Պտղաբուծություն

11 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԳԱՅԻՆ

Գ.Ս. ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ,

Գ.Ս.

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա.Ո. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ,

ԳԱԲՐԻԵԼՑԱՆ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒ

ՈՒՍՈՒՄՆ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ

ՊԱՐԱՊՄ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՅԳԵՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՄԲԻՈՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅ

Գ.Ս. ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ, Ա.Ռ.

Գ.Ս. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ- 2014

ՀՏԴ634(0Դ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ԳՄԴ 42.35ց7 Ս 191

Հաստատվածէ Հայաստանիազգայինագրարային

խորհրդիկողմից համալսարանի գիտական

Գրախոսներ՝

կենս.գիտ. դոկտոր,պրոֆ. Ս.Գ.

Նանագուլյան գյուղատնտ.գիտ. դոկտոր, պրոֆ. Ռ.Հ. Եդոյան

Հովհաննիսյան Աէ Կնգիտեն ՄՍկրտչյան կր, ՝

`

-ԱԼ

բանասիր.գիտ. թեկն.Մ.Ա. Խաչատրյան Խմբագիր՝ Մասկագիտական

խմբագիր՝

կենս.գիտ. թեկն. Ա.Վ. Պողոսյան

ՍանթրոսյանԳ.Ս. Պտղաբուծություն:Ուսումնական ձեռնարկ լաբորատոր պարապմունքներանցկացնելուհամար/ Գ.Ս. Սանթրոսյան,Ա.Ռ. Հովհաննիսյան,Գ.Ս.Գաբրիելյան.-Եր.: «Խ.Աբովյան» հրատ., 2014.- 116 էջ:

Ս 191

Սույն ուսումնականձեռնարկնընդգրկումէ 13 թեմա, որոնցում մճանրամասններկայացվածէ լաբորատոր աշխաւոանքներիկաւոարմանհամար նախատեսված տեսականնյութը:Թեմաներիյուրացումնստուգելու յուրաքանչյուր թեմայի վերջում տրված են առաջադրանք-

նպատակով ր:

Նախատեսվածէ

մար:

բոլոր

ուսանողներիհամասնագիտությունների .

ՀՏԴ634(0Դ

ԳՄԴ 42.3597 ՏՅԻ| 978-9939-9094-4-8 :

Սանթրոսյան,Ա.

դ.Հովհաննիսյան,

Գ.Ս.

Փ

«Խ.Աբովյան» հրատ., 2014

Գ.Ս.

Գաբրիելյան,2014

«Պտղաբուծություն» առարկայից ուսումնական ձեռնարկն ուղղված է բարձրագույնն միջին մասնագիտականկրթականհասաշխատատություններիուսանողներին` լաբորատոր-գործնական տանքներկատարելուհամար: Սույն ձեռնարկում պտղատու

բույսերն ուսումնասիրվումեն կենսաբանական,կենսոլորտային, արտադրական ն տնտեսական

բույսերի աճման ն պտղաբերման օրգանները, բազմացման եղանակները ն պտղատնկարանիգործունեությունը,որոնց հիմնավորուսումնասիրությունը կնպաստիուսանողներիկողմից արտադրությանմեջ տնկարանային ն տնկանյութիաճեցմանարագացված գործիճիշտ կազմակերպմանը եղանակներիներդրմանը: զարգացման Ներկայացված են ինտենսիվ պտղաբուծության համար անհրաժեշտ պատվաստակալների ընտրությունը, դրանց որակին առաջադրվող պահանջները:Բազմամյագիտական փորձից ելնելով` առաջարկվում են պատվաստակալներ` համապատասխան գոտում օգտագործելուհամար: ՈՒսանողներինանհողակլիմայական հրաժեշտ է իմանալ պտղատու ծառերիէտի ն սպղարթի ձնավորման համակարգերը,ծառերիխնամքիու մշակությանագրոտեխնիկական միջոցառումները:Այդ գիտելիքներն ու հմտությունները կնպաստեն միավոր տարածքիցորակյալ ն առատ բերքի ստացմանը: Ձեռնարկըկազմվածէ այնպես, որ ուսանողներըհիմնավոր տիրապետելովուսումնասիրվողնյութին`կարողանանճիշտ ե ինքնուրույն լուծումներ տալ պտղատու բույսերի տնկանյութիարտադրության, պտղատու տնկարկներիհիմնման, որակյալ բերքի ստացման արտադրականխնդիրներին: ՈՒսումնականձեռնարկը, նախատեսվածլինելով «Պտղաբուծություն» առարկան ուսումնասիրողներիհամար, կարող է նան օգտակար լինել այգեգործներին, արտադրական գործունեությամբ տեսանկյուններից: Կարնորվում

զբաղվող այգետերերին:

են

պտղատու

ԹԵՄԱ

ՊՏՂԱՏՈՒ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Պւողատու բույսերը բնության մեջ հանդեսեն գալիս հետնյալ կենսականձներով. 7. հզորաձ ծառեր, բարձրությունը 10-15 մետր Է ն ավելի, ունեն լավ արտահայտվածկենտրոնականուղեկցողն վերընթացաճ, ուղղաձիգ սաղարթ, զարգացածկմախքայինճյուղեր, 1-1,5 մետր բարձրությամբ բուն: Այդպիսի բույսերից են ընկուզենին, շագանակենին, պեկանենին,խնձորենին,տանձենին,կեռասենին. միջակաճ ժառեր. բարձրությունը 5-10 մետր է, ունեն գնդաձն, տարածվածսաղարթ, թույլ արտահայտվածկենտրոնական ուղեկցող,զարգացածկմախքայինճյուղեր, 0,5-1 մետտր բարձրությամբ բուն: Այդպիսի բույսերից են ծիրանենին, արնելյան խուրման, պիստակենին,ձիթենին,թզենու, սալորենու, շլորենու որոշ սորտեր. 3. ժառանմայններ. նման են ծառերին,սակայն ունեն 3-8 մետր բարձրություն,սաղարթը տարածվածէ, ն չկա արտահայտվածուղեկցող, ունեն մի քանի՝ 3-8 ն ավելի բուն: Այդպիսիբույսերիցեն դեղձենին, սերկնիլենին,նշենին,տխլենին,փշատենին, հոնենին, չիչխանենին, թզենու, սալորենու, բալենու, նռնենու որոշ սորտեր. 4. թփեր կամ կանգունթիեր. բարձրությունը2-3 մետր է, բազմաթիվ ճյուղավորումները (5-ից մինչե 25) սկսվում են հողի մակերնույթից, երբեմնփշոտ են, բուն չունեն: Այդպիսիբույսերից են ն հաղարջենու կոկռոշենուորոշ սորտեր, մասրենին. 5. կիսաթփերկամ փռվող թեր, նման են նախորդկենսական ունեն աճ՝1ձնի ներկայացուցիչներին, բայց ավելի սահմանափակ 1,5 մետր բարձրություն,փռվող կամ գետնատարած ճյուղեր, հաճախ փշոտ են: Այդպիսի բույսերից են մորենին, մոշենին, հաղարջենու, կոկռոշենու որոշ սորտեր. ծ. վազեր կամ լիաններ. ունեն ճկուն, մագլցող, բայց փայտացող, 3-15 մետր երկարությամբ,հենարանի կարիք ունեցող ցողուն, արտահայտվածգագաթնայինաճ ն թույլ ճյուղավորումներ:Այդպիսի բույսերից են խաղողը, մոշենին, շողայարը (կիվին), կրքածաղիկը,

կիտրոնաթուփը.

/խոտանմաննե ի տարբերություն նախորդ կենսական ձների` չունեն փայտացողօրգաններ, բնորոշ է մինչն 30-40 սմ բարձրության, տերնայինվարդակ կազմող ցողունը: Այդպիսիբույսերիցեն

ելակենինու գետնաելակենին,թթուհատին,լոռամրգին, հապալա-

սենին:

Պտղատուբույսերի խմբերնու դրանցներկայացուցիչները

Պտղատուբույսերն,ըսւո կենսաբանականառանձնահատկությունների,պտղի ծագմանու կառուցվածքի,բաժանվումեն հետնյալ

խմբերի.

7. կորիզավորներ՝ծիրանենի,դեղձենի,սալորենի,շլորենի, կեռասենի, բալենի, արտադրական նշանակություն չունեցող տեսակներն են մամխենին,մամխասալորենին,վայրի շլորենին, դափնեկե-

ռասենին.

հնդավորներ՝խնձորենի, տանձենի,սերկնիլենի,արտադրական նշանակությունչունեցողտեսակներնեն զկեռենին,սզնենինկաճ ալոճենին,արոսենին,սնարոսենին, քարազկեռենին. Յ. ընկուզավորներ ընկուզենի, տխլենի, նշենի, պիստակենի, շագանակենի,կոկանի(պեկանենի). 4. հատապտղայիններ ելակենի,գեւոնաելակենի,մորենի,մոշենի, հաղարջենի,կոկռոշենի,չիչխանենի. 5. չոր մերձարնադարձայիններ նռնենի,թզենի, արնելյանխուրմա, ձիթենի,շողպար, ֆեյխոպ, ճապոնականզկեռենի,արտադրական նշանակությունչունեցող ւոեսակներն են հոնենին, փշատենին, սն ն սպիտակ թթենիները,հանուպենին(ունաբ), ճապոնական սերկնիլենին. 6. խոնավ մերձարնադարձայիններ`կիտրոնենի, նարնջենի, մանդարինենի,հնդկալիմոնենի(գրեյպֆրուտ),գնդալիմոնենի(պոմելո), լայմ, ցիտրոն,կինկան,կումքվաւո. 7. արնադարձայիններ`արքայախնձորենի(անանաս), ադամաթզենի (բանան), հնդկընկուզենի(կոկոսյան արմավենի, կոկու), բալատրենի (հնդկականընկույզ, կեշյու),, ավկատանձենի(ավոկադո), մանգենի (հնդկադեղձ,մանգո), կոյավենի(հնդկախնձոր,գուայավա), սեխածառ (պապայա),քրթենի(անոնա), մանգոստենի,չինասալորենի (լիչի), կրքաճաղիկ(պասիոն), փշաթուզ (փիթայա),հացածառ (ջեկֆրուտ). 8. տեխնիկականպտղատուներ, որոնց պտուղներնօգտագործվում են որպես հումք արտադրության համար, բավարարումեն մարդու սննդային զանազանկարիքները`սրճենի (կոֆե), շոկոլադածառ (կակառ), յուղարմավենի,կոլա ընկույզ, մշկընկույզ (մուսկատի ընկույզ), դարչին, հիլ: 2.

.

Պտղատուբույսերիկառուցվածքը ն օրգաններինկարագրությունը

Հերթ

Պւողատու բույսերը

տիվ (արմատ, Արի

ԱԱ.

կազմված են բուսաճային կամ ն սեռականկամ

ետա-

Պտղատու բույսերըկազմվածեն վերգետնյա(ցողուն) Ա ստորգետնյա(արմատ) համակարգերից: Պտ Սա մված է հեցոր ե գրոյ մ յոք համրզա աարաո տնյալմասերից. ա) գլխավոր կամ աշանցքային արմատ.առաջանումէ սերմից, ուղղաձիգխորանումէ հողում մինչն 10-11 մետր, հատուկ է սերմնա-

բույսերին.

Բ) կմախքայինարմատ. առաջանում է գլխավոր արմատից ն կոչվում է առաջին կարգիկմախքայինարմատ, ունենում է մինչն 1520 սմ հաստություն,հողում աճում է հորիզոնականդիրքով ն խորանում մինչն 2 մետր: Առաջին կարգի կմախքայինարմատիցհաջորդաբար առաջանումեն մինչն 5-10 սմ հաստությամբ2-րդ, 3-րդ ն 4-րդ կարգիկմախքայինարմատները. գ) աճակալողարմատներ.մինչն 0,6-2 սմ հաստությամբ3-րդ, 4ն րդ ավելի բարձր կարգերի արմատներնեն, որոնք կազմված են աճող, ակտիվ, միջանկյալ ն փոխադրողգոտիներից:Ակտիվ գոտում գտնվում են բազմաթիվմազարմատներ,որոնք հողից կլանում են ջուր ն հանքայինաղեր: Դրանք արագ աճում, հաստանում ն փոխարինվում են նորերով: Արմատայինհամակարգին ցողունայինմասի միջն գտնվող 1-5 սմ երկարությամբբաժանարարօրգանը կոչվում է արռմատավզիկ, որը լինում է իսկական ե պայմանական:Իսկական արմատավզիկը բնորոշ է սերմով բազմացողբույսերին,՛տարբերվումէ արմատիցն ցողունից օղակաձն կնճիռով, հաստությամբ,նրբությամբ ն գույնով: Պայմանականարմատավգզիկը հատուկ է վեգետատիվճանապարհով բազմացողբույսերին, չունի օղակաձն կնճիռ, քիչ է տարբերվումարմատիցն ցողունից: Այգի հիմնելիստնկանյութիարմատավզիկը(հատկապեսիսկականը) պետք է հավասար լինի հողի մակերեսին:Ծառի հետագա Սաո գան ը,

.«-Նին:...2 վերգետնյա

է

համակարգը(նկ. 1) կազմված

Պտղատու ծառի հետնյալ օրգաններից.

բուն, արճատավզիկիցմինչն առաջին կարգի կմախքային Ճյուղավորություննընկած ցողունային մասն է: Բնի բարձրությունը հաստատուն է, այն որոշում է մշակողըսաղարթը ձնավորելիս,կարող

2 կենտրոնականուղեկցող. բնի ուղիղ շարունակություննէ շիվը (աճը): մինչն շարունակվող որոշ ռեր լորենու որոշ սորտերի մոտ ուղեկցողը բացակայում մոտ ուղեկցողը բացահայտչի երնում, այդ պատճառովկոչվում է ' թոք նվող ուղեկցող 3. կենտրոնական ուղեկցողի շարունակվողշիվ (աճ). ընթացիկ տարվա աճն է, առաջանումէ ուղեկցողիգագաթայինվեգետատիվ բողբոջից.

ա.

պաա

է,

ան ե.

|

6.7

-

Ւ

2...Յ5.«առկի ո

ծառիկառուցվածքը. Նկ.1.Պտղատու

1.

ո

2. կենտրոնական ուղեկցողի մացառաշիվ, ն կմախքայինճյոատե ջն կազմվող

Աարոն ար շարու Ննականտ անուղ| աճ,7. ա տրո

. արո ուղեկքող, անկուն, կենտրոնական ճյուղերիմիջնկազմված կմախքային ն

ա

9.

Ն

ող աճ,8. հա

ր

10. աճակալողճյուղեր,11. երկրորդկարգիկմախքային ճյուղ,12. առաջինկարգի 15. առաջինկարգիհորիզոնական ճյուղ, 13. բուն, 14, արմատավզիկ, կմախքային արմատ: արմամղ,16. ուղղաձիգ(գլխավոր)կմախքային կմախքային

ցվլոնսդ`ց ":չ 'Հսմնսմ նսմգմտնւոիո իվտոմգռղե":/ "իվտտտղեցի :Սգդծսմնսմ դվոոնսհ-ջ իվոուողեզի Պփոուոզեզիդվլոմոծտեց 'իվտոտզեգիդվոոմքո| "լ հտցքովքդվլտնսհ"բ 'հվտուողեզի Փտդծդվնոնսդ-շ 'Հսմնսմտնտփ դվրոժտետե

իվտոմզդղեղ իվտոոտգեզի՛2 ԳՂ "մզդծսմնսմ (

շ

բա-շ մտհդ | ցտիմտ ԱՅցտիճ սս վմզդճամնսժ:(Ամզդդտեմօչսհմզ օտիշդ ցրովը ստղվ 6վմս 'իվշ վմճսփ Վ ըսռճոծոստ ռծսմնսմիվտոտմ -ղլզե տսբ յսդզյվղկմզո) 1ոսժտկնոց'դտնմտի ռվրոողմզտոզ ըւսմսի մ ՀսմսդմԱմս 'սմոոմ Ղ (վռզմս1շ'վռզոտն «ողջ ովզիծոմ "ցվմզդմսիտնցվ -Գի 'վցզնոմ 'վլզմսյտո) 1ոսժոհնոոօ«ս (վցզցնգն'վժզռմվօ) հվնոոցիս Եմոփոցզ ոշսցվ)ոմղդռվծմզիԻ -Ղդճոծտտ տսը վմզդմսիտծեվմսկ նսմզժրոեւո/ո Պմղտ ղող Ղոստո 'վնոց, ԱԱզցծԱՄնսԺ ռտկ հմտտմզցգե հով Ղմզտ բտ իվչ 'տսքդմ ռզ ասդքոծոստ բտ մմցըծամնսմիմտտտզեցի ոփզիճոժ մազոճամնսժողմռտ վմզդծսմնսմ(նսմզժոնտտ)իվտոոմ :մրոո(մսրոկատ -ռդղԵՂ (ցվրոջտուսժ)իվտոտզեզի 6վճդոքրվքդզ ըւսիմղմմոտ ՀդսմԿ ճմզդդտեվմօ ցտրմզմոնտիող ցորջտ ցզցյս ռմղորսմշստտնտնխ

ՕՉՍԳՂՂՈԵՍՕ ՂՂՈՍԶԺՈՆՏՆ

ԻՃ ՂՈՌՈտՂՎՍԶԳՈՔՎՍԾ ՎՍՏՈՆՏՆԽ

ՈՈԶՏ)

ՅՀդոմն 1զմեոմողդ ղ Ամզոտըչվմնոնոմ վոտց 1զ2դ'ԱՅքտիճսստհվօոոօ1զգտորողմզդ իտյօ վրոճզոլդ "լ

ա Ժրոոմնոոձու

Ֆոո/ո րո օմտնտո Աքտիտտվ ցտհկդմղզմզի6վց4 հով /Պտաավ դզ ոստի «դո իսոոո ոլդտղեմզի ղ իսծեմոհոոով դվոտոոմո մվ դեո Առսատսիտոժվղմղ Աջո վոք | օտիմսիտդոցոո իսճըսմս 'ռզ դմզաս վմզեմող ումը Ղնմ-ֆ 'նմ-բ մշնա/թ նսնոհոքո -/ "Քվնւսջ դվրոծովտոկ վեմող դվծոօո մ ըսցոծոծետ Վոս/շ օվրոծոյտրհտովիըտե ասք ցվրոճոյորհ վեմտկ նմամեսզ 9 ոստ , 06 Դ2դվը6վ-գֆ իսզրետհ ,.8վնսճղզնոս ցող օվճոոտ Չ -ՈոդսմտցզհՎ ոսցոծոճո ՎոմԾօվոոճո/որ/ըվեմ Պոցորոք մզըքոմ -ոսը Աժմոնտո զ ըւսիճոսղվ Ամս "իսջտ 1ոսժ մոժոտոբզոով Գ ցած «Ե դոոմն 'Ժրութիսննոս վիվշ նսիհտդոսմոոշ Վ բոսքտ 'վծսժնսժ օտդժ ցվրոմոծոթ վնստկղնւս մ ասդոծտոտ (ջո) հվ ճվրոնմր :»

ԱԼ ԸՖ հռ) մօմոմ ռղ 0յսՀսմս մսշսոլ ղդսստոՃճմզմ Ամզդվմտտվճմղմ իսմզդնոստփ ոտմիվղտուսրոռոնտլ, Առսթիսի իսմզծտզվ Փտնսժվդւսժսկտնտհտո դզդս դմզցՑոսԵդով «ոոմզմ վստց Վ ըոսիշսմսիսծըսմս 'ԱՂդՅՔ «սոս ցտրմսիոնոսթ'Ամզտովգոնօըսջո դղ տմի ոմն 'լ ցտեմօ ոլրոբեմ Պատաոհտնտկ, Փ «րորփսմոկազբո 92. օտիմսիտնտսթ Ա8վմոտ ոմն Վ ըռսիշսմս իսկտդտճ ճյսմս 'Ամզցդտնօդտողմոտ ռվճոտմտ իտ տմի վմկտնտիտ'Ամզտովցոնօ ս դմզդ ող օտիտրովոտտմտ ցտիմետմոհդմմզի քոսջտ ռզ տմի տմն '՝ ցո Եմօ -ղտեվդ ԱմզդդտԵմօ տլրտքետմցտիմսիոնոսն'մոոժսմողմզ օո օյ-9 սկրտնտլ, թ Հսմնսմ

Հսմնսմ իվտտմզդզԵ ՛շ վս դվմտետե իվտոտզեգիվս

դվձտծտե "լ -դոեվդ(մ 'իվճտնտ (տ

նսմզմոնլ, "մղդդտծմօ

'5

ԴՂ

(5 ղո) օղ ոագճոմոսդ ցո ստզվ 6վմս 'վմտտ Օլ-8 4 ըւսմղմոնտտ իվոռզտցվ'վմոտ Ցլ-օյ 1 ըսմոտ 'մղցծսմնսմ իվտտմղողծ իվժոքետժ վոս սց նվաս | բոսքետդ ` ջտ ցվոնսհ 'մրոօտմո'մրոթոսմոկմղ ցո 9-0. Պածղ 27 (6 ղռ) Ղշտդնզնտ6ոժռմեսԵ Առորջո ՛նվնյս բոսմեհո տմն Քվտ ` ցտղզմտտ զը բո ՕջՓՇշ 1 ըսգոտվ մռուսթոսմտկմզ -Ասո '6վկտողտտնտտ ցտիոլոկ 'ճսմնսմ իվտոմզդզե վցոժ վը ոտի ղզք վոոս 6/ոմ '1 դտբդ վնսթդմ բոհ վիվՀ նսջո տզշտեւոլ, ՛յ

իսդտդվսօվմղցմսիտնդվՍմզդդտեսօ նսմզմոնտլ, իսձմվն նվնս դ/ովը զ բս "իսմզօուսթԹիսցտմոտ դվրոթսեռոտվծվըմողմղ 'իսմզղդղմզտ մսչսոլ 'տոով «ս լ մողվզ վղիտ մռտթստտքոդբովվիվչ դտդտմսիսոմիվչ -ոճս» :իսձծդոողտզվ դտրմովոտմք 'վտ4 1ոոլո 'Օորճոմգօվստօ ,8վծճ -Ամնսմ 1 ըւսդոծոնո ու/Հ/2Կ5»բ :ցվմղդցվոտուսմտվՔ 'դշսդղօնզնողզոտհտով օոցծ վնս ք ռվրոծոլոոդվմ

'ռվմզդմսիտԵեվմսհ '6վոտր նսջտ Հսմսդմ վիվչ դվրոտսԵդովծվը ցցտոոտ տիմոտ կվճոմդմ 1 ուսցոծտսոտհվ րոռոնոի :ղտնօցվճոտմո ցողդղմոտվցոսուսՃըվվմվ դմս "ոսք դողզմոտ հզը ուսդստնԱցոդմտԵվմոտ նմսծով Ղ ուսիոլսփոդ ՀսԵ 'տսդտտրոփ '1 ուսոտտոտվ միվչ մոտլոն Դոդոտղստղզվ ճծվփոժմ «ՈՂԱՂՏ:8սմնսմ իվտտտղեղիցվրոժոծտե մ ոսցտծոստ ղչդվը '0ՈԺ -Օրո մ ուսջո 'Քվծսմնսմիվտոտտզեզիվնւմթ ռողղմոտ հզո մ ըւսՍոծ ցգտռմտԵվմոտ դզոտ (1ս/թյմ) իվշ 1որմսցրոհ նսջո յ «ոռ

ԱմզդցոԵմօդորջո վմզոոսմ«ստոնտլ,

(8'»՛հդ) օվմ -դտմսո վիվտ դվրոմստոՀսգղմսօդոլ| ՀսմսդԾ :01 ը:սդՑտմոսդԱմղը «Տսմնսժոնտփտ ստզվ 6վմս 'վմոտ 9-9 1 քսմղմտնտհ իվոցզտռվ"վմ -տտ իվտոմզգզե իվժտքԵտմվդս "իսմզը 2-8 1 ոոսմոտ 'մզդծճսմնսմ մմտծտե ղովը Քվժովվ 'դսդդո նվնոս «ոնօ դռտղզմոտզ օտիտ 4 ըսբԵդ 'վ ջտ ռվրոնսհմրոթսմտղվզ քո 5'2-, տովլտնՕ բ

:ՕվծմոՀվմզդ Հնսմղմոնտթ գղ ոսիոոն մմղզդդտեմօ ոուսժոզնցոթոսրողետվճսմնսմ իվտոմզդզե վդոծ վք բող հզբ ղով 'մզոդտեմօդտրջո դղ ոսիմորով 'Աղդծամնսմիվտոտտզեզիդրովը դզուս ՅըսմԱ 'Ամզդդտեմօգղ իսմղմբո|,տսք վմզցմսիտեվասհ հով 'ռոդ -«ողզը օղ Ամզդծսմնսմ Զոիմսիտոտն ոմի վմզիվՀ վմզդմսիտնց» ցզ1աստո չըգճոծոօո Ղ Ազըծգոտդրտվըցղուս ծզը վղնտց մս վոտճ 'ոսիմորով դժ ծսմ -Հնսմոնտիո Ամղզդցծամնսմոհնոց դոտկոմո ՛-ըզ ըուսիմզժմուռդղմսվղոՀ ԱմզցուսԹհսծոհուվ «ծսմնսմոկնոց» ղ «ծսմնսժոնտլ,» -Ամս

ա)

բ)

Նկ. 4. Պտղաբերող օրգաններ.

ա) բարդ օղանիստ,բ) պտղապայուսակ.1. ունի մեկ օղանիստն մեկ նիզակ, 2. ունի մեկ օղանիստն մեկվեգետատիվ շիվ, 3. ունի երկուվեգետատիվ շիվ, 4. անցյալտարվապտղաբերման հետքը: է

օա

Նկ,

6,

Պտղաբերողօրգաններ.

ա) խթանաճյուղ, բ) կեռասենուփնջաճյուղ,գ) 1. կարճ,այտղաբողբոջներով պատված ճյուղ: ոչ ցանկալիշիվ, 2. խառըպտղաբերող

Խառը պտղաբերողձյուղ մեկ տարեկան շիվ է 20-40 սմ են վեգետատիվն դրա վրա մեկընդմեջդասավորված երկարությամբ, գեներատիվբողբոջները(նկ. 6): 3 Փնջաճյուղ.փոքրիկ, 0,5-3 սմ երկարությամբճյուղ է` կազմված խմբայինդասավորությամբ3-8 (մինչն 12) գեներատիվբողբոջներից ն ծայրին վեգետատիվ բողբոջից: Բնորոշ է կեռասենուն, բալենուն, որոնց փնջաճյուղերնապրում են 6-10, դեղձենու, ծիրա2

Նկ.

5.

գագաթի բողբոջը

ն

ն

պտղակիր՝ օղանիս-

շիվ, տով, նիզակով,պտղատու շիվով(խառըպտղաբերում),5. կողայինպտղաբերում:

Պտղաբերողօրգաններըկորիզավորների օրինակով 8-10 սմ երկարությամբ /Խթանաճյուղ. սրածայրշիվ է, ապրում է 2-3 տարի, բնորոշ է սալորենուն, շլորենուն, ծիրանենուն,բալենու որոշ սորտերին(նկ. 6): 1.

«- 3-4, Արի Աա Աա Աաաաաարոշ տիվՀթատիվրրոու թա Հնդավորները պտղաբերում նենու

Պտղաբերող օրգաններ.

1պարզօղանիստ.1. է, 2. գագաթիբողբոջը վեգետատիվ պտղաբերող ե. 1 միազաշիվեր. ա) վեգուտատիվ, 1| տարբեր պտղաբերող բ) գեներատիվ, օրգաններ. 1. օղանիստ, 2. նիզակ օղանիստ, 3. ռիզակ պտղատու 4.

ն

-

ր

րիգ:

տարի Աա ոն Աա

ՆՁ րր

հիմնականում պտղաբերող, ճյուղերի գագաթին, իսկ կորիզավորները՝կողայինհատվածներում:

1.

են

արաք, վրա պտղակոթունիթողածհետքերով Պտղապայուսակի

որո-

շել բարձրբերքատու ն ավելիխոշոր պտուղներիտարին: 2. Նկարել աճող ե պտղաբերողօրգանները, բողբոջները՝ բացատրելովդրանց նշանակությունը:

ԹԵՄԱ 3

ՍԱՂԱՐԹԻ, ՊՏՂԻ ԵՎ ՍԵՐՄԻ ՁԵՎԵՐԸ

Պւողատու բույսերիսաղարթիձնը կախվածէ ւոեսակից,սորտից, աճման ուժից, բերքատվությունից, պայմանհողակլիմայական ներից, պատվաստակալից: Սաղարթի ձնը որոշվում է արդյունաբերական բերք տվող հասուն ծառերի մոտ բերքահավաքիցհետո: Ըստ այդմ՝ լինում է գնդաձն,տափակ,տափակ-կլորավուն,բրգաձն,նեղ ու լայն բրգաձն,կախընկած ճյուղերով սաղարթ: Պտղատու բույսերի պտուղները նույնպես իրենց ձնով խիստ տարբերեն՝ գնդաձն(օր.՝ խնձոր,խուրմա,երբ երկայնակին լայնակի տրամագծերըհավասար են), տափակ (պտղի լայնությունը մեծ է բարձրությունից),տափակ-կլորավուն,կլորավուն, ձվաձն, օվալաձն, լայնացածօվալաձն, զանգակաձն,տանձաձն, բութ տանձաձն, շշաձն (տանձ, սալոր), սրտանման(բալ, կեռաս), կոնաձն, կլորավուն կոնաձն, նեղ ու լայն կոնաձն,երկարավունկոնաձն(գագաթումսեղմվածէ), կոնաձն (գագաթը երկարավուն է, սեղմված), գլա-

ազան

Նկ.

Անան

աձն:

Պտուղներնըստ առաջացմանլինում են՝ 1. հսկական պտուղներ.առաջանումեն միայն վարսանդիսերմնարանից(նկ. 7), բնորոշ են կորիզավորներին, ձիթենուն,հոնենուն: Կազմված են բարակ վերնապտղից(էկզոկարպից),հյութալիմիջնապտղից (մեզոկարպից)ն փայտացածներքնապտղից(էնդոկարպից): Իսկական պտուղների խմբին են պատկանում հատապտուղները, որոնք առաջանումեն մեկ կամ մի քանի վարսանդից,լինում են միասերմն բազմասերմ:Արոսը, արնելյանխուրման,հաղարջը,կոկռոշն ունեն պտղի հաստ, բայց ուտելի մաշկ, իսկ նուռը, ցիտրուսայինները՝ կոպիտ, ոչ ուտելի, հաստ մաշկ: 2. կեղծ պտուղներ. առաջանում են ոչ միայն վարսանդիսերմնարանից,պտղի առաջացմանըմասնակցումեն նան բաժակը,ծաղկակալը (նկ. 7): Հատուկ են հնդավորներին, կազմված են պտղակոթից,ձագարից,ափսեից,բաժակից,որտեղ վարսանդի,բաժակաթերթերի մնացորդներնեն: Պտղի կենտրոնականմասը՝ շրջապատված խրձերով,կոչվում է առին Սրտիկն ունի կաշվենման անոթաթելային հինգ պտղախուց,ուր տեղավորվածեն 2-ական սերմերըկամ հունդերը: Սերմերի ընդհանուրքանակը 5-10 է:

7.

Ծաղկիկառուցվածքը.

գան աոա

ոա

Հավաքականպտուղներ. առաջանումեն մի թանի վարսանդի ներաճից: Իրենց հերթին լինում են` ա) հավաքականսերմնա(գետնաելակ,ելակ), բ) հավապտուղներկամ կեղծհատապտուղներ կամ բարդ կորիզապտուղներ(հաղարջ, քական կորիզապտուղներ (մորի, մոշ): կոկռոշ), գ) բազմասերմհատապտուղներ 4. Պտղաբույլեր.առաջանում են ամբողջծաղկափթթությունից, այդպիսիքեն թուզը, թութը: 5. տխիլ,պեկան: Ընկուզիկ՝ ընկույզ, 3.

ում:

Թուրնջեն՝ ցիտրուսայիններ:

Վերը նշված պտուղներիկառուցվածքըտրված է Պտուղներըլինում են հյութալին

չոր

նան

նկար 8-

(ընկուզավորներ):

միջակիցմեծ՝ 100-125 գրամ, խոշոր՝ 125-150 գրամ, շատխոշոր՝ 180-200 գրամն ավելի. 2. միջակպտուղների(ծիրան,սալոր, շլոր, ելակ, թուզ), որոնք լինում են 410-100 գրամ. 3 մանը պտուղների (կեռաս, բալ, ձիթապտուղ, հոն, թութ), որոնցքաշը 2-8 գրամ է. 4. շատ մանը պտուղների. դրանք հատապտուղներնեն՝ 0,5-3 գրամ քաշով: Պտղի մակերեսըլինում է թույլ, միջակն ուժեղ կողավոր,հարթ, խորդուբորդ,կնճռոտված,բլրակավոր: Պտղի մաշկը լինում է հարթ, խորդուբորդ, փայլատ, մոմային փառով,մարմարյա,ողորկ,թավոտ,հաստ, կոպիտ,նուրբ, բարակ: Պտղի գույնը լինում է հիմնական (կանաչ, դեղին, կիտրոնադեղին, կարմիր,վարդագույն)ն ծածկող՝միաձույլզոլերի (ամբողջպտղի մակերեսը),նոսր զոլերի ձնով (պտղի կեսը), բծավոր, կետային: Ենկետերը տարբերվումեն ըստ մեծության,տարածման

-.

