամ (տես աղյուսակ 3.13): Աճի մնման մեծ տարբերությունը պայմանավորվածէ դոլար/դրամփոխարժեքիհա-

:

ոաաաորար

Կա

|

օրագր.

ը

|

Լ

՝

ՊԱՀԵՐ

Է

| |

նի րի Բանի |2015թ.

փաստ.

րբ

նկաւոմամբ

|

2000-20

ցուցանիշներն պարտքիկանխատեսումային ներքինպետական

ՀՀ

1.արրաքին

3.3.

| |

ԱրտաքինԱրտաքինՀՀ արտաքին| ՀՀ արտաքին պետական պետականպետական

Տարի-| պետական|

ները

պարտք,

պարտք,

մլնդոլար մլրդ ՀՀդրամ|

2001 508.8

599.8

`

494.9

|

859.5 905.7 1025.5 10977

Լ

11830

1099.3

2006 4382

12055

15771

11384

29510

1269.0

3144.4

1588.9

440.8

1449.0

պարտք /ՀՆԱ 46.| պարտք /ՀՆԱ Չե

(դրամային)

46.0 43.3 44.0 38.2 30.1 22.1

14.0

13.6

(դոլարային) 45.0

42.8 43.2

39.1 33.1

22.4

15.7 13.5

աա աո վ 8: շո գեպաավո-113Ններինախոկանպպաջիկանխ 30-1 Լա

աաա

ամ

ապրան

ւմ

ըստ 2016-2018թթ. միտումներն ցուցանիշների

Գծապատկեր3.44-ում

տվյալներըցույց ներկայացված

են

տալիս,

է պարտքիմեծությունն անշեղորենաճելու որ ներքին պետական Միաժամանակ, 2018թ. անցնելով 450 մլրդ դրամի սահմանագիծը: ցուհ արապերության է, որ պետականպարտք/ՀՆԱ կանխատեսվում նան է այն հանգամանցանիշը նունպես ածելու է, ինչը բացատրվում նպատակով քով, որ պետականբյուջեի դեֆիցիտիֆինասավորման ներքինփոխառումիջոցներին: ավելի մեծ դեր է հատկացվելու

13754

29.1

35907

3345.3

31.7

32.2 35.1

31.6

32.5

30.7

արտաքինպետականպարտքիմեծության դինամիկանառավել ակնառու ներկայացնումէ գծապատկեր3.345-ը: ՎՀ

| |

առթ»

պարտք, մլն դոլար պետական լլըրտաքին պարտք, մլրդ ՀՀդրամ 1րտաքինպետական

պարտքիդինամիկան գժապատկեր3.15. ՀՀ արտաքինպետական ըստ 2000 2014թթ. -

տվյալներըցույց են տալիս, Գծապատկեր3.15-ում ներկայացված արտաքինպետաոր 2003-2007թթ. դրամայինարտահայտությամբ այն հանէ չնայած կան պարտքը դրսնորում նվազման միտում, պարտքիմեժությունը, գամանքին,որ դոլարայինարտահայտությամբ ն ցածր արձանագրված թվականներին բացառությամբ Սա նվազմանը,անընդհատ դրսնորել է բացահայտաճի միտումներ: է արտարժութային շուկայում դրամի նույնպես պայմանավորված հետ: փոփոխություններով փոխարժեքի փոխանակային Գծապատկեր 3.16-ում ներկայացվածէ ՀՀ կառավարության ըստ վարկատուների: կառուցվածքն վարկերին փոխառությունների

տվյալներըցույց 3.16-ում ներկայացված Գծապատկեր

են տալիս,

այնպիսի միջազվարկատուներն հիմնական որ ՀՀ կառավարության միջազեն են, ինչպիսիք Զարգացման գային կազմակերպություններ ն (ԾՃ), Վերակառուցման զարգացման գային ընկերակցությունը բանկը,Արժույթիմիջազզարգացման բանկը,Ասիական միջազգային զարգացԳյուղատնտեսության Եվրամիությունը, գային հիմնադրամը, ներդրումայինբանկը, Եվրոպական ման միջազգայինհիմնադրամը,

զարգացմանհիմնադրամը ՕՊԵԿ-ի Միջազգային ն

Վերակառուցման

բանկը: եվրոպական զարգացման պայմանագրեր են նան երկկողմվարկային առկա Միաժամանակ, մեծ մասնաբաժին հետ, որոնց շարքում մի շարք պետությունների ն այլն: Առկա են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան ունեն ճապոնիան,Գերմանիան, :

ու

նան

-լ

10026 90,

80».

76:

Է

Յո,

5:

`

1.

ՀՄՇ

ին

ռիսկի պարտքիտոկոսադրույքի ՀՀ եր պետական տոկոսալողացող արտաքինպարտքում մով շատ է կարնորվում պետավարկերի կշիռը: Այսպես, 2000-2014թթ. արտաքին արտոնյալ վարկերի դինամիկան կան պարտքի կառուցվածքում

ւով

են 99.176: 44 կառամարուտոնյալ վարկերը 2008թ. վերջին կազմել

թվականից

կառուցվածքում Ն փոխառությունների թյանվարկերի էական էր ոչ արտոնյալ վարկերիտեսակարար կշռի արձանագրվել Ք աճ, որի արդյունքումարտաքինպարտջի ան կազմեցին4 լողացող տոկոսադրույքովվարկերը աճ, է արտոնյալվարկերիտեսակարար կշռի տարիներիննկատվում առնտրային սակայն2014 թվականիտարեվերջիդրությամբ կրկին աճել է նկատմամբ տարվա նախորդ կշիռը

կատուն

վարկերի

տեսակարար

լ

-

աԼ

ՏԱՏՏՏ |

առու-

3.17-ում: է գծապատկեր ներկայացված տվյալներըցույց են տալիս, 3.17-ում ներկայացված Գծապատկեր պարտքի ընդհանուրկառուցոր մինչն 2008 թվականնարտաքին տեսակարար կշիռն վածքում արտոնյալ պայմաններովվարկերի պարտքիմեջ արանշեղորեննվազել է. իսկ 44 արտաքինպետու

| ֆ

2...

բանկերիհետ, որոնց մասնաբաժինը, առետրային պայմանագրեր

այնուամենայնիվ, մեծ չէ:

`

ՎՏ

ն

Է,ԲՐ ջե, գՏ5Փի

Ի( ՆԹԵՀոԵյԻ

վուրկեր .Ոչարտոելալ

պ

Արտոելալ վարկեր |

անինպետական պարտքի կառուցվածք թթ.

Ա գժապատկեր

արտաքինպետականպարտքիփոխարժեքիռիսկիվերաբերյալ պատկերացումէ տալիս արտաքին պարտքի արժութային կառուցվածքը, որի գծով համապատասխան տվյալները ներկայացվածեն 3.18-ում: գծապատկեր Ինչպես ցույց են տալիս գծապատկեր3.18-ում ներկայացված տվյալները, 44 արտաքին պետական պարտքի մեծ մասը ՏՕԹ-ով է: Վերջինս թույլ է տալիս հավաստել որ փոխարժեքի ռիսկը որոշ չափով հեջավորվածէ, քանի որ ՏՕՋ-ը իրենից ներկայացնումէ 4 ազատ փոխարկելի արժույթներիզամբյուղ: ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ ՏՕԲ-ի, ԲՍԳ-ի, ՄԲ:--ի միջին ամսականփոխարժեքների դինամիկան ներկայացվածէ զծապատկեր3.18-ում: ՀՀ

28.496-իցկազմելով28.846:

տրո

Գծապատկեր3.20-ում ներկայացվածէ ՀՀ կառավարության վարկերին փոխառությունների կառուցվածքն ըստ վարկի տոկոսադրույքի: Այսպես, 2014 թվականիընթացքումՀՀ կառավարության կողմից արտաքինաղբյուրներից ներգրավվածվարկային միջոցների կառուցվածքում46.896-ըկազմել են լողացող տոկոսադրույքովվարկերի գծով կատարված մասհանումները, իսկ 53.2:6-ը` ֆիքսված: 2014թ. վերջի դրությամբ ՀՀ կառավարության վարկերիու փոխառությունների կառուցվածքում լողացող տոկոսադրույքով վարկերի մասնաբաժինը կազմել է 16.196` նախորդտարվա14.196-իփոխարեն:

10056-

ւ. ար

ւ

ւ

ԱԱ

ԱԵ:ատ Ը ոտ.

գծապատկեր3.

էմ.

րԽեՄ"

ատըե՝

:

:

Լ.

ռ

կառավարության վարկերին փոխառությունների ըստ 2000-2014թթ արժութայինկառուցվածքն

18. ՎՎ

յի.

ծ.,Ւ5,Խ,,Ե»..Եեէ,Ե.ջջւթվվչ

զյ,շ.շ-շծՆՂ

աաա.

Ա

2.000

0,026

|

60.

վ

.Ջ.

71.500

-

-

--

-

Խ:.Ջ.

-

ւ |

ի

-

լ:

Բ`ջ Թոքորբ ՀՑ ո1

ՏՏ

0.016

Ւ

Է

ԲԷ Բ ԹՈԹՆ ՓՅՆՑ՝ լթՑԱԾՈՑ ժԱ -

ՀԱՆ

ՏԱՅՆՍԱՏԾ

«առատ

ՅԻ:ՍՖՔ

տատա

ԲՍՍԵՍՏԾ

մառոտ

մթյՈԱՏԾ

գծապատկեր3.20.

Հ

տոկոսադրույքո

|

ՎՎ կառավարության վարկերին փոխառությունների կառուցվածքնըստ վարկիտոկոսադրույքի, 2000-2014թթ.

Լողացող տոկոսադրույքովվարկերիտոկոսադրույքիհաշվարկընկած են Լլ|Եօ" ն Բսոեօր տոկոսադրույքները,որոնց վարքագիծըկախված է միջազգայինֆինանսականշուկայում առկա ն խիստտատանվողէ (տես իրավիճակից գծապատկեր 21): ման հիմքում

(ողբտահա

3.79. ԱՄն դոլարի նկատմամբ ՏՕՔ-ի, ԷՍՔ-ի, ՍԲ"/-իմիջին ցծժապատկեր դինամիկանըստ 2000-2014թթ. աճսականփոխարժեքների սկզբի դրությամբ

-

ռ բտ ջրբՏՀք` ԱԹԻ Տրծր»

աԼողացող տոկոսադրույքով տֆիքօված

-

առատ

լ

-

--

"-

լ

`

30«արռ1056

որք

՞Ջ-

-

ՏՕՑծ. 405:

որ

՛

"

ոռ

-

|

եֆվչիչի

ՅՈ": ֆ

ոռ

'Չ

:

`

ԴԾ

է:

իրանա

:

Շ

Վ

-

աու

ՆՆԵ) ՃԱՐ ամա

Աննա

Ա

աոոոոաաու տն

ատո»

Դոոցպտատոտաառոոառանոտաւատաուտանրոն ապուրը ւոԼԱ» ԿԻՐ 5` 6Ի ՔԻԹ ՅԱԿ :

"

«ասա»

ամսյա

Լեօո

առաշ»ամոյոձ

ք սոԵօ:

սոմսական) (ջին (միջիհամօական)

ՍՏԾ

3.21. 6-ամսյաՍՏԾ ԼԵօ՛ի ն Բսոեօ՛-իմիջինամսական գծապատկեր ըստ 2000-2014թթ. դինամիկան դրույքաչափերի

տվյալներնառավել դառնումպետականպարտքիբեռը բնութագրող

Պետական պարտքիմեծության վերաբերյալ

ամբողջականեն

ցուցանիշների Առավել տարածված ներկայացմամբ: ցուցանիշների պետականպարտքի շարքում կարելի է առանձնացնել արտաքին ցուցանիշը,արտաքին ն հարաբերության զուտ ներկա արժեքի ՀՆԱ-ի մեծուն արտահանման պետականպարտքիզուտ ներկա արժեքի ցուցանիշը,ինչպեսնան արտաքինպետական թյան հարաբերության

ցուցանիշը: մեծության հարաբերության պարտքին արտահանման 3.21-ում: են տվյալներըներկայացվածգծապատկեր Վամապատասխան

ուսումնասի-

միտումների Գծապատկեր2.22-ում ներկայացված է բեռը բնու2000-2007թթ. նպատվում րությունը ցույց է տալիս, որ նվազմանմիտում:Այնուհետն2009թ. արագ ցուցանիշների թագրող մեծությունները,որից հետո տեմպերովավելանումեն ցուցանիշների որոշակիմիտում: Այնուանորից նպատվումէ դրանց նվազման տարիների են նախաճգնաժամային մենայնիվ, ղրանք դեռես հեռու

արժեքներից:

/

Յ

'

Ց

Յ

Ան

:

թ:

'

Տ

.Յ

Ջ

Ծ-

2014թ. արձաԻնչ վերաբերումէ քննարկվողվերջինտարվա` նագրվածմիտումներին,ապա նախորդ տարվա համեմատությամբ է 8.0

պարտքիԶՆԱ/ՎՆԱ ցուցանիշը նվագել արտաքինպետական ԶՆԱ/արտատոկոսայինկետով, ՀՎ արտաքինպետականպարտքի ն ՀՎ արտաքին պետահանում ցուցանիշը4̀6.4 տոկոսայինկետով Վերը 27.8 կետով: ցուցանիշը` տոկոսային կան պարտք/Արտահանում

ՀՀ

է նան

նՇրանով,

պայմանավորված բարելավումը նշվածցուցանիշների 2014թ. փոփոխոր ԱՄՅ-ի հետ գործող ծրագրինհամապատասխան մեթոդահաշվարկման վել է արտաքինպետականպարտքի ԶՆԱ-ի է դրույբանությունըն որպեսզեղջմանտոկոսադրույք կիրառվել քաչափը:

սպաՊակաս կարնոր չեն նան արտաքինպետականպարտքի որոնք ցույց են տալիս ընթացուցանիշները,

բնութագրող մսարկումը պարտքիբեռի թողած հետնանքները: ժամճանակահատվածում ցիկ ունեն Նման ցուցանիշների շարքումկարնորնշանակություն արտաքին ն ծավալիհարաբերության պարտքիգծով վճարումներիարտահանման ն արտահանման տոկոսավճարի ցուցանիշը,արտաքինպարտքիգծով պարտքի ցուցանիշը,ինչպեսնան արտաքին ծավալի հարաբերության գծով վճարումներին պետբյուջեիեկամուտներիհարաբերության ցուցանիշը:2000-2014թթ. համար նշված ցուցանիշներիփոփոխուէ գծապատկեր 3.23-ում: ներկայացված թյան դինամիկան տվյալներըցույց են ւոալիս, 3.23-ում ներկայացված Գծապատկեր պարտքի սպասարկման որ 2003թ. սկսաօ արտաքինպետական 2008թ. հետո ընթացիկբեռը ցուցաբերելէ նվազմանմիտումներ,իսկ ՀՀ արտաքին պետական արձանագրվելէ որոշակի աճ- 2014թ. ն ՀՀ արտաքինպետական պարտքիգծով վճարումներ/արտահանում եկամուտներցուցանիշները պարտքիգծով վճարումներ/պետբյուջեի են՝ համապատասխանաբար նախորդ տարվա համեմատ նվագել ն 233 տոկոսային կետով, քանի որ վճարումներիծավալը

Ռուսաստանի 2013թ. անհամեմատ մեծ է եղել` պայմանավորված մարմամբ: Դաշնությանհանդեպ ունեցած պարտքիվաղաժամկետ տոկոսաՀ պարտքի Ինչ վերաբերումէ ՀՀ արտաքին պետական համեմատ ցուցանիշին,ապա 2014թ. այն 2013թ.

վճար/արտահանում աճելէ 0.4 տոկոսայինկետով:

Ինչպես նշվել է, «Պետականպարտքիմասին» ՀՀ օրենքի համաձայն ՀՀ պետականպարտքը կազմված է ՎՀ Կառավարությանն ՀՀ

Պարտքիկառուցվածքումգերակշռումեն Արժույթիմիջազգային հիմնադրամի(ԱՄՀ) կողմից տրամադրվածվարկերը, որոնց տեսա-

Կենտրոնականբանկիպարտքերից:Այսպես,2014 թվականիդեկտեմ-

կարարկշիռը 2014 թվականիննվազել է՝ կազմելով65.996 (290.0 մլն ԱՄՆ դոլար)` 2013 թվականի 71.796-ի(364.5 մլն ԱՄՆ դոլար) դիմաց:

բերի 31-ի դրությամբ ՀՀ կենտրոնականբանկի արտաքինպարտքը կազմել է 440.0 մլն ԱՄՆ դոլար (209.0 մլրդ դրամ) կամ ՀՆԱ-ի 4.346-ը ՀՀ կենտրոնական Նախորդ տարեվերջի (2013թ.) համեմատությամբ բանկիարտաքինպարտքը դոլարայինարտահայտությամբ նվազել է 13.495-ով,իսկ ՀՆԱ-ինկատմամբ`0.2 տոկոսայինկետով: ՀՀ

կենտրոնականբանկի արտաքինպարտքի կառուցվածքում

կառավարությաներաշխիքովտրամադրվածվարկերի տեսակարար կշիռը, որոնք, համաձայն «Պետականպարտքիմասին» ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի8-րդ կետի, հաշվառվումեն ՀՀ կենտրոնական բանկի պարտքի մեջ: Այսպես, եթե 2013 թվականի վերջի դրությամբ այդ վարկերի տեսակարարկշիռը կազմել է 28.326 (143.8 մլն ԱՄՆ դոլար), ապա 2014 թվականիտարեվերջին` 34.196 (149.9 մլն ԱՄՆ դոլար): աճել է

Հ1

Աղյուսակ 3.14 ՎՀ կենտրոնական բանկիարտաքինպարտքիկառուցվածքն ըստ 2013-2014բթ.

Անվանումները Հ3

կենտրոնականբանկի արտաքին

պարտք

ըստ վարկատուների այդ թվում

31.12.2013թ.յնռ 31.12.2014թ. դե ԱՄՆ մլն ԱՄն .,

Առ

| դոլար

|1000|

դոլար

,

|4000

2014թ. «Բշմծոմտժ Բսոմ Բոօե/ ՀՀ

կենտրոնականբանկին

է

ստորագրվել

82.21

-

ծրագրի» շրջանակներում

ԲԲԲ

Արժույթիմիջազգայինհիմնադրամիմիջն

մլն ՏՕՔ-ի վարկայինպայմանագիր,իսկ «Փոքր

միջին ձեռնարկությունների վարկավորման ծրագրի» շրջանակՀ3 ներում կենտրոնականբանկի ս Եվրոպականներդրումայինբանկի ն

միջն` 62.3 մլն ԱՄՆ դոլարի վարկայինպայմանագիր: 2014թ. ընթացքում11 կենտրոնականբանկնարտաքին աղբյուր-

ներից ստացել է

61.7

մլն

ԱՄՆ

դոլարի փոխառումիջոգներ: Միաժա-

մանակ, արտաքինպարտքի գծով վճարումներըկազմել են

103.3

ԱՄՆ դոլար,

կջմայր

որից

տոկոսավճարները4̀.5

գումարիմարումները՝98.8 մլն Աղյուսակ 3.15-ում

մլն

ԱՄՆ դոլար,

ԱՄՆ դոլար:

ներկայացվածեն

մլն

ՀՀ

արտաքին պետական պարտքիառաջիկատարիներիկանխատեսումային մեծությունները: Աղյուսակ3.75 ՎՀ

արտաքինպետականպարտքիկանխատեսումային ցուցանիշներն ըսւո 2016-2018թք.,մլրդ դրամ 2013թ.| 2014թ.| 2015թ.| 2016թ.|2017թ.| 2018թ.

կազմակերպություններ, որից| Միջազգային Արժույթիմիջազգայինհիմնադրամ

Վերակառուցմանն զարգացման

|816

|

50.0

միջւազգային բանկ Ասիական զարգացմանբանկ(Ճ08) ֆիքսված տոկոսադրույքով

|

335.2

ՏՕՋ

ՍՏՕ

5.0

ԲՍՃ

| | | 665 |

| | |

184|

290.0

| |

| |

7.6 278.

65.9

:

-

՝

-

|

՝

Նա թուադրույթու

71.7

:

|

|

| | |

1.7 36.6 .

փաստ.| փաստ.| ծրագը| կանխ.| կանխ.| կանխ.

Արտաքինպարտք որից՝ ՀՀ ԿԲ պարտք որից՝ ՀՀ կառավարության

1581.6 206.2

| 1797.9 | 1643.8 | 2067.2 |2111.0 209.0

58.3

|

71.2

|

196.6

|

76.3

|

235.0 76.2

|

|

|

73.1

21527

212.0 66.3

երաշխիքով

արվեն արեր

3» ՀՆԱ-ի նկատմամբ

|

Ւ420

|

11598

ՀՈՐԸ ա:լողդր

:

մՄ05»999Զ9Ձ.ե.ՉֆԷՕԷԷԵԵԵԽ5»

42.0

`

1800.00

.՛

-

.

2.000.00.------

1,900.00

-

`

38.0

:

36.0

1,700.00...-----յ

34.0

ՎԻ

1,600.00.-

-

32.0

աաԽ:ֆԵԵֆ5թ,,,,:թ)թ»5թեԵջ.Եացծքչ.::,

Նի

ՀՆԱ-ի նկատմամբ դրամ »Հ-54 պարտք, մլրդ ---«-Արտաքին :

նիի

նիի

ն

Ար

3.24. ՀՎ արտաքին պարտքիկանխատեսումային պետական Գծապատկեր ըստ 2016-2018թթ. ցուցանիշների միտումներն

3.24-ում ներկայացված տվյալներըցույց են տալիս, Գծապատկեր որ ներքին պետականպարտքիմեծությունը2015թ. աճելու է` 2018թ. անցնելով 2150 մլրդ դրամի սահմանագիծը:Միաժամանակ,կանխացուցանիշը տեսվում է, որ պետականպարտք/ՀՆԱհանրապերության է նկատէ, պարտքի պետական ինչը վկայում 2016թ.-ից նվազելու մամբ ՀՆԱ-ի մեծությանարագընթացաճի անհրաժեշտությանմասին:

3.4.

կառավարությանպարտքիկառավարման ծրագիրը Ա ռիսկերի կառավարումը ռազմավարական

ՀՀ

պարտքի կառավարմանռազմավարութկառավարության

յունը մշակվում է 2008թ. ընդունված«Պետականպարտքի մասին» օրենքի համաձայն:33 կառավարուՀայաստանիՀանրապետության պարզաբանումէ թյան պարտքիկառավարմանռազմավարությունը

ներգրավելու քաղաքականությունը` ներառելով կառավարության պարտքի ուղենիշային ցուցանիշներըն հնարավորռիսկերի գնահատականը,նախանշում է այն սկզբունքները, հենանիշերը ն իրականացվելիք քայլերը, որոնց ներքո կառավարությունը չի ե ն քաղաքականության կայունությունը: գ հ հ արկաբյուջետային վտան ՀՀ Ընդհանուր առմամբ կառավարության պարտքի կառավարման ռազմավարությունըներկայացնում է ծախսերի ն ռիսկերի համադրմանհնարավորտարբերակներից լավագույնը(օպտիմալը),որի է ընտրության հիմքում ընկած արդյունավետ ծախսերով ֆինանսականկարիքիբավարարումըն պարտքիկայունությունը: ՎՀ կառավարությանպարտքիկառավարման 2016-2018թթ. ռազմավարությամբսահմանվելեն 141 կառավարության պարտքի կառավարման հիմնական նպատակադրումները: Դրանցշարքում կարնոր ունեն նշանակություն պետականպարտք/նախորդտարվա ՀՆԱ հարաբերակցությունըօրենքով սահմանված60 տոկոս սահմանային շեմը չգերազանցելը, 41 պետականբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման աղբյուրներում ներքին փոխառու միջոցներիտեսակարար կշռի մեծացումը, պետական պարտատոմսերի մանրածախշուկայիզարգացման նպատակովխնայողականպարտատոմսերիներդրողների շրջանակըմեծացնելուուղղությամբքայլերի ձեռնարկումը,պետական պարտատոմսերիտեղաբաշխումների, հետգնումների ն փոխանակումների էլեկտրոնային համակարգիկատարելագործմանուղղուպարտքիմարմանժամանաթյամբմիջոցառումներիիրականացումը, կացույցըհարթեցնելունպատակովպարտատոմսերիհետգնումների, փոխանակումների իրականացումը նայլն: Որպես ՀՎ կառավարությանպարտքիկառավարման ուղենշային ցուցանիշներ են ընտրվել «Մինչն մարում միջին Ժամկետ» ցուցանիշը, որի համարսահմանվել է 8-11 տարի արժեքայինմիջակայքը, ն «Դեֆիցիտի ֆինանսավորումըներքին զուտ փոխառու միջոցների հաշվին (առանց մուրհակների)»ցուցանիշը, որի համար սահմանվել է նվազագույն2592 շեմը: Հ1Ղ պետականպարտքի արդյունավետկառավարմանխնդիրը լուծելու տեսանկյունիցկարնորագույննշանակությունունի ռիսկերի կառավարումը:Ռիսկերի կառավարմաննպատակը չնախատեսված անընդհատության կորուստներիցխուսափելնու գործառնությունների պարտք

,առջաացաւատա Լ»

ապահովելն է: Այս առումովառաջնայիննշանակությունեն ստանում ա փոխարժեքիու գործառնական ռիսկերի կառավարումը: Վերաֆինանսավորմանռիսկը կարնորվումէ պայմանավորված միջազգայինն ներքին ֆինանսականշուկաներում հնարավոր զար13 կառավարության գացումներովն առաջիկատարիներին սպասարկմանգծով վճարման ենթակա գումարներիծավալներով: Պարտքի թողարկումներիկազմակերպման ընթացքում33 կառավաէ րությունը ջանում հարթեցնելմարումներիժամանակացույցըն մեղմել վերաֆինանսավորմանռիսկը: 2014թ. տարեվերջի դրությամբ ձնավորված ՀՀ կառավարությանարտաքին պարտքի մարումները սփռված են մինչն 2050թ., իսկ ներքին պարտքինը` մինչն 2032թ. (տե՛ս գծապատկեր3.25):

աոգուադրուքի, ոինկերի կառավար

պարտքի

կողմից ձեավորվածպարտքի մարման ժամանակացույցի հարթեցվերաֆինանսավորման ռիսկի նվազեցմանգործընթացը:Քանի որ ՀՎ կառավարությունը մուտք է գործել միջազգայինկապիտալի շուկա, ապա օգտվելու է նան կապիտալիշուկայում առկա գործիքաման ն

կազմից:

Վերաֆինանսավորման ռիսկը բնութագրողցուցանիշներիցեն մինչն մարում միջին ժամկետին մեկ տարվա ընթացքումմարվող պարտքիկշռի ցուցանիշները (տե՛սաղյուսակ 3.17): ս յուսակ 3 ՂՀ

կառավարության պարտքիվերաֆինանսավորման ռիսկերի ցուցանիշներնըստ 2013-2018թթ.

Անվանումները ՀՀ

կառավարության պարտ-

Քի մինչնմարում միջին

ճ0 -

20185 2021

ՋՀՀկաակ ,» նելԻ ""ո : Արթ»

ա

--

արարող ր

ն

րոյ

ՀՀ 3.25. 2014թ. դեկտեմբերի Գծապատկեր 34-ի դրությամբ ձնավորված պարտքիմարմանժամանակացույցը կառավարության

Կ

ը 3.25-ից, ՀՀ Ինչպեսերնում է գծապատկեր քի գծով մարումների ժամանակացույցը,բացառությա բավականինհարթ է: Ինչ վերաբերումէ 2020թ. պարտքի ապա դրա 82.7:5-ը կազմում է 2013թ. թողարկված ժամկետովեվրապարտատոմսերի մարումը:Նախատեսվում է, որ կառավարությունըմիջնաժամկետհատվածում շարունակելու է իր

1 ՆԵՆ թ րԸ '

ւր րի Մարի

|

2013թ. 2014թ. 2015թ. 2016թ. |2017թ.|2018թ. փաստ. |փաստ.| կանխ.| կանխ.|կանխ.|կանխ.

