Պոեմներ,Վեպեր,Պատմվածքներ Վահան Թոթովենց — Կարդալ տեքստը առցանց

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ

ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ ՊԵՏՐՈՍԻ

ՀԱՅԱՍԱ-ԱԶԶԻԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ատենախոսություն

Է. 00.01- «Հայոց պատմություն» մասնագիտությամբ պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման համար

Գիտական ղեկավարª պատմական գիտությունների դոկտոր Է. Լ. Դանիելյան

ԵՐԵՎԱՆ – 2005

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹ ՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ....................................................................................................................................3

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ. ՀԱՅԱՍԱ-ԱԶԶԻԻ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԸ.................18

1. Հայասա-Ազզիի պատմաաշխարհագրական դիրքը...................................................18 2. Հայասա-Ազզիի բնակավայրերի տեղադրությունը...........................................................35

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ. ՀԱՅԱՍԱ-ԱԶԶԻԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ (Մ.Թ.Ա. XIV-XIIIԴԴ.)

..................................................................................................................................................56 1. Ռազմաքաղաքական փոխհարաբերությունները Հայասա-Ազզիի և Խաթթիի միջև (մ.թ.ա. XIV դար)......................................................................................................................56

2. Խեթա-հայասական հարաբերությունները մ.թ.ա. XIII դարում....................................80

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ. ՀԱՅԱՍԱ-ԱԶԶԻԻ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԵՎ ՀՈԳԵՎՈՐ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ...................89

1. Հնագիտական տվյալներ պատմական Հայասա-Ազզիի տարածքից........................89 2. Հայասա-Ազզիի հոգևոր մշակույթը.............................................................................100 ՎԵՐՋԱԲԱՆ............................................................................................................................115 ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ.........................................119

ՆԵՐԱԾՈՒԹ ՅՈՒՆ

Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պետական կազմավորումները քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և ռազմական փոխհարաբերությունների մեջ են եղել հարակից տարածքների երկրների հետ, ուստի դրանց վաղ պատմության շատ դրվագներ միահյուսվում են Հին Արևելքի պատմությանը: Այստեղ կարևորվում է սեպագիր աղբյուրներից հայտնի Հայասա երկիրը, որի անունը Հայք-Հայաստան անվան վկայությունն է մ.թ.ա. II հազարամյակում1: Քանի որ այդ պետական միավորի մասին տեղեկություններն առկա են խեթական սկզբնաղբյուրներում, ապա, ինչպես պարզված է պատմագիտության մեջ, երկրի անվանումը տրված է խեթերենին համապատասխան, որտեղ (a)ša-ն Փոքր Ասիայի տեղանուններում օգտագործվող վերջածանց էր և կապված էր

խեթա-լուվական

պետականություններից

լեզվաշխարհի մեկիª

հետ:

Հայկական

Հայասա-Ազզիի

լեռնաշխարհի

թագավորության

հնագույն

պատմության

ուսումնասիրությունը հայոց պատմության այն հիմնահարցն է, որի հետազոտությունը կարևոր է թե' հայագիտության և թե' արևելագիտության մեջ և դրանով իսկ խիստ արդիական է Հին Արևելքի պատմության խնդիրներն ուսումնասիրելու համար: Հայասա-Ազզիի պատմությունն ուսումնասիրվել է հայրենական և արտերկրյա պատմագիտության կողմից: Ատենախոսության թեմային վերաբերող կամ առնչվող ուսումնասիրություններն սկսվել են դեռևս XXդ. 20-30-ական թվականներից: Այս խնդրում հիմնարար նշանակություն ունի Գրիգոր Ղափանցյանի հատկապես «Հայասան-հայերի բնօրրան» աշխատությունը2: Դրա հետ մեկտեղ կարևորվում են նաև այլ հեղինակների մասնագիտական և ընդհանուր բնույթի ուսումնասիրությունները, որոնցում վեր են հանված Հայասայի լեզվին, ռազմա-քաղաքական պատմությանը, տեղագրությանը և կրոնին

նվիրված

հարցերը:

Սակայն

Հայասա-Ազզիի

պատմությունն

արծարծող

դասական աշխատանքներն ունեն տասնյակ տարիների վաղեմություն: Ժամանակի հրամայականն

անցած

տասնամյակների

ընթացքում

սեպագրագիտության

հնագիտության բնագավառում ձեռք բերված նվաճումների լույսի ներքո կատարել Հայասա-Ազզիի պատմության քննական ուսումնասիրությունը: Ð³Û³ (áñå»ë ï»Õ³ÝáõÝ, ó»Õ³ÝáõÝ ¨ ³ÝÓÝ³ÝáõÝ) ¨ ²½Ç (áñå»ë ï»Õ³ÝáõÝ ¨ ó»Õ³ÝáõÝ) ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñÁ ÷³ëïí»É »Ý ¾µÉ³ÛÇ (Ù.Ã.³. III Ñ³½³ñ³ÙÛ³ÏÇ Ï»ë»ñáí Ãí³·ñíáÕ ³é¨ïñ³Ï³Ý ï»ùëï»ñáõÙ) ¨ ²ßßáõñÇ (Î³å³¹áíÏÇ³ÛÇ ï³ñ³ÍùÇó ·ïÝí³Í ÑÇÝ³ëáñ»ëï³ÝÛ³Ý ³ñÓ³Ý³·ñáõÃÛáõÝ, Ãí³·ñíáÕ Ù.Ã.³. III-II Ñ³½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³Ý³·Íáí) ³ñÓ³Ý³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ (Èâàíîâ Â., Âûäåëåíèå ðàçíûõ õðîíîëîãè÷åñêèõ ñëîåâ â äðåâíåàðìÿíñêîì è ïðîáëåìà ïåðâîíà÷àëüíîé ñòðóêòóðû òåêñòà ãèìíà Âà(õ)àãíó, ä³ïÙ³-µ³Ý³ëÇñ³Ï³Ý Ñ³Ý¹»ë (³ÛëáõÑ»ï¨ª ä´Ð), 1983, ÃÇí 4, ¿ç 30-33): Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí, Åðåâàí, 1948.

Այսքանից հետո պետք է նշել երկու կարևոր հանգամանք, որոնք հեռու են պատմագիտական

խնդիրների

պատմաաշխարհագրական

ոլորտից:

անունների

Առաջինը

գիտականորեն

բռնազբոսիկ

կերպով

ընդունված

փոփոխությունն

է:

Երկրորդը հնագիտական հուշարձանները պատմական հասցեատիրոջից զրկելն է: Խոսքը

վերաբերում

Հայկական

լեռնաշխարհին,

այն

ընդգրկող

վայրերի

աշխարհագրական անուններին և հայոց մշակութային ժառանգությանը 3: Դրանով իսկ ներկայիս մենագրությունում կարևորվում է խնդրո առարկա տարածքի թե° հնավայրերի պատմաաշխարհագրական

անունների

վերականգնումը

թե°

հնագիտական

հուշարձանների էթնիկական պատկանելիության արծարծումը Հայկական լեռնաշխարհի էթնո-մշակութային ամբողջականության շարունակականության առումով: Ներկա ատենախոսության նպատակն է աղբյուրների համալիր ուսումնասիրմամբ ներկայացնել խեթական սկզբնաղբյուրներից հայտնի Հայասա-Ազզի թագավորության պատմությունը: Դրան հասնելու համար դրվել են հետևյալ խնդիրները. 1. Շարադրել Հայասա-Ազզիի ամբողջական ու քննական պատմությունը: 2. Ամբողջացնել Հայասայի տեղանունների ցանկը, անհրաժեշտ փաստարկներով քննել և հիմնավորել առաջարկված տեղադրումները: 3.

Լուսաբանել Խեթական տերության հետ Հայասա-Ազզիի ռազմաքաղաքական

փոխհարաբերությունների

խնդիրները

սեպագիր

աղբյուրների

հանգամանալի

վերլուծության հիման վրա: 4. Պարզել Հայասայի թագավորության դերը Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային ու ռազմաքաղաքական ընդհանուր համատեքստում: 5.

Վերհանել, ժամանակաշրջանին և տարածաշրջանին բնորոշ, Հայասա-Ազզիի

մշակույթի ընդհանուր պատկերըª դրա համար օգտագործելով առկա ողջ նյութըª գրավոր, հնագիտական և հարակից: Սույն թեմայի կատարմամբ փորձ է արվում ներկայացնել Հայասա-Ազզիի ամբողջական պատմությունն ամփոփող աշխատություն: Ինչպես վերը նշվել է, ատենախոսության թեմային վերաբերող կամ առնչվող ուսումնասիրություններն սկսվել են դեռևս XXդ. 20-ական թվականներից: Չնայած անցած բավական ժամանակին, երբ հրատարակվեցին «Հայասա-Ազզի», «Հայասան-հայերի բնօրրան», «Հին Հայաստանի պատմության և աշխարհագրության մի քանի վիճելի խնդիրների մասին», «Հայասցիներ»4, ինչպես նաև մասնավոր և ընդհանուր բնույթի ¸³ÝÇ»ÉÛ³Ý ¾., ÐÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÑÇÙÝ³Ñ³ñó»ñÁ å³ïÙ³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ä³ïÙ³-µ³Ý³ëÇñ³Ï³Ý Ñ³Ý¹»ë (³ÛëáõÑ»ï¨ª ä´Ð), 2003, ÃÇí 3, ¿ç 30-37: Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 1-24. Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ

տարբեր ուսումնասիրություններ, սակայն տվյալ խնդրի ուսումնասիրման համար առաջին անգամ է փորձ արվում օգտագործել նաև պատմական Հայասա-Ազզիի տարածքի

հնագիտական

նյութը:

Խնդրո

առարկա

տարածքում

կատարվող

հնագիտական պեղումների արդյունքում վերհանված ուշբրոնզեդարյան մշակույթն ստեղծվել է Հայասա-Ազզիի ժամանակաշրջանում և կարևոր նշանակություն ունի այդ քաղաքական միավորի մշակույթի առանձնահատկությունները և ընդհանրությունները Հայկական

լեռնաշխարհի

մյուս

տարածաշրջանների

հետ

շաղկապված

ուսումնասիրվելու համար: Բացի այդ, վերջին տասնամյակներում սեպագրագիտությունն ապրել է զգալի առաջընթաց, հայտնաբերվել են նոր աղբյուրներ, ճշգրտվել և վերահրատարակվել են հները, վերանայվել են սկզբունքային մի շարք հարցեր: Բոլոր վերոհիշյալ գործոններն, ինչպես նաև նյութին քննական մոտեցման անհրաժեշտությունը պարտադրում են վերաշարադրել Հայասա-Ազզիի պատմությունը: Ներկա ատենախոսությունն, ըստ այդմ, նպատակ ունի լրացնել բացը: Այս համատեքստում որոշ փաստեր շրջանառության մեջ են դրվում առաջին անգամ: Օգտագործվել է մեծ քանակությամբ մասնագիտական նոր գրականություն: Հայասա-Ազզիի պատմության աղբյուրագիտական հենքը կազմում են խեթական սեպագիր աղբյուրները, ասորեստանյան որոշ տեքստեր, գրավոր աղբյուրներին լրացնող հնագիտական նյութեր և հուշարձաններ, օժանդակ աղբյուրներ, որոնք ներառում են ֆիզիկաաշխարհագրական, լեզվաբանական և այլ ուղղություններ: Ատենախոսության մեջ օգտագործվել են հայրենական և օտար հետազոտողների աշխատություններըª

սկզբնաղբյուրների

հրատարակություններ,

մենագրություններ,

կոլեկտիվ ուսումնասիրություններ և գիտական հոդվածներ: 1. Ա.

Գրավոր աղբյու րներ

Խեթական արձանագրություններ: Հայասա-Ազզիին վերաբերող համեմատաբար

մեծաքանակ և արժեքավոր տեղեկությունների հիմնական աղբյուրը միջինխեթական ու նորխեթական ժամանակաշրջանի սեպագիր արձանագրություններն են: Հայկական լեռնաշխարհին արևմուտքից հարող Խաթթի պետության արքաները գրառել են տվել իրենց թագավորման ժամանակաշրջանի իրադարձությունները տարեգրությունների տեսքովª սկսելով, հավանաբար, խեթական նոր թագավորության առաջին գահակալ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 68-155. Õà÷àòðÿí Â., Õàéàñöû, Èñ³µ»ñ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (³ÛëáõÑ»ï¨ª ÈÐ¶), 1972, ÃÇí 8, ¿ç 32-41.

Թուդխալիյաս I/II-ից (մ.թ.ա. XIVդ. սկիզբ)5: Նրա հաջորդները շարունակել են այդ ավանդույթը, և տարեգրություններ են պահպանվել Արնուվանդաս I-ից (մ.թ.ա. XIVդ. I կես), Սուպպիլուլիումաս I-ից (կազմվել է իր որդուª Մուրսիլիս II-ի կողմից) (մ.թ.ա. 1344-

1322թթ.) և բոլորից առավելª Մուրսիլիս II-ից (մ.թ.ա. 1321-1295թթ.): Հաջորդ արքաներից Մուվատալլիս II-ի (մ.թ.ա. 1295-1272թթ.) և Ուրխի-Թեշուբի (Մուրսիլիս III) (մ.թ.ա. 1272-

1267թթ.) արխիվները դեռ չեն հայտնաբերվել: Գտնվել են Խաթթուսիլիս III-ի (մ.թ.ա. 12671237թթ.) թագավորման շրջանի տեքստեր: Թուդխալիյաս IV-ը (մ.թ.ա. 1237-1209թթ.) և Սուպպիլուլիումաս II-ը (մ.թ.ա. 1207-XIIդ. սկիզբ) [տեղեկություն չկա Արնուվանդաս III-ից (մ.թ.ա. 1209-1207թթ.)], թվում է, «հիերոգլիֆիկ» գրի և լուվիերեն լեզվի զարգացմանը զուգընթաց

ընդունել

են

իրենց

գործերի

հաղորդման

նոր

ձևª

մոնումենտալ

արձանագրությունների կամ արձանների տեսքով6: Խաթթիի արքա Արնուվանդաս I-ի օրոք կազմված խեթական տեքստերից է այսպես կոչված «Պախխուվացի Միտայի» տեքստը7: Այս վավերագրում տրվել է Հայկական լեռնաշխարհի քաղաքական միավորների հետ Խեթական պետության կնքած ժամանակագրորեն ամենավաղ պայմանագիրը, որտեղ Հայասա-Ազզին չի հիշատակվել, սակայն այստեղ հանդես են գալիս որոշ քաղաքներ, որոնք ավելի ուշ շրջանի խեթական աղբյուրներից հայտնի են որպես այդ երկրի բնակավայրեր: Գոյություն ունի խեթա-հայասական առայժմ չթվագրված պայմանագիր, որտեղ խեթական արքան (հավանաբար Թուդխալիյաս III-ը) դիմում է հայասացիներին

(Հայասայի մարդկանց)8: Մաշատ-Հույուքիցª

Զիլեից

30կմ

հարավ-արևմուտք

(խեթ.

Tapigga),

URU

հայտնաբերված տեքստերում տեղեկություն կա նաև Հայասայի վերաբերյալ, որի դեմ արշավելու նպատակով խեթերը զորահավաք էին անցկացրել Վերին երկրում 9: Արխիվը թվագրվել է Թուդխալիյաս III-ի և Սուպպիլուլիումաս I-ի կառավարման շրջանով (մ.թ.ա.

XIVդ.): Հայասա-Ազզին հիշատակված է խեթական թագավոր Սուպպիլուլիումաս I-ի Ê»Ã³Ï³Ý ³ñù³Ý»ñÇ Ã³·³íáñÙ³Ý ï³ñ»Ãí»ñÁ ïñí³Í »Ý Áëï Âñ»íñ ´ñ³ÛëÇ ·ñùÇª Bryce T., The Kingdom of the Hittites, Oxford, 1999, p. XIII-XIV. Hoffner H., Histories and Historians of the Ancient Near East: The Hittites, Orientalia, 1980, № 49, 4, p. 285-286. Keilschrifturkunden aus Boğhazköi (³ÛëáõÑ»ï¨ª KUB) XXIII 72. KBo XVI 45 (Laroche E., Catalogue des textes hittites (³ÛëáõÑ»ï¨ª CTH) 832. øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 128). Alp S., Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük, Türk Tarih Kurumu Yayinlari (³ÛëáõÑ»ï¨ª TTKY), № VI/34, Ankara, 1991, S. 298-301. øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÇ »ñÏñÝ»ñ ¨ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñ (³ÛëáõÑ»ï¨ª ØØ²ºÄ), 2001, XX, ¿ç 233-245:

տարեգրության մեջ, որը խմբագրել է նրա որդինª Մուրսիլիս II-ը10: Այդ տարեգրությունից տեղեկանում ենք, որ Թուդխալիյաս III-ն իր որդուª Սուպպիլուլիումասի մասնակցությամբ երկու ռազմական արշավանք է կատարել Հայասա-Ազզիի դեմ: Ժամանակագրական տեսակետից

Հայասայի

մասին

հետագա

տեղեկություններ

ստանում

ենք

Սուպպիլուլիումաս I-ի և Հայասայի արքա Խուկկանայի միջև կնքված դաշնագրից11: Խաթթիի և Հայասա-Ազզիի միջև հետագա փոխհարաբերությունների մասին մեզ կարևոր տեղեկություններ են հասել Մուրսիլիս II-ի տարեգրություններից («Տասնամյա» և «Ընդարձակ»)12: Առաջինը ներկայացնում է արքայի կառավարման առաջին տաս տարիների իրադարձությունները, երկրորդն ընդգրկում է նրա կառավարման գրեթե ողջ շրջանը: Հայասայի հետ փոխհարաբերությունները թվագրվում են յոթից տասնմեկերորդ տարիներով: Հայկական լեռնաշխարհի երկրների վերաբերյալ հավաստի սկզբնաղբյուր է խեթական արքա Խաթթուսիլիս III-իª մասնագիտական շրջանակներին լավ հայտնի «Ինքնակենսագրությունը», որտեղ տեղեկություններ են պարունակվում խեթական արքայի

կողմից

գահի

բռնազավթման

արդարացման

նախորդ

արքաների

գործունեության վերաբերյալ13: Այստեղ հիշատակություն կա նաև Խաթթիի արևելյան հարևան Հայասա-Ազզիի մասին14: Հայասան վերջին անգամ հիշատակվել է Թուդխալիյաս IV-ի (մ.թ.ա. 1237-1209թթ.) օրոք և նշվել է, որ այն թշնամական երկիր է Խաթթիի համար15: Պահպանվել է նաև խեթական մի կարևոր տեքստ (առայժմ չթվագրված)` խեթահայասական ինչ-որ պայմանագրի կնքմանը վկա աստվածների ցուցակ, որտեղ տրվել է նաև Հայասայի քաղաքների և նրանցում պաշտվող աստվածների անվանացուցակը 16: Հայկական լեռնաշխարհի մ.թ.ա. II հազարամյակի պետական կազմավորումների պատմության վերաբերյալ խեթական սեպագիր աղբյուրներն արտակարգ կարևոր են այն առումով, որ շատ դեպքերում դրանք միակ գրավոր վկայություններն են: 1920-ական թվականներից հրատարակվող այդ աղբյուրների շնորհիվ ոսումնասիրվել են նաև Հայասա-Ազզիի պատմության,

էթնիկական, սոցիալական իրավիճակի

և հոգևոր

Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as told by his Son, Mursili II, Journal of Cuneiform Studies (³ÛëáõÑ»ï¨ª JCS), 1956, № 10, 2-4, pp. 41-68, 75-98, 107-130. Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., 1930, S. 103-163. Forrer E., Die Boghazköi-Texte in Umschrift (³ÛëáõÑ»ï¨ª BoTU) II, 1926, S. 48-63 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, Mitteilungen der Vorderasiatisch-äegyptischen Gesellschaft (³ÛëáõÑ»ï¨ª MVAG), 1933, № 38. CTH 61). CTH 81(Otten H., Die Apologie Hattušiliš III: Das Bild der Überlieferung, Wiesbaden, 1981). Keilschrifttexte aus Boğhazköi (³ÛëáõÑ»ï¨ª KBo) VI 28. KUB XXVI 12 11 12-15. KUB XXVI 39 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6).

մշակույթի

բազմաթիվ

խնդիրներ:

Սակայն

Խաթթուսասի

(այժմª

Բողազքյոյ)

պալատական պահոցի ընձեռած հնարավորությունները սահմանափակ են: Արդի ժամանակաշրջանում Փոքր Ասիայի տարբեր շրջաններում կատարված պեղումների ընթացքում

հայտնաբերվել

են

տեղական

սեպագրական

արխիվներ,

որոնց

հրատարակությունը միայն նոր է սկսվել: Սրանք գերազանցապես նամակներ ենª առաքված խեթական արքունիքից կամ այնտեղից ստացված: Զգալի թիվ են կազմում վարչական և ծիսապաշտամունքային տեքստերը: Այստեղ կան նաև հայագիտության համար զգալի հետաքրքրություն ներկայացնող նյութեր17: Վերջին

տասնամյակներում

հրատարակված

(հիմնականում

ինքնագիր

եղանակով) խեթական սեպագիր տեքստերում վկայված են նաև մի քանի նոր տեղանուններ, որոնք, հավանաբար, գտնվել են Հայասայում կամ նրան հարող խեթական տարածքում18: Դրանք են Իյանիննա (URUIyaninna), Խարսալասա (URUïaršalaša/i), Խուդդու (URUïuddu), Լալատտա (URULalatta), Լիտտա (URULitta), Պարտանտա (URUPártanta), Տախ(ա)նիսարա

(URUTaÆÆanišara),

Տավատենա

(URUTawatena),

Ուկսու

(URUUkšu),

Ուտկունիսա (URUUtkuniša) քաղաքները, որոնք գտնվել են Հայասայի Ուրա քաղաքի շրջակայքում կամ դրան հարող տարածքում, և Սալիտի լեռնանունը (ïUR.SAGŠaliti)19

(ներկայիս Երզնկայից քիչ հյուսիս-արևմուտքª Հայասայի հարևանությամբ): Կան նաև մի շարք դժվարընթեռնելի քաղաքանուններ, որոնց հայասական պատկանելիությունը հավանական է: Դրանք ենª

ïu-u-u[l….], [URU….]-mi-it-ta, [URU…-p]a-ku-ul-la, [URU...-t/š]a-

URU

ta, [URU]x-x-ri-u, [URU …-I]š-ta20: Հայասա-Ազզի երկրանունը նշյալ աղբյուրներում տրվել է Հայասա կամ Ազզի ձևով, և երկու դեպքում էլ խեթերը հասկացել են միևնույն երկիրը: Այն խեթերեն արտահայտվել է KUR URU

ïa-ya-ša,

URU

Az-zi, KUR

ïa-ya-ša,

URU

ïa-i-ya-ša, KUR

URU

ïa-a-ya-ša21 կամ KUR

URU

Az-zi,

KUR

Az-zi,

A-az-zi գրելաձևերով: Ազզի տեղանվանաձևը գրվում է նաև Ազի ձևով.

URU

հավանական է համարվում, որ երկու z(զ) տառերի հաջորդականությունն այս բառի մեջ կարելի է գրել մեկ տառով22:

øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ØØ²ºÄ, 2001, XX, ¿ç 233-234: øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ØØ²ºÄ, 2003, XXII, ¿ç 252-259: ÜáõÛÝÇ, Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ (Áëï Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ), ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 54, 58, 69, 79, 84, 93, 100, 101, 157: KBo IV 4 II 78 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 122-123). øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 105-107: Del Monte G., Tischler T., Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes, № VI (³ÛëáõÑ»ï¨ª RGTC, VI), 1978, S. 63-64. Del Monte G., Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes, № VI/2 (³ÛëáõÑ»ï¨ª RGTC, VI/2), 1992, S. 22. RGTC, VI, S. 59. RGTC, VI/2, S. 19.

Խեթական

տեքստերը

հիմնականում

հրատարակվել

են

հետևյալ

պարբերականներումª KUB (Keilschrifturkunden aus Boğhazköi, Berlin, 1921ff.) և KBo

(Keilschrifttexte

aus

Boğhazköi,

in:

Deutsche

Orientgesellschaft,

Wissenschaftliche

Veröffentlichungen. 30. u. 36. Bd. Leipzig, 1923ff.): Բ.

Ասորեստանյան արձանագրություններ: Հայասա-Ազզիի պատմության մասին

տեղեկություններ են պարունակում նաև մ.թ.ա. XIII-XIIդդ. ասորեստանյան սեպագիր արձանագրությունները: Հայկական լեռնաշխարհը մ.թ.ա. XIIIդ. կեսերից հայտնվել էր Խաթթիի և Ասորեստանի ռազմաքաղաքական մրցակցության ոլորտում: Այդ ժամանակաշրջանի ասորեստանյան գրավոր աղբյուրներում որոշակի տեղեկություններ են հայտնվում Հայկական

լեռնաշխարհի

Ասորեստանի

երկրների

արքաներիª

մասին:

դեպի

Այդ

հյուսիս

տեղեկությունները կատարած

գալիս

են

արշավանքների

նկարագրություններից: Թուկուլթի-Նինուրտա I-ի (մ.թ.ա. 1233-1197թթ.)23 տեքստերում հանդիպում է Հայկական

լեռնաշխարհիª

«Նաիրի

երկիր»

հավաքական

անունը:

Եթե

խեթերը

Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան կողմերն անվանում էին Հայասա կամ

Ազզի, ապա ասորեստանցիները Լեռնաշխարհի արևմտյան հատվածը հիշատակել են Նաիրի երկրներ (Տավրոսի լեռներից հյուսիս ընկած հատվածըª մինչև Սև ծով ) անունով: Այսպես,

Աշշուր

քաղաքում,

Թուկուլթի-Նինուրտայի

պալատում

տաճարում

հայտնաբերված արձանագրություններում պատմվում է Ասորեստանի արքայիª դեպի Հայկական լեռնաշխարհ արշավանքի ժամանակ նրա դեմ դուրս եկած Նաիրյան 43

թագավորների մասին24: Հայկական լեռնաշխարհիª մ.թ.ա. XIIդ. վերջին տասնամյակների քաղաքական վիճակի

մասին

տեղեկություններ

հանդիպում

են

միայն

Ասորեստանի

արքա

Թիգլաթպալասար I-ի (մ.թ.ա. 1115-1077թթ.) սեպագիր արձանագրություններում: Դրանք վերաբերում են նշված տարածաշրջանում այդ տիրակալի մ.թ.ա. 1112թ. նվաճումներին, որոնց

կապակցությամբ

նույնպես

հիշատակվել

են

Նաիրյան

երկրները:

Թիգլաթպալասար I-ը հիշատակել է Նաիրիի 23 երկրների թագավորներին: Պարտության մատնելով նաիրյան ուժերըª նա ավար էր վերցրել 120 մարտակառք և այնուհետև ²ëáñ»ëï³ÝÛ³Ý ³ñù³Ý»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³·ñáõÃÛáõÝÁ ïñí³Í ¿ Áëï Boese J., Wilhelm G., Aššur-dan I, Ninurta-apilekur und die mittelassyrische Chronologie, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 1979, №71, S. 19-38. Äüÿêîíîâ È., Àññèðî-âàâèëîíñêèå èñòî÷íèêè ïî èñòîðèè Óðàðòó (³ÛëáõÑ»ï¨ª ÀÂÈÈÓ), Âåñòíèê äðåâíåé èñòîðèè (³ÛëáõÑ»ï¨ª ÂÄÈ), 5, 6, 7, 8, 1951, № 2, 3, 4. Grayson A., The Assyrian Royal Inscriptions (³ÛëáõÑ»ï¨ª ARI), I, §§ 691-694, 701, 707, 713, 773, 783 etc. Àðóòþíÿí Í., Áèàéíèëè (Óðàðòó), Åðåâàí, 1970, ñ. 21 ñë.

հետապնդել Նաիրիի 60 թագավորներին ու նրանց օգնության եկածներին մինչև «Վերին ծովը»25: Թիգլաթպալասար I-ի տարեգրություններում տեղեկություններ կան նաև այն մասին, որ ուրումեացիների (ուրուացիների) և կասկերի (աբեշլացիների) ուժերը շարժվել են դեպի հարավ և բախվել Ասորեստանի հետ: Այս շարժը, հավանաբար, տեղի է ունեցել Հայասայի տարածքից26: 2. Հնագիտական աղբյու րներ Հայասա-Ազզիի տարածքը պատմաբանները հիմնականում տեղորոշում են Հայկական

լեռնաշխարհի

հյուսիս-արևմտյան

մասումª

որպես

կենտրոն

նշելով

գլխավորապես Բարձր Հայքը և հարակից տարածքները: Ի տարբերություն Հայկական լեռնաշխարհի առավել լավ ուսումնասիրված երկրամասերի (Վանա լճի ավազանը, Խարբերդի շրջանը, Հայաստանի Հանրապետության տարածքը, Ուրմիա լճի ավազանը, պատմական Գուգարքի տարածքը)ª Լեռնաշխարհի արևմտյան և հարավային շրջանների հնագիտական ուսումնասիրության վիճակը դեռևս հեռու է բավարար լինելուց: Թեև Հայասա-Ազզիի պատմական տարածքում հնագիտական-հետախուզական աշխատանքներ կատարվել են դեռևս XXդ. 40-ական թթ., սակայն կանոնավոր պեղումներ այստեղ իրականացվում են սկսած 1980-ական թթ.-ից: Խնդրո առարկա տարածաշրջանում

պեղումներն

հայտ

բերեցին

մ.թ.ա.

հազարամյակիª

մասնավորապես ուշբրոնզեդարյան մշակույթի առկայությունը Հայկական լեռնաշխարհի այս հատվածում: Ներկայիս Էրզրումի մարզի տարածքում են գտնվում նաև Սոս, Գյուզելովա (թուրք.ª Գեղեցիկ դաշտ), Բլուր, Կարազ (Արծն) հնավայրերը:

Sos Höyük (Սոս) հնավայր-բլուրը գտնվում է Էրզրում քաղաքից 25կմ արևելք (պատմական Վերին Բասեն գավառում): Հնավայրում պեղումներն սկսվել են դեռևս

1987թ. Էրզրումի համալսարանի և Էրզրումի թանգարանի աշխատակիցների խմբի կողմից: Այնուհետև, սկսած 1994թ.-ից, թուրք-ավստրալական միացյալ հնագիտական արշավախումբն ավելի ինտենսիվ կերպով շարունակեց բնակավայրի պեղումները ÀÂÈÈÓ, 10(IV, 43). Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç å³ïÙáõÃÛ³Ý ùñ»ëïáÙ³ïÇ³, Ñ. 1, ºñ¨³Ý, 1981, ¿ç 19-20: ÀÂÈÈÓ, 12,13. Wallis Budge E., King L., The Annals of the Kings of Assyria (³ÛëáõÑ»ï¨ª AKA), № 1, London, 1902, Col. II, 100-102, Col. III, 1-2, p. 47-48. ARI, II, № 18. AKA, p. 112, 117. ARI, II, № 67, 93. ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û»ñÇ ó»Õ³ÛÇÝ ÙÇáõÃÛáõÝÁ ²ñÙ»-ÞáõåñÇ³ »ñÏñáõÙ, ä´Ð, 1958, ÃÇí 3, ¿ç 59-74: øáëÛ³Ý ²., ¾ÃÝÇÏ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñÁ öáùñ ²ëÇ³ÛáõÙ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑáõÙ Ù.Ã.³. XII ¹³ñáõÙ, ä´Ð, 1991, ÃÇí 1, ¿ç 74-77: ÜáõÛÝÇ, §²ñ¨»ÉÛ³Ý¦ ¨ §³ñ¨ÙïÛ³Ý¦ ÙáõßÏ»ñÇ ËÝ¹ÇñÁ, ä´Ð, 1996, ÃÇí 1-2, ¿ç 214-218: ²í»ïÇëÛ³Ý Ð., ÐÝ³·áõÛÝ ¿ÃÝÇÏ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ Ù.Ã.³. III-I Ñ³½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñáõÙ, ä´Ð, 1994, ÃÇí 1-2, ¿ç 243-245:

(Անտոնիո Սագոնա, Կլաուդիա Սագոնա, Հիլմի Օզքոռուսուքլու, Յան Մաքֆի և այլոք): Ա. Սագոնան մի քանի համահեղինակների հետ սկսած 1995թ.-ից հրատարակել է կատարված աշխատանքների ամփոփումը27: Էրզրումից

16կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք է տեղորոշվում Karaz (Կարազ)

հնագիտական վայրը: Այն գտնվում է հայոց միջնադարյան Արծն քաղաքի տեղում: Այստեղ հետազոտություններ կատարվել են դեռևս 20-րդ դ. 40-50-ական թթ.(Հ. Քոշայ, Ք. Թուրֆան)28: Հայտնի հնավայրերից է նաև Pulur-ը (Բլուր): Այն գտնվում է Էրզրումից 20կմ դեպի արևմուտք: Այս հնավայրում ուսումնասիրություններ են կատարվել սկսած անցած դարի

40-ական թթ.-ից: Բլուրի հնավայրում հետազոտություններ են կատարել և դրանց ամփոփումը տվել թուրք հնագետները29:

Güzelova (Գյուզելովա) հուշարձանը գտնվում է Էրզրումից 15կմ դեպի հյուսիսարևելք:

Այստեղ

պեղումներ

կատարվել

են

1961թ.-ին Հ. Քոշայի և Հ. Վարիի

գլխավորությամբ30: Հայկական

լեռնաշխարհի

մյուս

շրջանը,

որտեղից

պեղված

մ.թ.ա.

հազարամյակի հնագիտական նյութերը կարևոր են Հայասա-Ազզիի պատմության ուսումնասիրության համար, ընդգրկում է Գայլ (Լյուկոս) և Ճորոխ գետերի հովիտները: Այստեղ է Büyüktepe Höyük (Բյույուքթեփե, թուրք.ª Մեծ գագաթ) հնավայրըª Բաբերդից

30կմ դեպի հարավ-արևմուտք: Այս հնավայրը հայտնագործվել է 1988թ-ին Մելբուռնի համալսարանի

հնագիտական

արշավախմբի

կողմից

(Անտոնիո

Սագոնայի

գլխավորությամբ), որը կանոնավոր պեղումներ սկսել է 1990թ.-ից31:

1980-ական թթ. վերջում Գյումուշխանեի մարզի Բաբերդի և Կելկիտի շրջաններում (Ճորոխ և Գայլ գետերի հովիտներ) սկսված հնագիտական աշխատանքներն ի հայտ բերեցին բազմաթիվ հնավայրեր: Ուսումնասիրվել են 60-ից ավելի հնավայրեր, ներառյալ

Sagona A., Sagona C., Özkorucuklu H., Excavations at Sos Höyük 1994, Anatolian Studies (³ÛëáõÑ»ï¨ª AnSt), 1995, № 45, p. 193218. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1995, AnSt, 1996, № 46, 1, p. 27-52. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Howells S., Excavations at Sos Höyük, 1996, Anatolica, 1997, № XXIII, p. 181-203. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1997, Kazi Sonuçlari Toplantisi (³ÛëáõÑ»ï¨ª KST), 1998, № XX, 1, p. 205-206. Sagona A., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1998 to 2000, Ancient Near Eastern Studies (³ÛëáõÑ»ï¨ª ANES), 2000, № XXXVII, p. 56-77. Lamb W., The Culture of North-East Anatolia and its Neighbours, AnSt, 1954, № 4, p. 21-32. Koşay H., Turfan K., Erzurum-Karaz Kazisi raporu, Belleten. Türk Tarih Kurumu (³ÛëáõÑ»ï¨ª Belleten), 1959, № XXIII, s. 349-413. Kökten K., Orta, doğu ve kuzey Anadolu'da yapilan tarih öncesi araştirmalari, Belleten, 1944, № VIII/32, s. 659-680. ÜáõÛÝÇ, Kuzeydoğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri, Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1944, № III/5, s. 464505. Koşay H., Pulur ve Güzelova (Erzurum Araştirmalari), TTKY, 1964, № XVII, 1, s. 91-94. Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, Araştirma Sonuçlari Toplantisi (³ÛëáõÑ»ï¨ª AST), 1988, № 5/2, s. 45-76. ÜáõÛÝÇ, Doğu Anadolu'da Yeni Gözlemler, Türk Arkeoloji Dergisi (³ÛëáõÑ»ï¨ª TAD), 1992, № XXX, s. 153-158. Koşay H., Vary H., Güzelova Kazisi. Ausgrabungen von Güzelova, Ankara, 1967. Sagona A., Pemberton E., Mcphee I., Excavations at Büyüktepe Höyük, 1992, AnSt, 1993, № 43, p. 69-83. Sagona A., Pemberton E., Mcphee I., Sagona C., Büyüktepe Höyük 1993 Activities, KST, 1994, № XVI, 1, p. 161-164.

նաև 1940թ.-ի հետազոտական արշավանքի ժամանակ հնագետ Ք. Քյոքթենի կողմից Բաբերդի շրջանում հիշատակված 5 հնավայրերը32: Այդ տարածքում հնագիտական հետազոտությունները շարունակվեցին նաև 90-ական թթ. սկզբինª Büyüktepe Höyük-ի պեղումների հետ միաժամանակ33: Բարձր Հայքի և հարակից տարածքների հնագիտության մասին նյութեր են հրատարակվել

հրատարակվում

Բրիտանիայի,

ԱՄՆ-ի,

Թուրքիայի,

Ավստրալիայի

ինչպես

այլ

նաև

երկրների

Գերմանիայի,

Մեծ

համապատասխան

ինստիտուտները ներկայացնող մի շարք պարբերականներում, ինչպիսիք են Türk

Arkeoloji Dergisi (Izmir), Türk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi (Istanbul), Türk Tarih Kurumu Belleten (Ankara), Türk Tarih Kurumu Yayinlarindan (Ankara), Dil ve Tarih-Goğrafya Fakültesi Dergisi (Ankara), American Journal of Archaeology (Princeton-Concord), Anatolian Studies (London), Ancient Near Eastern Studies (Melbourne), Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts (Berlin), Annals of Archaeology and Anthropology (Liverpool) և այլն: Թ եմայի գիտական ու սու մնասիրու թյու նը և կարևորագու յն գրականու թյու նը

Հայասա-Ազզիի աշխատություններ:

ուսումնասիրության

Դրանց

մեծ

մասը

խնդրին

վերաբերում

են

նվիրվել

Հայասայի

բազում

պատմությանը,

տեղադրությանը և մշակույթի հարցերին: Գնահատելով կատարված աշխատանքները և ելնելով

ներկա

թեմայի

պահանջներիցª

այստեղ

նպատակահարմար

ամփոփ

ներկայացնել միայն այն աշխատանքները, որոնք ուղղակի վերաբերում են ՀայասաԱզզիին: Նշենք, որ Հայասային վերաբերող պատմագիտության բնագավառը վերելք ապրեց խեթագիտության զարգացմանը զուգահեռ: Դեռևս XXդ. սկզբին Գ. Վինքլերի, Ջ. Գարստանգի, Բ. Հրոզնու և այլ արևելագետների կողմից հիմք դրված խեթագիտությունն իր առաջին հրատարակություններում տեղեկություններ է պարունակում նաև ՀայասաԱզզիի մասին: Եթե Բ. Հրոզնին բավարարվել է միայն թռուցիկ ծանոթագրություններով Հայասա-Ազզի երկրի և նրան սահմանակից ցեղերի մասին34, ապա Է. Ֆոռերն անդրադարձել է Հայկական լեռնաշխարհում մ.թ.ա. 15-13-րդ դարերում կազմավորված քաղաքական միավորների պատմությանը: 1927թ. նա գրել է գիտական մեծ արժեք

Kökten K., Kuzey-doğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri, s. 479-486, 498-505. Sagona A., An Archaeological Survey of the Bayburt and Kelkit Regions, North-Eastern Anatolia: The Pre-classical period, AST, 1989, № 7, p. 425-433. Sagona A., Bayburt Survey 1990, AST, 1991, № 9, p. 397-403. ÜáõÛÝÇ, Bayburt Survey 1991, AST, 1992, № 10, p. 261-268. Hrozny F., Die ersten Zehn Regierungsjahre des Königs Muršilis II, Hethitische Keilschrifttexte aus Boghazköi, 1919, S. 156-223.

ներկայացնող «Հայասա-Ազզի» աշխատությունը, որը լույս է տեսել չորս տարի անցª

1931թ.-ին35: Հայասայի

պատմության

ուսումնասիրության

գործում

զգալի

ներդրում

ականավոր արևելագետ Յ. Ֆրիդրիխի կողմից հրատարակված Խաթթիի արքա Սուպպիլուլիումաս I-ի և Հայասայի թագավոր Խուկկանայի միջև կնքված դաշնագիրը36: Հայասայի պատմության լավագույն սկզբնաղբյուրներն են նաև արևելագետ Ա. Գյոտցեիª գիտական մեծ արժեք ներկայացնող աշխատությունները37: Հայասայի պատմության վաղ շրջանին են վերաբերում Հ. Գյուտերբոկի կողմից հրատարակված խեթական բնագրերը, որտեղ կան նաև Թուդխալիյաս Սուպպիլուլիումաս

I-իª

դեպի

Հայասա

ձեռնարկած

արշավանքների

III-ի և մասին

տեղեկություններ38: Է. Ֆոռերից և Ա. Գյոտցեից հետո Հայասայի պատմության համար շատ կարևոր աղբյուրների

հրատարակությամբ

Կավենյակը:

Վերահրատարակելով

հանդես

եկավ

ֆրանսիացի

Սուպպիլուլիումասի

արևելագետ

Է.

տարեգրություններն

ու

դաշնագրերը` Է. Կավենյակը փորձել է ճշտել նաև Հայասայի տեղադրությունըª այն համարելով

առաջին

թագավորությունը

Հայաստանում

Արևելքի

հզոր

միապետություններից մեկը մ.թ.ա. XIV դարում39: Այդ ժամանակաշրջանում հայ պատմագիտությունը նույնպես սկսել էր զբաղվել Հայասայի պատմության հարցերով: Դեռևս 1924թ. Ն. Մարտիրոսյանն իր հոդվածներից մեկում հանդես եկավ այն տեսակետով, որի համաձայն խեթական աղբյուրներում հիշատակվող Հայասան խեթերի հետ սերտ հարաբերություններ է ունեցել, իսկ հայերի նախնիները, նրանց մշակույթի ազդեցությանը ենթարկվելով, մի շարք բառեր են փոխառել խեթերենից: Փաստորեն, Ն. Մարտիրոսյանն առաջինն էր, որ կարծիք հայտնեց Հայասայիª հայերի հնագույն հայրենիքը հանդիսանալու մասինª սկիզբ տալով Հայասա-Հայք նույնության փաստին: Այս ամենն այնուհետև արծարծվել է նաև Կ. Ռոթի և Պ. Կրեչմերի հոդվածներում 40: Ավելի Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 1-24. Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., 1930, S. 103-163. Götze A., Zur Geographie des Hethiterreiches, Kleinasiatische Forschungen, 1930. B. 1, H. 1, S. 108-114. ÜáõÛÝÇ, Die Annalen des Muršiliš, 1933. ÜáõÛÝÇ, Kizzuwatna and the Problem of Hittite Geography, New Haven, 1940. ÜáõÛÝÇ, Kleinasien, München, 1957. Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10, 2-4. Cavaignac E., Le premier royaume d’Arménie, Revue Hittite et Asianique (³ÛëáõÑ»ï¨ª RHA), 1934, № 17, p. 9-14. ÜáõÛÝÇ, L'histoire politique de l'Orient de 1340 à 1230: succession des événements, RHA, 1935, № 20, p. 117-126. Ø³ñïÇñáë»³Ý Ü., Ð³Û»ñ¿ÝÇ Û³ñ³µ»ñáõÃÇõÝÁ Ñ»ÃÇï»ñ¿ÝÇ Ñ»ï, Ð³Ý¹¿ë ²Ùëûñ»³Û (³ÛëáõÑ»ï¨ª Ð²), 1924, ÃÇí 9-10, ¿ç 453: Roth K., Die Bedeutung des Armenischen, Ð², 1927, ÃÇí 11-12, ¿ç 741-750: Kretschmer P., Der Nationale Name der Armenier, Ð², 1933, ÃÇí 7-8, ¿ç 429-432 (Ñ³Û»ñ»Ý Ñ³Ù³éáï Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ):

ուշ

Ն.

Մարտիրոսյանը

զարգացրեց

իր

այս

տեսակետըª

հանդես

գալով

նոր

հրապարակումներով41: Ա. Խաչատրյանը և Հ. Տաշյանը մասնակի առումով անդրադարձել են Հայասայի պատմությանըª

կարևորելով

նրա

նշանակությունը

Հայաստանի

հայ

ազգի

պատմության համար42: «Հայաստանի պատմություն» գիտական մեծ արժեք ներկայացնող մենագրության մեջ

Ն.

Ադոնցն

անդրադարձել

նաև

Հայասայի

պատմությանըª

խեթական

վավերագրերի վերլուծության հիմքի վրա43: Հայասա-Ազզիի

մասին

հիմնարար

ուսումնասիրություն

համարվում

Գ.

Ղափանցյանի «Հայասան-հայերի բնօրրան» մենագրությունը: Այստեղ հեղինակը խոր անդրադարձ է կատարել Հայասայի պատմության, լեզվի, տեղադրության, մշակույթի և էթնիկական հարցերին44: Հայասա-Ազզիին վերաբերող հետաքրքիր ուսումնասիրություն է կատարել նաև Հ. Մանանդյանը, որի մոտեցումները Հայասայի պատմության առանցքային շատ հարցերին տարբերվել են իր ժամանակակից շատ պատմաբանների տեսակետներից 45: Հայասա-Ազզիի

պատմությանը,

ներառյալ

նրա

պատմագրության,

տեղադրության, սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների խնդիրներին անդրադարձել է Լ. Բարսեղյանը46: Հայասա-Ազզիի

պատմությանն

անդրադարձել

նաև

Ի.

Դյակոնովըª

հիմնականում հայոց լեզվի, հայոց վաղնջական պատմության և հայ ազգի ցեղասերման հարցերի շրջանակներում47: Առանձնահատուկ արժեք են ներկայացնում Վ. Խաչատրյանի աշխատությունները: Նա իր ուսումնասիրությունների ամփոփումը տվել է «Հայաստանը մ.թ.ա. դարերում»

աշխատության

մեջª

վերլուծելով

մեկնաբանելով

XV-VII

խեթական

Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1961, ÃÇí 3-4, ¿ç 82-107: ÜáõÛÝÇ, Üå³ëï ÙÁ Ñ»Ã ¨ Ñ³Û µ³é³ùÝÝáõÃÛ³Ý, ä´Ð, 1972, ÃÇí 2, ¿ç 163-186: Ê³ã³ïñÛ³Ý ²., Ð³Û³ëï³ÝÇ ë»å³·ñ³Ï³Ý ßñç³ÝÇ ùÝÝ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1933, ¿ç 41-48: î³ß»³Ý Ð., Ð³Ã»ñ »õ àõñ³ñï»³Ýù, ìÇ»ÝÝ³, 1934: ÜáõÛÝÇ, Â¿ Ç±Ýãå¿ë Ï³½Ùáõó³õ Ñ³Û ³½·Á, Ð², 1934, ÃÇí 1-2, ¿ç 28-31: ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 33-47 (Ã³ñ·Ù³Ýí³Í 1946Ã. Ññ³ï³ñ³Ïí³Í ýñ³Ýë»ñ»Ý µÝ³·ñÇó): Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí, Åðåâàí, 1948. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 68-155. ´³ñë»ÕÛ³Ý È., Ê³Û³ë³-²½½ÇÇ áõ Ýñ³ ÙÇ ù³ÝÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ï»Õ³¹ñÙ³Ý Ñ³ñóÇ ßáõñçÁ, ä´Ð, 1963, ÃÇí 3, ¿ç 307-313: ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ë³-²½½ÇÇ é³½Ù³-ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÇó, î»Õ»Ï³·Çñ: Ð³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñ (³ÛëáõÑ»ï¨ª îÐ¶), 1964, ÃÇí 7, ¿ç 73-79: ÜáõÛÝÇ, Èç èñòîðèè äðåâíåéøèõ ïëåìåííûõ ñîþçîâ Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ â XV-XIII ââ äî í.ý. (Õàéàñà-Àççè), Åðåâàí, 1964. Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, Åðåâàí, 1968, ñ. 81-101.