-`

Նկ. 8. Պտղիկառուցվածքըերկայնակին լայնակիկտրվածքների օրինակով. 3. վարսանդի ա) խնձոր.1. բաժակ,2. առէջներիմնացորդներ, մնացորդներ, իջին ներքին րտեր, 7. ա օղակ, 8. սրտիկ՝5 պտղախցով, պտղամիս. (որհզապտուղ. 9. բ) 1. ծաղկապատյանի շերտ, 2. ծաղկապատյանի միջին չերտ՝ պտղամիս, արտաքին

տրսեր աննեի, գակ 6.Հարած Սայա

ն

3. ակարայաի կորիգապտուղ. զատ ձաղկապատյանի արտա Բար ի պարոն, ` կորիզ.

ՍՀ--Պ |

Պտղի ձնը, գույնը, չափը, կախվածկլիմայականպայմաններից, սորտից,կարող են փոփոխվել: Սերմերն առաջանում են սերմնարանի սերմնաբողբոջներից: Սերմերըլինում են մանր, միջակ,խոշոր, կտուցիկով,առանցկտուցիգորշակարմիր, կի, մուգ կամ բաց դարչնագույն,մոխրադարչնագույն, երկարավուն,ձվաձն, կլոր: Սերմերը տեղավորվածեն սերմնաբնում, կազմված են սերմնաթաղանթից,սերմնամաշկից` սերմնապատից (պերիսպերմից), ներքնասերմից(էնդոսպերմից), սաղմից: Սաղմը կազմվածէ առաջնայինարմատիկից,ցողունիկիցն զույգ շաքիլատերններից:

Սերքին ազեաավոտ միջին շերտ, Աաաա աաա գաննաւակաարաարակինւն 2. շերտ, 4. ար5. ԱԱ աաաաարյան աւնաան ՄԱՐ աար տաքի Արու ա ավա ոաարան թաղանթիա րտ,

1.

2.

ծաղկապատյանի

ծաղկապատյանի ճիջին շերտ, 3. ծաղկապատյանի ներքին .

րտ՝ պտղամիսը,

ծաղկապատյա

3.

անոթներ,

պատյանիներ-

8.

վարսանդիհետք, 9.քլրակիծալք, 10. եթերայուղի անոթներ,11. հատված` միջինսպունգանման շերտ՝մեզոկարպ (ալբեդո),12. պտղամսիշերտ՝էնդոկարպ՝ 13. բաժակ,14, սերմեր, 15. պտղիարտաքինկաշվեկազմվածհյութալիմազիկներից,

Պտուղներնըստ մեծությանդասվումեն՝ 7 Խոշոր անտալոկրիկատի, աման արար, կար, Աղ, խուրմա, ինչպես նան ցիտրուսայիններ),որոնց մոտ նկատվում են հետնյալ չափերը. 25 գրամ, Մանր 28-50 գրամ, . միջակիցփոքր՝ 50-75 գրամ, Միջակ 75-Ղ100 գրամ,

-

բոտ մանը

է.

"Ն

աղի

պտղի ձները, նշել պտղի, սերմի կառուց-

ուղների

2. Ըստ պտ արտաքին տեսքի՝ բնութագրել դրանց մեծությունը,ձնը, մաշկը,գույնը, սերմի ձնը:

-

-

վցոտոտ(ո»չ -զտմսո Հսդզդտմվց օտիմկմզդդսթոստզոտտվդտ» տվո

շյս

վդոչոցո (դոմգը) վնդաղՆ'ցտմվօ հոտվոր «շոու "վհույ 'ոտպոծվքվցողմզ 'վդզժոր 'վդգիսմոսոլ Կոո ոոծը վցողմզ ովոոր 'ոտվոնոի վոզչոդոող'ոտվոտնտի 'դվնղն վռողծվոլող 'ցոսետնմտի ոովոնոի «ռցոույոնոխ դղՂցմզտմսո ւսռզդոտմվօ օոիճոցոծԱմշըս-»» :6ղը դտորտոտվմտոփ վմզցժվօմսԵցոկոտՀքովգ 'դոթոսօմսե ՀոՅրոսվոհ4 ուսիջմսետտեօ '4 տսոտ դտրոփոցմ 1սդզդոմվԶ :Ամղո -զի վոստոսեօ ղչռվը ըւսիղտդւսմտՀղ Բվղոտխօգոոտ նմսմկմզ վովը ՀԱՎ Վ ուսիողոմոստողւսոտվ վմզոնստո 'դզ ոտպոտնտի Ամզոտստլ, Վ տսիմոտոպոտմծ ո|վոջովվտո'ս 'ուսկնոօ 1 նտի ովցզդոմվԶ :Օվճսդ ռղ բոսդվմռոյսփոլոջով Ղ իսմզդ:ւսդոտվիռո"իսմղզնոմ| օզ տուսմով Ամզոմզը :մզս ըտզիտմ ՀԱմ '8/ ՛ոՄ 'ՉՎ 'ծլղլ ՛5| '՛ց0վտսմոհ'մզդւսժմ ցտղտռոծԵմօգշ 5'0 Ղչռվի Գշ 02-8 օՂ ուսդտուսմոր ԱմզընստրոսդղզցոմվԶ '"մզմծտոլօո: չն 94 'չր 948 .1 դոզմղղոը դորդո չսդզդոմվՕ ՅԱղմ տդցստ 09-09 .6վմտտհղվդը 'վզիտ Ղ եհ 09.-00լ 1 ըրսիծտտո ըոսդծըոտ| վմմղզմդտկոմնտտմո 6վոտք հզո 'ըսմուտ ՆԱ-շլ-0լ 'ոսմոտ նմ-ֆ-ջ 1տտ ՅԱՂՀՎ ոսոհո 'վմտտ օջ-98 ովյտտ մ Յմզմ իտ 'վմտտ 0չ-09 1 ոսմոտ 'Վ ճտ ոմտհմզ դվդզդտմվՕ :գվտմՑՁ/95-)92 1 ոսդտքվՆ, :| ոսդտտրվնտնտմոժտտտրզրո» :մզնսպ8դոփոոժոոմճ ղ Բցոտփոժոտնօ ի ըսմվՈ :մրտրտոհկդ վղտնմտկտըմօմոժ վմզմծ տ/ -գտզեմստոՎդոսրոԵծդրողտո'դվմզոդտորոովմզնսվ դվրոիտհմդոոթ Ղոոդ | օսիմորսով 'սմզնսվ դվոտիտկտԵետիտ տուսմով իսմղդտոդ -ԱմԱոկ ՛'ցվրոմկ 'տսմոժմոծ 'դվոոետիտիտկնսծզըւս դճսթիսըԵտդ Ղժղժ 1 ոսջտ իո 'ժրտրտոդց վնսվ (2 տսկծռտվտտ '1 դսդտտրվնոմ -սՇ :դզ ցւսիտմոմտկոչոգտկ ԱԱզդնսԹցԾ:իսմզմեղ օտիտմտհ'մսի -«ոդրտտտ 'Հոդող եսը տից դրզմմզ "դղ դօտտմոդրո՛ ԱմզգղմզՏ 1 «ոց իսմմոնոո Ղօոծմց դրու 'մրտժսմօմոմ մտղը 0լ-9 ջտկոծ -վը ցվդզգտմվՕԶ :ը'սմզդդտծմշմվնտմօտծվեստը վմսօ 6սրոի ոստ -սԵ դվրոդազնտղոդ տմն 'ըսմրտիտժմով ցռտրտտմոմըլ օոծոդսմ Հոդզի Ադոսթիսդոշը դոհոմնոտմո Հսդզցոմվօասդտտոտրո»չ Ամզժբովդվրոտմսովդ -Դչոդոհ 'վճաղ 'վնոլ Առտ/մվող կով 'վցողծվովող 'օտմվջհտտվորղ 'վցգիսմուոլ 'վցզժտղ 'վդտղմզ 1 ց'սկմենդմդովտսհլ ցտրտտմոմը չվմբո| ցվրոտմսո8 դգ ցտիջետկ Հգսմս 'հվտսհլ շ լ ըոսդմմենդմ դկտողզտոժծռզ դոկոհհով «սդղգտմվՕ :մդողոդռվչ'Ադոտղոդտմվ 'մռ

-որողիսկմնդտ ՛մռտղտփոսմիզ 'Առտկովուոդվծվը ոզ դմզդկտողտոժ -0զ տմՆ :ռվդղոոմվօդտհտմսիսո | զտոտփդողոոցգը Ադործոծոո Հոտմսո 8դսմս 'ղտոգտ 8 վմ/տի 1 բսդմենդԱ ցնըՑ ճդղդումվԶ.

.

-

ՎՂԱՂՈՍՎԶ

(սժիողն ԱՍմսո| իսմզդտվեսխդոյզտ հստով) վլզիտ ղ ովբո 9-ջ ոդ դ2դվը1զղտ | նսմող ըսմղդցոմոցոտոտնտիթո մռւսթոսկոդւսկտո Հլ Ամզդնստիո վմղտմսո ոտվպոշս ողոտհտով ղ ոտվպտծվը վԱմզդմսի -տեվմսհ :ճտստ դդ հտցոակտտ ժոմոշ Ղ հողսմնոոյսՓ ջ-շ Ցվցտմն տոսմոզնդտրմնտռլսփ հով ոստ ժտժոշ շ-լ ՑվըոսՔտոոսուտվ վնոճ ոգ տսժոիով տսժիոզնցտբստփոըմոոմԱԺԱզմ վմզդմսիտԵվմս :դվմվցտտ -0Ստծդզվմզդդվրոմս վճվդուոդմվմզռվեետնմո ոզ ըսդոհտտխ ԱմգորսմՀո 2վվսմզԻ :ցզ ոոոպտնտիքսռտկտդբվվ Սմզդտստլ, :վմզտ «Ասո նսիտսշսփոռժցվՀսմս 1սդղյոժ սցզմսյտո սդզօնգն Ղսռզգով "վջ մբոտսստտոմ զ նսիտսշսփ ղօտ4տոլըոսգտկտդովվ «մզդդվնոք

դորքգոտո

լ

տր

Ի

Սզոոս որ :դտվուստուգո 'Ագոհով: ոովիոզոդվմիո ռղողմզ ըմզորսմ ԱռվոդՀաժվդզոյժ Սոտազիզգփտն օզ ցմզդկտողտ նսճզդոստ դոսրիոսհ :դվդզլոմ 'դվռզոտազհ 'դվղզմտշ 'դվցգմայտո ՀԹդոծը դոկոմնոտմը դվցզօնգն 'դվռզդոմվց դզ դմզցշվ6սթորողմզը վմզդմսիտեվմա

ի

ՍՂՍՄԻՈԾՎՍՍԻ

7 ՌՈՏ)

րից են Գոլդկոտը,Հարոբլաշը,Հարոջոյը,Հարվալը,Վալվագլոն:

ԴԵՂՁԵՆԻ

Դեղձենուցեղն ընդգրկում է 7 տեսակ,սորտառաջացմանըհիմմասնակցելէ սովորական դեղձենինիր ենթատեսակնենականում րով` դեղձենիթավոտ չբացվող (այս ենթատեսակից են առաջացել Լո-

բովա աղոտաւ արամ, աանթավոտ Սոր" դեղձենի բացվող կամ ճղովի (այս »

ՈՒհսպեխ, Լաուրեատ

սորտերը),

են առաջացել ճղովիների ենթատեսակից սորտատիաը,Նարէլ, Անուշ, Արշալույս,Նազլու, Աշտարակի,Նարգիզ, Նիկիտսկի,Հյուլի սպիտակսորտերը), դեղձենիլերկ չբացվող դեղձե այկակ եղին), դեղձենի րալի դեղին), հայկական Շարա լերկ բացվող (հայկական Շարալիկարմիր,ՇարալիԱշտարակի, Թարալի),դեղձենիտափակ: Աաաա նպաստել է նան ֆերգանայինտեսակը,

ոնն

նանե Աա... համարհաճախ որից

առա

ոռ

Է»ւ ատակոր.

կոչվում են թզանման կամ մեղրածորդեղձեր:

ընդհանրությունից, դեղձենու սորտերըդասակարգել է ըստ հյուսիսչինական,հարավչինական,իրանականն ֆերգանայինխմբերի, որոնցից հատկապեսարժեքավոր են հյուսիսչինականդեղձերը: Վերջիններիսսորտերը ունեն համեմատաբար բարձր ցրտադիմացկունություն,երկար հանգստիշրջան, ավելի ուշ են ծաղկում: Հայաստանում մեծ տարածում ունեն հյուսիսչինական խմբի սորտերը, գման

:

:

յ"

որոնք բաժանվում են Յ ենթախմբի`հյուսիսչինականսովորական (Ճղովիների սորտատիպ),հյուսիսչինականկռճիկային(Հյովիների, Լոձերի, Նարինջների, Սալամիներին Ճուղուրիների սորտատիպեր, ն հյուսիսչինականվաղահասդեղձեր: բրունյոններն Աեկտարենիներ) Հայաստանում դեղձենումշակությունըկենտրոնացածէ Արարատյան հարթավայրում,դրա նախալեռնայինգոտում, Վայոց ձորի մարզի ցածրադիրհատվածներում, Տավուշի մարզում, Մեղրիի տարածաշրջանում: Դեղձենինծառանման բույս է՝ 3-4 (երբեմն 7-8) մետրիբարձրությամբ, բաժակաձնսաղարթով:Տերնները նշտարաձն են, ատամնան վոր, կտրտված, շատ կարճ տերնակոթուններով,տերնաթիթեղի տերնակոթունիմիացմանտեղում կան երկու երիկամաձնգեղձիկներ. դրանց ն տերնաթիթեղիգլխավոր ջղի գունավորությամբկարելի է տարբերել դեղնամիս ն սպիտակամիս սորտերը: Ծաղիկները բաց վարդագույնեն, հաճախ՝ մուգ վարդագույն: Դեղձենին վաղ է ծաղուշահաս սորտերը՝ նան վաղ աշնանակում, զգայուն է գարնանային, յին ցրտերինկատմամբ: Դեղձենին մեղմ, բարեխառնկլիմայի բույս է, սիրում է շոգ ամառ, տաք, երկարատնաշուն, աճում է փուխր, օդաթափանց, ջրաԱաաա աղա հղի Բա.

Է,

աե է դեղձենին ապրում է

20-25

րի, սկսում բերք տալ 2-3-րդ -

տարի,լավ բերք է տալիս 10-15

ր:

տա-

տարում, արտադրական բերքիէ անց-

աաա անն ի.2ռ մշ, 11, Դեղձենումակերեսն է`

ստացվում է 80-100 կգ ն ավելի, մեկ

մշ. 5:25 սնման . : Դեղձենու պտուղները պարունակում են 6-1406 ածխաջրեր, 0,596 օրգանականթթուներ,յոդ, երկաթ, հանքային աղեր, բուրավետ պարունակում են յուղ, որը լայն կիրառում ունի 6-1450

ա

րեւ

ն դեղնամիս: ՀՀԴեղձենու սորտերը լինում են սպիտակամիս ուշրագացյած սորտերնեն վաղահասներ. հասունանում են հուլիսի երկրորդ տասնօրյա-

լու

»

վածում(նարինջիճղովի,Նարինջի վաղահաս,Լաուրեատ,ՈՒսպեխ) միջահասներ.հասունանում են օգոստոսի երկրորդ տասնօրկո մորն աագիոաաանորաո Ալի միջահաս, Զաֆրանի միջահաս, Լոձ կանաչ, |

|

)

»

Աի" մք

ի

«գու նաղ

Բ

Բւշահասներ հասունանում են սեպտեմբերի երկրորդտասնօրյակիցձինչն. հոկտեմբեր-Ցոյեմբերն ընկած ժամանակահատվաձուժ (նարինջի:ուշահաս, Զաֆրանի ուշահաս,Արմինե, Զտֆրանի լիճոնի, Սալամի,Ճուղուրի,Նարինջիլիմոնի): են դեղձենուՍուիթ-Ըն-Ափ, Հանրապետություն ներկրվածներից էնթոր, նեկտարենուՖանտազիա,Ռեդգոլդ, Սանգլո, Սամր Բյութի սորտերը: «

ՍԱԼՈՐԵՆԻ ԵՎ ՇԼՈՐԵՆԻ

Ծառերն ապրում են 30-40 տարի, սկսում են բերք տալ 4-5-րդ տարում,մեկծառիցստացվումէ 50-70 կգ, առանձինդեպքերում՝200250 կգ, մեկ հեկտարից՝20-30 տոննա բերք: Սալորենուսնման մակերեսն է` 8:45 մ՞,6:44 մ1,5:4 մշ,5:43 մո: Սալորենու պտուղներըպարունակումեն 6-14 Չ6 ածխաջրեր, 1,0 56 օրգանականթթուներ,|«, Ք միկրոտարրեր,8., 8շ, ՇՕվիտամիններ, ներկանյութեր,բուրավետնյութեր, 100 գրամ պտղի էներգետիկ արժեքը 44 կկալ է: Չրի համար օգտագործվողվենգերկաներըն ռենկլոդներըպետք է ունենան 35 գրամ կշիռ, չոր նյութերըդրանցում պետք է լինեն 17-20, ածխաջրերը՝նվազագույնը 15 96, օրգանական թթուները 0,8 006, իսկ շաքարաթթվայինինդեքսը 15: Սալորենու պտուղներըհասունանում են հուլիսիառաջինն երկրորդտասնօրյակներից մինչն սեպտեմբերիերրորդտասնօրյակնընկածԺամանակահատվածում: Շլորենինաճում է ծառանման բույսերին թփերիտեսքով, ունի մինչն 4 մետր բարձրություն,կլորավուն, երբեմն լայն բրգաձն սաղարթ, խիտ,բարակ,փշապատ Շլորենին դիմանում է -30:Շ ցրտին, չորադիմացկունէ, հողի նկատմամբպահանջկոտ չէ, աճում է քարքարոտ, երբեմն էլ ծանր, խոնավ հողերում: Շլորենին ապրում է 30-40 տարի, սկսում է բերք տալ 3-4-րդ տարում, մեկծառիցստացվումէ 70-80 կգ: Շլորենուպտուղներըպարունակումեն 5-10 օօ ածխաջրեր,մեծ քանակությամբօրգանականթթուներ,վիտամիններ,հասունանում են ընկածժամանակահատվածում: հուլիսիկեսերիցմինչն հոկտեմբերն Սալորենու ն շլորենու սորտերը սորտագիտականառանձնահատկություններով լինում են՝ 1. վենգերկաներապատուղները միջին չափի են, երկարավուն (էլիպսաձն), հիմնականում մուգ կապույտ կամ մանուշակագույն, պտղամիսնամուր է, քաղցր, թեթնակիթթվաշ, կորիզը երկար օվալաձն է, պտուղներն ունեն բարձր պահունակությունն փոխադրունակություն, հիմնականում օգտագործվումեն սն չրեր, մուրաբաներ պատրաստելուհւսմար. 2. ջենկլոդներ. պտուղներըխոշոր են, կլոր կամ օվալաձն, կանաչ կամ դեղին, հազվադեպ`կարմիր, պտղամիսընուրբ է, հյութալի, քաղցր, կորիզըկլոր է կամ ձվաձն, օգտագործվումեն թարմն վերամշակվածվիճակում. 3 միրաբելներ,պտղի ձնով ն համով մոտ են շլորին, դրանց պտուղներըմանր են, կլոր, դեղին կամ ոսկեգույն,պտղամիսնամուր է, քաղցր (ունեն բարձր շաքարայնություն),օգտագործվումեն վերամշակվածվիճակում.

ճյուղեր:

Սալորենուն շլորենու ցեղն ընդգրկումէ 34 տեսակ:Աշխարհում տարածվածեն դրանց 2000-ից ավելի սորտեր, որոնք առաջացել են տնայինսալորենուտեսակից: են մամխասալորենին, Պտղաբուծությունում կարնեորվում մամխենին, չինական սալորենին,ուսսուրական,ամերիկյան,կանադական ն սալորածիրանի սալոիենիները տեսակիցառաջացածսորտերը: Շլորենինունի տարատեսակներ՝ պոնտական,հյուսիսկովկասյան, վրացական,հայկական,իրանական,ճիջինասիական,նախի-

կարմրատերն: ջնանյան, ն

:

Սալորենու շլորենու սորտերի ճիշտ ընտրությանդեպքում դրանքմշակվումեն գրեթեբոլոր գյուղատնտեսական Սալորենին միջակաճ,5-7 (երբեմն` 10) մետր բարձրությամբ, լայն բրգաձնՍաղարթով բույս է: Ցերեներըձվաձե են, տերեաթիթեղի ստորինմակերեսը՝թավոտ,եզրերը՝խոշոր ատամնավոր,կտրտված: են տերնածոցերում Ծաղիկներըսպիտակեն, դասավորված զույգերով: Սալորենինբարեխառնգոտու բույս է, խոնավասեր, հողինկատմամբպահանջկոտչէ, աճում է գրեթե բոլոր տեսակիհողերում,շատ զգայունէ աղակալած հողերինկատմամբ, դիմանումէ -40(-30)Շ ցրտին: Պահանջկոտէ օդի հարաբերականխոնավության նկատճամբ,շատ չոր, շոգ եղանակներին տերններին պտուղներիմի մասըթափվումէ:

գովրիներում:

:

--

4.

ձվայիններ.պտուղներըշատ խոշորեն, երկարձվաձն, դեղին կամ ծիրանագույն,հյութալի պտղամսով,օգտագործվումեն թարմ ն վերամշակվածվիճակում. 5. սալորաշլորայինհիբրիդներ.պտուղները խոշոր են, վաղահաս, օգտագործվումեն վերամշակվածվիճակում,ծառն աչքի է ընկնում երաշտա- ն չորադիմացկունությամբ, բարձր բերքատվությամբ (ունի լավ արտահայտվածհետերոզիս),արագ աճով: ՀՀ-ումշրջանացված սորտերնեն՝ Դամասխ,Կանաչուկ(Գյոգջանիր կլոններով). վաղահասներ՝ մհջահասներ՝ՌենկլոդԱլտանա, Ռենկլոդ կանաչ, Ճանճուր, Սն շլոր, խոշորապտուղ ամերիկյանսորտեր. ուշահասներ՝ Աննա Շպետ, Ջոյենտ Պրուն, Վենգերկաիտալական, Վենգերկատնային,Վիկտորյա: Սալորենուներկրվածսորտերիցեն ՍթենլիՓրունը, Ֆորտունը: "

»

"

ԿԵՌԱՍԵՆԻ

|

Հայաստանում կեռասենու արտադրականմշակությանհամար նպաստավորեն նախալեռնային գոտին, Սյունիքի,Տավուշի մարզերի՝ ծովի մակերնույթից մինչն2000 մետր բարձրության շրջանները: Կեռասենինուժեղ աճեցողությամբ,12-15 մետր բարձրությամբ, լայն բրգաձն սաղարթովծառ է, ճյուղերը հաստ են, երկար,տերնները՝ խոշոր, հակառակձվաձն,կտրւված եզրերով:Ծաղիկներըսպիտակ են, հովանոցանման ծաղկափթթությամբ, ծաղկումէ տերններիբացման հետ միաժամանակ:Կեռասենինլավ աճում է թեթն ավազակավային, օդաթափանց, ջրաթափանց, սննդանյութերովհարուստ հողերում, աճում Է նան թույլ կարբոնատային, քարքարոտ, բայց ջրով ապահովված հողերում,ջերմասերէ, պահանջկոտ՝օդի հարաբերական խոնավության, զգայուն ջերմաստիճանային տատանումներինկատմամբ, ուժեղշոգերիցխիստտուժում է: Դիմանում Է -28 (-25) "Շ ցրտին:

Կեռասենինապրում է 50-70 տարի, արտադրականբերք է տալիս 30-40 տարի, սկսում է բերք տալ 4-5-րդ տարում, արտադրական բերքի է անցնում8-10-րդ տարում, մեկ ծառիցստացվումԷ 50-60 կգ, 34-15 տարեկանծառերից`100-120 կգ, մեկ հեկտարից`30 տոննա ն ավելի բերք: Կեռասենու սնման ճակերեսնէ` 6244 մ2,6:Յ 7: Կեռասենու պտուղներըպարունակումեն 8-18 օծ ածխաջրեր, 0,5 օծ օրգանականթթուներ,0,46-0,71 «ծ չոր նյութեր, ներկող, բուրավետ նյութեր, պտուղները հասունանում են մայիսի երկրորդ կեսից մինչնհուլիսի կեսերն ընկածԺամանակահատվածում: Կեռասենին ծաղկում է ծիրանենուցն դեղձենուց հետո: Կեռասենու կորիզը պարունակումէ 5,865 96 յուղ: Պտուղներըհասունանում են մայիսի երկրորդ տասնօրյակից մինչե հուլիսի երրորդ տասնօրյակնընկածժամանակահատվածում: Կեռասենու սորտառաջացմանըմեծապեսնպաստելէ սովորական կեռասենուվայրի տեսակը: Կեռասենու սորտերնըստ պտղամսիկառուցվածքի լինում են՝ 7 բիգառոներ,պտղամիսըկրճիկայինէ, ամուր, քաղցր, հյութը՝ թույլ ներկվողկամ անգույն,ճյուղերն ամուր են, հաստ, երկար,ծաղիկները խոշոր են, շուտ են ծաղկում, պտուղները փոխադրունակեն, են թարմ ն վերամշակվածվիճակում: պահունակ,օգտագործվում Սորտերնեն Դրոգանադեղինը,Նապոլեոն վարդագույնը,Նապոլեոն սնը, ՊոդարոկԱրմենիին,Պոբեդան. 2 գիյներ.պտղամիսընուրբ է, փափուկ,քաղցր, հյութը ներկվող չէ, ծաղիկներըխոշոր են, պտուղներըփոխադրունակն պահուկակ չեն, ծառը ուժեղաճ է: Սեղանիվաղահասսորտերն են Դենիսենիդեղինը, Առինջենին,Շուշա կեռասը,Քանաքեռիկեռասը: Հայաստանում կեռասենուշրջանացվածսորտերնեն՝ աղամիջահասներ՝ Սպիտակենի,Շուշա կեռաս, Քանաքեռի կեռաս, Առինջենի,Պոբեդա. ուշահասներ`Դրոգանա դեղին, Դենիսենի դեղին, Պոդարոկ Արմենիի,Նապոլեոն սն: Կեռասենու ներկրված սորտերից են Բլաք Գոլդը, Լապինսը, Սամմիտը,Բլաք Տարտարիանը,Շմիդտը,Սուիթհրթը,Ռեգինան: «

՛

ԲԱԼԵՆԻ

երկաթով տամինովլ,8շ, 85, 8, զ վիտամիններով,միկրոտարրերից` (վերջինիս պարունակությամբ`1-2 մգ «ծ, գերազանցումէ խնձորին), ինչպես նան նատրիումով,կալցիումով, մագնեզիումով,ֆոսֆորաթթվով: Պտուղներըհասունանում են հունիսիերկրորդտասնօրյակից մինչն օգոստոսն ընկածժամանակատվածում: Բալենու ն կեռասենուպտուղներից, տերններից,պտղակոթերից, արձատներիցպատրաստվածթուրմերնօգտագործվումեն Ժոշնչաղովրդականբժշկությանմեջ մաշկային, ստամոքսաաղիքային, բուժմաննպատակով: 6` ռականհիվանդությունների Ըստ պտղամաշկի գունավորման՝բալենուսորտերըլինում են՝ 7. մորելներ կամ գրիոտներ.պտղամաշկըմուգ կարմիր է, համարյասն, ներկվող հյութով, համը՝ նուրբ, թթու, թեթնակիտտիպ, օգվիճակում,ծառն ուշ է ծաղկում, տագործվումէ թարմ,վերամշակված Պոդբելսկայան. ճյուղերը բարակեն, սորտերնեն Վլադիմիրսկայան, 2. ամորելներ ծառանման են, ն վարդագույն, Բալենու կեռասենուցեղն ընդգրկում է 170-200 տեսակ:Ներներից պակասթթու, Իո կայումս, որպես առանձինցեղ, առանձնացվելէ ՄանրապտուղբալեԾաղկում ուշ, ծաղիկները միջ բաց գունավորմամբ,համը նուրբ: նին: Բալենու սորտառաջացմանը հիմնականումմասնակցելեն սովոեն պատկանում են, Այս խմբին մեծության տերնները՝ բաց գույնի: աաա Մոնմոռանսիխմբիսորտերը՝տտիպ պտղամսով:Սորտերն են Շպանբալենին աճում է գրեթե կա խոշորապտուղը,Ամորելվարդագույնը. բոլոր գյուղատնտեսական գոտիներում: մախաչում Ց դ/ուկեր.սովորականբալենուն կեռասենուտրամախաչումից Բալենու ծառանման սորտերնունեն 5-7 մետր բարձրություն,կլորավուն սաղարթ, պտղաբերումեն փնջաճյուղերի վրա: Բալենութփանման սորտերնունեն 2-4 մետր բարձրություն, ը կախընկած,բարակճյուղ ը, Հո Հոր րը լ ղեր, պտղաբերումեն մեկ տարեկանճյուղերիվրա: Բալենու տերնները ծ սորտ երն են ԺուկովսկաՀայաստանումբալենուշրջանացված հաստ են, մուգ կանաչ,հակառակձվաձն, սղոցաեզր, անծաղիկներն յան, Պոդբելսկայան, ՎլադիմիրսկաԾրնանին, հոտ են, հովանոցանման ծաղկափթթության մեջ հավաքված: Մոնթմորենսին: .7ան: ներկրված սորտերից Բ ալենու "Շ է Բալենին դիմանում (-30) ցրտին, շատ խոնավասերէ, լուսասեր, սիրում է խոնավ, կարբոնատային, օրգանականնյութերով թաթը ծում ԱԱ հարուստ,գորշ, անտառային ծագում ունեցող սնահողերը: թ) Բալենու ծառանման սորտերն ապրում են 20-30 տարի, իսկ 15-20 են թփանմանները՝ տարի, սկսում բերք տալ հաճապատասխաԲալենու սորտերից գինեգործությանհամար մեծ նշանակունաբար4-7-րդ ն 2-3-րդ տարում, մեկ ծառից ստացվում է համապաԼաունեն թյուն մուգ ներկվողսորտերը (Լյուբսկայա,Վլադիմիրսկայա, տասխանաբար40-50 կգ ն 10-20 կգ բերք: Մեկ հեկտարիցծառան րովայա): Դրանցիցպատրաստվածքաղցր թունդ գինիներըհիշեցնման բալենինտալիս է 30, իսկ բալենին` 18 տոննա բերք: | նում են բուրավետ «Կագորը», մուգ կարմիր են, մանուշակագույն թփանման Բալենու սնման մակերեսնէ` 4::3 մ՞,42.2 մ7: երանգով,խիտ: Բալենու սորտերից ամորելներիգինիներըվարդաՊտուղները պարունակում են 6-18 96 ածխաջրեր,1-3,0 96 օրկարմիրգույն ունեն, արժեքավորչեն: գանականթթուներ, պեկտինայիննյութեր,ներկանյութեր,բուրավետ Բալենու կորիզներնունեն կապտաթթու,որն անցնելով հյութի նյութեր,80-88 2ծ ջուր, 100 գրամ պտղի էներգետիկ արժեքը 53 կկալ մեջ դրան տալիս է դառը նշի համ: 100 կգ բալենուց ստացվում է 66 է, հատկապեսհարուստէ Ք վիտամինայինխմբով, 15-30 մգցծՇ վիլիտր հյութ: Բալենու հյութի 5 լիտրինավելացնումեն 7,5-8 գրամ լիմո-

Նար պտուղները

Ս

Հ աիԷ իսը Հաա Աա:

ԱԱ րաի շրի աոան Աա Աաիաետ ,

լ

գիա իոնա.ՍԱ տ". Հա յի ե: է Անգ մոռ ակը վա տենզիան: '

յ

Արան է

աոանզջ.