10.0

ժամկետը(Ճ7Խ1,(տարի) ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքիմինչն մարում| 108 միջինժամկետը(տարի) ՀՀ կառավարության ներքին 5.4 պարտքիմինչն մարում միջինժամկետը(տարի) Մեկտարվաընթացքում 5.3 մարվողՀՀ կառավարուան կշիռը (:5) պարտքի Մեկտարվաընթացքում մար2.7 վող ՎՀ կառավարության ար-| տաքինպարտքի կշիռը(26) Մեկտարվաընթացքում մարվող ՀՀ կառավարության ներքինպարտքի կշիռը (օՀ)

3.

|

|

9.8

9.5

|

9.1

|

8.1

8.6

|

|

5.6

5.6

5.8

5.7

5.8

4.5

4.6

4.4

5.5

5.7

1.7

1.9

2.5

2.9

3.4

|

|

|

|

2014թ. դեկտեմբերի31-ի դրությամբձնավորվածՀՀ կառավարության պարտքի համար մարման միջին ժամկետը կազմել է 9.8 տարի, ըստ այդմ ներքին պարտքի համարայն կազմելէ 5.6 տարի,

իսկ արտաքինպարտքի համար` 10.6 տարի, ինչը մատնանշումէ ներքինպարտքիվերաֆինանսավորման ռիսկայնության ավելի բարձր աստիճաննարտաքինիհամեմատ: Մեկ տարվա ընթացքում մարվող պարտքիկշիռը ՀՀ կառավարության պարտքիհամարկազմել է4.566:

դր

Աղյուսակ Հ 3.17

ն Եթե այս ցուցանիշըհաշվարկումենք արտաքին ներքին պարտքերի արտաքինի համար այն կազմել է ընդամենը ապա է կառաինչը

լ մար` Ա Ահ երթին

կառավարության պարտքիկառուցվածքումֆիքսվածն լողացող տոկոսադրույքովվարկերիտեսակարար կշիռը2013-2018թթ., Չ6

ՀՀ

պայմանավորված

վարությանպարտքի կառուցվածքով: զուգընթաց Հայաստանը,ըստ Տնտեսության վերականգնմանը տեղափոխվեցմիջին եկաբանկի դասակարգման, Վամաշխարհային վարմուտ ունեցող երկրներիշարքը, ինչի հետնանքովմիջազգային Ա օտարերկրյա պետությունները կատու կազմակերպությունները սկսեցին աստիճանաբարխստացնել վարկավորմանպայմանները: պարտքի մինչն մարում միջինժամԱրդյունքումՎ1 կառավարության կետի ցուցանիշը միջնաժամկետհատվածումնվազելու է, քանի որ կազմակերպությունների իջնելու են միջազգային աստիճանաբար կողմ իջոցների վ արկային երկարաժամկետ ծավալները: մից տրամադրվող քանի որ ներգրավվողփոխառու միջոցներիմի Միաժամանակ, ուստի է առնտրայինպայմաններով, մասն արդենիսկ տրամադրվում հես է տոկոսադրույքի դարձնել ավելի մեծ ուշադրություն պետք տեսանկյունիցտոկոսադրույք կապվածռիսկերին:Ռազմավարական է նպատակն ապահովել ՀՀ կառավարությառիսկի կառավարման պարտքիայնպիսիկառուցվածք,որի դեպքումֆինանսականշուկահնարավորինսքիչ ազդեփոփոխությունը ներում տոկոսադրույքների մակարդակի տոկոսագումարների ցություն կունենա կանխատեսվող վրա: ՀՀ կառավարությանպարտքի կառավարմանտեսակետից անհրաժեշտէ ապահովել տոկոսադրույքիայնպիսիմակարդակ,որը հատվածում ռիսկի ընդունելիսահմաններում տոերկարաժամկետ վճարմանծավալներըկհասցնինվազագույնի: կոսագումարների էականորեննվաՀՀ կառավարության պարտքիկառուցվածքում ներգրավված աղբյուրներիցլողացող տոկոսադրույքով զել է արտաքին հատվածում վարկերի տեսակարարկշիռը, սակայն միջնաժամկետ ներաղբյուրներից արտաքին այն կունենա աճի միտում` ի հաշիվ գրավվող փոխառումիջոցների(տե՛ս աղյուսակ3.18-ը):

Անվանումներ

ՀՎ

կառավարությանպարտք,

այդթվում՝

թիա Աո

|

100.0

|

100.0

|

100.0

|

100.0

|

100.0

|

100.0

90.7

|

|

|

|

|

|

100.0

Ւ աորութով | 1

ՀՀկառավարության պարտք արտաքին

ՀԱԻխոզրոմեկիարի: ՀԱԻ:

րմ

100.6

100.6

100.0

|

|

տոկոսադրույքով

Լողացող տոկոսադրույքով | 11.0

|

| 163 | 383 | 100.0 | 160.0

|829

|

|

|

| 100.6 | 106.6 | 106.6 1 100:6 | 1086 | 166.6

ՀՀկառավարությաններքին, պարտք

րար

տոկոսադրույքով Լողացող տոկոսադրույքով|12

| 994 | 1000

|

100.0

|

|10651 |

|

Միջազգայինֆինանսականշուկաներումտոկոսադրույքներիաճի պարագայումհամապատասխանաբար կաճեն նան ՀՀ կառավարության կողմից լողացող տոկոսադրույքովներգրավված վարկերիգծով տոկոսայինծախսերը:Այսպես` լողացող տոկոսաղրույքների1 տոկոսային կետի փոփոխությանդեպքում 2016-2018թթ. ՀՎ կառավարության արտաքինպարտքի գծով տոկոսային ծախսերըմիջին հաշվով կփոփոխվեն տարեկան 6.8 մլն ԱՄՆ դոլարով: Մասնավորապես, տոկոսադրույքներիցյուրաքանչյուրի ազդեցությունը ՀՀ լողացող կառավարությանարտաքին պարտքիսպասարկմանծախսերի վրա կանխատեսվողժամանակաշրջանումկլինի հետեյալը (տես աղյուսակ 3.19-ը):,

Է42

նղյումակ

3.18

1 տոկոսային Լողացողտոկոսադրույքների կետիփոփոխության

ՎՀ կառավարության արտաքինպարտքի ազդեցությունը

վրա ըստ 2016.2018թթ.(մլն ԱՄՆ դոլար) սպասարկման

Անվանումը

2016թ. |

Ընդամենը այդ

5.7

2017թ.

2018թ.

6.6

7.9

6.3

թվում

Լ, տոկոսադրույքի Վերաֆինանսավորման ռիսկերնարդյունավետ

կառավարելու նա Աարոն ե նպատակով կառավարությունը ԱՑ իրք կանացնելհետնյալքայլերը ն կենսաթոշակային ապահովագրական բարեփոխումների ընթացքով պայմանավորված պետականպարտատոմսերով դեֆիցիտիֆինանսավորման չափի ճշգրտում, ֆինանսական միջոցների որոշակի կուտակում, որը պարտատոմսերիշուկայում անցանկալի գործընթացների դեպքում թույլ կտա նվազեցնել պետալյան պարտատոմսերով դեֆիցիտիֆինան-

Տ

զ

»

Լ/Եօ" դոլարի

6-ամսյա ԱՄՆ

6-ամմյա Բսղեօ"

5.4

0.4

0.3

0.4

սավորմանչափը, ու հետգնումների ԱՆԲ

|

չ միջին ժամր կառավարությանպարտքիմինչն վերաֆիքսում կետի ցուցանիշը միջնաժամկետհատվածումնվազում է, ինչը պայմանավորվածէ ներգրավվողարտաքին միջոցների պայմանների փոփոխմամբմ̀ասնավորապեսլողացող տոկոսադրույքովպարտքի տեսակարարկշռի աստիճանականմեծացմամբե պարտքի միջին ժամկետինվազմամբ(տե՛ս աղյուսակ 3.20): ո

Սղյուսակ3.19 ՎՎ կառավարության ռիսկերիցուցանիշներն պարտքիտոկոսադրույքի ըստ

Անվանումները

Ար

|

2013-2018թթ. :

2013թ. 2014թ. |2015թ.|2016թ.|2017թ./2018թ.

|կանխ.:կանխ.|կանխ. փաստ.|փաստ.|կանխ. 8.3 73 | 66 6.0 կառավարության պարտքի | 8.0 մինչնվերաֆիքսումմիջին ժամկետը(Ճ7Բ), (տարի) ՀՀ կառավարության 8.9 6.0 արտա9.7 8.3 7.6 6.7 քին պարտքիմինչն վերաֆիքսում միջինժամկետը(տարի) 5.8 ՎՀ կառավարության 5.6 5.6 5.7 5.8 ներքին 5.3 պարտքիմինչն վերաֆիքսում միջինժամկետը(տարի) 13.1 | 150 | 167 | 185 | 21.6 | 238 Մեկ տարվա ընթացքում վերաֆիքսվողՀՀ կառավարությանպարտքի կշիռը (7) Մեկտարվա ընթացքումվերա-| 1159. ֆիքսվող ՀՀ կառավարության պարտբի կշիռը (46) արտաքին Մեկտարվա ընթացքում վերա-| 18.8 | 18.8 | 192 | 14.0 | 17.1 | 156 ֆիքսվող ՎՀ կառավարության կշիռը(44) պարտքի լներքին ՀՀ

|

|

|

»

փո

ան անաաննեգիկաաուըն

անհրաժեշտության դեպքում,

սահմանված Պոգորաապրաւը նրացական իզա թ

.

արտաքին

Ոո-

,

ղացող տոկոսադրո կոսադրույքով ներգրավված

վարկերիտոկոսադրույքի

ֆիքսում:

Փոխարժեքի ռիսկերիառկայությունը է նրանով, պայմանավորված պետականպարտքի գերակշիռմասն հիմնականում արտարժույթովէ (տե՛սգծապատկեր 3.26-ը): որ Հ1

100.0

յ

.

ք

յ" -

Յո

յ

Յո)

ո

20.0

ի

՛2ՆՐ3թ. 2014թ. 2015թ.

2046թ.ի

Թր"

Բորը

Հիլի ոաղեի»,, պճեւա: 5-ի կառավարության արտարժութային

|

ոգ

վառավ

պարտք

3.26. Գժապատկեր

Վ

ա րտարժուբային կառավարության արտահայտված պարտքերի ըստ 2013-2018թթ. :

րական

ն

Փոխարժեքի ռիսկը նվազեցնելու նպատակով միջնաժամկետ հատվածումնախատեսվումէ մեծացնել ՎՀ կառավարությանդրամով արտահայտվածպարտքի կշիռը (տե՛սաղյուսակ3.21):

Աղյուսակ3.22

ոմամ կառավարության արտարժութային պարտքիկառուցվածքն ն

ՀՀ

ազդեցությունըՎՀ կառավարությանարտաքինպարտքի վրա կլինի հետնյալը(տե՛ս աղյուսակ 3.23):

3.20

ՀՀ

ըստ 2013-2018թթ., 7

Արժ ր«ույթը ՍՏՕ

ՏԵՔ ԲՍԲ ՍԲ7

|

2013թ. | 2014թ.

|

փաստ.

32.2 50.8 8.4 8.5

0.2

Բը

2015թ.

2016թ.

|

2017թ.

|

| ծրագր. | կանխ.| կանխ.| 35.6 Յ6.5 46.4 48.5 48.3 38.3 8.5 8.5 7.4 7.3 5.6 7.4 7.2 0.2 0.2 0.2 0.2

փաստ.

-

կանխ.

այդ

51.0 Յ5.8 7.9

5.2 0.1

-

-

Ընդամենը

2018թ.

Եթե ՏՕՋ-ի փոխարժեքը, որը կազմվածէ չորս փոխարկելիարժույթներից. տարանջատում ենք այդ արժույթներիկշիռներինհամա11.302 ն ՍԲ'/ 9442, 37.446, Շ8Ք պատասխան`ՍՏՕ 41.926, ԷՍՔ ապա ՀՀ կառավարությանարտարժութայինպարտքիկառուցվածքը ստանում է հետնյալ տեսքը(տես աղյուսակ 3.22): -

դրամինկատմամբփոխարժեքների 156-իփոփոխության ազդեցությունը `Հ կառավարության արտաքինպարտքիվրա (մլրդ դրամ)

20165.

18.6

թվում

|

2017թ.

19.0

2018թ. 19.7

ՍՏք

13.0

ԲՍՋ

ՅԲԹ

յթյ ՃԷԾ

Ըստ

գծապատկեր3.27-ի` ՀՀ ԿԲ-ի ակտիվներումՀՀ կառավարության արտարժութայինընթացիկ պարտքի կշիռի ցուցանիշը միջնաժամկետհատվածում դրսնորելու է աճի միտում, որը պայմանավորված է լինելու 4 կառավարության ընթացիկպարտքիծավալների առաջանցիկաճով:

Աղյուսակ3.21 ՎՀ

կառավարության պարտքիկառուցվածքը արտարժութային Չճ 2013-2018թթ. ՏՕԲ-ի տարանջատմամբ,

| 2014թ.| | փաստ.|

2013թ. Արժույթըփաստ.

| 534 ԷՍՔ | ՇՑ8Բ 5.7 ՍՏԾ

ՍԹ7

ճէԾ

0.2

55.8 26.6 5.5

12.0 0.2

|

2015թ. ձրագր.

2016թ.

0.2

2017թ.

|

4.5 9.7

0.2

21.7 4.3

9.2 0.2

|

լող

ա

..Լ-

4.0

8.5

բ

Լ

.

աջ

.

ԼՈ

Հաաա

704..

2018թ.

ասա

յ

այ

մաման

անա

Լան

ՆՈՅ

աա

ւ

.-

ա

Սար

.

լ

,

կ

Լարա

:

անին

--

շաք

Ղա

ա

ա

լ

0.1

ՀՀ դրամի փոխարժեքների համեմատությամբ Կանխատեսումային նկատմամբՍՏԱ-ի, ԷՍԹ-ի, ՍՔ-ի, ՕՑՔ-ի, ՃԷՕ-ի փոխարժեքների1442 շեղումը 2016-2018թթ. ընթացքում կփուիոխի ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքը միջին հաշվով տարեկան 19.1 մլրդ դրամով: Վերոհիշյալ արժույթներիցյուրաքանչյուրի փոխարժեքի1962շեղման

կանխ.կանխ. կանխ. 63.2 64.6 86.0

56.5 26.3 22.3 5.4

|

ո),

| Գ

ւ

2014թ.

Ն

2015թ. ԱՊՀ

ռ

2016թ.

ան

2017թ.

ԿԲ-ի արտաքինակտիվներ (ո)

|

2018թ.

եր 3.27 ՀՀ կառավարության ապատկեր արտարժութային ընթացիկպարտքի

կշիռը ՀՀ կենտրոնական բանկիարտաքինակտիվներում` ըստ 2014-2018թթ.,Չ6

Փոխարժեքի ռիսկի նվազման ն արդյունավետ կառավարման տեսանկյունիցապագայումչի բացառվում,որ պարտքիկառավարիչներն օգտագործենաշխարհում տարածված հեջավորման տարբեր մոտեցումներ(օրինակ`արտարժութայինսվոփներ): ռիսկըսահմանվումէ որպեսարտաքինգործոնների, Գործառնական տեխնոլոգիաներիարդյունք, ինչպես նան անձնակազմի,կազմակերպության, գործընթացներիանբավարարգործունեությանհետնանք: Գործառնականռիսկը կառավարելու տեսանկյունից կարնոր նշաանվտանգությանապահովումը` նակություն ունի տեղեկատվության ն համակարգերը:Այստեղ ներառյալփաստաթղթերը տեխնոլոգիական անհրաժեշտէ ապահովելպարտքիգրանցման ն հաշվառմանտվյալիրապահպանումըֆ̀որս-մաժորային ների բազայի այլընտրանքային ն աշպահպանման ամբողջական տեղեկատվության վիճակներում խատանքներիընթացքը չխաթարելու, պարտքայինպարտավորությունները ժամանակին ու ճիշտ իրականացնելու համար: Գործառէ մշակել աշկականռիսկընվազեցնելու նպատակովնախատեսվում խատակարգեր,որտեղ հստակորեն կսահմանվենպարտքի կառահոսքերը ն պարտքի տեղեկատվական վարմանստորաբաժանումների կառավարմանհիմնականգործառույթներիընթացակարգերը:

ԳԼՈՒԽ

4. 11 ՊԵՏԱԿԱՆ

ՊԱՐՏՔԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐՆ

4.1.

ՈՒ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ԼՈՒԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Պերական պարտքի կառավարմանարտերկրյա փորձը

Պետական պարտքի կառավարմանհիմքում միջազգայինտարբեր կազմակերպությունների,ինչպես նան տարբեր մասնագետների կողմից տրվող մոտեցումներըվկայում են, որ այդ պարտքի կառավարմանգործում առանցքայիննշանակությունունի վերջինիսկառավարման կազմակերպատնտեսական կառուցվածքը: Ընդհանուր առմամբ պետական պարտքի կառավարումը կարող է իրականացվել ֆինանսներինախարարության,կենտրոնականբանկի, ինչպես նան առանձինմասնագիտացվածկազմակերպության միջոցով: Այս առումով կարնոր նշանակությունունի պետականպարտքիկառավարման համակարգիարտերկիյափորձիուսումնասիրությունը: Ինչպիսինէլ լինի պետականպարտքիկառավարմանհամակարգը՝ դրանում առաջանայիննշանակությունունի անկախությանորոշակի մակարդակիառկայությունը, հակառակ դեպքում այն գերատեսչությունները, որոնք կարող են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ներազդել պետական պարտքի կառավարմանգործող համակարգի վրա, կարող են վերջինիսպարտադրելսեփականշահերին համապատասխանողգործառույթներիիրականացումա̀ռանց հաշվի առնելու պետականպարտքիհետ կապվածպետությանայլ շահերը: Նման գործելաոճ համաշխարհայինտնտեսականպատմության մեջ մեկ անգամ չէ, որ իրականացվելէ: Օրինակ, ԱՄՆ-ում, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հսկայական բյուջետային դեֆիցիտիէժան ֆինանսավորմանանհրաժեշտությանհետ կապված, մինչն 1951թ. ֆինանսների նախարարությունըֆեդերալ պահուստային համակարգիցպահանջում էր նվազեցնել պետական պարտա-

Պետականպարտքիկառավարումը` տոմսերիեկամտաբերությունը»": պետության դրամային քաղաքականության շահերին ենթարկելու ռազմավարություննառկա էր նան Մեծ Բրիտանիայում:Ինչպես Անշում է Դ.Լեոնգը, պատմականորենՄիացյալՔագավորությունումսկզբունքային խնդիրէ դրվել փոխկապակցել պետականպարտքի կառավարումը դրամային քաղաքականության հետ ն հարց է առաջանում՝ արդյո՞քչի սահմանափակումպետականպարտքի կառուցվածքնու մակարդակըկառավարությանդ̀րամային քաղաքականության վեՆմանատիպիրավիճակարձանագրվել րահսկմանունակությունը:": է նան Շվեդիայում, որտեղ մինչն 1980-ականներիկեսերը պետական պարտքի կառավարումը հանդես է եկել որպես պետականբանկի դրամայինքաղաքականությանն կառավարությանբյուջետային քաղաքականությանմաս: Այստեղ, մասնավորապես, բանկերինն ապահովագրական ընկերություններինստիպել են խոշոր ներդրումներ կատարել պետական պարտատոմսերում:Ընդ որում նման փոխառությունների տոկոսադրույքըշուկայական տոկոսադրույքիցցածր մակարդակով սահմանվելէ պետականբանկիկողմից": Ընդհանուրառմամբ,հետպատերազմական տարիներին պետական պարտքի ն դրամականիրավիճակիվերաբերյալ տարբեր երկրների մտահոգությունը կապված էր այդ տարիներինպետական պարտքի խիստբարձրմակարդակիհետ: Պարտքիմակարդակինվազմանհետ մեկտեղ նվազեց նան դրա կառավարման վերաբերյալ տարբեր երկրների կառավարությունների մտահոգությունը,ինչը հիմք հանդիսացավ դրա կառավարմանայլընտրանքայինմոտեցումներիմշակման Արդյունքումպետականպարտքի կառավարումըդրամային կայունացմանը ենթարկելու դրսնեորումներըսկսեցին տեղի տալ: Այսպես, բրիտանականկառավարությունը ն Անգլիայի բանկը

հայտարարեցին,-որ պետականպարտքիկառավարումը չի հանդիսադրամայինկարգավորման կարնորգործիք ն պետականպարտքի կառավարմաննպատակնամեննին էլ դրամային քաղաքականությունը չէ": Նմանատիպ հայտարարություն եղավ նան Նոր Զելանդիայում. «Բացի այն, որ նման կապը խեղաթյուրումԷ պետական պարտքիկառավարման գործառույթների նում

օգտագործ

նպատակով»5::

Ընդհանուր առմամբ,պետականպարտքիկառավարման ն դրամային քաղաքականության համակցմանդեպքում կարող են առա-

ջանալհետաքրքրությունների բախումներիհետնյալ հնարավորությունները.կենտրոնական բանկըկարողէ` հրաժարվել ինֆլյացիայի դեմ պայքարելու նպատակով տոկոսադրույքների բարձրացումից, քանի որ դա կարող է ազդեցությունունենալ պետական պարտատոմսերի սեփական պորտֆելիվրա, չարաշահել ֆինանսականշուկայի կարգավորման իր գործառույթները պետական պարտատոմսերի եկամտաբերություն կամ ինֆլյացիայիմիջոցով պարտքի ը »

բացասակ

«

»

Ց

ս,

/Ճ

Բոյքհ Լ., հ.

Ո685սոյ-Բ6Ժ ՃօՀօՐմ: ԱԽ ԽՅՈՅԱԿՑ /Ճ60ՕԱՈԼ",Բ606ո

Ճ6Տ6Ր/6 Ցճոհ Օէ ԻՍշհտօոմ, ԲՇօոօուՇ ՕԱՅՈԼՑՈՒ), տճուօո 2001, ք. 51.

հնք: /Ո0085./6ք6օ.019/8/8ք/(Թժո6զո/2001այոք33-55.հ Մո). Յոժ Խ Լտօոց Ծ., "Օօեէ ԽԹոճցօոծոլ ք: ՆԱՅ.

--

Լիծօր/

Քրոճմօծ", 1Ո6ՅՏսդ/ՕՇօոտօոռ| ՔՅքտո

Զօել Խտոտցծտծուօո Տ., "ՏԽՇԺՇՈ: Տօքուռնոց Քսել Խօռոօար)ՔօԱՇյ", Շօօոաոճնոց քսել մտե Յոժ ոծոծար ո Ձոճցծոծո (ոջմխնօոտ| ձոմ օքճղոնօոճէ ՅՈՑոցԾՈՑՈՒՑ/ 6ԱԼՕՐՏ, Մ. ՏսոմՅոճրայճո,Ք6էօղ ԶՅԱԵՏ, ոմ Ւճոտ Ս. 8/Ծո/ոտտէծլո. 1ոհրոցեօո ԾՇ, |ոնծոշնօոծ| հ/օոծեո) Բսոժ, 1997, թ. 318-326. ԽՈՏՏՅ Ճ.. "ԽռոռցիոցԷհծ ՔսելՇ ԶՏԵԼ (հօ Օքեոոլ 12նօո Ճքքոօճօհ," մօսրոճ| Շք ՔՇՕոօՈ|Շ ՏԱԽԾՄՏ,ՏՇքէճոՂԵ6ր 1997, քք. 235-265. Շրօոճ

Օվազեցնելու նպատակով,

անվանական մեծությո

պետական պարտատոմսերի իր պորտֆելիԺամկետա ինն

համապատաս ցնելով

ժութային կառուցվածքը փոփոխել`

իր ցել,

ՒԷլՇեշ6|Բ.,

անտարակույս ընկնում

տարանջատման պարտքիկառավարումն է դրամային քաղաքականության ենթակայության տակ, քանի որ այն իրականացնող իշխանականմարմինները ձգտում են պարտքի կառավարումը կենտրոնական բանկի դիրքի ամրացման

համար"2:

Ջ

պրոֆեսիոնալիզմը առանց

նման

դրամային քաղաքականուբյանը:

Այսպիսով,միաժամանակ մի շարք երկրներում սկսեցինգիտակոր պետականպարտքի կառավարման ոլորտում անհրաժեշտէ

վերանայել: կենտրոնական բանկի ն ֆինանսների նախարարության պատասխանատվության յան շրջանակները, անակնե քանի որ այդ գերատեսչություններըտարբերկերպ են ընկալումպարտքի կառավարման նպատակները:Նման տարանջատման քայլին առաջինը քայլին համարձակվեցին ռ

ս

-

ԷՅ

Յոժ հ/2լթՏէ/'ՏԼՈ6ՅՏսՐ)յ

Հոծ Ցոու օէ Բոցլորժ, ԹՅոծ, Բ ՊՅք0Ղ016

1995, թ. 8. Մ/իօօԹո Թ., "Խտ 26ովՅՈ0"Տ ԲքՔՈոՇ6 ՄՄկի/ Խ0Խ6ՈԵ6: 1996, ք. 4.

Օծեէ Խթոտցծոծոէ ԼՈՏ, :

ԱՍՏ ԾՈօրր ՏՕծո:ցո ՕօԵԼ

տ

:

ԽԹոշցծոոծոր, ,

ան

պետա երկրներում պետակ երկրներում շարք կ, մի մի շարք Մի թ.: Միաժամանա մել ԱՄՆ-ում` 1976թ.: դիմել ֆինանսներիճախարա:

գործառույթները կառավարման պարտքի էր ընթանում: մեծ դժվարությամբ գործընթացը փոխանցելու րությանը տնեց մոտ երկու այդ գործընթացը Մեծ Բրիտանիայում Օրինակ`

նան տարի:Կային

տարբերակներ, աստիճանական փոխանցման

որտեղչնայածպարտքիկառավարման օրինակ`Նոր Զելանդիայում, կեսերը ստեղծվեց 1988թ. մինչն 1990-ականների գործակալությունը էր «միջամտել» պետական բանկը շարունակում կենտրոնական Հարկ է նշել, որ ոչ բոլոր գործընթացին:

կառավարման պարտքի

:

կառավարման պարտքի բռնեցինպետական երկրներըմիարժեքորեն Դանիայում Օրինակ, նան հակառակգործընթացը: այս ուղին. կար ֆինանսների գործառույթները պետականպարտքիկառավարման բանկին: կենտրոնական 1991թ. փոխանցվեցին նախարարությունից ն պարտքիկառավարմանդրաչնայածպետական Այնուամենայնիվ, նման ֆորմալ (ձնական)տարանջատմական քաղաքականության նախարարությունում մանը, տարիներեն անցնումմինչ ֆինանսների ամբողջական ձնավորվումեն պետականպարտքի կառավարման ռիսկերի գրանցման, որոնք ներառումեն հաշվառման, համակարգեր,

Ֆինանսների նախարարությունիցպետական պարտքի կառավարման գործառույթների փոխանցում գործակալությանը հիմնավորվում էր հեւոնյալ ն

ավետաթյուններու ւն քաղաքակակառավարում

պետականպարտքի նության բաղկացուցիչ մաս է, »

Նայն իան ո արան կա անի րովուն րերի աան

պետք է կառուցառանձն վածք: Կառավարմանգործառույթների ացմամբ կվերանան նան ֆինանսականշուկաների առ այն, ա որ պետական ֆինանսական Ր տե ղեկացվածուֆինանսներինախարարությունըչարաշահում է իր է թյունը: Գործակալությանստեղծմամբ նվազում զ պետությանն մասմ ակարդակներիտարբերունավոր հատվածիտեղեկացվածության

թյունը:

որը

սահմանված

Ն ական սկզբունքներիվրանպատակ` հիմնված տըտեսական ակր գործակալության կառուցվածքը պետ ք , լինի այդ նպաԿԱ խա ի տակներին հասնելուն, իսկ ՞

Գր րծակալություն

ե

Գոռատրությ պետքՍխիկիր: ն

ա

ւ լինեն կարիերայիաճը ինչպիսին առկա է այնպիսին, մասնավորհատվածում: Ն Ներդրողներիկողմ կառավարման ն այլ ենթահամակարգեր:պետականպարտքի է վում որպես ւնից մարմին: 1990-ականներիցորոշ տնտեսագետներ լավագույն Նճան հետ ավելի խնդիրների գործարքի քաղաքական գործակալության ռիսկն առաջացող գործընթացում կառավարման մեջ: : ստեղծման նան է աց ներդրողներիկողմից պաքիչ է, հետնաբարքիչ գործակալության լուծումը տեսնում էին պարտքային էր է պետական հիմնավորվում հաճախ հանջվող փոխհատուցում վերջո առավել հիմնումն Նման գործակալության ն հաշթափանցիկության պարտքիսպասարկման պրոֆեսիոնալիզմի, արդյունավետությամբ, Այսմ իջոցով: առավարմա | սկզբունքների Պետական կենտրոնացման քաղաքականության վետվողականության փաստաթղթում է պարտ քը ԱՄՀ կարաշխատանքային տարանջատումը նվազեցնում ավարողներիվրա պես, 1997թ. հրապարակված լ արդյունավետությունը, ճաժամկետ ուղղված պարտավ րտավորությունների ավելացմանն արտապարտքիկառավարման նշվում է, որ պետական կարելի է ապահովել քին ճնշումը: ն հաշվետվողականությունը թափանցիկությունը անկախ է որն » միջոցով, Պետական առանձնացումըվերացկառուցվածքի կազմակերպական այնպիսի նպահստակ ճան Կն `ում է առաջացումը, րի ունի գործունեության ազդեցությունից, քաղաքական է բարձր որակավորված ն կառավարվում պարտքի կառավարումնու բյուջետային փոխհամաձայնեցումը: դրամայինքաղաքականության Առանձնացված մարմնի սւոեղծումը հնարավորություն է տալիս ապահովել աշխատակիցներիմասնագիտականաճը, այն

ԲՏՏՑԻՏ ՁՈԺ Լ1ԹԵԼ1065",

ՏՕսՓՈ6յցո ՇոտտումԻԼ, ԲԱեօոՏ-ԼՅոժտս0., "Բմտեհնռոճցտծուօք 14. դեպքում, երբ ֆինանսներինախարարությունում կամ կենտրոնական Բսոժ. փ/օոմոցԲճբծ՛ 166, 1997, ք. ,

՛

Աա

»

թ

ընկալ-

աան

ռ արու ՀԸ ե ի հանգեցնում

Ն արման աար, կառ

».

|

ԳԱ ւնն կամ

ԱԱ

»

Ց.

