Փիլիսոփայության ներածություն

Մ. Վ. ԱՍԱՏՐՅԱՆ

:

:

եվ|ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ուսումնականձեռնարկ

Մ. Վ. ԱՍԱՏՐՅԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ)

07)

ՀՏԴ- 114

873գ:3

ԳՄ

եւ

Ա735

Երաշխավորվածէ տպավզրության ՆՊՀ տեսականփիլիսոփայության տրամարանոաւթյան ամբիոնիկողմից

Գրախոսներ փիլիսոփայականգիտությունների բնկնածու. դոցենտ Լ. ՇԻՐԻՆՅԱՆ փիլիտփայական զիտուբթյունների թեկնածու. դոյենա Ա

ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԱսատրյանՎ. Մ. հաբյան Եր. Նոլյսն Տսպան. Փիլ

2004.

թյուն (ուսումնական Լջ 220.

ձե

ըկ)-

Ջեռնարկը գրվել | ԿՊՀ ասանողներին հեղինակի կարդացած դասալոուսություսներիհրոսն վրա Եղած ձեռճարկների հաձնմատ այն ունի մի շարք դրականկողմեր գրված| ԵՊՀ տեսականփիլիսոփանւ հայությա ամբիոնի յին շրջանում է սինյան փիլիսոփայության քարոզչությունը փայությսն որի շնորիիվ են փիլիսոփայական մտքի բազմադարյանանձերը եւ բացահայտված են յուններ Աորյանը զոհեր ու ավե պատճառած մարքսյենինյան ուսմանթի արձատական սխալները, ցույց Լ տրված փիլիսոփայության դերի աճն արդի դալւաշիջանում եւ անցումային չրջսն ապրող հայ հասարակության համաի Ղրված Է ասփոփ եւ ուոսնւղի համար մատչելի լելով

տրամաբանության ծրագրին ուսումնական.

փոխարինվե փիլիտ

|

լ

մ

վիբխարի

0301020000

ւ

804(01)-2004

ԼՏՑՀ

ԳՍԴ

873911

99930-51-93-4

ՕԾԱսատրյան Վ Մ. 2004

ԲԱԺԻՆ 1

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ,

ՄԱՐԴՈՒ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ՏԵՂՆ ՈՒ ԴԵՐԸ

ԿՅԱՆՔՈՒՄ`

ԱՇԽԱՐՊԱՅԱՑՔ

ացքի ընդհսմուր բԱաթյագիրը «Փիլիսոփայություն» բառը ծագելէ հին հունականՊիիլեռ»-սիրել եւ «սոփիա»-իմաստությունբառերից եւ ճշաճակումէ իմաստասիրություն. Որպես մարդկային հոգեւոր մշակույքի առանձին ձեւ այն առաջավել է Հին Հունաստանում մ թ ս Ճ1Պ ղարերում, շնորհիվ ստրկատիրական կան ն. Ճտգնոր ղեմ իայի, որտեղէ էր այդ թվում մտքի ազատությում. Փիղիսոփայությունը աշխարհայացքայինգիտություն է. Իսկ աշխարհայացքը մարդու ընդհանուր հայացքներն են աշխալփի եւ իր մարդու մասին Լինելով բանականէակ. մարդըհնուց հետաքրքրվել է, բն ինչ է աշխարհը (բնությունը. տիեզերթը).իր հիմքում այն նյութական է թե հոդեւոր. ստեղծված 1 թե ոչ. վերջավոր է բե անվերջ ժամանակի եւ տարածության մեջ. ինչ է մարդը. ինչի համար Է սա ապրում. նրա կյանթը իմաստ ունի՝ թե ոչ, ինչպես պետք է նա ապրի. որ նրա կյանքը մարղավայել լիճի. կա` արղյոք երջանկություն.եթե այղ. ապա ո՛րն Է այն. հասանելի է. թե տչ եւ այլն Աշխարհայացքի հիմճականհարցը մարդու 30) Աշիումր

կյանքի,

վել

(սուբյեկտի)եւ աշխարհի(օբյեկտի)փոխհարաբերության հարցն է: ԼԼյս

հարցի լուծումը թույլատրում Լ ւվարզել. թե ինչ նշանակուբյուն ունի աշխարհը մարդկւսյինկյանքի համար, ինչ տեղ ու դեր տնի մարդն աշխարհում. որն է նրա կոչումը. ինչպես պետք է նա վերաբերվի աշխարհին եւ այլն Տվյալ հարցն աշխարհայացքիհամար հիմնական է. որովհետեւ իր շուրջն է կենտրոնացճում մյուս բոլոր աշխարհայացքային հարցերը Աշխարհայացքի ձեւավորման համար մարղուն անհրաժեշտ են լայն գիտելիքներաշխարհի. այսինքն բնության ու հասարակությունամենաբազմազաներեւույթների եւ իրաղարձությունների մասին. Սւոկայն ղա բավականչէ Նա պետք է գիտելիքներ ունենա նահւ մարդկալին արժեքների մասին. որոնց տետօնկրոնից նա արժեռդրում1 այդ ե3

նները Դրական բեւոցբներն ու իրս իձ դե եւ են նրա համովլիտելիթներն ընդունվում են մարդու մունքները:Հակառակ դեպքում դրանըմերժվումեն. Համոզմունք դարձած գիտելիքներն Էլ հանդես են գալիս ռրպեսմարղու հայացքներ.իսկ ընդհանուրիհւսյագքների ամրողջությունը որպես աշխարհայացք Այսպիսով. աշխարուսյացքը աշխարհի մասին մարղու ընղհանուր գիտեէ լիքների հւ արժեքների թյունն Է Այն խորապես թավ մարդու էուրյան մեջ. դառնում նրա կյանքի առավել ըալհանոյը ուղզենի| ու շր Մարդն ապրում գործում է, ղեկավարվելով իր աշխարհայւայքով Սարղն իր բոլյր արժանիքներովու բերուբյուններով.իր արատննիով այն է, ինչ նրա աշխարհայայյքն է. Երբ հայբենասիրությամբ տոզորված ազատամարւոիկները իրենլ կյանքը «ոհում Լին Ղարաբաղի հւսմար, ղա աշխարհայացքի հարց էր՝ Իսկ երբ Թատեազատագիման րականհրապարակում«միայո ւմ. միացում» գոռացող ՀՀՇ-ականները ռազմաճակատ գնալու փոխարենվավթեցին իշխանությունըեւ րալասեջին ու սվներեցիներկիրը. դւս եւս աշխարհայացքիհարց էր: Այս երկու կուլմերի վարքագծի հակադրությունըբխում Լ նրանց արժերների հւսկադրությունիցԱռաջիններիհամար հայիենիքը բարձրագույն արժեքներից1. իսկ երկրորդներիհամար թալանի ու հարստացման աղբյու Թալանչիները եւս «սիրում» են իրենց հայրենիքը. բայց ինչպես զայլը ոչխարին որպես համել սլատառ-" Մարղլկանցաշխարհայացքի մասին լեւտք Ւ դատել ոչ թե նրանց ասածներից ու գրվածքներից. այլ

դառնում կողսիգ

ւ

մի

երից

Մտ

կանց.

ժ

նրի

|

ւվնւռություններիմիջեւ

ա

պատերազմներըմիշտ ծագում կոճիլլայտներն անմիջականորե են

ու

երանգ աշխարհայավքների հակադրությունից Օրինակ. Ադրբեջանի համար ւլերագույը արժեք Լ նվաճողականությունը.իսկ հայ ժողովրղի համար իր հայրենի հոդը ազատագրումը )

աշխարխայացքի հիմնական տարատե ժթ)

Էշխոայ

ԱռաԳոյություն ունի ջինը առօրեականաշխարհայացքն է ջոլոր մարդկանց. է. ձից, Այն ծաղում Է երայճորնն ունի մակեր սալին. անհամակարվ եւ փոփոխական Տարեիային է. որովհետեւ ժագում է մարդկանց ընթացքում.առանց յուն այդպ կեր յին, հաերեւէ ասեւ էլ "Մտ կան ու նությունը չի ն կ որ չկան խոր աշխարհայացքային դրույթներ. որոնք մարդկության: բազմագարյան փորձի ենդրանք բյուն են եւ յտվուս նն Դրանցից իմաստուն ասույթներիկամ բեւավոր խոսքերի

հատուկ որը

Բութ ը

(

խար

այդտեղ կան

ալ

կյանքի

.

,

լ

մ,

Սակայն ընդհանրացումներ միջոցով, «

Ես.

օրինակ. «ինչ կցանես. այն կհնձես», «մի լինիր ուրագի պես. սիշտ այլ ասացվածքները Աշխարհւսյացքիտվյալ ձեւը ավե-

դեղի բեզ ..» եւ

լի ջատ համոզմունքներիհավաքածու է. որտեղ առանձինղրույբներ երինմն միմյանց հակասում են, եւ մարդուկենսափորձիփոփոխությանը սագընթաց փոփոխվումեն: Պարզ է, որ պատանու եւ ւռարել մարդա

նույնական լինել չեն կարող, որովհեւոեւ ճրւսճց աշջխարհայացքները կենտասփորձերի միջեւ մեծ տարբերություն կա է. որը տարածված էեԵրկրորդըդիցաբանականաշխարհայացքն ուշ շրջանում, հրութիսն եւ էլ յթյան "ել Դից ականը կրոնականհավ իքնե ռիու հա միաձուլման արղյունք ւ լտվում է ուլե շատեձեւով. են հյ, հետեւապես, իշխել են ձարդրըգեղարվեստի կանց հոգեւոր կյանքում ոչ միայն հավատի Ուժով. այլեւ գեղեցիկի հմայքով Այդպիսիք են առասպելները հին հունական. հռոմեական. ու հերոսներիմաւվն հայկական Ա ու Վ Ձեւի, Աճահիտի եւ այլ մասին) ի

ովեատական պատկերների ժ

բ

կ

ի

ի

գլուխգործոցներ

"պս

Ոցից

լ

մյուս աստվածների ժողովուրդների աստվածների Ծովինարի է. է հավ Ի

նի,

րի.

Երրորդը վրա.

որը

հիմնված

Կրոնը պատկերացումներիմի ամբողջությունէ քնականու գերբճական աշխարհների.գերբնականբարի ու չար ռւժերի՝ աստծու եւ սաաաճայի մասին: Միաժամանակ այն արժեքների մի ամբողջ համակարգ է. խստիվկանոնակարգում է մարդու կյաճքը ծննդյան օրվանից մինչեւ մահը. Ըստ կրոնի,բանականությունըթույլ եւ սահմանուիակ է. ուստի պետք է ենթարկվիհավատին, որի առջեւ են միայն բացվում աշլխարհիու կյանքի գերագույն ճշմարտությունճերըեւ արժեքները

է, որն ունի տեսական փիլիսոփայական աշխարհայացքն Չռրրորդը քնույթ (տեսություն,հին հունարեն«թեորիա»նշանակումէ մի որեւէ օտեսասբյեկտի ամբողջական նաչում) եւ ընղհանրապես կան ության ձեւնէ' Փիլիսոփայությունը ինպ

հիմնված

է

կան

ն,

կան

փաների հատուկ կողմից հերն

յտում

է

վրա.

Իինելով ղությանողջ

բանական,տեսական

նների համակարգային. օգտագործում

ր

րիաների միջոցով, իր բռվանդակությամբ խորն է

կորեն իր դրույթները

է փիլիսոմշակվում շնորհիվ, իր դրույթ-

ուսումնասիրությո եւ

ձեւ, այն ճանաչողության ելով

ուսմունքները

ե

ապա-

հերքել այլ Դրա շնորհիվ այն Կերկայամումէ որպեւ:փոխկապակցվածկատեգորիաների,դրույթնեհի համակարգ,թեեւ հետագայումքննադատներըաշիւատում եմ բացահայտել նրա մեջ թաքնված հակասությունները Համենայն դեպս եւ

համակարգայնուբյունը փիլիսուիայության կարեւռրագույն պահանջներիս է. այն չի կարող լիճել դրայբների պարզ հավաքածու. եթե ցանկանում Լ մնալ ւտեսողբսնճանաչողության ձեւ. Այդ պատճառովէլ ասեմ մի փիլիսոփայական ուսմունքի քնճաղատությունըկատարվում է. բացահայտելով ա) սրա հակասությունըիրականությանհեւո. երբ իրականությանը մի բան 1 ցույց տալիս իսկ ուսմունքը մի ուրիշ քան է ատմ. բ) նրա ներքին. տրամսբանական հակասականությունը,երբ նրւս ճի դրսյթը ժխտում է մյուսին

82.

ՊԻՄՆԱԿԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՊՃԱՐՑԸ

Փիլխոփարարյունը որպես տեսական գիտություն աշխարհայացթի հրոնականհսըպր մարղու եւ աշխարհի փոխհարաբերության հար-

ցը վնում Լ տեսականորեն,ըճղհանրացված ձեւով որպես հոգեւռրի ու ճրոբականի կամ գիտակցուբյանոմ ձատերիայի ուռրց. որն ընդգրկում է ընչւվես հոդեւորի ու էլ դա հովու եւ մարմնի փոխհարաբերությանհարցը. փոխհ

բնականի. այնպես. մար-

թյան

հարցը`

հոգեւորի

եւ

հարցնունի 2 կողմ. Առաջին կողմը փոխհարաբերության

աշ

խարհի Լու

Լ Փիլիսուիաներլըմիշտէլ ձգտել են պարզել թե որն |) աշխարհի1ութրունը. հիմքը հոգեւորը. թե նյութականը.այսինքն է ղրանցիս որն աուսջնայինեւ որը երկրորդային, ածանցյալ Երկրորղ կողմը աշխարհի ճանաչելիության հարցն է. աշխարհի երեւույթներիեւ ձարդկային վիտելիքներիհարաբերությանհարցը հիմնականհարցիառաջինկողմն ունի լուծման4 իյան կամ հիճքի ռարգն

ե

բյան Գիլիսոփայու

(մոնույ» Մոիմը

ե պլյ

կ

հունարեն մեկ, միւսկբառի է առաջացել) սլնհիմը ճյուրական հոգեչլում Ւ, աշխարհն ունի մեկ կամ եւ իում է ար Իստ այդմ. Սատերիալիվմը(«մատերիալիս» հունարեն նյութ Է նշանակում) ւշխոսրհիհիմք 1 ըճնդունոտնյութականը, մատերիան. իսկ հոգեւորը.գիտակցությունի համարում Լ ղրա արգասիքը Ըստ մատերիայլիստների, մատերիան աճառեղծելի ու անոչնչանալի է. հավերժական,անվերջ տարածության ու մւսմանակի մեջ. Բոլոր երեւույթներն ու իրերը. ներառլալ նաեւ մարղն իր հոգեւոր կյանքով. գիտակցությամբ մատերիայի գոյության կամ դրսեւորման տարբեր ձեւեր նն Հետեւապես. չկան ու հոգեւոր ուժեր, Լակճեր (աստվածջեն կարող լինել որեւէ գերբնակւաւ ճեր. հրեշտակներ, մարդկայինանմահ հոգիներ. սատանաներնւ այլն). գերբնականաշխարհներ,ինչպես. օրինակ,ղրախտ.դժոխք եւ այլն. Մի որ

իզմը

բ

ձիասնական

խոսքով, մարդը բնական էակ է. եւ բնությունը, որի մեջ նա ապրում է. է է իր յանըի հիսր միակ մարդըպետթ Հետեւապես. ինդոն ղրաճով ւառաջնոլ սի բնությունը. 6յ ւ գաԴրան հակառակ («իղեա». հունարեն պափար) պնդում է, ոը աշխարհի հիմըը հենց այդ գերբնականհոգեւոր ուժերն ու էակճերն են. մատերիական աշխարհը, բնությունը նրանց հոզեւորն Լ անսկոդմիցէ ստեղծված:Որսլես առաջնային, գերբնակոան տեղծելի. հավերժական. անվերջ. անմար հւ ամենակարող Բնությունը է. եւս նրա կողմից տրված չիովին նրա տիրապետությանտակ մարդը իր նույնպես գերբնականու անմահ հոգով. Այսուեղիցհետեւում է կրսնքի մի այլ մատերիալիզմինհակառակ ծրագիր. համաձայն որի մարդկալին կյանքի հիմքն ու գլյսավոր կողմնորոշիչթ ոչ թնենյութրականնէ. այլ հոգեւորը Դուալիզմը (լատիներեն «ղուռո»-երկու բառիվ) տնում Լ. որ ս խարհն ումի 2 իրարից անկախ հիմք նյութական Խ հոգեւոր Դրանցից ֆրանտ: մեկը մյուսից չի առաջւսցել: Դուալիստ է. օրինակ, ՃԿ1դ սիացի մաթեմատիկոսու փիլիսոփա Ռ. Դեկարսը. ըստ որի աշխարհը բաղկացած է մլութական եւ հոգեւոր սուբստանցներից(լատիներեն «սուրստանց»նշանակում է հիմք) Բնությումը իր բուսական ու կննղանական աշխարհով ճյութական Է. իսն մարդը ոչ. որովհետեւնու մարմսի եւ հոգու միասնություն է Ներկայումս փիլիսուրարսկան ղուալիզմը տարածվածչէ: Պլյուրալիզմ (լատիներեն «պլյուրում»-բազմաթիմվբւսռից) համուված է. որ աշխարհի հիմքերը ոչ թե մեկը կամ երկուսն են. այլ բավմաբիվ նմ. չափազանց շատ են Երեւույթների ամեն մի դաս քարերը. մետաղները. բույսերը. կենդանիներըեւ այլն. ունի իը սեփական,ինքնոււհույն հիմքը: Այղ տեսակետինէ հարում,օրինակ.ամերիկյան պրաւյմատիզմը Պլյուրալիստական ուսմունքները փիլիսոփայաբյան մեջ ելս չեն Փոխարենը պլյուալիզմը չաւիազանց լայն տարամտասրածված

աշխարհն

լ

իդեալիզմը

ռում

է ստացել

|

բոլոր

յան

նշանակում.

լ

ում

կան

ձեւով. տնտեսական կյանքում կյանքում բազմակուսակցականության սեփականությանտարբեր ձեւերի տեսքով, գիտության եւ արվեուռիմեջ տարբեր կարծիքներիեւ ուղղություններիազատությւսն ձեւտվ Դա վեհաբերում Լ նաեւ փիլիսոփայությանը.որ այժմ Էլ ամենատարբեր, ւսյդ թվում հակադիր ուսմունքների հավաքածու է:

Սոնիզմը եւ պլյուրալիզմը որպես հակադիրսկզբունքներունեն իրենց դրական եւ բացասականկողմերը Մոնիզմի ղրալլան կումն այն է. որ միւսվորում, բազմապատկումէ ժողովրղի ումերը. համախմբելով նրաճ մեկ ուսմունքի ու նպատակի շուրջը Իսկ բացասականն ւայն է, որ թյունն ու ճնշում Լ ակտիվություն. դարձնում րդկ

զ

նրանց

ոնըերի կործանիչ հետեւանք ման

«վինտիկներ

չի պաշտպանում

սխալ

ա

կողմը

Պլյուրալիզմի բացասական

եւ

ուսմունքի

մեկ համախմբող

նպա-

ու

մն է, ուժերի իսկ տենախաձեռն ու է հասարասակետճերի մրցակցությանխրախուսումն է Դա կության անկաշկանդ զարգացումը ել սխալի դեպքում ապահովագրում է համընդհանուրկործանումըց.ինչը կատարվեցԽՍՀՄ-ի հետ. Հասաբակության զարգայմանըզուգընթաց պլյուրալիզմիսկզբունքիղերը մե-

տասկի

վ

մ

թյան.

խթանում

եւ ա լխօը այն առաջատար միտումէ Փիլիսոփայությանմեջ հետեւուլականեն ռւսմունքնեորոնք բլսժանվում եմ 2 հակաղիր ուղղությունների մատերիալիզմի եւ իդեալիզմի:Դուալիզմի եւ պլյուրալիզմիուղղություններըմիջանկյալ են. տատանվում են մատերիալիզմիեւ իդեալիզմիմիջեւ: Կան նաեւ ոբոշ էկլեկտիկականուսմունքներ: Էկլեկտիկան (լատիներեն էկլեգոընտրում եմ բառից) փորձում է հաշտեցնել մատերիալիզմնու իդեալիզմը. միաձուլելռվ ղրանք:Օրինակ,ավստրիացիԷ. Մախը(2:14. դ ) ստեղծել է «չեզոք» մոնիզմի ուսմունքը, ըստ որի աշխարհի հիմքը եւ նյութական է, եւ եր անցել է 3 հուպատմականփուլ: շրջանի,հատկապես նական, միամիտ(նաիվ) մատերիալիզմնէ, ըստ որի աշխարհն ունի եւ ռրից էլ առաջացել է ամեն կոնկրետնյութական սնկզբնապաւոճառ ինչ. Ոմանք այդպիսի սկզբնապատճառեն համարել ջուրը (Թալես), մյուսները դը (Աճաքսիմեն),ուրիշները կրակը (Հերակլիտ), ատոմճերը (Դեմոկրիտ) եւ այլն: Տվյալ միամիտ մատերիալիզմը ծանում է

կան

ըը.

հոգեւոր. Առաջին, փուլը անտիկ

ված

է եղել

մոր

գլխավոլ

հետ (

յին

օրգանա

փոդայբանավիճել որովհետեւաշխարհըդիտել է շարժման բառից), ու

փոխության մեջ,

փուլը Երկրորդ

ՋՃԱ-ՀՆ111

դդ.

մետաֆիզիկակ մեխանիկական,

ՂԱ է, որի գագաթ հայել դ. ֆրանսիական մատերիալիզմնէ (Դիդրո, Հռլբախ): Մեխանիկայիազդեցության տակ աշխարհն ու մարդուն այն մեկնաբանելէ մեխանիկորեն, ժխտել է կապը. եւ քնորոշվել է որ( պես մեւտաֆիզի ֆիզիկայից հետո» բառից), եղել է մարդու է պասիվ պրոցես, մարդու ակտիվ, յան | եղել պրակտիկ է կիսատ. քանզի մարդկային րակությունը որ այդտեղ առաջնայինը,որոէ ճարել

համընդհանուր երեւույթների ուստի ճանաչողու հայեցողական, որովհետեւ ված

գործունեությունից: Միաժամանակ մատերիալի այդ:

մեկնաբանել

ի

Գ

Սանը սի շիչը, յունն ճերը, ցանկությունները եւ այլն.

մ

է. նրանց

գաղավ

րը,

նպ

Կ. Մարքսի դ. երկրորդ Երրորդ փուլը կեսին. պատմական

Էնգելսի

ստեղ' դիալեկտիկականեւ

որը ծեց ն

լ

ու

վրա, տալով, հասարակության ցույց

ու

է.

լիզան

երիագիզմը.այն

որ

լռարա-

մարդկանցկրանթի որոշիչը է, թրունն

է, ալ տնաեսությունն նպատակները, մի ոչթերանցգաղափարները.

խոսքով հոգեւոր ուժերը. Դրա հիման վրա առաջացավ պատմական մատերիալիզմը: Սակայն Կ. Մարքսն ու Ֆ Էնվելսը արձատապես սխալվեցին,փորձելովիրենց ուսմունքիցբխեցնելկոմունիզմիաճխուսափելի հաղթանակը.այսինքն ապացուցել, որ կոմունիզմը հաստատէ ամբողջ աշխարհում.

վերո

է վարառման կորց ի

Ս

թագորաս,

մաս

եւս անցել հիմնական

Պլ

(Գյուհանի իդեալիզմը անտիկ քրիստոման

երկ

ւ

են րի

,

Դրա

միջ

(Օգոստի

Երանելի,

կոչվելէ սխոլաստիկա (հունարեն Աբվինացի),

Թո-

սքոլա-դպրոց այնուհետեւ 24/11

որը

բառից), այսինքն` դպրոցականփիլիսոփայություն, դդ. գերդ. անգլիական էմպիրիզմը(Ջ. Բերկլի. Դ. Հյում), Ճ՝11-24124 մանականդասականփիլիսոփայությունը(Ի. Կանտ. Գ. Հեգել) եւ վերջապես 2424դ. արեւմտյան փիլիսոփայությունը,հատկապես նետթռմիլլ(Բ. Ռասսել, Ռ Կառնապ) եւ էկզիսմը (Գ. Մարսել),ճեռպոզիտիվիզմը տենցիալիզմը(Կ. Յասպերս, Ժ.-Պ. Սարտը եւ այլք) Սակայն իդեալիզմնունի երկու գլխավոր տարատեսակ օբյեկտիվ եւ

իդեալիզմ: Աոբյեկտիվ Իդե

լ

է

եկտիվ

լլռչվում,

է համարում գերբնականտիեզերական հիմք. մի ինչ-որ այն աշխարհի հոգետրուժ, որը գոյություն ունիբնությունիցու մարդուցանկախ,ռավեր-

ժորեն եւ արարումէ ամբողջաշխարհը,ճերառյալ մարդուն: Այդ արարիչ նում. իհոգեւոր ուժը ձեւով են (Սոկրատես. Պլատոն), դեաների,այսինքն` գաղափարների համաշխարհայինոգի կամ քացարձակիդեա (Հեգել). Օբյեկտիվիդեւսլիզմը շատ մոտէ կրոնին,քանզիկրոննաշխարհիհիմքէ ընդունումԱստծուն մի գերբնականհոգեւորարարիչ էակի: Օբյեկտիվ ըստ յական է, եւպ Լության կրոնի

աշխարհ ր

փիլի

հի

եկել

իղեալիզմ դեմ: :

են հանդես դրանքմիշտ միասնաբար մատերիալիզմի Սուբյեկտիվիդեալիզմըաշխարհիհիմք է համարում մարդու (սուբյեկտի) հոգեւորուժը. մարդուգիտակցությունը: Սուբյեկտիվ իղեալիզմի ուղղություններիցեն էմպիրիզմը(լատիներեն էմպիրիա-փորձ բառր

դիզ). վոլյունաարիզմը|լատիներենմոլլաւնտարիս-կամքբառի) ես ին(լատիներեն ինտուիցիտ-սեւեռուն, տուիտիվիզմը տկնապիշ նայել բառիզ) Ըստ սուբյեկտիվ իղեայիստական Լմպիրիզմի (Ջ Բերկլի. Դ Հյում ՃՃԼԱԼդ Ւ մարլու ճանաչողությանաղբյուրը Վգայականփորձն է. հեւտեւասլեւ աշլսւսըհրբաղկացած է մարդու աուբյնկտի) զգայություններից եւ մարդուց անկախ գոյսբյուն ունենալ չի կարող"Օրինակ. խնձրեն|լն գոյություն ունի. որովհետեւ ես տեսնում (զգայում) եմ ւսյն Այոպիսով. խնձորենինլոնսնելը դարձվում Լ նրա գոյության պատճառ.Վոլյուճւուսրիզմը (Լ. Շովենհաուեր, Ֆ Նիցշե) սշխարհի արարիչ է համարում սությնկտիկամքը Վոլյունտամրիստներրը քարովում են. որ բնությունն ու հասարակուբյունը չունես իրենցսեփականօբյեկտիվօրենքճեր. պատճառսկան կապերը. դրանք բոլորը կամքի օրենքներն ու պաուճառներն են Կամքը. մաւնավոլասպեւտ գերմարդու կամքն Լ ամեն ինչ բելադրողլ Ֆաշիտոներըհամովվածէին. որ ֆյուրերի կամքն է վճռում աշլտարհիճակատագիրը: Իճտուիտիվիվմը (Ա Բերգստոն)պնդում Լ. որ աշխարհի ստնղծաբարն Լ գերբնական, առեղծվածայինինւռուիցիայիուժը. որը մարդկալին ինտուիցիայի հեւո մնկտեղ ամենակարողարարի: սուբյեկու է Էմպիրիվմի հայրենիքը Ասգլիաս է. վոլյունտարիզմինը Օ-եթրմաՖրանսիան նիաճ, իսկ ինտուիւտտիվիվմինը Սրանու|ավարտումենք վփլիսուբայությանհիմնականհարցի առաջին կողմի աշխարհի հիմքի, էության ոարցի շարադրանքը Այժմ սնցսեճք այղ հարցի երկրորդ կողմին աշխարհի ճանաչելիության հարցին. Փիլրաւփաներիմեծ մասը. բոլոր մատերիալիստներըեւ իդնալիստների մի գալի մասըավյալ հարցը դրականորենեն լուծում. Մատերիլալիտոսերի կարծիքսվ. նյութական աշխարհի բոլոր երեւույբներըլիովին ճանաչելի են Անճանաչելի երեւույթներ չկան, Մել. գիտելիքներըերեւույքների զգայական եւ մտւսյին պատկերներնեն մեր գլխում Ըստ վերը Աշւվսծ իդեալիստճների. աշխարհը եւս ճանաչելի է, բայց նրա իսկական ճանաչելիությունը նրա հոգեւոր հիմքիճանաչելիությունը Լ Փիլիւտոփաներիփորը մասը լիովին կամ մւսսնակիորեն աշխարհը համարումէ անճանաչելի Այս ուղղությունը փիլիսոփայությանմեջ կոչվում է ագնոստիցիզմ(հունարեն ա գնուփս-չեմ ճանաչում Սերկայացուցիչները Ագ իկներից հայտնի ԷԻ Կանտը. ՃՆ՛11դ գերմանացիմտածողը Նապնդում մննք ճանաչում ենք իրերի միայն արտաքինկողմը, ղրանցնրեւույթները. այսինքն թե ինչպես են ղրանք մեր աչթին երեւում, իսկ դրանց Լուհյունը. բե դրանք իրականումինչ են, չենք կարող ճանաչել Իրերը մեզ համար անճանաչելի ինքնին իրեր են, դրանքերբնք չեն դաոնա իրեր մեզ համար ր

յօ

բառից). իսկ էր. որ

Ագնոստիցիզմին շատ մոտ է սկեպատիցիզմը (հունարեն սկեսլսիսկասկած բառից). ըստ որի մւսրդը պետք Լ կասկածի իր ճանաչողաբյան մեջ, որովհետեւ նա չի կարող իմանալ. թե արդյոք ինքը իրականում մի բան հաստատ ճանաչում է. րե ոչ: Սկեպտիկները(Պիռոն. Դ. Հյում. Բ Ռասսել) ամենուրեք կասկած ու անվուռահություն նն տարածում Օրինակ, հույն փիլիսոփա Պիռոնը(4 թ. ա. 111դ ատոմ Լը. որ ուղեւորը ճավաբեկությունիցու խեղղվելուց չպետք | վախենա. որովհեւնւ նա չի կարող իմանալ. ղա իր համար լավ է, թե վստ Միգուգե ապազարոմ օրան ավելի վատ բաներեն սպասում Ըստ անգլիացի ձտածող Ռասսելի («2 դ ) մեր գիտելիքներնայնքան անորոշ են. որ մենը չվիտենք բե ինչ գիտենք եւ ինչ չգիտենը:

ՄԵԹՈԴԻ

ՃԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

Փիլիսոփայությունըպարզում է ոչ միայն աշխարհի հոմքի. արյան ու ճանաչելիության հարցերը. այլեւ մարդկային ճանաչողության ուղիների. միջոցների հարցը. այսինքն ինչպե՞ս | մարդը ճանաչում ւսշխարնք: Այս հարցը փիլիսուիայության մեջ դրվումԼ սրպեռ ճանաչողության մեթոդի հւսից (հունարեն մեթոդոս-ոսլիբառից) Հին հուասկան փիլիսոփաները գտնում 1 ին, որ ճշմարտությանը հւսսնելու համար մարդու ճաճաչողությունը պետք է ճիշտ ուղիով. մեթոդով ընթանա: Հակառակ ոնպբում նա կրնկնի մոլորության մեջ. Եվ այդ ժամանակ Լլ ձեւավորվեցին Հ հակաղիր փիլիսուհայական ռամընդհանուր մեթոդները դիալեկտիկան եւ եղել է բանավեճի արզիկ Սկզբում վեստ որի շնորհիվ միայն մարդկային միտքը. սարգանավուլու ճշվրատվելով, կարող է հասնել ճշմարտության Ըստ տվյալ տեսակետի ճշմարտության կայծը կարող Լ առաջանալ միայն 2 հակազիր կարծիքների բախման միջոցով Մա ճանաչողության կամ սուբյեկտիվ դիայեկաիկան Է. որի մեծագույն ճերկւայացուցիչներըՍոկրատեսն ու Պլատոնն են (4. թ. ա Մ դ) Իսկ բնության կամ օբյեկաիվ դիալեկտիկան վարգացրել Լ Հերսկլիտը, որճ ասել է, որ ամեն ինչ աշխարհում շարժվում ու հոսում Ւ. եւ ղրա պատճառըհակաղիր կողմերի պայքարն է Դիալեկտիկական մեթողը ղիտում է աշխարհի երեւույթները հաձընդհանուրկապի. շարժմանու զարգացմանմեջ, որոնց ներքին պատճառը հակադիր կողմերիմիասնություննու պայքարն |.. Սետաֆիզիկական մերողը (հուճարեն մետա թա փիգիկա ֆիզիկայից հետո բառերից), ընդհակառակն.ժխտում է աշխարհիհրեյույթների հւմըճղհանուր կապը.շարժումը. զարգացումը ել ներքին հակասակաճաբյունը ե

լ

-

Դիալեկտիկան իր զարգացմանընթացքումունեցելէ ոչ թե 4. ինչպես պնդում էր սովետականփիլիսոփայությունը.այլ 2 հիսնական ձեւ: Նռաջինը անտիկշրջանի, հատկապես հին հունական դիալեկտիկանէ, դրը եղելԼ տարերային.իսկ երկրորդը գերձանական դասակամւիիլիսոփւսյության, հատկապեսՀեգելի դիալեկտիկան(«14 ղ) Հեգեյը ստեղդես

ուսս ուսմունք դիալեկտիկայի մասին. հա է բայց նրա նրա Է. որովհետեւդիալեկտիկորենզարդացողը, ըստ նրա. համաշխարհային ոգըն1 եւ ոչ թեբնությունը. ճյութական աշխարհը Իսկ ռուս հեղափոխական դեմոկը տների. Գերցենի,Չեռնիշեւսկուեւ Դռբրոլյուբովիդիալեկտիկանչի կարելի համարել դիալեկտիկայի3-րդ, ավելիբարձը ձեւ. ինչպես նաեւ մարքս-լենինյան դիալլ կան նրա 4-րդ ձրագույն ձեւ. առավել Խս գագաթնալյլետ. Դրանք հերկումէլ հեգելյան դիալեկտիկայի են. Օրինակ. Մարքսը Լ Հեգելի դիալեկտիկայի սկզբուն բայց վերագրելէ նը է տվել աշխարհի Ըստ իկայի թսիզմի.հեգելյան րով զարբնությունն է:

ծել Լ

լ

կան

րծել

օրենքները,

Կարո»

ի

վերցրել

նյութակ այսինքը մատերիան. Սետաֆիզիկան գարգացողը եւիր ձեւ. Է ունեցել Եւ ոին կան, երը.

ընթացք

Վ

երի

Զենոն, մ. թ.ա.Մղ)

ջինը

մետաֆիզին

ե

Պլարմենիդը պնդումէր, կեցությունը, աշխարոր

հը հավերժորեն աճշարժ ու անփոփոխեն, իսկ Զենոնը փորձում էր ապացուցել, ռր շարժումնընդհանրապեսանհնար է: Ըստ նրանց, բոլոր թվացող են: Երկրորդը«ՊԼԱ-ՃՃԱԼ շարժումներնու է. որը գղ էր աշխարհի հետ. կան իցիզմիհետ: Այդ նը նորէր սկսել զարգանալեւ բնությանհիմնական զիկական, քիմիական,կենսաբանականեւ այլ երեւույթներիմիջեւ կապերը հայտնի չէին. Բացահայտված չէին նաեւ զարգացմանգործընհամանոր վերելք թացները.Դրա մետաֆիզիկան ձայն որի ձեն եւ վուրկ եմ զարգացումից: լավագույնդեպքումմոլորակների պես մշտապես զծում են միեւնույն ուղեծրերը, այսինքնշարժվում են շրջանաձեւ, մի խոսքով պատվումեն Մետաֆիզիկայինծանր հարվածհասցրին 24. դ կեսերի բնագիտական մեծ հայտնագործությունները, հատկապեսէներգիայի պահպանման օրենքը.կենդանիբջջի եւ Դարվիճնի էվոլյուցիոնտեսությունը, որոնք բացահայտեցին անկենդանու կենդանիբնության երեւույթների եւ փոխադարձկապը զարգացումը:Դրա շնորհիվ դիալեկտիկայիդիրքանզի պարզվեց.որ բնության մեջ ամեն ինչ.ի քերն ամրապնդվեցին, իկան

փոփոխությունները: ված

ճե

Ֆիբնագավառ -

հետեւանքով

բնութ)

Երեւույթները

ապրեց,

ջո. կատարվում

վեր

է դիալեկտիկորեն մեթոդը յության մնջ կապված ու աշխարհի մեկնաբանմաճմ արժեւտրմանմեթողների հետ. որոնց եւ շնորհիվ իմաստավորվում է մարդու աշխարհի փոխհարաբերուրյունը. այսինքն աշխարհի.բնության ղերն ու նշանալրորյունըձարղդահամար, մարդու տեղն ու դերն աշխարհում, հետեւապեսնրւս վերաբերմունքը վերջինիսնկատմամբ- Մեկնաբանմանմնթոդի միջոցով փփլուոփայությունըորոշակի հիմքից (լինի դա նյութական, թե հոգեւռը) բլխեցնում Է մարդուն արդենհայւտճիաշխարհիբոլոր երեւույթները հւ ստեղծում աշխարհի ամբողջականպատկերը. Ապա արժաորման մեթոդի շնորհիվ այն արժեւորում Լ թյան իր հետ մեջ եւ աշխարհի Լ ճրա արժեքային հետ: Լ ու մարդուկապի մեւ կյանքի համըճչյ | ուղենիշների ձեւակերպում ու առաջաղրում: Դրան պնտք Է ավելացնել, ռր աշխարհիհիմքի որոնումների եւ այդ հիմքից ամեն ինչ բխեցնելու եւ աշխարհի ամբողջական պատկերը ղեր են կատարում ինտաիցիայի. ստեղծելուգործում սան եւ Փւ ճյուբի անը բյան պայմաններում օգնում Է սշխարհի հիմթի թյուն կատարել, մտահայեցողությունըօգնում Լ մտքի. խելքի ուժով, այլ ոչ թն գիտափորձիու դիտարկումների միջոցով. բխելյումներկատարել. կումը ե օգնում է կացություններըտարածել իսկ աշխարհի բոյոր երեւույթներիվրա Լինելու| գիտություն համընդհանուրիմասին. չի կիլ րության եւ որբամով որ կոնլ եմ դրանք գիտություններումկիր դիտարկումներիու գիտափորձերի մեթույների հետ Մարքսի սխալն այն էր, որ նա փորձեց իր փիլիսոփայության դիալեկտիկականա ի միջոցով ողջ մարղկության Նա մները փիլիոր չեն. համաշխարհային կոմունիստական շարժում կազմալլերպեց,մրը մոտ հարյուր միլիոն զոհերի եւ մեկ միլիարղից ավելի մարդկանցդժբախտությանպատճառ ղարձավ.քիչ էր մնում արդի կրթությունը կործաներ,բայց փոլ ինքը հանկայ իկւյի

փի

է

աշխարհը ձարդու հարաբերու

պատկերի ստացվում, Արդյունթոմ աշխա ամք

ին

լ

րկ

մեծ

մտոմայնց ընտրու

լ

-

ինտուիցիան լները

ված

փիլիտուխույո

:

ե

բւսչ

մ

կապված

'

ել

|

ը

ր)

կան

ուռի

գործը սոփայության

'

ենը

փլուզվեց.

Աի

Թ

ֆ Մ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍՆԱՎՈՐ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ

ԿԱՊԸ

ՊԵՏ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Փրլիսփայությունը իր ծագման հնագույն ժամանակներից մինչեւ ու խճճված ուղի է մեր օրերը չափազանց բարդ խոանցել Արլ ըձրացք ու րավել ու ճշգրտվել են րա ո տիկան.բովանդակություննու գործառույբները, տեղն ու դերը հասա-

երկար. ւումնասիրության առարկան. պրոբլե

զարգացման

րակության կյաճքում. Մինչ Արիտոռտելը (մ. բ ա. 1 ղ) փիլիսուիայուբյունը եղելէ միասկական.աբանձին ճյուղերի չբաժանված գիտություն. Որպես աշխարհի բոլոր հրեւույրճերի ուսին գիտելիքներիամբողջություն այն են. նախ. վահլ

տեսական կրոնական գիտելիքների եւ. վերհիմնված ի

երել

կ

ներից. սպա հավատիվրա ջապես, ձեռքի սշի րիզ

լ

վրա

ի

միջեւ ունիվերսալմտածողներ, եղելեն հաճընղհանուր,

ից

հիմնվ

մլ

րե

վեստի

ու

|

նագի

չի եղել. նրանք

դատո-

ղություններեն արել ամեն ինչի մասին Եվ այդ ունիվերսալիզմը փիլի224 դ. սոփայության մեջ տիրապետողէ եղել ընդհուպ կեսերը անջատվել բեեւ այդ ժ յությունից էին էր պիտություններեւ մասնագիտացումը. գիտնականների յուԿ ջինն Էր, որ նկ Նա բաժանելու թյունն առանձին բաժանեց յուբյունը ճյուղերի ֆիզիկ (ուսնոնսթ հասարակության մասին), բուսաբանության,կենգանաբ ռության. պոետիկայի (ուսմունք արվեստիմասին) ել այլն` Այղ ճյուղեըի շարքում ճա նատուկ ւռեղ հատկացրեց աղաջին փիլիսոփայությանը. ոիր պետք է ուսումնասիրի աշխարհը որպես ամբողջություն, պարվի նրա սկզբնապատճառրերնու հիմքերը. այսինքն լինի հին Սակայն այս

մինչեւ

սկսվել

բազմաթիվ

ճյուղերի անհրաժեշտուբյո |

լ

փիլ

աշխարհա գիտուբյո չհասպրեցին ե Նրան րթափոխի հկած միակ գերիշխող աշխարհայացք դարձլւեց քրիստոն միջնադարում վեց

բաժ

գործընթաց

բակտթը

րր

եւ

լոր

ձե

է

ի

ֆե

դան կրոնը:

Նոր դարաշրջանը.որը պայմանավորված էր կապիտալիզմի զարգազմամբ, զարկ տվեց գիտությունների,հատկապես բճական գիտությունների բուռն աճին: Դա խթանեց այղ գիտություններիձեւավորումը եւ միասնական փիլիսոփայուբյունիյ նրանց առանձնացոար Նվ

տվյալ գործընթացը դրականճշանակություն ունեցավ ոչ միայն այղ գիտությունների, այլեւ բուն փիլիսուրայության համար Մի կողմից. փիլի14

սոփայության

յան լե

հստակեցվեց. ճշգիտվեց ու Լապես ճնդացվեւ գիտուբ ների իրավատոբթյանը

հարցերից. կենտրոնանալով սիմասնավոր վոր

անցած հազար ու

զուտ

աշ-

վրաունիվերսալտեսախարհայացքային հարցերի Համապարփակ.

կան

տեսական վիտուՄյուս կուլմից էլ. թյունները, դուրս գալով փիլիսուի յության սահմաններից, հրաժարվեՍին իրենց հարցերը լուծել զուտ փիլիսռփայական մեկնաբանմանու ուժով. եւ տրամաբրաճմճությակ եթողներին: Դրա շնորհիվ ու ճրանք էմպիրիկ.փորձնականգիտություններ եւ հակադրվեցին փիլիսոփայությանը որպես տեսական մտահայեցողական գիտուբյան Սակայն սկզբնականշրջանում բնականգիտաթյունները շատ թույլ մասին հիմնականում փասհե Լ4տեր էին Լին իրեն զարգացման պիրիկ մակարդակում. լայն փոխաայդ հա, ու դարձ րացումներ աճել. Փոխարենըդա կարող էր անել եւ անում էր վըբխարի փորձ ունեցող փիլիսոփայությունը.Եվ յ մնալով ունիվերսալ տեր մտածողնե գի ստեղծում Լիճ պատկերը բնոթյան փիլիսոփայությունը. որը վեր Էր կանգնած քնճական գիտություններից եւ որին վերջիններըպետք է ենթարկվեինՔանի որ բոլոլո գիտությունները, փիլիսոփայության ծոցից Լին ելել, այն համարվում Լր գիտությունների մայրը.իսկ իր նշանակությամբ. ըստ Դեդդ.), գիտության ծառի արմատ. ըստ Լայբնիցի (ՃԿՒ դ. կարտի(ԷՆ Վիտություններիթւսգուհի Այլ կերպ ասած. փիլիսոփայությունը հոչակվեց գիտություններիգիտություն:Տիրապետելու)ւոնսական մտածողուբյան փորձին նւ ունիվերսալ եւ ընդէ վփլիսով էին նեղ առմամբ էլմ իիլիսոփայության այղ կոչումը է ՃԿՈղ րավի. փիլիսոփա Դեկարտը միաժամանակ լաշսրագույն ֆիվիոլոգը եւ այլն. է Էւսյբճիցը. դրանից պատմաբան. եղել իրավագետեւ այլն: Նրանք հաճախ մեծ հայտնագործուրյ)ուններեն արել որպես մաթեմատիկոսներ. ֆիզիկոսներեւ ւսյլն. բայց կարծել են. բե հանդես նն դալիս որպես փիլիսոփաներ: Տվյալ իրավիճակը տեւեց Ճգ սկզբիս մինչեւ Ճ1« ղ. կեսերը. Սղ ընթացքում մասնավոր գիւռություններն այնքան զարգացան, ոի այլեւս ունիվերսալ գիտնական լինել հնարամոր չԼր: Սինչղեո փիլիսոփաները այն,

ձավ

գիտություն աշխարհայացքային ը

ա

մասնավոր

մտահալման մեբողճերով. այսինքն մտքի, ձեւավորվեցին որպես )

ի

Լին. տարբեր երեւույթների էրն երեւույթների անկարող նվում

տե

երել

լերը

միջոցով բացումների

տեսական մշակոանե ահա փիլիսոփա

տեսակա ընդհամուր բնության

րի

բազմաղարյան փնելով արդարացնում մասն

ցում

ք

Բ

եղել լեզվաբան, բագի. տրամաբան, ֆիզիկ

բ

գիտնական բարձր Հի-

հեզ

էին իրենց ունիվերսալ Փաստականնյութի եւ շարունակում համարել իրենց յական մտահայեի

երի

էին, լուծել. ալն

պակասը

Կողության ուժով. նրանբ փորձում այս կամ գիտության կոնկրետ հարցերր.Օրինակ. 2: դարում Ֆիխտնն էր լուծում թորած ջրի հակորդականության հւսրցր. իսկ Հեպելը դրականփոքրիկմոլորակ Ցեքերայի գոյության հարցը եւ իհարկե սխալվում էին Պարզ էր դաոնում, որ փիլիսոփայությունըզիտությունների գիտություն չէ, սակայն բոլոր գիտություններինառաջվա պես թելադրումէր իր կամքը.Դա հաՈուցում էր բնագետների մնծ դժգոհությունը,եւ նրանք ասում էին «Եթե փիլիսոփայությունըչի օգնում. թող գոնե չխանգարի» յն աղ դմգոհությանըՃԱ: ղ վորումտվեցին ֆրանսիայի Օ Կռնտը եւ անգլիացի Հ. Սպենսերը Բստ մրանց. փելիսոփայաթյունլ ոչ միւսյն գիտություններիգիտություն չէ. այլե: րնդհանիապես գիտություն չԼ, ռրովհետնեւնրա հիմճականհարցը լուծելի չէ Սարղը չի կարող զգայալլան փորձով. իր զգայարաններով,օրինակ. աչքով տեսնել բնության գոյությունը իրենից առաջ եւ իրենից հետո Մասնավորգիտություններն իրենք իրենց համար փիլիսոփայություն են. հետեւապես առանձին փիլիսոփայությանկարիք չունեն եւ այն պեւոթ է ղեն ճետվի Այս ուղղությունը կոչվեց պոզիտիվիզմ(լատիներեն պոզիտիվ-ղրականբառից), քանի որ ֆրանսերենումմասնավորգիտություններն անվանվումեն դրականգիտություններ: Սակայն այն է. որ յուկային մտքի է. այն էլ սությունը վերացնող ն էմպիրի բյեկտիվ իդեալ) հարող, կավնելով փորձը. աշլսարհըհանգեցնումէր հյուններին. Գիտությունները.րստ պոզիտիվիզմի,ուսումնասիրում են այլ զգայությունները. ուրիշ ոչինչ Հ դ. այն հանդեսեկավ նեռպոզիկեսերին

հի

մ

լոքսն

պոգիտիվիզմը եսփիլիսոփայություն վզայական մարդու, զգայո

ձեւուլ տիվիզմի յության ի

չի

մերժեր

ն

տեսա-

էր.Եթեփիլիառփայո

նկ

կետը հակառակ ծայրահեղությունն գիգիտություն չէ. ապա ղրանից չէր հետեւում, որ այն ընդչիտություն )Լ. Բայց յունն իր դրական դերն ուննցավ. նպաստելուլ առարկայիու գործառույթների ական ճշգրտմանը: Փիլիսոփայությունը գիտություններից մեկն է. բայց յուրահատուկ ֆնույրի" (կն աշխարհայացքային գիտություն Լ եւ որպես այդպիսին դյուս զիտություններից.ճախ.տարբերվումէ իր աստիճանով. Ամեն մի գի թյուն ունի իր մնասի:

տություւների

փիլիսոփայության ի

Բրո

կոնկրե

իում| է

որակի խումբ երեւույթների կամ տասարւսկության սոցիաֆիվիկակ լ

բնության

կ

կլ

ր

ր

լական, քաղաքական եւ այլն Փիլիսռփայության աշխարհի համընդհանուրհատկություններն ու օրինաչափուրյուններն են. այն գիտություն է համընդհանուրիմասին, տալիս է աշյսարհի ամբողջական պատկերը Երկրորդ, մյուս գիտությունները վերցնում են իրեն առարկան որպես օբյեկտ, մի կողմ թողնելով ւյն ճանաչող մարդուն.տոթլեկտին` Փիլիսոփայությունր.ընղհակառակը.վերցնում Է մարդա եւ աշխարհի. այսինքն սուբյեկտի եւ օբյեկտի փոխուսրաբերությունը. Երրորդ. մյուս գիտություններըտալիս են մեզ սոսկգիտելիքներ.իսկ փիլիսռփայությունը նան: արժեբներ: Այն գիտելիքների: ու արժեքների միասնություն է Այս տեսակետից միակողմանի եւ սխալ են այժմ տարածում սւտտել յած ինչպես (հունարեն սցիենտա-վիտություն հակասցիենտիպմը՝ Սցրենտի օրինակ նեռպոցի Է ու պնդումեն, որ պետք դառնա ճշգրիտ այլապես այն գիտություն չէ. հն թյուն է Հակաս ու բը. օրինակ ընդւակառակն, այն կարծիքին են, որ փիլիսոփայությունը պիստւթյուն չէ. բայց գիտությունից շատ ավելի բարձր է. որովհետեւաշխարհի ու մարդկակեցության խորագույն հարցերլւ մաւոչելի են միայն

սցիենտիզմը փիլիսոփայությունը րը.

բառից) մաբեմատիկա

ֆիզիկայի պես գիտուրյուն, վոլյունտարիստներն հնտուիտիվիստնե ին

արմատական Կ այլն ինտուից է 2 հիմնական գործառույրրեր "Փիլիսոիա չությունը կատարում |

լ

աշ-

խարհայացքայինեւ մեթոդաբանական,ռրոնք |ւրենյ հերթին թաւմսնվում են մի շարք ավելի Այտվես.

յացքայինը բ

ար

Ա.

վում

4)

Բոոտ Կարի 1) անմ է

գոյաբ: ն

գործառույբների

օ

աշխարհա ել 6)գե-

ղագիտական Լուծելով աշխարհի հիմքի ու Լության հարցը, պարզելու աշխոսրհն իր Լէսփյամբնյութական Լ. թե հոգետր. կա՞ արդյոք գերբնական աշխարհ. փիլիսոփայությունըմշակում Լ աշխարհի տարբեր ընլուսնութ պատկերները,որոնք կոչվում են ուսմունք գոյի մասին, գոյաբանություն Սունարեն օնթոլոգիա). Խոծելով աշխարհիճանաչելիության հարցը. այն մշակում է ումունք մարղկայինիմացությւսն մյսսին իմացաբանություն (հունարեն գնուեոլոգիա կամ էւվիստեմոլոգիա) Այն ստելլծում է սանւ ուսմունք մարդկային արժեքների մասին` արժեքաբանություն տունարեն ակսիոլոզիւս) Պարզելով մարղու էությունը, նրա տեղն ու ղերն աշխարհում. այն մշակում է փիլիսովայական ուսմունք մալոլու մասին մարդաբանություն Փիլիսոփայական ձարդաբանորյան նշսսաբանլըդարերշարունակ եղել է ոռկրաւոնսյան սկզբունքը «Ճանաչիր ինքդ քեզ» Վերջապես. այն մշակում է ուսմունքներ մարվկայինբարո17

|ականությանմասին եւ գեղեցիկի մասին.որոնք կոչվում են բարոյագի(հունարեն էսթետիկա) տություն(դունարեն Լթիկա) եւ թիփսոփայության մեթոդա Ս ր յբը ելս պարուսակումէ սի թանի կոնկրետգործառույթներ.Նախ, այն մշակում մեԼ ուսմունք ճանաչողության մասին. գիտահողաբ թյուն. նաեւ կան. ինչպես առանձին ձճասնավոր մեթոդաբակությանյուրահաակություններիմասին եւ այլն Իր այս գործառույթներըփիլիսռփայությունըկատարում է, սերտորեն ուսմագործակցելովմյուս գիտություններիհնտ. ընդհանրացնելով ել իսաստավորելովնրանց նվաճումները, անելով աշխարհայացքային ու մեբողաբանականնզրւսկացություններ Դրանք իրենց հերթին կիրառվում են մյուս գիտություններիկողմից.որի շնորհիվ նրանք էլ ավեեն զարկանում եւ նռր փամսյակւոննյութ տալիս ւիիլիսոփայությանը լի նոր ընդնանրացումներիեւ իր հետագա պարդացմանհամալ: Եվ այղեւ մյուս գիտությունները պես համագործակցելով.փիլիսուխայությունը պարգացումեն ապրում: Իսկ երբ այդ կապըբուսնում կամ խզվում է. է ազդում երկու կողմերի վրա էլ Նման պարագայում դա քայասաբար իրենց գիտոաւրյունների փիլիսոփայական աշխարհայացքայինու մեթոդաբանականհարցերի մշակման ծանրությունըհաճալխընկնում է այլ գիսւությունների ներկայացուցիչներիվրա. Եվ որքան մեծ է գիտայնքան մեծ է նրա նականը գիտության իր հետաքրքրու լական նրա ավ նքը հւրցեր| Լ բալյյատրվումայն պատմակա ւթյան վարդացմանմեջ. Դրանով փաստը. որ խոշորագույնգիտնականները, օրինակ,մաթեմատիկոսներ Պյութագորասը. Ղեկարտը եւ Լայբնիցը. ֆիվինոսներՆյուտոնը, Էյնշտեյնը.Բորը ա Հայզենբերկըմիաժամաճակ խոշորադույնփիլիսոփա-

գեղագիտություն գոլ

այնուրնետն

ընդհանու մնթողների այսինքը

տություննե

ճյուղում.

փիլի

ներ են

ՍՈՑԻԱԼ-ՊԱՏՄԱԿԱՆ

8.5 ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՆՐԱ ԴԵՐԸ ՄԱՐԴՈՒ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒՅԹԸ,

ԿՅԱՆՔՈՒՄ

ա)

հետ

Փիլխումուարաթրան կալ,

պոորմոաւկանպարաշրջունի

Փիլիավայական ուսմունքներըոչ թե հասարակութրանիցանկախ. կանկարծակիերկճթից են ըճկնում. այլ իր զարգացմանորոշակի ւիոււռ գտնվող հասարակությանհոգեւորարգասիքնեն Փիլիսոփաները

ստեղծավործումեն որպես իրենց դարաշրջանի զավակնելը հնեճվերովիրենց անձնական ու հասարակականփորձի վրա. առսընականու գիտականգիտելիքների,ինչպես նան մշակույթի ձեռրբերամների վրա մ են հասամ եւ| Մի նրւսնք ընդհ արտահայտելու իրենց ղարաշրջանի իղձերը. ձգտումներնու նպատակճերըՀեգելն ասել է. «Փիլիսուիայությունը դաէ»: Փոլխվումնն դարաշրջանները.փոխրաշրջանի հոգեւոր խտացումն եւ փիլիսոփայրսվում է նաեւ նրան ընդհանրապես աշխարհայացքն կան աշխալ Նաի լայցքային բի ուշ շրջանում հին հույները հավատացել Զեւսի եո մաս եւ այն բանին որ ճրանց նսՀաստված-աստվածուհիների է տավայրըՕ Ստրկատիրական իայի շրջանում առաջանում է աշխարհայայյքի տեսական ձեւը փիլիսոփայուու թյունը ի լեմս Թալեսի, Պլատոնի Արիստոտելի Միջնադարումվղւփսոփայությունըծառայության է դիվում նրոնին եւ կորցնում է իր ինքնուրույնությունը՝ Նոր դարաշրջանում.ֆեռդալիզմիցկապիտալիզմին անցման պայմանճերում ձեւավորվում է բուրժուական փիլիսոփայություսը, մասնավորապես «ՄՈԱ դ անգլիականփիլիսուիւսյությունըի դեմս Ֆ. Բեկոնի, Ջ Լոկկի եւ մյոաների. ՀԿ 1Լդֆրաճսիական մատերիալիզմը ի դեմս Դիդրոյի. Հոլբախի եւ մյուսների, ՃՆՂԱ-ՃՃ դ սկզբի գերմանականդասական փիլիսոփայաթյունըի դեմս Կանտի եւ Հեգելի. ՀԱՀ ղ կեսերին մարքսիմմիփիլիսոփայությունըեւ այլը: Եվ պարզ է. որ Արիստոտելիուսմունքն աներեւակայելիէ Հեզելի ժամանակ. իսկ Հեզեյը կամ Մարքսը Արիստոտելի դարաշրջանում Ընդ որում. փլդիստփա-

արժեքները, րակական կ

մա

լրջորեն իը

գագաթն

լուրյան վերելքներնու

գոյությանը

են ղե

վայրէջքները անմիջականորենչեն համընկել

հասարակության վերելքի ու վայրէջքի շրջանների հետ. Դա հետեւանք է այն բանի,որ փիլիսոփայական մտքի թռիչքներիկախված են բոզմաիիվ տարաբնույթ հանգամանքներից. ճույն թվում հանճւսրեղ մտածողի խիստ միակողմանիու սխալ Ւ այդ ծնու ցումն կախյության իջակ ման դնելով զարգացումից Իրականում փիլիսոփայությունը կարող է մեծ վերելք ասյրել հասարակության անկմանշրջանում եւ անկումապրել հասառակուբյան վերելքիշրջանում

Մարքսիզսը նղից. մեջ

հասարակության

Փիլիւուփայւթյու

))

հասավոսկամոանդերը

ներկայացր

Լինելով իրենցդարաշրջանի հովեւոր արդյունքը. փիլիափաները ել նրան ուսմունքներըչեն կարող ղուրս գալ ղարաշրջանի շրջանակննբիւյ, հարելուվնրա իակությունները Օմթա րինակ, ստրկատիրությունիբնական ու արդարալյի Լր համարում.ստրուկներին որակելով որպես խոսող գորհ

Արիստոտելը դարում Ա)

իր հանճարու|զիջում էր ծիքներ, թեայն պատճառով, րում մարդկ րությունը հռչակած այն պատճառով, յին. որնրանք ապրել տարբեր դարաշրջ րում ոչ

որ

ճու

դա-

Ռուսսո-

են

այլ

եւ են եղել Այդ էլ փիլիսոփաներըդարեր շարունակ ավանդաբարառանձիներկրի.ժողովրդի, առավել եւս ողջ մարդկության ապագայի կանխատեսումներչեն արել: Նրանք բավարարվել են միայն իրենց ժամանակներիթերություններնու Հեարատներըբւսցահայտելով եւ վերացմանուղիները րակության ես.խոսքը կամ էլ թյուն ստեղծելուն.Այդպիսինէ եղել. Պլատոնիիդեալական տության տեսությունը.սրանղպետք է կառավարենփիլիսոփաները,այսինքն իմաստունները,ուտոպիականկոմումիզձիուսմունքները.որտեղ թյունը" պետք է տիրեն յունը.1 րությունը եւ Նույնիսկ ՃՄՈԼդ ըստ Ֆ. ԷնՎելսի. խությունը. բուրժուական Ասրգերի հա ուսրցը Լին ռրպես բանական. իղեալականհւսսարակությանհարց. որը պետք է տապալիանբանական խեռղալիվմը Այստեղ խուք անգամ չկար ապագայի փիլիսոփայական կանխատեսմանմասին. Բուրժոական հւսրաբերությունները պարվապես վաղում ալպեն դարձել Լըն գերակշռող ում Ֆրանսիայոռք ա մնում Էր երկրի բաղաքական կառուցվածքըհամապատասխւսսեցնել ճրւս սռցիայլ-տճտեսականկառուցվածքին.Մի խւսքով. այդ փիլիսոփաներըորպեւ նոր. անցումային ղարաշրջանիզավակներ. իմաստավոլուս (մեկնաբանում եւ արժեւորում)էին նրա իղձերն ա իղեալնեբր. Եվ սւստահական :Լ. որ հեղափոխությանհաղթրաճակը խորտակեց վիթխարի հիասթափուըյուն առաջացնելով եւ սկիզբ կոմու լոձերի ու իդեալների բայն Առսրբսըչհասկ յության լուրայ այն. որ աշխարհը մեկնաբանող. կյանքի ընդհանուրուղենիշներտվող ուսմունք է Այդ յորամարդկանց յունները նա ՛հ էը ողջ իմ իոթյան գլխավորբերուրըոնները Դեռ 1845 ր. գրված թեվիս| ուս Է ներիվ Էրդում նշել «Փիլիսոփաները միայն տարբեր կերպ եռ է»- թալ աշխարհը մեկնարանելաշխարհր. քայլ այն խնդիրն համար պահանջվում էր րդկության ասյաու գան Եվ այսպես Մսրքսր ձեռնամուխ եղավ ապավան ու աշիոսըհր իր | զ| Դա ատոմական մատերիալիզմի ստեղծմանըրատ 1ության նշանւսկում էր փիլիսոփայուբյանը պարւսղրել նրանխորթ. Սրա ումերից վեր մ

դրանցով.

ե

վերաբել

ը

ե

դրանց նան

ճշկլո

իդե

պե-

ա«

աա որոնք. ֆիանսյուցի ատաման լամ ն

դրանք, լ

ր

դնելով

լ

ը:

ե

փիլիսուրայյությունըարժեւոր եւ

լ

ր

Ֆոլերբախի մասին նւվ

փոլսելն

իոխելու

մարդկության

վ

խնդիրներ ու գործառույքներ Համաշխարհային Սովիագիվմի աճփառունակ կործանումը. ճրա պատճառած անհամար զոհերն ու ւսվերածուբյունները ցույց տվեցին Մարքսի փիլիսոփայական սխալի ողջ խորությունը եւ վճասակարությունը Այդ սխալից իր հերթին ծնվեց Մարթսի մի այլ նույնքանխոր եւ վնասակարսխալ. ընդ որում ճանհւ իր մարքսիզմի փիլիսովայության համար. Վերջինս հռչակվեց միակ ճշմարիտ, բացարձակ ճշմարիտ. գոյության իրավունք ունեցող ուսմունք. որի առջեւ մյուս քոլոր ուսմունքները որպես կեղծ ու ռեակցիոն. շահագործող ղասակարգերի շահերն արտահայտող ուսմունքներ պետք | վերացվեին Աշխարհի մելլ երրորդընվաճելուց հետո կոմտնիստոելը մարքսլենինյան փիլիսոփայությունը դարձրին տիրապետող.պաշտոնական ուսմունք, արգելելովմլուսյոսմունքները. Մարդկւացին պատմության մեջ ղա առաջին դեպքն էր. երբ մռնիգմի սկվբունքը հաղթեց (այն Լլ բռնուըյամբ) պլյուրալիզմի սկզբունքին Թվում էր. թե ազատվելով ընղդիմադիր ուսմունքներից ու դպրոցներից. սիակ տիրապետող.արտռճյալ ասմունք. նյան րքթս-լենիլ յությունը պետք Ւ բուռն վերելք ապրի. Սակայն կատարվել որովհետեւ մտքի ազատության արգելումը. ոլն ըճդհանըասլեսկործաճաեւ նարար Լ համար. վերար իրեն Այն վեփիլիսոփայության ի րածվեց կ նի կ բյան

դառնալով

իսլ

Հատազովության Կյկվեց

երվես սյմիորեւէ բան կանխատե ի

ոչ միայն

յն|

փիլիսով

իւսկառակ

թյունից էլ վեր որպես գերագույն

ղոզմաների հավաքածաի. մրը սուրբ Գրքերի փոխարննվլայակոչում Լր մարքսիզմ-զլենինիցմը ղասսկանընրի եւ խոշոր ու մանը իշխանավորներիգրվածքները Այսպիսով չ»բջաոր փակվեց մյուս բոլոր ուսմունքներին գրկելով կյանքի իրավուճքիգ. վարքսզենինյան փիլիսփայությունը իրեն եւս զրկեց կյաճքից Մարբս-լենինյանփիլիսոփայության տխուր վախճանը մեկ անգամ աս լույն ւսյն ճշմար թյունը, որ փիլիսոփայության համար օղի պես անհրամեշտ Լ մտքի ավատությունը. սլյորսդիզմը Ընդսմին, փիլիսոփայական պլյարալիզմի պւատոճառները չափավանց խորն ու բազմազան են Այն ունի անհաւռւսկան հոգերանա-մշւսկութւալին. ազգային պատմա-մշակութային. հոգեքանական իմացաբանա ու նւ կան ու սոցիալ: այլ պ կենսաիորձն եր Տարբեր են ու խառնվածքը. ընղունակություններնու կրթությունն ու աստիարակությունը. գիտելիքներիծավւոլն ու խորությունը. հասարակության զարգացման մակարդակն ու վիճւսկը. սոյիալական կաճռուցվածքը. մարդկանց սոցիալական կարվավիճակը հւ ւայլն Դրա հետեոսնբով Լլ ծնվում են ամենատարբերփիլիտւփալական ուսմունքներ. ե

սխոլաստիկայի. փաստարկ յ

Է

մն

ց

մե

կւսմ.

կան

բ

լ

ւ

հակումները.

դարաշրջանպաւռձուբյանըներկայանուս Լ իր բազմազանմեծ ու փոքր, ազլեցիկ ու ոչ ազդեցիկ փիլիւոփայական դւդրոցներովեւ ուղդությաւններով Նրանք տարածվել են կրթյալ. բարձր ու կառավարող խավերի ձիջա. որոնց միջովով Լլ ազդել ենճ հասարակալան գործըմբացների վրա. Միայն 3 ղւպրոց է եղել. որ սկիզբ են ավել հասարակաձների Առաջինըպյութագորականդպրոցն Լ (մ. կան թ ադ)յունԼ կրոնա-փիլ որլւ յական ու 300աարի փոփոխականհասջուրոթյամբպայքարել են իշչներ. խանությանհամար ԵրկրորդըԴեկարտիդպրոցն է (ԿՄԱ ղդ.) որը վեըածվել 1 կրոնա-փիլխուփայական շարժման: Երըսրդը մարքսիզմը:է, նիզմի,իրեն հռչակեսր նժումն Լ յալել երի աշ| յացք Այղ ալով ՀՃ ղարի ամենաազդեցիկմտածողն ումով Մարքսը. Լ Փիլիու տուիսյական ուսմունքներն անընդեւմտբանավիճել քննադատելեն միմյանվ թերություններըեւ այդ ընթացքումզարվւացելեն Եվ դա կատարվել Լ շնորհիվ են Դլյորալիվմի հիմքերը յաթյան հիմնախնդիրներիյուրահատկության հետ Դրանք աշխարհի ու մարյկային կեգության համրճդհանուր եւ արմատականհարցերն նն. հարցերը,որոնց մարդկամ, ւյլ կերպասած. կեցության հավերժական կայ յուրաքանչյուր սելտւնդ բորբաքանչյոր ղարաշրջան. ելնելով իր գիտելիքներիծավալիվ. սլատմականփորձիցու արժեքներից.որոշւսկի ամեն

շարժու որոնբ ստլ

ւ

ասէ

մի

յո

բաղաքակ

հանուն լ

կ

հիրավի,

պլուրալիմի

րհ

լ

իմալ

փիլիսով

կասլվ

լոձոմննր է աալիս. Փուիսոփայականվլրարալիզմն ունի նաեւ իր մեթոդաբանական հիմքերը Ղա աշխարհի մեկնաբւսնմանմեթոդն է. որը սահմանափակված Է աշխասրհի միայն հայտնիերեւույթների շրջանակովեւ բացառում ել փորձնականստուգուԼ նոր անհայտ երեույթների կանխաւոնսումը մը Իսկ նման դեպքերում. ինչպես գիտությանմեթոդարաճություննէ պնդում.հնարավոր:չէ պարզել,բն մինչնույներեւույթներըմեկնաքանող տարբել: տեսություններից.ուսմունքներիցորն Է ավելի ճիշտ. ավելի գեուսղառելի. Ալաոնղ միջամտում են վերըճշւած բազմապիսիգործոննեըը. ոլտնց բվում նանւ սոցիալ-քաղաքական.օրինալլ,մարդուսոցիալաու փորձը Մարքսիզմն կան կւսրգավիճակն ուռճացրել ու քացարձակարել Է ստվիալ-քաղզաքականգործոնների ղերն ի վնաս մյուսների, փիլիատիայուբյունըհամարել Է ղասակարգային. անգամ կուսակյական գիտուրյուն.Հակաղիր. ըրալ ղեմ պայքարող կուսակցություններէ հռչակել մատերիալիզմնու իդեալիզմը.ըսւո Լենինի, Դեմոկրիւոի գիծը նւ Դղասունի գիծը Ընդ որում. մառերիալիզմը համարել է առւսջաղեմ մեռխական ոկ նող ղատսկարգերիշահերի արտահայտիչ. փիլիսոփայության իդեալի

երի.

նե

դ

Դրանով

կ

խս

ողջ

բարղ

յան

բ

թյունը.

պ

որը

ուս-

լ

մունքների զարգազման պատմությունն Լ. մարքսիզմը մձիակողմանիոբեն հանգեցրել Ւ մատերիալիզմի եռ իդեալիզմի պայքարին. արհամաչ Լ մտքի րել այն. որ իդեալիզմըմեծապես նւ Խոսքն մության

նպաստել փիիսոփալական են«դրատոնը, տաւնաիսի նսկաների մասին, Արիստոտելը, է. ինչպիսիք իդկ

:

Կանտը, Հեգելը եւ մյուսները գ) Փիխուվայյությոն

լերը

մարմ

կրսնքում

Փիլիսոփայությունը մեծ կարեւորություն ունի ոչ միայն հատարաւկուբյան կյանքում, այլեւ առանձինանուստներիկյանթում Ռյտոմճմասիրնմէ յով յությունը, ան յուրաքանչյուր մարչլ բյան բազում դարերի ընթացքում կուտակած փիլիսոփայական մտթի եւ տարվա մարդկային ազգային իգանձերը,հաղորդակիվլինում ուսստությանը,վեր արժեքներին. Դա. նախ. չափազանց ընդլայնում Է սարդու աշխալայացթը. քանզի ճա իր անհատական կենսափորձից մմ անցում է թյան ւիորձին. իր

|

այն Երկլուլող

հր հարստացնելով ճս

պատմական նվաճումներով. ճշգրտում հստակեցնում է մարդու առօրեակամ: աշխարհայացբի դրույթները, որոնք, լինելով տարերային. աչքի նն ընկնում իրենց աղոտաթյամբ եւ անորոշությամբ. մարղու խառնվածբիեւ ենրագիտակցական տարրերի (հակումների.մղումների) անխզելի են Արդյունքում այղ չափովհաղ են ու ուղղվում սխալները.անձշտություններճ սահմանաիակումները. եւ մարդու աշխարհայացքը դառնում Է ւսվելի զխտակվված ու բաճական Վերանոմ կամ թուլանում է եւսկասությունը մարդու աշխարհայացքի գիտակցականե ննբագիտւակցակաւն ւռարրերիմիջեւ երր ձարդր ձի բան Է մտածում իր հայացքների մասին. իսկ իրականում հետեԷ այլ հայացքների Օրինակ. խորհրղային կոմունիստ ղեկավարչում սեր Լենինը, Մտւյինը եւ մլաւսներնիրենց մւստերիալիստներէին կարՓում. մինչդեռ իրականում իրենց քաղաքականությամբվոլյումտահիստներ. այսինքն սուբլելտիվ իդնալիստներ Լին. ռրովհեւոեւ բիրտ կասքի ուժով. միլիսնավորվոնհերիգնով. մողովուրղներինքշում Լին ղեպի կոմունիզմ" Երրորդ, խորացնում է մարդու աշխարհայացքը. բարձրացնում այն հեղհեղուկ առօրեակւսնմակարդակիցտեուսկան մձակարպակի,ազաւռելուվայն առօրեւսկաճինհատուկ ճերթին հակասականուբյունից եւ տալով ճրան կուռ համակարգայինբնույթ: Դրա շնորհիվ աշիւսիհայացքը դառնում | հետեւույական.ամբողջւսկան եւ ննրդաշնակ, իսկ դրանու|ղեկավարվողմարդու կյանքն ու գործունեությունը լիարժեք ու իմաստալից եւ

հետ իրենց

րավորին

լուս

կապով

յ) Փիլլառվոյության դերի աճր արդի դողաաշրջանում Ինչպես վերը նշվածից պարվ է, յուրաքանչյուր դարաշրջան մի ղիտակեւտէ. տրիբարձունքից մարղու առջեւ բւսցվում է աշխարհի. իր` մարդու եւ ձարղկային արժեքներիորոշակի տեսարան Եվ մարդնաշխատում է ճանաչել այն. գտնել նրա գաղտնիիմաստը եւ իր կյանքի թարմացված համընդուսնուրկողմնորոշիչները: Այգ առումուլ ներկայիս դարաշրջանըբացառություն չի կազմում. Ընդիւսկառակն.փիլիտփայական որոնումներն այժմ դարձելեն ավելի ուժգին ու լայնածավալ Դրւմ ընդհանուր պատճառըհասարակության աննախադեպաճն է, որը մոաւք Է գործել իր զարզացմանմի արմասչապես ար փուլ. լի բազմաբիվ ծայրսհեղորեն սրված հակաւություններով. որոնք քայքայում են բնուրյունը եւ սպառնումմարդկությանհետւսգա վոյութըսնը Մի կողմից. այն գիտատեխնիկականհնղափոխության ու բարձը ւռեխնոլոգիւսմերի, տարածության.ատոմային ւոռինվերական էներգիայի ու ժառանգականության մեխանիզմներիյուրացման. ին-

դարաշրջան Սակայն.

է Ֆֆորմատիկայի մյուս կողմից, ջանը բնաթագրվում է որպես միջավայրըարդյունաբ:

կարաշրնույն

թափոն ներու ու արտանետումներով.քիմիական ու ռագիոակտիվնյութերով աղտոտելու. բնական ռեսուրսները.ներւսոյալ մաքուր ջուրը գիշատիչ ն: սպառելու,երկրի կլիմայի տաքացման ու մբկերսյու|օգտավարծելու մոլորտիօզոնային պաշտպանականշերտի մաշման նյ այլ բնճապարպաճական ճգնաժամերի,մարդկությանը սպառնացողզանգվածային մչեչայման զենքերի վին. երկրա եկ սի այլ զինատեսակներիարտադրության դարաշրջան. Հետեւապես, մարդը պատրաստվում է երկրային քաղաքակրթությունից անում կատարել ւռինզերական քաղաքակրթությ)ւսն, երկրաին Լակի դառնալ տիեվերականԷակ. մինչղեռ իր հարագատբճօրրանը Երկիրը ղարձնումէ անբնակելի. իրեն է ենթարկել բնության լամենկահզոր ումերը. ստեղծել զենքերը. հւ թվում Լը. թե ռասննին մգւթյունը պետքէ ասռավելաճրա իշխանությունն ու է ուղի հակառւսկը, մարղկության գոյուփոյնի, մինչդեռ թյունր ահավնացուլ սպառճայիքներիտակ է. են սսում. կամ. ինչպես քաղաքագնտներն Այդ յուր մարղ. յուհամարյ

Լքիմիական. միջուկային. խաաերիոլ

ամենասարսափելի

կրստարվել

սպառնալիքներին,

պետութ ուն ել րարչանչյուր

րավելու

քանչ

մարղկությունն ամբողջությամբ պետը է ւռի-

նոր դարաշրջանինհամապատասխանողնոր փիլիսոփայուիւսւպետեն անցյալի հնալյած հայացքներից. Նոր փիլիսոբանը. ձերքբագատվելով փասյություննառաջին հերթին վերաիմաստավորումէ աշխարհի ու եւ հւսվերժական հարցերը, նոմարղու կեցության փոխհարաբերության ՞.

յուվի. ավելի լայն ու խորն Լ դնում բնության մեջ մարդու տեղի ու դեիի հարցր Այսպես. եթե այդ հսրչյն անցյալում դրվում էլւ ւսռավելւաւլես երկըի սայմաններում, ապա այժմ այն դրվում է շատ ավելի լայն տիեՎերքի շրջանակներում Եթե անցյալում մարդը հւսմարվում Լր նրկըւսյին բնության արքա միապես:ի կարգավիճակով. իսկ բճուճների տեր. թյունը անտր իոմյզ չափազանց հպատակ,որից ամեն պետք Լ ուժով սոյա այժմ մարդուիշխամուբյունը. մի կողմից.էտպեւ:ընդարձւսկվել Լ. իսկ մյուս կողմից խստորեն սահմանափակվել Նա թնրեւս մնում է բնության արքա, սւսկայն, պատկերավորասած. որպեւ ւահմաճաղրական միապեւդ Նա այժմ սկսել Է հասկանալ. որ բնությունն անսպառ չԷ

բացարձակ

լատ

եւ հանուն

իր

պլշատիչ

սպ

ինչ.

պոլես,

Լբնության անխորեճ նկատմամբ գոյատեւման իԱտիպված անցնել ից

վերաիմաստավո ձեւով խել

էն պանական վերաբերմունքին: Նույն անցնում փիլիսոփայության բազմաբիվ այլ հարցեր Արդի փիլիսոփայությունը ձգառւմ Լ պատասխասնելմեր դարւսշրջւասի կարնւորագույն, կարելի է ասել ճակատագրական

բային

ցերին, ելնելով

տիեզե

ն,

կյանքը |

աշխարհայո անության,

յն յին անձեռնմխելի արժեք եւ մերժում է մահապատիժը). բյան. մարդու իրավունքների ու ազաւռությանների սլաշտպանորյան եւ Վմըլիովինբ յան սկզբունքների է կախված հլ աճել Այս յության եւ. հեւղեւաւվ| փայական կրթուիյան լլե-

իրության (որը

Բրաից իլ

նր

մ

ժողսվրդա

ապագան. մարդկության առնչությամ

ժամանակակիցաշխարհում

Ա)

ԳԼՈՒԽ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՇԽԱՐՀԻ

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Տ Է ԿԵՑՈՒԹՅԱՆ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

փայությունը:

ս

է իր

լ

գոր

լատ

ողջ գիտելիքների արժեքների հիման վրա կոնկրետ դարաշրըջասնի նրա էությունն այսինքնպ̀արզելով մեկնաբանելով աշխարհր. հիմքը. |

գռլաբ

ու

ու

բճնայբըեւ

ստել

վ նրա

Դա

մեջ որպես: կեցության հիմնախնդիր:«Կեցուփիլիսուրայության տերմինը «կենալ». ամբող

դրվել Է

բյուն» փիլիտփայական ծավել Լ հայերեն բառերիցեւ նշանակում Լ մնայուն, կայուն. հաստաւռուն

«մնալ»

լիճել Հճագույն ժամանակներից փիլիսուիաներլ:նկատել նն. սր աշխարհի. լինելով փուհոխվող երեւույլրների մի վիքխարի բազմազանություն. անընդհատնում Լ. իշտ կա. զոլատեւում Է Այստեղիցէլ հարց է առաՋացել. թե ինչ Ւ իրենից Կերկայտցճում այղ կեցությունը.գոյությունը կամ գոյր Տարբեր փիլիսոփայական աղղություններ ա ղպրուներ տարբերղիրքերից. տարբել կերոյեն ըածելայղ հարցը Իլեալիստներն ու մատերիալիառներն այն լուծում ենճ թեեւ հակադիր. սակայն մոնիստական դիրքերից Ըստ նրանց. աշխարհն ունի մեկ միւսռճական հիմք (ճյուբական կամ հռվետղւ).որով նւ պայմանավորված Լ ճրա էությունն ու բնույթի Դուալիսաներըպնդում են, որ աշխարհնանի երկու հիմբ նյութական եւ հուլեւոր իսկ պլյուրւիստները շեշտը դնում են աշխարհի հիմքերիբազմաթիվությանվրա. Կեցության գաղափարը փիլիսոփայության մեջ առաջինը մացրել է էլեական դպրոցի հիմասդիրՊարմենիդր,ապա Զենոնը (մ թ ա դ) Ըստ. Պարմեճիդի.ամեն ինչ կեցություն է, որովհետեւ գոյություն ունի Կեսաբյունըմւուսյինէ, հոգեւոր է եւ կարող է մտածվել տրամաքանորեն անհակւսսական ձաով Այղ պատճառովկեցության հակադրությունը չկնցությունը. չգոյությունը, ոչինչը հնարավորչեն. քաճզիպնղել չկեցության. ոչնչի գոյությունը. նշանակում է ասել. որ դրանքկեցություն են, Ուռտի, պնդում են լայն. ինչ ուգում են ժխտել Նույն հակասությունն են պարունակումտարբեր լելուներում. անզամ արեւելա- եւ արեւմտահաերենում «ոչինչ չկւս» եւ «ոչինչ կա» արտահայտությունները դպրոսումիսՍսկրատեսի ու Պլատոնի օբյեկտիվ իղեալիստական կական կնլյությունը հավերժաւվես անփուիռիցիդեաների աշխարհն է.

հսկ նրոբական իրերի աշխարհն իդեաների ղժգույն ստվերն Լ. նւ այն փութոխակւսն եւ անցողիկ է` Ըստ Հեգելի (ԿՍՃ դ սկիվբ). կեցությունը բացարձակ իղեսն կամ համաշխարհայինոգին է. իոկ նրա ստեղծաջ բնությունը, սյութական իրերի աշլսարհը նրա անցողիկայլակեցսթյու-

|

նը Սաբյեկտիվ իդեալիզմը.օրինակ.Բերկլին. կեցության հիմք համարում մարդուն իր գիտակցությամբհանդերձ: Նա ասում Լ գոյություն ու-

իսկ աշխարհը բաղկւսցած է իմ զգայությաններից Հնտեւապեւ հրեւույթների կեցության,գոյության չափանիշն իմ կողմից զգայվելն Ւ Էկվիստենցիալիզմը (ատիներեն էկվիստենցիա-գոյությոն. կեցություն բառից). որն իրեն անվանում Լ կեցության փիլիսոփայաթյուն, ի դեմս Հայդեգերի, Յասւլերսի ու Սարտրի (ՃՀ՛դ.). Լկզիստենցիանհւսմարում Է աշխարհի հիմք եւ նովնացնում այմ ճրա վիտակցմյսնհետ. Էկզիստննցիան եւ ճրա գիտակցումը նույնն են.- ասում եր ԷկվիստենցիաԼ. մուտները. Էլվիստենցիանանիմաստ լի մահվան վախով, ցավով ու է Դրանց ղեմ մարդը ո վըճակըբ համար, ըստ աթել սեմ ես.

աառապանբով, կյանքը պետք է դիտվի ցնելու

նրա

բարելավվի Իսկ

լ

մխիբարությունը

անօգնւկան Նրա միայնակ

եւ ամեն բարձրագոա

որին

արժեր

կաոհետմիավորվելու մեջ դ

կեյուլ

մարդու միակ

Մարդը Է իր Աստված իղնալիստնն իստները կեցությունը: համարում են մատերիականիր հիմքով. էսխթյամբեյ բնույբով Օրինակ, հին հունական մատերիալիստներըաշխարհի հիմքը են պատկերացրել որպես մի սկզբնապատճառկամ սկվզբնանյութ. որիվ առաջացել են աշխարհի բոլոր իրերն ու երեւույթները. Թալետըվտնում էր. ռր ամեն ինչ առաջացելՒ ջրից եւ. ի վերջո. վերածվում է ջրի. ըստ Հերակլիտի, ամեն ինչ ծւսգում Լ կրակից. ըստ Դեմոկրիտի ատոմներից. ըստ Անաքսիմանդրեսի ապեյրոնից. այսինքն մի ինչ-որ անորոշ ու անսահման ճյութից եւ այլն. Դա մատերիայի միամիտ. որպես կոնկրետ զմայական նյութի րմբանումնէր` 27 ՈԱ-ՃՄԼԱ ղղ ճյուտոնյան մելտսնիկայի ազդեցության տակ մատերիան պատկերացվում Լ որսլես մնիչասուբստանց(լատիներեն սուքւատանցիա տակը կանգնած, հենք բառերից): Այդ ժտված է մելնաճիկակ ղաղարի Վանցվածի բոլոր զանգվածով մահատկություններով Ե սսյյն Մեխանիկա սին է). իներցի մասնիկներ էին համարվում լատոմսուբստանցիվերջին են. քանգի ճրանց ները. որոնք տիեզերքիիսկական «աղյոասիկները» միացություններից է ծնվում ամեն մի իր, ամեն մի առարկա. երեւույթ աշխարհում: Մատերիայիմեյսանիկականըմբռնումն իշխող էր մինչեւ ֆիվիկայի ռիշտ Ի

տեսնում

հիշի. ոը պետք` յուն է

ել.

միշտհետ

նյութական.

նիկական

-

հենարան,

սուբ

(խոսքը

անբաժանելի ձր

(1895-1905 թթ.), երբ հայտնագործվեցինէլեկտրոնը, հեղւաւիոխությունը ճառագայթները, էներգիայի որ թյունը: Սկզբում պարզվել), եւէ չունի: Դրանիցշատ ե որ յան չէ, հեւռեէ: Ռենտգենյան շնորհիվ չապլես պարզվեց, որ բոլոր առարկաները թափանցիկեն, ուրեմն դրանից հետեւում Լ. որ նրանք մատերիւսկանչեն: Նույն ոգով էին մեկնաբանվում ձաեւ քթվանտր եւ նարաքերականության տեսությունը Այստեղից ստացփոմէր. որ այն մատերիան,որին դարերշարունակ հավաւոացել են փիլիսոփաներնու բնագեւոները.գոյություն չունի, նորագույնֆիզիկան հերքում Լ մաւոնրիայի ցոյությունը, «մատերիանչքաւյյավ» Մրնչդեռ հերքվել էր մատերիայի մեխանիկական, նեղ ըմբռնումը Լեճինը հաղթահարեց այղ ըսբռնման սահմանափակությունըՆա ցույց տվել. որ մատերիան համընդհւմնով ւ: փիլիսոփայական հասկացությունէ եւ չպետք է կւսպվիերեւույթների, առարկաներիայս կամ ւսյն մնխանիկական. ֆոզիկակուն. քիմիական եւ այլ կոնկրետ հատկությունների հետ. ինչպեսզանդվածը.անթափանվելիությոնը եւ այլն: Ըստ Լենինի ււսհմանման, մատերիանօբյեկտիվ ոեալաբյուն է. որ գոյություն ունի մւարղուզ անկախ. զդում է նրա զգարմրանների վրա ա. արտացոլվում Լ նրւս գլխում Աշխարհի բոլոր երեաւյքները մատերիայի գոյության կամ դրսոորման տարբեր ձեւեր են: Այս ասհռանմամբ Լենինը, իրոք, վերացրեց մւստերիայի մեխանիկական ըմբռնման սահմսնափակությանը. քայց նոր ձեւուլ|վերածնեւյ մաստերիայի հին աշխարհի միամիտ պատկեմոսին երը. հատով ս ապեյրոանԷ Լ. որ կա ինչ-որ ճիմասին Հիրավի. կոտ ձեւավ ավերջ ու երիա. որր. ռհավերժապես է ռւջացնում աշխարհի բոլոր կոնկրետ,որոշակի հատկություններուլ ռժտված առարկաներո երեւույթներ Է մարքս-լենինյան ղիալեկ ն պատմական մատերիալիզմինեւս չհաջողվեց մատերիայինիր ամեճազլխավոր. ելակետայինհասկացությանըտալ ճիշտ, բավարար սԱւսհ-

ռադիռակտիվությո

ռենտվենյան

ենկտրոնը մեխանիկական պոեւթթ ֆիզիկոս ը

փիլ

էլել

երեւույ հուեւոր.