`

.:

։

աե

-սօդովնսծզցոսցսթոսնԵ տմի վնդետմդմո:դտոզտ վմրոի (ջջ իսմեռ վնզճ Հո/իտ 11տ)92 դգ 1զծհոդոոբ Ացտրմսիտրետ սդղմսօդոլ 1 8վմզդհոոզ:" վնցեովդմզՂ ռոսետդվդվդզմսօդու օտիջոմտտոոդգըտ

|

«ոնտտ

-

վմզգվը :Ամղդդւսթհսհկտովոդցդոստ մսիտեվմսհ 1զմետծոսդժ-Ց .վե նսիճոտո. Քվմզցիտոզտոնտիո ԱԱզդդոսթոսկտոով (մտստտ 'մդտոզտցորտսՀսփ'Ամհվնոոց) վժբով1զշՂ ՛/ -ոդօդտատ ցոկոդոժոուսժ վմզդշվճածտրողմզը Օրծտկ դվրոկտողտ 'ԱՀվցոտդԱվմղցկտոզտոնտո 1դՀՂ"9 'Անղ6 'ԱՅվդոտցԱտծոզղ վմրո|1զդմտիծյ՛օ :դվմզդ4վծւսԹո(ողվզը :ԱմղցվտսԵդողոմ -զմոումնմո դոասկոՀշը վմզցղտողտոնտխ1զգ6ոգօդտծր ՛ֆ :Ամզտմսո1զմեոծոսդ4իսծածվըվողտրո» ՛ջ :Ամզդծդտվտիմոոբտոդը վմղոդսօ «ՍսԵ ռոհոտվեսխիւլվմղոդկտոգտոնտոօտիչը 14գցճորողմզղ՝-շ վմվգմ 'դտոտոճղո վճմզմ 'դոթոսնաղտվճղոկ վմզռյո/իտ դռոտոճոտո ըւսմտղջ լ դմղդկտոզտտնտտ 1ղզշդդվօցտսո-դվօդտօտ տոմ

ժջոմնոծոծլ) կդվե հուսմօոՑ 'տզիուփսմ ՑՈՎ 'ոովդո 1 ուսիճոտո Ցվդտմն 'մզուսմժ ղ մզդմոժոՀչ մոտմոիտմվուստԱօնզն մս վոլ Սղդվռվեմճնոճ 'տզիոփսմ Դոս դղ ստոոմտտհտ ճվցոմվզ ոսկ վմս1շՂոդ օղ ոսք -«մսԵտտեօ ովզտոտմտոփվցլվեվմսյող :մոմոՀ ղող հոդորոք ոտը -տոտմտոփտ վկ 'մսծ մտվ 5/7 ուսգտոյզիտցվնտհոոռմե 0օլ 'Աս ստի -զդԵեվմսհ ըսռտվ 'Ամզդն ռւսոդվմԱղե վմսյտոդզ ուսմզմը մոտով ցոտրտոտմտոփսռվե ::Ակ վմսօդո|9 02 ցզ ըսցճոյզիտ ճդտմն

ՎՂՕՍՍՇՂՈ

"ոսթոսիճմ չբն/Ե/ "ոս իսցրտմոճո: չբոց0լ/59 'դոսփսնդժ Գշ չլ Հոսհսփոտք դզուս 'ուսցոցւսոտվ օղ նոնցոն մմզդվռվեվմսող :ցվտոգք զ քսց -ոյզիո դռոսԵ ՀսդռվեԵ :1 չվՄ ՍԺուսզ մոոտվ ձազդցմտնՑոմ վղզիռտ «Ցոդձսոով վնոճ մոբտվ Հսլզմնտոլսփհով 'ըւսհսփ դոբճոռւսոուլ վժսխ ցրողոո 'դզ հո ոմս ԱմզՂցվռվե վմսող :մգռվռվե դռոսծոնմոի դզ ըսժտիտվ ԱՅմղմճռոոմնմոռտվ դորոտիո ոմոճլ դտղտնսստհրո Խւսը ՛նդղս ղ վոոնզո ճ6վմզոլզմոմվըՑ8վմզցտոսփոող հով 'տզիոմսմ հտդւսմնտոսփՂ հոռոսվոհո Ամղդնստհ վմզդմսիտնդ» զ 'ԱՔնոժ Ֆոմսքցո/ 1 ոսի 'ղտտվոո օղ տսիճոտտոՑվմզտմսոդվնեզնսդզմստղ Սռոստսդետն(|բսդտմսհղժղմեստղվ Բսզկոիո ովբո Յսհ 'ի նղ մտստհ ՛նսիտսշսփղօոտոլ 'զ սղոհմգմհվնոոցվմզդկոտ 6-8 դվգվե մվրմտհ Եսբ օտիտուտմտտիո ճասդզոտաղի վմլոի գվժբովվմզցմսիոոնդ»:վժվդտտոնտժոդԱմ -ղտոնտտ նսցտկտտիո Հտզվ վմղժսկ վմզդդտոզտոնտիո վմղդվեծոնմո ոզ ըսդտկտոլ, :դվդզգեռ վժվցտտդԱ -ղդդվրոմսօդով վտուս ''՛սսիձմ մոտմոիոժդզցուսչդրողոո 'դզ ջոմոտի 'ովոզվղդմզո դՂ ուսդօտոյԺդոտմն 'դվդզոսմոտ'դվդզսզիԵ.Ամղդտվտածոմողմզը տզիոմ սմ Հմսդ ՅՁցսմս'Ամղցվդղոտոզի ցոսԵոնմտիՂ ցվնզն դզ ըսի դզ մգորսմողոծըվմբոլ վմղցմսիոնդ» 'դվդզօցտտ 'դվդզմսօռոլ -Զմսետտեօծգը ցտթիսմնոտմո ռվե ճվմզտմսո Հսգզոտեգ փակ «սծմբոցս|դղ ուսդծոյզիտդվմւսկ վոոժ :ոաժսիժժ ըն/Ե5'չ 9. 9. 'քով Խվտտ ցարփսդրոմոծո4չբո 00լ/Ե 0լ 'որսրիսնդժ ղժգմ մՔնոժ փո :։փզիտըտեցոտ 'դոսԵԵսը վոս ցվդվԵե շ մտժտՀ սժմոդ `

ՍԳՂՄՄԻՈՆՂ»

Ղ

5 ՈՈԶՇ)

րենու 20000-իցավելի սորտերըպատկանումեն խնձորենիտնային է խնձորենուսորոոառատեսակին:Պ.Մ. Ժուկովսկին առանձնացրել ջացմանգոտիներ՝ կուլկասյան,միջինասիական,միջինռուսական, Վ.Կ. Զայեցի ամերիկյան, արնմտաեվրոպական, արնելաասիական: ս տվյալներով`խնձորենուսորտերն, ըստ էկոլոգիական աշխարհագրականհատկանիշների,բաժանվում են տաք, բարեխառնն ցուրտ կլիմայիխմբերի: Խնձորենինհզորաճ ծառ է (25 մ բարձրությամբ)կամ թուփ (2-4 մ բարձրությամբ): Վայրի տեսակներըկարող են ապրել 150-200 տարի, իսկ արտադրությանմեջ, կախվածսորտային առանձնահատկություններից, 30-70 տարի: բնակլիմայական պայմաններից, Այգումսերմնաբույսերիվրա պատվաստվածսորտերիծառերի բարձրությունըհասնում է 5-6, իսկ ցածրաճ պատվաստակալների 2-3 մետրի: վրա պատվաստվածներինը՝ Խնձորենին, կախված սորտից, պատվաստակալից,խնամքի պայմաններից, սկսում է բերք տալ 2-10-րդ տարում: Ընդ որում՝ սերմնաբույսերիվրա պատվաստված սորտերիմեծ մասը պտղաբերում է 5-7-րդ, առանձին սորտեր`10-14-րդ, իսկ ցածրաճ պատվաստակալռերի վրա պատվաստվածները` 2-4-րդ տարում: Արդյունաբերական նշանակությանբերք ստացվումէ այգու հիմնումից7-10 տարի անց: Խնձորենին, կախված պատվաստակալից, արտադրական բերք է ւտտալիս 5-30-ից մինչն 45-50 տարի: Սերմնաբույսերիվիա պատվաստվածսորտերը մեկ ծառից կարող են ապահովել 100-200 կգ, իսկ մեկ հեկտարից`12,0-15,0 (երբեմն`25,0) տոննա բերք: Եթե այդ նույն սորտերը պատվաստվածեն ցածրաճ ն միջակ աճեցողությանպատվաստակալների վրա, համապաւռասխանաբար տալիս են 30-40 կգ ն 30,0-40,0 (անգամ՝100,0) տոննա բերք: Խնձորենու սնման մակերեսն է` սերմնաբույս-պատվաստակալի դեպքում` 744 մ, 64 մ2,կլոնայինպատվաստակալի դեպքում՝4:2 մ, 4::2,5 մ-: Խնձորենինբարձր բերք է տալիս սննդանյութերով հարուստ, ջրաթափանցն օդաթափանց հողերիպայմաններում: Քարքարոտ, կարբոնատայինհողերում ծառերի աճեցողությունը եբերքատվությունը նվազումեն: Խնձորենու պտուղները պարունակումեն 7,5-23 օօ ածխաջրեր, 0.4-1.0 օծ օրգանականթթուներ, պեկտիններ,վիտամիններ,հանքային միացություններ,որոնք կարնոր դեր են կատարում օիգանիզմի մեջ: Խնձորենուպտուղներնօգտագործվում նյութափոխանակության են ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված(չիր, գինի, կոմպոտ,

հյութ, ջեմ, մուրաբա, մրգանուշ,դոնդող, պովիդլո, մարինադ,թթու վիճակներում: դրած)ն սառեցրած

է, դրա հյուսիսամեպտղատեսակ ցրտադիմացկուն Խնձորենին հարավուկմիջինասիական, անդրկովկասյան, րիկյան,եվրոպական, "Շ, միջին(-30) դիմանալ ծագմանսորտերըկարող րաինական են ն հ յուսիսարնել--35 եվրասիական «Օ, միչուրինյան ռուսականները՝

յանները՝-45 (-40) "Շ ցրտերին: Սորտերի ճիշտ ընտրությանդեպքումխնձորենինկարելի է բոլոր մարզերումծովի մակերնույթից մշակել մեր հանրապետության պտուղվրա: Սակայնամենաբարձրորակ մինչն 2000 մ թարձրության 1000-1600 պայմաններում` գոտու ները ստացվումեն նախալեռնային մ բարձրությանվրա աճեցնելիս (ոռոգմանջրով ն սննդանյութերով հարթավայրի դեպքում): Այնտեղ, Արարատյան ապահովվածության 10-35 համեմատությամբ, պտուղների հասունացումն ուշանում է ժամանակ օրով, ինչը հնարավորությունէ ընձեռումավելի երկար ապահովելթարմ պտղով,իսկ վերամշակողարդյունաբնակչությանն բերությանըհ̀ումքով: Ա հասունացմանտարբեր ժամՍորտերի բազմազանությամբ է տարվա բոխնձորնօգտագործվում կետներովպայմանավորված` լոր ամիսներին: սորտերը.տարԽնձորենու (ինչպեսնան մյուս հնդավորների) Ըստ այդմ ու ժամկետներով: են սպառման հասունացման բերվում լինում են են հուլիս-օգոստոսին, ամառային սորտեր (հասունանում շաբաթիցավելի չեն պահվում,ն անհրաժեշտէ սպառելայդ ընթացքում). են օգոստոսիվերջին ն աշնանայինսորտեր(հասունանում սեպտեմբերին,պահվումեն մինչն հունվարն սպառվումայդ ընթացքում). ն հոկտեմեն սեպտեմբերին ձմեռայինսորտեր(հասունանում ամռան են նույնիսկ մինչն գարնանվերջ, բերի սկզբին, պահվում պտուղները 1-3 ամսվա ընթացքում ամիսներին,սակայն սկզբում հասունացումն հետո միայն պետք է անցնենետբերքահավաքային :

»

»

շ

սպառվեն):

.

կայինխնձորենու տարածքում Հնումմիայն հանրապետության են Արարատյան մշակվել որոնք սորտեր, տեղական 85-ից ավելի ն Վայոց ձորում, Սյունիքում երկրի հյուսիսարնելյան հարթավայրում, շրջաններում: Ներկայումս հիմնականումմշակվում են ներմուծվածամերիկ31

Էք

դվշոդոսթ'Ահվոով)Օ դզ Քվմզտմսո«սռզցգտտ օտիմհմզՂ գվրոցոզգ'մմղՈ Ապտսհծղնգե Ան զ/իվլՕ "ղոս զմզժ 'հսցսզոծՇ Ղմզժ '0սդտոնմը .7վ/տռգրք 'դցվնզ» 'փցտր զմսք) 'վվսդճզնզԵ դվրոստտցր777 Հտ վցվՈ "տչոոր ժվրոստոոտ որտՈվիՉվրոաորո դղ ցմզտմսո1սդզօգոտ օտիտոդոծմՀըւս-»» սդզջցտտ դտղոմսիսո դզ ըւսցոկտո :ցռվղտողտ մղտմսո վզիռ 6վ-0000լ «սդզօցոտ նսիհոշը ոմի վնցեոմկվզ Ատոով ցորքոտո վմզդճմզժը11տղ վմզմ: 'վմզբզծ'վմզցտսհոքսհ ՛'վմզցոմոմոսք ոզ քոսի -հոտչոոտվզի մվզդնստտոՀսռգօցոՏ :ԱՂՅսը տզիոտտասմ 'մզցդվոտտվի 'մզցուսԹւսծովը ղՂԱզնո դվրոճդով 'մզդյսմճ|դոտղոցոծմօ գ. Բ'0-20 'մզմծտոյցտ 9 Յլ-8 օղ ասդտուսմո Ամմզդնտստիտո սռզօգոջ Ծ/ոմ '4 ուսդծորվն :ովդվծմզի4 ոսծվե մրա սդծորվնուտմծ -Հոմս4 8ւսդզմսօգո| 'մրտոտտհըվմզդդսօմսԵցողովեսլղ: Ղ վճոռդոլ Վ տսհծցովոխ ցղղ :րսմզնսվ օտիիսկտոտ իսմզտսդկոնցռոՀոտ Հսկոցոժ մոմտիոմ ղ Քրոտփոծոնօուստ 1 իու դվցգօցոջ :վտմՑ յ (98-) 0ֆ- Ամզցնսճզուս Ղ բածտցդվոտովուսկ Ամզտմսոդոսետիոյ ցո(դվմսժվը հով "Չը(82-) 06- ցզ ըորսցորբվն շր «ֆը 9'2 'չճ 2«ֆ ,ոսմողն վոհոտոտիտոհո ցվրոցսիհ',ջ թՋ չր «9 ,սժողն վյտփոտտոտիտտփ-որսմոդքմզո :ՀԱզԱ տռդստ 00լ-0Ֆ 4 Օողմզկտրդորգո սդզօդտջ .,8վմտտղղվ ով 'Եղ 09-0թ 1 ըսիճոտո Բվոց հզը բւսմոզն վմզդցտիտոտիտտհո տմի 1սռղլյվղհմղոհով ՛'վմզոտողծ009-005 .8վմտտդղվ'Եղ 000լ--ՕՕԵ դվջօռտստ '002-00յ 1 բշսռոտվ ըւսժողն վոտք օտիտոտի ցոսմղժիոզն ՀՊոտո տմի թսիտոմվզմ ձսդզօդտտ վմզորսմոցոմղոԱյս հզո վմոտտ Օֆ-0Շ Ամզդջոմցտծ փով'08 դղ բչսմոտ դմզստօՋոմօմոմ «սօզօցոՏ սմտտ նմ-9-թ Ամզդջտիտոտիտտիտ տմի վմզցիտկտտոքմոսդզ1 -վղհմզո հով "նմ-2յ-0լ մղւտմսո դվցդտառ"նմ-ց-9 տտ Ժմզմդզ ըսոկո Ամզտմսո սդզջցտոտ ջցտիտոտիտտո տմի վմզորսմոդոմվող չիսմզնսՋ դվրոխոյորհդ իսնստկղն:սդողոոցսմտռզկ օտիտրով :վմ նգքյս մմոնտոՂջտեմմ'ցլոլ ''ռսիտոմսիռզուս ցԱզոտքԶ .

ՇԵ

վմզտմսոօտիտոտիտոոտմի ԱցոսԹոսմօմոմ 1 Ասդով Հոզը 0լ-8 սեղ :վմտղբ 02-Ջ| ջոմցմոմ տւսմզդդտըոտ վմզդտղտտոտիտտփ 1 Ոռսդուտվ Առա սմօմտմ «սդզօցոտ ուսմզղդտորո դողոդժց ոսմղեմոը մսլսմ ցոթրստղիոտմռով ըւսժիոզնշսլզմտցԱմզտմսո տՀվք 1ոհտշըլ վլզմող դռվցգօցտտ Ամզտմսոռվլոստոտ գովք դզ ըսիղոՀք ըստշտն դտլտոմովը հով 'ողսմզցվտսԵդոկոդսմտդգկ'ցվրոցսզլտոլոց'դոՈղղմտովուսկ»» Վ օտճոդսմտդզկԱդոսթհսկոչբդտղոմզմոցոս(նմո1սցզջցոՏ

ղտոզտ

վմ/տիդզ ։զճկտդոռր մդտրմսիողցվնզ6 սդզօցոՏ

«

.

-«ոտմո

ՎՂԶՕՇՂՈՏ

Ամզփո դսեզմՕ'Ամոճոլզ 'ցվտդվիհ 'Ադոբ(զոմգծ'դվծԿՓ ԵսՍ ոԱծյսՕ 'ԱՍԿԵ փմց 'ցտբվմ 'ցվծշսգ 'ռոտծ 1զԵ 'Օվծսգ հ/դմԱՂՆ 'ըոտդվմսգ 'ԱՀտԱնսԿԾմոնտմտմղժդյ'ցվտմզձվլ 'Ացվտովմ դզ 6վս վցտտոտ(ո» օտիմղԱզըոսթրստզտոտմդո» -ղտմսո Հսդզմսօդո| :ժվոՈդվմԾ 'ոզվղՆ, օզննԵ "նզճսնՈ Խսսաղր 'ոզշփզՆ նզՍ "դսորվմվմտտղ "սհդղմվովղ տզդզՍ 'ցոժոցսթ 'դվրտոգըցռտդոց .2վրոծգրք 'ցվրոոզըօզհոս դզբմողլ,'վով՛զՇ 'վռ "դվնղնմսՈՓ1ՂԺ «ոմՓոշ դվիողկ,'տղիսդստցր 'ոհրոտվհ մսՈՓլզժ.7վրոցոցՀտ վիսկոՀրտովհդտդտնզտ դ մգդվոզդմտՅտԶ Ազդմսցդովոծմոո/ Օվամորտ զո 'ոհիսմվոտլ, 'դոսետնմտիդցոքզվեմվի ք1ս-»» ցմղտմսոՉոիճոցոծմՀ Հսդզմսծդո| :Ամզտմսոդողտուսծ ղ ցողոփսմիզ 'ցտ/ »

»

»

դզ

'«գդվմճռոտտտոշտ» վմզցրվեռըՎ ոստոտիոդ ոցվծմզի ՛Ադզվտլ 'ԱմղԵ -րԵ 'ՍԱտփսծ դզ ուսն 4 ուսիցջոմզիռոյոօ ՛ցզ ուսցոծ ովլտե 'վմոժոՀ -Ոոտ ումզդցորրոթ ցոոց Սմզդնաստվլ, չիստսնօիսզկջոց տոյսմզմոտի օտիդտհոտՀտիծվտմծ ՛'մրորիսմօմտմմտղը | ող բսղտտ:սկ մմզդ -տստհո օոՅտիո» :ըսնսփ ցործոդռ:ւսողվվնոձ մ ուսիմոտտհկՍՅոի -ովտձմզմ վմզտմսո ռվրոծզըջՂ դվրոդտռՀտսգզմսօցոլ :մզգոսժժղ մղծոս(ըՕ ԱՄ ռզ ըւսկտռւսմոո հվտոքբամո'մզդմոժոՀ մրոտ սդտոռոՀ Ամդտմսո դվրոստոո 1սգզմսօգռոլ :ԱմՂտմսոդվրոծզըօՂ դցվոդտդՀո ռզ ուսիշմսետտեօ մորով ռորտոոմտոտփի վմզռվդվեվմսօցոլ չովտտ 'ցոիմսիոցշսե 1ոբմսդ 'դւսոով 'տզիուտսմ դզցվ1'մզռ ՀԱՅԺ մրորթիսկոդոտժ մոմոտիտմ"մզգմոճոՀ մորո/Բւսդոդոծօղը ցող -զըւս 1 ճտզտոԱմզտմսոմոոով ազտոոմտոխ վռվե վմսօցոլ չիսփո վ-գշ 02 մզժսկ վմզցոստտ մղմմտտ գղ ըոսիցմսԵ «ուրեք. փն, 'վոխ "րոլ զ աախողումաթոկ, մորու. րարատ իսմդսոմոժոՀ ղ իսիժմոոլոտծոՅմ օոճղեռվ 7ամիմի (ն չբո001/Ե 02-0Լ առսթհսըրոմոծո« ':3 մօմոմ Բվ-օծ9լ Առսթոսնդժ«5նտժ (ծ 0լ-7

|

ՖԵ:

օշ 2 Ղ4ցվը -ոշտիմմ '4 ֆօ' Ացվմզտմսո1սժժ) մզդուժծ դտկտցոեմօ 'մղմճոոլօտ 96 0-9 օգ քսկոդւսմտիոԱմզգնստտսռզլվղիմզո ռրզմմզ 'իսմզդովլոնդտ"իսմզց իսմզցեոթոը ցվոոտտքրմո տտրմոմոս | ըսգորեոժ -ըսմտկ իսմզդկտդոնզռոտբթոցետմ 1ոսմ վմզնսվ4 ըոսռոբվՆ -ԵսմսՄմ :Ադռոցնոկոնտ ըոոսջո | տոհ Վ տսիտոհդ տմի վմզստօ "ըոսմզնսվցվրտտտդսմմող Վ մզոտիտցսո :դվտմճ Չ, (Հ2-) Ջ2- 1 ըոսցտբվնդվդզյվղոմղՈ ազդոսթոսդտով2վբ:սժգզըոս դմզրսզոս դմզցղմզտ'Ամզդնոստլ, շն 9:26 "չք64Ֆ չը Թ .Վ դոզվզկտըդտրդո :2մզմ տդցստ 0ֆ-08 .6վմտտհովհզը "եդ վմզետցմսշսոլ հով '00լ--09 1 ըսիճտտո Բվսոց 002 Ղշդվը ոշսժիոզն նմ-ջ-Ք մտտ Յմղմ մ բւսողղ :վմոտ օ0ֆ-0Ք 1 սմորղ հղը "ոսմոտ ՑԺմոնտո ցտիցոմտտ «ցո 'Օռսիտմսհվոույ չիսժողտ վոոոց Ղ վմղփժ ժրո/ծսմօմոոմը 8 Ղ2դվբԲվ-ջ-2 | բոսքոտ դվդզվՂիմզՈ Ղոոց ոզհոչդվ'ցոդ Հմղտմսոօտիծոտո իսպմոհոդոջ ցորբմզոտմտցմ -ոնզտ դոսետդվ ոզ ըսիկտչր :ուսեմոր վշսիոտ (ոսվմնղո ըսց մվնոմօոՑ վմսօ 6սրո 'ըքստսԵ Հոհոոդովվ)ուսճվդոս(Ո'ը1սմզդդոոծմշ ցվրոդազտոլոդ5» 'ը՛սմրոիտժմովգորոտմոմը 1 ցոիջոմոջ յ

|

'չրո00լ/ե

ԹսդրոմոմոՀ 9. Յլ-9. .ԱռոսթիսնդժԱյստ (2 «Առ 19 ԼԼ-6 Աոսթհսնդժ'ոսիծոյզիտ վ տմվխո «/ոոշնպո (տ "Ամզռվռվե 1ողտզվ դզ ըոսիտոտմտոոլ,

:Ամգտմսովիս բոհ ռտղոմսի ոսիտմտոկմղ ՀՈշը դզ զՔտծտատՂ ծվմս 'ցվոզլվՂդմզո -սո

վնզծ «սդզլվղիսզՈ հտողտհզր | զճղտդոտը Առտրմսիտղց

ծզըդո/ժսօմսԵզցվԵԱրսօմսԵտտեօվմզընստտմսիտնդ» Ադոիմո» 'դորոգտոոբսվո ող ճվմղտմսո«սցզվղդմգո օոիմկմգՂ (Հսգր 'վովջմը 'վգզոժոմը 'վօո ՛լ, վոոմոմը 'վդոտոզեկըոովոծւս վցոկզմողնղ) 'վլճավոլ, ՀԿմնգոՈ ցվմեհովմզմոոնը'ցվմզժրզտկսվռզ ըւսցոռւսոտվ 7վոոծգրք «Հւ վցողմը 'վմսօոհ»ղ) ցվողի նմսմղսզ վմզմոդտիողո օզ ոսցոռւսուով 7ոցոշցծո (տիստոր 'ոովտնոի վգցողմզ'դվղմր)օվմեո վմզժողւոհոգո 'դվծճմղիվոստոսեօ գզ ըւսդոցւսոտվ Ավզտմսո քյրոշորո, դզ քոսի ռաղմբո| Սորղտզկ տոմ 'ռմզտմսոՀսդզվղկմզՈ -ըոթոմ 'վմզդդտծմՀ ռտրտոդոսոով (մզժակ մղռվդվե'մղցզծ 'մզգտսիղ սկ 'մզդոժտմաը գղ քստոտմտոտ) բահտջվի Փտիկոչցոմգի Ղ ըմ մ ասիջվսեոտեՕ մգշիվմըտղիուտկմ'վղղցվտկցիմզդօսթոսՔ «ովք վմքնո դվոմցով '(եք 0'4.-Լւ'0) մոցդվքուովի Չ 8 "/ 26 0) '(0'1-56:0 .Առվմղմճնոժմ '0Ք'լ-92լ -

.

:

Ազվմգմճնոմ

մոա ոնում

ՎՂՃԶՎՎԻԳՈՄՕՈ

ԹԵՄԱ8

է որոնք էլ արագացնումեն պտուղներիհասունացումը:Դա բերում օծ-ով նվազման:Տաք պայմաններումպտուղը շուտ է պտղի կշռի հասունանում: Պտուղներիպահն ընդհատվում է դրանցուժեղ բուրդեպքում:Գերհասունպտուղները պիտանիչեն: մունքի առկայության

ԸՆԿՈՒԶԱՎՈՐՆԵՐ

համար ագմագրրեվուն Անտոնովկա, Պարեն

ուն,եԵԳիեռ, ապուր» Ամերիկյան տերը: Դանեւկաներ ային, ղին Բելֆլոր ն յութեր, չոր պարունակում լին արտերը է. ն

են

ը

ե

աԱ,

-

ր

են 43 3:155

9.8-128

ԳԵ

Գ

բաց սաթագույն խնձորի շաքարներ: Խնձորի գինին ոսկեզույից ավելացնելու հավելում են զկեռենու հյութ` դաբաղանյութերն

րանն.

րերկնիլ ովլ ԳՄ ոիթվո 0) որը օգտագոր ն

ատրաստելիս

բացի

տանձենու

ն

է ՈԶ թթուներ պտուղնե

համապատասխան

,

գ/դճ8

Առաջադրանք 1. Նշել կլոնային պատվաստակալների վրա պատվաստված ն թերությունները: սորտերիառավելությունները 2. Նշել սերմնաբույսերի սորտերիառավեվրա պատվաստված ու թերությունները: լություններն 3. Ներկայացնելխնձորենու ն տանձենու ձմեռայինսորտերի օգձները: տագործման 4. Նշել հնդավորների գոտիները: մշակության արդյունաբերական 5. Համտեսի միջոցով տալ սերկնիլենու սորտերի գնահատա-

կանը:

6. Թվարկել պտղահատապտղային գինիների տեսակները,նշել դրանց առանձնահատկությունները:

է 18-23

3 96 պեր, յոդ, դաբաղանյութեր,

:

րունակում: Մեկ դեկալիտր տանձի հյութին ավելացնում են 20-30 գրամ կաթնա-, կիտրոնա- ն գինեթթուներն 1-2 գրամ տանին, նան քանակությամբշաքար: Արոսենուց պատրաստում են թաղցր ն թունդ գինիներ: Դրա պտուղներնօգտագործվումեն ցրտերնընկնելուց հետո: Դառը արոսի հյութին ավելացնում են 20 Չծ լոռամրգու ն մասուրի հյութ: Արոսի զինին բաց դեղին է, շագանակագույներանգով, համը՝ թեթնտտիպ, դուրեկան դառը, ունի 17 Չ6 թնդություն,Ջ գ/100 սմ: շաքարայնություն ե8 թթվություն: Քարազկեռից ստացվում է թունդ, մուգ կարմիր,վարդամանուշակագույներանգով,թեթնակիտտիպ, հաճելի համով գինի: Պտուղների շաքարայնությունըբարձրացնելու համար այն փոքր-ինչ ապխտում են, որն առաջացնումէ հաճելի բուրմունք:

աաանում Ակա ոհայտաած էլՍերում միջու սպիտակուցներ, Վերջինս պարունակում է:

.

Տանձ

նտկադույի

երն եելըկոտենե (բ Հարպավորնաղի բի կանին, տխլենին,նշենին, պիստակենին,շազանակենին,սոճին: Այս բույսերը ենտարբեր ընտանիքների:Ընկուզավորն

"

45-80

6-15 թաղանթանյութ,

56 ճար«ծ անազոտ էքս-

ճ,բացի վիտամիններ: մաին ութեր, նշենուց: ոֆիլ ճնով՝ վուԵ հասունացումը սկսվում է, պտուղների կուզավորների

Դրանցփոշոտումը կատարերբ

ԱԱ Ղապատիճները ու ձեռքով կամ պտուղները քնա արմիր պտղապատիճներից: Արքմարը,կաճաջ աչկա ը արտաքինշերտերը, ճաքճքումկամ բաց-

:

մե

իա

քր

պտղապատիճիմնացորդներիցմաքլվանում դրանք Վաճառքի համար նախատեսվածպտուղները սպիտահամար: է պատրաստել 2 լուծույթ: րելու կեցնում են: Այդ նպատակով անհրաժեշտ Այնուհետն

են`

սոդայից,5 կգ քլորաԱռաջինըպատրաստվումէ 5 կգ ածխաթթվային են ն կրից լիտր ջրից: Սկզբում տաքացնում 30 կգ ջուր,դրա մեջ լուծում սոդան, այնուհետ. առանձին լուծում են կիրը` վերածելով սերուցքանմանզանգվածի:Նշված2 լուծույթներըլցնում են հողի մակերնույթից 10 սմ բարձր դրվածտակառի180 լիտր սառը, մաքուր ջրի մեջ ն խառնում:Տակառը պետք է կողքից ունենա ծորակ: Լուծույթում պտուղները մնում են 2 օր: Երկրորդ լուծույթը բաղկացածէ Բոմեյի աերոմետրով43: խտություն ունեցող 0,8 կգ ծծմբական թթվից ն 29 են ապակյա, էմալապատ, լիտր ջրից: Այս լուծույթը պատրաստում կավե կամ փայտյատարայի մեջ: Սպիտակեցումըկատարվում է հետնյալ կերպ. զամբյուղի կամ փայտյա արկղի մեջ լցնում են պտուղները, այնուհետն՝ 50 լիտր առաջին լուծույթից, ապա ավելացնում երկրորդ լուծույթը (կրկին 50 լիտր), պատրաստում խառնուրդ: Պտուղներով լի 15-20 կգ-անոց տարան 10 վայրկյանովիջեցնում են ստացվածխառնուրդիմեջ, հետո` մաքուր ջրի մեջ: Պտուղներըսպիտակեցնելուցն լվանալուց հետո օրը երեք անգամխառնելովչորացնում են չորանոցում: Չորացվող պտուղները պետք է կազմեն 10 սմ շերտ: Չորացումըկատարվումէ 15 օրում սալահատահաստությամբ

7-10 ն ավելիօր է: Ծաղկմանժամկետներիտարբերությունը Հայաստանում ընկուզենինծաղկումԷ ապրիլի կեսերիցմինչն մայիսի կեսերը, այսինքն` ամենաանձրնառատ ժամանակահատվածում, ինչի արդյունքում ընկուզենինհաճախցածր բերք է տալիս: Ընկուզենինունի ճյուղագոյացմանհզոր հատկություն,գրեթեչունի ձնավորման կարիք: Ընկուզենու ճյուղերի աճը վեգետատիվ շրջանում

կի, բրեզենտի, փայտյա դարակների վրա: Պտուղներին զուգահեռ

չորացնումեն նան դրանցպտղապատիճները: Ընկուզակվոիների պտուղները պահունակեն: Չոր ն ոչ բարձր ջերմաստիճանայինպայմաններումպահվում են շատ երկար` մեկ 0 "Շ ջերմաստիճանային տարի:Պտղասառնարաններում պայմաններում պտուղներըհնարավոր է պահել 2-3 տարի: Այս խմբիներկայացուցիչներիպտուղներնաչքի են ընկնումնան փոխադրունակությամբ:

ընթանում Է ոչ հավասարաչափ:Հայաստանում դիտվում է կու, հազվադեպ՝երեք շրջան:

ԸՆԿՈՒԶԵՆԻ

«ր-«աոն ոս աարԷ աատցեր արքայականտեսակը:

Լո տեսակ,

Ընկուզազգիների

կան

Ո

ընտանիքի Ընկուզենու

կամ

ցեղն

ընդգրկումէ լոլո

գոնախալեռնային ԹԱԸնկուզենին մշակվումէ հանրապետության տում, Վայոց ձորում, Տավուշի, Սյունիքի,Լոռու մարգերում: | Այնհզորաճծառ է՝ 20-25 մետր բարձրությամբ: ՆերկայումսՀաւյաստանումմշակում են նան 4-6 մետր բարձրությամբընկուզենիներ, 5 հանդիպումեն ողկույզներով բերք տվող ձներ: տեղականհզորաճ հարկայնություն,լայն գնդածառերի սաղարթնունի արտահայտված ձն է կամ լայն բրգաձն:Տերններըբարդ են, կենտ փետրաձն,50-60 "սմ, երբեմն`1 մետր երկարությամբ:Տերններիվրա դասավորվածեն բույսէշբաժանասեռ օվալաձն տերնակիցները: Ընկուզենին միատուն են մեկ արական առաջանում ծաղիկներով, ծաղիկները՝ կատվիկները, տերնածոցերում, տարեկանճյուղերի իսկ իգականծաղիկներըմանր 'են, դեղնավուն, գտնվում են տարեկանաճերի գագաթում:Ընկուզե"նին ինքնաֆերտիլ է, մասամբ`տարաֆերտիլ:Միննույն ծառի վրա "արական ն իգականծաղիկներըհիմնականում ծաղկումեն ոչ միածաժամանակ:Այս տատանումներնավելի ակնառուեն երիտասարդ ն մոտ են կախված տվյալ սորտի առանձնահատկություններից: "երի '

մ

|

աճման

եր-

Առաջինըսկսվում է ապրիլիկեսերիցն հաւտկապես ուժեղանում մայիսի կեսերին,ընթանումէ ջերմաստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց: Երկրորդ աճը սկսվումէ հունիսիվերջին ն ավարտվումհուլիսին գագաթայինբողբոջի առաջացմամբ:Երրորդաճը, կախվածջերմաստիճանիցն հատկապեսհողի խոնավությունից, սկսվում է օգոստոսի կեսերին ն ավարտվում սեպտեմբերին:Աճման շրջաններն առավել ցայտուն են երիտասարդծառերին հատկապեսսերմնաբույսերիմոտ (նկ. 9): Հանրապետությունում կարելի է առանձնացնելընկուզենիներ, որոնք ունեն ողկուզաձնկամհասկանմանպտղաբերում: Դրանցվրա իգականծաղիկներն պտուղներեն առաջանում ոչ միայն տվյալ տարվաշիվերի գագաթին,այլն կողայինպտղաբողբոջներից: Ընկուզենին պահանջկոտչէ հողի նկատմամբ,լավ աճում է ջրաթափանցհողերում, խոնավասերէ, քարքարոտ հողերում նս կարող Է աճել: Դիմանում է -28 (-26) "Շ ցրտին: Ընկուզենինապրումէ 200-300 տարի,իսկ դրա ցածրաճձները 60-80 տարի: ձները սկսում են բերք տալ 10-15-րդ, պատվաստվածները՝6-8-րդ, իսկ ցածրաճ ձները՝ 2-րդ տարում: Ընկուզեձները առատ բերք են տալիս մինչն 50-70, իսկ ցածնու բարձրաճ րաճները` 30-40 տարի, բարձրաճների դեպքում մեկ ծառից ստացտոննա բերք, իսկ ցածրաճվում է մոտ կգ, հեկտարից 100-400 15-20 ն ների դեպքում սնման 8:48 է` մ՛, մ՛, մ՛, 77 մ-: մակերեսն բերք:Ընկուզենու Հայաստանումկան ընկուզենու 100-ից ավելի տեղականձներ, որոնք միմյանցիցտարբերվումեն ընկույզի մեծությամբ,կշռով, ձնով, կեղնիհաստությամբն գույնով,ներքին մակերեսով,միջնապատերիձնով, միջուկի՝ կեղնից անջատվելուհատկությամբ,միջուկի ելունքով (տատանվում է 22,8-71,4 26-իսահմաններում)ընկույզի պարունակության լիցքով, միջուկի թաղանթիգույնով, պտղամսի համով,քիմիականկազմով: Ընկուզենուպտղիքաշը 3,7-17,8 գրամ է:

լուսասեր,

Բարձրաճ

համապատասխանաբար 50-60 կգ 18-30 տոննա ամրությամբ,

Հայաստանում շրջանացվածեն ընկուզենու Գառնիի,Նորքի, Աշտարակի,Իդեալ, Բոմբա,Կլորավուն, Կլոր ձվաձե,Տափակ-կլորավուն, Հավասարաչաւի զարգացածկլոիավուն,Օվալաձն, էայն օվալաձն,Նեղ օվալաձնսորտերը:

Հ

ներըկարելի է օգտագործելխպիպհիվանդության դեմ. ե) Բ վիտամինիմեծ քանակությամբ. 0.03 մգօծԲ վիտաճինպաԺամարունակողպտուղները կարելիէ օգտագործելանպտղության նակ. զ) պահունի.պտուղներըդիմացկունեն պտղացեցինկատմամբ ն մառանում պահվում են 2-3 տարի. է) հաստակեղն(կռու). այս խմբի պտուղներնօգտագործվումեն մուրաբա պատրաստելու համար, միջուկը դժվարությամբէ անջատվում: Հաստակեղն ընկույզներիբերքահավաքըկատարվում է հուլիսին, երբ ընկույզիմիջուկըգտնվում է կիսալորձունքային վիճակում: ՏԽԼԵՆԻ

«3

ֆ'

Նկ.