լթոճմօոտ|

Խթոօնո)

ԿոոՎՈ 010/Թ«4ԹոոռմքսԵտ/Մաքիաք97166.քժԼ

նախարարության համապատասխանստորաբաժանմանհետ, իսկ գործակալությանաշխատակիցները կարող են այնքանբարձրակարգ չլինել, որպեսզի կարողանան ֆինանսներինախարարինխորհուրդներ տալ: նախարարությունն ավելի լավ է տիրապետում ֆինանսների ն պետության ակտիվների պասիվներիհաշվեկշռին: Այդ իսկ պատճառով էլ նախարարությանհամար պետականպարտքի կառավարումն ավելի հեշտ է, քան գործակալությանհամար: աջակկարգավորման մակրոտնտեսական թյուն, կառավարության ն Զարգացող շուկաներով երկրներում կարնոր է պահպանել խնդիրների ցություն,մի շարք մակրոտնտեսական պետականպարտքի կառավարման գների ն բյուջետայինու դրամայինքաբանկը` դրամայինքաղաքականություն, Կենտրոնական ն Նման երկրների առումով ղաքականությունների փոխադարձկապը: ինֆլյացիայիցածը կայունությանապահովում՝արտահայտված մասնագետներըգտնում են, որ բյուջետային ն դրամավարկային կայունաստիճանով: քաղաքականություններն այնքան կարնորեն, որ կարիք չկա շտապել պարտքիկառավապետական գործակալությունը` Պարտքային ն պետական պարտքի կառավարմանգործառույթներըֆինանսների պետանվազեցում պորտֆելի ռիսկայնության րում, պարտքային նախարարությունիցտարանջատելուն առանձինստեղծվածգործածախսերիկրճատում: կան պարտքիսպասարկման» կալությանը փոխանցելու գործում: Բացի այդ, չնայած ֆինանսների անկախգործանպատակով Պետական պարտքիկառավարման նախարարությունիցառանձնացվածությանը, պարտքայինգործակաչընդունվեցբոլոր զարգացած կալությանհիմնումըմիանշանակորեն է մնում ֆինանսների լությունը, այնուամենայնիվ, պ ատասխանատու կողմից: Որոշ տնտեսագետներ երկրների կառավարությունների ն նման մեծ դեր նախարարությանը:Վերջինս մշակում է պարտքայինռազմավարուպարտքիկառավարմանը գտնում են, որ պետական ն գնահատում է գործակալությանաշխատանքիարդյունավեթյունը պետահատկացնելըկարող է հանգեցնելդրան, որ անկախություն տությունը: Մինչդեռնման խնդիրներիլուծման համար պետք է առկա դիտարկվի, օրինակ, իր կարնորությամբ կան պարտքիկառավարումն սեփականմասնագետներ: լինեն պետականպարտքիկառավարման մոտ, քանի որ վերջինովսէլ է զբաղվում դեմ պայքարին ինֆլյացիայի ն Բացի այդ, որոշ մասնագետներգտնում են, որ զարգացածշուանկախ կենտրոնակա նպես պ պետական քաղաքականությունից նույնպես կաներով երկրներում պետական պարտքի կառավարման գործառույթներըֆինանսներինախարարությունից դեպքում կասկածիտակ դրեցինպետականպարտքի շարք երկրներում են առաջանալէլ ավելի լուրջ խնդիրներ՝`: Նման երկրներում կարող ն հանրային քաղաքականության գործառույթների կառավարման ֆինանսների նախարարությունըպարտքի կառավարման գործաՆման երկրները,դրա կահիմնավորվածությունը: տարանջատման է կենտրոնական բանկի հետ սերտ համառույթներըիրականացնում փորձեցին նախարարությունում, ռավարումըթողնելովֆինանսների աշխագործակցությամբ:Իսկ պարտքայինգործակալությանստեղծումըոչ մտցնել այդ ստորաբաժանումների որոշ. փոփոխություններ միայն բարդացնումէ նման համագործակցությունը, այլն կարող է սահմանելովդրանց նպաբնագավառում` տանքի կազմակերպման ն պատասխանատվությունը: տակները,սկզբունքները նախարարուֆինանսների Պետական պարտքիկառավարումը են ւիասհետնյալ բերում թյան կազմում թողնելու կողմնակիցները

հանգեցնումէ կենտրոնացումը բանկումայդպիսիգործառույթների երկրորդային դերի: նման բաժանմունքների համաձայն պետական սկզբունքների 0որ ձնավորված Այսպիսով, պետք է ունենային պարւոքովնախկինումզբաղվող մարմինները հետնյալ շրջանակները. պարտավորությունների քաղաքականուբյուջետային նախարարությունը` Ֆինանսների

լուծում այլն:

»

Աթ

առանձնացնելո

տարկները՝ »

հետ

կարելի է պնդել, որ անկախգործակալության

ձեռք բերելն ավելի վորվածություններ

բարդ

է, քան

պայմանա -

ֆինանսների

:

ԼՇՇոեօո՞, Շօօրմոռնոց քսեկօ հճոճցծոծոէ Բսոօնօոտ Յոժ հա / Ց011օ-5, ժճե ճոժ /ոօոտէռո/ՈՅոՅցՑՈ6ՈՒ: 1ոՏնխնօոտյ Յոժ օք8Առոո) ՅոՅոցՑՈԹՑՈՒՑ Մ. Տսոժտոոոռլոո, Ք6էօո ԾոէռՏ, ձոժ ՒլԹոՏ մ. 8|օոոտտթլո. Պ/տիլոցթո ՕՇ, |ոէօոոռնօո) Բսոմ, 1997, ք. 79-95. Խ/Շոտաոո/

ԽՀԱԱՇՐՇՈ Լ.,

.

"ՕՏեէ

,

,

ւո

ք

ւ

արգելակել պետականպարտատոմսերիներքին շուկայի

զարգա-

ցումը:՛:

Կարնոր է արձանագրել,որ այնպիսի միջազգայինկազմակերպություններ,ինչպիսիք են ԱՄՀ-ն ն ՎԲ-ն, որնէ կերպ նախապատայս կամ այն վություն չեն տալիս պետականպարտքիկառավարման են ոչ թե կարնորում պետական մոդելին:Այս կազմակերպությունները այլ կառամեխանիզմը, կառավարման պարտքի ինստիտուցիոնալ տարբեր գերավարման գործընթացի

ինչը լրացուցիչ ազդեցություն էր ունենում ա": Արդյունքու

պետականպարտքիաճի

ն էր լ տալի արարո ոըտեղիք տ մեծում վականին ժամանակ

պետք է օգտագործե թադրելու, որ դրա կառավարման մասնավորներդրողիներդրումային պորտֆելիկառավարման սկ է ները: Եթե մասնավորներդրողըձգտում առավելագույնի որոշակիռիսկի մակարդակումպորտֆելի պետությունը պետք է ձգտի որոշակի ռիսկի պայմաններում գույնի հասցնել պարտքային պորտֆելի սպասարկմանծախսերը: միջն ճիշտ բաշխումը տեսչությունների կառապարտքի պետական է, որ ռիսկ բառի պետականպարտքի կառավա ման Վատկանշական Մի շարք զարգացածերկրներում : լ էության ցույց է տալիս, որ ըստ նպատակի սահմանման մեջ օգտագործումը պատահական չէ Այն վարմանփորձիուսումնասիրությունը նշանակումէր, որ պետականպարտքի սպասարկման այս կամ այն մոդելի բացահայտ նախընտրուկազմակերպչական գ ործառույթկառավարման պարտքի պետական պետք Է զագույնի հասցնելը ոչ թե ինքնանպատակԷ թյուն չկա: Այսինքն` ֆինանսթե են բանկերի, պարտքային պորտֆելի որոշակի ները իրականացվում թե՛ կենտրոնական պահպանման ն հետ: գործակալությունների առանձին թե՛ նոր ծառույթի Այս հանգամանքը խնդիրներ առաջացրե ների նախարարությունների, գործառույթկան պարտքիկառավարմամբգործնականում միջոցով: Այսպես,պետականպարտքի կառավարման են Ավստրիայում, իրականացվում միջոցով առջն, քանի որ ռիսկի կառավարումըպահանջում էր որո ները գործակալության Իռլանդիայում, ա Գերմանիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Հունգարիայում, որակավորմամբմասնագետներիներգրավում: Մին Բելգիայում,ԻսլանձՆ է նախկինում, բարձրակարգ Շվեդիայում,Ավստրալիայում, Պորտուգալիայում, Ֆ րանՍլովակիայում, Ա համակարգումաշխատավարձերիմակարդակը: դիայում, Հոլանդիայում,Նոր Զելանդիայում, Լեհասմիջոցով` ն նախարարության եկան պետականպարտքի կառավարման ը: իսկ ֆինանսների Ն սիայում այլն, Իտալիայում, Հունաստանում, Իսպանիայում, մասին ծելու նպատակահարմարության տանում, Ֆինլանդիայում, Նորվեգիայում, նման Մեքսիկայում, Լ յուքսեմբուրգում, երկրներում գործակալություններ ստեղծվեցին Կորեայում, Կանադայում, ն երկրներում: ԱՄՆ-ում, Թուրքիայում,Չեխիայում,Շվեյցարիայում նախարարությանկազմում, մյուսներում` ֆինանսներինախարա, այլ բավականին երկրներում եվրոպական թյունից տարանջատված,ապա Հունգարիայում`ընդհանրաԱՐՄ տասնամյակներում Վերջին վերաբերգործընթացի տականհամակարգիցդուրս: սրվեցինպետականպարտքի կառավարման պետական կողմից մի էր Հետագա տարիներինորոշակի քննարկումներծավալվեցին պեկապված ինչը պարտքի յալ քննարկումները, հետ: բ արդացման ն տական պարտքի կառավարմանբովանդակության մեծությանաճի ն մյուս կողմից դրա կառուցվածքի կիրառումէին սեփական այն է, որ որոշմասնագետներ կասկածի տակ դրեցին երկրներակտիվորեն բազմաթիվեվրոպական առաջքաղաքականությունը,պարտքի կառավարմանգործառնական երկրում առանձինճյուղերի սուբսիդավորման Եթե Սայինկարնորությունը: պորտֆելայինմենեջմենթըխնդիրուներ պահպանել պորտֆելի շուկայական ռիսկի որոշակի մակարդակըն Յոժ "Թսենօ ՕօեԼ Խտոռցթտծուտոմ Խօոօնաղ/Քօիօյ: հճօրօօօօոօոծ եւ, թօ պետական Բսեկօ նվազագույնի ծախ Լթելիե/ պետ զագույնի հասցնելու ցելու Շո. ԼՑ Շհտիօոց» լոտենեօոտ/ (ոէոլճօկօոՏ", Քսոօքօճո Սոլօո Ճօօ85Տ

ոն հաւ նել ար եկամտաբերո

վազա-

պատասխանատվությունների

ն Ցախաեր կա իր այլ թվ

կառուցվածքի Ր ետ զբաղվող մարմինն ակիմ եռ, ւն նշվել լ ում չր մասնագետներին ետա ում յուն եր ործակալու ուն տեղ: Եթե բննարկուննե

"ֆինանս մ փԵ

Խնի մասին: տակա բովանդակութ

Ց

սպասարկման պարտքի -

Յ

8օ(ԹԿՅՐՏ ԱՅԻԿՕՈԿ( ԲսրօքօՅո Խճռոճցոծոլո Շ6Ռէր| Բսոօքթ.Էժ16ժ Եյ 188 ՔԱղռքտՅո Մ/ռտիլոցքոՕՇ, 1999, ք. 62-68. Յոժ Պ/օՈմ Թու Լումռենտ), ՇՕո5Տ)օՌ եյ հօ Տեոկտ օէ 1իօ ԼոթւոՅէՇո| ՇԱՅՏԱՈՑՏ 1- Քսեկօ ՕօԵԼ Խճոոցտտծու,Թոռքոոտմ 2003, թ. Օ.Շ., Սմօոժ 8տոհ, Մ/ճՏիլոցէօո, ԽԾոծէռո)Էսոժ Յոծ էհ:

17.

։

ճ9

Յ/6Բ 8.ԷԼ, ՓՏեօոտ

ԸՕ-ի:

Ռ/

Աա ՍԹ

կաա

Է

2038Ա4Շ186ԻԽ0ՐԾ

ԽՅոնԹոճ

ԷտքօՈՅՔԸԿԾՐՇ

`

այն Է

Այդ պատճառովմի շարք երկրներում խուսափեցինպարտքային գործակալություններինլայն անկախությունշնորհելուց ն վերջիններիս ձնավորեցինֆինանսների նախարարությանկազմում: Այդ երկրների թվին են դասվում Ավստրալիան, Նիդեռլանդները,Նոր Զելանդիան,Ֆրանսիան ն այլն: Այս երկրներումպետականպարտքի նպատակները դիտվում են հասարակականն քաղաքական նպատակների ենթատեքստում, ինչը նշանակումէ, որ պետականպարտքի կառավարմամբնպատակէր դրվում հասնել նան այլ խնդիրների լուծմանը, ինչպիսին է, օրինակ, պետական արժեթղթերի շուկայի

1990-ականթվականներից որոշ երկրներում պետականպարտքի կառավարումըփոխանցվեց նոր հարթություն:Այն հավասարեցվեց պետական ակտիվներին պասիվներիկառավարման գործառույթի հետ: Խնդրի նման ձնակերպման ժամանակառաջնայիննշանակություն է ստանում ակտիվներին պասիվների անհամապատասխանության ռիսկիկառավարումը: Այսինքն`պարտքայինպորտֆելի ինքնանպատակվերլուծությանփոխարեն որոշ կառավարություններ գտնում են, որ դրան պետք է նայել ն պասիվների ակտիվների հաշվեկշռի տեսանկյունից: Այդ նպատակով շուկայականռիսկի ն կառավաբացահայտումը րումը սկսվում է բյուջեի եկամուտների ու պարտքի սպասարկման համար հասանելիդրամականմիջոցների առանձնաֆինանսական հատկությունների բացահայտմանվերլուծությամբ, այնուհետն ձնավորվում է այնպիսի պարտքային պորտֆել, որն առավելագույննէ հաճապատասխանում այդ ֆինանսական հոսքերի առանձնահատկություններին: Այս դեպքում պարտքի կառավարումը գործնականում հանգեցվումէ նման լավագույնկառուցվածքով պարտքային պորտֆելի պահպանմանմեջ:Քանի որ եկամուտները գլխավորապես ազգային արժույթովարտահայտվածհարկային մուտքերնեն, ապա հաշվեկշռայինռիսկըհնարավորկլինի նվազեցնելֆիքսված եկամտաբերությամբազգային արժույթովարտահայտված երկարաժամկետ պարտատոմսերիթողարկմամբ:Հետագայումակտիվներին. պասիվների

ենթադրեցին,որ գոյություն ունեն պեսերը, ապա ընդդիմախոսները տական պարտքի նան այլ կարնոր հասարակական-քաղաքական Այսպես,արդյո՞քպակասկարնորությունունի պետական նպատակներ: արժեթղթերիշուկայի զարգացմանկամ արտաքին պարտքի վաղաժամ մարմանռՇպատակը: է Այս առումովարդյո՞քնպատակահարմար պարտքայինգործակալությանըպետականպարտքիկառավարման ռազմավարություն մշակելու լիազորություններ տրամադրելը, թե նման իրավասությունպետք է ունենա միայն ֆինանսների նախարարությունը: Բացի այդ, պետությունն ունի նան պայմանական պարտք, ինչպիսիք են օրինակ տարածքայինիշխանություններին պետականկազմակերպություններիպարտավորություններիմարման երաշխիքները,ն հարց է ծագում` արդյո՞քայդ պայմանականպարտքի կառավարումըպակասկարնոր է: Պարտքային գործակալությանգործառնականանկախության ապահովումնուղեկցվումէ վերջինիսաշխատանքիգնահատմանչագնափանիշերիսահմանմամբ:Միջազգայինկազմակերպությունների հատմամբ պարտքը պետք է դիտարկել որպես պետության ակտիվների Ա պասիվներիբաղկացուցիչ մաս, իսկ պարտքայինռազմավարությունն անհրաժեշտէ կապել ֆիսկալ ռազմավարությանհետ: Այս առումով լայն անկախությամբգործակալությունըկարող է չտիրապետել գնահատմանհամար անհրաժեշտ ողջ տեղեկատվությանը, ինչի արդյունքում նրա որոշումներըկարողեն հակասել քաղաքական

որոշումներին":

զարգացումը:

Բ

Ւ

ՕաԹ6կոօտ Թ Բսեկօ Զճեէ Խոոոցտտտու ՔրթբութմԵյ/ հտ Տեքտ օ1 հտ |ոէթղոտմօոտ ի/օոծէոոյ/Էսոմ Յոմ էհօ Մ/օՈՄ Ցու, Մմտհոցեո, Օ.Շ., 2003, ք. 11.

կառավարումը տարածվեցնան պայմանական պարտքի վրա: Բանն

որ պայմանականպարտքի սխալ մի շարք կառավարումը երկրներումհանգեցրել վնասների:Այդիսկ պատճառով է նշանակալի կառավարությունները վերջնական արդյունքում ձգտում են

էլ

պայմանական

պարտքիկառավարումն իրականացնել համակարգված ն պարբերական սկզբունքներով: Այս խնդրիլուծման Օպատակով որոշ կառավարություններ պայմանական ռիսկի կառավարման գլխավոր դերակատարումը պատվիրակեցինպետականպարտքիկառավարմամբ գործող մարմնին:Վերջինս այդ պարտավորության իրականացման նպատակով համագործակցումէ բյուջեի կազմամբզբաղվող ֆինանսների նախարարության

համապատասխան բաժիններիհետ: Այդ երկրներիշարքին են դասվում Կանադան, Նոր Զելանդիան, Շվեդիան,Կոլումբիանն այլն:

գտնում Բացի նշված թերություններիցո̀րոշ կառավարություններ են, որ պետական պարտքի կառավարումը ֆինանսներինախարա-

րությունից առանձնացնելըն անկախգործակալությանըպատվիրապետությանայնպիսի կելը չի համապատասխանումդեմոկրատական են ժողովրդի առջն պատասխանատու սկզբունքներին, ինչպիսիք լինելը ն հաշվետվողականկառավարությունունենալը: Պետական պարտքի կառավարումըհանրայինքաղաքականությանայլ բաղկացուցիչներից տարանջատելընույնպես անբնականէ, քանի որ դրանով անուղղակիորեն կարնորվում է դրա գերակայությունն այդ բաղադրիչների նկատմամբ: Այս առումով հետաքրքիր է պետական պարտքիկառավարմանֆրանսիականփորձիուսումնասիրությունը: 1990-ականներին Ֆրանսիայում առանձնացված պարտքային գործակալությանստեղծման նպատակահարմարության վերաբերյալ Ի քննարկումներն անընդհատ բնույթ էին կրում: վերջո, 2000թ. ստեղծվեց«Ֆրանսիականպարտքայինգործակալությունը»,որը հակառամապատասխանումէր դեմոկրատականհասարակությունում վարմանպատասխանատվության սկզբունքներին,ինչպեսնան լուծում էր պետականպարտքի կառավարմանն հանրայինքաղաքականության մյուս բաղադրիչներիփոխադարձինտեգրման խնդիրը:Ստեղծված գործակալությունըոչ թե առանձինգործող, այլ ֆինանսներինախարարության կազմում ստեղծված գործակալությունէր, որը պատասխանատու էր պետական պարտքի ն կառավարությանդրամական միջոցների կառավարման համար: Գործակալության աշխատանքի արդյունավետությանվերահսկողություննիրականացվումէր ներքին, արտաքին աուդիտի ն ֆինանսների նախարարության բյուջետային բաժանմունքիկողմից: Գործակալությաննպատակներիցէ վերաֆինանսավորման ռիսկի նվազեցումը,պետականարժեթղթերիշուկայի իրացվելիությանբարձրացումը, ինչպես նան միջնաժամկետհեռանկարումպարտքի սպասարկմանծախսերինվազեցումը: Ընդ որում, քանի որ ֆրանսիական ողջ պարտքն արտահայտվածէ եվրոյով, արժութայինռիսկը բացակայում է: Նման ռիսկի բացակայությունըբավականինհեշտացրեց շուկայական ռիսկի հաշվարկման մոդելի ստեղծման աշխատանքները, որը պետք է հնարավորությունտար հաշվարկել պետական պարտքի ն պետությանակտիվներիու պասիվներիընթացիկն հեռա152

նկարայինռիսկայնությունը: Ստեղծվածմոդելը հնարավորություն է

տալիս գնահատելհաջորդողտարում վորման ռազմավարությունը:

կառավարության ֆինանսա-

Գործակալությունը, ըստ էության,չի զբաղվում ակտիվառնտրով,իսկ դրա փոխարենայն նպատակ ունի հաճախակի թողարկումների միջոցովապահովել միջին եկամտաբերությունը:

Պետականպարտքիառանձնացված գործակալության ստեղծման «գինը» պետականպարտքի ռազմավարության շեղումն է դեպի պորտֆելիկառավարիչների աշխատանքի արդյունավետության գնահատումը: Այսինքնպարտքային պորտֆելը ոչ թե պետք է ներկայացնի գործակալության կառավարիչների աշխատանքի

արդյունավետությունը, այլ այն, թե որքանով է համապատասխանում ռազմավարությամբ սահմանված ուղենիշին:

Սովորաբար, գործակալության է որւվես ստեղծումը ներկայացվու

պետականպարտքի կառավարման արդյունավետության բարձրացման ուղի: Այս դեպքում պետականպարտքի

է որպես

կառավարումը ներկայացվո

ձեռնարկատիրության տեսակ, որտեղ գործ

ունենք խոշոր

պորտֆելների հետ, ն որտեղ կարնորէ շուկայի հետ մասնակիցների գործնականկապերիհաստատումը, պետությանվարկանիշի պահպանումըն այլն: Այսպիսիներկայացման դեպքում

կառավարությունը

չպետք է փորձի համատեղել ն պետության ձեռնարկատիրությունը բյուջետայինու դրամային

քաղաքականությունները:

Այստեղհանգուցային նշանակություն ունի այն հարցը,թե ո՞վ է

պարտքա

մշակում պետության պարտքային ռազմավարությունը՝ գործակալությունը, թե ֆինանսների նախարարությունը: Որպեսզի

պնդենք ն հավաստենք, թե գործակալությունը իրոք անկախմարմին

է, ինչպիսինէ, օրինակ, կենտրոնական բանկը, ապա

պետք է ապահովել գործակալության կողմից ռազմավարության մշակմանհնարավորությունը: Վակառակ դեպքում,եթե գործակալությունը պարզապես

գործառնական կառավարման ծառայությու

պետականպարտքի է մատուցում, իսկ քաղաքական

կայացնումէ

ն

ռազմավարականորոշումները ֆինանսների նախարարությունը, ապա նման դեպքում

գործակալությունը, ըստ էության,որնէ կերպչի տարբերվումֆինանս.

ներինախարարության կազմումգործող պետական պարտքի կւսռա-

վարմանստորաբաժանումից:

Պետական պարտքիկառավարմանարդյունավետ համակարգիձնավորմանժամանակակիցմոտեցումները

4.2.

սարկմանծախսերիկառավարության նպատակային ծրագրերը,ինչպես նան լուծել կառավարության կողմից դրված ցանկացած այլ խնդիրներ (օրինակ`պետական պարտատոմսերի գործուն շուկայի հիմնում ն աջակցում):Վետեաբար, մակրոտնտեսական քաղաքականության իրականացման տեսակետից է կառավարությունները պետք ձգտեն պետական պարտքի ծավալի աճի տնտեսապեսհիմնավորվածցուցանիշերիպահպանմանը, ինչը հնարավորություն է պետք տա անխափանիրականացնել դրա սպասարկումը` միաժամանակ

Պետական պարտքիարդյունավետկառավարմանհամակարգը նպաստում է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ֆինանսական ցնցումների ժամանակ պետականհամակարգիառավել բարձր կայունությանը: Այս առումով հատկանշականէ Արժույթի միջազգային բանկիկողմիցհամատեղ մշակված հիմնադրամին Վամաշխարհային «Պետական պարտքի կառավարմանուղեցույցը»7', որի հրապարաերկրներիկառավարությունկումըճպատակուներ աջակցել տարբեր ներին` պետականպարտքի կառավարմանարդյունավետ ազգային համակարգերիմշակման ն ներդրմանաշխատանքներիրականաց-

պահպանելով ն ռիսկայնության ծախսատարության որդեգրած ուղենիշները: Այս առումովանհրաժեշտեն հստակցուցանիշներ, որոնք արձանագրումեն տնտեսությանվրա պարտքային բեռի աճի ե նվազմանմիտումները, ինչպիսիքեն, օրինակ,պետական ն

պարտքի պարտքի ե հարկային

նելիս:

Նշված փաստաթղթումամփուիվածեն տարբեր աշխարհաքաղաքականկառուցվածքովկ զարգացմանտարբերմակարդակներուլ երկրներում պետականպարտքի կառավարմանհիմնականընդհանուր սկզբունքները:Ուղեցույցն ընդգրկում է ինչպեսներքին, այնպես է, արտաքինպարտքիկառավարմանմի շարք մոտեցումներ, ն ընդ որում, ներկայացվածդրույթներն էլ չեն հանդիսանումպարտադիր միջոցառումներիհավաքածու: Ընդհակառակը,փաստաթղթի հեղինակները պարզապես արձանագրելեն այն ոլորտները, որոնց կարգավորման մեթոդներիվերաբերյալ արդեն իսկ ձեավորվել է միասնական կարծիք, ն որոնք կարող են հիմք հանդիսանալպետական պարտքի արդյունավետ կառավարմանհամար: Սակայն, քանի որ առանձինկողտարբերերկրներիպետականպարտքիկառավարման մերի վերաբերյալ պահանջներըկարող են խիստ տարբերվել, ապա առաջարկվածմեթոդները,բնականաբար,պետք է ներդրվեն` հաշվի առնելու|այս կամ այն երկրիյուրուլի պահանջները: Այս համատեքստումպետական պարտքի կառավարումըներկայանում է որպես պետականկառավարման օրգանների պարտավորություններիկառավարմանռազմավարությանմշակման ն իրականացմանգործընթաց,որը թույլ կտա ներգրավել ֆինանսավորման անհրաժեշտ միջոցներ, կատարել պարտքի ռիսկայնությանն սպա"

ՇԱԾԲԱՈՇՏ (Ր Բսելք Ծծել Խյճոճցծո6ու. ԲՈռքութմԵ» էհօ Տռիտ օՒ էհ Օ.Շ., 2003. /օոծեոո/ Բսոմ Ձոժ էհճ /օոժ Թռու, փ/ռտիլոցքօո, :

չ

,

|ոթոոճնօոէ |

ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը, կամ պետական

եկամուտների մեծությանհարաբերակցությունը: Դա նշանակումէ, որ պետականպարտքի կառավլարումը ւպետքէ զուգորդվածլինի հստակ մակրոտնտեսական ցուցանիշներիհետ, որոնց շրջանակներումպետությունը պետք է իրականացնի ինչպեսպետականպարտքի ընթացիկ կառավարում, այնպեսէլ կարգավորի դրա հավելաճի Ընդհանուրառմամբ,ուղեցույցումառանձնահատուկ կարնորություն է տրվում երկրում կայուն դեմոկրատական ձնահամակարգի

տեմպերը:

վորմանընպաստողկառույցների ստեղծմաննու պահպանմաըը: Այս առումով մեծ կարնորություն է տրվում պետական պարտքի կառավարման ոլորտում վարվոդ քաղաքականության թափանցիկությանն ու հաշվետվողականությանը: Պետականպարտքի կառավարման անհրաժեշտությունը է2 գլխավոր հիմնավորվում

թափանցիկության

նախադրյալներովլ՛. 1.