ն

կացրին.

ե

ճառագայթներ

փիլիսոփաների ենինի ստակվում անորձշ. վ.

փլ

է

յ

ը,

մանում.

մ է դուալի Ինչ երին ու ւվլյուրալի ին. ապա աբաժամելով աշխարհը մատեռաջիններըերկատում են ու այն հոգեւորի. իսկ մեն անկախ ոլորաների. Կեցության միասնությունըժխտուլ այղ ուսմունքները.ինչպես արղեն նշվել Լ. տարածվածչենփ

կեգությունը. երկ

իրարից իականի

ԿԵՑՈՒԹՅԱՆ

82.

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կեցությանհիմքը,էությունն ու բնույթը պարզելուց բացի փիլիսոփւս)աթյունը միշտ ձգտել է պարզել նաեւ ճրա կառուցվածքիհարցը եւ մշադել աշխարհի ամբողջականպատկերը:Այդ հարցը փիլիսուիայուբյունը պարզումէ, ելնելով մարդկությանողջ փորձից եւ բոլոր գիտությունների տվյալներից, ընղհանրացնելովու ի մի բերելովղրանք. Ինքնին հասկաէ. չէ րնդպատկերը ուլի որ կեցության փիլիսոփայական անփոփոխ մ ու ընթացքում փոխվում, այն է ե մու նյմ են մարդկության է ցվումէ. փորձն ու գիտելիքները: Ներկայիս պայմաններումարդեն պարզ Լ, որ կեցությունն օժտված Է Հսփազանցբարդ ու բազմաբնույթկւսռուցվածքով. իր էությամբ անվերջ ու անսպառէ. Այն կարելի է տարբեր տեսանկյուններիցբաժանել սի շարք հիմնականձեւերի Տվյալ հիմնականձեւերից են նախ բնական կեսությունըկամ բնությունը եւ մարդկայինկեցությունըկամ ձարդկանց աշխարհը: Բնական կեցությունն իր հերթին բաժանվում Լ կուսական բնության հւ արհեստականբնության Կուսական Լ համարվում այն բճությումը. որին մարդու ձեռքը չի ղիպել եւ մաւրղուկողմից փոփոլսոլդան չի ենբւսրկվել: Իսկ արհնստական է մարղու կողմից միոոփոխության ենթւսըկվածբնությունը, օրինակ` բնակաւլխւյրերիմիջավայրը. ճանապարհները,դաշտերը.ուսնդերը. ջրամբարներըեւ այլն Իրեն ենէ իր համար ստեղծել բուրկելով միշտ մարդը աշխատել իջավայր եւ հար մեկուսանալ ու վայրի բնության քմահաճույբներից արհավիրքներից Տարբեր մոեսանկյուններից բնական կեցությունը բաժանվում Է նան երկրային ու տիեզերական կեցության կամ սրքեզերքի. իզիկական. քիմիական. եւ այլ ձեւերի Դրանցից ըմրաթանչյարնիր հերթին կննտասբամասկան բաժանվումէ քազմւսթիվենթաձեւերի-Այսպես.ֆիզիկականկեցությունը մասշտաբի, չափերի տեսակետիցբաժանվում է միկրուսշխարհի, որր մոլեկուլների.ատոմներիու տարրական մասնիկճերի Էլեկտրոնննրի. պրոտոններիեւ այլնի աշխարհն է. ապա մակրոաշխարհի, որը երկնային որը տիեվերական վերջապես մեգատշխարհի. մւսրմի գալակտիկաների ո աշխարհն է. Կեցությանկենասբանականձեւր կամ բիոսֆերան եյս թաղկացածԷ մեծ քանակի աարբերմակարղալի ենթաձեւերիվ.որոնց բվին են սլատկանում միաբջիջ օրգանիզմները. մձիկրոօրգամիզմները. բավմարջիջ ձակրոօրվանիգմները.բույսերը կեճղանիները, ճրանց խմքերը. տն։ւսկները. բիռցենոզներքեւ այն ժ

լ

լն

կի

կ

հալ

բնուբլունը.

են

չափսերի է.եւ, մետագալակտիկայի

Ո

Իր ենճբաձեւերի կելյության վերը

կարելի

ետչի ձեւերից ված

Լ

մնում

ս

թյամբ ու

ձեւը,որտ մարդկային

ազգությունների,

դասերի ու դղասակւսրգերի. պետություննեւսզգերի ու րի ա նրանց համակարգերիեւ, վերջապես, հասարակության որպես Սարլկային լայն իառավել կեցությունը: է ոչ միայն թակ կյանքը. այցնել

կեցությունն

ամքողոթյան

արտադրությունը,

սինքն նյութական բարիքների ինչպես ղա մարքսիզալենինիվանէ պնդում. այլեւ նրանց հոլեւոր կյանքը: Եվ ինչպեւ նրանց ճրաքականկեյությանն է բաժանվում ամհասյականի եւ հասարակականի. ճույն կերւվ Լլ հոգեւոր կեցությունն է բաժանվում: Անհատական հոգեւոլւկեցությունը մարդկանցճերքնաշխարհն է նրանց մտքերով ու գալլափարննրով.իղձերով ու ցանկություններով, երազանքնեհոգեւռր կեցությունը նեքով ու հով, |ակ իլության մեջ Է

կան

բ

մ

փիլիսուխայական.

կրոնական եւ այլ գաղարավակլւսն,բարոյական. ինչ փարները,հայացքներն ու տեսությունները. այն մարքս-լենինյանփիլիսսփայությունն կական գիկական յան ձեւեր. կնցաթյանը: րելովդրանք քում ւսության ու գի իմացության սրնդնատ ընդլայնվում են կեցության մեր են ու ձեւեր, քանզի հայտնաբերվում կեցության նորանորոլորտներ դարում շնորթիվ կիբեռնետիկայի հայտնաբերվեցին ինֆորմացիոն պրոցեսները.որոնց լայս տեխնիկական կիրւսռումըմեր դարաշրջանի ամենաԼական գծերից է եւ որի պաստճաուվէլ այն անվանվումԼ ճաեւ ինֆորմացիոնդարաշրջան: Բացի դրանից,տեսականկանխատեսումճեր են արվում կեցուբյան հնարավորձեւերի մասին. ինչպես. օրինակ. 1 սմ -ում մի քանի տոննա զանգված ւվարունակող դերխիտ ու այլ նյութի. հուսկ հականիսթի ու անգամ ամբողջ հարից բազկացած այսպես, կոչված կաաշխաբհներիմասին,որոնք սակայն մեր սովորականմասնիկների) աշխարհին «հակա» են սոսկ այլ ոչ թն փիլիդրովհետեւ նույն բնության մասն են կազմում" յական իմաստով. բազմաղարյան փորՎերջաւվես. կեցության ուսումնասիրությունների են մշտաձր վկայում է. ռը նրա փոխկապակցվածեն. ված են հարամեջ, բայց մի կան փոխներգործության ոո են |ուիրենց րժվում խվում յլ հահատուկ ներքին

ԿԱՆ

ամենը,

անվանել

է

թխկի

սահմանն

բ

միլիարդ

ճի

ից

լ

ֆիզի

սոփա

ձեւերը

երական ի

ինքնուրույ

օրենքներով:

գտնվում

83.

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ՇԱՐԺՄԱՆ

Աշխարհի, կեցությամ ամբողջական ւիիլիսոփայական իմաստավորման. այսինքն` իմացականեւ արժեքային պատկերի ձեւավսրման

կարեւոր

Այն աղդերին.

է շարժման հիմնախնդրիլուծումը Խամար չափազանց է աշլսարհում կարեւոր Լ. որովհն խոսքը փոփոխությունների, գործընթացների բնույթին, էությանը. վ

Լ

ե

րփ

բլուրին. ձեւերին եւ ուղղվածությանը: Առեճալայն իմաստով շարժումը մեկնաբանվումէ ռրպես աշխարհում ամեն տեսակիփոփոխություն:Մի դեպքում դւս տատեղի է, մի այլ որալլի,ք կի. ձեւի, կաեւ այլ տիպի փոփոխություն: Շարժման մեջ են ոչ միայն կեփոթյան նյութական, այլեւ հոգեւոր երեւույթները. մարդնալին ճանաչոզոթյունը. գիտությունը, արվեստը եւ ըճղհանրապես մշակույթը Բոլոր փիլիսոփայականդպրոցները ընդունել են շարժման փպությունը. բայց տարբեր կերւվ են ըմբռնել նրա բնույթն ու էությունը. Օրիսակ. ըստ էլնացիներ Պարմենիդիու Զենոնի շարժումը գոյություն ունի, է. Քանզի ամեն ինչ կեցություն է. պնդում է բայսիր էությամր թվացող շարժումն ու փուիռխությունըհն չեն. միւյն մեր ե ն աքին երեւում: Ջենոճը շարժման դեմ առաջ է բաշել մի շարք աւպորիաներ(հունարեն ւսպորիա-յլժվարությունբառից). որոնյից են «թռչող եւ «Աքիլլեսն ու կրիան»- Թոչող ճետը. նրա կարծիքով.անշւսըմ է. որովոնտել նախքան լրիվ տարածությունն սնցնելը, այն պետք Լ եւ այդպես ունցնի կեսը. ապա կեսի կեսը. հեռո արդ կեսի կեսը անվեր |երջությունն անչ համար1 ջորեն: վածներիայղ նետն վը անվերջ ժամանակ. որն անհնար է Հետեւապես, թռչող Լ իրականում անշարժ է, եզրակացնում Զենոնը. Նույն ձեւով արագավազ Սթիլլեսնանընլհատ կմռտենաղանդաղաշարժկրիային. բայգզ երրեք չի հաւնի ու անցնի Սոկրատեսնւ Պլատոնը շարժումն ու փուհոխությունը համարում են բնորոշ միայն ճյուքական իրերի աշխարհին, իսկ իղեաներիաշխարհը հավերժորեն անփուրոխ է Իղեաները կարող են միայն մտնել ձի ոընէ նյութի մեջ եւ դարձնել այն մի կոնկրետիր. ասենք, սեղան. քար, ջուր, մարդ եւ այլն. կամ էլ լքել ու դրաճովքայքայման ղատապարտել

ունեցող

ռուզվածքի

լքում

լոր

ի

Կո»

է

այն

Արիստուռելի.նյութական աշխարհըեւս իրականումշարժվում նրա շարժման պատճառը. շարժիչ ուժը Աստվածն է. որին ճա Լ շարժիչ. հավերժականշարժիչ Նա1 էր. ոը նյութը պասիվ ու իներտ, շարժմանը ղիմադրողկանգված է. Ուառի, ուժ. եւ Լ Լ այն, այն շարժելու հւսմար պետք արտաքին որքան ծանը Ըստ

է. բայգ

ջին

այնքան մեօ պետք Էլինի հրող ուժը. Վիբխարիտիեզերքիմարմինները շարժելու ուսմմար Աստված, ինքնին հասկանալի է. պետք է անսահման ուժի տեր լինի. Շարժելով ամբողջ տիեզերքը.Աստվածը, սակայն. ինքն անշարձ Լ. հետեւապեսուրիշ շարժիչի կարիք չունի Դրա շնորհիվ նա ընդուստումէ մի շարժիչից մյուսին անցնելու անվերջ շղթան, Առօրյա փւստռերի վրւս հիմնված Արիստոտելիֆիզիկայի «շարժդան Գա(ՃԽԱղ)հե ին ուժն է» լիլնն ու Իննրցիայի օրենքի շնորհիւ|Գալիլեյը ցույց տվեց. են որ մարմիններըկարող շարժվել ճաեւ իներցիայով.այսինքն առանց ուժի Իսկ 1 սր ուժը ոչ թե շարմման պատճառն է. այլ արագացման պատճառը «Թ. սկզբին Հեգելն առաջադրեցհակառակ տեսակեսոը. ըս որի դ հենց հոգեւոր ուժը համաշխարհային ոգին է գտնվումշարժման մեջ, աու վելի առույգ դիալեկտիկականինքնաշարժման ինքնազարգացման մեջ Իսկ բնությունը, լինելով համաշխարհայինոգու այլակեցությունը. է նրա սոսկ շարժումը, տացոլում քանզի նյութը չէ. Բնության մեջ համաշխար լին ոգին ստեւլծում է նյութական իրերի ու երեւույթներիողջ բազմազաճուբյունն իրարկողքի, տարածության մեջ, որովհետեւայն զուրկ է ժամանակից Ի րբերություն իդեւ ղպու ճրա ըոցները. ինչպես հայտնի է. դրսեւորմանձեւերը, այու երեւղւյթներն են համարումմիակ կեցություն. սինքն հոգեւոր կեցության գոյությունը. Ելնելով նրանք շարժումը վերագրումեն մւտերիային, պնդում հն. որ մատերիանէ շարժման միակ աղբյուրը: Հին աշխարհի. մասնավորասլես անտիկշրջանի տարերայինդիալեկտիկ ինչպես, օրինակ.Թալեսը, Հերակլիտր,Դեմոկրիմատերիալիստները. տը եւ մյուսները աշլսարհիսկզբնապատճառը ջուրը. կրակը. ատոմնե111 դդ րը դիտում Լին ւանվերջշարժման ու փոփոխությանմեջ ՃՄԼ-ՃՆ մետաֆիզիկմատերիալիստներիմի մասը, օրինակհոլանղացի Բ. Սպիղ ), շարժումլւ համարում էր մատերիւսյի գոյության մասնոզան (Ճ1 նավոր ձեւ. յսինքն մոդուս(լատիներենմողուս չափ. եղանակ. ձեւ բասի). Այստեղհիմք էր ընդունվում Գալիլեյի իճերցիայիօրենբը. ըստ որի մարմինը կարող | գսնվել կսմ դադարի. կամ էլ հավասարաչաւի ուղղագիծ շարժման մեջ Իսկ մատերիան ամբողջությամբհամարվում Լր հավերժորեն անչարժ ու անփուրոխ: Ֆրանսիականմատերիալիսւոսերը (ՃԱ դ ) գտնում |ին. որ բոլոր մատերիական մարմիններնու երեւույթները շարմվում են. սակայն այլ շարժումները ԱԱ )ւ որպես մեխանի շրջանաձեւՆրանց քր

Նյուտոնը

նն

ճ

բայց ոչ

պաւիվոր

զար

զալ

ը

մատերիան կոնկրետ իրերն: այդրմնական դրույթից. լան

-

բ

էին

գտնվումէ հավերժշրջապտույտի մեջ, որտեղ ցերեկը միշտ հաջորղում է գիշերին, տարվաեղանակները միմյանց,մոլորակներըգծում են նույն ուղեծրերը. ցորենից ցորեն է բուսնում. մարդուց մարդ է ծնվում եւ այլն. Նրանք ժխտում էին սշխարհում որակապեսճոր երեւույթների առաջաէ ցումը, զարգացումը.Եվ այդ իմաստովմատերիանմշտապես մնո միեւնույնը, անշարժ ու անփոփոխ: Սարքս-լենինյան դիալեկտիկական մատերիալիզմի տեսակետից շարժումը մատերիայի գլխավոր. անխզելի հատկությունը. այսինքն ատրիբուտն է (լատիներեն ատըիբուտիս-օժտել բառից) Ըստ Էնգեյսի չկա մատերիա առանց շարժման եւ չկա շարժում առանվ մատերիայի, է. աշխարհը շարժվող մատերիա է Շարժումը ոչ միայն շրջապտույտ այլեւ նդր երեւույթների առաջացում, նրանց զարգացում Դիտելով շարժումը որպես նորի առաջացման ու զարգացման գզործընթաց, պետք է, սակայն. ճկատի ունենալ ճրա հարաբերալկյյությունը դադարի, անշարժության հես. Տվյալ հարցում կա 3 հիմնական մոտն-

3 ռնլյատիվիզմի եւ դիալեկտիկայի մետաֆիզիկայի. իսկ շարժուհարաբերական, եիկրորդական,որպես հավերժական դադարի կողմ

ցում

ֆիզի

մը

մ է բաց

Գմ

Մե-

.

է Ռելյասփվիզմնը(ոլունում | շրջապտույտ ժխտում է ղադարը Հերակլիտիաշակերտ Կրատիլր բացարձակացնում էր շարժումը, պճղելով. որ դադարը ւոսկ մեր ւսչբին է երեւում, իրականում այն չկա Աշխարհն իր առարկաներով ու նրեւույթներով մի վիթխաղի սրընթաց շարժում է որտեղ ճրանք ամեն մի ակնթարթ փոխվում եմ. այլեւս նույնը չեն` Դիտահնտաւանքով նրանք

կամ պահ. որովհետեւ այն միայն շարժումը

եւ

անճանաչելի են Մարդըկարող Լ միայն իրերը ձատճացույց անել. ասե-

լով «ահա». նչ այղ դեպքում էլ կուշանա. որովիեսլեւ այղ ընթացքում իեւ ըերր կփոխվեն Ռելյատիվիզձըուսնգեցնում է արկածախնդըուբթյան արի Ըստ Բալզակի. մի այլսսերվ «Ես իր սխտադրժությունը արդարացնում էր խոսքերով այլեւս նույն փարդը չեմ. գտեք նրան, ով ձեզ խոստում Է մղվել». Դիալեկտիկայիտեսակետից շարժումը բացարձակ է, իսկ դաղարը հարաբերական. երկբորղական. ժամանակավոր: Դաղարը շարժման մի կողմն Է. ճրա անիրամեշտ պարն է, ճրա ավարտը եւ չափը Օրինակ, շարժման հավատաբաչափ կամ սնհավասսրաչափ բնույթը նրա դադարի պահն Է Ապա ամեն մի կոնկրետշարժում ունի սկիզբ ու վերջ. եւ հանգչում է որոշակի արդյունքում Օրինակ. ավտոմնքենայի արտաղրության գործընբ ացն ավարտվում է պատրաստի ավտսմեքենայով: Վերջապես. նրա արլ

բարոյակ

Բյ

տաղրության հետ կապված բոլոր շարժումներիբնույթը. ձեւր. քանակն ու որակը իր չաւին է ստանում նրւս մեջ Դաղարի վիճակը ժամանակավոր է. քանզինորշարժումներն ու փոփոխութունները հանում են մեքն33

նան

մաշում վիձակից. է

այդ

Է

թյան.

հավ

շալ

այճ բաղկացած է անվերջ

քայքայում ենայն.Դադարն, չԷ. կշիս առենատարբեր թանակի ձեւելիգ են. րստ էո։-

ու

վ

ում.

Շ

եւ

ըստ

որովհեւռեւ դաայղմ էլ դաղարի ձեւերը եւս չափազանց տարբեր ղարն իմաստ ումի շարժման այս կամ այն ձեւի առկչությամբ. օրինակ

բիմիական միջուկային. եւայն ւ:շարժման մեկնաբանել դատակարգել

մեխանիկական, ջերմային. ստեղծել ՁԿտելով կեգությ

յա-

ու ձեւերը: Օրինակ, Ամությունը իիստուռելր (մ. բ. ա. Բ/ դ.) որպես շարժման ձեւեր առանձնացրելէ առաջացումը, ոչնչացումը, մեծացումը, փոքրավումը,որակի փուփոխուԲեկոնը թյունը նւ տարածականտեղափոխությունը.Անգլիացի Ֆ ՕԴՂԼդ ) առանձնացրել է շարժման բւսզմաթիվ ձեւեր, որոնց շարքում նաեւ հակակրանքը,տպավորությունը, տատանումըեւ այլն- Մի փոքր ավելի ուշ մեխանիկայի: ազդեցությանտակ Ռ Դեկարտը շարժման բոՆա պնդում է. որ շարժման որ ձեւերը հւսնգեցնում է մելաւսնիկականին. ամենաբարդ ձեւերը բույների. կենդանիներիո: մարդու կլլանքը վերջին մեխահաշվով հանգում են նյութերիտարածականւռեղափոխությանը, նիկուկանշարմանը. օրինակ արյան էր ալո որը սեր սլ

Այստեսակ շիջանառությանը մեջ իշխեց մեխաճիցիզմ: Բնագիտությսն մելսանիվիվմ են

մատերիայի

կասլյած

կոչվեց

հեւ.

Այդ ժամանակ բփվակաճները. ձեւավորվեցի դ 10բական թիմիան. նությունը,է

մինչեւ «Ու

ու

կլ

ռրակաւվես տարզիտուր յունները. որոնքուսումնասիրում են ջարժման Ֆ գիտության բեր ձեյերԷնպեխ նվաճումները, Ընդհանրացնելով ձեւի մեխանիկա

րժոմը

բ

լ

ել ըգելով բիմիականի. փոխկապակցնրանց ըստ քարդուբյան աստիճանի Բոլոր այդ ված են. անցնում են միմյանց. սակայն չեն հանվում մեկը ճյուսին. որովհետեւ ամեն մի ձեւ ունի իր յուրահատուկ օրենքները Ամեմ մի քարդ ձեւ որպես ստորաղաս կողմ պարունակումէ պարզ ձեւերը. օիինակ, հասարակականձեւր ներառում | մյտս ավելի պար ձեւերը Որքան բարդ Լ շարժման ձեւը, այնքան ոքը Լ նրա մնջ պարզ ձեւի ղերը Օրինակ,մեխաճիկականի դերրքիձիականումավելի մեծ Լ, քան կենսաբանակաճում կամ հառսմրակականում Թեեւ այս ղլույրները սկզբունքորեն ճշմարիտ են, արեւմտյան որոշ շարունակում են շարժման փիլիսոփաներ ռ երը ձեւր Հատկապն եմշար ցելու.որ հանգեցնելու փորձ ու է գ կենդան| նիզմներիօրենքկուբյուն ու կրա են անգլիավի Սպենսերի օրհետեւորդներ ներով Հ. կանի

ի.

փորձերը

դասա

ձեւերը

կելոռսբ

հանգեւլն միմյանց կան

րածված

լ

:

կանին

իում

Դրանցից

3Վ

ը

կ

է Իյունը թյան հիմնական կան օրենքը: նմանեցնում

եւսոցիալ նիզմի.

ի«

Լտաջինը

իսկ

համարում գոյության պայքարի կեճսաբանաօրենք նրկրոլողը

է

յմ

ք

նվ

յությանը

մնե

հնա-

հնընձնեումմ,մի կողմից.լրացնելու րավորություն տարժմանձեւերի լլե-

րոհիշյալ պատկերը եւ մասամբ ուղղել այն, իսլ մյուս կողմից առաջարկելու նրան դասակարգմանմի ուրիշ. ավելի լայն ու խոր հիմք: Այժմ շարժման հիմնական ձեւերի շարքիննն դասվումերկրաբանական.մոլորսկային եւ կոմպյուտերային (սվելի ճիշտ ինֆորմացիոն) շարժումԷ մտցվում ըժման մեջճերը. Մ իկական շարժումը հիման վրա ոը ֆիվիկայի ու պարզվել է. որ գոյություն ունեն 3 որակապեստարբեր աշխարհներ միկրոաշխարհ, մակրոաշխարհ եւ մեգաաշինարհ, շարժմանձեւերը դասակարգվում են եւս 3 մչակարղակիմիկրո, մակրո նլ մեգաշարժումնեատոմների, միջուկների եւ այլ ոի

Որքանով

տվյալների տիեգերաբանության

մոլեկուլների. Սիկրոշարժումները յին շարժումներն երկրային չափերի մւսրմինՄեսկրոշարժումները մեր վորական, են, թվում շարժումներն հատսրակական ների,երեւույթների րժումները մարդը ի,

քվ

մեի

կական

են

նանւ

այդ

ու

Է Մակրո,

րով

ՄեծԱաաա հետաքշարժումներն սետագալակտիկայի հեզե

ի

կներ)

կայի

եւ

են.

ըբրությունէ ներկայացնումհւստկապես մետագալակտիկայիշարժոււոիեզլ նն մ է. որ սը, որը ձակվումէ Դան, ինչ-որ վիթխարի վանողական ուժեր. որոնք գերազանցում են ձզողական ուժերին եւ ստիպում հն գալակտիկաներինիրարից հեռանալ լույսին մոտ, այսինքն մինչեւ 250-260 հազար կմ/վ արագությամբ. Դա թույլ կում

գործում

տայիս ենթագրելու. որ 14.4 մլրդ տարի առաջ տիեզերքի ողջ զանգեւ վաօր կենտրոնացած այնպիսիգերխիտ Լ եղել մեկ կում. որ անգամ Է

իրակ

Ար յութը ունեցելգերխիտ

կետումսի

ն սերորռններ եւ այլն գոյություն չեն Ապա այլ Կայթել ու սկսելէ ընդարձակվել, որն առայսօր էլ շարունակվում Է. Բոլոր միկրոմասնիկները,մակրռ եւ մեգամարմիններն այդ ընդարձակման փուլերն են: Եճբադրվումէ նաեւ. ռր մի քանի տասնյակ միլիարդ տարի ուժերը կսկսեն գերազանցել վանողական ուժերին եւ իր ճախկիճ գերլսիտ վիճակին,որից

անց ձգողական

հետռ կսկսվիընդարձակմանմի

նոր փուլ.

«բաբախող» տինզերքիտեսությունն Է. բար սեղմվում եւ ընդարձակվում է.

ըտո

եւ

այղպես շարունակ. Դես

որի տինզերքըպարբերա-

Շարժման ձեւերի ճանաչողությանբազմաղարյանփորձը հիմք է եւ ապագայում կհայտ-

տալիս ենթադրելու, որ այղ ձեւերն անվերջ են նաբերվեն նորանորձնւեր.

րձակ է ու այլեւ իր թյամբ` մի զգալի մաս անկանոն է, կատարվում Լ հազար ու մի ուղղությամբ. մյուս մասը 2րջնյի Լ. օրինակ ջրի փոխակերպումը գոլորշու, հեղուկի ու տառույցիեւ օհակառակը.հրրորդ մասը հինակ մոլորակայիճ իրենց կենտրոնների շուրջը. եւ. գերակշռող ունեցող, անշրջելի շարժումները,օրինակ էնտրոպիայի աճը փակ, վերջավոր ջերմայինհամակարգերում,որտեղջերմությունըփոխւսնցվումԼ հատաքից ասռը մարմիններին,մինչեւ որ նրանցջերմաստիճանները վասարվնենԷներգիայիքանակը մնում է նույնը. բայց արժեզրկվում է. ոչի կարող: Դրա հիման վրա 7124 դ րովհետեւ վերջին «ջերմային տեսությունը.ըստ է նվազագույն էնտիոպիայով.որից հետո այն որի տիեզերքըստեղծվել աճում Լ. անընդուստ մինչեւ որ աստղերըհանգչեն. տիեզերքի բոյոր մասերում ջեր իճամները մշու բոլոր տապես ընդհատվեն ապես. այն հավերժորենընկղմվի«մահեւ. վան» մեջ Սակայն այստեղ անտեսվել էր 3 հանգամանք`Առաջին. տիեւյերքը ոչ թե փակ ու վերջավոր,այլ բաց ու անվերջ համակարգ է՞ Երկրորդ. էնտրոպիայիաճի օրենքը հատուկ է միայն ջերմությանը, բւսյվ ոչ շարժման մյուս ձեւերին. որոնք գործում են տիեզերքում Երբորդ. ՃՃ դ սիներգետիկանւլարզեց, որ աշխարհումկան նաեւ բաց. ոչ վերջավոր. անհավասարակշիռհամակարգեր.որոնք կարող եննյութ եւ շրջապատի հնտ, կուտակել դրանք.նետեւապես Լ ու ակտինվ քարձրացնելով | իրենց մակարդակը՝ Լդպիսի շարժումը կոչվում է զարգացում Զարգացումը շարժման մի տարատեսակ ). որն ունի գերակշռող ուղղուէ պարզից դեպի բարդը, թյուն. անշիջելի է եւ դեպի ցածրից բարձրը Զալ բյուններիվերընթաց շարք Ւ. որտեղ անցում Լ կատարվում մի որակական փուլից մյուսին ավելի բարձրին ու կատարյալին: Առեն մի համակարգ. երեւույթ կամ ղրանցդասն ունի զարգացման իր չափանիշները. որոնց շնորհիվ կարելի |. ղատել. թե նրանցիցորն է տվելի Կւարյազած. որն ավելի պակաս. որը գարգացմանոր փուլում է հ այն գտանփոմ Սակայն կան նաեւ զարգացման րճղհւսնուրչափւոնիշներ. որոնք 2 կարգի են` կառուզվածքային եւ գործառութային ոչ

համատարածությամբ եւ աարի

Շարժում եւ միայն իր

ուղղութ,

րի

Շ

անվերջաթյամ

անվերջ բազմ

մ

Շալ

րի

շրջապտույտ. ցիկլաձեւ շարժումներ են, վերջապես, 'ողղությո

աշխատանք կատարել լերքի

»

Է

հետեւ

էներգիա փոխանակել

գործընթացները

8.

վության

կ

ընբւոնում

ի

(ֆունկցի

Ս.

՝

լածքային

տեսակետից

երիզար-

|

օրգանների դիճրանց՝ գացման կամ մակարդակը կենդաեւի որոշվում ատնրձրա ճի սրգանիզմները առաջին րինղրանով ցածրակարգերիգ էն

ն

լ

են տար-

բերվում. նրանց կառուցվածքը շատ ավելի բարդ է Նույնը նկատելի Լ նաեւ մեջ. սկսած յարյանից մինմարդկային րակության լետից աչեւ սկից կարգր Գոր բային վելի զարգացածէ շրջապատիհեւո նյութ եւ էներգիւսավելիլավ փոխանակող, հետեւապես ավելի լավ հարմարված համակարգր Օրինակ. ԱՍՆ-ի տմաեսսկան զարգացման ձակարդակի մասին կարելի է դառել այն բանից. որ. ունենալով երկրագնդիբնսկչաթյան 8 22-ը. օգաւագործումէ համաշխարհային հումքի 50 օո-ը ժամ

է

աաեռավ

իմումր հակ է Այն յան եւէ ձեէ: Դրունք նախ հանղես են գալիս թյան ով. որտեղառաջադիմությունն իր մեջ որոշակի հետւսդիմությունէ պարունակում Պատճառն այնէ, որ ամեն մի փույում իր զարգավման բազԼ մեկը կամ ձաթիվ հնարավորություններից ձի քանիսր, լիմության մյուսները. Է հայտնի է. ճրան բյունը

միասնություն

ջ

կան

իրագործում կամակարգը

ետաղիաթյան ինչպես դատապարտում Է արդի վիթխարի Կիտության տեխնիկայի առաջադիմությունն ծնել զենքերը եւ առողջության բադաբակրիության ոչնչացման վտանգը, մարդկության ժի

վ

ու

ն

փստացումը կւսպված մի շարք հիվանղություններիահավնացող տաու հնտադիմությունը հածման հետ եւ այլն: Լոոսջաղիմությունն հանդես են գալիս նաեւ բեւեռացված վիճակում, երբ զարգացմանմի փուլում իսկ մյոսը Դրա հիակնհայտորեն գերիշխում է փույում տուն վրաս եսիվ), իսկ են Իսկ երե հետադիմությունըշեշերկրորդը` են Լ, տակի ապա այդ փուլն աճվանում ռեակցիոն, իսկ գործընթացնեիէ ռեակցիա: Սակայն պետք է նկատիունենալ. որ բացարձակ. համատարած, բոյոր ուղղություններովո չ առաջադիմություն է լինում. ոչ էլ հետաղիմուԻ)ուն, նրանք երկուսն էլ հարաբերականեն: Մարքսիզմ-լենինիվմում շնորհիվ Լենինի եր Ստալինիտարածվել էր այն ր Լ. այթե կարծիքը. շարժման սլես սինքն ամբողջ աշխարհը զարգացման մեջ Լ Այս տեսակետր սխալ է. Չարդացումը. օժտված լինելով որոշակի գերակշռող մողղությամբ.հաաակ | վերջավոր համակարգերին,որոնք ունեն սկիզբ ու վերջ. իսկ Զ ամեն մի անցնումէ 3 զլինլերքն անվերջէ: հասվոր փուլ առաջայում. հասունացում եւ անկում Մրանքիրենց հեր-

հաջորդ մեկը: (ռեգրեսիվ: հետաղիմական

|

մը

գործընթաց

ցման

բ

ն են վերընթաց եւ վարընթաց Լռաջին շրջանր հասնում է իր զագաթնակեւոինեւ սկիզբ տալիս երկբորդ շրջանին որն ւսվարտվում է համակարգիքայքայմամբ ու կործանմամբ, Այս առնչությամբ լուրջ փիլիսոփայական հեւռաքրքրությունԷ ներկայսպնում մարդկաթյան ապագայի հարցը. Ըստ Էնգելսի, մարդկուԲյունը դատապարտված Լ կործանման. որովհետեւ այն. ինչ ունի սկիգբ. պետք է ունենա նաեւ վերջ. Մի ուրիշ տեսակետ ասում Է, որ եթե անցամ հեռավոր ապագայում Արեւըհանգչի. Երկիրնընկնի ճրա վրա. դարդիկ մին: այղ կկարողաճան մի այլ աստղի շրջապւստում մի հարտեվլափոխվելնրա վրա Երրորղ տեսակետի ն. հետո միլիարդ միջին էներգիայի մարդն իր վրա եւ կենսա-

բին

|ում

զարգ

գտնել մար մոլորակ եւ

տիեզերքի

ի

անինար. կանըը կդառնա

մակարդակն այնքան կինկնի. որ բանական. կանցնի հիմքից կականէ նր

հսւյ

որակին

ջինն է,

լ

ծ

ի

փերգկպան

տեխնի կվերածվի հիմթին. րիւ Այս ւ |հետլ ակի Հեգելի ի

յոյն

|

ենթներին

ճը

անգման. բապայքարի, հակաղրությունների միասնության ու

ցոսման բացասմանօրենքներին Բատ քանակից որակինանցման օրենքի, շարժումն ոլ զարգացումն որոնք. սեսփոմեն ոստիճանական են չափը. խություն. Չափն սահմանն է. այն որտեղ փոփոխություննառաջացնում է որակի նյուբերի ագրեգատային վիճակը վում Է ջել խության (ջուրը 0 իճան գազ) Անցումը սառույց Լ իսկ 100-ում որակից մլուսին աա տարվում Լ թռիչքի միջոցով: Թոխչքներըլինոու են աստիճանական եւ կարուկ(օրինակ. ոչրանի միջուկների աստիճանականտրոհումնատոձային ռռակտորումեւ կւորուկ տրոհումնտտոմային ոռւմբի պայբյունի զարգաեպբում) Մանը ի, ների ձեւով տումրկոչվում Է բառից). էվոլլուցիոցումը եւ նոր Բուլսնրիու կենդան| է մը կատսրվում էվոլյուցիայի միջոցով. առանց րուկ բռիչքների: Տիեզերքի ընդարձակմանհետեւանքովտիեգերակւսն

փոփոխությունն Խանյան

հատակը ոսմ

նցնելով

որակ

փոփոխութրոն Օրրան:

գոլորշի

միջոցուլ

մոխ-

մի Լ

|ող

(լատիներեն ծավալվել էվոլյուցիա աստիճանաբար ստ-

ռարձիններիու

էվոլյու այնպես էլ թռիչքաձեւ ինչպես աստիճանական.

անվանում ձեւավորումը համակարգերի` Մարդկային եւս

փոի

ցիա. սակայն թյան մնջ նրստելի է

են

վարգացյոմը Աստիճանականը տեղի Ւ ունեճում տվյալ որակի, օրինակ. այս կաճ այն հասարակարգիսահմաններումեւ նույնպես կոչվում

Է էվոլյոպիա. իսկ կտրուկ թռիչքաձեւը մի հասարակարգից մյուսին որակական անցման ժամանակ եւ կռչվում է ռեոոլյուցիա(լատիներեն ռնռլուցիո-հեղաշըջում. հեղափոխություն բառից) Հնետեւաւվես.սյստեղ էվոլյումիան ունի ճեղ իմասւո. ճշաճակում է զարգացմանառաջին փուէր իսկ ռեոլյուցիւսն նրա երկրորդ փուլը` Էվոլյուցիան ճալսապյուոեւ րբաառումէ ռեւոլյուցիան. իսկ ավարտում է ուղ նղծում նրա հետազ համար. փարգացումըէվոլյուցիայի ել ռեւոլյուցիայի. հեղափոխության թյուն Է Հեղափոխություններըլինում են ոչ միայն հասարակության տճու քաղաքական կյանքում. այլեւ գիտության. տեխնիկայի. սական արվեստի ու այլ բնագավառներում. Հակաղրությունների միասնության եւ պայքարի սրենքը բացարայտում է շարժման ու զարգացմաններքին աղբյուրը, ներքին պատճառը Բստ այղ օրենքի. որեւէ զարգացումն սլսվում է նրւս ճերքին հակւառթրւնների առաջացման. ծավալման ու հալլթահարմաճ. լուծման միջոԿով. Հակասության առաջին սաղմնայինփովը կոչվում Լ տարբերություն, երկրորղ հասունացած փուլը հակադրությունեւ երրորդ եզրահիակիչփուլր կոնֆլիկտ:Կոնֆլիկտը ծայրաււռիճան սրված եւ հաղթաուսան պատրաստ հակասությունն Է Կոնֆլիկտը լուծվում է կամ հա1ասսությանմի կողմի հաղթանակով մյուսի նկաւոււսմբ եւ երեւույթի ոյոսկական փոփոխությամբ.Լրսմ էլ 2 կալմերի կործանմամբ եւ որչսկավես նոր երեւույթի. հեւոեւաբարճոր հակաղիր կողմերի առաջացմամբ. որպեսզի հետագայում այն եւս ճույն ձեւով իր տեղը զիջի մի նոր երեչույթի եւ շարունակ. Ասաջինի ՍբինակԼ որտեղ անցումը փոլներին ու մ են ու խարի ճորտերն երը, իսկ ֆեռէ բարժուազիայի իզմին. որն ռաղթանակով Ֆիզիկայի պատմուբյան մեջ առւսջինի ռրինալկ| լույսի դւսսական մասնիկային ու ալիքայինտեսությունների:իոլսարինումը թանտային տեսությամբ, իսկ երկրորդի օրինակ Էյնշտեյնի տեսուբյան հաղթանակըՆյուտոնի տեսությաննկատմամբ. Բացասման բացասման օրենքը բացահայտումէ զարգացման ուլղությունը Այն ցույց է տալիս, որ զարգազումը կլատարվումէ նորի կողԴա մից հնի այսինքն ոչնչացման միջոցով- հաջորըւմկան շղթա է. որ նորը. ծագելով |էմի երկարավուն բւսցասում է այն, միաժամանակվերցնելով նրա դրաու կան որոնք )եշտ են նորի Խսղթանակի հետագա է կրկնակիբացասումը. ոզարգացմանհամար. Այստեղ առանձնանում րովհետեւ ղա երեւույթիկրկնակիվերածումն է իի հակաաղլության. որի ռետեւանքով զարգացման երրորղ աստիճանը որոշ հաականիշներով

ելլյույիան եւ

ռեւոլյագիան

ստրկատիր

այղպես մին.

րկ

ֆ

ճ'

մ

|ում

իզմ|

բացասման.

իմի ընդերքում. ն

հաւ

ընթաց

անհ

օրինակ լ

ինքն բարձր

իճանում կա-

տարվում իբրեւ բե. վերադարձ դեպի հինը Ինչպես հայտնի

է. 2 «ոչ»-ը

մեկ «այդ» է: Օրինոսկ.լույսի մասնիկային տեսությունը ՃԼՃ դ. բացասվեց ալիքային տեսության կողմից, եւ թվում էր թե ընդմիշւո-Մակոսյն22: դ

մռանիկւասյին տեսությանը մասամբ վերածնվեց լույսի քվանտային

տեսության կուլմից. Հետեւապես, վարգացումըտատանում է պարուրացիկլաձեւ բնույթ. պարբերական վերաղարձներով հինը. որեւ բաց տեղ կա 3 ի ձի բանիհ նրա բ գան բացասում Հեգելը դրանք անվանելէ թեւ, հակաթեզ. սինթեզ: Երձեւ.

մ.

դեսլի մ

իր մեջ միավորում է, Կա հիրավի. սինթեզ ւ ըառ կն կարող Լ Հեգելիտրիադան լինել երեւույ յթների երբ հմտակոաստիճանը, նախորդ2

է

րորդ

թյունը,

ընեննշմարվում նն լսղգացման աստիճանները,կամ էլ Լությունների ղորտում. որտեղ զարգալյման ցիկլ կազմող երեւույթները 3-ից ավելի են. սակայն ըստ էության 3 մակարդակ են կազմում Օրիճմակ,Մենդե-

լնեւի աղյուսակի 1սրարթերությունըեռաստիճան է (թրածին-հելիումզիթիում), իւկ 1 պարբերությունը 9 աստիճան, որտեղից ձայսից աջ անկում է կատարվումմետաղներիցմետայլ ռիդներինեւ վերստին մետաղ-

ներին Զարգացումըչափազանցբարդ ու խճճված Է դառնում, երբ տեզի Լ ունենում արտաքինազդեցությունների պայմաններումԱյղ ազղեգուր լոււններնայուվեսեն աղավաղում զարգացմանընթացքը,որ ցիկլեեն եչ րր դառնում աննկատելի.Բնաթյան հասարակությանմեջ ռրպես կանոն զարգացումներնընթանում են ռչ մւսքուր ձեւով. ոչ առանց արտաքին միջամտությանների.հետեւապես եռաստիճան գիլկլերը.տրիաղաներըհազվադեպ են

Տ 4 ՏԱՐԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ՃԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

մեկնաբանման

եւ արժեւորմանհաԿեցության միիլիսոփայական Բամար հույժ կարեւոր թյան ու կեցությունն վականԷ նշել. որ ինչպես բնական,այնպեսէլ մարդկային աներեոսկայելիեն առան տարածության ու ժամանակիՄարդն իր կյանքի ամեն մի քայլափոխում տեսնում եւ զգում է տարածության ու ժամանակի գործոնների Եբեմի կողմ թուլննն թաղրություններնո վարկ ու Լ ռասին ներկայումս մեզ ապա ստատրածության հնածւյալը ու ձեւ եռաէ, Տարածությունըիրերի երխուլթներիգոյակցության չափ 1. համասեռ (իվոմռրֆ) եւ հավասարորակ(իզոտրոպ). Այն օժտված է տարաձգությամբկամ երկայնությամբ: Գոյակցությանձեւը նշաժամ

ազդեցությունը

մամանակի

հայտն

որ իրերն ու նրանց մասերը միմյանց հանդեպ դասավորված որոշակի կարգով աջից ու ձախից. վերեւիցու ճերքեւից. առջեւից ու դետեւից: Եռաչաությունը նշանակում է, որ ամեն մի իր ունի 1 :ափ երկարություն, լայնություն եւ բարձրություն Համւասնոր կաճ իզոմորփֆր սշանակում է, որ տարածուբյան բոլոր հւստվածներըհավասար են. միլիմետրը միլիմետրին,մետրը՝ մետրին եւ այլն. Հավասարորակությունն լ նշանակում Լ, որ նրա բոլոր կողմերըհամարժեք են. որի շճորհիվ իրերյ. ձարդիկ կարող են ազատորենշարժվնլ տարբեր ուղղություններով, օրինակ գնալ մի տեղ եւ վերադառնալ Ժամանակը իրերի ու երեւույթներիհաջորդականության ձեւ է, միաչափ է. համասեռ (իզոմորֆ) եւ ոչ հավասարորակ (անիզոտրուվ) Այն օժտված Է տեւողությամբ: Հաջորդականության ձեւը ճշամճակում է. որ իրերն ու երնլույթները. նրանց տարբեր փուլերը դասավորվում են ձեկր դյուսից առաջ կամ հետո: Միաչափ է. որովհետեւ մեկ ուղղություն ունի եւ չափվում է վայրկյաններով, րուլեներով, ժամերով եւ այլն. Միասնո կսմ իզոմորֆ է. քանի որ նրա համապատասխանհատվածները. օրիԷ րոպեին Հավ չէ կամ սկ րոպենհ Է րովհետեւ հոսում Լ միայն անցյալից դեպի ներկան ու ճերկայից դեեւ "սի ապագան լիովին անշրջելի է Ժամանակի անչրջելիության Դաղաճիքը Առաջինըմեկնա բանումէ այն 1թայով.որտեղ են եւ նն ծնում որշտ նախորդում տվյալ անշըջելիուԻլունը Երկրորդը` մեկնաբանումէ էնտրոպիայի աճով կապում Լ այն ոփեվերքի ընդարձակման հետ, որը. լինելռվ միակողմանիգործընթաց, սիակողմանի բնույթ է տալիս ժամանակիհոսքին Այս տեսակետիցհետեւում Լ, որ երբ հեռավոր ապագայում տիեզերքը սկսի սեղմվել. ժամասակը կշրջվի կսկսի հոսել հակառակ ուղղությամբ.

նակում է. են

ան|

ր

բացահայտված չէ:Կա:ենթաղրո թյուն

հետեանջեերին

ւվ

եւ

վերը սր բոշ:

կր

Է

կան.

ոլո

ուժ

Դրանցից ամենահիհամընդհանուր ված հատկանիչները որի համաձայն չափը բնոքներ

բյան

լ

չեն

չ

է.

կա 4-րդ չափը. "տարածությանը, լ

միայն երկրային

որ

նաեւ

որը

ղեպի երկնային աշխարի մարդնընկնում է ետմահու մասին ոչինչ չի կարող ասել, որույհետեւ դա գիտա։սրձով ստուգել հնարավոր չէ. Գիստւթյունը, առանձնաւվեսքվանտային ֆիզիկան. ելնելու) տարանում

է

ե: ուր

"Դ իւոությունն այգ

մասնիկային հատկությո բադրումԼ. յվա' լըիրենց կանիշներով բնորոշ թյունն այղ. միայն Իսկ միկրոաշի դրանք իսլորովին եվառաջաղրվում տարբեր վասրկածներ միկրո բական ձասնիկների "ուտիզմի հետկ

որ են

ու

«

ու

ր

մակլ

այլ

ժամ

կը

մ

ր

են:

են

որակ

ու մասին, օրինակ կան տարածուիյան ժամանակիքվանտներ 10" սմ եւ 10: վ չսփով. այսինքն ուտսմի միջուկի չափուլ եւ մյումեզոնի տեւողության չափով Ենիաղրություններ են արվում (աեւ բազմաչտփու անիզոտրոպ տարածությանմասին. որն օժաված է գերակշոող ուղղությամբ եւ անշըջելի Լ. ինչպես նաեւ երկչափ ու իզոտրույ. շրջելի ժամանակի մասին Բազմաչափ տարածությսն վարկածըկիրառվումէ արդի տիեվերաբանության մեջ, որտեղենէ, որ նախճական գերխիտ նյութի մեծ պայթյումի պահին թաղդրվում տարածությունն ուճեվել Լ 11 չափ եւ հետագայում տիեզերբի ընդար-

դրանգ քվանտային բնույթի մասին. այն մասին. որ է

յուլ

կուբ

եւ

ձակման ընրացքում ւսյդ չափերը կրճատվել են եւ այժմ հւսեչ են 3-ի՞ Վերջապես կա եւս մի արմատական,ծայրադեղ տեսակետ. ըստ որի

տարածությունն ու ժամանակը հատուկ են սոսկ մակրռաշխարհին. Միկրոաշխարեում ոչ տարածության կա, ոչ էլ ժամանակ. Այնտեղ է մր գոյություն ունենան բոլորովին ուրիշ տիպի կառուցվածքներ. պնատք որոնց հայտնաբերումնապագայի գործ Է: այս շատ հաԲոլոր վերը նշված մոտեցումների ու ւռոնսակետների մառռւտ ակնարկր ցույ է տալիս. բե որքան բւսրղ ու խճճված աշխարու են հայացքային մասնավորգիւուսկանհարցեր շաղկապված տարածուբյան ու ժամանակիհիմնալճղրի հետ Փիլիափայության տարբեր ուղղությունները եւ դպրոցները.ելնելով ռելր յանտարբեր մեկնաբանություններից. տարբեր նն ու բւս(ում նաեւ Այայես. իղեալ

կերպմեկնա

նն

մատերիականբնույթը, ժխտում են օբյեկտիվ. լն

ժխտելով կեցության

ճաեւ տարածության ու ժամանակի օբյեկտիվությունը. ընդունում են նրան) կախումը որեւլ գերբնական կամ բնական հոգեւոր ուժերից Օրինակ. Հեդելը զանում Ւր. որ ղրանքսաեղծվածեն համաշխարհային սզու կողմիգ Ըտո Հյումի. Կոնտի ու մյոա սուբյեկտիվ բղեւսլիաոների.

սոսկ մարդկայինվգայությունննրի դասավորություն են եւ. ինչղպրանք պես վվայությունննրը. կախված են մարդու զիտակցությունից.Կանտը ու ժամանակրհամուբում էր մարդու զգայական ճա( ապրիոյան կամ Է այղ բիբւսռից) ձեւ ճրա եւ փորձեւերու| Լ տաձիս սմյւայած վլլայություններիմեջ բածա-ժամանակայինկարգ Դրա շնորհիվ Լլ առաջանում է աշխարհի տռրածաժամանակային պատկերը Հետեւաւյես, ըստ Կանտի. ոչ քն ռարդն է թյան ու մեջ. այլ են գտնվում մարդու գլխում. այսինքն ճրա գիբունն ու տակցությանմեջ: Այստեղից Կանտն արնց իր հանրահայտ նզրակա-

տարածությունն փորձի առաջ

երեն

ապրիորի

ծնվում Մարգը.կարծիքով. |

մտցնում անգիտակցաբար

գլ

|

Սի

Սամանակն յ

լ

Էլ

Կոարյուն երկրաչափությունըեւ առհասարակ մաթեմատիլյուն առլոիորի. նախափորձնականգիտություն է Մարդն իր գլխից Լ հառամ այն

կ բոլոր դպրոցներըտւարաթյունը բխեցնում եմ մատերիայից նն օբյեկտիվ, այսինքը մարղու կամքից մատերիայի պես ու գիտակցությունից անկախգոյություն ունեցող Մարդը կարող է ւիորձի սիջոցով միայն ճանաչել դրանք Մարու գիտելիքները տարածուու են բյան ժամանակիարտապաւոկերներն նրա գլխում Այս ունի 3 Առաջին բբներակլ,սուբստանցիոճալ ըմբռնումն է, որը տարածությունն ու ժամանակը պատկեԻդեալիզմի

լ

ճություն ուժ

մակի

ր

ի

մել

հւսմարում

եւ

տեսակետն

ըբբերակ

ինչից. ճայն թվում մաւտերիայից, բացարձակապես անկախ գոյություն ունեցող սոււբսւդանց. որպեսմատերիական սերի համար վայր Սուբ սկիզբ է առել անտիկ շրջանում Դեմոկրիտից եւ ապաւ անգել ռին Ըստ Դեմոկրիտի, աշխարհում կաճ միայն ատոմսերն ու դատարկ են Դնմոկարածությունը. որի մեջ գտնվում ու շարժվում ւ րբիւոիայդ թյունը Նյուտոնն ձակ ամեն տարածություն, որն անկախ արտաքին դնում է մշտապես անշարժ ու միատնսակ» Ժամանակը. ըստ Նյումահի Կս բացարձակ Լ էլն «ինքճին, բուն իր Լությամբ. անկախ արտաբին ամեճ ինչից հոսում Է հավասարաչափ» Այս փիլիսուրայսկան զրույբները ճա այնունետեւ օգտագործեց իր մեխանիկան ստեղծելու համար րույնում

է ամեն

ձարժին ւ Նլուտ

զե

ատոմները «իրէությամբ,

ան

ին:ից

Եւսկրորդ տարբերակըռելյացիոն (լատիներեն ռելյագիո-նաւրարե-

րություն բառից) ըմբռնումն է,

ըստ

որի տարածությունն

ժամանակը

ու

հաճդիսաճում են իրերի ու երետւյքների որոշակի հարաքերուբյուն,ուստի. ղրանցից անկալս. դատարկ. մաթուր, զուտ կամ բացարձակ տահածությունու ժամանակ չեն կարող լինել: Ռելյացիոն ըմբռնմանկոդմճակից էր Արիստոտելը.իսկ 2Ճ11դ. Լայբնիցը. որի քննադատել է Նրոտոնին տարածություննու ժամանակը ճյութական մարմիններից կալրերս

համար

կաին

Երրորդ տարբերւսկը ի պես անխզելի հատկութ,

նակն այն

այսինքն

շալ

Տարածությունն յի ատրի

է:

ու

ժամաին

երիայի լոյության ձեւեր Սա մասնավորաւվես մարքս-լենինյան փիլիսոփայության տեսակետն Լ. որը մշակվել է Ֆ. Էնպելսիկողմից.Նա նշելէ չկա մատերիա առանյ տարածության ու ժամւսկի թյուն ու առանց յի Այսեւ չկա տեղից եւս հետեւում Լ դատարկ. բայարձակ, զուտ տարածության ու դրանք

հիմնական համընդհանուր `

կ

ե

ժամուճակի անինալրությունը

Ոչ էվկլիդյան երկրաչափությունները

դ. եւ

հարաբերանանու-

բյան տեսությունը ՃՃ դ առավելությունըտվեցինռելյացիոն ըմբոնմանը Սկվբււմ Լոբաչելսկին ու Բոլյաին զուտ տրամաբանական եղանակով պարզեցին. որ բացի սովորւսկանէվկլիդյան տարւսծությունիցկարող են չինել նանւ այնպիսի սւարածություններ,որտեղ ուղիղ գծին կարելի է անյկացնել 2 հւ ավելի զուգահեռգծեր եւ որտեղ եռանկյաններբին մսնկյուններիԿումարըփոքրըէ 180 աստիճանից:Իսկ ճի փոքը ավեՈ ուշ Ռիմանըցույց տվեց նւսեւ հակառակը.կարող են լինել նաեւ այնպիսի տարածություններ, որտեղ ուղիղ գծին չի կարելի մեկ զուգահեռ գիծ Լլ անցկացնել եւ եռանկյան մերքինանկյուններիգումարր մեծ Լ 180 աստիճանից

Այպիսով.

ըստ

Ռիմանի.ստացվեց. որ

այլ

տարածություններըկա-

րելի է բաժանել 3 տիպի զրո կորություն ունեցող մեր սղվռրւսկան Լվկլիդյան, բացասականկորության Լոբաչեւսկու-Բոչյաիի եւ ղրական կոբությւսն ոիմանյան տարածություններիԸնդ որամ, վերջին2 տիպերը հրկառ տարիներ համարվումԼին այդ մաթեմստիկոսների երեսսկայության արդյունքը. Սարղիկչէին կարուլանումհավատալ.որ դրանքկարող են իրական լինել. Բայց մոտ 60 տարի անց Էյնշտեյնի հարաբերականութբսն տեսությունը հաստատեց Ռիմանի ճշլեց. ռր մեծ ցիությունը. վածների, մենծ դաշտերի կոհություն ունի, հետեւապեսռիմանյանէ. իսկ հոսքը ղանդաղում Լ Օրինակ. Արեգակիվրա չ րոպեն ավելի երկար Լ. քան Երկրի տիե

Պ

ուտի

դն

ձ

երկրաչափ

սթյունը ժամանակի դրական

յան

վրա: Միաժառանակ պարզվեց. որ լույսային արագության դեպքում հոսքը կ իսկ չափերը կրճ ու դրանըձգտում են զրոյի: Մւսրմնիզանգվածն,ըճղհա-

մարմնի դանդաղում է. լ

կառակը. վեց

ի

Այստեղից մեծանում յմ:ձգտում շեշտվեց ժաման ու

է

անվնրջության ն

մասին,

ու

ելրակաց-

Ժ

ի

տարածության ու կապի հատկաւկյես միասնությունը. ւսյն. որ աշխարհը քառաչափ է. որտեղ 3 չափերը տահածական նն. իսկ 4-րդըժամանակային. Տարածության եւ ըսբոնումը թույլ Լ տալիս

զանգվ

ելու

ճաեւ

է

ժամանակի ռելյացիոն

բլեկտիվ հոգեբանական տարածության

լական,

յին

սու-

ժամանակի մասին. Շատ բան այստեղ դեո պարզ չէ. բայց աջի ու ձախի տարբերությունը, ասի(օրինակ, սրաինը որոշակի լյարդինն աջից. լեզվի ուղեղի ձալս քունքի մասում եւ արն) հուշում է մեզ. որ Սենչանի օրգանիզմներիտարածությունը իկվոտրոպ չէ, որովդետեւնրա աջ եւ ձախ ուղղությունները համարժեք

ձախից.

ու

յւոճը

կենտրոնինը

են. ՄԽում են նաեւ կենսաբանականժամանակի, անգամ«մամւացույԿի» մասին, մարդու սուբյեկտիվ ժամանակի մասին. որը հիշողուբյան 'նորհիվ շրջելի է, քանզի կարող է հոսել ներկայիցդեւվիանցյալը. հոգեբանական ժամանակիմասին.որը կարող է հոսել արագ կամ դանդաղ.

դասխվածմարդուհետաքրքրությանառկայությունիցկամ բացակայությունից Ձանձրույթի դեւլքում հոգեբանականժամանակիհոսքը դան-

"աղում Լ. Էյնշտեյնի հայտնագործությունները,թենւ հաստատում են տարւսեւ ատրիբուտիվ ըմբռնումները՝Մառության ու ժամանակի կայն նյուտոնյան (դատարկ) թյան հիմն իւ ղեռեւս վերջնականլուծում չի ստացել: Մի կողմից, հաջողվում մի որեւէ անոթից պոմպովօղը լիովին հանել. իսկ հանելու դեպբումէլ միեւնույն է մճում են էլեկտրւսմագնիսակւան, ձգողական եւ այ դաշտերը. որոնքանհնար է դանել Կեցության այվ ձեւր համարվում Է բիզիկականռեալության մի յուրահատուկ տեսակ եւ կոչվում է վակուում (լատիներեն վակուում-դատարկությունբւսռից): Ֆիվիկայում ո'ակվել է վակուումի տեսությունը Մյուս կողմից էլ տարածությունը կարծես թե կախում չունի նյութից. որովհնտեւ անտարբեր Է նրւս խտուբյան տատամումներիյ 10" գր/սմ-ից մինչեւ 10:' գր/սմ'-ի եէ ավելիի

ռելյացիոն ձակ

Հի ֆիզիկոսներ

ր

տարիներուլ «սհմաններում` բազմարիվ նշանակում լույսային ափվող տարածություններըհամարյա դատարկ դանրանց, վրա որեւէ Դա

Լ

ան

վիթխալ

են եւ

կերայ չի ազդում Միգուցե վերոհիշյալ ֆիզիկական ղաշտերիւ) աճոթն ազատելու աթ ունի, այսինքն ղեգործնական ոնս

ր

կի

ասք

անհնարինությունը Ք

նի չե՞ն

հ

կղառնան հարցերիճնշման տակ տարածության փաստերի, Է, որոշ չափով լում

հայտնի Այս

ոռջատար.

ու

րՈրացբո՞ւմ

ու

ժամանա-

սակայն ագերալշոող դեռշարումալում է մնալռելյացիոնըմբռնումը. մ

վեր

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ՀՈԳԵՎՈՐԻ

ԷՈՒԹՅԱՆ

Ց 7. ՊՈԳԵՎՈՐԻ

ԲՆԴՊԱՆՈՒՐ

ԸՄԲՌՆՈՒՄՆԵՐԸ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

Հոգեւորի վաղնջական պոաւտներացումճերը մարդկանցմոտ գալիս ասզարամյակներիխորքից: Ըստ կրոնական ուսմունքների,դրանք են աստվածային հայտնության արգասիք Աստվածաշունչն,րինակ, ասում Լ. որ Աստված Է ստեղծել մարդուն, նրան պատգամներէ տվել. այնուխեւոեւ պարբերաբար հայտնվելէ նրան իր կերԼամ էլ 1ղակիոր նշանների (խաչի, լույսի սկիզբ են աավելի այդ Շատ ռել 1 կւսնեւ ուսյացքներ Կրոնի ււ հոգեւդրը գերբնական, են

անմիջականորեն

ը

ս

յ

աղն) միջոցով.

ոշ

պատկերացու լան

տեսակետից ամվերջ իդեալիզմի ու վերջավոր նյութա"անցավոր զանգվածից, հատկություններից կարծրությունից, ձգականությունից,. անթափանցելիությունից, հավերժականէությոա Լ.

իդե

օժտ

է

րիչ ուժով. Այն զուրկ է իրենց էությամբ կան իրերի ււ երեւույրների բոլոր

արա-

ու

գույնից, որոշակիչափից ու ձեւից, քիմիական ռեակցիաներիմեջ մտնետւ ունակությունիցեւ այլն. բայց արարում է այդ ամենը: Տարածությունն ու ժամանակը նրա համարխոչընդուտ չեն. օժտված է անվերջուժով եւ բացարձակբափանցելիությամբ,ոչ մի բան նրա համարպատնեշ չի կարող լինել Այն ստեղծում է մարդկային հոգիներ իր նմանությամբ. որոնքեւս գերբնական են ու անմահ, սակայն խիստ սահմւսնափակ իրենց ուժով` Կրոններում այղ գերբնականհոգեւոր ուժն Ասովածն է. իսկ Սոկրատեսի ու Պլատոնիուսմունքներումխղեւսներիաշխարհը.Հեգելի մոտ բացարձոսկիդեանկամհամաշխարհայինոգին.ոմիտք է եւ այլն իլ ոչ մի որոշակի չունեցող կերպարանք Մ

էձեւ ու նյութական Լ, ինչ բնական մ

ամեն

վերացական

րիալի

նականկամ

երկու աշխարնում բ

Առաջինի

ը

ոչ

է

ձայն,

մի հոգետը բան.

իո

այն Գերբ-

)ոյություն չունի: Այս են հին հումասը.Նրա հիմքերը Դե ուսմունքներ կական Օրինակ, կարծինաեւ է հոգիները, ոթուլ. ամեն ինչ ատոմներից ւսյղ թվում բունքկազմվում են ամենաթեթեւ.ամենակչորեւ ամենչսշարժունատոմՀԱՃ դ ներից Հոգեւորի ժը սրոշ

գտնվում

բնակ

Լ մատնրիսվիստներիփոքը

ի

ի

առաջանում,

կեսերին

յ

ը

|

(

դեյցայփայում եւ Գերմանիայում. որտեղ ձի շարք կենսաբաններ ու իրվիոլովներ Բյովսները. փոգան ու Մոլեչոտը սկսեցին պնդել. սր

ոարղկային ուղեռը նույն կերպ է միտք արտադրում.ինչպես վահանաձենք գեղձը` հդիմոն, լյարդը լեղի, Միայն մի կարեւոր սարբեյությամբ 1ուռմոնը,լեղին հեղուկ են. իսկ միտքր զազից էլ ավելի նոսը ու թեթա աճորադլի նյութ Դրա Ճ»ղ սկիզբը փորձեր են ւսրվել հիման: յին միտքն ցննչու եւ հնլլուկացնելու ուղեն եղել. ղությամբ Բայց բոլոր փորձերն ձ

վրա մինչեւ ապարդուն

Տվրալուսմունքն ստացել Լ գոեհիկմաւոերիալիզմ անվանումը Գռե-

հիկ մատերիւսլիզմը,ժխտեչով հոգեւորի գոյությունը, փաստորեն իմւսս-

'ռազրկում է փիլիսոփայությանհիմնական հարցը հոգեւորի ու նյուրականի փոխհարաբերության հարցը, հետեւապես բուն փիլիսուիայու» Է թյունը. Հիրավի, եթե հոգեւորը գոյություն չունի. ապա անհետանում նանւ նրա փոխհարաբերութոււնընյութականի հնտՄատներիալիստների մեծամասնությունն ընգունուս Է հոգեւտտրի իրական գոյությունը. սակայն համարում է այն բնական երեւույթ որպես մերժերիայի խիստ յուն Այս տեսակետից վում են ամենակարողությունը. անվերեւ «ռթյունը, հավերժությունը այլն: Իսկ ինչ վերաբերում մյուս կոնկսես քնական ռատկություններին. ինչպես, օրինակ. ցանցգվածի.կարծտաբյան ու առաձգականության, գույնի ել այլ ֆիսիկական, բիմիւաղան. ռենտսբանականհասւկությունները, ապա ղրանք եւս մերժփոմ են Սաանրիալիստներըռամամբտ են իդեալխաւներիհետ, որ հոգեւորը զուրկ / այդ կոնկրետ բնական, նյութական ուստկություններից Հովեւորի բնական գոյությունն ընդունելուց հետո մատերիալիստյնեհի առջեւ մի չափազանց դժվարին հար) Լ ծառացել. ամբո՛ղջ մատեհլու 1 արդյոք օժտված հոգեւորի հատկուբյամբ.բե՞ նրա գրսեռու սն ձեւերը. այսինբն սոսկ որոշ առարկաներ կամ մարմիններ. Կրոշ մեծ մասը էր ւսյն որ նւգեււր կարծիքին յու

հոգեւորի գերբնականությունը,

ե

իայն լ

իստների

հակի

զրսեւորման

հատկությունը բնորոշ Լ միայն մասլերիայի որոշ. բարդ ձե"երին, ինչպես. օրինակ. մարդուն. ինչ-որ չափով պուցե նւսԽ կենդանիդերին, ւսնգամ բույսերին եւ այլն Բայվ նրանը չԼին կարողանում բաԿատրել. բն ինչպես Է դրանցմոս հովեւորճ առաջանում. Այդ պաւոճաԽոլ ռատերիալիստներիմյուս մասը շրջանցում Լը հոգնարի ծագման ույպը եւ հայտարարում Լը, որ այն այս կամ այն ձեւով ուստւոկ է ույջ

աստերիային. մատերիայի համընդհանուրխստկությանն է. Տվյալ տեուսկետըկոչվում Լ հիլոզոիզմ(հունարեն հիլն-նյութ եմ զոո-կենդանի բաոերից) Խոշորագույն հիլզոիստ Լ ՃՊ1 դ. հոլանդացի ւիիլիտփա Բ Ւհինովան, որն աշխարհի հիմք է համարել մուբուռանցը, իսկ սուլաոռոնցի ատրիբուտներ,այսինքն անխվելի հատկություններտարւսծա47

կանությունըեւ մտածողությունը Տարածականության շնորհիվ սուբատանցը նլութական է ու պասսիվ.անշարժ.Մտածողությանշնորհիվայճ հոգեյոր է ու ակտիվ,բնության մեջ ամեն ինչինկենդանությունտվող արարիչ ուժ. իսկականԱստված ԱյսպիսովՍպինոզանտարրալուծում է ԱԽտծուն սդւբստանցի.իմա բնճղւթյանմեջ. Բնության եւ Աստծու նմաճօրինակնույնացումը կոչվում է պանթեիզմ(հուճարեն պան-բնություն, բեուս-Աստված բառերից) կամ հայերեն ասած՝ յուն. Ֆրանսիացիմատերիալիստ Դիդրոն «տղ դ առարկումէ Սպինոզուլին: Նրա կարծիքով. մտածողությունըբարդ հատկություն է եւ մատերիայի ատրիբուտը լիճել չի կարող' Ատրիբուտն ավելի պարզ հատկություն է ղա զգացողություննէ Ամբողջմատերիանօժտված է զգացողությամբ, միայն անկենդան մարմիններիմոտ այն պասիվ է, իսլ կենդանիներիմուդ ակտիվ: Օրիճակ. ձեռքում բռնած քարը զգում է մարդու մատճերիհպումը. բւսյց ակտիվորենչի արտահայտումայն, իսկ ռավի ճուտն արտահայտում Ւ ճչում ու թպրտումէ. ձգտելովազատվել. Մարդու մոռ զգացողության այդ ակտիվությունն առավելագույնն է եւ կոչվում է մտածողություն,գիտակցություն եւ այլմ: Լենինը ՃՃ դարի սկզբին իր հերթին հայտարարում է. որ զգացողությունը եւս բավականին բար հատկություն Լ եւ բնորոշ է սոսկ կենդանիօրգանիզմներինՀնետնւայվես, այն ճույնսյես մատերիայիհամրնդհանուրհատկությունչի կարող լինել Ըստ նրա, մատերիայիատրիբոաո,ուստի հոգեւորի ռամընդհանուր մատերիականնախադրյալ կարող է լինել արտացոլման ռհատկությունը

92.

ՀցՈԳԵՎՈՐԻ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

ԸՆԴՊՃԱՆՈՒՐ

Արտագպում: " նյու Աա

Լենինի ու մշակեցին ունաանկենդան արտացոլման, էվոլյուցիան.

Խորհրդայ

իյ

ր

այդ

«

արկ Նրւսնք ռուցվածքը. սկսած ձեւերի լխարհիվ վերջացրած մարդկային.հույեւոր

ին

պ

եւ

Նրանց

աշ-

գիտակցու ձետվ

լեալ

փոխցոլումն Է Բ առարրզործության ընբացքում: Երբ Ա է կայի վրա. նըա մեջ առաջացնում միշտ միատեսակհամապատասխան փոփոխություններ,որոնք հետքերի ձեւով որոշ ժամանակ մնում են: Այղ հաձապատասխանությանշնորհիվ դրանք արտացոլումեն Ա-ի սերգործությունը ել ինֆորմացիա են պարունակումնրա մասին Օրինակ. ջրի վրա առաջացած շրջանաձեւ ւռարածվողալիքները ինֆորմացիա են պարոնակում ջրի մեջ գցած առարկայի մասին. իսկ ավազի ը

բ

ւսլ

ջ

րկ

ի

մ

կուռ ձյան վրայի ուռճահետքերը տվյալ աեղու|անցած մարդկան մաոին. Պատճառական տեսանկյունից Ա-ն ակտիվ է, իսկ Բ-ն պապո,, ո-

ըւպենւռեւ Ա-ն էներգիա Է փոխանցում Բ-ին. իսկ արտագոլմւսնտետան-

կրոնից Բ-ն է ակտիվ, քանգի Ա-ի ներգործությանը նոս պատասխան քռնակցիանկախված է նրա բնույթից. նըա յուրահատկություններիւյ լոս ցայտուն օրինակներից է միեւնույն մարդ ատրտացորուը տարբեր տիպի ծուռ հայելիների մեջ Շնորհիվ Բ-ի այղ ակտիվության Ա-ն

սորաացոլվումէ, իսկ Ռ-ն արտացոլոմ է Արմուցոլումը լինում է իզոմորֆ եւ հոմոմորֆ. պատկերային եւ ոչ սրուռկերային Իզոմորֆը ճշգրիտ արտացոլումն |, որինակ. մի որեւ ասարկայի արտացոլումը հայելու մեջ Իսկ հոմոմոր թն առարկայի. դո-

այւտացոլումնԷ, օրինակ. հղկված ձակերեւույրի մեջ «Դւտոկեղեպքում արտացոլումը կրկնօրինակում | առարկայի բնորոշ պատճառով կոչվում է արտապլատկերումԻսկ ոչ պատկերային արտացոլման դեպքում առարկայի սոսկ որոշ գժել: են հնոավոր ձեւով նմանվում Ռչ պատկերային արտացոյում |. օրինակ. մարդու Կիշերային ստվերը գետնի վրա ավոր

հւյինի վծերը

եւ արլ

փղրսցիան: լըռրացոյմման ձեւերը բազմազան Մատերիակ ձեռներիԼ

արանը ընթացքում տեղի

են

լ

երեւայթների

նաեւ արւլոագոլման ձեւերի է ունենում վարգացումը. Դրանք երկարատեւ ու բարդ էվոլյումիա են ապրւոմ. անցնելով 3 հիմնական փուլ եւ կազմելով 3 ընդհանուր:ձակարդակ Լռաջին մակարդակըկավմումենճանկեճդանի աշխարհի արւռացոլուն ձեւերը. մեխանիկական, ֆիզիկական. այղ թվում օալաիկական, ստակապեսհայելային, քիմիական եւ այլ ձեւերը Երկրորդմակարդակր ներառնում է արտացոլմանկենսւսբանական ձեւերը. որոնցից ամեսակարեւորները գրգոականությունը եւ զգայսւկանությունը կամ հույնկանը են: Երրորդ մակարդակն արտացոլման մարդկային կամ հասանակականձեւերն են- Այստեղ է. որ առաջանում Լ (գայական ակնառու եւ վերացական ոչ ակնառու, իրական ու պատրաճթւային պատկերների ռի ամբողջ աշխարհ, որը եւ բնութագրվումԼ որսլես հոգեւտր աշխարը Մյուս 2 մակարդակներինպատկանող ձեւերը հլամալվում նն արտա«լման ճրսթական ձեւեր: Այղ առնչությամբ էլ ծազում Լ արտացոլման վերոհիշյալ ճրսթալրսն

ձեւերից մարդկայինհոգեւոր ձեւերի առաջացմանհիմնախնդիրը: Այստեղ հատկասլես կարեւոր | արտացոլման կենմաբւսնական ձեւերից ոարդկայինհոգեւոր ձեւերին անցման խնդիրը Կենսաբանության տվյալնճերուլարտացոլման կննսաբանական ձեարն ունեն ակտիվ հարմարվողական բնույթ: Ընդ որում. գրվուսկանու49

թյան դեպքում, որուլ օժտված են նյարդային համակարգ չունեցող պւասրլլագույնօրգանիյմճերը.ինչպես.օրինակ,ամիոբան.ճպատակա-

նարձար վարքաիծ Լ դրսեւռրում միջավայրի իր համար կենսականորեն կարեւոր պործոնների նկատմամբ եւ ղրանով պւսհպանում է իր կյանքը Ամիոբան կլանում Լ սննդանլուբերը, չի կլանում վնասակար պուբերը. սսռը տեղից փոխադրվումէ տաք տեղ. չոր տեղից խոնավ տեղ. ուլտրամանուշալագույն սպանիչճառագայթներիսւակից դուրս է գայիս եւ այլն Այն չի արտացոլում միջավայրի իր համար չեվոք գործոնները իրերի ու երեւույթներիվիթխարի բազմազաճությունը.որոնք ճրա կյանքի ամար ոչ մի նշանակություն չունեն Հետեւապես, այն չափավանգզնեղ ) արտավոլում իր միջափասյրը. 'Դարզագույն օրգանիզմներըզգայարւանմերչունեն եւ ղրանց գրգ-

Նյարդային համակարռականությունըը պատկերային արտացոլում չ վով օժտվ անցում է կատսուվում գրզոականոոթյումից այսինքն` արզգայականությանը, չէ.

ձամբ

բ

տացման հւսգեկանձեւիճ Միջավայրի արտացոլումըտվյալ դեպքում կատարվում է. զգայարանների միջոցով եւ ունի արղեն պյասկերային բնույ

Այն տրվում Է անմիջականու ակնառու պատկերներիմիջոցու|.

որոնք արտսպատկերում են իրերն ու երեւույթներն իրենց չափերով, ձեւերով. ջերատթյամբ. գույներով. համերով. հոտերով. ձայներով եւ այյմ. Ալառել միջավայրի վզործոնների արտւսցոչմանշրջանակը զգաչիորեն ընցլայնվումէ Կենդանիները միջավայրիիրենց կյանքի համար կարեւոր գործոններից բացի (սոսքը. ինչւվնս վերը ճշվեց. սննդի,վնասակար ճյուբերի ու իիերի. ըշնամիների. ջերմության, չորուբյան ու խոքավության եւ այլնի մասին է) արտացոլում են նահ միջավայրի չելոք գործոնների մի մլսսր. որոնք նրանց համար որեւէ նշանակությունչունես Դրանճթայն չեւլոք գործոններն են. որռնքտարածաժամամակային կայուն կապի մեջ են նրանց կյանըի համար կւսրեւորգործոնների հետ եւ, հետեւապես,հանդես նն գայիս որւպեււայդ կարեւոր գործոններիազղանչաններ Օրինակ. ճապաստակի հոտը, հանած ձայները. ասննը. խոտի համարյա սկլսելի խշխշոցը գայլերի համար նրա ազդանշանկերն են եւ օգնում են նրանց բռնել ու խժռել նրան Իր ազդանշանային գործոնները. բնույթի շնորհիվ լայն զգայական կամ հոգեկ

միջավայրի ավելիարտացոլելով համեմատ պարզագույն ճրգանիզմների լ

րին հնարավորություն է տալիս

ավելի լավ ու ճկուն հարմարվելմիջավայրին եւ դիմանալ գոյության պայքարին. պենդանիների | է պայմանական կառ եխանիզմը. ակ Ի Պ Պավլովը ինչպես ռնֆլեթսներն են. որոնք առաջանում են կենդանիներիանհատական

շատ

լ

ս

Ֆիզի

պարվել.

կյանքի ընթացքում Նրա մշակած պայմանական ռնլեքսների ձերալը բուլ տվե կենդանիների հոգեկան արտավոչման մասին ատել ոշ բե ությեկտիվ, մարդկայինչափանիշներով (իմա «այս շունը խելոր |. այն Կյուսը հիմար է, այս մեկը շատ բան է հասկանում. իսկ մյու քիչ» եւ այլս), այլ օբյնկտիվ զիտական չափանիշներով Տարբեր տոնի ու ու բարձրուրյան ձայների. տարբեր «փիվուրների ճրաճգ ձեռւմիոխուԲունների. գայների ո հրանյ երանգների ու շատ այլ գործոնների կատմամբ ռեխլեքսներիգորսցման ու անհետսցման արավությունը վկայում 1. թե որ կենդանինէ վելի լավ արտացոլումմիջւսվայրլւեւ հե սմմապես. ավելի յավ հարմարված ղրան: Օրիճակ. պարզվել է. ոը շուոր մարդուց 3-4 անգամ ավելի սուր խողություն ունի լամ Լ ձայնի տւ որ մինչեւ ԽՂ16-ը. Թռչուններն, ընդհակառակը շջաոր նուրբ են կգայում գույները, երանգները.սակայն վատ նն լսում ձայները 'ղսլմանական ռելեքսները գոյանում էն ոչ պայմարական ռեֆլեքսների հիման վրա. որոնք արտացոլում են |լննդանու կյանքի համար կարնելտրմիջավայրի գործոնները եւ փոխամսվում են ժառանգաբար. եվ լա հասկանալի Է. որովհեւոեւ դրանցիվ յեբ մեկի բացակայության պեպքումկենդանին մաիւսնում է. Իսկ պայմանականռե'լդեքսներըժաչեն փոխանցվում, քանի կենդւսնու կյանբի ըոբացքումազտթշանները բազմիցսփոխվում են Կնոճդանինգոյատեւում է եբն կարողանում է արտավոլել ազղանչանների այդ փոփոխականությունը Իպլ ինչ վերաբերում է միջավայրի չեզոր գործոնների երկրորդխմբին տնք ազդանշաններիդեր չեն կատատումեո այդ իմաստովՎուտ չեկոք ես. ապա կենղանիներըդրանք ոչ մի կելով չեն արտացոլում. հեսելուսես այդ արւռացոլումը եւս նեղ Լ Այն բավարար է միջափայրին սոսկ հարմարվելու հսմար Մի փոքր առաջ անցնելով նշենք. որ արտացոլումի, այդաբար

սինքն

գիտակցությունը

մ

կյանքի կարող

չեզոք, մարդու

Լ

ճարդկային միջավայրի աբ

անչ

սոլել

համար նշանակություն չունեցող գործոն"երի թյունը, ն: տվյալ| այն ր բայթ է նՆարողԼ արտացոլել ամեն ինչ դա կս է սուսրվում աշխատանքի շնորհիվ`

առտ

համընդ

կրում: Սիխուքով,

83.

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

ԾԱԳՄԱՆ

|

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅԱՆ

Եվ:

(ՃՈԳԵՎՈՐԻ)

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Մարդըկենդանուց նրանով է տարբերվում. որ միջավայրն Ւ հւսրմաընգնում իրեն Դա չի ճշանակում, բն նա ընդհանրապես չի հարմայ51

վում. Ռրտեղ նա չի կարողանումմիջավայրը հարմարեցնել. այնտեղ նա

ստիսյված Լ հարմարվել Օրինակ. մինչեւ հիսա նա չի կարողանում իրեն ենթարկելբնության շատ ու շատ արհավիրքներ.ազդելդրանց վրա.

վերափոխելու կաճխել դրանք. Սակայն նա այնքանով է մարդ, որքւսնով միջավայրնէ ուսրմսընցնում իր ճպատակներին,Միջավայրը.իմա բնդւբյունը մարդունպաւորաստիհաց. տուն, սայլ. ավտոմեքենա,գորձարամ նւ ւօյլն չի տալիս Նա ինքն է այղբոլորր ստեղծում. վերափոխելու| բճոթյան տված նյութերը. առարկաները, հրեւույբներն ու ուժերը: այդ վերավուխումըճա կատարում Լ աշխատանքիշնորհիվ Ուրեմն. աշխատանբը մի գործընթաց Լ մարդու եւ բնոթյան միջեւ, ռրի միջոցով նա վերափոխումէ բնության տվածը, դարձնումայն իր համար անհրաու ժեշտ նյութական բարիք. շի իջոցով մարդն է ճյոթափոլ յե լությունն ր եւ բնության միջեւ: Ուղղաենճ են անուղղակի, ի վերջո, դրաճ նճպատակատղղված աշխատանքի բոլոր ձեւերը. անգամ օրանք.որոնք կարծեսբե նյութականբարիքների արտաղրության հետ ռրեւէ կապ չունեն (օրինակ. մանկավարժիաշխատանքի) մշ| ունի 3 տարը աշի աշխատանքի պործիք նչ աշաւստանքիառարկւս Աշխատողսուբյեկտն իր Կործիքնեձնում ել է աշի րի այն հետ անմիջաբարիք Նրա կապը գործիքի եւ կան Լ. իլ վերաբերմանքը շահախնդիր. քանվի բելաղրողն այստեղ են. Մինչդեռ ու նրա յի կապին նա օմունքթներն ժում. նրա կմիջապեսչի հանջմունքները ղերչունեն Օրիճակ. կացին սարբելիս պետք է արտացոլվի կացճի հատկությունների ձեւի ծանրության.կարծրության. սրուրյան հարաբերությունը աշխատանքի առարկայի համապատասխան հատկությունների հետ Եթե կացինը շատ փռքլ է, թեթեւ Լ. փայտից փափուկ, բութ եւ այլն. ապա այն փայո չի խռորի Հետնչապես. այղ հատկություններըճախ պետք է արտապսչտկերվեն ինքնին. իրենք իրենց. այլ ոչ թե մարղու պահանջսունքների տեսանկյունից, դրանցից անկալյս.օբյեկտիվորեն,ինչպես որ կան Դա կատարվում է վելացարկման շնորհիվ. այսինքն սրուԷ, վերանալովիր պահանջթյունն. օրինակ. մարդնարչտաւլատկերում մունքննրիգ.ուսմի վերացական ձեվ Այնուհետեւ նա ւսմեն մի առայլկա ու նրա հատկություն արտազվլյատկերումէ մյուսներից անկախ. վեմյուսներից Վերջապես, նմանության հիման վրա նա ընդմ մներ էյղընթացբումճա, եզակի. իստեղծում է նմանօրինակ րարիյ տարբերվող հատկությունների ընղհանըւսցյվածպատկերները: Հիրավի. կացնի սրությունն ու փայտ կտրելը պեւդք է ընդհանուրլինի ամեն մլ: կացնիու իրագոլ

կում

Կի

Ն.

առարկայի

նլութական. միջ

գործիքի

բանալու (

Էկ

հատկություններից, վեր

լվ

իսի

կտորի համար, այլ ոչ թե եզակի. միւայնմեկ կավճիկամ փայտի

Ոոսրի հւսմար Միայն այղ դեպքում կարելի կլինի աշխատաճթկատւսրել Այսպիսով մարդն արտացոլում Է իրերի այս լամ այն հւստկաբյաի

մ. Լ 2 տիպի վերաց վերանումէ իր սունքներից.2 մյուս հւստկություններից. այդ եզակիներից Դրա արհիվ մարղու գլխում առաջանում է իրականությանվերացարկված եւ ընղհանրացվածպատկերը, որը նրա զգայարաննեյի համար այլելմ ումչելի չէ. նա չի կարողայն կոնկրետզգայական առարկայի տեռբով անկամ մտսողատկերել.Օրինակ. յուրաքանչյուր սր կարող | սւտապատկերել մի եզակի մարդու, իսկ մարդուն ընդհանրապես չի կարող. ու մազեուլն զզայապես անորսալի Է: Դա հնարավոը չէ թեկուզ

որ

|

ր|: գույնի,

կի

ու

ազմ

բվում

մարդ,

պ

մաշկի

որ

ի

չէ

ի

եւ սպիտաորը մի լաքակ սեւամորթ. եւ կարմրամորթ. եւ ղեղճամորբ լինի. եւ թխակառորթ. կեր եւ շիկահեր.հւ բարձրահասակ. եւ կարճահասակ եւ այլն էդ վեեւ ուսրբազականեւ ընդհանուր ատրտահարտելու մԼնշ հատուկ Է որր լեհամար երի է արտահայտելայդ վերացական տո է կոչվում Լեզուն որտոկերները,որովհետեւ նրապարզազույնտարըերը հնչյոնները եւս |երացարկմանարդյոք են, արտասանվում են չափավանց ուտակ, ոիդյաճցից անկախ (Ըս. բ. գ եւ այլն Տարբեր (35. 36) ինչյումներք գու«ակվումճերի միջովով ստեղծվում են վիթխարիքանակությամբ բառեր. որոնք նչում եւ արտահայտումեն համապատասխանթւսնակի առարկաներ եւ հատկություններ Այղ պատճառու|մարդնոսյին լեզուն կոչվում Է հողաբաշխ. առանձին հնչյուններ ո բառեր արտւասանողԿելլանիմերի ձայնային ազդանշանները հոդաբաշխ չեն Այդ պատճառով էլ սարդիկ չեն կարողանումդրանք արտաբերել. Աքաղաղիկանչը հայնրեն արտասանվում| ծուղրուլու, ռուսերեն կուկարեկու.վրացերեն կիկլիկու անգլերեն կռկլդոոդլղուեւ այլն: Լեզուն մարդու երկրորդ ազդանշանային համակարգն է Այն ծագել Է նրա զգայական պատկերներից կազմված առաջին ազդանշանային ոսմակարգի հիման վրա. Բառերն. օրինակ, ազդանշաններիազդան"անձեր են. Փողույն անցնելիս «զգույշ, ավտոմնքենսճ» բազականչուբյանը բավական է. որ մտասույզ անցորդիգլխում ծագի իր վրա սուրավող ավտոմեքենայիմտապատկերը Լեզուն ունի2 գլխավոր գործասուք հաղորդակցման (կոմունիկւստիվ)եւ մքի ոպրեսիվ) յթներ. Այն են առր միջոց է. Նրոս օգնությամբ մարղին հնտ. արտահայտում ու միմյանց փոխանցումիրենց մտքերը" Սարդու հոգեւոր աշխարհը, ճրա գիտակցություննիրականության մի

պատկերել

եւ

|

պատկերները: ճշելու.

"կարողանում

րդելու

կարգ.