սկզբնաղբյուրները48: Գ. Ջահուկյանը նույնպես իր ուսումնասիրություններում բազմիցս անդրադարձ է կատարել Հայասայինª հիմնականում լեզվաբանական տեսանկյունիցª տալով Հայասայի լեզվի և հինանատոլիական լեզուների փոխհարաբերությունները49: Հայասային և ընդհանրապես Հայկական լեռնաշխարհի մյուս քաղաքական միավորներին

վերաբերող

սեպագիր

աղբյուրների

համակողմանի

վերլուծությամբ

կարևոր են Ա. Քոսյանի հեղինակած աշխատությունները: Դրանք առանձնանում են նաև նորահայտ սկզբնաղբյուրների օգտագործմամբ, Հայկական լեռնաշխարհի երկրների հետ Խաթթիի հարաբերությունների նորովի մեկնաբանություններով: Կարևոր է նաև ընդգծել նրաª 2004թ. հրատարակված «Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների)» մենագրությունը50: Հայ պատմաբաններից Հայասա-Ազզիի պատմությանն են անդրադարձել նաև Ե. Քասունին, Ս. Երեմյանը, Ս. Պետրոսյանը, Հ. Ավետիսյանը և այլոք51: Հայասա-Ազզիի

պատմության,

հնագիտության

մշակույթի

հարցերը

խեթագետների կողմից բազմիցս ուսումնասիրվել են և այժմ էլ ուսումնասիրվում են: Մասամբ կամ ընդհանուր առմամբ թեմային անդրադարձել ենª Ֆ. Կոռնելիուսը, Օ. Գըրնին, Ջ. Գարստանգը, Ջ. Յաքարը, Ա. Ունալը, Օ. Կառուբան, Թ. Բրայսը և այլք 52:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Հայասա-Ազզիի տեղադրու թյու նը և տեղանու նները

Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, Åðåâàí, 1971, ñ. 128-145. ÜáõÛÝÇ, Õàéàñöû, ÈÐ¶, 1972, ÃÇí 8, ¿ç 32-41: ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1998: Äæàóêÿí Ã., Õàéàññêèé ÿçûê è åãî îòíîøåíèå ê èíäîåâðîïåéñêèì ÿçûêàì, Åðåâàí, 1964. ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ë³ÛÇ É»½íÇ ÑÇÝ³Ý³ïáÉÇ³Ï³Ý Í³·Ù³Ý í³ñÏ³ÍÁ, ä´Ð, 1976, ÃÇí 1, ¿ç 89-110: ÜáõÛÝÇ, Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1987, ¿ç 322-341: ÜáõÛÝÇ, Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 1, ¿ç 60-79: ä´Ð, 1988, ÃÇí 2, ¿ç 68-88: ÜáõÛÝÇ, È»½í³Ï³Ý Ýáñ ïíÛ³ÉÝ»ñ Ñ³Ûáó Ý³Ë³ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý ÏñáÝÇ ¨ Ñ³í³ï³ÉÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1992, ÃÇí 1, ¿ç 14-27: øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ºñ¨³Ý, 1999: ÜáõÛÝÇ, Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004: ø³ëáõÝÇ º., Ü³Ë³Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³Ý, ä¿ÛñáõÃ, 1950, ¿ç 76-116: ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 27-56: Ïåòðîñÿí Ñ., Ïëåìåííîé ñîþç Õàéàñà-Àççè â ñèñòåìå äâîè÷íèõ ïðîòèâîïîñòàâëåíèé, ÈÐ¶, 1987, ÃÇí 3, ¿ç 77-87: ²í»ïÇëÛ³Ý Ð., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ¨ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ØÇç³·»ïùÇ å»ï³Ï³Ý Ï³½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Ù.Ã.³. XVII-IX¹¹., ºñ¨³Ý, 2002: Cornelius F., Zur hethitischen Geographie: die Nachbarn des Hethiterreiches, RHA, 1958, № 62, S. 1-17. ÜáõÛÝÇ, Neue Arbeiten zur hethitischen Geographie, Anatolica, 1967, № I, S. 62-77. Garstang J., Gurney O., The Geography of the Hittite Empire, London, 1959. Gurney O., The Hittites, 1964. Yakar J., Beyond the Eastern Borders of the Hittite Empire: an Archaeological Assesment. In: Hittite and Other Anatolian and Near Eastern Studies in Honour of Sedat Alp, Ankara, 1992, p. 507-516. ÜáõÛÝÇ, Recent Contributions to the Historical Geography of the Hittite Empire, Mitteilungen Veröffentlichung der Deutschen Orient-Gesellschaft (³ÛëáõÑ»ï¨ª MVDOG), 1980, № 112, p. 75-94. Ünal A., Hetitler Devrinde Anadolu, I, Istanbul, 2002, Arkeoloji ve Sanat Yayinlari. Carruba O., Die Hajasa-Verträge Hattis, Documenta Asiae Minoris, Wiesbaden, 1988, S. 59-75. Bryce T., The Kingdom of the Hittites, Oxford, 1999.

1. 1.

Հայասա-Ազզիի պատմաաշխարհագրական դիրքը Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումների պատմության

վերաբերյալ

կարևոր

են

խեթական

սեպագիր

աղբյուրները,

որոնցª

1920-ական

թվականներից հրապարակման շնորհիվ ուսումնասիրվել է մ.թ.ա. II հազարամյակում գոյություն ունեցած քաղաքական միավորների պատմությունը, ինչպես նաև էթնիկական, սոցիալական իրավիճակի և հոգևոր մշակույթի բազմաթիվ խնդիրներ: Խեթական սկզբնաղբյուրների հաղորդած տեղեկություններից երևում է, որ դեռևս մ.թ.ա. XIV դարում, գուցե և ավելի վաղ շրջանում, Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորվել էր մի պետական միավորª թագավորություն, որին խեթերն անվանում էին Հայասա (խեթ. KUR URUïayašaª «Հայասա քաղաքի երկիր») կամ Ազզի (խեթ. KUR URUAz(z)iª «Ազզի

քաղաքի

երկիր»):

Խեթա-հայասական

ռազմաքաղաքական

փոխհարաբերություններին վերաբերող սեպագիր տեքստերի տվյալների հիման վրա հետազոտողները

քննել

են

Հայասա-Ազզիի

ընդգրկած

լեռնաշխարհում

նրա

պատմաաշխարհագրական

տարածքի

դիրքով

Հայկական

պայմանավորված

նշանակության հետ կապված խնդիրները: Հայասա-Ազզիի տեղադրության հարցը կարևոր է Հայոց պատմության հնագույն շրջանի ուսումնասիրման առումով, քանզի շատ պատմաբանների կողմից այն ընդունվել է որպես Հայք-Հայաստան երկրի գոյության փաստ մ.թ.ա. II հազարամյակում: Սույն նույնացումը (Հայք-Հայասա) հանդիպել է նաև առարկությունների 53, երբեմն նույնիսկ մերժվել է Հայասա-Ազզի երկրի առնչությունը Հայաստանի հետ54: Հայասայի պատմության գիտական ուսումնասիրության գործում իր ավանդն ունի արևելագետ Յ. Ֆրիդրիխը: Նա դեռևս 1925թ. իր աշխատություններից մեկում Հայասա երկրի տեղադրությունը կապել էր Թեգարամա երկրից (ներկայիս Մալաթիայից հյուսիսարևմուտք) հյուսիս-արևելք ընկած տարածքի, այսինքնª Բարձր Հայքի հետ: Փաստորեն, նա Հայասան տեղադրել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմուտքում: Հետագայում Յ. Ֆրիդրիխն առաջարկեց Հայասան տեղադրել Կասկա (Արևելապոնտական լեռների շրջանը) և Ալզի (Վերին Տիգրիսի ակունքների մոտ) երկրների միջև, այսինքնª Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում55: Ա. Գյոտցեն 1927թ. իր հոդվածներից մեկում Հայասա-Ազզին տեղորոշել է Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, Åðåâàí, 1968, ñ. 209-214. Ünal A., Hititler Devrinde Anadolu, I, Istanbul, 2002, s. 158. Friedrich J., Aus dem hethitischen Schriftum, Leipzig, 1925, H. I, S. 9, H. II, S. 21. ÜáõÛÝÇ, Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., 1930, S. 103-104.

Տրապիզոնից արևելքª Պոնտոսի մերձափնյա շրջանում56: Այնուհետև, վերանայելով իր այդ տեսակետը, նա Հայասա-Ազզին տեղադրել է Արևմտյան Եփրատի և Ճորոխի ավազաններումª մինչև Սև ծովի ափերը57: Հայասան Սև ծովի ափերին տեղորոշող հետազոտողները կարծում են, որ այն գտնվում էր դրա հարավ-արևելյան ափերին, և նրանց հիմնական կռվանը Ազզիի Արիպսա քաղաքի տեղադրությունն է, որն ըստ Մուրսիլիս II-ի տարեգրությանª «գտնվում էր ծովի մեջ» (խեթ. URUA-ri-ip-ša-aš Š[À A.A]B.BA58):

1931թ. Է. Ֆոռերը կարծիք է հայտնել, որ Հայասա-Ազզին պետք է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում տեղադրել, ինչն ընդունվել է արևելագետների մեծ մասի կողմից59: 1932թ. տպագրված իր մի հոդվածում Պ. Կրեչմերը, նշելով, որ Հայասա անունը նշանակում է Հայաստան (նրանից առաջ այդ կարծիքն է արտահայտել Կ. Ռոթը60), փաստորեն, համաձայնել է Հայասան Բարձր Հայքում տեղադրելուª Է. Ֆոռերի առաջարկած տեսակետի հետ61: Հայասայի պատմության համար կարևոր աղբյուրների հրատարակությամբ հանդես

եկել

ֆրանսիացի

արևելագետ

Է.

Կավենյակը:

Վերահրատարակելով

Սուպպիլուլիումաս I-ի տարեգրություններն ու դաշնագրերըª նա փորձել է ճշտել Հայասայի տեղադրությունըª այն համարելով առաջին թագավորությունը Հայաստանում և Արևելքի հզոր միապետություններից մեկը: Է. Կավենյակը Հայասա-Ազզին տեղադրել է Վերին Եփրատի ավազանում62: Իր ուսումնասիրություններում, որոնք հիմնականում վերաբերել են Խեթական պետության պատմական աշխարհագրությանը, Ֆ. Կոռնելիուսն անդրադարձել է նաև Հայասա-Ազզիի պատմությանը: Նա նույնպես միացել է այն ուսումնասիրողներին, որոնք Հայասա-Ազզին տեղորոշել են Սև ծովի ափերին: Ֆ. Կոռնելիուսը Հայասա-Ազզին տեղադրել է Սև ծովի հարավ-արևելյան ափերին (ներկայիս Սամսուն քաղաքի մոտ): Իսկ Հայասայի գլխավոր քաղաքն, ըստ նրա, տեղադրված է եղել Գայլ (Կելկիտ) գետի ներքին ավազանումª Horoztepe (Հորոզթեփե) հնավայրի տեղում63:

Goetze A., Zur Geographie des Hethiterreichs, Kleinasiatische Forschungen, 1930, B. 1, H. 1, S. 108-114. Goetze A., Kleinasien, München, 1957 (ï»°ë ·ñùÇ í»ñçáõÙ ½»ï»Õí³Í ù³ñï»½Á). KBo IV 4 IV 5 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38, S. 132). Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 1-2. Roth K., Die Bedeutung des Armenischen, Ð²,1927, ÃÇí 11-12, ¿ç 741-742: Kretchmer P., Der Nationale Name der Armenier, Ð², 1933, ÃÇí 7-8, ¿ç 429, 431 (Ñ³Û»ñ»Ý Ñ³Ù³éáï Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ): Cavaignac E., L'extension de la zone des Gasgas a l'ouest, RHA, 1931, № 4, p. 101-110. ÜáõÛÝÇ, Le premier royaume d'Arménie, RHA, 1934, № 17, p. 11-14. ÜáõÛÝÇ, La place du Palâ et du Tumanna, RHA, 1936, № 22, p. 174-177. Cornelius F., Zur hethitischen Geographie: die Nachbarn des Hethiterreiches, RHA, 1958, № 62, S. 3. ÜáõÛÝÇ, Neue Arbeiten zur Hethitischen Geographie, Anatolica, 1967, № I, S. 68.

Սակայն, այս տեսակետը վաղուց է մերժվել ուսումնասիրողների կողմից և Հայասա-Ազզիի տեղադրումը Խաթթիից հյուսիս-արևելք հստակ երևում է խեթական տեքստերի տվյալներից: Ըստ Գ. Մելիքիշվիլուª Հայասա-Ազզին գտնվում էր Խեթական տերության հյուսիսարևելյան մասում: Ըստ նրա, Խաթթիին տարածքային առումով առավել մոտ է գտնվել Ազզին, այդ պատճառով խեթերը հաճախ Հայասա անվան փոխարեն օգտագործել են այդ տեղանունը: Այսպիսով, Գ. Մելիքիշվիլին Հայասան տեղորոշել է Արևմտյան Եփրատի վերին ավազանում, որին սահմանակից են եղել Կասկա, Իսուվա և Վերին երկրները 64: Ի. Դյակոնովը սկզբնապես Հայասա-Ազզին տեղորոշել է Վերին Եփրատի ավազանում65, սակայն իր հետագա աշխատություններից մեկում, համաձայն չլինելով այն կարծիքին, թե Հայասան պետք է փնտրել ներկայիս Երզնկայի և Էրզրումի շրջակայքում, առաջարկեց տեղադրել այն Սև ծովի հարավ-արևելյան ափերին: Ազզին, ըստ նրա, գտնվում էր Պոնտոսումª Խարշիտ գետի ավազանում և տարածվում էր մինչև Փառնակիա, իսկ Հայասանª Ճորոխ գետի ավազանումª որպես կենտրոն ունենալով Բաբերդ քաղաքի շրջակայքը, որտեղից Հայասայի իշխանությունը կարող էր տարածվել դեպի հարավ: Ազզիի Արիպսա քաղաքը Ի. Դյակոնովը տեղորոշել է Սև ծովի ափերինª Փառնակիայի մոտ, իսկ Ազզիի մյուս հայտնի կենտրոնըª Դուգգաման, նա տեղադրել է Լյուկոս (Գայլ) գետի ավազանում կամ Լյուկոս ու Խարշիտ գետերի ավազանների միջև ընկած լեռնանցքներում: Պախխուվան նա տեղադրել է ներկայիս Կեմախից արևմուտքª Զիմառայի մոտ: Ինգալավան, ըստ նրա, Հայասա-Ազզիի սահմանային բերդերից մեկն էր, սակայն, ի տարբերություն մի շարք հեղինակների,

նա այն հին հայկական Անգեղ

վայրում չի տեղորոշել: Ըստ Ի. Դյակոնովիª Կումմախան գտնվել է ներկայիս Կեմախի տեղում և Հայասայի կազմում է ընդգրկվել միայն ժամանակավորապեսª դրա առավել տարածման տարիներին66: Հայասա-Ազզիի տարածվելը Արևելապոնտական լեռներից հյուսիսª Սև ծովի ափերին քիչ հավանական է և հենվել է միայն Արիպսայի որևէ ջրային տարածքի ափին գտնվելու փաստի վրա, սակայն, այդ ջրային տարածքը կարող էր հանդիսանալ նաև Վանա լիճը (ծովը): Ջ. Մելլաարթը Հայասա-Ազզին տեղադրել է Եփրատի մեծ ոլորանից մինչև Էրզրում ընկած տարածքում` հավանական համարելով նաև, որ այն տարածվել է Արաքսի Ìåëèêèøâèëè Ã., Íàèðè-Óðàðòó, Òáèëèñè, 1954, ñ. 81-82. Äüÿêîíîâ È., Õåòòû, ôðèãèéöû è àðìÿíå, Ïåðåäíåàçèàòñêèé ñáîðíèê (³ÛëáõÑ»ï¨ª ÏÀÑá), 1961, ñ. 333-368 (ï»°ë Ñá¹í³ÍáõÙ ½»ï»Õí³Í ù³ñï»½Á). Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, ñ. 81-84.

հովտում` մինչև Արարատյան դաշտավայր, որտեղ գտնվող Մեծամոր հնավայրը նա համարել է Հայասա-Ազզիի մաս67: Ֆ. Հաազը համաձայն էր այն տեսակետի հետ, որ Հայասա-Ազզին առավելապես պետք է գտնվեր Երզնկայի, Տրապիզոնի և Էրզրումի միջև ընկած տարածքում68: Նման տեղադրություն է առաջարկել նաև Ջ. Յաքարը, նշելով, որ Հայասա-Ազզին գտնվել է խեթական Վերին երկրից արևելք (ներկայիս Թոքաթի և Սեբաստիայի մարզերի տարածքը)ª ընդգրկելով Երզնկայի, Էրզրումի շրջանները, ինչպես նաև Վերին Գայլ և Ճորոխ գետերի ավազանները: Վերին Գայլի ավազանը նա համարում էր այն վայրը, որտեղ արևելյան կասկական ցեղերը սահմանակցել են Հայասա-Ազզիի հետ: Ջ. Յաքարը, Հայասայի տեղադրությունը ենթադրելով այդ տարածքներում, հյուսիսում այն հասցրել է մինչև Սև ծովի ափերը` Տրապիզոնի մոտ69: Ի տարբերություն հայ պատմագիտության մեջ հայտնված տեսակետներիª արևմտյան շատ գիտնականներ Հայասայի պատմությանն անդրադարձել են որպես արևելագիտության մի մասª այն չդիտելով հայոց պատմության տեսանկյունից: Այնինչ Հայասա-Ազզիի պատմության հարցերը կարևոր տեղ են զբաղեցնում հատկապես հայագիտության մեջ: Հայ պատմագիտության մեջ առաջինը Հայասայի պատմության հարցերով զբաղվել է հայտնի խեթագետ, Բ. Հրոզնու աշակերտ Ն. Մարտիրոսյանը: Նրա կարծիքով Հայասա ասելով պետք է հասկանալ Հայաստան, և այն գտնվել է ներկայիս Դերսիմի և Խարբերդի շրջաններում: Մեծ Ծոփքի Անձիտ գավառը, որը համապատասխանում է ներկայիս

Խարբերդի

դաշտին,

հանդիսացել

հայերի

նախնիներիª

հայաների

հայրենիքըª հայերի բնօրրանը: Իսկ հայասական ցեղերի միավորումով այնուհետև ստեղծվել է մի պետություն, որն ընդգրկել է Փոքր Հայքը և Բարձր Հայքի հարավարևմտյան մասը: Ն. Մարտիրոսյանը հավանական է համարել, որ Հայասայի Արիպսա քաղաքը գտնվել է Ծովք լճի ափին կամ Վանա լճի արևմտյան ափերին: Կումմախան, ըստ նրա,

գտնվել

ներկայիս

Կեմախի

տեղում

հանդիսացել

Հայասա-Ազզիի

սահմանամերձ և գլխավոր քաղաքներից մեկը: Ն. Մարտիրոսյանը նշում է, որ Հայասայի դաշնակցային պետության մեջ են ներգրավվել Իսուվա (ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª հետագայի Փոքր Ծոփքի տարածքում), Պալա (Ծոփքի Բալահովիտ գավառը), Իշմերիկա

Mellaart J., Anatolian Trade with Europe and Anatolian Geography and Culture Provinces in the Late Bronze Age, AnSt, 1968, № XVIII, p. 201. Haas V., Die ältesten Nachrichten zur Geschichte des armenischen Hochlands. Xenia, Konstanz, 1985, S. 21-30. Yakar J., Hittite Involvement in Western Anatolia, AnSt, 1976, № 26, p. 117-128 (ï»'ë Ñá¹í³ÍáõÙ ½»ï»Õí³Í ù³ñï»½Á` ¿ç 118). ÜáõÛÝÇ, Beyond the Eastern Borders of the Hittite Empire: an archaeological Assessment.-In: Hittite and Other Anatolian and Near Eastern Studies in Honour of Sedat Alp, Ankara, 1992, p. 508-512.

(սահմանակից է եղել Իսուվա-Ծոփքին և Ազզիին և համապատասխանել է ներկայիս Դերսիմին), Գաշգաշ (ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª այս ժողովուրդն ապրել է Հալիսի ակունքներից մինչև Վերին Եփրատ ընկած տարածքում և նրա անվանումը մնացել է Ճորոխի ակունքների մոտ գտնվող ներկայիս Կիսկիմ ավանի անվան մեջ ) և Ազզի երկրները: Խեթական աղբյուրներում հիշատակված Մալազզիյան (ներկայիս Մալաթիայի մոտ) մերթընդմերթ գտնվել է խեթերի, ասորեստանցիների և հայասացիների ձեռքում 70: Խարբերդի

դաշտը

այդ

ժամանակաշրջանում մասն է

կազմել

Հայկական

լեռնաշխարհի մեկ այլ պետական կազմավորմանª Իսուվայի, որը չի մտել Հայասա-Ազզիի կազմի

մեջ,

չնայած

չի

կարելի

բացառել

իսուվա-հայասական

դաշնակցային

հարաբերությունների գոյությունը որոշակի ժամանակահատվածում: Իսուվան և ՀայասաԱզզին խեթերի կողմից տարբերակվել են որպես տարբեր երկրներ: Առավել ևս դժվար է պատկերացնել Հայասայի ամրացված քաղաք Արիպսայի տեղորոշումը Իսուվայի

(Ծոփքի) տարածքում, կամ Կասկա երկրի և Մալազզիյայի (Մալդիյա) գտնվելը ՀայասաԱզզիի կազմում: Ա. Խաչատրյանն իր ուսումնասիրության մեջ շեշտել է, որ խեթերը Հայաստանի համար ունեին մի ընդհանուր անուն` Հայասա, որի աշխարհագրական դիրքը նա որոշել է Կարինից Վան ընկած տարածքում: Արիպսա քաղաքը նա տեղադրել է Վանա լճի արևմտյան ափին: Հայասա և Հայաստան բառերի նմանությունը հիմք ընդունելովª Ա. Խաչատրյանը նույնպես շեշտել է, որ այն Հայաստան անվան հնագույն ձևն է 71: Հայասայի պատմությանն է անդրադարձել նաև Հ. Տաշյանը: Ըստ նրաª Հայասան Հայաստանի լեռնամասն էր կամ Արևմտյան Հայաստանը: Հայասայի մասն է կազմել Ազզին: Հայասան սահմանակցել է խեթերի Վերին աշխարհին (ըստ Հ. Տաշյանի` Փոքր Հայքի մի մասը և արևելյան Կապադովկիայի որոշ շրջաններ) և Իսուվա երկրին (Ծոփքը, որը Հ. Տաշյանը տվել է նաև Շուվէ ձևով): Ըստ Հ. Տաշյանիª Իսուվան, Ալշեն (Աղձնիքը) և Հայասան հայ ազգի հիմնական բնակեցման վայրերն են եղել72: Հայասայի պատմության հարցերին հանգամանորեն անդրադարձել է Ն. Ադոնցը: Նա նշել է, որ խեթական թագավոր Թուդխալիյաս III-ը Հայասայի դեմ կատարած իր երկրորդ արշավանքի ժամանակ (նրա հետ էր նաև իր որդինª Սուպպիլուլիումասը) ընդհարվել է նրա թագավոր Կարաննիսի հետ Կումմախա քաղաքի մոտ: Կարաննիս թագավորի անունից Ն. Ադոնցը բխեցրել է հայկական Կարին քաղաքի անվանումը, իսկ Ø³ñïÇñáë»³Ý Ü., Ð³Û»ñ¿ÝÇ Û³ñ³µ»ñáõÃÇõÝÁ Ñ»ÃÇ¹»ñ¿ÝÇ Ñ»ï, Ð², 1924, ÃÇí 9-10, ¿ç 453: ÜáõÛÝÇ, äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1961, ÃÇí 3-4, ¿ç 93-105: Ê³ã³ïñÛ³Ý ²., Ð³Û³ëï³ÝÇ ë»å³·ñ³Ï³Ý ßñç³ÝÇ ùÝÝ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1933, ¿ç 41-48: î³ß»³Ý Ð., Ð³Ã»ñ »õ àõñ³ñï»³Ýù, ìÇ»ÝÝ³, 1934, ¿ç 35-36, 167-174, 339-343:

Կումմախայիցª Դարանաղյաց գավառի Կամախ անունը: Սա էլ հիմք է տվել նրան, որ Հայասայի աշխարհագրական դիրքը որոշի Վերին Եփրատի հովտում: Ըստ Ն. Ադոնցիª Կամախի հյուսիսում Հայասան սահմանակցել է Կասկա երկրին, որը տարածվել է Արևելապոնտական լեռների շրջանումª մինչև Հալիսի գետաբերանը: Կասկերի ցեղերն իրենց հաճախակի հարձակումներով անհանգստացրել են խեթերի Վերին երկիրն, ըստ հեղինակիª Խաթթիի հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան մասերը: Նա նույնպես նշել է, որ Հայասա և Ազզի անունները հոմանիշ են և մեջընդմեջ գործածվել են Մուրսիլիսի տարեգրության մեջ նույն տարածքի իմաստով: Ընդ որում, Ն. Ադոնցը տարանջատել է Ազզի, Ալշի և Իսուվա երկրներըª գտնելով, որ դրանք առանձին են եղել: Նա Ազզի երկիրը տեղակայել է Դերսիմի շրջանումª Կումմախա-Կամախ քաղաքի հարավում: Ազզիի երեք քաղաքներըª Ինգալավան, Արիպսան, Դուգգաման, նա տեղադրել է Կումմախա տանող ճանապարհների վրա: Իսուվայի թագավորությունը, ըստ նրա, գտնվել է Հայասայի հարավումª ստորին Արածանիի հովտում, և զբաղեցրել է Եփրատի և Խարպուտի միջև ընկած երկրամասը: Ալշի (կամ Ալզի) երկիրն, ըստ Ն. Ադոնցի,

գտնվել է Իսուվայից

արևելք: Այսպիսով, ըստ Ն. Ադոնցի, Հայասա-Ազզի թագավորությունը գտնվել է Արևմտյան Եփրատի վերին հոսանքի ափերինª Դերսիմի զանգվածի շուրջը, և Իսուվա, Ալշե թագավորությունների հետ միասին ներկայացել է որպես Հայաստանում հայտնի առաջին քաղաքական կազմավորումներից մեկը73: Հայասայի մասին հատուկ ուսումնասիրություն է կատարել Գ. Ղափանցյանը: Իր աշխատության մեջ նա պատկերացում է տվել Հայասայի ընդգրկած տարածքի մասին: Նա համաձայն էր այն մտքի հետ, որ Հայասա-Ազզի երկիրը զբաղեցրել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան մասըª Ճորոխ, Եփրատ և Արաքս գետերի վերին հոսանքի

շրջաններըª

համընկնելով

Փոքր

Հայքի

արևելյան

Բարձր

Հայքի

տարածքներին: Նա Հայասա-Ազզիի կենտրոնում է դրել ներկայիս Կամախի, Երզնկայի, Դերջանի և Սպերի միջև ընկած տարածքը: Գ. Ղափանցյանը կարծում էր, որ Ազզին ընդգրկել է Հայասա-Ազզիի արևմտյան շրջանները, իսկ Հայասան, հավանաբար, գրավել է արևելյան շրջաններըª Դարանաղին, Եկեղյացը, Դերջանը և Սպերը, միգուցե նաև Կարինի շրջանը: Գ. Ղափանցյանը Կումմախան տեղադրել է ներկայիս Կամախի տեղումª այն համարելով Հայասա-Ազզիի կենտրոնը, իսկ հիշատակված Ուրա բերդըª Կամախի մոտ գտնվող հին հայկական Անի ամրոցի տեղում: Գ. Ղափանցյանը կարծում էր, որ Արիպսան և Դուգգաման գտնվել են Հայասա-Ազզիի արևելյան մասումª առավել

²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 35, 39-40, 44-46:

անվտանգ ու հեռու խեթական հարձակումներիցª Կարինի մոտ գտնվող ճահճոտ վայրերում կամ ներկայիս Բերդակ բնակավայրի մոտ, կամ էլ Էրզրումից 15կմ հարավարևելք, որտեղ միջնադարում (VIդ.) հիշատակվել է Արաբիս գյուղըª հնարավոր համարելով,

որ

այդ

բնակավայրի

տեղում

ճահիճ

եղել:

Դեռևս

հռոմեական

ժամանակներից հիշատակվող Ազա քաղաքը (հայոց Սատաղ բնակավայրից արևմուտք), ըստ հեղինակի, հանդիսացել է Ազզի երկրանվան վերափոխված ձևը: Հայասայի Բիթառիգա (Պաթթեյարիկա) քաղաքը գտնվել է հետագայի Բթառիճի մոտ: Հայասա-Ազզին Գ. Ղափանցյանը համարել է հայ-արմենների հնագույն օրրանը, որն արևմուտքում սահմանակցել է խեթական աշխարհի հետ, հավանաբար, հետագայի հռոմեական Զիմարա-Կարահիսար գծովª հարևան լինելով Վերին երկրին, իսկ արևելքում նրա սահմանները հասել են մինչև Կարինի շրջանըª ընդգրկելով Կամախի, Երզնկայի, Դերջանի և Սպերի շրջանները: Արևմուտքից արևելք Հայասա-Ազզին տարածվել է մոտ

150-170կմ: Սակայն, ըստ հեղինակի, այն հավակնություններ է ցուցաբերել նաև ավելի արևմուտք և հարավ ընկած տարածքների վրա74: Կումմախա քաղաքը խեթական սկզբնաղբյուրներում նշվել է որպես առանձին քաղաքական

միավոր

եթե

գտնվել

Հայասա-Ազզիի

կազմում,

ապա

ժամանակավորապես և հետագայում անցել է խեթական գերիշխանության տակ: Քիչ հավանական է, որ այն Հայասայի կենտրոնն է եղել, հաշվի առնելով այդ քաղաքի աշխարհագրական դիրքը (Խաթթիին մոտ գտնվելը) և խեթական աղբյուրներում այդպիսի տվյալների բացակայությունը: Ըստ Ե. Քասունուª Հայասան մի հզոր պետություն է եղել, որը տարածվել է Արևմտյան Եփրատի ավազանից մինչև Վանա լիճ: Հայասայի արևմտյան մասում է գտնվել Ազզին, որը ենթակա է եղել Հայասային և ունեցել է իր թագավորը: Ազզին գտնվել է Բարձր Հայքում և իր մեջ է ընդգրկել ներկայիս Երզնկա քաղաքը և Արևմտյան Եփրատի վերին բազուկի ավազանը: Նա կարծիք է հայտնել, որ Ազզիի մայրաքաղաքը գտնվել է հետագայի Արծն քաղաքի տեղում: Ազզի-Հայասայի և Խուրրի-Միտաննի պետությունների միջև են գտնվել Իսուվա կամ Իսուա, Ալշե և Մեխրի երկրները: Ըստ Ե. Քասունուª Հայասայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվել է Կասկա ցեղերի երկիրը, որը Փոքր Հայքից տարածվել է մինչև Պափլագոնիա: Իսկ Հայասային մոտ գտնվող խեթերի Վերին Աշխարհն, ըստ հեղինակի, հետագա Փոքր Հայքի մեծ մասն է ընդգրկելª Կապադովկիայի որոշ շրջաններով հանդերձ: Հայասացիների գրաված Սամուխա քաղաքը նա տեղորոշել է միջնադարյան Ծամնդավի մոտ: Կումախա կամ Կամուխա քաղաքը Ե. Քասունին

Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí, Åðåâàí, 1948, ñ. 58-64.

համարել է Հայասայի քաղաքներից մեկը և նույնպես տեղորոշել է Անի-Կամախի տեղում: Մուրսիլիսի տարեգրության մեջ հիշատակված Ինգալավա քաղաքը նա տեղորոշել է միջնադարյան Անգեղ բերդի տեղում, իսկ Արիպսա քաղաքըª Վանա լճի ափինª Դատվանի կամ Խլաթի մոտ: Նա համակարծիք չէ այն հեղինակների հետ, որոնք Հայասայի Դուգգամա քաղաքը տեղադրել են Դատվանի մոտ, այլ այդ քաղաքը տեղորոշել է Մանազկերտի մոտ և հավանական է համարել, որ այն հանդիսացել է պետության մայրաքաղաքը: Ազզիի Խալիմանա բնակավայրը նա տեղորոշել է Ծոփքումª

Ialimbanan բնակավայրի տեղում75: Այսպիսով, Ե. Քասունին նույնպես Հայասան տեղադրել է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասումª միևնույն ժամանակ կարծիք հայտնելով, որ իր հզորացման ժամանակ այն, հավանաբար, տարածվել է մինչև Մասիս սար և Ուրմիա լիճ 76: Սակայն, Հայասա-Ազզիի կենտրոնների տեղորոշումը հետագայի Արծնի և Մանազկերտի մոտ ոչ մի փաստով հիմնավորված չէ, առավել հավանական է որպես մայրաքաղաք նշել խեթական տեքստերից հայտնի Հայասա քաղաքը: Անդրադառնալով

Հայասա-Ազզիի

թագավորության

պատմությանըª

Հ.

Մանանդյանը տվել է նաև դրա տեղադրությունը Վանա լճից արևմուտք և հյուսիս ընկած շրջաններում: Նա գտնում էր, որ Հայասայի հյուսիս-արևմտյան սահմանները հասնում էին մինչև Մնձուրի լեռները, այսինքնª մինչև ներկայիս Դերսիմի շրջանը, իսկ արևելքում` մինչև

Վանա

լճի

հյուսիս-արևելյան

ափերը:

Հ.

Մանանդյանը

խեթական

արձանագրություններում նշված Կումմախան կամ Կամուխան նույնացրել է հայկական Կամախի

հետ

(Դարանաղյաց

գավառում),

սակայն,

տարբերություն

մյուս

ուսումնասիրողների, որոնք նշել են, որ այդ բնակավայրը Հայասայի կազմում է գտնվել, նա այն չի մտցրել Հայասա-Ազզիի կազմի մեջ: Կումմախան և նրանից հարավ գտնվող Տանկուվան, ըստ նրա, գտնվել են խեթերին պատկանող սահմանամերձ շրջանում, որն ընդգրկվել էր խեթական արձանագրությունների հիշատակած Վերին երկրի կազմում: Խեթերի Վերին երկիրն, ըստ Հ. Մանանդյանի, Հայասա-Ազզիին սահմանակցել է ոչ թե արևմուտքից, այլ հյուսիսից և հյուսիս-արևմուտքից: Ուսումնասիրողների մեջ առաջինը Հ. Մանանդյանն էր, որ տարբեր աղբյուրներում հիշատակված Ալշի, Ալզի և Ազզի անվանումները միևնույն երկրին է վերագրել, իսկ երկիրը, ըստ նրա, կոչվել է Հայասա իր մայրաքաղաքի

անվամբ

¥Հայասա¤,

որը

Սարգոն

II-ի

արձանագրության

մեջ

հիշատակվել է Ուայաիս ձևով ¥ըստ Հ. Մանանդյանիª այդ քաղաքը գտնվում էր Վանա լճի Ü. ²¹áÝóÁ ¹»é¨ë 1946 Ã. Çñ ³ßË³ïáõÃÛ³Ý Ù»ç Ê³ÉÇÙ³Ý³ ù³Õ³ùÇ ³ÝáõÝÁ Ñ³Ù»Ù³ï»É ¿ñ Ìá÷ùÇ Ιαλιμβάνων ï»Õ³Ù³ëÇ Ñ»ï (²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 44): ø³ëáõÝÇ º., Ü³Ë³Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³Ý, ä¿ÛñáõÃ, 1950, ¿ç 76-78, 80-81, 91, 94, 97, 99, 102-106:

հյուսիսային ափին¤: Ազզի անունն, ըստ նրա,

ունեցել է էթնիկական ծագում, որն

սկզբնապես կրել է տեղի ժողովուրդը: Հ. Մանանդյանը Հայասային հարևան կասկերի ցեղերի բնակության հիմնական տարածքը համարել է ոչ թե Սև ծովի հարավային ափերը, այլ Վերին Եփրատից արևմուտքª ներկայիս Դիվրիղի (միջնադարյան Տեֆրիկե) և Արաբկիր քաղաքների շրջանները: Նա Հայասայի Ուրա ամրոցը տեղորոշել է հետագայի Խարբերդ բնակավայրի տեղում, որից արևմուտք գտնվել է Իսուվա երկիրը (հին հայկական Անձիտ գավառը), որը նույնպես, ըստ նրա, մտել է Հայասայի կազմի մեջ և հանդիսացել է նրա հարավ-արևմտյան սահմանամերձ շրջանըª Եփրատ գետով բաժանվելով հարևան Մելիտենեից: Ըստ Հ. Մանանդյանիª խեթական արձանագրության մեջ հիշատակված Ինգալավան հին հայկական Անգղ բնակավայրն է և Ուրա ամրոցի հետ մտել է Հայասայի կազմի մեջ: Հ. Մանանդյանը Ազզիի Արիպսա քաղաքը տեղորոշել է Վանա լճի ափին, սակայն չի նշել Մուրսիլիսի տարեգրությունում Արիպսայից հետո հիշատակված Դուգգամա քաղաքի գտնվելու վայրը77: Հ. Մանանդյանի աշխատության մեջ նշված Ալզի և Ազզի երկրանունների նույնացումը պատմագրության մեջ չի ընդունվել, քանզի Ալզիի տեղադրությունը Իսուվայից

(Ծոփքից) հարավ-արևելք հենվում է ինչպես խեթական, այնպես էլ

ասորեստանյան տեքստերի վկայությունների և հետագայի հայկական Աղձնիքի հետ համադրման վրա: Լ. Բարսեղյանն անդրադարձել է Հայասա-Ազզիի տեղադրման հարցերին, դրա ռազմա-քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական պատմությանը: Նա շեշտել է, որ Հայասան և Ազզին թե° տարածքային, թե° քաղաքական առումով իրենցից ներկայացրել են միևնույն երկիրը: Հայասայի կենտրոնըª համանուն Հայասա քաղաքը, նա որոնել է Երզնկայի շրջանումª Խայիք կամ Խայեք գյուղի տեղում, որը գտնվում է Բաբերդից 40կմ հարավ-արևմուտք: Իսկ Ազզին տարածվել է Մնձուրի լեռների ստորոտներից մինչև Տուժիկի լեռները: Այն գտնվել է Հայասայից հարավ` մինչև Իսուվայի սահմանները, որը Լ. Բարսեղյանը համարել է Հայասա-Ազզիի կազմի մեջ մտնող երկիր: Նա Դուգգամա քաղաքը տեղադրել է Իսուվայում (ներկայիս Խարբերդի շրջանում): Դուգգամայից ոչ շատ հեռու գտնվող Արիպսան նույնպես գտնվել է Իսուվայումª Խարբերդից ոչ հեռու գտնվող Ծովք լճի (ներկայիս Գյոլջուկ) ափին և հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի ամրացված բնակավայրերից մեկըª նրա հարավային սահմանի վրա: Իսկ Ինգալավա քաղաքը, որտեղից Արիպսա քաղաքի դեմ արշավել է խեթական Մուրսիլիս II թագավորը, Լ. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 68-155.

Բարսեղյանը տեղորոշել է հայկական աղբյուրներից հայտնի Անգեղտուն գավառում, որը գտնվել է Արևմտյան Տիգրիսի ակունքների շրջանում: Ըստ նրաª այստեղ հայտնի է եղել Ակլ գյուղը, որի տեղում գտնվել է Ինգալավա քաղաքը: Այսպիսով, Լ. Բարսեղյանը Հայասա-Ազզին հիմնականում տեղորոշել է Բարձր Հայքում և Փոքր Հայքումª նրա հարավային սահմաններն անցկացնելով պատմական Ծոփք նահանգով78: Իսուվան գտնվել է խեթական պետության արտաքին քաղաքականության ոլորտում և նշվել որպես Հայկական լեռնաշխարհի ազդեցիկ երկրներից մեկը և եթե Արիպսան գտնվեր Իսուվայի հարավում, ապա այդ դեպքում այն ամբողջապես պետք է մտներ Հայասա-Ազզիի կազմի մեջ, որի հետ դժվար է համաձայնվել, սակայն, չբացառելով նաև Իսուվայի և Հայասայի քաղաքական և մշակութային կապերը: Հայասա-Ազզիի պատմությանն է անդրադարձել նաև Ս. Երեմյանը: Նա նշել է, որ հայ ժողովրդի ձևավորման ընթացքն անցել է չորս հիմնական փուլ, և դրանցից յուրաքանչյուրը կապված էր պատմական Հայաստանի տարածքի չորս կենտրոնների հետª Բարձր Հայք, Ծոփք, Վանա լճի ավազան և Արարատյան դաշտավայր: Ամենահին և հիմնական օղակներից մեկն այս գործընթացում հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի ցեղային միությունը: Այն խեթական արձանագրություններում անվանվել է «Հայասա ¥կամ Խայասա¤ քաղաքի երկիր» կամ «Ազզի քաղաքի երկիր»ª իր քաղաքային կենտրոնների անուններով: Ս. Երեմյանը Թիլ-Հայասա քաղաքը տեղադրել է հին հայկական Թիլ ավանի տեղում: Այս տեղորոշումը տալովª նա հանգել է այն մտքին, որ Հայասա երկրի կորիզը և նրա սկզբնական տարածքը եղել է հին հայկական Եկեղյաց գավառըª անտիկ դարաշրջանի Ակիլիսենեն, որը և համապատասխանել է Երզնկայի դաշտին: Թիլ ավանը տեղադրված է եղել այդ դաշտի կենտրոն Երիզա ¥Երզնկա ¤ քաղաքից ոչ հեռու, որի տեղում գտնվելիս է եղել Հայասա երկրի մյուս կենտրոնըª Ազզի քաղաքը: Ս. Երեմյանը համաձայն չէր այն վարկածների հետ, որ Հայասա-Ազզի երկիրը գտնվել է Վանա լճից հյուսիս և արևմուտք ընկած տարածքներում կամ Սև ծովի մերձպոնտոսյան ափերին: Նա համաձայն էր Ն. Ադոնցի այն եզրակացությանը, որ Արիպսա քաղաքը պետք է տեղադրել ներկայիս Դենիզլի գյուղի տեղումª Դիվրիղի քաղաքից ոչ հեռու: Դենիզլի գյուղը գտնվել է ճահճոտ վայրում, որտեղ ենթադրվել է, որ նախկինում լիճ պետք է լիներ, որի մասին է վկայում նաև Գյոլդաղ լեռան անունը, որ նշանակում է «Լճի լեռ»: Ս. Երեմյանը Արիպսայի

´³ñë»ÕÛ³Ý È., Ê³Û³ë³-²½½ÇÇ áõ Ýñ³ ÙÇ ù³ÝÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ï»Õ³¹ñÙ³Ý Ñ³ñóÇ ßáõñç, ä´Ð, 1963, ÃÇí 3, ¿ç 307-313: ÜáõÛÝÇ, Èç èñòîðèè äðåâíåéøèõ ïëåìåííûõ ñîþçîâ Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ â XV-XIII ââ äî í.ý. (Õàéàñà-Àççè), Åðåâàí, 1964, ñ. 9-11. ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ë³-²½½ÇÇ ëáóÇ³É-ïÝï»ë³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, îÐ¶, 1964, ÃÇí 6, ¿ç 101-106: ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ë³-²½½ÇÇ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÇó, îÐ¶, 1964, ÃÇí 7, ¿ç 73-79:

հետ հիշատակված Դուգգամա քաղաքը տեղադրել է ներկայիս Դոգան գյուղի տեղում, որն էր անտիկ Դագոնան: Այս բնակավայրերից բացի խեթական աղբյուրները Հայասա երկրում հիշատակել են Ուրանª «Հայասա երկրի գլխավոր ամրոցը», որի տեղադրման հարցում Ս. Երեմյանը համակարծիք էր Գ. Ղափանցյանի հետ, որն այն տեղադրել է Երզնկայի դաշտում: Ս. Երեմյանը գտնում է, որ այդ ժամանակաշրջանում պետք է գոյություն ունեցած լիներ նաև հին հայկական Դարանաղի գավառի ամրոց-քաղաքը Եփրատի ափինª Anniaca անվան տակ, որը կապ է ունեցել Հայասայի Աննիյաս թագավորի անվան հետ: Հեղինակը նշում է, որ Երզնկայի դաշտի խոշոր կենտրոններից է եղել Բիթառիգա քաղաքը, ներկայումսª Բթառիճ, որն այլ կերպ կոչվել է Պաթթեյառիկա, որի անունը երբեմն վերագրվել է ողջ Հայասա-Ազզի երկրին: Ըստ Ս. Երեմյանիª բուն Հայասա-Ազզին հյուսիսում սահմանակցել է Բալա ¥Պալա, Գայլ գետի վերին հոսանքի շրջանը¤ և Դումաննա ¥անտիկ Դոմանայի, հետագայի Թումնա գյուղի շրջանըª Բաբերդից արևմուտք, Ճորոխ գետի հովտում¤ ցեղերի երկրներին: Այսպիսով, կենտրոնական

Ս.

Երեմյանը

շրջանները

եզրակացնում

գտնվել

են

է,

անտիկ

որ

Հայասա-Ազզի

աղբյուրներում

միության

հիշատակված

Ակիլիսենեում, որն ընդգրկել է հին հայկական Եկեղյաց, Դարանաղի-Աղիվ ու Մուզուր գավառները, և այն խեթական Բարձր երկրից հյուսիս-արևմուտք է գտնվելª հայոց Բարձր Հայք աշխարհումª ընդգրկելով նաև բուն Փոքր Հայքը79: Իր մի շարք աշխատանքներում Հայասա-Ազզիի պատմությանն է անդրադարձել նաև Վ. Խաչատրյանըª իր ուսումնասիրություններն ամփոփելով «Հայաստանը մ.թ.ա. XV-

VII

դարերում»

աշխատության

մեջ:

Իր

աշխատություններում

նա

խեթական,

ասսուրական, ուրարտական սեպագիր աղբյուրների և Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» համապատասխան նյութի համեմատական վերլուծությամբ պարզել է, որ հայոց պետականության մասին առաջին վկայությունները վերաբերում են մ.թ.ա. XVդ. վերջերին: Նա նույնպես նշել է, որ Հայասան հաճախ հանդես է գալիս Ազզի անվան փոխարեն: Հայասա-Ազզի երկրի մեջ են գտնվել Ինգալավա, Արիպսա, Դուգգամա, Ուրա քաղաքները: Ինգալավա քաղաքը հեղինակը նույնացրել է Ճորոխ գետի ստորին հովտում գտնվող հայկական Նիգալ գավառի հետª իր համանուն կենտրոնով: Արիպսան գտնվել է Ճորոխ գետի միջին ավազանումª Սպերից քիչ դեպի հյուսիս-արևելք: Դուգգամա քաղաքը տեղադրվել է միջնադարի Ազորդ գավառում: Այս գավառի անվան մեջ, ըստ Վ. Խաչատրյանի, պահպանվել է Ազզի երկրի անունը: Հայասա-Ազզին ընկած է եղել Ճորոխ

ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 29-33:

գետի ավազանումª ձգվելով մինչև Սև ծով: Այն հարավում սահմանակցել է Բարձր երկրին ¥ըստ հեղինակիª Երզնկայի և Էրզրումի շրջաններ ¤: Բարձր երկրի մեջ մտել են Խատենա, Խախանի և Իստիտինա գավառները: Խատենան իր Կումմախա քաղաքով, որը հետագայի Կամախն է, գտնվել է Եփրատի հովտումª ոլորանից մինչև Երզնկայի շրջանը: Իսկ Երզնկայի շրջանը Խախանին է եղելª Խախա ¥հայկ. Խախ¤, Դանկուվա ¥միջնադարի Մթնի,

ներկայիս`

Միտինի¤

Բիտեյարիգա

¥հայկ.

Բթայառիճ¤

քաղաքներով:

Իստիտինան, ըստ նրա, ընկած է եղել Երզնկայի շրջանից անմիջապես դեպի արևելքª մինչև Եփրատի ակունքները: Իստիտինա գավառի բնակավայրերից են եղել Զազիսան, որն Էրզրումի շրջանի Զազան է: Իսկ Իստիտինայի Արծիյա քաղաքը միջնադարի հայկական Արծն է: Այդ շրջանում է գտնվել նաև Խալիմանա բնակավայրը, որը Վ. Խաչատրյանը հակված է

նույնացնելու միջնադարի Մանյա այրք տեղանվան հետ:

Կանուվարա բնակավայրը գտնվել է Իստիտինայի մեջ: Վ. Խաչատրյանն առաջարկել է այն նույնացնել Կարինի շրջանի միջնադարի հայկական Կան բնակավայրի հետ: Նա համարում է, որ Հայասա երկրի մեջ է մտել նաև Բարձր կոչված նահանգը (Կումմախա քաղաքի շրջանը): Հաջորդ երկիրը, որը նույնպես մտել է Հայասայի կազմի մեջ, Պախխուվան է իր Արխիտա քաղաքով. այն հեղինակը նույնացրել է ժամանակակից Պախ բնակավայրի հետ: Այն գտնվել է Բյուրակնի լեռների արևմտյան մասում: Հայասայի կազմի մեջ, ըստ նրա, մտել է նաև Իսուվան ¥Արածանի գետի ստորին ավազանը ¤: Տարածաշրջանի հաջորդ վարչաքաղաքական միավորը, որը Վ. Խաչատրյանի կարծիքով Հայասայի կազմի մեջ է մտել, Ծուխման է: Այն նա նույնացրել է ասսուրական արձանագրություններում վկայված Ծուխմու ¥Սուխմու¤ երկրի հետ, որը գտնվել է Բյուրակնի լեռների արևելյան հատվածում: Վ. Խաչատրյանը նշել է, որ Հայասա թագավորության սահմանները հաճախ չեն ընդգրկել նշված բոլոր նահանգները, որոնցից մի քանիսը մերթ ընդ մերթ նվաճվել են խեթական թագավորների կողմից և մտցվել Խեթական պետության կազմի մեջ: Հայասան հարավից սահմանակից է եղել Տիգրիսի վերին ավազանի Ալզիյա ¥հայկ. Աղձնիք ¤, իսկ հյուսիս-արևելքումª Կասկա երկրին ¥Արևելապոնտական լեռների շրջան ¤: Այսպիսով, ըստ Վ. Խաչատրյանի, Հայասա երկիրն ընդգրկել է Ազզի, Կումմախա ¥Բարձր¤, Իսուվա, Պախխուվա և Ծուխմա նահանգները և զբաղեցրել է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան հատվածըª Հայկական Տավրոսի, Արևմտյան Եփրատ գետի և Սև ծովի միջև80: Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, Åðåâàí, 1971, ñ. 128-132, 137-145. ÜáõÛÝÇ, Õàéàñöû, ÈÐ¶, 1972, ÃÇí 8, ¿ç 32-35: ÜáõÛÝÇ, Õàéàñà è Íàèðè, ÈÐ¶, 1973, ÃÇí 11, ¿ç 32-41: ÜáõÛÝÇ, Íàèðè è Àðìèíà, ÈÐ¶, 1976, ÃÇí 8, ¿ç 62, 70: ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ,

Հայ

ժողովրդի

ծագման

հարցերի

ընդհանուր

համատեքստում

Հայասայի

պատմությանն է անդրադարձել Մ. Գավուքճյանը: Ըստ նրաª Հայասա-Ազզին հայկականնաիրյան բազում ցեղերից մեկն է հանդիսացել և գտնվել է Բարձր Հայքում: Այս ցեղային միությունն, ըստ նրա, կործանվել էր Խեթական պետության անկումից առաջ: Մ. Գավուքճյանը նշել է, որ այս ցեղային միության քայքայումից հետո վերապրած հայասական ցեղերի նոր կենտրոնն է հանդիսացել Խախա քաղաքը (հետագայի Եկեղյաց գավառի Խախ բնակավայրը)81: Հայասա-Ազզիի պատմության, տեղադրության հարցերին է անդրադարձել նաև Ա. Քոսյանը: Նա նույնպես Հայասա-Ազզին տեղադրել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևմուտքումª Վերին Եփրատի ավազանում: Արևմուտքից այն սահմանակցել է Վերին երկրին, որն ընդգրկել է Հալիսի վերին հոսանքներից մինչև Վերին Եփրատի մեծ ոլորանն ընկած շրջանը: Ա. Քոսյանը խեթական արձանագրություններից հայտնի Կումմախան նույնպես նույնացրել է ժամանակակից Կեմախի ¥հայկ. Անի-Կամախ ¤ հետ: Սակայն, ի տարբերություն ուսումնասիրողների մեծ մասի, նա Կումմախան համարել է առանձին քաղաքական միավոր, որը չի մտել Հայասայի կազմի մեջ և գտնվել է վերինեփրատյան տարածաշրջանի երկու առաջատար քաղաքական միավորներիª Հայասա-Ազզիի և Իսուվայի անմիջական մերձակցությամբ: Ըստ Ա. Քոսյանիª մինչ այդ անհայտ Լիտտա, Տավատենա,

Ուտկունիսա,

Խուդդու,

Պարտանտա,

Իյանիննա,

Լալատտա,

Տախանիսարա, Ուկսու քաղաքները, հավանաբար, գտնվել են Հայասայում82: Հ. Ավետիսյանը ևս նշել է, որ Հայասա-Ազզի պետական միավորը գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմուտքում: Նա Հայասայի վիճահարույց Արիպսա քաղաքը հնարավոր է համարել տեղադրել Անի-Կամախ չհասած եփրատյան կղզիներից մեկի վրա83: Այսպիսով,

ուսումնասիրողների

պատմաաշխարհագրական Ընդհանրացնելով

խնդրո

դիրքի

հիմնավորումները

վերաբերյալ

առարկա

որոշակի

թեմային

Հայասա-Ազզիի

առումով

նվիրված

տարբեր

են:

մասնագետների

աշխատություններըª մենք փորձեցինք ներկայացնել պատմագիտության մեջ եղած ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 34-38: ¶³íáõù×»³Ý Ø., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Í³·áõÙÁ, ØáÝÃñ¿³É, 1982, ¿ç 66-72: øáëÛ³Ý ²., Ø. Ã. ³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ºñ¨³Ý, 1999, ¿ç 71, 72, 84, 113, 159, 166: ÜáõÛÝÇ, Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ØØ²ºÄ, 2001, XX, ¿ç 239: ÜáõÛÝÇ, ²ÝÇ-Î³Ù³ËÁ Ë»Ã³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, ä´Ð, 2002, ÃÇí 3, ¿ç 237-240: ÜáõÛÝÇ, Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ØØ²ºÄ, 2003, XXII, ¿ç 254-259: ÜáõÛÝÇ, Ê»Ã³Ï³Ý KUB XXVI 62 ë»å³·Çñ ï»ùëïÁ ¨ ì»ñÇÝ º÷ñ³ïÇ ³í³½³ÝÇ å³ïÙ³Ï³Ý ³ßË³ñÑ³·ñáõÃÛ³Ý ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ, ØØ²ºÄ, 2004, XXIII, ¿ç 472-484: ÜáõÛÝÇ, Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 54, 58, 69, 79, 84, 93, 100, 101, 157: ²í»ïÇëÛ³Ý Ð., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ¨ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ØÇç³·»ïùÇ å»ï³Ï³Ý Ï³½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Ù.Ã.³. XVII – IX¹¹., ºñ¨³Ý, 2002, ¿ç 44, 81, 106:

տարբեր կարծիքները, որոնք ըստ պատմաաշխարհագրական բովանդակության կարելի է խմբավորել հետևյալ կերպ. ա¤ Հայասա-Ազզին գտնվել է Վերին Եփրատի, Վերին Գայլի ու Ճորոխի ավազաններումª

ընդգրկելով

Բարձր

Հայքի

Փոքր

Հայքի

տարածքները

[Ն.