պարտքային գործառնությունների

արդյունավետությունը կարելի բարձրացնել, եթե հանրությունը կամ ֆինանսական շուկաները տեղեկացվածեն պետական իշխանության ն նպատակների կիրառվողգործիքներիմասինու վստահ են այդ նպատակներին ն սկզբունքներին հավատարիմ մնալուհաստատակամության մեջ, թափանցիկությունը կարողէ նպաստելպետականպարտքի կառավարման որակի ն արդյունավետության բարձրացմանը` պեէ

2.

7.2

ՇԱԱԾկՈՅՏ (ԹՐ Քսել

հ/Շոծար)Բսոմ

Ե Սեւ Խտոճցծոոօոլ, Ք/ՏքոոոժԵ) էհօ ՏՈՑ օՄ (իծ 1ուտոոննօոտլ Յոժ էիծ Մ/ՕՈԺ Ցու, Պ/ոտիլոցլօո, Ծ.Շ., 2003, ք. 6.

տական պարտքիկառավարմանը` այս կամ այն կերպ մասնակցող տարբեր պետականմարմիններիհաշվետու լինելու մեխանիզմ-

ներիհստակեցմանն խստացմանմիջոցով: Պետականպարտքի կառավարմանոլորտում վարվող քաղաքաապահովկանության թափանցիկությանու հաշվետվողականության ման համար անհրաժեշտէ վերջինիսկառավարման պատասխանատու ն նպատակներիհստակ մարմիններիդերի, պարտականությունների սահմանում: Անհրաժեշտ է հրապարակայնորեններկայացնել ֆիճանսների նախարարության,կենտրոնականբանկի ն (կամ) պետական պարտքիկառավարմանառանձնացվածստորաբաժանման միջն պետականպարտքի կառավարմանսկզբունքներիմշակման, առաջնային տեղաբաշխման,երկրորդայինշուկայի գործունեության կազդեպոզիտայինմարմիններիկազմակերպման մակերպման, ն պետական առնտրի,քլիրինգայինհաշվարկներիիրականացման պարտատոմսերի պարտավորություններիբաշխման վերաբերյալ ողջ տեղեկատվությունը: նշված գործառնություններիվերաբերյալ տեղեկատվության հստակ ներկայացումըթույլ է տալիս խուսափելնշված կառույցների միջն դրամավարկայինկարգավորմանգործառնություններիիրականացման ժամանակ առաջացած հակասություններից: Պետական պարտքի կառավարմանգործառնությունների,ինչպես նան դրա կառուցվածքի թափանցիկությունն ու պարզությունը թույլ են տալիս նվազեցնել բողարկողի գործառնականծախսերը ն նպաստում են պորտֆելայիննպատակներինհասնելուն: Բացի այդ, բափանցիկությունը թույլ է տալիս նվազեցնել ֆինանսական շուկաների անորոշությունը, ինչի հետնանքովներդրողներնավելի մեծ ակտիվություն են ցուցաբերում,ինչը, հեռանկարում, թույլէ տալիսնվազեցնելպարտքային միջոցներիներգրավմանն սպասարկմանարժեքը: Միաժամանակ,անհրաժեշտէ հստակ սահմանել ն հրապարակել պարտքի կառավարման նպատակներըն պարզաբանել,թե ինչցուեն ցանիշներ օգտագործվում պարտքի արժեքի ն ռիսկի մեծության հաշվարկմանհամար: Ռրոշ երկրներումպետականպարտքի կառավարման համար պատասխանատումարմիններըհրապարակումեն պետականպարտքի այդ ցուցանիշներինպատակայինցանկալի մեծություններիվերաբերյալտեղեկատվուբյունը,սակայն նման փորձը դեռես համընդհանուրընդունելի չի դարձել: Այնուամենայնիվ,կու156

տակված փորձըցույց է տալիս, որ տեղեկատվության նման հրապարակումը թույլ է տալիս մեծացնելկառավարող մարմնիգործունակության նկատմամբվստահությունը, ինչպես նան թույլ է տալիս հասնել այլ, երկրորդականնպատակներին, ինչպիսինկարող է հանդես գալ ազգային ֆինանսական շուկայիզարգացմաննպատակը:

Նպատակների հստակությունը կառավարությանը թույլ է տալիս գործել պարտքի մեծությանն ռիսկայնության հարաբերակցության նպատակային արժեքներին հասնելու տրամաբանությամբ: Նպատակներիանորոշությունը, հատկապեսշուկայականանկայունիրավիճակներում,հիմք է ստեղծում պետական պարտքի կառավարման գործառնականխնդիրներիլուծման ժամանակ սխալ որոշումների կայացման ն մեթոդներիկիրառման համար, ինչը նպաստում է

անարդյունավետպետական պարտքի պորտֆելի ձնավորմանը` բոլոր բացասական հետնանքներով: Նպատակների անորոշությունըստվեր է գցում նան ֆինանսականշուկայի ն դրա մասնակիցների վրա, քանի որ ներդրողներըստիպված են լինում սեփականուսումնասիրություններն ու վերլուծությունները կատարել կառավարության` պետականպարտքի կառավարման բնագավառում որդեգրած քաղաքականության բացահայտմանուղղությամբ, ինչը մեծացնում է սեփականներդրումների ռիսկայնությունը: Վետեաբար, ներդրողները կարող են ձգտել ավելի բարձր եկամտաբերության, ինչն իր հերթին թանկացնում է պետական պարտքի ֆինանսավոդրանից բխող

րումը: Պետականպարտքի կառավարման ոլորտում բոլոր էականգործառնությունների վերաբերյալ տեղեկատվությանհրապարակման պահանջը նույնպես դասվում է առավել կարնոր միջոցառումների շարքին: Պետական պարտքի առաջնային տեղաբաշխման կանոններն ու գործընթացները, այդ թվում նան աճուրդների իրականացման ձեր, դրանց մասնակցության պայմանները, հայտերիներկայացման ձեն ու բաշխման սկզբունքները պետք է պարզ ն հասանելի լինեն բոլոր մասնակիցների համար: Միաժամանակ կարնորէ, որպեսզի հրապարակվեն առաջնային դիլերներին այլ միջնորդներիլիցենն այլ առնչվող զավորմանկանոնները հիմնահարցերը, ինչպիսիքեն, օրինակ, նրանցիրավունքներնու պարտականությունները: Պակաս կարնորություն չի ներկայացնումնան երկրորդայինշուկայի վերա157

բերյալ նմանատիպտեղեկատվությանհրապարակայնության ապահովման միջոցներիգործադրումը: Նշված միջոցառումների տրամաբանություննայն է, որ հանրությունը պետք է տեղեկացվածլինի անցյալում,ներկայում ն ապագայում կառավարությանիրականացվելիքու իրականացվածհարկասկզբունքներին հիմնադրույթների բյուջետայինքաղաքականության վերաբերյալ:Կարնորնշանակութունունի պետականպարտքիընթացիկ մեծության, դրա աճի կամ նվազման դինամիկայիվերաբերյալ տեղեկատվությանհրապարակումը: Զարգացածֆինանսականշուեն կաները շատ արագ արձագանքումպետականպարտքի վերաբերյալ հրապարակվածցանկացածտեղեկատվությանը:Հակառակ դեպքումֆինանսականշուկայի մասնակիցները կարոդեն միայն գումասին, շակել չհրապարակվածտեղեկատվությանբովանդակության իսկ պարտատոմսեր թողարկողը`կառավարությունը,երկարաժամկետ հատվածում չի կարող որնէ լուրջ օգուտ քաղել կարնոր տեղեկություններիգաղտնի պահելու ն դրանքշահարկելուգործելաոճից: Այդ իսկ պատճառով էլ կառավարությունըպետք է պարբերաբար ն ֆինանսական հրապարակիիր պարւոքայինպարտավորությունների ակտիվներիծավալի, ժամկետայնության,տոկոսադրույքին արժութային կառուցվածքիվերաբերյալտեղեկատվություն: Միաժամանակ, անհրաժեշտ է պարբերաբարտեղեկություններհրապարակելպետական հատվածիֆինանսականդրությանմասին: Կարնոր Է նան պետականարժեթղթերիթողարկմանժամանակտեղեկատվությունհրապարակել դրանց հարկային ռեժիմի,ինչպես նան հարկային արտոնություններիկիրառմանվերաբերյալ: Պետական պարտքի կառավարմանհանդեպ վստահության մթնոլորտիստեղծմանհամարխիստկարնորէ, որպեսզի այդ գործունեությունը յուրաքանչյուր տարի ստուգվի արտաքին աուդիտորների ոլորւոում հաշվետվողակողմից: Պետականպարտքիկառավարման կանության համակարգըկարելի է բարելավել,եթե աուդիտորական ստուգման արդյունքներըհրապարակվեն:եվ ընդհանրապես, պետաստուգումկան ֆինանսականհաշվետվություններիաուդիտորական ները պետք է պարբերական լինեն, իսկ դրանցվերաբերյալտեղեկությունները պետք է հրապարակվեն նախօրոք սահմանվածժամանակացույցինհամապատասխան:

Պակաս չունեն նան պետական կարնորություն պարտքիկառավարման կազմակերպաիրավական հիմքերիհստակ կառուցվածքի ստեղծմանխնդիրները: Հատկապես պետական պարտքի հիմքերումպետքէ պարզաբանվեն,թե որ են մարմիններն իրավասու պարտք ներգրավելու, ինչպես նան թողարկելու նոր

իրավակա

պարտքա պարտավորություններ, իրականացնելու ն ներդրումներ կառավ

պարտքե պետությ

րության

անունից կնքելու գործարքներ:Ընդ որում, ներգրավման իրավասությունը պետք է հստակսահմանվիօրենքով: Հաշվի առնելով պետական պարտքի մեծությունըն վիճակիվրա դրա ունեցած մեծ մակրոտնտեսական ազդեցությունը` պետական պարտքիկառավարման համակարգը պետքէ լինի հստակ ու հուսալի:

Ֆինանսական համակարգի ն հուսալիությունը ներդրողների`

նկատմամբ ցուցաբերած վստահությունը կախված է նան պետական պարտքային պարտավորությունների կառավարման համադրա

կարգիարդյունավետությունից ն քանի ո ամբողջականությունից, հետ պետության գործարքիմասնակիցները պետքէ վստահ պետական պարտքը կառավարող մարմիններն

նեն որ

իրավականտեսակետիցիրավասուեն կառավարության անունիցգործարքներ կնքելու, եթե այդ մարմնիկողմիցկնքված բոլոր գործարքները ված են պետության կողմից: Միաժամանակ, է հստակ անհրաժեշտ սահմանազատել պետա-

երաշխա

կան պարտքիկառավարման գործում ներգրավված տարբերմարմինների իրավասություններ ու պարտականությունները: Միջազգային փորձիուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ պետական պարտքի կառավարման գործառույթները կարողեն իրականացվել միաժամանակ տարբեր կողմից,որոնց շարքում են ֆինանսների նախարարությունը, կենտրոնական բանկը, կենտրոնական դեպոզիտարիան, ինչպես նան պետական պարտքի կառավարման համար ն կազմավորված առանձնացվածմասնագիտացված ությունը: Ամեն դեպքում, անկախ պետականպարտքի կառավարման

մարմինների

գործակալ

գործընթացում ներգրավված մարմինների կազմիցե կառուցվածքից է հստակ անհրաժեշտ ապահովելտարբերֆունկցիոնալ

ներիպատվիրակումը, ինչպեսնան

գործառույթք-

միջգերատեսչական տեղեկատվության անխափան փոխանակումը:

Ներքին գործառնություններիկառավարման ոլորտում պետք է գործեն հստակ մեխանիզմներ,որոնք կարզավորումեն ոչ պատշաճ գործառնական կառավարմանհետնանքովպետության կրած վնասների ռիսկիկառավարումը:Դա ենթադրումէ պարտքիկառավարման մարմնի աշխատակազմիպարտականությունների, դրանց կատարման վերահսկողությանն գնահատմանհամակարգ: Գործնականում, գործող կանոնների խախտմանվերահսկողությանանկատարության հետնանքով առաջ եկած գործառնականռիսկը կարող է պետության վրա թանկ նստել, ինչպես նան պարտքիկառավարման մարմինների նկատմամբ վստահության կասկածի տեղիք տալ: Այդ իսկ պատճառով էլ պետականպարտքի կառավարմանհամակարգումկարնոր նշանակություն ունի զործառնականռիսկերի բացահայտմանն ու նվազեցմաննուղղվածհստակ մեխանիզմներիառկայությունը: Որպես կանոն, պետականպարտքիկառավարմանգործառնական պատասխանատվությունն ընկած է գործարքներիիրականացմանն իրագործողբաժիններիուսերին, որոնփաստաթղթաշրջանառություն ցից յուրաքանչյուրն ունի հստակ սահմանազատված գործառույթներ: Գործարքներիիրականացմանբաժինը, որպես կանոն, պատասխանատվություն է կրում ֆինանսական շուկաներում այդ գործարքների իրականացմանմասով, որոնց թվին են դասվում նան աճուրդների կազմակերպումը,կամ այլ գործառնությունները,որոնք Օպատակեն հետապնդում ֆինանսականմիջոցներ ներգրավելու: Կարնոր է, որպեսզի նման գործառնություններիիրականացմամբն այդ գործառնությունների վերաբերյալ տեղեկատվությանգրանցմամբ զբաղվեն միանգամայն տարբեր մարդիկ: Այսպես, փաստաթղթաշրջանառություն իրականացնող բաժնի ւպյաարտականությունների շարքին են դասվում ինչպես գործառնություններիմասով հաշվարկներիիրականացումը, այնպես էլ ֆինանսական հաշվառման վարումը: Որոշ դեպքերումստեղծվումեն առանձնացված ստորաբաժանումներ, որոնց շարքում են դասվում ռիսկի վերլուծության պարտականությունների իրականացումը,պորտֆելային ռիսկի մոնիթորինգը, ռիսկի կառավարմամբ զբաղվող մարմինների գործունեության գնահատումը ն ստացված արդյունքներինպատակայինցուցանիշների հետ համադրումը: Պարտականություններինման բաժանումը թույլ է տալիս տարանջատելանմիջականշուկայականգործարքներիրականացնող

անձանցն նման գործարքների ու ռիսկը արդյունավետությունն գնահատող անձանց` ապահովելով նրանցից յուրաքանչյուրի գործունեության անկախությունը:

Պետականպարտքի կառավարմանմարմնի աշխատակիցնե պետք է ունենալֆինանսական շուկաներումաշխատելուհմտություններ` փոխկապակցված պետական

քաղաքականություն իրականաց

հետ: Ինչպեսն հմտությունների ցանկացածայլ կազմակերպատնտեսական համակարգում` բարձրակարգ մասնագետների ներգրավումն ու կադրերի հոսունության նվազեցումըվճռորոշ նշանակությ ունեն գործառնական ռիսկերի նվազեցմանհամար: Նման խնդրի լուծումը կարող է լուրջ դժվարությունստեղծել, մանավանդզարգացողերկրներում, որտեղ մասնավորհատվածում աշխատուժի

վարձատրությունն ավելի

բարձր է, քան պետականհատվածում:

Միաժամանակ, շատ երկրներում ֆինանսական հատվածիբարձրակարգ մասնագետների պակաս է զգացվում, այդ իսկ պատճառով էլ մասնագետները հաճախնախընտրումեն աշխատելառավել բարձ վարձատրվող տեղերում: Այս խնդիրը մասամբհնարավորէ լուծել որակավորմանբարձրացմանծրագրերիմիջոցով, սակայն աշխատա-

վարձերիտարբերությանպարագայում, միննույննէ, կադրերիհոսունությանխնդիրըլուծելը շատ դեպքերում ամենաբարդ հիմնախնդիրներիցմեկն է հանդիսանում: Պետական պարտքի կառավարման գործընթացիամբողջականությանապահովմանհամարայն պետք է ուղեկցվի հստակգործող, անվտանգության անհրաժեշտմակարդակով պայմանավորված տեղեկատվական համակարգով: Այս պահանջըհատկապեսարդիականէ զարգացող երկրների համար, որտեղ նման տեղեկատվական համակարգնամբողջությամբ ն չի գործում: չի ձնավորվել Տեղեկատվական պետք է ճշգրիտ արտացոլիպետականպարտքիմեծուհամակարգը թյունը, ներգրավածնոր միջոցներիշարժը, սպասարկմանծախսերը ն այլն: Այս պահանջըոչ միայնթույլ է տալիս ժամանակին պետական պարտքիմարմանգործառույթները` անմիջապես ստանալու անհրաժեշտ տվյալներ,այլն թույլ է տալիս բարձրացնելու պատասու թափանցիկ խանատվությունն դարձնելու պետականֆինանսները: Միաժամանակ, անհրաժեշտէ, որպեսզիպետականպարտքի կառավարմանն առնչվողբոլոր տեղեկատվական առանձինհամակարգերը`

կատարել

լինեն, ինչը թույլ Պետական գործառնություններիհաշվեկշիռների հրապարակումից կառավարչական ֆինանսական, նայլն, ուինտեգրված թարմ անկախ`սկզբունքային առումով այդպիսիհաշվեկշիռ առկա է բոլոր միշտ ընդգրկուն տեղեկությունկտա ունենալ ամբողջովին պարտքի մոտ, ե պետականակտիվներինհատուկ ֆինանսապետությունների ներ: Չնայած քչերն են կասկածիտակ դնում պետական համակարգիառկականու ոչ ֆինանսականռիսկերիքննարկումըկարողէ օգնել պետաոլորտումնման տեղեկատվական կառավարման դրա ներդրումը ռիսկի կառականպարտքիկառավարմանպատասխանատուներին` սակայն,այնուամենայնիվ, յության կարնորությունը, ն կազհարցում խելամիտ եզրահանգումների հանգել: վարման Օրինակ, ֆինանսական հաճախ կապված է լինում լուրջ տեխնիկական, են` բավականին պարտքիկառավարման պատասխանատուները կարողեն պետական հետ, որոնց թվում դժվարությունների մակերպչական աշխատակազմի մեծ նյութականներդրումները, վերապատրաստումը,օգտակար տեղեկություններքաղել այն մասին,թե արդյո՞քպարտքի է պետությանտրամադրության տարբեր, մուտքագրումը, կառուցվածքըհամապատասխանում տեղեկատվության նախկինումկուտակված այլն: տակ եղած պարտքիսպասարկմանհամար անհրաժեշտեկամուտինտեգրումը ն միմյանցիցանկախստեդծվածհամակարգերի կառանան պ արտքի ներինու դրամականհոսքերին: պետական չունեն Պակաս կարնորություն ցնցումների, Երկրներիմեծ մասում այդ միջոցներիգերակշիռմասը կազմում վարմանհամակարգիբ̀նականաղետների,սոցիալական ն նմանատիպայլ երնույթակտերի,պատերազմների տեռորիստական ռիսկի նվազեցման ների հետնանքով առաջացածգործառնական ու գործարքներեն շատ ավելի Ներկայումս ավելի միջոցառումներ: եղանակով,այդ պատճառովհատէլեկտրոնային իրականացվում կորստիդեպքումդրա վերաէ տեղեկատվության կապեսարդիական են տվյալների կանգնմանայնպիսիմեթոդներիներդրումը,ինչպիսիք առկապատճենումըն այլն: Նման մեխանիզմների պահեստային տարբեր միայն ո չ գործառնությունյությունը պետք է երաշխավորի իրաս եփականության ներդրողների այլե ների անընդհատությունը,

վունքի ապահովումը: աշխատանքում ներգրավՊետական պարտքի կառավարման կազգործերը ֆինանսական ված անձինքպետք է իրենցանձնական ն անձնական մակերպենայնպես,որպեսզիտեղի չունենապետական պետք կազմվենվարքի կանոններ, շահերիբախում:Այդ պատճառով է խստորենվերահսկվի: որոնց հետնելը պետք վերաբերն ռիսկինվազեցման ներգրավման Փոխառությունների աջակցելու գործընթացին որոշումներիընդունման յալ հիմնավորված պետական դարձնի պետությունըպետք է ուշադրություն

նպատակով

ն դրամականհոսքերին յուրահատուկֆինանսական մյուս տեսակի ուսումնասիառանձին-առանձին ռիսկերին:Պետականկառուցվածքն են գտնում նպատակահարմար որոշ պետություններ րելու փոխարեն, ու դիտարկելպետությանհաշվեկշռի դրա պարտքի կառավարումը հոսքերի ավելի լայն շրջանակներում: եկամուտներիու դրամական

հարկայինմուտքերը,որոնք հիմնականումազգայինարժույթովեն արտահայտված:Այդդեպքումպետությանհաշվեկշռինհատուկ ռիսկը կարելի է նվազեցնել` հիմնականումազգային արժույթով ֆիքսված տոկոսադրույքով արժեթղթերիթողարկմամբ: Պարտքային գործիքների թերզարգացածշուկա ունեցող երկրներն այդպիսի հնարավորություն չունեն ն դրանց իշխանություններըշատ հաճախ են երկահաժամկետկամ ինդեքսավորված ներքին պարտքիթողարկմանկամ էլ արտարժույթով պարտքի թողարկման ընտրության առջն կանգնում: Հարկ է նան նշել այնպիսիխնդիրներիառկայությունը, ինչպիսիք են մասնավորհատվածիվարկառուներին դուրսմղումըն դոլարիզացիայիբարձր մակարդակունեցող երկրներումազգայինարժույթով պետությանեկամուտներին պարտքիթողարկումը:Այնուամենայնիվ, դրամականհոսքերի ֆինանսականվերլուծությունըկարող է վստահելի հիմք ծառայել ծախսերի ն ռիսկերի չափման համար, որոնք հիմնականումկապվածեն պետականպարտքայինպորտֆելի կառավարմանհնարավորռազմավարությունների իրագործմանհետ: պետք է նան Պարտքի կառավարմանպատասխանատուները մանրամասն գնահատենարտարժույթովպարտքայինպարտավորությունների, կարճաժամկետպարտքի ն լողացող տոկոսադրույքով ռիսկերնու մեծ զգուշավորությամբկառավարենդրանք: Պարտքի կառավարման ռազմավարությունը,որը չափից ավելի է հիմնվում արտարժույթով արտահայտվածն ինդեքսավորվածպարտքի կամ կարճաժամկետ պարտքիվրա(ներառյալ լողացող տոկոսադրույքովր), են

պարտքը Առանց ազգայինարժույթովարտահայտված պարտքայինպարչափազանցռիսկայինէ: Օրինակ՝չնայած արտարժույթով ազժամկետով նույն քան զ արգացած տավորությունների ներքինշուկայի, պետությունը կարող կարող է ավելի քիչ ծախսատարլինել, ծ ախէ բավականին է ի վիճակիչլինել խելամիտծախսերովազգային արժույթով երկադա կարող գային արժույթովը,գործնականում պարտքայինպարտավորություններ թողարկել, ինչի արրաժամկետ սատար դառնալ կապիտալիանկայուն շուկաներիպայմաններում Բացի է պարագայում: պետք ընտրություն ի ջնելու արժույթով ռիսդյունքում կատարիազգային կամ էլ ազգայինարժույթիփոխարժեքի մոռաէ ն չպետք կայինկարճաժամկետպարտքի առավել երկարաժամկետլողացող պատասխանատուները այդ, պարտքիկառավարման ընտրությունը ռեժիմի տոկոսադրույքովռիսկայինարտարժութային արժութային պարտքիմիջն: Սակայն, նան այն մասին, որ այս կամ այն ն ն քաղահաշվի առնելով այն հնարավոր զգալի տնտեսականկորուստները, կարող է ազդել պարտքիկառավարման դրամավարկային վրա: որոնց պատճառը պետության` սեփական պարտքը երկարաձգելու փոխառնչությունների քականության պարտքը (անանկարողությունն է, այդ ընթացքում երկարաձգմանռիսկը հատուկ կամ լողացող տոկոսադրույքով Կարճաժամկետ հանգամանքից) լինելու ուշադրության է արժանի: Այդ ռիսկի նվազեցումըհնարավոր է նոր կամազգայինարժույթով կախ արտարժույթով թողարկվող պարտքայինպարտավորությունների մարման ժամկետերկարաժամկետ վերընթացկորի պայմաններում եկամտաբերության է պեկարող ների երկարաձգմամբ:Մարմանժամկետներիերկարաձգմանտարբեհատվածումավելի քիչ ծախսատարէ թվում, սակայն առաեն լողացող տոկոսադրույքով, ռիսկ լուրջ րակներըներառում արտարժութայինն (երկարաձգման) տության համար պրոլոնգացիայի ետ ու բանկին արտարժույթիկուրսուլ ինֆլյացիայով ինդեքսավորվածպարտջացնել: Այդպիսի պարտքը կարող է կենտրոնական քային պարտավորություններիթողարկումը: տոկոսադրույքների պահել ինֆլյացիայիդեմ պայքարինպատակով հեռանկարումազգային արժույթով պարտքային այդպիսի Միջնաժամկետ եթե դեպքում, բարձրացումն այն նույնիսկ բարձրացումից, պարտավորություններիշուկայի զարգացման ռազմավարությունը կարգավորման է մակրոտնտեսական տեսանկյունից: արդարացված է ուժեղանալ, ն թույլ տալ ավելի կարող կարող է նվազեցնել այդ սահմանափակումները դեպքում այդ խոցելիություն Մակրոտնտեսական կողմից քիչ ռիսկայինպարտքայինպարտավորություններթողարկելուն, ինչն տեղաշարժերլինեն պետության եթե շուկայումհանկարծակի արտաքին էլ անհրաժեշտ է արտացոլել պարտքի ընդհանուր կառավարման կամ մ ասով պատճառպարտքի մարման կարողության զգալի բարձրացմամբ: ռազմավարությունում: Այդ համատեքստում ազգային արժույթուլ տոկոսադրույքների ներով պայմանավորված նան ինչպես երկրներում, ֆիքսված տոկոսադրույքովնոր պարտքայինպարտավորությունների Նոր ձնավորվող շուկաներովբազմաթիվ ն լողացող պարտավորությունները Հայաստանում,կարճաժամկետ զգալի տեսակարար կշիռ պարտավորությունները տոկոսադրույքով ունեն պետականպարտքում:Մյուս կողմից դեպի երկարաժամկետ չափազանց մեծ հակվածությունընույնպես ֆինանսավորմանը սկսում է ուղեկցվումէ ռիսկերովն դա այն դեպքում,երբ պետությունը նմանատիպ պարտքի մեծությունը նվազեցնել` պայմանավորված Այդ դեպքում կաճեն հանկարծակիինֆլյացիոն գործընթացներով: ընթացիկու ապագա արժեքները: Բացի այդ փոխառությունների ամբողջ դեպքումպարտքիսպասարկման անսպասելիդեզինֆլյացիայի կաճի: Դա կարող է լարվածություն բեռնիրականարտահայտությամբ են այդ էլ առաջացնելայն երկրներում,որոնք ստիպված առանց վճարել: պարտքիմեծ բեռի ռիսկիհամար խոշոր պարգնատրումներ