արտահայ լաման Ար

միմյանժ հաղորդակցվում

գոր

ու ված այլեւ եաղիրարու երեւույթները վերափոխելն Նախբան բնությսն իրերն չո նյութական բարիք դարձնեչըմարդն այղ բարիքնստեղծում է իր երնւակայտթյան մնջ Դա Էլ հենց աշխատանքի նպատակնէ. յն որպեւ: օրենք ուղղորդում է մարդու աշխատանքային գործունեությունը աշխատանքի առարկաների ու գործիքների ընտրությունը. գործիքների ոիչողուվաջը առարկաների վրա ավղելու նղանակներնու հնրբականուբյունը Խ այն Ս շխատանըի միջոցով նյութական բարիքներստեղծելու րնթացքում մարդն իրազործում է իր ճպաւոակները. Իլ: Սպաացակուչդիր բնոյթի շնորհիվ մարդկային գիտակցությունն ստեղծում Է սմյւայածին.երեւակայականառարկաներիու երեչույթների ոի վերին աստիձանի բարդ ու հարուստ հոգեւոր աշխարհ. որը նյութաուժ. գիկան աշխարհում իր նմանը չանի Լինելով ստեղծագործական տակտոթյանը ոչ միւսլն որտացոյո:մ. այլն: կերտումէ աշխարհը Սա է պխավոր առանձնահաւոկությունը. Մրանով է այն գլ|ուսմ կեն արտաորերվում գգայական, հ սուածից կը Որպեւպի հաջողությամբ րաժեշտ Լ 3 ի պաուձւսմն 1 տվատակը պետքԼ լինի չհակասի բնության նտ ուտոսրակության օըննքներին.2 միջոցները առարկաները. ճյուրերը. գործիրները ա ւսյն պետք է ճիշտ ոնտրված լինեն. 3. միջոցհեռի կիրառումը եւս ճիշա ւվետք է լինի՝ Եթե ճպատակի չի իրագործ-

ոչ

իայն

աաժոլումն

ղ

չրի

ն

ւ

նսր

1.

գիտակվության

իների

ի

այսինքն

ճիշտ.

փոս տսյու

այո

պայոաններիցառնվազն մեկում սխալ

Լ

թույլ

տրվել

Սրիսակ: հավերմականշարմիչ ստեղծելու նպատակրսխալ էր. որովհետեւ հսկառում էք 1 այն ձախուօրենքին, վեգ Քրմիաք էրմեւ ճիշտ խակերպմաննպ ոայն բայց սի էր. իրադործելու ալթիմիկոսների բովոռտեւ սխալ 1ին միջույները.Քիմիլսկան | դա հնա| ուսը 1 Ղրա հաճար պետր սոսղիոակտիվճառագայթներօգտապսըօվեն Միջուների կիրառման եղանակի մխայներիցեն տեխնոլոգխսկան |աստոումնելը. որոնք փչանում են արտադրանքը Հնուց ճկւտովել Է որ միեւնույն նպատակինկարելի է հասնել տարքեր ոիջուներո, որտեղիվէչ առաջացել Լ լավավույն. հեշտ. արագ եւ այլն միջույների ընտրության խնդիրը Դրա հիման վրւս եվրակացրել նռ. դր նպատակսերը լիովին անկախ ել միջոցների եւ դրաճք կարեյի Է կոսգործել ցանկացած միջոցներով.Լկստեղից Էչառաջացել Լ խորապես անբարոյական «նպատակն բանաելո Լ ՃՄ| դ. իտալացի նշ ձեր Այն բաղախավնետՄաթիավելին Ըստ իր նպատակինհասնելու համւսր միւտվետը կարող Է դիմել աճեն տեսակի կեղծիքի. խաբեության.

պահպանմանեւ ներվիայի ձերը թեե: լ

ի

ձ

յց)

ն

այ

մ

ին,

արդարացնում ւ միջոցները» ճրա. լ

եւ այլն. Սակայն դուվաճամճության, այղբյսնաձե սպանոոթյունների

կախուբյունը միջույների րաբ քանվի սահմանափակ է արդար ու վեր մարդկային ու տասկննրինհասնելու համար ստոր հանցազործ.անմարղկւսյին մի«գները պիտանի չեն Դրանք խեղաթյուրում եզ բուն ճպատադնների ըսվագույն ղեպքում պատրանք սրանց իրագործմանմմստեղծելով առաջ սին Ն րինակ սխալ րքսիզձ-լենինի ամենավեհ ճպւաւռակճիրսնոյգները. որոնք ձգտում էին կոմունիգմի եւ լործել զանգվածային բռնությունների սպանությանների միջոցով" Արդյունքում, ազատության, հավասարության ու եղբայրության հասալոսկարգի փոխարեն ստեղծեցին բիրտ ամբուջատիրական բռնասպեություն: Ընդ որում. միջազգային կոմունիստական շարժումը մարղկոյյին պատմության մնջ միակ դեպքն Լ. երբ համաշլսարհաւյին ձասշտուբի շարժումը պսալէ ոչ միայն իր միջոցներով, այլեւ իր ճպատակով. որն ուտոպիական ու պատրանքային է. եւ իրագործմանեղանակներով կարելի Լ տչ վերն ասվածը. Ամփոփելով գիտակցությանը խետե Գիտակցութ) գույն, սոցիալականձեւն է, որն վերացարկված, ստեղծագործական բնույթ:

ռիալ

Լ.

հական

"Ազնիվ,

նպ

ոո

նպա-

կ

հրոլ լեզվի 84.

ունի

եւ ընդհանրա

պատակադիր

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

Գիտակցությունը ունի 3 սերտորենփոխկապալկկվածկողմ բանականություն, հուզականություն եւ կամք. Բանականության շնորհիվ սարդը ճանաչում է աշխարհը. Դա ճրա ճանաչողւսկան կարղությւնն ՒԷ Լայն իմաստով այն ներառնում Լ եւ լ թյուն Բան )պ յերի ստեղ'

տրամաբա զգայական -

թյան դերը գիտակցությանհամար այնքան մեծ է. ռը մարդն անվանում Է

բանականմարդ, լատիներենհոմո

սապիենս, այսինքն ցանկացած

բան ճանաչելու, հասկանալու ըճղունակ Լակ:

Հուզականությունըմարդու զգացմունքների աշխարհն Է Նա տ է շրջապատի աշխարհը, այլեւ վգայմունքներ, ապրումներԼ ունենում Նւս վերապրում է աշխարհը. եւ շփվելով նրա հեւու միայն ճանաչում ունենում ր

է

հաճույքի

թյան.

սունքներ.

վախի.

ու

տհաճության. ուրախության իի

լ

սար

ի

եւ

բազ

ոչ յիսի

որրության

այլ զգաց-

Կամքը մարդու նպատակադիր զործունեություն ծավալելու կարո55

ղությունն է Կամքի միջռցուլ նա հետեւողականգործողություններէ կատալում, հետապնդելովու իրագործելովիր առջեւ դրված ճպատակննՄարդկանցկամքի ուժր չափազանց մեծ կարող Լ լինել նոանք երբեմն երկւսըտարիներ, սւասնամյակներ,անվամ իրենց ամբողջ կյանքը կարող են նվիրել մի որեւէ նպատակի`Կամային գործողություններիմիջոցով 1. օր մարդիկվերաւիոխում ե իրննց են ենթարկումու ծառայնցճում ամբողջ աշխարհըինչպեսբնության, այնպես Լլ հասարակության երեւույբճերը.Մարդու մեծությունն ու վնհւռթյունը չափվում են նրա իր առջեւ դրած Ատիրագործած նպատակներիմեծությամթ ու վեհությամբ. Ամեն մի մարդ. ուստկասվես (որ կյանք մանողերիտասարդ,պետք է իր առջեւ դնի մեծ ու վեհ նպատակներ,ինչպետՀուչիոս Կեսարն է արել. են Կեսարը մի օր արտասվել ու ասել է. «20 տարիս արդեն Պատմում բոլորել է. բայց անմահության հւսմարդեռ ոչինչ չեմ արել» Ոչ բոլորն են. իհարկե. ընդունակ անմահության,բայց, աշխարհ գալով, մարդը տված է առավելագույնս իրականացնելիր ձիրքերը եւ առավելագույնս օգուտ բերել եւ անձամբիրեն. եւ իր հայրենիքին. Ինքնագիտակցություն:Մարդը որպես գիտակցությամբօժտված Լակ մարդ-աշխարհհարաբերության մեջ գիտակցողսուբյեկտն Լ. իսկ աշխարհը. այսինքն այն ամենը, ինչին ուղղված է գիտակցությունը, կոչվում է գիտակցությանօբյեկտ Եվ տվյալ ղեսլքում նրա համար օբյեկտ Լ ոչ միայն արտաքին նյութականաշխարհը. այլեւ իր ներքնաշխարճը, իր սեփականհոգեւոր աշխարհը: Դրա հետեւանքով մարդկալին սուբյեկտը տրոհվում է իր ներսումօքյեկտի եւ սուբյեկտի Այսպես մարղը կարող1 իր համար օբյեկտ դարձնել եւ իր մարմինը, եւ իր մտքերը, ձգտումները.նպատակները,վզացմունքներնու կրքերը. կամքի դրսեւորումներըեւ արն Այդ ընթացքումառաջացած մտքերնու զգացմունքներն իրենցհերթինկարող են օբյեկտ դառնալմի ճռր մակւասրդակի մտքերի ու զգացմունքներիհամարեւ այղպես շարունակ մինչեւ անվերջուբյուն Մարդու այդ անվերջորենընթացող ինքնատրոհումը սուբյեկւոի ե: օբյեկտիոչ միայն ինքնավերլուծման, գորինքնաճանաչման սուծընթաց է. ինչպես Սոկրատեսը էր կարծում: Դա միաժամանասկ է բյեկտի ինքնաարժեւորման Ոմանք գործընթա իճքնագոհկամ ինքսասիրահարվածեն, մյուսները՝դժգու, անգամխոր կոնֆլիկտիմեջ են րո

իրենց

հատում

հետ.

եւ

ոմանք զերագնահատումենճ իրենց, մյոաները թերագնա-

այչն

կցությունը

կցության

է:

Մարդու

գարգացման սուբյեկտի որպե աստիճանը պայմանավորվ կցության ունն գի

գագար

է

ինքնագիտակց

իրենց օգնում է մարդկանցզարգացնելու

յ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ինչսլես վերը

ԵՎ

ՊՈԳԵԿԱՆԸ

ճշվեգ. գիտակցությունը կենդանիներիհոզեկւսն արյն է ոչ թն հոգեկան արձեւն է: Այն այլ վերացնելով վերջինը եւ գրավելովճրա որոմ հիման վրա, ճերզռրծելով նրա վրա, բարձրացնելով մի նոր ավելի ու հետեւանքսվ Բարձի ղարձնելովմարդկային:Դրա մարդաւ հոլեկանը շատ ավելի լայն | իր բովանդակությամբ.թան գզիտակսոթրոնը, որովհեւռեւգիտակցությունից բացի այն ճերառում Է ճա եճեւ անգիտակցական թագիտակցական հոգեկան երեւույթները երեւույբները ձասամբ են գիտակցվում մարդու Ենթագիտակցական հալից. Դրանք չափազանց բազմազան են: Դրանցից նեմ. օրինան. սոսլելն ու վավելը, մարղ ճանաչելը, սովորություններըել աշլսատանլոռյըն հստությունները Ենթագիտակցալյանգործողություններմարդը հոտարում է մեխանիկորեն Պարզված է. որ մարդը մասնագիտական հոռառբյուններէ ձեռք բերում եւ աշխատանքի բարձրարտադրողակաԿություն Լ ցույց տալիսայն ժամանակ. երբ նրա շմսրժումներըդառնում եո ենթայիտակցական, մեխանիկական Այդպիսին են հմուտ մեքեողգրուիների. կոմպյուտերայինօպնրատորների,օղաչումերի. երա-

տոպոլման հաշվին. լ

տեղը.

ե այլնշարժումները. փոզերի նաեւ

արյան

Լ

ի

|

'

|

լ կ

րո

յ

իմբոնմ ամուր հուսալիէ երբ ամրազովում է դատոիարակությունն ուղղու ոչ թե գիտակցության, ւսյլ ննթագիւռակցությանոլորտում. հանյես. գալու վարժվածուբյունների. հմտությունների սովորությունների, Կով Ազնվությունը,շիտակությունը,պարտաճանաչությունը եւ մարդյային մյուս քորւր արժանիքները պետք է դառնան սովորություն, բնամարղը նտաթյուն, է

յե

չեկան

Հալ

եւ

յին

որպեսզի ոժվարան նույնիսկ ցանկության դեպքում ի եւ այլն հան-

Կունի խաբել.

երբ

Ֆիճի

ր

է, դեւդակ լիտակ դիսացող ուղեղի թաղանթիցայդ 'իոմ են ուղեղիենթաթաղանթում. վում

մ

կել

ամրագրարժանիքներն "անցնում

Հոգեկան երեւույթների երրորդ խումբըկազմված է

եւ

աճգիտակցական երեւույթներից,որոնք մւարդըբոլորովին չի գիտակցում. Դրանք չափահամարյա չուսումնասիրզած երեւույթներ են: Դեռ ավելին, գիտությունը չի կարողանում աճգամ ոսումնուսիրությանհամապատասխանմեթողներ գտնել եւ չգիտի, թե ո՞ր կողմից մոտենա ղրանց. Ռրոշ չափով ուսումնասիրված են մարդկափն բնազդները,երազներըեւ շատ քիչ լուսճոտությունը, հիւվնոսը Դեռ եղծված են մնում կանխազգացումը եւ Թեեւհիպնոսը(հունարեն բառից) թույլ է ուսումնասիր"ոսնց բազմազանու վերին աստիճանի բարդ,

հիպնոս-քուն

ված. սակայն մյուս անգիտակցականերեչույթներիհամեմատ

ավելի

եւ կրկեսա լայնԱիխառոո գտել բժշկության. մ ճերշնչման մանկավարժությա մլ է

կղայոլային ստար հիվանդություններ բուժում. լելուներ: սովորե |

են

են

կրկեսային ներկայացումներ են տալիս Հայտնի են հիպնոսի մեկը մյուսից զարմանալի 4 տիպի երեւույթներ. երալկոտություն (որը նում.

ճմաճ է լասնատության).

եւպյարզա Գերհիշողություն բարացածություն, ստիպում կատար

տեսություն Ել թյան ղեւպբում մարղկանցտարբեր պատկերներէ ներշնչումեւ իր հրահանգները. օրինակ,որ նրանք գետի ափին են եւ պետք է մերկանան ու ղանան Քարացածությանդեպքում մարդու մարմինը քարաճում Է եւ մարդը գերձարղկային ուժ է Գերհիշսղությ դեւվբումոարդր կարոլլ է անգիրասել անգամհեռավոր անցյալում կւսըառ առ ղացած որեւէ գիրք. ըստ որում բառ բառ. կետ կետ` Պարզատեսության ղեպքումմարդուց որե բան թաքցնել հնարավորչէ Առանց ոթոնումների,անմիջապես նա գտնում Լ իրենից թաքցված ցանկացած առարկա,կարծեսրե ինքն Լ թաքցրել Հիպճոսը կարլ Լ լինել եւ հնտաձպված:ՀիպնոսացվածինաուսՔաղրանք Լ տրվում հետագայում կատարելու համար. որը նա նշված օրն ու ժամին ինքճին ընկնելովհիպնոսի մեջ. կատարում է. իսկ հետո արթնանում եւ ոչինչ չի հիշում Հիպճնոսի վիճանում մարդուն կարելի է դրդել հանցալյործության. հի

)

լ

Հիպնոսը

կամ :

է լինում հավաքական (կրկեսի անհատական. Մարան եւ ի

:

բոլոր հ

զանգվ կամ

ի

Աավերջինը ցվում)

յին

իպ նարեն տելե չագաթ

մը

ից)

է:

եւ

ի մոտ երեւույթնե է: են մեծ Հատ մարդկ ու կննտ մտքեր հաղորդելու եզակի դեպքեր:Մեկը զգացել է ընկերոջմահը. մյուբ

Է

շատ

վադեպ

հոգեկան

նլ

ում

սբ ճնջելու ժամանակ ստացել առեսել)Է ռազմաճակատմեկնող ամուսնու չաղարկած հեռագիրը եւ այլն Հաղորդակցումըտեղի է ունենում մոտ

հարազատներիու

շատ

մտերիմմարդկանցմիջեւ զգացմումքային

լարվածության պայմաններում. առավելագույն իայի մեի մասին "մտքերը հաղորդվում ռաջինի, ենուղեղիռաղխւալիքներ ձիջոցո իչներ Մարյկային աղեղները այստեղհ որոնք արձակում տարբեր ռաերկարությա տադրորնդունիչներ. երբ ցումը տեղիէ սոսկայն կաշե

իզմճերի

վում

ե

դրություն

Ըստ

ա-

եւ

ի

են

ունենում

ղեւպթում.

ալիքներիեռկարությունըհամընկնում է: Մյուս ենթադրությանհամաձայն. հադորդակցումըտեղի է ունենում ճեյտրինոյի ալիքներիմիջոցով,

ի

տարբերոոթյուն օոավածնն երո համարյա կատարյալ հատկությամբ Տելեպատիանմ լայն հնարավորություն Լ տաչիս ազչելու մարդկանց աճլկիտակցականհոգեկան կենտրոններիվրա. հետեւասլեւսնրանց գիտակցության վյա, եւ տիրապետելու նրանց. Խոսքը տելեպաաիական սարքերի միջոցով մարդկանց եւ ամբողջ աշխարհին տիրապետելու հւսսին է. ինչպես ղա նկարագրվածէ ֆանտաստ գրող Լ Ռելյաեւի «Աշխարհի տիրակւսլը»վիպակում: Ըստ որոշ տվյալների,հիպնոսի եւ տեյնպատիայի տեխնիկանթույ) է տալիս ազդելու մարդկանցզիտակցուբրսն վրա եւ այսպես ատսծ «զվանալու ճրանց ուղեղները» Այժմ մի «արք երկրներում, հատկապես ԱՄՆ-ում, օրենքներ են ընդունվածայդօրինակ ազդեցությունների դեմ' Քանի որ դա կարող Լ հզորագույն գցենքլինել մարդկանցտիրապետելուհամար Տվյալ բնագավառիբոլոր որոնք.

լիքների.

բավ

խիստգաղտնիացված հնտազույությունները այսինքն՝ չուչակելու են

մը,

լ

ապ

էլ ավելի առեղծվածային հետազոտման համար առայժմ փաստորենանմատչելիբնագավառ է Այդ մասին հայտնի եկ ապշեցուԿիչ դեպքեր Օրինակ, կաճխազգացվելԼ «Տիտանիկ»ճավիխորտանու-

բյրոնը

սր. Է

եւ

Շնգյիականթերթերիցմեկն |Լդւս տպագրել.Կանխաւյուշակումներ

արել պառավ բուլղարուրիՎանգան. Սակրսյնկանխազգացման երեւույթների խնդիրը մնում

բարդ

Է ւսյնքան

չի ընդունում, գոյությունը գիտնականների մեծմասըդրանը թյան ար-

ոի

դկ

Խոջա

"յունք Այս բոլորը վկայում է, ւ

մաիղկայինաղեղը դնո շաս:

եյ շատ

գոոլա-

Կիրներունի,որոնց քացանաչտումը թերեւս հեռավորապագայիխւնդիլ:է:

ԿԻԲԵՌՆԵՏԻԿԱՆ

Տ6

ԵՎ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կիրբնռննտիկան, ձեւավորվելով (1948 թ ) որպեսգիտությունինփորբացիայի եւ ավտոմատների մասին. կարողացավսսչեղծել ինֆոյմաոն մնքենամեր, ինֆորմացիահաղորդող եւ ընդունող. վտխակերպող " ինչպես մաեւ օգտագոիծող սրսիպանող. ան յին հաշվիչ մեքենաներկամ

հո, որոնք տնի մեքենաներ,

ով

Այղ

պրդ

Լ

վայրկյան մեքննաները աննյեւակայելի արագությամբ իկական

Բաոճներննկ վւ արք

մ

ե

ցնե

.-

վործող

Ո

կայեն

Գործառույրներ Արեւմուտքում

ոնքենայի

սկսեցինպնդել, որ թյունը զուտ

լ

ք

մարդո ն

Շա

մարդու ուդեղը բարղ ինֆորձացիոնմեքենա. իսկ մեքենայիինֆորմացիոն բլոկը պարզ մարդկային ողեղ խոսել նությունըլիովին կրկն լուն. անգամ գերբ ասին Գերբանական եիբեռնետիկական մեքենաները, ըստ տվյալ եւ նույկարծիքի. ւսստիճւասնաբար դուրս կմղեն ողջ կության կա եդծվեն կիբեոեւ այլն: վար լետներ է. որ

Այնուհետեւ սկսեցին բա-

մարդու

լ

երծե

ն

լ

լ

ը

կարի

մարդկանց`ֆիրմաների

նիսկ

եզիղենտներ.

ի

արատնեկվերանան կապրառլիզմի Այդժաս բոլոր թերություններն լ

ու

արտւսդրությանանարխիան.ճգնաժամերնու գործազրկությոնըեւ այլն կդաոնահամընդնանուը բարեկեցությանհատսրակություն.Լավատես ֆանտաստ գրողները սկսեցին նկարագրել մարդա ապագւս կյանքը. երբ ամեն ինչ կանենմեքենաները.իսկ մարդուն ղրախատային կանամիչսյն վայելել Հոռետեսներն. ընդհակառակը, մարդկությանը մ էին մռայլ երբ այդ մեքենաները.լինելով մարդշատ ավելի խելոք. իրենց նրանց. հետեւապեւ կառաջանա ստրկությանմի ոռը ձե, Եվ նրանքնկարագրումԼին սարսափելի տեսարաններ. թե ինչպես են մարդիկհուսահատ պատերազմում իրենց ստրկացմուլմերենաներիդեմ Կիբեռնետիկայից արվուլ պատճառով խռրայսհետեւությունների հրդային րքս-լենինյան սր դեմ Այն հա բուրժ կան, մետաֆիզիկական դարաշրջանի հետ, մարդուն նուլնացնում Է ծնունդ. որը մեխանիստորեն ղրանով ծումը. ձգաում է մերացնելկապիտալիզմիարատներըեւ այն: Վերջին հտնգամանքըղիւովումէր որպեսկիբեռնետիկայիմեջագույն հանցանք. քանզի ժխտում Լի կապիտալիզմիարատներըվերացոչնչացումն ու ղեղատոմսը.մայնէ ԽՍՀՄԵվայղ նտ մնաց արեւմամ արգելվեց. հետեւանքովայն մոս: 20 տարով որի. ենք երկրներիցեւ որի դառը պտուղներըմենքայսոր կլ առեն կերպ եւչ էին որակակւսն մեքեմարդու չոլնից». նշում էին, որ ճայի է կենսաբանական հիմքի վրա. իր էումաքղու թյամբ սոցիալականէ. սերտորենկապվածէ զիտակցությանեւ ինքնագիտակցության հետ. հոգեւոր բնույթի զգայական, զգացմունքային եւ կամայիներեւույթներիմի ամբողջ աշխարհ է: Իսկ կիբեռնեւտիկական սեքենասնիր հիմքով մեխանիկականէ. իր էությամբ տեխնիկական րը

կանցից

ապ

կենբարկեն

փի

լ

լ

ե

ն

-

կեղծ գիտություն. իմպերիալիզմի

աար "հավերժ

ճելտ մարքս1ենինյան

կապիտալիզմի իկան

ը

ճաշակում բանականության տարբերությո ձագել բանականությունը

այան

մում

յին

ընդգ'

Հ

արդիա

հետեւապես կարող Լ սոսկ արտաքուստ նմանակել մարդու բասւկանության առանձին գործառույթներ,անկարող լինելով կրկնօրիտսկել նրա հոգեւռր ներթնաշխարհր: Ներկայումս հիմնավոր է թվում եւ ավելի Լ տարածված երրորդ յին տեսակե ըստ որի կիբեռճետիկանկարող | յան կ թյունը եւ ցանկա: ել մարդուբ ռա խոչընդոտ չի կառրեւէ դ րող լինել: Ժ' քում ինչոր քենաները կճողեհւվորեն դրանց ավելի ու ավիլի կատարյալ նմանակները. իսկ որոշ տեսակետներից,օրինակ գուծոսըսբյան արագությամբ. ծավալով եւ այլն, անգամ կվերազանցեն դրանց. Իսկ կատարելագործված մեքենամերնիրեն հերթին կդառնան ճոր հզոր միջոց մարդկային հոգեւոր աշխարհիավելի խոր ու բւսցմաԵվ այդ ուսումնասիրություննեԽաղլձանի ուսումմասիրության րր. այնպիսի անակնկալ չէ. լուրջ, անգամ փոփոխուբյուննել, կմացնեն մամաաշ ըհայացքում. ստիպելով վերանայել ռակակից վ երի այժմյան Մարդիյ է կությունըհիմա երկւսը ճւսնճապարհի միայն սկզբում. սսըք.

ավելի

փոխզի

գի

լ

ործառույ. ուղղությամբ սկզբունքային կլինեմ նորանոր գործառույբներ. դրւսնց

ած

որուք

համար

արմատական | յական: անվ այղ ցեն

ը

ԳԼՈՒԽ 4

ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Իմացությանտեսությունը կամ իմացաբանությունը բխում Է փիլիսովոսյության հիմնական հարլլի երկրորղկողմից աշխարհիճանաչելիուբյան հւսրցից Բմացության դեսությունն ուսումնասիրում է ճանաչողությանընդ-

հանտրճախաղըալները. բնույբը եւ հնարավորությունները, ւվարզումԼ գիտելիքիհարաբերությունըիրականությանհետ. գիտնլիբիճշմարտուբյան եչ սվառտիության պալմանները

ԶԳԱԴԱԿԱՆ,

ԲԱՆԱԿԱՆ

ԵՎ

ԻՆՏՈՒԻՏԻՎ

ԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Սարդիկ շւտտ հնուց նկատել են. որ շրջապատի իրերնու երեւույթնեիրեգք ճանաչում են առաջին հնիբին իրենց 5 միջոհության կամ լության եւ. կամ միջոցով Ընդի սմիջական ինտուիցիայի

ըր

ցով. այնուհեւսեւ

մ

զգայարաննե վեր

ի

կռահմոսն

տսրդկտյին փորձր. բազվմաղարյան իմագության

փիլխտոլ ա-

հիմնակային եւի յուն ա) Զգայականճ իմացությունըտեդի է ունենում մարդու զգայտրանների միջոցով. Այն տալիս է իրերի ու երեւուլթների ձւսսինաճմիջւսկան, ակնառու եզակի եւ ձակերեսային գիտելիքներ Զգայական գիտելիքներնանմիջականնն, որովհետեւ ծագում են իրերի ու երեւույթներիհեւռ զգայարաններիուղակի շփման ընթացքում Ակնառուեն. բանզի այդ թրերն ու երեւույթները տրվում են իրենց կոնկրետձեւերով. չափելով, գույննրով. ջերմությամբ հարթությամբ.համով. հոտով եւ այլն Աշխարու հի ամբողջ գեղեցկաթյունն հմայքը. ճանազեղությունն Է իր գիտելիքներ| այլանդակությունը մարղն ընկալում բնույբի Դրանք մեր հույզերի ու զվացմունքներիաղբյուրն են. մեր առլխումներիհաճույքի, զմայլաճբի. կամ ընդհակառակը տհաճության, նոկանբի. փախիու սարսափի հիմքր: Դրանք գիտելիքներ են տալիս այս կամ այն նկակի իրերի ու երեւույթների մասին. օրինակ տվյալ մարդու, տվյալ վարդի գույնի եւ բուրմունքի.տվյալ լեռան`Արարատի կւսմ Ֆուձիյամայի. |լամ էլ մի այլ եզակի լեռան մասին: Այղ գիտելիքնեըր ձիաժամաճակ մւալիս են իրերի արտւսքինպատկերը.Հիրավի.մսրպր հազարագլակներշարունակ դիտել Լ Արեգակը.կայծակը.էլեկտրա-

նձնացրել կան

նւ

ու

ընել

են

ճանաչողական

կ

շնորհելով

ինչպես

ու

մ

ոմնությունը. բայց չի կարողացել եւ սկզբունքորեն չի Լլ կարող տեսնել դոռնեց ներտամընթացող պրոցեսները. այն. որ Արեգակիխորքում տնմո են ունենում ջերմադիջուկայինռեակցիաներ, կայծակը էլեկտրական ո'յբերի Լ, իսկ էլեկտրականությունըԼյեկտրոններիհոաբ, Մի հոսքով մարդը չի կարող վզգայապես ընկալել իրերի ու երեւույթների պարպում

Կերբին էությունը. նրանց ճերքինօրենքները. Նա սահմանափակում է "ույն ճրանց արտւսքին կողմերով ալական խմացությոոննունի 3 ձեւ 1) զգայություն, 2) ընկալում |

մտապատկեր: Զգայությունն անմիջական եւ ակնառու գիւռելիք Է եզակի իրելի նրեսայթներիառանձին արտաքին հատկություններիմասին Օրիռակ. սայելով կարմիր վարդին մարդը տեսողության միջույով զվայում Ւ ու ձեւը, ձեռքի միջոցով նրա ծաղկարերբերի "լոս կարմիրգույնը. չան Իսոքությունը, փշի խւայբոցը. իսկ հուտւսռության միջոցով նրա բուրառնրը: Մարդու սկանջը. քիթլ եւ լեզուն մասնագիտույվածեն զվայեու իրերի ու երեւույթների միայն մեկ որոշակի հատկություն ականջը ւոռյն ձայները, քիթը միայն հոտերը. իսկ լեզուն միայն համը անկ թն ու ձեռթը նմանօրինակ նեղ մասնւմգիտւացումչներ, նրանք զգւսու հն տարբերտեսակի բազմաբիվ հատկություններ,Օրինալ. աչքը տեսնում Լ լույսը. գույները. չափերը, ձեւերը. հնռավորութ անը` Ձեռքը ու Խպյում է կարծրն ու փափուկը,ծւսնրնԸ թեթեւր. տաքն ու սադը, չափն ռեւը, հարթն ու ոչ հարթը եւ այլն Լույսի, գույների, հսմի ու հոտի, ոյնի զգայությունը նրանց համար անմատչելի է Ընկալումն իրերի ու երեսոյթների մասին ամբողջական ակնառու մոռելիք է Այն առաջանում է մարդու գիտակցության մեջ (րանցից ոոսյած զվայությունների միացման միջոցով Հետեւսպես. ընկալումը ոտիբերվումէ զգայությունից այնսլես. ինչպես ամբողջը մասից Ընլաոոսննրը մարդու զգայարաններիհամատեղ վործողության արգասիքոնրն եւ Օրինակ. իր տեսողության. չոշաւիելիքի եւ հոտառության ռորհիվ մարդնընկալում է վարդը որպես տւարբել: հատկությունների մի Ս

առ

ու

ու

ստբոդջություն.

Ցզայությունները եւ ընկալումներըշարունակում են վոյուրյուն ունեալնքան ժամաճալկ,քւսնի ղեռ զզայարաճներրկապված են իրերի հրաաթների հես, բանի դեռ այդ իրերն ու երեւույթներնազդում ես սրանց վրա Հենց որ այդ կապը. այդ ազդեցությունն ընդհատվում է, ենճ. Օրինակ. աչքերը փակելուն սեւ որանք անմիջապես անհետանում է Ռայց ոչ լիովին Այն անցնում է մար'իորղի ընկալումն անհետանում ո: հիյւտության ոլորտը եւ ամրագրվում Լ այնտեղ Ցանկության կամ անհրաժեշտության դեպքում մարդը կարող է իր հիշողությամբ վերայրոնվնել ալն իր երեւակայության մեջ մտապատկերիձեւուլ ասը

ս

Ստապատկերըմարդու երեւակարոթյան մեջ հիշողության ուժով վերականգնվածնախկինզգայությունն ու ընկւսլումն է: Եթե հիշողուբյան ուժը բավարար չէ, ապա դրանք անցճումեն անգիտակցականի ձեւով դրանք խոր շերտերը եւ ընդմիշտմոռացվում Ստապատլկերների է հիսլնոսի սակայն այնքան վառ, կաներն ոն ու որհ այդմ ընդունում ա նրեւույթների առաջացրած է ռեալ յությունների ես ընկաքոմների տեղ. Հեւոեււասլես. նա իր պատրանքներընույնացնումէ ռեալ իրականության հետ Զգաւստվիճակումնորմալ մարդու մտապատկերեն նա հստակոներլ: ղժգույն, անկայուն. նվազ հստակ ու ու է դրանք րեն Մ մէ շնորհիվ կային իմացություն է գամված ու երեւույթներին. հետ եւ Լ ինքնուր դրանց րբեր մտային Մարդըբաժանոյմ Լ մասսերիեւ այսինքն առանձին լուծականաշ (անալիզ) էկ է այղ մասերից ու Լ անում, ներից անջատ. ստանալովվերացական,միակողմանիգիտելիքներ Այնուհետեւ. անելով. դրանց միջեւ նմանություններ է հլամեմատոյթյուններ գտնում եւ ըսւռ ճասն մասերի եւ հատկանիշների ըճդհանըացումներէ անատամԴրանից հետո մարղը կարող է տարբերմւսւերն ու հատկանիշներն իր զանկությամբ.ազատորենմիացնելիրարեւ ստեղծել նորանոր, այդ թվում կամայական.ֆանտաստիկ մտապատկերներ. ինչպես, օրինակ. կենտավրոսը(մարդաձին). մեղուզա-գորգոնան, կամ Լլ ցանկացած չափերի օդային ամըոցնելւոսկուց. աղամանդիցեւ այլ թանկարմեք քարերից եւ այլն. որոնք կարծես բե լիովին կտրված են իրական Սակայն դրանց հիմքն ի վերջո մնում Է երկրային Այդ շնորհիվ մարդկային իմացության էլ ձեռք բնրած ազատությունը հւսրաբերական է, ունի իր որոշակի սահ-

կարելի, վերականգնելմիջոցով. իրերի զգայ կոնկը

զգ

ր

կոնկրետ եւ

թ

հարաբերակ ինել խոտին դառնուռ բների

Սն.

բյուններ |

ճ

դրանք

վոր

վերատդանիշների մ

հատկանիշներից մեկր ամեն. մյուս-

զննում ք

աշխարհից |

պ

իների

մանները. Զգա սուր վեշուրջն առայ յական իճացության էլ: ճեիր փիլի ուլղութ երի միջեւզգայությունները էսպիոիստական Սուբյեկտիվ ճույնացնում է իրերի ու երեւուլթների հետ. Օրինակ, Բերկլին ու Մախը միակցություն է Ապնդումեն. որ ամեն մի իր տարբեր զգայությունների սենք. դեղին, դեղնակարմիր,կարմիր գույնի. որոշակի չափի ու կլոր ձեւի. որոշւսկի քաղցը. կիսաքաղցը,բթու համի ու հռւտիզգայություննեբից սւտացվում Լ խնձոր, մի ուրիշ զգայությաններիցտանձ, դեղձ. ծիիան եւ այլ մրգեր: Ըսա Հյումի եւ Կոնտի. զգայուբյունները մարդկային

իդեալիզմի ը

յսօրՀոն ոն

ուղղությունը

իմացության միակ օբյեկտներնեն: Դրանցից այն կուլմ մարղը ոչին: իռանալ չի կարող. Հետեւապես, նրանը եւս զգայությունները ու իրերը

փաստորեննույճացնում են. ԱգնոստիկԿանտիհամոզմամբ,զգայություններըմիակ ռեալություսը չեն. Դրանցից այն կողմ գոյություն ոււեն աշխարհի իրերը ու երեույթները, որոնք ազդում են մարդու զգայարաններիվրա եւ առաջացռում զգայություններ, Իրերը զգայությունների պատճառներն են. բայց այդ զգայություններնիրերի հետ ոչ մի նմանությունչունեճ. ղրանց արչեն. Հետեւապես.իրերն ինքնինմնում են անճանչսչետապատկերները լի Մարդը կարող է ճաճաչել միայն իրերի երեւույթները, այսինքն թե ինչպես են դրանք երեւում իր աչքին" Որոշ ագնոստիկներզգայությունները համարում են իրերի ու երեոռյբների պայմանական նշանները, սիմվոլները կամ հիերոգլիֆները Այդ տեսակետին էին Մյուլերն ու Հելմհոլցը՝ Ըստ ճրաճց. վանազան իիներառաջացնում եմ զանազան սիմվոլներ.որոնք բավական են այդիբերը միմյանցից տարբերելու համար. բայց ոչ մի դեպքում ղրանց հետ որեւէ նմանությունչունեն, դրանց պատկերներըչեն Այսպիսով. վերոհիշ), սուբյեկտիվ իդեալիստները, թեեւ հակսդիր իրքերից. ժխտում են արտացոլման սկզբունքը՛ ԲերկլիականներըժխԿում են այն. նույնացնելով իրերը զգայությունների հետ, իսկ կանտականները կտրելով զգայություններն իրերից.չտեսնելով ճրանց միջեւ որե նմաճություն կամ զգայությունները հանգեցնելով իրերի սիմվոլնեհր հիերոգլիֆների ոնդհակւսռակր.իմացության տեսաթյան հիմք Մատերիալիստներն, ես ընդունում արտացոլման սկզբունքը Նրանց համոզմամբ մարդկաին ամբողջ իմացությունը. այդ թվում նաեւ զզասյալանը. արտաքին ոյսւթական աշխարհի իրերի ու երեւույթների արտւացոլումներն են տսրդկանց գլխում Արտացոլման սկզբունքը. կարելի Է ասել. մատեբիալիզմի իմացության տեսության ամենազլխւսվոր սկզբունքն Է Անտիկշրջանի մատերիալիստւսկանուսմունքներում արտացոլման «կցբունքը պարզունակ (պրիմիտիվ) ձեւով է մեկնաբանվելՕրինալլ, առումիստ Դեմոկրիտը պճղել է, որ իրերը ճառագայթում են իրննգ պատկերները, որոնք եւ ընկալվում են մարղու տեսողությամբ.Զգայություննեո: Արիստոտելը նմանեցնումէր մոմի վրա կճիթի թողած դրոշմին Իբերն, ըստ Արիստոտելի, ազդում են մարդու վգայուբյունների վրւս եւ փողղնումեն իրենց դրոշմները:Այս տեսակետիցմարդկայինկիտակցուտոնն ընդհանրապեսմի բարդ հայելի է, որն արտացոլումէ արտաքին "սղսարհը- Հայելային արտացոլման սույմ տեսակետը ղարեր շարուռակ իշլաղղէ եղել մաւռերիալիստականիմացւասբանություն մեջ: Մարքս-լենինյան մատերիալիստական իմացարսնութիսնը հրա65

ժարվեց հայելային արտացոլման գաղափարիվ,ընդգծելովմարդկային իմազլոթյան քարդ դիալեկտիկականքնույթը, որը նշանակում է անցում օբյեկտիվ, ճյութական իրից նրա սուբյեկտիվ, հոգեւոր, իդեալական զգայական պաււկերին, Իսկ իրի պատկերը հայելու մեջ նույնքան նյութական Լ, որքան նույն այդ իրը. Մարքսիզմ-լենինիզմիհամաձայն, զգայությունն օբյեկտիվաշխարհի սուբյեկտիվպատկերն է Այղ բանաձեւը լիովին հասկանալի է այն իմաստով, որ զգայական պատկերներն առաջանում են մարդու, սուբյեկտի գլխում. այլ ոչ թե մի ինչ-որ ուրիշ տեղ Բայց շատ քիչ բան է հայտնի սուբյեկտիվ պատկերիբնույթի եւ առաջացման մեխանիզմների Օրինակ, հայտնի է, որ որոշ երկաբության Լլ մարդու թյան վրա. զգայություն, սակայն բոլորովին ւվարզ չէ, թեդրանց ո՛ր հատկությունը եւ ինչո՞ւէ առաջացնումայս կամ ւայնգույնի զգայությունը. այսինքն սուբյեկտիվպատկերը.եւ ի՞նչ է այդ պատկերնիրենից ներկայացնում: Նույնճմէ վիճակրնաեւ ձայնային ալիքների եւ շոշ Լիովին լծվածայի' ել: համը եւ հոտի. Այղ զգայություններ: առաջացնող օբյեկտիվ պատ-

մասին

են, գույների ասաջացնում

դելով

մ:

ճառները լիովինանհւյյտ են: Միանգամայնմիամիտէ Դեմոկրիտիեւ նրանից 2100 տւսրի անց Դեկարտի կարծիքնայն մասին, թե տարբեր ուսմերիպատճառը տարբեր ձեւի ատոմներն են, Օրինակ,քաղցի զգայությունը ծնում են կլոր ատոմները.իսկ էլծվիզգայությունը: սեպաձեւ ատոմները. որոնք ծակում են լեզուն: Հոտի հարցում պարզ չէ, թե ո՞ր ատոմներըինչո՞ւԽ ինչպե՞սենծնում հոտի զգայություն: Օրինակ, ո՞ր ա-

տումներըեւ այղ ռր հատկությանշնորհիվ են բուրավետե որոնք ոչ. Ի վերջո, ընդհանրապես ւվարվ չէ, թե ինչուլ են այղ սուբյեկտիվ զգայական պատկերները չռարբերվում օբյեկտիվ իրերից եւ դրանց նույնքան օբյեկտիվ հւստկություններից" Հետեւապես. «զգայություններն սբյեկտիվ աշխարհի սությեկտիվ պատկերներն են» բանաձեւը նշանակում է. որ դրանը իրերի ու երեւույթների անմիջական. ակնառու. եզակի հւ մակերեսայինպատկերներն են մարդու սուբյենտի պլիում: Զգայական իմացությունը հիմք Լ հանդիսանումբանական իմացության համար: է նաեւ բ) որը կոչվում իմացություն լի թյուն բառից).վ կամ ավելի քարղ եւ բարձրմակարղակի տրամաբանական է է մարդուն իրերի ու երհւույթնեԱյն եւ խոր, այրի սինքն՝ նրան սլաւոկերը:Բանական ւպատկելներըմիջնորդավորված են. որովհետեւ նրանցեւ իրերի ու երեւույթներիմիջեւընկած են

իմացությունը, ռացիոնալ (Բանական մտածողություն,

գիտելիքներ ապահովում. տալիս մի

ը(

էաթյան

վ

ռղայական է

յն երը միջոցովմարդը վերր ենթարկում իր զգայական պատկերները,մտովի բաժանում է

յան

դլանք եւ

հնու

առանձին առանձ

քռռոր

լ

ռրւ

սա

վերանումէ

կան.

ոչ

"կռան ոչ

հատկանիշների. միմյանց համեմատում մասերի ճերը եզակիներից. կաու

կ

շները

ոչ

կար

երի

րաժեշտ

հ

անմիջականորեն Այղ

վե

կան

են,

իշները

որ

տրված ակնառու, եզակի. պատահաէական, արտաքին հատկանիշներից,իր մտքում պահելով ակնառու, ներքին. ընդհանուր, աճհրաժեշւո եւ Լական. այէ իրերիու երեւույթների յու-

ստեղծում ոիճքն հատկանիշները, կարնտր Այնպիսի սպատկերներ, |իրական չի հաճապատասխաորոնց աշխարհում ոչմիբան եր

ռում, ինչպես. օրինակ, մարդու, սեղանի. քույսի. գեղեցկության,կարծհության ընդհանրականպատկերները.Մարդը կարող է ընկալել մի կոնկրետ, եզակի մարդու, բայց մարդն ընդհանրապես,մարդը ռույես ալղպիսին ընկալելիչէ: Չէ որ մարդը չի կարոդ միաժամանակ ե՛ւ սպի'ոակամորթլինել, ե ւ սեւամորթ,եւ գեր. եւ նիհար,եւ թխահեր,եւ շիկահեր եւ յլն. Սեղանն էլ որպես այդպիսինչի կարող մձիսժամանակհւ բոսռանկյուն, եւ եռանկյուն, եւ բազմանկյուն, եւ շրջանաձեւ լինել: Այդ'վիսի սեղան չկա. եւ մարդըոչ միայն չի կարող ընկալել, այլեւ չի կարող երեւակայել այն. Այստեղից պարզ է. որ բանականիմացություննիր թնռրոշ գծերով. իլ. բռվանդակությամբզգայական իմացության ճիշս: հակադրությունն Է Եթն զգայականիմացությունըմարդուն տալիս է իրերի ու երեւույթները անմիջական,ակնառու. եզակի, սակայն մակերեսայինսլատկերը.

բանականիմւսցությունն,ընդհակառակը.տալիս է դրանց միջոռրդավորված,վերացական. ընդհանուր.սակայն ներթին.խոր պատերը. այսինքն արտացոլում է դրանց ներքին հիմքը,էությունը, ներթին ռրեճքները:Օրինակ.մարդըհազարամյակներշարունակ դիտելԼ մոլորակների շարժումը, բայց չի կարողացել տեսնել ղրա էությունը. իմա ալնտեղ գործող մեխանիկականուժերը եւ ներքին օրենքները-Դա կահոդացավ անելՆյուտոնն իր բանականությանդանճարի ուժով Ստացվում է. զգայականւվատկերներըձեւու| շատ ավելի մուռ են իրականությանը, բայց բովանդակությամբ հեռու են. իսկ բանական պատկերներն.ընդհակառակը, ձեւով հեռու. անգամ կտրված են թվում իլոսկանությունից, սակայն բովանդակությամբշատ ավելի մուռ են Չնայած այդ հակադրությանը.զգալականըեւ բանականըմիասնաբար գործելու դեպքումլրացնումհն միմյանց, տալով աշխարհիհամակողմանի ամբողջական պատկերը, որի մեջ արտացոլվումեն իրերի ու երեւույթներիբոլոր տեսակիկողմերն ու հատկանիշներըեւ անմիջառոպա

նյ միջնորղավորված, եւ ւսկնառու,եւ վերացական. ե եզակի.եւ ընդհանուր, նւ մակերեսային. եւ ճերթին Բանական իմացությանը նա ուճի 3 հիմնականձեւ. որոնք կոչվում են նաեւ մտածողության ձեւեր, կամ կարճ մտքիձեւեր:Դրանք նն հաս-

կան,

մտահանգումը: կացությունը, դատողությունը բյուն» ծագել եւ

տերմինը

է «հասկ բառից Այս պարանջումԼ որեւէ իր. երեւույթ կամ դրանց մի որոշակի խումբ բնորոշել ւսյնպես,որ հասկանալիլինի, թն ինչ նկատիունի աէ ճշի այդ իրերի ու երեւույթնեսողը Դրւս համար ճա իր մտքում նի էական. ը նւ անհրաժեշտ կանիշները. վեր մյուսներիգ, ալսինքն մի կողմ թողնելով ո անտեսելով դրանց ոչ էական. ելակի ու պատահականհատկանիշնելրկ, այն ամենը,ինչ դրանց գարսթյանհամար անհրաժեշտ չէ. Օրինակ, մարդու համար մաշկի Կայնը. մազերի գույնը. երկարությունը, սանրվածբը,հասակը. գիրուբյուն կամ նիհալաբյունլ: կարեոր չեն Առան դրանց նա կարո Լ մարդմնալ Իսկ առանյ այնպիսի հատկանիշների, ինչպես գիտակցությունը, քանականությունը, հոդաբաշխ լեվուն. աշխատելու ունակությունը. մարղը գոյություն ունենալ չի կարող: »

բ

պետք

)

հ

կամմտքիմի

է իրերի երեւույթների ճերքին,էական,ընդհաարտացոլում կամ կարճ ասած՝ էությունը: ճուր թյան հատկանիշները Սահմանման միջոցով մեջնշվում: իրերի երեւույթների պերոհիշ է ձեւ է, որն եւ անհրաժեշտ

ու

մէ

լ

են

յալ

ու

կարեոր հատկանիշները. Եթե այղտեղ սխալ բույլ տրվում. սպա պարչլ չի դառնում,բե որ իրերն ու երեւույթները նկատիունի հւսսկացություն սահմանողը Եթե, օրինակ.մարդուհասկացությունը սահմանվում է հետեւյալ կերպ «մարղըերկոտանիկենղանիէ». ապա նտ նույնացվում Լ թշունների հետ: Եթե այն սահմանվումԼ որսլես երկոտանի փետրւսզուրկկենդանի. սպա նա նուլնացվում է. օրինակ, փետրաւան աքլորի հետ Ճշմարիտ սահմանման մեջ պետք է արւոացոլվենմիայն եւ ընդհանուր հատկանիշներըՏվյալ առումարդկանց հաւռուկ Լականճ մռվ ճիշտ Լ մարդու հասկացությանհետեւյալ սահմանումը. մարդը գիտակից (բանակւսն) հուլաբաշխ լեզու ունեցող.արհեստականգործիքեւ այդ վործիքներովաշխաւռող էակ է նեռ ու կ թյուններն | ձեւով տում են մարդկային իմացությաներկարատեւ,անգամ դարավոր վարզացման արդյունքները Մենք արդեն տեսել ենք. թե ինչպես է մատերիայի միամըտուսսկացությունը ձեւավորվել հին աշլսարհի, հասկապես անտիկ շրջանի փիլիսոփայության մեջ, ինչ փոփոխության Լ ննթարկվել նոլմդարաշրջանում մեխանիցիզմիտիրապետության ժամա-

պատրաստող ամփով

օվ

լ

եւ արղի դարաշրջանում:Նույն |լերւվֆիզիկայի ելակետային հասկսցություններից մեկի զանգվածի նյուտոնյան սահմանման եւ ժամահակակից սահմանման միջեւ ընկած է մոտ 300 տարի. Դեռեւս ՀՀ ղ ներում անՀՕ-ականթվականներինֆիզիկայի ցալ զամ զանգվածիհասկացությունը էր նյուտոնյւսն եղանակով որպեւ մատերիայի պարզվեց, որ որը մեջ զանգվածի չփոր-

ոսկ

սահմանվում

քանակական Հետագայում ամփ

սսհմանման

Արդյունքում փիլիսոփայական հասկացության փոխճշտվեց. ֆիզիկական հասկացությունը խորացվեց վեց. որի լի չափն մարմնի գրավիտացիա իներցիայի Հանգվածը ընթացքում, իրերի ավելի Սորանոր էական ընդհանուր երեւույթների խոր. ճշգրտվում. խորացվում, ցությունը

վել է մատերիայի

«ոռսնգվածի

հետ

ու

ով

մ. ըստ

հ

է՞

եւ

եւ

ու

հայտնաբերելուշնորհիվ հուտկություններ ում, իսկ երբեմնէլ

ես

վերանայվում

որեւէ գիտության ճյուղերի Գիտության բոլոր հասկացությունները: փոփոխվում.

են

Կյուղի

հիմնա

թյունների

փոփոխությունն վերանայումը կոչվում է գիտական հեղափոխ բրսն Այդպիսինէր, օրինակ, 2414 դ. վերջի- «2: դ սկզբի հեղափոխուպարբել

դ

թրոնը ֆիզիկայում, երբ առաջացան հարաբերակւսնության տեսություոր եւ քվանտային մեխանիկան: Դատողություն:Դատոդությունըմտքի ավելի բարդ ձեւ է. որն արահայտում է 2 եւ ավելի հասկացություններիփոխադարձկապը. Օրիտոկ. «Վարդը կարմիր է» դատողությունը կապ է արտահայտում վարդ» եւ Վլարմիր»հասկացություններիմիջեւ Իսկ «Վարդը, շուշաեն» դատողության մեջ ընդգրկված են 5 սր. Դ է սուբյեկյունը բաղն եւ տրամաբանական շաղկապից:Սուբյելտր մտքի է է, "ուարկան այսինքն այն. ինչի մասին ասվում Պրեդիկատ մի որեւէ հատկություն. կամ մի որեւէ ուրիշ բան այսինքն այն, ինչն րկայի մասին: Է Ա սուբյեկտի եւ միջեւ եղած մեջ «վարդը» սուբյեկտն է, «կարմիրը» պրեդիկստն է, իսկ 15-ն սյդ երկուսն իրար հետ կապող շաղկապն է. (նղ շաղկապը հաս"տատում է, որ վարդն կարմիրգույն. Իսկ «Վարդը դեռ թառամած Հ: է լության ր

կակաչը գեղեցիկ ծաղիկներ տից, պրեդիկատից

ասվում լ

Ն

սարի պրեղիկատի. կապը կարմիր ո «Վարդը "ոողոթյան ունի Տ

է

ժի

Ղ

"ուն

նն.

վարդի

զ

լիճելը

մի. միշտ քան հաստատելով կամ ժխտերո որովհետեւ. որեւէ

ոտիղկային մտքին ւռալիսեն

առավելագույնորոշակիություն Ստահանգում: Մտահանգումըմտքի առավել բարդ ձեւն 1. Իր կա69

այնե

քով

գամ

ձեռք բերված

ի

է.

:

բ

Է

նախկինում

ններից (գիտելիքներից), թյան օըննքներիգու կանոններից եւ դրանց հիման ստացած նոր դատոեն ղտթյուններից.սրանքնոր գիտելիքներ Առկա դատողուբ կոչվում են թյան րենքներն ուկ այդ նախ ճոր նները իսկ նոր

վրա պարունակում:

օլ

հանեն Մ

բից

յման

Ինքնարույնորեն

մտապ իմ նըմ շարժվելով, զուտ մտածողության ոլորտում յ

մարդկային

ն

ձեռքբերում

բանական իմացություն

Լ

խադրյալներ օգտագործելուվ առկա

լավ

կ

եզրակացություններ:

շնորհիվ

է իրհ

հետո

աղթյարը

-

ց

միջոցներ,

լության

մեծ

ազատություն. Որպես ճաեւ

երով

ղեկավ

սրվ

ու

վ

եզրակացությունն

Է անում իմարդընոր դատողություններ,այսինքն ռերի ու երեւույթների մինչ այդ անհայտ հատկություններիու կապերի մասին Այնուհետեւ տվյալ եզրակացությունները դարձնելովճոր մտահանգման նախաղրյալներ, ճա նոր եզրակացություններ է անում. եւ այպես շարունակ Մտահանգումների միջոցով, օրինակ. Էյնշտեյնը եվրակազությունարեց զանգվածի եւ էներգիայի փոխադարձ կապի (:-6) օրենքիմասին. |ակԴիրակը պոզիտրոնի եւ մյուս հակամասնիկներիգոյության մասին, որոնք մտան ֆիգիկայիպատմությանմեջ որպեսխոշորագույն բ Առկւս թյուններից բոլոր| անելու կարողությամբէ չափվումմարդու մտածողության, թյան ուժը Ով միեւնուլն նախադրյալներիցավելի շատ եզրակացություններ է սնում. նրա մտածողությունն ավելիուժեղ է Մտահանգումների հիմքը մարդկային ճշմարիտ դատողություններիմիջեւ եղած անհրաժնշա կապն Լ. որն ւսրտացոլումԷ իրերի ու երեւույթների, դրանց կապերը:էւ որթույլատրում է որոշ թյունայլ Եթեայդ կապը պատահահետեւապեււ ճոր կյսն է, ապա նման բխեցումը հնարավոր չէ` Իսկ եթե բայց եւ այնպես բխեցվի. ապա սխալ կլինի Օրինակ. եթե մի տեղ ամպամածէ, ապա ղրանիցչի բխում որ այնտեղ անձրեւ է գալիս, քանզի ամպերիու անձբեյի միջեւ կապը պատահականէ. այսինքնոչ ամեն մի ամպից է անձ-

հայտնագործություններ. |որ

ե

բանակա

հատկությունների |անհրաժեշտ Դա ստւսնալ ներ. գիտելիքներ րեւ դալիս:

Ստահանգումներըմարդունհնարավորություն են տալիս ճանաչելու իրերի ու երեւույթների այնպիսի ոլորտներ, որոնք անմատչելի են զգալարանների,զգայական փորձի ու դիտարկումների համառ, օրինակ

յն

լ

ի

մեծագույն

աշխարհր.

Արնգակի հոպոների պարզել կային բնույթը. վՍ սիվմների կոդը եւ այլն ժառանգական

օտիեզերական ունեցող

տեղիօրգա-

Լ

Գոյություն ունեն 3 տեսակի մտահանգումներինդուկցիա, դեդուկցիա եւ տրադուկցիա: Ինդուկցիան (լատիներեն ինդուկցիո-մակածումբառից) իմացուու ղեպի մասնավորղատողուբյուններից յանշարժումն է առկա

ո

եզակի Դա

րինակ, կազմում ենքեզակի րդ

է

Օ-

էլե տիա այն մասին. ղատողություններ հր առաջին. երկրորդ. երրորդ մյուս Այդ հաղորդիչ կտորները սակի ճները յի նախադրյալներ փպիս ենք ընդհանուր եզրակացության. հաղորդիչ Լ. Ընդորերկաթը ւ

ը

գործընթաց

է

քի

ռելուց խետո

ոլւ լա-

են.

եւ

ե-

ձնելով

դ

հանրացման այդ գործընթացըկալելի է շարունակել. փորձարկելով ոբլինձը. նիկելը եւ մյուս մեւտաղներըեւ անել ավելի ընդհանուր եզրառաւյությում, որ բոլոր մետաղներըհադորդիչ ենճ. ավելի ու ւսմեի

կացությանների,

ընդհանուր

վերջո

է առավել

Անցնելով

ի

մարզկային իմացությունը

պաա

կամ

Ո

ե

փորձն ընդհա մարդկության

թյունների, որոնցից են ողջ լիսոփայակա Եզրակ թյունների բողհ թյան յան ցուցաութշներիցէ, Ինդուկցիան լինումէ լրիվ եւ ոչ լրիվ: Լրիվ ինդուկցիանկիրառվում է այն դեւպքում. երբ ուտոմնասիրման եհթակա որեւէ դասի իրերի ու երեւույթների բանակը սահմանափակ է եւ լարելի է ղրանցից ամեն մեկը փորձարկել: Օրինակ, քննելով կուրսի ոսրաքանչյուր ուսանողի, դասախոսը կարող է լրիվ ինդուկտիվ եզրաԿ ոզություն անելայն մասին. որ ողջ կուրսըլավ գիտիիր առարկան: Ե Ին լրիվ ինդուկցիայիհամար նախադրյալներհանդիսացողեզակի դառղությունները ճշմարիտ են, ապա ճշմարիտ է նաեւ ընղհանուր եզրաԽուսլությոնը Հետեւապես. լրիվ ինդուկցիանտալիս է հավաստի գիտե-

յուցնող

|

ման

լ

լիներ

Իսկ եթե այդ դասիիրերի ու երեւույթների քանակն անվերջ կամ վիթխարի է. ապա դիմում են ոչ լրիվ ինդուկցիային. ուսումնասիրում են դլւռնվ մի փոքր մասը եւ ստացված գիտելիքներըտարածում են տվյալ դասի բոլոր իրերի ու երեւույթների վրա. Ինքնին լասկանալի Է. որ երուրի տ մյուս մետաղների հաղորդիչ լինելու մասին ընդհանուր եզրասասվություննարվելԼ ոչ լրիվ ինղուկցիայիմիջոցով, որովհետեւ հնարախվո ստուգել դրանց բոլոր անթիվ-անհամարկտորները. Այդ պատճաա

ելոչ ինդուկցիայիընղհանուրեզրակացությանըտալիս է ռով լրիվ հաքանզի բաց չեն սւվյալ ե

սպի

հակասողդեւպքերը Այդպես | տեդի ունեցել «բոլոր կարապները սոսկ են». «փայտր ջրի մեջ չի սուզվում», «մետաղներըչեն ճառագայհետ, որովհետեւ պարզվել բում» եւ այլ ինդուկտիվըճնդհանրացումների է. որ կան ճաեւ սեւ կարապներ. ջրում սուզվող փայտատեսակներ եւ ռաղիոակտիվմետաղճեր, ինչպես ուրանը. ռադիումը, պլուտոնիումըեւ մյուսները: Ինդուկցիայի լրիվ եւ ոչ չրիվ ձեւերի եւ ւով երխումԼ ներում

ցայտուն կերտարբերությունը

երկրի

են ին դեպքում հարցմ բոլոր բնակիչները, իսկ երկրորդ դեպթում բնակիչներիմի չնչին մասը եւ ստաճում են մի դեպքումհավաուռի,իսկ մյուս դեպքումիավաճականընդհար

մարդ

)

կվ

են

|հետլ

նուր նվրակաժություններ. Ինդուկտիվ ճանապարհով ստացված եզրակացաբյունները,ինչպեսճշվեց. ընդհանուրդատողություններեն. Դրանք իրենցհերթին ճահամար խադրյալներեն դառճում դեդուկտիվմտահանգումների Դեդուկցիան(լատիներենդեդուկցիո-արտածումքառից) բանական ու է իմասցաթյան շարժումն ընղհանուրից դեպի եզակին մասնավորը, ինչպես ճաեւ ընդհանուրիցդեպի ընդհանուրը.Պարզ դեպքում դնդուկմեծ եւ փոքր: Մեծ ճախադրյալը ցիան բաղկացած Լ մախաղրյալից լություննէ. օրինակ ինդակցիայի այնմւմսին,բոլոր Փոքը նախադրյալը եէ զակի դատողություն այն մասին, որ ուրանըմետաղ Է: Եթե. հիրավի, բոլոր մետաղները հաղորդիչ ենճ եւ պարզվելէ. որ ուրանը մետաղ է. ապա կարելի է եզրակացնել,որ ուրանը եւս հաղորդիչ է Դեդուկցիայի նզըւսկացությունը. ինչպես տեսնում ենք տվյալ դեպքում, եզակի կամ մասնավորդւսւտողությունէ: Դեդուկցիայից ստացված եզրակացություններըհավաստի դատողություններ են: Դա նշանակումէ եթե ճրա նախադրյալներըճշմարիտ են եւ մտածողությանօրենքներն ու կանոններըճիշտ են կիրառվել, ապա դրանցից բխող եզրակազուբյունը եւս ճշմարիտ է եւ ստուգման կարիք չանի Հակառակ կլինի սխալ տլ Դեղուկտիվ էն լու լխավոր միջոզն են ղերը եւ ւպարզագույն լում. որտեւ այ-

շ եւտաղները հաղորդիչ են-

որ

եզրակացությունը դեպքում մաբեմատի Սեծնրանց հատկապես որոշփոքրաթիվ նախաղրյուլն լ

նինքն

ե

ու

մճերից

թեորեմննր. Բավական եզրակացյւթյուններ աքսի

րից

մ

են մեծ

քանակի

նշել, որ Ռասելը եւ Ուայդրեղն իրենցընդունած աքսիոմներիցբխեցրել են 200 թեռրեմներ, տեսություորոնք եւ կազմում են մաթեմատիկականտրամաբանության

Լ

ռր. ուլ

Նույն

մեի տեսակւսն

ցված նաեւ

են

եղանակով

գիտություններ:

կան

եւ

Տրաղուկցիանմի այնպիսի մտահաճգում է, որը հիմնվածԷ իրերիու Երեւույթներիհամանմանության վրա Եթե2 իրեր իրենց մի շջւսրք հատկություններու| միմյանց նման են, ապա կարելի է եզրակացնել. որ դրանք նման են նաեւ իրենց մյուս հատկություններովՕրինակ. արեդակնային համակարգի մոլորակների միջեւ Երկրին ամենանմանը Սարս մոլորակն է: Երկրի նման Մարսի վրա կա մթնոլորտ.ջուր. տարփո եղանակների փոփոխություն, ջերմային մի փոքր խիւտ ռեժիմ եւ այլն: Երկրի վրա կա կյանք եւ դա հիմք է տալիս ենթաղրելու. ր Մարսի վրւս եւս կարող նճ կենդանիօրգանիզմներլիճել. Տրադուկցիայից արվող եզրակացություններն ունեն հավանական բռույբ. պահանջում են փորձնական ստուգում Ուստի` տիեզերական դենոաբանությունըձգտում է փորձնականորեն լուծել Մարւի վրա կենգոյության հարցը. Ս նության աստիթյունների ռունը է էական ու են լինել. որքանկ բավմաբիվ նման հատկանիշները, այնքան համեմատվող բարձր է եւ "ողե թյունը, է անմիջլականորեն, Գ առանց սոսյական երի ու մներիինդուկտիվ «վ. առանց թափ բինրի ու նրանց ներխոր մեջ եւ լիս Այդ րմանը նաու հորդում ւ գիտնականի ոչ միայն մտքի, այլեւհույվերի է իր խնդրի տովարում,երբ գերազանցորեն

դանի Կն

ե

կարող

վ

րբեր

երեւույթների Ինտուիցիան մարդու կարողությունն մների լության հայտնաբերել երեւույթների վ

|

ընդ

դեդուկտի

լ

հլ

հան

երկարատ

ճաոչմիայն

Տամ բ "լաբին, այլեւ այն: Կորերի գերլաիր ամբողջ սրտով ձգտում լուծել այոր

է

յուղը

բազմապատկում է գիտնականի բանականությունուժը, ծայրա-

հեղպեն սրում Լ նրա միտթը՝ Սկզբնական շրջանում որքան նա շատ է

խորանում խնդրի մանրամասների մեջ, այնքան այն ավելի Լ խճճում ու ընկղմվում խավարի մեջ. Գալիս Լ մի պահ, երբ նրան համակում Լ ոււտսկատությունը. որովհետեւ սկսում է թվալ. թե խնղիրն ընդհաճըաւյես անլոծելի է: Եվ ահա այղ պահին հանկարծ տեղիԼ ունենում մտաճոաւռագում՝ գիտնականը միանգամից տեսնում է իրեն տանջող խնդրի

այդ մտա"առումը. Մ. Պլանկը, էներգիայի քվանտի ռհայտնագործողը, ռսռդագումընմանեցնում է կայծակի փայլատակմանը. որը խաչիսրի չիս միանգամիցլուսավորում է ամեն ինչ. Այն լիովինաճկանխատեսեի Է տեղի է ունենում ցանկացած պահի եւ ցանկացած վիճակում. Նյուռսի իճտուիցիան,ինչպես հայտնի է. արթնացելէ, հրբ այգում հանգս-

տանալու պահին խնձորը ծառից ընկել է նրա գլխին: Պլանկի եւ Ժուկովսկու մոտ պա տեղի է ունեցել դաշտում զբունելիս, Պուանկարեի

տրամվայ նստելիս. իսկ Մենդելեեւի մոտ անգամ երազում Դա վկայում է այն մասին. որ ինտուիցիայի մեխանիզմները գտնվում են ձարյրւ անգիտակցականհոգեկան ոլորտում. Ըստ լարված տեյնի մոզ: նելուց հետո գիտնականի ուղեղը չի դադարեցնումիր աշխատանքը: Այմ շարունակում է աշխաւպյել,թեեւ գիտնականըդա չի գիտակցում.եւ նանկարծակիտալիս է նրան իր արդյունքը Ինտուիցիայիանգիւոակցւսկան մինչեւ այժմ են. որ դա օչեն: Ռմանք մոտ

երեւույթների Էյնշա

այսինքնրությունների ում ունեյսղ բանականգործընթաց սսկայն տեղի կայ

-

պարզ

ն

1ռր

վ

սղվա

քներով.

կատարվում է ձեւով. կոմպյուտերի սես ակնթարթային արագությամբ եւ այդ պատճառով մարդը չի գիտակցել այն. Մյուսները համարում են այն լին որտեղ ու կանոնները չեն Ստռթյան Ա յի օգնությամբ ցված նոր գիտելիքնե նորեն չեն բխում մինչ այղ կուտակված գիտելիքներիցԴեռ հաճախ դրանք հաստատում են ուղիղ հակառակը,շրջելով եղած գիտելիքների ողջ դռամակարգըՕրինակ, Էյնշտեյնն իր ինտուիտիվհայտցույց տվեց, որ տարածությունն ու ժամանակը հարաեւա քացարձակ բերակ' թյան ու ժտմանակի ֆիզիկայում 220 տարուց ավելի իշխող նյուտոնյան պատկերացումները Դա մի մեծ հեղաշրջում Էր ֆիզիկայի ողջ պատմության մեջ. Նույն ձեւով վարվեց Պլանկը. հերքելով ֆիզիկայում բացարձակ ճշմարտություն ռր էներգիան է.

հասցնում

ն

վ

որենքներն

հակ

գործում.

հազործությանբ մարն հերքեց ձակվումեւ

ավելին

ր

համարվող դրույթն այն մասին,

է

:

Էնե

նա ապացուցեց հակառակը եւ տի "գնությամբ

մասին ֆիզիկական պատկերացումները

հեղաշրջեց էներգիայի

Քանզի ինտուիտիվհայտճնագործությունները հարստացնում են ենքորեն նոր կած պաշարը րով, կոչվում են սինթետիկ հսկ այն են եղած ները. որոնք վում կոչվում են անալիբխեզման միջոցով,մտահանգումների տիկ հայտնագործություններ: Դրանք. հիրավի,անալիտիկ են, որուվհետեւ արվում են առկա գիտելիքների տրամաբանականանալիզի, վերլուծության շնորհիվ Անալիտիկէ Էլճշտնյնի հայտնագործածզանգվածիու էներգիայիփոխադարձկապի օրենքը (Ք-ոու՞), Դիրակի հայտ(ագործած հակամասնիկների աշխարհը Դրանք մտահանգումների գիտելիքների

սն

հայտնագործություններ. հայտնագ

օգնուբյամբ.

"մսսցով բխեցվել են նրւսնց կողմից ընդունված ռիմնադրույթներոց Վերջապես. հարկ է նշել. որ ինտուիցիան. ինչպես եւ մարդկանց "յում կարողությունները.բնածին են: տարբնըչափով ի ես ցիայով. ստկայն կարող են ցնել այն.Հ ժտված են ոչ միայն հանճասրեւլ բահականությամբ,այլեւ ինտուիցիայով. Հայտնի է ինտուիցիայի 2 տեսակ զգայական եւ ինտելեկտուալ Կոանական): Առօրյա կյանքում զգայականինւուիցիան՝ իրերի բազմության մեջ ռանոբ իրը ճանաչելու մարդու լյարողություննէ` Մայղն իր գլխում ծաճռբ իրից ստացած ընկալումն ակնթարթորենհամեմատում եւ նույնուԲյուն է տեսնում դրա եւ իր հիշողության մեջ եղած այդ իրի մտաւվատմեծ դեր է խաղում ինտուիցիան եւ այլն ին-

մտավոր

վարժութ

Մարդիկ միջ

|

հանճարեղ

Կանն

հերի Աե Զգայական արիա ումով զ

եղծը

օնում իրենց երեւակայության մեջ եւ ապա իրագործում դրանք ԻՍանյեկտուալ ինտուիցիանկիրառումունի գիտության մեջ, որի միէ չդյով գիտնականը եղծում իր գլխում. "րինակ, կայի ու իկայի ինտելեկ: իստաիցիայի արդյունք են. եք

լայն

վե

կ

մաթ

մեի

Մենսուալիզմ

Ժմպիրիզմ),ռացիոնալիզմէւ ինտուիտիվիզմ:Ղահերց ձգտելեն յւռել մարդկւսյին այղ տռնաչողական կարուլություններիդերը մեջ, ւվարզել, ին իմացության մասն է ցիցորն գլխավոր աղբյուրր. մի "ուսջնությունը տվել է զգայականին. մյուսները իսկ երառդռլներըինտուիտիվին եւ ըսսո այղմ էլ բաժանվել են ւենսուալիստնեեռ ինտուխտիվիստների. բի կն

րը

մերի

բանականին

տացիոնալիադների (լատիներեն

Իւ:

բոտից). ելնելով այն

սեն

յուն.

զգայու-

մարդըճանաչում աշխարհն փաստից. որ

է

եթ վգայարաններիմիջոցով, զգայական իմացությունը հայւուսրւսրում

դիտելիքներիմիակաղբյուր. Իսկ բանականությունը,նրանց կարծիլոռ| սուլ վերամշակում է զգայական գիտելիքները, ըստ Լության ոչ մի աք բան չավելացնելով. Սենսուալիզմը ծագել է Հին Հունաստամում, ձնծ զարգացումՒ ապրել ճռր դարաշրջանում Անգլիայում. Հլ. բոց ողլիսցի փիլիսոփաներ Բեկոնը, Լոկը, Բերկյին. Հյումը նեղելեն հետեեն

սրսկան

Աճգլիւսն. կարելի սենռուալիստներ-

հւռյրենիքն է.

դոներ Աարոն Հոլբախը, Հելվեցիուսը ր

է

ասել, սենսուալիզմի

լլ մատերիալիստն Սենտոալիստների այնպես են 2111 դ. Անգլիացի Բերկլին եւՀյումը

մեջ կան ինչպես

եղել են սուբյեկտիվ իղեալիստներ,որովհետեւ մարղուվգայությունները նույնացրել են իրերի ու երեւույթների հեւո Գիտությանմեջսենսուալիզմըճանաչողության միակաղբյուր է հաճարում վգայական ւիռրձը եւ դիտարկումը Դրա հետեւանքով այն վերածվումէ էմպիրիզմի.Էմպիրիստները, հետեւաբար,փորձնական գիեն բանակատություններիջատագովներեն: Նրանք թերագնահատում ճության իմացության ուր եւ թյան դերը կան ճւսնաչողության ձեջ մասնավորապես:Ըտտ ռացիոնալիստների, զգայարաններնու զգայականփորձը ճանաչողությանհուսալի աղբյուր չեն. որովհետեւ հաճախ են մարղկանցմոլորության մեջ գցում: Օրիճակ, ղալտոնիկներըորոշ գույներ չեն տարբերում,տենդով հիվանդներին մեղրը դառն Է թվում, հազարամյակներշարունակ մարդիկ տեսել են. որ Արեգակըծագում ու մայր է մտնում, եւ կարծել են, թե Արեգակը պտտվումէ Երկրի թե Երկիրնանշարժ շուրջը, է եւ այլն. Հենց իրենցւսչքերին վստահելու պատճառովեն մարդիկ.եւ ոչ միայն հասարակմարդիկ.այլեւ որոշ իմաստունհռչակված անընդհատընկել Բ մեծ թ յունների մեջ: կ թյունն է եղել ուղղելու զգայականիմացությանսխալներըեւ բացահայտելու ճշմարտությունը Հուսալի. ճշմարիտիմացության միակ աղբյուրը. հետեւա-

ղերը Գիուկան

մեջ:

աանճանաչողության մեջընդհանրապե գիտա ն

փիլիսոփաներ,

պես. բանականությունը է

Իրենց կոչում են կ առանց ու ների, միայն բանականությանուժով բացլսհայտում է այնպիսի անսատասն ճշմարտություններ. որոնքհազարամյակների ընթացքում ոչ ոք չի ը

իկան

մաբ

որն

փորձ

-

Պյութագորասի հնքքելԱյդպիսի ճշմարտություններից կարողացել այլն Եվպ ը, հական Նոր մաթեխոշորագույն ճերկայացուցիչն են

եւ

ճագիոնալիզմը ըը

են եղել են:Ռ Դ ստեղծողը. Լայբնիցը` դիֆերենցիալեւ չափության

լիտիկերկրահաշվի Սպիմոզան,որը թեեւ մաթեմատիկոսչի եղել, մաթեմատիկական աքսիոմատիկդեդուկտիվմեթոդիօգբայց փորձել է իայությունը ձնել պես ճշգրիտ իկայի նաեւ

ստեղծողը. ինչպես

գիտություն

մաթ

ի

ի

ինտեգրալ

եւս

մ

է գտել եւ

մ

եւ՛

Հին Հունաստա իղեալիստներիշրջանում: դուալիտաների. Դեռելս եղել օբյեկեւ

ճում

կայանը

են

եւ

տիվ իլլեայիստ Պրստոնը, որքան զգայական համարելեն սոսկ կարծիքներ.իպլ բանականությանտվյալները ճշմարիտ գիտելիք76

սեր. ինչպես նաեւ ճոր ղարւսշրջանում մատերիւսլիստՍպինովան նլ ռբյեկտիվ իդեալիստ Լայբնիցը Դուալիւտ Դեկարտի ռացիոնալիզմը նույնիսկ եղել Լ ծայրահեղ Նա ընդունել է մարդու մուռ մգայական փորձից անկախ տրված բնածին բանականճշմաիիտ գիտելիքների դոյու-

Այղպիսի գիտելիքներ է նա համարել Աստծու. հրեշտակների, ռատանայի. գերբնական աշխարհի դրախտի.ղժոխքի Լւ այլ զայլաԻյունը

փարներ Ինտուիտիվիզմըճշմարիտ իմացության գլխավոր կամ միակ աղբյուր է համարումինտուիցիան: Ինտուիտիվիզմիկողմնակիցներըպնղում են, որ ոչ զգայալլան. ռչ Լլ բանական իմացությունը չեն կարուլ սալ ճշմարիտգիտելիքներ.Դա ունակ Լ անելու միայճ ինտուիցիայի ուժը Ըստ ֆրանսիացի Ա Բերգսոնի (ՃՃ ղ.) վգայականըեւ բանակաոր եւ դրանց վրւս հիմնված գիտությունը ի վիճակի չեն ճանաչելու ճշտսըտությունը, ռրովհետեւ բնույթ. ճանաչելու համար է ա թյունն նիասնականը. զի ստանալ պանել կենդանին եւ արդյունքում գիտելիքներ մնռյւսը իրերի ու երեւույթների մասին Այդ բավականհն սոււկ մի որեւԼ կան օգուտ քաղելու բան հւսմար Դրան բայց ոչ աշխարհի. ճանաչելու ըսդունակ է միայն տրը ճանաչում Լ միսանականնըիր իսկ իր կենդանության մեջ, եւ է Հեւդեւապես. Բերգսոնի պատկեհամաբ, բունն ի սինթետիկ գործըն է, Բ բայցչի պարվաբանում. թե ինչպես Լ սինթեզըհնարավորառանց անալիզի: Ֆման կերպ բացւսրձակացված, զգայական ու բանական իմացուԻյանը հակադրված ինտուիցիան Բերգսոնի մոտ հանդես է գալիս որռլես մի խորհլդավոր, առեղծվածային գերբնականուժ Ինտուիտիվիզմը,ինչպես եւ սենսուալիվմնու ռացիոնալիզմը. լինելով միսկողմանի ուսմունք. օբյեկտիվորեն դրական դեր է խաղացնել ոտսորդկային իմազությանիրական բարղ գործընթացներնուսումնասիսելու քնագավառում, Գիտության բազմադարյա փորձր:վկայում է, որ մարղկայինիմա"ուրբյան զարգավման ընթացքում լգայականը, բւանականըեւ իճաուիարվը զանվում են սերւո ներգործության մեջ. դանդես գալով միւասնա-

ունեն անալիտիկ (

ստիպված

լ

հոռար, |

գիտելիքները

ճշմարտուրյունը:

ինտուիցիան.

տայտնաքերում ճշմարտությունը. բյան.

|

ւ

ել

ձն

`

ռր

յ

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Տ 2 ՇՇՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ

թյունը մարդկային կան եւ ընդհաճՃ է Մարդը ճանաչում է աշխարհըհանուն ճշմարտուճուր թյան. ձգտելովպարզել, իմանալ ճշմարտությունը: Սակայն. ի՞նչէ ճշմարտությունը: Ընդհանուրառմամբճշմարտությունը մարդու մտքի, գիտելիքիհամընկճնումնէ իրականությանհետ: Օրինակ,եթե մեկն ասում է, որ մածունը սպիտակ է, ապա նրա միտքը ճշմարիտ է, որովհետեւայն համընկնումէ մածնի սպիտակությանհետ: Եթե մի ուրիշ բան է ասում, եւ ճրա միտքըչի համընկնում իրականությանհետ. հակասումէ իրականությանը. ապա. հետեււսպես,ճշմարիտ չէ, սխալ է: Եթե մարդըչգիտի ճշմարտությունը, ապլս նրա ոչ ճշմարիտմիտքըկոչվում է մոլորություն: Իսկ եթե նա գիտի ճշմարտությունը.բայց դիտավորյալկերպովմիուրիշ բան է ասում, ապա նրա միտքըկոչվում է կեղծիք:

.պատակն

ա)

ճշմարտություն թյան Տա: է

թյան

ի

թյան

ը

հարցը. թե այն հոր է

մ

կ

արդյոք

մ.

Փ

պես

իայու-

գտնվ

ի

նախ

վէ Փբյեկտի՞ ճշմարտությունը օբյեկտիվճշմար իսկ իրին

ժխտում ենալը: դեալիստներր են

նը.

Ըստ մատերիալիստների. ճշմարտուկամքից ու գիթյունն օբյեկտիվ է, որովռետեւ արտացոլումէ ունեցող օբյեկտ) յունը: ցությունիցանկախգոյություն Դա նշանակում է. որ ճշմարիտ կախված իր յից Լ ոչ թեմ այլ ճշմարէ իր միտքը համապատությանը համար

մարդու

միտքն բռվանդակո

ստիպված

հասնելու մարը ց.

ար

որպես ենք

Օրինակ,

եբե մենբ ոսկին պատկերացնում դեղին. ծանր.չժանգոտվող, թանկարժեքմետաղ. ապա մեր միւոքը ճշմարիտ է Հակառակ ղեպքում այն մոլորությունէ' Այսպես.ամերիկյանհնդկացիներըմոլորվելեն. երբ պլատիննիր սպիտւսկգույնի պատճառովխակոսկի են համարել եւ գետերի մեջ գտնեյիսետ ջուրն են գցել. որ հասունանա ու դեղնի Ճշմարտություննօբյեկտիվէ իր բովանդակությամբ,բայց ոչ իր ձետվ. Իր ձեւով այն ծազում Լ մարդու գլխում, է, յան մեջ. Ձեւի դուրս ճշմար ճրսղ թյուն չկա՛ Մարդուց անկախ գոյություն ունեցողառարկանոչ ճշմարիտ Լ ոչ էլ կեղծ. այմ օբյեկտիվռեալությունէ: Ճշմարիտ ու կեղծ կարող է լինել առարկայի արտացւվումըմարդու գլխում: Դրա հնտեւանքով առարկայի արտացոլմանխորությունը, լրիվությունը.կոնկրետություննու

սուրյեկտիվ որովհետեւ ի

սգրտությունը կախված են մարդու իմացության եւ հոգեւոր զարգացուն մակարդակից: Այդ առումով վիթխարի տարբերություն կա Արիստռտելի. Նյուտոնի ու Էյնշտնյնի-Բորի ֆիզիկաների միջեւ Իղեալիստները,ժխտելով աշխարհի օբյեկտիվութունը. ժխտում նն /ուսեւ

օբյեկտիվ ճշմարտությունը Նրանց կարծիքով.ճշմարաուբյունը

կախված Լ գերբնականտիեզերական ուժերից կամ Լլ մարդու գիտակՎուրյունից. Ըստ Պլատոնի, մարդըհասնում է ճշմարտության, երբ ճրա հւվին վերհիշումԷ իղեաների աշխարհը,ըստ Հեգելի երբ ճա ճանաչում Է համաշխարհային ոգին, Սա օբյեկտիվիդեալիզմիլռեսակեւոն է' Բաո ոռդեկտիվ իդեալիստների, ճշմարտությունը մարղու մտքերի համաորստաւխանությունն է նրւս կզայություններին Այղպես են կարծում. օորինակ, Բերկլին. Հյումը եւ Ռասելը Աճերիկյան պրագմատիստներ Խեսարեւ Դյուին գտնում ենճ. որ ճշմարիտ են այն գիտելիքները. որոնք )ոսջողություն են բերում եւ օգուտ են տալիս Եթե. օրինակ. մի մարդոյ. տսենք մի ոմն կռրեացի Մունի հաջողվեց ԱՄՆ-ում ճոր կրոնականականդ ստեղծել. ամերիկացիներին համովելով, որ իր ուսմունքը ճշմաբոռ է. ուրեմնայն իրոք ճշմարիտ է. Նրա քարոզած աստծո ռեալ վոյություն հարցը չի դրվում. որովհետեւ այն. ըստ նրանց. անլուծելի է ՄարԳր. նրանցկարծիքով. երբեք չի կարող պարզել. թե իրենիցղուրս եւ իրեորդ անկախ մի որեւ բան գոյություն ունի", թե՛ ոչ. Հետեւապես,ճշմարարյան միակ գրավականը գիտելիքիտված օգուտն է Ջեման ասել է Երե ինձ հարցնումեն Աստվածկա, թե ոչ, ես նախ պետք է պարզեմ "լոս վոյությունն ինձ օգուտ է, թե ոչ. Եթե օգուտ է. ասում եմ լլա. եթն օրոս չէ. ասում եմ չկա» Այստեղ. սակայն. մի մեծ ղժվարություն է ծւսգում: Ինչպե՞ււ տարբեբել իրականությունն արտավոլող ճշմարիտ վգայությունները մարդկանվ նրազներից. պատրանքներից ու զառանցանքննրից Այս դմվայոսբյունից սուբյեկտիվ իդեալիսամները գտել են հետեւյալ ելքը. ճշմաբիտ են այն զգայությունները.որոնք բռլոր մարդկանցհամար միատեեն: Օրինակ. եթե մեկր խնձորքնի է ռակ ենճ,այսինքն հանրանշամակ տիոնում եւ մյուս մարդիկ դա հաստատում են, ապս նրա զգայությունը ոսարիա է Իսկ եթե չեն հաստատում, ապա այն ճշմարիս) չէ. Հետեւասլես. ճշմարիտ զգայությունները կոլեկտիվ. հանրանշանակ են. իսկ ոչ ռ Կարխոները, լինեն դրանք մոլորություններ,երազներ. պատրանքներ հուժ: զառանցանքներ, զուտ անհատական են. զգայվում են միայն 'ովյալ անրատիկողմից

Կոնվենցիոճալիզմը(լատիներենկոնվենցիո-համաձայնությունբաէ պնդում Ա Պոճշմարտությունների Կոնվե լեհաբ համովյալ. են եւ "ումբ. կաննե կոնֆեր իս)

նույնն գիտական մոտավորապես

եր

լ

կարեր

իր

իռում

ը

բ

ր

համաձայնության են գալիս. թե ինչը համարենճշմարիտ եւ ինչը՝ ոչ: Ընդ ռրում՝ նրանք ճշմարիտ են համարումպարզ, անհակասականեւ հարմար դրույթները:Հետեւապես, սուբյեկտիվիդեալիզմիտեսակետից ճշմարտություննայն գիտելիքնէ. որի բովանդակությունը գոյություն ուճի բոլորի հւսմար:Մինչդեռիրականումվիճակը հակառակնէ: Ճշմարտությունն իր բովանդակությամբ գոյություն ունի բոլռրիցս անկախ. ռրովհետեւ բոլորիցս անկախ գոյություն ունեցող աշխարհի արտացումն է մեր գիտակցությանմեջ, Գիտության պատմության մեջ եղել են դեպքեր. անգամ ողբերգականդնպքեր, երբ մեկը. օրինակ Գալիլեյը կամ Կոպերճիկոսը, ճիշտ է եղել. իսկ բոլորը սխալ, եւ այդ մոլորյալ բո(րը տանջել կամ տանջամահհն արել նրան:Եթե ճշմարիտ լիներ բոլորի կողմից ընդունվածը. հանրանշանակլ, ապա մարդկություննայսօր էլ Երկրագունդըկհամարերանշարժ, իսկ Արեգակըճրա շուրջը պտտվող Ճշմարտության համար կարեւորչէ. թե քանիմարդ է այն ընդունում: Կարեւոր է, որ այն ճիշտ արտացոլի իր առաիկանմի ճշմարտության պարզելուց հետո օբյնկտիվությունը ե.ազու Բացայմուվեւ

բ)

հայու

է

հարց իսկ ռրքանով Լ այն լրիվ, սպառիչ. մանրամասն ու ճշգրիտ Դա ու հարաբերականճշմարիը տության հիմնախնդիրնԼ. Բացարձակ ճշմարտություննիր առարկայի լրիվ. տպառիչ,մանրամասն ու ճշմարիւտալողացոլումն է. Այն կատարյալ եւ որեւէ փոփոէ խության ենթակա չէ. այն ճշմարտությունէ. Հարաբեում յունն. այլ

ք

ն

րական թյունը լրիվ.