Մարտիրոսյան (Հայասա-Ազզիի դաշնակցային պետության մեջ է ընդգրկել նաև Ծոփքի տարածքը), Ա. Գյոտցե, Է. Կավենյակ, Ֆ. Հաազ, Ջ. Յաքար, Հ. Տաշյան, Ն. Ադոնց, Գ. Ղափանցյան, Լ. Բարսեղյան (Հայասա-Ազզին հիմնականում տեղորոշել է Բարձր Հայքում, սակայն, նրա մեջ ընդգրկել է նաև Ծոփքի տարածքը), Ս. Երեմյան, Ա. Քոսյան, Հ. Ավետիսյան], բ) Հայասա-Ազզին գտնվել է Սև ծովի ափերին և հիմնականում տեղորոշվել է Հայկական լեռնաշխարհից դուրս (այն սկզբնապես Սև ծովի հարավ-արևելյան ափերին էր տեղորոշել նաև Ա. Գյոտցեն, այնուհետև նա վերանայել է իր այդ տեսակետը: Ֆ. Կոռնելիուսը տեղորոշել է Հայասա-Ազզին Սև ծովի ափին գտնվող ներկայիս Սամսուն բնակավայրի մոտ: Ի.Դյակոնովը նույնպես առաջարկել է Հայասա-Ազզին տեղադրել Սև ծովի ափերինª Խարշիտ գետի ավազանում, սակայն նրա հարավային սահմանները հասցրել է մինչև Ճորոխի ավազանը), գ¤ Հայասա-Ազզին գտնվել է Վանա լճից հյուսիս և արևմուտք և ընդգրկել Արևմտյան Հայաստանի տարածքի մեծ մասը [Է. Ֆոռեր, Յ. Ֆրիդրիխ (առաջարկել է Հայասան տեղադրել Արևելապոնտական լեռների և Վերին Տիգրիսի ակունքների միջև), Ա. Խաչատրյան, Հ. Մանանդյան, Ե. Քասունի (կարծիք է հայտնել, որ իր հզորացման ժամանակ Հայասա-Ազզին տարածվել է մինչև Ուրմիա լիճը), Վ. Խաչատրյան (նշել է, որ Հայասա-Ազզին ընկած է եղել Հայկական Տավրոսի, Եփրատ գետի և Սև ծովի միջև), Ջ. Մելլաարթ (Հայասա-Ազզին տեղորոշել է Բարձր Հայքից մինչև Արարատյան դաշտավայր ընկած տարածքում)]: Քննելով

մասնագետների

կարծիքները

Հայասա-Ազզիի

պատմաաշխարհագրական դիրքի վերաբերյալª կարելի է ասել, որ Հայասա-Ազզին գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհում և արևմուտքից սահմանակից է եղել Խեթական տերությանը: Պատմաբանների մեծ մասը նշել է, որ Հայասա-Ազզին գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան կողմումª կենտրոն նշելով հիմնականում Բարձր Հայքի տարածքը: Սակայն ակնհայտ է նաև, որ Հայասա-Ազզիի տարածքի մասին խեթական սկզբնաղբյուրներում տվյալներ կան այնքանով, որքանով որ խեթերը կարողացել են ներթափանցել Հայկական լեռնաշխարհի խորքերը: Մասնագետներն առավել հստակ

ցույց են տվել Հայասա-Ազզիի հատկապես արևմտյան սահմանները, որոնք անցնում էին հիմնականում պատմական Փոքր Հայքի կամ Բարձր Հայքի տարածքով, որտեղ ՀայասաԱզզին սահմանակցել է Խաթթիի հետ, իսկ Արևելապոնտական լեռներովª կասկերի ցեղերի հետ: «Ծովի մեջ գտնվող» Արիպսա քաղաքը հարկավոր չէ Սև ծովի ափին փնտրել, քանզի A.AB.BA84 գաղափարագիրը նշանակել է նաև լիճ: Բնական է, որ ժամանակին Հայասան բացի արևմտյան հարևանից (Խեթական պետություն) ունեցել է որոշակի կապեր նաև հարավային և արևելյան երկրների հետ: Սակայն դրանց մասին որևէ գրավոր աղբյուր առայժմ հայտնի չէ, ինչն անհնար է դարձնում որոշել Հայասա-Ազզի պետության ընդգրկած տարածքները Հայկական լեռնաշխարհի արևելքում ու հարավում: Հայկական լեռնաշխարհում Հայասա-Ազզիի տարածքային ընդգրկման խնդրի լուծմանը զգալիորեն նպաստելու է գալիս հնագիտական նյութի և խեթական սեպագիր աղբյուրների տվյալների համադրումը: Լեռնաշխարհի ուշբրոնզեդարյան հնագիտական վայրերի

ժամանակագրական

շղթայի

մեջ

ընդհանրությունների

դիտարկումով

հնարավորություն է ընձեռվում համակարգված մոտեցմամբ քննարկել Հայասա-Ազզիի հուշարձանների պատմական նշանակության խնդիրը:

1. 2. Հայասա-Ազզիի բնակավայրերի տեղադրու թյու նը

Ստորև նշվող ցանկում տրված են Հայասա-Ազզիիª խեթական աղբյուրներից հայտնի տեղանունները (KUR, URU, ïUR.SAG): Ցանկում ներառված են Հայասա-Ազզիի կազմում

գտնվող

տեղանունները,

ինչպես

նաև

անուններ,

որոնց

հայասական

պատկանելիությունը ենթադրվում է: Շատ

տեղանունների

կապակցությամբ

տարբեր

հեղինակների

տված

բացատրություններին և մեկնաբանություններին կարելի է վերապահումով մոտենալ, քանզի մենք չգիտենք, թե խեթերը այդ տեղանունները տվել են իրենց լեզվին համապատասխան, թե դրանք նույնությամբ վերցրել են տեղաբնիկներից: Բացի այդ, բոլոր տեղադրությունները կարելի է առաջարկել մոտովորապես, հաշվի առնելով այն, որ մեզ հազարամյակներ են բաժանում այդ ժամանակաշրջանից և շատ տեղանուններ չեն պահպանել իրենց նախնական անունները, կամ էլ տեղանվան եզակի հիշատակությունը թույլ

չի

տալիս

առաջարկել

որևէ

հստակ

տեղադրություն:

Friedrich J., Hethitisches Elementarbuch, II T., Heidelberg, 1946, S. 104.

Որոշ

դեպքերում

էլ

ակնհայտորեն

խեթական

տեղանունները

մասնագիտական

գրականության

մեջ

ներկայացվել են որպես հայասական, որը հանգեցրել է սխալ մեկնաբանությունների: Հին տեղանունների հետ համադրվող ժամանակակից տեղանունները ներկայացվել են այնպես, ինչպես դրանք առկա են ուսումնասիրություններում:

Ազզի (KURURUAz-zi, KURAz-zi, URUAz-zi, KURURUA-az-zi )85 Խեթական աղբյուրների հաղորդած վկայությունները ցույց են տալիս, որ թե°

քաղաքական, թե° տարածքային առումով Հայասան և Ազզին իրենցից ներկայացնում էին միևնույն երկիրը: Այս համանմանությունը ակնհայտորեն երևում է խեթական թագավոր Մուրսիլիս II-ի տարեգրության մեջ, երբ հիշատակվում է, թե ինչպես խեթական զորքերի հրամանատար Նուվանցան Ազզի երկրի մարդկանց Կաննուվարա քաղաքի տակ հաղթեց: Նույն տարեգրության մեկ այլ տեղում խեթական թագավորն արձանագրել է, որ Նուվանցան Կաննուվարայի տակ հաղթել է Հայասա երկրի մարդկանց 86: Այս համանմանությունը առաջին անգամ նկատել է Է. Ֆոռերը87: Ամենայն հավանականությամբ Ազզի անվամբ քաղաք գոյություն չի ունեցել, չնայած որ խեթական սկզբնաղբյուրներում բազմիցս Ազզի երկրանունը նշվել է նաև «քաղաք» շում.ª URU գաղափարագրով88: Ուսումնասիրողներից

շատերն

Ազզին

տարանջատել

են

Հայասայիցª

այն

համարելով ինքնուրույն միավոր ու տարբեր տեղադրություններ են առաջարկել

(մերձպոնտական շրջանում, Ճորոխի ավազանում և այլուր )89: Ըստ Գ. Ղափանցյանիª Ազզի

անունը

պահպանվել

էր

Փոքր

Հայքումª

Անտոնինոս

կայսեր

երթուղում

հիշատակվող Aza (Ազա) քաղաքի անվան մեջ90: Ըստ Վ. Խաչատրյանիª Ազզի անունը պահպանվել է Ճորոխի ավազանի կենտրոնում գտնվող միջնադարի հայկական Ազորդ գավառի անվան մեջ91: Ա. Քոսյանն Ազզին Հայասա-Ազզի պետությանª Խաթթիին սահմանակից շրջանն է համարում92: Հաշվի առնելով վերը նշված փաստը (Հայասայի համանմանությունը Ազզիի հետ)ª ²½½Ç ³Ýí³Ý³Ó¨Á ·ñíáõÙ ¿ Ý³¨ ²½Ç Ó¨áí, Ñ³í³Ý³Ï³Ý ¿ Ñ³Ù³ñíáõÙ, áñ »ñÏáõ z ï³é»ñÇ Ñ³çáñ¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ³Ûë ³Ýí³Ý Ù»ç Ï³ñ»ÉÇ ¿ ·ñ»É Ý³¨ Ù»Ï ï³éáí (RGTC, VI, S. 59; RGTC, VI/2, S. 19): KBo IV 4 II. KBo III 4 IV (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38, S. 122-123). Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 4. Àëï Ü. Ø³ñïÇñáëÛ³ÝÇ ²½½Ç »ñÏñ³ÝáõÝÁ ³é³ç³ó»É ¿ Ñ³Û»ñ»ÝÇ ³½-, ³½Ý §ó»Õ, ë»ñáõÝ¹, ïáÑÙ, ·»ñ¹³ëï³Ý¦ µ³éÇó (Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., Üå³ëï ÙÁ Ñ»Ã ¨ Ñ³Û µ³é³ùÝÝáõÃÛ³Ý, ä´Ð, 1972, ÃÇí 2, ¿ç 171): Cornelius F., Neue Arbeiten zur hethitischen Geographie, Anatolica, 1967, № 1, S. 68. Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, Åðåâàí, 1968, ñ. 83. Êàïàíöÿí Ã., Èñòîðèêî-ëèíãâèñòè÷åñêèå ðàáîòû. Ê íà÷àëüíîé èñòîðèè àðìÿí. Äðåâíÿÿ Ìàëàÿ Àçèÿ, ò. 1, (³ÛëáõÑ»ï¨ª ÈËÐ, 1), Åðåâàí, 1956, ñòð. 43-46. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 35: øáëÛ³Ý ².,Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 45:

կարելի է շեշտել, որ Ազզին ընդգրկել է նույն տարածքը, ինչ որ Հայասան93: 2.

Արիպսա (URUA-ri-ip-ša-a, URUA-ri-ip-ša-a-an, URUA-ri-ip-ša-aš)94 Արիպսա քաղաքը հիշատակվել է Մուրսիլիս II-ի տարեգրության մեջª որպես

Հայասա-Ազզիի ամրացված քաղաքներից մեկը: Խեթական արքան Հայասայի դեմ կատարած արշավանքի ընթացքում գրավել է Արիպսան, որն, ըստ տարեգրությանª «ծովի մեջ էր գտնվում»95: Խեթական բնագրում Արիպսայի տեղադրության այսպիսի նկարագրությունն առաջ է բերել տարբեր կարծիքներ: Ուսումնասիրողների մի մասը Հայասա-Ազզին տեղորոշել են Սև ծովի ափերինª ելնելով այն կարծիքից, որ այս քաղաքը գտնվել է Սև ծովի ափերին: Է. Ֆոռերն Արիպսան տեղադրել է Վանա լճի արևմտյան ափինª Կիզվանդաղ կոչվող վայրում96: Իսկ Ն. Ադոնցն Արիպսան համարել է Եփրատի ջրերից գոյացած ճահիճների մեջ գտնվող մի բերդ, որը գտնվել է Եփրատի և նրա վտակ Արաբկիր գետակի միացման կետում գոյություն ունեցող Դենիզլու բնակավայրի տեղում 97: Գ. Ղափանցյանը կարծել է, որ Արիպսան և Դուգգաման գտնվել են Հայասա-Ազզիի արևելյան մասում, առավել անվտանգ ու հեռու խեթական հարձակումներիցª ԿարինԷրզրումի մոտ գտնվող ճահճոտ վայրերումª կա'մ Բերդակ բնակավայրի մոտ, կա'մ էլ Էրզրումից 15կմ հարավ-արևելք, որտեղ միջնադարում (VIդ.) հիշատակվել է Արաբեսս(ոս)

(Արաբիս) գյուղը, հնարավոր համարելով, որ այդ բնակավայրի տեղում ճահիճ է եղել 98: Լ. Բարսեղյանն Արիպսա քաղաքը տեղորոշել է Ծոփքի Ծովք լճի ափին 99: Ըստ Վ. Խաչատրյանիª Արիպսան հետագայի Արաբ-կալե բերդն էª Սպերից քիչ դեպի հյուսիսարևելքª Ճորոխի ափին: Նա ստուգաբանել է Արիպսա անունը հայերենի առª «կողքին, առջև» նախդիրով և ափ արմատի հետ100: Ա. Քոսյանը նույնպես հավանական է համարել Արիպսան տեղադրել Էրզրումի շրջանումª ճահճացած լճի կամ Թորթումի լճի մոտ101: Արիպսայի տեղադրման հարցում զգալի պարզություն կարող է մտցնել Դուգգամա քաղաքի տեղորոշումը, որը հիշատակվել է նշված տարեգրության մեջ: Այն խեթական արքան գրավել է Արիպսայի նվաճումից հետո: Դուգգաման մեծ հեռավորության վրա չէր ´³ó³éí³Í ã¿ Ý³¨, áñ ²½½ÇÝ Ñ³Ý¹Çë³ó»É ¿ Ð³Û³ë³-²½½Ç å»ïáõÃÛ³Ý ³ñ¨ÙïÛ³Ýª Ê³ÃÃÇÇÝ ³é³í»É Ùáï ·ïÝíáÕ ë³ÑÙ³Ý³ÛÇÝ ßñç³ÝÁ: RGTC, VI, S. 37. KBo IV 4 IV 5 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 132-133). Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 18. ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 46: ÈËÐ, 1, ñ. 56, 59. ´³ñë»ÕÛ³Ý È., Ê³Û³ë³-²½½ÇÇ áõ Ýñ³ ÙÇ ù³ÝÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ï»Õ³¹ñÙ³Ý Ñ³ñóÇ ßáõñçÁ, ä´Ð, 1963, ÃÇí 3, ¿ç 311: Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 35, 44: øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 39:

կարող գտնվել Արիպսայից: Այն հիշատակվել է նաև «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում, որն ակտիվ մասնակցություն է հանդես բերել տարածաշրջանում (Հայկական լեռնաշխարհի

արևմտյան

մաս)

ծավալված

քաղաքական

ու

ռազմական

գործընթացներին102: Ըստ այդմ, կարելի է Արիպսան տեղորոշել այդտեղ գտնվող որևէ ջրային տարածքի (ամենայն հավանականությամբ լճի) ափին 103: Հավանական է, որ Մուրսիլիս II-ը 10-րդ տարվա արշավանքի ժամանակ հայտնվել էր Վանա լճի ավազանում, որտեղ և գտնվել էր այս քաղաքը: 3.

Արխիտա (URUAr-Æi-ta, URUA-ar-Æi-i-ta, URUE-er-Æi-ta)104 «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում հիշատակված են Հայկական լեռնաշխարհի

մի շարք երկրներ105: Հայասան անվանապես չի հիշատակվել, սակայն տեքստում հանդես են գալիս որոշ քաղաքներ, որոնք քիչ ավելի ուշ շրջանի աղբյուրից հայտնի են որպես Հայասա-Ազզիի բնակավայրեր: Համաձայն տեքստիª Պախխուվայի հակախեթական գործունեության շրջանում այդ երկրի դաշնակիցը Արխիտան է եղել: Է. Ֆոռերն առաջինն էր, որ Արխիտա քաղաքանունը նույնացրել է Էրխիտայի հետ106: Գ.Ղափանցյանը շեշտել է, որ քաղաքի անունն առաջացել է խեթ. arÆa-«սահման» բառից և հավանական համարել, որ քաղաքի անունը նշանակել է «սահմանային» 107: Վ. Խաչատրյանը նույնպես նշել է, որ Արխիտա քաղաքի անունը խեթերեն arÆa «սահման» բառի գործիական հոլովաձևն է և քաղաքը տեղորոշել է պատմական Հաշտյանք գավառի Երիզա (հայ. երեզ «եզր») ավանի տեղում 108: Այս քաղաքը հիշատակվել է նաև խեթա-հայասական պայմանագրի վերջում տրված աստվածների ցուցակում109: Հայասայի աստվածների շարքում հիշատակվում է «Արխիտա քաղաքի Ամպրոպի աստվածը» (DU tak-ša-an-na-aš

Ar-Æi-ta)110: Այս

URU

վկայության հիման վրա կարելի է նշել, որ Արխիտան հանդիսացել է Հայասայի պաշտամունքային կենտրոններից մեկը: Այն հիշատակված է նաև Խեթական տերության KUB XXIII 72 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ØØ²ºÄ, 2001, XX, ¿ç 240). Î³ñ»ÉÇ ¿ Ñ³Ù³Ó³ÛÝí»É Ý³¨ ³ÛÝ Ñ»ÕÇÝ³ÏÝ»ñÇ Ñ»ï, áíù»ñ ²ñÇåë³Ý ï»Õáñáß»É »Ý §Þ³Ùµ Î³ñÝáÛ¦ Ï³Ù §ÌáíÝ Î³ñÝáÛ¦ Î³ñÇÝ-¾ñ½ñáõÙÇ Ùáï ·ïÝíáÕ ×³Ñ×³ó³Í É×Ç Ùáï: RGTC, VI, S. 31.

KUB XXIII 72.

Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 8. ÈËÐ, 1, ñ. 60, сн. 1. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 44: ²Ûë å³ÛÙ³Ý³·ÇñÁ Ñ³Ù³ñí»É ¿ ÏÝùí³Í Ê³ÃÃÇÇ ³ñù³ Âáõ¹Ë³ÉÇÛ³ë III-Ç ¨ Ð³Û³ë³ÛÇ ³ñù³ Î³ñ³ÝÝÇÇ ÙÇç¨ (Ù.Ã.³. XIV¹. I Ï»ë) (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 5), Ï³Ù êáõååÇÉáõÉÇáõÙ³ë I-Ç ¨ ÊáõÏÏ³Ý³ÛÇ ÙÇç¨ (Ù.Ã.³. XIV¹. Ï»ë»ñ) (Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, Åðåâàí, 1971, ñ. 148), Ï³Ù ¿É ØáõñëÇÉÇë II-Ç ¨ ²ÝÝÇÛ³ÛÇ ÙÇç¨ (Ù.Ã.³. XIV¹. II Ï»ë) (Carruba O., Die Hajasa-Verträge Hattis, Documenta Asiae Minoris, Wiesbaden, 1988, S. 59-75), ë³Ï³ÛÝ, í»ñçÝ³Ï³Ý³å»ë Ñ³ñóÁ ãÇ å³ñ½í»É ¨ å³ÛÙ³Ý³·ñÇ ³Û¹ Ñ³ïí³ÍÁ ÙÝ³ó»É ¿ ãÃí³·ñí³Í: KUB XXVI 39 I 32 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6).

հյուսիս-արևելյան շրջաններից և վերինեփրատյան երկրների առանձին բնակավայրերից հավաքագրված պայմանագրային զինծառայության զինվորների ցուցակում: Տեղանվան սկզբում a-e/i

հերթագայությունը լուրջ խոչընդոտ չէ, քանի որ ցուցակում Արխիտան

տրված է Էրխիտա անվանաձևով (URUErÆita = URUArÆita): Խեթական տերության հյուսիսարևելյան և արևելյան շրջաններին հարող երկրների շարքում Արխիտա քաղաքը

(URUErÆita ձևով) վկայված է Սալա քաղաքից հետոª Լիտտա և Տեմիյա քաղաքներից առաջ111: Ա. Քոսյանն այս քաղաքը տեղորոշել է Կումմախայի և Պախխուվայի հարևանությամբ112: Ինչպես երևում է, քաղաքը գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում, որտեղ էլ ծավալվել են «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում հիշատակված դեպքերը: Արնիյա (URUAr-ni-ya)

Հայասայի վերոհիշյալ

Արնիյա

քաղաքը

նույնպես

հիշատակվել

պայմանագրի

վերջումª

աստվածների

ցուցակում,

խեթա-հայասական որտեղ

Հայասայի

աստվածների ցուցակում հիշատակվել է «Արնիյա քաղաքի Ամպրոպի աստվածը» (DU

Ar-ni-ya)113: Արնիյա քաղաքը Հայասա-Ազզիի պաշտամունքային կենտրոններից մեկն

URU

էր: Է. Ֆոռերն այն համեմատել է մ.թ.ա. 714թ. Սարգոնյան տարեգրությունում հիշատակված Արմարիլի նահանգի Արնիյա քաղաքի հետ, կամ հին հայոց Առնի քաղաքի հետª Վանա լճի հյուսիսային ափին114: Ըստ Գ. Ջահուկյանիª այս տեղանվան հիմքում ընդհանուր

փոքրասիական

Arn-հիմքն է, իսկ

ըստ

Վ.

Խաչատրյանիª

Արնիյա

բնակավայրը Սպերի Առնոսն է, որի մեջ առկա է հայերենի հնդեվրոպական ծագմամբ առն «վայրի խոյ» արմատը115: Սակայն հնարավոր է նաև, որ Արնիյա անվան հիմքում Ար դիցանունն ընկած լինի: Աղբյուրներիª ներկայումս հայտնի տվյալները հնարավորություն չեն ընձեռում Արնիյայի համար որևէ հստակ տեղադրություն առաջարկել: 5.

Գազու[…](URUGa-zu-ú[?]) Այս

քաղաքը

պայմանագրում:

Այն

նույնպես

հիշատակվել

Հայասա-Ազզիում

կենտրոններից մեկն էր (DÚ-na-ga-aš-ta-aš

վերոհիշյալ

Ունագաստաս

խեթա-հայասական

աստծո

պաշտամունքի

URU

Ga-zu-ú(-)[-])116:

KUB XXVI 62 IV 34 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ØØ²ºÄ, 2003, XXII, ¿ç 256). øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 37: KUB XXVI 39 I 29 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 8. æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ. ºñ¨³Ý, 1987, ¿ç 339: Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XVVII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 44: KUB XXVI 39 I 31 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6).

Ըստ Գ. Ղափանցյանիª Գազու քաղաքի անվանումը կարելի է համեմատել կասկական Գազզապա (Gazzapa) քաղաքի հետ ու Պոնտոսի Գազզիուրա ամրոցի հետ (հռոմեական ժամանակաշրջանում)117: Հ. Մանանդյանի կարծիքով Գազու քաղաքն իր անվամբ և տեղադրությամբ համապատասխանել է ներկայիս Հազո բնակավայրին (Բիթլիսից 60կմ հարավ-արևմուտք)118: Վ. Խաչատրյանը հավանական է համարել, որ այս քաղաքը հայերեն կոչվել է Գազ և իր հիմքում ունեցել է հայերեն գազ «աքցան» արմատը և այդպես է կոչվել տեղի բնական պաշտպանվածության հետևանքով119: Նյութի սղությունն ու քաղաքանվան այս եզակի հիշատակությունը թույլ չեն տալիս առաջարկելու որևէ հստակ տեղադրություն: 6.

Գասմիյախա (URUGa-aš-mi-ya-Æa) Հայասա-Ազզիի պաշտամունքային կենտրոններից Գասմիյախան հայտնի է միայն

Հայասայի աստվածների ցուցակում: Այն հանդես է գալիս որպես [՜]խուխուս աստծո պաշտամունքի վայր ([…]-Æu-Æu-uš

Ga-aš-mi-ya-Æa)120: Գասմիյախայի հայասական

URU

այս աստծո անունից պահպանվել են միայն վերջին երեք սեպանշաները (-Æu-Æu-uš)121: Աղբյուրների սակավ տվյալները հնարավորություն չեն ընձեռում Գասմիյախա քաղաքի համար առաջարկել որևէ տեղադրություն: 7.

Դուգգամա (URUDu-ug-ga-am-ma-na,

URU

Du-ug-ga-ma,

URU

Du-ug-ga-a-ma, URUDu-uq-qa-am-

ma, URUDu-uk-kam-ma-an, URUDu-uk-ka-ma-an, URUDu-uk-ka-am-ma-an)122 Հայասա-Ազզիի Միտայի»

տեքստում,

այս

նշանակալի

Մուրսիլիս

II-ի

քաղաքը

հիշատակվել

տարեգրություններում,

«Պախխուվացի

Խաթթուսիլիս

III-ի

«Ինքնակենսագրությունում», ինչպես նաև խեթա-հայասական պայմանագրի տեքստում, որտեղ տրվել են Հայասայի պաշտամունքային կենտրոնները: «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում Դուգգամայից Աիսսին հանդես է գալիս որպես Պախխուվայի հետագա լոյալության երաշխավոր: Այսպիսով, Դուգգամանª որպես քաղաք, գոյություն է ունեցել դեռևս

Արնուվանդաս I-ի օրոք (մ.թ.ա. XIVդ. սկիզբ) և

խեթերի կողմից դիտվել է որպես դաշնակից քաղաք123: ÈËÐ, 1, ñ. 46, сн. 2. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 103. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 43: KUB XXVI 39 I 34 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). Àëï Ü. Ø³ñïÇñáëÛ³ÝÇª ³Ûë ù³Õ³ùÁ Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ ¿ Î³ëÙ³ µÝ³Ï³í³ÛñÇÝª îÇíñÇÏÇ ¨ ´ÇÝÏÛ³ÝÇ ÙÇç¨, ¼ÇÙ³é³ÛÇ Ùáï (Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1961, ÃÇí 3-4, ¿ç 98): Àëï ¶. Ô³÷³ÝóÛ³ÝÇ, ³Ûë ³ëïÍá ³ÝáõÝÁ å»ïù ¿ ÑÝã»ñ áñå»ë Î³ñËáõËáõ (Ï³Ù Î³ñËáËá), kar Ï³Ù ka-ar µ³ó³Ï³ÛáÕ Ù³ëÇ ³í»É³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ (ÈËÐ, 1, ñ. 95): RGTC, VI, S. 435-436. øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 240-242:

Մուրսիլիս II-ն իր տարեգրություններում ներկայացրել է, որ արշավելով դեպի Հայասաª գրավել է Արիպսա և Դուգգամա քաղաքները: Խեթական զորքը գրավել է Դուգգաման Արիպսան նվաճելուց հետո, ուստի, ինչպես վերը նշվեց, այս քաղաքները մոտ են գտնվել իրար124: Հայասայի աստվածների շարքում հիշատակվում է «Դուգգամայի Բալթաիգ աստվածը» (DBa-al-ta-ik

Du-ug-ga-am-ma-na)125: Այս վկայության հիման վրա դժվար չէ

URU

ենթադրել, որ Դուգգաման հանդիսացել է Հայասայի ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև պաշտամունքային կենտրոններից մեկը: Մասնագիտական գրականության մեջ փորձ է արվել տեղորոշել Դուգգամա քաղաքը. այն համեմատվել է անտիկ Դագոնայի հետ, Փոքր Հայքում 126, Վանա լճի ափին գտնվող Դատվանի հետ127, Մանազկերտի հետ (Ե. Քասունին կարծիք է հայտնել, որ այն Հայասայի մայրաքաղաքն է եղել)

և այլն: Դուգգամա քաղաքի անունը Գ. Ջահուկյանը

բխեցրել է խեթերենի dukk-/dugg- «տեսանելի լինել» բայարմատից129: Վ. Խաչատրյանը գտնում է, որ այդ տեղանվան մեջ առկա է -ama(r) (-awar) բայահիմքերից գոյական կազմող խեթական ածանցը, որը բառերի տրական հոլովաձևում դառնում է - amana: Դուգգաման, ըստ Վ. Խաչատրյանի, Թորթումի շրջանի պատմական Հայ գյուղի անվան խեթերեն թարգմանությունն է (հայել «տեսնել») 130: Ա. Քոսյանն առավել հավանական է համարել քաղաքի մոտավոր տեղադրությունը Երզնկայից հյուսիս կամ հյուսիս-արևելք 131: Նշենք,

որ

Դուգգամայի

տեղադրությունը

պետք

պայմանավորված

լինի

Արիպսայի տեղադրության հետ: 8.

Իյանիննա (URUI-ya-ni-in-na) Այս քաղաքը նշվել է Հայասայի Ուրա սահմանային քաղաքի մոտ գտնվող

բնակավայրերի ցուցակում132: Սակայն մասնագետների մի մասը հակված է տեքստում հիշատակված այս Ուրան նույնացնելու Դաշտային Կիլիկիայի համանուն քաղաքի հետ

(տե°ս Ուրա քաղաքի մասին հատվածը): Ցուցակում բացի Իյանիննայից հիշատակվել են նաև

URU

Ukšu, […..]-u, [?]-x-x-riu, [….-t/š]ata, [….]-mitta,

ïuddu, […..-i]šta,

URU

Lalatta

Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 132-137. KUB XXVI 39 I 32-33 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 45: ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 31: Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 19-20. ø³ëáõÝÇ º., Ü³Ë³Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³Ý, ä¿ÛñáõÃ, 1950, ¿ç 104: æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 335: Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 35, 44: øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 99: KUB XXVI 29+KUB XXXI 55 (øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 58).

բնակավայրերը133:

Ինգալավա (URUIn-ga-la-wa) Ինգալավա

քաղաքը

հիշատակվում

միայն

Մուրսիլիս

II-ի

«Տասնամյա

տարեգրությունում»: Տասներորդ տարվա տարեգրության մեջ նկարագրվել է արշավանքը դեպի Հայասա-Ազզի: Շարժվելով դեպի Ազզիª Մուրսիլիս II-ն իր բանակի զորատեսն անցկացնում է Ինգալավա քաղաքում.

57. ma-aÆ-Æa-an-ma Æa-me-eš-Æa-an-za ki-ša-at nu I-NA KUR URUAz-zi 58. da-a-an KAS-ši nam-ma pa-a-un nu-za I-NA

URU

In-ga-la-wa

59. A-NA ÉRIN MEŠ ANŠU.KUR.RAïIA ú-w-a-tar i-ya-nu-un…134 «Հենց որ գարունը բացվեց, դեպի Ազզի երկիր երկրորդ անգամ ճանապարհ ընկա և Ինգալավա քաղաքում հետիոտն զորքերի և մարտակառքերի զորատես անցկացրեցի՜»: Այնուհետև խեթական արքան, խորանալով Հայասա-Ազզիի տարածքում, գրավում է Արիպսա և Դուգգամա քաղաքները: Պատմագրության մեջ կարծիք է հայտնվել, որ Ինգալավան Հայասա-Ազզիի քաղաքներից մեկն է եղել և գտնվել է հին հայկական Անգեղ տուն գավառում, առաջարկվել են նաև այլ տեղադրություններ: Է. Ֆոռերն Ինգալավան փնտրել է Անգեղ տուն գավառի Անգղ ամրոցի տեղում, սակայն նշել է, որ այն չի գտնվել Հայասայի կազմումª չբացառելով նաև, որ Ինգալավան կարող էր գտնվել նաև Վերին Եփրատի հովտում135: Ե. Կավենյակը նույնպես Ինգալավան տեղորոշել է Ինգիլայիª հին հայկական Անգեղ տան տարածքում136: Գ. Ղափանցյանը հնարավոր է համարում, որ Ինգալավան մինչև արշավանքի սկիզբն արդեն Հայասա-Ազզիից գրավվել էր 137: Ջ. Գարստանգի և Օ. Գըրնիի աշխատության մեջ Ինգալավան տեղորոշվել է Գայլ (Լյուկոս) գետի հովտում գտնվող անտիկ Մեգալուլա քաղաքի տեղում 138: Ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª Ինգալավան Ծոփքի Անգեղ տեղանունն է (ներկայիս Ակլ)139: Ըստ Ս. Երեմյանիª Հայասայի ԻնգալավաԹարխիգամա քաղաքը գտնվել է հետագայի Թորդանի տեղումª Եկեղյաց գավառում 140: Ն. Ադոնցն Ինգալավա քաղաքը փնտրել է Կումմախա տանող ուղիների վրաª Եփրատի արևմտյան ափին141: Հ. Մանանդյանը համաձայնել է Է. Ֆոռերի այն տեսակետի հետ, որ

Kammenhuber A., Keilschrifttexte aus Boğazköy (KBo XVI), Orientalia, 1970, № 39, 4, S. 557. øáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 116-117: KBo IV 4 III 57-59=2Bo TU 58 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 130-131). Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 13-14. Cavaignac E., Le premier royaume d'Armenie, RHA, 1934, № 17, p. 12. ÈËÐ, 1, ñ. 54. Garstang J., Gurney O., The Geography of the Hittite Empire, London, 1959, p. 39. Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ¿ç 90-91: ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ¿ç 31: ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 45:

Ինգալավան հետագայի Ինգիլենեն է, հին հայկական Անգեղ տունը, ներկայիս Էգիլը: Այդ քաղաքն, ըստ Հ. Մանանդյանի, Հայասա-Ազզիի բնակավայրերից է եղել և նվաճվել էր խեթերի կողմից142: Վ. Խաչատրյանն Ինգալավան համեմատել է Ճորոխի ստորին հովտի հայկական Նիգալ գավառի համանուն կենտրոնի հետª գտնելով, որ հայասական այդ քաղաքի անունը կազմված է հայերենի հնդեվրոպական նիգ «դռան ետևի սողնակ» և ալք «խորք, խորունկ տեղ» արմատներից: Խեթերն, ըստ նրա, այդ անվան «ի» հնչյունը դրափոխել ենª ավելացնելով իրենց լեզվի –awa(r) ածանցը143: Ըստ Ա. Քոսյանիª Ինգալավան կարող էր գտնվել կա°մ Հայասային սահմանակից տարածքում, կա°մ էլ հենց Հայասայի սահմանամերձ որևէ շրջանում144: Հարկ է նշել, որ Մուրսիլիսի տարեգրությունում չի նշվել, որ նա անցել է Եփրատ գետը և առաջացել Իսուվայի տարածքով, եթե ընդունենք, որ Ինգալավան գտնվել է Անգեղ տուն գավառում: Ըստ տեքստիª քաղաքն, ամենայն հավանականությամբ, գտնվել է հայասա-խեթական սահմանային գոտում: Ըստ այդմ, կարելի է առաջարկել քաղաքի տեղադրությունը Վերին Եփրատի ավազանում, որտեղից ճանապարհ էր բացվում դեպի Հայասա-Ազզի պետության խորքերը: 10.

Լալատտա (URULa-la-at-ta) Հիշատակվել

Հայասայի

սահմանամերձ

Ուրա

քաղաքի

մոտ

գտնվող

բնակավայրերի ցուցակում145: 11.

Լախա (ïUR.SAGLa-Æa-a) Լախա լեռնանունը հանդես է գալիս խեթական արքա Սուպպիլուլիումաս I-ի

արձանագրությունում.

22. … ar-Æa wa-ar-nu]-ut URUZu-uÆ-Æa-pa-an-ma-kán URU-an 23. [Æu-u-ma-an-da-an ar-Æ]a wa-ar-nu-ut NAM.RAMEŠ-ma-kán 24……….I-N]A URUïa-ya-ša i-ya-at-ta-at 25……….]x-at na-an IŠ-[T]U ïUR.SAGLa-Æa-a …այրեց

Ծուխապա

քաղաքը,

ամբողջովին

քաղաքն

այրեց,

գերիները

(փախստականները)………դեպի Հայասա գնացին՜՜՜. և նրան Լախա լեռներից՜146: Խեթական բանակն արշավանքի ժամանակ ներխուժել էր Իսուվա, այնուհետև ռազմերթը շարունակելովª հասել էր Ծուխապա երկիրը: Այն նվաճելուց հետո խեթական Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 99. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 34, 42-43: øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 110: KUB XXVI 29,6 (øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 69, 117). KUB XXXIV 23 I 25 (Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, 3, p. 83).

արքան արշավել է դեպի Հայասա: Ծուխապան Իսուվայի հարևանությամբ էր և սահմանակից է եղել Հայասային, որտեղ և գտնվել են Լախա լեռները (կամ լեռը): Հավանաբար, այս լեռները Իսուվայից հյուսիս-արևելք են գտնվել147:

12.

Լախիրխիլա (URU La-Æi-ir-Æi-la) Այս քաղաքի մասին հիշատակություն է պահպանվել է KUB XXVI 39 I տեքստում,

որտեղ Լախիրխիլան ներկայացվել է որպես […ս/տ]անուս աստծո պաշտամունքի վայր

([D…-š/t]a-an-nu-uš

La-Æi-ir-Æi-la)148: Հայասական բնակավայրերի շարքում այն նշվել է

URU

երրորդը և հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի պաշտամունքային կենտրոններից մեկը: Դժվար է Լախիրխիլա քաղաքի համար որևէ հատուկ տեղադրություն առաջարկել, քանի որ նյութը շատ սուղ է, և որևէ այլ տեքստում այս քաղաքանունը չի հիշատակվել:

13.

Լիտտա (URULi-it-ta)149 Հիշատակվել

վերինեփրատյան

Խեթական

երկրների

տերության առանձին

հյուսիս-արևելյան բնակավայրերից

շրջաններից

հավաքագրված

պայմանագրային զինծառայության զինվորների ցուցակի տեքստում: Պայմանագրի տեքստում ներկայացվել են հինգ տեղանուններ հետևյալ հաջորդականությամբª

URU

Ša-a-la,

URU

E-er-Æi-ta,

URU

Li-it-ta,

ïa-x-

URU

Te-mi-ya: Լիտտա քաղաքը ցուցակում տրվել է

URU

Հայասայի Արխիտա (տեքստում տրվել է Էրխիտա ձևով) և Տեմիյա (որը, թերևս նույնն է, ինչ այլ տեքստերից հայտնի Տիմմիյան, ժամանակակից Ջիմինª Երզնկայից քիչ հարավարևելք) քաղաքների միջև150: Ա. Քոսյանը այս քաղաքը հնարավոր է համարում տեղորոշել հռոմեական

աղբյուրներում

վկայված

Olotoedariza

(տարընթերցումներից

մեկըª

Lytararizon, գտնվել է Նիկոպոլիսից-Սատաղ ճանապարհի վրա) բնակավայրի տեղում151: Լիտտա քաղաքն, ըստ երևույթին, գտնվել է Վերին Եփրատի ավազանում, ներկայիս Ջիմին քաղաքից արևելքª Հայասա-Ազզիի սահմանային արևմտյան մասում:

14.

Խալիմանա (URUïa-li-ma-na-a) Հայասական այս քաղաքը հիշատակվում է Մուրսիլիսի տարեգրությունում: Իր

արշավանքի ընթացքում գրավելով Հայասա-Ազզիի Արիպսա և Դուգգամա քաղաքներըª ì. Ê³ã³ïñÛ³ÝÁ Ï³ñÍÇù ¿ Ñ³ÛïÝ»É, áñ È³Ë³ É»éÝ»ñÁ Ý»ñÏ³ÛÇë ´Ûáõñ³ÏÝÛ³ Ï³Ù Ð³ÛÏ³Ï³Ý ä³ñ É»éÝ»ñÝ »Ý (Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, ñ. 141. ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 58): KUB XXVI 39 I 28 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). ì. Ê³ã³ïñÛ³ÝÝ ³Ûë ³ëïÍá ³ÝáõÝÁ í»ñ³Ï³Ý·Ý»É ¿ áñå»ë [Izzi-iš-t]a-an-nu-uš (Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, ñ. 148): ¶. Ô³÷³ÝóÛ³ÝÝ ³é³ç³ñÏ»É ¿ È³ËÇñËÇÉ³ ù³Õ³ùÇ ³ÝáõÝÁ Ã³ñ·Ù³Ý»É áñå»ë §È³ËÇñÇ ÑÛáõÕ¦ (ÈËÐ, 1, ñ. 60, сн. 1): Ertem H., Coğrafya Adlari Dizini, Ankara, 1973, s. 87. RGTC, VI, S. 249. KUB XXVI 62 IV 35 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ¿ç 256). øáëÛ³Ý ²., Ê»Ã³Ï³Ý KUB XXVI 62 ë»å³·Çñ ï»ùëïÁ ¨ ì»ñÇÝ º÷ñ³ïÇ ³í³½³ÝÇ å³ïÙ³Ï³Ý ³ßË³ñÑ³·ñáõÃÛ³Ý ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ, ØØ²ºÄ, 2004, XXIII, ¿ç 276:

Մուրսիլիս II-ը վերադառնում է Խաթթի, սակայն հաջորդ տարիª իր թագավորության տասնմեկերորդ

տարում,

նա

կրկին

արշավում

Հայասա

այնտեղ

խեթական

գերիշխանությունն ամրապնդելու համար: Հայասայի բնակիչները խեթական արքային ընդառաջ

են ուղարկում

Խալիմանա

քաղաքից

Մուտտիին:

Նրան հաջողվում

բանակցությունների միջոցով թույլ չտալ, որպեսզի խեթական արքան կրկին ներխուժի Հայասա-Ազզի152: Ն. Ադոնցն այս քաղաքանունը համեմատել է Ծոփքի Іαλιμβάνων բնակավայրի հետ153: Գ. Ղափանցյանը կարծիք է հայտնել, որ Մուտտին կարող էր հանդես գալ նաև որպես Հայասա-Ազզիի թագավոր, որը փոխարինել էր խեթերից պարտություն կրած Աննիյասին154: Եթե այդ կարծիքը ճիշտ է, ապա կարելի է ենթադրել, որ Խալիմանան այդ ժամանակ հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի քաղաքական կենտրոնը: Սակայն

նյութի

սղությունը

թույլ

չի

տալիս

առաջարկելու

որևէ

կոնկրետ

տեղադրություն Խալիմանա քաղաքի համար:

15.

Խարսալասա ([URUïA]R-ša-la-ša-an, URUïAR-ša-la-aš-ši) Խարսալասա քաղաքանունը հիշատակվել է երկու անգամª ինվենտարային և

գուշակային խեթական տեքստերում: Ինվենտարային տեքստում հիշատակվել է Æuwaši կոչվող սրբավայրում պահվող

ïaršalašši քաղաքի Ամպրոպի աստծո արձանը, իսկ

URU

գուշակային տեքստի նպատակն է եղել պարզել Հայասա-Ազզիի դեմ կազմակերպված (կամ կազմակերպվող) արշավանքի ընթացքը155: Հնարավոր է նաև, որ

ïAR-ša-la-aš-ši-ն

URU

նույնական չէ [URUïA]R-ša-la-ša-an բնակավայրի հետ156: Այս քաղաքը գտնվել է Հայասայի սահմանային Ուրա քաղաքի մոտ:

16.

Խուդդու (URUïu-ud-du) Խեթական տեքստում հիշատակվել է որպես Հայասայի Ուրա քաղաքի մոտ

գտնվող բնակավայրերից մեկը: Տեքստն իրենից ներկացնում է «միջին խեթական փուլի»

(մ.թ.ա. XVդ. վերջ - XIVդ. սկիզբ) պայմանագիրª կնքված Ուրա քաղաքի հետ157: 17.

Կամ... (URUKam [...]) Այս քաղաքանունը հանդիպում է հայասական աստվածների ցուցակում: Այն

հանդիսացել է Տարումուս աստծո պաշտամունքի վայրը (DTa-a-ru-u-mu-uš

URU

Kam-[…])158:

KBo IV 4 IV 44, 50 (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 138-141). ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 44: ÈËÐ, 1, ñ. 74. RGTC, VI, S. 90. RGTC, VI/2, S. 32 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ¿ç 254-255). øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 54: KUB XXVI 29+KUB XXXI 55 (øáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 58, 117). KUB XXVI 39 I 29 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6).

Քաղաքի անվան մեջ պակասում են մի քանի սեպանշաններ, ինչը դժվարություն է ստեղծում տեղանունն ամբողջովին վերականգնելու համար: Այս քաղաքը նույնացվել է խեթական սկզբնաղբյուրներից հայտնի Կումմախայի

(KURURUKummaÆa)ª հետագայի Կամախի հետ: Ն. Ադոնցն այս պակասավոր տեղանունը վերականգնել է Kam(uÆa)159: Ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª խեթական արձանագրությունների մեջ պահպանված Կումմախան ներկայիս Քեմախն էª պատմական Դարանաղյաց գավառի Կամախը: Նա համարել է, որ այդ քաղաքը հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի սահմանամերձ և գլխավոր քաղաքներից մեկը 160: Հ. Մանանդյանն այս տեղանունը համեմատել է եփրատյան Կամախի հետ, սակայն նշել է նաև Բիթլիսից 8կմ հեռու գտնվող ժամանակակից Կամախ գյուղըª որպես հավանական տեղադրություն այդ բնակավայրի համար161: Եթե

Kam [...] քաղաքանունը հնարավոր է վերականգնել

URU

KummaÆa, ապա

URU

կարելի է ենթադրել, որ Կումմախա քաղաքը պայմանագրի կնքման պահին գտնվել է Հայասայի կազմում: Դեռևս Թուդխալիյաս III-ի հայասական արշավանքի ընթացքում Կումմախայի մոտ հանդիպել էին խեթական և հայասական զորքերը:

42. nu ma-aÆ-Æa-an A-BI A-BI-YA I-NA KUR URUïa[-ya-ša a]-ar[-aš(?)] 43. nu-uš-ši mKar(?)-an-ni-iš LUGAL KUR URUïa-ya-ša[… 44. [ŠA-PA]L(?) URUKum-ma-Æa za-aÆ-Æi-y[a… Երբ պապս Հայասա երկիր եկավ, նրան Կարաննիսըª Հայասայի արքան ՜ Կումմախայի տակ ճակատամարտ՜ 162: Արձանագրությունը կազմել է տվել Մուրսիլիս II-ըª նշելով, որ իր պապըª Թուդխալիյաս III-ը, շարժվել է Հայասա և այնտեղ Կումմախա քաղաքի մոտ հանդիպել է Հայասայի Կարաննիս արքայի զորքերի հետ և ճակատամարտ տվել: Հետագայում քաղաքը նորից անցել է խեթական գերիշխանության ներքո և նշվել է որպես առանձին քաղաքական միավոր163:

18.