մարման ժամկետի աստիճանաբարերկարաձգումը կարող է հանգեցնել կարճաժամկետհատվածումծախսերիծավալի աճի, սակայն կնվազեցնիերկարաձգմանռիսկը ն որը կարնորքայլ կհանդիսանա ազգային արժույթով պարտքայինպարտավորուբյուններիշուկայի զարգացման համար: Սակայն հնարավորության սահմաններում անհրաժեշտ է խուսափել պարտքի այնպիսի կառուցվածքից, որը է չափիցավելի անկանոնդրամականհոսքերի: հանգեցնում Պաշտոնական արտարժութայինպահուստային հիմնավորքաղաքականությանմշակումը կարող է նույնպես էական դեր ունենալ պետության համար, ինչը պետությանը հնարավորություն կտա տնտեսականն ֆինանսականցնցումների ժամանակ ավելի ազատորեն կողմնորոշվելիր ֆինանսականպարտավորությունների կա165

պահուստտարմանգործում: Ընդհանուր առմամբ, արտարժութային ների մակարդակըսահմանելիս պետք է հաշվի առնվի կապիտալի արժուշուկայի կողմից պետությանըհասանելիությանաստիճանը, թային ռեժիմը, երկրի հիմնականտնտեսականցուցանիշները,պաարտահայտծախսերը ն արտարժույթով հուստների պահպանման պարտքիչմարվածմասը: Այն պետությունները, ված կարճաժամկետ հասանելիուորոնք միջազգայինկապիտալիշուկաներինբավարար ձնի նպատակահարթյուն չունեն, պետք մտահոգվեն պահուստների են մարությանմասին` արդյո՞քդրանք համապատասխանումերկրի թե այդ պարտքի արտաքինպարտքինա̀նկախ այն հանգամանքից, թե ոչ ում ձեռքերում են` ռեզիդենտների, տավորություններն Րր

Ն

ՄԱՐ

ռեզիդենտների: Այսպիսով, պետականպարտքի կառավարմանհամակարգի

ծախսերի վերջինիս սպասարկման խնդիրը չի սահմանափակվում նվազագույնիհասցնելու գերխնդրով:Ժամանակակիցտեսակետից պետք է համադրվի ծախսերի նվազեցման քաղաքականությունը ն այդ դեպքումառանձնակառավարմամբ, պարտքիռիսկայնության արդյուէ ձեռք բերում ռիսկի կառավարման հատուկ կարնորություն ներնավետ համակարգիմշակմանգործընթացը:Այդ համակարգին գլխավորնայն է, որ դրա միջոցով կայացվողպահանջներից կարողանան բացահայտել կառավարմանպատասխանատուները տարբերակներն այլընտրանքային ֆինանսավորման դրանքպետականպարտքայինգործիքներիպորտֆելում սպասվող ծախսերիու ռիսկերիհամատեքստում: Պետական պարտքիարժեքը ներառումէ երկու բաղադրամաս

պարտքի

կառավարել |

հավասարվումեն ֆինանսականծախսերը, որոնք հիմնականում ու պարտքի սպասարկման երկարաժամկետում միջնաժամկետում հնարավորարժեքային արժեքինն հնարավորտնտեսականվնասների ճգնաորը կարող է ի հայտ գալ ֆինանսական արտահայտությունը, հանդիպիիր դժվարությունների եթե պետությունը ժամի արդյունքում, Պորտֆեհամարկամդեֆոլտ հայտարարի: պարտքիերկարաձգման պարագայում պարտքի որոշակիռազմավարության լի կառավարման

սպասարկման համար պարտքի հաշվարկելու արժեքը սպասվող ն միջնաժամկետ կատարել է համահարթեցում ծախսերը կարելի ապագա տոկոսա- ։ հիմք ընդունելով

հեռանկարում՝ երկարաժամկետ 1Ե6

դրույքների, փոխանակայինկուրսերի ն փոխառության նկատմամբ պահանջարկիմասինենթադրությունները: Տարբեր ռազմավարությունՇերի ընտրությանժամանակսուբյեկտիվությանգործոնինվազեցման նպատակով որոշ իշխանություններ ծգտագործում են ապագա տոկոսադրույքներին փոխանակային կուրսերի մասին «շուկայական չեզոք» ենթադրություններ: Սպասվողծախսերըկարելի է գնահատել ինչպես պետական բյուջեի համար կանխատեսվողֆինանսական հետնանքներիկամ դրա ֆիսկալ դրության այլ ցուցանիշների, այնպես էլ հնարավոր իրականծախսերիհամատեքստում,որոնք կարող են ի հայտ գալ պարտքիանկայունսպասարկման դեպքում` հաշվի առնելով դրա ազդեցությունն ապագա հարկային դրույքաչափերի կամ պետական ծրագրերի կամ հնարավոր դեֆոլտի (ներգրավված միջոցնե ա դադարեցում) եցում) վրա: վրա: կան ֆինանսական միջոցների 4.3.

ն բյուջետային պետականպարփբքի քաղաքականության փոխառնչութունները

ժամանակակիցտնտեսագիտական գրականությունումպետական պարտքիսահմանումներիշարքում պետականպարտքը սահմանվում է նան որպես պետականարժեթղթերիտերերիներկրի կառավարության պարտքի ընդհանուրչափ, որը հավասար է անցյալում բյուջետային դեֆիցիտի (պակասուրդի)գումարին (հանած բյուջետային ավելցուկը):Ճիշտ նույնպիսի սահմանում է ներկայացվածԼոմոնոսովի անվանՄոսկվայի պետականհամալսարանիպրոֆեսորԱ.Վ.Սիդորովիչի խմբագրությամբբուհական դասագրքում, որտեղ նս պետականպարտքը սահմանվումէ որպեսպետականարժեթղթերիսեփականատերերին կառավարությանընդհանուր պարտավորություններ, է նախորդ տարիների բյուջետայինդեֆիցիտների որը հավասար հանած Վարկ է նշել, որ գումարին` բյուջետային ավելցուկները": նման մոտեցումը, ընդհանուրառմամբ,ճիշտ չէ, քանի որ պետական "

բրոն

Գե.

ԵՏ» ղունԱՔ» Տիգրանա

բացատրական Տնտեսագիտական

342-343: «Տնտեսագետ», Եր., էք բառարան, Բ/ՅՈԾԵՁ 1.Բ., ՇօքոուիտՇ.Փ., Խւքօ3եօիօեաւՅ: 3Վօճետու (Ոօր օճաթք քճր. Բ.3.հ., ԽԱ ոխ. ԽԼՔ.ՈՇԽՇԻՇՇ068. -6-Ց մճրոած. -հն: Ոծոօ տ ՇՇքՑտՇ,

Ա

,

աաա

ձնավորվում է նան կառավարությանկողմից վարկերի ն երաշխիքների տրամադրմանժամանակ, որոնք չեն արտացոլվում նախորդ տարիներիբյուջեների դեֆիցիտներում:Ավելին, ներգրավհամալրմանը, վածպետականպարտքը կարողէ ուղղվել պահուստների ինչը նույնպես չի արտահայտվումբյուջեի դեֆիցիտում: Վերջինտարիների13 պետականբյուջեի դեֆիցիտներիմեծության ն 1 պետականպարտքիհավելաճիհամեմատությունըցույց է տալիս, որ պետականպարտքիհավելաճին պետականբյուջեի դեֆիցիտները կարող են փոփոխվել կամայական տրամաբանությամբ (տե՛սաղյուսակ4.1): պարտք

Աղյուսակ 4.1

պետականբյուջեի դեֆիցիտըն ՀՎ պետականպարտքիհավելաճը` ըստ 2000-2014թթ.տվյալների(մլրդ դրամ)

ՎՀ

|

|

Պետական Պետական ՀՀ.պետա.6ԼՊետական բյու-| պետական|ջեի ընդամենը |բյուքեի ընդա-| բյուջեի |կանպարտՀԱ

|

2005|

2003|

664.4

2004|

621.1

|

546.2

|

1270.7

ՀԱՐՀՐՏ 20081

2011383 ՆԱՑ

20131

լեր

ԿարրիԿազունար իհհաիլաճ երի դիցիտ

լ 20071

`

1861.3

| 2105.6

302.2

333.9

292.3 374.7

312.9

20.7

417.2

42.5

ՀԱՐՑ ՀԵ

690.0

929.1

Աշ

ՆՈՏ

4071.4

1142.9

Ա

ՏՏ

Ն

239.1

Բր

71.5

1235.1 90:3

11448

95.4 23.8

-43.3 -74.9

ՅԻՑ 68.4

686.1

ԼՐ

96.8

Աղյուսակ 4.1-ում ներկայացվածտվյալները ցույց են տալիս, որ քննարկվող ժամանակահատվածումՀՀ պետականբյուջեն միշտ դեֆիցիտայինէ եղել, սակայնպետականպարտքի մեծությունը20042006թթ. նվազել է: Միաժամանակ պետքէ արձանագրելնան այն, որ պետականպարտքի դրամովարտահայտվածմեծության փոփոխությունը պայմանավորվումէ նան արտարժույթներիփոխանակային

է

կուրսի տատանումներով: Այնուամենայնիվ, պետք արձանագրել,որ վերը նշված սահմանումներուլ բյուջեի դեֆիցիտին պետականպարտքի փոխկապակցումը տնտեսագիտական տեսանկյունիցամբողջական չէ:

Այնուամենայնիվ հարկ է նշել, որ ցանկացածերկրում պետական ու պարտքի ձնավլորումն բյուջեի դեֆիցիտըգտնվում են սերտ կապի մեջ: Այս առումուվմասնագիտական հետաքրքրությունէ ներկայաց-

նում

ժամանակակից հասարակության տեսանկյունիցբյուջեի դեֆին դրա կառավարման ցիտի անհրաժեշտության մոտեցումների քննար-

կումը:

Տնտեսագիտության տեսության ժամանակակից պատկերազումներովտնտեսությունում պետականծախսերի օպտիմալչափերիհարցը դեռես չի ստացել իր միանշանակպատասխանը:Նախորդ բաժիններում ներկայացվածվերլուծությամբ արձանագրվելէ, որ ժամանակակիցտնտեսավարման պայմաններումզգալիորեն մեծացելէ տնտեմուցունուն պետույյան դերակատարում,ինչը պայմանավորված պետությանկողմից գործառույթների ավելի լայն շրջանակ ստանձնելու հետ: Կարե լ րելի է արձանագրել,որ գործնականումպետական հատվածիմասշտաբներիխնդիրը յուրաքանչյուր երկիր լուծում է յուրովի` ելնելով զարգացմանիր սեփականմոտեցումից:Բնականանման ընդլայնումըպահանջումէ նան ավե բար, գործառույթների մեծ ծավալով ֆինանսականռեսուրսներ,որից էլ ծագում է Սախսերիօպտիմալ չափի սահմանման հարցը: Ընդ որում, հարկ է նշել, որ ամբողջ աշխարհում պետականհատվածիմասշտաբների օպտիմալ չափերի վերաբերյալքննարկումներն անընդհատավելի են կառավարման համապետական մարմիններիընտրություններից

տակա

ո

Նե

րկայացվածհիմնախնդրի վերաբերյալքննարկումները շարունակվում են դարեր շարունակ:Պետությանծախսայինքաղաքականությանբոլոր մոդելներիքննարկումըդուրս է սույն հետազոտության ընդգրկման շրջանակներից,սակայննշենք, որ տնտեսության մեջ պետական հատվածի մասշտաբներիվերաբերյալ մոդելների երկու հակադիրբնեռներում են գտնվում ազատականն քեյնսյան մոտեցումները, որոնցից արդեն ծնվում են դրանց ենթակա ուղղություններնու ժամանակակից մեկնաբանությունները:

տնտեսությանկարգավորԼիբերալ մոտեցմանկողմնակիցները իսկ ման գործում հանդես են գալիս պետությանդերի նվազեցմամբ, է գտնում են, որ անհրաժեշտ ընդլայնել քեյնսականները ՀՆԱ-ում շրջանակներըն համապատասխանաբար գործառույթների բարձրացնելդրա բաժինը:Հետնաբար`քեյնսյան մոտեցման կարելի քաղաքականությունը ֆինանսավորման ձայն դեֆիցիտային

պետության համաէ

անգամորպես օգտակարհամարել: էր մեջ գերակայում Մինչն ՉՀ դարիկեսերը տնտեսագիտության Սակայն պետականբյուջե ունենալու տեսակետը: հավասարակշռված մեջ կատարմտածողության 1936թ. Քեյնսի կողմից տնտեսագիտական նան բյուջետայինհարցերը: Նրա ընդգրկեց ված հեղափոխությունն ն գլխավոր` «Զբաղվածության,տոկոսադրույքի փողի ընդհանուր նշվում է, որ պետությունըպետք է տեսություն» աշխատությունում բյուջեի դեֆիցիտ ունենա ճգնաժամիընթացքում,որպեսզիխթանի աճը ն տնտեսություննուղդի դեպի լրիվ զբաղվածուպահանջարկի բյուջեի թյան:Սակայնհարց է առաջանում՝արդյոք հավասարակշռված

ընդունելիէ: Այդ գաղափարիդեմ տնտեսագիտորեն պարտադրումը են սուլորաբարբերվում երկու փաստարկներ` որպես 1. դրա հետնանքովկնվազի ֆիսկալ քաղաքականության` քանի որ օրենսդիրմիջոցիարդյունավետությունը, կայունացման լինել տնտեսականանկմանփուլի ները կարող են հարկադրված է կեսերից բարձրացնելուհարկերը, որն իր հերթին կարող ն արդյունավետությունը իջեցնել ֆիսկալ քաղաքականության հետնանքներ, տնտեսությանվրա ունենալ ապակայունացնող կարող է հեշտու2. հավասարակշռված բյուջեի պարտադրումը լինել: Այս տեսակետի թյամբ շրջանցվել Ա շատ արդյունավետ են օգտագործելայնպիսի համաձայն` օրենսդիրներըկարող ծախսերի,հարկադիր է` միջոցներ,ինչպիսին արտաբյուջետային ծախսերին անիրականբյուջեի նախագծերիկրճատումը,որպարտադրումից: պեսզիազատվենառաջարկված առաջին հերթին իրենց Պետական հատվածի մասշտաբներն են արտացոլումն գտնում պետականբյուջեում: Վերջինս հանդես| համակարգի հիմնագալիս որպես պետությանֆինանսավարկային ն մարմինների ձեռքում իշխանության կան ու առաջատար օղակ, ն լծակ լծա ն գործառնական կառավարման ծառայում է որպեսֆինանսական

կարնոր դեր է խաղում տնտեսությունը վերակառուցելու ն այլ փոփոխություններիրականացնելուհամարանհրակառուցվածքային ժեշտ ֆինանսական ռեսուրսների ապահովման գործում: Բյուջեի միջոցով է երկրի կառավարություննիրականացնումֆինանսական ներգործությունարտադրականն սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման,ինչպես նան տնտեսության անկայուն ժամանակահատվածներում նրա կայունացումն ապահովելու միջոցառումները:Հետնաբար, պետականբյուջեի անհրաժեշտությունը պայմանավորվածէ պետությանհիմնական գործառույթների կատարմանանխուսափելիությամբ, ոչ արտադրականոլորտի ն գործունեության ծավալման վերարտադրությանապահովման կարնորությամբ: Սակայնկյանքը ցույց է տալիս, որ պետությանստացածհարկային ն ոչ հարկայինեկամուտներըմիշտ չէ, որ բավարար են կատարվող ծախսերըծածկելու համար, որի արդյունքում պետականբյուջեի եկամուտներըն ծախսերը,որպես կանոն, չեն հաշվեկշռվում:Բյուջեի դեֆիցիտը կամ բյուջեի բացասական սալդոն պետական բյուջեի ծախսերիգերազանցումնէ եկամուտներիհանդեպ,իսկ դրանց դրական տարբերությունըկազմում է բյուջեի պրոֆիցիտը"՞: Ընդհանուր առմամբ, բյուջեի դեֆիցիտը կարող է առաջանալ բազմաթիվ պատճառներով,սակայն դրանցիցկարելի է առանձնացնել հիմնականները. ու

հետնյալ

»

դեֆիցիտըկարող է պայմանավորվածլինել տնտեսությանզարգացման համար խոշոր պետական ներդրումներիանհրաժեշտությամբ: Այդ դեպքում դեֆիցիտնարտացոլում է ոչ թե հանրային գործառույթների ճգնաժամային երնույթները, այլ այն օգտագործվումէ տնտեսական իրավիճակիպետական կարգավորման համար ն պետության ձգտումը` հասարակականարտադրության կառուցվածքում ապահովելու առաջադիմական տեղաշարժեր: Անհրաժեշտ է նշել, որ զարգացած երկրների բյուջեներն էլ հաճախ դեֆիցիտային են: Հետնաբար, երկրի տնտեսական վիճակի հարաբերական կայուն պայմաններում

Է.,

Ա.

ՀանրաԱլավերդյանՅու., ՄիրզոյանԱ., ԱլավերդյանԱ., ՍարգսյանԱ., Վայաստանի Ա. Ալավերդյան ՍարգսյանՀայաստանի ՀանրաԱարոն 2007, էջ 22:

Գ

բյուջեի դեֆիցիտըչպետք է դիտել որպես բացասականֆինան սականցուցանիշ, » դեֆիցիտը,որպես կանոն, գոյանում է արտասովորիրավիճակների,օրինակ,պատերազմների, խոշոր տարերայինու տեխնածին աղետների, քաղաքականհեղաշրջումներիպատճառով:Նման պայմաններում պետության միջոցները ն սովորական պահուստները չեն բավարարում,որի պատճառովէլ նա ստիպված դիմում է առանձնահատուկ աղբյուրներիօգտագործման, « է դեֆիցիտն արտացոլում տնտեսությանճգնաժամայիներնույթները, դրա փլուզումը, ֆինանսավարկայինհարաբերությունների տնտեսականաճի թափիկտրուկ նվաանարդյունավետությունը, զումը, կառավարությանանկարողությունը` հսկողության տակ պահել պետությանտնտեսականն ֆինանսականիրավիճակները: Այս դեպքում դեֆիցիտն արտասովորտագնապայիներնույթ է, որը պահանջում է ձեռնարկել ինչպես շտապ ն գործուն տնտեսականմիջոցառումներ`տնտեսության կայունացմանն ֆինանսական առողջացմանհամար, այնպեսէլ անհրաժեշտ քաղաքական լուծումներ: Այս տիպի դեֆիցիտըհիմնականումբնորոշ է թույլ զարգացած երկրներին: Բնականէ, որ յուրաքանչյուր երկիրունի բյուջեի դեֆիցիտիիրեն բնորոշ առաջացման պատճառները,սակայն դրա հետ մեկտեղ տնտեսականառումով թույ զարգացած երկրներն ունեն ընդհանուր ն բնորոշ պատճառներ,որոնցից առանձնանում են. հասարակականարտադրությանցածր արդյունավետությունը, որը պայմանավորվածէ տնտեսության զարգացմանհամեմատաբար ցածր մակարդակով, » արտաքին տնտեսական,մասնավորապեսա̀ռնտրային հարաբերություններիոչ բավարար արդյունավետությունը, » երկրի տեղն աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանհամակարգում, ազգային ն միջազգայինգների ու սակագներիմակարդակների էականտարբերությունները, կառուցվածքը, բյուջեի ծախսայինմասի ոչ նպատակահարմար որը պայմանավորվածէ բյուջեի եկամտայինմասին համապա»

»

տասխանողժամանակակիցպայմաններումգործելու ձգտումով, այսինքն՝ ծախսել ավելի շատ, քան ունեցածմիջոցներնեն, տնտեսության կառուցվածքայինվերակառուցմաննպատակով խոշոր ներդրումներիանհրաժեշտությունը, պետականբյուրոկրատականվարչակազմիառկայությունը, որը ներկայումս պահանջում է զգալի ծախսեր, իսկ ապագայում՝ սոցիալականապահովություն, սոցիալական ծրսյգրերի իրագործման անհրաժեշտություն ն այլն: Այնուամենայնիվ,վերջին տասնամյակներումպետականբյուջեի դեֆիցիտը կարծես թե անընդհատփոփոխվողիրավիճակներիցվերածվում է խրոնիկականի,ն արդյունքում բոլորն էլ արդեն համակերպվել են նման իրականությանհետ: Ավելին, կանխատեսվումէր, որ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հնարավորինսշուտ հաղթահարմաննպատակովտարբերպետություններումիրականացվողմիջոցառումներըկարող են հանգեցնել շուկայական տնտեսությունում պետությանդերի էլ ավելի մեծացմանը"": Պետք է արձանագրել,որ ՀՎ պետականբյուջեի դեֆիցիտային բնույթն իր ազդեցությունն է թողնում պետականպարտքի կուտակման գործընթացիվրա: Յետնաբարպետականծախսերինվազեցումը կարող է հանդես գալ որպես պետականպարտքիկրճատմանակտիվ գործիք: Սակայն իրական կյանքում պետություններըմիշտ չէ, որ են պետական ծախսային քաղաքականության մշակման ազատ գործընթացներում: Գոյություն ունեն անխուսափելի, միջազգային պարտավորություններից բխող, ազգայինանվտանգությամբպայման այլ նավորված ծախսերի խմբեր,որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր գերակայությունը: ՀՀ կառավարությանհիձչնականռազմավարականգերակայությունները սահմանված են 2014 թվականի մայիսին ՀՀ Ազգային ժողովի հավանությաննարժանացած`ՀՀ կառավարությանծրագրով ն ՀՎ կառավարության2014 թվականի մարտի 27-ի «ՀՀ 2014-2025 թվականներիհեռանկարայինզարգացմանռազմավարությանծիա»

»

»

»

Պ

ճգնաժամըե նրա ԹորոսյանԹ., ՍարգսյանԼ., ԴավթյանՄ., Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը Հայաստանում ն բացասականդրսեորումները:Ֆինանսատնտեսական աշխարհում,եր., 141 ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2009, էջ 87:

գիրը հաստատելու ն ՀՀ կառավարության2008 թվականի հոկտեմբերի 30-ի Կ 1207-Ն որոշումն ուժը կորցրածճանաչելու մասին» ՎՀ կառավարությանԿԽ 442-Ն որոշմամբ: Վերը նշված փաստաթղբերի համաձայն ՀՀ կառավարություննառաջիկա տարիներին առավել նըհետն հետնյալգերակայություներակայութ) կարնորումէ պետականբյուջեի ծախսային

ները. »

»

սոցիալական ոլորտի առանձին ճյուղերում (մասնավորապես սոցիալականպաշտպանություն), կրթություն,առողջապահություն, ը պե նան նան պետական բնագավառում րսաս բնագ պետակա կառավարման ինչպես նպատակամարմիններիգործունեությանարդյունավետության, ն ուղղվածության հասցեականությանմակարդակիբարձրացման, հանրությանը մատուցվող ծառայություններըբնակչության հաճար ավելի մատչելիդարձնելունպատակովիրականացվող ֆինանսականապահովում, բարեփոխումների տարաամբողջականությունը, տարածքային հանրապետության ն ծաշրջանումկայունությունը Ղարաբաղյանհակամարտության կողմերիուժերի հավասարակշռությունըպահպանելու նպատա|

ԿԱ ազգային նԱա պաշտպանության

կով՝

Բյուջետայինռեսուրսներիփաթեթում2016-2018թթ.կանխատեսվող (մլն դրամ) փոփոխությունները

ապահովում

համար անհրաժեշտ

անսավա

4.

-

զարգացմանծրագրերիիրականացում: ՀՀ 2016-2018 թվականներիպետականբյուջեների կանխատեսվող մուտքերի վերլուծությունից երնում է, որ 2015 թվականիհաստատվածմակարդակիհամեմատ, 2016 թվականիանվանականՀՆԱ-ի 1Ղ 2016 բյու 1.07 շուրջ աճիծավալը ծրագրավորվում 41.0 3.1 )օ է կամ մլրդ շուրջ ջեի մուտքերի համակարդակի նակ 2016 թվթվականի : Միաժ դրամ ավելացումով: ա , ծավալի մեմատ պետականբյուջեի մուտքերի վում 2017 թվականին(անվանականՀՆԱ-ի 7.646 կանխատեսվողաճի պայմաններում)ն 2017 թվականի մակարդակիհամեմատ` 2018 թվականին`7.326-ով (անվանականՀՆԱ-ի 8.24» կանխատեսվողաճի պայմաններում): ն

պայմաններում, թվականի պետական -

ամ աոա

Բո ՆԱեւ. 5.06

Եկամուտներ

Հարաբերությունը ՀՆԱ-ի

նկատմամբ (52)

զուտ աղբյուրներ| 135,364.3|

2.8

ՀՆԱ-ինկատմամբ (46) Հարաբերությունը

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՄՈՒՏՔԵՐ

(06)

26.0

Հարաբերությունը (25) Գուտքերիմակարդակի նկատմածբ՝մլն դրամ) նախորդտարվամուտքերի մակարդակի

աա արա եր

2017ԹԹ.

արարո մարմ

ՄԺԾԾ

հա ըկատմամբ՝

4.

քոր

ջան Ա որա

ՀԱՎԵԼՅԱԼ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ՀՆԱ-ի նկատմամբ (72)

Հարաբերությունը կանխաՊավելյալբյուջետայինռեսուրսների 2016-2018թթ.` ըստ ոլորտների

(րող նխումը թվում՝

ԱԱ

ն

ն,

ն

ուան անվտան

1.70

-

ն,

79383.6|

»

26.2

67,694.8|

Ն

,

3102,748.2

1 155,201.4

»

.

38,347.4 7:420.7

(նախորդ տարվառեսուրսների մակարդակինկատմամբ՝ մլն դրամ)

2.Պ

2.0

,

Ոլորտայինկտրվածքովնախորդտարվա ազատվածզուտ

այդ

41.036.2|

102,844.3|

րդ

|.Սոցիալ - մշակութային ճյուղեր նգիտություն

24.8

99,822.4

14541369|1589:332.4

3. ՄՈՒՏՔԵՐԻ ՎԱՎԵԼԱՃ (նախորդտարվա

Նրթնո՞ԸՍՏ

107,957.0|

1.348.835.7|1.414,330.5|1,517.078.7

Հարաբերությունը ՀՆԱ-ինկատմամբ ՄԺԾԾ-ի ՅՆԱ-ի նկատմամբ

ՆՈՒՅՆԸ` ԸՍՏ 2015-2017ԹԹ.

2018թ ծրագիր

1.211.271.411,306,373.5|1.417.456.3

2. Դեֆիցիտի ֆինանսավորման

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

տնտեսությանառանձին ոլորտներում(մասնավորապես`գյուճանապարհայինտնտեջրայինտնտեսություն, ղատնտեսություն, վերականգնման ենթակառուցվածքների սություն ն էներգետիկա)

2017թ 2016թ ծրագիր | ծրագիը|

Ցուցանիշներ

ն

ների կենսագործունեության »

Աղյուսակ4.ջ

75,1155|

7,356.5

110,1047

79,3836|

75,115.5|

110,104.7

238742| 4.Բ435|

1324279|

35,671.5

131866|

16826.8

Քնազատարողական փրկարարծառայության

ե

ամակարգեր

շրջակա Տնտեսական հարաբերություններ, միջավայրիպաշտպանություն, բնակարանային նարարությունն կոմունալծառայություններ 4. Պետականկառավարում 5. Պետականպարտքի տոկոսավճարներ). 3.