հավիտենական Լ ը

ճշ

ոչ

ոչ

սպառիչ. թերի

ու

է, մոտավորապես Այն անկատար իլ

եւ ժամանակավոր: փուփոխական Բ ճշմ րձւսկ եւ են թյան եսակետնե Լ, որն ընդունումէ Առաջինըդասականմետաֆիզիկայի ջացարձակ ճշմարտությունըեւ ժխտում է հարաբերականճշմարտությունը Ըստ այս ւռոեսակետի, մի որեւէ միտք կարող է կամ բացարձակ ճշմարտությունլինել. կամ էլ բացարձակ չկա: հայունն ու յունը, ճշմ մոկաղիր են միմյանց. Այս տնուսկետր տանում է դեպի ճիստալյանըմբռնումը:Մոճիզմըպնդում է. ռր ամեն մի իրի կամ երեւույթի մասինճշմարտությունը մեկն Լ. միակն է. Երկու եւ ավելի ճշմարտուբյուն չի կարող լինել Առաջին հայացքից դա կարծես թե ճիշտ է. իսկ պարզագույն ղեպքերում դա. իրոք, ճիշտ Է: Օրինակ. մածնի սպիտակ կամ սեւ լինելու մւսսին 2 ճշմարիտ կարծիք չի կրող լինել. Բայ |անդիվե

յալ

թյ

ձեւավորվել

տալ

հետե

մոլ

լրաբեր

տեսակետն:

Միջինը մոլորություն ճշմարտութ

խիստ բարդանումէ, երբ խոսքը գիտական, տեսական խոր ճշմարտություններինէ վերաբերում՝ Այստեղ պարզ, միանշանակ«այո կամ սկզբունքովլուծումներըկիրառելիչեն, որովհետեւ տարբեր տեսուբլուններ կարող են տարբեր առումներովճշմարիտլինել, այսինքն՝ մի տեսակետիցճշմարիտ լինել, մի այլ տեսակետից ոչ. Այդ մասինավելի ռաճրամասնկասվի մի փոքր հետո: Տվյալ մետաֆիզիկականտեսակետն իշխող է եղել փիլիսոփայուբոսն մեջմինչեւ 20124 դ. սկիզբը, այսինքն մինչեւՀեգելը, իսկ բնազիտուիյան մեջ, հատկապեսմաթեմատիկայումեւ ֆիզիկայումմինչեւ ՃՍ ղ վերջը 22 դ. սկիզբը. Այդ շրջանում ամեն մի փիլիսոփա իր ուսմունքը համարումէր բացարձակ ճշմարտություն, իսկ մյուս ոամունքները մոլղրություն. Նույն ձեւտվբացարձակ ճշմարտություն էին համարվում Էվկլիդյաներլլրաչափությունըեւ նյուտոնյան մեխանիկան.Դրանցից էր. օրինակ, գերմանացիփիլիսոփա Դյուրինգը (ԿԱՀ ղ 60-70-ական բր) համարում էր կամ բթամիտ. կամ Էլ րը բոյոր չեն ճշ թյունը. իել ի ը ասր են մյուս եւ թր

ոչ»

-

փիլիսոփաներին տեսնել լեն ստբի ւռեր են. տեսել մոլոձգտելով են,բայց չեն ասել ճշմարտությունը. բեսք մ:

րը

լորվ|

|

ցրել

բ

հեգնել մարդկանց եւ դրանից օգուտ քաղել Նա իրեն հռչակեց միակ ոտածող. որը եյ սուր միւոքունի. եւ ազնիվ Է ւտեւնում եւ բոլորինասում Է տշմարտությունը Սակայն. ճրա ուսմունքի վերյուծությունից ւվարվվեց. որ նա այնուամենայնիվքթամիտ ազճիվներիցԷ. որովհետեւ նրա ասմունքը հիմնականումմոլորություն է Բացարձակ ճշմարտության մետաֆիզիկականըմբռնումը դոգմա-

'ոիվսի իմացաբանականհիմքն է: Դոգմատիզմը(հունարեն դոգմա-կարծիք. որոշում բառից) բալյար«ակացնումէ ճշմարտությունը,կուրորենհավատում եւ ալսշտումՒ այն Իսա դոգմատիզմի, եթե մի որեւէ ոամունք կամ տեսություն ճշմարիտ 1. ուղա ճշմարիտ է լիովին.այն անշարժ ու անփոփոխհավերժականճշսարտությունների մի հավաքածու Լ եւ չի կարելի այն ավելի խորացնել Խատակեցնելու ճշգրտել Դրա հնատեւանքովճշմարիտգիտելիբներըպտամ են քարանալ, ետ մնալ իրականությունից. կտրվել կյաճքից եւ վեէ խաձվելմոլորության Դոգմաւոիզմը մեջ նդած ճշհակւսն հ: առաթյունը: Եվ չէ, որ մ »իս հերթին գիտական կոմունիզմի ղարտվ. հզղրագույն համաշխարհային կոմունիստական շարժման եւ ի ի պատճառներիցմեկը է թյունը ռելյատիվ| ռելյատիվուս-հւմրարերսմյս:ն բառից) դունում Լ իայն հարաբերական ճշմարտաուրյոնընեւ լիովին տտում

սպանում գիտելիքի ւռեսության դոզմատացումր

պ

ի

ու

փլուզման գլխավոր

Ռատիներեն: Ռեյատիվիզմը լ

Հլ

ասում հն քավարձակը Ռել զուտ հարաբերականու փոփոխականեն: Դրանց ձի անփոփոխ, հավիտենական,կետեւաւվեսբացարձակճշմարտություն չկա. ռրուլհետեւ պատմականպայմաններիարդյունք են. Ռելյատիվիզմըլայն տարածում ստացավփիլիսոփայությանեւ բնագիտությանմեջ 2-124 դ. վերջին -2«դ սկզբին.ֆիզիկայի հեղափոխությանժամանակ. երբ հւարաթերականությանտեսութոսն եւ քվանտային մեխանիկայի չնորհիվ պարզվեց,որ ամենեւին էլ բացարձակ դասական դ չէ. Շատ ճշմար ընկան հակայան մեջ հւ ուսկ ծա պնդել.որ ճշմ հվ

ներն

իճ

ոչ մեջ

գիտելիքնե

նյուտոնյան ֆիզիկան ե

յուն

փիլ

սկսեին

ձակ

թյուններառհասարակչկան, որ բոլոր ճշմարտություններըզուտ հարաբերական են ու ժամանակավոր: Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան, ըստ նրանց, ունի իր ճշմարտությունները.Այն. ինչ տվյալ ժամանակաշրջանումճշմարիտէ. հւսջորդում մոլորությունէ, իսկ այն. ինչ հաջոր շրջանում է ճշմաիիտ, մյուս ժամանալաշրջանում է մոլորություն եւ այդպես շարունակ. Օրիճակ, հին հույների համար ճշմարիտ Էին իրենց առասպելներըԶեւսի. Ապոլոնիեւ մյուս աստվածներիմասին.ռաեւ այլոց մասին. յերի համար Նրամազդի. են ններին Եվրուվայում տութունները, Արեւելքում իսլամի ճշգալիս քրիստոնեուրյան մարտությունները. եւ այլն Նույն կերպ անտիկշրջանում եւ միջնադարում ճշմարիտ Ւր համարվում Արիստոտելիֆիզիկան, նոր ղարաշրջաճում Նյատոնի ֆիվիկան, իսկ մեր ճորագույն դարաշրջանում Էյնշտեյնի ու Բորի ֆիսիկան Այաղիսով.մարդկությունըմշտապես ձգտում է նեռանչպ մոլորությունիցել հասնել ճշմարտության,բայց անընդհատ հասնում Լ մոլորության Մարդկային իմացության պատմությունըմոլոըուբյունների մի երկարավունպատմություն է Ռելյաւսիվիվմըտւսնում Է ղեպիագնոստիցիզմեւ սուբյելլտիվ իղեալիզմ՝ ղեւվի օբյելլտիվճշմարտությանժխտում:Իրոք. եթեմարղըպարբեիւսբար փոխում է իր կւսրծիքը միեւնույն իրերի ու երեւույթներիմասին, նեւ արդարանումէ նրանով,որ իր բոլոր կարծիքներըճշմարիտ են իրենց ժամանակի համար. ապա ստւսցվումէ. որ նա ըստ էության չի ծանաչում անխուսասփելիորեն այդ իրերն ու երեւույթները Իսկ ագնոստիցիզմին հետեւում Լ սուբյեկտիվ իդեալիզմը` Իսկապես. եթե մարդը գիտի. որ միեւմույճիրերի ու երեւույթներիմաւփճիր այսօրվա ճշմարիտ գիտելիքները վաղր պետք է մոլորություն դառնան,ապա ի՞նչ հիման վրա է նա այսօր դրանք ճշմարիտ:համարում. Այստեղ օգնության են հասնում մ օգուտ բեայդ րւթյան համար երի լնության՝ րելու կան կամ Պուանկարեի առաջարլած, կամ էլ մի այլ սուբյեկւոիվսկզբունք.

Վահագնի Միջնադար ար

դ|

կան

գի

|

փոխարինելու

ի

պրավ'

Ա

ձակ ճշ

|

ձը ռելյ

նվ

իլն հասցնում է օբյեկտիվ ճշմարտության ժխտմանը. իսկ դա էլ իր հերբիս ճշմարտության պլյուրալիստականըմբռնմանը Եվ այդ առումով

սրանք

մեն

րի

կողմից

թյան մոնիս-

ճշմար

ռական ըմբռնմանը

Բացարձակ եւ հարաբերականճշմարտությանհարցումերրորդսմեսակետըՀեգելի մշակած տեսակետն Լ. Ի տարբերուեւ ռել) է եւ բաԲուն եւ համարում դարձակ, հարաբերական է դրանք իրար ռենտ անխզելիորեն կապված'Ըստ դիալեկտիկայի, աշխարհն անվերջէ բ միալն տարածությանեւ ժամանակիմեջ. այլեւ իր կառուցվածբուլ, ոթի հետեւանքովամեն մի իր ու երեւույթ անվերջ քանակիեւ խորության բազմաւվիսիհատկություններիմիասնություն1` Եվ ինքնին հասկանատ. որ այն իր անվերջությամբլիովինու սպառիչ ճանաչել հնւսրավոր Է Հետեւապես, այղ իմաստովմարդըչի կարողճւսնաչել ամբողջական բացարձակ ճշմարտությունը. այսպես ասած վերջին ւսսւտիճանիբաարձակ ճշմարտությունը մ

տ

դիալեկտիկական ճշմարտությունը,

մի

ին բոլոր գիտելիքները

ոչ աոանսարգանափա

հ

լ

ա են, որովհետեւ ոչ լրիվ ու թերի են, ո րիտ ու մոտավոր են, պարունակում են թաքնված ու չբայահայտփսծ մոլորություններ. Սակայն դա չի ճշանակում, որ այղ հարաբերական ճշմարտություններում չկան բացարձակճշմարտության առանձին "ւսրրեր կամ հատիկներ. որոնք լիովին ճիշտ են արտազոլում իրերի ու Խրեուլթների առանձին հատկություններն ու կապերը. Օրինակ, բաէ 2 ատոմ ջրածնից եւ է, որ ջուրը "սրձակ ճշմար ռեկ ատոմ աղը մեկ ատոմ ճաւդրիումից եւ մեկ աւռոմ քլորից մ ու թյան այս այլն. Բացարձակ ճշմար ճիկնել եասվերժական ճշմարտություններ են կոչվում. քանգի որքան Լլ հան ու փոփոխվեն մարդկային գիտելիքները տվյալ երեւույթնելի մա"իս դրանք կմնան անփոփոխ:Այսպես. 22 ղ. պարզվեց, որ գոյություն "ռի ջրի 2 տեսակ բեթեւ ու ծանը, որ ծանը ջըից կարելի է ստանալ ասերեւակայելը քանակի ջերմամիջուկային Լներգիա. բայլ ջրի բաղադտաթյան մասին ձեր գիտելիքներըչփոխվեցին. միայն լրացվեցին Սարղկային իմացությունմ աշխարհըավելի լայն, ավելի խոր. ւսվելի ճշգրիտ ու հստակ ճանաչելու պատմական գռրծընբացէ Լիլ ընքաց բում. մարդկությունը ձգտում Լ վերացնել ծագող մոլորությունները. "վռայները. անճշտություններըու անորոշությանները,հասնել լիակա"ոռղւ սպառիչ բացարձակճշմարտության Սակայն նորիգ ու ճռրից այն մի հարաբերականճշմարտությունիցանլյում է կատարում մի այլ Խսրարել ճշմարտության. որը բացարձակ. ուսվերժական ճշսար-

են.

յուն

թթվածնից.

բաղկացած

Լ

այս

արդա-

տության ավելի շատ հատիկներէ պարունակում եւ տվյալ առումով ավելի ու ավելի է մոտենում ամբողջականբացարձակ ճշմարտությանը, բայց երբեք չի հասնում վերջին սահմանին, որովհետեւաշխարհն ան-

է, վերջ

ձակ

ն

կան

կական կապիցհետեւում

րետ

է

ճշմ

թյան

իալեկտի

ճշմարտության կոնկրետությունըկամ կոնկ-

Գոարտոթյունը:

թյուն: ասում է. լա.ճշմարտությունըմիշտ կոնկրետ է. մասրտություն ն

Դ.

ճշայսինքն կախված է որոշակի պայմաններիցու իրավիճակներից:Եթե դրանքփոխվում են, աւվա պեւոք է փռլսվի ճաեւ ճշմարտությունը.Օրինակ, ատոմների անբաժանելիության մասին անտիկ շրջանի ատոմիտտների պնդումը ճշմարիսւ էր քիմիական ռեակցիաներիտեսակետից,որովհետեւ այդ ռեակցիաներն անզոր են տրոհելու ատոմները: Մինչղեռ դրւսնք տրոհելի են միջուկային ռնակցիւսների աեսակետից.որսեղից հետետմ Լ, ռր այդ պնդոչմըմորյրություն է. Նույն կերպ Լվկլիդյան երկրաչափությունը ճշմարիտ է Երկրի վրւս եւ մոլորություն Արեգակի վրւս. քանզի Երկրի տարածությանկորությունն աննշմարելի է. իսկ Արեգակինը վգալի Դասական մեխանիկան եւս վերին աստիճանի ճշմարիտ է ու փոքր արագություններիդեպքում Սիկրոմեծ ճշմարիտ է Ոտային իսկ մեծ տեսուլույսին մոտ նների դեպքում հարաբերւսկանության թյանը է Ծշմարտության կոնկրետություն, պահանջում մի որեւ. մտքի, դրույթի կամ գաղափարիճշմարիտ լինելու կամ չլինելու հարցը լուծելիս պետք է ուսշվի առն այն պայմաններն ու իրավիճակները,որոնց սահմաններում դրւսնք ճշմարիտ են եւ որոնցից դուրս դառնում են մոլորություն. ճշմարտության կոնկրետությունըսկզբունքայինկարեւորություն է. որն ուղղված ունի տեսության համար. Այն մի 1 նրան ամեն ուղեկցող սխե շաբլոճի եւ մտքի քարացման դեմ.

միայնզանգվածների արագությու պքում

իմացության Տ

3 ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ

մել

վերացական

իկ

սկզբունք կի

ՍՈՒԲՅԵԿՏ

ԵՎ

ՕԲՅԵԿՏ

Պրոսկմրան եւ երու պելու մայսյկւային իմազության մեչ Մարդկայինիմացության գործընթացնունի 2 կողմ, որոնք կոչվում են իմացությանսուբյեկտեւ օբյեկտ: Իմացուբյան սուբյեկտմ աշխարնը ճանաչող մարդնէ, իսկ օբյեկտը նրա կոդմիցճանաչվող իրերնու եընյույթները. նրանց որոշակի կողմերն ու հատկությունները:Այս տեսա84

ենաից ոչ ամեն մի իր կամ երեւույթ. ոչ ամեն մի կուլմ կամ հատկություն Է իմացության օբյեկտ. որովհետեւաշխարհում կան անթիվ ու անհա"ումր այնպիսի բաներ, որոնց գոյության մասին ձարդը գաղափայ ան-

ոռս չունի Բնականաբարդրանքիմացության օբյեկտ լինել չեն կարող րինակ. աշխարհը. տարբական սեներըժ այղ յաճ մասնիկները, ջրի ջերմամ| յին 1ոերգիւսն եւ այլն. մինչեւ Հ դ. իմացության օբյեկտներ չեն Դրանք պարզապեսելել են մարդուցանկախ. նրաճ անհայտ իլյեր ու եբնաթներ. Իմացության օբյեկտների ոլորտը մարդուն շրջաւրստոլղ սրխարհի անվերջ քանակի իրերի ու երեւույթների մի ւիոքր մասն է ոխայմ Իմացության զարգացմանըճթայքում այդ ոլորտն անընդուստ բնդլայնվում է, բայց միեւնույն է մնում է աշխարհի սնվերջաթյան մի հոքրիկ մասր միայն» Իմացությանօբյեկտից տարբերվում է իմացությանառարկան:Վերինդ իմացության օբյեկտի մի մասը. մի կողմը կամ մի ռասկությունը հոյող Լ լինել Օրինակ. մարդը որպես իմացության օբյեկւռ բազմապի' գիտություններիիմացության առարկանԼ Նրան տարբեր կողմերից "ոումն են եւ փիլիսոփայությունը,եւ եւ կենսա1ուճությունը. եւ հոգեբաճությունը.եւ բժշկությունը, ե: բազմաթիվ այլ յիտուբյուններ Հետեւապես. այդ կողմերն էլ հանդիասնում են մսրդան երը ոսում դի թյունների| հեաո այժմ անդրաԻմալության օբյեկտն ու առարկան ոուսնանք իմացության սուբյեկտին, որն իմացությանգործընբւսցիզլի ճսվոըկողմն է, քանզի նա է իրալլործում աշխարհի ճանաչողությունը իումվության սուբյեկտըճախ եւ առաջ անհատն է իր ընդունակությունւերճվ եւ պաշարով, ապա անհատների առանձինխմբեր. չական "րինակ. կոլեկտիվներ. ուսսուլոոկական. խավեր ու դասակարվեր եւ, վերջասյես.ամենալայն իմաս"տվ ամբողջ հասարակությունը Ընդ որոմ. անհատական սուբյեկտի դերն իմացությանմեջ ճիշտ ըմրռնելու համար, սակայն, պեւտք Է խուռափելփիլիսոփայության մեջ չափազանց տարածված մի սխալից. որը սեուաֆիվզիկորեն կտրում Լ անհատինհասարակությունիցեւ ճրա իմաոսկան կարողությունները համարում Լ նրան ի ծնե տրված հատկուսւցներ. Այս տեսակետից հանճարը տեղ ու ժամանակ չի ճանաչում. ոո հւս լւոնակարողԷ ծնվել որտեղ ու երբ պատահի, եւ իր ւաւպշեցուցիչ ողթություներով զարմացնելողջ մարդկությանը:Եթն, օրինակ, Էլնշչույգը ծնվեր Թալեսի կամ Արիւտոտելիդարաշրջանում,ապա նա այն ռեռսանակկստեղծերհարաբերալյանությանտեսությունը եւ մարդկութրռճր կազատերտգիտության խավարիմեջ 2500 տարի խարխափելու

ատոմի կառուցվածքը, մասնիկների

եղել

ի

սու

պարզելուց.

Գիտելիքների ի

գլ

Խոդոնըից

ի

երի

Դտ. իհարկե. ճիշտ չէ Իմացությունը զարգացնելու համար անհատին. բացի բնածին ընդուճակոյթյուններից,անհրաժեշտ են հսսարա-

կության կողմից դարերիընթւացբումկուտակածփորձն ու գիտելիքնեփորձարարականսարթերը. Այդ առումով նա հանդես է գալիս որպես իր ղարաշրջանի. իր հատսրակությանճերկայագուցիչը. որը զինվածէ թրսն ններով. Դա լավ հասկացել ու նշել նն վիտության ինչպես հալրոնի է, ասելէ ինքն ավելի հեռուն է տեսել, որովհետեւ կանգնած է եդել հսկաներիուսերին Իսկ Էլճշտեյնը նույճիսկ ներողություն է խնդրել Նլուտոնից այն բանի համար. ռր կանգնած լինելով ճրա:ուսերին. ստիպված Է նղել հանուն ճշմարտությանհերքել նրա շատ եւ շատ րի.

|

հանճարները Նյուտոնը,

լ

դբույթներ.

Սարդկային իմացության գործընթացըչռելի Լ ունենում իմացության սուբյենտի եւ օբյեկտի բազմաբնուլթ բարղ փոխազդեցությունների շճորհիվ. Այստեղ ւասռաջին հերթին նկատում ենք իմացության օբյեկտի նլոքական ավղեցությունըճանաչող սուբյեկտի զգայարանների ւլրա. Օբյեկան աղում եւ գրգոում է սուբյեկւոի զգայարաններն իր մեխանիկական. ֆիվիկական.այդ բվում լուայիմ. ջերմային. էլեկտրականհւ այս. ինչպեսնաեւ քիմիական եւ մլուս հատկություններիշնորհիվ Գրգիոների միջույովայն Էներգիաէ հաղորդում սուբյեկտի զգայարաննեբին. որը եւ ճրա ուղեղում վերածվումէ գիստակցուբյանփաստի, այսինքն ընկալվում. ձաճաչվում է Դրա հիման վրա մետաֆիվիկական մատերիալիզմըեզրակացրեց. որ իմայությանճդործրմթայյում ակտիվ կաղմըօբյեկոոն է. իսկ պասիվ կողմը.ւուբյեկտը: Տվյալ տանասկետից մարդըհամարվում է պասիվ հաեցող էակ, բավարարվումէ սոսկ աշխարհր դիտարկելովո: ընկալելով: Այդ պատճառովավյալ կողմնակիցներըկոչվեցին ղական ատնտեւում Է պես, մուբյնկտիակտխվնյութականգործումեության,այսինքն պրակտիլլայի դերը մարդկայինճանաչոդությանմեջ: Դրան նակառակ.Մարքսն ընդգծեց նյութական այղ գործունեության. պրակտիկայիդերն իմացության գործընթացներում:Ըստ մարքսիւլմի, մարդն այն չափով է ճանաչումաշխարհը.որ չափով նա նյութապես. ֆիզիկապես. սլրակտիկորենազդոմ է նրա իրերի ու երեւույթների վրա ն փոփոխում կամ վերափոխումէ ղրանք Ամեն մի իր կամ երեույթ դրսնւորում Լ իր թաքնված հատկությունները. իր ներքինէությունը եւ օրենքները,երբ մի որեւէ ուժի ազդեցության տակ փոփոխությունէ կրում. Այդ փոփոխությունն իրի յուրապեսակ պատասխանն է տվյալ ոչժի ավդեւյությսնը. Օրինակ. երկաթիհազորդականությունըպարզելու համար ալն պետք Լ ենթարկենքԼլեկտրականհոսանքի ազդեցությանը

տեսակեւոի

հայեցո-

Իսկ ջրի ջերմամիջուկայինհատկությունները պարվելու համար այն սլետք Լ ենթարկենքմոտ 1 միյիիարղաստիճանի ջերմության ազդեցությանը Ավելի ցածր ջերմաստիճանների ղեւդրում ջուրն իր այղ հատ-

ջերմամիջուկային ռեւսկցիադաթյուններըչի դրսեւորում.որովհեւտտեւ ոնը տեղի չեն ունենում Սկզբունքորեննույն ձեռովէ ճաւմաչվումմարղուէությունը. Իզուր չեն ասում մարդուն լավ ճամւսչելուհամւսր հետը զնա արջի որսի Մահացու փճանգի ազդեցությանտակ նա անմիջառյես ցույց կտասիը բնավորութոսնը համարձակ է. թե վախկոտ. նվիրված. անձնազոհ ըճկեր է. բե ոչ մտցվել Այպիսով րքսիզմի շնորհիվ նյաբակ հասցության տեսության մեջ որպես նրա հիմք: է ի՞նչ պրակտիկան Սակայն Ընդհանուր առմամբ պրակտիկան(հունարեն պրակտիկոս-Վործուճյա գործունակ բառից)մարդու ճյութական,առարկայական նպատւսնա կաղիր յունն է. որի վերաւիոխումէ աշիոսիհի իրերն ու երեւույթները, դարձնում է դրանք նյութականբարիքներ Մի (խոսքով. պրակտիկանմարդու վերափռոխիչգործունեութիւնն է. որի միսոմով ճա հարմարեցնումէ աշխարհն իր պահանջմունքներին: Մարդու ուց անձնական եւ հասարակական կյանքն ունի պրակտիկ. գործնադան բնույթ Իր ձեւնրով այն չափազանց բազմավան է, բայց առանձ ուսնում են նրա 4 հիմնական ձեւերը: ձեւը յի հիմն է արդյու երության. գյու յան եւ արն:

ինբւսցքում

ը

ջին

յի Ա շնորհիվ սարզիկ վերափոխում են բնության իրերն ու երեւույթները եւ ղրանցից ինենց համար ստեղծում են գոյաթյան միջոցննր Գործարամներն իրենվ նաստոցներովեւ այլ սարքավորանքով բնական հումբերը վերամշակելա խոշոր կենտրոններ են ի եր ձեւը մարդկանց է: Այն ճ ունի կան ըս. բարելավելու թյունները. կ լ

հեռտների

հ

հիմ

կ

վ

հ

փոխե

հ

կ

կան

ռհւին

Տվյալ ննե կարգը, րում պատկանում ազգային ազատագրականշարժումները (օրրրեւիոխումննըը. Սան շարժումը),

Ո

են

լ

նան, սերի տ ջոցով ժ Ղ

թյունները.

եւայլն.ա։ իռ|թյուն ձգտում ավեայնպես անել. րանը րակ

մնե

է

ի

են

որ Իրոնները հարմարեցնել իրենցշահերին, յի լյավ, ավելի արդյունավետծառայնն իրեն) բարեկելյությւանը Պրակտիկայի երրորդ հիմնական ձեւը գործունեուու թյունն է

նյութական

գի

եւ

ձը

կումները.

Գի

այեկանելի փովոխությո վրա,

իրենց իմացությանԼ ների են ննբարկում ճրանց եւ այդ փոփոխությունների շնորհիվ ճանաչում նրան. Ռրթան ուժեղ է փորձնական սարքերիազդեցություննօբյեկյոներիվրա. այնքան խորն են նրանցառաջացրածփոփոխությունները. հնտեւապես այնքան մեծ են ճանաչողականհնարավորությունները Դա է. օրինակ. պատճառը,որ տարրականմասնիկների կառուցվածքը ճանաչելու համար պետությաններըվիթխարիծախսերի գնով կառուցում նն ավելի ու ավելի հվոր արագազուցիչճեր Վերջապես. պրակտիկայիչորրորդ ձեւր ստեղծագործամ: եւ բնակավ կան Դա լործի գեղանեարչի, դաշջաթակահարի. ներն ազդում

են

ե

հրա ի,

ետճլբիա է: յե Պրակտիկան իմագության մեջ կատարում էեռակի դեր: ի

Խ

մյուս

ն

՛Ֆախ, այն իմացությանհիմքն ու շարժիչ ուժն է: Դա նշառակում է, միջոցով. ազդելով ու իրերն ու

որ մարդը ճանաչում է աշխարհը պրակտիկայի

վերափոխելով պեւ

զգայա Անն Աշխարհը ընթացում ու

շբջապատի յին

ըն

|

են ձեւավորվել զարգացման արդյունք է Այղ զարգացել մարդու զգայարանները.մարդու կարողությունը ընկալելո աշխարհը կոնկրեւո, բազմակողմանի, գունեղ ու ճշգրիտ: Հայտնի է. օրինակ, որ է նրա մարդու բի սրությունը յ անից Երաժ: ետնել է վելի ըսվ ընկալում լավէրնկալում գույների ելանգճերը, քան ոչ գեղանկարիչների աչքը` Մտուգված Ւ. օրինակ. որ սեւ պուլնիկտավ արտադրող ջուլհակները տարբերում են սե գույնի մինչեւ 38 երանգ. մինչղեռ ոչ մասնագետիաչքը ընդամենը 5-6 երանգ Դեռ ավելին.հայտնաբերվել չափազանցզարմանալի մի երեւույթ. է Դարվվել է. որ շրջապատի իրերն ու լթներնիրենյյ իսկալան դիրայլէ քով ունակությունը ոչ թե կե կան պրակւոիկայի արղյունք է. Այսպես. են շրջապատը շրջված ցույվ տվող հատուկ ակնոցեւ հետեւել են. բեի վերջո ինչ կստացվի Մուտ 3 ամիս անց շրջապատի նրանց ընկալումը փովինուղղվել է Երբ ակնոցըհանել ենճ. նրանք այս անգամ սկսել են ամեն ինչ շրջված տեսնել. իսկ որոշ ժամանակ անց մորից նորմալ տեսեն պրակտիկայիցմարդկայինզգայական նեւ Մյս փորձերը վկայում անմիջ մասին ազության եւ մասճագ|

կալ

գեղանկարիչների աշքն ավելի ձայները.

երետ:

է,

"փորձարկվողնե հագցր

ընկալելու

յան

ի-

որ բանականը միջնորդավորված կախման մասին. քանի վգայակամով ի

բ

կապված է զգայականիհետ.

Մարդկային իմացությանկախումը պրակտիկայից, ասկայն չի նշառակում, որ այն օժտված չէ ուսրաբերական|նթնուրույնությամբ եւ ընդ-

հանքապես չի կարող պրակտիկայիցանկախ զարգանալ Իմացությունն օժտված Լ հարաբերականինքնուրույնությամբ եւ որոշ սւսհմանսերում կարող է կամ եւո մնալ. կամ էլ առաջ անցնել պրակտիկայի: Օրինակ, անհրաժեշտ գիտելիքներիպակասիդեպքում մարդը դիմում է փորձի ու սխալի օգնությւսնը. Փորձեր է անում, սխալվում է, նորանոր ապեր է անում եւ սխալներ գործում եւ ուղղում, հւ նայում, քե ինչ է ուռացվում. Շոգեմեքենան, կտավ գործող մեքենան եւ բազմաթիվ տեխոիկակամ այլ գյուտեր արվել են փորձի ու սխալի միջոցով Շրջապաւոը թված ցույց տվող ակնոցի հետ կապված փորձերը եւս նույն ձեւով են ուրվել Բոլոր նման դեպքերում պրակտիկան առաջ Լ անցնում իմացուՃան է նրա Բոնի եւ թյան. կեսական ճանաչողության. նտ մնալը պրակտիկայից հաղբանարելու. Կղո պրակտիկայի մակարդակինհասցնելու համար երքեմն պահւսնջեն ոչ միայն տասնամյակներ, այլեւ հարյուրամյակներ ն: հազաոմ սազյակներ Այսպես. շռգեմնքենայի տեսությունը մշակելու, այսինքն որո Էությունը,գործողության ներքին օրենքներնու մեխւսնիզմըճանաելու հաձար պահանջվեց մի քանի տասնյակ տարի. հավերժական խթ

լապ|

արմիչի. քիմիական միջոցներով ոսկի եւ արծաթ ստանալու անհնաԲաթրոնն իմանալու համար պահանջվեց մի քանի տարի, իսկ ն հոռսրմաճ ու թթվե ճանաչելու րն ու Խսմար պահանջվեց մի հազարամյակ. բեեւ մարդիկպրակտիկո եւ րես օգտագործում էին այդ գործընթացները հաց թխելու գինի ւվատ-

հարյուր

մե

քանի

ռռսոտելու համար

Իմացությունըկարող

է նաեւ

րը

կտրվել պրակտիկայից, իրական կյան-

սխոլաստի դատարկ անպտուղ

Բիմ հչ վերածվել անառարկայական,

ու

հլսբնորոշէէ գի սուղ, որոնց ուսումնասիրության առարկան վերին ատտիճանիդինաՆման վիճակում է հայտնվել, օրինակ, մճարքսիզմոկ փուիոխական է տնինիզմը, որը 224 դ. հասարակական պրակտիկան. սոցիալիվմի "րսկտիկան ուսումնասիրելու եւ ճանաչելու փոխարեն զբաղված Լի իր հթռուսդիրներիմտքերի կրկնությամբ. Մարքսիզմի տեսաբանների հաուղմ ամենաուժեղը, ամենաանառարկելին «Մւսրքսնասել է. Էնգելսն ասյ Է Լեսինն ասել Լ» փաստարկնէր. Եթե իմացության եւտ մճալը սւտինցնում Ւ ու «լու յին խարխափել մեջ. /ոսեցնում է ասյա ճրա պրակպրակտիկայի Է աիկաղից. կտիկայի վիա ու այլասերմանը եւ, ի 'րակտիկայի քայքայոտոհը Մասնավորապես դա եղավ ԽՍՀՄ-ի ու համաշխարհայինսո-

կողը Ղա

|

կտրվելը

ընթացը,

յ

ե

խեղաթյուրմանն բ

է

վերջո,

մ

նթաց փլուզման գլխավոր մեկը: առաջ է անցնում պրակտիկայիգ. ապա լունրա ուղին ու մեծւսպես ճրա զարգագում էու է, այն որ) ձր. Առաջ թյունը մրայն տակ. այլեւ իր ալի եւ ության կանօրենքապահովում են մարդկային մտքիհետեւողականերով Այդ նությունը եւ հնարավորությում են տւպիս թափանվելուաշխարհի այնպիսի ոլորտներ, հայտնաբերելու ալնսյիսի երեւույթներ ու գործրնբացներ. րոնք պրակտիկայի համար կամ տվյալ ժամանակաշրջանում, կամ ընդհանրապեսանմատչելի են: Դա կատարվումէ գիտականկանխատեսումներիշնորհիվ. Կանխատեսելով նոր. անհայտ իրեր ու երեւույքներ կամ ապադան. իմացությունը կարող է անգամ հարյուրամյակներով եւ ավելի առաջ անցնել պրակտիկայից եւ ցույց տալ ճրա զարէ. բայզ հսկելի կացուսն հեռանկարները:Այսպես, 50 ավելի տարուց մը դետեւս իջուկային Լճերդիւայի եւ չէ. երբ կիրակւսնացիրականացված սյրակտիկայում չէ. մասնապի չհոտոնային շարժիչի կանխատեռմանիրակամճացումը. զետների խնդիր Որքան ճշգրիտ, կաբոր, իւոլ ու եսումները, այնբան չամնդ 1 նրա զարվացման վրա Եվ այղպես, հւսջորդաբար առաջ անցնելու|մեկը մյուսից. փոխադարձաբար. խթանելովմիմյանց. պրակտիկանել իմացությունը բարձրացնում են իրենց զարգացմանտեմպերը Երկրորդ,պրակաիկանիմացությանոչ միայն հիմքն է, այլեւ ճպատակը: Մարդկայինիմացությունն ինքնանպատակչԼ Մարդը մեծ դժվսրություններով ու ծախսերիգնով ճանաչում է աշլնարնհրոչ պարզապես ճանաչելու համար. Նա ձգտում է ճանաչելճշմարտությունըպրակճանաչված իրերն ու երետւյթներն իր տիկայում պաե իր բարեկեցությունը

երբիմացությունն

Իսկ սավոր մ

րից

խթանում հետագա

է

օրենբնե ներքին զարգ

ազդեցության պրակտիկայի

օրենբները

թե հայտնի

ր

չ

կարծիքով. ապագայիէ. արին րումի պրակտիկայի ազղեցությունը |

ի

այնկիրառելու. եցնելու

աշխարհ իրենենթարկում նորվ ե

համար Պրակտլպայի մարդն նլ

ւմբ նրա սեյլ ՃՃԱդ Ֆ Բեկոնը

են 3

յան.

բարձլ

Ւ

«Գ.

ուժ է»,

ա-

նշել է. որնոր դարաշրջանիհիմքում ընկած խոշորագույն հայտճոգործությունները վառոդի. կողմնացույցի եւ ակարելի է բնորոշել Սեր

գոթի դարաշրջանը տպագրության. չետիկայի. դարաշիջան մ եռետիկայի ինֆ

իկայի.

տիելերագ

որպես, թյան եւ

Բայց պրակտիկանոիպես իմացության նպատակ հանդես է գալիս

ու

կամ

ն

Առաջին դեպքումիմացությունը

Կտամ Լ հայտնաբերել այնպիսի ճշմարտություններ.որոնը կարուլ են առմիջապես նյութական օգուտ բերել. այխինքն ստեղծել նոր տեխնիտեխնոլոգիա.ճորանարնյութականբարիքներ.բարելավել մարդկանց կյանքը Երկրորդ դեպքում իմայուբթյունն անմիջականորեն հնռապնդում Է ճանաչողական նպատակներ, ձգտում է խորանալ յսշխարհի էության մեջ. բացահայտել ճրա կառռպվածըները.հայւոնաբեոնք նորանոր իրեր ու երեւույթներ. մի կողմ թողճելուվ դրանց պրակտիկ «պաակարությանհարցը. Այսպես. հարյուրամյակճեր, հազարամյակշարունակ զուտ հետաքրքրությունից դրդվածդիւռարկել են կա.

սեր մարդիկ եւ այլ երկինքը մարմիններ. սոդեկտրալ միջոցով պարվգել ճրանց բաղաղրությունն անալիզի են ռանց նրանց կությունը էլեկտլ տիե

ա-

նշ

կառուցվածըի.

կանսոթյան օրենքների. ատոմի ներատոմայինէներ"իայի ճանաչողության շրջանում գիտնւսկաններըչեն իմացել. թե ինչ յործնական ճշանակություն կւսրուլ են ունենալ այղ գիտելիքները Քաճի յլնռ ճման տիպի գիտելիքներիկիրւսռակւսն նշանակությունը հայտ"ի :. ղրանք հանդես ենճ գալիս որպես վուտ տեսական ցիտելիքներ էայն հետագայում.տարիներ կամ տասնամյակներանց. սռվորւսբար են ելիորնեը հայացքից պրակտիկ ճշանաջին եյ ունոբյուն չունեցող տեսական ների վում

ման

"իրերը

հիման վրա ժամանակակից գիտության մեջ տարանջայվուծ Դրա եւ հւսրցեր՝ ի՞նչ է» զուտ ճանաչողական ինչի՝ հա-

Եռ

ուսը

հարցը չի

«սա

Հ

Դ».

«աա

հարցը

կիր

ոլմտ բաժանված է տեսական

Հ

հիմնարար (ֆունդամենտալ)

բյունն

գիտուբյուն-

գիտությունների. Հիմնարար սորիկիրառական գիտութրոնն ա

ա-

են

կան

ակադե

ինա-

իսկ կիրառականգիտություններով ճյուղային ինստիառաւտները, լբաղված

ստները. Բողի դարաշրջանում նկաու ռելի| ւոեսսկան թյունների մերձեզմանուհեղ միտում. գնալով կրճատվումէ ժամանակը դիտական հայտնագորեւ նրանցկիրառմանմիջեւ Եվ դա նպաստում լ ն բուռն հւսը իկալ

գիտատեխնիկական հեղափոխության

"աբրունների

մեծապես

Ծրրորդ. ին

չափազանց

է:

ուր տության չափանիշի խնդիրը կարեւորԼ. որսվհեւոեւ "ւաաչողության ընթացքում մարդըհաճախ Լ սխալվում եւ ընկնում մոյորության մեջ. երեւույթը. ւայսինքն իր աչքիճ քվացողնընդունում | էուԲլոտ. իրականում կատարվողի տեղ. Այդ պատճառով էլ ծագել է ճշ"մըսոռթյունը յունից խնդիրը ճերին ո.

Փ

ը

հետաքրքրելէ մի հարց կա` արդյոք մի չափանիշ.որը թույլ տա մարդկանց հստակորեն ւվարզել. թե որ գիտելիքն է ճշմարիտ եւ որը` ոչ: Սկեպտիկներըժխտել են այդպիսիչաւիանիշի գոյությունը եւ դրա հիման վրա ճշմարտությունը մոլորությունիցտարբերելու հարցը համարել են անլուծելի: Իսկ են փիլիսոփաները,որոնք աշխարհը աճ Ըստ ել շարբ չափանիշներ: ն, են չությունը ուէ ների.ճշ փանիչը մաքի թյունն է, բատ մտքի համընկնումըզգայություններիհետ, կամ վերիֆիկացիան,այսինքն անմիջականզգւսյականփորձովստուվելը. ըուտ ռելյաւտիվիստների գիտելիքի հանրանշանակբնույթը. ըստ պրազմաւռիկների հաջողությունը կառ օգուտը եո այլն: Սակայն բոլոր վերը թվարկված չափանիշներըհուսալի չեն. որու|հետեւ սուբյեկտիվ են. գտնվում են գիտակցության,նրա ճանաչողության մեջ Իսկ ճանաչոյլությունը. իմացությունը չի կարող ինքն իր իսկ ճշուսրւռությանորոշակի չափանիշը լինել Հիրավի, այն, ինչ մեկիհամար ու հստակ է, մյուսի համար կարող Լ բոլորովին էլ ւվւարզորոշ պարզորոշ ու հստւսկ չլինել Ջգայությունները. նրանց միջոցով գիտելիքիվերիֆիկացիանեւս բւսվարարչէ. որովհեւու.ինչպես արդենպարզել ենք. զգահոթյունները հաճախ նենխաբում մարդկանցեւ, դրանիցբացի. ոչ ամեն ինչ Է ննարւսվորզգայապեսստուգել. հատկապես ընղհանուր տեսական դրույթները. Հանրանշանակությունը եւս պիտանիչէ, քանզի մարդիկ վանգվածաբար եա կարող են սխալվել Իսկ ինչ վերաբերում է համարդիկ կարող են հաջողությանհասնել եւ օգոտ ջուրսըսնը արս թաղել նաեւ լսաբեության միջոցով. Եվ, ցավոք. աշխւսրհում քիչ չեն խաբեությամբ ոչ միւսյն ապրողները.այլի բարգավաճոդմերը Աշմարւտությանչափաճիշր պետք է օբյեկտիվ լինի, որովհետեւճշմարտությունն իր բովանդակությամբ օբյեկտիվ է. օբյեկտիվ աշխարհի ելքը արտացոլումն է: Այն պետք Է ապահովի մարդկայինիմացության տա գիտեդեպի աշխարհ, հնարավ հեւո Այղպիսի օբյեկտիվ չալիքներն օբյեկտիվ իրերի ու նյուփւսնիշ կարող Լ լինելմիայն պրակտիկան,մւսրդունպատակաղզիր օՊրակտիկան. բական, ու ր է. բյեկտիվ. ո նրա է մարդն ներգործությանմեջ մտնում աշխարհի հետ. Բնական իրերի ու երեւույթների մասին գիտելիքներիճշմարտուդիտարկումներին, թիոնն ստուգելու համար դիմում են զիտաւփորձին, արդլունաբերությանըեւ գյուղատնտնսությանը,որոնցշնորհիվ մարդիկ են արհեստականպայմաններումվերարտաղրում այս կամ այն իրերն ու երեւույթները Օրինակ, կայծակի էլեկտրականբնույբը վերջնակա-

ճանաչել

մի Լմպիրիկների՝

երեւույթների

արտաքին

առարկայական Կանն

լինելով

մփ

կի

միջոցով

լող

լու

ի

սապես

երբ

պա.

մ

կայծակ

ջաց

հին. Կաուչուկի քիմիականբաղաղըությունը վերջնակաճաւվեսպարզվեվ սինթետիկկաուչուկ ստանալուշնորնհիւ|.

Գիտելիքի ճշմարտությունն ստուգելու համար երբեմն պահանջվում հարյուրամյակներ.Այդպես,վերջնականապեսստուգվեց Կոպեռնի400 տարի անց րման շնորհիվ դրա հետ մեկտեղՆյուտոնի ձգողականության օրենքի են

արեւակենտրոն Միայն: կոսի Խառակարգը, ուղ ուսմունքի մոպեռնիկոսի Ա

ք

րանից

հ

Նեպտո

ճշմարտացիությունը: ճշ ստուգելու միջոցով կանխատեսումներն ի

արված Երբ վիւուսէ տվյալ 'թորձը արված երնռաբբի փոփոխությանմասին կամ այն արհեստականորենստելլծելու գիտելիքից

մը

կ

գիտելիքի ճշմարտությու ցայտուն

ատաին.դրանով պարզվում է այղ Նույն մների կորպ. միջոցով է րկումներից ուոայված գիտելիքի ճշմարտությունը. Դրա օրինսկներից է Նեպտուն մոլորակի վերը նշված հայտնաբերումը Իսկ եթե այղ կանյխաչոնսումներըչեն հաստատվում. դա նշանակումէ տվրսլ գիտելլւթնե ըր ճշմարիտ չեն, մոլորություն են Գիտելիքների ճշմարտացիությունն ստուգելու առավեւ լայն ու հիմեն ճովոր միջոցը արդյունաբերությունն ու գլուղատնտնսոոււթյունն 'Ցրակտիկան բոլոր տեսակի մոլորությունների. կեղծիքների ու |սաէ Ռրքան էլ մարդիկ խորւսմանբեություններիլավագույն մերկացնողն վեն կեղծեն ու խարեն. միեւնույն Լ վաղ թե ուշ պրակտիկան կմերկացնի. անհաջողությանկմատնի ու կպատժի կրանց, առաջացնելով Կեժ Խա փոքր վթարներ, այղ թվում րղկային, մեծաթ ել ոսկ մարդկային զոհեր. Այղ առնչությամբ բավական Է վերհիշել Չնռնոբիլի ատոմակայւսնի վթարը եւ սոցիւսլիզմիփլուգումը ԽՍՀՄ-ում. որը կստուցվել էր տասնյակ միլիոնավոր մարդկանցկյանքի գնով. Շատ բրատական է այն փաստը. որ խորհրդային ղեկավարներինչօգնեցին ո" միւսյն կեղծիքն ու խաբեությունը. լսյլեւ զանգվածայինբռնությունռերհ ու կոտորածները.միջուկայինզենքով զինված վիբխարի լաճլսկն ու ի վերջո կայացրեց իր անուոթ այնբանփ դոսծեծւսգույն ճշ մեծագ համաշխարհային պատմական կանի

ամենակարող Պրակտիկան ՊԱԿ-ը ի

ի

)

)

երն

մ

մոլորություններ են

յն

Պրակտիկանմարդկայինիմացությանգերագույնեւ արտաքինչափանիշն է: Այն արտաքին է. որովհետեւպահանջում է դուրս գալ իմա"ոռբյան, գիտելիքներիսահմաններից դեպի արտւսբին աշխարհի օըոենկտներըԻսկ այն դեպքերում. եիք գիտելիքներն իրենց խիստ վերւս93

թյան կամ ստուրովհ չի լինում յի գել. գործի են ղրվում ներիմացական,ներգիտական չափանիշները: Այդ ներքին չափանիշներիցառաջինը տրամաբանական չափաիկան

ե՛

մի

իջ

վ

նիշն է. Մարդկայինմտածողությունը,ելնելյւվճշմարիտնախաղրյալներից,

մտահանգումներիմիջոցով կարող է ճշմարիտեզրակացություններանն է նել Դրանց ճշ համար անհրաժեշտ ստուգելմտահանգմանճշտությունը, այսինքն նրահամապատասխանությունը մտտածոլությանօրենքներին:Եթե որպես նախադրյալ վերցօված գիտելիքներըճշմարիտ են եւ ճիշտ են կիրառվել մտածողության րենթները.ապւս նրանցհիման վրա սսւացվածնոր գիտելիքներըեւս ճշմարիտ են Հետեւապես. լրացուցիչ պրակտիկ ստուգումն ավելորդ է: Տրամաբանական չափանիշի շնորհիվ կատարվող ճշմարտության ելու

հաստատումըկոչվումԼ ապացուցում:

դրովհեԱյսչափանիշիմեծ չէպրակտիկայից, դերըէ, բայցանկախ է բազտեւ

պրակտիկայի փորձր. Այդտեղ անուղղակիորե թյան

միջնորդամւսդարյան վորված ձեւով գործում Է պրակտիկան Տւսրբեր գիւդություններումնշված չափանիշներիտեսակարարկշիռո տարբերէ Էմպիրիկգիտություններում, որոնք հենվում են զգայական փորձի վրա. կիրառվումեն եւ պրակտիկ, եւ տրամաբանական չափանիշները.սակայն ընդհանուրառսմբ գերապատվությունը տալիս են պրակտիկչափանիշին: Տեսական գիտություններում, օրինակ. մաինմատիկայում ընդհակառակն. առավելություն է ստանում տրամաբաէ լինում նական մաթեմ չափանիշը Սովոր գիտելիքի լականությունը,նրա կւստությունը.որպեսզի այն ճշմարիտ ճանաչվի Այն լրացուցիչ ստուգում | անցնում, երբ կիրառվումէ այլ գիտություններում,ասենք մեխաճիկայում, ֆիզիկայում. աստղագիտության մեջ եւ այլն, եւ դրա հիման վրա ուռացված գիտելիքները պրակտիկորենհաստատվում են Բոլոր նմւսն դեպքերումճշմարտությանչափանիշի իր դերը պրակտիկանկաձեւով. Այդպես անուղղատարում Լ անուղղակիորեն,միջնորդավորված անեգ Ռիմանի երկրաչափությունը. երբ ւդնհանութ թյան տնսության ճշմարտւսցիությունը Կան նաեւ ճշմարտությամւսյլ. օժանդակ չափանիշներ, որոնք կիրառվում են այն դեպքերում,երբ պրակտիկւսյիչափանիշը չի կարողաճում գործել. այսինքն չի կարողանումորոշակի պատասխանտալ. թե 2 եւ ավելի մրցակցող տեսակետներիցո՞րն է ճշմարիտ Դրա պատճառը րք

հն

կան

կիորեն իջականոր

պրւսկտիկան

նհ

լ

ե

մ

կտրող է լինել կամ պրակտիկայումառկա մի ոքբեւէսխալ. կամ էլ նրա

տփազանց ետ մճալն իմացությունից: Նմանօրինակ իրավիճակներում "գնոթյան են գալիս պարզության, տրամաբանականկոտ կառուովա'Կւիյան, ներդաշնակությանեւ անգամ նրբագեղությանչափանիշները Դիտական իմացության բազմադարյանփորձը վկայում Է, որ պրւսկտիկտն. որպես կանոն,հաստատում է այն տեսությունների ճշմարտություռր. որոնք օժտված են ճշված հատկանիշներով Այս օժանդակչափասիշներլըեւս ներիմացական.ճերգիտականեն եւ վկայում են գիտական տեսության ավելի շուտ հնարավոր ճշմարտության, քան թե իրական ճշռարտությանմասին Դրանք օգնում են սոսկ ընտրություն կատարել մրԿակցող տեսություններիմիջեւ եւ ընտրել առավել հավանականը Բայց յղ ընտրությունից է հաճախ կախված լինում. թե որքան ժամանակ կխլեն հետագա հետազոտություններնու ստուգումները. ինչ ծախսեր կսլահանջեն եւ ինչ արդյունքներկտան. Ուստի ճշմարտությւսն վերոհիշյալ օժանդակ չափանիշների դերը չի կարելի թերագնահատել ճշմարտության օժանդակ չափանիշներից է նաեւ ինտուիցիան, այսինքն ճշմարտության ինտուիտիվզգացողությունը, երբ մարդը զգում է. Լ Բե որն է ճշմարտությունը, եւ պրակտիկանհետագայում հաստատում յն

"Պրակտիկան թեեւ ճշմարտության միակ օբյեկտիվ. հուսալի. գերաչափանիշն Լ, սակայն չի կալլելի գերագնահատել նրա ղերը եւ հաասքել ամենակարող, որովհետեւ այն ունի պատմականբնույթ. ժամաուսկի րնթացքում զարգանում Լ ընդլայնվում, խորանում եւ ճշգրտվում Ւ նալ Հոկալական թյուն կա պարդու, միջ րի եւ որ յմ դարաշրջանների լան պրակ Գուլն

հ

ոիջե

մերի

յուրաքանչյուր դարաշրջանի Դանշանակում արազտի փակ լես. երալ ի կարող ուին սահմանափակ եւ հարաբերական է. որովհետեւ է,

ռր

ու,

Էս

անղգրկելաշխարհի երեւույթներիանվերջությունը, անվերջորեն խորանալ նրանց անսպառ էության մեջ, հասնել անվերջ ճշգրտության Զար,անավով,այն ավելի ու ավելի Է ընդլայնվում,խորանում եւ ճշգրտում, լճոյց միշա ընդգրկում է անվերջ աշխարհի միայն մի մասը: Այստեղից հետեւում է, որ պրակտիկաւյի չափանիշը միշտ հարարերական էու չի կարող մեկ անզամ ն ընդմիշւո լիովին. իդեւսլական ճշսմտթյամբ հաստատել կամ հերքել մի որեւէ գիտելիք. Իր զարգացման ընբացքում ընղլայնվելով. խորանալով ու ճշզրտվելով. ւսյն պարբերասր լրացումներ եւ ուղղումներ է մտցնում ձեռք բերված Բյուններիմեջ, իսկ երբեմն էլ արմատապեսվերանայումԼ դրանք- ԱյսՀԱՃ ղ ոյես Նյուտոնի դարաշրջանից երբ ֆիվիկայի այսինքն՝ գիտաւի էր լույսի հա-

ճշմարտ

լ

մինչեւ վերջը. իակված

փոքր արագությամբշարժվողմակրոմարմինմներով, դրանցժամանակի,տարածությանեւ զանգվածիկախումն արագության մեծությունից այնքան չնչին Լր, որ չէր դրսեւորվում:Այդ կախումը նկատելու հասար 2 ուղի կար կամ ճշգրտությունըչպետքէ միլիոնավոր անգամ ձրացվեր, կամ պետք է լույմոտ մարմնիզանգվածիեւ տարածանները կությունների դառնային զգալի եւ ըկատելի: Առաջինուղինայն ժամաճակ անհնարէր, եւ այդ պատճառովֆիզիերկրորդուղին, ձեռնամուխ լինելով մեծ արագությունների կան ընտրեց ններին: Այդ նոր նոր եւ ստուգվեց հարաբերականուհիման վրա պրակտիկայի թյան տեսությունը. Պրակտիկայիչափանիշի հարաբերականությունն էլ պայմանավորում է գիտելիքի ալկերպ ասած է միայն կանճ, Սակայն պրակտիկան ոչ միայն կան է, այլեւ բացարձակ,որովհետեւ կան նաեւ բացարմեջմիշտ կամ ձակի կամ այդ ձառոիկներըդրսեւորվումեն կերպ եթե պրակտիկանմի որեմ գիտելիք հաստատել է. ապա այն չի կարող լիովինմոլորությունլինել ու ննտագայում լիովին նրա մեջ կա բացարձակճշհերքվել. որովհնտեւ մալտությանտարրը կամ հատիկը. Այսպես, հարաբերականտեսության պրակտիկան հերքեց նյուտոնյան մեխանիկայիսկզբունքները, բայց ոչ լիովին. Ինչպեսանցյալում, այնպես էլ հիմա, փոքր արագություններիդեպքումնյուտոնյանմեխանիկանվերին աստիճանի ճշմաբիտ Լ, քանզի շատ չնչին են. Իսկ փոխվումէ շեղումները են դառնում հետեւապես որակ են կազմում. Տվյալ էական. րում Նյուտոնի մեխանիկանդալղարումէ ճշմարիտ լինել. իր տեղը զիմեմատ

հազի տի սին. արագությունները, ի

փոփոխ

Լլստեղծվեց

ձերի,

ճշմարտացիության հարաբերականութ մ

հարաբ

ւ

Լ

երը.

րը

հար

Արա

ձ

հետեւյալ

նրանից շեղումները ւսյդ թյունների

հարաբերակամճության ջելով տեսությանը րձակիեւ

րերը,

մեծ. արագո պայման մեծան

հ

հարաբԼ

դրսեւորումն հրկոնկրետ գտե Ըստ Բորի նության սկզբունքի, նոր, ավելի տեսությո ընդհանուր ֆիզիկական պրակտիկայի եւ ճշմարտությանմեջ

է

լրովին չի հերքում նալսորդ տեսությունը.այն ներառումէ ճախորղին՝ որպես իր սահմանային.մասնավորդեպքը: Իրոք, փոքր արագությունների դեպթում հարաբնրականությանտեսության բանաձեւերըեւ օեն նյուտոնյան մեխանիկարենքնելը սահուն կերւպուլփոխակերպվում յի բանաձեւերի ու օրենքների. Նույն ձետվ էլ մեծ զանգվածների ու է96

Կերգիաների դեպքում սահուն անցում Լ կատարվում թվանտւսյին մենյուտոնյան մեխանիկային ճորագույն է րագույն խ. ճշվրւուլնզարգանալով, լու. մլիր որպես թյան չափանիշ ապալ րծվում եւ է մարդկային առաջընթացը ճշմարտություններից դեպի լիակատար բացարձակճշմարտություն, մաքրեչով դիտելիքներըբոլոր տեսակի մոլռրություններից.սխալներիցո կեղ`

րո

սկզբունքը Բորի

Անընդհատ պր

խորանալով ընդլայնվելով. րիս

ճշ

լան

լ

հաղ

իմացության հարաբերակ

վում

յունը,

օիքներից-

Տ 4. ԳԻՏԱԿԱՆ

ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱ`ՊԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

վերն ասվածը վերաբերյում մաիդկաունենալ.

Պետք է նկատի

է

որ

լին այն բաժան յանն Մինչդեոիրակ վում է մի քանի տեսակների: Դրանցից են առօրեական,գիտական, գեիմ

ը

եւ այլ տեսակի իմացությունները.Այատեղմենք քննարդարվնստական կերո ենք առօրեական եւ գիտական իմացության բնորոշ գծերն ու ։ոարբերությունճները Առօրեականիմացությունը ծագում է մարդուկենսագործունեության սոբացըում. ՄարղնապրումԼ, աշխատում է. շփվում է իր շրջապատի |իռերի ու մարդկւսնցհետ եւ փորձ ու գիտելիքներ է ձեռք բերում Այդ գիմ նում են ու առանց իչսապելիքներն հաաակ ու հետազոտությունների.առանց «ասկ եւ ու Կումների մեք վորումների չենխորանում իրերի ճերբիմ էության ուկերեսային են. որովհետեւ ուճւցվածքի ու օրենքներիմեջ. համակարգվածչեմ, զուրկ են ճշգրը,

Պւսումնասիրությունների երի

"ամբյոնից

իմացությունն գծերով ՊԿ՛ հակադիր որոնք իտնականներ

է Նախ. այն Գիտական ա որսով քի հատուկ եւ ունեն մեծ ընղու"բոմվում են հատուկ մարդիկ ու ասկություններ, տոաղանդ հւսնճար Բացի դրանից,այն առաջանում ի.

ք

է ոչ այլ ճախաւվնես Կարգանում թե տարերայնորեն, պրոնավո հատուկ երի ունների միջոցու|, "սրբերի ու մեբոդների օգնությամբ. տալիս Լ խորգիտելիքներ ռրոնք 'ռ

աի

ու

չորմոսցոլում են իրերիու երեւույթներիներքինէությունը. կսռուցվածքը Եր սրենքները. որոնք հիմնավորվածու աւվացուցւիսծ են. ունեն հւսմաո հրգային բնույթ. Դրա շնորհիվ այն կարողանումէ ճանաչել այնպիսի

իրեր ու երեւույթներ. այնպիսի օրյեկտճեր, որոնք առօրեականիմացության համար մատչելիչեն, ինչպես. օրինակ. մոլեկուլները, ատոմները, տարցականմասնիկները,գեները, այղ բոլորի կառուցվածքները,հատկություններն ու կապերը. Վերջապես,այն շաւտ ավելի ճշգրիտ է. ընղ ոբում՝ ունի ճշգրտությանիր տեխնիկականչափաճիշները Գիտական իմացության,հետեւապեսգիտելիքի մեջ կա 2 մակարղակ էմպիրիկ(փորձնական) եւ տեսական:

իրագործվումԼ իմացությունն գիտափորձի. Էմպիրիկ դիտարկ բյան, յի),

ի

վորման.

'

ի

կցիսյի.

մոդել

(ա

յան

եւ

այլմ

ղեպքում

ը

ճան

է

ուսումնասիրվող

մէ

էլար-

օբյեկտը. ներգործելովու փուիսխելովայն կամ

ելով այն Գիտափորձըէմպիրիկ է. որովհնտեւ հիմճված իիմացության ամենաարդյունավետ է րերի ու երեւույբներիընթացքինհետազոտողի ակտիվմիջամտության վբա: Ռրքւսն ավելի խոր ու զորեղ է այդ միջամտությունը,այնքան խոր, լայն ու ճշգրիտ է նրա ճանաչողությունը: ու երեւույթներինպայունն է' Դիտարեն ուսումնասիրվողօբյեկտի մրա ինչ-ինչ պատճառներով ներգործել դիԷԵ եւ է մեթոդն թյան նությանմեջ. աստղերը, ճրանց քանզի եւ մետագ է ուսումթյուններիվրա Նման է իրվողօբյեկտը ր նրա մեջ կաէ այն տարվող պահերը.երբ օբյեկտը դրսեւորվում Լ համեմատաբար մաքուր ձեւով ազատ խւասնդգանող եյ մբազ երից.Այստեղ դերը կա-

մնթոդն

մեթոդն ուսումնասիրվող իրերի Դիտարկտան դիտում կումներին այն ժամանակ. երք հնարավոր Օրինակ օբչեկտները.գալակտի ենԵրկրից ի

ն

ն

րկ

ջ

չ

մ

ն

որսում փուբոխություններին, հետեւում

տարում ինքը, բնությունը. մճներում մարդու

կողմնակի ի

լաբոր

է

զգայարաններն են. բայց, Լ, գրաճք չափազանց ինչպես են. պատճառով Լլ օգտագործվումեն ամենւստարբեր սարքեր. որոնք մեծապես են բարձրացնում զգայարաններիուժը. ինչպես, օրինակ. աստղադիեւ այլն. տակները.միկրոսկուպննըը Չափման մեթոդիօգնությսմբ գիտափորձերի ու ղիտարկումների ընթացքում կստարվում են տւսրաբնույթ չաւիումներ Չափվում են վածներ կային ճները. էներգի

հայտնի

հետ ները, դրակց

իի ճշգրտության

բ

սահմանափակ Այղ

լ

Ժ

է

եւ այլն Չափումն աՆ վառարկու յուն

օ8

է

տալիս

նկատելը

այնպիսի երեւույթներ ու հատկություններ, որոնք մինչ այդ նկատելի "էին. Այսպես, աւռոմային ժամացույցի աներեուսկւսյելիճշգրտությունը նռարավորությունտվեց չափել ժամանակի հոսքի դանդաղումըինքնաբիռի արագության պայմաններում Համեմատությանմեթոդընպատակ է հետաւյնդում պարվել բազմաան իրերի ու երեւույթներիմիջեւ եղած նմանությունճելը եւ տարբերությունները, դասակարգելդրանք,ըւսժանելով առանձին դասերի, ենրադասերի եւ այլն: Համեմատության մնթոդնուղի Լ բացում համանմանուբյան (անալոգիայի)մեթոդի համար: Համաճմանության մեթոդնիր հերթին. ելնելով տարբեր իրերի ու եյատւյթների որոշ նմանություններից,հնարավորություն է տալիս ենթադրելու նաեւ նրանց այլ ճմանություններիմասին Այղ ենթաղրուԲրոնների պրակտիկ ստուգումը մեծ խթան է հանդիսանում իմացուբյան հետագազարգացմանհամար: Համանմանությանմեթոդիհիման վրա առաջանում ոչ կիրառվում Լ մոդելավորմանմեթոդը: Սոդելավորմանմեթոդըգործի է ղրվում այն ժամանակ.երք իմացուբյան օբյեկտը վերին աստիճանիբւսրղ եւ դժվարուսումնասիրելիԼ. կամ անմատչելիէ, ինչպես.օրինակ, տիեզերականմարմինճերը. կամ ւոնտեոսպես շահավետ չէ եւ այլն: Այղ դեպքում ուսումնասիրմանհամար /ովյայ օբյելւտիփոխարենըԱւորվումԼ դրանորոշ չափու| նմաճ մի ալլ օբյեկտ. շատ ավելի պարզ ու դյուրին ճանաչելի. մատչելի ա տնսլեսաոլես շահավետ, որը եւ մոդել է կոչվում Մոդելի համեմատությամբ ուասմնասիրությանօբյեկւոըհանվես է գալիս որւվես բնօրինակ:Մուելւսվորման մեթողիօգնությամբ քնօրինակն ուսումնասիրելու ուսմմարնախ հետո ւսյն ոլետք է հարմարմողել ասրս տռացված գիտելիբները ու վրա եւ, վեյչ«Ապե. ստուգման Օրինակ. էըւկտրակայանկառուցելուց առաջ սկզբում ճրւս փոքր մոդելն են կառուտոմ եւ փորձարկում, այնոփետեւ մտացված արդյունքներըտալրւսծում են բնօրինակի,այսինքն՝ կայանի նախագծիվրւս, տեղ գտած բացերն ու ուսլներն են ուղղում եւ ճոր անցնում կայաճի շիճարարբությանը. Երբեմն կիրառվում Լ նաեւ կասկադային մուլելավոլման մեթոդը. երբ այդ կառուցված էլեկտրակայանըղիտվում Է որւվես մոդել սավելի հաշոր կայանի համար, իսկ այն իր հերթիս մոդել էլ ավելի խոշոր կայանի համար. եւ այդպես շարունակ. Այստեղ խոսքը ճյոթական մողելների եյ մելլ լ երեւակւսյոաւկչան, "ուսչին ակնառու մոդելներիկւսմ մտայինգիտափորձիմասինէ, մոզելսեր. սրոնք բնորոշ են էմպիրիկ ճանաչողության համար. Այդ մտւսյին Վիտափորձիցայտուն ռրիճակներիյ է ձգողական դաշտից վուրկ տա-

ընտրել. ուսումնասիրել. արդյունքները ենթարկել փորձնական է

եցնել

ր

բ

հածությւսն մեջ 9.68 մ/վ2 արագացումով շարժվող վերելակի մոդելը: Տվյսլ մողելավոլտւմըկարելի է միայն մտքում իրագործել, որովհետեւ ձգողական դաշւոից զուրկ տարածություն չի կարող լինել Նմանօրիճակ մտային գիտափորձ Լ նաեւ ատոմի միջուկի տրոհման կաթիլից ջրի գոլորշայման մոդելը. է նաեւ մեթոդը իմացության մակարդակում,որտեղ, ինչպես հետագայում կպարզենք, ստեղծվում են վերացական՝նշանայինու մաթեմատիկական մոդելներ: Գիտական իմացության էմպիրիկմակարդակըճպատակունի հա-

Մրկողի

տեսական

մտան

ման

ու վաքել

նկար

լ

էմպիրիկ

փ

ը:

Էմպիրիկ

ն

փ

րն

այն ճշ-

մարիտ զգայական գիտելիքներն են, որոնք ստացված եւ հիմնավորամիջոցուլ, ուստի ունեն հապես ստուգվածեն փորձիու դիտարկումների էլ համառ: վաստիքնույթ Փաստերնանհերքելիեն եւ այդ պատճառով համառ են, բան Ջուր չէ ասված, փաստերը փւսստերի դեմ գնալն իմաստ չունի Փաստերիհավաստիությունըխիստ կարեւորը է, ռրովհեւտեւ դրանք ելւսկյեւղեն ծառայում գիւուսկան տեսությունների կառուցման համար: Եթե փաստերըհավաստի չեն. ապա դրանցհիման վրա ստեղծված տեսություններիճշմարտացիությանմասինռրեւէ բան ւսսել ննարավորչէ Իզուր չի ասվում. փաստերըգիւռության օդն են, առանց փաստերիգիտությունըշնչահեղձ Լլինում" հավաքվում են. այլեւ Էմլիրիկ ոչ է ինդուկէլ Ինդուկտիվ մնթոդիցօգտվում տիվ կառ լ են. երբ ուսումնասիրվողհատկությունը. օրինակ էլեկտրահաղորդակաճությունը. բնորոշ է տվյալ խմբիբոլոր իրերի համար,օրինակ մետաղճերի համար. Իսկ եբն հատկություն բնորոշ է հետազոտվածերեւույթների միայն մի մւսսին. ասյա կիրառվումէ վիճակագրականմեթողդը,ոբի միջոցով պարզվում է, թե դրանց որ տոկոսն Լ օժտված տվյալ հատ-

փաստերը միայն մակարդակում

ռակագրական մեթոդնելով. ն

կությամբ. ի |

տալիս

իվ

կամ

վիճան

որոնք սոսկ օրենքներ.

բուղ են հայտճաբերելուէմպիրիկ են ւտալիս, թե ինչպես են տնղի ունենում այս

ցույց

կամ այն երեւույթները, եւ

չեն բացափւաոյւտում. թե ինչո են (րանք այդպես տեղի ունենում. Այսինքն նրանք չեն բացահայտումերեւույթների պատճառներնու ներ-

քին մեխանիզմները.հետեւապես էությունը Նրանք պատասխանում են «ինչպես» հարցին հւ մի կողմ են բոնում «ինչու» հարցը Էմպիրիկօրենքներիցեն Բոյլ-Մարիոտի.Օհմի եյ շատ այլ ֆիզիկակւսնօրենքներ Օրինակ,Ռոյլ-Մարխւտի օրենքն առում է. որ գավի ծաէ ճնշմանը.ուրիշ ոչինչ: Իսկ թե ինչու վալը հակադարձհւսմեմաւուսկան է դա այղպես. ինչ Լ կատարվում գավի ներսում. այդ մասին օրենքը

Է. Հետեւապես.այղ օրենքը. ինչպես նաեւ մյուս Լմպիրիկ որենըսուկ ճկարագրամ են նրեւույբները եւ չեն խորանողքնրանց որստճառներիու էության մեջ" Քանի որ կան իմ էմպիրիկ մակար սծի ուսվաքել ու նկարագրելփաստերը.խիստ կարեւորություն Է ստասմ: թյան լիակ թյունը եւ բյունը. րամ սգրտությունը: Հետւսզոտողից մեծագույն ոյշւաղրություն է պահանջհոմ. որպեսզի նա աչքաթող չանի թեկուզեւ ամենաչնչինմանրուքը.ոհռվհետեւ այդ փուլում ղեռ հալտնի չէ, թե ւիաստերիցորն Լ կարեւորըեւ րբ: ոչ կարեւորը, եւ բացառված չէ. որ հենց մանրուք համարողը հակդիսանա ալն կարմիր թելը,որը կուղղիճանաչողությունը դեսլի այղ նրեյույթների խորքը պատճառները,մեխանիզմները,| ությունը. Եվ երբ ղա տեղի |է ունեճում. իր էմպիրիկ մակարդակից անցում է ոքտեղ հայտնաբերվ չռում

սերը

լ

թյան

գ|

նլ

իմացությունն գիտական

Ն մակարգակ մատակ իրերի

ո "առոռտերը

մա-

ու երեւույքներիմի կարդակն ունի բացատրելու է: Այն րեմ բճագավառ.Իսկ համարմշակվում Է պիտականտեբացատրելու ասթյուն, որը հայտնաբերի ճրանց գործողության ոնխանիզմներից ու որպես հետեւանքներ բխեցնում Լ ովրալ բնագավառիբոլոր իրերն ու երեւույթները ՏեսությունըպատաւԻոսհում է «ինչու» հարցին. ցույց է սչալիս. թե ինչու են ույդ իրերն ու եփեռոյիները հենց ւսյղպես տեղի ունննում Տեսությունը գիտականիմաոոթրսն ամենակատարյալ,ամենաբաիձըձեւն է Այն ունի չափազանց ապո կառուցվածք. հանդես է գալիս որպես ռասկացությունների. սկզԻուճթների եւ օրենքներիհւսմակարգ.որն արտացոլում Լ իը օբյնկտնեեն այդ ոբյնկտների աոի ոթյանը Հասկ թյուններն "ուռձին կողմերնու հատկությունները.սկվբունքները տեսության հիմ'սղոսը ելակետային դրույթները. իսկ օրենքներըղրանց էական. սնիհւռժնեշտու էականկապերը.Յուրաքանչյուր գիտությունբաղկացած է սեկ տեսություններից ՆԸ ու ձաղդրույան ե

օրենքների

ո ավելի լ

Քոն.

թյան

ու

ին-

մոդելավորման.մելնաբանդեդուկցիայի. արեր կարգային Բոդներ Հանրի բարդ ամբոդջականօբյեկՎերլուծության մեթոդի

գալյիայի տոն, ե

վել

ի

կանխատեսման. վերացարկման, վարկածի (հիպոթեզի) ու

աա

եւ այլ

վե

որը հեշտացբաժանվումէ առանձինմասերի ու հասոկությունների. է դրանցուսումմասիրությունը. է Վերացարկմանմեթոդըբույլ տալիս մյուսների) առանձնացնել մի երեույր. մի կողմ կամ հատկություն եւ մճւսցածներիցանկախ ուսումսր

ոտ

է01

ճւստիրելԱրդյունքում կոնկրետ օբյեկտի մասին ստացվում է միակողձանի վերացականգիտելիք Վերացարկմանձեւերից են նույնացման, եւ այլ եկո հդեալակ մները: Դրանց շնորհիվ երեւույթներն ու ներկաիսնումեն մեզ մաթուր պաոովեցվածձեւով. որը չափազանց հեշտացնում Լ վերջինների հետազոտությանը Այսպես. ճույնացման վերացւսրկմանշնորհիվ էեն որպես ինկտրոնճերիփնջում բոլոր էլեկտրոնները դիտվում Մել կան, ճրանց վերաճում ենք վրա ռեակձիխմբի գիաների ու վրւս. եխան ներգսիծուփ է այդ երեւույթների ուբյուճճներից.որը սրսրզեցնում ու հեշտանում Նույն ձեւով հատկությունները մտովիաճջատվում սումնասիրություաը են իրենց կրող առարկաներից Դրա հիման վրա առաջանում են երկրբաչաւիականֆիգուրխթվի. մեծության. ուժի. արագության, գնլեցկուբարության, առաքինուը)ւսն.հերոսության եւ այլ վերացական թյան. ճերը. որոնք նվումեն ճաեւ օբյեկտշնորհիվ իրերի ձի որեւ հատկություն բացարներ: ճակա վում 1 վերցվում է մաքուր ձեւով. անտեսվում է հակադիրհատկարրան գոյությունը Այղպիսով ձեւավորվում են բագարձակ ւվինդ տարմնճի, բացարծակ ռեւ մարմնի. իդեալականգազի, իդեալականհեղուկի եղ այլ վերացական հասկացուբյունները:Գիտության մեջ դրւսնք է. որ բացար կոչվում են օբյեկտներ: Ինքնին ձակ պինդ կամ սեւ մարմիններիրականումգոյություն չունեն. որովհետեւ ամենապինդ մարմիննէլ որոշ չափով փափուկ Լ. առաձգականէ, ամենասեւ մարմիննէլ բոլոր ձասագայթներըլիովին կլանել չի կարող, մեծապեսհեշտացնումեն վերոհիշյալ բայց արլ իդեալականացումները հատկություններիճանաչողությունը ց հետո Վեր կումճերն գիտա յունն անցնում Է իր ուսջորղ փուլին սկսվումեն ուսումնասիրվողօբյեկտների, սրւսնց ռատկուբյուններիառաջացման պատճառների,մեխանիզմների եւ ռրենքների մի լաթով Եսթյան որոումները Որոնումներնանլսուտախելի են. այստեղ կանուղի չկւս. գումների միջոցով դրանք հայտնաբերելհնարավորչէ. Ինչպես Էլնշ1 է տեյնն ասել. դրանք հարկավոր գտնել: Այստեղօգնությամ են հասնում գիտնականի ինտուիցիաննւ վարկածի(հիպոթեզի) մեթոդը: Իճտուիցիայիմիջոցովայդ պատճառները,մեխանիզմներնու օեն. հայտնաբերվում վարկածի մեթողի օգնությամբ րեճքները իսկ ենքստուգվում են. Վարկածը մի որեւէ անդրանք ճշտվում. կ'ւսրգացվում հայտ բանի. իրի. երեւույթի. պատճառի. հատկության,օրենքի եւ այլնի մասին ւմրվածհնթադրությունմ է, Սակայն ոչ ամեն մի ենթադրությունն

կատկո:բյունները

վե

|

ճույնա

է

քիմիական երեւույիների՝ րինակ կան

դեալականացման

ի

ւսվար

ի

տր

գխունկան վարկած: Դրա համար, նախ. այն պետք է բացատրի եթե փաստերը. ապա գեք փաստերի մի մասը. Ռրքան այդ մասը Լ, այնքան վարկածի հավանակամուբյունը է բոյոր դեքում վարկածը յի էլ պաունում, սի մի ուրիշ վարկածիհնարաժորուբյունը Երբեմն ւսմյդպես էլ լինում Լ բոլոր փաստերը նուլն հաջոոությամբ կարողանումեն բւսցատրել5 ե վելի մրցակցող վարկածուր Երկրորդ, ւսյն չպետք է հակւսսի գիտության երկարատեւսւղուզում անցած ընդհանուրհիմնարար պլզբունքներին. Օրինակ, եբե ֆիգիկւսկան մի որեւէ վարկած հակասումէ էներգիայի պահպանմանմղզբունբին. ապա այն անմիջաւդեսմերժվումԷ: Երրորղ. ւսյն պետք է կարողամու բացատրել ոչ միայն եղած, հայտնի փսուտերը.ւմյլեւ կանխատեսել ճոր. անհայտ փաստեր Ընղ այդ ճոր. Գի փորձով հր պետք րկ է լինեն կամ Է

տ: բոլոր

բարձր Նույնիսկ

սեծ

վ

ե

մ

ի

յիս

որում.

'

Եթե

կանի

նների

մները ստուգելի ապա կւոնխատեսու չեն,

կանխատեսված վոառտ դի է. կամ Կրա ընդ

վարկ

այն չի կարող

հագիտական

սրվել Եթե այղ կանխատեսումներըհաստատվումեն. ապա վարկրոոր դառնում Լ հավաստիճշմարիտ: տեսություն. իսկ եթն ոչ. տվա այն են նոր որպես մոլորություն: Դրանից հետո առաջադրվում հսըկ նոր կւսնի ճորլ որ եւ ճոր մինչեւ որ գտնվի ճշմարւռությունը Եղած փաստերը վարկածի հիման վրա բացատլելու եւ ճոր փասռեր կաճխատեսելու համւռր գործի է դեդուկտիվ մեբոդր Վարմեծ Է որպես կուծը վերցվ խաղրյալ. հոլլ եդած փառտերիպայմանները փոքր ճախւսդլ յալներ. ասրս տրամաբանության օրենքներիու կանոնների օգնությամբ սկսում են եւլեւ. որո, լացություններիձեւով այղ իո"իոխելով պայմանները, կանխատեսելՍոր երեւույրներ, որոնք հիռնահւս ունեն. կան վարկածի պես վարկածային. հւսվանականբնույթ Այդ ւատճառով էլ սկսում են կանխատեսված երեւույթների փորձնական ումովումները: Դրական արդյունքի ղեպքում հաստատվումէ ճաեւ հիմոտկան վարկածը, որից տվյալ կանխատեսումմերը տրամաբանորեն բխեցվել են: Այստեղ են3յգ մեթողներ վարկ Ցի դեւլյուկցիայիեւ կանխւստեսման-Այս մեթողը Լհի-

ձերժվում է

ստուգումներ,

մ-

րի

ղեդուկտի

ղրվում

որպես

բխեցնել

ր

վ

նրբ

դ

է

միագյալ

կոչվում

պոթետիկ-դեդուկտիվ մեթոդ: Հիպոթետիկ-դեդուկտիվ մեբոդիկիրառմանխոշորագույն.գայտուն Կրինակներիցեն Էյնշտեյնի վարկածը տարածության եւ ժւտմաւնակի հարաբերականության, ձգողականդաշտում տարածությանկորացման ու ժամանակի դանղաղեցման մասին, Պլանկի վարկածըԼներվիայի

թվանտիմասին եւ դրանցհիձան վրա նրանցկողմից կանխատեսվածու հետագայում գիտափորձերովհաստատված բազմաթիվերեւույթներ Դեդուկտիվ մնթողնունի 3 հիմճականտարատեսակհիպոթետիկ-

դեդուկտիվ,աքսիոմատիկե գենետիկ: Առաջինը հիպոթետիկ-ղդեգուկտիվ մեթոդը մենք արդեն քննարկեցինք Լն լայնորեն կիրառվումԷ հւստկաւվեսփորձմականգիտություններա ֆիվիկայում, քիմիայում. է մեջ խաղն Երկլ մեբողը կի յումՈրպես ճախաղրյալներ ույում ել տեսական այսսեղ մելխանիկայ սռաջաղըվում են որոշակի աքսիոմներ, որոնք ակնհւսյտ ճշմարւդումիջոցով բխեցվումեն եզղրանից են. բյուններ եր աա ու աթեռրեմներ,իսկ ավելիելը: մելի մինչեւ է Ճիշտ համար աքսիոմները պետք տրամաբանականպահանջներին լինեն իրարիցւսնկախ, չհակասեն սիմյանց եւ լիննն լրիվ. այսինքն՝ բավական տեսության բոլոր թեռրեմների բխնցնելու համար: Աթսիոմատիկ մեթողն ում է գիտության բարձր մակարդակում. նրբ գիտելիքների մեծ բազմությունիլյ հնարավոր է ղառասմ այդ ելակետային. ճշմարտու-

երկրաբան կենսաբանության. |ում

կ

բ

հւ

ի բարդ

Աի

մար

ի

դեդուկցիայի վերջի

ե

նձ

ե

ամբոդջակ

բավարարեն հետեւյա

առանձնացնել ակնհայտ ճշգրիտ ամենազարգացած. ամենակատարյալ տորյուններն, |

բյաննն

աքսի ու

իկ

տե-

տեսու-

թյուններն են Եվ պատահականչէ. որ ամեն մի գիաություն ձգտում Լ օվտագործել աքսիոմատիկ մեթաղըեւ դառնալ աքսիոմատիկ տեսություն Երրորդը գենետիկ մեբոդր կիրառվում է էվոլյուցիոն գիտություննեբում, ռրոսք ուսումնաւիրում են զարգացող օբյեկւոներ.օրինակկենւաբանության մեջ Այս դեպքումաքսիոմներիփոխարենորպես ելակետ

վիճակր. իսկ կենդանի սկզբնական ռրգանիվմների՝ Բ: րեն դրանլյ այդօրենքների հիկան վրա սկսում են բխեց Լյաոտետեւ

վերցվում 1 ման

տրս

բենքները

օրվանիզմներիզարգացմանհաջորղականւիուլերըեւ ծալալել Լվոլյուցիոն տեսության թբուլանդակությունը. է. երբ մեծաւվես ճում Դեդուկտիվ մեթոդի են այն մեթողմեթողէ. որի օգնությամբիրերիու սերի հետ մեկտեղ երեւույթների որոշւսկի ղասի մասին գիտելիքներիտարրերը, ճրանց փոխաղարձկապերնւսրտւհայտվում են ճշանների միջոցովեւ այդպիսով ստեղծվում է արհեստական, գիտական լեւս, Ռնական լեզվի համեմւստ արհեստական.գիտականլեզուն ունի մի շարք առավելու-

արդոնամետութունը

նաուծը եայ մի

Իլուններ. Բնական լեզուն

լնորեն լ Խռաջացած համընդոհւճուր միջոց է. այն երկարուբարղ 1. չափապանց հարուստ է, արտահայտում է ոչ միայն մտքեր. գիտելիքներ. այլեւ «պացմունքներ.իղձեր եւ հրամաններ,վերին աստիճանի ճկուն ու բազ-

ռանշանակ Լ. հետեւաւվես ոչ ճշգրիտ: Դրա հեւոեւսնքով այն հարմար Վ ճշգրիտ գիտական գիտելիքներն արտահայտելու եւ զարվացներո համար Գիտական լեզուն ստեղծվումէ բնակւսն լեզվի մի փոքը հատվածից. նրա որոշ բաոնը ու արտահայտություններճարմարնցվում են Վվիտությանորեւէ ճյուղի պահանջմունքներին Այդ բառերին տրվում Լ ռեկ կոնկրետ նշանակությունեւ նրանց համար ընտրվում են հարմար ճշաններ, ինչպես, օրինակ,ֆիզիկական զանգվածի համար Պո». Լներվիւսլի համար «Ք». բվերի համար «1. 2. 3...» արաբական նշանները. եւ ւյլ 5. մասբթեմատիկակւսն նշանգործողությունների համար «Ւ, սեր Գիտականլեզվի բառերը, քանի որ խիստ միանշանակ են. |լռչվում են տերմիններ: Բառը բազմանշանակ է, իսկ համար ոչ լեզուն հւսմըն ջատ ոնդ ու աղքատիկ. ոչ լեզու է կարճ. պալ. ոիանշանակ եւ ճշգրիտ Գիտական լեզվի այղ առավելությունները ի են վորութ) տալիս սնղծել օբյեկտների ձեւայնացված, այսինքն վերացոսկաննշանային ռեյ ղրաճք եւ ստացված արդյունքները փոխադրել օբյեկտների վիա Սողելներիհետազոտությունը կատարվում է ձեղսկան տրամաբանական զործողությունների միջոցով. որոնք իրենց բովանղակությամբ դաահանվումմերհն: Ձեւական եղանակովձեռք բերված նարգիտելիքռերը, կանխատեսումները եւս հանդես են գալիս ձեւական տեսքով Նրանց ռեալ. էմպիրիկ բովանդակությունը արվելու համար կիրառվում է մեկնաբանմանմեթոդը Այս մեթոդը ձեւայնացման մեթոդիուղիղ հակադրությաննէ. որովհետեւ գիտելիքի ձեւից մարդկւսյին ճանւաոչոությունն անցում է կատարում ճրւմ ռեալ բովանդակությունըեւ բացաԽսրռում է. թե ինչ նդր ու անհայտ իրեր, երնւույթներ. հատկություններ ոո կապերեն նրա տակ բաքնված Երբեմն տարիներ ու տոսնամյակդեր նն պահանջվում ձեւական գիտելիքի ռեւսլ բովանդակության մեկսաբանությունը գտնելու համար Օրինակ, տարիներ անց հաջողվեց որարզել,որ Էյնշտեյնի Բ-ոօ՝ բանաձեւի տակ թաքնված է ատոմի մի«ուկի էներգիան. իսկ Դիրակի էլեկտրոնի լիմքին հւսնաղիր լիցքով ուսնղես եկող մասնիկըպովիտրոննէ, Կան ճաեւ այնպիսի ձեւական արդյունքներ, որոնք մինչեւ հիմա մեկնաբանված չեն Այդպիսին Լ 'կյանկի 10" ամ ստացած արղյունքը. որը 100 տարուց ավելի Լ մելնաբանված չէ. հետեւապես հայտնի չէ. բե ինչ Լ դրա տակ բւսքնված՛ Սնկնաբաճությունը եւս առաջադրվումէ վարկածիձեւով Նրանից -,

Գ

»

տերմինը միանշա ն

փոխարենը ճկուն բայց.

հեւտավո մոդելները.

են արվում եւ գիտափորձերով կանխատոնսումներ կամ ղիտարնումներով ստուգվում,Բացասական ւռրդլունքի դեպքումայն մերժվում է եւ նոր վարկած է առաջ քաշվում Այսպես, ճախքան ւգոզիտրոնիփասրկածը հերքվել են Դիրակի առաջ բաշած 2 սխալ վարկածնեիը (էլեկտրոնի թուրսծ խոռոչի եւ պրոտոնիմասին) տեջ շատ ղեր են խաղում ճաեւ վե-

Տեւական իմացության երն

սի

կարերը փւմենբ ե

վերընթացի

Այդ մել Ճասերից. կողմերից.