Հայասա (KUR

ïa-ya-ša, KUR

URU

ïa-ya-ša-aš, URUïa-a-ya-ša-an,

URU

ïa-a-ya-ša-aš, KUR

URU

ïa-ya-ša-za,

URU

ïa-a-ya-ša,

URU

ïa-ya-ša-an, URUïa-ya-ša, URUïa-ya-ša-az, URUïa-i-ya-ša)164

URU

Մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ. խեթական սկզբնաղբյուրներում հիշատակվել է Հայասա ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 46: Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ¿ç 94-95: Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 76. Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10, 2, p. 66. Houwink ten Cate Ph. H. J., The Records of the Early Hittite Empire (C. 1450-1380 B. C.), Leiden, 1970, p. 75. øáëÛ³Ý ²., ²ÝÇ-Î³Ù³ËÁ Ë»Ã³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, ä´Ð, 2002, ÃÇí 3, ¿ç 225-241: RGTC, VI, S. 63-64. RGTC, VI/2, S. 22.

երկիրըª երբեմն հանդես գալով Ազզի անվամբ: Արձանագրություններում Հայասան գրվել է և' որպես երկրանուն, և' որպես քաղաքանուն: Խեթական սեպագիր աղբյուրներում URU «քաղաք, բնակավայր» շումերերեն գաղափարագիրը դրվել է նաև որոշ երկրների անունների առջևից, մինչդեռ այդ երկրներում համանուն քաղաքներ չեն եղել: Սակայն, ամենայն հավանականությամբ, Հայասա-Ազզիում Հայասա անվամբ քաղաք գոյություն է ունեցել և հանդիսացել է թագավորության քաղաքական և պաշտամունքային կենտրոնը: Խեթական սեպագիր տեքստերում տվյալներ չկան այն մասին, որ խեթական արքաներից որևէ մեկի օրոք Հայասա քաղաքը նվաճվել է, չնայած որ նրանք բազմիցս ներխուժել են Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան շրջանները, ինչը վկայում է այն մասին, որ քաղաքը հեռու է մնացել խեթական զորքերի արշավանքների երթուղիներից: Ամենայն հավանականությամբ, երկրի մայրաքաղաքը գտնվել է առավել անվտանգ և անհասանելի արևելյան շրջաններում: Խեթա-հայասական պայմանագրի վերջում տրված աստվածների ցուցակում, հայասական քաղաքների շարքում առաջինը հիշատակվել է Հայասա քաղաքը, որպես երկրի գլխավոր աստվածության պաշտամունքի կենտրոն 165: Հայասա տեղանունը մասնագետների մեծ մասի կարծիքով հայ ցեղանվան բացատրության գլխավոր կռվանն է: Առաջին անգամ Ն. Մարտիրոսյանը հայտնեց այն կարծիքը, որ Հայասան հայ ազգի հնագույն հայրենիքն է եղել, իսկ Հայասայի բնակիչները հայերի նախնիներն են հանդիսացել166: Կ. Ռոթն, իսկ այնուհետև ավելի հիմնավոր ու համոզիչ կերպով Պ. Կրեչմերը նույնպես ցույց են տվել, որ Հայասա երկիրը նույնն է, ինչ որ Հայքը կամ Հայաստանը167: Գ. Ղափանցյանը Խայեք (Բաբերդից հարավ-արևմուտք) բնակավայրի անունը բխեցնում է Հայասա տեղանունից 168: Ս. Երեմյանը Թիլ-Հայասա քաղաքը տեղադրել է հին հայկական Թիլ ավանի տեղում (Երզնկայից ոչ հեռու) 169: Հ. Մանանդյանը նշել է, որ երկիրը Հայասա է կոչվել իր մայրաքաղաքի անվամբ (Հայասա), որը Սարգոն II-ի արձանագրությունում հիշատակված է եղել Ուայաիս ձևով և գտնվել է Վանա լճի հյուսիսային ափին170: Վ. Խաչատրյանն ավելի հիմնավոր կերպով ապացուցել է, որ Հայասա տեղանվան հիմքում հայ էթնոնիմն է ընկած: Ըստ նրա, խեթերը օտար արմատին, որը հարևան ժողովրդի ինքնանունն է, ավելացրել են իրենց ածանցը (-aša)171:

19.

Պախխուտեյա (URUPa-aÆ-Æu-u-te-ya)

KUB XXVI 39 I 26 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). Ø³ñïÇñáë»³Ý Ü., Ð³Û»ñ¿ÝÇ Û³ñ³µ»ñáõÃÇõÝÁ Ñ»ÃÇ¹»ñ»ÝÇ Ñ»ï, Ð², 1924, ÃÇí 9-10, ¿ç 453: Roth K., Die Bedeutung des Armenischen, Ð², 1927, ÃÇí 11-12, ¿ç 741-750: Kretchmer P., Der Nationale Name der Armenier, Ð², 1933, ÃÇí 7-8, ¿ç 429-432 (Ñ³Û»ñ»Ý Ñ³Ù³éáï Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ): ÈËÐ, 1, ñ. 41. ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 30: Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 103. Õà÷àòðÿí Â., Õàéàñöû, ÈÐ¶, 1972, ÃÇí 8, ¿ç 38:

Այս բնակավայրը նույնպես հիշատակվել է KUB XXVI 39 I տեքստում, որտեղ տրվել է հայասական աստվածների ցուցակն իրենց պաշտամունքի կենտրոններով: Ըստ այդ ցուցակիª Պախխուտեյան հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի պաշտամունքային կենտրոններից մեկը, որտեղ պաշտել են Ամպրոպի աստծուն (DU URUPa-aÆ-Æu-u-te-ya)172: Ըստ Վ. Խաչատրյանիª Պախխուտեյան ժամանակակից Պախ բնակավայրն է և գտնվել է Բյուրակնի լեռների արևմտյան հատվածում: Նա Պախխուտեյան նմանեցնում է Պախխուվա քաղաքի հետ173, որն, ինչպես վերը նշվեց, հիշատակվել է «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում (KUB XXIII 72): Ըստ այդ տեքստիª Պախխուվան գտնվել է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում, սահմանակից է եղել Իսուվայի և Հայասայի տարածքներին: Ինչ վերաբերում է Պախխուվա և Պախխուտեյա անունների նմանությանը, ապա, ամենայն հավանականությամբ, այս քաղաքները տարբեր են եղել, սակայն գտնվել են նույն տարածաշրջանում (Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան մասում): Ըստ Ջ. Գարստանգի և Օ. Գըրնիիª Պախխուվան գտնվել է ներկայիս Դիվրիղի բնակավայրի տեղում174: Գ. Ջահուկյանը նշել է, որ PaÆuteia անվան –teja մասնիկը խուրիերենի teja «մեծ» բառից է առաջացել, և այս քաղաքը հանդիսացել է Պախխուվա երկրի կենտրոնը: Պախխուտեյա անվան առաջացումը նա կապել է հայերեն «փախ, փախուստ» բառի հետ, կամ խեթերենի parÆ-«քշել» բառից175:

20.

Պատտեու (URUPa-a-at-te-u-[....]) Հայասական աստվածների ցուցակում Հայասա քաղաքից հետո հիշատակվել է

Պատտեու[...] քաղաքի աստվածուհին (DIŠTAR աստվածուհին

հանդես

գալիս

որպես

Pa-a-at-te-u-[...])176: Ընդ որում, այս

URU

Հայասայի

պանթեոնի

գլխավոր

աստվածություններից մեկը: Քաղաքանվան վերջում բացակայում է մի քանի սեպանշան: Մասնագետների մի մասն ընդունել են, որ այս քաղաքի անվանումը կարելի է վերականգնել որպես Պաթթեյարիգա (նույնանուն քաղաք գոյություն է ունեցել նաև Խաթթիում)177: Իր աշխատության մեջ Է. Ֆոռերը կարծիք է հայտնել, որ այս քաղաքանունը չէր կարող նույնացվել խեթական տեքստում հիշատակված Պաթթեյարիգայի հետ, նա այն համեմատել է ներկայիս Բթառիճի հետ (Կամախից 16կմ հյուսիս-արևմուտք)178: Ըստ KUB XXVI 39 I 30 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 36: J. Garstang and O. Gurney, The Geography of the Hittite Empire, London, 1959, p. 35. Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 1, ¿ç 77:

KUB XXVI 39 I 26.

RGTC, VI, S. 319-320. RGTC, VI/2, S. 127. Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 7.

Գ. Ղափանցյանիª -ri-ga (կամ -rig) վանկերով լրացվելու դեպքում Patteu- քաղաքանունը նույնանուն կդառնա Pittiariga-ի հետ, որը ներկայիս Բթառիճն էª Երզնկայից ոչ հեռու 179: Իսկ ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª այս քաղաքի անունը համապատասխանում է Երիզայից

(Երզնկայից) արևելք գտնվող Բիտարիք կամ Բիտտերիճ տեղանվանը 180: Ըստ Ա. Քոսյանիª Patteu- քաղաքանվան վնասված մասի վերականգնումը և համադրումը խեթական տեքստերի Պիտտիյարիգայի հետ արդարացված չէ, և Պիտտիյարիգա քաղաքը չէր կարող գտնվել Հայասայի տարածքում181:

21.

Պարտանտա (URUPár-ta-an-ta) Խեթական

պայմանագրային

տեքստում

նշվել

որպես

Ուրա

քաղաքի

մերձակայքում գտնվող բնակավայր182:

22.

Պարրայա (URUPár-ra-y[a]?)183 Հայասական այս քաղաքը Գազու քաղաքի հետ միասին սեպագիր աղբյուրում

հիշատակվել

որպես

Ունագաստաս

(DÚ-na-ag-ga-aš-ta-aš

Pár-ra-ya)

URU

աստծո

պաշտամունքի վայր184, ինչը խոսում է այն մասին, որ այս աստվածության պաշտամունքը տարածված է եղել Հայասա-Ազզիում: Ըստ Հ. Մանանդյանիª Պարրայա քաղաքի անունը նման է ասորեստանյան աղբյուրներից հայտնի Բառի տեղանվանը, որն, ըստ նրա, հետագայի հայկական Բերկրի բնակավայրն էª Վանա լճի հյուսիս-արևելյան կողմում 185: Աղբյուրների` ներկայումս հայտնի տվյալների համաձայն առայժմ այսքանը կարելի է ասել Պարրայայի տեղադրության մասին:

23.

Պիտտիյարիգա (URUBít-ti-ya-ri-ga, URUPí-it-ti-ya-ri-ik, URUPít-te-ya-ri-ga)186 Պիտտիյարիգա (Պաթթեյարիկա) քաղաքը հիշատակվում է Վերին Եփրատի

ավազանի

մի

խումբ

երկրների

հետ

խեթական

մայրաքաղաք

Խաթթուսասում

Արնուվանդաս I-ի կնքած պայմանագրումª (մ.թ.ա. XIVդ. սկիզբ) «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում: Պիտտիյարիգայից Արիխպիցցին, Դուգգամայից ոմն Աիսսի և մեկ այլ քաղաքի (անվանումը չի պահպանվել) ներկայացուցչի հետ միասին հանդես են գալիս որպես Պախխուվայի հետագա լոյալության երաշխավոր: Պիտտիյարիգան խեթական

ÈËÐ, 1, ñ. 59, 91-92. Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ¿ç 96-97: øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 79: KUB XXVI 29. KUB XXXI 55,3 (øáëÛ³Ý ²., ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 79). Ertem H., Coğrafya Adlari Dizini, s. 108. KUB XXVI 39 I 33 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 104. Ertem H., Coğrafya Adlari Dizini, s. 112.

կողմից դիտվել է որպես վստահելի քաղաքական միավոր Դուգգամայի հետ միասին 187: Ըստ Ս. Երեմյանիª Երզնկայի դաշտի խոշոր կենտրոններից է եղել Բիթառիգա քաղաքը (ներկայիս Բթառիճ, Ալթըն-Թեփեի ավերակներից ոչ հեռու), որ այլ կերպ կոչվել է Պաթթեյարիկա, և այս անունը երբեմն վերագրվել է ողջ Հայասա-Ազզի երկրին 188: Հ. Մանանդյանը նույնպես ենթադրել է, որ Պաթթեյարիկա քաղաքի անունը կարելի է համեմատել ներկայիս Բթառիճ գյուղի անվան հետ (Երզնկայի դաշտում), և այդ տարածքը մտել է Խեթական տերության կազմի մեջ: Իսկ հայասական Պիթթեյարիկան, ըստ նրա, կարող էր գտնվել Բերդակ ամրոցի տեղումª Խարբերդից 10կմ հյուսիս 189: Վ. Խաչատրյանը ևս Պիթթիյարիկան տեղորոշել է Բթառիճ գյուղի տեղումª Երզնկայից հարավ-արևելք, և տեղանվան հիմքում է դրել է հայերենի հնդեվրոպական բութ «հաստ, գուլ, թավ» և առիճ «գյուղ, շեն» արմատները190: Սակայն, Պիտտիյարիգան խեթական աղբյուրներում հանդես է գալիս որպես խեթական

կողմից

նշված

պայմանագրերի

կնքմանը

վկա

աստվածությունների

պաշտամունքի վայր, որից էլ կարելի է եզրակացնել, որ այն հանդիսացել է Խաթթիի քաղաքներից մեկը:

24.

Տախ(ա)նիսարա (URUTaÆ-Æa-ni-ša-ra, URUTaÆ-ni-ša-ra) Այս քաղաքանունը տրվել է մի գուշակային տեքստում, որի նպատակն է եղել

պարզել Ազզիի դեմ կազմակերպված (կամ կազմակերպվող) արշավանքի ընթացքը: Տեքստում հիշատակվել են մի շարք տեղանուններ ինչպես Հայասա-Ազզիի, այնպես էլ դրան սահմանակից խեթական տարածքում: Գտնվել է Հայասայի Ուրա սահմանային քաղաքի մոտ191:

25.

Տամատտա (URUTa-ma-at-ta) Տամատտա քաղաքը հանդիսացել է Տերիտտիտունիս աստծո պաշտամունքի

կենտրոնը Հայասա-Ազզիում (DTe-ri-it-ti-tu-u-ni-i[š?] URU Ta-ma-at-ta)192: Նյութի սղությունն ու քաղաքանվան այս եզակի հիշատակությունը թույլ չեն տալիս առաջարկելու որևէ հստակ տեղադրություն:

26.

Տավատենա (URUTa-wa-te-na) Հայասայի

Տավատենա

քաղաքի

մասին

տեղեկություն

կա

խեթական

մի

KUB XXIII 72 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 240-242). ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ¿ç 31: Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 105. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 43, 78:

KUB XLIX 11 III 7, KUB XLIX 11 II 20 (øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 93).

KUB XXVI 39 I 30-31 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6).

գուշակային

տեքստում,

որի

նպատակն

էր

պարզել

Հայասայի-Ազզիի

դեմ

կազմակերպված (կամ նախապատրաստվող) արշավանքի հնարավոր ընթացքը 193: Տավատենա

քաղաքը

գտնվել

Հայասայի

Ուրա

սահմանային

քաղաքի

շրջակայքում և, ամենայն հավանականությամբ, հանդիսացել է հայասական այդ ամրացված սահմանային գոտու ամրոցներից մեկը:

27.

Ուկսու (URUUk-šu-u) «Միջին խեթական» փուլի (մ.թ.ա. XVդ. վերջ - XIVդ. սկիզբ) մի պայմանագրում

տրված Ուրա սահմանային քաղաքի մերձակայքում գտնվող բնակավայրերից մեկն է 194:

28.

Ուտկունիսա (URUUd-ku-ni-ša [ ]) Հիշատակվել

միայն

խեթական

վերոհիշյալ

գուշակային

տեքստում 195:

Ուտկունիսան տրվել է Տավատենա, Խարսալասա քաղաքանունների հետ և նույնպես գտնվել է Ուրա քաղաքի մոտ:

29.

Ուրա (URUU-ra-aš, URUU-ra-a, URUU-ra-an) Խեթական Մուրսիլիս II թագավորի «Տասնամյա տարեգրության» յոթերորդ

տարվան վերաբերող մասում կարդում ենք. « nu URUU-ra-aš ku-iš URU–aš [ŠA KUR

URU

] (A-

az-zi Æa-an-te-ez-zi-iš) a-ú-ri-iš e-eš-ta na-aš-kán na-ak-ki-i pe-e-di [a-ša](-an-za…) » «և Ուրա քաղաքը, որն Ազզի երկրի առաջին սահմանային ամրոցն է, այն մի զառիվայր (դժվարամատչելի) տեղում էր»196: Հայասա-Ազզիի թագավոր Աննիյան ավերել էր խեթական Դանկուվա քաղաքը, ինչին ի պատասխանª Մուրսիլիս II-ն արշավում է դեպի Հայասա-Ազզի և գրավում նրա սահմանային Ուրա քաղաքը197: Գ. Ղափանցյանը ենթադրել է, որ Ուրան, հավանաբար, հետագայի Կամախի մոտ գտնվող Անի ամրոցն է, որի անունը տվել է Աննիյա թագավորը 198: Իսկ Գ. Ջահուկյանը Ուրա քաղաքանունը բացատրել է հինանատոլիական լեզուների հիմքի վրա, ըստ որի ura-ն նշանակել է «մեծ»199: Հ. Մանանդյանը տեղորոշել է Ուրա քաղաքը Ծոփքի Անձիտ գավառի Հոռե-բերդի (Խարբերդ) տեղում200: Ըստ Վ. Խաչատրյանիª Ուրա տեղանունն իր մեջ ունի հայերեն ուռ «ճյուղ, ընձյուղ» արմատը, և այդ քաղաքը գտնվել է Բաբերդի մոտ RGTC VI/2, S. 167 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ¿ç 259). KUB XXVI 29,2 (øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 100). RGTC VI/2, S. 182 (øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ¿ç 259). Götze A., Die Annalen des Muršiliš, S. 98-99. ÜáõÛÝ³ÝáõÝ Ë»Ã³Ï³Ý ù³Õ³ù ¿ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ó»É Ý³¨ Ê³ÃÃÇáõÙ (Houwink ten Cate Ph. H. J., The Records of the Early Hittite Empire (C. 1450-1380 B.C.), Leiden, 1970, p. 68. RGTC, VI, S. 458. RGTC, VI/2, S. 179): ÈËÐ, 1, ñ. 52. Äæàóêÿí Ã., Õàéàññêèé ÿçûê è åãî îòíîøåíèå ê èíäîåâðîïåéñêèì ÿçûêàì, Åðåâàí, 1964, ñ. 81. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, ñ. 91.

(Ուռեն բնակավայրը)201: Ըստ Ա. Քոսյանիª Ուրա քաղաքը գտնվել է Խաթթին և Հայասան միմյանց կապող ճանապարհներից մեկի վրաª Գայլ գետի հոսանքի մերձակցությամբ 202: Խեթական տեքստերում տվյալներ կան նաև Ուրա քաղաքի մոտ գտնվող Խարսալասա, Տավատենա և Ուտկունիսա քաղաքների մասին 203: Հավանաբար, Ուրա քաղաքն իր շրջակա բնակավայրերով կազմել է Հայասա-Ազզիի արևմտյան սահմանային ամրացված շրջանը: Ըստ այդմ, կարելի է առաջարկել քաղաքի տեղադրությունը Կումմախայից արևելքª հավանաբար, հետագայի Եկեղյաց գավառում, որտեղից ճանապարհ էր բացվում դեպի Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական գավառները:

30.

Քադկուսա/Քադմասա (Qa?-ad-ku/ma-ša/ta?) Այս

քաղաքանվան

դժվարընթեռնելի

է204:

Ա.

ընթերցումը Քոսյանը

կասկածելի մի

շարք

է,

քանի

որ

նկատառումներից

բավականին ելնելով

այս

դժվարընթեռնելի քաղաքանունը առաջարկել է վերականգնել [URU…..-a]n-zé-na205: Քադկուսան հանդիսացել է Հայասա-Ազզիի պաշտամունքային կենտրոններից մեկը. այստեղ պաշտել են Զագգա աստծուն (DZa-ag-ga-(-)[…] [URU]Qa?-ad-ku/ma-ša/ta?): Քադկուսա քաղաքի համար որևէ տեղադրություն առաջարկելու հնարավորություն չի տալիս քաղաքանվան եզակի հիշատակությունը և նյութի անբավարար լինելը:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Հայասա-Ազզիի քաղաքական պատմու թյու նը (մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ.) 2.1. Ռազմաքաղաքական

փոխհարաբերու թյու նները

Հայասա-Ազզիի

Խաթթիի միջև (մ.թ.ա. XIV դար)

Մ.թ.ա. XIVդ. սկզբից Հայկական լեռնաշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա ի հայտ է գալիս խեթական սկզբնաղբյուրներից հայտնի Հայասա-Ազզի պետությունը: Այդ ժամանակաշրջանի պատմությունը լուսաբանող խեթական տեքստերից է այսպես կոչված «Պախխուվացի Միտայի» տեքստը 206: Այս վավերագրում տրվել է Հայկական Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ¿ç 43: øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 101: øáëÛ³Ý ²., Üáñ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ë»å³·Çñ ï»ùëï»ñáõÙ, ¿ç 254, 259: KUB XXVI 39 I 28 (Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6). øáëÛ³Ý ²., Ð³Û³ë³ÛÇ ³ëïí³ÍÝ»ñÁ (KUB XXVI 39), ØØ²ºÄ, 2005, XXIV, (·ïÝíáõÙ ¿ ïå³·ñáõÃÛ³Ý ÷áõÉáõÙ): KUB XXIII 72 (Sayce A., Hittite and Moscho-Hittite, RHA, 1930, № 1, f.1, p. 1-8. Gurney O., Mita of Pahhuwa,

լեռնաշխարհի

քաղաքական

միավորների

հետ

Խեթական

պետության

կնքած

ժամանակագրորեն ամենավաղ պայմանագիրը: «Պախխուվացի

Միտայի»

տեքստը

պատկանում

խեթական

այն

արձանագրությունների թվին, որոնք վերջին տասնամյակներին են ստացել իրենց ճշգրիտ թվագրումը: Այս տեքստը կազմվել է խեթական արքա Թուդխալիյասի և նրա որդի Արնուվանդասի կողմից, որոնք սովորաբար նույնացվել են մ.թ.ա. XIIIդ. երկրորդ կեսին իշխած Թուդխալիյաս IV-ի և նրա որդի Արնուվանդաս III-ի հետ: Մի շարք համոզիչ ապացույցների հիման վրա այժմ այս տեքստը վերաթվագրվել է մ.թ.ա. XIVդ. սկզբովª Արնուվանդաս I-ի կառավարման առաջին տարիներին207: Ըստ «Պախխուվացի Միտայի» տեքստի` Հայկական լեռնաշխարհի Պախխուվա երկիրը երկար ժամանակ անհնազանդություն էր դրսևորել, և նրա ղեկավարները (Ուսապա, Միտա, Պիգգանա և այլն) ոչ միայն խախտել էին խեթական արքային տված լոյալության երդումը, այլև գրավել էին խեթական քաղաքներ: Խեթական արքան Պախխուվայից պահանջել էր իրեն հանձնել Միտային: Պախխուվան հնազանդեցնելու փորձերից հետո խեթական արքան մայրաքաղաք Խաթթուսաս էր կանչել Հայկական լեռնաշխարհի

երկրների

ներկայացուցիչներին:

Տեքստն

իրենից

ներկայացնում

խեթական արքայի վերջնագիրը Պախխուվայի ավագներին, ինչպես նաև պարունակում է արևելյան երկրների հետ կնքվող «կոլեկտիվ լոյալության պայմանագիրը»208: «Պախխուվացի Միտայի» տեքստում Հայասա-Ազզին չի հիշատակվել, սակայն այստեղ հանդես են գալիս որոշ քաղաքներ, որոնք ավելի ուշ շրջանի խեթական աղբյուրներից

հայտնի

են

որպես

այդ

երկրի

բնակավայրերª

Դուգգաման,

Պիտտիյարիգան և Արխիտան: Դուգգամացի Աիսսին պիտտիյարիգացի Արիխպիցցիի հետ միասին հանդես է գալիս որպես Պախխուվայի հետագա լոյալության երաշխավոր: Իսկ

Արխիտան

հանդիսացել

Պախխուվայի

դաշնակիցն

ընդդեմ

Խաթթիի:

Պախխուվայի հետ միացած` Արխիտան հարձակվել էր Կումմախայի բնակավայրերի վրա, իսկ խեթական զորքի հարձակման ընթացքում արխիտացիներն ապաստանել էին Պախխուվայում: Արնուվանդաս I-ի հաջորդ Թուդխալիյաս III-ի (մ.թ.ա. 1360-1344թթ.) կառավարման Annals of Archaeology and Anthropology (³ÛëáõÑ»ï¨ª AAA), 1948, № 28, p. 32-48. Hoffner H., A Join to the Hittite Mita-text, JCS, 1976, № 28, p. 60-62). Houwink ten Cate Ph. H. J., The Records of the Early Hittite Empire (C. 1450-1380 B.C.), Leiden, 1970, p. 63. øáëÛ³Ý ²., Ê»Ã³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÁ Ù.Ã.³. XV ¹³ñáõÙ, ä´Ð, 2000, ÃÇí 3, ¿ç 161: Houwink ten Cate Ph. H. J., Ýßí. ³ßË., ¿ç 65-66: øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ØØ²ºÄ, 2001, XX, ¿ç 241:

շրջանի վերաբերյալ սկզբնաղբյուրներում (որոնք գրի է առել նրա թոռըª Մուրսիլիս II-ը) հանդիպում

են

առաջին

տեղեկությունները

Խաթթիից

արևելք`

Հայկական

լեռնաշխարհում կազմավորված Հայասա-Ազզի պետության մասին, որն անմիջապես ակտիվ ռազմա-քաղաքական հարաբերությունների մեջ է մտել Խաթթիի հետ: Այսպիսով, Հայասա-Ազզի պետության կազմավորումը պետք է տեղի ունենար մ.թ.ա. XIVդ. սկզբներինª «Պախխուվացի Միտայի» տեքստի իրադարձություններից հետո

ընկած

ժամանակահատվածումª

Արնուվանդաս

I-ի և Թուդխալիյաս III-ի

կառավարման շրջանում209: Խաթթիի հզորությունը և պետության միասնականությունը պահպանելու համար խեթական միապետներն անընդհատ պատերազմներ են վարել

իրենց հարակից

երկրների դեմ, որոնց շարքում էր նաև Հայասա-Ազզին: Այդ պատճառով էլ առաջին տեղեկությունները Հայասայի վերաբերյալ ունեն ռազմական հաղորդագրությունների բնույթ: Այսպես, Թուդխալիյաս III-ի օրոք խեթերն արշավել են դեպի Հայասա-Ազզի, որի համար, ամենայն հավանականությամբ, պատճառ էր հանդիսացել այն, որ Հայասան ռազմական համագործակցության մեջ է եղել Խաթթիի վտանգավոր հյուսիսային թշնամիներիª կասկերի հետ:

2. ma-aÆ-Æa-a[n-m]a A-BU-YA i-y[a-… 3. nu nam-ma LÚKÚR URUïa-ya-ša I-N[A KUR …….. Ú-UL] 4. ú-e-mi-ya-zi nu A-BU-YA A-NA LÚKÚR [URUïa-ya-ša EGIR-an-da] 5. i-ya-at-ta-at na-an-ša-an nam-ma Ú-U[L ú-e-mi-ya-zi] 6. nu LÚKÚR URUGa-aš-ga pa-a-an-ku-un ÉRINMEŠ ŠU-TI I-NA [ŠÀ. KURTI] 7. IK-ŠU-UD nu-uš-ši DINGIRMEŠ kat-ta-an ti-i-e-er [DUTU URUPÚ-na]

8. DU URUïa-at-ti DU KARAŠ DIŠTAR LÍL nu L[ÚKÚR]

9. pa-an-ga-ri-it BA.ÚŠ LÚMEŠ ŠU.DIB-an-na me[-ek-ki-in IŞ-BAT] 10. na-an EGIR-pa I-NA URUŠa-mu-Æa ú-wa-te[-et]210 2. Իսկ երբ հայրս գն[աց ՜ 3. և Հայասա երկրի թշնամուն [… երկրում չ] 4. հանդիպեց և հայրս դեպի թշնամական Հայասա ետ 5. գնաց և նրան հետո չ[հանդիպեց],

øáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 242: BoTU 34=KUB XIX 11 (Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10, 2, p. 62-63).

6. իսկ թշնամի Կասկա երկրի բոլոր զորաջոկատներին [երկրներում] 7.հպատակեցրեց և նրան աստվածներն օժանդակեցինª Արիննայի Արևի աստվածուհին, 8. Խաթթիի Ամպրոպի աստվածը, բանակի Ամպրոպի աստվածը, Դաշտի աստվածուհին: Եվ թշնամին 9. մեծ քանակությամբ սպանվեց, շատ գերիներ նա վերցրեց, 10.

և նա ետ Սամուխա քաղաք վերադարձավ: Այս արձանագրությունում նշվել է, որ հայասական զորքը հանդես է եկել իր երկրի

տարածքից դուրսª փաստորեն նախահարձակ լինելով: Կասկա և Հայասա երկրների դեմ արշավանքը

ղեկավարել

Թուդխալիյաս

III-ի որդինª Սուպպիլուլիումասը, որը

չհանդիպելով այդ երկրում (երկրի անունը բաց է թողնված) Հայասայի զորքինª այնտեղ հանդիպել է Կասկա երկրի զորքերին և հաղթել նրանց: Խեթերը դեպի Կասկա և Հայասա երկրներ արշավելու համար որպես հենակետ օգտագործել են Վերին երկիրը211 (Սամուխան հանդիսացել է Վերին երկրի կենտրոնըª Վերին Հալիսի ավազանում212), որտեղ նրանք նաև զորահավաք են անցկացրել և զորք են պահել այդ երկրների դեմ: Ըստ

Փոքր

հայտնաբերված

մի

Ասիայի տեքստի,

Մաշատ-հույուք խեթական

բնակավայրից արքան

(խեթ.

Տապիգգայում

URU

Tapigga)

գտնվող

մի

բարձրաստիճան պաշտոնյայի հանձնարարում է գնալ Վերին երկիր և զորք հավաքագրել Հայասա արշավանք կազմակերպելու համար, որպեսզի այդ երկիրը «կարգի բերվեր»:

[……………] x x [………]

2. [………..]x x n[u] SI[GI5-i]n ŠEŠ mTa-pa-li-ia 3. [pa-ra-a ne-e]Æ-Æu-un nu a-pé-e-da-ni KUR-e a-pa-a-aš 4. [………] x ša-ra-a I-NA KUR.UGU i-it 5. [a-pé-e]d-[d]a-n[i] ud-da-ni-i EGIR-an ti-ya 6. [………] x-ni ú-[w]a-ši nu-ut-ta ku-e ku-e wa-aš-túl x x [… 7. [………] x x KUR-[y]a-[a]z a[n]-da II-ŠU III-ŠU 8. [………] p[e?]-e? […] x GIŠTUKUL [K]UR-ya-az 9. [pa-ra-a pí-Æu-te-š]i ì»ñÇÝ »ñÏÇñÁ (Ë»Ã. KUR URUUGUTI) ·ïÝí»É ¿ Ê»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ÑÛáõëÇë-³ñ¨»ÉùáõÙª Ð³ÉÇëÇ í»ñÇÝ Ñáë³ÝùÝ»ñÇó ÙÇÝã¨ ì»ñÇÝ º÷ñ³ïÇ Ù»Í áÉáñ³ÝÝ ÁÝÏ³Í ï³ñ³ÍùáõÙª ÑÛáõëÇëáõÙ Ñ³ëÝ»Éáí ÙÇÝã¨ ¶³ÛÉ ·»ïÇ ³í³½³ÝÁ: ²ñ¨»ÉùáõÙ ³ÛÝ ë³ÑÙ³Ý³Ïó»É ¿ Ð³Û³ë³-²½½ÇÇÝ (ï»ëª RGTC, VI, S. 293294): Garstang J., Gurney O., The Geography of the Hittite Empire, London, 1959, p. 36.

10. [………] x [k]i-[i]t pa-an-d[a]-la-az-pát EGIR-an ti-ya 11. [………] x x k[i-i]t pa-an-ta-la-za-pát 12. […. a-ša-a]n-du ú-wa-ši I-NA KUR URUïa-a-ya-š[a] 13. [pa-a-i-ši] n[a-a]t-kán pé-e-di Æa-an-da-a-an-te-eš 14. [a-ša-an-du……-a]t-ta ú-iz-zi EG[IR?] DUTUŠI 15. [ti-ia-az-zi] [n]u-[z]a ú-wa-ši ERÍNMEŠ.ïI.A ni-ni-in-ku-wa-an-z[i] 16. [pa-a-i-š]i

17. [ÉRÍNMEŠ KUR.KU]RMEŠ KUR.UGUTIM KUR URUIš-Æu-pí-it-ta

18. [… KUR ïUR.S]AGŠa-ka[d]-du-nu-wa KUR URUŠa-na-Æu-it-t[a] 19. […….]x KUR [U]RUTu-u-pa-az-zi-ya 20. [KUR URULa-Æ]u-u-wa-za-an-ti-ya KURURUI-šu-wa 21. […….]x-ya [k]u-[i]t ku-it ŠA KUR.UGUTIM 22. [ÉRÍ]NMEŠ.ïI.A na-aš Æu-u-ma-an-du-uš ni-ni-i[k] 23. […….]x K[UR.K]URïI.A wa-a-tar-na-aÆ im-ma 24. [……]x u-wa-mi DUTUŠI Æa-at-ra-a-mi 25. […n]i?-ni?-i[k?]-zi QA-TAM-MA e-ep-ši 26. [……]x na-[aš-t]a an-tu-uÆ-šu-uš 27. [………….p]a-r[a]-a ne-[eÆ-Æi]213 1. [……………] x x [………] 2. [………..]x x Այ[ժմ] (ամեն ինչ) լա[վ] է: Տապալիյայի եղբորը ես 3. [այնտեղ ուղար]կեցի: Եվ այդ երկիր նա 4. [………] x դեպի Վերին երկիր գնա, 5. [այ]դ բանը նրանց առջև դիր:

6. [………] դու կ[գ]աս: Եվ ինչ էլ որ լինի, մեղքը քեզ x x [… 7. [………] x x երկրում երկու անգամ, երեք անգամ 8. [………] վերցնել? […] x երկրից զենք 9. [կբերես]: 10.

[………] x այդ? պահից նորից օգնիր:

11.

[………] x x այդ? պահից

12.

դու պիտի […. լին]ես: Դու կգաս: Հայաս[ա] երկիր

Alp S., Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük, TTKY, № VI/34, 1991, S. 298-301. øáëÛ³Ý ²., Üáñ ÝÛáõÃ»ñ Ë»Ã³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ ÷áËÑ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 234 235:

13.

[դու կգնաս]: Ե[վ դ]ու այդ վայրը կարգի

14.

[կբերես: ՜Եվ] դու կգաս (ու) Արևիս ետ(ևում)

15.

[կկանգնես]: Եվ դու կգնասª զորքերը հավաքելու

16.

[կգնաս]:

17.

[Զորքերը երկր]ներիª Վերին երկրի, Իսխուպիտտա քաղաքի երկրի,

18.

Սակադդունուվա [լեռ]ան երկրի, Սանախուիտտ[ա] քաղաքի երկրի,

19.

[…….]x, Տուպացցիյա քաղաքի երկրի,

20.

[Լախ]ուվացանտիյա [քաղաքի երկրի], Իսուվա քաղաքի երկրի,

21.

[…….]x և [ինչ] որ կան, Վերին երկրի

22.

[զորաջոկատ]ները, բոլորը շարժման մեջ դ[իր]

23.

[………..]x երկրներին հրամայիր այդպես

24.

[………]x ես կգամ: Եսª Արևս կգրեմ:

25.

[…..] նա շ]արժմ[ան] մեջ կդնի: Դու պարզապես վերցրու:

26.

[……]x Եվ մարդիկ

27.

[……ես] կու[ղարկեմ]: Տեքստը թվագրվել է KUB XXIII 72-ից հետո ընկած ժամանակաշրջանով,

այսինքնª դեպքերը տեղի են ունեցել Թուդխալիյաս III-ի օրոք: Այս արձանագրություններում չի նշվել Հայասայի թագավորի անունը, սակայն այս դեպքերից հետո խեթական աղբյուրներում հիշատակվել է Հայասայի արքա Կարաննին, որից առաջª «Խուկկանայի պայմանագրում», հիշատակվել է հայասացի Մարիյան: Ըստ Է. Ֆոռերիª Հայասայում Մարիյա անունով երկու անձնավորություն է գոյություն ունեցել: Առաջինը դեռևս Թուդխալիյաս III-ի օրոք հրավիրվել էր Խաթթիի մայրաքաղաք ու սպանվել, իսկ երկրորդը Խուկկանայի փեսան ու զորավարն է եղել 214: Ի. Դյակոնովը գտնում է, որ Մարիյա անունը կրել են երկու անձնավորություններª մեկը Հայասայի թագավորն է դարձել Թուդխալիյասի ժամանակ, իսկ մյուսին նա համարել է Խուկկանայի հետ զուգահեռ իշխող Ազզիի տիրակալ: Այնուհետև Մարիյան էր դարձել Հայասայի թագավոր, որին հաջորդել էր Աննիյան215: Ըստ Վ. Խաչատրյանիª Marija անունը հանդիսացել է Հայասայի թագավորների տիտղոսը և Հայասա-Ազզիի առաջին հզոր թագավորն

կրել

այդ

անունը216:

Ընդ

որում,

Մարիյան

Թուդխալիյաս

III-ի

ժամանակակիցն է եղել, իսկ նրանից հետո Կարաննին է հաստատվել գահին, Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 3. Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, Åðåâàí, 1968, ñ. 91-92. Ø³ñÇÛ³ ³ÝÓÝ³ÝáõÝÁ Ýßí»É ¿ Ý³¨ Ø³ß³ï-ÑáõÛáõùÇó ·ïÝí³Í Ý³Ù³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ, áñå»ë Ë»Ã³Ï³Ý ÙÇ å³ßïáÝÛ³ÛÇ ³ÝáõÝ (Alp S., Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük, TTKY, 1991, № VI/34, S. 206-209):

այնուհետևª Խուկկանան217: Մարիյա անունը հանդիպում է նաև Մուրսիլիս II-ի օրոքª Աննիյա անվան հետ զուգահեռ218: Հավանաբար, այս հատվածը մասն է կազմել Մուրսիլիս

II-իª Աննիյայի հետ կնքած պայմանագրի, որում նա կա°մ նորից հիշատակել է Թուդխալիյաս III-ի պալատում տեղի ունեցած դեպքը, կա°մ էլ Աննիյայից բացի Հայասայում իշխել է Մարիյա անվամբ մեկը, որին հարկ է համարել հիշատակել Մուրսիլիս II-ը: Պայմանագիրը կնքվել է Սուպպիլուլիումաս I-ի և Հայասայի արքա Խուկկանայի միջև: Պայմանագրի մի հատվածում տվյալներ կան այն մասին, որ դեռևս Թուդխալիյաս III-ի օրոք Խաթթիի մայրաքաղաք հրավիրված Մարիյան սպանվել էր արքայի պալատում: Դրա համար պատճառ էր հանդիսացել

վերջինիս կողմից խեթական արքունիքում

ընդունված բարոյական չափանիշների խախտումը:

III. 45. ŠA É.GALLIM MUNUS ma-a-na-aš EL.LUM ma-a-na<-aš> MUNUSSUïUR.LÁ 46. nu-uš-ši ma-ni-in-ku-wa-an le-e ti-ya-ši nu-uš-ši ma-ni-i[n-ku-]wa-an 47. le-e pa-a-i-ši me-mi-ya-an-na-aš-ši le-e me-ma-at-ti 48. ÌR-KA-ya-aš-ši GÉME-KA ma-ni-in-ku-wa-an le-e pa-iz-[zi] 49. na-an-za-an me-ek-ki uš-ga-aÆ-Æu-ut ŠA É.GALLIM ku-wa[-pí MUNUS ú-iz-zi] 50. na-aš-ta KAS-az ar-Æa me-ek-ki wa-at-ka-aÆ-Æu-ut 51. nu-uš-ši KAS-an ar-Æa tu-u-wa tar-na nu-za ki-i ŠA [É.G(ALLIM)] 52. [A-]WA-AT MUNUS me-ek-ki a-ru-ma uš-g[(a-aÆ-Æu-ut)] 53. mMa-ri-ya-aš ku-iš e-eš-ta na-aš ku-e-da-ni ud-d[a-ni-i še-er (BA.ÚŠ)] 54. Ú.UL MUNUSSUïUR.LÁ i-ya-at-ta-at a-pa-a-ša-an-kán a[n-da a-uš-z]i 55. A-BI DUTUŠI-ma-kán im-ma GIŠAB-az ar-Æa a-uš-z[i na-an-kán] IŞ.BAT 56. zi-ik-wa-kán a-pu-u-un an-da ku-wa-at a-u[(š-ta)] 57. na-aš a-pé-e-da-ni ud-da-ni-i še-er BA.ÚŠ nu [ku-e-da-ni ud-da-ni-y]a 58. še-er an-tu-uÆ-ša-aš Æar-ak-ta nu-za zi-ik-ka [me-ek-ki uš-g(a-aÆ-Æu-)]ut219 III. 45. Պալատական կինը, եթե նա ազատ (ազնվազարմ) է, եթե նա ստրկուհի է, 46. և նրան մոտ չգնաս և նրա մոտ 47. չգնաս և ոչ մի խոսք չփոխանակես նրա հետ: Õà÷àòðÿí Â., Ìàðèéà-òèòóë õàéàññêèõ öàðåé, Äðåâíèé Âîñòîê, 1988, № 5, ñ. 57-62. ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 48-49: Carruba O., Die Hajasa-Verträge Hattis, Documenta Asiae Minoris, Wiesbaden, 1988, S. 71-72. KBo V 3 (Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., 1930, S.126-129).

48. Լինի դա քո ստրուկը կամ ստրկուհին, չմոտենաս 49. և նրան շատ չնայես: Հենց որ պալատական կինը գաª 50. դու ճանապարհից դուրս արի, 51. և նրա ճանապարհից հեռու մնա: Իսկ այն պալատական կնոջ 52. գործը, որի պատճառով պետք է շատ զգույշ լինել, 53. Մարիյան, որ կար, նա այդ գործի պատճառով մահացավ, 54. Արդյո±ք, նա չգնաց ստրկուհու մոտ, չէր նայել նրան: 55. Սակայն, հայրսª Արևը, այդ պահին պատուհանից դուրս էր նայել և նրան տեսել: 56. Ինչու± դու նայեցիր: 57. Եվ նա այդ բանի համար մահացավ և այդ գործի 58.

պատճառով մարդը զոհվեց և դու պետք է շատ զգույշ լինես: Այս դեպքը Սուպպիլուլիումաս I-ը, հավանաբար, հիշատակել է պայմանագրում

որպես զգուշացում` ցանկանալով Խուկկանային անխոհեմ քայլերից ետ պահել: Խաթթին Թուդխալիյաս III-ի կառավարման ընթացքում հայտնվել էր ծանր կացության մեջ: Բոլոր կողմերից նրա կենտրոնական շրջանների վրա էին հարձակվել թշնամի ուժերը, ավերվել էր նույնիսկ մայրաքաղաք Խաթթուսասը 220: Թուդխալիյաս III-ից մեծ ջանքեր են պահանջվել կորցրած տարածքները ետ գրավելու համար: Այդ պայքարում նրան օգնում էր որդինª արքայազն Սուպպիլուլիումասը: Խաթթիի հյուսիսարևելքում թշնամի երկիր էր մնում

Հայասա-Ազզին, որի զորքերն ավերելով Վերին

երկրները, Սամուխա քաղաքը սահման էին դարձրել Հայասայի և Խաթթիի միջև 221: Ջախջախելով

կասկական

ցեղերի

Սուպպիլուլիումասի հետ այնուհետև

ուժերըª

Թուդխալիյաս

III-ն

արքայազն

շարժվել է դեպի Հայասա: Կարաննի արքան իր

զորքով դեմ է ելել խեթական ուժերին, և Կումմախա քաղաքի տակ ճակատամարտ է տվել նրանց222: Հավանաբար, Վերին երկրներից ետ քաշված հայասական զորքը դեռևս իր ձեռքում է պահել Կումմախա երկիրը, որը հետագայում նորից անցել է խեթական տիրապետության ներքոª գտնվելով մի կողմից Իսուվայի (հարավից), մյուս կողմիցª Հայասայի միջև223: Ըստ ամենայնիª Կումմախայի ճակատամարտն ավարտվել է հայասական

զորքի

պարտությամբ

Կումմախայի

նկատմամբ

խեթական

վերահսկողության հաստատմամբ: Թուդխալիյաս III-ին հաջորդած Սուպպիլուլիումաս I-ի օրոք (մ.թ.ա. 1344-1322թթ.)

KBo VI 28 (CTH 88). KBo VI 28 I 11-12 (Bryce T., The Boundaries of Hatti and Hittite Border Policy, Tel Aviv, 1986, № 13, p. 89). KUB XIX 11 IV 38-44 (Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, p. 66). øáëÛ³Ý ²., ²ÝÇ-Î³Ù³ËÁ Ë»Ã³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, ä´Ð, 2002, ÃÇí 3, ¿ç 237:

սկսվեց Խաթթիի նոր վերելքը: Կարաննիից հետո խեթական աղբյուրները որպես Հայասայի թագավոր հիշատակել են Խուկկանային, որի հետ էլ խեթական արքան դաշնագիր էր կնքել: Ըստ

Սուպպիլուլիումասի տարեգրության224ª խեթական արքան Իսուվայից

շարժվել է դեպի Ծուխապա երկիր, ավերել այն և մտել Հայասաª Լախա լեռների շրջանը և վերադարձել Իսուվա:

I. 18. ……..] e-eš-ta A-BU-YA-ma-za 19. …..me-n]a-aÆ-Æa-an-da kat-ta-wa-tar kat-ta 20. …….KUR U]RUZu-uÆ-Æa-pa pa-it na-an ar-Æa 21. ……….-z]a a-ra-aÆ-za-an-da e-eš-ta 22. ….ar-Æa wa-ar-nu]-ut URUZu-uÆ-Æa-pa-an-ma-kán URU-an 23. [Æu-u-ma-an-da-an ar-Æ]a wa-ar-nu-ut NAM.RAMEŠ-ma-kán 24. ……..I-N]A URUïa-ya-ša i-ya-at-ta-at 25. ………] x-at na-an IŠ-[T]U ïUR.SAGLa-Æa-a 26.……..]-ir225 I. 18. ……..] կար: Եվ հայրս 19. …..ընդ]դեմ, վրեժխնդրության նպատակով 20. …….երկիր ք]աղաք Ծուխապա գնաց: Եվ նրա 21. ……….] շուրջը ինչ կար 22. ….այրե]ց: Քաղաք Ծուխապան, քաղաքը 23. [ամբողջը այ]րեց և տարագիրները 24. ……..] դեպի Հայասա գնացին 25. ………] x-at և նրանց Լախա լեռներից 26.……..]-ir: Փաստորեն, Սուպպիլուլիումաս I-ին հաջողվել էր և° հարավից, և° արևմուտքից ընդհուպ մոտենալ Հայասայի տարածքներին և վտանգ ստեղծել նրա համար: Այսպիսի ծանր կացության մեջ, երբ երկիրը կանգնած է եղել խեթական ներխուժման վտանգի

²Ûë ï»ùëï»ñÇ ·Çï³Ï³Ý áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛáõÝÁ ¨ Ñ³Ù³Ñ³í³ù Ý»ñÏ³Û³óáõÙÁ ïí»É ¿ Ð. ¶Ûáõï»ñµáÏÁ (Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10, 2-4): KUB XXXIV 23 (Güterbock H., Ýßí. ³ßË., № 10, 3, ¿ç 83-84).

առաջ, հավանական է, որ տեղի է ունեցել գահակալի փոփոխություն, և իշխանության է եկել Խուկկանան, հավանաբար, ոչ առանց խեթական միջամտության 226: Այս ամենից հետո խեթական արքան շտապել է օգտվել ընձեռված հնարավորությունից և դաշինք է կնքել նոր գահակալի հետ, որպեսզի անվտանգ դարձնի հայասական սահմանը: Խուկկանան պարտավորվել էր բացի Սուպպիլուլիումաս I-ից, նրա ժառանգորդ որդուց կամ մյուս որդիներից և եղբայրներից, չճանաչել որևէ այլ մեկի, եթե նրանք իշխանության գլուխ կանգնեին Խաթթիում: Նա պետք է միայն օրինական ժառանգներին պաշտպաներ: Սուպպիլուլիումասը դրա փոխարեն խոստանում էր նույն ձևով վարվել Խուկկանայի, նրա որդու և ժառանգի հետ: Նրանց որդիները միմյանց հետ կապվելու էին միևնույն փոխադարձ պարտավորությամբ: Երկու կողմերն էլ հանձն էին առնում միմյանց ռազմական աջակցություն ցույց տալ թշնամիների դեմ. նրանք պարտավոր էին նաև մեկը մյուսին նախազգուշացնել իրենց դեմ հայտնաբերված դավադրությունների մասին: Պայմանագրում Սուպպիլուլիումասը չի թաքցնում, որ Հայասան դեռ պահում է այն հողերը, որ գրավել էր Խաթթիից և որ Խուկկանայի երկրում կային նաև տարագիր խեթեր: Դաշնագրի մի կետը Խուկկանային պարտավորեցնում է տարագիրներին վերադարձնել և դուրս գալ գրավված խեթական մարզերից: Խաթթիի արքան իր քրոջը կնության է տալիս Խուկկանային: Միևնույն ժամանակ Սուպպիլուլիումասը պահանջում է, որպեսզի Խուկկանան կին չառնի իր ազգակիցներից: Նպատակը թերևս մեկն էրª խեթուհին լիներ նրա միակ կինըª ապահովելով խեթական ներկայությունը

հայասական

արքունիքում:

Միևնույն

ժամանակ

Սուպիլուլիումասը

դրանով փորձում էր գահի ժառանգման հարցը լուծել հօգուտ իր քրոջª Հայասա-Ազզիի առաջին տիկնոջ ապագա որդու227: «Խուկկանայի

պայմանագիրը»

խեթա-հայասական

հարաբերությունների

ամենավառ դրսևորումներից մեկն է հանդիսացել: Պայմանագրում որպես գերակայող միտում

հանդես

եկել

միմյանց

միջև

հաստատված

խաղաղությունը

օրինականությունըպահպանելու պայմանը, ինչն այդ պահին շատ կարևոր է եղել երկու երկրների

համար:

Դաշնագիրն

արտացոլել

տվյալ

ժամանակահատվածում

միջազգային հարաբերություններում առկա մի շարք կարևոր դրույթներª կապված տարածաշրջանում ուժերի դասավորվածության հետ:

Ü. ²¹áÝóÁ Ï³ñÍ»É ¿, áñ Ø³ñÇÛ³ÛÇ Ù³ÑÁ Ð³Û³ë³ÛáõÙ ³é³ç ¿ñ µ»ñ»É ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ¹ñ³ Ñ»ï¨³Ýùáí Ë»Ã³Ï³Ý ³ñù³Ý ÙÇç³Ùï»É ¿ñ, áñå»ë½Ç Ñ»é³óíÇ ûñÇÝ³íáñ Å³é³Ý·Á Ñû·áõï ÊáõÏÏ³Ý³ÛÇ, áñÁ ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ê³ÃÃÇÇ ÏáÕÙÝ³ÏÇóÝ ¿ »Õ»É (²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 37): Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., S.124-129. Carruba O., Die HajasaVerträge Hattis, S. 59-75. CTH 42.