9.

Ընկուզենի.

արականծաղկաբույլկ̀ատվիկ,2. իգականծաղիկներ,3. ընթացիկտարվա աճ պտուղներով,4. ճաքճքողէկզոկարպովպտուղ, 5. պտուղ` միջուկով, 8. պտղի ներքին փայտացածշերտ, 7. պտղիարտաքինկանաչ շերտ: 1.

`. ..

`

Սորտերնըստ քիմիականկազմիլինումեն այ)բարձրյուղատու. համաձայնհամաշխարհային.ստանդարտների՝ տարբերումեն շատ բարձր յուղատու (70,1 օծ ն ավելի), բարձր յուղատու (65,1-70,0 օծ), միջին յուղատու (60,1-65,0 98),ցածր յուղատու (80 46 ն ավելի) ձները. Բ) սպիտակուցիմեժ քանակությամբ. կան ձներ,որոնք պարունակում են 20-23,12 օօ սպիտակուցներ, բայց 3-4 օօ շաքարներ. դրանք ակարեն դիաբետով հիվանդներին. են 50-60 օՓ այս խճբի պտուղներըպարունակում ւ| գ) սեղանի. 10-15 5-10 Գծ սպիտակուցներ, րպեր, ածխաջրատներ. 0,5-2 մգ:6 յոդ պաիունակող քանակությամբ, պտուղդ)յոդի մեժ

ր

ՏխլազգիներիընտանիքիՏխլենի ցեղն ընդգրկումէ 12 տեսակ: Հայաստանումշրջանացվածեն տխլենի սովորական,խոշորապտուղ ն ծառանման տեսակներիտեղականսորտերը: Տխլենին մշակվում է հանրապետությաննախալեռնայինգոտում, Վայոցձորում,Տավուշի, Սյունիքի,Լոռու մարզերում: Տխլենու որոշ սորտեր միջակաճծառերեն՝ 5-10 մետրբարձրությամբ, որոշ սորտեր՝ թփեր՝2-3 մետր բարձրությամբ, հովանոցանման սաղարթով:Տերնները լայն օվալաձն են, թավոտ,մուգ կանաչ: Տխլենին միատուն,բաժանասեռ ծաղիկներովբույս է, արականծաղիկները՝ կատվիկները,գտնվում են մեկ տարեկան ճյուղերի տերնածոցե41

րում, իսկ իգականծաղիկներըսուր են, սռնակը վերջանումէ երկճյուղանիկարմիրկամ դեղնավունսպիով,գտնվում են տերնածոցերում: Տխլենին հիմնականում ինքնափոշոտվողէ, սակայն բարձր բերք ստանալու համար պահանջումէ խաչաձնփոշուում: Տխլենին ամենաշուտծաղկող բույսերիցէ (ծաղկում է փետրւլարին,մարտին), (նկ. 10): պտուղներըհասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին Տխլենին ապրումէ 120 տարի, սկսում է բերք տալ 3-4-րդ տարում, արտադրական բերքատվությանշրջանը 40-50 տարի է, մեկ 5-10 թուփը տալիս է կգ, իսկ ծառանման ձները՝ 20-25 կգ բերք: Բերքատվությունըհեկտարից6-7 տոննա է: Ցխլենու սնման մակերեսնէ` 5:3 մշ,403 մշ,452,5 մ՞:

ՆՇԵՆԻ :

ՎարդազգիներիընտանիքիՆշենու ցեղն ընդգրկումէ 40 տեսակ: Սորտառաջացմանը մեծապեսնպաստել են նշենի սովորական,

|

|

|

Նկ.10. Տխլենի:

| |

Տխլենին մեղմ կլիմայի, ջերմասեր, խոնավասեր,ստվերատար

է, լավ աճում է ջրաթափանց,օդաթափանց,սննդանյութերով հարուստ, խոնավ, կավավազային սիրում է գորշ, անտառայինծագմանհողեր, դիմանումէ -22 Շ ցրտին: բույս

հողերում,

թզուկային,նաիրյան,ֆենցլի տեսակները: Նշենու սորտերի մի մասըմիջակաճծառերեն՝ 4-8 մետր բարձրությամբ,իսկ որոշ սորտեր1-1,5 մետր բարձրությամբթփեր են: Նշենու սաղարթը գնդաձն է կամ բրգաձն, բազմաթիվճյուղավորումներով, ծաղիկներըերկսեռ են, խոշոր, սպիտակ կամ վարդագույն,խաչաձն փոշոտվող: Նշենու ծաղիկները ն տերնները միաժամանակ են բացվում: Շուտ է ծաղկում՝ տխլենուց, հոնենուցհետո, ցածրաճձների մոտ հանդիպումեն նան ուշ ծաղկող սորտեր: Տերնեները նշտարաձն են, հիմքում ունեն փոքր երիկամաձնգեղձիկներ, որոնք արտազատելով հատուկ, քաղցր, բուրավետ նյութեր՝գրավում են միջատներին: Նշենին պտղաբերումէ միամյակամ բազմամյաճյուղերիվրա: Պտուղը կորիզապտուղ է (նկ. 11): Նշենու միջակաճձներնապրում են 70-80, դրա ցածրաճձները՝ 30-40 տարի, արտադրականբերք է տալիսհամապատասխանաբար 30-40 ն 20-25 տարի: Նշենին սկսում է բերք տալ 2-4-րդ տարում, մեկ ծառիցստացվում է 20-25 կգ, հեկտարից` 13-15 տոննա, իսկ ցածրաճձներից՝ 10ՂՏ կզ, հեկտարից՝ 10-20 տոննա բերք: Նշենու սնման մակերեսնէ` 53 մ", 644 մ:

ն օծանելիկիրառությունունի արդլունաբերության, դեղագործության մեջ: քի արւոադրության է: ՍորտերըբաժանՆչենու սորտերիմեծ մասըքաղցրակորիգ ն հաստակեղնխմբերի: վում են բարակակեղն

ՊԻՍՏԱԿԵՆԻ

Նկ.

մեկ տարեկանվրա

11. Նշենի. 2.

4. ճյուղերի գտնվող ծաղիկները, շարունակողաճեր, 3. եռամյա շարունակողաճով, 6. կանաչ ճլուղ՝ պտղաբերմանփուլում,4. ճյուղ` պտուղներով, կ կտրվածք,8. Ա երկայնական երկսերձափն պատլի Խոր ԱԱ

աոա

րաելիԱՄ"

ջերմասեր,մեղմ կլիմայիբույս է, դիՆշենին չորադիմացկուն, "Շ ցրտին, լավ է աճում թեթնմեխանիկական կազհողերում:Աճը դանդաղում մով, հումուսովհարուստ, կարբոնատային ունեցող է ծանր կավայինն ստորգետնյաջրերի բարձր մակարդակ մանում է -25 (-22)

հողերում:

է

գոտում, նախալեռնային Նշենին մշակվում հանրապետության Լոռու ճարզերում: Սյունիքի, Վայոցձորում,Տավուշի, են նշենու Դեսերտնի,Նիկիտսկի Հայաստանումշրջանացված պարու62, Ողջաբերդի (7) սորտերը: Լինում են դառնակորիզներ. մեծ են Ստանում են օօ որը նշաձեթ, ամիզդալինգլյուկոզիդ: Շակում

Աղտորազգիներիընտանիքի Պիստակենուցեղն ընդգրկում է տեսակ: Մորտառաջագմանը մասնակցել է միայն մեկ տեսակ՝ պիստակենիիսկականը: Պիստակենինկարող է մշակվել Հայսստանի գյուղատնտեսաշ0

կանբոլոր գոտիներում: Պիստակենին միջակամծառ է` 7-10 մետրբարձրությամբ, խիտ,

լայն գնդաձնսաղարթով:ՈՒնի գորշամոխրագույն,խոշոր կմախքային ճյուղեր: Ընձյուղներըմերկ են, հարթ, գորշ: Բողբոջներըմանր են, սուր, մուգ դարչնագույն: Տերնները բարդ են, փետրաձն,կազմված 3-5 տերնակիցներ, ունեն կաշվենման, հաստ, լայն օվալաձն, երբեմն նշտարաձն, կարճ Ծաղիկներըողկույզծաղկաբույլեն: Երկտուն բույս տերնակոթուններ: է: Պտուղըկորիզապտուղ է (նկ. 12): աղադիՊիստակենինչորադիմացկուն,երաշստադիճացկուն, մացկուն բույս է, հողի նկատմամբպահանջկոտչէ, աճում է քարքարուռ, չոր հողերում,դիմանում-3Յ5 (-30) Շ ցրտին: ապրումէ 700 ւոաիի,սկսումԷ բերք տալ 6-7-րդ, Պիստակենին իսկ պատվաստված ձները 4-5-րդ տարում, արտադրականբերք է

ՇԱԳԱՆԱԿԵՆԻ

տալիս 50 տարի,մեկ ծառիցստացվումէ 14-15 կգ, հեկտարից՝6,255 տոննա բերք: Պիստակենուսնման մակերեսնէ` 6:4 մ: Հայաստանումմասնավոր ֆերմերային տնտեսություններում ներկրվածսորտեր,որոնքշրջանացված հանդիպումեն պիստակենու ն փորձարկված չեն:

ՀաճարազգիներիընտանիքիՇագանակենուցեղն ընդգրկումէ տեսակ:Սորտառաջացմանը մեծապեսնպաստել են շագանակենի ամեմշակովինկամ եվրոպակակը,շագանակենիներճապոնականը, րիկյանը, չինականը: Սելեկցիայում արժեքավոր է շագանակենի ցածրաճը,որն աչքի է ընկնում պտուղների համային հատկանիշներով, դիմացկունէ սնկայինհիվանդությունների նկատմամբ: Շագանակենինտարածվածէ հանրապետության հյուսիսարնելյան գոտու ն Զանգեզուրի անտառներում, սորտերն արտադրության մեջ շրջանացվածչեն: Շագանակենինհզորաճծառ է (15-35 մետրբարձրությամբ)կամ թուփ (1,5-2 մետր բարձրությամբ):ՈՒնիխիտ, լայն կոնաձնսաղարթ: Հզորաճ ծառերիբունը կազմումէ 2 մետր: Կեղնը մոխրաշագանակագույն է, ճյուղերը` կարմրաշագանակագույն: Տերնեներըմիջին մեծուեն թյան (9-25 սմ), սուր եզրերով:Ծաղիկներըմանր են, բաժանասեռ: Արականծաղիկներըկատվիկներեն, իգականծաղիկներըմանր են, հավաքված հուրան ծաղկաբույլիմեջ: Պտղաբունն ունի 5,0-7,5 սմ տրամագիծ,արտաքինիցծածկված է փշերով, իսկ ներսից թավապատ է: Պտուղների հասունացման Ժամանակպտղաբունը, որտեղ կա 2-3 պտուղ, բացվում է: Պտուղները միասերճընկուզիկներեն՝ 2-5 սմ տրամագծովն 3-9, նան՝ 20-70 գրամքաշով: Ընկուզիկներըպատվածեն բարակ, մուգ շագանակագույնկեղնով, թավուտեն, սաղմըմեծ է, դեղնասպիտակ: ծաղկումէ հունիսիսկզբին,երբ օդի ջերմաստիՇագանակենին ճանը դառնումէ 20 "Շ ն ավելի: Փոշուտվումէ քամու միջոցով: Ծառը, որը բազմացել է սերմնաբույներով,սկսում է բերք տալ 3-15-րդ տարում, մացառներիցաճածները՝ 10-րդ, իսկ պատվաստվածները՝ 3-6-րդ տարում: Երկարակյացէ, ապրում է 200-300 տարի, իսկ թփերը`50-60 տարի:Բարձրաճ,50-60 տարեկանծառը տալիս է

|

|

արաք

Նկ.

12.

Պիստակենի.

իգականծաղիկներիչորս տարեկան 3. իգականծաղիկներ, ճյուղ(. 1. |լ, ր/ տարեկանաճեր) ծոցայինհուրաններով, 4. հասուն հուրան, պտուղների ծաղկատերե, գ) բ) վարսանդ, ա) ծաղկապատյան, 5. պտղիարտաքինտեսքը ն երկայնակի կտրվածքը: 2. վրծնածնճյուղավորում,

| | |

Ցու

ն ավելի բերք: Բ Բերքատվությունը վելի բերք: մեկ հեկտարից

կազմումէ

Շագանակենին տաք կլիճայիբույս է: Պտուղների հասունա ցման համար ծաղկմանժամկետիցսկսած ակհրաժեշտէ 2000-2300 «Շ ջերմաստիճանների գումար: Ծառը դիմանում է -25 (10) 'Շ

ԹԵՄԱ 7

|

ՀԱՏԱՊՏՂԱՑԻՆՆԵՐ

։

ջան

ցրտին:

Շագանակենինխոնավասեր է, վեգեւոացիայի ընթացքում հանջումէ 1000-1800 մմ տարեկանտեղումներ:Լավ աճում է

փով պա-

ՀԻոցթւոն գանակենին Արոբազմանում սերմերով,մացառներով հողերում: է

կանն

ն պատ-

եղանակով: Պատվաստի տեխնիկաննույնն է, ինչ ընկուզե-

Պտուղներըպարունակում են

44-54 օ6 ջուր, չոր պտղի մեջ կա

16-34 օծ օսլա, 7-17 օծ ածխաջրեր,8-11 օծ ճարպերն խնձորա-,կիտրոնա-,

13.91 սպիտակուցներ, օօ

կաթնաթթուներ:

Առաջադրանք 1. 2.

կում:

Թվարկելընկուզենուտեղականսորտերը: Նշել ընկուզավորների որ պտղատեսակներն են

3.

շուտ

ծաղ-

Դասակարգելընկուզավորների պտղատեսակներն ըստ երկարակեցության, բերքատվության առանձնահատկություկների: 4. Տալ ընկուզավորների ընդհանուր բնութագիրը:

Ներկայացուցիչներնեն գետնաելակենին, ելակենին,մորենին, մոշենին,հաղարջենին,կոկռոշենին,մասրենին,շողպարը, չիչխանը, բռնչին, կտտկենին,ծոցախակեռասը, հապալասենին, լիմոնաթուփը, րենին:

Ախ քույսերը մշակվում են խոնավ վայրերում` հանրապետուգոտում, Տավուշի, Լոռու մարզերում: թյաննախալեռնային Բնորոշեն հետնյալառանձնահատկությունները. 1. շատ շուտ են բերք տալիս. 2. բարձրբերքատու են. ն պահունակ չեն (բացի հաՅ. պտուղները փոխադրունակ ղարջիցն կոկռոշից). 4. հեշտությամբ վարակվումեն վիրուսայինհիվանդություններով, որոնք փոխանցվումեն մայր բույխիցդուստր օրգանիզմներին. 5. բազմացումըկատարվումէ յուրարմատեղանակով. 6. բերքահավաքն աշխատաւոարէ. 7. պտուղներըվաղահասեն,

.

արարը

րու-.

Հա

--

-

Շաաացաայշ-

ո.

են բեղիկները` սողացող, մազմզուկովծածկվածցողունառաջանում են վեգետատիվ բողբոջով.վերջինսխոնավ ները,որոնքավաիւովում հողի հետ շփվելիս կազմավորումէ դուստր օրգանիզմ:Բեղիկներն են 1 ւոարեկանբույսի մուռ մայիսիկեսերիցմինչն հոկառաջանում Մեկ բույսը, կախտեմբերի վերջն ընկած Ժամանակահատվածում: կարող է առաջացնել20-25 բեղիկ, ված կլիմայականպայմաններից,

արմաւոներըհողումշատ չեն խորանում,ուստի պահանջում են հաճախակի ջրումներ: Հատառւպտուղները լավ աճում են հարթ, քամուց պաշւոպանված, բավարար խոնավությամբապահովվածտարածքներում, փուխր, սննդանյութերով հարուստ, օդաթաւիանցհողերում: Ստորգետնյաջրերի մակարդակըչպետք է գերազանցի75 սմ, զգայուն են 8.

իսկ յուրաքանչյուրբեղիկի վրա առաջանումեն 4-5 դուստր բույսեր: վրա Տնկման համար պիտանիեն բեղիկների1-2 ճյուղավորության դուստր բույսերը: 1 հեկտարմայրուտիցմթերումեն 300առաջացած 500 հազարսածիլ: Այս բույսերըռեմոնտանտ են՝ 1 վեգետացիայիընթացքում2-3 անգամթերք են տալիս: Գեներատիվբողբոջներնառաջանումեն տեԾաղկակիրընձյուղներըերկար են ն առավել ցրտարնածոցերում: հավասարեն տերնայինվարդիճացկուն,եթե իրենց երկարությամբ 30-40 օր հետո: է վեգետացիանսկսվելուց դակին: Ծաղկումը սկսվում են հասունանում 860-100 ծաղկումիցմեկ են, գրամ Պտուղները ն հետո` մայիսի 10-15-ից շարունակվումմինչն հունիսի վերջ, ամիս իսկ ռեմոնտանտ սորտերըհ̀ուլիսից մինչն ուշ աշուն որոշ ընդմիջումներով: Գետնաելակը միատուն, երկսեռ ծաղիկներով,մեծ մասամբ ինքնափոշուովողբույս է: Բարձր բերք ստացվում է դրա խաչաճնփո-

օդի ն հողի չորության նկատմամբ,վնասվումեն գերխոնավությունից-

Հատապտուղներըպարունակումեն 8-10 06 ածխաջրատներ, 60-80 մգօծ6 վիտամինՕՇ(սն հաղարջինը400 մգօծէ), պեկտիններ,1,5 օծ թթուներ,Բ, Բ ն այլ միկրոտարրեր: Հատապտուղներըպահունակ ն փոխադրունակչեն, պահվում են միայնխորը սառեցմանպայմաններում:Պտղասառնարաններում կարելի է պահել 2-3 շաբաթ, մնացած հատահաղարջը, պտուղները`1,5 շաբաթ:

կոկռոշը

ԳԵՏՆԱԵԼԱԿ

աստ

ԵՎ ԵԼԱԿ

շուդումից:

Ելակը երկտուն, բաժանասեռծաղիկներով բույս է, բերքատվություննավելի ցածր Է, քան գետնաելակինը:Պտուղներըմանուշաեն, հաճելիբույրով: կագույն-կարմիր Գետնաելակնու ելակըապրումեն 7-8 տարի,սակայնմիննույն

տարածքումկարելի է աճեցնել մինչն 3-4 ւուսրի: Սկսում են բերք տալ 2-րդ տարում,1 բույսիցստացվումէ 200 գրամ,իսկ մեկ հեկտարից՝ 7-26 տոննա բերք: Դրանցսնման մակերեսնէ` 0,8»«0,2 մ, 0,9«0,25 մ, մ: Դիմանում են -18 "Շ ցրտին: Լուսասեր են, 0,620,3 մշ, 0,802 խոնավասեր: սորտերնեն՝ Հայաստանումշրջանացված » սորտ է, պտուղներըխոշոր են, ռուսական հին Ռոշչինակայա. 20 գրամ,կոնաճնեն, են 8-8 գրամ,իսկ առաջինպտուղները՝ կշռում փայլուն, սերբաց կարմիր, լայն կողավոր, երբեմն՝անկանոնձներով, սպիընկած:Պտղամիսը մերը՝ դեղին,պտղամսիմեջ թեթնակիներս նուրբբուրմունքով:Ցածրատակէ, եզրերում՝վարդագույն,հյութալի, դիր գոտում հասունանում է մայիսի երկրորդ տասնօրյակում,նախալեռնայինն լեռնայինգուտում`20-30 օր ուշ (նկ.14):

ընտանիքի Վարդայիններիենթաընտանիքի Վարդազգիների ն Ելակիցեղնընդգիկումէ 30 տեսակ: Գետնաելակի

Գետնաելակը ն ելակը բազմամյա խոտանման, մշտադալար, աճով թույլ բույսեր են, ունեն փնջաձնարմատայինհամակարգ:Այս բույսերիստորգեւտնյա մասը միամյա կարճացողունեղջյուրներեն, որոնք ունեն երկար կոթուններով,եռաբլթակտերեներ: Ցողունը ավարտվում է բողբոջով(սրտիկով): Վերին տերնածոցային բողբոջից

|

Ձենգա-Զենգամա.գերմանական սորտ է, պտուդներըսեպաաղյուսակարմիր կամմուգ կարմիր,փայլուն, սերմերը՝պտղամսիմեջ ներս ընկած: Առաջինպտուղներըկշռում են 20-25 գրամ, միջինքաշն է 9-14 գրամ:Միջա- ն ուշահաս սորտ է: Ռւնի աղանդերայինբարձր համայինհատկանիշներ (նկ. 13): Սպիտականաճասային.ամերիկյանսորտ է, պտուղները կիսակլոր վզիկով են, թույլ վարդագույնկամ սպիտակ,ամուր սպիտակ պտղամսով, ունեն բարձրհամայինհատկանիշներ, սերմերըկարմիր են, մակերեսային:Միջահասէ, անընկալունակսնկայինհիվանդություններինկատմամբ,ցրտադիմացկուն,միջակբերքատու(նկ, 44): «

ձն կամ կլոր-կոնաձնեն,

.

սորտեր. Նկ. 44. Գետնաելակի ա) Սպիտականանասային,բ) Ռոշչինսկայա:

Պոոչիֆին.ստացվելէ Անգլիայում:Շրջանացվածէ ՀՀ Շիրակի Բույսը բարձր է, խիտտերնամարզում,Արարատյանհարթավայրում: կոնաձն է, միջին մեծության Պտուղը տարածված: կալած, թեթասկի թթվաշաքաղցր:Բույրն ուժեղ է, դուրե(15 գրամ), մուգ վարդագույն, կան: Միջակ բերքատու սորտ է, մեկ հեկւտարիցստացվում է 5-6 տոննա բերք: Աճում է բոլոր տիպիհոդերում,դիմացկունէ հիվանդություններինկատմամբ: « սորտ է: Բու Ռեդգոնտլետ,շոտլանդականցրտադիմացկուն ու է, միջակ ճյուղավորված:Տերնակիրներն սը միջին բարձրության են կամ մեկը մյուսից բիչ ցածր: իրար հավասար ծաղկակիրներն Ծաղիկները խոշոր են, երկսեռ: Պտուղը հաճախ լայն կոնաձն է, առանց վզիկի, կշռում է մուտ 12 գրամ, պտղամիսը մուգ վարդագույն համային հատկանիշնեէ, ամուր, հյութալի,օժտված աղանդերային հով: Ինքնափոշուովողէ (նկ. 13): Ելակենուներկրվածսորտերիցեն Հոնիոյը,Ջնելը: »

բ)

ա) Նկ. 13. Գետնաելակի սորտեր.

ա)ԶենգաԶենգանա,բ) ՌեդգոնտլետՀենինականի, ստացել է Ս.Լ. Ագուլյանը՝Լուի Գոտիե ն Միսովկա սորտերի տրամախաչումից: Առաջին՝ձվակոնաձնվզիկով, պտղի քաշը 35-40 գրամ է, հաջորդներըկոնաձնեն, մակերեսըթ̀եթնկողավոր, վառ նարնջակարմիր,փայլուն: Սերմերըդեղնանարնջագույն են, խիտ, պտղամսիմեջ թեթնակիներս ընկած:Պտղամիսըբաց վարդագույն է՝ պտղիեզրում մգացող,թթվաշաքաղցր:Պւսրունակումէ 8,2 օ6 շաքարներ ն 0,78 «6 թթուներ:Պիտանիէ թարմ վիճակում,մուրաբա պատրաստելուն խորը սառեցմանհամար: Որակականցուցանիշները կազմում են 4-5 բալ: Լեռնայինգոտում հասունանում է հունիսի առաջինտասնօրյակում,ցածրադիրգոտում` մայիսիերկրորդկեսին: «

| |

«ատար ԷԸ նագնյաԸնոայա՞շոարր կարո» բոաաաաանրարա

Կա աաա: Աաաագ

ծ...

ՄՈՐԵՆԻ

ծագումունի, պտուղներըխոշոր Մալբորո..հյուսիսամերիկյան են, օվալաձն,հավասարաչաւի, բաց կարմիր: ՊտղամիսըթթվաշաՊտուղներըհասուէ քացր է, աչքի ընկնումփոխադրունակությաճբ: նանում են հուլիսի սկզբին(նկ, 15):

ԵՎ ՄՈՇԵՆԻ

-

Վարդազգիներիընտանիքի Վարդայինների ենթաընտանիքի Մորենուն Մոշենուցեղն ընդգրկումէ 120-իցավելի տեսակ: Մորենինն մոշենին 1,5 մեւոր բարձրությամբկիսաթփեր են: Մորենու արմատային հավելյալ բողբոջներից առաջանում են վերզեւտնյաճյուղեր, որոնք ունեն 2 տարվա կյանք. պտղաբերելուց հեւտո չորանում են: Մորենու հասունացածշիվերն ունեն մոխրաշագանակագույն երանգ, փշապատ են, շիվերի աճի հետ փշերը նվազումեն: Մորենինունի երկսեռ ծաղիկներ,ուշ է ծաղկում,չի ցրտահարվում գարնանայինցրտերից, ծաղիկներնէնտոմոֆիլեն, մեծ մասամբ՝խաՏերնները փետրաձն,են, ճյուղի կամ 5-ական: իա. 3-ական Պտղի քաշը՝2-5,5 գրամ է: Մոշենինունի մագլցող ն կանգունցողուններով ձներ- Ցողունները փշապատեն, արմատներնավելի խորն են, քան մորենունը: ճյուղերնապրում են 2 տարի, ծաղկաբույլը. հուրան Մին)պտուղնե քաշը 3-12 գրամ է, համը' Մորենինբազմանումէ արմատային մացառներով,արմատային կտրոններով,գլխիկորանդալիսով,կանաչ կտրոններովն թփի կիսվելու եղանակով: Սորենին, մոշենին, հաղարջենինդիմանում են -25 (-22) "Շ ցրտին: Մորենինե մոշենինապրում են 12 սուրի: Սկսում են բերք տալ 2-3-րդ տարում, 1 թփիցստացվումԷ 3-4 կգ, հեկտարից՝20 տոննա ն ավելիբերք: Մորենուն մոշենուսնման մակերեսնէ` 2-1 42Հայաստանումմորենուշրջանացվածսորտերնեն`

աա ԱԱ ԿԻԱ Անատննն

ամն

է,

Նկ. Ր

լ

15. Մորենուսորտեր.

"Ր

ա, 3.

Ա

ական,

4.

ՊԱԵՐՊԻ ստԿ

նա:

պտուղները2-3 ստացվել Նովոկիտայսկայա. է ՈՒկրաինայում, գրամ են, խոշոր, կոնաձն,կարմիր,կորիգները՝մի փոքր ներս ընկած պտղամսիմեջ, բարձրբերքատուսորտ է (նկ. 15): ախ սորտն աչքի է ընկնումիր ռեմոնտանտ բնույԱնգլիական. ընթացքումկարող է բերք տալ երկրորդանթով.վեգեւտացիայի գամ:Պտուղները շատ խոշոր են, մորենունհատուկ կարմիրգունավորմամբ,անփայլ, երկարավուն:Պտուղները հասունանալիս չեն թափվում,պտղամիսըհյութալիէ, թթվաշաքաղցր:Հասունանում է հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում, բերքատվությունըմեկ թփից1.5-2 կիլոգրամ է (նկ. 15): .

.

|

Նովոստ Կուզմինա.սորտը ստացել է Ն.Վ. Կուզմինը:Բարձր Թուփը միջին բարձբերքատու է, վաղահաս,ցրտադիմացկուն: են հասնում 2-2,2 մ: Տարեկան է, Շիվերը րության կիսականգուն: են: են, մուգ մանուշակագույն, Փշերը շատ աճերը մոխրագույն Պտուղներըկոնաձն են, տերններըխոշոր են, կանաչաոսկեգույն: կարմիր,սերմերը՝խիտ,միջինչափի: Մորենու ներկրվածսորտերից են Ջնելը, Աննան, Ժակլինը,մռաաա. .

ՀԱՂԱՐՋԵՆԻ

Հաղարջենին ն կոկռոշենին բազմանում են փայտացածն կանաչ կտրոններով,թփիկիսվելուվ կամ անդալիսով: Հաղարջենուսորտերնեն. լիա բերքատու.պտուղներըկլորավուն եռ, 12 գրաճքաշով, -

փայլուն,միջակ մեծության: ոդկույզներով,պտղամիսը կանաչավուն է, թթվաշաքաղցր, բուրավետ:Հասունանում է հունիսիվերջինսկզբին, օգտագործվում նան վերամշակվածվիճակում սն,

տ.