կ

ի

ու

ում բաղրից Աառուզվածք ունեցող համակարգերի ճանաչողութ

ը:

հատլություններից

իվ

կացած ն բարդ մամանակ Վերընթացի մեթոդի օգնությամբ սկսում են

բարդ

համա-

կարգային օքյեկտի ամենապարզ,ամննավերացականկողմից կամ հատկությունից հւ ատտիճանաբարանցճում են ավելիու ավելիբարդ ու կոնկրեա կողմերին

հատկություններին

մինչեւօքյեկտիհամակողկամ հանեղծումը: Այղ որպեսհասկացություններիուսմակարգ.որն արտացոլում Է օբյեկաի ամբողջականէությունը, այսինքն նրա ներքին պատճառնեու օրենքները:Հարկ է նկատել. որ վերացականից բր. վերընթացիեւ լարգայիըն երը նման դնեպբերում կիրառվում են հասատեդորեն եւ տրաԲլսցի կիրառվում են նաեւ վեր է մեթոդի պատուսկանորեն նւ վարգացում ապրող օբյեկտների հետեւում է օբյեկտի պատմուրյանժամանմակագպատմությունը" է րական բաշ ձությունների յտում ճությունը. բոլոր պատմական անհրաժեշ օրինաչափը նրանց երը, շեղումները. ամեն տեսակի ը նէ ճրանց խորքոմւ թաքնված.նրանց միջով ելե իրենվ ուղին նարթող օրինոսչափություններըՊատմական գործընբացների ներքին օրինաչափությունների շնորհիվ վում է ոբյեկաիպ է նրա մեթոդր վերանում է պատմությունիւյ արղննձեւավւքված կառուցվածըը: Դա կառուցվածբայինմեթուլ Լ եւ Լ կրրառվուռ այն դեսլքերում, երբ օբյեկտի պատմությունը բոլորովին ուսյտնճիչէ կամ Էլ հայտնի Լ. բայց չափազանց դժվարէ այն ասումնաեն պատմականոսիրել Օրինակ.քանի որ մեզ հայանի չէ. թե թյունը. էլեկ յունը եւ իեն ծագել 1 պատմական այլն. ֆիվիկան մեթողիցեւ ղիմում Է տրաէ ճաբանականժեբողի օգնությանը Այդ մեթոդըձգտում սլարզել,թե ինչ Լ զանգվածը, ինչ Է ձգողակ բյունը, էլել յունը. էներռւսճի

լ

կերի

ղես Լ գալի

հատկություններն ե

դրանցից լայնորեն

մե

առաջացած լ

ք

ան

պատմական հանվում

միջույով

պատահականությունները. ջները հերբակ

ի

իվ

ջացը

մշակհայտնաբերման ռբյեկտի եւուսումնասիրո :

կածնե

հրաժարվում,

ինչսյես լ

ունեն դրանք, ինչպես գիան. ատոմը,նրա միջուկը.ինչ հատկություններ են կապված միղլանց հես. որոնք են ղրոււնց օրհնըները Ե այլն Արդյանքում մշակվում Լ օբյեկտի կառուցվածքը եւ գործառնությունները

տեսությունը. Մաթեմատիկական. բազմաթիվ այլ տեսաբյուններ տրամ

քիմիական ֆիզիկական, եթոյլւվ ստեղծ-

սրտացոլող հւ

ված կառուցվածքային տեսություններ են

Տրամաբանական մեքողին են ղիմում նւսեւ այն ղեւլքում. երբ օրլեկտի սրոտմության ուսումնասիրությունը մեծ դժվարություն է ներկայացնում եյ դրա

չիպքել

համար մի քանի տասճյակ տարիներեն ուսրկավոր Նոան մ են օբյեկտիկոնկրն ից իր բոլոր

շեղումներով նահանջներով ռանդերձ. պառահականություններով, ու

վերցնում եմ պատմականգործընթացները մաքուր ձեւով, ճրունց Սարկաւյման օրինաչափություններիտեսանկյունից:Այստեղ պուոմության

ընթացքն արտացոլվում է ի

կացուր

եսության մեջ յղեկտի

ընդհանրացված ձեւովՀասվերազական, ուհ կան

տրամս հ

կ

Նրն

իղա

են

ր

ու

ի

բրոճը

իմասցյոթյան օ-

խան կողմերի հատկությունները Օրինակ. տեսական կեն

լ

ի

պարզել կենդանի էվոլյուվիան, սկսելու ձգսսում օրգանիզմների սիաբջիջ ընդունելով օրինաչափ Լվոլյումիայի հիմք բյուններըօրգանիվձներից. կան հաջորդականությունը ընդհուպ մինչե մարդը հիմւրա օ բյեկւոիվ Նույն |

է

յունը:

թյունը

Լ

եւ

ոնու-

իս

դը

բի

բազ

Դ

թիլոգենեզի Լո օնթոգհրեգիձիասճությունն Է կերպ էլ միասնամեուսն նն տեսական իմացության պատմականեւ սորամարւսոյս լիան բողները Պաւոմականմեթոդը. փաստական նյութ հայբույթելով. հուլԼ մերոդի նիլ համար տրամաբանականմեթողն իր հերթին. խորանալով պատմական գործընբազների ու իրւդարձությունննրի ճերքին Լուրյան, օրինաչա'իությունների մեջ, խբանում է պատմականասումնասիրությունների հճխտայազարգացումը-" լ Գիտական իմացության Այդ նշանակու թյան ու է, որ նրանք պետք է մշտապեսսերտ կլապիմեջ միորանց հետ: Կապի խզումըխիստ բացասաբար Լ սգղում բե մեկի. թե ոլուսի վրա Պրակտիկանդառնում Լ կույր, խարլսափում Է մքության ոնջ. ւսպավինելովնոր երեւույթների, ճոր փատոերի պատահական Դրա հետեւանքով նրա զարգացումըխիստ հաղտնագործություններին դանդաղում Լ- Իսկ տեսությունը դառնում է առարկայազուլկ.ուստասըկ ու մն է եւ այն վերածվում Է մենրա թր

Իսկ

ղեկավար հիմնարար սկվբունբ տեսու ճեն ուգործակվեն դի

զ

թլսղ

ղոգմայի

ընդ

մ

(

ընդմեջ. տեսություն մներ

Գտնվելով պրակտիկայիհետ սերտ կապի նում Է նրա տվյալներ փ

ու

յան|

հայտնավործություններ է անում եւ դրււնու|լուսավորում է պրակտիկա(ի հետագա զարգացման ուղին Մյուս կողմից, պրակաիկանիր զար-

գացսամբնոր երեւույթներ, ճոր փաստերէ հայտնաբերում.որոնք դառնում են հիմք նոր տեսականվերլուծության եւ ընղիանրացման համար: Այղ րնթացքում մեկ պրակաիկան է առաջ անցնումտեսությունից. մեկ տեսությունը պրակտիկայիցեւ նրանց միջեւ պարբերաբար առասջանում է հանչաություն, որի լուծումըմեծաւվեսնպաստում է ճրւսնցառաջրնրացին. Այսպես. Ռեվերֆորդնիր գիտափորձերովհայտնաբերեց ասոմի մեջ կարծը միջուկի գոյությունը. որր հակասությանմեջ մտավ ատոմի կաթիլային տեսության հետ, հւսմաձայնորի էլեկտրոններըլոդում են դրսկան լիցք ունեցող միջավայրում. Այդ հակասությանլուծումից ծնվեց ասամի միջուկային տեսությունը եւ հայտնաբերվեցինպրոտունճերըՏվյալ դեպքումպրակտիկանառաջ անցավ եւ հակասության է հեջ մտավ տեսության հեւ Սի ւսյլ ղեպբում անցմ Ստումն: հակ Օրիճակ. ձգողական ուժերի հաշելնելով երկարի վեցին. թե ինչւվիսինւչետք է լինի երկաթիկարծրությունը Պարզվեց,որ 1500 աճգամավելի կարծը լինի, քան պրակտիկանէ տյն պետք է է000որ գերկնարծըերկաթ կարելի է ցույց

առաջ տեսությունն միջատոմային մեծությունի տե

պարվվեց-մի տյաԱյնռհետեւ

արդեն ստացվել նմուշներն

վ

Եվ դրա

ադա-

են ջին Տեսական բոլոր կանխատեսումները. Պլանկի.Էյնշտեչնի.Դիրսկի կանխատեսումներըցայտուն օրինակներեն այն բանի, թնեինչպես է տեսություննառաջ անցնում հւ հակասությանմեջ

մտնում

եւ

մնացած

պրակտիկայի հետ. ինչպես է ճոր պրակտիկանհաղթահարում այդ

հա-

կասությունըեղ առաջ ընթանում: Նոր պրակատիկաղի., ճոր փաստերի ճնշմւսն տակ տեսության զարգացումը տեդի է ունեճում 5 հիմնական ձեւով Առաջին լեւվքում տեւությունը որոշ փոփոխությունէ կրում. կատարելագործվում,ընդլայնվում եւ կարողանում է բացառորելնաեւ նդր փաստերը Դրա օրինակնէ դամոտ 200 տարիռանան մեխանիկայիւռեսուբյան կատարելագործումը սերի ընթւսցթում Երկրորդ դեպքում մի ւռեսությունը փոխարինվում է մյուսով Ղրա օրինակ է լույսի մասնիկային տեսության փոխարիմում ալիքային տեսությամբ. Երրորդ դեպքում գոյություն ունեցող տեսության կողքինառաջանում է նոր տեսություն, որովհեւոեւպարզվում է, որ նոր փաստերը որակապես տարբերվումեն մյուսներից եւ դրանք բացատրելու համարպետք է սաեղծվի որակապես նոր տեսություն.Դրա զայտուն օրինակ Լ ռադիոակտիվության ւոեսությունը.որով ապւսցուց108

վեց. ռր ռադիոակտիվճառագայթումըչի պատկանում մինչ այղ հայւո-

նի ճառագայթումների որ այն բոլորովին ուրիշ բան է: Չորրորղ շարքին, նլ դեպքում 2 հակադիր տեսություններ միակողմաճիեն ճանաչո: են սինթեզվում մի նոր բարձր կարգի տեսաթյան մեջ. Այդպիսի սինբեԿի տիպականօրինակ է լույսի դասական մասնիկային եւ ալիքային դռեսություններիմիավորումըլույսի քվանտային տեսության մեջ Հինզերորդ դեպքումառաջանում է ավելի խոր ու լայն տեսություն. որն ընդգրկում է նախորդտեսությունըորպես առաջին մոտեցումեւ իր մասնավոր դեպք: Դր ա լավազույնօրինակներիցէ հարաբերակւսնությւսնտեսությունը.որն իր մեջ որպես մասուսվռրդեսլք պարունակումէ դւսսական մեխանիկան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԲԱԺԻՆ 2

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

Տ

ՀԻՄՔԻ

ՈՒ ՇԱՐԺԻՉ

ՈՒԺԵՐԻ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

97 ՃԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԻԴԵԱԼԻՍՏԱԿԱՆ

ՄԵԿՆԱՐԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

եՄինչեւ 212դ կնսերըփիլիսոփայությանմեջ ամենատարածվածը ղել է ռասարակությւանիդեալիստականմեկնաբանությունը: են Հատռրակությանմեջ խյեալիստճեր եղել ոչ միւսյն բոլոր իդեալիստները,.այլե) մատերիալիստները:Այդ պատճառովէլ մատերիւալիզ. կիաստ-պռատ:Բնության սը եղելէ հարեն յում ճրա ածանառաջնային. իսկ հովեւորը. գ ցյալ Իսկ ինչ վերաբերումէ հասարակությանը,աւա նըւսնքայստեղ անցել են հակառակ ղիրքերիճ, պնդել են. որ բոլոր մարդեային գործերում առաջնայինը.հիմնականը հոգեւորն է, այսինքն` մարդկանց մտքերը. գաղափարները.նպատակները.կամքը, իղձերն ու ցանկությունննրը եւ այլն: Եվ դւս առաջիճ հայացքից հասկանալի է, որովհետեւ հասարակության մեջ գործում են գիտակցությամբ ու կամքով օժտված ձարդիկ,րոնը ճախրւասն մի որեւԼ դործ ձեոնարկելըինչ-որ մտքեր. գաղւսփարներեն հղւսնում.ճպաւռակներենճ դնում, ծրագրեր են մ դրանք եւ կամքի ուժով եուբյուն են | համար Օբյեկտիվ իդեալիւյմըհասարակությանհիմք ու շարժիչ ուժ է հւսմաբում գերբնականտիեզերական ժերը` աստվածներին: Ըստ Անտիկ շրջանի եւ միջնադարիւլաւոմիչների, պատմությանիրական լլերտողներր ատտվածներնէն Ամեն ինչ հասարակությւսն մեջ կատարվումէ նրանց կամքով. ճրանքեն տնօրինում պետություններիու թւսգավորնեեն եղել իի ճակ Այս հայր ՀերոԲյան ղոտոսր. հոռմեացիպատմիչ Տակիտոսը, հայոց պատմության հայր ՄովսեսԽորենացինեւ մյուս պառմիչները:

ըմբոման անհետեոողական գիտակցությանը՝ երկրորդային կողմ

ել

կազմում

գոլ

լ

տեսակետին

է10

Փաստորեն նույն ոգով է շարադրել իր պատմության փիլիսոփայությունը Հեգելը Հ Լլ. սկզբին:Նրա համոզմամբ. համաշիւարհային ոգին իր զարգացման ընթացքումանցում կատարելով մի փուլից մյուսին. աէ մի որեւէ իսկ վելի ին, որպեսի |

միջից առանձինանհատների: Հաջորդ փուլոմ ժողովրղի

ճա րնտրի՝ Օրինակ. ճա ու ղրա է ընտրել հույճերին կանությանփուլն իրագործելուհամար չճորհիվ հուլները հզորացել ու նվաճել են ամբողջաշխարհը Ասպետաու կան քաջությունն համար ընտժողովուրդնե րել է Հեգելը բաԿսականչել ձիու վրա». է. «Ահա համաշխարհային ոգիճ են համարում Համաշպատմությանկերտող Վոլրսնտարիսոռները խարհայինկամքը, որն իրագործում է իր ծրագրերըգերմարդկանցմիԴա է, որը, ինչպես ասվեց, դավանել է գեր«ոով. Նիցշեի տեսասկետն ձանականֆաշիզմը եւ որն աշխարհիճակատագիրըտնօրիճողէ հռչակել Հիտլերին. Տեխնոկրատական իդեալիզմըհասարակությանշարժիչ ուժ է հասարում գիտատեխնիկական միտքը, հետեւապես, գիտության ու տեխկողմնակիցներըհամոզված են, սիկայի գիտական որ դարաշ| գնալով ւսվելի ու ավելի վճումկան են դառնում եւ դրան ցիտատեխն հասարակության են կական ընթացի վարիչներըեւ մենեջերներն տու Արեւմուտքում գրում են հեղափոխությանմասին Հասարակության իդեալիստականըմբռնումը գերագնահատել ու բացարձակացրել է մեծագույն մտքեր, գաղափարներ ու նպատակներ հետեւապես. հռչակավոր` հանճարեղ. տաղանդավոր առաջադրող. ուսըդկանց. թագավորների, օրենսդիրներիու զորավարների դերը. հառարելով նրանց պատմությանիսկական կերտողները ե նիւսնց անվամբ կոչելով ամբողջ ղարաշրջաններ,օրինակ, Հուլիոս Կեսարի. Նաղնոնի, Ստալինի, Հիտլերի եւ պոաների Դա նանգեցրել Լ ւսնձի պաշտամունքին. Հարկ է նշել. որ անձի պաշտամունքի գաղափաիաէ. Մեծ բտությունը չաւիազանց ր այն ղազայ որոնքվ րեն վանել են ինկ խստվածացրել են Եվ ղաս հակառակ այն բաու ու հին. որ մարբսիզմ-լենինիզմը, դետնըլինելով մատերիալիստական ոինիտոական ուսմունք. արմատապեսմերժել Լ անձի պաշտամունքը. կերտող ժողովրդական եսվել ւսնգամը թերազ վել. յդ

ամ

Լ

վրդի

սի օտիշ

եւ

աճ

գեղեցիկ

ս

հավատարմությունը պարմնավորե

տան ին,

հանճարներին. ադ ուսմունքի հայտնագործությունները զարգացման մեջ. զուզընքաց մենեջեր ուսսարակությունը. անգամ թյան

ղե

ը

աան

Հ

վ

մոլեռանդությա

ԼենինինՍտալինին

համարելով

էէԼ

րը,

Վանպվածնե յ

յ

րի դերը մեջ: Դրա հիման վրա ձեւավորվել Լ հերոսի եւ պասիմ ւլաանգվածի տեսությունը. որը յայն տարածում է ունեցել ՃԼՃ դ. վերջիհեղափոխական շարժումներում.հատկաւվես ռուսականնարողնիկների, հայ ֆիլ

լ

ակտիվ

պ

թյան

դաինճերել այլոց մուռ, որոնք ահաբեկչականգործունեություն են ծավալել. անձնազոհության հն գնացել ւպասիվժողովրղինքաջալերերոեւ ոտքի հանելու համար Այդ տեսության ծայրահեղ տարքերակներիցէ

ռեակցիոնզանգվածիտեսությունը.ըստ

մեծագույն որի անհատ Էմութ զիպչում նրան

ցանկացած վեր կամ վում ու իր հակադրությանը է վերածվում հենց որ ու խավար զանգվածի ձեռքը Տվյալ տեսակետից մարղկության ողջ վեհ գաղափարների խեղապատմությունը մեծագույն թյուրման բյունն է մբոնթյան տան բոլոր տարբերակների է, ռր նրանք ընդուսնուր ի

հանճարների այն թերությունն մո մտքերի գաղաւի եե գործունեությանպատճառների աղբյուրներիմեջ. չեն, կամային Հ

պ

իդ

ու

մ

ու

տաքրքրվում,թե ինչն Լ դղրդում պատմականգործիչներինայս կամ այն գաղափարը ու պատակը հղանալ, իրենց կյանքը նվիրել դրանց իրագործմանը Բավարարվումէին միայն նշելով. թն ինչպեսհն դրանքծագել այդ գործիչներիվլուխներում.

ԱՇԽԱՐՊԱԳՐԱԿԱՆ

ԴԵՏԵՐՄԻՆԻԶՄԸ

Աշխարճագրական դետերմինիզմը պատկանում որըէ դպրոցին, գոյու իայի

է

լ

)

րակության

թյաճ հիմք շարժիչ է համարում աշխահագրականմիջավայրի այս կամ այն կողմերըկամ գործոնները.Այն իր հերթինբաժանվում է մի քաեւ

նի ուսմունքների: 24411 Դրանցից ամենաազվղեցիկը է ցիոլոգ Շ. Մոնտեսջիոյի

ղ.

ֆրանսիացիիրավագեւռ ու

սո-

է, որ երեք` ճկատել ուսմունքն Մոնտեսքին գուրտ. րդկային շոգ ս եզրաթակրթությունը լէր գոտում, կազրել գոտումկլիման իր խստությամբճնշում մարդուն եւ բարեխառն

Լ

|լ

քաղա-

ի

ից

է

ցուրտ

ճա

եւ

նա զարգանա Շոգ կլիման իր շքեղությամբ մւսրդունեըես Լ տալիս: Նա կարողանումէ հեշտությամբաւլահովել իր կյանքը, չունենալով հագուստի. օթեսսնիու սննդիմեծ պահանջներ Մյուս կողմից. շոգը թուլանում է աշխատելու նրա եռանղը, ճրա կամքը Այդ պատճառով էլ շոգ գոտու բնակչությունըհեշտությամբ հպատակեցվում նչ ստրկացվումէ Դրանով է Մոնտեսթիոնբաատրումհին արեւե-

չի բողնում, ռը

ասռրական,քաբելական, եգիպտականեւ այն բռնապետություն ռերի առաջացումը- Բռնաւվեսւական կարգերն իրենց հնրբին Լլ ավելի ես խոչընդոտումհասարակության զարգացմանը ամեն ինչ չափավոր է բե շովը. թե ցուրտը. բե Բարեխառն գուտտում 'վբուստի միջոզները,նւ դա նպաստում է մարդուզարգացմանը Մարդր ոտիպվածԼ աշխատել, այսինքն` պայքարել բնության ղեմ. |լղել նրա բարիքները եւ բարելավել իր կյանքը: Նա ազաւոասեր | նչ մեծ դոլյաուռրյամբ է ենթւսրկվում բռնությանը Աշխարհագրական դետերմինիզմիմյուս ուսմունքը հասարակության «արզսցման որոշիչ գործոնԼ համարում ոչ բե կլիմայականսրայմաննեսի. այլ ցության հները. Այղ տետսկետից, սկվբում զարգացել են մեծ գետերի ափերին ապրող ժողովուրդները.ինչպես, «րինակ. Տիգրիսի ու Եփրատի. Նեղուխ. Դնեպրի ու Հռենոսի ափերին բ(ւսկվողները Դրանք գետային քաղաքակրբաւթյուններննն Այնուհեչեւ վարգացել են ծովերի ափերին ապրող ժողովուրդները փյունիկամիները.հույները. հռոմեացիներըեւ մյուսները, որոնբ եւ ստեղծել են Ժոռան.

ւիտին ովկի

Հաջորդ լուրազրել ձարդիկ քաղաքակրբությունները փուլում յին թայլա-

են

երը

ն

ապրել|ապանացիշսորհիվ սկսելառաջընրաց

բակրթությունը Դրա ները.

եւ

իք,

լ

իկ

են

ները եւ մյուսժո

անդլի

Աշխարհագրական սկզբին հոլլ

դետերմինիզմի հիման վրա ՃՀ

վորվեց աշխ

լ

դ.

թյան (երկրաքաղաքակ

ձեւա-

թյան)

"իսսոթյււնը, որն ուսումնասիրումԼ աշխարհագրական միջավայրի եւ դիրքի ղերը պետություններիքաղաքակամության մնջ. Այն չչսփազանյ զարեղդըԷ, քանզի պահանջումԼ պետության արտաքին քաղաքակաԿռւբյունը մշակելիս հաշվի առնել իր տարածքի բմակաս հայատությունները, ջրային ձերձավոր ու հարեւանմեր| ու սրանց ուժեքլւ. բաղաքականությոսնուզղու խածությունը, իր հնարավոր ղաշնակիցներին թշնամիներին. չեզոք սլետություններին եւ այլն. Մանրակբկիտհաշվարկներիհիման վրա ռե

"ակվում

ել

ե

եսակ

լոր

ք

ռազմավարական Աաաա

դաշինքներ ին չէ. որ յքական ուս ա, ազդեցիկը հան դաշինքներնեն Հյուսիս-Ատլանայան պակտը. Անկալխ պետուբյունների հածձագործակցությունը.Ամերիկյան պառոթյունները կավ։տսկերպությունը,Եվրահամանքըեւ այլն Աշխարհաքաղաքականությանը հատուկ կարեւորություն ունի Հաաստանի Հանրապեւոությանհամար. ռրն իր բնական հարստուբյունեւ ռերով. աշխարհագրական ղիրքով մերձավոր հարեւաններիառումով Կանվում է վերին աստիճանիաճբարենպաստվիճակում Լինելով դեպի Նվ

վածն տ

են

լ

Ե բնու

ք

միջ

լ

-

օով ելք չունեցող ցամաքային երկիր. Հայաստանըհեշտությամբ են-

է շրջափակման. որի մեջ էլ այժմ գտնվում Լ. Հետեւապես, շրբարկվում Ւէ համար մեջ ճկուն յան ն, մ

վելու

չավ

ը

արտաքին

պայմանագրի կնքում" անվտանգության

ւվետությ

ք

ների կոլեկտիվ

Աշխանաքադաքականությյոնը եդել է սուր վեճերի ասպարել.Ժամանակին ֆաշիստական երկրներըդրա միջոցովեն փորձել հիմնավոբել իրենց ագրեսիվ քաղաքականություն, Ֆաշիառական Գերմա օրինակ. երկրորդ հենվելով սանձավերծեց.

ճիան.

թյ

աշխարք

աշխարհամարտը

հաս-

բնակ

ելու վրա ի խան, ԽՍՀՄ-ում մերժումԼին աշ| նության վզիտականություննընդհանրապես, Այն համարվումԼր բուրժուական ռեւսկցիոնմի ուսմունք, որը ֆիզիկակաճ ու տնտեսականաշխարհագրության տվյալների հիման վրա արդարացնում է իմպերիալիստական պետություններիագրեսիվքաղաքականությունը. Իրականում այդ երկու ծայրահեղ մոտեցումներն էլ արմատապես միջոցով ագրեսիան արդասխալ Լին աշ Կործոն մեջ. իսկ նրա դեր եւ գիտականության մարքալզենինյան,խորհիդային ժխտումը նույնացնում էր նրա` ագրեսիվնպատակներովկիրառությունը եւ ճրա որպես Գիտության օբյեկտիվ բովանդակությունըԻնչպես հայտնի է գիտության բովանդակությունըեւ ճրա կիրառությունընույնական չեն Ատոմային ռումբի առեղծումլի չի կարող հիմք ծառայնլ իայի ու ի գի ն թյունը մերժելու համար. ապաՃապոնիայի աննախադեպ ցուվեց. որ նրանց պեւոք չէին մինչեւ Ուրալ ձգվող «բնական» սահմանՂա մի ները ցեց մարքս-լենինյան Աշի Թ) այժմ եսակետի սի նդւթյ է որպես պեսոությունների քաղւսթականությունը ռիմնավորող դիտությսններից մեկը. Աշխարհազըւասկան գործոններիանտեսումըկամ թյուր ըմբոնումը կարող է անգամբախտոբոշ նշանակություն ունենալ այս լլամ այն պետությանհամար: լաղափ

չպես

կտրակ

ԼինՂեխարհաթաղաքականությա մ

ներ պետությունների գոյւստեւման բարգավաճման կ

ֆիզիկա ատոմային

ոգավաճում ետպատերազմյան Պ

նը:

ամենուրեր ճանաչված

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՏԵՐԻԱԼԻՍՏԱԿԱՆ

ժի

ի

արտաքին

(ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ)

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

Հասարակության մատերիալիստականըմբռնումը կամ ւպատմաէլ4

է

կան մատերիալիզմըստեղծվել Կ. Մարքսի կողմից Մարքս-լենինյան-

են այն մեծագույն հեղափոխականհեղարջում փիլիսոփայության եւ սոցիոլոգիայի պատմության մեջ ըստ Մարքսի ուսմունբի. ուժը ոչ թն մարդկանցմտքերը. նյութական բակճերն են. այլ րը. մ կանկեգուդրությունը, բյուն, իդեալիստերին,Մարքսըալնդում է ոչ բե հասասրահսկան գետակցությունն է որոշում մարդկանց հասարակական կեցուբյունը. այլ ընդհակառակը,հասարակականկեցությունն է որոշում հասարակականգիտակցությունը առաՆախքան մտքերու գաղ. քաղաքականությամբ. իրավագիտությամբ. փիլիսոփայուէ ապրի,իսկ ապրելու համար թյամբ ու կրոնովզբաղվելըմարդը պետք ճա պետք Լ ունենա տուն ու տեղ, ու սնունդ, վառելիք ն: այլ է հյ ադ բոլորն ստեղծվում յան շնորհիվ: հիման վրա ծալում կյանքի հասարակական եւ հոգեոր: յուս սոցիալական, Ամեն րակություն թյան իր որը ուն մի է 2 կողմից, ուժերից ու հարաբերություններիցԱրտադրողական ուժերն իրենց հերթին բաղկացած են արտաղրողներից(աշխատողներից) եւ արտադրության միորոնց մեջ մտնում են արտադրության ջոցներից, իրենց վեւայլ մեջ գլխավոր Արտադրության աշխատող մարգն եւ Լ. եւ մկանային համակտրգն գործիքները նրա. այսպես ասած, ոսկրային Է Կրւուսգրական հարաբերություններն ունեմ 3 Կգողմ.սնտփականուՍեփան եւ բաշխման թյան. հարաբերություններ են տալիս, թե ումն ենպատկանո բյան լման պ հարաբերություները ցույց են տալիս, են բամանված աշխատանքի տարբերտեսակնեըը եւ ինչպես են մարդիկփոխանակում իրենց աշլսատանքի արդլունքսերը. իսկ բաշխմանհւսրաբերությունները՝թե ինչպես. ինչ ձեւով եւ ինչ են բաշխվում արսւադրության արդյունքները. ուսմմամասնությամբ են. Գլխավորն այստեղսեփականության ինչհարաբերություններ պիսին այղ ններն են. այնպիսին Լլ էլ եւ են Օրինակ. ստքկասփրականարբաշխման հարաբերուբյուններն տաղրաեղանակումտիրոջն են պատկանումոչ միայն արտագրության միջոցները,այլեւ ինքն արտադրողը ստրուկի Ռըւպեսսեվուսկաճատեր ստրկատերըհանդեսէ գալիս որպես արտադրությանկազմակերպի: ու հսկիչ Այղ պատճառովճրան է պատկանում նաեւ արտադրանքը. որի

ռերը հոչակել

հիմքն հասարակության " շարժիչ

որՅա

Հակադրվելով

ք

|

րներ

դրելը.

հագուստ

լ

Արտադրության են ր

ոլ

ք

ը.

իրավական

ն

լ

ր

կր.

արտ

ար

Գործիքները Գոա իկ ղեմբն

Ց

հումքը:

-

փոլ

կ

հարաբերությումները ցույց

թե ինչպես

հաշվին մա օթեւան է տալիս,կերակրում ու հագցնում իր ստրուկներին: է է պահում Եվ տպավորություն որ վ

ստլ

թեհակառակը. այլոչ ժուան

միայն

րում բուր-

պայ

է. աշխատողն արտադրության միջոցների տերն ազատ է

մի

եւ, գոյության

ե

էվ

չունե

եր

տիրոջը: Դրա շնորհիվ կապիտալի տերը ստանում է իր եկամուտը շահույթի ձեւով. իսկ վարձու բանվորը՝ աշխատավարձիձեւով: Սեփականությանհսրաբերություններիմեջ տեղի ուճեցած փոփոխություններնանմիջապեսփոփոխություններեն առաջացնումփո-

հարաբերություններում: բաշխման խանազման ուժերն շարժ կան կողմն ձգտում եւ

զական

ար

ծել իրենց

ն

կի

երը

են,

են

ի

կ

հեշտացնել իրենցաշի հմտությունները"Ուստի. արտադրողակւսնուժերից ու

գործիքները,

բարձրացնել իրենց

ալ

յունները Ղրության մեջ Ա դր կ կողմն են Ա ուժերի հիմանս վրա. նրանց բնույթին ու զարգակման մակարդակինհամապատասխան ձեւավորվում են արւլոադրահարաբերությունները. որոնք իսենց համապատասխաճությամ շնորհիվ ճպաստումեն այդ ուժերի հետագա զարգացմանըԵվ ահա դալիս է մի պահ. երը ճրանք առաջ են Ետ մնալով ւսյդ ուժերից, անցնում արտադրահւսըւաբերություններից ղաղարում են համապատասխանել նրանց եւ սկսում են ա է հալ րվելակելճրանց թյուն նոր արտաղրուլականուժերի եւ չհամապատասխանուհին արտադրահւամրաբերությունների միջեւ, որը ժամանակիընթացքում վերածվում Լ սուր կոնֆլիկտի Հետագա անկաշկանդզարգանալու համար ուժերը արտադրողական ենճոր` իրենցհամանոր: մինչդեռ տիրադիմադրում որովհետեւ են. պետող հին նաբերություններնեն տիրապետության հիմքը. րանց ճնշող Ադպ թյունը ստիպէլ է լինում բռնի ուժով, միջոցովհին արտադրահարերով եւ դրանով վերակւսնգնելար2 վերոհիշյալ համապատասխանությունը. Այդպիսով.հաստատվումԷ նոր ավելի բարձր արտադրաելլանակ, է. Նոր արտադրողւսկանուՀաջորղ փուլում տվյալ ցիկլը կրկնվում մերին բոլոր ենսկսում րաբերությունները, են

ալուն.

հալ

կի

անվ

խ

կան

վերջինները հե

նրանց

պահանջում

ալ

ը.

երը

տն

|

մե

հեղափոխության բյան

ված

կողմերի պաղրաեղանակի Է

եցության տակ

այդ

ուժերը.

լ

բ

ԱԼ)

ի

խթանի զար|

պաճալ.վերստին առաջ են անցնում սրտադրահարաբերություններից" Վերջիններնսկսում հն ետ մնալ. հնանւոմ են. դադարում են համապատասխանելճոր արտադրողականուժերին եւ սկսում են արգելակել ու

կաշկանդելդրանցհետագա հի

հն

եւ

արտւսդրողականուժեզարգացումը Նոր. ճների համիջեւ ջազ

որըպարձյալ կոնֆլիկտի. ռելու ի միջո թյունը վերակ նելու գով րակ որպես գը մարքսիզմը ամերի իալեկտի բնույթին ենթարկվում մակարդ արտադրողական տերի Խղ օրենքի թյամբ հեղաշրջումնել են. լոսթյան կասությունը ի վերջո սրվում- աաիաեր ըսծվում Լ

է

բ

եւ

ածի

այս

ի

է

գործընբ

լ

լ

լ

լ

եւ

է

որը

ու

ր

մեջ

եւ

բյա

ի

լ

րվում

գործող:

ճոր արտադրածեղլանակի առաջացումը Դրա

հիման

վիա եւ դրան համապատասխանաարբեր արագությամբտեղի են ունե-

հեղաշրջումներ հասարակությանբոլոր մյուս ոլորտներում. եւ հոգեւոր Կիալական, քաղաքական. սում

ռելու սում

սո-

կյանքում Այսպե անցվրա վերա|սավերը հիման ուսոցիալկաան հինդասակարգերն

իրավական.

են.

`

մասնավորապես. կասյիտազիջելով ճորերին, կառճնե-

իրենյ տեղը

վարձու իստներինճ,

երներին

ու

փոփոխութրո սոցիալական կառուցվածքի վոլ

րին Հասարակության

րին զուգընթյսցտելի են ունենում քւսղաքական ու իրավական կառուզ-

վածքներիփոփոխությունները Ճորտատիրականչվետությանը էո իեն զալիս բուրժուական ու իրարավունքին պետությունն վունքը, կ կցություռները.հ ներպությունները այլն. Այդ փուրոխություններնիրեն են դալիս հասարակության կյանքի սեոխվումեն կանեւ է ողջ ալ հայացքները որը հասարակարգը ԱրՄարքսն ճա է դրրությունների որակում պեւ/ ֆորմացիայիտնտեսականբազիս. իսկ նրա վրւս հիմնված ու վեր ել խոյացող մյուս ոլորտները`քաղաքական, իրավական. եւ նրանց լական հ ուլ հալ հ տությունները, ինչպես. օրինակ. պետությունը. կուսակցություննելրը, եւ այլն. որպեւ: վերնաշենք. հասարակականկազմակերպությունները Ելնելով դրանից, ճշում է, որ Մարքսը մարդկության ճն են մեջ եղել ել ղարյան-հ ք

հերթափոխի

սկիզբ հերթին

եւ ղկ

վ

հոգեւոր փուիոոթյուն վերջո, փոխվում ի թյունը վ

բողջ

բարդյակա

հ

լ

նալ

ի

իրակ

պատմութ կապի

տալիստական: Դրանից բացի նա կանխատեսեց5-րդ, այսինքն` վերջին ֆորմացիայի`կոմունիզմի անխուսաւիհլիհաղթանակը: Ահա այսպիւսին Լ Մարքսիպատմականմատերիալիզմը, որը կոմունիզմ կառուցելու խոստումներովհամաշխարհայինկոմունիստական շարժման սկիզբըդրեց. մի քանի տասնյակմիլիռճզոհերի եւ վիթխարի ավերածություններիգնով նվաճեցմարդկությանմեկ երրորդըեւ ի վերջո հանկարծակիկործանվեց.Նրա պարտություննամնճնեւին էլ պատահականչէր. Այն հնետեաւնք էր Մարքսիթույլ տված արմատականսխալեւ ճերի տրամաբանական հակասությունների: Նախ, Մարքսըհիմնովին սխալ էր. արտադրողականուժերը սոսկ նյութական ուժեր համարելով: Նա հաշվի չէր առնում. որ աշխատող մարդը, այղ գլխավորարտադրողականուժը ոչ միայն էակ է, այլեւ հռգետրէակ, որ մարդու թյան

քային ողջ

մարմնականգոր'

մի

ես

մ

ա,

են գիտականհայտնագործունեության մեջմարմնավորված

գործություններնու գյուտերը, մտքերն ու գաղափարները,նպատակներն ու ծրագրերը, աշխատանքայինփռիձն ու հմտությունները,հետեէապես.ողջ նրա հոգեւոր ճերուժը.Եվ ահա հակառակիր տեսակետին է պնղել,թե Սարքսըսկսում գիտությունըկդառնա արտադապագայում ուժ, իսկ կիրառում. Շարունակելով նրա փիլիսոփայությունն այժմ պնդում է. թե արդի գիտատեխնիկականհեղափոխությանդաուժ եւ բաշրջ գիտությունըդարձել ճորագույնճյուղերը(ատոմային. տիեզերւսկան,էարդյունաբերության եւ է լեկտրոնային այլն) անվանում գիտասւլարճյուղեր. Երկրորդ, ճույճ կերպ Մարքսնսկզբում արտադրությունըհայտարարում է հասարակակամ կյանբի միակհիմք եղ շարժիչ ուժ. իսկ այնուհետեւհակառակդրան պնդում է. որ այն միակըչէ. այլ սոսկ գլխավորնէ. որ հւսսասրակության մյուս ոլորտները օժաված նն հարաբերականինքնուրույնությամբեւ ճակաղայրձազղեցություն են ունենում հատարակության նր. է վրա: Բայց այղ ըստ նրա. կության հոգեւոր ներուժի այղ թերագնահատումը, խորհրդային տարիու ազատության ճնշումներն ներին նրա դեմ կիրառվողբռնություններն աննետեւանք չանցան: ղեկապատմակաճ մատերիալիզմով վսրվող կց նների 7-ամյա աալ ճիվերին,5նե բը տնտեսությունը կ համատարած դիֆիցիտի. լճացման մեջ եւ քայքայվեց ի վերջո Այլ կերւվ ասած, նյուբականըսկսեց նվազել ու կտրվել այն երկրներում, սրտեղ առաջնային հռչակվեվ , եւ չկտրվեց. նորմալզարգացավու բարգավաճնցայնտեղ,որտեղ չգայթակղվեցգին կոմունիզմիգաղափարովեւ կաճ

է

միտքը, մարբս-լենինյան

ար

Լի

զարգաց

ե

|

Չնայած

-ամյա.

երկրնե սոցիալիստ պլաններին. ընկավ

գոր

ր

"րնկանպատմականմատերիալիզմիորոգայթները. Այսպիսով.Մարքսը հաշվի չառավ, որ հասարակության նյութական

կյակքը. ն կան բարիքների յունն իր ուժերով եւ արտադրահարաբերություններով այնքան է հագեցած ուր ներուժով. հոգեւոր կյանքով, դր ռչ մի հիմք չկա ղրանք միմյանցհա-

լտգե-

կաղրելու. մեկն առաջնային, իսկ մյուսը երկրորդային համարելու Դեռ ավելին Հոգեւոր ներուժով են ներծծված նաեւ հասարակությանմյուս

ոլորտները:

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տ 4 ԳՈՐԾՈՆԵՐԻ

Գործոնների տեսությունն էապես տարբերվումէ ճախորդ 3 ու: մ նրանով, որ չի բ կյանքի կողմերը լինի առավել: յինի. իուռչ ինր կր ելս չի ու վճռորոշ ու բազ կողմը Ըտո այդ տեսությ թյունը մու

ու

ց

լ

կական

կանի,

առանձնացնում առաջնային. միակ հիմնական ճելէ, բոսիսի կողմերի մի այնպիսի: փոխկապակցվա համակա 0Ննյորտեղ եշտ բարիքներիարտադրությունը (տնտեսությունը), Արկան, ր

|

)

|

|

լոլո

բ

ո

քաղաքա-

կառուցվածքը.իրավակարգը, բարոյականությունը,կրոնը, փիլիոռփայությունը, կրթությունը, գաստիարակությունըեւ այլմ հավասաըտպես հասարակությանզարգացմանանիրաժեշտ ու կարեւոր գորմեկը վերցվումէ որպես ուններեն. բյան ապա յան սրարզվումէ. ռր իր հետեւանք է մի այլ պատճառի կամ պատճառների.որոնք իրենց հերթին հետեւանք եճ այլ պատճառներիեւ ոյղպես շարունակ: Ի վերջո ստացվում է պատճառներիկամ գործոնռերի մի փակշրջանաձեւշղթա, որի բոլոր օղակներըպայմանավորում են միմյանց: Եվ այդ գործոններիցոչ մեկն առավելությունչուճի մյուսռերի մբոչ միայն այլեւ թային տետսկետից. բեեւ նրանցից յուրաքանչյուրի տեղն ու դերը խիստ յուրաէ հատուկ Օրինակ, ճյութական արտադրությունը, հասարակության նեւ ուսմար գոյաւ| հայթայթելով, հիմքԼ ստեղծում եւ դաստիարակության համար ուսումնականու զրու թտկան թյունների շենքերը, է րանքճերըկառուցում եւ եվ տվյալ է: տով մյուս կողմից.ուսումը. կրառաջնային սն

եթե դրանցից Հիրավի. այն հերթին

նկ

հասարակ

վե

դոր

նյութական

Բոլոր

դրթոթյան հ

կահ

ստեղծում արտադրությունը: իմաս Բայց. արտադրությունն հաուսը համապատասխան կադրեր. որոնք որակի մասնագիտության են բությունն

քն

են

ու

րության

եւ

ունհրաժեշտ

նրա նորմալ

աշխատանքիհւ էլ9

զարգացմանհամար: Եվ

|

ամս

ճյսթական ու

կության |

ու

բյունը

պես

կրբակակ

է հա-

կ

Նույնքան կա-

ւ այղ րեւոր համակարդիղերը հասարակությանմյուս կողմերի քաղաց:

քական, իրավական. գիտական.արվեստի. մշակույթի. փիլիսութայության. կրոնի եւ այլ ոյսրտնեյւիձեւավորման ու զարգացմանգործում: նասարակության ամեն մի կողմ. ամեն մի գործոն համաու գորթյան մեջէ բոլոր մյուս ծոնների հետ Դա սակայն :ի նշանակում, որ հասարակություննիր բռլոր կողմեու ներդաշնակ. Այդ կողմերից ըսվ գարգանում Լ Հիաքը միա ժտված է իր քներով եւ.

Նույն

ի

կերպ

գտնվում

կողմերի

համաչափ

հարաբ գործում

քերքից աաա

ինքն

|յուրաքան

հե

կան

թյան

մեջ

զարգացման օրենքն հասարակության կան

են քաղաքական րավակարգում,

բարոյականության գիտության. արվեստի եւմյուս Այդ )

ո-

յթ րում" իրենց կ օրենքոու գործողության շնորհիվ հասարակության տարբեր տրտները կարուլ նն վարգանալ իրարից անկախ, սարբելւ ուզղություններով. մեկը մյուսի առաջ անցնել կամ նտ մնալ. որը հետեւանքովհասարակությանզարգացումնստանում է անկասաչափ. աններդաշնակու հակասականբնույթ Եվ այն պարագաներումսոցիալականփիլիսոփայությանառջեւ, են3 պործոններիտեսության ձայն, փոխկապակցվածհարցել Առաջին ընդհանուրառմամք ի՞նչտեղու դեր ոճի գործոններիցյուքաքանչյուրը հասարակության զարգացմանմեջ եւ որոնք են ճրանց մեխաճիզմները:Երկրորդ ի՞նչ փոփոխություններ կություններ այստեղհ ու բյան ցման փուլերում եւ իրավիճակներում.Երրորդ. ո՞ռ վործժոներնեն առաջ անցնում եւ որո՞նքեն ետ: մնում այս կամ այն վուսլում. հետեւապես. դրանցից որո՞նքեն դրականկամ բացասական իմաստով սկսում վճուրոշ դեր խաղալ հասարակության զարգացման մեջ Օրինակ,միջնաղարումվճոռրոշգոծոներից Լ եղել կրոնը եւ եկեղե» ու ցին. Մրդի վճռորոշ առաջատար դարաշրջանում է կան մությունը,պայմանավորված հեղափսխությամբ Այս 3 առանձնահատկությունների շնորհիվգործոններիտեսություճը մեծ առավելություններունի հասալյակությանմասին մյուս ուսմունքների նկատմամբԱյն շատ ավելի մոտ Լ ճշմարտությանը եւ շատ ավեփ արղյունավես: Լ, քան մյուս ուսմունքները. րերը:

լու

ների

տւ

կողմերն ի

նւ

համեմատ ի

է

եւոր

փոխազդեցության են ր

գէ

գիտատեք

ի

ԳԼՈՒԽ

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

97 ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՃԱՄԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Բնություն» բառը բազմանշանակէ: Տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններում,դպրոցներում եւ ուսմունքներումայն գործածվում Լ ասենատարբերիմաստներուլ Ինչպես արդեն ասվել է, կրոճափիլիսոփայության տեսակետից բնությունն Աստծու է, համար` համաշՀեգելի ան խարհային ոգու ճը. նրա այլակեցությունը,Բերգսոնի ժամանակի սեռյալ թափոնների ամբողջությունըեւ այլն՝ Դրանց հակառակ, մաւտերիալիստական ուսմունքներըբնությունըհամարումեն աճստեղծելիու անոչնչանալի. անվերջ ու հավերժական օբյեկտիվ ռեալություն Սակայն չնայած այս տեսական աշխարհայացքային տարբերություննենին, բոլոր փիլիսոփաները բնությունը բովանդակությանտեսակետից ոճմբռնումեն միատեսակորեն.Բնություն ասելով. նրանքհասկանումեն ոջ աշխարհն իր երեւույթներիվիթխարի բազմազանությամբ հանդերձ հր միկրո-մակրո եւ մեգա-մակարդակներով, բուսական եւ կենղաճաեն եւ կան աշխարհներով.Այստեղ ճկատելի բնության լայն նեղ ըմբոնումները Լայն իմաստովբնության տակ հասկանում են ոչ միայն ւանկենղանեւ կենդանիաշխարհները, այլեւ լիովին կամ մասամբմարդկալին հասարակությունը,որը ղիտում են որպես օրգանական աշխարհի՞ բիռսֆերայիբարձրագույնփուլ եւ անվանումեն նոոսֆերա, այսինքն` հւսնականէակներիաշխարհ (հունարեն ճռոս- բանականությունբառիվ), Ընդսմին.այն քնությամ, թեեւ խիստ յուրատեսակ, բայց լիռվին բադկացուցիչ մաս են համարում մատերիալիստները. որոնք մարդուն ոչ միայն մարմնով, այլեւ հոգով համարում են բնությանարգասիք. զավակ: Ըստ կրոնի եւ իդեալիզմի. այն սոսկ մարմնապեսէ բնությանը պատկանում,բայց ոչ հոգով. որովհետեւ հոգին գերբնական Լ, Նեղ իմաստով. բնություն ասելով, հասկանում են հասարակությունից դուրս դոլությում ունեցող հեռավոր եւ մերձավորաշխարհն իր տարաբնույթ օԱյս նեղ իմաստով են սռվորաիյնկտների մ բար բնությունը հակ նը եւ ու նիանց հետ եւ որի մարդիկիրենց կյանքի Սերձավոր ն ընթացքում շփվում են.

արարչագործությունն ստեղծագործա էվոլյուցի

համար. լ

անվերջ բազմազանությամբ

փոխհարաբերութ րակ

թյ

աշխարհը, իջականորեն

ք

գործու )

կոչվում բնակա

է Կոլության 1 զարգացմանբնական պայմանն է, որը է աշի շոջւսկա միջավայրԱյն իր կլիմայով, տեղանքի բնույթով` լեռներով, հովիտներով. եւ ու նաեւ կենսաբանականմիջարով. գետերով ծովերով այլն. ինչպես վայըն իր բույսերով. կենդանիներով,մանրեներովեւ այլն: Շրջւկա միջավայըը մարդու համարպարունակում է 2 կարգի օգտւսկարերեւույթներ. է) ապրուստիբնականմիջոցներ,որոնցից են վայրի բույսերը. մրգերն ու բանջարեղենը,կենդանիներըու ձկները եւ այլն, 2) քնճական ճե

դաշտավ |այրն

աշմետաղները եււյլն. որոնք, հարստությունննը՝ Բաին. արաճուխը, են յան եր. հերրից մարդիկ թյան զործիքներ ֆաբրիկաներ,մեքեգործարաններ. թին նաներ.սարքավորումներ եւ,այն. րկ

մ:

ք

Բնա

կ

ջին

մի

յատր

Արտադրությանեւ տեխնիկայիզարգացմանըզուգընթացընդլայնվում է մարդկությանշրջակա միջավայրը.որովհետեւնա թափանցում է խոր ընդերքը.օվ-

Երկրագնդի ոԱժվար վայրերը. հեռավոր մատչելի եւ Լուսինը, թյունն իր երկնային օրինակ, մարմիններով, նչպես, Մարսը մ

մ

է

նրանց

արհեստակա բարիքներ

միջաՄիաժամանակ մարդնիր համարստեղծումէ վայր. այսպես կոչված «երկրորդ բնություն» աստիճանաբարընդլայնում է այն. ավելի ու ավելի մեկուսացնելովու ապահովագրելովիրեն բնության վճասակար երեւույթներից`ցրտից ու շոգից. անձրեւից ու ձյունից, տարբեր տեսակի բնական արհավիրքներից ու աղետներից.

լիրենց տներ. բնակարանն ստեղծում դաշտեր հանդեր,

այդ նպատակովնա կառուցումէ շենքեր. ններով, բոլոր է այգիներ ու պուկան ջրավազաններ, ու րակներեւ այլն- Սակայն որքանէլ ընդլայնվի մարդու շարջակամիջաեւ է վայրը «երկրորդբնությունը».միեւնույն դրանքճերառումեն «առաջին», կուսականբնության մի փոքրիկ մասը միայն. ը

քաղ

92. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՊԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՓԻԼԻՄՈՓԱՅԱԿԱՆ

ԲՆՈՒՅԹԸ

ԵՎ

ՆՐԱ

ԸՄԲՌՆՈՒՄԸ

Բնության հետ մարդկային հասարակությունը գտնվում է ամենաբազմապիսիհարաբերություններիմեջ. Դրանցից են ճախ նյութական հարաբերությունները.որոնցշնորհիվմւսրդիկ,վերափոխելովբնություճը եւ օգտավործելովճրւմ առարկաները.երեւույթներնու ուժերը. իրենց

համար գոյամիջոցներեն հայթայթում, այնուհետեւ իմացականհարաբերությունները.որոնց շնորհիվ նրաճք ճանաչում են բնության այղ աուսրկաների,երեւույթներիեւուժերի օգտակար ու եւ թյունները,էութ.

վնասակար հատկ բարռյակ հասարակությա

երը

ները Դրանցից են ճաեւ բնության հետ

գեղագիտականհարաբերությունները:Այդ բոլորի հիմանվրա ձեւավորվում են բնության վերաբերյալմարդկանց արժեքային եւ լայն իուսստով աշխարհայացքայինպատկերացումները: Նրանց վրա վճռորոջ ազդեցություն են գործում 2 կարեւոր հանգամանքներ Առաջին. բնությանհետ հասարակության հարաբերությունները խիստ հակասական են, քանզի հասարակությունը,մի կողմից, բնության. թեեւ չափաեւ մասն է. կանցյուրահատուկ, բայց այնպես մի լում է ճրա գրկում, գտն նպ մյռա կողմից. հակադրվումէ նրան, պայքարելով նրա հետ իր գոյուեւ թյունը պահպանելու բարելավելու համար այղ հություններնունեն բնույթ. մ ու Է եւ խվում են՝ ն ուժերի են, է է ճյունը բնության ուժերի հետ. շատ բնագավառներում Դրա հետեւանքով բնության մասին եչ

ինքացք

մք

պ

արոր: հարա

հա

յան

զարգ

խոր

է

մ

թյ

ընդլայնվ գերակշռու հալ

ոաանում հասարակությունը: աշխարհայացք

ը

մճերն առանում ես վեու փոեւ "փոխվողբնույթ" Նախնաղարյան շրջանում մարդիկ արդեն ունեին հարուստ գիտեթներ բնության ամենաբազմազան իրերի ու երեւույթների. նրանց օզակար. այդ թվում սննդարար, ու վճասակար, անվտանգ ու վտանգամասին, օգտակարներից օգտվելու ե: վնասաիսկ վսանզգախուսափելու. նգներից ի

ռին

հալ

լ

)

մորհատկությունների ե

լորսերի իներից

տ

լախն չվ

լո.

ե պրիմիտիվ որս, մասին: Բայց նրանց այդ իրերի ու երե"ոլթների ներքին էությունը. պատճառներն ու այդ պատճառների գորռ"ողությանմեխանիզմները- Եվ մարդիկ ստիպված էին բնությունը. նրա իրերս ու երեւույթները ճմանեցնել իրենց. ճրանց վերագրել ցանկուոսոնննր. զգացմունքներ, կամք, մարդկանց լավություն ու վատություն

եւ

ռանլո.. պատժելու ուններ պ

հսդ

Յե

հայտնի. չին

ջտպանվելու

ու ավերած ունակություն Մարղկային արրեր

զլսին հավ մարդկանց, լ

էին զայրացած բնության կողմից

լ

պա-

սիմ. Մարդիկ բճությանը.,նրա իրերին,երեւույթներիեւ ուժերին իրեն սյ

են դրանց. Զգալով ի"ասնությամբ ռգիներ են վերագրել,ոգիասվորել սենց ուժերի չնչիճություն բնության ահռելի, գերմարդկային ուժերի դես. մարդիկ պաշտել ռւ երկրպագել են դրանց,կրակիշուրջն իրենց

լ

յին

երգերովեւ

այլ

1ություններով(կեն-

գո

աշխատելեն սիրաշադանիների մարդկանց զոհաբերություններով) լ

ու

հել դրանցոգիներին,որպեսզիիրենցնկատմամբբարիլինեն, օգնենի-

րենց. վմասչտան Նմանօրինակհայացքներիամբողջությունըկոչվում է ոգեպաշտությում, ւսնիմիզմ(լատիճերենանիմա ոգի. հոգի բառերից), որն իշխողէ նւսխնադարիողջ ընթացքում:Նախնադարյան եւ մարդու թուլության զորությանհե-

եղել տեւանքն

վ

է

յանն լուր անցման շրջանում բնության երեչույթներն կամ

լարյանից

ֆեռղալական

հ

ուժերը

ու

մ

մարդ

հիման վրա. դիցաբա ձեւավորվում լքանչյու եւուժեր Հունակա բնչոթյան որոշակիերեւույթներ

սկսում են անձնավորել Խո դրա բյունն իր թյամբ |

ւ

հ

անձճնաւիրելէ Ջեւսը միաժամանոսկեղել է կայծակի մարմնավորումը.լայնակուրծք Գեյան՝ բոլոր Լակներինսնող երկրի,հայկական Արամազդը՝երկնքիեւ երկրի, Կսհագնը՝ կրակի եւ ամպրույի. Աճահիտը՝պտղաբերությանու մայրության եւ այլն Լկղ պատկերացումներըհիմք են տալիսենթադրելո. ռը ճախնաղարյանմարղիկ փաստորեն տարրալուծված են եղել չեն տարբերել բնությունից բնությանմեջ եւ իրենց

համարյա չ

լության

ձեւ

րղկանց տե-

մեն

սականրարաբկ նները բնությանհետ. Մարդկանցհայացքները են. Մի կողմից.մերձակա մարմասին. երկատվում բնության բնությունը

մ

դիկ

եւ բանում

(

են արժեվորում

իր

ուտիլի

տեսա-

որպես սպառողական այսինքը" արժեք, բնակատեղ. ապրուստ

կետից ջոցների.

բնակ ծավել Լ լ

աշի

Ղրահիման. վրա

բնության

անսպառ աղբյուր նկատմամբ սպառողական.գիշատիչ վերաբերմունքը.որն իշխող է եղել մինչեւ 24 ղ կեսերը Մարդիկ կարծեցել են, թե իրենք կարող են անվերջորեն վերցնել բնության անսպառհարստություններնառանց որեւէ վճաս հասցնելու նրան Վերցրու, որքան կուզես.չի վերջանա չա է նեղելսկզբունքը. Այդ սկվբունքինդասականձեւսկերպում է տվել ռուս ագրոկենսաբան ու այգեգործ Ի. Միչուրինը 224դ սկզբին (ա ասելէ «Մենք բնությունիցչպետք Լ ողորմություն սպասենք. մեր խճդիրն է վերցնել նրանից ամեք ինչ» բ եկնաբլանվումեյ արժե-

մեծ զորեղ է որպես մարդուց վորվում անչափ միուժ. իյ

ու

որն անգերա-

ներդաշնակությամբ կատարելությամբ. իր լազոսով`իր յամբ եւ յին թյամբ, | օրինաչափությամբԱռաբինի,բարեպաշտու երջանիկ կյանքով ապրելու համար մարդը պետք է ունկնդրի լոգոսի ձայնին եւ ւսպրի բնուզան

Լ իր

ռ.

է

|

թյան, նրա օրինաչափություններիհեւռ համերաշխ. Բնության հետ

հա-

սնըւաշխ,ներդաշնակապրելու սկզբունքը հատկապեսընդգծել են ւսնշրջանի ստոիկ փիլիսոփաները(մ.թ.ա, 11-Լդ.դ.). Այս ուսմունքներինհակառակ որոշ փիլիսոփաներ,ուշադրություն գարձնելով ւպարբերաբարկրկնվող, մեծ ավերածություններու մարդկային զոհեր պատճառողբնական աղետների ու ւսրհավիրքներիվրա, բնությունը նմանեցրել են քառսին, մեկուսի, ցաք ու ցրիլ|իրերի մի անսահման հավաքածուին, որտեղ իշխում է պատահականճությունըեւ բմւսհաճույքը. չկա եւ ոչ մի ճերդաշնակությում,ոչ մի կազմակերպվածք, ոչ մի կատարելություն Մարդը դատապարտվածէ ծանը գոյասլայքար մղել նրա դեմ, պաշտպանվել նրա աղետւսբեր քմահաճույքներից եւ ձգտել հնարավորինչափ իրեն ենթարկել այն. Քրիստոնեության եւ թրիստոնեական փիլիսոփայության տեսանյունից բնությունըԱստծո կողմից ստեղծված ցածը |լարգի. նյութական կեզություն Լ. որտեդ. ի տարբերություն հոգեւոր, գերբնական հավերժական աշխարհի, ամեն ինչ փոփոխական ու անցողիկ. ունայն ու փուչ է. երկրւայինին որԴրանով իսկ հոգետիը հակադրվումԼ ճնյութակւսնին. "յես նրանից անհունորեն ավելի քարձը կարգի էություն. է Հետեւապես, մարդը ւպետք ձգտի համերաշխվել. միաձուլվել ոչ բե սյութական քնության, ալլ հոգեւոր աշխարհի հետ. մտածի ոչ թե իլ Հռրմնականի, Լայլ հոգեւորի մասին. Վերածննդիդարաշրջանում ղարձյալ սւարածու են ստանում բուլԲյսն մասին անտիկ շրջանի պատկերացումներնու ճրա արժեւորումռերը Բնությունը վերստին դիստւլումէ որպես տիեզերական վիբխարի սեսահման ներդաշնակություն եւ կատարելություն. մարդը պետք Լ ձգար ապրել գրա օրենքներով. աշխասյի համերաշխ ապրել ու միաձույվել որա հետ Լլդ հայսցքների հիման վրա նոր ղարաշրջանում ձեւավորՎառ են երկու հակաղիր տիպի ուսմունքներ Դրաճնրիրառաջինը ՃՀ՛1 դաղում մշակել է անգլիացի փիլիսովոս Ֆ.Ռեկոնը. որը ղիտում Էր բնութաւնը որպես ճանաչողութոսն ն գործնական տիրապետության օբյեկտ Բեկոնն ասում էր մարդը պետք է իրեն ենթարկի ույջ բնությունը. աառնա ճրա տիրակալը. Իսկ ղրա համար նա պետք է ճանաչի բնուբյան իրերի ն երնույթների հատկությունները, ծւսգման ն փոփոխմանօռենքները ն ծառայեցնի այղ գիտելիքները հօգուտ իր շահերի ԳիտելիԷր սոսկ մարդու հետւսքրքրությունըբավարարելո: համար չէ, «զիտելիբր ոժ 1». կրկնում Լր նա Նա առաջինը ղարւսշըջաններըփոփոխույղան հիմք ընդունեցգիտության ու տեխնիկաչի հայտնագործությունռերը այլ ոչ թն մեծագույն պատմական գործիչներիզործումեությունը Բու նրւս հւսմմոզման,նոր դարաշրջանի սկիզբն են վրել 3 մեծավույն հատնագոլծությունները վառոդի, գրքի տպագրության ե կողմնացույիկ

ցի հայտնագործությունը:

Այստեսակետինհակառակմոտ 150 տարի անց, 2«ՄԼԱդ.ֆիանսիաՀցի փիլիսոփա Ռուսոն արդենտագնասյ է հնչեցնում ճա պնդում եւ զգուշացնում էր մարղկանց.որ գիտություններիեւ արվեստներիզարկործանում է ինչպես բնությունը,այնպեսէլ մարդկանց.բարոզագոաւմը լազրկելով նրանց. Նա կոչ էր անում. քանի դեռ ուշ չէ «ետ դառնալ ղեպի բնությունը» Մարդկությանհամար լավագույնը բնականվիճակն է, որի շնորհիվ միւսյն նճա կարող է պահպանելիր գոյությունը` Դրա համար մարդիկ պետք է հրաժարվեն գիտություններից հւ արվեստներից: Ռուսսոյի հակառակորդները, ծայրահեղությանհասցնելով նրա ուսԼին, որ նա քարոզում է ապրել չորեքթաթ. մունքը. վ կ ապրել: իճ Չնայած այդ հատնրա հայացքները որոշ կապես Ֆրանսիայում. Սակայն 2424դկեսերին. երբ գիւտատեխնիկական հեղափոխուբռյանծավալման հետեւանքով ծագեց ու սրվեց բնապահպանական ճգնաժամը, ռուսսռոյականությունըհանկարծակի վեմ. մ ցավ Արե Առաջացավ հիվեց եւ լայն պիճերի շարժումը. Հիպիները ցուցաղրաբար հրաժարվումէին քաղա-

պնդում

յսինքն`

րի

մարդկանց |

ն

յանը.

ր

լ

քակրթությունից.գիտությունից,տեխնիկայից,արղյումաբերությունից եւ ընդհանրապեսկրթությունից.համարելով այդ ամբողջը մարդկության համար կործանարար Հարյուր հազարավոր մւսրդիկԱՄՆ-ից եւ Արեւմւոյան Եվրոպայի երկրներիցփոիւաղրվումէին Հնդկական օվկիանուի ափերը, Խաղաղ ժվկիաճոսի կղզիները եւ ապրումէին բնակաճկյանքով:Նրանց քարոզիչներըմարդկանցհտմոզում էին, որ տաք ծովերի ափերին տեղ կգտնվի բոլորի համար. Մակայն հետագայում ար շարժումը թուլացավ: Պարզվեց, որ քաղաքակրթությանքաղցը պտուղներիցպրաժարվելն այնքան էլ հեշտ չէ Հիպիներըհաշվի չէին առնում. որ գիտության ու տեխնիկայիզարգացումըոչ միայն ստեղծում է բրնապահպամական ճգնաժամ,այլնւ միջոցներէ ուսյիայթում ճգնամամը հադթահւսրելու համար Օգտագործելովգիտության եւ տեխնիկայի նորագույն նվաճումները.մալլդկությունըգիշատիչ սսլառողական վերաբերմունքից աստիճանաբար անցում Լ կատարում բճության վերաբերմունքին,մի կողմից. իր պահանջնկատմամբ պահպանական ւթյունների հետ եւ չաբնության ղրաճք. իսկ մյուս կոդմից, ստեղծելով հատուկ մ են նր ու մի ներ. որոնք վրա մարդու գործունեության հնտեւանքները,Ռճապահնքը է գործընհանժջւմ զուգակցել բնության ցների կառաթացների հեսւ. դրանք մեկ մի մականգործընթաց

փավորելով

լու|

սարքե

չե

բնութ)

վ

բացասական

ր

գոլ

|արումը

ձնել

|ար

Քանի որ Երկիր մոլորակը համայն մարվկության օրրանն Ւ, բնապահպանական բոլոր միջոցներնու միջոցառումները պետք Լ կիրառվեն համամոլորակայինմասշտաբով,միավորելովբոլոր պետությունսերի ջաճբերը՝ Այդ նպատակով ՄԱԿ-ի շրջանակներում կնքվել եւ կճքվում են բազմաթիվմիջւսզգային պայմանագրեր.որոնք միջազգային իրավական մակարդակով կարգավորում հն բնապահպանությանհաորալհանուր խնդիրները Դեռ ավելին, ավյալ պալմանագրերի հիւասն վրա ձեւավորվել է միջազգային հանրային իրռավունքի մի նոր ճյում սիտազգայինբնապահպանականիրավունքը` Վերջինիս հետ սերտորեն կապված է միջազգային աիեզերական իրավունքը. որը կւսրգավոէ պետությունների տիեզերական գործունեությունը. արգելելով ում տիեզերական տարածությունը Խե ճրա օբյեկտները:(ճրինակ. Լուսինը) բալմական նպատակներու օգտագործել եւ աղտոտել: Սակայն. չնայազ վերոհիշյալ բոլոր միջոլյառումներին, բնապահւլաիության ընդհաասր գործը չափազանց դանդաղ Լ առաջ ընթանում. Դեռեւս շատ ուժեղ ես հին մտածողության դիրքերը հասլկապես Արեւմուտքի վսւրզացած երկրները եւ Ռուսաստանը չեն շտապում լիռվին օգտագործել միջազպա «ային բնապահպանական պայմ ջները Օրիճակ, ՒԿ/Ն-ը եւ Ռուսաստանը, մթնոլոլւոն ամենաուժեղ աղտոտողները,մին հւ հիսա չեն վավերացրել իրենց գործարանների ծխննլույյների արտասետոճները մթնոլորտ 8 2ս-ով կրձատելու միջազգային պայմանալ

փտր. բնեւ ստորավրել են այն

Բայվ պետբ է հուսալ. որ (նշվածդժվարությունները ժամանակավոր

որովհետեւ խոսքը մարդկությանիգոյատեւման մասին է Սիջավգահանրությունը վաղ թե ուշ առիպվածկլինի խթանել բնապահսլանակուն պործը եւ վերացնել մարդկության գլխին կախված կործանման ետ

ոս

փոանգը.

ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Հառւմրակության զարգսցմաւնվրա մեծ ազղեցաթյուն ուճի ավգաբռուղությունը, որի տակ հասկանում են մի ռրեւէ երկրում, սշխարհամաււ կամ Երկրագնդի վրա ապրող մարդկանց ամբողջությունը. «երնտո մենք անվանում ենք մարդկություն Այդ ազդեցությունը կարող է լոմղ ինչպես դրական. այնպես էլ բացասական. Օրիճակ ավգաբնակ-

ողոան պակասի, նոսրության դեպքում հնարավոր չէ աշխատանքի սռոսորակականբաժանումը, մասնագիտացումը.նոր տարածքների ու սական հւսըսսաթյումների յուրացումը. հետեւապես.տնտեսության ն ակույթի զարգացումը, մարդկանց բարեկեցության բարձրացումը չ

Բնակչությանկենսամակարդանիվրա նույն ազղեցությունն Լ գործում հարդկանցավելցուկը, նրանցչափից ավեիխւռությունը,որմվհեսւնգիու տեխնիկայի,արտաղրական ուժերիզարգացմանորոշակի չէ հողն ի կերակրելու Այդ վիճակումեն մակարդակում չ Ինդոնեզիան, աֆրիկյան երկրներըե մ որտեղ արտադրողականուժերիզարգացման տեմպերըետ են մնում ազգաբնակչության աճի տեմպերից: անկաշկանդզարգացման համար անհրաժեշտ է Հանարակության թյուն, որը. սակայն, կության որոշակի, պա ի րիս, հոդի բերրիությու նից. կլիմայից ն այլն. արտաղրության ու ըիճդերի ւենիկայի զարգանան աստիճանիցեւ բազմաթիվ այլ սոցիալական տության

բոլորին վիճակի ուսները).

ի

ի

ք

խալ

լ

հարստություններից.

պայմաններից:

Բնական միջավայրի ու ազգաբնակչությանփոխազդեցության|սնէ, քանզի այղտեղ փոխուստդիրըչափազանցքարդ ու բազմակողմանի է: հաւարականի.Դրանցից մեվում են բնականը. կենսաբանականը կի շեշտադրումը միշտ հանգեզրելէ միակողմանի,ուստի եւ սխալ եզրակազտթյունների եւ լուծումների Մալբուսականությանհամար բնորոշ է. օրինակ. շն իսկ համար` մարքսիզմի տնտեսագետ ու սույիոլոգ Մալթուսը ՃԿԼԱդ վելջին պնդում որ ունենում է աճը տեղի գաբնակչության գոււռ կննսաբաճականհիմումքններովեւ ենթարկ է երկրաչ եսիայի (Լ.2.

կենսարա ւր ազ-

մը.

օրենքին

ապրուստիմիջոցներն աճում են թվաբանական պրոգրնսիալով(1.2.4.ճ.8.10.. ). Դրա հետեւանքովէլ առաջանում ու սրվում են հակասությունները ինչպես բնության եւ հասարակության, այնպեսԼլ հասարակությանտարբնըխավերիմիջեւ. Այդ հակասություննեբիկ ավատվելու համար մալքուսականները առաջարկում են սահմանափակելազգաբնակչությանաճը, առաջին հերթին սովից տառապող չունեյոր խավերիաճը, համապատասխանեցննըով այն ապրուստիմիջոցներին. Արտադրությանզարվացումը,ըստ նրանց, խնդըինլուծում եցնում է չի տալիս. գոլամիջոցների աճը լոնսյեւ տեմպերի տպառողներիէլ ավելի մեծ աճին Ննոմալբումականները Ճ«դ ահազանգում էին այն մասին, որ մարդկությունըչափից շատ ավելի է բազմացել եւ եթն շտապ միջոցներ ձեռթ չառնվեն, ապա նրան կործանում է սպառնում սովից, համաճաչ բակներից ու ավերիչ սլատերազմներիցՆրանցից ոմանք նույնիսկ 11 համաշխարհայինմիջուկային պատերազմնէին անխուսափելի հառմարում. պատերազմ. մրը կոչված կլինի արմատապեսկրճատել երկրի ազվաբնակչաթյունը Հ. 5.

16.32

) իսկ

հ

աճը ուսմունքի համաձայն. Մարքսիստական հատգլխավորապես կարգավորվումէ օկապես կովու նրա իենքներով. Աղքատության, գործազրկության.ընղհանըապես բնակու Հուչթյաի նկատմամբ ավելցուկի, իր վ Լը կլ ն բնույթով կարգով տ էր օրոք լիտալիզդին հատուկ այդ բոլոր խոցերը եւ հիմնովին ու ազգաբնակչությանբոլոր հարցերը Սակայն ԽՍՀՄ-ի եւ մյուս սովիալիստական երկրներիփորձը ցույց տվեց, որ սոցիալիզմը ոչ թե լուցում. այլ ավելի է խորացնումբնապահպանությանեւ ազգաբճակչության խնդիրները. Բնության ավերումն էլ ավելի ուժեղացավ. Գործազրկուբյուննընդունեցթաքնված բնույթ եւ հաւավ մինչեւ 15 72-ի. աղթատությունը. կարիքը. դարձան հսմատարած Դա վկւսյում Լր այն մասին, որ յան ոչ միայն են վարզացուծ սի. այլեւ ծնունղ են, Լ նդուստրիալ թյուններին, ինչպես 1) ուտել եւ բնայթ. երկրներին «սառը պատերազմի» եւ սոցիալիզմի

ազգաբնակչությ կ

ե

ար

զար

հարաբերական բնության գիշատիչ

ավերիչ

վ

համարում

է

ք

դոր ի

ի

զալ

մ

ի

մի

վե

ե

մին

լծել բկապահպա

դեֆիցիտը սոցիալիզմիբնորոշընդհանրապես հետամնաց ունեն 1ւսմամարղկային Համաշխարհային փլուզմամբ. հանրության ջանրերը ուսններ միավորելու ստեղծվեցին միջազգային կապի

րը

հ

լ

|

պայ-

ազգաբնակչության եւ մյուս գլոբալ խնդիրներիլուծման համար Ժողովրդական հետազոտությունների համաձայն 1լսզգաինանչույան աճի ղինամիկանմիշտ էլ եղել է դրական եւ ժամանակի ընթացբում սնընդհատ մեծացելէ. Վաղ պալեոլիթի շրջանում Երկրի բնակչուԲյունը հազիվ կազմել է 100-200 հազար մայդ, նեոլիթի վերջին 50 մլն. բվարկության սկզբին՝ 230 մլն.. իսկ այժմ` մլդ մարղ

սեր ուսն

թացքում Երկրի

համար պահանջվելէ

700 տարի.

բ

իսկ

(

Եթե անցյալ

երկրորդ կրկնապատկ

150 տարի ապս ւսյժմ սյահանջվումէ մոտ 40-50 տարի ՃՃ ղ Խրջին ազգաբնակչությանաջը կւսզմելԼ տարեկան 272. որը հիմնակատեղի Լ ունեցել զարգացող երկրներում եւ կոչվել Է «դնմոգրա'խիական պայթուն». Աղքատությանեւ սովի մասշտաբները փոքլացնելու խառը այդ երկրներում ՄԱԿ-ի օգնությամբ սկանզին օգտազոլրծել բարձր բերքատու հացահատիկայինսորտեր եւ ճարագույնասգրոտեխ-

համար ոտճ

շնոլմիլվ սոլրսներ. որոնց բերքատվությունը դաշտերի քարորացվ անդամ, այդ կտրուկ աճը, որը. ցավոք, դեռ ոչ բոլոր ագո երկրնե 7-8

թոռն Է

աուսրվել.

կոչվեց «կանաչ հեղաւիոխությում».

Սակայն դա չի կարող լինել խնդրի լիակատարլուծում. Գյուղաան-

տեսության գարգազմանըզուգընթաց պետք է լուրջ միջոցների

վեն

չության աճը նպատակով. Ինչպես հւսշվարկներըցույց է մոտ մանձերում Երկիրը կարող չին մասշտաբով նը 60 մարդ: Օպտիմալ 12 մլդ-ի համար կայ

ելու

են

եւ

կիրառ-

կարգավոր

տալիս, այժմյան սյայ-

երկրամարդ. կերակրել12մլրդ. իսկ յ-

թվամարդկանց սահմաններում մլրդ մը պետք է 2,2-2,5 երեամոանական "զույգի նախատեսի յուրաքանչյուր համար կը

խայից

ցնելու

ավելի. Այդ դեւպքումկայունացումըտեղի կունենա Միջազգայինհւ միջոցառումներիցբացի

ոչ

վերջին: թյան աճի

ճերպետական

է նաեւ

դ.

ազ-

մարդ-

կապված արդյունա բարձրացումը, մակարդակի բոլոր, ոլորտներում

կանց մշակութային

րի

րության, կան աշխատանքի ավելիլայնընդգրկելու հետ: Զարգացած երկրների փորձը հաստատում է դա- Դես ավելին Արեւմուտքի շատ երկրներումնույնիսկ նկատվում է բնակչությաննվազում, խրախուսել կանանցծնելիությունը: ոը ստիպում Լ իշխանություններին Ընտանիքներիպլանւսվորմանգործօում այժմ կամ զգալի հաջողություններ. եթե 2-2դ. սկզբինայն ընդգրկումէր ամուսնականզույգերի 8 55-ը. ապա ներկայումս մուռ 5074-ը:Հեռու չէ այն ժամւսնակը, երբ պլանավորման գործընթացիմեջ ընդգրկվածկլինեն բոլոր ընտանիքներըեւ Երկրի ազգաբնակչությանւռարերայինբուռն աճին վերջ կտրվի Դրա անան

գրավավանը

ու

եխն

գլ

մշակութային ժողովուրդների

ջըսթացը

կ

մակարդ

ցումն է

այումն

բարձը

ԳԼՈՒԽ

ՄԱՐԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ)

(ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ԷՈՒԹՅԱՆ

87 ՄԱՐԴՈՒ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ՄԱՐԴՈՒ

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դարեր շարունակ մարդը ձգտել

է

ճանաչել

արժեքավորել

ու

ոչ

մայն բնության երեւույթները. այլեւ ինքն իրեն, պարզել իր էության ա"եղծվածը. Այղ իմաստւվ մարդու համար իրենից ավելի հետաքրքրական օբյեկտ գոյություն չունի Նա անընդհատ խորհել այն մասին,թե է ԽԵ | ինքն իրենից ներկայցնում, ինչպես է ծագել. որն է ճրւս կոչումը, կյանքի իմաստը եւ ապագան. ծաՄարդու մասին առաջին ամենապրիմիտիվպատկերացումները

տոտեմիսսների,

յել են նախնադարյան կրոններում: Օրինակ. ըստ

ռարպը

հարդը Կոբյս

բե

կենդանուց

ծագել Լ մի որեւէ կամ բույսից, որը եւ սրբացրել են. ու վոր էր ւվաշ իր նրան (արգելք) էր դրվել տոտեմին պոկելու (եթե բույս էր). սպանելու(եեմին

պար

յել

կենդանի էր). ուտելու կամ ընդհանրապեսվճասելու վրա

հա-

Դա

չմբվում Լը սրբապղծություն, որին հետեւելու էր սարսափելի պատիժ. կրոնների չիսաբանական յյն մարդիկ են չերի կողմից. որոնք հովանավորում եւ ուժ են տալիս նրանց Իրենց է

|

լծվել

առվածների օգնությամբ են մարդիկ ապրում, պատերազմում.ճռրաոր տարածքներ ու ժողովուրդներ նվաճում. ստրուկներ ու հարստուբոսններ ձեռք բերում: Փոխարենը մարդիկ պարտավոր էին պաշտել ու կասոսրել իրենց աստվածների պատգամներըԱյդ պատճառով էլ աոնր սի ժուովուրդ ուներ իրեն հովանավորող աստվածները. հույները ուուրն. հռոմեացիներըՅուպիտերիճ, հայերը Արամազդինու Վահագ"իս նւ այլե" լ

մ

լր

Կ մարմն

կանց

էրս

հոգեւոր

լ

հզորությանը Նրանք

ուժերը վ

րեն

պաշ-

էին մարմնական ուժը, հարսւոությունը.վայելքները. ցուիուշվայտ ու տոաբը. որոնք եւ հնտավայում սամ

լ յ"

կը

լ

երի

ա

երման ի

լ

եւ

դարձան հույների մասնավորապես կոր

գլխավոլ

(ստիկ փիլիսոփայական ուսմունքներում մարդն առավելապես լիտվում Լր որպես կոսմոսի բաղկացուցիչ մաս. որն իր հերթինմի փոքհիլ ձիկրոկոսմու| եւ իր կյանթի ըճթացբում ենթարկվումէ ճակասյագյա

Ելնելով մարմնականուժն

ու

վայելքներըպաշտող անտիկ աշխար-

ճի քայքայման ու հետազա կործանման դառը փորձիւյ. քրիստոնեուբունը եւ նրա փիլիսոփայությունը լիովինոչնչացրինողջ անտիկ մշա-

դիցաբանությունը,

կույթը փիլիսոփայությունըեւ արվեստը Դա մի փորձ Լր մից փրկելու այն քաղվաքակիրք աշխարհը, այլոչ թե քահանաներիտգիտության արդյունք. ինչպես ղա ներկայացնում ենճ մարքսիստննրը Լկդ պատճառովբրիստոննություննանիծեց մարձնականը,համարելովայն ստոր կրքերի ու ցանկություններիաղբյուր. սստամճւայիկողմից մարդկանց մեղքերի աճոր Քաղաքեները յան ու բներ ոչնչայվեց| ու բյան ցույադրումը որպես վայթակլության աղբյուր Ամուսնություն ընտանիքը սրբագսոիծվեցին,այսինքճ՝ հռչակվեցին աստվածային վործ- սովահարվանն արգելվեց, որպեսզի ամըւսւպնղվնեին ընտանիքի բարոյականհիմքերը. Արհսմարհելովմարմնականը, մարղը պետք է մտածեր միայն իր անմահ հոգու փրկության մասին Դրւս համար նա պետք Լ կատարեր Աստծու բոլւր պատգամները,բարոյական բոլոր պատվիրաճները,որ մահվանիցհեւոռ նրա հոգին ընկներդւախտ. միանար Ասեյծուն եւ ռավերժականերջանկությունվայելեր. Եվ. պնաք է ասել. որ մարդկայինարժեքներիայս կտրուկ արմատա» կան վերանայումը.բոլռր բարոյական խուռություններըտվեցին իրենց դրական արդյունքները Գյուղական առռղջ կյանքը, հողավործի ծանը ու ջուրը, ւսՖիզիկական օդն, համընդ

քրիստոնյա

ր

ներշնչվող

տիպես աճառակու

ի

գեղեցլ

ր

աշխատանքը մաքուրմաքուր. մթերքներն

մուր բարոյական

ըն

ք

յ

թությու

)

նը.

Ինչպես տեսնում ենք. մարդու աստվածային ծագման եւ հոգեւոր մունքն իր մեջ մեծ էսյթյան կլ իայական մշակութաբանականեւ հումանիսսւական լիցք 1 պարունակում Նոր դարաշրջանի փիլիտփոսյությունը.որը զլխավորապես իդնա»փստւսկանէր. քրիստոճեությանոգով. մարդուն դիտում Էր նախ եւ առաջ որպեսհովեւտրԼակ Ձափազանցնելովհոգնչորիդերը մտրդու էու» բյան մեջ «ԿԼՀ-ՀՀ դդ իղեւսլիստականփիլիսոփայությունըհանգեց» նում էր այն կամ բնական,ռացիոնալ հիմքին, կամ Լլ անբնական.իռաՍիոնալ հիմքին Այսպես. գերմանականդասականփիլիսոփայության գլխավորներկայալյուցիչը. Հեգելը, համաշխարհայինոգին համարելով բանականուժ. մարդուն ղիաում էր որպեւ: նրա զարգացման երրորդ՝ սո» լինելով բաճակամ էալլ. մարդը է. ցիալ-ոյ ընթացի անհրամնշտ գորու եւ ծընթացը տեղի Լ փւխազդեցության միջոցով,որտեղկատարվումէ մարդու հոգեւորէության սարկա» իլ

բար

աստիճան. ստճրա. բարձրագույն

ը

երից Այդ մարկանց նենամ գործունեության

ոսցումը

եւ

Ղծվում

է

կայակսն

մարդն. այդ

աշ-

իւարհը Հելելի համոզմամբ, աշխարհի եւ արարիչն է. եւ սրգասիքը: Մարդու հոգեւոր էության իռացիոնալ ըմբռնմանը մենք հանդիպում ենթ կյանքի փիլիսոփայությանեւ էկզիստենցիալիզմիճերկայացուցիչսերի ուսմունքներում Ըստ Բերգսոնի,մարդու էությունը բանական չԼ. իռացիոնալ ու խորհրդաւոր է, կարելի է ճանաչել միայն ինտաիցիայի որջույով. Ըստ էկվզիստենցիւպիստ Յասպերսի. գոյություն ունի իւացիոուսլ. ապատրամաբանական (ալոգիկ) մտածողություն, ավելի ստույգ, ռտաճառագում,որն սկսում է գործել. երը մարդը հայտնվում Լ սանմահային իմա ճգնաժամային իրավիճակներում: Ի հակադրություն իդեալիզմի, մատերիալիստական ուսմունքները. դարից մարդու ծագումն ու էությունը մեկնյսհատկապես են Բւսնել հիման այսինքն` վլոս. մարդու էության մեջ գլխավորը մարմնականը, Շյուհոսկանը, որը կարելի է ճանաչել միայն բանականության, մտածողուբյան միջոցով: Մարդուէության մեջ. հետեւապես. ոչ մի խորհրդավոր, Էսացիռնալ բան չկա: Մարդն ի վիճակի Լ ճանաչել ու տիրապետելոչ որայն իր շրջապատի բնության երեւույթներին, այլեւ ինքն իրեն, իր տրմնին ու կենսագործունեությունը Սակայն փիլիսոփայության տարբեր ու հակադիր ուղղություններին թսորոշ է եղել նահւ մի ընդհանուրգիծ: Ինչպես իդեալիզմն ու կրոնը, «յնպես էլ մատերիալիզմնիր բոլոր դպրոցներով մարդուէությունը հաուռրել են մշտապես կայուն եւ Դարերի թյունը ոչ հ փոփոխությունչի մտցրելմարդու էության մեջ. Նա ինչպես մարդ եկել Լ. այդպես էլ մնացելէ Այլ կերպ աւած, մարդու էությունն ըմբռնվել Է մետաֆիզիկորեն որպես շարժումից ու փոփոխությունիցզուրկ. Այս րորոնումը 2404 դ. կեսերինգերմանացի փիլիսոփաԼ. զարէ որպես «ացրել ու ձիւակերպել ոկլքունք փիլի թյան մեջ: Ա հատթյանը մարդու էությունը նույնացրել է ճրա կանիշների հետ, այն բանի հետ, որ բոլոր մարդիկ էլ գիտակից, բանական. կամքով. բնավորությամբու զգացմունքներովօժտված, աշխաու քարդյական, այսինքն՝ բարու եւ չարի մասինգաղսմիար ունեւող գուլ, հասարակական ընդունակէակ է: ւն էհ Այստեղ կության իառղցնցությունը մարդու էության վրա, նրա սեռային տ ճրա գիտակցության,քանակւսնության.զգացմունքների,բարոյա-

ՃՄՈԼ սկսած բ

համարելով.

6,

մատեր

պ.

Ֆոյերբախը

աճ

լյուսեռային ընդհանուր յար

ի

հարաբերություններին հատկանիշ սլ

/ոսնությանեւ Ս

ի

վրա: այլնի,

նը

վել

Ո

ի

այդ

մարղու տվեց. զարությունը բերությունը. հասարակութ է. մի 1 սոցիալաանցման գից մի ուրիշին, հետեւանքով ձւսրդըկորցնում է կան հատկանիշներ ըն» Բղսյց Գոռ բերում ճորերը. մարքսիզմը կավ ձիւսկ յունմնջ. այդ ցույց

ոլ.