Սուպպիլուլիումաս I-ը ցանկանում էր նաև Հայկական լեռնաշխարհի երկրները դիվանագիտական ճանապարհով կտրել Խաթթիի գլխավոր ախոյանիցª Միտաննիից և ռազմական աջակցություն ստանալ այդ երկրներից: Դրան է միտված եղել խեթական արքայի պահանջը ճանաչել միայն իր իշխանությունը և զորքեր տրամադրել իրեն, եթե որևէ երկիր թշնամական գործողություններ ձեռնարկի ընդդեմ Խաթթիի 228: Գոյություն ունի մի գուշակային տեքստ, որի մեջ խեթական արքան (ամենայն հավանականությամբ Սուպպիլուլիումաս I-ը) գուշակային հարցում է անում, որի միջոցով փորձում է տեղեկանալ Ազզիի արքա Խուկկանայի ապագա լոյալության մասին իր և իր սերունդների հանդեպ229: Դրանից հետո խեթական արքան հարավում անցել է նվաճողական

նոր

գործողությունների

ընդդեմ

Միտաննիի

Եգիպտոսի:

Սուպպիլուլիումաս I-ը նամակ է հղել եգիպտական փարավոնին, որտեղ հիշատակել է իր կատարած նվաճումները նամակի առաքմանը նախորդող շրջանում: Տեքստի վնասված ենթատեքստում պահպանվել են Հայասան և Ալզին 230: Սակայն, խեթա-հայասական դաշինքը կարճ է տևել: Ավելի ուշª Սուպպիլուլիումասի տարեգրության մեջ, Հայասան նորից հիշատակվել է որպես թշնամի երկիր231: Հարևան երկրները սկսում են թշնամանալ Խեթական տերության հետ դեռևս Սուպպիլուլիումաս I-ի կենդանության վերջին տարիներին, երբ համաճարակ էր տարածվել Խաթթիում: Այնուհետև թշնամիների թիվը գնալով աճում էª պայմանավորված այդ արքայի և նրա հաջորդ գահակալիª Արնուվանդաս II-ի (մ.թ.ա. 1322-1321թթ.) մահով: Իսկ երբ խեթական գահը փոխանցվում է դեռահաս Մուրսիլիսին, քաղաքական իրավիճակը երկրում չի կարգավորվում232: Խաթթիին թշնամացած երկրներն էին Կասկան, Միտաննին, Հայասան, Արծավան և այլն: Մուրսիլիս II-ը (մ.թ.ա. 1321-1295թթ.) իր տարեգրություններում հաղորդել է այն մասին, որ թշնամի երկրները, նրանց թվում նաև Հայասա-Ազզին, հարձակվել էին խեթական տարածքների վրա և ավերել դրանք: Հավանաբար, Հայասա-Ազզիի և Կասկայի միջև գոյություն է ունեցել դաշինք, քանզի այդ երկու երկրների ռազմական ընդհարումները Խաթթիի հետ հաճախ ժամանակագրորեն համընկել են: Մուրսիլիս II-ին հաջողվում է պարտության մատնել Արծավա (Փոքր Ասիայի արևմուտքում) և Կասկա երկրներին: Կասկերի Տիբիյա երկրի արքա Պիխխունիային պարտության մատնելուց

Friedrich J., Ýßí. ³ßË., ¿ç 106-109, 116-117: KUB XVIII 2 (CTH 579. øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 136-137). KUB XIX 20 (CTH 154. øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ¿ç 137). Güterbock H., Ýßí. ³ßË., № 10, 4, ¿ç 113-114: Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38, S. 14-21.

հետո միայն Մուրսիլիս II-ն իր իշխանության յոթերորդ տարում ուշադրությունը կենտրոնացրել է Հայասա-Ազզիի վրա:

III. 93.

nam-ma-za

ma-aÆ-Æa-an

KUR

URU

Ti-pí-ya

tar-aÆ-Æu-un

A-NA

An-ni-ya

LUGALURUAzzi

94. LÚ TE4-MA u-i-ya-nu-un nu-uš-ši Æa-at-ra-a-nu-un ku-it-ma-an-wa A-BU-YA 95. I-NA KUR URUMi-it-ta-an-ni e-eš-tu nu-wa-ták-kán ÌRMEŠ-YA ku-i-e-eš an-da ú-e-er IV. 1. [nu-wa-ra-aš-mu EGIR-pa pa-a-i…..]233 III. 93. Այնուհետև, երբ Տիբիյա երկիրը նվաճեցի (հպատակեցրի), Աննիյայիª Ազզիի թագավորի մոտ

94. պատվիրակ (դեսպանորդ) ուղարկեցի, և նրան ես գրել էի. «Այն ժամանակ, երբ հայրս 95. Միտաննի երկրում էր, ծառաներս, որ քեզ մոտ եկան IV. 1. [ինձ ետ վերադարձրու՜.] Այսպիսով, արդեն Սուպպիլուլիումասի վերջին տարիներին խեթա-հայասական պայմանագիրը խախտվել էր հենց Աննիյայի կողմից, որը հրաժարվել էր իր նախորդիª Խուկկանայի կողմից հանձն առած պարտավորություններից ու հայասացիները զենք էին բարձրացրել Խաթթիի դեմ և իրենց մոտ ընդունել խեթահպատակ փախստականներին:

III. 1. […………] …. […………..] 2. [………………]-ta na-aš ú-it [nu I-NA KUR URUDa-an-ku-wa] 3. [i-ya-at-ta-at na-an GU]L-aÆ-ta na-an IŠ[-TU NAM.RAMEŠ] 4. [GUD UDU ša-ra-a da-a-aš na-an-kán I-]NA URUïa-ya-ša kat[-ta-an-da pe-e-da-]a-aš 5. [GIM-an-ma-at dUTUŠI iš-ta-ma-aš-šu-un] nu-uš-ši Æa-at-ra-a-nu-un [….] 6. [………] a-pí-ya-wa-mu-kán Ú-UL ku[-it-ki ……..-]ir LÚMEŠ UL ku-i-e-eš-ka [ x ] 7. [……..zi-ik-ma-wa] ú-it nu-wa I-NA KUR URUDa-[an-ku-wa]

URU?

Iš-te?-te?-na?-ya-wa-mu-kán

8. [i-ya-at-ta-at-ti nu-wa-ra-an GUL-a]Æ-ta nu-wa-ra-an IŠ-TU [NAM.RAMEŠ] 9. GUD UDU ša-ra-a da-at-ta nu-wa-ra-an-kán] I-NA KUR URUïa-ya-ša kat[-ta-an-da pe-e-da-a-aš] 10. 11.

[EN KU](R URUAz)[-zi-ma-mu………] ki-iš-ša-an EGIR-pa [Æa-at-ra-a-iš] [ku-it-ma-wa-mu zi-ik] (Æa-at-re-eš)-ki-ši nu-wa-mu-kán ma-a-an [NAM.RAMEŠ]

KBo III 4=2Bo TU 48 (Götze A., Ýßí. ³ßË., S. 96-97).

12.

[an-da ú-e-er] (an-da-ya ku-e-iš-ka? ú-w)[a-an-te-eš nu-wa-ra-aš pa-ra-a Ú-UL]

13.

[pi-ya-u-e-ni](ma-a-an-ma-wa ša-a)[n-Æi](-eš-ki-ši-ya?)[……]..[….am-mu-uk-ma]

14.

(ki-iš-ša-an EGIR-pa Æa-a)t-ra-a-nu-un am-mu-uk-wa ú-wa-nu-[un nu-wa-ká](n)

15.

(A-NA ZAG KUR-KA pí-ra-an) [tu]-uz-zi-ya-nu-un nu-wa KUR-KA Ú-UL wa-al-aÆ-Æu-un

16.

[nu-wa-ra-at am-mu-uk IŠ-T]U NAM.RA GUD UDU Ú-UL da-aÆ-Æu-un

17.

(nu-wa zi-ik) [A-NA dUTUŠI šu-]ul-le-e-et nu-wa ú-it KUR URUDa-an-ku-wa

18.

[GUL-aÆ-ta na-at dan-na-at-ta-aÆ-]ta nu DINGIRMEŠ am-m(e-e-da)-az ti-an-du

19.

[nu-wa DI-eš-šar am-me-e-](da-az) Æa-an-na-an-du

20.

[a-pa-a-aš-ma-mu ku-it i-da-a-la]-u-wa A-WA-TEMEŠ me-mi-iš-ki-u-an da-a-iš

21.

[nu-uš-ši am-mu-uk ku-ru-](ri-ya)-aÆ-Æu-un nu-uš-ši pa-a-un nu URUU-ra-aš ku-iš URU-aš

22.

[ŠA KUR URU](A-az-zi Æa-an-te-ez-zi-iš) a-ú-ri-iš e-eš-ta na-aš-kán na-ak-ki-i pe-e-di

23.

[a-ša](-an-za nu ku-iš ke-e TUP-PAïI.A) x x x-ya iš-ta-ma-aš-zi nu u-ya-ad-du

24.

(nu a-ši URUU-ra-an URU-an) [a-uš-du ma-aÆ-Æa-an-na-aš ú-]e-da-an-za e-eš-ta234

III. 1. […………] …. […………..] 2. [………………]-ta և նա եկավ [և Դանկուվա երկիրը] 3. [գնաց և այն գր]ավեց: Եվ [գերիներ], [խոշոր և մանր եղջերավոր անասուն վերցրեց և նրանց] Հայասա երկիր տա[րավ]

[երբ այդ մասին Արևս լսեցի], նրան գրեցի [….]

6. [………] այնուհետև ինձ ոչի[նչ ……..-]ir: Եվ Իստիտինա? քաղաքի մարդիկ ով (էլ) որ չ[ x ] 7. [……..Բայց դու ] եկար և դեպի Դա[նկուվա] երկիր 8. [գնացիր և գր]ավեցիր և այնտեղից [գերիներ] 9. [խոշոր և մանր եղջերավոր անասուններ վերցրեցիր և] և Հայասա երկիր տա[րար]: 10. [Սակայն տերը (Ազ)[զի երկրի ինձ………] ինչ պատասխան [գրեցիր]: 11.

[Այն ինչ դու ինձ] (գրեց)իր: [Գերիները] ինձ հետ

12.

[եկան] (և ով որ? եկ)[ավ, նրան չեմ]

13.

[տա?]: (Բայց եթե հարձակվեցիր?)[……]..[….Ես]

14.

(նորից) ուղարկեցի նամակ: Եվ ես եկ[ա և]

15.

(քո երկրի սահմանի մոտ) [բա]նակեցի, բայց քո երկրի վրա չհարձակվեցի:

16.

[Եվ ես ] գերիներին, խոշոր և մանր եղջերավոր անասուն չվերցրեցի:

17.

(Իսկ դու) [Արևիս բ]արկացրեցիր, եկար և Դանկուվա երկրի վրա

18.

[հարձակվեցիր և այն ամայացրեցի]ր: Եվ աստվածները թող ինձ հետ լինեն,

KUB XIV 17=2BoTU 56 (Götze A., Ýßí. ³ßË., S. 94-98).

19.

[թող դատեն և ին](ձ) առաջնորդեն:

20.

[Նա ինձ թշնամակ]ան բառեր գրեց:

21.

[Եվ ես բա](ր)կացա և գնացի դեպի նա: Եվ Ուրա քաղաքը, որն

22.

(Ազզի) [երկրի] առաջին սահմանային ամրոցն է, այն մի զառիվայր

(դժվարամատչելի) տեղում էր գտնվում: 23.

(Եվ ով որ այս նամակները) x x x-ya լսի, թող գա

24.

(և Ուրա քաղաքը) [տեսնի, երբ նա] կանգուն էր:

Սկզբնապես փորձելով հարցը խաղաղությամբ լուծելª Մուրսիլիս II-ը նամակներ է ուղարկել

Հայասա-Ազզիª

Աննիյայից

պահանջելով

ետ

վերադարձնել

դեռևս

Սուպպիլուլիումասի ժամանակ Հայասայում ապաստանած խեթահպատակներին և Իստիտինա ու Դանկուվա (Վերին երկրներ) խեթական երկրներից վերցրած գերիներին: Աննիյայից

մերժում

ստանալովª

Մուրսիլիս

II-ը

հարձակվում

Հայասա-Ազզիի

սահմանային Ուրա քաղաքի վրա: Սակայն, հետագայում խեթական արքան ստիպված է լինում կրկին արշավել դեպի Հայասա-Ազզի:

IV. 7. [………… LÚMEŠ URUïa]-ya-ša-ma GIM-an 8. [……… iš-ta-ma-aš-ši-ir DUTUŠI-wa ú-iz-zi 9. [nu-mu-kán LÚ TE4-MA me-na-aÆ-Æa-a]n-da pa-ra-a ne-i-e-er 10. [nu-mu wa-tar-na-aÆ-Æi-ir BE-]LÍ-NI-wa-kán ku[-it x] 11. [……………n]u-wa-ra-at na-aÆ[-šar-ri-ya-an-ta-at] 12. [……………….]-wa-kán [……….]235 IV. 7. [………… Երբ Հա]յասայի մարդիկ 8. [……… լսեցին, որ Արևը գալիս է, 9. [ինձ ընդառաջ պատվիրակ(դեսպանորդ) ուղարկեցին]: 10. [Եվ ինձ հաղորդեցին: Ինչու է մե]ր տերը 11. [……………և] վախեցան 12. [……………….]-wa-kán [……….] Ըստ «Մուրսիլիսի տարեգրության» ութերորդ տարվա իրադարձություններիª

2BoTU 56 (Götze A., Ýßí. ³ßË., S. 102-103).

հայասացիները, լսելով Մուրսիլիսի արշավանքի պատրաստությունների մասին, նրա մոտ դեսպան են ուղարկումª համաձայնվելով կատարել Խաթթիի արքայի պահանջները: Մուրսիլիս II-ը առժամանակ հետաձգում է իր նախատեսած արշավանքը և զբաղվում Կումմանիի Խեպատ աստվածուհուն նվիրված տոնախմբություններով: Սակայն հաջորդ տարի Մուրսիլիսը նորից է հայասացիներից պահանջում վերադարձնել գերիներին, բայց մերժում է ստանում Աննիյայից: Նա ցանկանում էր գերիների փոխանակում կատարել. հրաժարվում էր վերադարձնել խեթական գերիներին, քանի դեռ չէր ստացել իր հպատակ տարագիրներին236: Դեռ ավելին, օգտվելով հարմար առիթից, որ Մուրսիլիս II-ը գտնվում էր Խաթթիի հարավում, Աննիյան վերստին հարձակվում է Իստիտինա երկրի վրա և պաշարում Կաննուվարա խեթական քաղաքը: Խեթական մի բանակ Նուվանցա զորահրամանատարի Կաննուվարա

գլխավորությամբ

քաղաքին:

շտապ

Հայասացիները,

կարգով

որոնք

ռազմի

օգնության

դաշտ

հանել

էին

հասնում

մարտակառք և 10.000 հետևազոր, Կաննուվարա քաղաքի տակ տեղի ունեցած ճակատամարտում պարտություն են կրում: Նույն տարվա վերջին Հայասայի վրա կրկին արշավելու մտադրությամբ Մուրսիլիս II-ը Կարգամիսից շարժվում է դեպի Թեգարամա (գտնվում էր Կումմանիի [անտիկ Կոմմագենե] և Վերին երկրի միջև և տեղորոշվել է ներկայիս Գյուրյուն բնակավայրի տեղում237): Այստեղ, լսելով իր զորահրամանատարների խորհուրդը, նա առժամանակ հետաձգում է իր նախատեսած արշավանքը 238: Իր թագավորության հաջորդª 10-րդ տարում, Մուրսիլիս II-ը սկսում է իր ռազմերթը դեպի Հայասա-Ազզի:

III. 57. ma-aÆ-Æa-an-ma Æa-me-eš-Æa-an-za ki-ša-at nu I-NA KUR URUAz-zi 58.da-a-an KAS-ši nam-ma pa-a-un nu-za I-NA URUIn-ga-la-wa 59. A-NA ÉRINMEŠ ANŠU.KUR.RAïI.A ú-wa-a-tar i-ya-nu-un LÚMEŠ URUAz-zi-ma 60. dUTUŠI ku-it ka-ru-ú Æu-ul-li-iš-ki-nu-un 61. mNu-u-wa-an-za-ša-aš GAL.GEŠTIN ŠA-PAL URUKán-nu-wa-ra Æu-u[l-li-iš-ki-i]t 62. nu-mu-za nam-ma UD.KAMïI.A za-aÆ-Æi-ya-u-wa-an-zi Ú-UL [ku-wa-at-ka] 63. Æa-an-da-al-li-i-e-er nu-mu-za-kán MÚ.KAM-za wa-al-Æu[-u-wa-an-zi] 64. zi-ik-ki-ir MÚ.KAM-za-wa-aš[-ši-kán] an-da [Æa-at-ke-eš-nu-um-me-ni] 65. ma-aÆ-Æa-an-ma DUTUŠI [me-mi-a]n iš-[ta-ma-aš-šu-un] 66. LÚMEŠ URUAz-zi-wa[-ták-kán] MÚ.KAM-za ŠA(G) K[ARAŠïÏIA] Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 102-107: Garstang J., Gurney O., The Geography of the Hittite Empire, p. 47. Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 115-127:

67. GUL- aÆ-Æu-u-wa-an-z[i] zi-ik-kán-zi [ x ] 68. nu-za dUTUŠI KARAŠïÏI.A iš-Æi-ú-ul-la-aÆ-Æu-un [KARAŠïÏIA] 69. ma-aÆ-Æa-an UD.KAM-ti pu-tal-li-ya-an-da i-ya-at-ta-[ri] 70. MÚ.KAM-az-ma-at-kán še-e-na-aÆ-aš QA-TAM-MA e-eš-zi 71. nu ma-aÆ-Æa-an LÚMEŠ URUAz-zi e-ni-iš-ša-an pa-aÆ-ša[-nu-wa-an…………] 72. a-ú-e-er nu nam-ma (……………)239 III. 57. Հենց որ գարունը բացվեց, դեպի Ազզի երկիր 58.երկրորդ անգամ ճանապարհ ընկա և Ինգալավա քաղաքում 59. հետիոտն զորքերի և մարտակառքերի զորատես անցակացրեցի: Բայց Ազզիի մարդիկ

60. Արևիս դեմ արդեն կռվել էին, 61.Նուվանցանª մեծ մառանապետը Կաննուվարա քաղաքի մոտ հաղ[թել էր]: 62. Եվ ինձ հետ այնուհետև ցերեկով կռվել [բոլորովին] 63. չհամարձակվեցին և ինձ գիշերը հարվ[ածել] 64. որոշեցին: Գիշերը [նրանց] կ[ճնշենք] 65. Իսկ երբ Արևս [այդ լու]րը լ[սեցի], 66. Ազզիի մարդիկ գիշերով զ[որքերի] կենտրոնին 67. էին նախատեսում հարվածել [ x ]: 68. Եվ Արևս զորքերը միավորեցի: [Զորքերը] 69. գիշերը ցերեկվա նման մարտական վիճակով գնացին: 70. Գիշերն այդ կերպ դարանում մնացին: 71. Եվ, երբ Ազզիի մարդիկ այդ պաշտպ[անությունը…………] 72. տեսան, այնուհետև (…………) IV. 4. nu I-NA URUA-ri-ip-ša-a an-da[-an za-aÆ-Æi-ya i-ya-an-ni-ya-nu-un] 5. a-ši-ma-kán URUA-ri-ip-ša-aš Š[À A.A]B.BA ki-it-ta-ri 6. nam-ma-aš-ši URU-ri-a-še-eš-šar ku-it na-aš ïUR.SAG NÀpe-e-ru-nu[-uš Æar-kir] 7. nam-ma-at me-ek-ki pár-ku nu-kán KUR-e ku-it Æu-u-ma-an ša-ra-a pa-a[-an] 8. e-eš-ta na-an ÉRINMEŠ pa-an-ku-uš Æar-ta na-an DUTUŠI za-aÆ-Æi-ya-nu-u[n] 9. nu-mu DU NIR.GÁL BE-LÍ-YA DUTU URUA-ri-in-na GAŠAN-YA DU URUïa-at-ti

KBo IV 4=2BoTU 58(Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 130-132).

10. DLAMMA URUïa-at-ti DU KARAŠ DIŠTAR LÍL DINGIRMEŠ-ya Æu-u-ma-an-te-eš 11. pi-ra-an Æu-u-i-e-er ŠA 1-EN GAL-ya Ú-UL pa-it 12. [nu-]kán

URU

A-ri-ip-ša-a-an za-aÆ-Æi-ya-az kat-ta da-aÆ-Æu-un

13. [n]a-an URUïa-at-tu-ši Æu-u-ma-an-ti-i ša-a-ru-ù-i ma-ni-ya-aÆ-Æu-un

14. [nu]-za ÉRINMEŠ ANŠU.KUR.RAïÏI.A ŠA BI-IR-TI IŠ-TU NAM.RAïÏIA GUD UDU-ya

15. [me]-ek-ki ú-e-mi-ya-at nu DUTUŠI a-pe-e-da-ni-pát UD-ti 16. [A-]NA URUA-ri-ip-ša-a-pit še-e-šu-un

17. lu-uk-kat-ta-ma I-NA URUDu-uk-ka-am-ma an-da-an za-aÆ-Æi-ya i-ya-an-ni-ya-nu-un 18.

ma-aÆ-Æa-an-ma-mu-kán LÚMEŠ URUDu-uk-ka-am-ma me-na-aÆ-Æa<-an>-da a-ú-e-ir

19.

na-at-mu me-na-aÆ-Æa-an-da ú-e-ir na-at-mu GÌRMEŠ-aš kat-ta-an

20.

Æa-a-li-i-e-er nu-mu me-mi-ir BE-LÍ-NI-wa-an-na-aš ŠA URUA-ri-ip-ša-a

21.

i-wa-ar URUïa-at-tu-ši ša-a-ru-u-wa-an-zi le-e ma-ni-ya-aÆ-ti

22.

nu-wa-an-na-aš BE-LÍ-NI an-da a-ra-an-da ar-nu-ut nu-wa-an-na-aš

23.

ar-Æa pe-e-Æu-te nu-wa-an-na-aš-za ÉRINMEŠ ANŠU.KUR.RAïÏI.A i-ya nu nam-ma DUTUŠI

24.

URU

25.

na-an-kán IŠ-TU NAM.RA x x-Æ-Æu-un NAM.RA URUDu-uk-kà-ma

26.

3 LI-IM NAM.RA I-NA É[LUGAL] ku-in ú-wa-te-nu-un

27.

na-an-za-an ÉRINMEŠ ANŠU.KUR.R[AïÏI.A] i-ya-nu-un

28.

ma-aÆ-Æa-an-ma LÚMEŠ URUAz-zi a-ú-e-er URU.DIDLIïÏI.A BÀD-kán ku-it za-aÆ-Æi-ya-az

29.

kat-ta da-aš-ki-u-wa-an te-eÆ-Æu-un nu LÚMEŠ URUAz-zi ku-i-e-eš

30.

URU.DIDLIïÏI.A BÀD NÀpé-e-ru-nu-uš ïUR.SAGMEŠ-uš pár-ga-u-e-eš na-ak-ki-i

31.

AŠ-RIïÏI.A EGIR-pa Æar-kir na-at na-aÆ-ša-ri-ya-an-da-ti nu-mu LÚMEŠ ŠU.GI KURTI

32.

me-na-aÆ-Æa-an-da ú-e-er na-at-mu GIRMEŠ-aš kat-ta-an Æa-a-li-i-e-er

33.

nu-mu me-mi-ir BE-LÍ-NI-wa-an-na-aš le-e ku-it-ki Æar-ni-ik-ti

34.

nu-wa-an-na-aš-za

ïa-at<-tu>-ši

URU

Du-uk-ka-ma-an URU-an [ša-]a-ru-u-wa-an-zi Ú-UL tar-na-aÆ-Æu-un

BE-LÍ-NI

ÌR-an-ni

da-a

nu-wa

A-NA

BE-LÍ<-NI>

ANŠU.KUR.RAïÏI.A

ïa-at-ti-ya-wa-an-na-aš-kán ku-iš

URU

35.

pe-eš-ki-u-wa-an ti-i-ya-u-e-ni [NAM.R]A

36.

an-da nu-wa-ra-an pa-ra-a pi-i-y[a-u-]e-ni na-aš nam-ma DUTUŠI Ú-UL

37.

Æar-ni-in-ku-un na-aš-za ÌR-an-ni da-aÆ-Æu-un na-aš-za ÌR-aÆ-Æu-un

38.

nu-mu MU.KAM-za ku-it še-ir te-e-pa-u-e-eš-ša-an-za e-eš-ta nu nam-ma

39.

KUR URUAz-zi Ú-UL da-ni-nu-nu-un nu LÚMEŠ URUAz-zi li-in-ga-nu-nu-un

40.

nam-ma URUïa-at-tu-ši ú-wa-nu-un nu URUïa-at-tu-ši

41.

gi-im-ma-an-da-ri<-ya>-nu-un ….240

IV.

KBo IV 4=2BoTU 58 (Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 132-138).

ÉRINMEŠ

4. Եվ Արիպսա քաղաքը գրա[վելու համար շարժվեցի]: 5. Այդ Արիպսա քաղաքը ծ[ովի մե]ջ էր գտնվում: 6. Նրա բնակչությունը հեռացել էր, և զբաղեցրել էր ժայռոտ լեռը, 7. հեռվից այն շատ բարձր էր երևում: Եվ ողջ երկիրը վեր էր բարձրացել: 8. Եվ այն զորքերը ամբողջովին ավերեցին: Եվ նրան Արևս հարվածեցի: 9. Եվ ինձª Ամպրոպի հզոր աստվածըª իմ տերը, Արիննայի Արևի աստվածուհինª իմ տիրուհին, Խաթթիի Ամպրոպի աստվածը,

10. Խաթթիի Հովանավոր աստվածը, Բանակի Ամպրոպի աստվածը, Դաշտի Իշտար աստվածուհին, բոլոր աստվածները

11. առաջնորդում էին և ինձ հետ էին և ինձ չլքեցին: 12. Եվ Արիպսա քաղաքին հարվածեցի, նվաճեցի 13. և Խաթթուսաս քաղաք ամբողջ ավարը ուղարկեցի: 14. Եվ զինվորները, կառամարտիկները ամրոցում գերիներ, խոշոր և մանր եղջերավոր անասուն

15. շատ գտան: Եվ եսª Արևս այդ օրը 16.

Արիպսայում գիշերեցի:

17. Հաջորդ օրը դեպի Դուգգամա քաղաք արշավեցիª այն նվաճելու համար: 18.Երբ Դուգգամա քաղաքի մարդիկ ինձ տեսան իրենց առջև, 19. Նրանք ինձ ընդառաջ եկան, և իմ ոտքերի առջև 20.ծունկի եկան և ինձ ասեցինª մեր տե' ր, մեզ Արիպսա քաղաքի 21.նման Խաթթուսաս քաղաքի համար ավարի չմատնես: 22.Մեզ, մեր տե' ր, ամբողջովին մի ավարառի, այլևս մեզ Խաթթուսաս քաղաքի համար 23.մի' տար: Մեզª որպես զինվորներ, կառամարտիկնե' ր վերցրու: Այնուհետև Արևս 24.Դուգգամանª այդ քաղաքն չավերեցի: 25.Եվ նրանցից գերիներ x x-Æ-Æu-un, գերիներ Դուգգամայից 26. 3000 գերի թագավորական պալատ բերեցի: 27.Եվ նրանց զինվորներ և կառամարտիկներ դարձրեցի: 28.Երբ Ազզիի մարդիկ տեսան, որ իրենց ամրացված քաղաքները ինչպես եմ 29.նվաճում, Ազզի երկրի մարդիկ, որոնք 30.ամրոցներում և լեռների բարձր և դժվարամատչ 31.վայրերում էին ապաստանել, նրանք վախեցան: Եվ երկրի ավագներն ինձ 32.ընդառաջ եկան: Եվ ոտքերիս առջև ծունկի եկան: 33.Եվ ինձ ասացինª մեր տե' ր, մեզ մի' ոչնչացրու,

34.այլևս

մեզ,

մեր

տե'ր,

ծառայությա'ն

վերցրու

մեր

տիրոջը

զինվորներ,

կառամարտիկներ 35.կուղարկենք: Խաթթիի գերիներին, որ մեզ մոտ են, 36.նրանց կուղարկենք: Եվ թող այնուհետև Արևը 37.չոչնչացնի, այլ ծառայության վերցնի: 38.Եվ քանի որ տարին վերջանում էրª 39.Ազզի երկիրը չամրացրեցի և Ազզիի մարդկանց երդման տակ դրեցի: 40.Այնուհետև Խաթթուսաս քաղաք եկա: Եվ Խաթթուսասում 41.ձմեռեցի:

Ինգալավա

քաղաքում

զորատես

անցկացնելուց

հետո

խեթական

արքան

արշավում է դեպի Հայասա-Ազզի: Հայասայի զորքը որոշել էր ցերեկը ճակատամարտ չտալ ու պատրաստվում էր գիշերը հանկարծակիի բերել խեթերին: Իրազեկ լինելով դրանª Մուրսիլիս II-ը հրամայում է իր բանակին կազմ ու պատրաստ լինել գիշերային հարձակումներին: Խեթերը, ներխուժելով Հայասայի տարածքը, պաշարում և գրավում են «ծովի մեջ գտնվող» Արիպսա քաղաքը, որի բնակիչները հեռացել էին մոտակա լեռները: Արիպսան ավարի մատնելուց հետո Մուրսիլիս II-ը հպատակեցնում է նաև Դուգգամա հայասական քաղաքը, որի բնակիչները դիմադրություն ցույց չեն տալիս: Խեթական արքան քաղաքը չի ավերում, միայն 3000 դուգգամացիներիª որպես զինվորների, տանում է Խաթթի: Այսպիսով, Խաթթիի արքան իր գահակալման 10-րդ տարին անցկացրել էª արշավելով դեպի Հայասաª արշավանքը սկսելով գարնանը (խեթ. ÆamešÆant-«գարուն») և

ավարտելով

ձմեռնամուտին

(խեթ. gimmant-«ձմեռ»): Ժամանակային առումով

արշավանքը բավականին ձգձգվել էրª հաշվի առնելով նաև այն հանգամանքը, որ խեթական բանակը գրավել էր ընդամենը երկու հայասական քաղաք, որից մեկն անձնատուր էր եղել: Առավել ևս, որ մինչև Արիպսա հասնելը որևէ ռազմական բախում տեղի չէր ունեցել խեթերի և հայասացիների միջև: Ամենայն հավանականությամբ, Մուրսիլիսը,

Բարձր

Հայքի

տարածք

ներխուժելով,

այդ

ժամանակահատվածում

Տուրուբերանի տարածքով հասել էր մինչև Վանա լճի ափերը, որտեղ և գտնվել էր Արիպսան: Իր

գահակալության

11-րդ տարում Մուրսիլիս

II-ը, նպատակ

ունենալով

վերջնականապես հպատակեցնել Հայասա-Ազզին, կրկին արշավանքի է ելնում:

IV. 42. ma-aÆ-Æa-an-ma Æa-me-eš-Æa-an-za ki-ša-at ma-an I-NA KUR URUAz-zi ta-ni-nu-ma-an-zi 43. pa-a-un ma-aÆ-Æa-an-ma LÚMEŠ URUAz-zi iš-ta-ma-aš-šir DUTUŠI-wa ú-iz-zi 44. nu LÚMEŠ URUAz-zi mMu-ut-ti-in LÚ URUïa-li-ma-na-a me-na-aÆ-Æa-an-da 45. [u-]i-e-er nu-mu ki-iš-ša-an wa-a[-tar-]na-aÆ-Æi-ir BE-LÍ<-NI>-wa-an-na-aš ka-ru-ú 46. [ku-]it Æar-ni-ik-ta nu-wa BE-LÍ-NI li-e nam-ma ú-wa-ši nu-wa-an-na-aš-za BE-LÍ-NI 47. [ÌR-a]n-ni da-a nu-wa A-NA BE-LÍ-NI ÉRINMEŠ ANŠU.KUR.RAMEŠ pe-eš-ki-u-wa-an ti-ya-u-e-

ni 48. [NAM.R]A URUïa-at-ti-ya-wa-an-na-aš-kán ku-iš an-da nu-wa-ra-an pa-ra-a pi-i-ya-u-e-ni 49. [nu-mu NA]M.RA URUïa-at-ti 1 LI[-IM] NAM.RA EGIR-pa pi-i-e-er 50. [nu-m]u e-ni-iš-ša-an ku-it [mMu-]ut-ti-in LÚ URUïa-li-ma-na-a 51. [me-]na-aÆ-Æa-an-da u-i-e-er [NAM.RA] URUïa-at-ti-ya-mu EGIR-pa pí-i-e-er 52. nu nam-ma DUTUŠI I-NA KUR U[RUAz-z]i Ú-UL pa-a-un na-aš-za ÌR-an-ni 53. da-aÆ-Æu-un na-aš-za ÌR-aÆ-Æu[-un] nu nam-ma DUTUŠI a-pé-e-da-ni MU.KAM-ti 54. gi-im-ri Ú-UL ku-wa-pí-ik-ki pa-a-un nu I-NA URUA-an-ku-wa an-da-an 55. ú-wa-nu-un nu I-NA URUA-an-ku-wa gi-im-ma-an-ta-ri-ya-nu-un241

IV. 42. Երբ գարունը բացվեց, Ազզի երկիրը կարգավորելու համար 43. գնացի: Երբ Ազզի երկրի մարդիկ լսեցին, որ Արևը գալիս է, 44.Ազզիի մարդիկ Մուտտիինª Խալիմանա քաղաքի մարդուն ընդառաջ 45.ուղարկեցին: Եվ ինձ այսպես դիմեց. մեր տե'ր, մեզ արդեն 46.հարվածել ես: Մեր տե'ր, նորից մեզ մոտ մի' արի, այլ մեր տե'ր, մեզ 47. [ծառայությ]ա'ն վերցրու: Մեր տիրոջը զինվորներ և կառամարտիկներ կուղարկենք: 48.Խաթթիի գերիները, որ մեզ մոտ են, նրանց կուղարկենք: 49. [Եվ ինձ] Խաթթի երկրի 1000 գերի վերադարձրեցին: 50. [Եվ ին]ձ քանի որ [Մու]տտինª Խալիմանա քաղաքի մարդը 51. [ընդ]առաջ եկավ և [գերիներին] Խաթթի երկրի վերադարձրեց, 52.Թող Արևը [Ազզ]ի չգնա: Եվ թող մեզ ծառայության 53.վերցնի և մեզ ծառայեցնի: Այնուհետև, Արևս, քանի որ 54.ձմեռնամուտ էր, ոչ մի տեղ չգնացի: Դեպի Անկուվա քաղաք 55.գնացի և Անկուվայում ձմեռեցի:

KBo IV 4=2BoTU 58 (Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 138-139).

Հայասայի իշխանավորները, տեղի տալով գերազանցող ռազմական ուժին, ստիպված բանակցություններ են սկսում Խաթթիի արքայի հետ: Հայասական կողմը պարտավորվում

զորք

տրամադրել

խեթական

բանակին,

ինչպես

նաև

ետ

վերադարձնել դեռևս իր մոտ պահվող խեթական գերիներին: Այսպիսով, հայասացիները վերականգնում

են

դեռևս

Խուկկանայի

օրոք

պայմանագրով

ստանձնած

պարտավորությունների մի մասը: Այս դեպքը և մինչև այդ «Խուկկանայի պայմանագրում» հիշատակված Հայասայի մարդկանց (ավագներ կամ աշխարհաժողով) որպես դաշինքի մասնակից կողմ հիշատակելը խոսում է այն մասին, որ Հայասա-Ազզիի թագավորի իշխանությունը իր ցեղակիցների վրա բացարձակ չի եղել: Հավանաբար այն մոտ է եղել «Կյուրոպեդիայում» Քսենոփոնի հիշատակած հայոց թագավորի իշխանությանը, որը ինչպես և հոմերոսյան Հունաստանում

սահմանափակվել

ավագների

խորհրդովª

բուլեյով

(βουλή)

ժողովրդական ժողովովª էկլեսիայով (έκκλησία)242: Մուրսիլիս II-ը վերադառնում է Խաթթի այն բանից հետո, երբ հայասական իշխանավորները նրան հավատարմության երդում են տալիս և վերադարձնում են 1000 խեթական տարագիրների243: Մուրսիլիս II-ին հաջողվում է մի որոշ ժամանակով Խաթթիի հյուսիս-արևելքում չեզոքացնել հայասական վտանգը: Սակայն խեթերին այդպես էլ չի հաջողվել նվաճել Հայասա-Ազզին: Նրանք բավարարվել են միայն իրենց գերիներին վերադարձնելով և ռազմական օգնություն ստանալով, սակայն որևէ խոսք չկա այն մասին, որ Հայասան հարկ է վճարել Խաթթիինª որպես պարտված երկիր: Մուրսիլիսի կառավարման հաջորդ տարիներին խեթական վավերագրերում տեղեկություններ չկան Հայասա-Ազզիի վերաբերյալ: Հավանաբար, Խաթթին և ՀայասաԱզզին այդ ընթացքում խաղաղ գոյակցության շրջան են ապրել, և երկու երկրների միջև որևէ ռազմական ընդհարում տեղի չի ունեցել:

2. 2.

Խեթա-հայասական հարաբերու թյու նները մ.թ.ա. XIII դարու մ Մ.թ.ա. XIIIդ. Հայասա-Ազզիի պատմության լուսաբանումը սերտորեն առնչվում է

այդ ժամանակաշրջանի Մերձավոր Արևելքի քաղաքական կյանքում տեղի ունեցած

ÎñÏÛ³ß³ñÛ³Ý ê., ÐÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ å»ï³Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ (Ù.Ã.³. VI-Ù.Ã. IV¹¹.), ºñ¨³Ý, 2005, ¿ç 96: KBo IV 4=2BoTU 58 (Götze A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 139-141):

կարևոր իրադարձությունների հետ: Դեռ մ.թ.ա. XIVդ. կեսերից երկու գերտերություններիª Խաթթիի և Եգիպտոսի միջև հաստատվել

էր

անկայուն

հավասարակշռություն

այն

բանից

հետո,

երբ

Սուպպիլուլիումաս I-ը գրավեց Միտաննին, և Հյուսիսային Սիրիայի տարածքում ստեղծվեց խեթերից կախյալ Կարգամիսի թագավորությունը: Մ.թ.ա. XIIIդ. առաջին քառորդում խեթա-եգիպտական հակամարտությունը հասնում է իր

բարձրակետին

(մ.թ.ա. 1274թ. Քադեշի ճակատամարտը), որից հետո այն սկսում է աստիճանաբար տեղի տալ և ավարտվում է մ.թ.ա. 1258թ. Խաթթուսիլիս III-ի և Ռամզես II-ի միջև կնքված խաղաղության պայմանագրով: Դաշնագիրը վավերացնում է Քադեշից հետո ստեղծված իրավիճակը Սիրիայում: Այն ժամանակ, երբ խեթերն ու եգիպտացիները պայքարում էին սիրիական քաղաքների (Քադեշ, Համատ, Ուգարիթ, Էբլա, Խալպա, Ալալախ) վրա իրենց վերահսկողության ազատագրված

հաստատման

Ասորեստանը,

համար,

Միտաննիի

արևմտափոքրասիական

գերիշխանությունից

երկրները

(Միլլավանդա,

Լուկկա, Սեխա) և Ախխիյավան բացահայտորեն ձգտում էին ընդարձակել իրենց քաղաքական ազդեցության շրջանակները Խեթական տերության հաշվին: Ոչ պակաս բարդ խնդիրներ են եղել նաև Խաթթիի ներքաղաքական կյանքումª կապված ՈւրխիԹեշուբի (Մուրսիլիս III) և Խաթթուսիլիս III-ի միջև ընթացած դինաստիական պայքարի հետ: Հավանաբար, Խաթթուսիլիսն իր դիրքերն ամրապնդելու համար զիջման է գնացել վտարված Ուրխի-Թեշուբի կողմնակիցներինª Փոքր Ասիայի հարավում ստեղծելով Թարխունտասսայի կախյալ պետությունը Ուրխի-Թեշուբի կրտսեր որդուª Կուրունտայի գլխավորությամբ244: Մուրսիլիս II-ին հաջորդած Մուվատալլիս II-ի (մ.թ.ա. 1295-1272թթ.), Ուրխի-Թեշուբի (մ.թ.ա.

1272-1267թթ.) և Խաթթուսիլիս III-ի (մ.թ.ա. 1267-1237թթ.) կառավարման

տարիներից գուշակային և ինվենտարային բնույթի գրավոր աղբյուրներ են պահպանվել որտեղ

հիշատակվել

Հայասա-Ազզին245:

Հնարավոր

է,

որ

դա

մի

խաղաղ

ժամանակաշրջան է եղել խեթա-հայասական հարաբերություններում: Որևէ տեղեկություն չկա այդ թագավորների օրոք Հայասայի գրավման կամ կախյալ վիճակի մասին, ինչը վկայում է այն մասին, որ Հայասա-Ազզիի թագավորությունն ինքնուրույն և անկախ է եղել և չի ներգրավվել խեթերի արտաքին քաղաքականության մեջ: Սակայն, գոյություն ունի մի խեթական գուշակային տեքստ նվիրված Ազզիի դեմ ընթանալիք պատերազմի խնդրին,

øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ºñ¨³Ý, 1999, ¿ç 12-13: KUB XXII 62. KUB XLII 69. KUB XLVIII 105+KBo XII 53. KUB XLIX 1(CTH 572, 225, 245, 530, 575).

որը թվագրվել է մ.թ.ա. XIII դարի կեսերով246, որի մասին հետագա տեղեկությունները բացակայում են: Այնուամենայնիվ, եթե Մուրսիլիս II-ի օրոք Հայասան ստիպված էր զորք տրամադրել

Խաթթիին

արշավանքներին,

ապա

և, այս

հավանաբար,

մասնակցել

ժամանակաշրջանում

խեթական

բանակի

արքայի կազմում

Հայասայի տարածքից որևէ զինվորական միավոր հիշատակված չէ: Քադեշի նշանավոր ճակատամարտում հիշատակվել են Խաթթի երկրի դաշնակից և հպատակ մի շարք երկրներª Միտաննի, Արծավա, Դարդանի, Կասկա, Մասա, Պիտասսա, Արավանա և այլն247:

Այս ցուցակում չի տրվել Հայասա-Ազզի երկրի

հիշատակությունըª որպես Խաթթիի դաշնակից կամ հպատակ, ինչը վկայում է այն մասին, որ Հայասան Մուրսիլիս II-ից հետոª արդեն Մուվատալլիս II-ի օրոք, վերականգնել էր իր անկախությունը և զորք չէր տրամադրել Խաթթիին: Մուվատալլիս II-ն իր եղբորըª ապագա խեթական թագավոր Խաթթուսիլիսին, նշանակել է Հայասայից արևմուտք գտնվող Վերին երկրի կառավարիչ, միաժամանակ նաև խեթական բանակի հրամանատար: Իր «Ինքնակենսագրությունում» Խաթթուսիլիսը նկարագրել է նաև իր ռազմական գործողություններըª ուղղված Խաթթիի թշնամիների և անհնազանդ երկրների դեմ248: Այստեղ որևէ տեղեկություն չկա Հայասա-Ազզիի մասին, չնայած ռազմական գործողություններն ընթացել են Հայասայի սահմաններից ոչ հեռուª Վերին ու Կասկա երկրներում: Մուվատալլիս II-ից հետո խեթական գահը փոխանցվել է Ուրխի-Թեշուբին

(Մուրսիլիս III), որիª ժամանակին գրված խեթական սեպագիր աղբյուրներում Հայասայի մասին ոչ մի տեղեկություն չի վկայվել: Հայասա-Ազզիի վերաբերյալ ժամանակագրորեն վերջին հիշատակությունները հանդիպում են Խաթթիի արքա Թուդխալիյաս IV-ի (մ.թ.ա.

1237-1209թթ.) կառավարման շրջանից: II. 12. [n]am?-ma-aš-ma-aš šu-me-e-eš ku-i-e-eš BE-LUïÏI.A 13. [Æ]a-an-te-zi a-u-ri-uš ma-ni-ia-aÆ-Æe-eš-kat-te-ni 14. IŠ-TU KUR URUAz-zi KURURUGa-aš-ga 15. IŠ-TU KUR URULu-uq-qa-a nu ZAG še-ik?-kan-te-et «Տերերդ, ովքեր առաջին հերթին (±) կառավարում եք Ազզիին, Կասկային, (և) Լուկկային նայող սահմանային կետերը՜ »249 : KUB XLIX 70 (CTH 572. øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³ÏÝ É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 148). Bryce T., The Kingdom of the Hittites, Oxford, 1999, p. 297. CTH 81. Friedrich J., Hethitisches Elementarbuch, II T., Heildelberg, 1946, S. 10-14. Õà÷àòðÿí Â., Íåêîòîðûå âîïðîñû õðîíîëîãèè Õåòòñêîãî öàðñòâà, Äðåâíèé Âîñòîê, 1978, № 3, ñ. 100-102. KUB XXVI 12 (Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 22. øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ

Այս հաղորդումը պարունակում է տեղեկություն Թուդխալիյաս IV-ի կողմից Խաթթիի սահմանային նահանգների կառավարիչներին տրված հրահանգների մասին: Խաթթիի արքան, հավանաբար, ցանկացել է նախազգուշական միջոցներ ձեռք առնել ընդդեմ Ազզի, Կասկա և Լուկկա երկրների: Ուրեմն,

նշված

ժամանակաշրջանում

Խաթթին

բարիդրացիական

հարաբերությունների մեջ չի եղել ոչ միայն Կասկա (Արևելապոնտական լեռների շրջանում) և Լուկկա երկրների (հետագայի Լիկիանª հարավ-արևմտյան Փոքր Ասիայում), այլ նաև Ազզիի հետ: Դեռ ավելին, Թուդխալիյաս IV-ը ցանկացել է նաև պատերազմել Հայասա-Ազզիի դեմ: Գոյություն ունի մի գուշակային տեքստ, որտեղ խեթական արքան փորձում է տեղեկանալ, թե ում է նպատակահարմար հանձնարարել դեպի Ազզի կազմակերպվելիք արշավանքի ղեկավարությունը250: Սակայն, որևէ տվյալ չկա դրան հաջորդած իրադարձությունների մասին: Մ.թ.ա. տերության

XIIIդ. կեսերից Հայկական լեռնաշխարհը հայտնվում է Խեթական և

Ասորեստանի

ժամանակաշրջանի տեղեկություններն

ռազմաքաղաքական

ասսուրական են

տալիս

գրավոր

Հայկական

մրցակցության

աղբյուրներն

լեռնաշխարհի

ոլորտում:

առաջին

երկրների

Այդ

որոշակի

մասին:

Այդ

տեղեկությունները գալիս են ասորեստանյան արքաներիª դեպի հյուսիս կատարած արշավանքների նկարագրություններից: Թուկուլթի-Նինուրտա

I-ի (մ.թ.ա.

1233-1197թթ.) տեքստերում հանդիպում է

Հայկական լեռնաշխարհիª Նաիրի երկիր հավաքական անունը: Ակնհայտ է, որ Թուդխալիյաս IV-ը

և Թուկուլթի-Նինուրտա I-ը ժամանակակիցներ են եղել: Եվ եթե

խեթերը Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան կողմերն անվանել են Հայասա կամ Ազզի, ապա ասորեստանցիները Լեռնաշխարհի արևմտյան հատվածը հիշատակել են Նաիրի երկրներ անունով: Ըստ ասորեստանյան սկզբնաղբյուրներիª Նաիրի երկրները տարածվել են Տավրոսի լեռներից մինչև Սև ծով ընկած տարածքում և բնականաբար, իրենց մեջ ընդգրկել են նաև խեթական սկզբնաղբյուրներում հիշատակված ՀայասաԱզզին: Այդ սկզբնաղբյուրներում Հայասա-Ազզի և Ն աիրի երկրներ անվանումների համաժամանակյա հիշատակությունը վկայում է Հայկական լեռնաշխարհի խնդրո առարկա տարածքում պետական կազմավորումների ներքաղաքական զարգացումների

Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ¿ç 71: Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, Åðåâàí, 1971, ñ. 161, § 21 [ì. Ê³ã³ïñÛ³ÝÝ ³Ûë ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÁ í»ñ³·ñ»É ¿ Ê³ÃÃáõëÇÉÇë III-ÇÝ]). Istanbul Arkeoloji Müzelerinde bulunan Boğazköy tabletlerinden seçme metinler (³ÛëáõÑ»ï¨ª IBoT) I 32 (CTH 572. øáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ ï»Õ³ÝáõÝÝ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 152).