պտուղները

Կրանդալ.հյուսիսամերիկյ/"սորտ է, խոշոր են, կլորավուն,սն կամծիրանագույն,աչքի են ընկնումշաքարների, թթուհասուների, բուրավետ նյութերի ն Շ վիտամինիպարունակությամբ, նանում են հուլիսի վերջին(նկ.Ղ6): Ացիղենբլակ. թուփըհավաքվածէ, ողկույզը՝երկար,պտուղեն՝ 1,2-1,4 գրամքաշով, սն, փայլուն,թթվաշաներըմիջին մ0ցոփյան Պտուղներըհասունանում են հունիսիվերքաղցր, բույլ-բուրմունքով: Է, թփից ստանում են սկզբին:Թուփը ցրտադիմացկուն 9ին-հուլիսի տոննա ,6 մեկ հեկտարից՝ բերք: Պւոուղներն մինչն չպես թարմ,այնպես էլ վերամշակված վիճակում: »

՛

ծգտագոր

վումթ.

Քարբեկազգրսերի կամ ԿոկռոշազգիներիընտանիքիՀաղարջեկի ցեղն ընդգիկումէ 3 ենթացեղ,112 տեսակ: Հաղարջենինն կոկռոշենին2 մետր բարձրությամբթփեր են՝ աղեղնաձնճյուղերով,տերններըխոշոր են, բլթակավոր,ատամնաներսի կողմիցպատված վոր, կոկռոշենումոտ դրանք տերնաթիթեղի են մազմզուկներով: Կոկռոշենու շիվերը փշապատ են։՝ 1-2-ական ծաղկաբողբոջներն առաջանումեն մեկ տարեկան ն բազմամյաճյուղերի տերնածոցերում: Ծաղիկներըմանր են, կանաչադեղնավուն,ողկույզ ծաղկաբույլով, երկսեռ, ինքնափոշոտվող:Պտուղներըկշռում են 4-25 գրամ: Սն հաղարջենու տերնները, բողբոջները, պտուղներն ունեն յուրադիմանում -35 (-30) "Շ ցրտին: հատուկ հոտ: Կոկռոշենին 2-4Այս բույսերն ապրումեն 18-25 տարի,սկսումեն բերք տալ րդ տարում,հաղարջենումեկ թփից ստացվում է 3-4 կգ, հեկտարից՝ 20 տոննա ե ավելի բերք,կոկռոշենու թփից` 14-15 կգ, հեկտարից՝60 ն կոկռոշենուսնման մակերեսնէ` 2,5:1,5 տոննա Հաղարջենու

է

մ: մշ,2:1,25բերք:

Ն

Նկ, 16. Հաղարջենուսորտեր. 1.

Հոլանդական կարմիր,2. Կրանդալ, բերքատու: 3.Լիա

Հլանդական կարմիր.պտուղներըկարմիրեն, կլորավուն,0,8 գրամ քաշով, երկարավուն ողկույզներով: Պտղամիսը հյութալի է, թարմացնող,թթվաշաքաղցր:Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակվածվիճակում:Պտուղներըհասունանում են հունիսիկեսին(նկ.16): Կովկասյան.անհայտծագմանսորտ է: Առաջինբերքը տալիս է 3-4-րդ տարում, հասուն պտուղներըչեն թափվում:Ռեմոնտանտ բույս է: Պտուղներըմանր են, հաճելի համով,կարմիր,օգտագործվում են թարմ ն վերամշակված վիճակում: Բարձր բերքատու սորտ է: .

.

Թուփը բարձրէ, կանգունէ աճի առաջինտարում: Շիվերըբաց շաեն, տերնները՝միջակմեծության,կանաչ, հնգաբլթակ, գանակագույն 4-րդ ն 5-րդ բլթակներըլավ են արտահայտված,միջին բլթակնիր մեծությամբգերազանցումէ կողայիններին:Տերնների եզրերի ատամեն, սուր: ներըմիջակմեծության

բերքի անցմանշրջանի տարբերում են շատ վաղահաս (սկսում բերիքտալ 2-րդ (հաբում), վաղտհաս.(3-4-րդ հարում), միջահաս(5-րդ տարում),ուշահաս(8-րդտարում ն ավելիուշ) կոկռոշեռու սորտերը: Հայաստանումկոկռոշենու սորտերնեն. շրջանացված Խաուտոն. չորադիմացկունԷ, պտուղներն ունեն ինչն 1,5 գրամքաշ, վարդագույնեն, կարմիր,թթվաշաքաղցր,հասունանում են հուլիսի երկրորդտասնօրյակիցմինչն օգոստոսիսկիզբնընկած Ժամանակահատվածում, օգտագործվումեն թարմ ն վերամշակվածվիճակում (նկ. 17): Կանաչշշածն. պտուղներըխոշոր են, երկար օվալաձն,կանաչ, մաշկը նուրբ է, հարթ մակերեսով,պտղամիսը կանաչավունէ, հյութալի,թթվաշաքաղցր, բուրավետ: Հասունանում է հուլիսիվերջին, ն օգտագործվումթարմ վերամշակվածվիճակում(նկ. 17): Ըստ

են

-

«

ԿՈԿՌՈՇԵՆԻ

.

ընտանիքիԿոկռոշենուցեղն ընդգրկում է Կոկռոշազգիների

տեսակ:

սորտերըբաժանվումեն պտղիգունավորման՝ կոկռոշենու սն ն կարմիր: 4 խմբի՝ կանաչ,կանաչասպիտակ, Ըստ ծագման՝լինում են եվրոպականճպտուղները խոշոր են, երկարությունը՝5,0 սմ, սկսում են բերք տալ 3-4-րդ տարում, ունեն շիվառաջացմանթույլ ունակություն, կտրոններով չեն բազմանում), ամերիկյան,ամերիկյանիԱ եվրոպականիխաչասերումիցստացված բարձրբերքատու են): սորտեր(ունեն բարձրցրտադիմացկունություն, Ըստ բերքատվության կոկռոշենու սորտերը լինում են բարձր բերքատու(ստացվում 25տ/հա ն ավելի բերք), բերքատու(բերքատվությունը՝ 15-25 տ/հա), միջակ բերքատու (6-45 տ/հա), ցածր բերքատու (մինչն8 տ/հա): Ըստ պտղիչափերի՝լինում են շատ խոշոր:(8 գիամե ավելի), (3-4 գրամ), գրամ), խոշոր (5-8 գրամ), միջակից միջակիժցածր(2-3 գրամ), մամր(1-2 գրամ),շամ մանրը(1 գրամից Ըստ

է

|

բարձր (4-5

պակաս):

|

միջակ

.

1.

Նկ. 47. Կոկռոշենուսորտեր. աաակարցաանոնրոաւոե-

Կոկռոշենու ներկրված սորտերից են Բլաք Վելվեթը, Ինվիք-

տան:

մ Հատապաղայինների օգտագործումը արոր գինեգործության Հ արարո

Մորենու պտուղներըհասունանում են ոչ միաժամանակ,ինչը խնդիրներէ առաջացնումգինի պատրաստելիս,քանի որ մորենու հյութը երկար չի կարելի պահել: Գինեգործությանմեջ օգտագործում են մորենու կարմրապտուղսորտերը, հասուն պտուղները: Բերքահավաքի ժամանակօգտագործումեն փայտյա դույլեր: Քաղցր մորենու

թնդուգինինպարունակումէ 15 96 շաքարներն 8 գ/դմ՝թթվություն, 9-ի չափով ավելացնումեն լոթյունը 16 96 է: Մորենու հյութին ռաճրգուհյութ: է 10 75 Քաղցր մոշենու գինու թնդությունը16 Չ6 է, պարունակում 26-ի չափով ավելացնում շաքարներ ն 8 գ/դմ՝թթվություն:Հյութին են կապույտհապալասիհյութ: Գետնաելակին ելակի գինին ունի 16 «6 թնդություն,16 76 շաքարներ ն 8 գ/դմ՝թթվություն:Հյութին 20 «6-ի չափով ավելացվումէ երանգ: լոռամրգու,հապալասիհյութ: Գինին ունի կարմրավարդագույն 100 կգ պտղիցստացնումեն 65 լիտր հյութ: Կոկռոշենու կարմիր սորտերից ստացվում է կարմիր գինի, երկարպահելուց հետո այն ստանում Է ոսկեդեղինգույն, կանաչավուն են կանաչ, սպիտակ ն դեղին գինի ստանալու համար օգտագործվում 75-80 է լիտր հյութ: կգ պտղից ստացվում սորտերը: են ստանում սեղանիչոր ն քաղցր գինիներ: 100 Հաղարջենուց 63-70 լիտր հյութ: Սն հաղարջիգինինպարուկգ պտղից ստացվում է նակում է 16 26 թնդություն, օօ շաքարներն 8 գ/դմ թթվություն: հաղարջիգինին ունի 16 Չծ թնդություն,10 96 շաքարներն 7 է, իսկ սն հաղարջիգինին գ/դմ: թթվություն,բաց շագանակագույն

ԹԵՄԱ 8

ՉՈՐ ՄԵՐՁԱՐԵՎԱԴԱՐՁԱՅԻՆՆԵՐ

Ներկայացուցիչներն են նռնենին, թզենին, արնելյան կամ ճապոնականխուրման, ձիթենին, թթենին, փշատենին,հանռուպին, Այս բույսերի:ՀՀ-ում հոնենին,փռիշենին,շեֆերդիա արծաթափալլը: Ն են գոտիներում` Զանգեզուրի ցածրադիր մշակվում հյուսիսարնելյան են չոր, 300-800 վրա: Սիրում մետր բարձրության ծովի մակերնույթից ձմեռ: ամառ, տաբ, երկարատնաշուն, մեղմ շոգ պտուղներիպահունակությամբ Չոր մերձարնադարձայիններից ն փոխադրունակությամբ առաջինտեղում է նռնենին(պահումեն հոկտեմբերիցմինչն փետրվար),երկրորդտեղում` արնելյանխուրման (2-3 ամիս` նոյեմբերից հունվար), երրորդ տեղում` թզենին (1-2 շաբաթ):

Ձիթենինպահածոյացվածվիճակում պահվում է շատ երկար, տնում է ամիսներ:Նռնեպահունակությունը պտղասառնարաններում նու համար պահունակ են հաստակեղն,ինչպես նան թթու, թթվաշաքաղցր սորտերը:

Կարմիր կարմիր:

ՆՌՆԵՆԻ

Աշաջադրանք կազմը: քիմիական Նշել հատապտղայինների ն դրանց տարբերունշել ելակը, գետնաելակը Բնութագրել թյունները: Յ. Բնութագրելհաղարջենինն կոկռոշենին,նշել դրանց տարբերությունները: մեջ 4. Բնութագրելմորենինն մոշենին՝ նշելով գինեգործության արդյունավետությունը: դրանցօգտագործման 1. Տալ հատապտղայինների խմբի ընդհանուրբնութագիրը: 1.

2.

՛

| ք

|

ՆռնազգիներիընտանիքիՆռնենու ցեղն ընդգրկումէ 2 տեսակ, որոնցից արդյունաբերականմեծ նշանակությունունի նռնենի սովորականը: ծառանման, միատուն բույս է, Նռնենին 3 մետր բարձրությամբ, թզուկայինձներն ունեն 0,5-0,7 մետր բարձրություն:

33-45, ռերի մուռ՝ համապատասխանաբար

Սաղարթըխիւո է, մեծ թվով կողայինճյուղավորումներով:Ճյուղերը փշապատ են, կանաչամոխրագույն կեղնով: Տերնեներըերկարավուն են, ըշտարածն,փայլուն,կլոր եզրերով: Ծաղիկները խոշոր վարսանդի ձնի ն են, ալ ԽՐ կարմիր: Ըստ ՍԱՆ

Աաաա. ԱԱ լինում են`

երկար վարսանդայինլավ զարգացած են, սափորանման, խաչաձն փոշուովող, գտնվում են մեկ ւտտարեկան ճյուղերի վրա 1ական, երբեմն` 3-4-ական: Սրանցով է ձնավորվոււմ բերքը: 2. կարձ վարսանդային. թերզարգացածեն, բերք չեն տալիս: 3 զանգականճման. թույլ են զարգացած,ծաղիկներըստերիլ են: Վերջին եիկու ծաղիկներն առաջանում են ընթացիկ տարվա աճերիվրա: Այս երեք տիպի ծաղիկներըգտնվում են նույն բույսի վրա: Նռնենու պտուղը կեղծ կշռում է 150-500 գրամ: Նռնենին ծաղկում է ապրիլի վերջից մինչն հունիսի կեսերն ընկած ժամանակահատվածում:Ծաղկումը տնում է 50-80, հա-սունացումը` 120-160, վեգետացիան`215 օր: Պտուղներըհասունանում են հոկտեմբերին: Նռնենու թփերի վրա առաջանում են մերձարմատայինմացառն ներ հոռաշիվեր: Եթե դրանք ամեն տարի չհեռացվեն,բերքատվությունը խիստ կնվազի: Բույսն էտի խիստ կարիք է զգում: Այն շատ ջերմասեր է, խոնավասեր,պակաս չորադիմացկուն,համեմատաբար աղադիմացկուն,աճում է բերրի, կավավազային,ոռոգելի, շագանակագույն, կասրբոնատային-շագանակազույն հողերում: Ավազային ն աճում: Ապրում է 40-50 տարի, սկսում է հիմնային հողերում ւվաւո է բերք տալ 3-4-րդ տարում, արտադրական բերք է տալիս 6-7-րդ տարում: Մեկ ծառից ստացվում է 30-40 կգ, հեկտարից` 40 տոննա բերք: Նռնենու սնման մակերեսնէ` 523 7, 52,5 մշ, 422,5 մ՞, 423 մ՞: Դիմանում է -15 (-14) «Շ ցրտին: Ըստ տնտեսականհատկանիշներինռան սորտերըլինում են 0,31 օ6 թթուներ, Քաղցր (պարունակում են 12,4 96 շաքարներ, 1,41 օօ պտղաշաքար). Թռվաշաթաղցր(1125 "ծ շաքարներ, 2,168 76 թթուներ,0,56 26

ամուր կեղն ունեցողներըչոր են ն դիմացկունսնկային հիվանդություններինկատմամբ: Պւոուղն ունի 1000 ն ավելի սերմ: են խտացրած հյութ` նարշարաբ: Նռան հյութից պատրաստում հանում են, քանի Նռան սերմերը, թաղանթները պատրաստելիս

աան

:

գինի Գինին բարձրորակէ, դրանք պարունակումեն դաբաղանյութեր: եթե ունի 6 տարվա հնացում: են ջուր 96), պրոՆռնենու պտուղներըպարունակում տեին (1,17-1,50), շաքարներ(8-27 Չ6), ճարպեր(1,15-3,0 96), թթուներ

որ

ԱՅ.

(0,3-5,0 96), վիտամինՇ:

Սորզրդածե,

պտղաշաքար). Թթու (10,0 7 շաքարներ, 2,72 »

շաքար): Նռան

«Փ թթուներ, 1,0 օօ պտղա-

հյութի ելունքը քաղցր սորտերը մոտ կազմում է պտղի ընդհանուրկշռի 24-53, հատիկներիկշռի 59-80 96-ը, Թթաշաքաղցր62

ՑԳյուլոշա՝

հայկաՀայաստանումշրջանացվածսորտերն են կարմիրը: Շախ-նառը,Գյուլոշա կանը, Գյուլոշա վարդագույնը,

|

|

ԹԶԵՆԻ ի

|

»

.

քաղցրների

4-ը, 81-88.

28-39, 73-76 «6-ը: մուտ` համապատասխանաբար փափուկ բարակակեղն, Նռան սորտերը լինումեն հաստակեղն, մսուտ են, պահելիս փտում են, ն ամուր կեղնով: Փափկակեղնները

լ

|

| |

|

ընտանիքիԹզենու ցեղն ունի 1000-ից ավելի տեԹթազգիների երկրներում: սակներ, որոնց մեծ մասն աճում է արնադարձային են ԱրՄշտադալարբույս է, քիչ թվով տեսակներտերնաթափ լինում: Շ2ՈՇՅ (ԻյօսՏ սովորական մեծ ո ւնի թզենի նշանակություն տադրական Լ.) տեսակը,որը բաժանվումէ 4 խմբի. 1 կապրիֆիգա(Բ. օշոօտ Տվխտլոտ)պտուղները ուտելի չեն, համար փոշոտիչէ. բայց ուտելի պտուղներ ունեցող թզենիների ՇՃՈՇՑ հօՈԹոտ). ունի պարթենոկարպ 2. սովորականթզենի(Բ. պահանջում. չի պտուղներ,փոշոտում

(Ի. 862 հզմիրի թուզեն

Տոմո/ճ8), Ղ-ինն 2-րդ սերնդիծաղկաբույլերըպահանջում փոշոտում. Հ. միջաճկյալթուզ (Բ ճոճք /ոԹոոծճյՔ) 1-ին սերնդիծաղիկները փոշոտումչեն պահանջում,իսկ երկրորդսերնդինը`հակառակը: Թզենին 6-8-ից մինչն 10 մետր բարձրությանծառ է, ցածրաճ ձները՝3-4 մեւր բարձրության,գնդաձնսաղարթովծառանմաններ: Թզենին մեծ մասամբառաջացնումէ հովանոցանման սաղարթ: Տերններըխոշոր են, պարզ, լինում են եռաբլթակ,հնգաբլթակ,երբեմն` ամբողջաեզր:Տերնաթիթեղիստորին մակերեսըթաւլլապատէ: ՈՒնի շիվառաջացման բարձր ունակություն,բոլոր օրգաններնունեն կծու կաթնահյութ՝լատեքս: Երկտունբույս Է: Արականթզենիները`կապրիֆիգերը, ունեն առէջայինն գխտորայինծաղիկներ:Գխտորայինկամ իգական ծաղիկներիսռնակը խիստ կարճ է, սպին լեզվակ չունի: Իգական թզենիները՝ֆիգերը, ունեն միայն իգականծաղիկներ,որոնք կազմվածեն մեկ սերմնաբողբոջովմեկբնանիսերմնարանից,սռնակը երկար է, մեկ կողային սպիով. այս բոլորը տեղավորվածեն 4-5 Թզենու բեղմնավորումըտեղի է կտրվածքովծաղկապատյանում: ունենում թզենուկրետի՝բլաստոֆագի(8|85օքիտցՅ քտտոտ)միջոցով: էգ կրետնիր ձուն դնում է արականթզենուծաղկաբույլիգխտորային ծաղիկներիմեջ: Ձվից դուրս եկած էգ թրթուրներըբեղմնավորվելուց հետո իրենցվրա են կրումծաղկափոշին,դուրս գալով արականծաղկից՝ անցնում են իգականթզենիների վրա ն հպվելով դրանցծաղկի արու թրթուրներն էգերի սպիին`կատարումփոշոտում: Բլաստոֆագի պակաս դյուրաշարժ են, բեղմնավորումիցհետո համեմատությամբ մահանում են: Մեկ վեգետացիայի ընթացքումբլաստոֆագըտալիս է Յ սերունդ, թզենիննույնպեսպտղաբերումէ 3 անգամ: կոչվում են պրոֆիկԹզենու առաջինծաղկափթթությունները ներ, ծաղկումըտեղի է ունենում մայիսին,պտուղներիհասունացումը՝ հուլիսին: Երկրորդ ծաղկափթթությունները կոչվում են մամոնիներ, որոնց ծաղկումըտեղի է ունենում հուլիսին,պտուղներիհասունացուանվանում են մամմեր, մը` սեւպտեմբերին, 3-րդ ծաղկափթթությունն որոնցծաղկումըտեղի է ունենում սեպտեմբերին,իսկ հասունացումը՝ հաջորդ տարվա մայիսին:Թզենու իգականծաղիկներնառաջանում են երիտասարդ1̀ կամ 2 տարեկանճյուղերի տերնածոցերում: Թզենու պտուղը կոչվում է պտղաբույլ, 20-80 գրամ է, զարգանումէ 50-90 օրում: Թզենին ապրում է 60-70, որոշ ծառեր 100 ն ավելի տարի: բերքի են Սկսում են բերք տալ 2-3-րդ տարում, արդյունաբերական ստանում են կգ, հզորաճ ծաանցնում 5-6-րդ տարում, բույսից 3.

30-100 տոննա բերք: Թզենու սնման մակեռերից` 150 կգ, հեկտարից՝ -րեսն է` 84 մ՛, 6:3 47, 543 մ՞,52:2,5 մշ,453 մշ. Թզենինդիմանում է -16 (-15) "Օ ցրտին: Թզենին չորադիմացկուն չէ, աճում է թեթն, կավավազային, ջրաթափանց,կրով հարուստ հողերում:Քարքարոտվայրերում զգում է ջրի պակաս: Թզենուպտուղներումկա երկաթ,ֆոսֆոր, մագնեզիում, պղինձ, Շ, 8., 8շ, Ճ վիտամիններ, միկրոտարրեր, 9,2-24,0 օօ շաքարներ,0,91,9 «6 սպիտակուցներ, 0,22-0,71 :ծ թթուներ, 0,26 «6 ճարպեր,0,51Ս,84 «6 զոլեր: Չորացրածպտուղներըպարունակում են չոր նյութեր՝ 57,0-77,3 96, շաքարներ՝ 3,6-5,7 օծ, սպիտակուցներ` 5,7 օծ ն. ճարպեր՝ 0,9-1,27 96: Հայաստանումշրջանացվածթզենու սոիտերնեն Դալմատսիականը (Սպիտակ թուզը), Կադուռան,Չապլան, Զմյուռնիան, Ֆիոլետովին:

ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ

Աաաա

ԽՈՒՐՄԱ

(ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ)

զգինե նտան

ԿԱՄ ԺՈՐԵՆԻ

աաաար պանորաքակու ամարատ Խուրմա

ավելի մեպակքեր,

ցեղն ըն

ում

ՁԻԹԵՆԻ

խուրմա կովկասյանն խուրմա վիրգինյանտեսակները, իսկ խուրմաարնելյանըմասնակցումէ սորտառաջացմանը: ծառ է՝ 8-12 մետր Արնելյանխուրմանմիջակ աճեցողությամբ լայն,կլոր սաղարթով:Ցերններըխոշորեն, կլոր, լայն, բարձրությամբ, օվալաձն,ամբողջաեզր:Ծաղիկներըխաչաձնփոշոտվողեն, երբեմն՝ երկսեռ,մեծ մասամբ՝բաժանասեռ: Արականծաղիկներըմանր են, փնջերովհավաքված,գտնվում են շիվերի տերնածոցերում, իգականծաղիկները` ընձյուղներիծայՊտուղները100-200 գրամեն, պտուղը հատապտուղ է: րամասերում: 100 տարի, սկսում է Արնելյանխուրմանպոլիգամբույս է: Ապրումէ 100-200 կգ, բերք տալ 3-4-րդ տարում, 1 ծառից ստացվում է է` սնման մակերեսն տոննա խուրմայի Արնելյան հեկտարից՝ են

1,

5:4

1,

5:3

բերք: մ:

մշ,453

Դիմանումէ -20 "Շ ցրտին: Արնելյանխուրմանջերմասերէ, խոէ նավասեր, պահանջումէ հաճախակիոռոգումներ,դիմացկուն օդի աճում է թեթն,քարքարոտ հողերում: չորությաննկատմամբ, Պտուղները պարունակումեն ջուր` 77,6-85,9 36, չոր նյութեր 0,540-1.220 96, շաքարներ՝13,1-20,5 ծ, պոլի44,1-22,4 օծ, թթուներ՝ ֆենոլներ՝0,02-2,35 ՝ծ, վիտամինՇ՝ 6,4-43,5 մգ 46, կարոտին՝6,4-43,5 է ջրի պարունակությունն օծ, Բ վիտամին:Չորացրածպտուղներում 62,0 ՝ծ, թթուներինը՝ 84,2 օծ, շաքարներինը` 15.84 Գե,չոր նյութերինը՝ են 2 խմբի 500 սորտ, որոնքբաժանվում Կա խուրմայի /. հաստատուն սորտեր.դրանց պտղիգույնը, համը կախված են քաղցր, ոչ տտիպ Այս խմբիմեջ ընդգրկված չէ փոշոտումից: նան որոնց տտիպությունն սորտեր, Ֆույյա), Մեցե-ասուկանի,

(Չինե-

բուլի,

անցնում է լրիվ հասունացման ժամանակ (Խաչիա, Տանենաշի,

Տսուռու).

սորտեր.դրանցպտղիգույնը, համը, սերմերի փոփոխական քանակը կախվածէ փոշոտումից(Հիակումե,էմոն, Զենջի-Մառու, պտուղները,որոնք չունենսերմերկամ Մառու, Գեյլի): Պարթենոկարպ ունեն ունեն մինչն 3 սերմ ն առաջացել են առանց բեղմնավորման, 2.

անհետանում է լրիվ բաց գույնի պտղամիս,խեղդողհամ, որն

հասու-

նույնիսկոչ հասուն վիճակումքաղցր նանալիս:Սերմերովպտուղները այդպիսիպտուղներնանվանում ունի, շոկոլադիգույն են, պտղամիսը Անսերմպտուղները «Կորոլյոկներ»: կամ են շոկոլադային խուրմաներ 9ծ 40-55 են շաքարներ: չորացնումեն, դրանքպարունակում սորւտերնեն շրջանացված խուրմայի արնելյան Հայաստանում Մառուն: Զենջի-Մառուն, Հիակուճեն,

Է

ցեղնընդգրկում Հ ԱԱ Աա ւրարաղը երձարնադարծային իասնակցել ձիթենիգոտիեվրոներում: լաոմթագւն ոյնՍե:ՎԱ) է 30 տե-

սակ

են

ԳԱՆԱՅԻ գնեն տանքն Ք մի ակաերը: մոզ Ձիթենին

է՝ ծառ

տանր Սաղա

|

|

|

|

5-8

մետր բարձրու-

մայնԱ են, նշտարաձն,արծաթաոխրագույն ը. ՎԱ: Նալ ծաղիկները: րկս սպիտակ,խաչաձնփոշոտվող,անեԱ . է Ծաղկում Պտուղը կորիմոֆիլ: անվերջին-հունիսիսկզբին: ԱՆԱԳՐ է հոկտեմբերին «ոեր ի |

Ի»մԱԱա բերին սորտեր): արահան արենաչ (ուշահաս Ար ավելի տարի: Ձիթենին բերք է է տալիս բերք՝ տարի: Սկսում արն Հոր Երարե է

ր

արժեր հեկտարից` մշ.

100-200

՝

արա ճալ 5,4

Առատ

լ

20-80

բերք:

մ

Մ.

Ստացվում կգ, 125-325 սնման է` 64 մ՛, Ձիթենու մակերեսն

:

ԱԵ եիԲԻ ունեցող օդաթափանց, Արա եկաք թեքն մեխանի քարուո հողերում նոյն ԱՆ շաքարներ, Պտուղներ սպիտակուցներ լեկտիննե զոլեր, ի Սերմերը Եղա̀ իսկ կորիզիպատերը՝վիտամիններ: է

ԱԱ

Օ

ցրտին, խոնավասերէ: Աճում քար-

ը

արու

է

ր,

Ճ,

»

8,

Շ

Չե յուղ,

նան՝

5 9ծ յուղ: Ձիթենուսորպարունակում ում հատցում են պահածոյի է 500-ի, դրանք նախատեսված տերի թոկ Կան նան յուղի արտադրությանհաճար: ունիվերսալսորտեր: ։

կամ

ցրտադիմացկուն, իկի

Հայաստանումմշակվումեն ձիթենու սկի 1, են Ղրիմսկի172, Նիկիտսկի հաս սորւոերը:Շրջանացված կի 2 սորտերը: :

վաղա-

Առաջադրանք աճման պտղատեսակների մերձարնադարձային հողայինպայմանները: ըստ երկարակեցու2. Ներկայացնել այդ պտղատեսակներն թյան,բերքի անցմանտարիքի,բերքի քանակի: ու նշել տաքսոնոմիկ միավոր3. Տալ սորտերի դասակարգումն ա նվանումներով: ները լատիներեն 1.

4.

Նշել

Տալ

չոր

ընդհանուրբնութագիրը: խմբի

ԹԵՄԱ 9

տս-

ԽՈՆԱՎՄԵՐՁԱՐԵՎԱԴԱՐՁԱՅԻՆՆԵՐ

Խոնավ մերձարնադարձայիններից ներկայացիտրուսայինների կամ լիմոնենին,նարինջենին,նումայենին ցուցիչներնեն կիտրոնենին կամ մանդարինենին, սադակենին,գնդալիմոնենին,թուիինջենին,ցեդրատենինկամ ցիտրոնենին,բադռնակին,անուշ լիմոնենին, յունոսը, իչանգը,եռատերնկիտիոնենին,կինկանճապոնականը,կումքվատը: Ոչ ցիտրուսայիններիներկայացուցիչներնեն ֆեյխոան,զկեռենի ճապոնականը, սերկնիլենիճապոնականը, սերկնիլենի մշտադալարը, հովենին, եղջերենին: Ցիտրուսայիններըպատկանում են Սատապազգիների ընտանիքի Թուրնջենայինների ենթաընտանիքիցիտրուսայիններիՊոնցիռուս, Ֆորտունելա ն այլ ցեղերին: Դրանց սորտառաջացման առաջնայինօջախ են համարվում հարավարնելյան Ասիայի արնադարձային ն մերձարնադարձային շրջանները (Հարավային Չինաստանը, Վիետնամը, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան, Բիրման): 8իտրուսայիններիտնկարկների քանակով առաջինտեղում է Կենտրոնականն ՀարավայինԱմերիկան,երկրորդում` միջերկրածովյաներկրները, երրորդում` Աֆրիկան Լ Արնելյան Ասիայիերկրները: Դրանք մշտադալար,ոչ բարձր ծառեր են կամ բազմացողուն թփեր, հազվադեպ հանդիպում են տերնաթափ ներկայացուցիչները (լայմ անապատայինը):Դրանց պտուղը բաղկացածէ կաշվենման էկզոկարպից,մեզոկարպը սպիտակ սպունգանմանէ, էնդոկարպը՝ հյութալի:Այդպիսիպտուղը կոչվում է հեսպերիդիում: Ցիտրուսային բույսերի պտուղներն ունեն բարձր համային հատկանիշներ,օգտագործվումեն թարմն վերամշակվածվիճակում, ունեն բարձր փոխադրունակություն: Դրանց պտուղները,տերնները, ծաղիկներնունեն գեղձեր, որոնք հարուստ են եթերայուղերով ն օգտագործվում են օծանելիքի, բժշկության, սննդարդյունաբերության մեջ: ``

ԼԻՄՈՆԵՆԻ

ցեղի: մաքի2լիՅրտրու

Լիմոնենինկամ կիտրոնենին ճյուղամ բարձրացող, 3-5 մետր բարձրություն, վեր ունի շիվերն երիտասաիդ են, ճկուն, հաճախ փշոտ մ ճյուղերը Վեգետացիայի երանգ: ունեն ծիրանակարմիր ընթացքում | հաստ ճյուղեր: է տալիս է 3-4 աճ: Լիմոնենինառաջացնում Տերններըերկար ձվաձն են, բաց կանաչ,հոտավետ: Ծաղիկները դասավորությամբ, շոր են մեկականկամ զույգերով,տերնածոցային սպիտակ, ծաղիկներիմի մասը վարսանդչունի, դրանք սաղմ չեն | առաջացնում: վեգետատիվ է տարի, | Բաց դաշտում լիմոնենինապրում սկսում է բերք տալ 2-4-րդ տարում, արբազմացնելիս ճանապարհով բերքիէ անցնում8-10-րդ տարում: Մեկ լիմոնենինտալիս տադրական

րածաղարը: մոնենին

արագաճ,

է 150-200 պտուղ: Ռեմոնտանտ բույս է:

ծառը

ա

սեպտեմբերի սկզբին,

Սորտերիէկոլոգիականդասակարգումը

|

|

ն

Առաջինանգամ ծաղկումէ գարնանըհ̀իմնական ամբողջաերրորդ պես, երկրորդանգամ`հուլիսիվերջին, է հասունասկսում Պտուղը ամիսներին: անգամ`հոկտեմբեր-նոյեմբեր է, բայց բարձրբերք նալ ծաղկումից40-50 օր հետո: Ինքնափոշոտվող հիմնականում փոշոտիչ ո րպես ստացվում է խաչաձնփոշոտումից, է: էնտոմոֆիլ է Մեյերիսորտը: օգտագործվում Պտուղներնառաջանումեն ավելի բարակ,որոշ չաւիովհորիգոէ 40-400 նական,4-րդ ն ավելի կարգիճյուղերիվրա: Պտուղը կշռում հաստ, կամ բարակ բաց դեղին, հարթ գրամ,ձվաձնէ, պտղամաշկը` թթու, ունի 8հյութալի, պտղամիսըկ̀անաչադեղին, կամ բլրակավոր, են: 12 բլթակներ, սերմերըխոշորեն, ձվաձնկամբացակայում Պտուղ-

են 88 օծ ջուր, 2 Չ6 ածխաջրեր, 5,626 թթուներ,1 Չ6 ները պարունակում պեկտինային նյութեր,Ճ, 81, 8շ, Շ, ՔՔ վիտամիններ: Է, առատ բերքի հաԴիմանումէ-5 (-4) "Շ ցրտին, ստվերատար մար վեգետացիայի ընթացքումպահանջվումԷ 10 "Օ ջերմաստիճանից ոչ ցածր200-220 օր: Շատ խոնավասերէ կոկոնակալման, ծաղկման ն սաղմիառաջացմանժամանակ:Լավ աճում է ավազային, ավազակավային,օդաթափանց,ջրաթափանց հողերում: Լիմոնենուհամար ցածրաճպատվաստակալէ տրիֆոլյանտը, յուորը դիմանումէ -30 (-25) "Շ ցրտին, միջակաճպատվաստակալ` Շոսը, բարձրաճ պատվաստակալ`գնդալիմոնին տրիֆոլյանտիհիբօգտագործվելնան րիդը: Կարող են որպեսցածրաճպատվաստակալ Մեյերիսորտիսերմնաբույսերը: Բազմանումէ օդայինանդալիսով,կտրոններով,պատվաստով: Սնման մակերեսըթփայինձնի համար 2,5»2 մ՞ է, ցածրաճ ձնի համար՝ 2:15 մ՛, ազատ սաղարթիհամար՝ 453 մ՛:

|

|

: յ

լ

լ

ծառանմաններ. իտալականսորտերնեն Կումուա) էկոտիպմիջերկրածովյան. նեն, Լունարիան,իսպանականսորտերը, որոնք չորադիմացկունեն, պակասցրտադիմացկուն,ծառն ունի 4-6 մետր բարձրություն,խիտ 1.