փոփոխվում

որոշ

եւ

է

եւս

թերագնահատելով մարդկային էության ընդնանուրգծերը: իոի

սերը

եւ

Դրանից էր բխում մարքս-գլենինյանների ձգտումը ձեւավորելու նոր

կոմունիստականհասարակության մարդու կերպարը, որը պետք է հսպես. որակապես տարբերվեր. դեռ ավելին. հակադրվեր քուրժուսկան հասարկության մարղուն Սոցիալիզմիփլոպումը ցույց 1ովեց նան: նդր ձարդ կերտելու կոմունիստական փորձերիսխալակադությունը. մարղու

Տ

2 ՄԱՐԴՈՒ

(ԱՆՏՐՈՊՈՍՈՑԻՈԳԵՆԵՋԻ)

ԾԱԳՄԱՆ

ԱՌԵՂԵՎԱԾՔԸ

Կրոնը հ գիվությաւնը մարդու ծուն մասին Մարդու ման հարցը յան նւ կասգիտության ել րիզ Է ԴՂարնըշւսլունակ այն սուր վեճերիառարկա է ղ կեսերըիշխող է ելել մարդու աստվածայինծագման կրոնական ուսռունքը Մարդուբնական ծազման մատերիալիստականուսմունքները տարածվածչեն եդել ոչ միայն կրոնիհակազդեցության.այլեւ համա» պատասխան բնական ու հւսսաիակական գիտություններիկենսաբա նության, հնլաբանոյթյան, հնագիտության, մարդաբանության,մլուսների բույլ զարգացմանպատճառով Այդ իրավիճակում բեկում կատարվեց Չ Դարվինը | վոլյուցիոն տեսության շնորհիվ, որը մեծ քանակի կոնկրետ փաստերիօգնությամբ ապացուցեց,որ մարդն կենսաբա նականէվոլյուցիոն սանդղակիսսմենաբարձրաստիճանն է եւ անմիջաչ կանորենհաջորդում Ւ բարձրակարգ.այսպես կռչված մարդանմանկաչ պիկներին Դրա հիման վրա էլ եզրակացվեց, որ մարդըծագել է կապկից Սակայն դա բայց եւ այնպես վարկած էր, որուվհեսմեւ.նախ, պարզ: ված չէր. բն կապկիոր տեսակիզԼ մարդնառաջացել(ընդ որում դա այ» մճը Լյ պարզ չէ). եւ. երկրորդ. ինչպեսէ առաջացել, այսինքն՝որոնք են առաջացման մեխանիզմները օրենքը եւ բնական ոչինչ չի մեխանիզմըտվյալ բազը լրացնել:Ֆ Էնգելսը Նա մշակեց մարդուծագ ճան աշխատանքային ըստ որի մարղուձեւավորման գոր» ծում դեր | որոշակի աստոի"Ս

կե

բյան եւ եղել Մինչ2.4 ք

ամեն

ը

րում, Արդ վ

է

հիմ

Գոյության պայքարի փոորձեվ

բաց

կ

տեսությունը, լ

իկճերի

ի

ոտնական "տանքի

տված բարիքները հավաքելուց աշխաանցումը բնության իր հերայդբ |

բին խթանել է կապկի

Աշի

որի ընյին համակարգի զարգացման ճյարդայ

բացքում ձեւավորվելէ լեզում որպես հաղորդակցմանմիջոց եւ գիտակ-

զության, բանականությանառաջացմանլրացուցիչ խբան. Ըստ Էնվելսի. աշխատանքն ու լեզուն են կապկիուղեղը դարձրել մարդկայինուվել: Բայց ճա չի կարողացելպարզել, բե այդ ինչ բնական պայմաններում է տեղի ունեցել կապկի էվոլյուցիան ղեպի մարդը. Խորհրդային մի մասը. ձգտելովպարզել այս հարցր, պնդում էին. որ ռարդաբանմների սարդու գոյացման համար դրանք եղել են չափազանցբարենպաստ "վայմաններ, որոնք ստղեծվել են մեկ անգամ, որպես բացառությունեւ այլեւս կրկնվելչեն կարող. Դրա հետեւանքով մարդանմանկապիկների եւ ոչ մեկը մարդ դառնալ ռերկայիս չիկարող. Մյուս մաէր. որ այղ պա. խիստ անբաոը. հաեն րի համար եւ կոր իրենց նրանք բնական ընտրության շնորհիվ անցում են ստացվում լավ արտադրությանը՝ Մի խոսքով էր. որ Կոլամիջոցների դյանքից կապիկը երբեք մալտ չէր դառնա Այս վեճերը վկւսյում են. որ հնռու է է իր լուծումից. Վիճակն ավելի բարդամում.երբ ոիւնդիրըդեռ անում Էնգելսի տեսության մեջ Բոշ մարդաբանճերմատնացույց են թաքնված մի տրամաբանականարատավոր շրջան աշիւստել կարոէ կանալու համար մարդը պետք գիտակցությունունենա, իսկ գիտակրություն ունենալու համար ճա պետք Լ կարողանլս աշխապել. Այդ արատավորշրջանը ճեղքելու համարորոշ մասնագետներ առա»ադրել են մարդուծագմանմուտացիոն տեսությունը,ըստ որի մարդը )ավել է երկրագնղի՝ բարձր ռադիոակտիվաթյուն ունեցող վայրերում, սրտեղ ռադիուսկտիվճառագայթննրի ազդեցությանտակ միլիոնավոր մուշ մի ինչ-որ տեսակ ընդհ

են

"ար

տեսակներից եղել ը

կատարել

լ

միլիարդավ որոնց "փուիոխուրյուս մւսրդկայինուղեղի հեձեւավորմա

կապիկների տարիների Արորն Այդ

մու քառսային

կանության Աջառաջացրել են հանգեցրելԼ մի ի ոնջ վերջո թարկվել

ճյուղ Լ

բ

րդ

լ

կ

Խա,

բյան

վկա-

օգտին է անու

Ս

ծագման մարդու փաստը,

յում այն ամեռահավամականօրրանոր սերս էլ հարուստ են ուրանի հանքերով Դրանք ԿենտրոնականԱսիան

ու Հարավ ԱրեւմտյանԱֆրիկան (Խամիբիան)են: Քանի գիտություններըզբաղված են կուտաելով հիման վրա կելով. այդփ ու դրանց մեջ շուրջը ոմոսջացելէ մի ուղղություն,որը ձգտում է միմյանցհետ համաձայնեց-

դեռ

ճորանոր, փաստեր քրիստոնեական բան:սվիճելով, փիլիսոփայո երի

վ

ջ

ճել մարդու ծագման վերաբերյալ Աստվածաշնչի դրույթները եւ գիտությունների տվյալները. Ալդ ճպատակով Վատիկանում ստեղծվել է ՍուրբԹռմասի(Աքվինացու)անվան ՊապականԱկադեմիան, որի անդամներ նն Արեւմուտքիբազմաթիվխոշոր գիտնականներ. ուղղության ճերկայացուցիչները, հիմնականում կաթոլիկ փիՏվյալ փսոփաներից,գտնում են, որ Աստվածաշունչըպետք է հասկանալ ոչ թե ուղղակի,այլ փոխաբերականիմաստով, որովհետեւ Աստծո խոսքը մարգն ի վիճակիէ հասկանալու իր մտավորզարգացման աստիճանի համեմատ, ալնպես.ինչպես փոքր երեխանէ հասկանումմեծահասակի խոսքը: Այսպես, ելնելով իր հոգեւռրզարգացմաններկայիսմակարդա» կից. մարղը ւվետք է Աստծո արարչագործության ամեն մի օրր հւասկանալու ոչ բն երկրային, այլ երկրաբանական իմաստով.որն ընդգրկում է ռի երկրային տարիներ Դա նշանակում է. որ է 6ել յին օրը հավ մարդկային տարիու մարդուարարումըկաՆույն ձեւով էլ կենդանիների տարվել է ոչ թն մի անգամից,այլ կենսաբանակւոնէվոլլուցիայի ճւսնապարով Աստված ստեղծել է կենդանի բջիջը եւ սյն օժտել է կենսաբանական էվոլյուցիալի օրենքներով.ոլոնց շնորհիվ ծագել են բոլոր տեսակի բարդ օրգանիզմներնու,ի վերջո. մարդը. Հասարակությանհոգեւսը գարյագման հետագա փուլերում, գիտությունների ու մշակույթի զորգացմանը համընբաց էլ ավելի են ընդլայնվելու. խորանալու եւ ճշգրտվերոԱստծո Գործի մարդկայինըմբռնումները

թանի հարրուր միլիոն ներին բույսերի,

լ

ը

ջ) Ատրիոպուոցիոզենեզի այժմյան

Այդ տերմինն

հասարակության Բատ

Սիայիշնորհիվ ոչ թե Ռ

է

ն)

մ:

առաջացել Է հունարեն անտրոպոսմարդ. սոցիու Լւ բառերից ծագում գենեզենեզի տեսության կե էվոլյու-

կրում

պապ

բ

լան

է մարդն միայնա ծավելորպես հւսէ մարդկային

առանձին

ւյ մարդու տեղի է սարակության. հասարակության 2 անխզելի ճեվել որպեսմեկ

ձեւավորու լ

եւ

ու-

մ

միաժամանակ

ործընթացի

կողմեր

կապիկների աստիճանա Նյնպահից. մարդանման երբ, բնության է բարիքների անցել այղ հոտն սկսել է վերծա արտադրությանը, հոտն

բարիքնե

ընթացբում

րի

դեր հասարակությանԱճցման գործընթագում վճռական մարդկային իսկ սկզբում կան զոիծիքների կիրառումը.Կարելի ասել. բուն. իմաստով մարղկ սկսվել ին դրանբ ծելուց. Այն ի սկզբանե ունեցել բնույթ Լ

լ

այնուհ

հքների,

Է

է

աշի

եւ

թն

է

ե

լ

ի

է

օւ

լ

|

ի

կատարվելէ համատեղջանքերով:Դրա համար ծագել է հաղորդակցման նոր միջոցի՝ լհզվի անհրւսժեշտությունը Լեզվի շնորհիվ առւասջահոտն ալեն հասարակական հարաբերություններըհւ կապիկների Կում է վերածվել մարդկայինհասարակության որովհետեւ այն հնաձնում կում րավորէ ինֆորմացիայիու փորձիփոխանակում, կում

,

Լ

փոխանցում հաջորդ սերունդներին: հարաբե Հասարակա թյունների յինԼ վարքի "րներըիրնեց տեղըզիջում ենորակապես նոր տիպի հասարակ եւ

ձեւավ

ի

բն

ի

կարգավորիչներին,ավանդույթներինու սովորույթներին, որոնց եւ ենհւսըկվում է մարդկայինտոհմերիողջ կյանքը Նախ. ծագում են տաբուռերը արգելքները. որոնք տոհմի անդամներին թույլ չեն տալիս վնաւ հասցնել իրենց տոտեմին, որը նրանց առասպնլական հախնին է հաճարվում` Այնուհետեւ արգելվում են ճերտոհմական Լնդոգամ (հոյնահեն էնդո-ներքիննչ գամոս-ամուսնությունբառերիմ). արյունակցական ու ընտանեկան կւսպերը Աղաջանումեն Լկզոգամ ատռսուսնություններն եւ գամոսսնություն բառերից) ամուսչԽունարենէկզ ու ռական գայում նւսեւ իքը Ղա կայմցի է ասել, հեղափոխական նշանակությունունելյյավմարդկւսյին ցեեւ դի աղասերումըկանխելու այն բարելավելուհամար Հարկ Լ նշել. որ ում. ւ ոչ մի չի ճն իշխում է տեսակիմուռ էլ ոնդոգամիան.Կենդանականէնդոգամիայից մարդկային Լկլոգամիավս անցման պատճառները մինչեւ ալժմ հստանորենհայտնի չեն Ըստ '/ տեսակետի,մեր հեռավոր նախնիներընկատել են Էնդոգամիայիայոտւերիչ բնույթը եւ հրաժարվել ղրաճիլյ Ըստ մի այլ տեսակեւոի. ղա սիվել է էգերի համար արուներիմիջեւ կռիվներըդաղարնցնելունպսհանն ակու. ներտոհմական խաղաղության. որը վերջապես ուսնչեցրել է տոհմի անդամներիսպանության արգելմանը Տոհմերի ձեւաիորսան հետեւանքովմարդիկսկսում են իրենց տոհմը տարբերել մյուս ոգհմերից գիտակցելիրենց ազգակցական «տատ» ել ռպործելով «հայր», «մայր». «թույը». «եղբայր». «պաղ». ուլն, առաջին լիարժեք հասկացությունները. Կենդանիների ոչ մի տեհամար ազգակցականկաւվեր գոյություն: չունեն: արյունակցական ամու "ի ընկան պրիմիարգելումը եւ ճրան օգնելու պահանջը իվ բարոյականությանհիմքում. Շատ ավելի ւշ. հահե

վ

ը

եւ

կապերը

ոի

աանւթյան

լ

նախնադարյան նրա շել մարդկանց սոցիալական. քաղաբական, իրաավւալլան ծագում

ասրակ Իսո

լարեն

կապված

են

եւ

հարաբերությունները.Այդ հարաբերությունները.սկսած ւռնլնսադ ոս. սոցիալական,քաղաքական. բարոյակւսն եւ վերջացրած հոգեւոր հուրաբերություններովհանդեսեն գալիս որպես«վերկենսաբանական» ողը

հարաբերություններ Իրնեց ամբողջության մեջ դրանքարտահայտում են հասարակության էությունը եւ որակավորվում են որպես մշակույթ: Հասարակւսն մարդու կյանքը մշակուբային կյանք է, որովռնտեւ նա կարող է ապրել միայն ըը ստեղծած, իր մշակած աշխարհում.Այդ աշխարհիցդուրս, այսինքն բնականաշխարհումճա չի կարող ձեւավորվել եւ ապրել: Կենդւսճիների մեծացրած մարդկայիներեխաները հաչ սարակության լիարժեք անդամ դառնալ չեն կարող. Մաուգլիների սրտառուչ պատմությունները սոսկ գեղեցիկ հեքիաթներ ենճ:

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԸ

ՄԱՐԴՈՒ

ՄԵՋ

Դառնալով հասարակականէակ. մարդըչի կտրվումկենդանական աշխարհից. չի զրկվում իր կենսաբանական հատկություններից: Նա բարձրակարգկաթնասունների մի տեսակ Է որը կոչվում է բանական (16ուօ Տո ԾԻ) Որպես կենսաբանականէակ նա օժտված Լ որոճւ շակի կայուն տնուսկային հատկանիշներով. որոնբ. սակայն. որոշ ւոսհմւսններում փոփոխվումեն Կեճսաբանական են սեռերի տարբերությաճմերլը կյանքի միջին տնողությունը (80-90 տարի), մառանզականուբ անը. քաշը. չափսերը. ուլղահայաց քայլվածքը. տարիքային բամանումը. (մանկական,նրիտասարդական.միջին. ձերումական եւ այլն) ընդոնակուրրունները տաղանդը.հանճարը. ընդ ոլում գործունեության տարբեր բնադափսռներում(երաժշտության, գեղանկարչուբյան քանդակազործության հւ արվեստի մյուս ճյուղերի մեջ. ինչսլես նաեւ տարբեր Կիտություններում մարեմատիկայում.ֆիզիկայում փիլիսոփայու» թյան. սրստմության մեջ եւ այլն) եւ այլն: Կենսաբանակամեն ճան աչ սառմլան տարբերուբյունները Ըստ մարղաբանության նորագույն 2.5-3.5 միլիոն տաՀ տվյալների ԷԼՕօ Հ«թյօռծ-ը ծագել է մուուսվռորաւվես րի առաջ իսկ նըւսն նախորդել են. 11օոս-ի 2 տեսակ 11օոօ հշեւտ-ը (կարող մարդը) եւ ՒԼոոծ ՇՈՀՇԼո»-ը ճողիղ քայլող մարդը)

վեր է վիա հատկանիշների Խամբողության հիմքի կ |իբխարի նիչների թյունը իիառնչուբյամբ բազմաթիվ էլ ծագում հատկանիշներ. իոզամյան հւրյը կանի կենսաբանալկյանի ընդգծել Վարդու հարչան մեջնռ(րիատոտելն Կենմաբննական մարդու

վ

լ

|

լ

բազ

լ

բլս-

կրթակ

եւ

ւ

ար

նղ

լ

րութ:

է

Դ

յունը

կենղանի»-

մարդու մեջ.

եւ

անվանելով նրան

տված

«հա

սահմանումիգ.Ա-

սարակական Ելսելով մարլու իր քիառուռելըստրուկին մարդ չի համարել. որովհետեւ ստրուկը զուրկ է

ե-

պելքաղաքացիական իրավունքներիցեւ միայն պարսավոր է եղել աշխատել իր տիրոջ համար: Ըստ նրա, ստրուկը խոսող զործիք Լ, հետեապես, պատկանումէ բանողընտանիկենդանիներիդասին. Հետագայում հիմնախնդիրըդրվել է ավելի կոնկրետ. փիլիւոփաներն ու մարդաբանները ձգտել եւ ձգտում են պարզել. թե տվյալ 2 կուլմերից ո՞րնէ որոշիչըմարդուեւ հասարակությանկյանքում. ինչ ղեր են խաղում այտոեղ մարդկանց միջեւ գոյություն ունեցող այս կամ այն կենսաբանական տարբերությունները'Երկար ու

արդյունքում ձեւավորվել

են 2

րոնցից մեկը որոշիչ է համարում լականը:

սուրբանավեճ կլ .ո-

սովիաիսկԱլուսը կենսաբանականը,

էմի ուսմունքներից. որոնցից տեսակետը բաղկացած չարք Առաջին սոցիալ թյունը.

են

այլն:

Ըտո սոցիալ-դարվինիստների, Պասարա Ֆրեյդիզմը.ռասիզմը եւ կության կյանքումորոշիչ են Դարվիճի հայտնաբերածգոյության պայԲասրիօրենքն ու բնական ընտրությունը.որոնցով նրանք բացսոոլում են եւ մրցակվությունըեւ ղասակարգային պայքարը. եւ լատերազմները

տեսութունը.որը Օրգանական առցիոլոզ Հ» անգլիացի նը մշակել մո Սպենսեր րակական օրգաններ իրենց հստուկ գործառույրներով կառափսրությունը համարում | րիան: է

Հ

-

յու

յ

հիմնարկն

ելով

կենդանու

հւսսարակաքլանօրգանիզմի ուղեղ. կապը ճլարդեր տրանավորար

ա-

ըյտնատալր անոբներ. սշխատավորներին ստաղոքսասդիթային հաեակասրգ եւ այլն Բիռսոցիուոզիան հասարակությունը նույճացնում է

պենդանիներիհոտի. մրջյունների, մեղուների եւ այլ միջատների «ըն"անիթնճերի»հետ Հիրավի. հատկապես միջատներիմուռ ճկատվոմ են որոշակի «սոցիւղական»երեւույթներ նրանը համատեղ աշխատում նկ, ձմեռվա համար ւվաշար են կոռռակում, պորտաբուլծներին յոլակում նճ (մեղուները) Սակայն նրանց գործողությունները գուտ: բնազդտյին նն եւ նրանց հարաբերություններն ընտանիքում հասարական են: որովհետեւ ճրանքզուրկ են բանականությունից հոգեւոր կարուղլութրոնիխյՖրելդիզմը, ՃՀ« դ ավստրիացիհոգեբուլմ Զ Ֆլլեյդի ուսաոնքն ոռւսվելությանը տալիս Է մարդու անգիտակցական հոզեկան ուժերին Եա պնդում էր մւսրդն ու հասարակությունն ենթարկվումենճ անգիւուսկուկան հոգեկան ոլորտին, առաջին հերթին բնազդներին. որոնք միջտ հուղթու նն դուրս գալիս գիտակցության. բանականության ղեռ իրենց "րոյբարում Հետեւապես.մարդու 1ության մեջ միշտ հւայթում Լ կեողաուռկանը Ռասիզմը խտրականություն| դնում սարբեր գույնի մարդկանցդի'եւ, որւշ ռասաներ հւսմարում Լ չիարժեթ ու բարձր. իսկ մյուսներին ոչ

լիարժեքու ցածը: Ռասիզմի արմատներըծագել են հիճ Հունաստանում եւ անցել հռոմեացիներին. որպես բարձր ժողովուրդ որոնք իրենց կարգի նձնացրել են մյուս ժողովուր լով նրանց բարբա. է այն մշակվել ըասներՈրպես ամբողջակաճմ հռչակել է ՃԱՃ զիներին դ կեսերին եւ 5 դ է ֆաշիստականԳերզույն արիականռասա՛ յն որը բարձ պաշտոն թյունը. մանիայի է կապուտաչյա նորղական (հյուսիհռչակելարիւսցիներիբաց սային) յեղի մարդկանց,առաջին հերթինգերմանացիներին:Ֆաշիստ2-րդ աշի ուսսայի ուս ների պատերազմէր հանուն համաշխարհայինտիրապետության. Մարդու էության կենսաբանականըմբռնմանօրինակ է նաեւ կանանց՝ որպես հասարակական էակների ընդունակությունների թերագճահատումըեւ ղրա հիման վրա նրանցնկատմամբխտրականությունը: Համարելով կանանց ցածր կարգի էակներ, հասարակությւսնտղաէ նրանց աշի իրակ մասըխիստ ընտրական իրավունքը.հավասարվարձատրությանիրավուն» քը եւ բազմաթիվ այլ իրավունքներ:Բավական է նշել, որ Անգլիայի պես քաղաքակիրքերկրում կանայք ձայնի իրավունք են ստացել 1918 թ. միայն. Հանուն սեռերի հավասարությանծավալվելեն ֆեմինիստական երբեմն չափն անցել են, ձգտելով կանանց հավաորոնք իմասայլեւբ ոչ միայն ետ մնալու համար կանայք պեւոք է տղամարդկանցից այսինքն նաեւ եւ նրանց արատներըծխելը. ընդօրինակեն պայայլն: Կանանց հ կապես յին լենինի քար են մղել ռրոնք իրենց ցարական Ռուսաստանում հետո հավասարությանպատրվակիտակ խաբեցինկանանց եւ նրանց

տեսությունԵվրոպա դարձել տասիմմը բարձր

ուվ

շիկահեր

կել

վունքը.

շարժումներ, տով.

դրական,

խմելը, զազրախո համար հաստատ իշխանուբյունը. ն

կ

կոմ:

մարքսի

վրա եցի երի ին

բար

ճաեւ

ը

յին

աշի

եւ

րի

ը

արդյու

կան

շինւ

գիշերային, ծանր ֆիզիկական տեսակի ստորգետնյա թյունը. ամեն խատանքները, ներառյալ ռանքափորի աշխատանքը:Եվ այստեղ աշ-

պարզվեց. որ տղամարդկանցու կանանցհւսվասարության ամենավեհ յին ու կարելի է յեցնել նաեւ

ու

ամե

նքը

սկ'

անմարդկայիննպատակներին: Հասարակությունը պհտք է ոչ թե ամեն տեսակիհավասարություն, ճման հավասարություն տղամարդուեւ կնոջ միջեւ չի կարող լինել, այլ այնպիսին, որ հաշվի է առնում կնոջ օրգանիզմիւսռանձնահատկուեւ նուրք էակի, որպես օջախիպահապանիեւ եթյունները որպես թույլ րեխաներիմոր, եւ պաշտպանինրա շահերը եւ դրանովիսկ ողջ հասա»

րակության շահերը.

Մարդու էուբյան սոցիալական կողմի ընդգծումը բնորոչ է մարըոիվմվենինիզմին. Մարքսը միշտ պնդել է. որ մարդն իր Լությամբ սոցիալական էակ Լ. որովհետեւ մարղն ւսյն է, ին: հասարակությունն | Նա գրել է. «... մարդու էություճը մի ինչ-որ վերացակւանբան չԼ. որ հատուկ է առանձին անհատին Իրականում այն բոլոր հասսրակական հարաբերություններիամբողջությունն է». Առաջին հարացբից)ղս շատ խոր ու վեհ է հնչում. սակայն ւվարունակում է 3 արմատական տեսական սխալ. որոնք հնտագայում. կոմունիստների իշխանության ժամասակ ժողովրդի համար ողբերգական հետեւանքներ են ունեցել: Նախ. մարդու կենսաբանակւսն Լությունն արհամարհվել Է. երկրորդ. նա տահալուծվել է հասարակոաթյանմեջ եւ երրորդ. անտեսվել Ւ նրւու անհաւռականությունը. որը պայմանավորված է նրա միլիոնաւոր տարիների եւ այյ կենսաբանականզործանէվոլյումիայւվ. ժառանգականությամբ սերով" Արդյունքում, խորհրդային ւուսբիներին կոմունիսւոները տասԿամլակներ շարունակ արհամարհել են ժողովուրդների ամենակենասՍան շահերը. խոստանալով դրախտւսյին բարնլյեցություն ստեղծել հեռավոր կոմունիզմիժամանակ: Մարդկանց ղարձրել են հասարակուիյան «վինտիկներ»,որոնց հետ իրենց ուզածի պես կարելի է վարվել: Վերջապես, անտեսել են մարդկանց անհատականությունը, ամեն մի են փոխաբիմելի. ժխտել են անփոխարինելի մարղռարդու կանց գոյությունը Արվեւ րի համամիութենական ցության ժամանակ(1961թ ) խորհրդային խոշորագույնկինոդեժիսյորսերի մեկի երեսին Ն. Խրուշչովը շսիտել Լ. «Դուք պետք Լ իմանաք. որ ոչնչություն եք. ձենսնման տարեկան 3 մլն մարդ Լ ծնվում ԽՍՀՄոք րել

ե

խոր|

ււ»

Ճիշտաէ. մարքսիզմի ուսմունքումնշվելէ նւսեւ մարդու բնական, կենտաքանականկողմր. ըազմիսց նշվել Լ. որ ճարդը բնական. կենդանի հակ Է. բայց դրւսնից աճիրաժեշտ տեսական հետաություններ չեն արվել Կննսսբանականի եւ սոցիալականի կասրետրությունը.ձիասնուբյունն ու փոխներգործությունըըստ արժանվույն չի գնահւսւյվել: րդի գիտատեխնիկականհեղաւիռխությունը հնարավորություն է ւռալիս աու կոնկրետ ըմբռել մարդուկենսաբանական նրան վելի Լությումը. կտանգները. հետ. եւ կապված միջավայրի այն բարեփոխելու Նյութական բարնկեցության աճը. առողջապահությանզարգացումը. գենետիկան.մասնավորապեւ ինժեսերային գենետիկան.եվգենիկան եւ այլն. խնդիր են դնում ամրապնդել ճարդկանց առողջությունը, էսպես երկարաձգել մարդկանց կյանքը ինչեւ 180 տարի). պայքարել ժառանգականհիվւանդությունների դեմ, հիվանդ գեները նորերով առողջներով փոխարինելու միջոցով եւ ինղ-

խորն

հեռանկարները,

լ

ես

ե

վեռալ

Պի

Դա

Սան

Եվգենիկան գենետիկայի ինժեսերային տեսակը ճարավ լ

է խճղիրնճ

տալիսբ

է

գե-

կանանց արհեստական նւ անգամ` ճետիկական փոփոխությունների րբեր

կամ

լաայլն ստանալու միջոցով |

ն

րում

երեխա

գիտությունների այս վիթխարի Նորագույն Աոա սակայն, տեխզայի եծագույն ու

ե

պ

կությանը, վնւսմ ղնել մարղկությանհետագա գոյությունը. թյուն

Հ

ղեպքում կարելի Լ կ

ն

ու

ելի

ԿՅԱՆՔԻ

7 ՄԱՐԴՈՒ

ԱՆՄԱՊՃՈՒԹՅԱՆ

ոա

զգուշու-

ն

անգամ

վ

ի

թյանն տակ

ՄԱՊՀՎԱՆ ՈՒ

ԻՄԱՍՏԻ,

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

եւ նը հեւռ Մարդկային կյանքի իմ մյուս հարցերը որոշ իմաստովունեն հանրագումարային,ամփոփիչբնույթ. որովհետեւ փիլիսուրալությանմյուս բաղկացուցիչ մասերը ուսմունքները քնության, մարդու. ճանաչողության,հասարակությանեւ այլնի մասինի վերջո նսլատակ ունեն մեկնաբանելուեւ արժեվորելու մարդու կյանքի որն է նրակյանքի նպաւռաիմաստը. պարզելու, թե ինչու է ճա ապրում. կը. ինչպես պեւոք է ապրի. ինչին պետք է ձգտի. ինչից խորշի ու խուսա փի Այս հարցերը հատկապես սուի բնույթ են ստանում մահվան փաս» տի առնչությամբ Եթե մարդըծնվում է. որ մեռնի, ապա ինչ՛ի համար է նա ապրում.ինչո՛ւ է ճա մահանում, ինչ՞ իմաստ ու նշանակությունռւճի մահը ՛Նշված բոլոր հարցերի ակունքները գտնվումեն հին հումական փիմինչ այսօր փսոփայության մեջ Հինավուրց ժամանակներիցապկսած փիլիսոփաներըփորձում են գտնել դրանց պատասխանները. Նախ, նրանքքննարկելեն կյանքի իմաստիգոյության կամ չգոյության հարցը. Կարծիքները բաժանվել են: Ոմանք պնդել են. որ կյանքն ընդհանրաւվես իմաստ չունի մարդը մեկ անգամ ծնվում եւ կյանքի բնազդովմի կերպ ապրում է, ենթարկվելովշրջապատի հանգամանքներին.1Լյս տեկյանքում, այն չայն ուճի իմաստի մասին մարղդկանգ, որոնբ չեն ուզում մտածել իրենց եւ ապրում են այնպես. ինչպես աշնանային քամու քմահաճույքով տարթեր կողմերքշված ծառից պոկված տերեւ նման տեսակետ Նորագույն փիլիսոփայական ը

լեական

կե

պա,

22.

զոյության

մարդկ

ի

եր

ղ.

հայում աան:

կեսին Ֆ

եւ

Գեր

Լ

հածված էկզի

գելով. թե լիստեն

ի

նցիալիզմը,

մի յինկյաճքը

որը ժի

Լ

կայծ

օրինակ. փիլիսոփա գրող

ե "լես, ֆրանսիացի Մարւորի վեպերումեւ ւվիեսներումցույց Լ ույջ

պնկյանքի Տիեզերքում Էկթյուններում, ընչու դրամատուրգԺ. Ժ տրվում մարդկային կյանքի մ

ին

անիմաուոությունը:

Լ

յ

Դրան հակառակ, փիլիսուրաների մեծ մասն ընդունում է կյանքի իռաստի գոյությունը: Բայց նրանք տարբեր կերւվ են ըմբռնում նրա

Այսպես, ըստ կրոնաիդեալիստականուսմունքների, կյաճքն ու իմլսստը տրված են մարդունի վերուստ, հետեւապես. այն ունի ար"աքին բնույթ Ստեղծված լինելռվ Աստծո, համաշխարհային ոգու կամ ռի այլ գերբնական տիեզնրականուժերի կողմից. մարդն իր ողջ կյանէԼ թի ընթացքում նրանց ծառայել հացում սրանց եւ որպես ընկնել վերժական հոգեւոր երանությունը. Իսկ եթե մարդը խախտում Լ Աստծո "դատգամները,սկաւմ է Սատանային մեղքեր գործել. ասյա ճա է ղժոլ հավերժական պատժի, ջանքների իմաստի ուսմունքները ժխտում են եճ ող ժխտում թին բնույթը, գերբնականուժերի գոյությունը Նրանց համոզմամբ,մարդու կյանքի իմասաը պետբ է իստրել նրա էության մեջ եւ ոչ թե նրանից դուրս. Այն ունի ներքին բնույթ: Սակայն դրանից հետո սկսվում են տարաձայնություններն այղ ճերքին իմաստի կոճկրեւո բղվանդակությանշուրջը. ախինքն թե կոնկւ

ճույթը

ռրա

ները.

րել

հ

ի

ծառայել.

կյանքի Մատերիալսիտական որով

րնու

ին

ո՞րն է այն:

Որոշ փիլիսոփաներ,ինչպես օրինակ. հին հունական ատոմիստ Է'ղիկուրը, այդ իմատոը տեսել են վայելքմերի մեջ, «կեր. խմիր, ման եկ, հոռափիր ցավից ու տառապանքից ահա կյանքի իսլալլան իմաս'ոը».-թարոզում են նրանք «Դա կմճա».-ասում են նրանցմեծաքանակ հետեւորդները,աշխարհի տարբեր ծայրերում եւ տրվում են խնջույբներիս ու դա էլ չի մնում Մինչդեռ այղ .

ցավոք. խրախճանքներին. Բայց, հոգեւոր նման

ոսրդիկ սկսում են լիովին բյան են տալիս մարդկային վեհ արժեքները Վայելքների երկրպագուները կոչվում են հեդոնիստներ(հունարեն հեդոն-վայելք բալհետեւ

հեդոնիզմ որ."իսկ ուսմունքը: է լում

(

էվդ

են

Լվդեմանե-ել

անկություն բառից). ըստ որի մարդկայինկյանքի իմասւոր

երջան

Էվդեմոնիստները պնդում եճ. որ մարմնականվայելքները զոասում են մարդկանց առողջոթյանը եւ ցավերի ու տառասլանքների Կատճւսդ Սարդը Լձգտի լով կգայական վա, իրեն, Բրոնն

է.

վառնում.պետք աաա հաղբահա ի

ն

ի

ազատության: եղել Երետնի հաճույքներին եին յում գիրի մնալ

իքմա-

աշխարհի

արտաքին

հասնի ներքին

եւ

է

մ

մեւԼ.Ֆ

Հ

ՍԸ

պետը Երջանկության

դ կեսերին.Ըստ Սոկրատեսի,երջանկությանհասնելու համար մարդը եւ դառնա առաքինի: Լ բարոյապես ինքնակատարելագործվի

միակ ուղին սսռաքինություննէ. Ֆոյերբախիկարծիքով, մարգըերջանիկ է, երբ բավարարված են նրա բոլոր նյութական եւ հոգեւռը պահանջմունքներըԻսկ դրա համարյուրաքանչյուր մարղ մյուս մարդկանցօգնության կարիքն ունի. Որպեսզի իրար օգնեն, մարդիկ է իրար Հետեւապես,ըստ Ֆոյերբախի,սելն է մարղկանց ն եւ ռրպես այ պետք է աստստեղծում է սիրո կրոնը: Կան նանւ բազմաթիվայլ ուսմունքներ,որոնք կյանքի իմաստն ու երջանկությունը տեսնում են ճշմարտությաննու բարուն ծառայելու մեջ, կամ ժողովրդինու հայրենիքինծառայելու մեջ. կամ էլ ստեղծագործության մեջ եւ այլն: Կյանքի իմաստի այս տարբեր ըմբռնումները ցույց են տալիս. որ ստ ու այն բովանդակությունեւ երեւան է գալիս նքում, ա եության բոլոր եւ ընտանեկան կյանքի մեջ. ու արվեսէ տի. հասարակական մեջ եւ մուռ ամարդը իր ել զատորեն ստեղծագործ որպես զարգանում անձ. գործու-

սիրեն:

պետք

իչը

ին

Ֆոյերբախն վածացվի Այսպիսով,

բազմազան

ունի արու

դոսստիարակության գիտության այլնԱյդ գործունության ընթացք ոդկայ|

ը

բնագ

մ

ղիսե

ճճ:

ձիրքե

։ակորվ լտ

իրականանում

Հ

մ.) ու նեությունն է կ եւ անձնական ճանաչմանը եւ մարդուն տալիս խոր երջանկուրյանզգացում. Կյանթի իմաստը ճիշտ հասկանալու եւ երջանկություն ճաշակելու Լ կարողանա ճշմարիտ համար, պետք կեղծ Հ ու սուտ եւ խաբուսիկ զոհ է դառնում, որն ի վերջո վերւսծվում է դժբախտության Օրինակ, երբ մարդնանհատա պաշտ ու եսասեր է, միայն իր բարօրությանմասինէ մտածում. գոփում ու հարստանումԼ. նա ոչ միայն իր շրջապատում է դժբախտություն սփռոմ, այլեւ իրեն է դժբախտացնում,որովռետեւսկսում է ցոփ ու շվայտ կյանք վարել.Որոշ ժամանականց կեր ու խումը հագեցնումու հոգնեցճամ են նրան. քայքայում են նրա առողջությունը եւ ահա գալիս է մի պահ, երբ ճս սկսումէ զգալ կյանքի անիմաստությունըեւ հիսթափվում 1 աղեն ինչից Նրանք սկսում են քարշ տալ իրենց գոյությունը կամ էլ երբեմն ինթնասւվանեն լինում: Մի այլ դեպքում գռփածփողերովգնած րի

|

լ

ի

ն

րօգ)

|

գոհունակություն

ր

իսկական. մարդկա

մարդը ել

մարդր երեւույիական երջանկության արժեք

մեքենայի զոհ են ղառնում` Գնելու պահին իրենց բվում Է. բե երջանիկ են Բայ կուլտուրայից զուրկ լինելով. կարգինվարել սովորերչւ փոխաբեն փողով գնում են վարորդականիրավունքըեւ ըճկնումփողոցներնու գազանավարիքշում Արդյունքում կամ իրենք են զոհվում կաւ Ւլ ուրիշները Եվ այղ պահին պարզվում է, որ նրանց երջանկությունը շատ խաբուսիկ է եզել: Կյանքի իմաստիու երջանկությանմասին խորհելիսհարկ է ճկատի ունենալ, որ այն պատմական, փոփոխական բնույթ ունի. որովհետեւ մարդնու հասարակությունը զարգացում են ւսւպրումՆախնադարյան, եւ մյուս հասարակարգերի մարդկանց կյանքի իստրկաւռոիրակւան մաստն էապես տարբերվում է ժամանակալկիսմարղու կյանքի իմաստից. որովհետեւ վերջինը իր մեջ է ներառնումմշակույթի բազմաղաբյան զարգացմանպւոուղները Դրաճից բացի պետք է հաշվի առնել. որ մարդու կյանքի իմանա ունի ոչ միայն ընդհանուր եւ օբյեկտիվ բնույթ. այլեւ օժտված է անհատական ու սուբյեկւռիվ գծերով: Այն կախված է. նախ, անհւստիկրթությույունից նից ու թյունից. նեկանվիճաեւ ընդհան ու ազգությունից կից ու դիրքից, ըւսպեսնրա հոգեւոր զարգացմանմակարդակից Նա ինքն է իր երջաննշված հատկություններից են կախված նաեւ դության կռողր եւ երջանու հայացքները իր կյանքի որա | իրակակությանմասին, ռրոնք շասւ հաճախ ոչ միայն չեն համըսկնում սության հետ, այլեւ ուդղակի հակասում են նրան. սակայն սսյմանաԷ են վորում մարդուզգացողությունը: Ուրեմն, մի քաս անհատի կյանքի հյոսկան իմաստնու երջանկությունը եւ մի այլ բամ նրա հայսցքներն /ւ սուբյեկտիվ զգայցողությունը՝Ռրքան հարուստ Լ աճհատի հսգեւոր աշխարհը, որքան բարձր է նրա կուլտուրական մակարդակը.այնքան հորը, հարուստ եւ ճշմարիտ եմ ճրա այդ հայացքներն ու զգացողությոԿր հետեւապես, այնքան լիարժեք է եւ նբա կյանքը. եւ այդ կյանքի վա)

ճն

տարիքից

Անհատի

ի

յելթը

Սարդկայի կյանքի լ

կ

ն

ոսնքը: նրա մահվան

ի

է

ը

|

եւ ան-

ապարատն ն

իդ

նն

մարդու տնսակ է Նա պետք Լ մտածի

եր կոզու փրկտթյան մասին, որովհնտեւ մահվան միջոցով նա երկրա-

լին կլանբից անցում Լ կատարումհանդերձյալ. հոգեւոր հավերժական

կլանքին: Մահվամքկյանքը չի վերջանում.չի ավարտվում. այն շարուսակվումէայլ, ավելի կատարյալ ձեւով. Դրա շնորհիվ հավատքը մարդկանց հույս է տալիս. լավատետություն է ներշնչում, մեղմացնում է մահգան ողբերգականությունը,մարդկանց վախն ո վիշար. Հավատացյւսլի հաճար շատ ավելի հեշտ է մահանալ. քան անհավատի համալ: Ըառ

«րինակ Սոկրատես տահ

է Պլատոնի. այդ լավատեսությանցայտուն է. առաջ րբ մնկր «ինչպ՞եսկուզենայիր. որ Քե բաղենք». ճա պատասխանում է հարցով. «Ի՞նձ» եւ շարունակում. «Է՞, սիրելիս. այղ ժամանակես շա՞սւ հեռու կլինեմ, Դու ուզեցիր ասել «իմ մարմի՛նը»»:«Այո, Սոկրատես», ուղղմահը մի օրինակ է, թե որքան վում Լ աշակերտը բարսդյահ դեր է գաղահոգու փարը՝

ւս

|անից

մ

րից)

Մոլ

Սոկրատեսի Լ

յան

յան

Մատլ

|

կ

ի

տրակ

լ

կեղծ ումխիթարանքը նբայի

ների կողմիցճերշնչվող հույսն

ու

պատրա

Մարդըբնական Լակ էեւ ճրւս մահվամբկյանքն ավարտվում է: Նա ը գալիս եւ այն. մեկ անգամ Լ իր անելու պետք է մոլի. կյաճքի Այ նն են, է այն որ քանի կյանքից պետք գալիս ճեն ամեն ինչ, իսկ իրենցից հետո, իճչպես Լյուդովիկ 247-ն է ասել «թող են

րնթ

աշիար

աան

գից

ինչ 1. կենդանի

անի.

վերց

լիճի թեկուզ ջրհեղեղ». «թող աշխարհը կործանվի»: Նմանօրինակ մարգիկ. այլես կանգ չեն առնում ոչ մի բանի առջեւ, սկսում են իրենց կյանքը դարձնելխրախճանքժանտախտիժամանակ:Ի վերջո, նրանք վերածվում են մարդկայինկերպարանքովհրեշների, Սատերիալիզմի այդ ավերիչազղեցությունըմարդուբարռյականուբյան եւ հոգեբանությանվրա աճասելիուժով դրսեւորվել է Խորհրդային Սրության բոլշեւիկյան, այտպես կոչված, լենինյան-ստալինյանդեկավարության մոտ Իբքեւ թե հանուն կոմունիզմի հաղթանակի,հրեշների այղ հանցախումբըոչնչացրել է տասնյակ միլիոնավոր մարդիկ, չի այ» խնայել ոչ միայն եւսսարակբնակչությանը, մտավորականությանը. լեւ իր կուսակիցներինփատկապեսլենինյան կադրերին),իր մերձավոր զինակիցներին(Ռուխարինին,Կամենեւին. Զինովեւինեւ մյուսներին)եւ մի քաանգամ իր հարազատներին.հալածել է նրանց ազգականներին նի հարյուր միլիոն մարդու. Սինչդեռ մահվամբ ոչ ամեն ինչ է վերջանում, որովրետեւ մարդը մեկուսի ու միայնակէակ չէ. Նա ոՏինգերքնեւտվածբացարձակապես ըոշակի առհմի,ժողովրդի.մարդկությանմի մասնիկ է: Լինելով իր նախէ փո» իր նիների շարունակությունը, նա միաժ նրանց ավանդույթներնու հոգեւոր մշակույթը: խանցումնրանց Դրանով նա շարունակումէ ապրել իր ժառանգներիմեջ. Նա կենդանի է. քանի դեռ մնում է նրանցհիշողությանմեջ: Մյուս կողմից,ավելի լայն մերին

ժ

գեները.

իր մարդը հաղբահարում գործերով, իմաստով. մե»բարի գործունեումարղկ' ըյանում հիշչողուհետագա սերունդների թյամբ.հավերժակալով է մահն

ու

ի

նամար եր

ի

եւ

թյան մեջ

Այստեղիցհետեւում է, ռի մահվան եւ անմահության հարցն ունի իր եւ մշակութայինտեսանկյունները:Անհատի չփիզիկակենսաբանական կան մահը կարող է ուղեկցվել իր հակադրությամբ նրա մշակութային անմահությամբ- «Գործն է անմահ. լավ իմացեք».-ասել է Հ. Թումանյւանը Լինում է նահւ այնպես, որ անհատիմշակութային մահը վրա է հասճում նրա ֆիզիկականմահից առաջ, դեռ նրա կենդւսճությանօրսք. երե

է լիովին անպանպիտան, եւ մահվան իմասԳճահատելով փիլիսոփայությանդերը կյանքի տավորմանհարցում, որոշ փիլիսոփաներ շեշտը դրել են մահվան. իսկ պյումները`կյանքի վրա: Ըստ Սոկրատեսիեւ Էւգիկուրի,հնչդլես նաեւ Բուդդայի, փիլիսուիայությունըմարդկանցսովորեցնումէ մեռնել. հեւոնւապես, չվախենալ մահից: հդեալիտո Սոկրատեսըդա անում էր. աէ պացուցելովհովու անմահությունը. հոգի, որն մարմճա իրեն կլան եւ անում Լր. կան աշխարհը: Մատերիալիստ Էպիկուրը լով ռր մարդը եւ մահը երբեք իրար չեն հանդիպում. որովհետեւ քանի դեռ մարդը կենդանիէ. մահը չկա. իսկ երբ մահըգալիս է, մարդնայլեւս չկա Ուրեմն, նա մահից չպետք է վախենա: իայության ցլՍպինոզանու Ֆռլերբախը. Կա

ուղ

իր կյանքի ընթացքում ոչ մի լավ գործ չի արել. եղել եւ

ազատվում ա նե.

քանտից

վ

հար

ճույնն ւապաց ն

լոավոր

կն

յ

էին

ապրել

լորեցնելը.

իմաստը. ցույց է կյանքի ր

երանց, այն բացահայտում

Է

Ոստ

թե որն է տալիս.

երջանկությունը եւ ինչպես հասնել դրան" Մեր դարաշրջանումմեծ առաջընթացէ սւեղի ումենում ապրելու ւսրվեստիմեջ. Նախ. կյանբն ընդ» հանրապես եւ հատկապեսմարդկային կյանքը որպեսեզակի երեւույբ որջազգային հանրության մակարղակովհռչակվել է բարձրագույմ արմեթ եւ պաշտպանության տակ վերցվել: Յուրաքանչյուր ոք այժմ ունի կլաճբի իրավոնք՝ Դրա շնորհիվ արգելվածԼ ամեն տեսակի ուտնձգություն մարդկային դեմ. այղ թվում ճաեւ մահապատիժը Միջազսոային ներով պա, վում են մարդու քաղաքական,իրավական,կրթական. էթնիկականեւ բազռաթիվ այլ իրավունքները,որոնք ուղղված են մարդկանցկյանքիբւսրեեւ Խոսքը նրանց կենսամակարդակիխիստ րակաբնական եւ մբ արառողջ ու առաքինի աւպրելլակերպի միջավայրի սստավորման եւ այղ բոլորի շնորհիվ հեռանկարումկյանքի տեւողուէ ԿենասբանուՖրոնը մինչեւ մուռ 180 տարեկանը հասցնելու են թրոնը. գենետիկանեւ ոստանում, արդի տեխնիկան մասրավորություն է տալիս մարդուն իր կյանքն ապրել մաս-ձաս, տարկոնվեն

կյանքի

գիալական,

Կան երկարացմանը. կուն

Արան,

ճնդման.,

մասին հե

տեխնի

լ

ճեր

օրգանիվճների Կենդանի սառեցասն

բեր դարաշրջաններում: Կենդանիներիվրա դա արդեն փորձարկվելէ. մկանը,օրինակ. սկզբում սառեցնում են. իսկ հետո որոշ ժամանականց հալեցնում եւ կենդանացնում.Նույն կերպ սառեցման միջոցովմարդը կարող է քուն մտնելմի դարաշրջանում եւ արթնանալմի ուրիշ դարաշր» ջանում, մի քանիտարի անց դարձյալ քունմանելեւ արթնանալհաջորդ դարաշրջանում այդպես շարունակ` Եվ որոշ են, որ յում ներ իկայի մարդը նաեւ ֆիզիկականանմահություն: կարող է ձեռք կարծիջով. մարդու (նաեւ կենդանիօրգանիզմների)ժառանգական ապարատում մյուս գեների կողքին կա նաեւ ծերացման գենը, որի գործողության հնտեւանքով նա ծերանումու մահանում է, Եթե այդ գենը գտնվի եւ հանվի, ապա նճաոչ կծերանա. ոչ կմահանա. Այսպիսով մարդկությունը կնվաճիֆիզիկակաճ անմահություն Յուրաքանչյուրմարդ կմնաիր սեայն որ տարիքում կհանվի ծերացման գենը: Նոր եւ. ծերունդնել մինչեւ լրում

վերջապես. գենետ Նրանց.

ր

րել

բ

տարիբում,

ճրա

նեն

ճ

գենը հե

վ.

ընդմիշտճույն Լ

լ

եր

ն

հ

կում.

նրանք կարուլանանլիովինճաշակել կյանքի բերկրանքը

որ

Եթե այդ հույսերն ապա ղդ աներեւակայելի հետեւանքներոչ միայն մարդկայինքաղաթակըրթության գարգացման. այլեւ ողջ կենդանիեւ անգամ անկենդանբնության համար. Դա կլինի զարգացման մի այնպիսի փուլ. որը հիմնովին,արմատւսպեսկփոխի մարդու եւ աշխարհի դեմքը. ինչպես ճաեւ նրանց փոխհարաբերությունըԱյդ քճթացքում լիովին կփոխվի մարդու աշխարհրմբոնումը.նրա փիլիսոփւայությունըՄարդկությանգոյության զսրգացման ու այս եւ ուրիշ անսահման հեռաճկարներըլավատեսություն են ներշնչում նրա ապագայի նկատմամբ գենետիկ

կունեն

իր

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ամենաբա

կաՍարդկայինհասարակություննաշխարհի բերեւս հաինքնւ ունեցող ինձ ծ ու մաէ է : Այն վիբխարի տիսյի կարգն նակ) կարդակի տարրերից ու ենթակառուցվածքներից. որոնթ մի կողմից վՎտնվումեն սերտ փոխկապակցությանեւ փոլսներգործությանմեջ, իսկ ել չակուլմից. օժտված են հարաբերական դյուս ինքնուրույնությամ երում կարող են լայն իրաու եւ, հեւղեւրից անկախ,իրենց հւստուկ ճերքին հիման վրա պես. կարող են խբանիչ կամ արզելակիչ ազղեցություն գործել մյուսնեոի վրա. Սակայն դրանք ընղհանուրառմամբ բաժանվում են 4 լխոշորագույն ոլորտճերի՝տնտեսական,սոցիալական,քաղաքա-իրավականե հոգեռր: Քանի որ տվյալ ոլորտներնիրենց յուրահատուկ կառուցվածքնենով ներթափանցվածեն միմյանց մեջ. կազմելովմեկ միասնականհատսրակականօրգանիզմ.աւվւս դա հիմք Է տալիս մեզ ասելու. որ հասարակություննունի տնտեսական.սոցիալական, քաղաքաիրավականու հոգեւորկառուցվածք |

հոլ

ն

լ

իբեր

ասհմ

փոփոխ

Տ 1. ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

է

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

"

ոց

յլ

սրենքների

զ

թյունը

կ

համընկնում հասարակական ։արտադրոր ինաստով նրա

Ամենալայն

հետ,

հետեւ

հիմքը ամենաընդհանուր թյան

գոլու-

թյան աշխատանքն է. որի շճորհիվ ստեղծվում ճրա կյանքի բոլոր տեսակի րը. Այլ կերպ ասած, կական յունը մարդու ել

հասարա

պայմաններ

են

ն

թյունը յին

վ

եւ

է

վե

հանդերձ. Այն ը

կաբոլոր

իր

ջությամբ Լ

է

ոլորտները. նյութական

3 գլխավոր հոգեւոր բարիքբարիքների, ների եւ մարդու` որպեսհասարակականԼակի արտաղրությունը Ընդ ոուսմ խոսքն այտեղ ոչ թե սոսկ մարդ ծնելու. կերակրելուեւ մեծացնելու,

լյյանքի

մասին է, նրան հազաեւ այսինքն` կրթելու կաին: ողջ ւիորձի. գիտե-

այլեւ նրան

հւսմյակների

ր

արժեքների հաղորդմանմասին| Միայն մարդկային շնորհիվ մարդրկարող դառնալհասարակությանլիարժեք ալում. փրճերի

ու

է

իէ)

ղրա

հա-

ոարսկական հւտաբերությունների լիարժեք սուբյեկտ Մտ

լ

իզմը

է

հատել

սվ

Դ

ի

րակ

հության մեկ ոլորտի նյութական բարիքներիարտադրությանդերը հա-

սարակությանգոյության

ու

զարզացման մեջ. Այռ ժամանակ ղա

որոշ

է. հոգեւոր թույլ զարունեցել կացած Է եղել: Ուստի,ՄարքսինբվացելԼ. բե նսռաջինհերքին անհրաժեշտ Լ ունենալ սնունդ.հագաստ,օթեամն հւ այլ նյութական վհետեւ

մարղկանց :

ը

բարիքներ.որպեսզիճնրւսնքկարողանանապրել. Բայց նա հաշվի չի առել. ոը միայն նյութականպայմաններիառկայությունը կարող է մարդկանց համար ւսպահովելմիայն կենղանականկյանք. Իսկ մարդկային ամենեկյանքի ուսմար խիստ անհրաժեշտեն արժեքները: ւին էլ ՀԼ. որ լաշրջանոց ՃԱ դ. ավելի արագ տեմերկրորդ կեսերից սկսած հոգեւոր պերով է զարգացել. քան նյութական արտադրուբյունըԱյժմ այն արմա տապեսփոխվել ստանալով եւ այլ սում են | եւ մասին, րիվմի ինրիաների մասին Գիտությունը եւս իր բազայի Դա բնույթ նշամւսկում է, ներկայումսուն որէ ւթյան հոգեւոր թյան Աճում Լ. գերաանընդհատ տետսկարար կշիռը մարդկանց կյանքում Վանելով ճլութական բարիքներիդերնու ճշանակությունը. եւ

հոգեւոր Եվ արտաղրությունն

մ

անեն

է-

կինո. ու

ն

ի

բնույթ Իրավամ աին

լ

ինլուստրիալ տեսանկյունից գի

ր

զար

ու

) ջո նքնելմ: շահերը մեջ Հասարակականկյանքը միլիոնավորմարդկանցամենօրյա գործունեության արգասիքն է Իսկ մարդիկմիշտ գործում են. ղեկավարվելով ու շահերով' Պահանջմունքը իրենց պանանջմունքներով մարղու.մարդկային խմբի. սոցիալականշերտի կամ ղասակարգիկարիքն էիր գոյության կամ զարգազման համար անհրաժեշտ բաների (իրերի. գործընակտիվությաններ» մբ.Այն թացների, արժեքների) քին դիղապատճառնէ Գիտակցված.կայուն ու երկարասմեւ պահանջ մունքներըհանդես են գալիս որպես շահեր: Իսկ իրենց շահերն իրագործերո. հետեւաւվես,լահանջմունքները բավարարելու համար մարդիկ են թաշում համապատասխանճպատակներեւ սկսում են միջոցռաջ հասնելու համար ներ փորել այդ նպատակներին Շահերի իրականացման գործընիացը պահանջում է ոչ միայն դրանց ճիշտ ըմբռնում.այլեւ արժեւորումեւ համապատասխանզգացմումքային վերաբերմունք.որովհետեւ առանց սիրո, նվիրվածությանեւ այլ վեհ զգայմուքնների անհնար են կամքի, ջանքերի ու հնարամտու-

հություն

փամրակ

նկ

մարդ

գ

մորադ

մեծ ու լարումները յան երկարատեւ յունը եւ եմ դիալեկտիկական փոխադարձ կաւվի մեջՄր ձունքները գտնվում կուլմից. ղրանքփոխպայմանավիորումեն միմյանց. քանզի արւտտադրուբյունը ձգտում է բավարարելմարդկանց պահանջմունքները, իսկ բավարարված պահանջմունքներըծնում են նորանոր պահանջմունքներ ռրոնք խթանում են զարգացումըեւ այդպես արտադրության հետագա Նշված կողմերի մեջ ջ ու են, պահանջմունքներն որովհեւռել ղրաճք ընդհանուր առմամաբմիշտ առաջ են անցնում արտաղրությունիցեւ խթաճում են նրա հետւսզա զարգացում, Սակայն պահանջմունքներնու շահերը չաւիազանց բազմաթիվ եւ բազմազանեն. որի հետեւանքով դրանցխթանիչ ազդեցությունըխիստ են անէ. Նախ. ընդհանրությանաստիճանովառանձնանում տարբեր նւ նքները,այնուհետեւ խմճբաեւայլն. Դրանք իրենց հերթին բամանՀ)իճ, խավային, վամ են ըստ հասարակությանոլորւդների.տարբերվելովիրարից որպես եւ հոգեւոր իսկ վերջինսլ սերը` գաղափարական.բարոյական, գեղագիտական, գիտական.աշեւ այլն. Ըստ հասարակության կրոնական խարհայացքային, այդթվում են ազգային. կուսակցական եւ ւյլ սուբյեկտիերը եսակետից են ղրանք լճում ու ուկ երային եւ ի

հ

կ.

մարդկանց ր

վ

շահերն

րը

յան

դասակարգային

տարբերվումպլնտական. |

ված, օբյեկտիվ ոոլվածության վոր ու լ

ուփետեսակետից առաջադիմ

Տրինապաշտ մխամո

բարո)

առաքինի,

Այղպիսիքեն, օրինակ.

մոլությունը.հարբեցողությունը.

բաոի ամար

ռեւ այլն` ը.

անան

Ա անլությունը, կա, են դրանք դառնում պահանջմու նքներ. իսկ հասարակությանհամար իսկական. չարիքներ Առանց այղ չարիքների ղնմ պայքարելու հասարակությունը չի կարող նորմալգոյատեւելեւ զարԿզանայ.Վերջապես, պահանջմունքներնու շահհրը լինում են առարկայական կամ գործառութային,կամ էլ երկուսըմեասին Առաջին լեւյքում ռարլկանց հետաքրքրումէ իրենց աշխատանքի արդյունքը. երկրորդ դեպքում` աշխատանքի գործընթացի.իսկ երրորդ դեպքում նւ մեկը, եւ Խյուսը. Տվյալ դեպքումաշխատանքնարւոաքին հարկադրանիքց վերածվում է ներքինպահանջմունքի.արվեստի. Հասարակությանպահանջմունքներիու շահերի այս բարդ կառուցվածքն ու բազմաբնույթէությունը գույց է տալիս, որ իրենցղերով, ազդեեւ ուղղությամբ դրանքչափազանց տարբերեն սությանբնույթով, ուժով )

երված

Դրանյ Վեւսր:

կան

համակ

մ

հո-

ապահ

են պահանջմունքներն ու շահերն. Վերջինների

դեպքում Լ միայն1 թյան ապահովումը Հակառակ

պարագայում, երբհոգեւոր պահան կ

մունըներնանտեսվումեճ, երբ հւսսրակությունըհոգեւվես աղքատանում ու քայքայվում է, նրա նյութական պահանջմունքների բավարարմանբռլոր ջանքերն աւվարդյուն են անցնում, ինչպեսդա տեդիունեցավ խորհրդային 70 երկար ու ձիգ տարիներիընթացքումեւ այժմ տեղի է ունենամ մեր Հայատունում ու ԱՊՀ մյուս երկրներում. Նյութական աղքատություն խավոր ողին յան հոգեւոր վերացումնէ. նրա հոգեւոր առողջացումը Հոգեպես աղքատ հասարակությունը ճյութապես բւսվարարված,հարուստ լինել չի կարող. Պահանջմաքններիու շահերի կառուցվածքը, բնույթը եւ վիճակը կուրյան նի եւ հովեւոր ջության օբյեկտիվու ճշգրիտ մավանիշն է վ

ւյ

զ) Արփադրաթյան Ամենն

մի

եղանակը

արտադրողական ուժեր արտադրություն ունի հարաբերությ եր: լորն.

ի

եւ

ուժերն ի

է

ները՝

են, թալ բաթյան բւվանդակությունն նրա ձեւը. կառուվվածբը Արտադրողականուժերն իրենցհերթինբաղնն աշխակացած այսինքն` արտադրողներից. մարդկանցից. որոնք նն. եւ թյան մի տանքի սուբյեկ են. դական ուժերի կազմումգլխավոր, վճուսկան ուժը որոնք ներառնում են ոչ միայնգործիքներովկամ հաստոցներիվիա աշխոաւտողեյ անմիջապես սիտաղիանք տվող բանվորներին, գյուղացիէ ղա այլեւ արտադչ ներին եւ այլն, ինչպես եխնիկ բության կավմակելուիչներին ու րի կան տեխնոլոգիական բոլորնրանց. ապաեռվում են արտաղրության գոլւծընթացը. Արտադրողականուժերի սուբյեկտի նեղ, միակողմանիմարքսիստական ըմբոնումը. որի համաձայն արտադրողներեն միմիայն ֆիզիԱկսկանաշխատանքիմարղիկ.մնծ վնաս է հասցրել.միմյաճց դեմ լագժտուբթյուններ, րելովհասարակությանտարբեր խավերին,հրասերելով հելլափոխությունխռովություններ. ւարովեսկոչված ստցիալիստական ներ. հետեւապես արյունահեղություններու ւսվերածություններ: Արտադրողներից բացի արտադրությանհամար անհրաժեշտ են Սսեւ սրսոսվրաթյան միջույներ գործիքներ. հումք. շենքեր, տրանսարտադրության պորտ. Լներվիա, կապ եո ւսյլն. որոնց միջեւ գլվսավորն նն Այդ ուժերի

արտաղրողնե

ներկայացնում, մարքսիզմը աաատադներին, ովքեր

ն

արծիբներն

միջոցների

ում

մասն Լ եւ ոչւսպեսայդէներգետիկ-ինֆորմացիոն յան քազամ է ուժերի մեջ առանձնահատուկ Ժամանակակից ոնղ Լ գրավում գիտությունը: Այն արտադրությանհոգեւոր ներուժնէ եւ եռակի դեր. տեխնիկական,տեխճոլոզիական կավմա չական ու Այ թյան ողջ տեխն երսթակլսյժմ ունեն են հիքսի վրա ծավում. գլ նաեւ ու լան կազմակե րված Արրումը ոաղրողականուժերը բնորոշում են մարդկանց հարաբերությունները "ոայթյան հեւո. կաճ ս ուժերի իճ նիշԼ աշԷ թյունը, որը փվում ի միահրում ղծված )ի լով եւ որակով, աշի ու լարգացմաւբ կատարելագործմամբ մ ենք Սրանով ուժերի թննարկումը հւ սոյնում ենթ արտադրությանմյուս կուլմին` արւտադրականհալոսրեոռբյուններին Արտադրականհալաբերությունները. ուրղեն նշվել է. մարդոսնգ բերուբյուններն են տրձեսադրությանմիջովներիհետ նրանց կապի |

"ափն

արտադրողական

եւ

հստարում Է եխն

)

մ

իան

կ

կ

զարգա

'

քի

ավ

լ

ար

ինչպես

ռ

կառուգվածըը

եղանակը. հետեւապե

իրենց կազԱրտաղրահարաբերուրյունն բուն կողմը Կազմաունեն

եւ

հյալչական

.

կողմը կախված է

լ

աշի

ի

ի

ժ

րբեր մասմից բնույբից

տեխնիկայի

ու

գիտությունների, արտադրամասերի. կազմակերպիչնե տ.

ոսլների միջեւ.

կատաս-

է կողմր թյունների սեփականության, փոխ բաշխման եւ մ որոշիչը. գլերը Դրանց նի սսվորը յուններն են. սեփա"անության ձետվ են առմամբպայմանավորված փոխանաեւ սպառումը Այսպես. Սոմը, օլաք ո

եսական

ներ

միջեւ

ողկ

կ

|

րաբերուր

եփ

լինլռեւ

է

ընդհանար

բաշխումը

տյթյան

մի

մոպում. կառավարումեւ

"ունեությունը՝

լ

արտսպկապիտալիզձի որը ձեռնարկության վերահսկում թյան ծւսի մ են

կազ

ը.

է իր

իրացումը, եկամուտիստացումը եւ անթով իր բաժինը

ո

հսրձու

ձեւն

ողջ փր-

եւ այլն. բաշխումը

Դրա

հետե-

Լ շահույթի ձնչով. իսկ ստանում ձեռնարկատերն ձեւով սեփաա,

ա,

Ֆե

կալվածատերն

է

րձի

անության դեպքում իր եկամուս:ն ստանում է հողւսյին ձեւով: Սակայն սեփականության ձեւից իրենց ընդհանուր

'ոտայի

բաշխումը

եւ սպակւսխվածության սահմաններում փոխանակումը. են Դա հատկ իճքնուրույնութ) օժտված եւ սպառմանոլորտներում: զարգւոպես նկատելի| բաշխման ցած կապիտալիստականերկրներումարսձադրանքիարժեքի մեջ կենղանի աշխատանքի. իմա՝ վարձու աշխստողների բաժինը կազմում է մոտ 65 «2. մնացածը շահույթն ու ամռրտիզացիոնծախսերն են, իսկ Խորհրդային Միության մեջ, որտեւլ սեփականությունըիբրեւ թե համաչ ժողովրդականէր. աշխատողներիբաժինըկավմում էր 22-27 22-ը: Մնացած երեք թլսռորդը մասնում էր պետությունը.որի մեծ մասն այնուհետեւ հափշտակում էին իշխանավորները. Արտադրահարաբերությունների այդ 4 տարրերը միմյանց հեւ իաան՝ անցումներով:Արտադրությանամեն մի ցիկլ Է սկիզբ ցիկլի ուսնար. հատկապես մարդու` որպես հասարակաբյան կան Էակի. համար: կերպ ասած, սպառմուն

ռումն

Օրինակ, :

կապված ենԱո

սկ հատորը

նում

ալ գորարտադրության է եւ կատարվում է որովհետեւ, բարիքների, ճյուբական. արտադրություն ց

հումքի. Լլել

Արտադլ

Լճերգիայի.

ըքավ

թյուն

մեն,

քնել

ձեւավ

կը

հակ

իջոցով

լ

յղժերի հիման վրա. կալսված նրանց բնույթից ու զարգացմանմակարդակից Նախնադարյան տոհմատիրալյանհասարակարգում,որտեղ արտադրողականուժերի թույլ գարգացմսն պատճառով մարդիկ կառող Լին գոյւստեւել միայն համատեղ աշխատանքի շնորհիվ. սեփակաՀ նություննընդհանուրտոհմայինէր եւ բսշխումն ու սպառումըհամընդՀետագայում. հրբ արտադրողականուժերի զար» հանուր ու մետաըճթացքում սնցում Լ |ումքարե

հավասար"

ղե.

լ

կան կամը ու

գոր

հ

միայնակ կամ խումն

կ

երկաթե գործիքներին. ել

ն

լսշի սեփ

բյանըեւ

յոր

ց

է

Առաջանում է հ

մ

ապրել ն

բաշ-

Աշխատանքի արտադրողականությունն այնքան է սպառումը եւ

աճում, որ ծագում է հավելյալ արտադրանքը

ուրիշի աշխատանքի շահագործմանհնարավորությունը Դա հանգեցնում է ստրկատիրաեւ, հետեկան լամ ճորտատիրականարտադրահարաբերությունների Ասպես.արտաղրաեղւսնալներիձեւավորմանը.Նույն կերպ շատ ավեուժերի զարգացմանավելի բարձր մակարդաչի ուշ. արաաղրողական կում, այսինքն՝ մանուֆակտուրայի ու արդյունաբերությանպայմաննեչ են վրւս հիմնված բուրժուսկան կամ քում րություններըեւ

վարձռ: աշխատանքի հավա

դանակը: Այս

արտադրաեղանակների հիմքումընկած են մասնավոր սեփա154

իրականեւ ձեւերը՝ որոնց խանում են նաեւ տիրապեւման ու ննթարկվլխալվոր պատմականձեւերը, ման խւսրաբերությունները՝ ունեն Դրանցից բացի գոյություն սեւրականության այլ ձեւեր անձնական աշխատանքիվրա հիմնած գյուղասեցիական, արհեստավորական առեւտրական մանը մասնավոր ոխ այ ջային, թյունը. աիպի Մարքսիզմըպնդել է. սր կարոդ Լ գոյություն ունենալ նաեւ իմա` ւտցիալիսու թյուն, եփակ բյան ռական կոմու ո չեմ, ամենաարդարձեւն է: էին աշխարում ստեղծել են զարգացած սոցիալիվյմ. նին որտեղ որ ԽՍՀՄսեփ էին թյուն. եւի կառուցել կոմունիզմ. ռրտեղ կլիճի կոմունիստական սեփակաեւ նրա կոչված բոլոլ: Մինչղեռ ԽՍՀՄ-ում առբյունը. օրինակով այսպեսլիսվելԼրպ կանության

գլի

է

համ

շմ

ուրեմն.

ման

ու սեփւսկանությունները հանրային համաժողուիդական բաժնե

կ

ի

որը

ի

տում Խորհրդային բոլշեւիկները մ

համոզել.

ն

իշխող յ

կ

տական ւթյուն. է

յան

աշ

համար

սլետք վարձվեր պետությանը: Եթե. ինչպես պնդում Էինբոլշեւիկները.

սեփականությունէ. արդյունաբերությունը համաժողովրդական է նաեւ երին, ապս Լը. որ եւ հե-

մ

սործարանի

բան

մ

իրենցվարձում. իրենք

եճ կադրերիբաժնում նրանք Մլունթյանն արժանի մի ըստ բեթություն. որի նա ոսնել ճահճից.ինքն իր մազերիցքաշելով- Դետական սեփակակությունը հազար ու մի տեսակիճնշումներիէ ենթարկվել ամբողջատիԽՍՀՄ լոսկան կողմից.որի հետեւանքով. ԳԼ է լ990թի խավոր հիմնական ուժը` բանվորականուժը քայքայվել է ուժեէ տւալիս. որ այժմյան արտադրողական ԽՍՀՄ-ի փլուզումը ցույց հր պահանջում են մասնավոր սեփականության հիման վրա գործոդ ա-

էիրեն

բյուրոկրատիայի ինչպես արտադրողական լ

|

կաղեմիկոս

շուկայականհարաբերություններ:

պատ

մ)

թյունը

Վատարակ

Թեեւ

րստ

Կուլ

ֆորմացի

ն

չափազանց սակայն, սեփականության բազմազան ձեւերը թյան մեջ ձեւերը. եղել հետեւյալ տոհմային,ստրկւստիրակուն.ճորտոսեն.

հւսջորղողը

են

ն

հի

ու

տիլ

լ

ուրրակաճ, կապիտալիստական,իսկ ապագայում նաեւ կոմումիառոապան. որոնց հիմանվրա ձեւավորվել են հասարակության լոճւռեսական. ոռցիարսկան.,բաղաքաիրավական եւ հոգեւոր կառուցվածքները.հե155

լ

լ

ե

տ

Տվյալ տեսակետից. հասարակական-տնտեւական ֆորմացիան հասարակությանորոշակի կոնկրետ-պատմական տիպ է, իրեն յուրաանող ել հւստուկ նրան սոցիաչական, քբսղաքաիրավականեւ հոգեւռը ոլորտներով (կառուցվածքնեԽով) Կարճ ասած, այն մեկ ձրիասճնական սոցիալականօրգանիզմ է իր զարգացման որոշակի փուլում. որը, ինչպես բույսերի ու իների է մյուս րբնրվում ար

պատմական կան սրգանիզմներից. տե

հետե

լ

են

ես.

ւ տալիս վորություն: տարբեր տարբեր աշխար մայրցամաքներում,

րական ու պատմականպայմաններում ապրող ժողովուրդներիանհաիրադարձություններիմեջ նկատել տական ու նրանց կրկնելին փալերը նյ Բայց ուրդ ճիշտ գաղափարի ընթացքում թույլ տրվեցին մի շարք սխալներ Նախ. սխալ էր այն միտքը. բե ֆորմացիայի գոլացումն է ապլսվում ճոր արտադրահարաբերությունների, նոր ւսրտադրաեղանակիձեւավորմանհիմանվրա Իրականում ւսյն զդյանաւմէ հասարակության ամբողջական զարգացմանհիման վրա, որտեղ իրենց կարեւորդերնունեն ոչ միայն նյութական, տն» տեսական, այլեւ հոգեւոր. ընդհանուր գործոնննըը.Երկբորդ. երը ոչ միայն կան զարեն. այլեւ կացմանփուլեր. աստիճասններ այդպիսի ձեեն եւ որոշ ժուեր յատիլոռթյունը թյունը, դովուրդներւոռհձւսկան կարգերիցանցել հն ստրկությանը, իսկ մյուսները. այն էլ նրանց մեծ մասը` ճորտատիլությանը:Հույներից ու հոռբոլոր կ մեացիներիցբացի. անցում են կան. թույլ զարպացման Այդտեղ դեր ենկ իլյչությանը. տվյալ ների հանրապես Երրորդ. րմացիան.ինչ-

պատմական ակրկնելի Անել

իրագործ

աստիճանները

Ձակաբալին Օրինակ. ձեւեր,

լաժերի

ձակարդակումկատա

ի

լ

հոգեւո մշակույթն ըն ւ:երկրների | րինված վե վկայում. այն բարձրագույն. վերջին ֆորմապիական գաղափար է.Առավել թները.

յ

ժողով

ավ

վ

հ

գեկ

ը

է

փ

ուտո-

եւս

միւսն լինել չի կարոդ. որովրետեւ մարդկության պառոմական վրա կանգառնել. զարգացումըչի կարող մի րքսիվմի

առանձնա

Կ, աստիճանի ի

ց

եւ

Բան

ականումաոաաաիրա դ. լ

տական) ( կան. գիաննոի

3-ը՝ եւ կապի մարբսիստական տեսությունը մնում

իրական)

այս

Սան

նոճունի

ստրկատիրա»-

են

ե

մշակվել

է

ֆորմամիայն

եվրոպայի պատմության ուսումնեսիրմանհիման վրա. այսինքն` չւսփազունց նեղ պատմականնյութի հիման վրա, որը բավական չէ հառայն մարդկությանզարգացմանուլիների. ձեւերի. փուլերի ու աստի ճանների մասին համընդհանուր եզրակացություններանելու համար Դեռեւս Մարքսը. ուսումնասիրելովհնդկական հւսսարակությունը. նկատել է. որ այն իր ճախւսնշած ոչ մի ֆորմացիայիմեջ չի տեղավորվում, եւ առանձնացրեցայն ասիականարտադրաեղանակ անվան տակ, ասորոշ թողնելովոչ միայն նրա տեղիհարցը, այլեւ ֆորմացիա լինելա հետո նարցը: Դրանից մարքսիստսոցիոլոգներըտասնամյակներվիճեԿին այդ հարցերիշուրջը. բայց որեւէ արդյունքիչհասան Ֆորմացիաների մարքսիստական տեսությունիցբացի մշակվել են սաեւ շրջապտույտիեւ տեղային(լոկալ) մշակույթների կամ քաղաքակրՇրջապտույտիտեսության հիմքերըմշաթությունների տեսությունները. կել ԷՃ71մդ իտալացի սոցիոլոգ Ջ Վիլկոն. ոըը ցույց է տվել, որ մարղկության պատմություննառանձին ժողովուրդներիծագման եւ կործւանուսն պատմությունն յուր ժողովուրդ. ըստ Վիկոյի. իր գորեէ: Յուրաքանչ» անցնում է 3 փուլ մանկության(ապուիլսծային) ա-

դյան ընթացքում կան) Ա

խաւ

թյաճ (մարղկլւսյիճ).որիլյ հեսռ

նեկան

ռւ կործանվում է: Նրան փոխարինելու է զալիս մի ւայլ ժուլոուրդ, որը կըկճվումէ այդ եռաստիճանցիկլը եւ այվպես շարա նակ Ցիկլաձեւ զւսրգացմանՎիկոյի տեսությունը 224 դ. լրացվեց տեղա-

կամդաղաքագրբություն տեսություննե յո մշակույթների

ատմարան մ Բոբին յ

փիլիոով

լենգլերը

եւ

կապ

ու պատմական շատ ավելի լայն սոցիոլոգ որոբի հիման վրա եկան այն եզրակացության, որ հակաուսկ հարքսիցոի մարդկության պատմությունըմի ընդհանուր զիծ չանի. այն բալկազած Լ տարբեր աշխարհամասերի,կլիմույւսկանգոտիների եւ այլն. ժոդուսրդների պսոդմություններից. ժողովուրդներ,որոնբ ստեղծել են ի-

րենց ուրույն մշակույթներն ու

ոչել

է 8

քաղաքակրթությունները.Շպեճգլերը չինամշակույթներ. եգիպտական. ինդկական.

ասն. հու ոսն եւ ամերիկյանմայա"

յուններ.

բաբելոնյա է 3 բաղաքա Թոյնբին, առանձնացրել կան,

արեւ

լ

չհաշված երկրորդական. ածանցյալ եւ թերզարգացած քւսդսդակբթություններըԲոլոր դրանք ունեն իրենց սկիզբը եւ վերջը, ռրին ումսնում են, ավարւռելովզարգսւցման իրենց ցիկլը Շպենգլերն առաջ բաշել այն դրույթը. որի համաձայն Եվրոպա այժմ մայրամուտԷ աւվլոս. գնում է դեպիկործանում.դր այժմ սկսում է ձեւավորվելռուսասիզյան հշակույթն ու քաղաքակրբությունը. Սակայն վերջին տարիների պատմական իրադարձությոնները ոսբջ հիմք չեն տալիս նմանօրինակկանլատեսությունների համար Ա57

րեւմ ըում. իսկ

ն

այժմ

Եվրոպան

ձան

բուռն շրջանն

ինտե

եր է ապվարընթ

գործը

հ

լ

|

են գտնվում. Այդ դիրգործընթացները ցույց տալիս. բե որբան բարդ ու անհուսալի են մարդկայինպատմության ընբացքի փիլիսոփայական մեկնաբանությունները եւ առավել եւս կանխատեսումները յ

փուլում

ՊԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

աժ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

Պ

հումրացությունը կության ցած են

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

խոսվերի

հի, լ

ոլորտն. ու լ

հալակ

վրա

հիմնվ

ու

վածքը բաղկա-

խավերից. ճրան Եչորի բամանուն հասարակական շնորհիվ ժողովուրդը ա,

անգամ խմբերից, ղասակարգերից առանձ

շելւտերից,

ու

նց

եւ

ե-

վ

ճախորպատճառը բաժաճվում է դեր տարբեր ղիրք խավերիցեւ այլն, ոա են որոշակի փոխհարաբերություններ: ոոնց ձիջեւ ճակ. յան արտադր հիմքի վրա ձեւ սրտեղ ա, բաժանումը եղել այսինքն` յին: Կանայք է աշի կրիմիտիվհողագործությամբ թյամբ (բանջ թյամբ), են իրենց ծնողներին անասճապահությամբ. իսկ (աղջիկները`մայրերին,իսկ տղաները`հայրերին) Ավագներըեղել են տոհմի առաջնորդները: Սերձավոր տոհմերը միացել ու կազմել են ցեղեր, իսկ ցեղերը` ցեդախմբեր.Այդ իմաստովչափազանց ակտիվ են եդել աճասնապահակաճ ասպատակող ցեղերը Օրինակ,Բաթու խաննիր արշավանքները դեպի Արեւմուտք սկսելէ 12 հորդաներովց̀եղախմբերով,որոնցիցյուրաքանչյուրը տվել է ճրան 30-ից 60 հազարհեծյալ զինվոր. Ստրկատիժամանակ ձեւա րակւսն ող ճորտատիրականարտադրավեճակների ու վորվում են ստրկատերերի, ըտերի ու ձոր պայմաներերի են. իրենց տեդր զիջելով պրոլեներում այդ դասակարգերը տարիատինու բուրժուազիային. Սիաժաձանակ ծագում է մտավորաչ կանության խավը. րից:

Սոցի

քի

աշի

գրավող անհատն րերից. խմբերից, կաա ՍՈԻ .

ճաի

րբեր

ի

կ

վ

մ

բաղվել են

սե

յան

մարդիկ`

երեխաներն օգնել

համապատասխանաբար ստրուկների վերանում ի

մի

Դասակարգերըմարդկանցմեծ իւմբեր նն. որոնք իրարիցտարբեր-

վում են 3 հատկանիշներով

թյան միջոցների լամբ, իրենց իրենց դերով արտադրության հասարակւսկան կազմակերպման

լ

2. ռեջ

մամբ

նկ

3 իըննց եկամուտի ձեւով ու չափով. Այսպես. կաւվիտայիսան արտադրության միջոցներիտերն Լ. արեռ իր եկամուտըշահույթի ձեւով ստացոտադրության թյան միջոցներ վր Բանվ չունի, հետեէ վարձվել իր ֆիզի աշխատպես, սոսնքով նյութական բարիքներ արտադրել եւ դրա դիմաց լապիտալիսորվ աշխատավարձ ստանալ. եւ ոչ կությւան մեջ լինում են ծագում են արԳլխավոր հիման վրա. Օրինակ, ստրկատիրությունօրոք գլխավոր եմ ստրկատերերը եւ ստրուկները. ֆեռդոսլիգմիօրոք ճորտատերեոր եւ օրոք բուր եւբ Իսկ ի գոյությում ունեն ոշ լխավոր ոչ տիրապետող արտաղը բազայի վրա. Դրանք կարող լինել կամ հին ֆորսակամ

կազմակերպողը ր

իստին.

ստիպված

կ

բար

տառրաեղակակի դ

ե

դասակարգերը մ

հանդանակրերի են էի Կալրք գյու Օրինակ, կապիտալիզմի են. օրոք կապված ները.

իրապեւռող

կ

կաի

իները

ր

ս

ոոդվ

երը

ոչ

են

|հետեւ

եր

ր

ե

կի

բանվորները

ֆեոդ

հետ.

եւ

ո-

Իսկ

Բուրժոււաներըել վարձու ֆոդալիգմիօրոք եւս ոչ գլխավոր պասակարգերեն, քանզի նրանք գալիք ֆորմացիայի` կապիտալիզմի ոպագա գլխավոր դասակարգերն են: Ղասակարգերից բացի ամեն մի ֆորմացիայում կան նաեւ տարբեր | տուլթի սոցիալականխավեր. Դրանք գոյանում են կամ դասակարգերի ուսրբեր շերտերի կամ էլ ճրան առանձինխավերից`կապված աշխա"անքի բնույթից եւ սեփականությաննկաւռմամբյուրատեսակ հարաբելաթյունից Առաջինիծրինակ է բուրժուազիայի բաժանումը խուշորի, ռիօինի եւ մանրի Բանվորներիբաժանումը կադրային բարձր որակյալ ա գածը Կամ էլ բաժանումն յտ թյսն բնադավառների` Ս ու ըսճներիեւ այլ դասակարգերըհանդեսեն եկել կաստաներիու դասերիձեւով Հասաբաժանումըեղելէ ի.

որակ

րգի

ե

)

ս

ր

խավ

ֆե

մի

ժ

լ

յան

Պարսրակության Եգիպտոսում Հին մեւ5 կրաստայական իսկ մ

ունի. Աաստաները

չափով այժմ

Հնդկ

ժառանգաէլ դեռ գոյություն սերնդե սերունդ փոխանցվող մի որեմ մասնագիտությամբզբաղ-

տյլն որոշ

ճար

վող մարդկանցխմբեր են, որոնք ամրակայվում են ոչ միայն պետական օրենքով. այլեւ եկեղեցու կողմից Դրանք բացարձակապես ներփակ խմբերեն, մի կատույից մյուսն անցնելանհնարէ, տարբեր կաստա» ների անդամների միջեւ խառն ամուսնություններն արգելված են, նրանց միջեւ հաստատված է խիստ ստորակարգություն,որտեղ ամեն մեկն ունը իր տեղը. Հճղկաստանում ամենաբարձրկաստան եղել են (հոզեւ ), իսկ ստորն ու կեղհամարվել են աղբահանները. Արգելվածէ եղել շփումը նրանց հետ: Մարդկանցկաստայականբաժանումն եղել է այդ երկրներիլճացման գլխավոր պատճառներիցմեկը ամե

տոտը

ր.

րը

Ֆեողալիզմի օրոք դւսսւսկարգայինբաժանումնանմիջականորեն

հանդես էելյել դասերի ձեւով. դասեր. որոնք ունեցել են իրենց օրենքները. իրավունքները. պարտականություններըեւ յրտոնությունները: Քանզի դասային բաժանումն ունեցել է իրավական բնույթ. այն չի համընկելղասակարգայինբաժանմանհետ: Այսվես, Ֆրանսիայում ճորտատերերիդասակարգըբաժանված է եղել 2 դասի` հոգեւորականուառաջինն անվանում էին խաչի թյան եւ կալվածատիրության. թյուն, իսկ յուն: Ամենասրի ու բարձրն հոգեւորականուբյուննէր: Երրորդ` ստոարին դասիմեջ մտնում Լին բոլոր արղյունաբերողները, երկ

որոնցից

ն

ամենաարտոնյալը մարդիկ` մյուս Ռու յունըժանված էր 5 դասերի.

յ

ռեւտ

ու

լորներն

Ց

գյու

նալ

կան

բ

ազն րի եւ

առեւ քաղքենինեԴասային բաժանումը Կ յին բաժ հակաստայսկան ու դասային Քոր օրենքի առջեւ եւ վատարելյնելով բոլոր արտռնությունները: հ

Գյուղացիներիզգալիորեն քողարկո էր րի,

տարբերությունները մարդկան ը.

ոչնչացնելով

եւյրն Դրանով լիմը յին բաժանումը եւ հեշտացրեց

անցումը մի դասակարգ մարդկանգ

կապի

մի

խմբից մյուսը: խամից. ասոցիալական ուբ

ձ

է,

ր

բղզան

այն թյունները, րգային գրավոր մարղկային պատմությունը հանգեցրեցհակամարտ, ամբողջ ճենաոյխ

տորոզ վարձու էր այնպես.որ

անհաշտելի ղասակարգերի`պաւորիկների ու ւպլեբեյների. ու

ի

ժ

նով

րտերի

պայքարի

րերի

ու

թյանը:

Մ

մ

մարդիկ հազարամյակներշարունակհիմնականումոչ

թե ապրել, աշԸնդ որում, տնտեսական,քաղաքական

խատել արտաղհել. ատեղծագործելեն. այլ այդ

ղասակարգային պայքարնունի 3

ձեւ

կռիվ են արել.

գաղափարականՄարքսիզմ-լենինիզմնընգգծել է, որ պայքրաի վեճշված 3 ձեւերի միջեւ գլխավորը քաղաքական պայքալն է, որի միջոցով միայն բանվորդասակարգըկարող է նվաճել իշխանությունը եւ կառուցել անդասակարգ,դեռ ավելին, սոցիալապես միատարը, կոմուսիստական հասարակություն. Հասարակության մեջ հիրավի եղել են տարերայինղասակարգային պլատեպայքարի դեպքեր ( բություններ. բազմճեր եւ տարբեր տեսակի հուզումներ). տարբեր պատշ ճառներով երբեմն առաջացած ճգնաժամերի հետ, օրինակ. պատերազմների,երաշտների,սխալ կառավարման. պաշտոններիզանազան չարաշահումներիհետ եւ այլն. Բայց դա երբեք էլ հիմք չէր կարող ծասայել ողջ պատմությունը դասակարգային պայքարին հանգեցնելու կամար Դա մարքսիզմ-լենինիզմիկողմից մարդկային պատմության զռեհկացում էր. միաԼիովին անհիմնէ դասակարգերըվերացնելուեւ նւ

րը

կապված ք

սոցիալապես

կոմում ոկություն մԼպ թյան ողջ Ինչպես հազարամյակներիպատմականփորձը վկայում Լ, քաղաձեռք են աշխատանքի հասաբակրթությանբոլոր եւ րակական բ գ) Բյունների է շնորհիվ Ընդսմին,որքան բարձր հան նթաց է այնքան ննխ 'սրպետացումը. Այժմ գոյություն ունեն մի քանի հազար եւ բուռն կերպով ումսմագիտություններ քանակը մասն տիրոսուճել Ղա բար պետելը եւ համակողմանի մարդ դառնալը. Մարըսր պնղում Լր, որ կաթյլուն կառուցելու ընթացքում սի տել դարդր. այսպես կոչված մարղը կվերանա եւ փոխարենըկձեւավորվի ունիմարդը. ղվներտալ մարդը, իրմեջ կկենսւրոնացնի ողջ մարղկության փորձն ու գիտնլիբները կարողանաամեն ինչով զբաղվել. ինչպես Մարքսն Լր ասում. առավուղը ձուկ որսա. կեսօրինփականագործաշխատի. երեկոհուն փիլիսոփայական տրակտատ գրի եւ այլն եւ այդ ինաստով հավասար չինի մարղկությանը. մլք եւ Գի հեղափոխության ղրա ն ս ետ աշի հ

տարը

Լ

ելու

գաղափարը.

այն

ընբացք|

հակ

նվաճումներ, բերվել բ

նոլ

ջաւլյ

հասարակության զարգաց տասնյակ.

նրանց շարունակյոմ զարգացած Մինչդեռ որեւ տասնագիտությ մասնակի որն ններին

ձնում

իալապ

մ

հե

ծավ

խնիկական

վ

նքի

են խթանում հասարակու խորացումն չափով ընդլայնումը մեծ հանգե դախմբերիու մը, կշռի փոփոխության. որի հետեւանսակարգերի դերի տեսակարար ու

լերի,

բ

ու

բով

է

սոցիալական էլ ավելի բարդ նկատելիԼ ղառնում մարքսիստականտեսուէ թյան ունն ու թերությունները, որը բ կացնում սեւի բեր երը եւ արհամարհում է մյուս բոլոր հարաբերությունները` եկամուտների չափը. զբաղմունքիբնուչթը, կրթությունը. կրոնը. սովորույթները,ազգությունը եւայլն Կոմունիստներիպատմականփորձը. ԽՍՀՄ-ի ու մյուս սոցերկրների փլուզումըցույց տվեվ, որ դասակարգերիմարըսիստականւռեսության շատ ընդհանուր յւ կոպիտ տեսություն է. որը բավայւարԷ մարդկանց իրար դեմ լարելու, խռովություններ,ւսպայուններ ու ներսարքելու. մեծ ագործելու համարեւ չէ երկիրճ արդյունավետ վերածությունճներ ո ւ կառավարելու զարգացնելուհամար Որովհետեւ դրա համար անհրաժեշտ է շատ նուրք ու մանրակրկիտկերպովվերլուծել զանազանմեծ ու փոքը սոցիալականխավերի ու խմբերի վիճակնու շահերը,ընղ որում ոչ միայն նյութական,տնտեսական այլեւ հոգեւոր, մշակութային.ազու հակասություննեգային եւ այլն, պարզելդրւսնց տարբերություններն համադրել դրանք եւ այլն: րը. գտնել փոխզիջումնայինտարբերակներ. Այդ նւպյատակուլԱրեւմուտքումմշակվել ու տարածվել է սոցիալական առրատիֆիկացիայի,շերտւսվորման տեսությունը (լատիներեն բառի). որը սոցիալականշերտերի, ու բ ածք| կոնկրե

կության

լածքը

վասակարգերի

եւ

սում

միալ

ն

ճտեսական,

քաղ

կան

|

դավադրություններ. պիտանի

շերտ ստրատունայդպիսի

է տեցում

մՄ

հայտ

բա

մո-

տե

սերտ կապի մեջ է սոցիալականմոբիլության,շարժունության (ֆրանսերեն մոբիլ-շարժուն բառից) տեսությունը,որն ուսումնասիրում է սոցիալական շերտերի հոսունությունը.թե որքան արագ ու հեշտ են ճարդիկ մի շերտիցանցԼում մյուսին Դա հասարակությանղինամիզմի, շարժընթացիկարեւորչափորոշիչն է: Մարդկայինպատմության փորձր վկայում է. որքանթույլ է այդ շարժունությունը, այնքան թույլ է հատարակությանլարգացումը, շարժունության բացակայությունըվյալում է նրա յճացման մասին. ինչպես դա տեղի է ունենում հասարակու» թյան կաստայականկառուցվածքիժամանակ հնտ

) թյուն սոցի հանրույթի ձեւերի մաղրաւն հանրույթի այդ պատմականձեւերն են տոհմը,ցեղը, Սոգիայական ազգույթը, ազգը եւ ընտանիքը: րան

վուր

Տոհմը սոցիալականհանրույթի առաջին պատմականձեւն

է

՛Նախ-

քան տոհմր մարդու սմեմամերձավոր մարդունմաններնապրելեն

հո-

տերով Այն ծագել է մոտավորապես50 հազար տրի

դարում, երբ ձեւավորվել

նրա

է

առաջ, հին քարն մարդու այժմյան տիպը` հոմո սապիենսր են նեղել արյուկապով, ընդհ չեզվով. հավ Սքնեընդհա`

ր

րը է

կան

մշակույթով. կենցաղով. ազանդույթներուԻ

սովորույթով.