մասինª միևնույն ժամանակ, թերևս, ցույց տալով Հայասա-Ազզիի տրոհման միտումը, որի բաղկացուցիչ մասերը հանդես են եկել իրենց իշխանավորների գլխավորությամբ: Այսպես,

Թուկուլթի-Նինուրտայի

թողած

արձանագրություններում

պատմվում

Ասորեստանի արքայիª դեպի Հայկական լեռնաշխարհ կատարած արշավանքների և նրա դեմ դուրս եկած Նաիրիի 43 թագավորների մասին251: Ասորեստանի առաջխաղացումը հյուսիսում լայն աշխարհագրական ընդգրկում է ունեցել (Բաբխի,Կադմուխի, Պուրուլումզի, Ալզի, Սուբարտու, Նաիրի և այլն): Դրությունն ավելի

սրվել

խեթերիª

Նիխրիյայի

մոտ

տեղի

ունեցած

ճակատամարտում

ասորեստանցիներից պարտություն կրելուց հետո, որը թույլ տվեց ասորեստանյան զորքին

«Եփրատի

Տարածաշրջանում

այն

կողմից»

Ասորեստանի

28.800

խեթական

ազդեցության

բնակչություն ուժեղացումը

գերեվարել252: չէր

կարող

չանհանգստացնել Հայկական լեռնաշխարհի երկրներին: Հավանաբար, Հայասայի ուշադրությունն այդ ժամանակաշրջանում բևեռված է եղել հարավից եկող վտանգի վրա, միևնույն ժամանակ արևմուտքիª Խաթթիի կողմից նույնպես չէր կարող բացառվել հարձակումը: Այդ փուլում Իսուվայի խեթամետ դիրքորոշման ավարտ է արձանագրվել 253, մյուս

կողմից

Հայկական

լեռնաշխարհի

հարավի

սուբարյան

երկրներըª

Ալզին,

Կադմուխին, հակաասորեստանյան դիրքորոշում են ունեցել: Հայկական լեռնաշխարհի այս

երկրները,

բնականաբար,

սերտ

կապեր

են

ունեցել

լեռնաշխարհում

ուժ

ներկայացնող Հայասա-Ազզիի հետª ուղղված ընդդեմ Ասորեստանի և Խաթթիի: Տվյալ պարագայում կարելի է ենթադրել նախկին կախյալ երկրների միջև սեպարատ

հարաբերությունների

պայմաններում սա

ձևավորում:

Մետրոպոլիաների

թուլացման

բնական էր, մանավանդ որ սույն ժամանակաշրջանում նման

երևույթներ արդեն վկայված են: Սուբարյան երկրները և Իսուվան չէին կարող գերադասել Ասորեստանի կողմից բացահայտ ուժային միջոցներով ուղեկցվող գերիշխանության հեռանկարը

Խաթթիի

«քաղաքակիրթ»

տիրապետությունից 254:

Տարածաշրջանում

Խեթական տերության հավասարակշռող դերի նվազումը պիտի ստիպեր Հայկական լեռնաշխարհի երկրներին գտնել իրենց ինքնուրույն կենսագործունեության ապահովման ուղիներ ինչպես խեթերի, այնպես էլ Ասորեստանի նկրտումների դեմ 255: Առավել նպատակահարմարը տվյալ պարագայում Հայկական լեռնաշխարհի այդ երկրների միջև ÀÂÈÈÓ, 3, 5, 6, 7. ARI, 1, §§ 773, 778. ÀÂÈÈÓ, 6, 7. øáëÛ³Ý ²., Æëáõí³Ý (Ìá÷ùÁ) Ù.Ã.³. XIII-XII ¹³ñ»ñáõÙ, ä´Ð, 1997, ÃÇí 1, ¿ç 184-186: øáëÛ³Ý ²., ²ëáñ»ëï³ÝÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÁ Ù.Ã.³. XIII ¹³ñÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇÝ, ä´Ð, 1999, ÃÇí 2-3, ¿ç 228-230: Ãîëîâëåâà Ë., Öàðñòâî Àëçè âî âòîðîé ïîëîâèíå IIòûñ. äî í. ý., Äðåâíèé Âîñòîê, 1978, № 3, ñ. 72.

դաշնակցային հարաբերությունների հաստատումն էր: Հավանական է, որ դաշնակցային հարաբերություններ են գոյություն ունեցել Ազզիի, Իսուվայի և սուբարյան երկրների միջև և ուղղված են եղել Հայկական լեռնաշխարհի երկրներին արևմուտքից և հարավից սպառնացող վտանգների դեմ: Թուդխալիյաս IV-ին հաջորդել են Արնուվանդաս III-ը (մ.թ.ա. 1209-1207թթ.) և Սուպպիլուլիումաս կառավարման

II-ը (մ.թ.ա. 1207-XIIդ. սկիզբ): Նախկինում

շրջանով

թվագրվող

խեթա-հայասական

Արնուվանդաս III-ի

փոխհարաբերությունների

վերջին փուլի հիմնական սկզբնաղբյուր համարվող, պայմանականորեն «Պախխուվացի Միտա» անվանումը կրող տեքստն, ինչպես վերը նշվեց, այժմ վերաթվագրվել է մ.թ.ա.

XVդ. վերջերով կամ մ.թ.ա. XIVդ. սկզբով: Սուպպիլուլիումաս II-ը հանդիսացել է Խաթթիի վերջին մեծ տիրակալը, որի օրոք, կամ նրանից հետո, Խեթական տերությունը տրոհվել է, և արդեն մ.թ.ա. XIIդ. սկզբին Խաթթին իր նախկին սահմաններով Փոքր Ասիայում չի հիշատակվել: Վերջին շրջանում, շնորհիվ զգալի թվով նորահայտ գրավոր և հնագիտական նյութերի, Խեթական տերության անկման ընթացքն անվերապահորեն արտաքին գործոնին վերագրելու միտումը զգալի փոփոխություններ է կրել: Ուսումնասիրողներն այժմ ավելի շատ տեղ են հատկացնում ներքին քայքայիչ պրոցեսներինª խնդիրը դիտելով ոչ այնքան որպես հետևանք թշնամական հարձակման («ծովի ժողովուրդներ»), այլ Խեթական

տերության

քաղաքական

կառույցի

աստիճանական

տրոհմանª

նրա

բաղկացուցիչ մասերը հանդիսացող մի շարք կախյալ երկրների անկախացման ու տնտեսական ճգնաժամի արդյունքում256: Խաթթիի անկման «տրոհման» տեսության համաձայնª այն հետևանք էր առաջին հերթին մ.թ.ա. XIIIդ. կեսերից երկրի ներսում տարեցտարի

խորացող

ներքաղաքական

անկայունության,

որ

գլխավորապես

բացատրվում է Մուրսիլիս II-ի դինաստիայի երկու ճյուղավորումների միջև ընթացող հակամարտությամբª ներքաղաքական

սկսած

Խաթթուսիլիս

վայրիվերումների,

III-ից:

տնտեսական

Մ.թ.ա. լուրջ

XIIդ.

սկզբներին

բարդությունների

կենտրոնական Փոքր Ասիայի բնակչության մի զգալի մասի զանգվածային արտագաղթի հետևանքով

Խեթական

տերությունը

տրոհվեց

երեք

քաղաքական

միավորներիª

Թարխունտասսանª Փոքր Ասիայի հարավում, Կարգամիսը (Հյուսիսային Սիրիայում) և Մելիդը (Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմուտքում)257: Հենվելով կենտրոնական Փոքր Ասիայիª մոտավորապես մ.թ.ա. 1200թ. ավերված øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ºñ¨³Ý, 1999,¿ç 113-114: øáëÛ³Ý ²., îáõÝ Âáñ·áÙ³Û, ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 11:

խեթական քաղաքների տեղաբաշխման քարտեզի վրաª Հ. Գյուտերբոկը կարծիք է հայտնել, որ խեթերի մայրաքաղաքը և մյուս քաղաքները հարձակման են ենթարկվել ոչ թե արևմուտքից կամ հարավից, այլ, հավանաբար, հյուսիս-արևելքից կամ արևելքից 258, այսինքն` այն տարածքներից, որտեղ գտնվել են Կասկա և Հայասա երկրները: Խաթթիի նախորդ ողջ պատմության ընթացքում կասկական ցեղերի մշտական հարձակումները խեթական բնօրրանի վրա թույլ են տալիս ենթադրել նրանց ակտիվությունը նաև մ.թ.ա.

XIIIդ. վերջին: Դժվար է պնդել, թե Հայասան արդյոք մասնակցություն ունեցել է Խաթթիի բնօրրանի վրա հարձակումներին, այնուամենայնիվ, գիտության մեջ գոյություն ունեցող այն տեսակետը, որ Խաթթիի կործանումից հետո անկում է ապրել նաև ՀայասաԱզզիին259, Խաթթիի տրոհման տեսության ի հայտ գալով թույլ է տալիս վերանայել նաև Հայասա-Ազզիիª մ.թ.ա. XIIդ. սկզբին անկում ապրելու ենթադրությունը: Մ.թ.ա. XIIIդ. երկրորդ կեսին Հայասա-Ազզին հանդես է եկել որպես անկախ երկիր և չի մտել ո°չ Խաթթիի և ո°չ էլ Ասորեստանի տիրապետության տակ: Մ.թ.ա. XIIդ. սկզբին Խաթթիի տրոհվելը մի շարք պետությունների նոր, ավելի նպաստավոր իրադրություն պետք է ստեղծեր Հայասա-Ազզիի համար: Ասորեստանը նույնպես քաղաքական անկում է ապրել այդ ժամանակաշրջանում260: Այսպիսով, տարածաշրջանում որևէ արտաքին լուրջ գործոն չկար, որը կարող էր բերել Հայասա-Ազզիի կործանմանը: Ըստ մի շարք հեղինակներիª Հայասա-Ազզին հանդիսացել է այն տարածքը, որտեղից սկիզբ է առել հայ ժողովուրդը: Այսպես, ըստ Ն. Մարտիրոսյանիª Հայասան հայ ժողովրդի նախահայրենիքն է եղել, և հայասական ցեղերը հիմքն են հանդիսացել հայ ժողովրդի261: Նման եզրակացության էր եկել նաև Պ. Կրեչմերը: Ըստ նրաª Հայասա անունը նշանակում է Հայաստան, որի բնակիչները իրենց հայ անունն այնուհետև ժառանգել են հնդեվրոպացի արմեններին262: Ըստ Գ. Ղափանցյանիª Æaia-(sa) էթնիկական տերմինը նույնական է «հայ» ինքնանվանը, և Հայասա-Ազզին նա համարել է հայերի նախնական բնօրրանը: Գ. Ղափանցյանը ենթադրել է, որ Խաթթիի տրոհումից հետո Հայասան առավել հզորացել է, և հայերի նախնիներըª հայասացիները ներթափանցել են հարավª

Güterbock H., Survival of the Hittite Dynasty, Crisis, 1992, p. 53-55. ´³ñë»ÕÛ³Ý È., Ð³Û³ë³-²½½ÇÇ é³½Ù³-ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÇó, îÐ¶, 1964, ÃÇí 7, ¿ç 78: ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 36: ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 52: Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 120. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 94: øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ¿ç 139: Ø³ñïÇñáë»³Ý Ü., Ð³Û»ñ¿ÝÇ Û³ñ³µ»ñáõÃÇõÝÁ Ñ»ÃÇ¹»ñ¿ÝÇ Ñ»ï, Ð², 1924, ÃÇí 9-10, ¿ç 453: ÜáõÛÝÇ, äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1961, ÃÇí 3-4, ¿ç 99: ÜáõÛÝÇ, Üå³ëï ÙÁ Ñ»Ã ¨ Ñ³Û µ³é³ùÝÝáõÃÛ³Ý, ä´Ð, 1972, ÃÇí 2, ¿ç 164-167: Kretschmer P., Der Nationale Name der Armenier, Ð², 1933, ÃÇí 7-8, ¿ç 429-432 (Ñ³Û»ñ»Ý Ñ³Ù³éáï Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ):

Մելիտենեի կողմը և Լեռնաշխարհի արևելյան կողմը263: Ըստ

Ս.

Պուրուլումզի

Երեմյանիª

Շուբրիա

շրջաններում,

երկրումª

բնակություն

են

մասնավորապես հաստատել

Իսուվա,

Ալզի

հյուսիս-արևմուտքից

(մասնավորապես Խայասա-Խաթե երկրից) ներխուժած մուշկերի, ուրումեացիների (հայերի նախնիները) և կաշկեացիների ցեղերը, որոնք մ.թ.ա. XIIդ. կեսերին կազմում են ցեղային միություն, որը ասորեստանյան արձանագրություններում հայտնի է որպես «Մուշկերի թագավորություն»: Այնուհետև, Իսուվայի, Ալզիի և Պուրուլումզիի տարածքում «Մուշկերի թագավորության» փոխարեն հանդես է եկել Արմե երկիրը, որը կոչվել է նաև Ուրումե, հայերենը,

Ուրմե-Ուրմեուխի: հանդես

ուրումեացիների

Ժամանակի

եկել

անունն

որպես

ընթացքում

ցեղային

աստիճանաբար

արիմ-ուրումեացիների

միության

հիմնական

տարածվել

լեզու:

լեզունª Արիմ-

ասորեստանյան

արձանագրություններում հիշատակվող ողջ Շուբրիա երկրի վրա: Այս անվանումը հետագայում, ըստ Ս. Երեմյանի, զարգացում է ապրել դեպի «Արմե [նի]» և «Արմինա» անվանաձևը264: Վ. Բընըցյանուն նույնպես հայերի հայ ինքնանվան առաջացումը Հայասա էթնոնիմի հետ է կապել: Նա նշել է, որ հայասացիները շարունակել են ապրել Հայկական լեռնաշխարհում նաև Խեթական տերության կործանումից հետո 265: Հ. Ավետիսյանը Հայասան նշել է որպես հայոց ազգասերման կարևոր գործոն: Ըստ նրաª խեթական աղբյուրներում հիշատակված հայասացիները ասուրական արձանագրություններում ստացել են ուրումեացիներ անվանումը (Հայասայի Ուրա բերդաքաղաքի անվանումից): Մ.թ.ա. XIIIդ. վերջից, երբ խեթական պետությունն անկում է ապրել, ուրուական

(հայասական) ջոկատները, կասկերի

(աբեշլացիների) զորամիավորումների հետ

միացած, շարժվել են դեպի հարավª Շուբրիա երկիրը: Այս պայմաններում էլ, ըստ նրա, կազմավորվել է Ուրմե-Շուբրիա կամ Հայասա-Շուբրիա առաջին հայկական պետական միավորումը266: Խեթական տերության տրոհման հետևանքով մ.թ.ա. XII-Xդդ. Մերձավոր Արևելքի պատմության վերաբերյալ գրավոր աղբյուրները կտրուկ նվազում են, իսկ եղած սահմանափակ

նյութը

լուսաբանում

գլխավորապես

ներմիջագետքյան

ներեգիպտական խնդիրներըª բացառությամբ մ.թ.ա. XIIդ. վերջերի և XIդ. առաջին կեսի ասորեստանյան տեքստերի267: ÈËÐ, 1, ñ. 123-125. ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û»ñÇ ó»Õ³ÛÇÝ ÙÇáõÃÛáõÝÁ ²ñÙ»-ÞáõåñÇ³ »ñÏñáõÙ, ä´Ð, 1958, ÃÇí 3, ¿ç 59-74: Áýíýöÿíó Â., Íåêîòîðûå âîïðîñû ýòíîãåíåçà àðìÿí, ä´Ð, 1961, ÃÇí 2, ¿ç 91-123: ²í»ïÇëÛ³Ý Ð., ÐÝ³·áõÛÝ ¿ÃÝÇÏ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ Ù.Ã.³. III-I Ñ³½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñáõÙ, ä´Ð, 1994, ÃÇí 1-2, ¿ç 243-245: ÀÂÈÈÓ, 10 (IV, 43; V, 22), 11, 12, 13, 16.

Հավանաբար, Հայասա-Ազզին իր գոյությունը պահպանել է նաև մ.թ.ա. XIIդ. ընթացքում, սակայն ոչ որպես միասնական պետություն, այլ մի շարք քաղաքական միավորներից բաղկացած մի երկիր: Այդ միավորներն, ամենայն հավանականությամբ, մտել են ասորեստանյան սկզբնաղբյուրներում հիշատակված Նաիրի երկրների կազմի մեջ:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Հայասա-Ազզիի նյու թական և հոգևոր մշակու յթը 3. 1. Հնագիտական տվյալներ պատմական Հայասա-Ազզիի տարածքից Հայասա-Ազզի սկզբնաղբյուրների,

թագավորության ընթացել

պատմությունն,

մ.թ.ա.

XIV-XIIIդդ.:

ըստ

խեթական

սեպագիր

Այդ

ժամանակահատվածը

հնագիտորեն համընկնում է զարգացած կամ ուշ բրոնզի ժամանակաշրջանին: Հայասա-Ազզիի տարածքը մասնագետների մեծ մասը տեղորոշում է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան հատվածումª որպես կենտրոն նշելով հիմնականում Բարձր Հայքը և հարակից տարածքները268: Ներկայումս այդ տարածաշրջանում փաստագրված

են

հնագույն

ժամանակներից

մինչև

միջնադար

ընկած

ժամանակաշրջանին վերաբերող մի շարք հնավայրեր: Կարին-Էրզրումի

շրջանը

մասն

էր

կազմում

Հայկական

լեռնաշխարհի

վաղբրոնզեդարյան մշակութային արեալի, իսկ երկաթի դարումª Վանի թագավորության: Այս տարածքը մտնում էր Հայասա-Ազզիի կազմի մեջ և կապող կամուրջ էր հանդիսանում մի

կողմից

Արարատյան

դաշատավայրի,

Գուգարքի

բրոնզեդարյան

զարգացած

շրջանների, մյուս կողմիցª Փոքր Ասիայի կենտրոնական շրջանների բնակավայրերի միջև: Կարազ, Բլուր, Գյուզելովա, Սոս հնավայրերն այս տարածքում ուշբրոնզեդարյան բնակավայրերի գոյության կարևոր վկայություններն են: Էրզրումի շրջանում կատարված հնագիտական պեղումներն ի հայտ բերեցին մ.թ.ա. II հազարամյակի, մասնավորապես ուշբրոնզեդարյան մշակույթի առկայությունը Հայկական լեռնաշխարհի այս հատվածում: Այս փաստը հիմնված է Էրզրումի շրջանի մի շարք

բլուրներից

պեղված

խեցեղենի

ուսումնասիրության

վրա,

մասնավորապես

Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 11. ²¹áÝó Ü., Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 1972, ¿ç 46: Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí, Åðåâàí, 1948, ñ. 27. ºñ»ÙÛ³Ý ê., Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ï³½Ù³íáñÙ³Ý ÁÝÃ³óùÁ, ä´Ð, 1970, ÃÇí 2, ¿ç 30: øáëÛ³Ý ²., Ø.Ã.³. XII ¹³ñÇ Ù»ñÓ³íáñ³ñ¨»ÉÛ³Ý ×·Ý³Å³ÙÁ ¨ Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ, ºñ¨³Ý, 1999, ¿ç166:

ներկայիս Բուլամաչ հույուք (գտնվում է Էրզրումից 30կմ դեպի արևելքª Հասանկալայի մոտ), Սոս հույուք, Ուզունահմեդ (այս հնավայրը կոչվում է նաև Քայալըք ու գտնվում է Էրզրումից 15կմ արևելք), Էսկիշեհիր թեփե (գտնվում է Էրզրումից 5կմ արևելք) կոչվող հնավայրերից: Այս բլուրներից պեղված նյութը պատկերացում է տալիս այն մասին, որ այս շրջանում վաղբրոնզեդարից մինչև երկաթի դար ընկած ժամանակահատվածում բնակավայրեր են գոյություն ունեցել: Հնավայրերից պեղված խեցեղենը պատրաստված է բրուտի անիվիª դուրգի վրաª ավազախառն կավից, մակերեսը սև ու կարմրավուն է, լավ հղկված է և ունի տեղական մշակույթին բնորոշ գծեր, սակայն զուրկ չէ նաև խեթական մշակույթի որոշ ազդեցությունից269:

Sos Höyük (Սոս) հնավայր-բլուրը գտնվում է Էրզրում քաղաքից 25կմ դեպի արևելքª պատմական Վերին Բասեն գավառում: Հնավայրում պեղումներն սկսվել են դեռևս 1987թ. Էրզրումի համալսարանի և Էրզրումի թանգարանի աշխատակիցների խմբի կողմից: Այնուհետև,

սկսած

1994թ-ից,

թուրք-ավստրալական

միացյալ

հնագիտական

արշավախումբն Անտոնիո Սագոնայի, Կլաուդիա Սագոնայի, Հիլմի Օզկոռուսուկլուի, Յան Մաքֆիի և այլոց մասնակցությամբ ավելի ինտենսիվ կերպով շարունակեց բնակավայրի պեղումները: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերված նյութերը վերաբերում են տարբեր ժամանակաշրջաններիª առնվազն մ.թ.ա. III հազարամյակից սկսած մինչև միջնադար

(XIIIդ.): Ժամանակագրական տարբեր շերտերի առկայությունը վկայում է, որ Սոսում կյանքը հարատևել է դարեր շարունակ: Սոսը բնակեցված է եղել նաև մ.թ.ա. II հազարամյակում:

Այս

ժամանակահատվածում

հնավայրի

հյուսիսային

արտադրական

կենտրոն

մասն եղել:

ուշբրոնզեդարյան

Այրված

կտրտված

ոսկորների և օջախի մնացորդները, որոնք գտնվել են այնտեղ, հաստատում են, որ այդ մասում գտնվել է մսամթերքի մշակման կենտրոն: Սոսում գտնվել են տների և շինությունների հետքեր: Բոլոր շերտերում հայտնաբերված կառույցները բաղկացած են գավիթներից,

կլոր

շինություններից,

կացարաններից

որոնց

ու

հարդախառն

հարակից աղյուսե

քառանկյունի

պատերը

տնտեսական

հենվում

են

քարե

հիմնապատերի վրա: Տներն իրենց ներքին հարդարանքով նման են Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածի նմանատիպ շինություններին, սակայն տարբերվում են նախագծով և կառուցվածքով: Տների մոտ գտնվել են նաև հորերª նախատեսված սննդամթերք պահելու համար: Սոս հնավայրից պեղվել են գերեզմաններ, որոնք նման են Թռեղքում

գտնված

գերեզմաններին:

Հանգուցյալների

հետ

գերեզմանափոսերում

գտնված մ.թ.ա. II հազարամյակով թվագրվող խեցեղենը մուգ է և բավականին ամուր:

Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, AST, 1988, № 5/2, s. 51-65.

Սոս հնավայրում հայտնաբերվել են օբսիդիանե աշխատանքային գործիքներ: Այստեղից պեղված խեցեղենը սերտ առնչություն ունի Թռեղքի խեցեղենի հետ: Դրա գերակշռող մեծամասնությունն ունի սև փայլեցված մակերես և գունավոր, սովորաբար կարմրավուն ներքին մաս, երբեմն հանդիպում են գորշ, վարդագույն և մոխրագույն մակերես ունեցող ամաններ: Գտնվել են լայնափոր սափորներ, որոնք ունեն նաև «նախիջևանյան» տիպի բռնակներ: Խեցեղենի վրա արված նախշազարդերը հիմնականում անոթների վերին մասում են: Սոսի խեցեղենը սերտորեն առնչվում է նաև Բլուրի և Գյուզելովայի խեցեղենի հետ270: Էրզրումից 16կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք տեղորոշվում է նշանավոր Karaz (Կարազ) հնագիտական վայրը: Կարազը (Ղարարզ, Կար Արծն) գտնվում է հին հայոց Արծն քաղաքի մոտ: Այստեղ պեղումներ են իրականացվել դեռևս XXդ. 40-ական թթ.: 1942թ. Հ. Քոշայը և նրա օգնական Ք. Թուրֆանը կատարել են փորձնական պեղումներ, այնուհետև դրանք շարունակել են 1944թ.-ին: Կարազի համալիրում գտնվել են նյութեր, որոնք վերաբերում են էնեոլիթից մինչև միջնադար ընկած ժամանակաշրջանին: Այնտեղ հայտնաբերվել են կավե կլոր անոթներ, լայնաբերան սափորներ, ձեռքի ապարանջան, կավե օջախներ և այլն: Խեցեղենը հիմնականում

տեղական

էª

բնորոշ

զարդանախշերով:

Հայտնաբերվել

են

մեծ

քանակությամբ օբսիդիանե աշխատանքային գործիքներ: Այսպես կոչված «Կարազի մշակույթը» նույնպես սերտ առնչություն ունի Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասի մշակույթի հետ271: Ըստ Ք. Քյոքթենի կողմից Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան շրջաններում իրականացված հետազոտությունների արդյունքներիª Կարազի նյութական մշակույթի ոճը հանդիպում է Բաբերդի և Երզնկայի շրջաններում. այն իր արեալի մեջ էր ընդգրկել նաև Երզնկայից հյուսիս գտնվող Pulur Höyük (Բլուր) հնավայրը: Կարազի նյութական մշակույթի ոճի ազդեցությունը նկատելի է նաև Վանա լճի ավազանում 272:

Pulur-ը (հայկականª Բլուր) նույնպես հայտնի հնավայր է: Այն գտնվում է Էրզրումից 20կմ դեպի արևմուտք: Այս հնավայրում նույնպես ուսումնասիրություններ են կատարվել

Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, s. 58-59. Sagona A., Sagona C., Özkorucuklu H., Excavations at Sos Höyük 1994, AnSt, 1995, № 45, p. 193-218. ÜáõÛÝÇ, Excavations at Sos Höyük-1994, KST, 1995, № XVII, 1, p. 151-155. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1995, AnSt, 1996, № 46, p. 27-52. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Howells S., Excavations at Sos Höyük, 1996, Anatolica, 1997, № XXIII, p. 183-186. Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1997, KST, 1998, № XX, 1, p. 205-206. Sagona A., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1998 to 2000, ANES, 2000, № 37, p. 66-68. Lamb W., The Culture of North-East Anatolia and its Neighbours, AnSt, 1954, № 4, p. 21-32. Koşay H., Turfan K., Erzurum-Karaz Kazisi raporu, Belleten, 1959, № XXIII, s. 349-413. Güneri S., Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, TAD, 1992, № XXX, s. 152-158. Lamb W., ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ:

դեռևս

XXդ. 40-ական թթ.-ին273: Բլուրում գտնվել են մ.թ.ա. II հազարամյակի

դամբարաններ,

որտեղից

հայտնաբերվել

մեծ

քանակությամբ

խեցեղեն:

Ուշբրոնզեդարյան Բլուրի գերեզմաններն ուշագրավ են իրենց ձևով ու չափով: Բլուրում գտնվել է երեք գերեզմանª 2մ երկարությամբ: Մահացածների դիակները փաթաթված են պատանքի մեջ: Թաղվածներց մեկը (III գերեզման) մի ծեր կին է, որի հետ հայտնաբերվել է արծաթե կրծքազարդ, հինգ բրոնզե ասեղ և երկու բրոնզե ապարանջան: Կարևոր է շեշտել, որ երկու գերեզմաններում գտնված բրոնզե նետասայրերը շատ նմանատիպ օրինակներ ունեն Թռեղքի համաժամանակյա գտածոների մեջ: Պեղված բրոնզե նյութերը թվագրվում են մ.թ.ա. XIIIդ. վերջով և XIIդ. սկզբով, իսկ գերեզմանափոսերում գտնված կավանոթների մի մասըª մ.թ.ա. XIV կամ XIII դարերով: Թաղման արարողությունների ժամանակ ընտանի կենդանիներ են զոհաբերվել և նրանց մնացորդները դրվել են գերեզմանափոսերում274: Այսպիսի թաղումները փաստում են, որ մեր նախնիները հավատացել

են

անդրշիրիմյան

կյանքի

գոյությանը,

այդ

իսկ

պատճառով

դամբարանների մեջ աճյունի հետ միասին տեղավորել են կերակուր ու տնային սպասքի առարկաներ, զենքեր և աշխատանքի գործիքներ, զարդեր, սպանված անասունների մարմիններ, որոնք պետք է շարունակեին ծառայել տիրոջը հանդերձյալ կյանքում: Ներկայումս Güzelova (Գյուզելովա, թուրք.ª Գեղեցիկ դաշտ) կոչվող հուշարձանը գտնվում է Էրզրումից 15կմ դեպի հյուսիս-արևելք: Այստեղ պեղումներ կատարվել են

1961թ.-ին: Պեղումներից ստացված նյութը վերաբերում է էնեոլիթից մինչ միջնադար ընկած ժամանակահատվածին: Այս բնակավայրը ևս բնակեցված է եղել մ.թ.ա. II հազարամյակում275: Բլուրից, Գյուզելովայից գտնվել են բրոնզե ապարանջաններ, ուլունքներ, խեցեղեն, ոսկրե, օբսիդիանե և փայտե իրեր 276: Բլուրի դամբարաններից ձեռք բերված անոթները Կարազից, Գյուզելովայից գտնված անոթների հետ մի մշակութային շղթա են կազմում: Մյուս կողմից Բլուրի, Գյուզելովայի անոթների ձևերը նույնպես սերտ առնչություն ունեն Լեռնաշխարհի արևելյան մասի նույնատիպ խեցեղենի հետ: Բլուրից գտնված իրերը

Kökten K., Orta, doğu ve kuzey Anadolu’da yapilan tarih öncesi araştirmalari, Belleten, 1944, № VIII/32, s. 659680. ÜáõÛÝÇ, Kuzey-doğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri, 1945, № III/5, s. 465-505. Koşay H., Pulur ve Güzelova, TTKY, 1964, № XVII, 1, s. 91-94. Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, s. 45-76. ÜáõÛÝÇ, Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, TAD, 1992, № XXX, s. 153-158. Koşay H.,Vary H., Die Ausgrabungen von Pulur, Ankara, 1964. Koşay H., Vary H., Güzelova Kazisi. Ausgrabungen von Güzelova, Ankara, 1967. Koşay H., Pulur ve Güzelova , s. 91-94. Güneri S., Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, s. 153-158. Kökten K., Orta, doğu ve kuzey Anadolu’da yapilan tarih öncesi araştirmalari, s. 659-680. ÜáõÛÝÇ, Kuzey-doğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri, s. 465-505. Koşay H., Pulur ve Güzelova, s. 91-94. Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, s. 45-76. ÜáõÛÝÇ, Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, s. 153158. Koşay H.,Vary H., Güzelova Kazisi. Ausgrabungen von Güzelova, Ankara, 1967.

զուգահեռներ ունեն Թռեղքի մշակույթի հետ: Այդ նմուշները թվագրվում են մ.թ.ա. XIV-XII դարերով: Զուգահեռներ կարելի է անցկացնել նաև Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասի

Կարազից,

Բլուրից

գտնված

ծայրակալների,

դաշույնների,

բրոնզե

ապարանջանների, ուլունքների միջև: Բլուրի առավել կատարելագործված բրոնզե ապարանջանների

ուլունքների

տիպեր

կարելի

նկատել

հետագա

Վանի

թագավորության նույնանման օրինակներում277: Ներկայիս Էրզրումի մարզի տարածքը, որտեղ գտնվում են Սոս, Գյուզելովա, Բլուր, Կարազ (Արծն) հնավայրերը, հնուց ի վեր հայտնի է իր տնտեսական նշանակությամբ: Տարածաշրջանի գյուղատնտեսական զարգացմանը զգալի կերպով նպաստել է գետային ցանցը: Մարզի տարածքից են սկիզբ առնում Հայկական լեռնաշխարհի երեք խոշոր գետերըª Արևմտյան Եփրատը, Արաքսն ու Ճորոխը, որոնք իրենց ջրային խիտ ցանցով ոռոգման լայն հնարավորություններ են ստեղծում երկրագործության զարգացման համար: Այդ առումով առավել բարենպաստ պայմաններ ունեն Էրզրումի ու Բասենի դաշտերը: Քանի որ Էրզրումի մարզի տարածքը հարուստ է արոտավայրերով, բոլոր հիմքերը կային նաև անասնապահության զարգացման համար278:

50. nu-uš-ma-aš ka-a-ša ki-e k[u-e u]d-da-a-ar ŠA.PAL NI.IŠ DINGIRLIM 51.te-eÆ-Æu-un na-at ma-a-an [šu-me-eš LÚMEŠ URUï]a-ya-ša mMa-ri-ya-aš-ša 52. Ú-UL pa-aÆ-Æa-aš-te-ni nu-uš-ma[-aš ke-e] NI.IŠ DINGIRLIM šu-me-en-za-an

53.SAG.DUMEŠ-KU-NU

QA.DU

DAMMEŠ-KU-NU

DUMUMEŠ[-KU-NU

ŠEŠ]MEŠ-KU-NU

MUNUS.KUMEŠ-KU-NU

54.MÁŠïI.A-KU-NU ĖMEŠ-KU-NU A.ŠÀïI.A-KU-NU U[RU DIDLIïI.A-KU-N]U

GIŠ

SAR.GEŠTIN-KU-

NU 55.

KISLAïïI.A-KU-NU GUDïI.A-KU-NU UDUïI.A-KU-NU [QA.DU MIM-MU-KU-NU-ya]

56.

kat-ta-an ar-Æa <Æar-ga-nu-wa-an-du> da-an-ku-wa-ya-az-ma-aš-k[án tág-n]a-az

57.

še-ir ar-Æa ni-ni-in-kán-du nu-uš-ša-an a[m-mu-uk]

58.

A.NA LÚ <MEŠ> KUR URUïa-ya-ša mMa-ri-ya <KUR> URUïa-ya-ša-y[a]

59.

i-da-a-lu Ú-UL tág-ga-aš-[Æi]279

50. Եվ ձեզ այսպես երդման տակ 51.դրեցի, եթե [դուքª մարդիկ Հ]այասայի, և Մարիյա

Güneri S., Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, s. 154-155. Ø»ÉùáÝÛ³Ý ²., ¾ñ½ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1994, ¿ç 29-30: Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., Leipzig, 1930, S. 134-136.

52. չկատարեք, ապա [այս] երդումը ձեզ 53. բոլորիդª ձեր կանանց, ձեր որդիների, ձեր եղբայրների, ձեր քույրերի, ձեր 54. ընտանիքների, ձեր տների, ձեր դաշտերի, ձեր քա [ղաքների, ձեր] խաղողի այգիների, ձեր

55.արտերի, ձեր խոշոր եղջերավոր անասունների, ձեր ոչխարների, ձեր [ունեցվածքի հետ միասին] 56.թող սաստիկ <ոչնչացնի>, ս[և եր]կրի 57.երեսից: Եվ [ես] 58.Հայասայի մարդկանց, Մարիյայինª Հայասա երկրի, 59.չարիք չեմ պատճառի:

«Խուկկանայի

պայմանագրի»

այս

հատվածից կարելի

է եզրակացնել,

որ

հայասացիները զբաղվել են երկրագործությամբ և անասնապահությամբ, քանի որ խեթական կողմնª ի դեմս Սուպպիլուլիումաս I-ի, սպառնում էր պայմանագիրը խախտելու դեպքում ավերել և ոչնչացնել նրանց տները, դաշտերը, խաղողի այգիները, արոտները, անասունները և այլն: Ուշբրոնզեդարյան

ժամանակաշրջանում

Հայկական

լեռնաշխարհում

բարձր

զարգացման էր հասել երկրագործությունը: Մ.թ.ա. II հազարամյակի վերջին դարերի բնակավայրերում հնագետները բացել են կարասներ, հացահատիկի բազմաթիվ մեծ հորեր: Երկրագործության բարձր զարգացման մասին են խոսում են ոչ միայն կավե ամանեղենի

վրա

պահպանված

բուսական

հարուստ

զարդապատկերներն

ու

պտղաբերության կանացի արձանիկները, որ հանդիպում են ամենուրեք բրոնզեդարյան բնակավայրերում, այլև զանազան նյութերից բաղկացած գործիքների քանակն ու բազմազանությունը, գյուղատնտեսական

որոնք

ծառայում

մթերքների

էին

վար

վերամշակման

ու

ցանքի,

համար280:

բերքահավաքի

ու

Երկրագործությունը

զարգանում էր գերազանցապես մեծ ու փոքր գետերի, արհեստական ջրանցքների ու առուների ջրերով ոռոգվող հարթակներում ու բարեբեր հովիտներում: Երկրի բարձրադիր շրջաններումª

ալպյան

մարգագետիններին

կից,

ստեղծվում

էր

ջրանցքների

ու

ջրավազանների մի ամբողջ համակարգ281: Մ.թ.ա. II հազարամյակի երկրորդ կեսին Հայկական լեռնաշխարհում զարգանում էր նաև անասնապահությունը: Այստեղ, ի տարբերություն երկրի նախալեռնային ու լեռնային շրջանների, որտեղ հիմնական Êàðàïåòÿí Ë., Ïðîèçâîäÿùåå õîçÿéñòâà è äóõîâíàÿ êóëüòóðà ïëåìåí Àðìåíèè â ýïîõó ïîçäíåé áðîíçû è ðàííåãî æåëåçà, Åðåâàí, 1980, ñ. 44-53. Êàðàïåòÿí Ë., Ýßí. ³ßË., ¿ç 33-44:

հարստությունը մանր եղջերավոր անասունն էր, առաջատար նշանակություն էին ստանում խոշոր եղջերավոր անասունները, որոնք լայնորեն օգտագործվում էին երկրագործության մեջª որպես քաշող ուժ: Տարբեր բնակավայրերի պեղումների ժամանակ գտնվել են ընտանի կենդանիներիª կովերի, եզների, ոչխարների, այծերի, խոզերի, էշերի, ձիերի ու շների կմախքների մնացորդներ282: Տնտեսության

հիմնական

ճյուղերին

առընթեր

զարգանում

էր

արհեստագործությունը և առաջին հերթինª խեցեգործությունը, որն անմիջականորեն կապված էր երկրագործության ու անասնապահության մթերքների պահպանման, վերամշակման, տնային տնտեսության այլևայլ կարիքների հետ: Բրուտները կավից պատրաստում էին տնտեսական ու պաշտամունքային իրերª հսկա կաթսաներ, բազմազան ամանեղեն, կափարիչներ, պատվանդաններ, օջախներ ու նրանց տարատեսակ հենակներ, պղնձե իրեր ձուլելու կաղապարներ, մարդու և կենդանիների արձանիկներ: Հայաստանի զետեղված

են

ուշբրոնզեդարյան

համեմատաբար

բնակատեղիները,

բարձրադիր

որոնք,

վայրերում,

որպես

գետերի,

կանոն,

գետակների,

առվակների ափերին կամ նրանցից ոչ հեռուª տափարակ ու բարեբեր դաշտերի մեջ, գրավում են մի քանի հեկտար տարածություն: Բնակատեղիների ու նրանց կից ցանքատարածությունների այսպիսի տեղադրությունը լայն հնարավորություններ է ստեղծել մշակելի հողատարածությունների ոռոգման համար: Ինչպես

Արևելքի

լեռնադաշտերում

երկրագործական

յուրաքանչյուր

մարզերում,

«համայնական

տուն»

այնպես

էլ

բաղկացած

Հայաստանի էր

կլոր

ու

քառանկյունի շինությունների միատիպ մեկուսացված խմբերից: Կլոր կացարանների շուրջը համախմբված քառանկյուն շինություններն, իրենց մեծ ու փոքր հորերով, շտեմարաններով կամ պարզապես հարթ հատակներով, հացահատիկի պահեստներ էին ու

գոմեր

ընտանի

կենդանիների

համար:

Կլոր

կացարաններում

որոշակի

դասավորությամբ հանդես են գալիս կավակերտ երկարուկ նստարանները կամ մահճակալները, հատակի մեջ թաղված կարասներն ու պատի որևէ անկյունում պատրաստված օջախըª մոխրի ու սևացած ամանների մնացորդներով: Օջախների մոտ հաճախ գտնվում են սանդեր, ծեծիչներ, աղորիքներ: Կացարանների կենտրոնական մասում փորված է հացահատիկի հորը, որի եզրին կանգնեցվում էր պտղաբերության կանացի քարե արձանիկը: Հայկական

լեռնաշխարհի

մյուս

շրջանը,

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 53-72:

որի

մ.թ.ա.

հազարամյակի

հնագիտությունը կարևոր է Հայասա-Ազզիի պատմության ուսումնասիրության համար, Ճորոխ ու Գայլ (Լյուկոս, այժմ` Կելկիտ) գետերի հովիտներն են: Ուսումնասիրողների

մեծ

մասը,

վերականգնելով

խեթական

քաղաքական

աշխարհագրությունը, գտնում են, որ Վերին երկիրը պետք է տեղադրված լիներ ներկայիս Սեբաստիա քաղաքի և Իրիս ու Գայլ գետերի ավազաններում 283: Վերին երկրից արևելք գտնվում էր Հայասան: Վերին Գայլ (Կելկիտ) գետի հովիտը, հավանաբար, այն շրջանն էր, որտեղ կասկական արևելյան ցեղերը շփվել են հայասացիների հետ: Խեթական տերության արևելքում և հյուսիս-արևելքում քաղաքական անհանգիստ վիճակը, որը սկիզբ էր առել դեռևս Թուդխալիյաս III-ի օրոք (մ.թ.ա. XIVդ. I կես), շարունակվեց նաև նրա հաջորդների ժամանակ: Խեթական տեքստերը, ինչպիսին է Մուրսիլիսի տարեգրությունը, պատմում են հաճախակի զինված բախումների մասին արևելքումª ներառյալ զինված ներխուժումները Վերին երկրի քաղաքներ Հայասա-Ազզիի կողմից284: Այս տարածքումª ներկայիս Գյումուշխանեի նահանգի Բաբերդի և Կելկիտի (անունն ածանցվում է Գայլ գետի անունից և նրա աղավաղված տարբերակն էª Գայլ գետԿելկիտ285)

շրջաններում,

1980-ական

թթ.

վերջում

սկսված

հնագիտական

աշխատանքներն ի հայտ բերեցին բազմաթիվ հնավայրեր 286: Ուսումնասիրվել են 60-ից ավելի հնավայրեր, այդ թվում նաև հնագետ Ք. Քյոքթենի կողմից հիշատակված 5 վայրերը Բաբերդի շրջանում, որտեղ նա եղել էր 1940-ական թթ. իր հետազոտական արշավանքի ժամանակ287: 12 միջին չափսի հնավայր-բլուրների մեջ են նաև Tepecik (թուրք.ª Փոքր կատար, որի մասին զեկուցել է Ք. Քյոքթենըª որպես Siptoros` Սուրբ Թորոս հայկական բնակավայրի անվան աղավաղված ձևը288), Kitre, Gundulak, Pülür Tepe և այլ առավել լավ ուսումնասիրման կարոտ մի շարք հնավայրեր: Մեծ բլուրներ են Söğütlü-ն (զեկուցված Ք. Քյոքթենի կողմից Hindi անվամբ), Բլուրը` Gökçedere գյուղում, Karakilise Tepe-ն (Սև եկեղեցու գագաթ), Çorak Höyük-ը (Ձորակ հայկական բնակավայրի աղավաղված անվանումը289), Cengiler Tepesi-ն (Ցանքի լեռ), Büyük Tepe-նª առանձնացված Küçük Tepeից թամբարդով, Kilise Tepe-ն (Վանքի գագաթ) և այլն290:

RGTC, VI, S. 293-294. KBo VI 28 I 11-12. KBo IV 4 II (Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38, S. 115). Ø»ÉùáÝÛ³Ý ²., ¾ñ½ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1994, ¿ç 32: Sagona A., An Archaeological Survey of the Bayburt and Kelkit Regions, North-Eastern Anatolia: Pre-classical Period, AST, 1989, № 7, p. 425-433. Kökten K., Kuzey-doğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri, s. 479-486, 498-505. Ø»ÉùáÝÛ³Ý ²., ¾ñ½ñáõÙ, ¿ç 161: ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: Sagona A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 425-433:

Բաբերդի շրջանում հետազոտությունները շարունակվեցին նաև XXդ. 90-ական թթ.-ի սկզբինª Büyüktepe Höyük–ի պեղումների հետ միասին291:

Büyüktepe Höyük (Բյույուքթեփե, թուրք.ª Մեծ գագաթ, այլ կերպ կոչվում է նաև Ikiztepe) կոչվող հնավայրը գտնվում է Բաբերդից 30կմ դեպի հարավ-արևմուտքª Çiftetaş (Չիֆթեթաշ) գյուղի մոտ: Այն Բաբերդի դաշտում էª պատմական Սպեր գավառում: Այս հնավայրը հայտնագործվել է 1988թ.-ինª Մելբուռնի համալսարանի արշավախմբի կողմից, որը կանոնավոր պեղումներ սկսել է 1990թ.-ից: Ընդհանուր առմամբ հնավայրից պեղված

նյութը

թվագրվում

վաղբրոնզեդարից

մինչև

վաղ

հռոմեական

ժամանակաշրջանը: Բյույուքթեփեյի մ.թ.ա. II հազարամյակի խեցեղենը նույնպես մուգ է, պատրաստված բրուտի անիվի վրա, փայլեցված,

զարդանախշերով ու նույնպես

առնչվում է Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասի մշակութային ձևերին292: Հայկական

լեռնաշխարհի

մյուս

շրջանը,

որիª

մ.թ.ա.

հազարամյակի

հնագիտությունը կարևոր է ուսումնասիրության համար, Ճորոխ գետի հովիտն է: Սև ծովի ավազանի ամենախոշոր գետը Հայկական լեռնաշխարհում Ճորոխն է: Այն նաև Լեռնաշխարհի

ամենաջրառատ

գետերից

մեկն

է:

Դեռ

հնուց

օգտագործվել

լաստառաքման նպատակներով: Արդվինից ցած գետը նավարկելի է ոչ խորանիստ նավերի համար: Բազմամետաղները, ոսկին, արծաթը, գորշ ածխի պաշարները Ճորոխ գետի ավազանում մեծ հնարավորություն կարող էին ստեղծել լեռնահանքային գործի զարգացման համար293: Բաբերդի,

Կելկիտի,

Էրզրումի

շրջանների

հնավայրերից

հայտնաբերված

հնագիտական նյութերի մի մասը վերաբերում է ուշ բրոնզի ժամանակաշրջանին, և դրանք կարելի է համարել Հայասայի նյութական մշակույթի իրեղեն փաստեր: Դրանց թվագրման

համար

ամենակարևոր

տվյալները

տալիս

հայտնաբերված

խեցեգործական արտադրանքը: Բարձր Հայքի և հարակից տարածքների հնագիտական պեղումներն ի հայտ բերեցին

հարուստ

խեցեգործական

արտադրանք:

Ընդհանուր

առմամբ

այդ

ժամանակաշրջանի ամբողջ խեցեղենը պատրաստված է բրուտի անիվի վրա և դասակարգվում է երկու հիմնական խմբերիª միաերանգ և բազմերանգ գունազարդ խեցեղեն և հասարակ, առանց նախշազարդերի խեցեղեն: Անոթների կավի քիմիական

Sagona A., Bayburt Survey, 1990, AST, 1991, № 9, p. 397-403. ÜáõÛÝÇ, Bayburt Survey, 1991, AST, 1992, № 10, p. 261-268. Sagona A., Pemberton E., Mcphee I., Excavations at Büyüktepe Höyük, 1992, AnSt, 1993, № 43, p. 69-83. ÜáõÛÝÇ, Büyüktepe Höyük 1993 Activities, KST, 1994, № XVI, 1, p.161-164. ¶³µñÇ»ÉÛ³Ý Ð., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑ, ºñ¨³Ý, 2000, ¿ç 187-188:

վերլուծությունը ցույց է տվել, որ դրանք պատրաստված են տեղումª տեղական հումքով: Բազմերանգ գունազարդված անոթները պատրաստված են բարձր վարպետությամբ ու տեխնիկայով: Զարդամոտիվները ցույց են տալիս առաջընթաց, ավելի հարուստ երկրաչափական մոտիվներ, վերադիր կենդանակերպ զարդեր: Երկու խմբերում դիտարկվող ընդհանուր հատկանիշներից մեկն այն է, որ զարդամոտիվներն արված են անոթների վերին հատվածում: Միաերանգ գունավոր մոտիվները կատարված են սև գույնովª բաց դարչնագույն ֆոնի վրա294: Անոթները հիմնականում լավ փայլեցված են: Բազմերանգ խեցեղենի վրա, որը համեմատաբար ավելի բարդ է իր բազմատեսակ մոտիվներով, քան միաերանգ խեցեղենը, զարդամոտիվների մեծ մասը երկգույն են, շատ հաճախª աղյուսագույն ու սև, կամ էլª աղյուսագույն ու դարչնագույն: Նախշազարդերը գերազանցապես ներկայացված են մեծ ձգված ու փոքր եռանկյունիների, կենդանիների ու երկրաչափական պատկերների միջոցով295: Բացի

վերոնշյալ

նյութական

մշակույթի

փաստերից,

պատմական

կարևոր

նշանակություն ունի նաև խեթա-հայասական մի պայմանագրի վերջում տրված Հայասայի

աստվածների

քաղաքների

ցուցակը296:

աստվածությունների

նրանց

Դրանով

պաշտամունքի փաստվել

պաշտամունքի

կենտրոններ տաճարներիª

կենտրոնների

հանդիսացող որպես

գոյությունը

այդ

Հայասայի

քաղաքներում297: Վաղ ժամանակաշրջանի քաղաքներին բնորոշ էր տաճարական կառույցների և տնտեսության առկայությունը: Խեթական սկզբնաղբյուրներում տվյալներ կան Հայասա-Ազզիի երկու տասնյակից ավել քաղաքների (բնակավայրերի) մասին

(Արիպսա, Արխիտա, Արնիյա, Գազու..., Գասմիյախա, Դուգգամա, Լախիրխիլա, Լիտտա, Խալիմանա, Խարսալասա, Կամ..., Հայասա, Պախխուտեյա, Պատտեու..., Պարրայա, Տախ(ա)նիսարա, Տամատտա, Տավատենա, Ուտկունիսա, Ուրա, Քադկուսա): Հայկական լեռնաշխարհի տվյալ ժամանակաշրջանի բնակավայրերը և բերդշեները քաղաքական, առևտրական, տնտեսական և ռազմական կենտրոններ էին 298: Դրանք տեղաբաշխված են եղել հիմնականում կիկլոպյան տիպի ամրոցների շուրջ 299: Այդպիսի

հուշարձաններ

ուսումնասիրվել

են

Հայկական

լեռնաշխարհի

տարբեր

Özfirat A., Research on the Cultures of East Anatolia in the 2nd Millennium B.C., Istanbul, 2001, p. 326-330. ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6. ¶. Ô³÷³ÝóÛ³ÝÁ ÑÝ³ñ³íáñ ¿ Ñ³Ù³ñ»É ºñ½ÝÏ³ÛÇ Ùáï ·ïÝíáÕ ²ÉÃÁÝ-Â»÷» ÑÝ³í³ÛñÁª ï³×³ñÇ ÙÝ³óáñ¹Ý»ñáí í»ñ³·ñ»É Ð³Û³ë³-²½½ÇÇ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇÝ (ÈËÐ, 1, ñ. 122): Àðåøÿí Ã., Âîïðîñû òèïîëîãèè íàñåëåííûõ ïóíêòîâ Àðìåíèè ïîçäíåãî áðîíçîâîãî è ðàííåãî æåëåçíîãî âåêîâ, Íàó÷íûå ñîîáøåíèÿ, Ìîñêâà, 1978, № X, ñ. 91-108. Belli O., Konyar E., Archaeological Survey on Early Iron Age Fortresses and Necropoleis in Northeast Anatolia, Istanbul, 2001, p. 331335. Özfirat A., Ýßí. ³ßË., ¿ç 326:

մասերումª Արարատյան դաշտավայրում, Շիրակում, Վանանդում, Կարինի, Մուշի շրջաններում,

Վասպուրականում,

Տաշիր-Ձորագետում,

Ջավախքում,

Թռեղքում,

Արցախում և այլուր300: Ինչպես

ցույց

են

տալիս

ուսումնասիրությունները,

ներկայիս

Էրզրումի,

Գյումուշխանեի մարզերի տարածքը (Մեծ Հայքի Տայք, Բարձր Հայք նահանգների տարածքի մի մասը, Այրարատի արևմտյան գավառները, Տուրուբերան նահանգի հյուսիսային գավառները և Փոքր Հայքի հյուսիս-արևելյան մասը), որտեղ գտնվում են վերը նշված հնավայրերն, ուշ բրոնզեդարում մասն էր կազմում մշակութային այն ընդարձակ տարածքի, որն ընդհանուր առմամբ զբաղեցնում է ներկայիս Վրաստանի, Սեբաստիայի շրջանի, Կասպից ծովի և Ուրմիա լճի միջև ընկած տարածքը 301, այսինքնª Հայկական լեռնաշխարհը:

3. 2.