սաղարթ,

Բ) էկոտիպ խոնավասեր. հին վրացական կամ վրացական, աջարական սորտերն են, որոնք ավելի ցրտադիմացկուն են, քան ստվերատար են, լիահաս ծառերըտալիս են 1000իտալակաճճերը,

2500 պտուղ.

գ) էկոտիպչորադիմացկուն.Լիսբոն սորտն է, որը լավ խրամատային բույս է, 15 տարեկանծառը տալիս է մոտավորապես110 է, քանիտալականսորտերը, սակայն պտուղ, ավելիցրտադիմացկուն զիջում է վրացականներին. 2. թփանմաններ, ունեն 2-2,5 ճետր բարձրություն,ոչ խիտ սաեն ճյուղերիծայրին(ծառանմաննեպտուղներըդասավորված ղարթ, րի մոտ` սաղարթիներսում,հատկապես՝դրա ստորինմասում):ՈՒղղահայացճյուղերըսաղարթիվերին մասում քիչ են ն ավարտվումեն փշերով: ա) էկոտիպ չորադիմացկուն.աբխազականկամ նոր վրացական սորտեր(էվրիկա, Եվգենյա,Ջեոնա), որոնք սկսումեն բերքտալ 2-3-րդ տարում, լիահաս ծառերըտալիս են 700-1000 պտուղ, ավելի բայց ցրւտադիչորադիմացկունեն, քան աջարականլիմոնենիները, -

բույս է ՄիԽրամատային չեն զիջում վերջիններիս: մացկունությամբ համար. ջին Ասիային ԱրնելյանԱնդրկովկասի Փռանկա սորտնէ, ուժեղաճ է, Վիլլա խոնավասեր. Բ) էկուտիպ չափի: են, պտուղները՝ փշապատ թույլ ճյուղերը ցրտադիմացկուն, ծագումունի, նարինջին լիմոնի հիբգ) Մեյերիսորտ. չինական է 40-90 գրամ,հասուրիդնէ, ցածրաճ է, շատ փշոտ, պտուղը կշռում փանանում է հոկտեմբերիվերջին նոյեմբերիսկզբին, պտղամիսը փուկէ, կեղնը՝բարակ:

|

լ

'

| ՍԱ,

վ. ուժեղաճ ՀԱՆ ՏԱԼրորալի ենաան տերնածոցերում ուղիղ,

տր

Բ

են

ն

'

ծառ

ր

բա-

շիվերը բուրավետ:Մեկ վեզետացիայիընթացքում Նե Ծաղկաբ երն առաջանում ընթացիկ իկե

րԷ

ը

հյ Աո2 Սար ՀԱ

:

ա

ոշ

ր,

ամուր է, դեղ. պտղամիսն

ունի անաի նքնափոշոմվու խաչածձն առավելարդյունավետ կլոր են,

ները

Է

բույս է, է

ներ, սակայն ԵԵՐն

աեր". "Շ-ից հարկավոր կոմԻր Է . ջերմասեր, երաշորին մաթ Արուլավ աճում փուխր, հումուսով խոնավասեր, :

է 10

երման համար

|

րազցար: Մ

լր.

տար-

են

ա)

ե

յ

հա-

է

Չիք

հողերում: ջրաթափանց օդաթափանց, :

ցրտին:

էՊաի'Վ"Շ

-7՛(8) Դիմանում

գրամ, 8-11 տտարեկան ծառը տալիս է 800-1200 պտուղ: Սնման մակերեսն ազատ սաղարթիձնի դեպքում 3»2 մ- է, ցածրաճձնի դեպքում` 2::1,5 մշ,լանջերումփռվողբույսերիդեպքում՝ Ֆ9մՆարինջի պտուղներնուշ են հավաքում, վաղահաս սորտերը հասունանում են դեկտեմբերին, իսկ ուշահասները`հաջորդտարվա գարնանը,որոնց բերքահավաքիԺամկետըհամընկնումէ ծառի նոր վեգետացիայիընթացքումծաղկմանհետ: Պտուղներըպարունակում են 88 օծ ջուր, 6,2-9,0 օօ ածխաջրեր,1,41 96 թթուներ, Բ, 8., 8շ, Շ, ՔՔ վիտամիններ: Սորտերըբաժանվումեն խմբերի՝ 7 սովորական.ունեն կլոր, ձվաձն պտուղներ, կեղնը բարակ է, հասուն պտուղներիմոտ՝ նարնջագույն,սերմերըսովորաբարշատ են: Դրանցից են աջարականսորտերը, որոնց պտուղներնունեն 80-180 գրամքաշ: 2. Պոոտիկավոր. պտուղներնավելի խոշոր են` միջինը150-250, երբեմն` 460, խոշորները` 600 գրամ, կլոր են կամ քիչ երկարավուն, պտղի գագաթում առկա է կնճռոտված, սերտաճած պորտիկ, որի տակ չհասունացած,տխիլի մեծությանպտուղն է: Այդ վերին պտղի առաջացումըհանգեցնում է նրան, որ պտղում սերմեր չեն լինում: Պտղամիսնամուր է, մուգ նարնջագույն,հիանալիհամով ն բուրմունքով: Պտղիկեղնըբարենպաստպայմաններիդեպքում բարակէ, ջեր600

ՆԱՐԻՆՋԵՆԻ

«3

տրիֆոլյանտը, Նարինջըբազմանումէ կտրոնապատվաստով, են: կաճ թուրինջենինդրա պաւտվաստակալներն դառը նարինջենին է է տրի, սկսում բերք տալ 3-4-րդ տարում, հեկԱպրում տարից ստացվումէ 10-15 տոննա բերք, պտուղները կշռում են 200-

հաստ, կոպիտ, պտղամիսըք̀իչ հյութալի:Այս ստտարատեսակի սորտերն ավելի վաղահասեն ն ցրտադիմացկուն:Ցածրաճեն, պակաս

պայմաններում: հատկապեսխոնավ եղանակային բերքատու 3. Կարմրամիս. ոչ մեծ ծառեր են՝ լայն բրգաձնսաղարթով,մի`

'

ՈՒնեն ավելի մանր, կլոր կամ օվալաձն ջակ բերքատվությամբ: 890-170 պտուղներ` գրամ, կեղնը մուգ նարնջագույնէ, պտղամիսը՝ թթվաշաքաղցր, շատ հյութալի,փափուկ,գինու համով, սմով, արնակարմիր սերմերըքիչ են, նախորդխմբիհետ համեմատած՝ պտուղներըհասուսորտեր, որոնց պտուղներըհասունանում

աղե- աաԵՐնեն:

տ: շիու մանդար 4. Յաֆջֆյան. ուժեղաճծառեր են` քիչ իշապատ ճյուղերով, խոշոր տերններով,պտուղներըմեծ են, ձվաձն, տանձաձն, հազվադեպ`

կլոր, պտղիքաշը 250-400 գրա մ է, կեղնը՝ բաց նարնջագույն, պտղամիսըհյութալիէ, թթվաշաքաղցր,նուրբ բուրավետ: Սերմերը10-15-ն են: Սոիտերըմիջահասեն, երբեմն՝վաղահաս: հաստ,

անհարթ,

|

|

|

|

ՄԱՆԴԱՐԻՆԵՆԻ

|

Լ ԼսՏՏ.-

կամՆումայենու ենթացեղըՕհո/Տ06/ննՑ Մանդարինենու են՝ է, որի տեսակներն հ/87օ., 1. մանդարին ՈՒնշիու՝Շքեստ սոտիյս ԼսՏի., Շ. օհո/Տօօ2թ8 Պոնկան՝ 2. չինականմանդարին ՛Բո8իՅ, Շ. 3. Շիվա-միկան՝ |5.668ղ.8 մանդարինՇ. 506658 ԼՓՈՕ/», 4. իտալական կամուռիատերն :

ն

'

ա,

Ար

5.

ոճի աԱԱԱՑԱԱԻՇՀՍաող ոկա ԼՕՏո1ոռ,

չինական մանդա

6. Է

8. `

րածազնվական օճլռտօոժո, որն .

կամՔինգ՝Շ. ոօելՏ

,

առա-

Կլեմենտին՝ՇԼԵԾԹոխոծկտ մանդարին խաչասերումանդարինին բիգարդիայի ջացել է իտալական

մից:

են մանրաԱյս տեսակներիցամենաարժեքավորներնՈՒնշիուն, տեսակներն չինականքաղցր Պոնկան,մնացած պտուղ Շիվա-միկան, մեջ շատ են սելեկցիայում: Մշակության ն են օգտագործվում ուշահաս ն բարձր բերէ անսերմ որն մանդարինը, տարածվածէ ՈՒնշիու -

տու:

Ըստ

Ըստ պտղի որակի՝առաջինն է Պոնկանը,հետո` տեմբերի վերջին): ՈՒնշիուն,վերջում`Շիվա-միկանը: հայրենիքըՃապոնիանէ: Մանդարինի Ծառն ունի 2-3 մետրքարձրություն:Սաղարթըկլոր է, ճյուղերն այնքանէլ փշապատչեն: Տերններըկաշվենմանեն, մուգ կանաչ,սուր նշտարաձն,ծաղիկները`3-5-ական, հազվադեպ`մեկական,տերնեածոցայինեն կամ գագաթային: Մանդարինըշատ հաճախ ունենում է շիվերի աճման 2 շրջան. նախ` մարտի վերջից մինչն հունիսի կեսերը, ապա` օգոստոսի 2-րդ կեսից:Ծաղկում է մայիսիսկզբիցմինչն հունիսիկեսն ընկածԺամանակահատվածում: Պտուղներըհաճախ անսերմ են, մուգ նարնջագույն,կեղեը բաիակ է, բուրավետ,պտղամիսը`թթվաշաքաղցր,հեշտ է անջատվում կեղնից:Պտուղների քաշը 60-300 գրամէ: Բերքն առաջանումէ 4-րդ, 5-րդ, 6-րդ կարզերիճյուղերիվրա: Մանդարինիպտուղներնարկղիմեջ դասավորումեն պտղի վերին մասը ներքն ուղղած: Մանդարինիպտուղը պարունակումէ 7,34 «6 շաքարներ,0,9506 թթուներ,88 օ6 ջուր ն վիտամիններ: Բազմանումէ աչքապատվաստով,որպես պատվաստակալ օգտագործվումէ դառը պոմերանեցը,տրիֆոլյանտը: Կտրոններ անդալիսնեիովչի բազմանում:Սնման մակերեսնէ` 423 մ, 2,522 մ՛, 241,5 մ2: Ապրում է 30-35 տարի, բերքի է անցնումհարավայիներկրնեաաա ընկած շրջաններում` 5-րդ րում

Մո. 1 ան

տարում, ն

ան

ծառից

աաա: է ՆերաԱաաաաաինիցոոնեւտ անհրաժեշտէ է:

ստացվում

500-1400

բարձրջերմաստիճանով190-210 6Շ-ից

ՍԱԴԱԿԵՆԻ

են

բաժանվում մանդարենիները ցրտադիմացկունության

պահանջով, ՈՒնշիու,Պոնկանտեսակների,ջերմության Շիվա-միկան, հաեն Շիվա-միկանը ( պտուղները առանձնանում վաղահասությամբ Պոնկանը(դեկՈՒնշիուն(նոյեմբերին), սունանում են հոկտեմբերին),

պտուղ:

օր:

Ջերմասեր

առաջինտեղում ԱՄՆ-ն է: Սադակենուարտադրությամբ երիՈՒժեղաճ ծառ է, սաղարթը կլոր է, հատուկենտ փշերով, ծաղիկձվաձն, տասարդ շիվերըկանաչեն, մերկ, տերնները`խոշոր, են մարտին, ները` սպիտակ,ծաղկաբուլով:Ծառի վրա տարբերվում է աճած շիվերը, բերքը լինում վերին,ավելի հուլիսին,հոկտեմբերին հազվադեպ՝կողայինշիվերի վրա: է, ՍադակենուտարածվածսորտերիցՄառշը անսերմ ունի լավ պտուղները պտղաբերմանպարբերականություն, արտահայտված է, 12-ն հարթ են, կեղնը են, 150-600 գրամ կլոր, պտղամասերը բաց 20-50 դեղին, պտղամիսը`հյութալի, թթվաշաքաղցր, սերմերը են 3-6,78 6 շաքարներ, 142-314 Պտուղները պարունակում Շ: թթուներ,88 Գծջուր ն 44,18 մգՉ6վիտամին 10-12 տարեկանծառը տաՍկսում է բերք տալ 3-4-րդ տարում: 15 տոննա բերք: լիս է 300-500 պտուղ, 1 հեկտարիցստացվում Է է, չորա- ն երաշտադիԴիմանումէ -6,5 ՛Շ ցրտին, 10. Շ-ից բարձր է մացկուն,ջերմասեր,պահանջում 220-240 օր: Սիրում է աճել թեթն ավազային, օդաթափանց մ: վրա, սնման մակերեսնէ՝ Ց:7,5 է տրիֆոլյանտի Պատվաստվում

են:

լուսասեր ջերմաստիճանով հողերում:

Պտուղները հասունանում

են

նոյեմբեր-դեկտեմբերին:

Առաջադրանք 4.

նարինջը՝

նշելով ծաղկման պտուղների Բնութագրել ժամանակահատվածները: սունացման 3. Բնութագրել մանդարինը: 4. Բնութագրել սադակենին: խմբիհատկանիշները: 5. Նշել ցիւորուսայինների 2.

ՊՏՂԱՏՈՒ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Պտղատուբույսերըբագմանումեն երկու եղանակով՝ 7 սերմերով ստացված սերունդը չի պահպանումծնողական ձների հատկությունները:Այս բազմացումը կիրառվումէ երկու նպատակով ա) սերմնայինպատվաստակալներ ստանալու, ստանալու համար, բ) նոր սորտեր 2 վեգետատիվբազմացմամբ.մայր բույսի մի հատվածից՝ճյուղից, կտրոնիցկամ բողբոջիցդուստր բույս է առաջանում: Վեգետատիվբազմացմանձներն են՝ բնական բազմացում. կատարվում է առանց մարդու միջամտության,ձներն են բնականանդալիսը,բեղիկները, մացառները, արհեստական.կատարվումԷ մարդու միջամտությամբ, բազմացումներըլինում են անդալիսներով,կտրոններով,պատվաստով: են վեգետատիվբազմացման յուրարմատ (նկ. Առանձնացնում 18, 19) նոչ յուրարմատ(նկ. 20, 21) տեսակներնիրենցձներով: Յուրարմաւտ բազմացում:Դուստր բույսն առաջանումէ՝ սնվելով մայրբույսի արմատից:Այդպիսիբազմացմանձներ են՝ ա) անդալիսներուլբազմացումը,որը բնորոշ է ցածրաճխնձորենուն, տանձենուն, սերկնիլենուն,հաղարջենուն, կոկռոշենուն,թզենուն, նռնենուն: Անդալիսայինբազմացմանձները ներկայացվածեն ստորն. կամ բուկլիցովանդալիս.մայր բույսը տնկվում Է ՈՒղղահայաց տնկարանի վեգետատիվ ճանապարհուլվբազմացող մայրուտում: ԳարնանըհեռացվումԷ բույսի 5-6 սմ-ից բարձր ցողունային մասը: Կտրվածքիներքնի մասից,քնած բողբոջներիցառաջանում են նոր շիվեր, որոնց աճելուն զուգընթաց կատարում են հողով բուկլից՝ նպաստելով արմատազոյացմանը: Յուրաքանչյուր թփից ստացվում է 10-12, հեկտարից`150-200 հազարարմատակալ: Հորիզոնական անդալիս. մայր բույսի երկու կողմերից բացվում է հորիզոնականակոս` 15-20 սմ խորությամբ,12-15 սմ լայֆությամբ,իսկ երկարությունը5-8 սմ-ով պետք է պակասլինի անդալիսի ենթարկվողճյուղի երկարությունից:Ակոսիմեջ հորիզոնականդիրքով դրվում Է ընթացիկտարվաաճը: Անդալիսիենթարկվողճյուղիծայրամասը հողի մակերեսէ հանվում Կ կապվումփայտյա ցցին: Անդալիսի ենթարկվածճյուղի վրա եղած բողբոջներից առաջանում են նոր »

»

.

դարձնելդրա սորտային Բնութագրելլիմոնը, ուշադրություն

կազմին:

ԹԵՄԱ 10

ն

հա-

»

»

շիվեր: Եթե դրանց երկարությունըհասնում է 10-12 սմ, կատարվումԷ հետո, բուկլիցիհողը հետ են հողով բուկլից:Աշնանը՝տերնաթափից տանում, ն առանձնացվումեն 10-12 արմաւուսկալներ:

բաժանվածծաղկամանկամ տոպրակ,որտեղ լցվում է ավազ, խիճ: Օղակաձնկտրվածքիտեղում2 ամիս հետո առաջանումեն սպիտակ արմատներ, որոնք հեւոո գհրշանում են: Ծադկամճանի ներքնից հեռացվումէ արմատակալած ճյուղը ն առանձինտնկվում. Գլխիկորանդալիս.բնորոշէ մոշենուն,դրա ճյուղերնարագաճ են, երկարումեն մեկ վեգետացիայիընթացքումայնքան,մինչե բույսի հակառակկողմիցհայվումեն խոնավհողին,որի շնորհիվծայրամասի վեզետատիվբողբոջն առաջացնում է արմատներ: ո) Մացառներուլ| բազմացումը բնորոշ է բալենուն, տխիլենուն, մորենուն, սերկնիլենուն,սալորենու, կեռասենուորոշ սորտերի: Այս դեպքում հորիզոնական արմատի հավելյալբողբոջից առաջանում է դուստր բույս, որն աշնանըկարելի է առանձնացնել: գ) Բեղիկճներով բազմացումըբնորոշ է գետնաելակին, ելակին, 30-40 սմ երկարությամբ որոնց սողացող, բեղիկիվրա գտնվող վեգետատիվ բողբոջիցառաջանումէ դուստր թույս: Աշնանըբեղիկըչորանում է, ե դուստր բույսնանջաւովում է մայր բույսից: Մեկ վեգետացիայի ընթացքումմեկ մայրբույսն առաջացնումէ 4-5 դուստր բույսեր: դ) Կտրոններուլ| բազմացում. փայտացածկտրոններովբազմացումը բնորոշ է թզենուն, նռնենուն, ձիթենուն,հաղարջենուն,կոկռոշենուն, փշատենուն: Կտրոններըմթերումեն երիտասարդ ծառերիցաշհետո, սաղարթիստորին մասից ընտրվում է նանը տերնաթափից ճյուղի հիմքի մասը: Աշնանը մթերվածկտրոններըպահում են նտուղում, խրամատում0̀-5 «Շ ջերմության,70-85 օծ օդի հարաբերական խոնավությանպայմաններում:Տնկելուց առաջ կտրոններընկուղից դուրս են բերում, թարմացնում,հեռացնումկտրոններիծայրային ն հիմքի մասերը` համապատասխանաբար շեղ ն ուղիղ, օղակաձն կտրվածքներով: համար նախատեսվածկտրոնները պետք է Արմատակալման »

թե

.

ք

Նկ. 18. Յուրարճատբազմացմանձները.

րար" ԱԱ աաԱաաա ԿՏ ոաիեք արճատային կտրոններով,

հյուսվածքային (ոտն): Աղեղնաձնկամչինականանդալիս.հիմնականում կիրառվում մ

ք

8.

»

:

9.

է խաղողագործությանմեջ, կատարման տեխնիկան նույնն է, ինչ

հորիզոնականանդալիսինը,սակայն այս դեպքումմեկ մայր բույսից ստացվում է 2 դուստ բույս, անդալիսիենթարկվածճյուղերի կեղեը արաօղակաձե,1,5 սմ լանությամբ կտրվում է` արմատագոյացումն գացնելուհամար: Օդային անդալիս.կիրառվումէ ցիտրուսայիններիմուտ,ծառի սաղարթիկենտրոնականմասիցընտրվում է 1-2 տարեկանճյուղ, որի միջին մասից հեռացվումէ կեղնը, տեղումամրացվումէ երկու մասի »

աի

րար ր աւր արն ւ 80-85 06: սնման մակերեսնէ` 60-70:10Կտրոնների խոնավությունը՝ տնկմանխորությունը՝18-20 սմ: ունենան

20-25

որին

ամ ե

ություն:

Կտրոնները

տնկվում

են

նանը,

սմ',

Ինչ վերաբերում է կանաչ կտրոններով բազմացմանը ապա է այն բույսերիհամար,որոնք դժվար են արմատակաայն կիրառվում լում փայտացածկտրոններովկամարագացվածեղանակներով բազունենան 12-15 սմ երկարուՄթերվողկտրոնները պետք մացնելիս: թյուն` 2-3 տերնայինհանգույցներով: Այսբազմացմանհամարկւորոնները մթերվումեն հունիսի20-ից մինչն հուլիսի10-ն ընկած Ժամաճաու աճման խթակահատվածում,վերամշակվումարմատարձակման

է

|

ե արհեստական նիչներովն ւռնկվումջերմոցներումխ̀ոնավության մառախուղի պայմաններում: Հողաշերտ է ծառայում սպիտակավազը, հրաբխայինավազը,խիճը: .

ՓՓ......0օ

' |Բ

բ

՞

ԻՉ

Իջ

|

«թ.

վ

.

|

զո.

աե : ի» պ:

) |

|

Նի

ա

ը

Ն.

ի

:

Ե.

"

|

| |

3. ' բազմացման արանվննմձները. Նկ. ՊՐ Յուրարմատ 4. տ 'Պեօ բազմացում, 2, բազձացում: 1, 3. կանաչ կտրոններով

'

19.

|

ոժրքարկա Բոուիմարեց Աո»

մը)

ե)

մեթոդը Կենսաւտեխնոլոգրական

(միկրոկլոնային բազմացու-

գետատիվ եղանակով բազմացող բույսերից առողջ Ա Թ ՀԱ ՈՂԲԻ

արո

տնկանյութի զ

Կենսատեխնոլոգիական եղանակովբազմացումըշրջանցում Է

է նան սելեկփուլը:Մեթոդիկիրառմամբ պատվաստի կրճատվում

ցիոն աշխատանքներիտնողությունը:

Առողջ տնկանյութի տտացգման ամբողջգործընթացը,փաստոբաժանվումէ երեք փուլի՝ րեն, պայմանականորեն 1. լաբորատոր (/ո Պեօ), 2. ջերմատնային, Ց դաշտային (ո ԿԽԽօ) է առողջ տնկանյութի ՍտորնՍկարագրվում ստացումըառավել մանրամասն կուլտուրայի բազմացմանհամար անհրաժեշտ Հյուսվածքային է կատարելէքսպլանտիընտրություն,ապահովելէքսպլանտիաճեցողությունը որոշակի սննդայինմիջավայրում(ո Կնօռ),հիվանդությունների կանխարգելումը,աճեցմանհամարանհրաժեշտարտաքին միջավայրը ն բուսակներիտեղափոխումըփորձանոթիցբնականպաղ մաններ (կոփումը): էքսպլանտներիանջատումը կատարվումէ գարնանը ն աշնանը, որպեսէքսպլանտեն օգտագործվում գագաթնայինմերիստեմըն տերնահանգուցայինբողբոջները: էքսպլանտիախտահանմանն բազմացմաննպատակովընծյուղներիցհեռացվումեն տերնները,ն ընձյուղներըբաժանվումեն 0,51 սմ-անոցմասերի: Օգտագործվում են ախտահանիչտարբեր նյութեր` տարբեր ն ազդման ժամկետներով կալցիումի հիպոքլորիդի խտանյութերով 70961,0-2,0 96-անոցլուծույթ՝3,5 ն 10 րոպեազդմանժամկետներով, անոց էթիլ սպիրտ՝ 3-4 րոպե ազդմանժամկետով,կալցիումիհիպոհետո կաքլորիդի Ա էթիլ սպիրտիզուգակցումներ:Ախտահանումից է տարվում լվացում թորածջրով (4 անգամ, րոպե տնողությամբ), մերիստեմիանջատումը կատարվումէ մանրէազերծխցիկում, բինօկուլյարմանրադիտակի տակ: ն միկրոբազմացման Բույսերիռեգեներացիայի արդյունավետ են հետնյալ սննդային միջավայրերը`Մուրաշիգետարբերակներն Սկուգ, Նիտչ, Համբուրգ, նան դրանց մոդիֆիկացիաները: Սննդային միջավայրերինավելացվումեն 3-8 գլ բակտո-ագար,15-20 գղ սա: Սննդային խարոզ միջավայրերում, կուլտուկախվածհյուսվածքային ՊԱՐ Ձ են աճի կարգավորիչներ որոշակի չա-

ԹթարմԻ արխցա

|

Գրոհ.

են 6-բենզիլամինոպուրինը Աճի կարգավորիչներից (ԲԱՊ) 0,5, 19, 15.20, 25, 3.0, 35 մգ/լ, Վ6-ֆուրֆուրիլադենինը (կինետին)05. 1,0, 1,5,: 2,0, 2,5, 3,0, 3,5 ճգ/լ, ինդոլիլքացախաթթուն (ԻՔԹ) 0,2, 0,3, (ՀԹ) 9,5, Ղ0, Դ5 մգկխտություննե0,5, 1,0 մգ/լ,հիբերելինաթթուն հով: Աճիկարգավորիչները փորձարկվումեն ինչպես առանձին,այն8|

պես էլ համատեղազդեցությամբո̀րոշելու համարնան դրանց միջն առկա փոխազդեցությունները: Աճի կարգավորիչներըմիջավայրին ավելացվում են մինչն ավտոկլավով ախտահանումը: Մինչ ախտահանումըսննդարարմիջավայրի քՒԼը բերվումէ 5,8-ի: Միջավայրը17 րոպե ախտահանվում է ավտոկլավում 120 ՞"Շ-իպայմաններում: 10 մլ սննդայինմիջաէքսպլանտներնաճեցվումեն փորձանոթներում է արտաքինռեժիմի՝ լուսավորվածության, վայրում: ՈՒսումնասիրվում ջերմության,խոնավությանազդեցությունը ո տե բույսերի աճի ն զարգացմանվրա: Ոչ յուրարմատ բազմացում.ձենըպատվաստնԷ, այնկիրառվում է բույսի համար, որը չի կարող առաջացնելսեփականարմատային համակարգ,սնվում է մեկ այլ բույսի արմատային համակարգից: Պատվաստովբազմանումէ պտղատու բույսերիմեծ մասը:Գործնականում հանդիպումեռ պատվաստներովբազմացման 120 ն ավելի ձներ, որոնք խմբավորումեն որպես՝ աչքապատվաստ, կտրոնապատվաստ, պատվաստմերձեցումով: Էչքապատվաստը կատարվում է բողբոջի պատվաստումով մեկ այլ բույսի վրա արմատավզիկից5-6 սմ բարձր հատվածում: Բույսը պետք է լինի 1-2 տարեկան,0,8-1,0 սմ հաստությամբցողունով: Արարատյանհարթավայրում աճող աչքերով աչքապատվաստը ծիրանենու,դեղձենու, նշենու մոտ կատարվումէ գարնանը,իսկ մնացած պտղատեսակներիմոտ` հուլիսի երկրորդ կեսից մինչն սեպտեմբերի 20-ը, նախալեռնայինգոտում այն կատարվում է օգոստոսի սկզբից մինչն սեպտեմբերի10-ը, կորիզավորներիհամարկիրառվում է նան վաղ ամառային`հունիսյանպատվաստ:Պատվաստիկպչողականությանհամարանհրաժեշտէ 60 արնայինօր: Աչքապատվաստիկատարումից 1,5-2 ամիս առաջ դաշտը ջրում են, բունը հողով բուկլից անում, իսկ պատվաստից2 շաբաթ առաջ՝բուկլիցի հողը հետ տանում: Պատվաստից 1-2 օր առաջ պատվաստակալները ջրում են, իսկ պատվաստի օրը խոնավ շորով մաքրումբույսերի բները: Պատվաստը սկսվում Է կեղնի խաչաձն կամ 7-աձն կտրվածքիկատարումով, որի մեջ տեղադրումեն պատվաստացու կտրոնից անջատվածվահանիկը՝ 1-1,5 սմ երկարությամբպ̀ատվաստացուաչքը կամբողբոջն իր կեղնով ն տերնակոթիմնացորդով:Պատվաստիկատարումից710 օր հետո ստուգում են պատվաստիկպչողականությունը. եթե մապոկվում է, ն աչքը տով թույլ հպվելիս պատվաստացուիտերնակոթը

կանաչ Է, ապա պատվաստըսկսել Է կպչել: Հակառակդեպքում են վերապատվաստ: պատվաստակալի վրա կատարում 10-15 օր հետո երկրորդանգամստուգում են Առաջին ստուգումից

աչքի կանաչու առողջ լինելը:Իսկ հիմնականստուգումըկատարվումէ գարնանը.եթե պատվաստացու աչքը ուռչում է, նշանակումէ՝ պատվաստըկպել Է ն աճելու է: Այսդեպքումհեռացվումէ պատվաստակ վերին ցողունայինմասը: Ծթե պատվաստըանհաջողէ ստացվել ն չի աճում, պատվաստակալի վրա կատարվումէ վերապատվաստ:

Աչքապատվաստի կատարմանժամկետայինհերթականո

թյունն ըստ պտղատեսակներիհետնյալն է՝ ծիրանենի,կեռասենի բալենի, տանձենի,խնձորենի,սալորենի,դեղձենի:

.

. .

յ

Նկ. 20. Աչքապատվաստի ձները. ա) Ւաժն կտրվածք 1. ՛1-ածն կտրվածքպատվաստակալի վրա, 2. վահանիկ,3. կտրվածքիմեջ տեղադրվածպատվաստացու,

անագ ալքագ պատվաստակալի վրակատարված հարթկտրվածք, պատվաստացու պատվաս

ու

վաստ.1. 2. վահանիկ,3. պատվաստակալիկտրվածքիճեջ տեղադրվածպատվաստացու վահանիկ,գ) օղակածնայքապատվաստ,1. պատվաստակալի վրակատարված օղակաձնկտրվածք,2. պատվաստացուի օղակաձնվահանիկը,3. պատվաստացու վահանիկը պատվաստակալի վրա, դ) աշքապատվաստի կատարումը:

կատարվումէ մեկ այլ բույսի վրա շիվի Կտրոնապատվաստը Կատարվումէ վադ գարնանըն̀ախկամ կտրոնիպատվաստումով: 2 սճ ն ավելի տրամաՊատվաստակալը քան բողբոջներիուռչելը: կտրոն՝ 2-4 բողբոջով: է, պատվաստացուն՝ զծովճյուղ կամ բուն իսկ են՝ կողաճեղքթապատվաստ, ձներն Կտրոնապատվաստի ն պատբարելավված հասարակ պատվաստ, դնովի պատվաստ, են ստորն բերված Դրանք ներկայացված վաստ, կամրջապատվաստ: նկարներիտեսքով:

Հ

դ

ի

մ

:

ձ

ա)

յ

/

) '

գ)

'

Նկ. 24. Կտրոնապատվաստի ձները.