հով. ճուր

ը

|

ավելի բազմանալով, տոհմերը բաժաճվելեն. որի բլամբ. Չափից հեւտ ր

ու

ր

անքով առաջացել են բազմաբիվ մերձավորտոհմեր Դրանք իրենց հերթին միավորվելենճ,կավմելովցեղեր, իսկ ցեղերն էլ ցեղախմբեր.Սսեն մի ցեղախումբ ունեցել իր առաջնորդները. զորավարներըու քուրէ ռնրը,

խառն մշակութային կապերի ժեղացո

հ Աշխատանքի միջազգային տնտեսական, ամուսնությունները ու եւ Սեղերի

ժան

բնակչության են միգրացիան իԱոհասցրել հանպատմակա ար

Արդյունքումձեւավորվելէ տարածքային կապերով միալ

ը

րույթի

մի նոր տեսակ ազգույթը:

ռախորդ ր

լ

երությունների

իշխող բնատնտեսությունն իր տեղը զիջում դարաշրջաններու որը մ

ծա

թյանը,

ոն

աշխուժացնո եւ

եղացնումէ կապերն Լսզգույթի մասերի,հետետղես. նրա տալւածքի շիջանների միջեւ. հանգեցնելովընղհասուր շուկայի. ընդհանուր տնտեսականկյանքի ձեււսվորմանը. Դա իր ոնքթինխթանում է ընդհանուրլեզվի. ընդհանուրսւարւսծքի.ընդհանուր հոգեկան կերտվածքիու մշակույթի գոյացումն ու ամրապնդումը Այդ Վործընթացներիհնտեւանքով առաջանում է մարդկանց հանրույթի մի սոր. ավելի խոշոր ու կայուն պատմականձեւ ազգը: Հետեւապես. ազգի բնորոշ կատկաճիշներն եճ լեվվի. տարածքի, ուճոնսակագ կյանքի ընդեւսնրությունըեւ հոգեկան կերտվածրի ու "՞ակույթի յոււահատկությունը Ազգերի կազմավորմանպատմական ուղիներըեղել են չափազանց երկար. խճճված ու բազմազան: Մի ղեպքյոմ որոշ ազգույթներ լլարձել Մի այլ դեպքում մեկ ազգույբից առաջացել են մի քանի ազ"մազեր սել. ինչպես, օրինակ. ղա տելի Լ ունեցել ւվւսվոններիկետ. որոնցից են ռուսները. ուկրաինացիները. բելոռռաները եւ այլն. Երրորդ գել դեպքում ազգը ծագել է մի քանի ազգույբներից, ինչպեա օրյինակ. բելգիացիները.ֆրանսիացիները ե, այլն. Թեեւ շտ ժողովուրդներվաղուց ավգ են դարձել, անգամ բարձր Հոորվացմանհասել. բայց այս կամ այն չափով պահպանում են ան"ոռի տոհմայինկամ ցեղային ազգակցական,տեղային հայլրենակցա-

տարբեր

տարբեր

կենցաղո դիայն թգործում են "կոչվում կլանայժմ կլաճայնություն (կելտերե

կան կապերի մնացորդները. Կո

այլեւ

կյանքում Դրանք

են ոչ

տոհմ բառից). որր տարածված է շուլանդացիների. իռլանդացիների, հարավային իտալացիների եւ այլոց մոտ Նույն կլանային երեւույթ» ներն իրեն զգացնելեն ւոալիս ճան/ մեզ մուտ Հայատանում: Պատառական չէ. որ մեր կապիտալիզմնանվանում եմ ու պետական մյուսէ կազ-

հայկական

կյանայի

ծամակերպություններըզգալի չափովեւս կազմավորվումեն խնամի, նոթ. բարեկամ (ԽԾԲ) սկզբունթով:Բավական է որ մեկը մի տեղ քարձր անմիջապես իր թեւի տակ Լ պաշտոն իրբոստաճա տիւ համազյ ա ազգի քնրգարգաց եւ վաքացինելին նշան է. մեծ մ երկերի վնաս Լ յնների փոխարեն առաջ են քաշվում անբան Ազգերիկազմավորմանու զարգացմանընթացքումերեւան են գալիս 2 հակադիր միտումներ Մի կողմից սկսվում է ազգի համախմբման գործընթացը,ազգային կյանքի ու շարժումների զարթոնթը.ազատագրական պայքարը ոչ միայն ֆեոդալիզմի.այլեւ հարեւան ազգերի ղեմ հանուն իր պատմականտարածքներիու սահմանների. եւ արդյունքում ազօային վետության ստեղծումը: Դա ազգերի տարանջատմանպատէ. Իսկ մյոս կողմից, ապրաճքադրամական երկարատեւ գործընթաց սական տնտեսության զարգացման հիման վրա ազգերի միջեւ տնտեեն սյան կապերը այնքան սերտանում. որ ազգային շուկաների հետ մեկտնեւլառաջանում են տարածաշրըջւսնային(ռեգիոնալ) եւ համաշխարհային շուկաները. Դրա հետնունքովազգային շրջանակներըդառնոյմ են շատ նելլ եւ սկսվումէ ազգերիմերձեցման ու սերտաճման գործընթացը Ըռաջին միտումից ծնվում ւռ աճում է ազզասիբությունը.ճացիոնալիզմը,իսկ երկրորդից իճտերնացիոնալիզմը: Նացիոնալիզմի ծայրաէ հեղ ձեւը. որն ազգասիրությունըչափազանցնում ու զուգորդում ով ու ազգերի ւմբ անբարլաց յամբ, կոչվում Լ Վելւջինս կարող է իր հերթին ստանալ էլ ձեւ. սեփական ազգը հռչակելովբարձրագույն, ընտ» ավելի ծայրահեղ իլալ ազգ. իսկ մյուսներին ստորակարգ, բարբարոս, ինչես ֆաշիստճերն էի: ասում. կիսամարդ եւ քարոզում էիճ նրանց նվաճելու. տտրլլացնելու ու քաղաքականությունը. Այղ վայրագ մարդատյաց Շդվենի կոչվում է եւս կարող է ղերագնահատվելկամ ծայրահեԻճտերնացիոնալիզմը ղացվել Առաջին ղեպքում մենք գործ ենք ունենում մարքսիստական,

եւ

այլն.

րին,

սկսում հավաբել թության ւ:

րեավորները:

նե

ազգայնամելություն: ոչնչացնելու քը

ի

|

Հյուս

։տյսպես կոչված պրոլետարականինտերնացիոնալիզմիհետ. որը բե-

ազգերիշահերը. ճնշում ազգայինըորպես իճտնընայուգնահատում լիզմի դժգոհություն էր առաջաց է

')

Դա

է

ր

մեծ

ազգերի պատահականչէ, որ հատկաւվեսազգային հարդարձավԽԱՀՄ-ի փլուզմանգլխավոր պատճառներիցմեկը. Ինտերսացիոնալիզմի ծայրահեղ դրսեւորումնէ կոսմոպոլիտիզմը(հունարեն կոսմոպոլիտ-տիեզերքիքաղաքացի բառից). որը չարիք (թշնամանքի, զժտությունների,ընդհարումներիու պատերազմներիպատճառ) է հառարումազգերիգոյությունը եւ պահանջումէ. որ մարդիկհրաժարվեն իրենց ազգությունիցեւ քաղաքացի Ըստ էության մոտ եւ

ԽՍՀՄ Կր

աշխարհի դառնան մարքս-լեն

նինյան տեսո ինչպես ուտոպիա

իզմի

ու յունը. որը քարոզումէ ազգերի նան հասարակարգում: Դա եւս կյանքից կտրված է. են որ ուտոպիա համակողմանիզարգացած մարդու եւ կոմունիզմիգաղափարները.որովհետեւհաշվիէ առնում սոսկ ազգերի մերձեցմանմիումը եւ անտեսում է վերը ճշված հակառակ միտումը. Այդ 2 հակադիրմիտումների զուգակցման փորձ են Եվրահամալնքի պես ռեգիոնալ միությունները. որոնք զուտ կամավորությանսկզթունքով են սիավորում իրենցզարգացմանմակարդակովեւ մշակույթի բնույթով Պոտ ազգերին:Իսկ աշխարհի բոլոր ազգերի ու ժողովուրդների միավորռան, էլ չասած միաձուլման, այժմ խոսք լինել չի վե

միաձուլում

անգամկարո մասին են նրանց ըբեր րը ներառյալ ճրւսնց կրոճական հավատալիքները, Կեւմշակույթները, րեւմուտքի այժմյան կատաղիպայքարն իսլամականֆունդամենտազմը եւ տեռորիզմիդեմհիմք է տալիս խորհելութեին՞չ սպասումա-

սլագայում

է թյանը կործանարար պատերազմներ

թյու՛ն,

ի

ըն համընդհանուր Ըն

գ)

նիքի

տեղը

հ

կ

ացի

րան

ոււցվածքում Ընտանիքը հասարակության ացիալական ելակետայինտարրն է,

րոո-

Ս

կառուցվածքի նաորի գլխա-

նրա խումբը. է Բոր

խասկզբնական Վոր դերը մարդկային սերունդը շ

կամ իրավունքովԱաաատղամարավանդույթով, հավատքով զմվում

կնոջ միջեւ ամուսնությանշնորհիվ: Ամուսնություն. ռատի եւ ընտանիքի գերագույն բարոյական օրենքն ամուսինների փոխադարձ սերն է Ըճտաճիքը պատմական բնույթ ունի: Հասարակությանզարգացդա

սան

եւ

ու այն եւս է. մշակույթիտիպից Այստեղ ել

«իայի բնույթի եւ ընթացքում

ֆորմա-

դեր առանձնահատ Լ

են

խաղացել

ել վայրենությունը. բարբարոսությունը հաղաքակ

խմբային, րատանոթյ

մ Լն որոնց փուլերը, հիմնված զույգային եւ վրա. Այն մեծ չափով ինքնուրույնէ սոցիալ-սւնտեսական պայմաններից,որովհետեւ լա-ց|

նրա վրա վերջիններն մշակուբային. ազդում հատկապե իրավա-ք են

բարո-

ւ

Ըն

ի

յթները

չոլ

կյանքն

լ

ու

կապված

ինտիմ

են ամուսինների քանզի կյանքի. սերունդըշարունակելու եւ ղաստիարակելու.ւոնային տնտեսությունըվարելու, ընդհանուր կենցաղի եւ փոխօգնությանհետ: Դրանով իսկ ընտանիքը հանդիսանում է հասալակության կարեւորագույն բջիջը. կարելի է ասել մի որտեղ աճող սերունդներըձեւավորվում նն որսիկրոհասարակություն. պես հասարակությանանդամներ, աշխաբերելով տանքայինհձտուբյուններ,յու վարքի հանը չ ո. արմնքնել լեզվին ու լությանլը, կիչ) մշակույթի |լամամարղլկայըն արժեքներին Այղ բոլորի շնորհիվ նրանցմոտ ձեւավորվումԼ կյանքի որոշակի ըմբռնում յն Ամուր րակությանկարեւոր եւ ճերից մեկը. պետության մյուսհ չէ. որ այն միշտ տերի օգնության կարիքն ունի. Եվ սրանց հովանավորուբյունն է վայելել: Պետությունիցբացի նրան մեծ սգնություն Լ ցայզ տալիս եկեղեցին. առաջին հերթին քրիստոնյա եկե դեցին: Անտիկ շրջանի չվատմությումըվկայում է. որ հին Հռւճաստանի ՆԽ Հռոձի կործանմանվլխավոր պատճառներից մեկը եղել է ըմտանիքի քայքայումը եւ անառակությանտարածումը Ըսա 11 դ. հռոմեացի պատմիչ Տակիտոսի. հռոմեացիներիգենեֆոնդըցոփ ու շվայտ, անառասկությանու այն ժամաճակ անբուժելիու սերունդներինփոխանցվող սեռական սր պատճառովայճքան է աճհրաժեշտ կարողացել առողջ Շաք նն եղել չրեր կանայք ու հիվանդոտ.գենետիկական թյուններովծնված ու ոչ կենսունակ երեխաները.չափւսգանցբարձըէ եդել երեխաների մահացությոնը. Իր լայնատարած սահմանները Լ եղել վարձել նամալւ Հռոմի ստիպված որոնք այղ ժաիներիզինված են բարոյապես շատ եւ առողջուընտանիք թյաձճբփայլող երիտասարդություն, հետեւապես. վինվոըներ. որոնք ի վերջո նվաճել ու կործանել են այն Հոռմի կայսրության ժողովուրդներին վերջնականայլասերումից ու ոչնչացումից վւրկելուհամարքրիստռնեությունը վճււականպայքարի Է ելել Հռոմի այդ համաշխարհւսյին անառակի ողջ մշակույթի, այդ թվում նրա հեթանուական կրոնիդեմ` ուեն.

ձեռք

ելով

ելով

տարրական նորմեր

մ

դիճելով ըն

|

կորդ

լինելով)

կազմակե

պատահական ը

նեցու դ

հիվանդությունների քայքայվել. չեն

այլանդակ

կի

պաշտպանելուկայսրությունն մանակ ունեցել

լ

մաքուր

իներ.

ժի. բռնության, մարմնական վայելքների, ցոփության եւ անառակուբյան իր պաշտամունքով: Ողջ անտիկ մշակույթը.արվեստը.ոչնչացվել են ոչ բե քրիստոնեական հգեւորականճերիտգիտությանպւստճառով. ինչպես պնդում են մարքս-ցլննինյանները.այլ նրանց կործանարար բնույթի պատճառով Սարմնականը,գեղեցկությունըհռչակվել են մեղքերի անոբ. գայթակղության ու այլասերման աղբյուր. աճիծվել ու արգելվել են, մասնավորապեսկանայք պարտավոր Լին իրենը բարնմասսությունները թաքցնել ծանը ու երկար հագուստների տակ. Ամուսմոթյունճ ու րճտանիքը սրբացվել են որպես Աստծո կամքով սսւեղծված. արգելվել է: միջնւսդարյան

ամուսնալուծությունն Այդբոլորի շնորհիվ յունը Սակի ընթացքում պես եւֆիզիկապնս առողջացել

Մակայն Վերածննամրապղվել բարո)

են:

ու

սկսած. երք բուրժուական հարաբերությունների ոնվբնավորման, գիտությունների ու արվեստի զարգացման հետեւանքով տարածում է ստանում լուսավորությունը, կրոնի ն: եկեղեցու ազդե» «ությունը թուլանում է. Մոռանալովանցյալի դասերը (իսկ մարդկության պատմական հիշողությունը թույլ է). նոր ղարաշրջանի կրթված ու լուոավորված մարդիկկրոնական կանուններնսկսում են համարել Հւմփաանց խիառ ու կաշկանդող. տգիտության, հետամնացության ել սնո։տիապաշմսյության հետեւանք ՃԿՎԱ դ. ֆրանսիական մատերիալիստների(Դիդրոյի. Հոլբախի ու ոլուսների), ապա 212: դ. մարքսիստականաբնիզմիտարածումը Եվրոպայում, եկեղեցուանջատումը պետությունից.ընտանիքիհարցերի կարՂավորումըքաղաքացիականիրավունքով (ամուսնալուծության թույլտվությամբ), այսինքն քաղաքացիական աձումմությունն այսպես կւչված ՑԱԳՍ-երի միջոցով ուժեւլ հարված հասցրին քրիստոնեականբայոյականությանը. հետեւապես, նաեւ ընտանիքին: Սկսվեց անառակության եչ ըմտանիքիքայքայման մի ճոր առավոր որին մեծ զի դարաշրջանից

տարածման "ափով բժշկության

մը. իմաս

ն

թյուններից Ահռելի չափերի

փուլ.

հայտանտիբիոտիկն

Իլուններիդեմ արմատականդեղամիջոցների սագործումը. որոնք վերացրեցին նախկին սարսափն հասան

այդ

հիվանդու-

(2 ամռաճալուծությունները

ամոա-

սությանն միջիմ հաշվով ընկնում է 1-ից մի փոքը ավելի ապահարզան). իտներին» Ժամանակ այժմ չեն բավարարում նաեւ

պետականորեն

քաղաքացիակա

ամոյսնուԶԱԳՍ-երում գրանցվուլ թյունները: Նրանք այժմ քաղաքացիականեն անվանում ւսնօրիանակասնամուսնությունները,որոնք ամուսիններին ազատում են լչնսւանիքի հանղեպ որեւէ իրավական պատասխանատվւաւթյումիցԱյսպես. Շվեդիայում ամուսնությաճ մեջ է բնակչության 2/3-ը. որի 1/3-: գրանցված «Է Դրա հետեւանքովանհրաժեշտ խնամքից ու դաստիարակաությու167

նից վրկված է երեխաներիզգալի չարիք են դարձել մասը. Իսկական թյունը. ալյասերումը եւ միասեռ են եւ կապեր, որոնք կողմից են մեր երկրին.ինչպես ճաեւ ԵՍ՝ մեջ մտճող մյուս բոլոր պարտադրվել երկրներին. Ստացվելէ մի իրավիճակ Արեւմտյան երկրչափազանց լ ճերը, մի կողմից, մենը ծանրագույն ճգնաժամի, ման մասին (Ռոսաստանում վերջին 10-ամյակիընթացքումայն կրճատվելէ 5-7 մլն մարդով, իսկ մինչեւ 2020 թ. եւս 10 մլն-ով), իսկ մյուս կողմից. ամեճ կերպ խրախուսումեն ընտանիքըկործանող անառակության անգամ ամենավալրագձեւերը Այժմ ընդունված է, որ ընտանիքը գտնվում է կործանմանեզրինհւ հքե այդպես շարունակվի.այն կվերանա Բայց ահա անառակության համար այդ իդեալական պայմաննեըւում կարծես ռիպես Աստծո սլատիժ ի հայտ են եկել 2 նոր սարսափելի սուր վարակիչ անքուժելիհիվանդություններՁԻԱՀ-ը (ՄՊԻԴ-ը) եւ էքոհնձում են ինչպեսաճառակներին,այնպեսէլ նրանլան, որոնք անխնա գից Եթե տւսիիներինդեդամիջոցներ չգտնվեն, ապա մարդկությունը դատա» ու վարակվածների պարւովածէ (20 տարվա ընթացքումհիվանդների թիվը հասել է 40 մլն-ի). կա շատ ավելի հուսալի ու բնական միջոց արմատապես Սակայն կությունիցեւ բարոյական է քրիստոնեական Եվ այստեղ բարոթյունը, Ալլա ԷՍ երը, որոնք ու դարերի ընպահպանելեն ընտանիքըԱյն առավել եւս անփոխարինե քանզի բուրժուական եւ կոմունիստական բարոյականուբյուններն իընենցչարդարացրին.որովհետեւ աուսջինը վերածնեց Ոպլե Ցլիկի (փողի) պաշտամունքը,իսկ հրկրորդըկոմունիստներիօրոք արգելեց ու հալածեվ կրոնը եւ ղրանովզիկեց իր դարավոր բարոընտանիքն լականպ որի եւ մեզ հետ կանացումը հասավ աներնւակայելի չափերի Այժմ շատ այլ ժուլւվուրդներ ճաշակում են կոմունիռտներիալղ քայքայիչ գործունեոթյան ղառր պտուղները Այ ծանր ճգնաժամային վիճակում վերստինամեմույնսրությամբ ճարղկության առջեւ ծառանում է ընտանիքիապագայիհարցը: Մարքսիզմըպնգում Լ. որ ընտանիքը պատմականորենանցողիկ եԼ օրոբ Երեխաներին կպահի ու բեւո)թ այնկվերանակոմունիզմի թյունը. Մ շատերի կարծիճգնաժամից կկործանվի: Մյուսները գտնում են. որ ընտանիքն այս քով երե

Եվրամիության օրինականացվե արդեն ահ

անհեթեթ

իրենց բնակչության կատաստրոֆի կրճատ

բոլոր

լ

պ

.

)

վե

ի,

ապրելակերպին.անփոխարինելի

բացբում

սրբացրել

է.

հոգեւոր

ե

մենք

լանից.

Է68

յա-

հասարակության, պետության ջանքերով կարելի է փրկել այն. եւ ղա ւվետք է ցույց է որ երեխաներ որոհետեւ եւ ու կությունը վե-

անել. դարավոր փորձը տալիս, ընտանիքնէ: րարտադրելու լավագույն միջոցն այնուամենայնիվ է հ

ց

Տ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ճբ

2) Քաղաքախիրավական կառուցվածքի

ծագումն

ու

էությւ-

Քաղաքական կառուցվածքիտեղն ու դերը ճասարակական կյան» բում ճիշտ ըմբռնելու համար անհրւսժեշտ է պարզել,թե ինչ է քաղաքականությունը. ինչպես է այն առաջացել եւ որն է նրա բովանդակությունը «Քաղաքականությունբառը» հուճարեն «պոլիտիկե» բառի հայերեն Բարգմանություննէ. որը նշանակում է քաղաք-պեւոությաճ. պոյիսի կառավարմանարվեստ.Այն ծագելէ պետությանկազմավորմանհետ մեկաեղ:

Նախադար)

' ս պե աչի եղել վագները,սկզքումմեծ մայրերը իսկհետագա տոհմերում), յում մեծ հայրերը (հայրական ւոռհմերում). որոնք ճահապետնճերեն կոչվել Այդպիսիճահապետ է եղել. օրինակ. Հայկը: Տոհմճ ապիելԼ դարերիընթացքումձեւավորված սովորույթներով. ավանդույթներովու հաչ վատալիքներով,որոնց մեջ կուտակվել է իր նախնիներիփորձր: Տոհմի զինված ուժը զենք կրելու ընդունակբոլոր տղամարդիկԼին. Աշխատանքի հասարակական խորացումը. հաւդկաբաժանման ու առեւտրի պես վիթշխաՀչ րի փոփոխուբյուններ կյանքում եծ աշի չափով թյունը. ոառանրիս հետեւեցին ազգաբնակչության տրոհումն ու ձին իրենց յամբ րով մրեւհ կության շերայնուհետեւ եւ այլնենթախավերի խավերի, սավորումը Դերջապես լոր աշխաու ճյուղավորումը որի արզացումը դարձավ այբուբենի գյուտի շնորհիվ Այդ բոլորի հետեւանքովտոհմերն իրենց նեղ. պարզունակ սոցիւսըսկան փոխարինվեցինմի այլ լայն ու շատ բարղ վածք ունեցողհ կությամբ. որտեղ

նը չի եղել,

ար

հմե

ձ

լմ

Մասնագիտ տոհմերի, մտցրեց աճը: եւտոհմերի եց

ի

հմեր|

ի

դասակարգերի.

տարբեր տանքը, ու ֆիզիկ

ե

ցումը

ի

ն

(մայրական

հնարավոր

կառուցվածքով լակ

ավելի

հսերի Կառավարումն

ու կարգավորիչները այնքան էր բարդացել. որ ղարձել Լը քի հւստուկտեսակ եչ կարողէր իրագործվելկրթված ու մեծ գիտելիթնե»ձիրքով ու ւուսղանդովօժտվածմարդըւվ զինված. համապատասխան կանց կողմից. ւար ոչ բե սրլունակից ավագներիկողմից Զինվորական ցործր եւս դառճում Է աշխատանքի հատուկ տեսակ, ձասճագիտություն. եւ զինված ժողովրղինփոխարինելուէ գալիս բանակը"Տոհմական սովորույթներն ու ավանդույրներըիրենց տեղը Կիջում են նոր տիպի կարգավորիչներինիրավունքինու դիա նորմերին, այսինքն՝ օրենք-

աշխատա

չէին

ներին

Վերը նշված խոր երկարատեւպատմականփոփոլսություններիլլն-

թացքում ի վերջո ձեւսվորվեց պետությունը.իսկ հետավայում հին Աքենքում նւսեւ քաղաք-պետությանկառավարմանարվեստը,որբ նւ կոչ-

վեյ քաղաքականություն

հաորմրանիշները:

հիմնական ր) Պետության րակության պետությունը տարբերվումԼ 3 հիմնական Առաջին պեւռությունը հւստուկ տիպի, հրապարակային հետ եւ իրագործվում է թյուն Լ, որը չի ընկնում զինված հատովլ ճարղկանց ուժեր. իրակումից. ր( լություն, վապահ թյուն, վայրեր եւ այլն կայնությունը, | են լինել եւ կան ոչ կարեւորԼ, քանզի պալակային, գաղտնի.ընդհատակյա ձեւեր. որոնքհենց ւսյդ պատճա ռով պետություն չեն Դրանց երբեմնգործում են պետությունից անկախ Ա ընդդեմ,երբեմճԼլ պետականիշխանության ներսում.դրա քողի տակ. Օրինակ. Ա ուժերը իշ) իսկ պետություննիշխում էր միայն քաղաքթյանն էին գավառճերում, ապսներում.որոնքդարձվել էին զինվածամրոցներ Այդ չէր, տաբ ուժերի իշխանությունը պետական կային չէր, ընդհատակյաէր Երբեմն էլ սչ հրապարակւային թրոնը կարուլ է գործելպետականիշխանությաններսում. որի ցայտուն օիինակն նն մաֆիաները.որոնք մասամբ կամ լիովին կարողեն իրենց այն`Նման դեպքերում պետությունը ձասամբ կամ լիովին ենթարկել է ավս յուն. բայց թաքցնում է էությունը. Դրա օրինակներից են Լկժիրի ծովահենների պետությունը ՃՃլգ.. լսորհրդային պետությունը,ԽՍՀՄ նախկին հանրաՎրաստանը.անպետություններիզգալի մասը. օրինակ.Աղզրթեջանը, գամ Լիտվան սկսել էր ղառնալ այդպիսին,քանզի ռուսական մաֆիայի տու

լ

հատկանիշներով,

հշխան

ի

ունի պաշտոնյաների «ինված ղ

Հ

ոիսռ

հրաիշխանուրյան

կարող

ընդղի

իր

լ

փ

լան

ընդղիմաղիր.

վ

իր

իշխանո

Էր դարձել ւվրեզիղենտ Ներկսւրսմս ամետորեք, ղբածոն Պակսասսն այդ թվում ճաեւ Հայաստանում. ծավալվող պայքարը կոռապցիայի. վերային յին օրինախավ րի ղեմ թյան, է մաֆիայի ընղհատակյա իշխանության ղեմ յապ Լության պայքար 'ղայբարը չափազանցդժվարին է, քանզի հաճախ սլետալոսն բարձր աթոռներին նստած նույն մաֆիայի պարագլուխներն են իրենց հռչակում այդ պայքարի առաջամարտիկներ, Երկրորդ. պետություննիր բնակչությանըքամւենում Լ ւտտարածքալին սկզբունքով.Դա անխուսափելիԼր, որովհետեւ տարբեր տոհմերն որ այլեւս չէր Լիճ իրար արյոիշու| բաժյսնել: ՀԼ յես. կաու Լ. կարեւորէր, թե ով որչէր. թե ով ոմ տոհմակիցն է տարածքը ենթարկվում վրա Դրա Է վարչակ գավառների,շրջանռերի իրենց իշխանության մարճիններով հանդերձ Երրորդ. պետական իշխանության ապարատը պանելս համար բնակչությունից հարկեր են գանձվում, որոնց հիման վրա կազմվում Լ պետական բյուջեն, նկամուտները եւ ծախսերը Պետուբունների զարՎացման զուգընթւսց հարկերն անրնդիատ աճում են. երբեմն ծանր բեռ դառնալով բնակչությանհամար Բավական 1 նշել. որ ԱՍՆ-ի Բյուջեն սսվզճումէ մի դոլար սական գումար 2.3

այնքան ճրանգ խառնվել. հնարավոր րեր ազգականն անդբնակվումհիման պետության տեղական երի.

զ) Քալաքաւկան

հարատնրյւթյւնները

ե

յանց

կաջուց-

ժածքոյին տարրերը եւ ու են ողետության ծագամը հանգեցնում դրանց նոր տիպը հարա հ

ջո

ավերի

վել

րությունների որոնք վ սան հեւո եւ քաղաք-պետության են հալոսբերություններ: Այդ մեջ մտնող խավերը. ււ» սակարգերը,այլ սոցիալականխմբերը եւ ազգերը գործունեություն են ռվալում պետականիշխանությունը Ավաճելու. պահելուեւ ռգզտագորչելու համար՛ Ամեն մի հասարակականհարց քաղաքալյան բնույթ Լ սանում, եթե դրա լուծումն ուղղակի կամ անուլղակի շոշոփում Է իշչ(սանության խնդիրը էությունը ավելի լայն Լ. քան Լենինը է կ

հարաբերությունների

շատ Քաղաբականության Ելնելով ըմբռ նշել տնտեսությանխտացված «Քաղաքականությունը ել

Կիցնա

է

ար-

տահայտությունըեւ ամվուփումն է»: Եվ որպես այդպիսինայն տնտեուբյան դամնմւաստ առաջնային է. քանզի արտահայտում | տարբեր սո"իայական խմբերի արմատական,գլխավոր շահերը. Դա նշանակում է. 7)

որ բոլոր տնտեսական հարցերը պետք է քաղաքական լուծում ստանան, ախինքն լուծվեն այդ գլխավոր շահերի տեսանկյունից Մինչդեռ

իրականում քաղաբականության էությունը շատ ավելի լայն է. այն ոչ ձիայն տնտեսության, այլեւ հասարակությանմյուս կողմերի`մշակույթի. գիտության, արվեստի եւ այլ հոգեւոր բնագավառներիխտացված արտահայտություննԷ:Այդ պատճառովէլ գռյությում ունի ոչ միայն տճտեսական այլեւ գիտության, կրեւ այլ թության, ների կարեւորեն- Հետեւապես, որոնք քաղաքականությունըհամապարփակերեւույթէ, հասարակությանբոլոր կողմերիու շահերի խտացվածարտահայտությունը: Հասարակության տարբերխավերիու քաղաեն թյունն համար ստեղծվում եւ ոխան ը հիմճ են են մարտավարական րոնք ու ռազմւսվարական են այդ նպատակներիիիսկ անհր ու եւ

քաղաքականություն. մշակութային, քաղաքականություն. գույնքան ի

։

սոցիալական խմբերի

ելու

վ

իրակ

կազմակ

հ

եր,

ղրանց պարզում շահերը, ձեւակերպում նպատակները, մշակում ժեշտ իրագործմանհամար: դեպքում. պայքար ծավալում վերջինների մ.

Տվյալ ճերն իրենց թյան

լեր

փոի

ձ

կապերով հ

թյուններն ու հիմնարկ:

են

ձ

քաղաքական

է

լ

եւ է Այնկոչված իրականաց կառուցվածքը:

րի, ազգերի ու պե-

պետք է նկատի Սակայն տությունների փոխհարաբերությունները: ու-

նենալ. ռր քաղաքականկյանքի վերահիշյալ կառուցվածքային տարրեհավասարազորչեն Ամենագլխավորնու ամենաազդեցիկնայստեղ

րը

արհի» անի են:

է, այնուհետեւ պետությունն քաղաքական եւ ոչ

որոնքչափազանցբազմազան թյունները.

ու

Դ)

ձենրը

բոթ

ր

գործառույթները

ունի

կերպ)

մեծաթիվ

տի

մ

եւ

գործունեու

ճրա գործառույթները, որոնք

իր

են միջոցով պետությունը լուծում էիր Ադգործառույթների ոլորտներում. առջեւ ծառացած խնդիրները: ի

կյանքի

Պետության գործառույթներըբաժանվումեն

2 մեծ

խմբի`ներքին

եւ

հերթինբաժանվումեն տ0Ներքին արտաքին: գործառույթներն իրենց ղության,

իրավա»

իսկ այժմ բնապահպանականի: պահպանության, մահւ կարգի առավել գործառույթը կ ունի ստեղծելու բա-

խենպաստպայմաներերկրիտնտեսությանզարգացմանհամար Օիիսակ. ազատ շուկայական տնտեսության ղեպբում պետություննաշխատում

է

ապ

|ել

ների

ար

ազատ

ու

հավ

ր

սրցակցությու-

սր. որպեսզի տնտեսությունը կարուլանազարգանալ արագ

ու

անկաշ-

կանդ

Սոցիալական գործաւույթի շնորհիվ պեւտություննապահովում է քաղաքացիների սոցիալական պաշտպանվածությունը. ձգտում է արժանավայել կյանքի պայմաններ ստեղծել թոշակւսռուների,հիվանդների. հաշմանդամների,երեխաների եւ ուսանճողների.բոլոր նրանց համար, ովքեր չեն կարող լիարժեք աշխատել Միաժամանակ այն հոգ Ւ տանում առողջապահության, կրթության. արվեստի,մշակույթի. կւուպի. մյուս բնագավառների զարգացման 'ռրանապորտի ձասին կան ույբի միջոցուլ պետոււի լության եւ

գոր

թյունն իրագործում է արտաղրողներիեկամուտներիբացահայտումն

ու

ծախասմը Իրավակարգի պահպանման գործառյթի օգնությամբ պետություԿր պաշտպանում է օինակարգնամեն տեսակի անօրինական ռտնձվուհյաններից, անհատի օրինական շահերն ու իրավունքները,ինչպես ուսել իր` պետության եւ ողջ հասարակության շահերը Բնապահպանականգործառույթն անցյալում զարգացածչի եղել ոնի հնտեւանքով մի շարք պետություններում. ինչպես. օրինակ. Ասորնստանում, Բաբելոնում,Արաբիայում հւ այլն, տեղի են ունեցել Լկոլոգիական աղետներ (անտառների ոչնչացում, անապատացում. սարերի մերկացում, հողի էռոզիա եւ այլն). Դատություններըմեկ-մեկ բնապահւյատական միջոցառումներ են ձեւնարկել (Խոսրով բագավորն հեւուսչ | տնկել, անտառներ են տնկվել Կաում իր անունով կոչված անտառ ոտա Արցախում ել այլն), բագ դրանք էական դրական ազդեցություն են ունեցել Այժմ, բնապարպանական ճգնաժամի լսորացման պայռաններում տվյալ գործառույթը դարձել է պետությունների գլխավոր գործառույթներից մեկը. այն էլ ոչ միայն ճերքին,այլեւ արտաքին, քան«ի բնապւսհպակնությոան խնդիրներն տուսցել են համրալհանուր մոլոտուկայինբնույթ: Դետության արտաքինգործառույթները միջազգայինաւպարեզում սրա գործունեության հիմնական ուղղություններն են Դրանք հիմնահաշվաումը, պետբյուջեի կազմավորումն

կանում 2-ն են

Առաջինը

ւյլ

ու

պետությունների

հետ

փոխշահավետ

հա-

ումն է Տվյալ յթը չափասոսնը բազմակողմանի է եւ ճերառնումԼ մի շարք ավելի կոնկրետ զոր"ուռայթներքաղաքական,տնտեսական.գիտատեխնիկական, մշակուԲային եւ այչ բնագավառներում Համագործակցությունն իրակաւնացխամ է ՄԱԿ-ի եւ տարածաշրջանային կազմակերպությունների. օրի-

ործակցության

ըժյն

գոլ

ու

կնթված միջազգայինպայմաԵվրամ հիման վրա» Երկրորդ գործառույթը պետությո նազրերի մյուս իձակումներից իր երկրի ւ Անցյալում, տության անկախությանպաշտպանությունն երբ Լ նակ.

ճակներում

ն

տարածքային

յան.

ամբ

ազա-

եւ

պա-

տերազմիիրավունք զռյություն ունեցել. պետության արտաքին գոր» ծառույթների մեջ Լ մտել ճաեւ ուրիշների տարածքներըզավթելու եւ դրան) հաշվին իր տարածքն ընղլայնելուգործառույթը, որն անվերջա» ոլումահեղպատերազմների պատճառ է եղել. նւ կազմով Դլետությանգործառույթներն իրենցբովանդակությամբ ունեն պատմականբնույթ եւ կախված են հասարալլությանզարգացճան աստիճանից ու պայմաններից. բայց հատկապես պետության պատմականտիպից. այն քանից. թե որ հասարակարգի,որ ֆորմացիայի պետություննէ այն: Այստեղհարկէնշել, որ բոլոր տեսությունները.իչպիսիք են

պետության դաշինքի

քա-

աշի

ի) տեսություննե րակական (պա մարքսիստալլանիցբացի, պետության ւվպատմակամ տիպիմասին գաղափար չեն ունեցել, քանզի չի հղել հասարակականֆորմացիայիգաղափարը Օրինակ,ըստ առաջինի, տոհմերինահապետճերնեն ժամաչ նակի ընթացքումդարձել թագավոր եւ պետություն ստեղծել. ըստ երկրորղի` Աստվածն է ռրոչ մարդկանցթագավոր կարգել, ըստ երրորդի՝ եւ ենթարկվելուհոգեբանական չետության արմատը մարդու` իշխելու կության մեջ է, իսկ իղի՝ աշ մնջԼ. ըստ ըստ հինգերորդի որը ճանրամասն է ԽԱ դ նրանսիացի փիլինոիա Ժ Ժ Ռուսսոն. հասարակականղաշինքն է. որ մարդ|կկնքել են միմյանգմիջեւ. որպեսզիսլետությւսնմիջոցով պաշտպանենիրենց ընդհանուրշառերը Մարքսը մշակել է պետության դաասկարգային տեսությունը, որի այն երբ մասնավորսել

յան,

մշակել

Է համաձայն ժամանակ. է հածագել պետությունը եւ րուստ աղքատ. շահագործող եւ շահագործվող դասակարգ ո

հարուստներն ստնղծելեն պետությունը ալլքատմերինճնշելու եւ հնա» զանության մեջ պահելու համար Հեանւապես, պետությունը դւսսաՀ կարգայինտիրապետությանգործիք Լ, որի շնորհիվտնտեսապեստիրապետողվասակարգըդառնում է նաեւ քա-լասքականաւվեստիրապե| իր դիկտատուրան. տող, քանզի հաստատում այսինքն՝իր աճասհմանափակ.ուժի վրա հենվողիշխանությունը Ըստ այդմ ստրկատիրական

է ֆորմացիայում պեստւթյունը Կտրկատերեր ֆեոդա պատկանում

լիզմի

ժամանաք

իսկ

"

որոշում պետության էլ մարքսիզմը

պիտալիստներին.Դրանով

կ

է

կա-

պատ-

ոակասնտիպը եւ պնւլում |,

որ

պատմության մեջ եղել

են

շահագործողա-

կան պետության 3 հիմնականտիպեր՝ ստրկատերերի.ճորչռաւտերերի

կապիտալիստենրի, որոնց ասմենագխավոր ներքին գործառառույթն | եստմապատասխանաբար ստրուկներին.ճռրտերին ու վարձու բանվորներին ճնշելը. Այդ 3 պատմական տիպերին մարքսիզմն սվելացրել եւ /ոսեւ 4-րդ տիպը՝ սոցիալիստականպետությունը. որը լինկու էր աշխատավորների պետություն, բայց ղիկտատուրան ւվատկանելու էր բանվոր դասակարգին: ԽՍՀՄ-ի պատմական փորձը. սակայն, ցույց տվեց. ռր սոցիալիստական պեսոււթյունը դորինված բան էր եւ ոչ մի երկրում չի եղել. Այղ սնվան տակ եղել է ֆեոդալիզմի եւ ւվետւսկանկապիտալիզմի մի անբսակաւ խառնուրդ: Ինչ վերաբերում է մյուս 3 տիպերլւն. իրական ապա հս իքսիզմը դրանք մեկնաբանել է նեղ ու միակ ոուկ շահագործող գործիք: Ինչլվես վերը նշվել է, պետությունը ծագել է հաւարակության զարԿավմանայն փուլում, երբ հասարակությունը բաժանվելէ տարբեր խավերի. խմբերի, դասակարգերի եւ այլն. եւ խնդիր է առաջացել լուծել նրանց շահերի միջեւ առաջացած հակասությունները, համաղրել ու հաշտեցնել դրանք, հետեւապես. ապահովել հասարակությանկայուոությունն ու բնականոն գործառմությունը: Այս իմասոով պետությունն ու է առանձինխավերի դասա շահերի նկ ըւսյը խավերն ու ղասակարգերը երբեք անտարբերչեն եղել ւվետուրյան նկատմամբ:Նրանք միշտ ձգտել են իրենց ձեռքը վերցնել ո, իրեն Պակերինծառայեցնել այն. Այստեղ հարցի յուծումը կախված է ճրաւնց ումերի հարաբերակցությունից Մենք այժմ էլ ականատես ենք, քե ինչոլես են տարբեր սոցիալական խմբեր ու քաղարւասկան ուժեր մեր ենկբում պայքարում պետությանը. նրա ապարատինտիրանալու համար "Լերը մենք տեսանք. որ պետությանը մասամբեւ անգամ լիովին կարող են տիրանալ ճաեւ մաֆիական խմբերը. Վերջապես պետք է նկատի ունենալ. որ պետության վերոհիշյալ 3 հիմնական պատմականտիպերից բացի կան 0ւռեւ բւսզմաթիվ անցչումուսին. խառը սփպեր. օրինակ. կիսաֆնոդալական եւ կիսակապիտալրատականպետություններ Դետություններն իրարից տարբերվումեն ճլսեւ իրենց ձնչերով. ոընք բարղ հարաբերակցությանմեջ են նրանց տիւվերիհետ Միեւնույն տիպի պետություններըկարող են ունենալ ւռարբերձեւեր. իսկ տարբեր (տիպիպետությունները միատեսակձեւեր Պետության ձեւր պարունակում | 3 տարր. կառավարման ձեւ, կառուցվածքի ձեւ ու վարչակարգի (ռեժիմի) ձեւ Կառավարման ձեւը պեւոության բարձրագույն մարմինների կաեւ

դասակարգերի

եր

,

ռուցվածքը եւ նրանցմիջեւ իրավասության բաշխմանկարգն է: Այն բա» ժանվում է միապետականիհւ հանրապետականի: Առաջինձեւը կապված է միանձնյաեւ ժառանգականիշխանությանհետ, իսկ երկրորդը՝ եւ կոլեգիալ ընտրովի: Միապետությանդեպբում պետության գերագույն իշխանությունըպաւոկանումէ թագավորին,կայսրինկամ իշխանին. Այդ պատճառովւսյն կռչվում է բացարձակ միապետությունՄիապետության տարատեսակ է սահմանադրականմիապետությունը,որտեղ սահմանափակվածէ ծ դրությամբ.Հանրապ| յն իշխանությունը կող-

խորհրդա

իշխանությունը միապետի

կողմից ա մից որոշ Այնունի հիմնա մարմիններին: ընտրված ժամկետով ը

)

ն

գե

լ

եւ

ճախագահակ

կան

թյունում ղերը ճում Է է պետության գլխին` որն հին. հատռատում է ճրա կողմից նշանակվածվարչապետի առաջար» է նրա գործուկած կառավարությանկազմն ու ծրագիրը, եւ նեությունը. Լ օրենադրությամբ է պետական բյուջնն: Խ նակ ճենԱվստթյամբ րիան. Գերմանիան.Հունաստանը,Իտալիանեւ բազմաթիվայլ պետություններ. վում է Նախագ ժողովրղի կողմից եւ իր ձեռբդքւմ է մ պետությանեւ կաղավարության գլխի (վարչաւվետի) լիազորությունները՝Նա է ճշանակազմըեւ հսկում նրա աշխատանքը Խորհրկումիրկառավարության եւ Լ զբաւլվում (բյուջեի հետ են Ամերիկայի ՄիաԴրա կապված) օրինակ տիպի ցյալ Նահանգները Կան մաեւ կիսանախագահական հանրապետություններ,որտեղ է ինչպես ճախագահի,այնպես կառափարությոնը պատասխանատու էլ խորհրդարանիառջեւ Պետական կառավարման տվյալ ձեւ օրինակ են Ֆրանսիան, Ռուսաստանի Դաշնությունըեւ Հայաստանի Հան» րապետությունը. Պետական կառավարմանձեւի 2-րդ տարրը պետությանազգային մ յին եւ վածքնէ, որն է նրաբաղադրիչ մասնբի. կ եւ Խորհլ

հ

գլխավոր

ին,

լ

ընտրում

նախագ

վերահսկում

կում

ֆի

ս

կան

տրոացնում

|

ն

ի

ֆին

գործունեությամբ:

կ

վարչ

բնույթը. Նետաթրւնները դաժա նս տեսակետից ե

բերությունների են3ի

եւ նեն

|

խմբի`

մ

կոնֆ շնային մեկ ընղհանուր օրենսդիր,

(ունի

իվ) տ

գործադիր

իմիններ, որոնք ղեկավ

մ

են

ր). դաշնային (

դ

եւ

տեղական իշ

ուպետություններն է

իշխան (

ն

րմին։

պետությունըմի քանի սահմանադրություն: Դաշնային է մեկ յան պետուունեն իրենց ինքնավարությամ բարձրագույն գործաղիր դատական մար օրենսդիր, խիխաոյան ոինները, իրենց րությունը, ենթար կն մարմիներին Այն հմանաղրո պետության գերագույն "ոնի քացիություն, բանակ, եւ իր այլն, արտաքին սակայն իրականացնում քաղաքականո գործու"ությե կարող սեության սահմամաւիակ իրավունքներ, իրհսկողության տակ պահելով հերին,

եւ

մեկ

պետությ թյան մեջ: Նրա մասերն օժտված են

թ

եւ

բայց

եւ

ա

հ

կան

դր

)

է

ին

մ

է

լ

դրանք Դաշնությունը կառուցվում Լ տարածքային եւ ազգային հիմունքներով. Առաջինի օրինակ են ԱՄՆ-ը, Բրազիլիան. Գերմանիան. իսկ իսկ երերորդիօրինակ են անցյալում ԽՍՀՄ-ը, իսկ այժմ Ռոսաստանը Հա-

ոսդաշնությունն ինքնիշխան պետությունների կամավոր միություն է. ոյն ստեղծվում է շահերը պաշտպանելու համար: ու յն չունի եւ բյուջե, ինչպես ճաեւ քաղաքացիուոիասնականբանակ,

ընդհանուր նրանց

հարկեր

կ

մի

իր

լիր

Հայլմադաշնային մարմինները պետական ոծումեն տնտեսաչ եւ պաշ չիրները. օրիյան սակ. միասնական դրամական համակարգի, վարկային քաղաքականության մշակման, միջպետական

յյուն-

կան.

/

ֆ

կան

Պոռնղծման, րում եությ նկ

մաքսային կանոճռ

ե պաշտպանության լաշնճայինւվե-

թյան

ը

ն

Հ

Լ վկայում. ինչպես պատմական փորձն ողյթյունները, գոր

նրկարակյւաց են. Դրանք կամ վերանում են, կամ էլ վերածվում են դաշնությունների հղավես. Ավստրո-Հունգարիանգոյատեւելէ 1867-1918թբ. ԱՄՆ-ի Հաասղաշնությունը` 1781-Է787թբթ. Գերմանական միությունը` 1815|Հ67թթ., Շվեյցարիան` 1815-1848 թ թ. իսկ ներկայումսհամաղաշնուբյան Լ ԱնկախՊետություններիՀամագործակցությունը (ԱՊՀ-ն) ձեւն է 'դետական կառավարման ձեւի 3-| տարրը նիշ| թյան ու ի տեժիմը կների թյամբ այն է. Պետական է լարչակարգը լինում հակ

Այն յ

'

վարչակարգ ունի,

-րդ

լլ

յան

ճերի

բնույթ, եւժողովրդավարական տսվտորիտար) | ճնշումէ բոլոր ճրա վերահսկում աժառրում հասարակութ իրավունքները. կազմագերոսկւայություննիրաորպությունները. պետուբյամ դոնթի րում կ թյուն. օրինակ ջությունը

քաղաքակ

ւմ

կարգր

ւ

է

'

է բոլոր

ճ

հաստատում

նն

յոր

է

է

Լ

լ

ոտ-

թյան զանգվածային խախտումներ եւ ահաբեկչություն:Դրա դըսեւո-

նումներիցեն բռնապետությունըեւ ամբողջաւռիրությունը.որտեղ պետությունը լիովին բռնանում է հասարակությանվրա եւ կլանում այն: Ամբողջատիրությանօրինակ են հիտլերյան վարչակարգըԳերմանիա» յում եւ սովետական վարչակարգըԽՍՀՄ-ում, որտեղ հասարակական ինքնագործունեւթյուննանգամարգելվածէր Ժողովրդավարւկան վարչակարգում խ պատկանում մ է ժ էայն կամ իր կողորն մից ազատ ու հիման վրա ստեղծվածպեԱյդ տակաճ (ի իշխանության3 րանը),գործաեւ դատականիշխանություններըտարամնդիր ջատվում եւ հակակշռում են միմյանց, գոյություն ումի այսպեսկոչված 4-րդ իշխանությունը` զարգացած զանգվածայինլրատվության միջոցները. որոնք կազմավորում են հասարակականկարծիքը, որի միջոցով անհատներըկարող են ազդել կա բազմւսկարծությունեւ ւ Ասզմակերպություններիզարգացած ցանց. զանց լայն որոք նւ են առնվում ոչ միայն մեծամասնության, են. պաշտայանւլած այ» հաշվի են ւիոխզիջմանմեխալեւ շահերը, ստեղծվում կա եւ Ներկայումս

խանությունը դ

իջ

հավասար ընտրությունների ի

միջոցով

կ

կայանը

ե

դեպք

ենսդիը

գլխավոր

պետական վրա, քաղաքականու օժտված չափա մարդն

վ

վ.

թյան

փոք

եր

նը:

է

րակական

ժ

պետությունն նրա փուլին. Նար ամենաբարձր զարգացման լծվում կողմից ընդունԵվ

ք

Լիր

ան

հասել

երկրներում

ու

վարչակ

հն

ժ

|րդի

ռահմանադրության

|եռվ

Ռոասոյի

ված հիմն վրա, այսինքն` փաստոլեն նւսսարակակւասան դաշինքի միջոցով Սահմանադրուբյունը դիտվում Է որպես պայմանավիր քաղաքացիներիեւ պետության միջեւ, որտեղ կողմերը հանդես են գալիս հավասարիրավունքներով.ի տարբերություն նախորդ շրջանի ժողովրդավարությունների,որտեղ գերւանշռությունը րվում Լր պետությանըորպես ընդհանուրհասարակականշա» հերի պաշտսյանի Դա նշանակումէ, որ ցանկացած քաղաքացի կարող է ղատարանճ քարշ տալ ցանկացած պաշտոնյայիեւ պետականձարմեն ոչ միայն ներպետական, նի. մարդու իրավունքներըպաշտպանված ամի այլեւ միջազգայիճ իրավունքով.որի հետեւանքով մարդու կարող է խտմանհամար պետությունը Նման բյան Է իարվունքը,կամ. ինչպես սում են, եւ այդ Լ օրենքի իշխանությունը այն անւլանում են ժողովրդավարականիրավական պնտություն:

րի ի

լաք

աոան մեջգերակայում

Լիիկողմի

երթարկվել

|

Պետության տվյալ տիպը թեեւ ամենակաւռարյալնէ այսօր, կարող էլ ավելիզարգանալեւ կատարելոգործվել. Այն կլինի. քանի ղեռ գոդաթյունունի քաղաքակրթությունը" Այս առնչությամբ լիովին անհիմճ Լ պետությանմահացման մարքսիստական ռրի համադա երից ձայն հս զուրկ. կոռունիզմիժամանակմի որեւէ խավի ճնշելու կվերանա.հեւտեկմահաոսպես, նա նը վարությամբ. է

կանխատեսում կարիքը պետուբյունը` ճնշման զործիք. որպես դասակարգային ձարդկանցկառավարումըիրերի կառավարմամբ. Պետութ սոցի

Պ

Լ

մա-

նույնքան

բան եւ կոմունիզմիբուն գաղափարը:

Տ 4. ՃԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՃՈԳԵՎՈՐ

յ

է. որ-

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Հասարակությանհոգեւոր կյանքը չափազանց հարուստ է իր բովանդակությամբեւ բարղ իր կառուցվածքով Այն ներառում է մարղկանցմտքերը.գիտելիքները,գաղափարները,գեղւսրվեսւտականպատկերացումները. մարդկայինարժեքները.հույզերը. ձգտումները.իդեւալները, հավատալիքները եւ այլն:Դա մի աշխարհԼ. որը կենդւսճություն, շունչ ու հոգի է տալիս յոււաբանչյուր արդու եւ հւսսարակությանն ամբողջաւվես` Հասարակության հոգետր կյանքը բաղկացած է մի շարք մակարու դակներիցեւ ձեւերից Մակարդակներիմեջ մտնում են

բունը.

գոլ

կակ հ

Ձեւերն բարոյական, լական.

Կ

անհատակա

տեսական

լ

բել

գլ |

յունը

մարդկանց քաղաքակար ներառնում են

էրենց հերթին

ակրոնական հւսյացքները. ո

ս

կ

թյու

բ

նւ իփիլիսոփայական

ն

|

կ

հոզեւոլ:

ց

վուծք|

րայոյակ

հլ

Մարդու հոգեւոր ւսշխարհը նրա գիտակցությանանմիջական արգասիքն է եւ այդ պատճառով ունի անհւստականբնույթ: Իր բոլոր ղրսեւորումներով այն առանձին մարդկանցհոգեկան գործունեություննԼ. «ժտված է անկրկնելի հատկւսնիշներովու յոււահատկություններու|. րանվի կսխված է յուրաքանչյուր մարդու անձնական կեւնառվորձից. Երա վրա որոշիչ ազդեցություն են գործում մարդու մւուսվոր կարուուբլունները, խառնվածքը,կրթությունը, դաստիարակությունը. հավայոթյ:

շրջապատը

եւ

իվ

ներ:

այլ

Տվյալ գործոններիցկախ-

ված անհատիհոգեւորաշխարհըկարող կամ պակաս հաչ էլիճել ավելի հաբուստ. աղքատ աղքատիկ, կարողէ յն հոգեւոր արժ գեցած ու կամ էլ, ընդհակառակը,այղ արժեքներից իդեալներից ու շահերին գերի,հետեւապես,ստոր եւ ըստ էության կան արժեքներին հոգեւորից զուրկ, որը ռուսներնանվանումեն «ԾԵ3-ԱՕԽԵՕ«ՆԵՏ՝ Ինքնին հասկանալիԼ, որ մարդկանց վեհ ու հարուստ հոգեկան աշխարհը բարերարու խթանիչներգործությունէ ունենում նրանցկյանքի եւ վրա. Հան նրա կության դե

կամ նույնիսկ

լինել իմա՝ վիր, զուրկ, ճյութա

ազդե

հ

է. է ցությունը կության Լ ունենում մեր եննչպեսղա այժմ տեղի որտեղ խստորենզգաց» վում է հենց հոգեւռրիպակասը. Սակայն որքան էլ մարդու հոգեւոր աշխարհն անհատականլինի, որքան էլ այն տարբերվի մլոա մարդկանցհոգեւոր աշխարհից,միեւնույն է ճարնց միջեւ կան նաեւ շատ ընղհանուրկողմեր ու գծեր, որոնք հետեւանք են կյանքի միատեսակ,ըճդհամուրպայմանների.մասնավո» րաւվեսազգային. սոցիալական,կրթականու ղաստիարակչական. լայն առումով դարաշրջանի ու մշակույթի պայմանների.Պարվ է. որ նախեւ ու ճաղարյան,միջնադարյան ժամաճակակիցդարաշրջանների մշակույթների հոգեւոր աշխարհներիցյուրաքանչյուրն ուճի իր բազմաթիվ ընդհանուր զծերը եւ տվյալ իմաստով կազմոմ է մեկ միասնություն եւ ւռարբերվումէ մյուսներից. կաճ

ե

երկրում.

բ

զգալիորեն եւ

հոգեւոր մեր փռխաղարձ մեջնն."քանզի անհատական ը

կյանք

Ղկանց

կապի հուչետր աշխարհում միշտ կա հասարակականհոգեւռիաշխարհը. իակվերջիննիր հերթին գոյություն ունի եւ դրսեւորվում է անհաւռականի միջոցով: Դեռ ավելին,դրանքփոխաղարձաբարանցնում են մեկըմյուսին. Այապես,եթե մի որեւէ անհատիգլխում ծագած մի որեւէ հոգեւոր երեւույթ (միտք, զաղավար, իդեալ, ուսմունք եւ այլն) արտահայտում Լ հասարակու» թյան կամ նրա առանձին խավերի ու ղասակարգերիիղձերը.իդեալներն ու ձգտումները. ապա այն ընդունվում է ճրաճց կողմից եւ անհաչ տական հոգեւոր ձեւից վերածվում է հասարակական ձեւի: Եվ հակառակը երբ դարաշրջանիփոփոխությանհետեւանքովհասարակության իղձերն ու ձգտումները փոխվում են, նախորդ շրջանի հոգեւոր աշէ նորին. ընդունումանհատականձեւ, ւայսինքն՝ խարհն իր տեղը մնում

ձ|

անհետանում

է:

զիջու

ի

հոգեւորաշի

եւ

նեւհ Քաճվի ական մարդկայինգիտակցությանարգասիքներեն. այժմ ընդունվածԷ հոգեւոր|

Է

կան

եւ

կ

)

ցություն

է

դրան

Հասարակականգիտակցություննիր հերթին կարելի է բաժանելաեւ տեսականձեւերի:Առաջինը ծագում է ւոառօրեակամ-գործնական ըերայնորեն մարդկանց առօրյա

բայց

իրականության հետ կենսափորձից. ունիմ եւ: յին

ված. անմարդկանց զգացմունքների,հույզերի. բնույթ" ի

ապրում

տտքերի,գաղափարների,իդեալների եւ այլ տիպի բազմապիսիգիտելիքների աձբողջությունէ, նրանցողջախոհությանհիմքը, ողջախոնություն. որով նրանք առաջնորդվում են իրենց կյանքի բոլոր ոլորտներում եւ հատկապեսմարդկայինհարւոբերությունմերում.քանզի տեսությունսերը. զիտություններւ այստեղ անզոր ենճ: Հիրավի, ընտանեկան.ւսզգակցական,. ընկերական, ճերկոլեկտիվայինեւ ւսյլ հարաբերությունննրը դրանց հիմաճ վրա չէ. որ հաստատվում եճ Կյանքի ամբողջական ըմբոնողությունն ու զգացողությունը հիմնված են առօրեւսկան-գործնա-

եւ ողջախոհության ուստի վրա թիգիտակցության,

հետաործոնեւթյւն շճորհիվ, որի ընթացքում ճրանք կատարում

մ էմ

ձե

միտանցմ

են

էությու

զուռություններ, բացահայտում են շրջապատի երեւույթների ու ենւ ճշգր ռերքին օրենքները. տեսական մ ռերը եւ տեսություններ: Այսպիսով գիտակցութ) ետ

ստե

ի րբերություն հսմակարգված է, սակայն զիջում է ղապի անմիջակաճության տեսակետից ոլ.

ի

լան. խոր

լ

իրական կյանթի վիրջինին

չ

ը

տան

Սան

թ)

| հ

յունը,

որը

կանգործնական գիտակցության հետ.

նձլ

է նան

սերտորենկապված

հետ հա-

րլ

|

Հասարակականհոգեբանությունն իրենից ներկայացնում է հասաու տարածված հայզերը. զգացմունքները. գնաու յունները. ոչ հայացքների գեղագիտականճաշակները. քւսրքերն ու ավանգույթները, հակումներն ու ձգտումներըեւ այլն: Հասարակության տարբեր խավերը. դասակարգերը. պրոֆեսիոնալ խմբերըեւ ազգերն ուսեն իրենց հոգեբանությունը Հատսրակական հոգեբաճություն խավալին. դասակարգային, ազգային ու այլ ձեւերի միջեւ կարող են լինել ոչ սիայն էական տարբերություններ, այլեւ հակասություններ.Այսպես. օյին հինակ. բյունը երի ու սի անգամից հոգեբանությունը.իմւս հույվերն ու ու են. այլ իղձերը զգացմունքները, Հա. քան նրանց են է կյանքից գոհ Մինչդեռ ժուղովըդրախտ ի մեծամասնությունըչափազանց դժգռհ է. ընկելէ հոռեաեսուրակության մեջ

Խխող

խառնուրդը,

հւ

գի

ի

զի

լ

հարստացածների բոլորովին տրամադրություններն րանք թվում, չափազանց պ

թալ

աղք

`

ճնշող

18լ

ը

ու հուսա են թյան մեջ. որից օգտվում ընդղիմությունները, այդ թվում երկիրն այս թշվառ վիճակին հասցրած զախկինիշխանավորները. Ազգայինհռգեբանությունների հլակասության օրինակէ հւս) եւ ադրբեջանցի ժողովուրդների հռգեբանությունները,քանզի մենք` հայերս ձզտում ենք ազգայինինքնորոշմանսկզբունքովհաշտ ու խաղաղ լուծել հիմնախնդիրը.իսկ դիմում են կացնին"

Բլան

նրանք` մեծ

դարաբաղյան

տարէ

հոգ

րակալլան

մ

մ

եւ

ել

ժողովը

ջավոր

ճ

մ,հանդես

երկրներում

զւսլով հաասրակականկարծիքի ձեւով: Նշված հասարա կական կարծիքնայնպիսի մեծ ուժ է ձեռք բերում,որ հաճախկառավարություններիճակատագիրնէ որոշում Այդ պատճառով այն մանրազնին ուսամճասիրում են սոցիոլոգները,տւսրածում են ԶԼՄ-ները եւ նրա հետ ստիպված հաշվի են նստում իշխանավորները. Ոչ ժողովրղավահական կամ թույլ զարգացած ժողովրդավարական երկըներում,ինչպիսին Հայաստանն է, հատսրակական կարծիքը կամ իսպառբացակալում Է, կամ էլ այնքանբույլ Լ. ռր իրենհառսրակակամ կյանքումզգացնել չի տալիս հոգեբանությունիցէապես տարբերվում է հասաձեւավ մէ որը գիէ. Գաղավրա հւ նրա յուրահատուկ ձեւերից

Հասարակական տակցության հիման

կան

մեկն թյունը ճար իրենց արտահայտություննե գտնում դասակարգերի.ազէ. որտեղ են

զերի ու սոցիալականխավերի վիճակն ու էությունը արմատականշահերը, իդեալները, ձգտումներն ու նպատակները: Այն մշակվում է համապալոասխան ընդունակություններով.գիտելիբճերով ու փորձով օժտված մարդկանց` գաղափարախոսների կռողմից եւ հանդես Լ գալիս դրպեսհասարակակւսն գիտակցությանամենամակարդակը եւ բարձր Նրա լայնությունը կ տաթյան վրա յան ուժը կախվածեն ղանդից եւ հասարակության, ճրա կամ ւսյլ խավի շաԸ հերն ու նա հայտելու կարողությունից. պես գաէափարախոսական ուսմունքներիազդեցությունըհասարակու» է թլան վրա ժեղն Իսկ այդ եց թյունը պայու այլ թե որ դասակարգերի, մանավորված Լ այն սոցիալական խմբերիշահերն ու նպատակներն են դըւսնք արտահայտում Այսպես, գոյություն ունի մանըբռւրժուական. պրո-

|

ե

հ

այս

հանճարից. ամե

բառով.

Աատարական. նպ

կան. փարալ

բուրժուական,

Բարու ազգային, ա Ընդ փում. բյ

որխավերի

ռասիստականեւ

,

լոր

դ

այլ

իրա-

գաղատիպի ու

խավե-

հի գաղդասվւասրախոսություններն առաջադիմականեն, քանզի նւվաստում են կության դասաիսկ նն, ու խավերի թյունները են նրա Այս վերջիններըոչ ջընթացին միայն ռեակցիոն դեր են խաղում. այլեւ կարող են աղետաբեր լինելիրենց կրողներիհամար. Օրինակ. ֆաշիզմը. լինելով դերմանալկրան գիշատիչ իմպերիալիստական բուրժուազիայիգաղափարախոսությունը, ճախ եւ առաջ կործանարար եղավ հենց Գերմանիայիհւսմար նւ հետո իր զոհերի` հարեւան ժողովուրդների համար Սոցիալիստական երկրեւ առաջին հերթին ԽՍՀՄ-ի համար կործանարար եդավ կոմուսխալ թյունը. Այս ւտեեճ ւպաշ կարպետական որոնք հիմը են դառգաղափարախոսությունները. դում պետությաններքին ու քւսղւսքականությանհամլսր ի

ճ

կարգերի

հե

հետեւ

մական

ի

ների լ

իալ

|

հ

վորը

Կավիճակ ստացած արտաքին յի հւսմար

յան

են Ազգերի ոլտնք կոչված են իմաստավ ազգային գաղափարախոսությունները, ու

ի

չափ

ճակ

ընելազգի անցած պատմական ուղին, նրա ներկա վիճակն ու ուժերը.

աշխարհաքաղաքականդրությունը եւ բազմաթիվայլ գործոններ, նախանշել ճրա իրական, հասանելի խնդիրնեքնու նպատակները,դրանը

իրագործելուհերթականությունը,ինչպեսնաեւ ռազմավարությունըեւ մարւլուսվարությունը: Նման գւտղափասրախոսության մշակումը վերին աստիճանիբւսրդ ու դժվարին գործ է. Դրանով է բւսցւստրվում ւոյն. որ հայց գաղափարախուությունը մշակելի անցյալու թուղ են տրվել ճակատագրականսխալներ. որոնց հեսւեւանքով մեր ազգը ցեղասպասության է ենթւսրկվել.իսկ այժմ, անցյալի դառը փորձից խրասոիած. չեն շտապում այդպիսի գաղափարախոսություն մշակել. հետեւասլես, առիւվված են լուծել ընթացիկ խճղիրներ

ազգային որովհետեւ ներկայիսբեկումնային ամանը

Մինչդեռ գլ

)լ

թյան

խստորեն զգացվում է,

կաշրջանում միւայնդա կարող է ժողովրդիջանքերը կենտրոճացնելիր

հիմմարար խնդիբներիլուծման շուրջը:

տեղի է տարբե Դասակարգային հասարակություններում ունենում ամեն թյուն ձգտում է մարղլլանչյ համոզել իր որնցիցմեկը են երի

ու

-

է

եւ պայքար,

ձշմարտացիության մեջ եւ իր կողմը գրավել ժողովրդին:Այդպես տիրապետող դարձել անգամկոմունիստականեւ ֆաշիւտական գաղամ աեվ միայն նրանց են սւտիպելմարդկանցտեսճել նրանցարմատակւսնսխալակւսնությունը: Այս առնչությամբ ծագում Լ գազափարախոսության ճշմարւռայիու-

ղետներն

րը:

պ

թյան հարցը. Ավելորդ է ասել, որ ղրանցից ամեն մեկն իրեն ճշմարիտ է հռչակում. կամ էլ. ինչպես կոմունիստականը,միակ ճշմաիտը եւ ոչնչացնում է մյուսներին որպես կեղծ. ռեակցիոն ու վնասակար Մինչդեռ Մարքսն ու Էնգելսը բոլոր գաղափարախոսություններըհամարել են կեղծ Նրանց խորհրդայինհետեւորդներըընդհակառակը,պնդել են, թե նրանք ի նկատի են ունեցել բուրժուականեւ ընդհանրապեսոչ մարքսիստական ուսմունքները Իսկ է Բայց միակ ճշմարի ցույց ի

գաղափարախո կոմունիզմի լ

տվեւյ. ռր այն

եւս

կեղծ է:

Պատմականփորձըվկայումէ. ռր բոլոր գաղափարախոսություննեկամ լիովին (ֆաշիզմը. կոմունիզմը).կամ էլ մասամբկեղծ են,

ըը հետեւ

նրանց յին.

(դ

կ

թյունը. 2.

յ.

խափ

ին)

սահմանափակվածեն

ռրով բրի իրեն ղարաշրջանի Գիտել ենի ել

շրջանակներովեւ 3. ներկան գնահաւռում են միայն անցյալի չափանիշ» ներով. քաճվի ապագայի չափանիշներն անհայւ են Մինչդեռ որեւլ հասարակական երեւույ ճիշտ ըմբռնելու ել գմսհատելու համար անհրաժեշտ Լ ընկալել այն 2 կուլմից անցյալի եւ ապագայիտեսանկյունիվ Քանզի դրանք միշտ միակողմանիեն եւ թաքնված սխալներ են

է շատ կատմամբ պարունակում. ապա ղրանց անհրաժեշտ գգույշ քնէ եշտ եւ հետ. թաքնված փոփոխվող բացահայտել ուղղել իրականության

սխալները,ինչպես նւսեւ պատրանքները,որոնք բնորոշ են հատկապես յատրանքայ|

լ

թ

կ

համար. Հակառակ ղեպքումդրանքվերածվում են դոգմւսներիեւ հասց» նում անհաջողությունների եւ անգամ աղետների.ինչպես դա տեղի ու-

ֆաշիզմի պարագաներում: հեցավ մարքսիզմի թյուններն ամբողջանում Ա.

ու

նում.

լ

են դառ-

ավար

եց իրենց վրա. երբ նրանց հիման վրա կուսակցություններն նն

ուժե

ու

պետական են մշակումեւ կենսագործում Այդ մարմինները է լարզվում ղրանց իսկական արժեքը, թե որ չափով են դրանք իրատեսւսկանու ճիշտ, լավ կամ վատ. Այլապես դրանքմնում են որպես տեսական դրույթներիհաձակարգ իր հերթին ունի չաՀոգեւտիիզաղափարախոսւսկան կ ցվ ձեւերից.ոբարղ եւ են գեղարոնցից իր ե: կցությո փիլիատփայական ման

գործողության ծրագրեր հ

ընթացքում

լ

|

դ

Կար

կան,

են սրկամ հայացքները բաժանվում |սմԱյղձեւերը Առաջին

քի մեջ

մտնում

Լ

ու

խմբի.

թյունը. հայացքները, որոնք արտահայտում

են

մարդկանց. սուբյեկտ»

իսկ երկրորդ մեջ՝ գեղւսգիտական, խմբի ների հարաբերությունները, այական կլ ները. եւ

դրանք արտահայտում են

ոչ

հա

լ

միայն սուբյեկտների.այլեւ Կուբյեկւոնհրի

եւ օբյեկտների. իմա` մարդկանցեւ շրջապատի աշխարհի հարաբերությունները.

կական

ն

ձեւերը քոռլաքուան

Ի) գիորակցությունը Այն ծագել է դասակարգերի, սոցիալական խալերի ու |սմբերի.ինչպես ճաեւ պետությունների առաջացման հնւոեւանքով. բայց որպես հասարսկակւսն գիտակցության առանձին ձեւ կազմավորվել Է անտիկ հւսսաթակական կյանքում շրջանում: ղերն ու պայմյսն էք րությունների եւը պես քաղաքականության է. ոչ որն. ինչպես արդեն սիւսյն տնտեսության, այլեւ հասարակական մյուս ոլորտների ու ւուսըբեր խավերի շահերի խտացված արւոահայտությունն է Մակայն չափազանց զորեղ է նրւս ազդեցությունը հասարակության քաղաքական կառուցվածքի. դրա գործառության վրա. շրջանակը չափաՔամլաքականգիտակցության հիմնախնդիրների վՎանցընդարձակ է. քանզի ներառնում է պեւտականիշխանության, հւասարակականկարգի. անուստի իրավական կարգավիճակի.ղասակարԿային պայքարի եւ հեղափոխությունների, ազգերի ու ւվեւտությունների հարաբերությունների.պատերազմիու լխաղաղության հւ բազմաթիվ այլ հիմնախնդիրներ Հենվելով իրենց քաղաքական գիտակցության վրա, ղասակարգերը. խավերն ու նրանց կոււակցությունները մշակում են իրենց նպատակներն ու խնդիրները, դրանց իրագործման ուսզմավարությունն ու մարտավարությունը. մեթոդներնու միջոցները Իսկ իշխանության գլուխ կանգնած ուժերը ճույն եղանակով որոշում են պետության ներքինու արտաքինքաղաքականությունը

Նրա

'

նշանակուիյունը կարեւորմածբ,նշվել յ

Իրավականգիտակցությունը: Հասարակական գիտակցության այս ձեւն արտահայտում է անսոցիալական խմբերի ու կարգերի հայացքները. գլսղափարները, տեսությունները, գնահատականներն ու վերւսբերմունքը թյան եւ օրինակ Գլիրաւլուճքի. ըոսվորն այառեղ մարդկանց.սոցիալսկան պաւոկերւսցումսերն են իրավունքիԼությւսն եւ հառւարակական նշանւկության մաւին Ըստ համընդհանուր ճանաչում ստացած տեսակետի. իրւտվունքը պետության կոդմից սահմանված եւ վետության ուժով պահպանվող

երի խավ

(

ի

տում Ւ

է. որն

Խ

հայ-

բնակչության ընդհանուր եւանհատական շահերը. հանդես որպես իր

գալով հասարակականհարաբնրություններիկարգավորիչ-Այս է տեսակետի մարքս-լենինյանըմբռնումը, հակադրությունն իրավունքի համաձայն որի իրենց պետությանմիջոզով իրենց կամքին տալիս են քոլորի համար պարտադիրօրենքի բնոյթ Մարքսն ասել Լ «Իրավունքը մանակ նա կամքն է. օրենքի Մի նչել է, ռր ստրլ իլ ֆե լական եւ բուրժուական եննաեւ հասարակության ֆորձացիւսներիպետություններն ընղրաճար շահերը.սակայն ալնքանով. որքանով գրւսնք չեն հակասել տիրւսպետուլդասակարգերի շահերին. Մինչդեռվիճակըհակառակն է իրենց շահերն ապահովել են այնքանով. որեղել. այղ դասակարգերը քանով ղրանք չեն հւսկասել ընղհանուր հասարակականշահերին. Այգերն

ի

ղասակա տիրապետող ի»:

ցվ

իպված

ապահովել .

հասարակությունը: կքայքայվեր կկործանվեր հագո յին բնույէ ունեցել. կամայական թը.որորի մի խավ հրիրավունքն չի ստրկատիրական ֆերԱյն ունեցել ապահովել թյունը. եղել նպատակ կարգեր, որոնք ժամանակին. էին. պատմական Միայն է. միօրոք նի անհրաժեշտո հաստատվում թյունը վերաճումէ իրավունքը. համընդհանուր տեղ ու

ու

ամեն

զուտ

է

եւ

ի

ւր

կապի

ր

եւ

նույն

տարբերիւավերի ու

:

Ի

ֆե

րի

կոմու

մ

ու

անբնական

իրավունքը.

հավ

յին

էին աշխասոցիալիստա հռչակել էկ այն եղել է Հոչակվել

իրավունքը Սակայն իրակ մի իրավ

որ-

մարդկանց ): լ

նկատմամբկիրառվում են միեւ-

իրենց հառուստած լ

շտու-

է

|

որը

ի-

է, եւ միաժամանակ ւսյն խախտվելէ, քանզի իշրավունքի, պլզբունքն, արտոնու» խանավորները տեսակի ստացել են բազմաթիվ, տարբեր թյուններ (բնակ եւ այլն) ճերի. հանգստյանտների, եՏվյալ տեսակետից խորհրդային ետ է եղել իրավունքից: րավունքի միքայլ բուրժուական է թյունը բուր

կան

լ

հետ, կրոնականգիտակցությունների բարսյական ամենա սեր

եւ

բայց

ժեղ ազդեցությունըճրա վրա ունի քաղաքական գիտակցությունը:

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ

կցությունըհ իտակցության հիմձեւն է. որն է մւսրդկանցպատկենական րացումներըբարու եւ չարի, ազնվությանեւ անազնվության, պարտքի ու պաւռասխանատվությանեւ այլ բարոյական հասկացությունների մասին. ռրոնցշնորհիվ նրանքգնահատումեն մարդկանցվարքը: Բարոյականգիտակցությանհիման վրա տարերայնորեն կազմավորվում է հասարակությւսնքարոյականությունըմ̀արդկանց վարքի հւ ուսմակեցության նորմերը. Բարոյական ճորմերը համապւսրւիակ են ու շատ ավելի լայն. քան իրավական նորմերը. որովհետեւ դրանքընդգրկում են ոչ միայն իրավակ այլեւ բոլոր հարաբերություն» ները Օրինակ, ոչ ամեն մի խաբեություն է հւսկսիրւսվական, բայց է միշտ անբարոյսկան Բարոյականության նորմերը ւտտվորաբար չգրված «օրենքներ» են: Փորձեր են արվել իրավական կոդեքսի նմանությամբ կազմել բարոյական կողեքս, չեն հասել մեծհաջողության յուն ունեցել ենկ իսլամի ա Որոշ բուդդիզմի բարոյական Ղրանց խորհրդաեն յին կոմունիստներնստեղծել կոմունիզմկառույողի բարոյական կողեքսը. որը, սակայն, լիուլին տւսպալվելէ, որովհետեւ կազմվելէ արհեւտւսկանորեն,իրականի կյանքից կտրված մշակել է բարոյակւսնությւսնիր ուսմունքը. ելՄարքսիզմ-լենինիզմը նելով հասարակության մատերիալիառական ըմբոնումից,Այն ընդգծել Է բարո կախումը աստիլության եւ նրա կ ֆոր ներից. բնույթը. ճանից. ճը ճուս վրա. Սիաժ կ ալն աղավ զել է բարոյականությանէությունը, կարգի էհ ք ղերը նրւս կության մեջ մխայնական բարոյականության պնդելէ, թե մի դւսէ) ունի իր բարո նը, թե կային բարոյականության հւամարելու|դրանք սլարզ ու հւմսանակ նորմեր: Լենինն առաջադրել է կոմունիստական բարղյականության իր էոթյւսմբ ոչ բարոյական պլզբունք. որի համաձւայնբարոյաէ այն. ինչ է կան է այն, ինչ նպւսստում էեւ խանգարու կոմունիզմիկառուցմանը Այդ սկզբունքը. լինելով կան բնույթի, զրկում է բարոյականնորմերն րնդհանըությունիցու լայն ամպարեզէ բացումկամայական գնահուստականների համար Հիրավի. ով է որոշելու բարոյականէ թե ոչ մարդու այս կամ այն վարքլսգիծը. 'Ղա դառնում է իշխանավորճերիգործը. եւ նրանք իրենց հայեցողությամբ ցանկացած մարդու հայտարալում են անբարոյակւսն.իմա կո-

ածեն

Բ

արտահայտում ն

վակւսն

ար

բայց ուսմունքները, նմանությամբ

է

|

թյան

ւկ

կարգեր|

ն

ձե

ժխտել գոյությունը. ամեն Պորմերը. ընթաց:

րգ

րդ

անբարոյական կոնկրե

մունիզմի թշնամի եւ ոչնչացնում: Այդ եղաճակով ստալինյան վարչակարգըբանտերէ նետել ու կոտորել տասնյակ միլիոնավորանմեղ մարդիկ. Ոչ մի արդարացումչի ընդունվել: է յունը իր բարոյակ ոչ մի տեղ չի թողնում. «Մի նիր. ձի շնացիր. վկայությունմի տուր» եւ մյուս հաոչ մի չեն անում եւ են դրանով մնում Բարոյականություննունի կարգի պահապան ներքին եւ արտաքին Ներքին պահապանը մարդու խիղճն ու ամոթն է. իսկ արտւսքինը` ասում են «Մարդու կւսրծիքը. Պատահական չէ, հասարակական կական է»: խիղճն ամենախ| կարայն երբեմնավելի ուժեղ Է լինում, ծիք ունեցող քաւնքրեական օրենսգիրքը

շնորհիվ կամայականության համար ձի կեղծ գողացիր.

էլ

սպա

անբասիր. րը

թ

որ հասարակություններում ըն

ԳԵՂԱԳԻՏԱԿԱՆ

Գեղագիտամ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

եղիվեհի

ո կերացումներից գեղեցիկի

է

մարդ

պատ-

ողբերգակ Նրահիման ճաշակներից. սինթեզող ու

ստորի.

ու

կատակերգակւսնիմասին.արժեքներիցեւ իր բոլոր ճյուղերով որպես վրա Է ծագում ալ բարձրագույն ձեւ. Այն ունի համադրող, բնույթ. որովհետեւ ոչ միայն կապված է հւսսարւսկականգիտակցության մլուս ձեւերի հետ, ասած. Լ այլեւ թափանցում նրանց մեջ, Այլ կերպ գեղւսգիտականգիայն հոգեւոր նեցուկն է, որն ապահովումէ մարդուեւ ողջ յան կյանքի դրսեւ ներդաշնակ թյանը. եւ բարու հւսայացությունները.ինչպես Հեգելն է նշել, առանց գեղեցկության չեն կարող լիակատարլինել Գեղագիտականգիտակցությունիցծնունդ են առել արվեստը եւ գեղադիտությունըորպես գիսւությաճ ւսռանձին ճյուղ: Արվեստըոչ միայն այդ գիտակցության բարձրագույն ձեւն Լ. այլեւ իրականության հովետր-նյութական յուրացման եղանակ. որի կոչումը գեղեցիկը`գեղագիտականարժեքներկերտելն է- Մի մարդ ասել է. թե ինքն ամենահանճարեղ ճկարիչն է, որովհետե իր գլխում ունի Ռաֆայելի. Լեռնարդո դա Վինչիի եւ մյուս հանճարներինկարներիցշատ ավելի հիասքանչ են. որ նա ճեր. Նիան չեն րկել. սակայն րեղն է. բայց միայն իր գլխում` Իրականում ւսյղպիսին լինելու համար նա պետք է իր գլխիհիասքւսճչպատկերներըկտավինհանձնի,որպեսզի հատսրակակւսնճանաչում ստանա Արվեւստնունի մի շարք գործառույթներ,որոնցիցգլխավորներնեն

տակցույթյունն

լ

ճշմարտության

ավելացրել

նկար

եւ կչականը: երեքը. մարդկանց գեղեցիկ կերԳեղագիտական գործառույթի մլ հաճույք նէ ձեւերի ն

նպատակը դ

ու

յան

պ

Համաշխարհային արվեստիգլուխգործոցներիազդեցությունը մարդվրա այնքան է,որ ոյթը են արվեստի ոչ լայնորեն միայն տարածված է ՃՄԱԼդ գերմանացիփիլիսոփա Կանտի «Արվեստն արվեստիհամար» սկզբունքը.իսկ «Աղ ռուս մեծ գրող Դոստոեւսկին ավելացրել է. «Գեղեցիկըկփրկի աշխարհը». Դա. մի կողմից, արվեստի գործառույթների նեղացում է, իսկ մյուս կողմից, նրա դերի խիստ գերագնահատում, Արվեստն,իհարկե, ամենափրկիչլինել չի կարող եւ այնուհետեւ չի կարելի անտեսելնրա մյուս եւս կարեւոր Արվեստի յթի հետ նրա ճանաչողական գործառույթը. Այն օգնում է աշխարհը եւ հասարակությունը, բայց ոչ թե. ինչայնսգիտուբյունը. վե-

կանց ուբանականության ուժեղ. րոշ մ զգացմունքների միակ գլխավոր, այլեւ գործառույթը: Արեւմուտքու համ

ե

գործառույ ճանաչե մարղկանց

գոր

եւ

ցումների. ւսյլ

կե

հանգաման միջոցովՑույց տիպպականը

նացման տալ տիպական րում եւ դրանով բացահայտելտարբեր սոցիալական խավերիու խմբերի ընդհանուր էությունը- սա է արվեստիմեթոդը: Տիպը եզակի, ակնառու եւ զգայական երեւույթ է, բայց այնպիսի, որը ոչ թե մթագնում ու թաքցնում է. այլ լուսարկում է իր խորքումթաքնվածլչնդհւսնուրը, վե

րացականըեւ էականը Եզակիիեւ ընդհանուրի,զզայականի եւ վերացականի,երեւուբականի եւ էականի ւսյդ միասնությունը գեղարվեստականտիպական կերպարճերիմեջ հնարավորէ ազդելու ոչ միայն բւաթյան. այլեւ ցմունքներիվրա. առաջացե կւսմ չուն բաց սեր կամ կան տիԼ պերի նկատմամբ. վգացձունքները: Այստեղից էլ բխում է արվեստի դաստիարակչականգործառույթը. որը դժվար է գերագնահատելԱյն իր դաստիարակչական դերըկառարում է իր արտահայտած գաղափարներիշնորհիվ, սակայն ոչ թե չսնմըջական խրատականեղւսնակով, իր կերպարների օգնությամբ. Որյտքան բարձր են րվե միջույով վող բարոյական գաղափարները եւ մարդկային արժեքները. այնքան զորեղ է դրանցհոգեւոր դիական դաստիարակչականազդեցությունը Իսկ գաղափարավուր|, կամ անբարոյականզաղւսփարներարտահայտող ստորակարգ ւսրվեստի նմուշների դաստիարակչականնշանակությունը կամ չնչին Լ. կամ էլ բացասալյան, այլաասելրող Այդ պատ-

դարձնումմարդկանց

լակրանք,

կան

հետետույն

կում

ի

այլ

երի

ճառով հասարակությունըպայքար է մղում նմանօրինակարվեստիդեմ, ձգտելով չեզոքացնել նրա քայքայիչ ներգործություննաճող եւ երիտասարղ սերունդների վրա. Արվեստի զգացմունքային ազդեցությունը Է հասարակական վրա շման, ակտիվ մարղկանցորոշակի տիպերի նկատմամբնրավերաբերմունքին.Այղ ւպաւոճառով էլ արվեստի կերպարներըօբյեկտիվի եւ սուբյեկտիվիմիասնություն Գե թյունը. ոաում օրիճրա պատմական սոցիալական ճաչափությունները. բնույթը, տարբերխավերի ու դասակարգերիզադեցությունըճրա վրա, հետեւաւվես, ազգայինարվեստիմեջ բազմազան ուղղություններիեւ եէ րանգների առկայությունը` Մարքսիզմ-լենինիզմը յունը եչ քա, այդ րգայնությունը, ըսլո որի ամեն մի դասակարգ իր արվեստը Կան ճորտատիրական. բուրժուական. պրոլետարական. այնուհետեւ սոցիալիստական արվեստներ.որոնք գտնվումեն հակամարտությանմեջ. Պատմական փորձը, սակայն, ցույց տվեց. որ պրոլետարականկամ սոցիալիւտտական արվեստը արհեսւոակոսնբլսն է "ւ ոչ արժեք չի ներկայացնում, ծառայրոմ Լր յտ. վությանը. Տարբերհասարակարգերի թեեւ պատմակամնորեն ւռարբեր եմ, բայց նրանց միջեւ կա նաեւ ժառանգորդում,որի շնորհիվ տարբեր դարաշրջաններիեւ ազգերի արվեստի նմուշներն ունեն համաժողովրդականեւ համամարղկայինբնույթ եւ արժեք: Ժողովրդականությունը քիսկակամ արվեսւոիբարձրագույնսկզբունքնէ.

մարդկանց հետեւանք դրանց կրողների`

տարբեր երեւույթն

ի

են.

ն. աահայաեըն եւ ր

բացարձակ

ունի

մ

ի

հե

արվեառները

|

ջ

լո

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գիտությունըհասարակությանհոգեւորըկյանքի ւսյն

լասվռր սրբ

ձեւն

է. որի գլ-

Գիտություվերափոխելն ճանաչելն Կոր աշխարհը

կարզից. այդ

ու

արտադրման իտելիաների

է

ճե

հրանը

համա-

հոգեւորգործունեությունիցեւ

գործնականկիրառման

գործունեությունից: որի մեթոդը

թյուն գիտուբ)ւան տրաականաունը վերագա մեթողը այնարտահկնա մեր իր յունն թյունն րի գիտամճ է.