Հայասա-Ազզիի հոգևոր մշակու յթը Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների վաղ պաշտամունքն ու հավատալիքները

զարգացման բարձրակետին են հասնում ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանում: Լեռնաշխարհի

քաղաքական,

զարգացմանն անմասն

սոցիալ-տնտեսական

կյանքի

հոգևոր

մշակույթի

չէր կարող մնալ նաև Հայասա-Ազզին: Հոգևոր մշակույթի

ուսումնասիրության համար արժեքավոր նյութ են տալիս հնագիտական պեղումները և խեթական սեպագիր աղբյուրների տվյալները, որոնցում որոշ տեղեկություններ կան Հայասայի լեզվի և դիցարանի մասին: Խեթերը պաշտել են ոչ միայն բուն խեթական, այլ նաև իրենց հարևան և հեռավոր ժողովուրդների բազմաթիվ աստվածություններ 302, դրանց շարքում նաև Հայասայի աստվածներին: Խեթական տերության պետական վավերագրերը պետք է գերագույն աստվածների և աստվածուհիների հովանավորության տակ լինեին, այդ պատճառով գրագիրները կազմում էին բոլոր տեղական աստվածությունների ցուցակները, որոնց պետք է նշեին պայմանագրերի ու թագավորական հրամանագրերի մեջ: Շատ տեղական աստվածություններ խմբավորվում էին ըստ իրենց միանման նշանակության, այդ պատճառով հարմարության համար խեթերն այդ աստվածությունների անվանումները Êàðàïåòÿí Ë., Ïðîèçâîäÿùåå õîçÿéñòâî è äóõîâíàÿ êóëüòóðà ïëåìåí Àðìåíèè â ýïîõó ïîçäíåé áðîíçû è ðàííåãî æåëåçà, ñ. 31. Özfirat A., ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ: Özguç T., Early Anatolian Archaeology in the Light of Recent Research, Anatolia, 1963, № 7, p. 7. Haas V., Geschichte der hethitischen Religion, Leiden, New York, Köln, 1994, S. 539-615.

համապատասխանեցրել են իրենց լեզվաշխարհին և կրոնական պատկերացումներինª դրանք դարձնելով ավելի հոգեհարազատ303: Այսպես, Սապագուրվանտա խեթական քաղաքում այլ երկրների աստվածների շարքում հիշատակվել է նաև «Ազզի երկրի Ամպրոպի աստվածը» 304: Հիշատակություն կա «Հայասայի Ամպրոպի աստծո» արձանիկըª սպասարկող քուրմ Վաննիի հետ միասին 305: Այլ խեթական տեքստերից հայտնի է նաև, որ զոհեր են մատուցվել Հայասա քաղաքի

U.GUR աստծուն306: Հայասայի դիցարանը ներկայացված է խեթական մի արձանագրության մեջ, որը, թերևս, խեթական և հայասական արքաների համաձայնագրի մի հատված է: Այն առաջին անգամ հրատարակվել է Է. Ֆոռերի կողմից:

I. 26. [D]U.GUR URUïa-ya-ša DIŠTAR URUPa-a-at-te-u-[……] 27 …………………………………………………………………… 28. [D ……-š/t]a?-an-nu-uš URULa-Æi-ir-Æi-la DZa-ag-ga(-)[…….[URU]Qa?-ad-ku/ma-ša/ta? 29. [DU UR]UAr-ni-ya DTa-a-ru-u-mu-uš URUKam?-[ ……] 30. [D]U URUPa-aÆ-Æu-u-te-ya DTe-ri-it-ti-tu-u-ni-i[š] 31. [UR]UTa-ma-at-ta DU-na-ga-aš-ta-aš URUGa-zu-ú[?] 32. DU tak-ša-an-na-aš URUAr-Æi-ta DBa-al-ta-ik 33. [UR]UDu-ug-ga-am-ma-na DU-na-ag-ga-aš-ta-aš URUPár-ra-ya 34. [D…r]a(?)-Æu-Æu-uš URUGa-aš-mi-ya-Æa DŠi-il-l[i?-x]-l[i?

URU

…..] 307

Այս արձանագրության մեջ հիշատակվել են տասնչորս հայասական քաղաքների աստվածներ, որոնցից երկուսըª գաղափարագրով ներկայացված Ամպրոպի աստված

U-ն և DUnagaštaš աստվածությունը, կրկնվում են: Հայասա քաղաքի U.GUR աստվածը և

Պատեու՜ քաղաքի IŠTAR (INANNA) աստվածուհին ցուցակի հայասական հատվածում տրվել են առաջինը: Այնուհետև մեկ տող դատարկ է, իսկ աստվածների թվարկումը շարունակվել է մյուս տողից, ինչը առիթ է տվել Է. Ֆոռերին իրավացիորեն կարծելու, որ Ãåðíè Î., Õåòòû, Ìîñêâà, 1987, ñ. 119. Bo 434 IV 18 (Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 22. Ertem H., Coğrafya Adlari Dizini, Ankara, 1973, s. 120). KUB XII 2 24 (Forrer E., Ýßí. ³ßË., ¿ç 23: øáëÛ³Ý ²., ²ÝÇ-Î³Ù³ËÁ Ë»Ã³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, ¿ç 239). KBo IV 13. KUB X 82 (Forrer E., Ýßí. ³ßË., ¿ç 22).

KUB XXVI 39.

այդ երկուսն են հանդիսացել Հայասայի գլխավոր աստվածները308: Ն. Մարտիրոսյանը Հայասա (ըստ հեղինակիª Խայաշա) անվան հիմքն ընդունել է

ïaia (Խայա)-ն, որը գաղափարագրով էր տրվելª U-GUR և ըստ նրաª կարող էր հանդիսանալ

հայերի

անվանադիր

աստծո

անունը

համապատասխանել

բաբելոնական Էնլիլին309: Գ. Ղափանցյանի կարծիքով հայասական պանթեոնը գլխավորել է Արը կամ Արա Գեղեցիկ աստվածությունը (հիմնավորելով իր միտքն այն հանգամանքով, որ մեռնողհարություն առնող աստվածները հաճախ դառնում են նաև անդրաշխարհի տերեր ), մյուս կողմից նա հնարավոր է համարում

U.GUR-ի հնչյունական ընթերցումը (Ուգուր)310:

U.GUR-ի պաշտամունքն, ըստ նրա, հայասացիները, հավանաբար, վերցրել են

Հյուսիսային Միջագետքի խուրրիներից311: Իշտար

կամ

Ինաննա

աստվածուհու

գաղափարագիրը

Գ.

Ղափանցյանը

համեմատել է Անահիտ դիցանվան հետ, որի հայասական անունը եղել է կա°մ Նանե, կա°մ Խեպատ, կա°մ էլ Նվարդ: Հայտնի է նաև, որ և° Անահիտ, և° Նանե դիցուհիների պաշտամունքի կենտրոն է հանդիսացել Բարձր Հայքի տարածքը: Այս դիցուհիները

(Խեպատ, Նանե)ª որպես սիրո, պտղաբերության, բերքատվության աստվածուհիներ, աստվածների մեծ մայրեր, իրենց որոշ հատկանիշներով նման են Ինաննային (Իշտար), իսկ Նվարդը հայտնի է որպես Արա Գեղեցիկի կին (Արա Գեղեցիկըª որպես DU.GUR աստվածը): Գ Ղափանցյանն առաջարկում է նաև Զագգա՜ դիցանվան վերջում լրացնել - ga-a և կարդալ Zaggagaª հաշվի առնելով խեթական Զագագա աստվածությունը: Հետաքրքիր է նաև Terittitūniš հայասական դիցանվան բացատրությունը, որն, ըստ նրա, նշանակում է «երեքոտանի, եռագի, երեքպոչանի»: Իսկ Baltaik հայասական դիցանունը նա դիտում է որպես սեմական ծագում ունեցող բառ, որը նշանակում է «Կյանքի աստված» (աքադ.

halţu «կյանք», «առողջ լինել» բառերից)312: Գ. Ջահուկյանը հայասական Ուգուրը համեմատել է հայերեն ոգոր-իմ «պայքարել» բառի հետ: Իսկ հայասական

U-Ամպրոպի աստծուն նա համեմատել է հետագայի

հայկական հեթանոսական դիցարանի Վահագն աստծու հետ 313: Ըստ նրաª հայասական դիցանուններից

երկուսըª

(Kar)ÆuÆuš-ը

(եթե

հավաստի

Kar-բաղադրիչի

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 7: Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., äñåïáõÙÝ»ñ ÷áùñ³ëÇ³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáõ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1961, ÃÇí 3-4, ¿ç 100: ÈËÐ, 1, ñ. 89. ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 306: ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 90-94, 306: Äæàóêÿí Ã., Õàéàññêèé ÿçûê è åãî îòíîøåíèå ê èíäîåâðîïåéñêèì ÿçûêàì, Åðåâàí, 1964, ñ. 57.

վերականգնումը) և Tarumuš-ը, փոխառյալ աստվածություններ են: Սրանցից առաջինը զուգահեռներ ունի KarÆuÆaš-ի (Kar-Æu-Æa-aš) հետ, որը Կարգամիսի գլխավոր աստվածություններից երրորդն էր: -ÆuÆuš բաղադրիչը նույնական է ÆuÆ(Æ)aš «պապ» խեթա-լուվական բառի հետ314: Ըստ Գ. Ջահուկյանիª հայասական դիցարանում եղել են ինչպես բնիկ, այնպես էլ փոխառյալ աստվածություններ: Բնիկ աստվածություններն ենª

Šilili…, Terittituniš, Baltaik, Unagaštaš, Zakk(an…): Tarumuš-ն, ըստ նրա, և, եթե ճիշտ են վերականգնումները, [Izzišt]anuš-ն ու [Kar]ÆuÆuš-ը փոխառյալ աստվածություններ են, այսինքնª հայասացիները պաշտում էին նաև փոքրասիական աստվածություններ: Հայասական Zakk(an…)-ը նա նմանեցնում է հայերեն «ձագ-» բառի հետ: Tarumuš-ի Taru բաղադրիչը նույնական է համարում խաթական Taru-իª «Ժամանակի աստծո» հետ: Իսկ

Terittituni

դիցանունն,

ըստ

նրա,

բաղկացած

էր

t(e)ri-«երեք»

(t)tituni-«պոչ,

վերջավորություն» կամ «օր, լույս, փայլ», -երի-(երի-ց-ս) «երեք» և տտուն (տուտն) կամ տի «մեծ» բառերից315: Գ. Ջահուկյանը ենթադրել է մի շարք հայասական դիցանունների հայկական ծագում, դրանք են Šilili-նª հայերեն siłeł «սիրեցյալ» բառից, Terittituni-նª հայերեն

eri-«երեք» և ttun, tutn- «վերջավորություն» բառերից: Այսպիսով, նա ենթադրել է այս դիցանունների տեղական-հայկական ծագումը: Իսկ Unagašta դիցանվան մեջ նա սկզբում ենթադրել է հնդեվրոպական *ongu «օծել» բառարմատը և այն թարգմանել է որպես «օծյալ», այնուհետև նույն բառի մեջ ենթադրել է հայերեն unčc (քիթ, բեղեր) և (h)ast-(հաստ) բառարմատները: Ըստ Գ. Ջահուկյանիª Baltaik դիցանվան արմատն է հանդիսանում է հնդեվրոպական *bhļ-to «փայլուն» արմատը316: Baltaik և Unagaštaš դիցանունների -ik և -

aštaš ածանցներն, ըստ նրա, բնիկ հայկական են, և դրանք կարելի է համեմատել հայերեն -իկ և -աստ վերջածանցների հետ317: Գ. Ջահուկյանը, գրելով խեթա-լուվական լեզվական միջավայրի հետ հայասերենի ունեցած փոխառնչությունների մասին, հնարավոր է համարել, որ Հայասան ոչ միայն աստվածություններ փոխառած լինի, այլև. «հենց ինքըª Հայասան, լինի հարևան ժողովուրդների մեջ պաշտվող մի շարք աստվածությունների աղբյուրը: Այդպիսիք են æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ. Ü³Ë³·ñ³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³Ý, ºñ¨³Ý, 1987, ¿ç 327: æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Û³ë³ÛÇ É»½íÇ ÑÇÝ³Ý³ïáÉÇ³Ï³Ý Í³·Ù³Ý í³ñÏ³ÍÁ, ä´Ð, 1976, ÃÇí 1, ¿ç 95, 108: ÜáõÛÝÇ, È»½í³Ï³Ý Ýáñ ïíÛ³ÉÝ»ñ Ñ³Ûáó Ý³Ë³ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý ÏñáÝÇ ¨ Ñ³í³ï³ÉÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ä´Ð, 1992, ÃÇí 1, ¿ç 22: Äæàóêÿí Ã., Ýßí. ³ßË., ¿ç 48, 53-54: ÜáõÛÝÇ, Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 1, ¿ç 67: æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., È»½í³Ï³Ý Ýáñ ïíÛ³ÉÝ»ñ Ñ³Ûáó Ý³Ë³ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý ÏñáÝÇ ¨ Ñ³í³ï³ÉÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 22:

Šanta (բնիկ հնդեվրոպական շանթ բառից), Lušiti (լույս բնիկ հնդեվրոպական բառից) աստվածությունները»: Նա քննում է նաև որոշ չստուգաբանված խեթական դիցանուններ, որոնց նա վերագրել է հայկական-հայասական ծագումª Andaliya (հողի աստված, հայ. անդ «դաշտ, արտ» հնդեվրոպական *andh-), Anzaliya (հայ. անծեղ- թռչուն), ïuzziya (խուց, հնդեվրոպական *khu-sko-), KallaÆare (հայ. քաղահար), Šulutta (հայ. շողուտ), Zukki (հայ. ձուկն)318: Լեզվագիտական

համեմատության

հիմքի

վրա

Գ.

Վարդումյանը

տվել

հայասական դիցանունների նշանակությունները` Տերիտտիտունիսը` «եռոտանի, եռագի կամ եռամեծ», Ունագաստասըª «օծյալ», Բալտաիկըª «փայլուն» կամ «խելացի», Սիլլիլինª «բարեհաճ, գթառատ, սիրելի», Թարումուսª «Թարույի ուժ, հավերժ», Ուտակսանասª արարիչ, ստեղծող կամ հավասարության և միջօրեի աստված, Զակկանըª «սուրբ», կամ «ձուկն», Սաննուս-«առողջ» և այլն319: Ըստ նրաª գերագույն զույգի Ոգոր աստվածը, որ ստորգետնյա

աշխարհի տիրակալն էր, նաև ողջ երկրի որոտ-կայծակի, ռազմի

աստվածն էր («ոգորել»ª կռվել, մարտնչել): Իսկ իգական կեսն Իշթար (Ինաննա) գաղափարագրով վկայված սիրո, գեղեցկության, պտղաբերության աստվածուհին էր, որի հայասական (հայկական) անունն Անահիտ էր320: Հայասական դիցարանին անդրադարձել է նաև Ս. Պետրոսյանը: Ըստ նրաª այդ դիցարանի գերագույն աստված

U.GUR-ը որպես առասպելաբանական նախատիպ

ունեցել է ամպրոպի այն նույն աստվածությունը, որի մյուս զարգացումներն էին հանդիսանում հեթանոսական Արամազդը և ժողովրդական հավատալիքների Գռգո բաբան: Այսինքնª հնագույն հայերի ամպրոպի աստվածը կրելու էր իր ամպրոպային բնույթը բացահայտող բնաձայն Գրգուռ անունը կամ մականունը, որից սերում են ինչպես Գրգուռ լեռնանունը, այնպես էլ ամսվա երրորդ տասնօրյակը սկզբնավորած օրվա հին հայկական Գրգուռ անունը: Իսկ Իշթար/Ինաննան, ըստ նրա, որպես մայր դիցուհի լինելու էր

հեթանոսական

դարաշրջանում

Երեզում

պաշտված

Անահիտի

նախատիպը:

Երեզ/Երէզ անունով նախապես հայտնի են եղել ինչպես Մայր դիցուհին, այնպես էլ նրա տաճարի շուրջ տարածված դաշտը կամ վերջինիսª խոպան թողնված մի հատվածը: Այնուհետև Երեզ դաշտի սրբավայրը կոչվել է Երէզ-աւան կամ ուղղակի Երէզ/Երեզ: Ըստ այդմ, Մայր դիցուհու Երեզ/Երէզ անունից կամ մականունից կազմվել է նրան ձոնված

æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ýßí. ³ßË., ¿ç 22-23: Âàðäóìÿí Ã., Äîõðèñòèàíñêèå êóëüòû àðìÿí, Ð³Û ³½·³·ñáõÃÛáõÝ ¨ µ³Ý³ÑÛáõëáõÃÛáõÝ (³ÛëáõÑ»ï¨ª Ð²´), 1991, ÃÇí 18, ¿ç 68: ì³ñ¹áõÙÛ³Ý ¶., Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ Ñ³Ûáó Ñ³í³ïùÇ µÝûññ³Ý, Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ Ñ³Ûáó ¨ Ñ³Ù³ßË³ñÑ³ÛÇÝ ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý µÝûññ³Ý, Ð³Û³·Çï³Ï³Ý ·Çï³ÅáÕáí, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 148:

ամսվա

11-րդ

օրվա

անունըª

Երեզկան<*Երեզ-ական:

Մայր

դիցուհին,

ըստ

Ս.

հանդիսացել

Պետրոսյանի, իր պաշտամունքի վայրի անունով Երեզական է կոչվել321: Հայասական

Unagašta

աստվածությունն,

ըստ

նրա,

խաղողագործության-գինեգործության հովանավորը: Այդ դիցանվան Unag-բաղադրիչի հիմքում ընկած է եղել հնդեվրոպական *uein-ak նախաձևը322: Ըստ Ս. Պետրոսյանի և Ծ. Պետրոսյանիª «հայասական DU.GUR-ը, իսուվական DU-ն, հայոց տոմարում իր հիշատակը թողած Գրգուռը և հայ հեթանոսական դիցարանի նախնական Արամազդը ներկայացրել են Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության Ամպրոպի աստծուն, հայասական DINANNA-ն, իսուվական DINANNA-ն, հայոց տոմարի Երեզկանը և հեթանոս հայերի Անահիտը ներկայացրել են Մայր դիցուհուն, իսկ հայասական

Izzi-istanu-ն, իսուվական

Pirua-ն, հայոց տոմարի

Արեգը

հայ

հեթանոսական դիցարանի նախնական Վահագնըª Արևի աստծուն»323: Ըստ

Ա.

Պետրոսյանիª

խեթական

լուվական

աղբյուրներում

U.GUR-ը

հիշատակվել է շատ հաճախ: Մեկական անգամ հիշատակվել են Խալպուտիլին քաղաքի

U.GUR-ը և նրա պաշտամունքը Զիխիլայում, ապա բազմիցս հիշատակվել է Հայասայի U.GUR-ը324: Սա ցույց է տալիս, որ Խաթթիի և նրա ազդեցության ոլորտում գտնվող երկրներից հենց Հայասան է եղել U.GUR-ի պաշտամունքի նշանակալի կենտրոնը: Խեթախաթական ավանդույթում երկրորդ հազարամյակի կեսից միջագետքյան Ներգալ /U.GURը նույնացվելէ խաթական Šulikatte «Սուլի արքա» կամ Šulinkatte` «Սուլիի արքա» աստծու հետ, որի «արքա» լինելը նորից շեշտում է U.GUR-ի տիրող դիրքը դիցարանում325: Ըստ Ա. Պետրոսյանիª U.GUR-ը և INANNA-ն հայկական նախաքրիստոնեական դիցարանի կառույցում պիտի համապատասխանեին աստվածների նահապետ Արամազդին և մայր աստվածուհի Անահիտին: Արամազդի պաշտամունքի կենտրոնը հանդիսացող Անի ամրոցում էր գտնվում հին հայոց արքաների գերեզմանոցը: Ըստ այդմ, Արամազդըª աստվածների նահապետն ու թերևս արքան, առնչվել է արքայատոհմի, ապա և անդրաշխարհի հետ326: Ըստ Ա. Պետրոսյանիª Հայկը նույնպես համադրելի է «Հայասա քաղաքի» մեծ ä»ïñáëÛ³Ý ê., ¸³ë»ñÁ ¨ »é³¹³ëáõÃÛ³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ ÑÇÝ áõ í³ÕÙÇçÝ³¹³ñÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝáõÙ, ºñ¨³Ý, 2001, ¿ç 117, 121: ä»ïñáëÛ³Ý ê., ÐÇÝ Ñ³Ûáó Ë³ÕáÕ³·áñÍ ³ëïí³ÍÁ, Ð³ÛÏ³Ï³Ý É»éÝ³ßË³ñÑÁ Ñ³Ûáó ¨ Ñ³Ù³ßË³ñÑ³ÛÇÝ ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý µÝûññ³Ý, Ð³Û³·Çï³Ï³Ý ·Çï³ÅáÕáí, ºñ¨³Ý, 160, 162: ä»ïñáëÛ³Ý ê., ä»ïñáëÛ³Ý Ì., ÐÝ³·áõÛÝ Ìá÷ùÇ ¹Çó³Ï³Ý ·ÉË³íáñ »éÛ³ÏÇ ßáõñç, ¶Çï³Ï³Ý ³ßË³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, 2001, ÃÇí 4, ¿ç 81: KBo IV 13 II 21, III 7, IV [3], 24, VI 33. KUB X 82.5. XIX 128 II 10, VI 19. KUB XXVI 39 I 26. IBoT III 15 I 6-7. Haas V., Geschichte der hethitischen Religion, S. 366-367. ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý ¹Çó³ñ³ÝÇ ÑÝ³·áõÛÝ ³ÏáõÝùÝ»ñÁ, ä´Ð, 2004, ÃÇí 2, ¿ç 222, 226:

աստծուն` U.GUR-Ներգալին: Հայկ և Հայասա անունների համահնչությունն էլ հնարավոր է դարձնում այդ անունների ստուգաբանական կապի և Հայկի նախատիպի` Հայասայի էպոնիմ աստված լինելու ենթադրությունը (Հայկ < Հայ-իկ, հին դիցանունների բնորոշ քնքշական իկ ածանցով): Ըստ այդմ, Ա. Պետրոսյանը միանգամայն հավանական է համարում, որ Եփրատի ակունքների մեծ աստվածնª Արամազդի հնագույն նախորդը, եղել է Հայկը կամ նրա նախնական կերպարը, որն իր հատկանիշների և անվան նմանության

պատճառով

նույնացվել

միջագետքյան

U.GUR-Ներգալի,

Ea-ի,

արևմտասեմական El-kunirša-ի և խաթական Šulikatte-ի հետ327: Հայկի` Հայասայի էպոնիմ լինելու վարկածը մինչ այդ առաջարկվել է Հ. Մանանդյանի կողմից, որը ելնում էր Հայասայիª Հարքի շրջանում տեղայնացումից328: Հայասական երրորդ աստծու անունը, որից պահպանվել է վերջին մասը, ըստ մի կարծիքի, կարող է լինել Izzištanuš329, այսինքնª խաթական արևի աստված

Eštan-ի

խեթական մի ձևը (հնարավոր էª Ezzi Eštan-իցª «բարի արևի աստված»): Ըստ Ա. Պետրոսյանիª հայոց Արամազդ, Անահիտ և Վահագն եռյակի առաջին նախատիպը հայասական է, որը հետագայում է միայն վերանվանվել իրանական անուններով 330: Հայասական դիցարանի վեցերորդ աստված Tarumu-ն (Ta-a-ru-u-mu-uš), ըստ նրա, անբաժանելի է թվում Taru-Tarawa-ից (ըստ Գ. Ջահուկյանիª Taru-muwa>Tarumu-` «Տարուի ուժ»331): Իսկ Վահագն աստծու կենտրոնի Տարաւն (Tarawn) անվանումը պետք է կապվի խաթա-խեթական Taru/ Tarawa-ի հետ332: Ըստ Հ. Հմայակյանի` Արան օժտված է եղել ռազմի, պտղաբերության, մեռնողհարություն առնող աստծո և շեշտված անդրշիրիմյան գործառույթներով և կարող էր հայասական

պանթեոնում

գրավել

գլխավոր

դերըª

հանդես

գալով

U.GUR

գաղափարագրով333: Իսկ DIŠTAR-ը, ըստ նրա, դա Անահիտ կամ Աստղիկ դիցուհին է եղել: Այդ գաղափարագրերի տակ (DU.GUR և DIŠTAR) նկատի են առնվել երկու տեղական աստվածություններ: Հ. Հմայակյանը շեշտել է

U.GUR-ի առանձնահատուկ դերը

հայասական պանթեոնում, որը պաշտվել է նաև խեթերի կողմից: Այդ աստվածության պաշտամունքը, ըստ նրա, պետք է կապված լիներ անդրաշխարհի և նրա հետ առնչվող պատկերացումների հետ: Եվ քանի որ, անդրերկրային հատկություններով օժտված են ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 226-227: Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè, Åðåâàí, 1956, ñ. 149. Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè, Åðåâàí, 1971, ñ. 148. ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 223: Äæàóêÿí Ã., Õàéàññêèé ÿçûê è åãî îòíîøåíèå ê èíäîåâðîïåéñêèì ÿçûêàì, ñ. 51. ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 223-224: ÐÙ³Û³ÏÛ³Ý Ð., Ð³Û³ë³Ï³Ý dU.GUR-Á ¨ ²ñ³ ¶»Õ»óÇÏÁ, ØØ²ºÄ, 2004, XXIII, ¿ç 381-394:

լինում նաև մեռնող-հարություն առնող, պտղաբերության աստվածությունները, ապա նրանցից ոմանք դառնում են նաև անդրաշխարհի տերեր, ինչպես օրինակ, եգիպտական Օզիրիսը: Այստեղից էլ, Հ. Հմայակյանը ենթադրել է, որ DU.GUR գաղափարագրով հանդես է եկել Արա Գեղեցիկ աստվածությունը334: Ա.

Դավթյանը

«Հայոց

աստղային

դիցաբանություն»

աշխատության

մեջ

անդրադարձել է հայասական դիցարանին: Նա նույնպես համաձայվել է այն կարծիքի հետ, որ

U.GUR-ը այդ տեքստում ներկայացվել է վանկագիր, այսինքն,

U.GUR

դիցանունը հնչել է հենց Ուգուր: Իսկ «կռվել, մարտնչել» իմաստներով U.gur-ոգոր-ըª նա նույնացրել է Մարս մոլորակը մարմնավորող Ներգալ աստծո հետ, իբրև ռազմիկ աստված: Ըստ Ա. Դավթյանի, Աստղիկ-DIŠTAR գաղափարագրով գրված Patteu... քաղաքի դիցուհին, գլխավոր դիցուհին էրª Ներգալի կինը: Նա ենթադրել է, որ Առնիյա քաղաքնª ինքը կրում է աստծո անունը, քաղաքանունը հենց դիցանունն է: Եվ ելնելով այս ենթադրությունից, նա Առնիյա դիցանուն-քաղաքանունը նույնացրել է ուրարտական Առնի դիցանվան հետ: Šilili... դիցանունը նույնպես նա համարել է քաղաքանուն: Իսկ

Teritituni դիցանվան մեջ նա տեսնում է հայերեն թեւրատ-տուն- «կարիճ» բառը: Իսկ հայասական Utakšanaš դիցանունը, Ա. Դավթյանը տառադարձել է հայերեն ութաքսան ձևով, այսինքնª քսան ութ բառն է: Նա այս աստծուն նույնացրել է հայկական ամսի 28-րդ օրվաª Սիմ (Սեին) աստծո հետ335: Հայասայի առասպելների վերաբերյալ ուղղակի տվյալներ չկան: Բայց ուշ խեթական ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա XIV-XIIIդդ.) աղբյուրներից մեկում հիշվում է մի արևմտասեմական` քանանական առասպելª տեղայնացած այս շրջանում: Ըստ այդ առասպելիª Ասերտու (Ašertu) աստվածուհինª գերագույն աստված Էլ-կունիրսայի (El-

kunirša) կինը, սիրո առաջարկություն է անում Էլ-կունիրսայի որդի Ամպրոպի աստծուն (արևմտասեմական համատեքստում` Ba‘al, ուգարիթյան Ba‘lu): Ամպրոպի աստվածը «գնաց դեպի Mala գետի ակունքները: Նա գնաց Էլ-կունիրսայի` Ասերտուի ամուսնու մոտ, [և] մտավ վրանը (= տուն, կացարան) Էլ-կունիրսայի»: Էլ-կունիրսա անունը խեթական հաղորդումն է սեմական Էլ աստծու և նրա մակդիրի` ‘ēl qūnī (‘a)rsa «երկրի արարիչ Էլ», իսկ Մալան Եփրատի խեթական անվանումն է: Մ.թ.ա. XIV-XIII դարերում Եփրատի ակունքների երկիրը Հայասան էր, իսկ Եփրատի ակունքներում բնակվող «երկրի արարիչ Էլը» պետք է նույնացվեր Հայասայի մեծ աստծուն: Ասերտուն (= Աստարտե) և Իշտարը

ÐÙ³Û³ÏÛ³Ý Ð., Ðá·¨áñ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ Å³é³Ý·³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ (äïÕ³µ»ñáõÃÛ³Ý å³ßï³ÙáõÝùÇó ÙÇÝã¨ ùñÇëïáÝ»áõÃÛáõÝ), 21-ñ¹ ¹³ñ, 2005, ÃÇí 2, ¿ç 167-168: ¸³íÃÛ³Ý ²., Ð³Ûáó ³ëïÕ³ÛÇÝ ¹Çó³µ³ÝáõÃÛáõÝ, ºñ¨³Ý, 2004, ¿ç 207-222:

համադրելի են U.GUR-ի կնոջը336: Հայասայի դիցարանի DU.GUR-ը և DIŠTAR-ը մեծ աստվածների մի զույգ են եղել` աստվածների նահապետն ու նրա կինը: Այդ աստվածների անունները ներկայացվել են գաղափարագրով, այսինքն` տեղական աստվածները համապատասխանեցվել են միջագետքյան

U.GUR-ին

INANNA-ին:

Իսկ

INANNA-ն

մայր

աստվածուհու

շումերոգրամն է (=աքադ. Իշտար)337: U.GUR-ը դեռևս հինբաբելոնական դարաշրջանից (մ.թ.ա. II հազարամյակի սկզբից) նույնացվել է Ներգալին և դարձել նրա հիմնական անուններից մեկը: Ներգալը հնագույն հյուսիս-միջագետքյան աստված էրª կապված մահվան

պատերազմի

հետ,

անդրաշխարհի

տիրակալը,

որի

պաշտամունքը

հետագայում տարածվել է նաև հարևան երկրներում338: Հայասայի DU.GUR-ը նույնպես պետք է լիներ հանդերձյալ աշխարհի, ինչպես նաև մեռնող և հարություն առնող աստվածությունըª հինարևելյան որոշ աստվածությունների նման 339: Այս հատկանիշներով նա կարող էր հանդես գալ նաև որպես Արա Գեղեցիկի նախատիպը: Այս աստծո անունն առաջինն է հիշատակվումª տրվելով Հայասա քաղաքի հետ, որը, հավանաբար, երկրի մայրաքաղաքն էր, ինչը նույնպես խոսում է Հայասայի դիցարանում գլխավոր աստվածությունը լինելու փաստի օգտին:

U.GUR-իª

U.GUR-ի

հնչյունական (Ուգուր, այստեղիցª ոգոր-իմ) կամ բնաձայնական (Գրգուռ) ընթերցումը քիչ հավանական է: Պանթեոնի գլխավոր աստծո կինն իր հատկանիշներով նման է եղել շումերական Ինաննային, ասուրա-բաբելոնական Իշտար-Աստարտային: Սովորաբար գլխավոր աստվածուհին հանդիսացել է նաև երկրի հովանավորը, որը հիմք է տալիս նրան համեմատելու Անահիտ աստվածուհու հետ: Վաղմիջնադարյան

հայկական

սկզբնաղբյուրներից

հայտնի

նախաքրիստոնեական Հայոց աստվածների մեծ մասի (Արամազդ, Անահիտ, Նանե ) պաշտամունքի կենտրոններից էին Մեծ Հայքի հյուսիսարևմտյան Դարանաղի, Եկեղյաց

(անտիկ սկզբնաղբյուրների Ակիլիսենե) և Դերջան գավառները: Այս տարածքները մ.թ.ա. XIV-XIII դարերում ընդգրկված են եղել Հայասայի կազմում և որպես կարևորագույն կրոնական կենտրոն մնացին նաև քրիստոնեության հաստատումից հետո` դառնալով Լուսավորչի տոհմի տիրույթը: Ակնհայտ է, որ

U.GUR-ը և INANNA-ն հայկական նախաքրիստոնեական

դիցարանի կառույցում պետք է համապատասխանեին աստվածների նահապետ ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ýßí. ³ßË., ¿ç 224-225: Gray J., Near Eastern Mythology, 1969, p. 21-22. Êðàìåð Ñ., Ýßí. ³ßË., ¿ç 150-151. Àôàíàñüåâà Â., Íåðãàë, Ìèôû íàðîäîâ ìèðà, ò. 2, Ìîñêâà, 1982, ñ. 212. Haas V., Geschichte der hethitischen Religion, S. 367.

Արամազդին և մայր աստվածուհի Անահիտին340: Այսպիսով, ելնելով կրոնական փոփոխությունների ժամանակ հին դիցաբանական կերպարներիª իրենց պաշտամունքի վայրերում վերանվանված ձևով պահպանվելու դրույթիցª կարելի է կարծել, որ հենց Հայասայի աստվածներն են եղել այստեղի (Բարձր Հայք) հայոց նախաքրիստոնեական աստվածների հնագույն նախատիպերը 341: Հայասա-Ազզիում ամենայն հավանականությամբ գոյություն է ունեցել նաև քրմական դաս: Հայաստանում հայտնաբերված վիմական տվյալներից և Մ. Խորենացու վկայություններից վստահ կերպով կարելի է եզրահանգել, որ քրմապետը Հայաստանում ևս, ինչպես և հարևան երկրներում, երկրորդ դեմքն էր թագավորից հետո, երբեմն քրմապետի

պարտականությունները

նույնիսկ

միահյուսվում

էին

թագավորի

պարտականություններին և միևնույն անձը հանդիսանում էր միաժամանակ թագավոր և քրմապետ: Ասվածը կարելի է վերագրել նաև Հայասա-Ազզիի ժամանակաշրջանին, երբ Արևելքի երկրներում ավանդույթ է եղել, որ թագավորը հանդես է եկել նաև որպես քրմապետ: Այս ամենի լավագույն բնորոշումը տվել է մ.թ.ա. IVդ. խոշորագույն մտածող, փիլիսոփա Արիստոտելը, նշելով, որ բասիլևսը (թագավորը) հանդիսանում է զորքի առաջնորդ, միաժամանակ դատավոր ու կրոնապետ342: Քանի որ Հայասա-Ազզիից որևէ գրավոր աղբյուր չի պահպանվել, նրա հոգևոր մշակույթի մասին կարելի է պատկերացում կազմել հայասական հատուկ անունների ուսումնասիրությամբ,

որոնք հիշատակվել են խեթական սեպագիր

տեքստերում:

Պահպանված հայասական հատուկ անունները երեք կարգի են` անձնանուններ, դիցանուններ և տեղանուններ: Բուն հայասական անձնանուններն են Anniya-(An-ni-ya-),

ïukkana-(ïu-uk-ka-na-a-),

Karanni-(Kar-an-ni-),

Mariya-(Ma-ri-ya-),

Mutti-(Mu-ut-ti-),

դիցանուններն են` Baltaig (Ba-al-ta-ig), Šillili (Ši-il-l[i?]-l[i?]), Tarumuš (Ta-a-ru-u-mu-uš),

Terittitūniš (Te-ri-it-ti-tu-u-ni-i[š?]), Unagaštaš (Ú-na-ga-aš-ta-aš), Zagga (Za-ag-ga-…), (…)šanuš (…š/t]a-an-nu-uš ) և (…)ÆuÆuš ([՜.]-Æu-Æu-uš)343: Համեմատաբար

մեծ

թիվ

են

կազմում

հայասական

տեղանունները

(քաղաքանուններ, երկրանուններ, լեռնանուն)` ArÆita, Aripša, Arniya, Azzi, ïayaša, ïalimana,

ïaršalaša, ïuddu, Iyaninna, Kam…, GašmiyaÆa, Gazú, LaÆirÆila, Lalatta, Litta, PaÆÆuteya, ä»ïñáëÛ³Ý ²., Ð³ÛÏ³Ï³Ý ¹Çó³ñ³ÝÇ ÑÝ³·áõÛÝ ³ÏáõÝùÝ»ñÁ, ¿ç 222: Ïåòðîñÿí À., Àðìÿíñêèé ýïîñ è ìèôîëîãèÿ, Åðåâàí, 2002, ñ. 138 ñë. ÎñÏÛ³ß³ñÛ³Ý ê., ÐÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ å»ï³Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ (Ù.Ã.³.VI-Ù.Ã. IV¹¹.), ºñ¨³Ý, 2005, ¿ç 94: Forrer E., ïajasa-Azzi, S. 6. Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., Leipzig, 1930. Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38. Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10, 2, p. 66.

Parraya, Partanta, Patteu…, TaÆ(Æa)nišara, Tamatta, Tawatena, Dukama, Ukšu, Ura, Utkuniša: Հայտնի է նաև մի քաղաքանուն, որի ընթերցումը կասկածելի էª Qa?-ad-ku-ša?: Հայասայի տարածքում հիշատակված են LaÆa[La-Æa-a] անունը կրող լեռներ344: Եղած փոքրաթիվ տվյալների հիման վրա Հայասայի լեզվի մասին իրենց ուսումնասիրություններն են կատարել Գ. Ղափանցյանը և Գ. Ջահուկյանը: Ըստ Գ. Ղափանցյանիª Հայասայի անունը կապված է հայերի անվան հետ, հայասացիները հայերի անմիջական նախորդներն են, նրանց լեզուն եղել է վաղնջական հայերենը345: Նա հայերենի բնույթի մասին գրել է հետևյալը. «Հայերենն իր ժողովրդի կազմավորման պրոցեսի կենդանի զավակն է և իր գոյացման հնագույն շրջանում ելնում է, անտարակույս, Հայասայի ցեղերի լեզվից, որը ազգակից է եղել նախախեթերենին և խեթերենին, այդ թվում նաև «հիերոգլիֆիկ-խեթերենին», այնուհետև բալայերենին և վերջապես

վրացերենին,

հատկապես

նրա

արևմտյան

ներկայացուցիչներինª

մեգրելաճանական բարբառներին՜ Գրավոր վկայությամբ չհաստատված Հայասայի այս լեզուն՜ հիմք ծառայելով պատմական հայերենին, հետագայում ենթարկվել է ուժեղ փոփոխմանª խաչաձևման հետևանքով, մի կողմից ինչ-որ հնդեվրոպականª սլավոնասկյութական և հունական տիպի լեզուների, մյուս կողմիցª Տիգրիսի վերին հոսանքում

(գուցե և Տուրուբերանում) ընկած Արմե-Շուպրիա երկրի խուրրիերեն (շուպրիերեն) լեզվի հետ, որով և բացատրվում են հայերենի և խուրրի-ուրարտերենի միջև գոյություն ունեցող բառապաշարային և ձևաբանական որոշ ազգակցական տարրերը» 346: Այսպիսով, Գ. Ղափանցյանը հայերենը համարել է փոքրասիական, կամ առնվազն «խառն», երկտարր լեզու, իսկ հայերինª զուտ բնիկ տեղական ժողովուրդ: Ըստ Գ. Ջահուկյանի նախնական տեսակետիª հայասական և փոքրասիական հատուկ անունների մեջ նկատվող ընդհանրությունների զգալի մասը բացատրվում է Հայասայի բնակչության մեջ խեթա-լուվական լեզվական տարրի առկայությամբ և նույնիսկ գերակշռությամբ: Հայասերենն, ըստ նրա, հայերենից տարբեր խեթա-լուվական բնույթի լեզու էր, որը

հայերենում պահպանվել է որպես ենթաշերտ 347: «Հայոց լեզվի

պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ այս տեսակետը զգալիորեն ձևափոխվել է նրանով, որ Հայասայի բնակչությունը բաղկացած է համարվել

RGTC, VI. RGTC, VI/2.

ÈËÐ, 1, ñ. 240-249. ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 248: Jahukyan G., The Hayaša Language and its Relation to the Indo-European Languages, Archiv Orientální. Československā akademie věd orientālní ústav (³ÛëáõÑ»ï¨ª Ar.Or.), 1961, № 29/3, p. 398-405. ÜáõÛÝÇ, Ð³Û»ñ»ÝÇ ¨ Ë»Ã³-Éáõí³Ï³Ý É»½áõÝ»ñÇ µ³é³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ Í³·áõÙÝ³ÛÇÝ ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñÁ, ¿ç 57: ÜáõÛÝÇ, Ð³Û³ë³ÛÇ É»½íÇ ÑÇÝ³Ý³ïáÉÇ³Ï³Ý Í³·Ù³Ý í³ñÏ³ÍÁ, ¿ç 107-108:

տարասեռ ցեղերից, որոնց մեջ, ի թիվս խեթա-լուվական, խուրրիական, կովկասյան, թրակյան ցեղերի, նա տեղ է տվել նաև հայկական տարրին 348: Ավելի ուշ Գ. Ջահուկյանը հաստատում է, որ Հայասայի հիմնական լեզուն եղել է հայերենը, և որ հայկական տարրը գերակշռող դիրք է գրավել հայասական պետության մեջ: Նա ելնում է այն դրույթից, որ եթե հայասական հատուկ անունների մեջ խեթա-լուվական և, թերևս այլ լեզվական տարրերի առկայությունը դեռևս չի խոսում նրանցով խոսող ցեղերի առկայության մասին

(հնարավոր են փոխներթափանցման և փոխառության երևույթներ), ապա հայկական լեզվական տարրի ներկայությունը նա բացատրում է միայն հայկական ցեղերի առկայությամբ: Դրա մասին են խոսում հայասական այն հատուկ անունները, որոնք հայկական բնույթ ունեն և որոնք փոխանցող օղակներ են հնդեվրոպական լեզվի և հայերենի միջև. հմմտ. *poti-կամ paio-(paiu-?)>ïai(aša)>հայ. *aigíia>Aišiĭa>այծի. *aniia>

Anniia>հանի, «նախնի» (հմմտ. հայերենից փոխառյալ վրաց. hani «նախնի»), հետագա «տատ»,

tri->T(e)ri-(Teritittuni)>երի

(հմմտ.

երիցս).

*dei-dun-,

(dun-ից)>-tituni

(Terittituni)>տտուն. *k'ei-l>Šillili>սիղեղ, argiiā>Arziia>*արծ-(արծաթ, արծն-ել) և այլն349: Իսկ ըստ Ի. Դյակոնովիª լեզվական առումով որևէ կապ չկա հայասացիների և հայերի

միջև,

հայասական

անվանումները

(տեղանուններ,

անձնանուններ,

դիցանուններ) խորթ են հայերենին 350: Ըստ նրա, Հայասա անունը բաղկացած է hayaարմատից և -sa խեթական ածանցից, իսկ Հայք բառի հիմքակազմ ձայնավորը «ո»-ն է

(սեռ. հ.ª Հայոց) և ոչ «ա»: Ուստի և դրանք կապ չունեն իրար հետ: Նա, զարգացնելով իր այդ տեսակետը, գտնում է, որ Հայասան կապ չունի հայ անվան հետ նաև այն պատճառով, որ նրանում առկա է «խ» և ոչ «հ» հնչյունը: Ի. Դյակոնովը միևնույն ժամանակ ենթադրում է, թե հայ անունը առաջացել է ïatti-ից` t>j հնչյունափոխությամբ351: Սակայն, ինչպես գտնում են խեթագետները, խեթերենի « Æ»-ն կոկորդային հնչյուն է: Այն հնդեվրոպական նախալեզվից է եկել և, որպես այդպիսին, հիմնականում պահպանվել է խեթերենում ու հայերենում: Խեթերը հարևան երկրների տեղանունները, որոնց մի մասը պարունակում է «խ», իսկ մյուսները` «հ», գրության մեջ արտահայտել են միևնույն « Æ» ունեցող վանկի սեպանշանով352: Վ. Խաչատրյանը և Գ. Ջահուկյանը իրավացիորեն գտել են, որ Հայասա անվան մեջ առկա է խեթերենի ածականակերտ -aša ածանցը353: æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 338-339: Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 2, ¿ç 87-88: Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, Åðåâàí, 1968, ñ. 81-89, 209-214. Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà, ñ. 211-214. Ê³ã³ïñÛ³Ý ì., Ð³Û³ëï³ÝÁ Ù.Ã.³. XV-VII ¹³ñ»ñáõÙ, ºñ¨³Ý, 1998, ¿ç 40-41: Õà÷àòðÿí Â., Õàéàñöû, ÈÐ¶, 1972, ÃÇí 8, ¿ç 38: Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 1, ¿ç 68:

Խեթա-լուվական լեզուների կրողների և հայերի անմիջական շփումը կարող էր լինել մինչև Խեթական տերության անկումը (մ.թ.ա. XIIդ. սկիզբ), ուստի հայերենի խեթալուվական լեզուների հետ շփման առյուծի բաժինը գալիս է Հայասա-Ազզիի գոյության ժամանակներից (մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ.), երբ Հայասան ակտիվ ռազմա-քաղաքական, նաև մշակութային կապերի մեջ է եղել Խաթթիի հետ 354: Խեթերենի և հայերենի փոխադարձ կապը չի սահմանափակվել միայն նրանցª հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքին պատկանելու հանգամանքով: Այդ կապն ավելի կարևոր է դառնում նրանց երկուստեք հարևանության, միատեսական պատմական պայմանների ու միևնույն շրջապատի լեզուներից

կրած

ընդհանուր

ազդեցության

հանգամանքներով:

Խեթերենի

բառապաշարի դեռևս չպարզված կամ ենթադրված մոտավոր նշանակությունների որոշ մասը հաստատվում կամ պարզվում է հայոց լեզվի շնորհիվ, քանի որ դրանք պահպանվել են միայն հայերենում: Գործածությունից դուրս եկած կամ մթագնած իմաստ ունեցող շատ հայերեն բառերի նշանակությունը հնարավոր է լինում պարզել միայն խեթերենի շնորհիվ355:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Հայոց պատմության անքակտելի մասը կազմող, խեթական սկզբնաղբյուրներից հայտնի Հայասայի թագավորությունը կարևոր դեր է ունեցել մ.թ.ա. II հազարամյակի երկրորդ կեսին Առաջավոր Ասիայում ծավալվող պատմական իրադարձություններում: Հայասա-Ազզիի

թագավորությանն

առնչվող

սեպագիր

սկզբնաղբյուրների

ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս կազմելու Հայկական լեռնաշխարհի այս պետական միավորի ռազմաքաղաքական պատմության հնարավոր ամբողջական պատկերը, ինչը կարևոր

նշանակություն ունի խնդրո

առարկա ժամանակաշրջանի պատմության

օբյեկտիվ գնահատման համար: Ուսումնասիրության արդյունքում ձեռք բերված եզրահանգումները հետևյալն են .