1. պատվաստակալ, 2. պատվաստացու ա) Հասարակկտրոնապատվաստ» կտրոն, 3, 4. պատվաստը՝ավարտվածտեսքով,բ)Բարելավվաժ կտրոնապատվաստ. 2. պատվաստացու 1. պատվաստակալ, կտրոն,3, 4. պատվաստը՝ավարտված 1. պատվաստակալ, 2. պատվաստացուկտրոն,3. տեսքով,գ) կոդապատվաստ ավարտվածտեսքով,դ) դնովիպատվաստ1. պատվաստակալ, պատվաստը՝ 2. պատվաստացու կտրոն,3, 4. պատվաստը՝ավարտվածտեսքով, ծ) Մեյեր տա պատվաստ, զ) ճելքապատվաստ:1. պատվաստակալըճեղքով, 2, 3. պաւտտվաստացու 4. կտրոնները՝ տեղադրված կտրոններ, ճեղքիմեջ, է) եղնի տակպատվաստ. 1. պատվաստացու տեսքով, ավարտված կտրոն,2. պատվաստակալ,3. պատվաստը՝ 1. վնասվածբուն,2. պատվաստացուկտրոններ, ը) կամրջապատվասմմ 3, 4. պատվաստը՝ավարտվածտեսքով:

Ի տարբերություն կտրոնապատվաստի` աչքապատվաստն ավելի արդյունավետ է, քանի որ պատվաստակալիվրա համեմաավելի տաբար փոքր վերքեր են առաջանում,կպչողականությունն

ԹԵՄԱ 11

են բարձրէ, պատվաստկատարելը՝դյուրին,օգտագործվում քիչ քանակությաճբպատվաստացուկտրոններ են: Պատվաստիժամանակ մա հոգ ախտահանվոոո աթո մածիկով: արվածկտրվածքները

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ,

ՆԵԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՏՆԿԱՆՅՈՒԹԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏՆԿԱՐԱՆԻ

ՊՏՂԱՑՏՈՒ

ԴՐԱՆՑ

ԳՈՐԾՈՒՄ

Աշաջադրանք

՛Նկարագրել անդալիսներովբազմացմանձները՝ նշելով նկարազրել բազմացումը: 2. նկարագրելփայտացած կտրոններով բազմացումները: Նկարագրել բեղիկներով 3, ն մացառներով ձները ն կատարելդրանք: 4. ն կատարելայն: 5. Նկարագրել աչքապատվաստը ն առավելուՆշել աչքապատվաստիկտրոնապատվաստի 1.

Ա

փա աոեապատվաստի Նկարագրել

Պտղատու տնկարանումաճեցնում են պատվաստվածնյուրարմատ տնկանյութեր:Տնկարանը կազմված է երեք բաժիններից, դրանք էլ` երեքականդաշտերից: Տնկարանիտեղն ընտրելիսհողը պետք է ունենա սննդանօութ երով հարուստ վարելաշերտ, կավավազայինն ավազակավայինմեխանիկականկազմ, լանջի թեքությունըպետք է կազմի 3-7 ": Նախա-

:

6.

ու թերությունները: թյուններն

՝

-

հարավայ

լեռնայինն լեռնայինգոտում տնկարանըպետք է հիմնել արնմտյանլանջերին: Խորհուրդ չի տրվում տնկահարավարնեմտյան, րանը հիմնել փոս ընկածվայրերում: Ստորգետնյա ջրերի մակարդակը բազմացմանբաժնում 1,5, իսկ ձաավորմանբաժնում 2,5 մետրից բարձր չպեւոք է լինի: Տնկարանի շուրջը հիմնում են այգեպաշտպան անտառաշերտեր`3-4 շարքով: Անտառաշերտումմիջշարայինտարածությունըպետք է լինի 11,5 մետր, իսկ միջբուսայինտարածությունը`(,5-1,0 մետր: Տնկարանիդաշտերիմիջն թողնումեն 6-8 մետր, հողակտորների միջն՝ 3-4 մետր լայնությամբճանապարհներ,գլխավոր ճանապարհն անցկացնում են 2 ուղղությամբ՝տնկարանիերկարությամբե դրան ուղղահայաց,որը պետք է ունենա 8-10 մետր լայնություն: Տնկարանիներսում հիմնում են քամեբեկանտառաշերտեր` 1-2 շարքով: Քամեբեկշերտերում միջշարայինն միջբուսայինտարածությունները կազմում են 1-1,5 մետր: Քամեբեկանտառաշերտերըհիմնում են ճանապարհների,առուներիեզրերինպուրակներիձեով: Այգուշուրջը հիմնվածայգեպաշտպանանտառաշերտերիցմինչնտնկարանըթողն նում են 10-12 մետր լայնությամբճանապարհներ: Ճանապարհների են 15-30 այգեպաշտպանանտառաշերտերի համար ընտրում տարածության ավելցուկ: Բազմացման բաժնում հողակտորները մշ, իսկ ձեավորմանբաժնում` 100100 մշ, պետք է լինեն 100:50 200550 մ: Տնկարանի բազմացման բաժնում կիրառում են 4-5, իսկ ձնավորմանբաժնում` 6-8 դաշտայինցանքաշրջանառություններ: Տնկարանիտեղն ընտրելուց հետո կատարում են խորը վար՝ 60-75 սմ խորությամբ,այնուհետնհողը հարթեցնումեն ն կատարում բազմամյախոտաբույսերիցանք՝ 3 տարի ժամթիթեռնածաղկավոր կետով: Տնկարանիբաժիններնեն

Հանա, սերմեր երկգծանի,ժապավենաձնցանքով, 1.

բազմացման բաժին,որի դաշտերնեն՝ դաշտ.

այստեղ աշնանըցանում են

հնդավորների սմ

60-70:25-30:3-4

խտությամբ(նկ. 22).

Նկ.

22.

Ցանքիդաշտ (սերմնաբույսեր):

բ) սածիլմանդաշտ. ցանքի դաշտում 4-5 իսկական տերն առաջանալուցհետո գարնանըկատարումեն բույսերինոսրացում համար թողնելով10 սմ, նոսրացվողբու տարածության միջբուսային առասերի գլխավորարմատիաճման կոնըծերատումեն, որպեսզի ջանա փնջաձն արմատայինհամակարգ, նոսրացածբույսերը Ժապավենաձն ցանքով, նույնպեսծերատումեն ն տնկում երկգծանի, 60-70:25-302«10 սմ՛ խտությամբ. են տեղափոխվում վեդաշտ. այստեղ գ) կտրոնաանդալիսային ու բույսերը պատվաստակալ գետատիվ եղանակովբազմացվող տնկվում80-70:10 սմ՛ խտությամբ: բաժնումաճեցվելուց հետո բույսերը Մեկ տարի բազմացման վերատնկվում ենձեավորմանբաժնիառաջինդաշտում:

|

|

ն բազմացճան դաշտեցանքի բաժմի Մեկհեկտար սածիլմաժ 150:200006 սերձն

ՔԱՐԻՑ հնդավորների Սա աանրաաաաի կտրոնաահդալիսային դաշտիցԱրարա» `

կռոնայինպատվատտակալներ: Բազմացճանբաժնից տտացվածպատվաստակալներիարմատները18-20 սմ կարճացնումեն, իսկ վերգետնյամասից թողնում 20-25 սմ: Հանված պատվաստակալներից ըստ պտղատեսակների են 50-ականխրձեր կապում:Գարնանըտնկելուհամարդրանքպահծածկվում վում են 50 սմ խորությամբն լայնությամբխրամատներում, հողով: Խրամատներիշուրջը փորումեն ջրի հոսքի համարառուներ: Այս բաժնումկատարվումեն որոշակիագրոտեխնիկական աշխատանքներ: Նախ հողն աշնանըվարումեն 30 սմ խորությամբպ̀արարտացնելով40-50 տ/հա գոմաղբով,90-120 կգ/հաազդող նյութի հաշվով ֆոսֆորականն կալիումականպարարտանյութերով, այֆուեն 18-20 սմ խորուհեւռն սերմերիցանքից15-20 օր առաջ կատարում թյաճբկրկնավար: Վարից հետո 2-3 հետքով, վարի հակառակուղղությամբփոցխում են: Հողամասըհարթեցնումեն, հատակազծում:Վեգետացիայի 8-6 ընթացքում սերմնաբույսերիմիջշարայինտարածություններում անգամ կատարում են փխրեցումմեքենայացվածեղանակով,իսկ միջբուսայինտարածություններում՝4-5 անգամ ձեռքով: Ոռոգում են 10-42 անգամ,ոռոգմանչափաքանակճէ 500-1000 մ:/հա:ՆՄախալեռնային ն լեռնային գոտում ոռոգում են 6-8 անգամ: Վեգետացիայի ընթացքում կատարում են նան ազոտական պարարտանյութերով սնուցում(2-3 անգամ): 2. Ձնավորմանբաժին.դաշտերնեն՝ այ) առաջին կամ պատվաստիտաշտ կորիզավորներիհողակտորում ցանում են սերմերերկգծանի,ժապավենաձնցաճքով` 6070»25-30:5-6 սմշ, հնդավորներիմի հողակտորումկարելի է ւոնկել սերմնաբույս-պատվաստակալներ, մյուսում կոնային.արմատակալներ` 75:15 սմ՛ խտությամբ,բոլոր պատվաստակալթույսերի վրա կատարվումէ աչքջապատվաստ. Բ) երկրորդկամ միամյակներիդաշտ. դաշտում պատվաստի տեղից առաջացածպատվաստացունմիամյա է, այստեղիցստացվոսճէ կորիզավորներիտնկանյութ. գ) երրորդ կամ երկամյակներիդաշտ. այստեղիցՍտացվում է հնդավորների երկամյատնկանյութ(նկ. 23): ձնավորված սաղարթով Ձնավործանբաժնիցստացվող ստանդարտ, առաջին կարգի տնկանյութըպետք Է ունենա լավ արտահայտվածհիմքով, 2-3 սմ

տրամագծովբուն, որի վրա հեռացվածշիվերի տեղը պետք է սպիաուղեկցող՝ 3-4 ցած լինի: Այն պետք է ունենա նան կենտրոնական ն կմախքայինճյուղերով, որոնք պետք է պահպանենուղեկցողի սճ 30-40 միջին երկմախքայինճյուղի միջն եղածանկյունը,ունենան 30-35 սմ միջին երկարու3-4 արմատ, կարգի առաջին կարություն, թյանբազմաթիվմազարմատներ: Ձնավորմանբաժնիմեկ հեկտարիցստացվումէ 45-50 հազար է 30-100 հեկտարայգի հիմն ավելի տնկանյութ,որն օգտագործվում

միջշարային

նելու համար:

2.

1.

Նկ. 23.

Ցնկանօութ.4.

2. երկամյակների դաշտ: պահպանում, տնկանօութի

Ինչ վերաբերումէ ձեավորմանբաժնում կատարվող ագրոապա պետք է նշել, որ այս բաժնի միջոցառումներին` տեխնիկական կատարելը, աշնանը հողը տնկումներ առաջինդաշտում, նախքան սմ վարի ժամանակհողը են խորը Աշնանը խորությամբ: վարում 40-60 են կգ/հա գոմաղբով,90-120 կգհա ազդող պարարտացնում ֆոսֆորականպարարտանյութերով, նյութի հաշվով կալիումական, կրկնավար: գարնանըտնկելիս կատարումեն 16-18 սմ խորությամբ խնամքի Վեգետացիայիընթացքումտնկված պատվաստակալների բաժնի պատվաստանույնն են, ինչ բազմացման աշխատանքները

կալներինը:

|

բույսեՁնավորմանբաժնիառաջինդաշտումչպատվաստված տնկումից համար աշնանը՝ պաշտպանելու րը ցրտահարությունից հողովբուկլիցեն կատարում:Գարնահետո, 15-16 սմ բարձրությամբ են 20-25 սմ բարձրությամբ: Վեգետաէտում նը տնկվածբույսերն սմաճ են պատվաստակալները ցիայիընթացքում,երբ տնկված 1,5:2 ամիս առաջ կատարվումէ հոդով բուկտալիս, պատվաստից

լից: Պատվաստից3-4 օր առաջ դաշտը ջրում են: Ձնավորմանբաժնի երկրորդ դաշտում գարնանըպատվաստված բույսերիվերգետնյամասն էտում են: Այս դաշտում ոռոգմաննորմընույննէ, ինչ բազմացման բաժնի դաշտինը: Վեգետացիայիընթացքում կատարումեն փխրեցումներ՝ 2-3, իսկ միջբուսայինստարածուտարածություններում` 3-5 թյուններում` անգամ:Սնուցումներըկատարվում են 80-90 կգ/հա ազդող նյութիհաշվով ազոտականպարարտանյութերովՂ-2 անգամ: Ձնավորմանբաժնի երրորդ դաշտում աշնանը հողը պարարտացնումեն 20-30 տ/հա գոմաղբով,60-90 կգ/հա ազդող նյութիհաշվով ֆոսֆորականն կալիումական կատարում պարարտանյութերով, են հողի վար` 25 սմ խորությամբ:Վեգետացիայի ընթացքումկաւտարում են 1-2 սնուցում 60-90 կգ/հաազդող նյութի հաշվով ազոտական պարարտակնկյ՛ւթերով, ինչպեսնան ոռոգում 12-20 անգամ: Պտղատու տնկարանում տնկանյութը հանելուց 1,52 ամիս առաջ կատարումեն փորձորոշում(ապրոբացիա)որոշելու բույսերի մաքրասորտությունը:Ձնավորման բաժնից ստացված տնկանյութի հանումըկատարվումէ ձեռքով կամ մեքենայացված եղանակով: Առաջինդեպքում երկու մարդ է աշխատում,մեկըշարքի 2 կողմից 50 սմ խորությամբն բույսերից25-30 սմ հեռավորությամբ ակոսներ է բացում,տնկանյութըպառկեցնումակոսի մեջ, իսկ մյուսը բնից ձգում ն արմատներովհանում է բույսը: Արմատներըթաթախումեն կավահեղուկիմեջ, այնուհետն կատարվումէ ստացվածտնկանյութի

տեսակավորում:

Առաջինկարգի տնկանյութըպետք է վնասվածքներ չունենա, ցողունը պետք է լինի ուղիղ, առաջինկարգիկմախքայինճյուղերի երկարությունը5̀0 սմ, արմատներինը՝35 սմ, բնի բարձրությունը՝4070 սմ, բնի հաստությունը`2-2,5 սմ, կմախքային ճյուղերի թիվը` 3-4: Տնկանյութըպետք է ունենա 3-4 առաջինկարգի կմախքայինարմատներ: Երկրորդ կարգի տնկանյութն ունենում է որոշ վնասվածքներ, բունը լինում է քիչ ծռմռված,կմախքայինճյուղերի, արմատներիերկարություննու քանակը՝ավելի քիչ: Երրորդ կարգի տնկանյութըհամարվում է խոտան: Տեսակավորումիցհետո, ըստ պատվաստակալների ն սորտերի,կապվումեն խրձեր: Այն տնկանյութը, որը պետք է տնկվի գարնանը,պահվում Է խրամատներում`1,5 մետր լայնությամբ,50 սմ խորությամբ: Տնկանյութը դրվում է խսիրիվրա, յուրաքանչյուրխրձիցհետո արմատների արանքումմամուռ է դրվում: Տնկանյութը կարելի է պահել նան սառնարաններում`1-5 «Շ

է6

մոծով

02-00:

չտղսմ/ոըվմղոոսմնսճոքետմիսվմոմոոցոջ իվտոտզեզի"ֆշ ՊՂ

:Առսթոսմտդմվնզտ վցոմոկգռտ 1զցոմոդիզո ՝9 ։Առվքոմվմզդտոսմոոք )զմետծոսդՍ-ֆ չիսմզցձգտտողյշո նսիմտտող նզտցրո ղ իսմղտշտնմվ դդվքոմ դոոմսիողօց 1զմեոծսդժ "Ը չիսմզօծկոտտոթոնսիմոտտող նզտց/(ոՂ իսմզտշոն մվ դդվթոմ դտոճորետմյոմծոժս0ըԾ 2 ւ

'Ատկոտ Ատկոտոտիտոխ-ոհսժոգրմզո

«որմտ ղոդ ողիոչռվ'ԱՅջտիծսստկվռոմողցտ1զմեոմողղ `լ

:

մյոմնոծ/ոծյը «տս/

Վոհտտոոիտտհ բոկ մողտտոբմտտտքմո

4 ոսիտտտո 6Ծվվոտհով հզո վտՀտն ոդ

(92 ոդ) տոտիտոո 1 տսիմտտոհ ոմի 6դոմն մս 'մզցդվքոմ ցորմսիողց Ղ ցործործոմ ռող տսիոխփոնդտ ոփ 'դզ մզոողտտոտիտոխ դմզ հով 'ոյսերո ռղ տսիղկդտտմզի 6վտՀչտնորո տոտ ցդղ մզտմսուոտրմոմտս՛/ Ղժզ Ձցսմս 'Ազդցվրոնտոտտովուսգոդոդովվ 'մզդկտողտոնտհիո նստոռ -Ետմ իսմզգկվնզմ՛իսմզցեոծոք ՛իսովոոնցո ցօղ ոոսդժզջոտ ըստՀոն ոլո սոր վմզորսմ նսծորետժ թահտցտնզիվտտտգեցզի(6 Ազդդսմտհսճոտոռիտոո ցզ ուսի -Աղժըմորով վտոտիտոփ8վճդռսմս 'վզոտցվմղտմսոնսիօտմոտմսց ոտ ջտիծոռոծմՀ ցզ ուսգթզջո նզտոո սմրոր ովրոտմեո(Մ Աոբով 1սմտդոտո1ողտտ -ոտիտոհ դղ ըւսիմղմըԱմզբմզո6ռսմս 'մզղթ վմոտիտովհ '՛ցոհոտնդտ Ղ վմտի դզ ըսդթզջտ քյստչոն ոո ւոամոր ցվրոռրմցո(7 "Տ Դո դմզտչոն ՛դվքտմվմզդտոսմոոր ՂւՈզգճմսկ մուս Ասզտկոնսչտկ ծցտստ վմոտ 2-5. 1 տսդտրվն ցն տս -ոզն ողը :ըսմղզցդորրո ցտթիսիտդսոլ Գշ 08-04 Ղ վցտջվտոտըմղզծ

ԹԵՄԱ 12

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՇՐՋԱՆԱՑՎԱԾ

Խնձորենուպատվաստակալները Սերմճային

ՊՏՂԱՏՈՒ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՊԱՑՎԱՍՏԱԿԱԼՆԵՐԸ

Սորտերի սերճնաբույսեր.սովորաբարօգտագործվում են ամառային սորտերի (Շաքարկենի, Անտոնովկա)սերմնաբույսերը: արնելյան.լավ սերտաճում է այնպիսի սորտերի մ տ, ինչպիսիք ենԲերլֆլյորկիտայկան, Պեպինշաֆրանին,Մելբան, Մակինտոշը, սակայնհաճախվարակվումէ Այս տեսակըվերատնկմանկարիք ունի: Արնելյանխնձորենինտարածված է Տավուշի մարզում: Յ. Խնձորենի անտառային.այս տեսակն ուն բուսաբանական ն աչքի է ընկնում բազմաձնություն ու տադիմացկունությամբ, սերմնաբույսերը լավ սերտաճում են խնձորենու բոլոր սորտերի հետ: Այս սերմնաբույսերը վերատնկմանկարիք 1.

Պատվաստված բույսը պատվաստակալիցն պատվաստացուից կազմվածմիասնականօրգանիզմնէ: Պատվաստակալներնըստ ծագման ն բազմացմանեղանակի ն վեգետատիվ (կլոնային), իսկ ըստ աճեցոլինում են սերմնային ն ղությանուժի լայր ազաիբերքատՊտղատու բույսերի աճեցողությունը, զարգացումը, վությունը, երկարակեցությունը,հողային պայմանների, հիվանդություններիե վնասատուների նկատմամբդիմացկունությունը, ցրտան երաշտադիմացկունությունը դիմացկունությունը կախվածեն պատ-

աաա

է

ա.

տին

վաստակալից: Պտղատու բույսերի պատվաստակալներըպետք է

համապա-

տասխանենորոշակիպահանջների:Անհրաժեշտէ, որ՝ Ղ. սերմերի մեծ քանակի ստացումը լինի հեշտ հասանելի, պտղից անջատելը՝ դյուրին՝ելունքիբարձրտոկոսով, 2. սերմերըլինեն բարձրորակ,բարձրծլունակությամբ, տնտեսական պիտանելիությանբարձրտոկոսով, Յ. ցանքից հետո դրանք ծլեն միաժամանակն վեգետացիայի ամբողջ ընթացքումաճեն համահավասար, 4. կլոնայինպատվաստակալներնունենան արդյունավետ բազմացման պարզ եղանակներ՝անդալիսներով,կտրոններովն այլն, 5. պատվաստակալներնունենան հզոր ն փարթամ արմատային

համակարգ,

բույսի մոտ զարգանա ուղիղ, չճյուղավորված ցողուն, որ աչքապատվաստը հեշտ կատարվի, 7. պատվաստակալներնունենան տվյալ գոտուն համապատասխան 8.

ն երաշտադիմացկունություն, ցրտադիմացկունություն

պատվաստակալներըլինեն դիմացկունտվյալ գոտու հիվանդություններին վնասատուներինկատմամբ, 9. պատվաստաշիվերնաճեն համահավասարն զարգանանմիաժա8.

մանակ,

10.այգում ծառերն իրենց ամբողջ կյանքի ընթացքում լավ աճեն ն ապահովենամենամյաբարձրբերքատվություն, 11.պատվաստակալի երկարակեցությունըլինի ոչ պակաս, քան մշակաբույսերինը: պատվաստացու

.

հիվանդանա:

:

ազրնցիրանամ տաթ

ունեն: |

Կյոնային Պատկանում են Խնձորենիցածրաճ վայրի տեսակի ենթատեսակներին: 1.

9 կամ ի/ 9. թզուկային, Դրախտախնձոր (պարադիզկա) թույլ աճեցողությամբպատվաստակալ է, որն ունի 2 մետր բարձրություն, բավականաչափ երաշտադիմացկուն է, ցրտադիմացկուն,մակերեսային արմատայինհամակարգիշնորհիվ լավ է տանում ստորգետնյա ջրերի բարձր մակարդակը, բայց հողի խոնավության պակասիցտուժում է: Բազմանումէ անդալիսներով, բնափայտըամուր չէ, ճյուղերը շուտ են կոտրվում, դրա վրա պատվաստվածծառերն ունենում են 2,5-3,5 մետր բարձրություն: 2. ՊարադիզկաԽ8Ց. այս տեսակը Խ9-ից պակաս ցրտադիմացկունէ, երաշտադիմացկուն չէ, հողի գերխոնավությունից չի տուժում, աղակալմաննկատմամբդիմացկունէ, անդալիսներովավելի դժվար է բազմանում, հիմքիցտալիս է համեմատաբար քիչ ճյուղավորություններ,պատվաստվածծառերնունեն 3-4 մետր բարձրություն, առատ ն ամենամյա պտղաբերություն: Յ. Խի/ 106. միջակաճ է, թփերըլայնատարած պատվաստակալ են, բազմանումէ անդալիսներով: Արմատայինհամակարգըլավ ճյուղավորվածէ, մացառներչի առաջացնում: Արմատները խորանում են ն լավ ամրանումհողում: Արմատները չեն կոտրվում: Ցրտաղիմացկունությունը ցածր է, արմատներըդիմանումեն -11 (-10) "«Շցրտին:

Եթե լեռնայինգոտում ձյան ծածկույթըբարձր է, ապա հնարավորէ մշակելնան լեռնայինգոտում: Այս պատվաստակալըվատ է աճում խոնավհողերում,դիմացկունչէ արմատավզիկի օղակաձնփտմանն բակտերիալայրվածքինկատմամբ: Դիմացկունէ բրդապաւո լվիճի նկատմամբ: Դրա վրա պատվաստված ծառերի բերքատվությունն ամենամյաէ, առատ, վաղ են անցնում բերքի: Դուսեն ենթատեսակին է

պատկանում:

ստացվել է Անգլիայում: Թուփըմիջակաճ Է, տարածուն, շիվերը՝ հաստ, փշերով: Արմատներըմակերեսայինեն, արմատային համակարգիծավալըմեծ չէ: Բազմանում է անդալիսով:Ավելի ցրտադիմացկունէ, թան հ/ 9-ը, դիմացկունէ նան սնկայինհիվանդությունների, զգայուն՝ ծղակաձնեփտման նկատմամբ`(հատկապեսխոնավ հողում): Դրա վրա պատվաստվածծառերըվաղ են սկսում բերք տալ, բերքատվություննամենամյա է: Պատկանումէ պարադիզկաենթա4. Ի) 26.

տեսակին:

5. ի) 27. ստացվել Է Անգլիայում:Թուփը մեծ ու լայնատարած չէ, բազմանում Է անդալիսով: Արմատներըդյուրաբեկ են, ծավալուն արմատայինհամակարգչունի, պահանջումէ հենակներ:Լավ է աճում համեմատաբար թեթն ն խոնավությամբապահովվածհողեր: Դրա վրա պատվաստվածծառերը բարձր բերքատու են, շատ ցածրաճ, վաղ պտղաբերող:Պատկանումէ պարադիզկաենթատեսակին: 6. ՍԻ/ 104. միջակաճթուփ է, բազմանում է անդալիսներով, արմատակալներըունեն փնջաձն արմատայինհամակարգ,մացառներ չի տալիս: Դրա վրա պաստվաստվածծառերը լավ են ամրանում հողում, նախընտրումեն թեթնե մեխանիկականկազմ ունեցող հողերը, երիտասարդ հասակում աճում են ուժեղ, բերքի են անցնում վաղ, պտղաբերում են ամբողջական,նրանց մոտ նկատվում Է մեծաքանակ Է, դիմացկունէ նան պտղաթափ:Ցրտադիմացկունէ պատվաստակալ օղակաձն փտման նկատմամբ: Այս պատվաստակալըօգտագործվում է հարավայինգոտում, պատկանումԷ դուսեն ենթատեսակին: 18. ստացվել է խաղողապտղագինեգործության 7. ճտ գիտական կենտրոնում, Լ.Հ. Ափոյանի կողմից, բազմանում Է փայտացած կտրոններով, անդալիսներով, առաջացնում Է փնջաձնեարմատային համակարգ,չորադիմացկունէ, որպես պատվաստակալհենակներ չի վրա պատվաստված 5-7 տարեկան ծառերը ահանջում, նրա րը տալիստալի կ

ե 7 ցիա ւ բան Բւնճ աա բերը, աաա

պատվաստակալէ, պատկանումէ պարադիզկա ենթատեսակին, շատ ցրտադիմացկունԷ, դիմացկունէ արմատալվզիկիփտման ն բակտերիալայրվածքինկատմամբ:Այս պատ8. ՑՍՕ

9. զաճաճ

դեպքումխորհուրդէ տրվումօգտագործելհենակներ: վաստակալի Տանձենու

պատվաստակալները

Սերմճային 1.

Տանձենի անտառային.ունի բուսաբանականբազմաձնու-

թյուն, ուժեղաճ է, խորը գնացող արմատներով,բարձր երաշտադիմացկունությամբ:Դիմանում է հողի թույլ աղակալմանը,ցրտադիմացկունությունըբավարար է, ունի արմատիծերատման կարիք, համատեղելի է տանձենու բոլոր սորտերի հետ:

մշակովի սորտերի սերմնաբույսեր. համատեղելի գրեթե բոլոր սորտերի հետ, լավ հարմարվածեն ւոեղի պայմաններին: Յ. Տանձենի կովկաւյան. ծառը 20-25 մետր բարձրության է, չորա, քամեդիմացկուն, համատեղելիէ տտանձենու գրեթեբոլոոր սորտերի հետ: Դիմանում է -9-(-12)0Շ ցրտին, տուժում Է ստորգետնյա ջրերի բարձր մակարդակից,լավ աճում է խոնավությամբապահովված հողերում: 4. Ձնատանձենի. թորադիմացկունէ, ցրտադիմացկուն,ծառը հասնում է 4 մետրի, տնկման ժամանակ պետք է զգույշ լինեն. արմատներըդյուրաբեկ են: 2. Տանձենու

են

Կլոնային Ընդգրկումէ սերկնիլենուվեգետատիվ եղանակովբազմացվող Ճ, Շ, Ձ, Ղ ձները:Սերկնիլենու հետ լավ համատեղելիեն տանձենու եվրոպական՝Բերե Արդանպոն, Բերե Ամանլի, Կյուրե, Սեն Ժերմեն

սորտերը: Այն սորտերի համար, որոնք վատ համատեղելիեն սերկնիլենու հետ, կատարումեն կրկնակի օգտագործելով միջանկյալ պատվաստ՝ (ինտերկալյար)պատվաստակալ`ստեղծելով 3 բույսի՝ սերկնիլենու, սորտի ն տանձենու անհամատեղելիսորտի :

տանձենու համատեղելի ամբողջությում:

Սերկնիլենու Ճ ձնի վրա պատվաստվածսորտերը տուժում են քլորոզից, վատ են տանում կարբոնատային հողերը, սակայնդիմացկուն են անբարենպաստ պայմաններինկատմամբ,իսկ Շ ձեի վրա ծներըցածրաճեն ն պակասցրտադիմացկուն: Ք/ԾՄՅՈՇՑ ՕՁս(ոօտ8Ճճ-296. սերկնիլենիԷ, վաղահաս, բարձր բերքատու է ն դիմացկուն արմատայինբակտերիալքաղցկեղի,նեմատող-

պատվաստվա .

է որպեստանձենու պատվաստաՕգտագործվում ներինկատմամբ: կալ: Մի փոքր ավելի ուժեղ աճ է, քան Ք/ԹԿծոօօ Օսոօծ-ը: Հարմարված է ւոարբեր հողերում` հատկապես ծանր հողերումմշակության թույլ է: Դիմանում համար:Աճեցողությունը Էմինչն Շցրտին: .

Ծիրանենուպատվաստակալները

Սերմնային

աչքի Ծիրանենու Խարջի կիսավայրիձներ. սերմնաբույսերն ն ցրտադիմացկուեն ընկնումուժեղ աճով, չորադիմացկունությամբ նությամբ, ունեն խորը գնացող արմատներ,սերմերը բարձր ծլունակ են, ծիլերը արագաճ: է որպես 2. Շլորենի. օգտագործվում կազ ունիճանրԱն ն կավայինմեխանիկական ՄԿԱ 1.

Աաաա ամազն

Ն գերխոնավ Յ.Նշենի.

օգտագործվումէ որպես պատվաստակալայն ուստ էէ կարբ կարբոնատներով, քարքարոտ է: ր րածքներում,որտեղհողը հարուստ տա-

ալնե Դեղձենուպատվաստակալները

Սերմնային Դեղձենի սովորական. օգտագործվումեն այս տեսակից որոնք ունեն սերմերի առաջացածպճղովիսորտերիսերմնաբույսերը, բավականերաշտաբարձր ծլունակություն,ծիլերն արագ են "Շ ցրտին, աճում են թեթն, են դիճացկունեն, ձմռանը դիմանում հողերում: ավազակավային այն տաԷ որպեսպատվաստակալ 2. Շլորենի. օգտագործվում կազմկավայինէ որտեղ հողն ունի ծանր մեխանիկական 1.

աճում,

Կն

տ ոնավ: Յ Նշենի.

օգտագործվումէ որպես պաւովաստակալայն քարորտեղ հողը հարուստ է կարբոնատներով, տարածքներում, է:

քարոտ

Սալորենուպատվաստակալները ռային 1.

`

2. Շլորենի.սալորենուհիմնականպատվաստակալն Է, խոնավասեր է, երաշտադիմացկուն, ցրտադիմացկուն,սերմնաբույսերը ձնավորումեն ճկուն (էլաստիկ),նուրբ ն ամուրկեղն: 3. Մամուխ. ցածրաճէ, աչքի Է ընկնում ցրտասդիմացկունո աչքապատվաստիժամանակ թամբ ն երաշտադիմացկունությամբ, կեղեը դժվար Է անջատվում,արմատայինհամակարգնառանցքային է, առաջացնումէ մացառներ: 4. նշենի. օգտագործվումէ որպես պատվաստակալայն տարածքներում,որտեղ հողըհարուստ է կարբոնատներով,քարքարոտէ:

Բալենուպատվաստակալները

Սերմճնային Սորտերի սերմնաբույսեր.որպես պատվաստակալ օգտաՄա իֆչպես նան Լյուբսկայան, Վլադիմիրսկայան, որոնց սերմնաբույսերը արիան Արմանն կարղ մո չել անուանն աղքատ: թույլ հողերում, սերմնաբույսերն աճում են րից աղակալած ն ունեն լավ արմատներ, արագ, ճյուղավորված սերմնաբույսերիկեղնը հաստ է ու կուլիտ, աչքապատվաստիժամանակ դժվար է անջատվում, լավ համաճում են բալենուսորտերիհետ: 2. Բալենի մահալեբյան. ունի բարձր չորադիմացկունություն, խորը գնացողարմատներ, աչքապատվաստիժամանակկեղնը հեշտ է անջատվում, ծիլերնաճում են համահավասար, կարող Է աճել տարբեր հողերում,ցրտադիմացկունէ: 1.

հակական մերեաբույմ կորտեր

են

Գոու

Կեռասենու

պատվաստակալները

Սերմճային են Սորտերի սերմնաբույսեր.Հայաստանումօգտագործվում տեղականսորտերը՝ Սպիտակենին,Կարմրկենին: 2. Բալենի մահալեբյան. ունի բարձր չորադիմացկունություն, խորը գնացողարմատներ,աչքապատվաստիժամանակկեդնը հեշտ է անջաւովում,սերմնաբույսերնաճում են համահավասար,կարող Է աճել տարբեր տեսակիհողերում, ցիտադիմացկունէ: 1.