25:391.2|

սպասարկման ծախսեր190778|

6. Այլոլորտներ՝

6.3969|

142,624.0| 48,923.9

1,912.4

6,749

8.2117|

`

48156 58675

2016-2018 թվականներին, Ինչպես երեում է աղյուսակ 4.2-ից՝ մուտքերի զգալի ճախորդ տարվա համեմատ ստացվելիքլրացուցիչ է 66.992-ը նախատեսվում մասը` 176.9 մլրդ դրամը կամ ընդհանուրի ոլորտներիու գիտության,ինչպես նան ուղղել սոցիալ-մշակութային ընդ որում` սոցիալտնտեսության ոլորտների ֆինանսավորմանը,

մշակութայինճյուղերին ն գիտությանըբաժին կհասնի լրացուցիչ է որ մուտքերի ընդհանուրգումարի34.84Հ-ը, որը վկայում այն մասին, է պահպանելբյուջետայինծախսերի 2016-2018թթ. նախատեսվում

սոցիալականուղղվածությունը: հատկացված ոլորտներինն գիտությանը Սոցիալ-մշակութային պաշտսոցիալական շուրջ 78.246-ըկտրամադրվի հավելյալ միջոցների ն բնագավառին շուրջ 17.096-ը` կրթության պանությանբնագավառին, 1.7596-ը` առողջապահությանը: հասարակական ազգայինանվտանգության, Պաշտպանության, համակարգերիպահպանմանն փրկարար կարգի պահպանության ծառայությանհամակարգիծախսերինկուղղվիհավելյալ միջոցների վերոհիշընդհանուրգումարիշուրջ 13.396-ը,որը պայմանավորված

է

ապահովման համակարգիմարմիններիկենսագործունեության անհրաժեշտումիջոցների հատկացման համար համապատասխան

յալ

թյամբ:

կհատՏնտեսության ճյուղերին,ըստ 2016-2018 թվականների կացվի հավելյալ միջոցներիընդհանուրգումարի32.176-ը: կատարմանհամար) սպասարկմանը(տոկոսավճարների

Պետական

պարտքի ընդհանուր է հատկացնել հավելյալմիջոցների նախատեսվում

գումարի

11.446-ը:

Հաշվի առնելով պետականբյուջեի ծախսայինգերակայությունչէ նան, որ պետականբյուների նման լայն շրջանակը,զարմանալի է ընթանալ ջեի ձեավորումնառաջիկա տարիներինշարունակելու նկատմամբծախսերի գերազանցմամբ, եկամուտների բյուջետային համար միջոցընդ որում` բյուջետայինդեֆիցիտիֆինանսավորման է այնպես էլ ների ներգրավումնիրականացվելու ինչպես ներքին, կանխատեսումները Համապատասխան արտաքին աղբյուրներից՛՛:

4.3 Աղյուսակ ՀՀ

պետականբյուջեներիդեֆիցիտիֆինանսավորման աղբյուրները՝ ըստ 2015-2018թթ.,մլրդ դրամ

Ցուցանիշնե Հոր

11411 ֆինանսավորման Դեֆիցիտի

արթ 1.

Ներքինաղբյուրներ

1043|

որից` -

-

փոխառուզուտ միջոցներ ֆինանսականզուտ ակտիվներ

րգա Աննա

աղբյուրներ

:

38.8

| 2017 | 2018

ծրագրային

1354|

|

լ`841|

1079|

42.0|Րլ450|

65.5|

421|

98|

Ր512

-Ծ83

լ

42.0

ներ

Է «ԵՅԻ«Վէ«ԹՈՒ

Պետական բյուջեի դեֆիցիտի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ2015 թվականի համար ծրագրավորված2.3496-ի դիմաց 2016-2018 թվականներինկկազմի ՀՆԱ-ի 2.759»-ից մինչն 1,796, ընդ որում պետականբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորմաններքին աղբյուրների տեսակարարկշիռը դեֆիցիտիֆինանսավորմանաղբյուրթվականներին կտատանվի ների ընդհանուր ծավալում 2016-2018 62.256-իգ86.296-իմիջակայքում՝2015 թվականիծրագրային91.4 96-ի դիմաց: ՀՀ պետականբյուջեին բնորոշ առանձնահատկություններից մեկը է դա նրա որոշակի կախվածությունն արտաքինֆինանսավորման վարկերից ե պաշտոնականդրաաղբյուրներից(արտասահմանյան մաշնորհներից),որը կպահպանվինան առաջիկատարիներին(տե՛ս 4.1):

գծանկար

հաստածախսերիծրագիրը միջնաժամկետ պետական թվականների առ 2015թ. որոշում: Խ755-ն հուլիսի թիվ տելու մասին ՎՎ կառավարության

ՀՊ 2016-2018

հաստ.

են աղյուսակ4.3-ում: ներկայացված Ծ

|

շկ Է50

"Հ

ւը

:

է.

դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղբյուր հանդիսացող այլ միջոցների ներգրավմանհնարավորության դեպքում 2016-2018թթ.համար կանխատեսվողպետականբյուջեի դեֆիցիտիմեծություններըկարող են գերազանցել կանխատեսվող դեֆիցիտիչաւիերը: Դրան հակառակ, բյուջետային եկամուտներիգծով մուտքերի ծրագրվածից բարձր մակարդակի ձեավորման ակամ ծախսերում տնտեսումներիկամ թերակատարումների առաջացման պարագայում` 2016-2018թթ.համար կանխատեսվող պետականբյուջեի դեֆիցիտի մեծությունները են պակաս կարող լինել կանխատեսվող դեֆիցիտիչափերից: Բացի այդ, անկախ2016-2018թթ.համարկանխատեսվող պետական բյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման աղբյուրներիառկայության հանգամանքից,պետականբյուջեի դեֆիցիտիմեծությանվրա կարող են բացասական ազդեցություն ունենալ մակրոտնտեսական ռիսկերով պայմանավորված զարգացումները:

Ր

ՐԲ

ը տա

ա`

ո տ

առն

գծապատկեր4.

ր`

"

Մ տ:

ւե":

իւ

լ.

ան

խրա

,ը ԷՀ

լ.

-

Պա

թ.

՝

գդկիիեորկճ

1. Վ

2015-2018թթ.պետականբյուջեների ֆինանսավորումն արտաքինաղբյուրներիհաշվին

Տարբեր մեթոդներովհաշվարկվածդեֆիցիտներիհամեմատական վերլուծությունները նույնպեսհաստատում են այդ փաստը(տե՛ս աղյուսակ4.4):

՝

4.4.

Աղյուսակ4.4

Ընդհանուր,ընթացիկն առաջնայինդեֆիցիտները օ/.. (2-ով ՀՆԱ-ինկատմամբ) 2015-2018թթ.

-

Ցուցանիշներ Ընդհանուրդեֆիցիտ՝ընդհանուր եկամուտների ն ծախսերիտարբերությունը Ընթացիկդեֆիցիտ՝ընջացիկեկամուտներին ծախսերիտարբերությունը

|

ն նխաերի լամա Արկերի տոկոսավճարների) տարբերությունը

Թ 2:34

|2016 Ր»

ոո

| 275 |

2,1

81091

ո 12048

|

221.271.7 021.7

Քանի որ պետականբյուջեի դեֆիցիտիզգալի մասը ֆինանսավորվում է փոխառու միջոցների հաշվին, ապա դրա մեծությունըն կառուցվածքը էապես առնչվում է պետական ներքին ու արտաքին պարտքը բնութագրողցուցանիշներիհետ: Հարկ է արձանագրել,որ բյուջետայինեկամուտներիգծով մուտքերի ծրագրվածից ցածր մակարդակի ձեավորմանպարագայումառաջացած ֆինանսականճեղքվածքը լրացնելու նպատակովփոխառուն

|

|

|

պերական պարտքի կառավարման ինստիտուցիոնալբարեփոխումները

Որպես կանոն պետականպարտավորությունների պորտֆելը երկրում ամենախոշոր պարտքայինպորտֆելն է հանդիսանում:Վերջինս սովորաբարբնութագրվումԷ բարդությամբ ն ռիսկայնությամբ, ե լուրջ վտանգկարողէ ներկայացնել պետությանֆինանսական կայունության համար: Պետականպարտքի կառավարման վերաբերյալ

մեծ մասը հիմնվումէ գոյություն ունեցող մերօրյահրապարակումների տվյալներիքանակականվերլուծությունների վրա: Իրենց կարնորությամբ այդ վերլուծությունների արդյունքներնեն, որ օգնում են պատմությանընթացքումձեավորվածթվայինշարքերի հիման վրա կազմելու մաթեմատիկական մոդելներ, կատարելուենթադրություններ, մշակելուապագա գործողությունների հնարավորսցենարներ, գնահատելու դրանց հետ կապված ռիսկերը ե պետականպարտքային քաղաքականությանվերաբերյալռազմավարական որոշումներ կա-

յացնելիսընտրելուեղածտարբերակներից լավագույնը:Սակայնփորձը ցույց է տալիս, որ պետականպարտքիկառավարման գործընթացում ավելի մեծ կարնորութունունի դրա որակական կողմը:

փաստաՊետական պարտքիվերաբերյալբոլոր պաշտոնական է 3 օրենսդրութղթերումնշվում է այն մասին,որ պարտքը գտնվում կազմակերպությունֆինանսական թյամբսահմանվածն միջազգային ների կողմից վտանգավորհամարվող շեմից ցածր մակարդակում: պարագայում Սակայն երկրները կարող են անվճարունակության ցածր առերեսվելնան պետականպարտք ՀՆԱ հարաբերակցության Հարկ է հիշել, որ երբ 2000-2001թթ. Հացուցանիշիպայմաններում: դադարեցրելէր Ռուսաստանի յաստանիՀանրապետությունը Դաշնությունից ներգրավածֆինանսականմիջոցներիդիմաց վճարումները է (ինչը ֆինանսական շուկաներում բնութագրվում «դեֆոլտ» ցուցանիշը47 տոկոսից փոքր տերմինով)ՀՎ պետականպարտք/ՂՆԱ պարտքը որպես անվտանգ էր: Որնէ մեծությամբսահմանափակված բնութագրելըհաշվի չի առնում պարտքիորակականկողմը, քանի որ 50 տոկոսից փոքր, սակայն այդ պարտքը կարող է լինել ՀՆԱ-ի կամ թանկ: կարճաժամկետ ընդամենըմի միտումներին, Բացի այդ, չնայածերկարաժամկետ կարող է ամբողջությամբ անսպասելիորեն քանի տարիներիընթացքում դինամիկան, փոխվելպետականպարտքը բնութագրող ցուցանիշների ինչպես եղավ նան Հայաստանում2̀009թ. ֆինանսատնտեսական ճգնաճգնաժամիցհետո: Վետնաբար,2009թ. ֆինանսատնտեսական

ժամը նս մեկ անգամ վկայում է պետականպարտքիկառավարման արդյունավետ համակարգ ունենալու կարնորությունը,քանի որ միայն նման համակարգը կարող է երաշխիքներստեղծել ոչ միայն այլն դրանցիցխուսափելու հաղթահարման, ճգնաժամերի համար: հարկ է արձանագրել,որ պետական պարտքի Միաժամանակ, լինել պետության կարող է պայմանավորված բարձր ռիսկայնությունը հարկաբյուջետային, տնտեսականքաղաքականության դրամավարՊետաչհիմնավորվածությամբ: կայինն արժութայինբաղադրիչների դրապետությանհարկաբյուջետային, կան պարտքի կառավարումը, մավարկային ինչպես նան պետականտնտեսական քաղաքակապատասխանատուները իրականացման նության այլ բաղադրիչների պետք է հստակ գիտակցեն,որ ներգրավածպարտքայինմիջոցներն ուղղակի ագդեցությունունեն դրանց սպասարկմանծախսերի ավելացման վրա: Այսինքն`նույնիսկ կատարյալ պետականպարտքիկառավարմանհամակարգը երբեմն չի կարող լուծել վերջինիս կառա-

վարմանընթացքում առաջացող բոլոր դժվարություններնու խնդիրները, ինչը նշանակում է, որ պետության պարտքային քաղաքակաությունն ունիվերսալ դեղամիջոցչէ ն երբեք չի կարող ապաքինել հարկաբյուջետային,դրամավարկայինն արժութայինքաղաքականության բացերը: Վերջիններս մեծ ներգործություն ունեն մակրոտնտեսականիրավիճակին կայունության վրա ն կարող են ինքնին տնտեսականճգնաժամերիպատճառհանդիսանալ: Այստեղիցէլ առաջ է գալիս պետականպարտքի կառավարման բնագավառումքաղաքական որոշումների կատարումներնիրարից տարանջատելուանհրաժեշտությունը: նախորդ ենթահարցերումներկայացվածօրենսդրականփոփոխությանուսումՕասիրությունըցույց է տալիս, որ արհեստականորենկարելի է «շրջանցել» պետական պարտքի օրենսդրական սահմանային չափի սահմանափակումը: Սակայնվերը նշված փաստերըվկայում են այն մասին, որ պետական պարտքի կառավարումը զգալի չափով ենթակա է քաղաքական ազդեցության:Միաժամանակ,արնմտյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ պետականպարտքի կառավարումըքաղաքական ազդեցությունից զերծ պահելու համար տնտեսապեսզարգացածերկրների մեծ մասը գնացել են ֆինանսներինախարարության կառուցվածքում կամ նախարարությանկառուցվածքիցղուրս (սակայն նախարարին հաշվետու) մասնագիտացածկառույցներ ստեղծելուճանապարհով: Սակայն,հաշվի առնելով ՎՀ ֆինանսականն կապիտալիշուկաների թերզարգացվածությանաստիճաննու պարտքի կառավարմաննպատակով օգտագործվող ֆինանսականգործիքների սակավությունը, չէ Գայաստանումնման մասնագիտացած նպատակահարմար կառույց ստեղծել:Փոխարեննանհրաժեշտէ պետականպարտքիկառավարումը քաղաքական ազդեցությունիցպաշտպանելուննպատակաուղղված այնպիսի մեխանիզմներստեղծել, որոնց դեպքում խորհրդարանը կհաստատիպարտքայինպայուսակիցանկալիկառուցվածքըյուրաքանչյուր տարվավերջի հաճար ն մասնագետների առաջ խնդիր կդնի կատարել այնպիսի գործարքներ, որոնց արդյունքում կձնավորվի պարտքիցանկալիկառուցվածք: Ինչպես նշում են փորձագետներըպ̀ետական պարտքիկառավարմանոլորտում խնդիրներիծագումը հաճախ պայմանավորվածէ ոլորտում պետականքաղաքականությունմշակողմասնալինում

այդ

գետներիկողմից պարտքերիներգրավմանտարբեր նրբությունների անտեսմամբ,ինչպես նան մակրոտնտեսականկարգավորմանթույլ համակարգիառկայությամբ:Այս դեպքում պետական իշխանության ջանքերըպետքէ ուղղվեն պետականպարտքիկառավարմանմեխանիզմներիհստակեցմանը,զգուշավոր ն հիմնավորվածքաղաքակաու մակրոտնտեսական նության իրականացմանն քաղաքականության որ չհիմնավորված հիմնավորսկզբունքներիներդրմանը,քանի նհեղհեղուկ դրամավարկային,հարկաբյուջետայինու արտարժութային քաղաքականություններըկարոդ են ֆինանսականշուկաներում հանն ներդրումներիապագա եկամտաբերության գեցնել տատանումների կանխատեսմանանորոշության, ինչն էլ, իր հերթին, ներդրողներին կմղի ներդրումներ կատարել միայն առավել բարձ եկամտաբերությամբ ն ցածրռիսկայնությամբնախագծերում: ՎՀ օրենսդրությունըհստակչի սահմանում, թե ով իրավունք ուճի ՎՀ անունից պետական պարտք ստանձնել: Պետական պարտքի նպատակայինցուցանիշներըՀՀ Ազգայինժողովի կոդմիցչեն հաստատվում, ինչը կառավարությանըշատ մեծ ազատություն է տալիս: Չնայած միջազգային կառույցներիցն օտարերկրյա պետություններից ներգրավվածմիջոցներիվերաբերյալ պայմանագրերըենթակա են վավերացմանխորհրդարանի կողմից,սակայն այլ պայմանագրերի նման վրա պահանջ չի տարածվում: Եթե հաշվի առնենք, որ մինչն վերջերս ՀայաստանիՀանրապետությունըդասվում էր ցածր եկամուտ ունեցող երկրներիշարքին ն հիմնականումօգտվում էր միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններիցարտոնյալ պայմաններով տրամադրվողվարկայինգործիքներից,ապա որպես միջին եկամուտ ունեցող երկիր առաջիկատարիներինՀՀ-ն սկսելու է շուկայական պայմաններովավելի շատ ֆինանսականմիջոցներ ներգրավել: Այս հանգամանքով էլ պայմանավորվածանհրաժեշտություն է առաջանում կանոնակարգելպետականպարտքիկառավարումը ն զարգացած երկրներիօրինակովպետականպարտք ներգրավելու բացառիկ իրավունքը վերապահել ֆինանսների նախարարին,ինչպես նան սահմանելպետականպարտքինպատակայինցուցանիշները: երկրում ուրույն պահանջներեն դրվում Ինչ խոսք,յուրաքանչյուր պետականպարտքիկառավարմանսկզբունքներինկատմամբ: Նման սկզբունքները, ինչպես նան դրված խնդիրներիլուծման համար որ182

,

դեգրվող քաղաքականությունը պայմանավորվումեն այնպիսի գործոններով, ինչպիսիքեն կապիտալիներքին շուկայի զարգացվածության մակարդակը,արտաքինֆինանսականշուկաներիհասանելիությունն ու մատչելիությունը, արտարժութայինքաղաքականության առանձնահատկությունները, մակրոտնտեսականքաղաքականության որակը, պետականկարգավորմանօրենսդրականն իրավականկարգավորումը,տեխնոլոգիական, մարդկայինու ֆինանսականռեսուրսների հասանելիություննու առկայությունը Ա այլն: Այդ պատճառով յուրաքանչյուր երկրի կառավարություն ստիպվածէ մշակել պետական պարտքիկառավարման իր ուրույն ռազմավարությունը, նպատակները, խնդիրները,ռիսկայնությանընդունելի մակարդակը,կառավարման կազմակերպական մոդելն ու մեթոդները: Չնայած «Պետականպարտքիմասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է պետականպարտքիներգրավմաննպատակները, սակայնվերջինտարիներինՀՀ կառավարության կողմիցպետականպարտքիներգրավման նպատակներըհասկանալիչեն օրենքով սահմանվածնպատակների տեսակետից: Օրինակ, անհասկանալի է, թե ինչ նպատակով են 2013թ. սեպտեմբերինմիջազգայինֆինանսականշուկաներում ՀՀ պետականպարտատոմսերտեղաբաշխվել:Միջոցներիներգրավումը պայմանավորված չի եղել պետականբյուջեի պակասուրդիֆինանսավորմանկամ ընթացիկ իրացվելիությանապահովման,վճարային հաշվեկշռի աջակցությանն պահուստների համալրման,ներքին պետական պարտքիշուկայի պահպանմանու զարգացման անհրաժեշտությամբ: Հետնաբարկարնորէ միջոցներիներգրավմանյուրաքանչյուր գործարքիժամանակհամապատասխան փաստաթղթերում նշել պետականպարտքիներգրավմաննպատակը: ՊետականպարտքիբնագավառումՀՀ-ն ներկայումսկանգնած է լուրջ մարտահրավերիառջն. պարտքի մեծ չափ, առաջիկատարիներին նախատեսվողպետականբյուջեի զգալի դեֆիցիտներ, սահմանափակարտաքինպարտքի արտոնյալաղբյուրներ,ներքինպարտքի ն շուկայի զարգացման ընդլայնմանու արտաքինայլընտրանքային աղբյուրներիցօգտվելու խնդիրներ:Բոլոր այս խնդիրներըպահանջում են անհրաժեշտգիտելիքներու կառավարչականհմտություններ ունեցող մարդկայինռեսուրսների,ինչպես նան անհրաժեշտենթա-

ժամանակակից

կառուցվածքներիու պարտքի կառավարաման համակարգերիառկայություն: Վարկավորէ նան հաշվի առնել, որ, ինչպեսնշվել է, Գայաստանի արտաքինկայունությանհամար կարնորվումեն Ռուսաստանիտնտեսության զարգացումները ն դրամական փոխանցումները:Միջազգային շուկաներում էներգետիկն մի շարք հումքային ապրանքների գներիանկումը,որոնք ապահովումեն Ռուսաստանիարտարժութային եկամուտներիառյուծիբաժինը,կարողէ ուղղակիազդել Ռուսաստանի տնտեսությանվրա, ինչի արդյունքումկարողեն նյութականանալՀՀ տնտեսության զարգացմաններկա մոդելի հետ կապված մի շարք

ռիսկեր:

Ընդհանուր առմամբ, առանձնացվումեն մի խումբ վտանգներ, որոնք կարող են ուղեկցել լպետականպարտքի կառավարումը: Դրանքեն՛՞.

Ռիսկայնությանբարձրացմամբպետականպարտքիմարման սպասարկմանծախսերինվազեցում,ինչը հանգեցնումէ պետական ֆինանսական համակարգի խոցելիության աստիճանիմեծացմանը: Այդ պատճառովպետականպարտքիկառավարմանհամար պատասպետությանվճարունակությունըչպետք է մեծ կորուստխանատուները ների հանգեցնող նույնիսկ չնչին ռիսկի ենթարկեն` կարճաժամկետ հատվածում որոշ ֆինանսականօգուտերի դիմաց: Նման վտանգի դրսնորմանձներն են. Մարման ժամկետներիկառուցվածք:Կառավարությունը,որպես կանոն, անընդհատկանգնածէ մշտականերկընտրանքիառաջ՝ ներգրավել կարճաժամկետթե երկարաժամկետպարտքային միջոցներ: Այս ընտրությանկատարումըպետք է շատ զգուշավոր լինի քանի որ մի շարք վտանգներ է պարունակում:Իհարկե, կարճաժամկետ ն լողացող տոկոսադրույքով պարտավորությունները կարող են ավելի գրավիչ ն շահեկան թվալ, սակայն ֆինանսական անկայուն իրավիճակներումոչ միայն կարող են տոկոսադրույքներիմեծություններնաճել, այլն հնարավորէ, որ կառավարությունըպարտքիմարմանպահին պարտքիվերաֆի1.

ն

նանսավորման նպատակով նոր ներդրողներ ընդհանրապես չգտնի,ինչը կարող է դեֆոլտիհանգեցնել: » ռիսկերիհեջավորմանբացակայություն:ԱրտարԱրտարժութային ժութային ռիսկերը կարող են արտահայտվել ամենատարբեր կերպ, սակայն առավել հաճախ արտահայտվումեն արտարՆման ժույթով արտահայտվածպարտքի ներգրավմանտեսքով: անպաշտպանդիրքում է գործելաոճիղեպքումկառավարությունն հայտնվումազգայինարժույթիփոխանակայինկուրսի ոչ նպասդեպքում:Վետնաբար,դրա հետնանտավոր փոփոխությունների քով կարող են աճել պետականպարտքիմարման ն սպասարկման ընթացիկազգայինարժույթովարտահայտվածծախսերը: 2. Պետականպարտքիկառավարմանոլորտում պետականքաղաքականությունը կարող է խեղաթյուրել մասնավոր հատվածում որոշումների կայացման գործընթացը ն իրական տոկոսադրույքը: Նման վտանգի դրսնորմանձներն են. համար այլ պետականակՊետական կազմակերպությունների Նման պարտատոմսերը տիվներովապահովվածպարտատոմսեր: կարող են խեղաթյուրելայդ ակտիվներիկառավարմանգործըն»

թացը: »

»

Ց

Շամտկոօտ 1ԾԲ ՔսԵլՇ Ծ6եէ ԽճոտցծոՑոէ.ՔրտքութմԵ էհտ ՏԱՔՏ 01 էհօ էութոճնօո»լ հ/օոծէոո/Բսոմ Յոժ էհօ Մ/օՈՄ 8Յոհ, Մ/ՅՏհլոցօդ, Օ.Շ., 2003, ք. 22.

»

Ապագակոնկրետհարկայինեկամուտներովապահովվածպարէ, որ ապագա հարկային տատոմսեր:Երբ նախօրոքկանխորոշված են տոկոսներիվճարմանը,կառավարուեկամուտներնուղղվելու թյան մոտ կորչելու են այդ հարկայինեկամուտներիապահովմանն ուղղված ջանքերի գործադրման շահագրգռվածությունը, ինչպես նան այնպիսի հարկային բարեփոխումներիիրականացումը, որոնք ուղղված են Օման հարկային հավաքագրումների

արդյունավետությանբարձրացմանը: որոնք ազատվածեն հարկումից Պարտքային պարտատոմսեր, կամ հարկվում են արտոնյալ պայմաններով:Նման հարկային արտոնություններիկիրառմաննպատակը պետականպարտատոմսերում ներդրումներկատարելու խթանումնէ: նման գործելաոճի հետնանքները կախվածեն այն հանգամանքից,թե արդյոք հարկման արտոնության կիրառմանդեպքում եկամտաբեմրցակրության մակարդակըհամադրելի է համապատասխան ցող

հետ: ակտիվիեկամտաբերության

հաշվառմանն Պետականպարտքին պարտավորությունների տրամադրմանպայմաններիգրանցմանանկատարհամակարգ, որը կարող է հանգեցնել պետականպարտքիիրական մեծության գնահատման սխալների:Նման վտանգիդրսնորման են. ձներն » Պետականկազմակերպությունների կամ ստորադաս պետական մարմիններիկողմից պարտքայինմիջոցներիներգրավմանհարանկատարհամակարգ: ցերի կոորդինացման Պետական կազմակերպությունների կամ ստորադաս պետական պարտքայինմիջոցներիպարմարմիններիկողմիցներգրավված բերաբարչեղյալ հայտարարում: Այնպիսիվարկերիերաշխավորում,որոնց դեպքում երաշխավորի բավականին կողմիցվարկիվերադարձմանհավանականությունը է: բարձր 4. Ֆինանսավորմանարտաշուկայականուղիների կիրառում, որը մի շարք դեպքերումհանգեցնում է շուկայականազդակներիխեդրսնորմանձներն Նմանվտանգի են. ղաթյուրման: հետ Կենտրոնականբանկի արտոնյալ պայմաններովվարկերի տրամադրմանհատուկպայմանավորվածություններ: Մատակարարներիվճարման հետաձգում կամ պարտատոմսերով վճարմանմեխանիզմների կիրառում: շուկայի ստեղծում: Պետականպարտատոմսերի երաշխավորված Օրինակ, շատ երկրներում կենսաթոշակայինհիմնադրամները պարտավորեն հավաքագրվածմիջոցներիորոշ բաժնեմասըտեղաբաշխելպետականպարտատոմսերիձեռքբերմանվրա: Կան այնպիսիերկրներ,որտեղբանկերըպարտավորեն ներգրավված ավանդներիորոշակի բաժնեմասիչափովձեռք բերել պետական պարտատոմսեր: Չնայած մասնագետներըընդունում են, որ պետականպարտատուսերիտեսքով իրացվելիակտիվներունենալու պահանջնիրոք թույլ է տալիս վերահսկելֆինանսական հաստատություններիիրացվելիությունը, սակայն, այնուհանդերձ, այն միաժամանակկարողէ խեղաթյուրումներառաջացնել ֆինանսականշուկաներում: 5. Պարտատոմսերիվճարման նե պարտատոմսերի տերերի հաշվառմանն գրանցմանհամակարգիթերությունները,ինչը կարող է հանգեցնել ինչպես հարկմանբազայի կրճատման,այնպես էլ շրջաՅ.