գլի

լ

ա

9.

է.

ու

րյալ ձեւն

ի

է,

եւ կան օրենքների տեսությունների Եթե իր կերպարներով օբյեկտիվ իրականությանեւ սուբյնկտիվ վերաբերմունքի միասնություն է, ապա գիտությունըձգտում է առավելագույնօբյեկտիմիջոցով

լիովին բացառելով Գիորականների

վերաբերմունքը` Գչիտալության, ռւ կան տեսությունների կության մեջ ու մշւսէ դրանց անձի եւ վերաբերմունքի են հետքն անգամ չկա, որովհետեւ դրանք արտացոլում իրականությունն այնպես, ինչպես որ կա, իմա՝ օբյեկտիվորեն. Օբյեկտիվությունը գիտության,թերեւս,ամենագլխավորսկզբունքնէ: է Պատմության տարբեր փուլերում զարգացգիտության եւ յունը| արման են տադրության վրա: Նրա սւարրերը ծագել հին (Միջագետքում.Եգիպտոսում եւ այլն), ապա փիլիսոփայության տեսԼ հին բուլ ձեւ բայց հիմնակ ունեցել է հայե բնույթ.հ հետ շատ թույլ է կապված եղել: Վճռական է ունեցել ձե2Ննդ., երբ կապիտալիզմիօրդք մ է թյունը: Այդ սկբով

ր

հ

երի

լների

կը

տարբեր

ե

դեռեւս, աշխար վես

մ,

բո բեկումը մասնավորապես դարաշրջանում, կան

սած

լ

փոր

աար տալիս արդյունճաբերությանզարգացմանը. նն աստի

գ

մեծ

Սոր

կ

Գիտության կարեւոր

կումուլյատիվ

դառնում է

բար

է

յկան

ուժ

եւ

Արիճաչափությունն է նաեւ

զարգացման

Առաջին ոմ գիտելիքտեղի ունենում փուլերի հերթափոխը նթացը. իսլ ե ճերի ո խր ոա արմատական հասկացությունների տեսությունների ման

ե

ե

է

մ`

կ

նր.

կեսերըգիտության, արղյունաբերության եւ տեխնիկաՄինչեւ 424դ. են

լի հեղափոխությունները միմյանցհետ թույլ

նը.

եղ' ծվեց

հ

կալված եղել: Այսպեա,

հեղափովնուկապված հետ գիտական յուիկական բնագի

Գալիլեյի չւ Նյուտոնի անվան թյունը. երբ փորձնակ

բ

թյուն

արդ

ա-

100տարիանց. ՃԱՀդ. վերջի 202«դսկզբի հեղափռխուբյունը ռաջացրեց

Ֆֆիզիկայումարդյունաբերականերկրորդհեղափոխությանպատճառ Դրանից հետո շգղ ու հսկայակ արդյունաբե մելլ բական հեղափոխության մեջ ոլւպես դրա 3 աճխվելի կողմեր, որի հեԱպեւանքով այդ 3 կողմերի զարգացման տեմպերն աներեւակայելիորեն բարձրացան Սակայն, ինչպես հայտնի է. գիտության. նրա հայտնագործությունների ու գյուտերի ղերը հասարակության կյանքում հակասական է: Մի կողմից. մեծւսցնում են մարդու տիրապետությունըբնության ուժերի վրա. բարելավումնիա կյանքը, իսկ. մյուս կումից, վնասեն հւսսցնում ճրւսն Այդ վնասը 2 ւռեսակիէ: Մելլը. դրանց կողմճակիհեեն` միջաւիսյրի աղսւոտումը.

դարձավ կեսերին

|

ցին

տեւանքները (ջության

յայդհեղափոխսո

Տան

ժամը.

ճգնա

բային, ուռուցքայինեւ ժառանգականհիվանդություններիաճը: Մյուսը, ղրանց օգտագործումն է մարդուդեմ` նորանորավելի ու ավելի ավերիչ զարգվածային դչնչացմանզենքերի արտադրությունը,որն սպառնումէ մարդկությանգոյությանը: Այստեղ էլ ծառանում ճշմարթյան եւ արժեքի ճշմարտությանարժեքը որոշվումէ ճրա տված հոգեւորեւ թական օգուտներով:Տվյալ այն է: Որքան գույն արժեքներից նոր ու երեւույթներ,որքան վիթխարիուժեր են հայտնաբերվումու մարդկանց ծառայության տակ ղրվում, այնքան խորանումու ընդլայնվում են նրանց պւստկերացումներնաշխարհի մասին, մեծանում է նրանց զորուբյունն ու բարեկեցությունը:Բայց, ինչպեսհայտնի է. գիտության գլխապտույտ նվաճումներըմիշտ ունեն իրենցստվերուոկողմը, քանզի դրանք. ձի կոլլմից.օգուտ են բերում,իսկ, մյուս կողմից.վնաս են ուսսցնում Լլ ծավալվումէ բանավեճը հա-

էԳիտական

ճյումարդկությանը | յան

առումով

բարձր

որակապես

Այսառնչությամբ մարդկությանը երի միջեւ գիտակա մե-

Յազույն իենտիզմի

գնի մասին: Հակ շմալ դիմաց վ տիստների համոզմամբ. ճշմարտություններիգինը է. ծնում են թանկ որովհեւդեւդրանք կողմնակիեւ հեռավորմի երկարավուն շղթա Սցիե առայժմ. ի իբերություն. են գիտության հետ կապված ՃՃԱյղ. լուսավորիչների, տեսնում են համարում վտանգները, սակայն, դրանք հաղթահարելի: Ըստ նրանց. գիտությունն ինքը կարող է կանխել կամ վերացնել իր բացահետեւանքները, եթե ոչ լիովին. ապա գեթ ինչ-որ չափով վերաթյունըմարղու եւ բնության միջեւ. Դրա հաչ պետք է ենթւսրկվիմարդկային չափորոշիչին, իմա՝ գիտնականըկամ ինժեներըիր գործունեության մեջ չպետք է աչքաթող աճի մարդուն.ճրա առողջությունըեւ բւսրեկեցությունը.Բոլոր գիտատեխքիկական գյուտերը նա պեսչք է ծառայեցնի մարդուն: բարիքիցվերածվումէ չարիքի եւ կրվում է բարոյական կոր

ների

լող

իե

այղ

չափազան

րար

Կական, մար գիտության զարգացումը եւտեխնիկայի

Ալապես Գիտությունը ի

գի

ի

զիտատեխնիկական պ

ճատւությանհարցը Այժմ, հեղափոխության ներկա փովում,երբ փաստորենդրված է մարդկությւոնճակատագրիհարխնդիրըդարձել ցր. գիտության բարոյական է հս» քան Դրվում են թյան վրա նրա ուղղություննե կողություն հատկապեւ: կամ կամ ըի վնա արգելքներ հարց է խնդիրները Մի դրանք

ավեյի

պատասխանատվութ զի յական

լու,

վտանգ

հ

կավոր

մանակ

կ

այդ

հետազոտական

երին

եչ գիտա-

եւ մարդկային չաւորոբարոյական հիմնարկներին.

շիչների հետազոտման խնդիրը Մակայն մի բան արդեն պարզ Է մարդկային բամական ու սնգամ քրեական պատասխանատվությանկամչեչու հարցը, Հետեւապես. չափազանց հրատապէ դառնում գիւոության բարոյականության էչ բարոյւսկամարժեքներիմիջեւ հակասության առաջացման ղեպքում գերապատվությունըպետք է տրվի բարսյական արժեքճերին, որովհետեւ վերջիններննն մարդուբարօրության հուսալի երաշխիքները. Առանց բարդյալան արգելակների թանականությունը կարող է գայթակղվել եւ դուրս գալ մարդու հսկողությունից իր բոլոր բացասական, աղետալի հեւոեւանքներով հանդերձ Իր ծերության տարիներին Էյնշտեյնը նշել է երիտասարդ ժամանակ նա առաֆջնուիյունը տվել է բանականությանը, իսկ հետագայում հւսսկացել է. որ բարոյականությունը բայց եւ այնպես վեր է նրանից, քանզի այն Լ հաղորդում գիտությանը մարդկայինչափորոշիչներ եւ ապահովում գիտության հումանիստական դերը Դա շատ ավելի մեծ չափով է ճիշտ հասարակական գիտությունների պարագայում, որոնք ունեն դասակարգային բնույթը եւ սոցիալականկյանքն արտացոլում են. ելնելով այւ կամ ւսյն դասակարգիկամ խավի ղիրքերից, շահերից ու ձգտումներից. Այդ պատճառովսռցիալալկանճշմարտությունն ու արժեքն այստել ի տարբերությունբնագիտական ճշմարտոյթյան ու պրժեքի, հւսնդես են գելիս միաձուլված: Հնտադիմականխավերի մերկայացուցիչներին դա հնարավորություն է տալիս ստեղծելու բռնություն, ահաբեկչություն, պասւերազմ բարոզող ֆաշիստական, կոմուճիստական.ռակայական եւ ալ ռեւսկցիոն տեսությունների մարդատյաց ուսմունքներ. Նման տարածումն այժմ անվանվում է միջավայրի աղտոտում. հան բայց ոչ բե րակ տ ըոնն այլ| ի դեմս ՄԱԿ-ի պայքարում է ինչպես այնպես Էլ հասարակական միջավայրի աղտոտման ղեմ Այդ նպատակով ներկայումս ընգունված են մի շաիք միջազգային կոնվենցիաներ. որոնք սլաշտպանելու ճարդուիրավունքները,արգելոմեն վերոհիշյալ մարղատյաց ուսմունքների քարոզչությունը. Մւսկայն արվածը դեռ բավարար չէ Անհրաժեշտ է էլ ավելի ուժեղացնել զիտության բարոյականության ներգործությունը գիտատեխնիկականառաջընթացի վրա. այնլվես ւսնել. որ գիտության բարոյականությունը դառնա դիտության զարգացմանգործուն աուժ, առանց խոչընդոտելու աւլահռվելով նրա զարգացման ռաջատար հումանիստական ուղղությունը. Իվ դա պահանջում է գիտության բաըոյականության հիմունքների հետագա խորացված ուսումնասիրություն ու ճշգրտում եւ այդ բազայի վրա ստեղծագործության ի չափալակւսն կալ վորման Խնդիր շատ ու են, զանց բարդ սակայն շտ լուծման դեպքում Է հնարավորմիաժամանակեւ հասարակության հսկողությանտակ պաբնակ

նույնպես

բնական,

գիտազան

Լ

միայն դրանց

հել

դի

թ)

ու

բաղետներ|

բուռն

հովել

կայուն առաջընթացը

զ

եւ

ը

խու

հասարակությանհարաճուն

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

ու

ԵՎ ԿՐՈՆԸ

Հասարակական գիտակցության տվյալ ձաերն ըւռտ էության վերո:բերում են հովեւդը կյանքի միեւնույն ոլորտին երկռան էլ շոշափում են ընդհանուր հայացքներ. համոգմունբներ աշխարհի մասին, այդ աշխարհումմարդու տելի ու ղերի. նրա կոչման ու կանբի իմաստի մասինՍիայն թե էպեւ: տսրբեր. ճուլնիսկ հակադիրեն նրանց միջոցների, թանվի առաջինլըհննվում Է մարդկային բնականության. նրա մնթոդների վրւս նւնդեւ Է գալիս որպես ուսճրեղհանուր հասկւսցությունների. իմա` կաւոնգորիաներիոստմակարգ.իսկ երկրորդը հարոնության ու

հավատիվրա Ըրքանով որ փիլիսոփայության ու կրոնի հարցերն արդեն լուսաբանվել նճ սւյն ուսումնականձեռնարկի 1 եւ հատկապես11 գլուխճնբում. որտեղ կույց է տրվել նրանց՝ որպեւ աշխաբհայացքի հիմնական ձեւերի առանձնահատկուբյունները,հոգեւորի նրանց ըմբռնմանյուրաՀ ուսոկությունները. այտեղ կշոշափվեն մի շարք լրացուցիչ հանգամանքներ.Նախ. որպես աշլմարհայացքային ուսմունքներ. փիլիառփաությունն ու կրոնը պատկանումեն հւսսարակության հոգեւոր կյանքի տճղենակայունոլորտներին. ռրոնգ փոփոխություճըկատարվում է 100անանների յո անգամ 1000-ամյակներիընթացքում Բայվ կրոնը գերավառնցումԷ փիլիսոփայությանը. որվհետեւ վերջինը սերտորեն Լլապված Է մասնավոր դիտություսներիհնւտ եւ ճրանց հետ մեկտեղ փոփոխվում է. Մինչդեռ կրոնը արտահայտում Լ մարդկայիտն կյանքի ամերա երագույն արմեքներըԵվ չե. որ քրիստոնեությունը հարատեւում Ւ անհա 2000 տարուց ավելի Փիլիւափայոբյունը, որպես կանոն, տարածում է ստացել կրթված. իշխող խավերի յջրջամումեւ նրանց միջոցով է ազդել հասարակությանվրա. իսկ շրջանում, աճգամթափանչկրոնը ժողովրդականլայն զանգվածների զել է ճրանյ կենցաղիմեջ Այղ պաւոճառով էլ. ընչսես պատմական Լ է փորձն վկայում, կրոնը. պաւ

լ

Եվրոմսանավորապես Քրիստոնեությունն շատ

տտեղծել Հետեւապես, մեր այլ ժողդվուրղների, ինչպես նաեւ բարոյական վերածասնղը կապված| նրւս հոգու մեջ թրիառոնեական վեհ բարոյական արժեքները |սորււվես արմատավորելու հետպայում,

կը

ժողովրղի.

|94

ԳԼՈՒԽ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ,

ԱՐԴԻ

ԱՌԱՋԱԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱԳԱՆ

Հմ.

ԱՌԱՋԱԴԻՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԵՎ

ՆՐԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԻ

զարգացման բնույթի յ Պոսսդամբաթյան եւ ջաղիմձությունըճիշմ: ըմբոնելոչ

ու

արժեւորն-

Է քննարկել հասարակության համար անհրաժեշտ զարգացման

միշտ թրքրելէ իլյապարձությանների ընբացքի ու զարզացումների օրինաչափությունների (ՃԵՎ դ) եասրցը Որոշ վվլլաոփաներ, հւստկապես նեոկանտականները պայել են, թն հատարակությոնըք,||տարբերությունբնության. իր օրենքռերլո չունի, թանվի պատմության մեջ լործում են զխոակցությամբ ու կտմքով սժտված մեժաքանակ սնհաւոներ. որոնգից լուրաբանչյորը իր պատկերացումներով ու գործու Է. ղեկավարվելով արմեքներով, ավատակներով ու ձգտումներով Այղ պատճառով էլ սստմական ու Է գիտաբ ոջակաբային յունները պետք կիրւսսենանհատականանող. իդիոգրաֆիկմեթոդը(հունալաենիգիոս-յուրատեւակ եւ գրաֆո-կրում եմ ուսռերիվ) Հակառակ վրան. բնական ցիտությունները կիրառում են ընցհաճլոսցնող. նոմոթետիկը (հունարեն նոմու-օրենք եւ բետիկե-արվեստ բառերից) մեքաղը որի միջուով ուսյանագործվումեն բնության օրենքները Ըտո էության. նչւյն տեսակեւտոն է պաշտպանել ՃՃղ գիտուբյատ թերեւս: աճննախոշորմեբթուլլաբան, Կառլ ումՊոպերը ը բակուբյան օրենքնն են ի պետք Լ կոչվեն ռունքները, նրա համոլմամբ, պատմակամությունկւսմ իստորիցիզմ:Սատմությունը.ասում Լ նա. այսոր ավարավում է Վաղն այն կարող է սկսվել երեկվա հետ ոչ մի կապ ունեցո նոր Էջից Դրանով Պուվերն ուզում Լ ւսսել ու ռասարակական իրաղարձություննել,իմիջեւ ոչ մի ներքին կաւվ չկա. մարդիկեն այղ կաը դեկավարվելուվ գիտակցությամբու կամքով բռւաբը

Փիլիսութաներին

հլ

հ

յ

փիլիոփա անգլիացի

հորական

պ

հաստատում. եւս յաքը

հետե

իրենց ըեն

դլաշտպ

Ա

յնճինիզմը Ելնելով օրենքի հեվելյան ըմբռնումի, մարքսիզմ-|

է

օրենքըորպես երեւույքների էական,անհրաժեշտ,ընդհաճուր եւ օբյեկտիվկապ Այն էականորեն տարբերումԷ բնությաննչ հւսարակության օրենբճերը Ըստ էրա. բնության ռրենքները գործւսմ նն առանց մալրայկանկմուսնակցաթյան. բնության տարերային ուժերի սահմանում

իսկ թյամբ.

լության

են

օրենքները

մարդկանց Բոնն վրա: Բնության զանգվածային գործողությունների գործում

հարյուրավոր

օրենքներըգործում են շատ երկարատեւ, միլիոն եւ անպամսիլիար իսկէ մի քանի տասնյակ հազար տարի. մարդկության շրջանից. Իհնքներն ունեն հասարակության բոլոր րենց յու եւ հոգեւոր: Կան իներ,

ձեւավորման րը տնտեսական, Կոցիալական, քաղաքական ա րը

ոլոր

Է

եւ

հասարակական բաժանման

օԸնդհանուր օրինակ. աշխատանքի են արժեքի, եւ արենքը. իսկմ կցության, ռաջարկի օրենքները եւ այլն, որոնք գործում են մեկ կամ մի քանի հառարակարգերումՀիրավի,մրցակցությանօրենքըգործում է միայն կապիտալիզմիօրոք. իսկ մյուս օրենքներըմի քաճի հասարակարգերում: Ըստ մարքսիզմը.հասարակությանօրենքները, ինչպեսեւ բնությամ օրենքները.օբյեկտիվ ենճ.անկախ են մարդկանցգիտակցությունիցու ու կամքից.Դեռ ւսվելին. ղրանք են որոշումմարդկանց ու կւսմբը:Այս հիմնավորելուհամար է անում հասարակության հիմքն ու շարժիչ ուժը եւ եւ են նողականուժերը, որոնքիբրեւ թե լիուլին նյութական օբյեկսւիվ «հեզճանքը». երբ հասեկ են նրանցնպարի Լ ուղիղ հան Դրա օրինակներից ղյանշարժումը. որի նպատակն սկզբնապես«միացումն»էր, բայց միացումը չստազվեց. իսկ փոխարենը ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց, Հայաստաննանկախացավ. հայտնվել շրջափակմանմեջ, ւոնտեսությունըքայքայվեց եւ ժողովուրղն ընկավ սովի, ցրտի ու խավարիճիրանճերը. Քնչպես արղեն պարզելենք, արտաղրողակւսնուժերը ոչ միայն նյուբական հն, այլեւ հուեւոր, որ հոգեւոր ներուժնէ ղրանց կենդանություն տալիս, հետեւապես ղրամք ոչ միայն օբյեկտիվ են. այլեւ սուբյեկտիվ" է պատմության «հեգնանքին».ապա ւսյն հետեԻսկ ինչ ւանք Լ ձություններիմեջ անգամ (խոսքը ոչ թե հռչակվող. այլ իրական, այդ թվում գաղւոնինպատակներիմասին է) հետապեւլողմարդկանցգործողությումների խաչաձեւման. որի արդյունքում առացվում է մի այնպիսի բան. որը դչ օք չԼր սպասում.Իրոք, ղարաբաղյանշարժմանմեջ ոմանք իսկական հայրենասերներն իրենց կյանքն Լին զոհաբերումՂարաբաղի համար. ոմանք իշխանականաթոռներն էին հւափշտակում,ռմանք մթողջ գնացքներէին վաճառում, ոթալանԼին ւսնում. սննդամթերքով մանք (Լեւոնն ու Վանոն) նւսեւ մահվան Լսկաղրոն (Հարավային Ամերիկայումայդպես են ւսնվանվումկառավարությանստեղծած արւաբեկվոր

ջարկի

պ

գիտակցու

հանդիսացող արտա ն

էլպատմության «փրոնիան», կոչված այսպես ում

ի

ձայ

քները

ղար

վերաբերում հակաղիր նպատակներ

ր.

) Լին ստեղծում լներին (Ղանչական խմ իրենցի սպանելու հադիլյաճին, Գալստյանին, Յուզբաշյանին եւ մար. մյուսները հոսանքն էին կտրում. ժողովրդին ցրտի ու խավարի մատնելու եւ «ձւսխ» հոսանք վաճառելու միջոցով հարստանալու հւս-

մյուսներին)

եւ այլն. ններինպաս Կար արդյունքներ օբյեկւոիվ են, վլայումթե այն մասին, իրաղարձություննե ի

է ոչ

ու

որ այդ

կախում չունենմարդկանցկամքից. այլ այն մասին. որ ղրանք անմիջական կախում չոոնեն առանձին մւսրդկանց կամքից. բայց կախվածեն սարդկանցհավաքականկւսմքից. ավելի ճիշւո նրանց առանձնակիկամքերի հավասարւավորուժից, որի մի մասն է նրանցիցյուրաքանչյուրը Վերճ ւսսվածից հեսւեւում է 4 կարետր եզրակացություն Նախ. ի տարբերուբյուն բնության.որտեղ գործում են եւ դինամիկական,միանշանակ օրենքներ.ինչպես, օրինակ,մեխանիկայիօրենքները.եւ վիճակագրական քազմանշանակօրենքներ, ինչպես, օրինակ, քվանտային մեխանիկայիօրենքները.ռրոնք ունեն հավանական բնսյբ, հասարւսկության մեջ բոլոր օրենքներըվիճակագրականեն Երկրւրվ. այս «րենքները. լինելով հավանական. մեծ տեղ են թողնում պասահականուբյունների հւսմար, լայն ասպարեզ բացելով առանձին անհատճերիւսպառ գործողությունների համար: Այդ պաւռահական, ազատ զործողուԻյուճները, սակայն, հավասարակշռումեն միմյանց եւ դրանց միջով իհենց ուղին են հարթում հասարակությանզարգացման վիռակագրւսդան օրենքները. Դա ճշանակում Լ. որ մարդիկ սյատմությւանխաղատիկճիկներչեն, որդնց թելերից ձգում ո առիպում են գործել հատսրակության օրենքները Նրանք գսրծում են որպես գիտակցությամբ ու ճպատակկամքով օժտված անհատներ. որոնք իրենց ըմբոռնողություն. ների, իդեալներիու ձգտումների հիման վրա կերտում են իրենց պաւտէ. որ Այստեղից. երրորդ. յան մեջ մեծ դեր Բյունը. | խաղում սուբքյեկտիվ գործոնը: Հաւսրալության զարգացմանայսպես են եւ իրակակոչված օբյեկտիվ միտումներնըտ սուբյեկտիվ. գի լունների ճացվումեն հետեւում

մ

էության սուբյնկտիվ

մց

ր

ձիջոցու

Սակայն, չորրորդ, սությեկտիվ գործոնն ամենակարող չԼ. որովհեամեն մի փույում ւսյն սահմանատեւ հասարակության է մարդ հոգեւոր ճանա, կան նն կանկարուուիյուններով: ի վիճակիչեն մինչեւ վերջ թափաճցելուիրաղւսըչափազանցբարղ էությւսն մեջ եւ ղլանխատեսելունրանց էլ թյան մեջ գիլոր հետեւանքները:Այվ եւ բմա երայինը. այն չափով Լ գիտակցականու կապված են: Պատմության ընթացքն

զարգացման Մարդիկ

հակված

ձությունների կցականը

ճ

|

պ

սե

ի

են

Բատոն կարողակում ափով կարանում չափով. կանխա

են պլանավորված,որ չափով մարդիկ իրենց գործողությունների մերծավոլ կան ու տարերային է այն որ չեն տեսել դրանց հեռավոր հետեւանքները:Պատմության փորձր ցույց է տալիս. ոը մեծ մասշտաբներով անգիտակցականու

այն հիմնականում է. օրոք ԽՍՀՄ-ում եւ ենայր երկրներոմւ.վերջ տալ պատմության տարերւասյնութ Լ

երային

ո

իզմի

թարկել այն իրենց գիտակցված կամքին. սակայն ռչինչ չստացվեց: ԽՍՀՄ-ի փլուզմամբ մեկ անգամ եւս պարզվեց.ռի ղւս մարդկանցուժեըից վեր է. Միաժամւսնակ սյարզ է նաեւ, մարդկանցճանաչուության եւ կ թյան աձին դիտակցակամիոլորտը պատմության մեջ ընդլայնվամԼ կերւվ

զուգը

Էվոյւգիայի

Խ

որ

փարարբերութրանը փախի

օնորացիայի

յս

մեջ հասարակու զարգացման ցումը ոչ միայն

զիտա

ու

անգի-

հեղափոխական այլե տակցական. աննԷ ուռեւոլյուցիոն,

կ

Էվոլյուց| ընբագների միասնություն եւ մանը նում իձճանակը լլ ններ ունեն բնույթ` "Դա ճանեւակ ք

կմ

ո

որ

ե

գորունե-

հով

հիմ

որոնք

փուրոխություն կուգծային նտիճանակոան հոգեյ 8շրջանը ններ. որոնք տվյալ իս

ռը

ն

լ

տեղի են

.

քայ

աահճարննրում

սարասկարզի ռուցվածքը Բայգ

ահա

ը

հա-

հեւռեչապես, չեն շշափում նրա կագալիս է մը վահ. երբ այդ կուտակվածփուիոեն հասարակարգիընդու.

աստջացնում չափը. անցնելով ընթացքում

խությունները.

եւ

լան

են

|

ր

հանուր. Մկսվում է փոխություն. անցում է կատարվում ձի հասարախության շրջանը. որի կարյից մյուսին: Իրեն հռչակելով աշխարհի մարքթյան ամբողջակ իզմ-լենինի մշակելԷ տեսուբյունը. Ըստ այց տեսության, սոցիալականհեղափոխության ամննախոլ ու ընդհանուրպատճառըանտեսականբնույթ ումի դա կոնֆեւ դրանց լիկտնէ նոր արտադրողական վարգացմանը սոլ

հեղափ

ամենահեղափոխական ուսմունք.

ուժերի

հետագա

հ բերութ) միջեւ. հոսնգարոլ ձգտում է նին արտադրահարաբեկայան ձենամառնությունը ճնշող թուլ

լ

ճող նոր սոր.

ւսրտւղը

սակարգերնիրենը

յան

Հ

քի

ուժերի

րաբերուրյուններով. ե

դրբյան

հետէ

յ, իսկ

յե

խբաԼ

դա-

ոյժով ճնշումեն, ժողովրղիհեղափոխապետության

հետե յունը.

կան շարժումը եւ պահպանումհին ւարւուսդրահարաբերութ ապես հին դանակը,որը նրանց իշի թյ

կան հիմքն է Այսպիսով,թեեւ հեղափոխություննսկսվում է տնտետս-

կան խնդիրներլուծելու համար. նրա գլխավորհարցնէ դառնումիշխաճությանհարցը:Հեղափոխականուժերն աշխատումեն բաղաքական իշխանությունը եւ այն նոր ստեղծելու. դրա հիման վրա ոլորւոները մյուս վերափոխելու եւ արդյունքում ճոր հասարակարգ.նդր ֆորմացիա հաասատելու համաւր Սակայն ճախքւասն հեղւսփոլաւթյանսկսվելը երկրումպեսւք է առա-

ճվաճել հասարակության ել

ջանա

որը

անկայունություն:Ըստ Լեճինի, ղա իշխող խավերիքաղաքականության ճգնաժամիվիճակնէ. ելը «վերիմ» |սավերըչեն կարողանում առաջվա պես կառավարել,իսկ «ներքին» խավերըչեն ցանկանում առւսջվա պես առլրել, ժողովրդիտնտեսականդրությունը ծառրահեւլդրենսրվում է եւ ճրաքաղաքականւասկտիվությունը շեշտակի ւսճոմ է: է: ՈրսյեսՀեղափոխականիրաղրությունը նրւս օքյեկտիվ պայմանն զի այն վերածվիհեղափոխության,ւվեւոլչ է լինի նաեւ ուժերի իմա նների յունը. կուսակթյունը, են եւ հաղբանակի հասցնեավան ն րային շարժումը Այլապես էլ կլինի, բայց կպարտվի Լինում Է նաեւ հսկառակը. լինի,կամ չկա, սակայն հեղափոխական լավկազմակերպվածընդեն խմբերը նն

հեղափոխ

ը. ընդունակ ղեկավարելու ճրոնը հելղափոի

մ

կազմ

յոր

լ

ար ո

առկ

հ

|

րբ

իրադրություն ւկոչվում իշխանուբյունը Այղգործընթացը դավադրություն Դրան է չ

ր

կար

զբազվել ՃԱ դ ֆրանսիացիհեղափոխական Օ. Բլանկին. որն աճրնդհատկոմունիստականդավադրություններէ սարքել. բայլյ անհաջող. եւ համարյա իր ողջ կյանքը բանտերում է ւսնցկացրել. Լենինը բազմիցսընդգծելէ մարքսիվմըբյաճկիզմչէ' Բայց անցյալ դարի 60-70ական թվւսկաններին.երբ ԽՍՀՄ-ը հասավ իր հզորության գագաթնւաակետին,մարքսիզմ-լենինիզմը վերասերվեց բլանկիզմի.Բոլոր կոմկուսներն սկսեցինիրենց խցկել դալ եւ բարձը ճնել Այդպես են սրել Փանճակիգլլաասվոր նրանք շտաբի մի խումբսպաներ),Եթովպիայումու Լիբիայում (թագավորների ծպտված կոմունիստպետերը). Աֆրիկայիու Հարավաթիկնազորճերի յին Ամերիկւսյիբազմաթիվերկրներում. Իշի իրենց իշխանությունը հոժարակամ չեն զիեւ ուժերը բ թյւսմբ, զինված ջում. ի

երկրներ

մեջ հեղաշրջումՊորտուգալիայում լ

գոլ

ի

մարմի

ուստի լ

լորաբար

լարակ

բության միջոցուվտսպալում ճում Լ նաեւ այնպես. որա

են

նրանց: Սակայն շատ հազվադեպլի-

ճնշող գերակշուսթյան ւռակ իշխողյդուժերի են իշխանությունից

սերն ստիպվ հաղթում է

հե

եւ բյունը առանց արյունահեղության ու ավերածությունների:Նման հեղափոխություններնստանում են խաղաղ կամ փայլուն աճվանումը, որոնցից1. օրինակ. 1688 թ. անգլիականփայլուն հեղափոխությունը: Այժմ երբեմն հեղափոխություն են անվանում պետական պաշտոու ճյաների չարաշահությամբ, կաշառւասկերությամբ թալանով ծւայրահասած ժողովրղի զանգվածայինշարժման հիման վրւս կահնեղության տարվող իշխանափոխությունները, ինչպես. օրինակ. վրացական «վարդերիհեղափոլամթյունը». Բալց դրանք հեղափոխությունչեն, որովնետեւ չեն շոշավում հւսսարակարգի հիմքերը ու Հատկապես սվերիչ Վինված ապստամբուբյամբ ձն եւ սկսվող թառի է,Լենինը: Ըստ ները Զինված ապստամբության նրա. այն պեսք 1 սկսելմայրաքաղաքում.երբ իշխանությունների քայքւսս է ումբ հեղափոխական ուժերիվերելքըհասել առավելագույնին, պետք Է հարվածելուսնկարծակիու սրընթաց.թույլ չտալով,որ իշխողճերըուշբի գան. գիավել յին կետերը(կա փոստը, յեյրը), իսկ անհրաժեշտության ել մյոա հարելԼ բության գործիչնե Դասն է: Համարձւսկություն, ընեն. թյունը մլ մարն ասելէ 1789 թ ֆրանհամարձակություն, ե Դ մեծ մեկը Սոզիալական տեսությունը մշակելով. մւսրքսիվմ-լեռինիլմըմիաժամանակ թույլ է տվել մի շարբ լուրջ սխալներ Նախ, Մարքսնու Լենինը հեղափոխությունըհայտայարել ւն պատմության ընդհւսնուրօրինաչափություն,րստ որի մի հասարակարգից մյուսին անգումը միշտ տեղի Է ումենում հեղափոխությունների միջոցով Մինչդեռ հեղափոխությանմիջոցով անցում Լ կատարվել միլսյն ճորտատիրությունիցկապիտալիզմին,այն Լլ հատ ու կենտ երկրներում. օրինակ.Անգլիայում. Ֆրանսիայում.Ռուսաստւսնում՝ Մյուս երկրներում ւսրդ անցումը կատարվել Է էվոլյուցիայիմիջոցով: Հեղափոխուբյում ընդհանուրտնտեսականհիմքը ոչ նոր արթե է հին ուժերի է հին բի հետ. ինչպես զա այլ հւ նոր միջեւ, ու կապիտալիստականի ճորտատիրականի միջեւ. Այսպես կոչված սոցիալիստականհեղափայություններըոչ վերը նշված կոնֆլիկտիցեն երծավել որովհեւռեւտեղի ենճ ունեցել հետամնաց կիսաֆեողւսյլլական րվում

արյունահեղ տեսությունը մշակել

հ

ռան

րը.

ր

դե

կ

ձերբակալել.

'

ին

ի

|

|որ

յան

ասր

դարձյալ համարձակություն հեղափոխության ամբողջական իգ

իական

հեղ

նե

լական

այր

կոնֆլիկտ մարքսիզնպնդում. լենինիզմն

կրճերում. ոչ էլ սղցիալիստական են եղել. որովհետեւ առեղծելեն ամբողջատիրւսկան կարգեր. Դրանք արհեստականորենսարքված հեեն, տալղաշրջումներ որ օգտվելով բեր կոռոււյցիւս( ծագած քւսղաքայից ու չարաշահումներիցեւ այլն) կան երից է առաց.Դրա մեծագույն ճգնաժամի 1917թ հոկջին առաջացրած տեմբերյան հեղաշրջումը Ռուսաստանում, որ նատարեցինբոլշեւիկնեքը. խոստումներովխաբելով ու 70-ամյա ստրկության դւստւսպարտելով երին: են հեղափոխությունները. ինչպես միշտ Մարքսը, անվանել են դրանք«պատմությանշոգեքարշներ». լլտվին անտեսելով |բացասական այն, ռր դրանք վիթխարիպոհեր ենպ մասը. են երկրի ու սովը, ցուրտը. խավարը, համաճարակնեըրն մահացության շեշտանի ու տւյաա ու նություններն վայրենացկում են կենդանի ետ են գցում երու է. որ մեկ մի կիրը Այսպես, բանի անգամ ավելի ծանը է. քան միքաճի պատերազմն Լեճինն առաջին համարել է ժողովուրդների ագանդ, աշխարհամարտը Ռուէ, որ աշի բայց սաստանը զոհ վել Լ 1.5 մլն մարդ, իսկ քաղաքացիական պատերազ3 մի տարիների ընթացքում` մլն. մարդ. չհաշված երկրի ավերումը Երկրում եղել է 8 մլն. որբ եւ այն ծածկված է եղել որբանոցներով Այժմ ընթերցողն ինքը կարող է ղատել. թե ո՞րն է եղել ժողովուրդներիիսկական սանձազերծած քաղարար. թե՞ Լենինի կ ապված «Հեղափոխությու-

ենեղել. կոմունիստները հարա իրենց փրկրներու աշխարհամարտի ժամանակ երի

վ

ճգ

երկրի ժողովուրդն

գովերգել

կողմերը. գրանց տնտեսությունը. աճը. զանգվածային բռնուրյուններ մնացածներին տասնամյակներո արտաքին կտիվ

բ

ած

քաղ:

թացք

րզվել

նը

|

աշխարհամա` լական չէ ը

են

մ են

ե

Ց

ե

իսկ

Դանտոնը կկատել

է. հեղափոպտուղներըվայելում են սրիկաները»: խության ժամաճակ հաղթումէ ճա, ով ավելի ոճրագործ է. մեԷ. վկայում որ եվրոպական Պատմականփորձը երկրների առանց ցնյունն անցելէ եւ են ւսմենազարգացած ցումների,էվոլյուցիոն ճանապարհով գտնվում երկրների շարքում, ինչպես, օրինաէյ. Գերմանիան. Շվեղիան. Նորվեգիան, Ավստրիանեւ բազմաթիվայլ երկրներ: Հետեւապես, հասարակության էվոլյուցիոն զարգացումը շատ ավելի գերադասելի Լ հեղափոխական զարգացումից.Ժողովուրդները պետք է ամեն կերպ խուսափեն հեղափոխությանարհավիրքներից

ճնշող

ի

գ)Ժողովրդական զանգվածների մոււթրանմեջ թե ախտեղ ընդհանրապես զանգված Աո Էընդգներ պատմական դերի մասին պետք որովհետեւ իր ընդհանուր դրվածքով տվյալ հարցն անիմաստ քանզի Է զանգված իսկ ունից լմվում սն խոսքը ճշանաւոր Հետեւապես, անհատն այդզանգվածները. պետու մյաս Ննսղիրներ| իճելմասին ինչպես այնեւ

դեիը րար Խոսքս

ոչ

ի.

ու

այլ

այղ

յշ

Վ

Լ Դա

այդ

եմ

րից.

մերի,

բազ

րի

որ

ղեկ

ում

Ն

ի

ե

Ողջ նախամարքայան փիլիսոփայությունը. իդնւսլիզմը, պես էլ մատերիալիզձը(հասարակության ըմբռնմանմեջ լինելով իդա-

լիզմի դիրքերում) ւվատմության կերտողներ է համարել ճշանավոր անհատճներին,իսկ ժողովրդականզանգվածներինդիտել է որպես ւպատու մության պասիվ ֆոն, կամ էլ

բացասական ուժ.որը խեղաթյուր թյան րի ըմելնելով երին: Բռնումից ուժ այն չկարողացավ հասնել Ընդորում կարծի միասնական: քան ներից ոմանք հեա պատմուրյան միակ կերտող, իսկ ոմանք գլխավոր կերտող. էե ձախողման չս

ւ

|

պու

որոշտեղ

սիզմի, է

է

անհատներին: նշանավոր դերը

հատկացմելով

մարք-

Ըստ

պա.

որ

նյութական

նրանով. բարիքներարտադրողը, քւսղաքապատերազմներիու հեղափոխություննելիի. ընդհանրաւպես ված

ժողովուրդնէ

նան շարժումների գլխավոր ուժը. նլութական ու հոգեւոր մշակույթի ստեղծողը, հւստկաւպեսբանահյուսության անմահ զլուխգործոցների կախված Լ նրա հեղինակը: Անհատի դերը. մարքսիզմի շումներից եւ ճանաչողական կւ Նաէ վելի մեծ, ով իր տակազմակերպչական ղանդի կամ հանճարիշճռրհիվ կարողանումէ ավելիխորն ըմբռնել հաու ավելի սարակությւսնզարգացման ՒԼ հեռուն Է ժո-

սյեսակետից. ունակություններից.

պահանջմունքներն Հրոնրը, իրենց ուստի պայքարը

հանուն շահերի, ել դովրդականզանգվածների հասարակության զարգացման.Կարճ ասած, պատմականհերոսը նա է. ով մյուսներիցավելի խորն ու հեռուն է տեսնում, ավելի շատ է ցանկանում եղ անում հանուն ժողովրդի շահերն արտահայտող իր մ է նեությունը Եթե ժ թյան ապա Է կրում Այսինքն տռացվումէ. եթե նաի վերջո պարտություն ջ

ի.

գաղա

անէ

հակ

իգ

վածների

լ

հան

շահերին.

1,

անհատ

պատմությանընթացքը շեղում է իր օրինաչափ հունից. սպա վաղ րե ուշ նա պարտվելու Է, իսկ պատմությունը վերադառնալու Լ իր Խանին. Հետեւապես,անհատըչի կերտում պատմությունը. ճա միայն իր անձնական կնիքն Լ դնում նրա վրա, նրչսն տալով կոնկրետ,աճհատական

տեսք. Դրա մասին է իբր վկայում այն. որ նշանավոր անհատի պատմական անհրաժեշտությանդեպքում նա միշտ երեւան է գալիս երե Նապոլեոնը. Լենինը, Ստալինը կամ Հիտլերը չլինեիճ, ապա ուրիշները

կլինեին.

միակողմանի այս դատողությունները Մարքսիզմի պարզուն յան շահերի. զանգվ ինչպես ու

ն

նաեւ

երի.

ժողովրդական

տարբեր անհատների կողմից դրանց

ըճրսնոմները երբեր Ւլ

ճիանշանակ չեն. որովհետեւ չափազանց բարդ գործընբացեն Ղրա հւսմար էլ սուր պայքար է տեղի ունենում այղ ըմբռնումներիշուրջը Եվ չի կարելի ասել. թն զանգվածները միշտ էլ ճիշտ ընտրություն են կատարում:Օրինակ, առաջին սշխարհամարտի ավարտինմնացել էր մի քանի ամիս, երբ Լենինն «անրապաղ խաղաղություն ժողովարդճերին» կարգախոսովմոլորեցրեցժողովրդին.երկիրըգցեց 3-ամյա ավերիչ քաղաքացիականպատերազմիմեջ եւ հիմք դրեց |սռըհրդայինբռնատիհետ Պատմուրությանը: Նույնն էլ արեց Հիտլերը գերմանացիների թյունը լի է նմանօրինակփաստերով" է. որ պատմուբյան մեջ «Լերճ ասվածից ու զանգվածների ու դերի 2 տական իրարամերժ միակողմանի ո սխալ նն. նում նրանց փոխհարաբերությունը շւստ ավելի բարդ էու չի կարելի որոշել, թե դրանցից որն է պատմություն կերտում եւ որը ոչ. Պայոմուկերտում են եւ" ըը. եւ նշ միայն թե թյամբ: Մեկը իրաղդարձուբթյունների հիմնական ուժը. իսկ ոլ մյուսը նրագլուխն յազմակերպիչն է Թեհ: նրանցիցյուրաքանչյուր կողմիտեսակարարկշիռր պատմականալս կամ այն իրադարձության կարող է տարբեր Սակայն հասսրակական կյանքի

ինտեւում անհատի

ի

հայացքները

ժողովրդակ Բրակա

համատեղ զանգված թյունը ջանբերով ժողովրդական ն

պատմական

հոգեւոր մեջ լինել գներ տեխնիդերն. լիէ.Խոսբը կականգյուտերի. գրական գեղարվեստական ստեղծագոր է ւ

վ

լան

հայտն

ու

մասինէ: Որքան բարձը գործի ստեղծազործականության մասկարիդակը, այնքան մեծ է անհատի՝ որպես կերտողի դերը եւ անհատի բարղ հարաբերություններիմասին դ) Հասարակության գոյությունունեն 3 տարբերսեսակետներ Դրանցիցառաջիննասում Լ. գլխավորը հասարակական.իմա ընդհանուր շահերն նն. հետեւա-

որ

պես.

իր

պեւռք է

րով

շահերին, քանզի նա

բյան մի

րի

ի

ենթարկվի

տեսակետը են կլոմու ու ու տվյալ պատրվակով ճնշել են անհատին Բայց քանի որ հասարակությունը բաղկացած է առանձիմ անհատներից. ապա նրանցճնշելը վերածվումէր ռղջ հասարակուբյան ճնշման: Եվ պատահականչէր. որ խորհրդայինտարիներինբռլոր մարդիկըստ էության իրավազուրկԼին Մյուս կողմից. դա իշխանավորներին հնարավորություն էր աալիս հասարակական շահերի քողի շահերը. հավար ու մի տեսակի տակ իրագործելու իրենց անեւստականճ արտոնություններապահովելովիրենց համար. Հաջորդ տեսակետըգլխավոր. անգամ միակնէ համարումմարդկանցանհատականշահերը. Ըստ դրա, եթն անհատի շահերն ապահովված են. ապա ինքնըսախնքյան աւվահովվումեն ճաեւ հասարակությանշահերը Գոյություն ունի նւսեւ տվյալ տեսակետիծայրահեղ ձեւը, որի համաձայն միակիրական ջահերն անհատական նեն. իսկ այսպես կոչված հասարակականշահերը հորինված են տիրապետողներիկողմիցժողովրղինխաբելու եւ ճ0շելու նպատւսկով /որեմճ, ամեն մի անհատ պետք է մտածի միայն իր տեթյան կամ մասին Դա է ձեւն Լ սական հիմքն Տվյալ տեսակեւսիչափավոր բանական եսասիրության որի համաձայն կան2 տեսակի մ են հասաՀանհեր ուբ ը

Այս

է:

լճ

քարոզել

ն

հե

Ֆոյերբախ

տեսությունը

շահերին բոլոր բարդկաին

դժբախտություններ պատրակական հւ նն. որովհետեւ հւսրվածելուլ մյուսների շահերին դրանով իսկ են առանում. լինելով բաճրանց կողմից հակահարված Երկրորդները, համատեղելիեն հասարակական շահերի հետ, նական, ընդհակառակը. քանզի ճիշտ հասկացվածանհատականշահը չի կարող հակասել ընդունութ շանին՝ Բանականեսասերներըմիայն համագործակցելով միմյանց հեւռ, ըստ Ֆոյերբախի, կարող են ապահովելամեն մեկի եւ դրասով իալ բոլորի բարեկեցությունն ու երջանկությունը" Երրորղ ւոեսակետըընդունում է անհատականեւ ընդհանուր,հասարակականշահերի ինչպես հակասությունը. այնպես էլ համատեղելիուեւ ընդհանուրհասարակականշահեթյունը եւ պնդում է անճնատական Այդ րի միջեւ ներդաշնակությունհաստատելու անբ

ճառն

անհրաժեշտութ

են. որ

ած

միջեւ չափապանց դժվար է կւսնշահերի թեեւ տատել.սակայն բայց կիս հասներ ի

քաղաք խղպոգիակ

վական դաշտը

եւ

է

համար ւթյունը, ի

Լ

այլն.

յունր. արդի

լ

զարգավ

ր

եւ

ներդաշնակություն հաս-

Այղ նճպատակտրելի գրան այնպես խանել )եշտ ինչ

կ

կարծիքը,

խնի

սո-

իրա-

Կ

թյան

եւ ճափանիշները, կանությանը լի է

հ

էսթյւնը,

ձությունը իի ու պատերազմնեթյուններով,ինչպեսմեծ, այնպեսէլ փոքր. բարի ու րով, թալանով ու ետընթացներով, կան միտքնաշուշե եւ ուղղությունը. խատել է պարզել ոնթացքը Մինչեւ Վերածննդիդարաշրջանը գերակշռել է սլատմակլւսն հռռետեեն, որ անցյալն ավելի լավն է եսությունը Շատ փիլիսոփաներ Ըստ իլ մությւմն ընղել, քան ներկան: թացքում աստիճանաբարիջնում Լ ցած: անցյալումեղել է ուհետո ու պղնձե կեղարը, արծաթե դարը. բրոնգե դարերը, իսկ այժմ երկաթե դարը: Այդ 5 ապոիճաններիհերթափոխըպատմության մեջ ճշաճակում է մարդկությանետրնթացշարժումը. որովհեւռեւամեն մի հետագա ատոիճաննավելի վատն է, քան նախորդը. Եվ այդպես անցյալը. կոնկրետճախնադարըեւ անտիկ շրջանը իդեալականացվելեն Վերածննդիդարաշրջանից սկսած, գիտությունների,արվեստի ու արհեստների բուռն զարգացումը հանգեցրեց հասարակության զարտար թյան Ձեասվորվեցու վեց պատմական հասարակակ «ոդ դրվեց մարդկային բանականութ ու լափալը, որն է ֆրանսիացիմտածող ձանի ձեւով Առաջադիմությանգաղափարիհետագա մշակմանդործում մեծ ավանդ ունի Հեգելը: Պատմությունը նա գիսւել է որպես մի միասնականօրինաչափ գործընթաց.որտեղ ւսմեճ մի դարաշրջան մարղկութրյանառաջաէ: Ա ղիմության շտ. իմության իիշը. ըստ Հեգելի.ազատությանգիտակլյումն Ւ մարդկանց կողմից հետագա ընթացքը դ Սակայն հասարակության պվարգացման վերջին ցույց տվեց, որ հասարակական առաջաղիմությանայղ ըմբռնումները միակողմանիու թերի են Նախ պարզվեց, որ հասարակակւան առաջադիմությունըմիասնական ու միագիծ չէ. Այն ընթանում Լ տարԱրեւմբեր ուղղությումներով,ծնելով տարբեր քաղաքւսկրթություններ սյան (եվրոպական).Արեւելյան (ասիական). Աֆրիկյան, Ամերիկյանեւ այլն, որոնք գոյակցում են միմյանց հետ Դրանից բացի. այն հակասական է, որովհետեւ ամեն առաջագիմությունպարունակում 1 որոշակի նտադիմություն: Օրինակ. գիտության ա տեխնիկայի նվաճումները. մարդու տիրապետությանըհանձնելով բնության նորանորավելի ու աեն պատերազմիավելի զովելի զորեղ ուժեր, րեղ վ մարդ սպան երկիր ավերե կության

չար, կոտորածներով. առաջընթացներով պատմության ընդհանուր պ

ոլոր

բազ

|

պնդել

Հեսի

եւ

ճն

Հեռավոր

գւ

լավատեսության սկզբունքը առաջադիմության կենտրոնում մշակել ուառաջադրել Կոնդոր ջ

ամե

բազ:

հ

:

լ

լ

միջոցնել

միաժամանակ բարո ր

արվեստը,

միջավայրը աղտոտելով

Մրրի

կաճ ճն խիստ

բնական

եւ

բնապահպանասրելով

յունը

Առաջին հերթին

է, ընդ որում երկակի իմաստով.

պասամդյասուծը աայբեր

դարաշրջանների առաջադիմության տեմ-

պերր տարբեր են. Կան դարաշրջաններ,որտեղ այդ գործընթացըշատ է, որ գերակշռում Լ եկամ արագ է ընթանում.

դանդսոլ կրոն եւ յունը. Բավական է նույնիսկ մորխոսքը: Գերմա

հ դարի Վեր է շլջանները, որպեսզի պարզ լիճի. թե ինչը յին եւ կան ֆաշիօմը 1 նլ լրնելով ամբողջ համակարգեր.ընղհանուր առմամբ էին տվյալ երկրնեեւ րի սոցիալԵրկրորդ.

ետաղիմություն

խոր

բյան

րբ

հոլետը քաղաքական կյանքում. հասարակ է ի

այդ

եւայնպես

օժտված են

|

ջ

յ

ս

ը

թեեւ

ոլոր

եւս

րբեր

երով

)

են. բայց

հարաբերականինքնուրույնությամբ.Մի ոլորտը

կարող է առաջ անցնել մյուսից եւ օժանդակելմրա առաջաղիմությանը'

մեծապես նպաստել Օրինակ.տեխնիկայիկտրուկ առաջադիմությունը Լ արվեսռի որոշ ճյուղերի առաջադիմությանը.ճոր ճյուղերի առաջացմանը. ինչպիսիք են արվեստի նորագույնտեխնիկականճյուղերը, օրինակ հեռուստատեսությունըեւ այլն Կարող է եւ այնպեսպատահի, որ մի ոլորտիառաջադիմությունը ուղեկցվիմյուսի կամ մյուսների ետադիմությամբ՝ Օրինակ.երկրի ինդուստրացումը հանգեցնումէ ռւրբանիգաիմա ցիայի. քաղաքներիզարգացմանը,որ բացւսսականէ ազդում քաղաքացիների|լյանքի ու առողջության վրա, բժշկության զարգացումը բարոյականությանանկմանը, որովհետեւթուլացնում է վախը սեռական հիվանդություններիհանդեպ. Հասարակական առաջադիմության մասին ճիշտ պատկերացում կազմելու եւ այս կամ այն երկրի առաջադիմությանաստիճանը եւ վիճակը ճիշտ գնահատելու համար պետք է պարզվենառաջագիմության չափանիշները:Պեսլք է ասել, որ տվյալ հարցը չափազանց բարդ ու դժվար է: Այդ հարցի լուծման վրա վճռորոշ ազդեցությունէ գործում հարակության հայական Օրինակ, յան կան ելնելով չանումից. նրա յան գլխավոր. անգամ փանիշ էր ուժերի մակարդակը, իմա աշխատանքի արտադիողւասկանությունը: որ ԽՍՀՄ-ն այղպես էլ չկարողացավհասնել կապիտալիզմիհամեմատ բարձր արտադրողականության., խորհրդային կոաշխատանքիավելի մունիստներընման չաչիանիշ հայտարարեցինարտադրահարաբերությունները, հետեւապես. արտադրությանեղանակը: Ղատի եւ ստացԽՍՀՄ-ը ետ է վում Լր. որ թեեւ աշխատանքիարուաղրողականությամբ մը:

ընդ|

ի

լ

ինի

|

ի

սկզբում

ր

մ

կ

ար

Քանի

Արեւմուտքի փոխարենը նակով այն մի ամբողջ դարաշրջան նրանցից առաջ է անվել. որովհե տեւ նրա արտադրաեղանակը սոցիալիստական Լ: Սակայն ԽՍՀՄ-ի փլուզումըցույց տվեց, որ հասարակությանտնտեսականաղաջադիթյան ճշգրիտ միշն աշի արտս յան մակարդակն Լ" Ընդ որում. այդ չափանիշնընդհանուրըչէ, այլ չափանիշներիցմեկն է. Հասարակության յուրաքանչյուր ոլորտ. այղ ոլորաի յուրաքանչյուր ճյուղ ունի իր Օրինակ.քաղաքաիրասվական նների եւ ոլորտի չափանիշը յան. մարդու է. Հոգեւոր ոլորտը հւս ունի իր պվարգացման մակարդակն շները գլ թյան նւ տեխնիկայի. բարոյականությանեւ արլ վեստի որոնց կ ու քազմաթիվ ւներից, այդ թվում ձարներինրեւան գալուց: Մակայն հասարակության առաջադիմությանբազմապիսի կոնկրետ չափանիշներըկարելի է նաեւ ընդհանրացված ձեւով նել: Այդ ընդ ր: իշներից են րակության եւ կարդակը, մեջ: Սակայն իրենց ենգտնում է նը վություն: մարդն ազատ է բնության ու ուժերի ճկատմամբ.որքան զորեղ են իր տրամադրությանտակ գտնվող այդ /սժերը. այնքան զգույշ ու պատասխանատուպետք Լ լինի նա, որովհետեւ մի կոճակ իջ կարող է ամբողջերկրներ ու աշխար սեր. Կարելի է ասել, որ ամենարն է. հանուր չափանիշըհումանիզմը, մարդասիրությունն մնում

կրճերից.

ի

չ

չափանիշը: իրավունքների մ

մ.

բնագ'

պա

զանդճերի

ներկայա

որոն

հ

թյան,

մ:

ազ

մի

ն

պահանջում

Ռրքան

հասարակության

|

հասարակական առաջադիմությա կոր

լ

Տ2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

յին է «Մշակույթ» հասկացությունը գործունեության վերափոխիչ բնույթի հետ: բանակաճ էակ, մարդը. ինչպես հայտնի է. չի կարող բավարարվելու ապրել ել է Նա եւ աշ| միջոբնության ցով վերափոխել իրերը, դարձնել իր համար նյութական բարիքներ եւ բավարարել իր պահանջմունքները: Մարդու այդ վերափոխիչ գործունեությունըշատ նման Լ բնական իրերը մշակելուն: Այդ պատճառով էլ ձեւավորվելէ մշակույթի հասկացությունը (լատիներենկուլտուրա մշակել. կրթել. դատոիարակելբւսռից). Սարղիկ վաղուց նկատել եմ, որ մարդկայինխճամբի ու մշակման են

|

վ

Լինելով գիտակից,

ստիպված

տվածով։

բնության

աշի

-

դրանք

պիտան ի

միջոցով բույսերը բարելավվում են. աճում Լ դրանց բերքատվությունը, հւսձային, սննճղարար հատկությունները եւ այլն Նրանք նկատել են նաեւ. որ լավ խնամելու է բարելավել ընտանի կենղանիների բյունը նւ այլն. ավելի է աչքի զարնում արհնատսվռրիգործում. երբ ճա մեկ կամ մի քանի ոչ պիտանիիրերից է մի ռրեւէ կամ նյութերիցստեղծում սյիտանի քան. նյութական բարիք, է ոչ ընդ օգօրինակ կոշիկ. հագուստ եւ յում թյան, այլեւ զասրգացմանչափազանցբարձր ծագում է որն իր ստեղծագործություններիօգտակարությունըտեսնում Լ գեղեցիկի մեջ. հեսյեւասյես. գեղագիտականհաճույք պատճառելու մեջ, իմա` բավարարում է մարդու պահանջմունքները: ուլ Սշակման այդ լագործվող գործընթացումտեղի է ունենում մի խիստ կարեւոր եւ հեէտաքրքիր բան եւս ինքը մշակողըեւս մշակմանէ ենթարկվում,հետեւապես. մշակույթ ստեղծելու հետ մեկտեղ ինքը եւս դառնում է մշակված, փոխվում, բարելավվումու կուլտուրական օգտակ

կարելի միջոցով թյունը, շատ Մշակման հանգամանքը գեղեցիկ

լ

վ

այլն. որում միայն ստեղծում Սակոմ արվեստ

հոգեւոր

այսինքն մ են ճրա մարդ. Էապես եւ հոգեւոր աշխարհր: Զարգանում նրբանում են ճրա զգայարանները աչքն ավելի ն

՝

ֆիզիկակ

ու

մանրամասն է ընկալում իրերը, դրանց չափերը, գույները. մասերն ու ձեռերը(ինչպես արղեն ասվել է, սեւ կւոավ արտադրողների աչքը կարողանում է տարբնրել սեւ գույնի 30-ից ավելի երանգներ), լեզվի շնորհիվ է սարդը կարողանում ավելը ճրբորեն ընկալելհնչյունները, երաժշտությունն էլ ավելի է սրում ու նրբացնումնրա լսողությունը. ոլւեւէ գործում հճտանալու հեսւուսնքով ճշգրտանում ու ճրբանում են նրա ձեռքի շարրր.

շոշավ

մարմնի

քը.

կեցվածքը.քայլված-

շարժուձեւը ելայլն. Նույնկերպ մշակումէ անցնում ու բարելավվում մարդու հոգեւոր աշխարհը, նրա մտքերը, իդեալները,զգացմունքները, արժեքները նւ այլն Մի խոսքով ձեւավորվումու զարգանումէ մարդու հոգետր մշակույթը. Այսպիսով.մշակույթնիրենից ներկայացնումէ. 1. հոգեւոր նյութական արժեքների ամբողջությունը, 2. այդ արժեքներիստեղծման եղանակները.3 օգտագործմանկարողություններնու հմտությունները.ինչպես նաեւ, 4. սերնդիցսերունղ փոխաճցելումիջոցները: Մշակույթի մարդկային աշխարհը համաւվարփակէ, ընդգրկում է մարդկային կեցության բոլոր ոլորտճերը՝մարդու եւ բնության. մարդու եյ հասարակության,մարդաեւ մարդու, մարդու եւ իր սեփական անձի Բնությունը մարդուց անկախ ու մեկուսի է. կուհասրաբերությունները սական բնությունը մշակույթի հակաղրություննէ. Այն ընդգրկվումէ

քը.

մշակույթի ոլորտը. երբ ենթարկվում է մարդու ազդեցությանը եւ անցնում մշակման մի բարդ ու հրկարավունպրոցես. Ղա արդեն մարդու կողմից մշակված, արհեստական,այսպես ասած «երկրորդ» բնությունն է: Եթե անցյալում այդ մշակումը հիմնականումնրա հարւտությունները էր, ապա այն նաեւ բնությունը ու նրան վնաս ու անգամ է: ու բարելավելն վերա-

սպառելն ական: այժմ է միայն Խոսքը բերում անուկան աշխարհներին: Նպատակ է դրվածփրկել բազմազ ն

նելն

վերակ

այլեւ1

կե

ոչ

ն

լ

ու

տացման վտանգիմեջ գտնվող. հետեւապես, Կարմիր գրքի մեջ մտցված բույսերի ու կենդանիների հազվագյուտ դարձած տեսակները Ներկայումս ձեւավորման գործընթացումէ գտնվում զիտության մի նոր ճյուղ բիոէթիկան,որը մշակում է միջոցներ ու նորմեր կենդանի ճրվանիզմների նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքըբարոյակաճացնելու, այսինքն ղրանց փրկելու. պահպանելու. խնայելու ու խնամելու համար:

ղրսեՄարդ-հասարակություն հարաբերություններու ու կյանքում,6 մշակույթը`

տրվում է

լական

լ

ու

յան

միջկուսակցական հարաբերություններում,անվամ Ազգային ժողուլի գործունեությանմեջ. որի մասին մեր ԶԼՄ-ները նշում են. ռը ուս) պատ-

աե

ճաեւ

քաղաքական կուլտուրան թյան, կրթության կերան ղային, ու բավականին ցածր

կե

աշ

բյան. հ

|

չստ|

յ

ց

ին,

ի

է

Կա

բերությ

ու

(ճրինակ. այլ

Արոառանձին կարեւորություն ունի լորաների, մշակութ, ր

մաթիվ

ե-

ո-

ազգային մշակույթը: ՛Նախնադարում ու Միջնադարում, որտեղ մակարդակ նինցածը եղել, մշակուբային փոարժեքները սերոնդներին ու արվեստնեխանցվելնն ավանդույթներիմիջոցով. ու մեծ րի բուռն զարգացումը Վերածննդի Նոր դարաշրջանում չափով բարձրացրել է մշակույթիմակարդակըեւ կրթությանու ղաստիարակության հատուկհամակարգիպահանջ է առաջացրել Էյղ պաւոճառով էլ ստեւլծվել է դպրոցների ու բուհերի ցանցը: «Մշակույթ» տերմինիհւստուկ գործածումըսկալել Է ՃՃ7Ա| ղարում նւ ըմբռնվել է որպես կրթության հոմանիշ: Մարղուն կուլտուրական ասել կամ կրթվածասել մին-

մշակույրի

է

Գիտությունների

նույնն էր

Սակայն ավանդույթիդելը մշակույթի ժաուսնգոլսդմանմեջ մինչեւ է. Տվյալ իմաստովմշակույթըբավականինսյահէլ չափավանցմեծ է. Դա ապահովում է մշակույթի կայունությունը անցյալում լային ման ւ անհրաժնշտ րովհնետե ցեղերիայլն) օրս

պանողական

եւ

կոլեկտիվների

ի

գոյ

պայ

եղել.

"որը րի

ճրանց

եւ հետեւապես կուտակում

փորձով զվ' գործունե փոխանցում փորձի հետագա սերուղներին. Դրանց հեշտ փոփոխությունը չափազանց վտանգավորէր. քանզի կարող էր աղետալի հետեւանքներունենալ ճրանցհամար. Այդ պատճառովէլ մշակութայինստեղծագործությունը, նորարարությունըշւստ թույլ ու հազվադեպեն եղել: Իսլ ներկայումս. հասարակությանզարգացմանտեմպերիաննախադեւպպ աճի հետեւանքով մշակույթիավանդապահտիպնիր տեղը զիջել է դինամիկ տիպին Նորը մշակույթի մեջ այժմ ստեղծվում է ոչ թե հարյարամյակներիկամ նույնիսկ հազարամյակների,այլ տասնամյակների ընթացքում. խզումնանցյալի հետ. ժառանլոի. չի ֆուտուրիզմիանփորձը մեկ անգամ հւս ցույց տվեց. որ մշակութային անցյալը հաջող Լ փովին ժխտող նորարարությունըձախողման դատապարտված, որովնետեւ դատարկ տեղում ճոր մշակույթ ստեղծելն անհնար է. Հենվելվ անցյալի մշակույթի լավագույննմուշներիվրա առանձին անհաւոճեր սւռեղծումեն նորը. ռրը. ժամանակիքնճությունը բռնելով. ճանաչում Լ առանում առանձին կոլեկտիվների, ապա ամբողջ հասարակության. ապա ուլջ մարդկությանկողմից:Այստեղ նկատվում է մի կարեւոր օրինաչափություն. անհատականը մշակույթում ղիալեկտիկորենվնրածվում է խմբային,համազգային եւ վերջապեսհամամարդկայինարմեք: Դա նշանւսկումէ, որ մշակույթի լավագույննմուշներնանհատական. ազգային եւ համամարդկային մակարդակներումանխզելիորեն կապված են միմյան հես. հարստացնումեն միմյանց Թեե մարդկային ինչպես անրատական.այնսլես էլ ռասարակական կյանքը լիովին դագնցած Լ մշակույթով,դրա ճանաչում յում Լ: Տարբեր մշակութաբ զտած այն ս են ճրա բել ձեւով. շե, կամ գործառույթները. Բայց կարելի է համաձայնել մշակույթիգոյություն ուճելյող հետեւյալ հակիրճ սահմանման հետ «Մշակույթը մարդու աստիճանիհամակողմեջ մարդկայինիչափն է, մարդու զարգացման մանի, ամբողջական բնճութագրիչը»Մշակույթնունի իր ճերքինեւ արտաքինկողմերը,որոնցից առաջինը նրա ոգին է, իսկ երկրորդըճրա արտաքինդրսեւորումը, «մարմինը» Մշակույթի ոգին ձարղկայինհոգեւոր արժեքներիաշխարհնէ, որը. սակայն, ստանում է այս կամ այն նյութականմարմնավորում. Հետեւապեււ. ձշակույթի նմուշները գնահատելիս ըստ էության հաշվի են առնզտած հոգեւոր արժեքները.Իսկ փոմ դրանց մեջ իրենց մարմնավորումը կախված այն բանից. թե ինչ տիպի մարդկայինարժեքներեն մարմնավորվածեւ ինչ բնույթի մարդկայինպահանջմունքներեն բավարարում. հովել

է

սե

ի

հռաալի շաբլոններով,

յի

Սակայն կտրուկ

ընդհանուր

իման

ր

ելով

ե

դրանք բաժանվումեն հոգեւոր եւ նյութականմշակույթի նմուշների

Հոգեւորմշակույթը բավարարում

է

մարդկայինհոգեւոր, օրինակ

գեղագիտական պահանջմունքները. խկճյութական մշակույթը՝ ըը, շենթէ.րը.մեքենաները, կահույքն սպասքը եւ այլն, որպես մաիդբարոյական

ու

մարդկ

ու

կային ոգու արգասիքներ,նյութականմշակույթիտարրեր են Որքան էլ դրանցդերը մարդկանցկյանքում կարեւոր լինի. միեւնույն է, հասարակությունն առւսջնությունըտալիս է հոգեւորմշակույթի գլուխգործոցներին. Այսպես, ձգտելովպարզել Լեոնարդո դա Վինչիի Ջոկոնդայի գինը. են ւսն. փորձագետները եզրակացութ որտվյալ գեղանկւսրը են անգին է: Վ րւսնի 2200 ղահլի հետ հնարավորչԼ համեանթիվ ու անհամարհարստություններ, որոնց մատել նյութականմշակույթի գլուխգործոցների արժեքըթեկուզեւ այն պատճառով, որ դրանց գինն իր ահռելիությամբհաճդնրձ ւարմանափակ մեծություն է. Մշակույթի զարգացումը եղել միշտ դարերի ընթացքում Դա պա էմ չափ եւԷ հաթյան |որ ու աշ եւ ու եղել սարալլսկան է հարուստ, տիրապետող դասակարգերի ու խավերի մենաշնորհը եւ նրանց մոտ է մշակույթը գլխավորապես ֆիզիկական Իսկ մարդիկ են լարի. սովի ու կարիթի մեջ. լինելով մշակութային թյան Հարուստ հւ աղքատ խավերի մշակութային այնքան մեծ են եղել, որ մարքսիզմ-լենինիգմը դա հիմք է դարձրել միասնական ազգային մշակույթիգոյությունը ժխտելու համար Այն պնդել է. որ ամեն ազգային մշակույթիմեջ ըստ էությւսն կա 2 մշակույթ Դա չաամեն մի ազգի փազանցում ու Իրականում. շրջանակն րում մարդկ կի ու բնույթի

եկել այն

|աթլված

|որ

կան:

էանհամ սեփակ

Արարգիտությունն բաժանմամբ արվեսոր ֆիզիկալ

ջ

աշի

բ

ք

զարգացել.

տգիտութ)

խարխափել

|ած

տարբերությ

դ

Գոա

ան

մեծ շատ ծայրահեղո Ատարբերությունները բյան. Օրինակ. մենք.հայերս. ընդունում ենք, ծայրւսհեղությունների են, երբեմն հասնում

են

որ

ենք ինչպեսբարռյական,այնպես Էլ ընդհանուրմշակութայինառմամբ: Բայց դա հիմք չի կարող լինել պնդելու, թե մեր ազգի մեջ կան բազմաթիվ մշակույթներ:Մեր լավն ու վատը, բարձրն ու ցածրը. անգամ ստռորը եւս հայկական են. ներկա պայմաններում,երբ Գիտատեխնիկական յի շնորհիվ հաինֆոր աղբ. են դարձել ամենամաշխարհային լայն զանգվածներիհամար, նրանց մշակութային մակարդակիբարձրացման խնդիրը դարձել է անհատականկողմնորոշմանու ջանքերի ազգ

հեղափոխության

մշակույթի Տվաճումները մատչելի «

խնդիր.Յուրաքանչյուր մարղ ինքը պետք է ջանք թափիբարձր մշակույթին հաղորղակցվելուհամար,դրանովիր ներաշխարհըհագեցնելու համար: Պատմում են. որ ԱնգլիայիթագավորՀակոբ 1-ին («ՊԱ դ.) իր ծծմայրը |սնդրել է, որ իր որղուն դարձնի ջենտլմեն. ԹագավորըպատասխանելԷ. ռր ինքը դաանել չի կարող.որ ինքը կարուլ է նրան դարձնել կոմս, իսկ ջենտլմեն նա ինքն իրեն պետք է դարձնի Դա մեծ խորէ Երոք. հուիղ բոլորին. յուրաքանչյուր մարդ, հատկապեսերիտասարդ, ուսանող.ինքը պեւղքէ մեծ ջանքեր բափի իր ճներքինմշակույթը բարձեւ կ դառճւս իմ համար. րծելու բարձր մշակույթի տեր մարղ Իսկ եթե դրսից են նրան ստիպում լլուլտուրականդառնալ, ապա ւսյդ կուլտուրանղառնումէ արտաքին.մաորպ

կերնսային,ինչպես մաշկին քսված ներկ. Այդպիսիմարդկանց մւսսին ասում են բսվալկան է նրանց մաշկը մի քիչ քերես եւ տակից կերեւա բարբարոսր:

Մշակույթի բարձունքներինմարդըկարողէ հասնել ասաիճանաբար հր նրկարատեւ հոգեւոր մերբին նամառ աշխասանքի շնորհիվ Արդ ոպատճառով Լլ այսպես կոչված մշակութայինկեղափոխությունները բոշ դրական արդյունք տալիս են, բայց իրենց հիմնական նպատակին հասնում. չեն մարդկւսնց ներթին մշակութայինմակարդակըշեշտակի չեն բարձրացնում, սւսհմանափակվումեն խնդրի արտաքին կողմով. խորհրդային կողմից տասնամյակԱյդ պաճառով թյունից հետո ճեր մշակութայինհ ու բռիությունը չեն անհետացել.Դեո կ ալելին՝ ամբողԽՍՀՄ ժռղովուրդներիբաջատիրությունըծանը հետեւանքներթողեց րոյական ու քաղւսքական մշակույթիվրա: Մերժողռվրդիդժվարինքաղաքական վիճակը ԽՄՀՄ-ի փլուզումից հետո ընկած ժամանակաշրցածր մշակույթի արգասիքն են Նույննէ վիջանումճրա քաղաքական ձակը նաեւ ժողովրդիբարոյալյան մշակույթիոլորտում`

Կ

կոպտությունը շար

իշխանության

ռի ժ եր մշակութային խավերի շնորհիվ հետեւանքով է զանգվածային ստեդծվել ու այսպես են արվեստը, մշակույթը, որի թյանը եւ այլն է.որ յին մշակույթի թերություննայն բառից)ղովրդի մշակութայինմակարդակը.նրա ճաշակը բարձը մշակույթի լաբարձրացնելը,ինքն է իջնում նրա մավադույն նմուշների մակարդակին կարդակին եւ շահագործելով նրա մշակութային հետամնացությունը վիթխարի շահույթներ է կորզում` Պատահականչէ. ռր Արեւմուտքում մշակույթի մի հզոր ինդոատրիա. ստեղծլել է զանգվածային Մարդկությանհետագա մշակութային զարգացումըպահանջումէ, ե

դ

կայն ստացելկոչված տարածում, րի

դրսեւորումներից եոպլ

պոպ-երա փոլ

կ

ժո-

մի կողմից. խթանել տարբեր ազգային մշակույթների զարգացումը եւ դրանց փոխազդեցությունների ընղլայնումն ու խորացումը. որովնետեւ ազգային մշակույթներն իրենց լավագույն նմուշներով ուննն ուսմամարդկային բովանդակություն. հարստացնում են համամարդկային մշակույթը Մլուս կողմից, բարձլւացնել ժողովրվական լայն զանգվածճներիմշակութային մեսկարդակը.նրանց ճաշակը. հւսղորդակիցանելով նրանց համամալտդկայինմշակույթի լավագույն ճմուշնձրին, գլուխգործոցներին

83.

ԱՐԴԻ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱԳԱՅԻ

ՏԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Խորհրդային տարիներին«քադաքակրթություն» (լատիներեն ցիվիքաղսքացի, պետություն բառից) Ուսսկացությունն Լական նշանակություն չի ունեցել Պատձառներից մնկը եղել է այղ հասկացության մերձավորությունը «մշակույթ» հասկացությանը. Այժմ |լ նշյայ հասկացությունները հաճալս օգտագործվումեն որպես հոմանիշներ. «Սշակուբային, կուլտուրական մարդ», թե «քաղաքակիրթ մարղ» ասել միեւնույնն է` Մյուս անակն պատմական մ թյունն էր. որիշ մշակվելէր կան հասկացությունը եւ ռըը քաղաքակրթության հւսսկացության համեմատ համարվում էր ավելի որոշակի, կոնկրետ, խոլլ եւ ճշգրիտ Սակայն դա ճիշտ չէր. որովհետեւ քաղաքակրթության հասկացությունն ունի իր ուրույն եւ չափազանց կարեոր բովանդակությունը Նախ. մշակույթի հասկացության նկատմամբ այն երկակի հալաբերության մեջ է Մի կողմից. այն «մշակույքի» համեմատ ավելի Սեղ 1, քանՎի ընդգրկումէ մարղկային մշակույթի զարգացման մեկ որոշակի փուլը. երբ տեդի է ունեցել աշխատանքի հասարակական բւսժանում. հւսսարւսկության սոցիալական շերուսվոլւում եւ ձեւավորվել Լ պետությունը Այս առումով նախնադարյանհասարակարգրորակաւվես այլ մշակույթ է. Մյուս կողմից, այն իր ծւսվալով ավելի լայն է. քանզի ընլվրկամ է հասարակության եւ մշակութային, եւ սոցիալական կյանքը. Հետեւալիս

-

ո

ֆորմացիայի նալ

տիրապետ մատերիալիզմի |

լ

յ-

պես. քաղաքակրթթությունը սռցիալ-մշակութային հասկացություն |. բա-

է մշակույբի սդցիալական կեցությունը Քաղաքակրթությանուսումնասիրություններըմիշտ էլ մեծ ուշայլրուեն դարձրել տարբեր ժողովուրղներիպատմության ու մշակույթի յուրծրինակություններին. իսկ պասսնսկան մատերիալիզմի ֆորմացիաների սւեսությունը. թերագնահատելովայդ յուրօրինակություւնննրը. շեշտաղրելէ պատմության միասնությունը,միօրինակությունը եւ նրա-

ցահայտում

թյուն

Վել է

կոմունլ

լիակա-

վերացնելով ժողովուրդների

միօրինակություն, յուրօրինակությւսն վերջին մնավորղները.ւսյղ բւիւմ բուն ազգերն իրենց լեզուներով ու տշակույթներուլ հանդերձ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը. որը միաժամանակ կոմունիզմի ուսմունքի է ր. մեկ անգամ եւս ցույց տվեց քաղապատմական ցելով. երի տեսաթյան կեն լությունը, որ ու բնորոշ Լ զարզացդրանց ու մսն յանների մությունը Ղրանչյ համար ձեւսվորվել է գիտության մի նոր ճյուլ ֆուտուրոլոգիան (լատիներեն ֆոււուր ապագա բառից). որը հայերեն կարելի Է կոչել ապագայաբանություն: Լ պարզել արդի քաղսքակըթությունների տեսան էութ) նրւսնյ երությունները այդ եւ կյուճիվ գլոբալ հիմնւսխնդիրներիլածման հնարավորությունները եւ տւսը

պարտուբյունը:

պատմաթյանըքաղաքակրթություններ կիբությ

հլ

|

ապ

Լ

բ

ն

-

ձգտում Ֆուտուրոլուիան վ

.

ուղւլությունները.

Մլ կողմից. որոշ ֆուտուրոլոգներ հասարակությանզարգացմանգլխաղթռը ուղղությունեն համարումայսպես կոչված հտինդուսարիալհաԴ Բելլի բյունը. որն հաջորԱլ սոցիոլոգներ.ինչպեւ. օրիղում1 ինդուստրիալ են այղհ կաթյունն ճսկ, Ց Բժեզի հասարակունային, մյուսները.ինչպես Ա. Թոֆլերը. գերինդուստրիալ բյուն եյ սըն. Ետինդուստրիսղհասարւսկությանհամար բնորոշ Լ միկյո լոէլեկտրոճիկայի կուռվյուտերայինտեխնիկայիգարգացմանբարձր |

|

ասսարակությանը ան

ել

անցումը

գյու

ու

յան

ե

արդյու

մ

յ

Դա ոլորտի շեշ Խ նուր բարեկեցությանհւսսարւսկությունԼՍրաժամանակ ավյալ հասարակությունըհայտնվել է իրեն լրջորեն սպառուսցուլ բազմաթիւ|գլոբաղ հիմնախնդիրների1սռջեւ. որոնք բաժանում են 3 խսբի սոցիալականհիմնախնԱռաջինխմբի մեջ ժանում են միջազգային ւսուսջազիրճերը պատերազմներիվերացումըեւ բոլոր ժողովուրդների դիմաթյան համաը խաղաղ պայմաններիապահովումը,զարգացող երկրների հետամճավության հաղրահարումը.նոր համաշխարհայինւտ0տեսական կարգի հաստատումը այդ Երկրորդ լ|սմբինեն պաւոկանումհասարակության եւ երուբթիւնից ռեսու Լներգիւսնական, կությանը ւսնհրաժեշտ «Ղյուսիսի հետեւապն հովու րքով ու ե. աղթատ թյան րումը,

շեշ

|

կալառման

ց

իո|

բնության

ի

մ

ելը.

ի

|

ճունքով.

ապ

է

լթ

օվկի

տիեզերականտարածության յուրացումը եւ այլն Երրորդ խմբի հիմնախնդիրներըծագել են «մարդ-հատսրակու-

որոնց մեջ մտնում բյուն»փոխհարաբերությունից.

կական

բյան բուռն աճը,

հե

են

ազգաբնա

յան

լ

ազդեցությունը մարդու վրա. առողջապահության, կրբության ե այլ հիմնախնդիրները. Սոցիոլոգներիզգալի մասը գտնում է. որ նշված հիմնախնդիրթյունն անլուծելի ճերի դկությ չափաէեւ են զանց մռայլ է. նրան սպասում աղետնել` Այղ առնչուբյամբ էլ հիմնավորապեսքննարկվում է քադաքւսկըթություններիվիվսհարաբերություններիապավան:Հոռետեսները. ինչպես. որինակ. ամեըիկացիՀանթինգթոնը. պնդումեն, որ ինդհաիզմը ում. որ եւ նըրա ֆու րումէ միջազգայինահաբեկչություննընդհարմանառաջին ծիծեռնակն Լ Լավատեսներըհակառակ կարծիքինեն" գտնում են. մարղկուէ մշակույբթյանը

վերը սարսափելի

քաղաքակրթություն

լ

ք

սպ

փոխադարձ հար

Նրանք որ կ|

ժողովուրդների բարգափ թյուն.

Եվ ճերի եւ է դրան խությունը, հատը պես ինֆորմացիայինորագույն զարգացումը Բայց կոմպյուտերայինտեխնիկայիկատարելագործումնու ծավսլումը. մի կողմից. ւսներեւսկայելիորեն զորեղացնելով մարդու ինչփորճացիոն կարողությունները. մյուս կողմից մեծ վնաս է ռասվնում նրան. Նախ. խիստ սահմանափակումէ մարդու միջանձնային հարաբերությումճները,աղքատացնում է նրա զգացմունք:սյինաշլսարհը. դարձնետվ նրան ռոբոտ, ապա ինֆորմազիայի վիթխարի ծավալները զերաթյունները, ճցելով նրա վնաս են նրւս այնուհետեւ էլեկտրոնայինճառագայթումը է նների Դրա հնտարբեր տեւանքով էլ ծագում Է հասարակական կատարելագործման խնղիրը Մարդու. ժողովուրդների ու պետությունների առջեւ չափազանց Լ դնում լուրջ որը ճոր խնդիրներ միջոցներիցէ ան լործել է առեւ ստեղծվել տրի համաշխարհային կազմակերպութ համար Հարկ էնշել, որ մսլդ կավմակերպությունըճախագծվել ՄԱԿ-լ կանոէ նադրության մեջ. սակայն սոցիալիզմիեւ կապիտալիզմի ետպսսռերազմյաճ հակամարտության սրման. այսպես կոչված«սառը»: պատեչի ստեղծվել. փլուզումիցհետո այն րազմի պատճառով եւ իջապ յեց միջազգային որոշուժնրի Եվ դա հասկանալիԼ. որովհետեւ գլոբալիվացիայի նպ

մ

միջոցների

Պում

նյարդային համակարգին, առողջապահութ մ

կի

հիվ

համաշխարհ Գլոբալիզացիան,

ձավ

ԽՍՀՄի Միայն

դիմադրությանը

ու մշակութայինհետեւանքճերը պարզ չեն են. |ախենում սր թույլ երկրներըչեն դիձանուարեւմսյան մրցակտոթյանը,տնտեսությունը կբայբայի, մշւսկյոյբը կվերանա Գլոբալիատներն.ընդհակառակը.գտնում նն որ, ննթարկվելով համաշխարհային տնտեսակարգին,ոչ միայն ուժեղ, այլեւ բույ) երկրները կկարողանան բարձը կարվապահություն մտցնել իրենց եւ տնտեսական, նւ պետական-ոսսարավյական, եւ մշլսկութային ոլորտներում. հաղբասխւսրել հետամնացությունը. հասնել առաջավոլ: երկրների մակարդակին Գլոբալիզացիանինչ-սր նդր բան :Լ ՄԱԿ-ի շրջամ է մտցնում տաայն միջավգային կներ երկար տեղի ուսեցող գործընթացների մեջ. ոնանտական

կան

|

լ

երկըների

զարզաց

սկզբունքորեն

րերայնորեն ժամանակ իրավակ

բոնք

են

"այառեղ

ցի

իա:

Հեւոնւա-

պես, խոսքն պետք է լինի աձեն մի երկըի համար զլոբալիցացիայի համայկառասխան պայմաններ նախատեսելու մասին, պայորոնք հաշվի կառնենղրանց տնտեսականզարգացման մաու ճոր բարձը պահաւոկություններըԳր է ռչ երկրների, նրանց քաղաքացիների. ձե ու է, որ նրանք աշ երի երի առջել, ու լինես նախաձեռնող.հարուստ գիտնյիքների տեր. միջազգ: ըտների արդի Այն եւս մի փորձ Է լիքնելին Մարդկությունըկարող է գոլատեւել ու բարգավաճելկազմակերպված. համատեղ ուժերով գլւբալ խնդիրներըլուծելու շճորհիվ:

մաններ. հանջներ կնում միայն կն

ի

այլեւ

խիստ կարցաւվահ.

բանիմաց

հանջում

դիմակայելու աճող. սպառնա դարաշրջանի

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Բաժին 1. Ընդեանուրփիլիսոփայություն,

...........3

Ու.

Գլուխ 1. Փիլիսովայության առարկան, տեղնու

եւ հսսարակության կյանքում. Փիլիսոփայություն եւ աշխարհայւսյք Փիլիսոփայաթյան հիմնականհարցը. Տ 3 Մեթոդիհիմնախնդիրըփիլիսոփայության մեջ Տ Փիլլաոփալության առարկւսն եւ կապը մասնավոր գիտությունների հես... Տ5 Փիլիսոփայության բնույթը. (ղա դերը հասարակության ել մարդուկյանքում...

Տ

դերը մարդու

Լ

..

սոզիալ-պատմական .

,.8

.

Գլուխ 2. (շխարհի փիլիսոփայական մեկնաբանությունը Տ Լ Կեցության հիմնախնդիրըփիլիսոփայությանմեջ... Տ2. Կեցության կառուցվածքայնությունը Տ:3. Շարժման հիմճւսխնղիրը Տ 4 Տալածության ժամամակի

հիմնախադիրը . -

Գլուխ 3. Հոգեւորի հիմնախնղիրը.... 1 ԿպԿառրիԷուբյան ընդոսնուր ըմբռնումները Տ2 Հպվեւորիընդեւսնուր .. Տ:3 Մարդկային գիտակցության Մոգերի եւ էության հիմնախնդիրը Տ 4 Ղիտակցության Տ Գիտակցությունըեւ հոգեկանը... Տ 6 Կիբեռնետիկանեւ գիտակցությունը.

փիլսոփայակա ..

Տ

կախաղրյալները -

Գագման

բովանդակությունը -

Գլուխ 4. Իմացության տեսություն Տ 1 Զգայական. բանական եւ Տ ճշմարտության հիմնախնդիրը . Տ3 Իմացության սուբյեկւո ել Պրակտիկան եւ ճրա դերըիմացությանմեջ. Տ 4. Գիտականիմացության

-

հացոցյու. ինտուրոիմ օբյնկա ..

ւ.78

առանձնահատկությո

«ա.

2. Բաժին Սոցիալական փիլիսոփայություն......

.

.110

.

Գլուխ 5. Հասարակության հիմքի ու շարժիչ ուժերի վլխավոր փիլիսոփայականմեկճաբանությունները Տ Լ Հասարակությանիդեալիստականմեկնաբանությունը

դետերմինիզմը... 97Աշխարհագրական (պ թյան)

Տ

ՆԱ

ի

րակության

Գործոնների

տեսությունը` -

Ա)

ջա

Գլուխ 6. Բնությունը եւ հասարւսկությունը, Տ Լ Բնության հասկացությունը... Տ2. Բնության եւ հասարակությանփոխազդեցության պատմականբնույթը եւ նրւս փիլիսուայական ըմբոնումը 83 Սզդաբնակչության հիմնախնդիրը

.

..

Գլուխ 7. Մարդու հիմնասխնդիրը (Փիլիսոփայական մարդաբանությունը) Տ 1 Մարդու Լության փիլիսոփայական 92 Մարդու ծազման (անտրուպոսոցիոգենեզի)առեղծվածը Տ3 Կենսաբանականը եւ սոցիւսլլականըմարդուէության մեջ Տ 4 Մարդու կյանքի իմաստի.մահվան ու անմահության հիմնախնդիրները

.

«2431 մեկնաբանություննե

Լ...

Լ.

Գլուխ 8. Հասարակության կառուցվածքը Տ 1 Հասարակությանտնտեսական կառուցվածքը Տ 2 Հասարակուբյանսոցիալական կառուցվածքը

.134

.

2.

Տ3Հ

Տ4

1/9

Հասարակության հոգեւոր կառուցվածքը, Քը..

ա

ԱՐԱՐԱՏ

Գլուխ 9 Հասարակական առաջադիմությունը. մշակույբը, արդի քաղաբակրթություններիւսպագան..,.. 1 Հասարակականառաջադիմության էությունը եւ նրա չափանիշների հիմնախնդիրը... Տ:5 Մշակույթի հասկացությունը. Հասարակությունը եւ մշակույթը Տ 3 Քաղարւսկրթությունների ապագայի

..195

Տ

.

ավ:9

աշն

ւ...

..

հիմնախնդիրնե