բավաՍորտերի սերմնաբույսեր.ցրտադիմացկունությունը

սորտերի րար է, համատեղելիեն իրենցխմբի համապատասխան

հետ:

կլոնայինպատվաստակալները Կորիզավորների հեռանկարային ԲոոՐ.4 ՇՕԼ7 (ԲոմոսջՓոստ «Բ ԷՔՏԱՑՕՇՑրոՏատմ Ատացվելէ ԱՄՆ-ում, սրա վրա պատվաստված ծառերըմիջակաճ են, հասնում են մահալեբյանբալենու վրա պատվաստված ծառերիբարձրությանը, լավ ճյուղավորվածեն, վաղ են անցնում բերքի, ցրտադիմացկունու-

թյունը միջակ է, դիմացկունեն արմատների բակտերիալ քաղցկեղի նկատճաճբ:Լավ է արմատակալում, համատեղելի է կեռասենու տարածվածսորտերիհետ, դիմանումէ ծանրկավայինհողերում: Էվրիկա(բալասալոր Սապա» չլոր Օտլիչնիցա) ստացվել է Ռուսաստանում, միջակաճ պատվաստակալ է, լավ համատեղելիԷ դեղձենու,սալորենու, շլորենու սորտերիհեւտ, դիմացկունէ ցրտի, հողի գերխոնավության, կրացման, նեմատոդ որդերի, բակտերիալ քաղցկեղի նկատմամբ. Լավ բազմանում է կանաչ, փտայտացած կտրոններով,անդալիսով: Դրուժբա (մանրաբալենի ցածրաճ ս ծիրան), ստացվել է Ռուսաստանում, միջակաճպատվաստակալ է, լավ համատեղելի է ծիրանենու բոլոր սորտերի, սալորենու մի շարք սորտերի հետ: Դեղձենու, շլորենու հետ համատեղելի չէ: Դիմացկունէ ցրտի, հողի գերխոնավության, նեմատոդների, բակտերիալ քաղցկեղի նկատմամբ: Թույլ են ճյուղավորվում երիտասարդբույսերը: Լավ բազմանում է կանաչ,փայտացածկտրոններով,անդալիսով: Ալաբ 1 (շլորենի, տնկի8» 3 ճիրան).ստացվել է Ռուսաստանում, միջակաճէ, համատեղելի է ծիրանենու, սալորենու, շլորենու, դեղձենուբոլոր սորտերի հետ: Դիմացկունէ ցրտի, հողի գերխոնավության, նեմատոդներիե բակտերիալքաղցկեղի նկատմամբ: Թույլ են ճյուղավորվումերիտասարդբույսերը: Լավ բազմանումէ կանաչ, 0 88 Ա փայտացած ում Կուքան 86 (մանրաշլոր7 դեղձ) ստացվել կւ էՈ ուսաստանում, ուժեղաճ պատվաստակալէ, լավ համատեղելիէ դեղձենու, նշենու, սալորենու,շլորենու բոլոր սորտերի ն ծիրանենու շատ սորտերի հետ: Հզոր արմատւսյինհամակարգըդիմացկուն է նեմատոդների,արմատային քաղցկեղի նկատմամբ, աճում է ծանր հողերում: Լավ բազմանում է կանաչ, փայտացածկտրոններով,անդալիսով: 88.4-7 (մանրաբալենի թաղիքայինՀ շլորենի) ստացվել է Ռուսաստանում, ցածիաճՃճ պատվաստակալէ, յավ համատեղելիէ դեղձենու, սալորենու բոլոր սորտերի, ծիրանենու շատ սորտերի հետ: է, չորադիմացկուն,լավ է տանում հողի երկարատն Ցրտադիմացկուն գերխոնավությունը:Դիմացկուն է նեմատոդներինկատմամբ,սակայն

լամրւ եյ

/

տուժում նում

'

է արմատային քաղցկեղից:Այս պատվաստակալը արագաց-

է պտուղների հասունացումը 5-10

օրով: Լավ բազմանում է կանաչ,փայտացած կտրոններով, անդալիսով: ՕՑ/8 6. կիսաթզուկային է, լավ աճում է ծանր պատվաստակալ հողերում,դիմացկունէ վիրուսայինհիվանդությունների նկատմամբ, մացառներչի առաջացնում, ցրտադիմացկունէ, մասնագիտական էտի կարիք չունի, առատ պտղաբերողէ, սկբնականշրջանում հենակներիկարիքչունի: ՕՅ/8 12 կիսաթզուկային է, ծառերըհասնում պատվաստավալ են մահալեբյան բալենու վրա պատվաստվածծառերիբարձրության: է ազատ աճող, միջինչափի ծառեր:Մացառներ առաԱռաջացնում չի ջացնում, հենասյանկարիք չունի, ցրտադիմացկունէ, անհրաժեշտէ էտ: մասնագիտական Մանրապտուղ բալենի. համատեղելիէ կեռասենու ցածրաճ սորտերի հեւ, դիմացկունէ ցրտի, հիվանդությունների, վնասատուների նկատմամբ,բազմանում է մացառներով, փայտացածկտրոններով, դրա վրա պատվաստվածլկլեռասենուծառերնունեն 3-4 մետր բարձրություն,ազատ աճողեն, վաղ են պտղաբերում: Ալեհերբալենի, համատեղելիէ բալենու սորտերի հետ, առաջացնում Է փռվող, տարածված սաղարթ, ցածրաճ է, դիմացկուն ն վնասատուների ցիտի, հիվանդությունների նկատմամբ:

Արնելյանխուրմայիպատվաստակալները

Սերմճային 4. Խու

է -23

լավ է

րմա կուլկասյան.ուժեղաճ է, ցրտադիմացկուն (25) 'Օ ցրտին) ն երաշտադիմացկուն, աո

իիկում շակովի սերտաճում: Խուրմաարնելյան.միջակաճ է, մշակովի սերմերի անբավարար երմե 2.

սերտաճում, քիչ են:

.

,

ստացումն

մ

սորտերիհետ

,

լավ

է, այտղում

Խուրմա վիրգինյան.ունի 20 մեւտր բարձրություն, չեզոք, թեթն մեխանիկական կազճով սեր է, դիմանումէ -25 (-37) «Շ ցրտին: ՀՀ-ում չի աճում: 3.

(դիմանում

է

հողերում ոնավ

.

թթու կամ

աճում

Ընկուզենուպատվաստակալները

Պիստակենու պատվաստակալը

Սերմնային

Սերմնային

1.

Ընկուզենու ցածրաճ ձների սերմնաբույսեր.դրանց վրա ծառերը բերքի են անցնում 2-րդ տարում, ցածրաճ

պատվաստված տեսակիսերմնաբույսեր.ուժեղաճէ, ՛

դրա վրա Ընկուզենուսն տաեն 5-6-րդ շուտ` անցնումավելի ծառերը բերքի պատվաստված րում: 3. Ընկուզենու գոիշ տեսակի սերմնաբույսեր.ծառը հասնում է ավելի քիչ խոնավասերէ, ցրտադիմացմինչն 30 մետր բարձրության, կուն, հողի նակտմամբպահանջկոտչէ: 4. Ընկուզենու սովորականկամ արքայականտեսակի սերմնաբույսեր.ծառը հասնում է 10-15 մետր բարձրության,պատվաստված ծառերնապրանքայինբերքի են անցնում3-4-րդ տարում,բերքատու են, երկարակյացչեն, խոնավասեր, լավ աճում են բերրի հողերում, են: բավականցրտադիմացկուն 2,

Նշենու պատվաստակալները

Սերմնային

ծարիր մամթդանդաղաճ ակեր սոր լ

'

ւ

ջաղրանք

4. Բնո

հն

պատվաստակալն

ւ թունքերը Նոերություններ սերմնային սերմնային նե

|

նշելով առա 2. Բնութագրելհնդավորների պատվաստակալները ալները նթերությունները: նշելով առավելությունները 3. Բնու ել կորիզավորների պատվաստակալնեն թերությունները: րը՝ նշելովառավելությունները 4. Բնութագրել կորիզավորների կլոնային պաւտվաստակալնեն թերությունները: իը՝ նշելով առավելությունները նշենու Է պիստակենուպատվասով առավելո ննե տակալ ի շ

լերթեր աԱրմազենու, Բլ ր Աաաալասրը արն Ց. ել արար ն վելութունները թերություն ները: ,

տարբեր Նշենի ցրտադիերաշտադիմացկունություն, տիպի հողերում, ունի բարձր են մացկունություն,սերմնաբույսերնաճում են արագ, համատեղելի նշենու բոլոր սորտերիհեւ, ունի 4-6 մետր բարձրություն: աչքի է ընկ2. Նշենի ցածրաճ. ունի 1-1,5 մետր բարձրություն, պաչորադիմացկունությամբ, նում բարձր ցրտադիմացկունությամբ, ն ձն՝ բաց սպիտակ Տեսակն ունի երկու հանջկոտչէ հողի նկատմամբ: մաարմատային վարդագույնծաղիկներով:Բազմանումէ սերմերով, ն կտրոններով:Ռրցառներով, անդալիսներով,կանաչ արմատային համատեղելի է սալորենու, շլորենու ն նշենու պես պատվաստակալ` 4.

Պիստակենի բթատերնկամ խնկենի.աճում է 800-1600 մետր լուսասերն կրասեր, բարձրությանվրա, չորադիմացկունէ, ջերմասեր, Ել է պիսհան է, համատեղելի

աճում են սովորական.դրա սերմնաբույսերն

լով առա

սորտերիհետ: 3. Նշենի նաիրյան, աճում է չոր, քարքարոտ հողերում, ծովի 1 մետր մակերնույթիցմինչն 1500 մետր բարձրությանվրա, ունի բարձրություն: հողի ձ. Նշենի ֆենցլի, ունի բարձր ցրտադիմացկունություն, 2-3 ունի երաշտադիմացկուն, է, լուսասեր, հանդեպ քիչ պահնջկոտ մետր բարձրություն:

նշ

ՊՏՂԱՏՈՒ ԾԱՌԵՐԻ էՏԸ ԵՎ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

էտը բույսի մի մասի (շիվի, ընձյուղի, աճման կոնի, ճյուղի, Է կմախքաճյողի,բնի) հեռացումն է: Էտի միջոցով կանոնավորվում կատարբույսերի աճը ս զարգացումը,խթանվումպտղաբերությունը,

վում ծերացողբույսի երիտասարդացում: Տարբերումեն շիվերի կամ ճյուղերի էտի 2 ձն՝ 7 նոսրացում ճյուղի կամ շիվի ամբողջականհեռացումն է տարեկանծղակի վրայից: Նոսրացնում են բոլոր այն ճյուղերը, որոնք խտացնում են սաղարթը, աճում են դեպի հողի մակերնեույթը90." անկյան տակ կամ հորիզոնականուղղությամբ:Հեռացնում են սուր անկյուն կազմող,իրար մրցակիցճյուղերից մեկը: Սովորաբարէտում են ստորին, թույլ, վտիտ ճյուղերը, հեռացվում են նան այն բոլոր չորացած,ցրտահարված,հիվանդություններով ն վնասատուներովխիստ վարակվածճյուղերը, որոնք այլես չեն կարող վերականգնվել: 2. Կարձացում ճյուղի կամ շիվի մասնակիհեռացումնէ, երկարության կարճացումը՝որոշակիաստիճաններով՝ ա) ծերատում (պինցիրովկա).հեռացվում Է ճյուղի աճման կոնը, ծայրամասը,գագաթը, երկարության5-10 94-ը. բ) թույլ կարճացում. հեռացվում է ճյուղի երկարությանմինչն 1/3-ը կամ 10-30 96-ը. գ) միջակ կարճացում.հեռացվում Է ճյուղի երկարությանկեսը՝ մոտ 50 06-ը. դ) ուժեղ կարճացումկամ խորը էտ. հեռացվում է ճյուղի երկարության մինչն 2/3-ը կամ 60-70 96-ը: էտի եղանակներնեն՝ 7 ձնավորող էտ. կատարվում է երիտասարդ բույսերին որդշակի ձն տալու ն բունն ու կմախքաճյուղերըձնավորելու համար, սկսվումէ տնկարանումն 3-5 տարի շարունակվումայգում: 2. Կանոնավորողէտ. կատարվում է տարբերտարիքի ծառերի աճը ն պտղաբերությունըկարգավորելուհամար: Սովորաբար50 սմ ն ավելի երկարությունունեցող ճյուղերըթույլ են կարճացնում, 30-45 սմ երկարությամբ աճերին ձեռք չեն տալիս, 25 սմ երկաիությաճբաճերնուժեղ կարճացնում են, հաճախ այս մանրակըրկիտ էտի փոխարեն հեռացնում են սաղարթը խւոացնող, թույլ կմախքայինճյուղ: աճովմեկ աճբողջական

էտ. հեռացվումեն չորացած, կուորված, ճաՍանիտարական ե վնասատուներով քած, հիվանդություններուվ վարակված,ցրտահարվածճյուղերը: 4. Հետադարժէտ, կատարվում ոչ է թէ միամյա,այլ 2 տարեկան ճյուղերի հեռացում,որոնցէտըպետք է կատարվերնախորդտարի: 5. Շրիտասարդացում կատարվումէ 3-5 տարեկան ճյուղերի հատում այնծառերիմոտ, որոնց աճը թույլ է, տեբերքատվությունը ղափոխվել է ծառի ծայրամաս,կմախքայինճյուղերը չորացել են, ծառերըծերանումեն: 6. Կունդ. բնորոշ է ծերացողն ծերացած ն ծառերիկմախքային կիսակմախքային ճյուղերի երիտասարդացումը, դրանցմասնակիկամ ամբողջականհեռացումը: 7. Բնատում. կատարվումէ ծերացածծառի ամբողջականերիտասարդացում՝բնի մասնակիկամ բոլոր կմախքաճյուղերի ամբողջա5

ԹԵՄԱ 13

:

կան հեռացում:

են՝ էտի ժամկետներն աշնանային-ձմեռային. կատարվում է մինչե կայուն ցրտերն ընկնելը հիմնականումբարձր ցրտադիմացկունպտղատեսակների (խնձորենու,տանձենու, սալորենու,բալենու, ծիրանենու)մոտ: ձմեռային-գարնանային. սկսվում է փետրվարիերկրորդկեսից ն կատարվում մինչն բողբոջների ուռչելը պակաս ցրտադիմացկուն .

.

մոտ: ծառատեսակների

ամառայինկամ կանաչ էտ. կատարվումէ հուլիս ամսին, ծերատվում կամ թույլ կարճացվումեն ընթացիկտարվա աճերը, ինչը նպաստումէ գարնանըծառիուշ ծաղկելուն,ինչպես նան այս Ժամկետում հեռացվումեն բերքի վրա ստվեր գցող ճյուղերը: Ծառի սաղարթ ձնավորելիս հաշվի են առնվում հետնյալ սկզբունքները. բարձրությունը. ըստ այդմ՝ ձնավորումները լինում են՝ ա) բարձրաբուն(բնի բարձրությունը՝120 սմ ն ավելի), բ) կիսաբարձրաբուն (բնի բարձրությունը՝80-90 սմ), գ) ցածրաբուն (հնդավորներիմուռ` 60-70 սմ, կորիզավորների մոտ` 40-50 սմ), դ) թզուկային (բնի բարձրությունը՝ 30-40 սմ), ե) գետնատարած կամ անբուն (10-20 սմ): կենտրոնական ուղեկցողիդիրքը. դրանով պայմանավորված՝ ձնավորումները լինում են՝ ա) առաջատարով (լիդերային). կենտրոնականուղեկցողը է ծառիկյանքիողջ ընթացքում. պահպանվում »

»

քնի

»

"'

շոռ

Ք

ծառի (փոփոխված լիդերային). ի) փոփոխվածառաջափարով

անհրաժեշտ վրա թվո 5:7 Ճոսլ լինելու դեպքում կեռտիհնական է միցակցովկաճդիան տրվումէ թեք աճ: ուղեկցողըփոխարինվում Դա նպաստումէ ծառի շոււտ պտղաբերմանը, խնամքին բերքահավաքի աշխատանքների հեշտացմանը. գ) բաժակաձնկամ առանց առաջատարի(անլիդեր). կենտրոնական ուղեկցողըհեռացվում է կմախքայինճյուղերի առաջացման կետից ն չի փոխարինվում,նպաստումէ սաղարթիլավ լուսավորմանը ն ծառիցածրաճլինելուն, հանդիպումէ դեղձենու,նշենու, սալորենումոտ: կմախքաճուղեղիթիվը. կենտրոնականուղեկցողի վրա է պետք լինի 7-9 կնախքաճյուղ: Ձնավորումները լինումեն' 7 բնականբարելավված (սովորական, դասական,բարձրաբնական քուն, ազատ ձնավորելիսհիմքէ ընդունվում կանգուն) ծառի ձնը,անհրաժեշտէ քիչ ներգործելաճման, կենսաբանականն ֆիզիոլոգիականպրոցեսների վրա (նկ. 25): Այդպիսիձնավորումներընան .

-

քմց լինում են՝ աճ, քիչ ճյուղավորված ա) բրգաձն.ծառն ունիվերընթաց բիզաձն սաղարթ, բազմամյաճյուղերը ճյուղավորվումեն ծայրամասում, ընմոտ: ո ւժեղաճ հնդավորների դունված ծառերի է բ) Հինգճյուղանիհարկային.տնկարանումձեավորվում Է հաջորդական բողբոջներիցառաջացած5 ճյուղերովառաջին հարկ: է 3-4 Տնկումներից հետո այգում ծառերի ձնավորումըշարունակվում տարի: Ձնավորմանյուրաքանչյուր տարում ուղեկցողիվրա առաջանում են ես մեկ-երկուկմախքայինճյուղեր: Ձնավորում. ավարտելուց հետո 1-ին կարգիկմախքային ճյուղերիընդհանուրթիվըհասնում է 9են 11-ի,դրանցվրա ձնավորվում մեկ-երկու2-րդ կարզիճյուղեր: գ) Նոսրացվածհարկային.ծառի վրա առաջին հարկը 5 ճյուղերի փոխարեն ձնավորվումէ մեկընդմեջ,ոչ հարակից`1-ին,3-րդ ն 5-րդ բողբոջներիցառաջացած3-4 ճյուղերով(երկրորդհարկնէլ ձնավորվում է նույնքանճյուղերով): Հնդավորներիմոտ հարկերիմիջն զուհում` 25թողնվումէ 50-60, կորիզավորներիմոտ՝ 30-40, լեռնային 30 սմ տարածություն: Այս ձեավորումըերբեճնկոջվումէ հեղինակի՝ Գելֆանդբեյնի անունով:

Գ) Նկ.

25.

Բնականբարելավվածսաղարթներ,

ա) բարելավվածբաժակաձն,բ) անհարկկամփոփոխվածլիդերային, գ) հարկայինկամհինգճյուղանի (4. տնկարանում,2. այգում):

դ) Անհարկկամ փոփոխվածառաջատարով(փոփոխվածլիդեեն կենտրոնականուղեկրային). կմախքայինճյուղերը դասավորված ցողի վրա, բայց առանց հարկեր կազմելու: Սովորաբարստորին երեք ճյուղերըթողնվումեն մեկը մյուսից8-12, իսկ դրանցիցբարձրճյուղերը՝ 20-30 սմ հեռավորությամբ: Ձենավորման վերջում սաղարթը պետք է ունենա 5-7 առաջինկարգիկմախքային են ճյուղեր,որոնքդասավորված ուղեկցողիառանցքիշուրջը 1.2-1,5 մ տարածության վրա: Ձնավորման վերջին տարում կենտրոնականուղեկցողի ծայրայինմասը կտրումհեռացնումեն կամ դրան տալիս են թեք զարգացում:Կենսաբանորեն բրգաձն.սաղարթ ունեցողսորտերի ուղեկցողըհեռացնումեն, փռված սաղարթ ձնավորելուհակումունեցողսորտերիուղեկցողինտրվում է թեք զարգացում:Ձեսվորմանայս համակարգի առավելությունը հարկայինի ն բրգաձնիհամեմատությամբ այն է, որ ծառերըբարձրչեն, լուսավոր են, վաղ են անցնումբերքատվության, կմախքային ճյուղերըլավ են սերտաճումուղեկցողիհետ, լինումեն ամուրն առողջ: Դրանցվեգետացիանվաղ է ավարտվում,հեշտանում են բերքահավաքիու էտի աշխատանքները, քիչ թվով հենակներեն պահանջվում: Սակայն ձնավորմանայս համակարգիթերությունն այն է, որ տնկարանումհնարավորչէ 2-ից ավելի կմախքային ճյուղերձնավորել, որովհետե.հնդավորների պատվաստաշիվըտնկարանի3-րդ դաշտում վաղ գարնանը կամ կորիզավորների պատվաստաշիվըտնկարանի 2-րդ դաշտում ամռան կեսերին1,5 մ բարձրությանչի հասնում: ե) Բաժակաձն.կենտրոնական ուղեկցողըհեռացվումէ դեռես տնկարանում,կմախքայինճյուղերն առաջանում են կից բողբոջներից, իսկ սաղարթի կենտրոնըմնում է բաց, բաժակի տեսքով, այս ձնավորումըբնորոշ է դեղձենուն,երբեմն՝ սալորենուն,նշենուն:

.

ՀՆԻ.

ով

Հ

ֆ---

ա

մգղց մգմմտտվժմոնոո դոբդոմովիսվնմոմ ՛9լ Ղ 9. '»է "5. "ՄոդտղոհորդվրոնտոտըեոմԴշոտմոր '2յ Ղ էԼ '0լ 'իսմզտսք Հս Ծվոմսքտղբնոր "չ 'տղըտոհմղ դվլոնդտոթքե:մ "6 Դ 9 'իսմզտսթ նդ չտզբ ոո դվրրնդտոտցԵոմ իսմղնասօոծտմս3ըւսդսմտդղդ ՛9 ոզընտի իսդսմւոդգդ վրոմգով|"9 'տզքնոհո իսմզոսթ դտղոդսեվմսվղ իսդսմտողղ Պօտտմոխոմովիսվ̀ջ Ղ Տ "տզբհոտվղտռողմղ Ղօուտմոհ -շ '0սմսիտղօդվնոտգըոթրիսդսմտդղկՂջտտոր Մտմոոով վժմոնոո ՝լ

Հաաա աակ

մու...

«`.Յ:58

գու-«ա:

ց,

չ-

-

աակ Թ

ցտղտտոզվմը՛92 ՛ՊՂ "Ազդրամսիտղջ

ՀԻԿ 77-Հ ՅԳՈԲ

ՄՏ-2-25ՐՅԲ

որը

(Ազգտմզ)ոփոչ)մզդւսմոտդզվ օզ բոսիստմվհիսղոտտիոդ ՀազցճտտՀզվ Արսմսիտղծ ճյտմն ղ Հանտտ դսթիսմբո ցոտկտղվց -տովզըդվմղփժղ ցվմզոտցբոսմզգվերուոուսմով իսմզտմսո Փոիծղջո տմի վմզոյողտտոտիտոխռհ ջոհոծվը ղ ջոմցտճ ղող սդզչսօկսհ Ղ 1սռղծմոնով 'սդզշսր Պսցկմսը Թվմղորսմ ցվրոնտոտտո» Ամղդտզբյոհ դոհտցվե Հօ 'ԱմզդլզնդվոՀհոփոտտըտհ Ամղդտղոյտխ ղօտղվվ '41սմ )զնդվհՀ "ղջտմտվիսպ'իսմզնսք դտկտոդսեվմսպ 'Ամզդտզոիտհնզչ դտղո) «ոտվ դղ ըշսիստմվհոիտջով զը դոթիսցսմտնտիտիվոդզտգվ ոտ դտղռտ 08 Ղ 09-09 )Վիճզ4 դզ նսմտհ Հգսմս 'ցչսհսնաս Ցորովոննոս 6ռոմն իստտ Առդսթաիսցջոմոտ վողն դռզ ըյսդճոմսկ գվրտուսմծվը ԱմՂնսթ նմսմկաՂ Ղղոո օղ ուսդ վեմոկ ոտհոփտ 08-09 'ո«սսօոտմոտ -նսժ Սմզտսթ 'դզ դ-»-Ք վեմտոդ ղծվր 'իսմզկմով ռվոոծոլոցհ վմզհմտվ դվծոօրղկոտ դողցտ, 0ջ 'լ իսժմվն Յզմ 'ռտհտդսԵեվմսվ տսը վոտ ոսը հով '| բբսիտձ Սոտբոմոօ ց/ոկտո'( իսՅմվնԾորովոննտս Սնսծիզնս դտհոդսմտդգիտսբ վոբ վք 8դոմն 'դոմսմցմոմ մտդբ ըւսդվ մմզդգմմոնտո ըսժողն վմզդուսմսիողցող

տշվբ

Հ

ցղ

ՈՎթոՈՀԹ-2ԻԷՀ

Պօտհվվ 'մսիտղժ"'Եմոփո դզ ըսդվ) Ժռսմս'ռվմզդժմոն -ոո (Ե Վ ուսմղմոմղի Արսմսիտղց ռվրոուտիտՁԶ ցվրոձճդոտստ Ամզդուսմսիողծդվրոնղտոռտոծոմ դվրտտզբնոլ,(Գ 'նզշ 'դտրդոմտվիսվՎ ըւսդմենդԱ-ըոռսմսիտղց Ղօտտտո վդտղժործոՎղ «ովը Եմոփո նմոժ 'վցտբնսհկմզՂ -տվբ '6տրտպոննս ղ դտհոտդսեվմսվ Ասզդդսնմսհ| ըոսդմենդմ"ըսմսիողջ հտփտտ վճմոնտղ (տ Պմստո ցզ Փոիծո/ողմզդ մզդկոդ -ոնղ դտքմսիողց վովոն՛ղ (92 "22 92 ՛հց) տմի վմոսդմդտհոռոմտո վառ մսիվտհո դնմոո 'մԱղօդոտկոցմ որջ 1սՕԱսծմ

ՎԵ( որիաե, Սարը ֆեն»աա

տվոցզտցվ 'ցսռյոմքոոծ

'քոմքծ Օվոոկսեծ) դոհոուռոցվմը Լ Հտսը Հսդղշդ«սդզմ ստո ող :դոսմտդտքվն դրղմմզ "սդզցնգն ի ըսիռմվկ Աքսմսիտղցջ Ադոոթսմդոքվմմզմ'ցվմզդվոտժ'դսմզջոտվզոիտ) տղվ վնսճկզնոս վմղնոս իսզտոտհոդ,ոմի դտ/ժսմսիոսղվբո Օլ-8 Ծվճդորվը վս ցմզնյմջ դվոոծոիոքկուսին -Ղդծամնսժ ծղբնդԱկզըցզ թոսդտծտստ օոիիտվզմոժ (Ե | դտրդ «ղօտդտթտմ 'դվղցտկոքոոմ

ց

որո 6լտմ

Նկ 2Ի Նա

աա

ւա

ա

Ո արոր:

Նկ. 28. Արհեստական ձնավորումներ.

ճյուղերի համար, բ) ներեք հոլհարանմա թփի Գ արաժարը ծառում:

ա) լարայինշպալերալայն սաղարթի ՍԱ ԱԱ

վայրերումն ծառերի տափակ ձնավորմանդեպքում խորհուրդ է տրվում օգտագործելսովորականհենասյուներից3 հարկ մետաղալարով,իսկ միայնմեխանիկական ամրությունտալու նպաՔամոտ

տակով`՝2 հարկ:

Դ.

2. Յ. |

|

| | |

դիրքի:

դրանք Նկարագրել էտի ձները: Նկարագրել էտի եղանակները: Նկարագրել սաղարթներնըստ կենտրոնական ուղեկցողի

Նկարագրել բաժակաձն, բարելավված բաժակաձնձնեավոՊումները: 5. Նկարագրել նոսրացվածհարկայինկամ հինգճյուղանիհարկայինձնավորումները: 6. Ներկայացնել ցածրաճձնավորումների(պալմետների) տա4.

րատեսակները: 7. 8.

լ

Նկարագրելսաղարթիտափակձնավորումները:

Նշել արհեստականն բնականբարելավված սաղարթների

ու թերությունները: առավելություններն

Է

"

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Գյուլխասյան Մ.Ա, ն ուրիշ. Ազրոնոմիայիհիմունքներ.-Եր., 2006, 348 էջ: 2. Թոռչյան Վ., Սանթրոսյան Գ., ՀովհաննիսյանԱ, Ասատրյան Ա, ՀՀ ներմուծվածպտղահատապտղային տեսակների, 1.

-

աա

6.

ՔՈՒՇԻ, 1997.

-

Բքթաա Ր8., ՈքօոօքԿՅԷՆԾ8.8.

ՈՅքՇՈԹՈՈՒԹԱԵՑ

քռեՇոթյո-

1965.

՛

ոն

--

Ր.

ՂՅքօՅԵՑՑ

-

/ՒՈՅԻՇՈՑԻԵՍ:

ՇՅոՅ»Ը.

-

է0/68,

6.

06թ65/8 ոոճրօժեն:

է/ ուռրիեցո

գ/ու/բ.

-

ԽԼ, 1980.

աատաոոգանաատարոտսատատսգաիգասմկչննն

Թեմա 1, Պտղատու բույսերի կառուցվածքը

|

|

Թեմա 2, Պտղատու Թեմա 3.

բույսերիաճման

ն

պտղաբերմանծիգանները..

Սաղարթի, պտղի ն սերմի

ձները..........................................

4 Կորիզավորներ..............-«.......«ա ներ... -- Թեմաձ.

յր...

Է 1-2. Շ.16-18. Լլ: (ՔՕԽԻ// ՇոԵՇԹԳ'Թ 3օքտ, 1998. ԱՀՈօՎաօՈ.Ց., Քոքճծռա ՒԼՃ., ՈՅԿ6Իաօ Ր.Շ. ՓօքոտքօՕԲՁԵՔ/Թ

Օ6ք63ոռոՈՕղօՑԵՍ«

աու.

|

Շ.135-136.

-

6.

Առաջաբան.............................

նկարագրեր. Եր., պատվաստակալների

Ստեփանյան Ա.Գ. Կորիզավոր ն հնդավոր պտղատեսակՕկր «004, նը .ԿոօԻօՅԵլօ ոօըտօմմ ԿՕՇԼՕՎԵՕՑԵՒԼ 4. Էքծխտի8. Ս/ոԵրք ՑԻ ՈՇշտՃ.

7ՅԻՇՈՑԻՕԽ

// Շ6. ոոօղօրօղօ8Ց ԻՅԿ. -ԽՆԽԿ«/ք., 3.

ա ԳԱԱ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Խո Ղթեր»ԽԴՓլՈՍԴՂԱ՝

|

աաա»

|

|

Թեմա 5,

ՀնդավորնԱեր Լ.Ն...

Ն.Վ...

նետեն

ԲՏԱ

աա

աաա»

ոա

աոատ աաա

աարաուա

Թեմա 6. Ըն Ընկուզավորներ....................... ներ.......

կ աոաթաւտոուաշասարաաասանաամնաւ

Թեմա

7.

Հատապատղայիններ

Թեմաաայ 8. Չ

Թեմա 9, Թեմա

ՆՆԵ

Լ...

ձ

ԼԼ.

աաա,

ձայինն արթյթ».......................................

Խոնավ մերձարնադարձայիններ

10. Պտղատու

բույսերիբազմացմանեղանակները................

Թեմա 11. Պտղատու տնկարանիկառուցվածքըն

բաժինները,

դրանցնշանակությունը տնկանյութի արտադրությանգործում Թեմա 12. Հայաստանումշրջանացվածպտղատու

բույսերի պատվաստակալները

Նո.

մ...

Թեմա 13. Պտղատու ծառերիէտը ն

եՆ...

եեւ

աան

աաա

աան

ձնավորումը............................

Գրականություն

ո

ը

ԳԱԳԻԿ ՍԵՐՅՈԺԱՅԻ ՍԱՆԹՐՈՍՅԱՆ

ԱՐԱ ՌԱՖԻԿԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳԱՅԱՆԵ ՍԱՐԴԱՐԻ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

ԵՐԵՎԱՆ 2014

Խմբագիր՝Մ.ԱԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Սրբագիիչ`Գ.Ս.ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Համակարգչային շարվածքըԳ̀.Ս,ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

Համակարգչային ձնավորումը՝Ն.Է.ՍԱՄՎԵԼՅԱՆ

ՇՃՒՄՔՕՇՋՏՒԼ

ՈՃՐ/

Ւ ՇԲԲԷՃԷԹ/Կ

ՕՐՃԻՒԷՇՋՑՒԻՒԼՃԲՃԲՃճՓԺ/ԿՕԹՔՎ

ՃԾԲ/ԷՈՎՋԻ (ՃԻ:

ՇՃԲՈՃԹՕԲՒԻՃ

ոոօոօ8ՕոՇ78Օ ՖԿԷՏԻՕԷ

ՈՕՇՕԹՈՒ

ԷՄՁ ՈճԹՕԲ/:1ՕԲԻՕ-ՈԲՃՆՐՈՂՎԷՇԵ/)Հ

341877

|

(Ե2 ՅքԱՋԵԱՇԵՕԽՋ3Ետծ)

ԷԲԲԹՃՒ

Թուղթը՝ օֆսեթ:Տպագրությունը` օֆսեթ: Ծավալը՝7.25 տպ. մամուլ:Չափսը`60284 1738