նառության մեջ գտնվող պարտատոմսերիքանակիճիշտ գնահատման »

»

»

»

»

»

»

»

անհնարինության:նման վտանգիդրսնորման ձներն են. զրոյական տոկոսադրույքովերկարաժամկետպարտատոմսերի թաքնվածտոկոսադրույքի հաշվառմանբացակայությունը, պարտքայինպարտավորություններստանձնելու մեծ ազատություն, երբ, օրինակ, կառավարությունը չէ պառպարտավորված լամենտին պարբերական հաշվետվություններներկայացնելու պարտքիմեծությանվերաբերյալ,

չմարված պարտքի մեծությանվերահսկողությանանհնարինությունը որոշ երկրներում հանգեցրել է օրինականթույլատրելի սահմանաչափիցավելի մեծ ծավալի պարտատոմսերի թողարկ-

ման,

փոխառություններիտարբեր տեսակների նկատմամբտարբերակված մոտեցումներիկիրառումը:Որոշ երկրներումերկարաԺամկետպարտավորությունների նկատմամբներկայացվողպահանջներն ինչը ավելիխիստ են, քան կարճաժամկետներինը, համամասնաէ հանգեցրել կարճաժամկետպարտատոմսերիոչ կանընդլայնվածկիրառության: Այնուամենայնիվ,ինչպես ցույց է տալիս փորձը, իրականկյանքում միշտ չէ, որ սյետականպարտքի կառավարմանոլորտում վերջինիս իրականացնողմարմիննազատ է լինում պետականպարտքի ներգրավմանկամ կառավարմանտարբեր հարցերին պատասխանելու գործընթացում:Այս առումովպետք է նշել, որ շատ դեպքերում պետական պարտքի կառավարումըներառում է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական ենթատեքստ,ինչը նշանակումէ, որ պետականպարտքի կառավարմանարդյունավետության բարձրացմանը նպատակաուղղված միջոցառումները,կամ դրանց մշակմանն պետքէ իրականացվեն պետության ուղղվածուսումնասիրությունները քաղաքական նպատակների ենթատեքստում, այլապես դրանք վերածվումեն ինքնանպատակ միջոցառումների: Ինչպես ցույց տվեցինիրականացվածուսումնասիրությունները, պետական պարտքի արդյունավետ կառավարմանկարնորագույն գործողությունների գործոններիցմեկը պարտքի թափանցիկության, հրապարակայնության, ներդրողներիվստահությանամրապնդմանն սկզբունքներիապահովումնէ: Ուստի կահաշվետվողականության »

ռավարությունը ոչ միայն պարբերաբար պետք է պարտքի վերաբերյալ հաշվետվություններ ներկայացնի, այլ նան բաց ու հրապաԻր նկատմամբ րակային լինի ներդրողներիհետ աշխատանքներում: վստահության ամրապնդման քայլերը կհանգեցնեն կարողունակ ներդրողների բազայի ընդլայնմանը`հետնաբարդրական ազդեցություն կունենան պարտքը բնութագրողցուցանիշների բարելավման վրա ն կնպաստեններքինպարտքիշուկայի կայունությանը: Կարնորելով պետականպարտատոմսերիմանրածախշուկայի զարգացումը` քայլեր պետք է ձեռնարկվենխնայողական պարտատոմսերի ներդրողների շրջանակը մեծացնելու ուղղությամբ: Այս առումով, կառավարությաննկատմամբվստահությանամրապնդման միջոցառումներին զուգահեռ, պետք է ակտիվացնեն կարողունակ ներդրողներիշրջանում գովազդային ն քարոզչական աշխատանքները, ինչպես նան ներդրվեն պետական պարտատոմսերիմանրածախ վաճառքի առավել դյուրին ն հասանելի եղանակներ, օրինակ՝ էլեկտրոնայինհամակարգ: Վայաստանումառաջնայիննշանակություն ունեն արժեթղթերի, այդ թվում պետականպարտատոմսերի առաջնայինն երկրորդային շուկաներ զարգացմաննուղղված միջոցառումները, ն վերջիններիս արդյունավետության բարձրացման նպատակով պետք է ջանքեր չխնայել ն համագործակցել ՀՀ կենտրոնականբանկի ու պարտատոմսերի շուկայի մասնակիցներիհետ: Հաշվի առնելով ՀՀ կենսավստաբարեփոխումների տրամաբանությունը, թոշակայինհամակարգի հաբար կարելի Է ասել, որ մոտ ապագայումկմեծանաինչպես գաններդրողներիշրջանակը` թուլացձապետական նելով բանկային համակարգիցկախվածությունը,այնպես էլ կբերի թողարկվող պարտատոմսերիժամկետայնությանաճմանը, որը ներքին պարտքիծավալներիմեծացման նախադրյալէ: Պարտքի ձնավորմանաղբյուրներիդիվերսիֆիկացմանհնարավորությունների բացահայտման,ինչպես նան առաջնայինն երկրորդային շուկան զարգացնելու նպատակով պետք է ուսումնասիրվի միջազգային շուկայում տվյալ ոլորտում առաջատար համակարգերին (Բլումբերգ, Ռեյթեր)ինտեգրվելու(տեղաբաշխում,տեղեկատվության տարածում)հնարավորությունը:Դա թույլ կտա ՀՎ պետական պարտատոմսերըհամապատասխանեցնել միջազգայինստանդարտ-

պարտատոմսերում

կարնոր

ներին, որը հնարավորությունկտա պետականպարտատոմսերիվերաբերյալ տեղեկատվություննարագ, կենտրոնացվածն միաժամանակ տարածելգլոբալ շուկայում` ինչը նշանակալիորենկբարձրացնի շուկայի թափանցիկությունը:Մյուս կողմից, սա կնպաստի նան միջազգային շուկայում ՀՎ պետական պարտատոմսերիգնանշումների իրականացմանը՝ խթանելովերկրորդային շուկայիզարգացումը: Հայաստանումպետականպարտքիկառավարմանարդյունավետության բարձրացմանմիջոցառումներիշարքում առանձնահատուկ կարնորություն ունի կառավարողմարմնիկողմից հաշվետվողականության ն պատասխանատվության մակարդակիբարձրացմանկարնորությունը: Այսպես`ՀՀ-ում պետականպարտքիվերաբերյալ պաշտոնականտեղեկատվությունկարելի է ստանալ ՀՀ ֆինանսներինախարարության պաշտոնականկայքից` առանձինպետականպարտքի վերաբերյալ տեղեկատվությունտրամադրելու համար ստեղծված առանձին էջից: Միաժամանակմեր կատարածուսումնասիրությունները վկայում են այն մասին, ռր կայքում տեղադրվողտեղեկատվության ժամկետայինհասանելիությունըն պարբերականությունը զուրկ է որնէ տրամաբանությունից:Կարծում ենք, որ պաշտոնականկայՔում տվյալների բացակայությունըչի կարող միտումնավորլինել Ն կապված է տեխնիկականբնույթի խնդիրներիհետ: Նման խնդիրներիցխուսափելունպատակովճիշտ կլինի սահմանել պետականպարտքիվերաբերյալտեղեկատվության պաշտոնական ն հրապարակմանհստակ ժամանակացույց հրապարակվողտվյալների նվազագույն հավաքածու, ինչը ոչ միայն կբարձրացնիգործընհանթացն իրականացնողանձնակազմիպատասխանատվությունը, րության ն նեդրողներիտեղեկացվածությունը, այլ նան հիմք կստեղծի թերացող աշխատակիցներին վարչականպատասխանատվության ենթարկելու համար: Հարկ ենք համարումնշել, որ աշխարհումտարբեր տնտեսականցուցանիշների հրապարակմանժամանակացույցի օրենսդրորեն ամրագրումն ընդունված մեխանիզմ է, որը հստակ ազդեցություն է թողնում տնտեսությանմակրոտնտեսականիրավիճակի, տարբերբորսայականինդեքսների,արտարժույթների փոխարժեքների ն այլ գործընթացներիվրա: Ինչպես վկայում են կատարվածվերլուծության արդյունքները, ՀՀ պետական պարտքի կառավարմանվրա ազդող կարնորագույն

գործոններից մեկն ազգային արժույթի փոխարժեքն է: Քանի որ դրամիարժեվորմանժամանակՀՀ պետականպարտքը դրամայինարտահայտությամբզգալի չափով նվազում է, իսկ դրամիարժեզրկման ժամանակ աճում: Փոխարժեքիտատանումները զգալի ազդեցություն են ունենում նան պետականբյուջեիցպարտքիսպասարկմանդիմաց կատարվող վճարումների ժամանակ: Հետնաբար անհրաժեշտ է նվազեցնել պետական պարտքի կառուցվածքում արտարժույթով գնանշված պետականպարտքիտեսակարարկշիռը: Եթե նախկինում սա սահմանվում էր որպես պետական պարտքի կառավարման բնագավառում կառավարությաննպատակներից մեկը, ապա վերջին տարիներին կառավարության կողմից այս հարցում փոփոխված քաղաքականությունըն միջազգայինֆինանսականշուկաներից արտարժույթով գնանշված պարտքերի մեծածավալ ներգրավումները կարող են վտանգել պետականֆինանասականհամակարգիկայունությունը: Միաժամանակ,ինչպես հայտնի է ՀՀ-ում օրենսդրորեն սահմանված է պետականպարտքիսահմանայինմեծությանմիայն մեկ ցուցանիշ` պետականպարտք/ՀՆԱհարաբերակցությունը:Կարծում ենք, որ ՀՀ-ում միայն այս սահմանափակումը կարող է խոչընդոտել համապետականմի շարք նպատակներիիրականացմանը:Ուստի կարելի է դիտարկել պետական պարտքիայլ բնութագրիչներիսահմանայինմեծություններիօրենսդրորենամրագրմանանհրաժեշտությունը, որոնցից են` պետականպարտքի արտարժութայինն արտոնյալությանկառուցվածքը,ինչպեսնան արտաքինպարտք/ներքին պարտք հարաբերակցությունը:եթե առաջին խումբ ցուցանիշներն ուղղված են պետականպարտքիռիսկայնության կարգավորմանուղղությամբ կառավարող մարմնի կողմից ավելի խիստջանքերի իրականացմանպարտադրմանը, ապա երկրորդխումբ մեծությունըհնարավորություն կտա ստիպել կառավարությաննավելի մեծ ջանքեր ուղղել արժեթղթերիներքինշուկայի զարգացմանը,որպեսզիանհրաժեշտության դեպքումհնարավորլինի ներգրավելազգայինարժույթով արտահայտվածավելիքիչ ռիսկայիններքինփոխառումիջոցներ: Նշենք նան, որ ժամանակառ ժամանակմասնագիտական գրաէ կանությունում փորձ արվում հիմնավորելպետականպարտքի կառավարմանառանձնացվածգործակալությանհիմնման անհրաժեշ190

տությունը: Այնուամենայնիվ,կարծում ենք, որ պետականպարտքի ներկայիսմեխանիզմներիպարագայումնման գործակառավարման հիմնավոր չէ: կալություն ստեղծելու Աճպատակահարմարությունը պետականկառավարմանհամակարգիզարգացման Միաժամանակ, ներկայիս փուլում առավել արդիականէ այնպիսիխնդիրներիլուփոխառումիջոցներիօգտագործծումը, ինչպիսիք են ներգրավված ման նպատակայնությանապահովումը,նոր պարտք ներգրավելու ն օգտագործման«բիզնեսպլանների»ներդրմանանհրաժեշտությունը, ինչպեսնան արժութային նայլ ռիսկերիհեջավորմանմեխանիզմների ներդրումը, ինչը հնարավորություն կտա խուսափել պետական գերազանցելու ն իրական պարտքի`կրիտիկականսահմանաչափերը վտանգիվերածվելուհիմնախնդիրներից:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

ֆինանսատնտեսականհամակարգումպետաՀՁամաշխարհային կան պարտքը դարեր շարունակհանդեսէ եկել որպեսկարնորագույն բաղադրիչ: Ամբողջ այս ժամանակահատվածումայն արժանացել է տնտեսագետների,հասարատարբերմտածողների,փիլիսոփաների, ն կական քաղաքականգործիչներիուշադրությանը,ովքեր փորձել են ն պետականության վրա պետականպարտքի տնտեսության մեկնաբանել ու համակարգիկայութողած հնարավորհետնանքներն ֆինանսական գործում դրա ունեցածդերակատարությունը: նության ապահովման Պետականպարտքիվերաբերյալ ուսումնասիրություններըվկայում են այն իրողությունը,որ տվյալ երկրումամենախոշորպարտքային պարտավորությունըլուրջ ազդեցությունկարող է ունենալ ինչպես ցուցանիշների, այնպես էլ դրանում կայուն սոմակրոտնտեսական վրա: Միաժամանակ զարգացմանգործընթացների ցիալ-տնտեսական պարզվում է, որ պետականպարտքիներգրավումնանպայմանչէ, որ բեռի է վերածվումապագա սերունդներիհամար, այլ ընդհակառակը, ներգրավվածմիջոցներիճիշտ ն արդյունավետօգտագործումընախապայմաններէ ստեղծում ապագա սերունդների բարեկեցության համար: Ուստի այդ առումով պետականպարտքի հանրայինքննարկումներում առավելհաճախայն ներկայացվումէ խիստբացասական պետական պարտքիբացասական երանգներով՝առանցներկայացնելու պարտքը հանրության Պետական բնույթի իրականհիմնավորումներ: կողմից ընկալվում է որպես պետությանանկարողությանն թուլության դրսնորում, որի արդյունքումպետություննիր իսկ ստանձնած կատարմանհամար միջոցներ չուորոշակիպարտավորությունների է նենալու հետեանքով ստիպված եղել դիմելու փոխառումիջոցների ներգրավման:Սակայն նման մոտեցումը մեծամասամբպայմանավորված է պետական պարտքի ն անձնականպարտքի նույնական ընկալմամբ, ու չի արտահայտում պետական պարտքի իրական ողջ էությունը: հետնանքների ն պատճառների պետական գրականությունում Ժամանակակիցտնտեսագիտական բավակապարտքի կառավարմանբերաբերյալհրապարակումները

է 2009թ.-ից սկիզբ առած նին ակտիվացելեն, ինչը պայամնավորված ն հետնանքներով: ֆինանսատնտեսական ճգնաժամիպատճառներով Փաստն այն է, որ հակաճգնաժամային միջոցառումներիիրականացմամբ պայմանավորվածբազմաթիվերկրներում շեշտակիորենաճել են պետականպարտքի կուտակվածծավալները, ինչը որոշ մասնագետներիհիմք է տվել եզրակացնելու, որ այն կարող է հանգեցնելմեկ այլ ճգնաժամի`«պարտքայինճգնաժամի»: Մեկ այլ տեսակետիհամաձայնվերջին տարիներինպետական պարտքիաճի ն դրա վերաբերյալհրապարակումների ակտիվությունը կապված է ոչ միայն ֆինասատնտեսական ճգնաժամի, այլ նան հասարակությանտնտեսականկյանքում պետության ներգրավվածության մեցացման հետ: Ներկայումս պետական իշխանությունն ապահովում է ինչպես ավանդականհանրային ծառայություններ (հանրայինբարիքներիարտադրություն,սոցիալականերաշխիքների ապահովում ն այլն), այլ նան փորձում է ներգրավվել այնպիսի տնտեսականգործընթացերում,որոնք ավանդաբարտրված էին շուկայականմեխանիզմներին: Մինչդեռպետությանստացածհարկային եկամուտներըմիշտ չէ, որ բավարարում են նման խնդիրներիլուծմանն ուղղված ծախսերի ֆինանսավորմանը:Հետնաբար պետությունը գիտակցված գնում է պետականպարտք ստանձնելու քայլին, որպեսզի կարողանա ֆինանսավորել իր իսկ կողմից ստանձնած պարտավորություններիկատարումը: Ուստի այս առումով հարկ է նշել, որ վերջին տասնամյակներինամբողջ աշխարհում պետական բյուջեի դեֆիցիտը(պակասուրդը)հիվանդագիներնույթ է, ինչը ցույց է տալիս, որ պետական իշխասությունները պետական պարտքի կուտակմանեն գնում անկախ տնտեսությանզարգացման փուլային երնույթների հաղթահարմանանհրաժեշտության, ինչն էլ իր հերթին հիմնավորումէ, որ պետականպարտքը ներկայումսհաճախ դիտվում է որպես «եկամտիաղբյուր»: Արտաքին ն ներքին պետական պարտքի խելամիտ կառավարումն իր ուրույն տեղն ունի Ա կարնոր դեր է խաղումպետականու իրական հատվածների ֆինանսներիկառավարմանգործընքացում. որն ավելի էական նշանակություն է ձեռք բերում փոքր ու բաց տնտեսություն ունեցող երկրներում, ինչպիսին է նան տարաբնիււյ» ռեսուրսների սահմանափակվածությունունենցող Հայաստանի Հան-

րապետությունը: Ռւստի այդ առումով տնտեսականաճին նպաստող իրահարկաբյուջետայինն դրամավարկային քաղաքականություններ 3Հ է կանացնելու համար կառավարությունըպարտաղրված տարբեր երկրներից ն: միջազգային կազմակերւվություններից, ինչպես նան երկրի ներսից ստանձնելու պարտքային պարտավորություններ: Նման իրավիճակում3Վ կառավարությունըպետք է վստահ լինի, որ փոխառնվածմիջոցներիքաղաքականությանիրականացումըհետագա տարիներինչի բերի անկայունիրավիճակի,իսկ այդ միջոցներնէլ կօգտագործվեն նպատակային` նպաստելով տնտեսական աճի

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

1.

2.

ավելացմանը:

Ընդհանրապես,եթե դիտարկենքտարբեր երկրներիմիջն փոխառու կապիտալի շարժը, կարելի է եզրակացնել, որ այն կարող է դրական հետնանքներ ունենալ ինչպես պարտապան,այնպես էլ պարտատեր երկրի համար: Փոխառու կապիտալի տրամադրման գործիքների միջոցով վարկատու երկրները հնարավորություն են ստանում դիվերսիֆիկացնել սեփական վարկային ճամպրուկը ն մեծ առավել եկամուտներ«կորզել» տրամաղրվածվարկային միջոցներից, իսկ նման միջոցներ ստացող երկրները` սեւիական հնարավորություններիցավելի մեծ չափերովներդրումներկատարել: Բացի ներդրումներից ստացվող անմիջական եկամուտներից` ստացող երկրում ի հայտ են գալիս նան ածանցյալ եկամուտներ` կապվածնոր տեխնոլոգիաների փոխանցման,կրթական մակարդակի բարձրացման, ենթակառուցվածքներիզարգացմանն ազգային տնտեսության արդյունավետությանու մրցունակությանընպաստողայլ երնույթների ի հայտ գալու հնտ: Կարելի է արձանագրել,որ այն երկրները,որոնք մշակել ն իրականացրելեն պարտքի կառավարմանպատշաճ ռազմավարություն, կարողացաննվազեցնելտնտեսության վրա ներկայիս ֆինանսատնտեսականճգնաժամի բացասական ազդեցությունները: Այս ոլորտում հստակ ռազմավարությունըկարող է օգնել նվազեցնել չափից ավելի փոխառություններիբեռը, դրանց առնչվողծախսերնու ռիսկերը`հնարավորությունտալովքաղաքականությունմշակողներին ընտրել ծախսերին ռիսկերի տարբերակներից ամենաարդյունավետը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

ԱլավերդյանՅու., ՄիրզոյանԱ., ԱլավերդյանԱ., Սարգսյան ն., Հայաստանի Հանրապետության համախմբվածբյուջեն ՈւսումՇականձեռնարկ,եր., «Զանգակ-97», 2007, 240 էջ: ԱվագյանՄ., Հ արտաքինւվարտքիմիտումները,«Հայաստան. ֆինանսներ ն էկոնոմիկա»,Ա 8-9 (109-110), հուլիս-Օգոստոս,

2009, էջ 14-16: .

3...

4.

5.

6. 7.

8.

ԱրամյանՀ., Պետականգանձապետականպարտատոմսերիշուկան ն դրա դերը 1995-2005թթ. 11 պետականբյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանգործում: ՀայաստանիՀանրապետությանՍոցիալ-տնտեսական արդի հիմնախնդիրները (Գիտականհոդված382-393: ԱԱԱԱ, 007, ներիժողովածու-9), Եր., էջ ԲոստանջյանՎ., ՄարությանՍ., ՀայաստանիՀանրաւպետության դրամի փոխարժեքիվրա ազդող գործոնները:Սոցիալ-տնտեսական զարգացճան արդի հիմնախնդիրները ՀայաստանիՀանրաԵրնան, պետությունում (Գիտաժողովինյութեր), «էդիթ Պրինտ», 2007, էջ 50-54: գործում»: Գալոյան Դ., ԱՄՎ դերը ՀՀ ւռնտեսականկայունացման Հազարգացմանարդի հիմնախնդիրները Սոցիալ-տնտեսական յաստանի Հանրւպետությունում (հանրապետականգիտաժողուլի նյութեր),Երնան, «Գիտություն»հրատ., 2008, էջ 78-83: Զազյան Ռ., ՀՀ արտաքին պետական պարտթիկառավարման Երեան, «էդիթ Պրինտ»,2004, 115 էջ: հիմնախնդիրները, (Թորույան Թ., ՍարգսյանԼ., ԴավթյանՄ., Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամըն նրա բացասականդրսնորումները: Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամըՀայաստանում ն աշխարհում,Եր, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2009, էջ 72-88: Խաչտտրյան Վ, Մակրոտնտեսականցուցանիշների կանխատեսճան հիմնախնդիրները հետճգնաժամայինզարգացգումների զարգացմանարդի հիմհաճատեքստում:Սոցիալ-տնտեսական (հանրապեռախնդիրներըՀայաստանի Հանրապետությունում

10.

11.

տական գիտաժողովինյութեր), Երեան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2010, էջ 79-85: Խչեյան Մ.. Պետական պարտատոմսերիեկամտաբերության կանխատեսման մոդել: «Հայաստան.ֆինանսներն էկոնոմիկա», Ւ 1 (90), 2008, էջ 81-82: Խչեյան Մ. Պետականպարտատոմսերի շուկայի ընդհանրացված

վեկտորային ավտոռեգրեսիոն մոդել, «Վայաստան.ֆինանսներն Կ 1 (90), 2008, էջ 78-80: էկոնոմիկա», Կիրակոսյան Գ.Ե., ՂուշչյանՀ.Բ., Տիգրանյան Ի.Տ., Տնտեսագիտա-

կան բացատրական բառարան,Եր., «Տնտեսագետ», 1999, 464 էջ: Նն.,Պետականարժեթղթերիշուկայի զագացման Հարությունյան ռազմավարականմիտումները,«Վայաստան.ֆինանսներ ն էկոնոմիկա»,Կ 2 (91), փետրվար,2008, էջ 30-33: 13. Հարությունյան ն. Պետական արժեթղթերի տեղաբաշխման եղանակներիհամեմատական բնութագիրըորպես առաջնային շուկայի զարգացման հեռանկար, «Հայաստան. ֆինանսներն էկոնոմիկա»,Խ 2 (91), փետրվար,2008, էջ 33-37: 14. Հարությունյան Վ., Բյուջետային ն նրա կաքաղաքականությունը տարելագործմանհիմնահարցերըՀայաստանիՀանրապետությունում, Երեան, «Զանգակ-97»,2003, 120 էց: 15. ՀարությունյանՎ., Եղիազարյան Բ., Գյուրջյան Ա., ճգնաժամերի

19.

20. 21. 22.

12.

23.

24.

25.

կանխարգելման խնդիրներին մոտեցումների շուրջ: ՖինանսատնտեսականճգնաժամըՀայաստանում ն աշխարհում, Եր., ՀՀ

ԳԱԱ

16.

«Գիտություն»հրատ., 2009, էջ 40-57: ՀարությունյանՎ.Լ, ՀՎ հակաճգնաժամային ն միջոցառումները դրանց խնդիրները:Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամըՀայաստանում ն աշխարհում,Եր., ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2009, էջ

26.

25-39: 17.

18.

ՀարությունյանՎ.Լ., Համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամ. Պատճառներ, ն հակաճգնաժամային միջոցառումներ դասեր, Եր., 43 ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2009, 146 էջ: Հարությունյան Վ.Լ., Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամիառաԱՄՆ-ում ն ջացման պատճառները Հայաստանում: ՖինանսատնտեսականճգնաժամըՀայաստանումն աշխարհում, Եր., ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2009, էջ 7-24:

27.

28.

ՀարությունյանՎ.Լ., Խաչատրյան Վ.Վ.: ճգնաժամ. Մակրոտնտեսական իրավիճակնաշխարհում ն Հայաստանում, Եր., 31 ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2010, 308 էջ: ՀՀ ԱԺ վերահսկիչ պալատի 1997-2005 թվականներիտարեկան հաշվետվությունները: «ՀՀ Պետական պարտքիմասին»ՀՀ օրենք,ՀՀՊՏ 2008.06.25/39(629) Հոդ.627: Հովեսյան Ս.Մ. Արտաքինպետականպարտքի արդյունավետ կառավարմանհիմնախնդիրները(11 օրինակով): Ը.00.03-«Ֆին վարկ» մասնագիտությամբ նանսներ, դրամաշրջանառություն տնտեսագիտության թեկնածուիգիտականաստիճանիհայցման համար ներկայացվածատենախոսություն,Երնան,2010, 132 էջ: Հովեսյան Ս., ՀՀ-ում պետական պարտքի կառավարմանորոշ խնդիրներ: Սոցիալ-տնտեսական զարգացման արդի հիմնախնդիրներըՀայաստանիՀանրապետությունում(հանրապետական գիտաժողովինյութեր), Երնան, 3Հ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., 2010, էջ 128-131: ՂազարյանԳ. 11 ներքին պետականպարտքիկառավարմանու կարգավորման ուղիները, «Հայաստան. ֆինանսներ ն էկոնոմիկա», Ա4-5 (118-119), ապրիլ-մայիս,2010, էջ 29-31: ՂազարյանԳ., 331 արտաքին պարտքի կառավարման ու կարզարգացման արդի գավորման ուղիները: Սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրներըՀայաստանի Հանրապետությունում(հանրապետականգիտաժողովինյութեր), Երեան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2010, էջ 132-138: ճգնաժամըն ազգային ՄանասերյանԹ., Ֆինանսատնտեսական ճգնաՖինանսատնտեսական տնտեսությանմարտահրավերները: ն ԳԱԱ աշխարհում, Եր., «Գիտություն», Հայաստանում ժամը 2009, էջ 101-108: ՄարգարյանԱ., Քյուրումյան Ա., Պետականպարտքիկառավարման ոլորտին առնչվող որոշ առանցքայինհասկացությունների միասնական մեկնաբանության անհրաժեշտությունը, Երնան: «Բանբեր», «Տնտեսագետ», 2005, էջ 32-33: Մարկոսյան Ա.Խ., Տնտեսագիտությունբոլորի համար. 2-րդ բարեփոխ,լրամշ. հրատ., Երնան,«Տիգրան Մեծ», 2006, 460 էջ:

29.

ՄարտիրոսյանՆ., Արտաքինպարտքի միտումները ն հիմնախնդիրներըՎայաստանում:«Հայաստան. ֆինանսներն էկոնոմիկա», Ի 4-5 (11-12), 2002, էջ 58-67: Մկրտչյան Շ., Պետական արժեթղթերիշուկայի կառավարման արդի ուղղությունները,«Սայաստան.ֆինանսներն էկոնոմիկա», Ւ 10 (99), 2008, էջ 61-63: ն հարկաբյուջետային ՈսկանյանՍ., Դրամավարկային քաղաքա-

30.

31.

կանությունների կոորդինացման հիմնախնդիրները: Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական արդի հիմնախնդիրները (Գիտականհոդվածների ժողովածու-2).Եր., ԱՍԱՍ,2004, էջ 63-66: Տնտեսագիտության տեսություն (ուսումնականձեռնարկ). ՊատասխանատուխմբագիրԿ̀իրակոսյան Գ.Ե., Եր., «Տնտեսագետ»,

32.

40.

Տնտեսագիտություն: Ուսումնականձեռնարկ,3-րդ հրատ: Ընդ. Ռ.Ն. խմբ. Սարինյանի, Երնան,ՀՀ ԿԳՆ, ՎՊՃՀ, «ճարտարագետ»,

2008, 330 էջ: ՊողոսյանԳ.Ն., Պետականպարտքիկառավարման հիմնախնդիր-

34.

ները ՀՀ-ում: Ը.00.02 «Տնտեսության,նրա ճյուղերի տնտեսագիտություն ն կառավարում»մասնագիտությամբ տնտեսագիտության թեկնածուիգիտական աստիճանիհայցման համար ներկայացվածատենախոսություն, Երնան, 2010, 156 էջ: ՃՄՅՈՕՑՁ ԼՔՃ., ՇօքօրեՅ Շ.Փ.. ԽՅբքօտեօԾ"ՕԽտա: 3ԿՑՇԵՄ:ւ (Ոօղ օծապծտ ճ.3.Ի., քր. ոքօՓ. Ճ.8.Շողօքօ87ՎՅ):ԽՐ տո. Խ.8.րօԽՕԽՕՇՕՅՅ.