1. Հայկական լեռնաշխարհում, ըստ խեթական սկզբնաղբյուրների, մ.թ.ա. XVդ. վերջին կամ մ.թ.ա. XIVդ. սկզբներին ի հայտ է գալիս Հայասա-Ազզի թագավորությունը: Այս

պետությունը

մեծ

կենսունակություն

ցուցաբերելª

համեմատաբար

կարճ

æ³ÑáõÏÛ³Ý ¶., Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 312: ØÏñïãÛ³Ý Ü., Ê»Ã³-Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÁÝ¹Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÈÐ¶, 1970, ÃÇí 7, ¿ç 58-69: Ø³ñïÇñáëÛ³Ý Ü., Üå³ëï ÙÁ Ñ»Ã ¨ Ñ³Û µ³é³ùÝÝáõÃÛ³Ý, ä´Ð, 1972, ÃÇí 2, ¿ç 168-186: Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ä´Ð, 1988, ÃÇí 2, ¿ç 70-85: ÜáõÛÝÇ, È»½í³Ï³Ý Ýáñ ïíÛ³ÉÝ»ñ Ñ³Ûáó Ý³Ë³ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý ÏñáÝÇ ¨ Ñ³í³ï³ÉÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 22-23:

ժամանակահատվածում տարածաշրջանում զբաղեցնելով առաջնային դիրքեր: Վերլուծելով

մասնագետների

կարծիքները

Հայասա-Ազզիի

պատմաաշխարհագրական դիրքի վերաբերյալª կարելի է հստակ ասել, որ այն զբաղեցրել է Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևմտյան մասը: Ակնհայտ է նաև, որ Հայասա-Ազզիի տարածքի մասին խեթական սկզբնաղբյուրներում տվյալներ կան այնքանով, որքանով որ խեթերը կարողացել են ներթափանցել Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան շրջանները: Ուստի դեպի արևելք Հայասա-Ազզիի տարածվելը հավանական է դառնումª հաշվի առնելով նաև այն, որ խնդրո առարկա տարածքը Հայկական լեռնաշխարհի ուշբրոնզեդարյան մշակութային արեալի մասն է կազմել:

3. Բնական է, որ ժամանակին Հայասան, բացի արևմուտքից իրեն հարող Խաթթի տերությունից, որոշակի կապեր է ունեցել նաև հարավային և արևելյան հարևան երկրների հետ: Սակայն դրանց մասին որևէ գրավոր աղբյուր առայժմ հայտնի չէ, ինչը անհնար

դարձնում

հստակորեն

որոշել

Հայասա-Ազզի

պետության

ընդգրկած

սահմանները Հայկական լեռնաշխարհի արևելքում և հարավում:

4. Հայասա-Ազզի պետությունն ունեցել է իր տարածքը, արքունիքը, բանակը և քաղաքային կենտրոնները, դիցարանը: Խաթթիի արքաները պայմանագրեր են կնքել, խնամիական

կապեր

թագավորներին:

հաստատել

Դատելով

իրենց

խեթական

արքունիք

սկզբնաղբյուրներում

հրավիրել

Հայասայի

խեթա-հայասական

նամակագրության հիշատակությունից, պետք ասել, որ Հայասայի արքունիքում կար նաև դիվան իր դպիրներով, որոնք վարել են պետական գրագրությունը: Ազզիի զինվորները ծառայել են խեթական բանակում որպես մարտակառք վարողներ: Հայասա-Ազզին ռազմադաշտ էր դուրս բերում 700 մարտակառքից և 10000 հետևազորից բաղկացած բանակ, որը այդ ժամանակաշրջանի համար նշանակալից ուժ էր: Խեթական

սկզբնաղբյուրներում

հիշատակված

Հայասա-Ազզիի

քաղաքները

փաստում են այդ երկրում քաղաքային կյանքի գոյության և այդ քաղաքներում հոգևոր պաշտամունքի կենտրոնների առկայության մասին:

5. Մուրսիլիսի 10-րդ տարվա արշավանքի կապակցությամբ հիշատակված «ծովի մեջ գտնվող» հայասական Արիպսա քաղաքը Սև ծովի ափերին չի գտնվել, քանզի այդ պարագայում խեթերը ստիպված պետք է անցնեին Արևելապոնտական լեռները և բախումը կասկերի ռազմատենչ ցեղերի հետ անխուսափելի կլիներ: Խեթերը դեռևս Սուպպիլուլիումաս I-ի օրոք իրենց վերահսկողությունն էին հաստատել Իսուվայի

(Ծոփքը), Կումմախայի (Անի-Կամախ) և Ծուխապայի (Իսուվայից հյուսիս-արևելք)

տարածքների վրա: Խեթական զորքի համար այդ տարածքներից մինչև Վանա լճի ավազան դժվար չէր հասնել: Սակայն, Մուրսիլիս II-ը Իսուվայի տարածքով չէր արշավել, հակառակ դեպքում արձանագրության մեջ այդ երկիրը կհիշատակվեր: Հարավիցª Հյուսիսային Միջագետքի կողմից շարժվելու դեպքում պետք է նշվեր Ալզին (հետագայի Աղձնիքի տարածքը), որը Սուպպիլուլիումաս I-ի օրոք հիշատակվել է որպես առավել ազդեցիկ ուժ այդ տարածաշրջանում: Մուրսիլիսն այդ արշավանքի ընթացքումª նշված ժամանակահատվածում (գարնանից մինչև ձմեռնամուտ), շարժվել էր Բարձր Հայքի տարածքից և անցնելով Տուրուբերանովª հասել էր մինչև Վանա լճի ափերը, որտեղ և գտնվել է Արիպսան: Այսպիսով, այն հեղինակները, որոնք ենթադրել են այս քաղաքի գտնվելը Վանա լճի ափերինª իրավացի են և Հայասա-Ազզին տեղորոշվել է առնվազն Արևմտյան Եփրատի վերին հոսանքներից մինչև Վանա լճի ավազանը:

6. Փաստական նոր նյութի և հայտնի աղբյուրների քննական մեկնաբանությունը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել Հայասա-Ազզիի մասին: Այն ռազմական նշանակալի կարողություններ ունեցող պետական միավոր էր, որն ի վիճակի էր հավասար պայքար մղել ժամանակաշրջանի հզոր տերություններից մեկիª Խաթթիի դեմ: Որոշակի ժամանակահատվածում Խեթական պետությունը նաև Հայասայի դաշնակիցն էր: «Խուկկանայի պայմանագիրը» խեթա-հայասական հարաբերությունների ամենավառ դրսևորումներից մեկն է հանդիսացել: Պայմանագրում գերակայող էր միմյանց միջև հաստատված խաղաղությունը և օրինականությունը պահպանելու պայմանըª կապված տարածաշրջանում ուժերի դասավորվածության հետ:

7. Ըստ մ.թ.ա. XIII և XIIդդ. ասորեստանյան արձանագրություններիª Հայկական լեռնաշխարհի Հայասա-Ազզին,

պետական

միավորներին

զարգացում

ապրելով,

տրվել

էՆաիրյան

հավանաբար,

երկրներ

այդ

անվանումը:

ժամանակաշրջանում

շարունակել է իր գոյությունըª որպես մի շարք քաղաքական միավորներից բաղկացած երկիր: Խեթական և ասորեստանյան սկզբնաղբյուրներում Հայասա-Ազզի և Նաիրի երկրներ անվանումների համաժամանակյա հիշատակությունը վկայում է Հայկական լեռնաշխարհիª

խնդրո

առարկա

տարածքում

պետական

կազմավորումների

ներքաղաքական զարգացումների մասինª միևնույն ժամանակ, թերևս, ցույց տալով, որ դրանք հանդես են եկել իրենց իշխանավորների գլխավորությամբ:

8. Մ.թ.ա. XIIIդ. երկրորդ կեսին Հայասա-Ազզին հանդես է եկել որպես անկախ երկիր, որը չի մտել ո´չ Խաթթիի և ո´չ էլ Ասորեստանի տիրապետության տակ: Մ.թ.ա. XIIդ. սկզբին Խաթթիի տրոհվելը մի շարք պետությունների նոր, ավելի

նպաստավոր իրադրություն պետք է ստեղծեր Հայասա-Ազզիի համար: Ասորեստանը նույնպես

քաղաքական

անկում

ապրել

այդ

ժամանակաշրջանում:

Այսպիսով,

տարածաշրջանում որևէ արտաքին լուրջ գործոն չկար, որը կարող էր բերել ՀայասաԱզզիի անկմանը: Հավանաբար, Հայասա-Ազզին իր գոյությունը պահպանել է նաև մ.թ.ա.

XIIդ. ընթացքում, սակայն ոչ որպես միասնական պետություն, այլ մի շարք քաղաքական միավորներից բաղկացած երկիր:

9. Ուշ բրոնզեդարում պատմական Հայասա-Ազզիի մասն էին կազմում ներկայիս Էրզրումի,

Գյումուշխանեի

մարզերի

տարածքը

(Մեծ

Հայքի

Տայք,

Բարձր

Հայք

նահանգների տարածքների մի մասը, Այրարատի արևմտյան գավառները, Տուրուբերան նահանգի հյուսիսային գավառները և Փոքր Հայքի հյուսիս-արևելյան մասը), որտեղ գտնվում են Սոս, Բլուր, Կարազ, Բյույուքթեփե, Գյուզելովա և այլ հնավայրերը: Բարձր Հայքի և շրջակա տարածքների հնագիտական պեղումները նոր լույս են սփռում Հայասայի պատմության, մշակույթի և նրա

քաղաքական ու տնտեսական

կապերի վրա: Սակայն, կատարված հնագիտական պեղումները հնարավորություն չեն ընձեռում փաստել այդ տարածքում խոշոր բնակավայրերի գոյությունը, դրանք կարելի է փնտրել ավելի արևելքª Մեծ Հայքի Տուրուբերան, Այրարատ և Տայք նահանգների տարածքում:

10.

U.GUR աստծո անունն առաջինն է հիշատակվել խեթա-հայասական

պայմանագրի վերջում տրված աստվածների ցուցակումª տրվելով Հայասա քաղաքի հետ, որը երկրի մայրաքաղաքն է հանդիսացել, ինչը նույնպես խոսում է Հայասայի դիցարանում գլխավոր աստվածությունը լինելու փաստի օգտին:

U.GUR-իª

U.GUR-ի

հնչյունական (Ուգուր, այստեղիցª ոգոր-իմ) կամ բնաձայնական (Գրգուռ) ընթերցումը քիչ հավանական է:

11. Խեթա-լուվական լեզուների կրողների և հայերի անմիջական շփումը կարող էր լինել մինչև Խեթական տերության անկումը (մ.թ.ա. XIIդ. սկիզբ), ուստի հայերենի խեթալուվական լեզուների հետ շփման առյուծի բաժինը գալիս է Հայասա-Ազզիի գոյության ժամանակներից (մ.թ.ա. XIV-XIIIդդ.), երբ Հայասան ակտիվ ռազմաքաղաքական, նաև մշակութային կապերի մեջ է եղել Խաթթիի հետ: Հարևան լինելով Խեթական պետությանըª Հայասան չէր կարող իր վրա չկրել դրա քաղաքական,

մշակութային

ու

տնտեսական

ազդեցությունը:

Սակայն

միևնույն

ժամանակ, հանդես գալով որպես ինքնուրույն պետական և մշակութային միավոր, Հայասա-Ազզին իր ամբողջականությամբ մասն էր կազմում Հայկական լեռնաշխարհի

միասնական քաղաքական, մշակութային, տնտեսական արեալի, որի արմատները մ.թ.ա. III հազարամյակում էին և որն իր շարունակական զարգացումն է ունեցել նաև հետագա դարերում:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹ ՅԱՆ ՑԱՆԿ

Ա. Հայերեն

1. Աբեղյան Մ., «Վիշապներ» կոչված կոթողներն իբրև Աստղիկ-Դերկետո դիցուհու արձաններ, Երևան, 1941, Արմֆանի հրատարակչություն, 98 էջ: 2. Ադոնց

Ն.,

Հայաստանի

պատմություն,

Երևան,

1972,

«Հայաստան»

հրատարակչություն, 432 էջ: 3. Ահյան Ս., «Սասնա ծռեր» հայկական էպոսը և հնդեվրոպական երեք ֆունկցիաները, ՊԲՀ, 1985, թիվ 1, էջ 32-46: 4. Այվազյան Հ., Հայերեն մետաղանունների ծագումնաբանության հարցի շուրջ, Բանբեր Երևանի Համալսարանի, 1998, թիվ 3, էջ 182-192: 5. Առաքելյան Բ., Դիտողություններ Վիշապաքաղ Վահագնի մասին, ՏՀԳ, 1951, թիվ 2, էջ

75-81: 6. Առաքելյան Բ., Ջահուկյան Գ., Սարգսյան Գ., Ուրարտու-Հայաստան, Երևան, 1988, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 170 էջ: 7. Ավետիսյան Հ., Հնագույն էթնիկական տեղաշարժերը և Հայկական լեռնաշխարհը մ.թ.ա. III-I հազարամյակներում, ՊԲՀ, 1994, թիվ 1-2, էջ 239-246: 8. Ավետիսյան Հ., Հայկական լեռնաշխարհը խուռի-խեթական ռազմաքաղաքական փոխհարաբերությունների ոլորտում, ՊԲՀ, 1996, թիվ 1-2, էջ 221-230: 9. Ավետիսյան Հ., Արամեացիների տեղաշարժը դեպի Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմտյան շրջաններ և նրանց պայքարը Ասորեստանի դեմ (մ.թ.ա. XII-XIդդ.), ՊԲՀ, 1998, թիվ 3, էջ 125-132: 10. Ավետիսյան Հ., Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական

կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ.թ.ա. XVII-IXդդ., Երևան, 2002, «Զեյթուն» հրատարակչություն, 187 էջ: 11. Բարսեղյան Լ., Խայասա-Ազզիի ու նրա մի քանի բնակավայրերի տեղադրման հարցի շուրջը, ՊԲՀ, 1963, թիվ 3, էջ 307-313: 12. Բարսեղյան Լ., Հայասա-Ազզիի սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների մասին, ՏՀԳ, 1963, թիվ 6, էջ 101-106: 13. Բարսեղյան Լ., Հայասա-Ազզիի ռազմա-քաղաքական պատմությունից, ՏՀԳ, 1964, թիվ

7, էջ 73-79: 14. Բարսեղյան Լ., Հայ ժողովրդի ծագման և կազմավորման հարցերը պատմագիտության մեջ, Երևան, 1996, ՀՀ ԳԱԱ Գիտական տեղեկատվության կենտրոն, 304 էջ: 15. Գաբրիելյան Հ., Հայկական լեռնաշխարհ, Երևան, 2000, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 374 էջ: 16. Գավուքճեան Մ., Հայ ժողովրդի ծագումը, Մոնթրէալ, 1982, 151 էջ: 17. Դանիելյան Է., Հին Հայաստանի պատմության հայեցակարգային հիմնահարցերը պատմագրության մեջ, ՊԲՀ, 2003, թիվ 3, էջ 30-37: 18. Դավթյան Ա., Հայոց աստղային դիցաբանություն, Երևան, 2004, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն, 264 էջ: 19. Դևեջյան Ս., Տաշիր-Ձորագետի ուշ բրոնզեդարյան մետաղագործության մի քանի հարցեր, ԼՀԳ, 1968, թիվ 8, էջ 72-83: 20. Երեմյան Ս., Հայերի ցեղային միությունը Արմե-Շուպրիա երկրում, ՊԲՀ, 1958, թիվ 3, էջ

59-74: 21. Երեմյան Ս., Հայ ժողովրդի կազմավորման ընթացքը, ՊԲՀ, 1970, թիվ 2, էջ 27-56: 22. Իսրայելյան Հ., Պաշտամունքն ու հավատալիքը ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում

(ըստ հնագիտական նյութերի), Երևան, 1973, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 172 էջ: 23. Խաչատրյան Ա., Հայաստանի սեպագրական շրջանի քննական պատմություն, Երևան, 1933, հրատարակություն Մելքոնյան ֆոնդի, 555 էջ:

24. Խաչատրյան Վ., Խեթա-հայկական դիցաբանական ընդհանրություններ, ԼՀԳ, 1967, թիվ 8, էջ 71-79: 25. Խաչատրյան Վ., Հայաստանը մ.թ.ա. XV-VII դարերում, Երևան, 1998, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 159 էջ: 26. Խնկիկյան Օ., Հայաստանի ուշ բրոնզի դարաշրջանի դաշույնների տեսակներն ու պատրաստման եղանակները, ՊԲՀ, 1969, թիվ 1, էջ 227-237: 27. Խնկիկյան Օ., Ուշ բրոնզեդարյան մետաղամշակության մի քանի հարցեր (մ.թ.ա. XIV-

Xդդ.), ՊԲՀ, 1971, թիվ 3, էջ 281-288: 28. Խնկիկյան Օ., Փայտամշակության հետքեր ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանում, ԼՀԳ, 1971, թիվ 7, էջ 37-44: 29. Կարապետյան Լ., Հայաստանի գունազարդ խեցեղենի ձևերը և զարդանախշերը, ՊԲՀ, 1964, թիվ 3, էջ 212-219: 30. Կրկյաշարյան Ս., Հին Հայաստանի պատական կառուցվածքը (մ.թ.ա. VI-մ.թ. IVդդ.), Երևան, 2005, «Լուսակն» հրատարակչություն, 311 էջ: 31. Հակոբյան Թ., Ուրվագծեր Հայաստանի պատմական աշխարհագրության: Հնագույն ժամանակներից մինչև XX դարի սկիզբը, Երևան, 1960, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 480 էջ: 32. Հակոբյան Թ., Պատմական Հայաստանի քաղաքները, Երևան, 1987, «Հայաստան» հրատարակչություն, 256 էջ: 33. «Հայ» անունը ըստ Պ. Կրէչմերի, ՀԱ, 1933, թիվ 7-8, էջ 429-432: 34. Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 1, Երևան, 1971, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 991 էջ: 35. Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. 1, Հնագույն ժամանակներից մինչև IX կեսերը, Երևան, 1981, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 943 էջ: 36. Հմայակյան Հ., Հայասական dU.GUR-ը և Արա Գեղեցիկը, ՄՄԱԵԺ, 2004, XXIII, էջ 381-

394: 37. Հմայակյան Հ., Հոգևոր ավանդույթների ժառանգականությունը (Պտղաբերության պաշտամունքից մինչև քրիստոնեություն), 21-րդ դար, 2005, թիվ 2(8), էջ 165-176:

38. Մարտիրոսեան Ն., Հայերէնի յարաբերութիւնը հեթիտերէնի հետ (Նպաստ մը Հեթիտ եւ Հայ բառաքննութեան ), ՀԱ, 1924, թիվ 9-10, էջ 453-458, 1926, թիվ 7-8, էջ 369-374: 39. Մարտիրոսյան Ն., Պրպտումներ փոքրասիական անուններու մասին, ՊԲՀ, 1961, թիվ

3-4, էջ 82-107: 40. Մարտիրոսյան Ն., Նպաստ մը հեթ և հայ բառաքննության, ՊԲՀ, 1972, թիվ 2, էջ 163-

186: 41. Մելքոնյան Ա., Էրզրում, Էրզրումի նահանգի հայ ազգաբնակչությունը XIX դարի առաջին երեսնամյակին (պատմաժողովրդագրական ուսումնասիրություն), Երևան, 1994, «Հայաստան», ԳԱԱ հրատարակչություններ, 180 էջ: 42. Մկրտչյան Ն., Խեթա-հայկական ընդհանրություններ, ԼՀԳ, 1970, թիվ 7, էջ 58-69: 43. Մնացականյան

Հ.,

Լճաշենի

մշակույթի

զարգացման

հիմնական

էտապները,

ՊԲՀ,1965, թիվ 2, էջ 95-114: 44. Պետրոսյան Ա., Հայկական դիցարանի հնագույն ակունքները, ՊԲՀ, 2004, թիվ 2, էջ

205-233: 45. Պետրոսյան Ս., Պետրոսյան Ծ., Հնագույն Ծոփքի դիցական գլխավոր եռյակի շուրջ, Գիտական

աշխատություններ,

թիվ

2001,

Շիրակի

հայագիտական

հետազոտությունների կենտրոն, էջ 79-96, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ: 46. Պետրոսյան Ս., Դասերը և եռադասության դրսևորումները հին ու վաղմիջնադարյան Հայաստանում, Պատմական գիտությունների դոկտորի ատենախոսություն, Երևան, 2001,

350 էջ: 47. Պետրոսյան Ս., Հին հայոց խաղողագործ աստվածը, Հայկական լեռնաշխարհը հայոց և համաշխարհային քաղաքակրթության բնօրրան, Հայագիտական գիտաժողով, Երևան,

2004, էջ158-164, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ: 48. Ջահուկյան Գ., Հայերենի և խեթա-լուվական լեզուների բառային կազմի ծագումնային զուգադիպումները, ՊԲՀ, 1967, թիվ 4, էջ 57-74: 49. Ջահուկյան Գ., Հայասայի լեզվի հինանատոլիական ծագման վարկածը, ՊԲՀ, 1976,

թիվ 1, էջ 89-110: 50. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան,

1987, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 748 էջ: 51. Ջահուկյան Գ., Լեզվական նոր տվյալներ հայոց նախաքրիստոնեական կրոնի և հավատալիքների մասին, ՊԲՀ, 1992, թիվ 1, էջ 14-27: 52. Սարգսյան Ա., Թիգլաթպալասար I-ի մ.թ.ա. 1112 թվականի Նաիրյան արշավանքի երթուղին, ՊԲՀ, 2002, թիվ 3, էջ 215-224: 53. Վարդումյան Գ., Հայկական լեռնաշխարհը հայոց հավատքի բնօրրան, Հայկական լեռնաշխարհը հայոց և համաշխարհային քաղաքակրթության բնօրրան, Հայագիտական գիտաժողով, Երևան, 2004, էջ 142-150, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ: 54. Տաշեան Յ., Հաթեր եւ ուրարտեանք, Վիեննա, 1934, Մխիթարեան տպարան, 343 էջ 55. Տաշեան Յ., Թէ ի±նչպէս կազմուեցաւ հայ ազգը, ՀԱ, 1934, թիվ 1-2, էջ 28-31: 56. Տիրացյան Գ., Հայերի ոչ հնդեվրոպական նախնիներըª խուրրի ուրարտացիները և Ուրարտու-Հայաստան պրոբլեմը, ՊԲՀ, 1985, թիվ 1, էջ 195-207: 57. Քասունի Ե., Նախահայկական Հայաստան, Հայաստանի քննական պատմութիւնը նորքարային շրջանէն 600 Ն. Ք., Պէյրութ, 1950, տպարան-«Զարթօնք», 752 էջ: 58. Քոսյան Ա., Էթնիկական տեղաշարժերը Փոքր Ասիայում և Հայկական լեռնաշխարհում մ.թ.ա. XII դարում («Ծովի ժողովուրդներ», մուշկեր և ուրումեացիներ), ՊԲՀ, 1991, թիվ 1, էջ

65-78: 59. Քոսյան Ա., Կրկին էթնիկական տեղաշարժերի մասին, ՊԲՀ, 1994, թիվ 1-2, էջ 247-255: 60. Քոսյան Ա., «Արևելյան» և «արևմտյան» մուշկերի խնդիրը, ՊԲՀ, 1996, թիվ 1-2, էջ 207-

220: 61. Քոսյան Ա., Իսուվան (Ծոփքը) մ.թ.ա. XIII-XII դարերում, ՊԲՀ, 1997, թիվ 1, էջ 177-192: 62. Քոսյան Ա., Հին Առաջավոր Ասիայի եվ Էգեյան ծովի ավազանի պատմության պարբերացման շուրջ, ՄՄԱԵԺ, 1998, XVII, էջ 124-140: 63. Քոսյան Ա., Տուն Թորգոմայ (առասպել և իրականություն), Երևան, 1998, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, 79 էջ:

64. Քոսյան Ա., Իսուվան և Գորդիոնը մ.թ.ա. XII-X դարերում, ՊԲՀ, 1998, թիվ 3, էջ 117-124: 65. Քոսյան

Ա.,

Մ.թ.ա.

XII դարի մերձավորարևելյան ճգնաժամը և Հայկական

լեռնաշխարհը, Երևան, 1999, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 264 էջ: 66. Քոսյան Ա., Ասորեստանը և Հայկական լեռնաշխարհի երկրները մ.թ.ա. XIII դարի երկրորդ կեսին, ՊԲՀ, 1999, թիվ 2-3, էջ 222-231: 67. Քոսյան Ա., Խեթական պետությունը և Հայկական լեռնաշխարհի երկրները մ.թ.ա. XV դարում, ՊԲՀ, 2000, թիվ 3, էջ 161-174: 68. Քոսյան Ա., Նոր նյութեր Խեթական տերության և Հայկական լեռնաշխարհի երկրների փոխհարաբերությունների մասին, ՄՄԱԵԺ, 2001, XX, էջ 233-245: 69. Քոսյան Ա., Անի-Կամախը խեթական դարաշրջանում, ՊԲՀ, 2002, թիվ 3, էջ 225-241: 70. Քոսյան Ա., Նոր տեղանուններ խեթական սեպագիր տեքստերում, ՄՄԱԵԺ, 2003, XXII, էջ 252-264: 71. Քոսյան Ա., Խեթական KUB XXVI 62 սեպագիր տեքստը և Վերին Եփրատի ավազանի պատմական աշխարհագրության խնդիրները, ՄՄԱԵԺ, 2004, XXIII, էջ 472-484: 72. Քոսյան Ա., Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական սեպագիր աղբյուրների), Երևան, 2004, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 166 էջ: 73. Քոսյան Ա., Հայասայի աստվածները (KUB XXVI 39), ՄՄԱԵԺ, 2005, XXIV, (գտնվում է տպագրության փուլում):

Բ. Ռու սերեն

74. Àðäçèíáà Â., Ðèòóàëû è ìèôû äðåâíåé Àíàòîëèè, Ìîñêâà, 1982, èçä. "Íàóêà", 252

ñ. 75. Àðåøÿí Ã., Âîïðîñû òèïîëîãèè íàñåëåííûõ ïóíêòîâ Àðìåíèè ïîçäíåãî áðîíçîâîãî è

ðàííåãî æåëåçíåãî âåêîâ, Íàó÷íûå ñîîáùåíèÿ, II Ðåñïóáëèêàíñêàÿ íàó÷íàÿ êîíôåðåíöèÿ ïî ïðîáëåìàì êóëüòóðû è èñêóññòâà Àðìåíèè. Òåçèñû äîêëàäîâ ïî ñåêöèè äðåâíåãî è ñðåäíåâåêîâîãî èñêóññòâà, Ìîñêâà, 1978, № Х, ñ. 91-108.

76. Àðåøÿí Ã., Ê ïðîáëåìå îòíîñèòåëüíîé íåçàâèñèìîñòè ðàçâèòèÿ êóëüòóðû è

ñîöèàëüíîé îðãàíèçàöèè (ïî ìàòåðèàëàì áðîíçîâîãî âåêà Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ è Þæíîãî Êàâêàçà), Êóëüòóðíûé ïðîãðåññ â ýïîõó áðîíçû è ðàííåãî æåëåçà, Òåçèñû äîêëàäîâ, Åðåâàí, 1982, ñ. 13-16. 77. Àðóòþíÿí Í., Áèàéíèëè (Óðàðòó), Âîåííî-ïîëèòè÷åñêàÿ èñòîðèÿ è âîïðîñû

òîïîíèìèêè, Åðåâàí, 1970, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 474 ñ. 78. Áàðñåãÿí Ë., Èç èñòîðèè äðåâíåéøèõ ïëåìåííûõ ñîþçîâ Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ â XV-

XIII ââ. äî

í. ý. (Õàéàñà-Àççè). Àâòîðåôåðàò äèññåðòàöèè êàíäèäàòà

èñòîðè÷åñêèõ íàóê, Åðåâàí, 1964, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 31 ñ. 79. Áýíýöÿíó Â., Íåêîòîðûå âîïðîñû ýòíîãåíåçà àðìÿí, ՊԲՀ, 1961, թիվ 2, էջ 91-123: 80. Âàðäóìÿí Ã., Äîõðèñòèàíñêèå êóëüòû àðìÿí, ՀԱԲ, 1991, թիվ 18, էջ 65-70: 81. Ãåðíû Î., Õåòòû, Ìîñêâà, 1987, èçä. "Íàóêà", 239 ñ. 82. Ãîëîâëåâà Ë., Öàðñòâî Àëçè âî âòîðîé ïîëîâèíå II òûñ. äî í. ý. Èç èñòîðèè

äðåâíåéøèõ ãîñóäàðñòâåííûõ îáðàçîâàíèé íà Àðìÿíñêîì íàãîðüå, Äðåâíèé Âîñòîê, 1978, № 3, ñ. 71-87. 83. Äæàóêÿí Ã., Õàéàññêèé ÿçûê è åãî îòíîøåíèå ê èíäîåâðîïåéñêèì ÿçûêàì,

Åðåâàí, 1964, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 96 ñ. 84. Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ՊԲՀ, 1988, թիվ 1, էջ

60-79: 85. Äæàóêÿí Ã., Î ñîîòíîøåíèè õàéàññêîãî è àðìÿíñêîãî ÿçûêîâ, ՊԲՀ, 1988, թիվ 2, էջ

68-88: 86. Äüÿêîíîâ È., Àññèðî-âàâèëîíñêèå èñòî÷íèêè ïî èñòîðèè Óðàðòó, ÂÄÈ, 1951, № 2,

3, 4; 265-356, 207-264, 283-305 ñ. 87. Äüÿêîíîâ È., Õåòòû, ôðèãèéöû è àðìÿíå, ÏÀÑá, 1961, № 1, ñ. 333-368. 88. Äüÿêîíîâ È., Ïðåäûñòîðèÿ àðìÿíñêîãî íàðîäà. Èñòîðèÿ Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ ñ 1500 ïî

500 ã. äî í.ý. Õóððèòû, ëóâèéöû, ïðîòîàðìÿíå, Åðåâàí, 1968, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 264 ñ. 89. Äüÿêîíîâ È., Ê ïðàèñòîðèè àðìÿíñêîãî ÿçûêà (î ôàêòàõ, ñâèäåòåëüñòâàõ è

ëîãèêå), ՊԲՀ, 1983, թիվ 4, էջ 149-178: 90. Åñàÿí Ñ., Àìóëåòû, ñâÿçàííûå ñ êóëüòîì ñîëíöà èç Àðìåíèè, Ñîâåòñêàÿ

àðõåîëîãèÿ, 1968, № 2, ñ. 255-260. 91. Åñàÿí Ñ., Ìíàöàêàíÿí À., Î ñòàòóýòêàõ èç Ë÷àøåíà, ՊԲՀ, 1975, թիվ 2, էջ 253-261: 92. Åñàÿí Ñ., Òðàäèöèè ãîí÷àðíîãî ïðîèçâîäñòâà Àðìåíèè ýïîõè ñðåäíåé è ïîçäíåé

áðîíçû.

(Ê

âîïðîñó

Ìåæäèñöèïëèíàðíûå

ïðååìñòâåííîñòè

ôîðì

îðíàìåíòàëüíûõ

ìîòèâîâ).

èññëåäîâàíèÿ êóëüòóðòîãåíåçà è ýòíîãåíåçà Àðìÿíñêîãî

íàãîðüÿ è ñîïðåäåëüíûõ îáëàñòåé. (Ñáîðíèê äîêëàäîâ), Åðåâàí, 1990, ñ. 126-136, èçä. Åðåâàíñêîãî óíèâåðñèòåòà. 93. Èâàíîâ Â., Âûäåëåíèå ðàçíûõ õðîíîëîãè÷åñêèõ ñëîåâ â äðåâíåàðìÿíñêîì è

ïðîáëåìà ïåðâîíà÷àëüíîé ñòðóêòóðû òåêñòà ãèìíà Âà(õ)àãíó, ՊԲՀ, 1983, թիվ 4, էջ 22-43: 94. Èâàíîâ Â., Î âçàèìîäåéñòâèè èíäîåâðîïåéñêèõ è ñåâåðîêàâêàçñêèõ äèàëåêòîâ

â àðåàëå Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ îê. III-I òûñ. äî í. ý. Ìåæäèñöèïëèíàðíûå èññëåäîâàíèÿ êóëüòóðòîãåíåçà è ýòíîãåíåçà Àðìÿíñêîãî íàãîðüÿ è ñîïðåäåëüíûõ îáëàñòåé. (Ñáîðíèê äîêëàäîâ), Åðåâàí, 1990, ñ. 137-144, èçä. Åðåâàíñêîãî óíèâåðñèòåòà. 95. Êàïàíöÿí Ã., Õàéàñà-êîëûáåëü àðìÿí. Ýòíîãåíåç àðìÿí è èõ íà÷àëüíàÿ èñòîðèÿ.

Åðåâàí, 1948, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 291 ñ. 96. Êàðàïåòÿí Ë., Ïðîèçâîäÿùåå õîçÿéñòâî è äóõîâíàÿ êóëüòóðà ïëåìåí Àðìåíèè â

ýïîõó ïîçäíåé áðîíçû è ðàííåãî æåëåçà, Åðåâàí, 1980, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 107 ñ. 97. Êóøíàðåâà Ê., Ê âîïðîñó î ðàçâèòèè ðåìåñëà íà Þæíîì Êàâêàçå â äðåâíîñòè (Ïî

äàííûì ìåòàëëóðãèè è ãîí÷àðñòâà), ՊԲՀ, 1974, թիվ 2, էջ 55-70: 98. Ìàíàíäÿí ß., Î íåêîòîðûõ ñïîðíûõ ïðîáëåìàõ èñòîðèè è ãåîãðàôèè äðåâíåé Àðìåíèè,

Åðåâàí, 1956, ñòð. 68-155, Àйпетрат, 156 ñ. 99. Ìàðòèðîñÿí À., Àðìåíèÿ â ýïîõó áðîíçû è ðàííåãî æåëåçà, Åðåâàí, 1964, èçä. ÀÍ

Àðì. ÑÑÐ. 100. Ìåëèêèøâèëè Ã., Äðåâíåâîñòî÷íûå ìàòåðèàëû ïî èñòîðèè íàðîäîâ Çàêàâêàçüÿ.

№ 1. Íàèðè-Óðàðòó, Òáèëèñè, 1954, èçä. ÀÍ Ãðóç. ÑÑÐ, 447 ñ. 101. Ìèôîëîãèè äðåâíåãî ìèðà, Ìîñêâà, 1977, èçä. "Íàóêà", 455 ñ. 102. Ìèôû íàðîäîâ ìèðà, Ìîñêâà, ò. 1-2, 1980-1982, èçä. "Ñîâåòñêàÿ ýíöèêëîïåäèÿ", 671

ñ., 718 ñ.

103. Ïåòðîñÿí À., Àðìÿíñêèé ýïîñ è ìèôîëîãèÿ (èñòîêè, ìèô è èñòîðèÿ), Åðåâàí, 2002,

ÍÀÍ ÐÀ, Èíñòèòóò àðõåîëîãèè è ýòíîãðàôèè, 239 ñ. 104. Ïåòðîñÿí

Ñ.,

Ïëåìåííîé

ñîþç

Õàéàñà-Àççè

ñèñòåìå

äâîè÷íûõ

ïðîòèâîïîñòàâëåíèé, ԼՀԳ, 1987, թիվ 3, էջ 77-87: 105. Õà÷àòðÿí Â., Âîñòî÷íûå ïðîâèíöèè Õåòòñêîé èìïåðèè (Âîïðîñû òîïîíèìèêè),

Åðåâàí, 1971, èçä. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, 182 ñ. 106. Õà÷àòðÿí Â., Õàéàñöû, ԼՀԳ, 1972, թիվ 8, էջ 32-41: 107. Õà÷àòðÿí Â., Õàéàñà è Íàèðè, ԼՀԳ, 1973, թիվ 11, էջ 37-47: 108. Õà÷àòðÿí Â., Íàèðè è Àðìèíà, ԼՀԳ, 1976, թիվ 8, էջ 59-72: 109. Õà÷àòðÿí Â., Íåêîòîðûå âîïðîñû õðîíîëîãèè Õåòòñêîãî öàðñòâà,

Äðåâíèé

Âîñòîê, 1978, № 3, ñ. 93-106. 110. Õà÷àòðÿí Â., Ìàðèéà-òèòóë õàéàññêèõ öàðåé, Äðåâíèé Âîñòîê, 1988, № 5, ñ.

57-62.

Գ. Այլ լեզու ներով

109. Alp S., Die Lage von ŠamuÆa, Anatolia, 1956, № I, S. 77-80. 110.

Alp S., Hethitische Briefe aus Maşat-Höyük, TTKY, № VI/34, 1991, 465 S.

111.

Astour M., The Partition of the Confederacy of Mukiš-NuÆašše-Nii by Šuppiluliuma. A

Study in Political Geography of the Amarna Age, Orientalia, p. 381-414. 112.

Başgelen N., Özfirat A., Erzurum'da

Bir Demir Çaği Merkezi: Toprakkale, Anadoli

Araştirmalari, 1996, № 14, s. 143-159. 113.

Belli O., Konyar E., Archaeological Survey on Early Iron Age Fortresses and Necropoleis in

Northeast Anatolia, Istanbul University's Contributions to Archaeology in Turkey (1932-2000), Edited by O. Belli, Istanbul, 2001, p. 331-335, Istanbul Üniversitesi. 114.

Boese J., Wilhelm G., Aššur-dan I, Ninurta-apil-ekur und die mittelassyrische Chronologie,

Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 1979, № 71, S. 19-38. 115.

Bryce T., The Boundaries of Hatti and Hittite Border Policy, Tel Aviv, 1986-1987, № 13-

14, p. 85-102.

116.

Bryce T., The Kingdom of the Hittites, 1999, Oxford, University Press, 464p.

117.

Carruba O., Die Hajasa-Verträge Hattis, Documenta Asiae Minoris, (Festschrift H. Otten),

Wiesbaden, 1988, S. 59-75. 118.

Cavaignac E., L'extension de la zone des Gasgas a l'ouest, RHA, 1931, № 4, p. 101-110.

119.

Cavaignac E., Le premier royaume d'Arménie, RHA, 1934, № 17, p. 9-14.

120. Cavaignac E., L'histoire politique de l'Orient de 1340 à 1230: succession des événements,

RHA, 1935, № 20, p. 117-126. 121. Cavaignac E., La place du Palâ et du Tumanna, RHA, 1936, № 22, p. 173-178. 122. Cavaignac E., L'Epoque de Tell-El-Amarna: Subbiluliuma et Mursil (XIV siècle), Histoire

Générale de L'Antiquité, 1946, № 102, p. 53-67. 123. Cornelius F., Zur hethitischen Geographie: die Nachbarn des Hethiterreiches, RHA, 1958, №

62, S. 1-17. 124. Cornelius F., Geographie des Hethiterreiches, Orientalia, 1958, № 27, S. 225-251, 373-398. 125. Cornelius F., Neue Aufschlüsse zur hethitischen Geographie, Orientalia, 1963, № 32, 3, S.

233-245. 126. Cornelius F., Neue Arbeiten zur hethitischen Geographie, Anatolica, 1967, № I, S. 62-77. 127. Del Monte G., Tischler T., Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes, № VI, Die

Orts-und Gewässernamen der hethitischen Texte, Wiesbaden, 1978; Dr. Ludwig Reichert Verlag, 596 S. 128. Del Monte G., Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes, № VI/2, Die Orts-und

Gewässernamen der hethitischen Texte, Supplement, Wiesbaden, 1992; Dr. Ludwig Reichert Verlag, 218 S. 129. Ertem H., Boğazköy Metinlerinde Geçen. Coğrafya Adlari Dizini (Çivi yazili metin yerleri ve

Bibliyografya ile birlikte), Ankara, 1973, Ankara Üniversitesi Basimevi, 206 s. 130. Forrer E., ïajasa-Azzi, Caucasica, 1931, № 9, S. 1-24. 131. Friedrich J., Aus dem hethitischen Schriftum, Leipzig, 1925, H. I-II. 132. Friedrich J., Staatsverträge des ïatti-Reiches in hethitischer Sprache, 2 T., Leipzig, 1930,

Hinrichs'sche Buchhandlung, S. 103-163. 133. Friedrich

J., Hethitisches Elementarbuch, II T., Heidelberg, 1946; Carl Winter.

Universitätsverlag, 131 S. 134. Garstang J., Gurney O., The Geography of the Hittite Empire, London, 1959; The British

Institute of Archaeology at Ankara, 133 p. 135. Gates M., Archaeology in Turkey, American Journal of Archaeology, 1996, № 100, p. 277-

335. 136. Goetze A., Zur Geographie des Hethiterreiches, Kleinasiatische Forschungen, 1930, B. 1, H.

1, S. 108-114. 137. Goetze A., Kleinasien (Zweite, neubearbeitete Auflage). München, 1957, Beck'sche

Verlagsbuchhandlung, XVI+228 S. 138. Gorny R., Environment, Archaeology, and History in Hittite Anatolia, Biblical Archaeologist,

1989, № 52, p. 78-96. 139. Götze A., Die Annalen des Muršiliš, MVAG, 1933, № 38, 329 S. 140. Götze A., Kizzuwatna

and the Problem of Hittite Geography, New Haven, 1940, Yale

Oriental Series, 97 p. 141. Gray J., Near Eastern Mythology. Mesopotamia, Syria, Palestine, 1969, The Hamlyn PGL,

141 p. 142. Grayson A., The Assyrian Royal Inscriptions, № I-II, Wiesbaden, Otto Harrassowitz, 1972,

1976, 158 p., 213 p. 143. Greppin J., Luwian Elements in Armenian, Äðåâíèé Âîñòîê, 1978, № 3, ñ. 115-126. 144. Güneri S., Erzurum Çevresindeki Höyüklerin Yüzey Araştirmasi, AST, 1988, № 5/2, s. 45-

76. 145. Güneri S., Doğu Anadolu’da Yeni Gözlemler, TAD, 1992, № XXX, s. 149-195. 146. Gurney O., Mita of Pahhuwa, AAA , 1948, № 28, p. 32-48. 147. Gurney O., The Hittites. Harmondsworth, 1964, Pelican Books. 148. Gurney O., The Annals of Hattusilis III, AnSt, 1997, № 47, p. 127-139. 149. Güterbock H., The Deeds of Suppiluliuma as Told by his Son, Mursili II, JCS, 1956, № 10,

2-4; Oriental Institute, University of Chicago, 41-68, 75-98, 107-130 p. 150. Güterbock H., Survival of the Hittity Dynasty, The Crisis Years: the 12 th Century B. C. From

Beyond the Danube to the Tigris, Dubuque,1992, p. 53-55.

151. Haas V., Die ältesten Nachrichten zur Geschichte des armenischen Hochlands.-In: "Xenia.

Das Reich Urartu": (Hrsg. V. Haas).- Konstanz: 1985, S. 21-30, Konstanz: Universitätsverlag. 152. Haas V., Geschichte der hethitischen Religion, Leiden, New York, Köln, 1994; E.J. Brill,

1025 S. 153. Hoffter H., A Join in to the Hittite Mita-text, JCS, 1976, № 28, p. 60-62. 154. Hoffner H., Histories and Historians of the Ancient Near East: The Hittites, Orientalia, 1980,

№ 49, 4, p. 283-332. 155. Houwink ten Cate Ph. H. J., The Records of the Early Hittite Empire (C. 1450-1380 B.C.),

Leiden, 1970; Publications de l' Institut historique et archéologique nederlandais de Stamboul, 26, 87 p. 156. Hrozny F., Die ersten Zehn Regierungsjahre des Königs Muršilis II, Hethitische

Keilschrifttexte aus Boghzköi, 1919, S. 156-223. 157. Jahukyan G., The Hayaša Language and its Relation to the Indo-European Languages, Ar.Or.,

1961, № 29/3, p. 353-405. 158. Imparati F., Apology of ïattušili III or Designation of His Successor?, in Van den Hout Th. P.

J., De Roos J., Studio Historiae Ardens, Ancient Near eastern Studies Presented to Philo H. J. Houwink ten Cate on the Occasion of his 65th Birthday, Istanbul, 1996, p. 143-157. 159. Istanbul University’s Contributions to Archaeology in Turkey (1932-2000), Edited by Oktay

Belli, Istanbul, 2001. 160. Kammenhuber A., Keilschrifttexte aus Boğazköy (KBo XVI), Orientalia, 1970, № 39, 4, S.

547-567. 161. Kökten K., Kuzey-doğu Anadolu prehistoryasinda Bayburt çevresinin yeri. Die Bedeutung der

Umgebung von Bayburt Innerhalb der Vorgeschichte Nordost-Anatoliens, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1945, № III/5, s. 465-505. 162. Kökten K., Orta, doğu ve kuzey Anadolu’da yapilan tarih öncesi araştirmalari, Belleten, 1944,

№ VIII/32, s. 659-680. 163. Kökten K., 1945 Yilinda Türk Tarih Kurumu adina yapilan tarihöncesi araştirmalari, Belleten,

1947, № XI/43, s. 431-472. 164. Kökten K., Bazi Prehistorik Istasyonlar Hakkinda Yeni Gözlemler, Ankara Üniversitesi Dil ve

Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1947, № V/2, Türk Tarih Kongresi Basimevi, s. 223-236. 165. Koşay H., Turfan K., Erzurum-Karaz Kazisi raporu, Belleten, 1959, № XXIII, s. 349-413. 166. Koşay H., Vary H., Die Ausgrabungen von Pulur: Bericht über die Kampagne von 1960.

Atatürk University Publications, № 24, Ankara, 1964, Türk Tarih Kurumu. 167. Koşay H., Pulur ve Güzelova (Erzurum Araştirmalari), TTKY, 1964, № XVII, 1, s. 91-94. 168. Koşay H., Vary H., Güzelova Kazisi. Ausgrabungen von Güzelova, Atatürk Üniversitesi

Yayinlary № 46. Fen-Edebiyat Fakültesi Araştirmalari, S. 20, Ankara, 1967, Türk Tarih Kurumu Besimevi, 54 s. 169. Lamb W., The Culture of North-east Anatolia and its Neighbours, AnSt, 1954, № 4, p. 21-32. 170. Laroche E., Catalogue des textes hittites, Paris, 1971; Editions Klincksieck, 267 p. (Premier

Supplément), RHA, 1972, № 30, p. 94-133. 171. Lloyd S., Early Highland Peoples of Anatolia, London, 1967; Thames and Hudson, 145 p. 172. Macqueen J., The Hittites and their Contemporaries in Asia Minor, London, 1975, (2 nd edition

1986), Thames & Hudson, 176 p. 173. Maxwell-Hyslop K., Assyrian Sources of Iron. A Preliminary Survey of the Historical and

Geographical Evidence, IRAQ, 1974, № XXXVI, p. 139-154. 174. Mellaart J., Anatolian Trade with Europe and Anatolian Geography and Culture Provinces in

the Late Bronze Age, AnSt, 1968, № XVIII, p. 187-202. 175. Mellaart J., Anatolia and the Indo-Europeans, Journal of Indo-European Studies, 1981, № 1-2,

p. 135-149. 176. Otten H., Die Apologie Hattušiliš III: Das Bild der Überlieferung, Wiesbaden, 1981,

Harrassowitz, IX+127 S. 177. Özfirat A., Doğu Anadolu Yayla Kültürleri, Istanbul, 2001, Arkeoloji ve Sanat Yayinlari, 170

s. 178. Özfirat A., Research on the Cultures of East Anatolia in the 2nd Millennium B.C., Istanbul

University's Contributions to Archaeology in Turkey (1932-2000), Edited by O. Belli, Istanbul, 2001, p. 326-330, Istanbul Üniversitesi. 179. Özguç T., Early Anatolian Archaeology in the Light of Recent Research, Anatolia, 1963, № 7,

p. 7.

180. Roth K., Die Bedeutung des Armenischen, Herausgeber der Zeitschrift ”Armeniaca” ՀԱ,

1927, թիվ 11-12, էջ 741-750: 181. Sagona A., An Archaeological Survey of the Bayburt and Kelkit Regions, North-Eastern

Anatolia: The Pre-classical Period, AST, 1989, № 7, p. 425-433. 182. Sagona A., Pemberton E., McPhee I., Excavations at Büyüktepe Höyük, 1990: First

Preliminary Report, AnSt, 1991, № 41, p. 145-158. 183. Sagona A., Bayburt Survey, 1990, AST, 1991, № 9, p. 397-403. 184.

Sagona A., Bayburt Survey, 1991, AST, 1992, № 10, p. 261-268.

185.

Sagona A., Pemberton E., McPhee I., Excavations at Büyüktepe Höyük, 1992: Third

Preliminary Report, AnSt, 1993, № 43, p. 69-83. 186.

Sagona A., Pemberton E., McPhee I., Sagona C., Büyüktepe Höyük 1993 Activities, KST,

1994, № XVI, 1, p. 161-164. 187.

Sagona A., Sagona C., Özkorucuklu H., Excavations at Sos Höyük 1994: First Preliminary

Report, AnSt, 1995, № 45, p. 193-218. 188.

Sagona A., Sagona C., Özkorucuklu H., Excavation at Sos Höyük –1994, KST, 1995, №

XVII, 1, p. 151-155. 189.

Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1995, KST, 1996, № XVIII,

1, p. 137-143. 190.

Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Thomas I., Excavations at Sos Höyük, 1995: Second

Preliminary Report, AnSt, 1996, № 46, 1, p. 27-52. 191.

Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Howells S., Excavations at Sos Höyük, 1996. Third

Preliminary Report, Anatolica, 1997, № XXIII, p. 181-203. 192.

Sagona A., Erkmen M., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1997, KST, 1998, № XX, 1,

p. 205-206. 193.

Sagona A., Erkmen M., Sagona C., McNiven I., Howells S., Excavations at Sos Höyük,

1997, Fourth Preliminary Report, Anatolica, 1998, № XXIV, p. 31. 194.

Sagona A., Sagona C., Excavations at Sos Höyük, 1998 to 2000: Fifth Preliminary Report,

ANES, 2000, № 37, p. 56-127. 195.

Sayce A., Hittite and Moscho-Hittite, RHA, 1930, № 1, f. 1-8.

196.

Singer I., Hittites and Hattians in Anatolia at the Beginning of the Second Millennium B.C.,

JIES, 1981, № 9, 1-2, p. 119-134. 197.

Sturtevant E., Bechtel G., A Hittite Chrestomathy, Philadelphia, 1935, 99 p.

198.

Takaoğlu T., Hearth structures in the religious pattern of Early Bronze Age norhteast

Anatolia, AnSt, 2000, № 50, p. 11-16. 199. Ünal A., Hititler Devrinde Anadolu, I, Istanbul, 2002; Arkeoloje ve Sanat Yayinlari, 206 s. 200. Wallis Budge E., King L., The Annals of the Kings of Assyria, vol. 1, London, 1902, 391 p. 201. Wilhelm G., Boese J., Absolute Chronologie und die hethitische Geschichte des 15 und 14

Jahrhunderts v. Chr., High, Middle or Low?, Acts of an International Colloquium on Absolute Chronology Held at the University of Gothenburg 20th-22nd August 1987, Part 1, Gothenburg, 1987, Paul Astroms Forlag, 117 S. 202. Yakar J., Hittite Involvement in Western Anatolia, AnSt, 1976, № 26, p. 117-128. 203. Yakar J., Recent Contributions to the Historical Geography of the Hittite Empire, MDOG,

1980, № 112, p. 75-94. 204. Yakar J., Beyond the Eastern Borders of the Hittite Empire: an Archaeological Assessment.

In: Hittite and Other Anatolian and Near Eastern Studies in Honour of Sadat Alp, Ankara, 1992, p. 507-516. 205. Yaylali S., Erzurum Müzesi’ndeki Bronz Keçi Figürleri Üzerine Bazi Gözlemler, Arkeoloji

Dergisi, 1997, № 5, s. 19-31.