-7-Ք ԲՅՈՅԿԻՑ).

-Է/.: Ոճոօ տ ՇճքՅտՇ,2005, 464 6. Ճրժհի Ե./., (007ոՅքօ186ԻԽԵՔ ՈՕՇօ6մ6 դոտ ՇՐ/Ո6Ե1Օ8 ղօու.

35.

36.

ՃԵՅՈՑԵՈՄՕօրջ(678 1 6Յ3ՅԱՅԿՑԱՇՐՑ8.հ/.: 2007, 315 6. հնք .ՅԵԱ.Ն/ՏԽՕ6ՈՒՏ/(Թ6սԱ6Տ/(86ս էյ էհօ. Տորթ.

ՃոտքՅեՕ88 Փ.Շ., ՔՅՅՑ/Ո/Ծ

41.

ՔօՇՇմ.

ՓուլԹաՇՕՑԵռ( Խ6Լռոօ8

ղօուօհ:

42. 43. 44.

ՑՅՅՒՈօ6 -

ՍոքՅՅՈԲԵՈՑ

հ/.:

(0օ6/ղճքօո6Ի ել: ղօու. 3-6 «Ո6քօոԹ/88», 2007, 256 6,

10.8.

Ա.: /Յո-80

/3Յղ.,

ոջքօք6.

ԽՅԼՇ-

8.

հ1.: ՎՇՔօ, 1998, 176

-

6.

Առետոօտ|Օ. Ճ., ՔեՒատ 1օ0/ՂՅքօ186ԻԻ0ՒՕ ղօոռ. հ/ոքՕՑել 6Ի-ի/.: ՈՑԵԱՈ/ 7 քօՇՇ/ՃտՇեՅտ 8ԼԱՋՑ,2002, 432 Շ. ոքՅատե. ԱտոտյքմրոմԼ. Լ., Օ63օք Խօղծոծք Էօ0/Ոճքօ186Ի օօ դօու». -ի/.: Էղուօքտոո 5՛/ՔՇՇ. 2002, 24 6. 203886186ԻԻ0ՐՕ

հլ6Յ9768 8.Ւ|, ՓճԽՇՕԽՏԾԻՒԷՅՈՒՅԱՄՕԻԱՅՈԵՒՕՐԸՕ

ՇՕէօՅՅ. -եԼ: Թ/ 8113, 2007, 255 6. ԲՑքօոճԱՇաօՒօ

Ո.7., ԼՕՕ/ԱՅքօՐԼՑՔԻԻԵԼ

ԽՅ՛քօեօ 8.Շ. ՇՅՅւլօ88 Ճ.8. /ատտվա/քտ

/7 ԽՄԱՎՔԱՃՈՅՈԵՒԵՑՌ

ոօօօ62/6 ղոք ղօոք:

5/ՎԾԾԵԱՕ-Խ6ԼՕԱԽՎՑՇԵԾՇ

ԽԼ: ՓՃՈՒՅԵՇԵԼ տ օ1ՅՈ:ՇՆՈՒՅ,

8/308 (ոօղ քճղ. 3առտպեօքօՈ..).Խե/3ԽԹ

45.

2007, 192 46.

6.

ԽՈՅԳՕԿԻԵՑոՂԽ.Ք.,

Ո6ք.

ՈՕՈՒՆՈՒՅ»:

47.

48.

2-6 ԲՅՈՅԻՄԹ,

Թ/ՇՔՔԵՈՒՅՃ.խ.

2001, 312

49. 50.

Եք Շ.Ո. «ՅԽԾԻՇԾԽ/ԵՇ: ոքտլԱտոել, ոքօծՈՇԾԵԼէ

Շ 14-0Ւօ Յեւո.

ոՅղ. -Խ..:

ՄՒՓԲՃ-ի/, 2004, 972

6.

ԽԵԼՇՈՑԹՑՅ Մ1.ի/.,(ՕՇ/ՂՅքՇՐՑՑԿԿՎԵԼ

7 ԽՈ/ՒՄԱՊՈՅՈԵՒԵԹՓՈՒՅԿՇԵԼ

ՎՇԾԻ/Ե.

Խ.: ԴՒ/ՓԹՃ-ե/, 2007, 360

ոքՁՅՈՑԵԾ

Շ.

Ւ՛ՕՕՈՂՅքՇՐՑՑԻԽԵՐ/ ղօուօխ.

ԴԻ Փքո-իԼՆ 200,

աթե

-

ՈՇԻՅՁ,

6.

ՇճՈՇՅԱՑՑ Ճ.3.,

ՇօՐՈՅա6Ի

.

ղօոր

ԼՕՕ/ոՅքօՐՅ6ԻԻԵՑ

է

8Ածախտծ

ՃքխԽաոռ7 76 ԽԹշող/ Ք6Շո/Ծոտեօտ

ՑԵԾահԹօ

-ԽԼ-

Յ:/ՅԵ..

6.

ՔՕՇՇՃԱՇաօՄ Փճզծ-

քՅԱ/6ր 06 7քճո/ՈԲքՕՔՅԻ Ո: ԲօոքօօօտՑ ոքՅթօոքա6ա6188 1օՇ/ՈՅքՇՑժԻ օօ

զօուռ

տ

ՁՅՁատոօՑ

Օ7ԷԵՕ-

ճելտածլօ

հ

օո.

ՅՈՑԽՑԵԼԵԼ ոքօոԲ.Ճ., ԼՍողոՇ ՒԼՈ. ԽճմքօջեօհօԽաեճ.

ՀՄԿԽՅԵՕՅՁ

ՑՈՒՈ/Լ0ՒՕոռո«օո8.-ի/.:

52.

Շոճտ

39.

ՂՕԽ/ԿԾԻՐՅՈԵՒԼԻՍ:

Լօռ 2. Ւ| Յոօո, 6:օրշոճ1 7 1067ԱՅքՇՐ8ՑԻՒԵլը քոՅոօտ. 8 5 ՕԽճյ. 8 ՔօՇՇոտ. ԽԱՄ 2. -Խ.: Իռ, 2003, 506 6. ՈօՈՕՅՅԿ6Ց /.Ո., (օՇ/ոքօ 86 ՎԵլՔ ոօու. ԼՇօքտք, քօՇՇ/ԱՇԲՅՑ7

ԽՄքօՕ888 ոքի

51.

ՈճՁՅոօԼ-ի/Ւ»/, 1997, 46 6. քո Ո.Շ., Րօօյոքօւտծիիատ ոօու: ՅառոտՅ Շտ.լՑԽԵլ

/ՈքՅՑՈՓ6ԻՈՑԲ ՕԱՅԻԽՅ 66 ՏՓՓԾա/ՑԻՕՇՆ.-ի/.: «Ֆ//ՈՅ6քՇՈՂ

Շատ «ԱՎՈՐՅ». 2007, 127 6. ՑԻՑախտու

38.

-

ՇՕՔՅՅ ՇՇՔ

ՈՅՌՇԼՏ/ՄօՇՏ/ցօՏ40էց.քժէ

Յ7.

1Օ., ՇօծքճիտտՇՕՎՈԿԹԱՈՑ

Շ.

Ոօոր

2000, 488 էջ: 33.

8ոոծ

Դո Փքճ-եՆ, 2004, 400

ՓճոՋա ԻԹՈ.Ւ|., հոքօ888

Ցոահտք

16օքո/տ 6. ՈՅոօ Շքտտօ, 1998, 7քօո/Ո/քՕՅՅԻՄՋ».-ի/.: -2-6 /3ՅՈՅՒՈ6. Ոօղ քօղ. 8.8.«088ո668.

ՓՈՒՁԻՇԵԼ: Ֆ3/ՎՅԵՒՈԴԵ,

38Ա0ՈԹԻօՇԼԵ:

ՆՈՒՅ

53.

ՈքօՇոթյո՛,2006, 640

3. ՁԵՇԿԽՕԽՈՎԾԸՇԽՈՇ

Հ«ՁԱԵՇԲԻԿ

ԼՂ ՇՈ

ոքճւ-

տ

Ղե Թճոծտ, 54.

6.

ԲՇՈԿՇՈՁԻՇՈՑՅ

(1. 2).

Ել7

ԵՅԱՄՕԵՅՈԵՒԵՄ

ղօօղ.

-ԽԼ: 1997, 416

-եԼ:

6.

6.

ՀոՅօ-

55.

Կ6Ո/քՅԻԿԾՃ.0., Խոֆեւ օ քԵԽՇՕԿԵՕԽ 4«0381Շ786.

ՇՕԱ/ՅՈՒՒԾԵԽ

ՇՕԱՄՅՈԵՒԿՕՇ

քԵՒԽՕՎԿԵԾՏ038216780: ՉՌԵՒՄ

56.

6.

հ

ՈՏքՇոՑար ՑԵ Ռք/խ6ԻԹԻԱԹ

ՕՇ, |Խ/Բ,1999.

Տ/ոցհՏ., ՕՏԵԼ ԹՅՈ Ծր Բոհճոշ6ժ ՒՍՔՇ (ոեռեխ. Մ/ճՏհլոցէօո

հւք:/ոոոմ.հոՒօոց/6246/ՈՅՄքսԵՏ/

Մքճոմքո51/6Շօոէ»ուտ.հեղ.

ԲՏՏՇՏՏ/ոց

Տստեւոտելնե/

Յոժ ԲՅԱՈԹ

Ծ0ԱՇ/Օ6սծքՕքոոծոէ

ԾՏքՅՈՈր6ՈԼ

/Բ, Ք/6քՅո6ժԵ էհօ ԾօԱՇ/ՕծԿճԹՕքոՑոէ տոմ ԱՅԿԹԾՄ ՈԼ 2002.հեք խորու օց/6:46ոՅ/ոք/քժո

Օօքշուոծու,

58.

59. 60.

65.

ՏՍՏ/2002/6ոց/052802.ք41

ԾՅոօ Ք., "Ղհօ ԲՇՅոմՅո

Ճքքոօ8օհ16 ԾսժցծէՕ68Շ15, ՍՕսՐՈՁ|օք ԷՇօՈՕՈՈՇ Բ6/Տք6օէԽ6Տ, 1989, Ա 2, ք. 37-54.

ԹՅՈ,

Ք.,

"

"Ճ(6

Օօ0Խտրծու Ցօոմտ Խէ Մ/6ՅԱիշ" ԾօկԱ6Յ) Բօօոօոո),1974, Ա 6, քք. 1095-1117. |. Խ/Թոօ,"ՔսեկՇ ել ի/Բոճցոծու Յոժ

ԽԹՇ/Թ6ՇօոօՕՈՒՇ

ոմ ՃՇՇ6ՏՏԹԾո. Լհտ

մօսոտ

66.

87.

68.

օք 69.

Խօոթաո/ ԲօԼՇ):

Քսել

ԼԹԵե/ Խոոոցտտծուո Շ6ոԱ՛Յ| Բսօքօ. Բժրթժ Ե, 6 Էսօքտքո 80Ոօ6/Տ ԽՏերօու (Ճ Ծո Յոժ Պօ մ Բու ԷսօքօՅո ՇՕՈո|ՏՏ Ան), ճտհոցծո ԾՇ |/ոլէՅ

62.

63.

64.

8սոժտո ոմ լՇՅԾ-Տ Յոժ

Շօսուր/ Շ|տտՈշճնօոտ.

Զ(ՇԵՅ| Օ6Կ6Է

չո ԼՕԽ-/ոՇօո6 ՏստեալոճԵրե/ ՇօսույՏ-Ք/օքօ58) 10 Յո ՕքօՁոժ ՔՕիՇ)/ ՛Թնօո| ԲՈՅոո6տ/ՕՌՀ ոքիՇՅնօոՏ,Խ/Բ Հոժ )ՕՃ, Բ6ԵնոՐ/3, 2004. հԱք:// 66ոմոք/քմո/տստեաո/2004/091004.քժ/ Խրո.ՈԼօքց/ ՇԱՕՑԻՈՑՏ Թ: Բսեհօ Օ6ԵՒ Խճոճցօտծու ԲոտքոօժԵ: էհօ ՏԱՏ օՒ1ի6 յոլԲոՅնօոտ| հ/օոծԹո/ Բսոժ Յոժ էհօ Մ/օՈԺ Թու, ՄՄ/ճտհոցծո, Օ.Շ., ոա 2003, հնք ՈՒօց/ /քմ6ԵՄ2003/6ոց/8ո՛/120903.ք41 ազԵոճնոք/ Օ6ԵԼ Ւ ՈԹՅՏսՐ/Յոժ էհճ ԹՅոխ օք ոցլոոժ, Բօքօղ օհ Խ/ճյտտե/Տ

Օծել

ԽԼԹոմցծտծուԱ66տ,

70.

1995,

հէք:/81Շիխտ.Մ6ՅՏԱՐ/.ց0Կ.ԱՄքսե/հեղմ/ժ6ԵԼ95/Ժ6ԵԼ. հող.

ՃՇՇ0Ւ0: /Ճ ԱՑ: ԱՅՈ ՅՒԱՆԾ

ԻԲեչ6| ., Մոյքհ Լ., "իճ (ՈԾՅՏԱՐ/-Բ6Ժ ԲՑՍ6ՈՁ|ԲՏՏԲ/6 ԹՅոխ օ Խ/Շհոօոմ, ԷՇօոօո/Շ ՕԿՅՈԾՈՒ/,

ՃՇՇՕԱոՈՒ",

Մոուտղ 2001, քք. 33-55.

1999, ք. 62-69.

61.

տե

թո ՕՇ, օքոծոէ ԲլոՅոՇ6: ԲլոՅոՇլոցէհտ ԲօօՐ6Տէ ՇՕսույ6Տ. Մ/ՅՏիլոց Մ/օղժ Թու, 2002, 648 ք. հէք:/ցօ.Խօ0ՈԺԵՅՈՒ.Օ/ԱԸԿՏԿՆՄԻՕԾՄ/Բ|0

|ոտեխկօոճ|լո ՅՇկօոտ", Բսոօքոռո Սոլօո

ՇհիկտոցօԹ

Տ., "ՏԱՓԱՅՈ. Տոքուռնոց Բսհհը ծեէ

Խճոճցոտու Բօռ Յոմ Խ՛օոծաո/ Բօիշյ", Շօօոմոռկոց քսեիՇ օոճար/

/ ՑժԱԾՐՏ,

(ՈՏԱԽԱՇՈՁ|Յոժ օքծոՅԱՇոՅ|

ՈՈՅՈՅՑՔՈՌՈՇՈՒ:

ՅՈՅՁՈցՓ6Ո6ՈՒՏ

8|Թոլոտտթյո. Կ. Տսոժոմրումյո, Բէ տոժ մ. հոտ Յետ, Մ/Տհոցծո ՕՇ, (ուԹրոճնօոտլ ԽօոճԹՐ/ Բսոժ, 1997, ք. 318-326. Շրօոճ

ճել

Ճոժր6ԽՏ Օ., 8օ0Թ Ճ.թ., ԲԱշոտ Տ.Տ.

ԼՕԽ-/ՈՇՕող6ՇՕսոէղտՏ. հօ

57.

ԿՕՒԱՏՈւՔԻՆ, Ոք /ՈՎ6Շա

ք ՔՕՇՇտա. -Խխլ: ՄԷՇ, 2007,

Խոոք33-55.հէոէ. հէք/ՈՄԹՅՏ.Ո6ք66.օգ/ՃհքՈԹժո6զի/2001 Ւօոոճո Օ., "ՔսեկՇ Զ6եէ հ/ճոճցծոծու ո ԱՇ 26Յ:Յոժ", ՍՅԽ Հ6ՅյՁոմ 18ք.- Օսմոո/ Սօստլ օ( ԷՇօոօող|6Տ,ԿօԼ 105, Խօ. 2 Հ6Յռոժ ճել Խ/Ճոճցթոծու ՕԼՇՇ, Աո

1ՈԹՅՏԱՐ/,17 ՕԾԵՑ"

(ի/8), 1990), քք. 353-374. հէք/ ժտ )Տէ0.օ1ց/ՏԱԵԹ/2937791. 2002, հէք://ոժոժ.ՈՀԱՈՇ.ց04Լոշ/ քսելՇճնօոտ/քսԵիօժոոշ/ժքսծհօՑսօհճոծո .)., Քսեկօ Ծոոճք|6Տօ/ ՔսԵկօ ՕՏԵԼ. /Ճ Օ6/Թոօօ Յոց Վո-ոշ.քժԻ Ղ6Տաթոծու Լ|Ե6ոյ Բսոժ ոՇ.,Ս.Տ.,1999, 169 ք. 72. հէքժխոս.ԿՕՈՄԵՅՈՒ.0րց.Յող. 73. Իսո հեք:/Խոոո.ՇՇՕողԵ.օրց/1Եւռո//Թսօհճոտո/ԵսՇհՇԽ260.իեոլ. 0., Մ/ոնոցտօո 6ՇՕօոօոՇտ. Էմթմ ոմ |(ոհօժսօճժ Ե Է. ՇՅՏՏՅոմ հ/., ԲօիօոՏ-ԼՅոժոս Օ., "Բլտե 01 ՏՕԿ6ՈԹ|ցո ԱԾԵՏօո Յոմ ՏՕոՏ Լմ, 1955, 354 ք. ԽԹոճցծոոծոէ ՔօԽճլ/ո, ԼօՈՄՇՈ, հօտ ՃՏՏՇՏ Յոմ Լտեկետտ",|ՈէթրՈՁեօոտլ Բսոց. 74. Հ«Յ|Ժ6ՐՅՈԼ., "ՕԶ5Ել Խ/Յոռցօոտծու Բսոշեօոտ ճոժ 71հօ Լօօճնօո", Խօոծաո/ Մ/օՈՎոց ՔՅք6ո 166, 1997. ՄՈՄՈՒՕՐց/62է6ոՅՄքսԵտ/ Շօօժոճնոց քսեկՇ ժ6Եէ Յոժ Ո՛օոտո/ ՈՅՁոճցտոծոէ:|ոՏեխէօոյ ՍաքիԽք97166.քժԼ Շօհծո Օ., "ԹրօաԼհ Յոժ Բյմօրոճ| Օ6ԵԼ Ճ

ԱՇԱ Ք6/ՏքՑՇեԽՔ

ՕՈ էհճ Յոժ օքտ/Յեծոլ ՅոՅոցտո6ուտ/ Քժ1ԼԾՐՏ,Մ. Տսոժոոոճյմո, Ք6Լ6/ Ճո ոմ Լոռնո Ճրողճոօճո ՄոցօժԹՏ," Շուտ

(Թ ՔՇՇՈՕո|Շ

ՕՅԱՇՏ, տոմ ՒլՅոտ մ. 8|Ծոլոօտլտո. Մ/ՅՏիլոցէօոԾՇ, |ութղոճնօոի ՔՓՏ6ՅոՇհ Օ/ՏՇԱՏՏՕո ԲՅքօք Խօ. 1753 ԾօՕՈՇ/ Բսոմ, 1997, ք. 79-95. (Լօոժօո), 1997.

Խ՛ՇՈ6ՀԹՐ/

1753.հեո|, հէք://0685./6ք66.օոց/ք/Շքոօօքոմք/ 75. ԿԹյ/Ո6Տ, մ.հ/., ԼհՏ Օ6ո6ո:| 1հ6օո/Մ Բոքթյոծու, ԼոԹոտտէՅոժ հ/ՕՈԾ)/, Խճօշոյռո ՇՅոծոմցծ ՍՈԽ6ՐՏ|Ի/ Ք/6ՏՏ, 1936. Խ., Ծխոօ ՈԱՁՅեօո

ԲՏՇիո

Տ., Տօլոօոոց6,օքօոռկոց Խ/ՏՏ, Յոժ էհօ հցհ

71.

76.

77.

78.

հէէք://ԲԲՈՄ.(ՈՅՕԱՏԼՏ.ՕՐց/151/Թ/ՇՈՇՏ/ՏսԵլօՇՄ

ՕՇՕՈԾՈՈՒՇՏ/ԽՅ/ՈՇՏ/ցՇՈ6ՈՅՒԼՈՇՕՐ//Ո06շ«.հէող.

Շհճիճոցծօք Յյոնոլոց

Լծոց-Լ6ոո Էչմ6րոՅ| Օ6Եէ Տստայոշելիի/.

Մ/օՈժ ԹՅՌւ, 1Ի/Բ. Ճքու 20, 2001.

հմքյո

87.

Լօելո

թ ՈՒ

ՕՐ

Ս. ճո ԲՏՏ87 օռ

-

ԼՅ/Ո6" Բ.Բ., |ՈԼԹՈԹՏԼ

Ո6ՇՐ/: Տսքքի/ոժ Ծր ՇՅՏի. հօ

/0|. 26, Խօ. 2

Տսքքի/

ՏԵՅԵՏԱՇՏ,

ՕՇոոոոց 10 ԼՕՅՈՏ

ԹՅՈՅԿ Օք ԲՇՕՈԾՈՂԸՇՏ

Յոժ

(Խճյ, 1944), ք. 88-91.

Օր

ՕՐԱմԿՅ(Յ |ոտեխ» օք (ոլթ ՈՅեօոտ|

ՅԱՅՈՂՅԱԿ6Տ",

ՏԽԺԹՏ, ՇճՈ6ԿՅ 2007.

հնք:/հօԼսոծ.Շհ/Տ60էԾոՏ/ 60/քԱՏՈՄօՈՎոզ. քոք

հմքխոր Տ ԾԼ0/ՏԹԵԹ/1927696.

Խիստ 1826.

ԷՔ., Ճո ԷՏտՅյօո հո Թոոռք)թ01 Քօքսոնօո. Սօհո ԽԽոճյ.

ԼԵՐՅո/ օ( ԲՇօոօոՇՏ

ՅՈԺ

ԼԷԵՅՐԵ),

որու.ՇՇՇուե.օրց ԱԵրւո/ՌԹՅՅեհսՏ/ոթոց՛.հեո. հեն1.Տ.,Բոոզլքատ օ|ԲՇԽիՇ: ԲՇօոօող/ տոհ ՏՕՐՈ6 ՕՒիՇ7Ճքքիօոնօոտ հնք:

80.

՛ԼհՔ

ց/616ՈՁՄոթ/հքօ/2001/5042001.քժէ օէ Ք6Եէ Խ/Յոռցծ6Ոէ.-Ա.՝/., ՇՕԿՈԹՏ ԲոռժմքԹՏ 1963. ք. 2110. 467 Ա6Տ6ՅՐՇի չո ԲՇՕոօողՇՏ 8է՝/216 Սոխո51ի/, ԲՕսՈժՄՅիԾՈ վհ ՃսԹոօտօՕստ Մ/ի66լԹյ "ԱՇ 26ՅՅոժ'Տ ՈՒ օրց/օ2ԹոՅկոք/Տ5բօօՇի6Տ/2002/ 88. Շ., Ցո ԲշքճՈ6ՈՇԹ 121002.հեո. ՏՕսծՈՑ հԱքխորա ԶճԵԼ Խ/Յոճցօտ:ծու,ԽօԿծՈԵ6Լ 1996, Լճօոց Ծ., "Զտել Մոոցօտծոլ ՈԹօո/ Յոժ ՔՈՅՇԵՇ6",ՍՅՇՅՏԱՐ/ ՕՇՇՅՏթօոՅ|ԲՅքօրԻ 10, Ճքո|1999, քսԵկՇժ6Եէոծէ.օց/6քօՄՏԱ6Տ/ԲԶԻ// հէլք:/Ոորոմ. ՒԱ քսեիօՏոՈ 1Օ/6Բց8Ռ2Յն/Ո2-ՅԱէԾՈ-ժող.քժէ

հէք://Ռորո/.ԱՈօ.ց0Մ.ԱԱԱԱՕՇՏ/ՈԹՏԹՅՈԻՇհՈոՈԹՈՂՅԵԾՈՅՄՐ

ԼԹՅՏԱՐ/ ՕՇԸՅՏ|ԹՈՅ|ՔՅքո10.քժէ ՅՏՏ6ՏՏՈՓԲՈԷ Էհ» ՄԷ Յքքօոօշհգոմ 89. Մ/քօ52 Շ., "ՕԵէ Տստամոտելնե/ Օշել ԼՇՏենօխոոց

Օնօց67 Բ.Օ., "ՏՕՄ6ՈՏԾՈ

ԽՇճռհճոտո-ՕՌՅ `/68ԼՅԱԹՐ"./ոլԹոՅնօոշ| ԽՇոծԹո/Բսոմ, ՔՐօՏՇոէթժ Յէ իճ Բս՛օքօՅո

ՇՇՈՈՂՏՏԹԾՈ,

ԱՍՏՏՏ|Տ,8օլգխո, ԱԹՇ6ՈՈԵ6ք10, 2002.

Յոժ Օ6ոոժ

79.

86.

Բիմօտօքի'/, ՏօՇԹ| ՕՕ5, Շիշք5ղ 7, հնք:/Խորմ.ՇՕօՌկԵ.ՕաՈԵՐՅՈ//Խնե/ոՔ.խեոԼ Ծ

81.

ԽՈՏՏՅԲ Ճ., Խոոճցոց հօ

Բսեկօ ՕՀԵԷ հռ

Օքնոա Ւատնօո ԲքքթաՅօի," ՏսՐԾյՏ, ՏՇքէԹՈԵՇ»1997, ք. 235-265. ԵՇԽ/ՇՇո ՍՈծՈթԹԹյոոծու ԲիմնքտՄՄ. ԼՈհՇ Քռնօո Յոմ Էի6 ԱՅԼԵ օէ Շիճրցծ 01 ԽՇոթ:յՄ/Յց6 ԼոթՏ ո 1իօ Սու» 1861-1957. էՀՈգզԺԾոո, Բօօոօուծճ, ԱՇԽ ՏՏՈ6Տ, '/օԼ 25, ԱՇ. 100 (ԽօԿ.,1958), ք. 283-299. ԽԵՇՅՈԾօԾ., Օո էհՇ ՔՈոռզքԹՏ օՐԲօԼԱՇՅ| ԷՇօոԾՈՅ/ ՅՈՃ ՅՅ ն6ո. մօիռ Խոյ. 1821. Լեղաո/օ( ԲօօոօոՇՏ Յոմ ԼԵ, մՇԱՌՅ| օ1 ԷՇօոՇՈՒՇ

83.

Խէք:Մոո"ո.ՅՇօոկե.ԾՐԱՈԵՐԹՈ/Ո/ՒԹՅՇՅՑԾՈՇՔ2. հերո)

Բ., ՏԹզհ

Ճո

ոզսո/

ոթ

ԽոզօոՏ, 1776, Յօօե Բր,

85.

հօԱռածՅոմ ՇՅՍՏՇՏ ՕԼԼհ6ՇՅփի օ( Շիոո»"

|. Բող 1,

հԱթյՈրՐ թՇՕՈՒԵ.օոգ/ Հո» եո ՈՎԽՏՈՒՄՈՎ.հծոլ, ՃՏՏՕՏՈՈԹՈՒՏ-Քա6ա0ք Ճթքնշնօո ռոմ Տւատաոաեի/ Խ64օՕաՇցյ-Յ| ՄՅրոծծուտ, /Բ, ռքքոաօժ Ել Ոտօքհ/ ՕՏլտոթ՛, ։ԽոՏ 10, 2003.

հնք//աարն-կոօոց/աթոոռնոք/ քժոՏսՏեաո/2003/061003.քժք

Էր//Ք03-2007.ք4Ւ

ԼԱՀ.ԲԱՅԱԴՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր,սլրոֆեսոր,

Հ.ԱՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

թեկնածու տնտեսագիտության

ՊԵՏԱԿԱՆՊԱՐՏՔԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

1ԻՄԵՍԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑԼՈՒՍՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Հովակիմյան

Հրատ. խմբագիր՝

Ա.

էջադրումնու ձնավորումը

Մ. Համբարձումյանի

Հրատ. պատվերԷ 635 Չափսը՝ 60284 Մո,12.15 տպագրականմամու: Տպաքանակը`150 օրինակ: ՀՀ ԳնԱ

տպայւասն, «Գիտություն» հրատարակչության Երնան, ՄարշալԲաղրամյանպող. 24