Պտուղների և բանջարեղենի սառնարանային տեխնոլոգիա

ՍՆԱՊՅԱՆ

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻԵՎ

Գ.Գ.

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

ԱՍՈՂԻԿ

ԱՍՈՂԻԿ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ-

ՀՏԴ 635.076 ԳՄԴ

ՆԱԽԱԲԱՆ

36.91

Ս 620

Ցանկացած երկրի տնտեսական համակարգում իր ուրույն տեղն ունի սառնարամային տնտեսությունը: Այն ծառայում է բազմատեսակ երկանպատակների, սակայն կարնորագույնը մնում է րատն պահպանումըթարմ կամ խորը սառեցված վիճակում՝ դրանց անմիջական օգտագոր ծման կամ հետագավերամշակմանհամար: Սառնարանային ծավալների էքստենսիվ զարգացումը, որն իրակաը թվականներից նացվում էր ճախկին ԽՍՀՄ-ի երկրճերում 60. ական թվակ գեցրեց այնպիսի իրավիճակի, երբ թվում էր, թե այդ ծավալները պետք է լիովին բավարարեն Հայաստամի Հանրապետության պահանջները: Սակայն իրականությունն այլ էր՝ այդ ծավալների գերակշռող մասը մնում էր աճօգտագործելի:Դա բացատրվումէ ոչ միայն օբյեկտիվ պատճառներով(էլեկտրաէներգիայի հաճախակի անջատումներ, պետական տնտեսություննան

։

Ս 640

Սնապյան Գ.Գ.

Պտուղներին բանջարեղենի սառնարամային տեխնոլոգիան

Եր., Ասողիկ,2001.

էջ,

նկ.. 47 աղյուսակ.

Գրքում լուսաբանված են սննդամթերքների շարքում կարնոր տեղ զբաղեցնողպտուղներին բանջարեղենիքիմիական կազմը, դասակարգումը, պահպանման ընթացքում դրանցում տեղի ունեցող կենաաքանական փոփոխությունները, պահունակությանվրա ազդող գործոնները,պահսյանման ավանդականն ժամանակակիցեղանակները, սառնարանային նիկայի հիմունքները,սովորական Ն կարգավորվող գազային մթնոլորտով սառնարանների կառուցողականառանձնահատկությունները. տեխնոլոգիական ռեժիմները,ինչպես ճան տեղեկություններ սառբերքահավաքի, նարանայինխցերի նախապատրաստման, պահպանմանընթացքում մանրէաբանականն ֆիզիոլոգիական հիվանդությունների, դրանց կանխմանն ուղղված միջոցառումներիմասինն այլ տեսականու գործնական հարցեր: Գիրքը նախատեսվածէ պտուղբանջարեղենի պահպանումն ուսումճասիրողԲՈՒՀ ական ուսանողների,ճարտարագետների, գյուղատնտեսան կան անհատ կոլեկտիվ տնտեսությունների,գյուղատնտեսական, :

պարենի արդյունաբերության

ուսումնական

հասան

համա

Ս.4901090000՝

ԳՄԴ

0136(01)-2001

ՏՄ

36.91

հան.

Է

ամիւանելու կաաեային Լ,կառացարա նպտուղ. աթարիթեր յ ուններով, սատնարանայըը տեխնիկայի րր

Արայ

առթույլատը

՝

|

ծ լիենի երկարատնպահպանմանմիջազգայինփորձից կտրված բանջարեղ

տեխ.

նկազ տատությունների անորոեր մի ատախուսակա ըր առնտրատնտեսական ն

սննդամթերքների

ազակայաթամ աար ո,Նորմատները Նորերի չհամապատսախանելով ամենը հանգեցրին նրան, ւթյան Ն այլ) Այս նությանը դաինչպես անԱՊ ա հ կրճերը, ՀՎհամա Հայաստանը, զգալիորե ճելով, սառմարաճային

որ

`

որ ԱՆառերրգյաւ. ազե յան ճանաֆրիկրոշ հարցերում` հակ ոլո

աա աա աաա

յան

սր

'

ո

Փ

ՍնապյանԳ.Գ., 2001 հրատարակչություն,

Ջ «ԱՍՈՂԻԿ»

ե

ու

"

այդ մեծ

ռրը

է

հսկայական եկամուտ անընդհատ կատարելագործվումու համալրվում է տեխճիկականն տեխնոլոգիական ճորամուծություններով:Որոշ երկրներում կարգավորվողգազային միջավայրում պահպանվող մրգի ն բանջարեղենի քաճակը կազմում է ընդհանուրպահպանմանդրվող բերքի 50-8092: Շատ դեպքերում տեխնոլոգիական նորույթներին ձնական մոտեցում ցուցաբերելը հանգեցնում է նրան, որ նույնիսկ տեղադրելով տեխնիկայի ճռրույթների նմուշները, դրանք այդպես էլ մնում են առանց շահագործման, հճանում բարոյապես ն վարկաբեկում մասնագետների ունները: Այսպես, օրինակ, Հայաստանի սառնարաններում տեղադրվա ն գազային միջավայր ստեղծելու գազագեներատորմներով ածխաթթու գազի կլանիչներովհնարավոր է պահպանելավելի քան 15 հազար տոննա միրգ, սակայն մինչն այսօր ն ոչ մի կիլոգրամ միրգ կամ այլ ն

կարգավորվող

99930-74-43-8

ուն-

րար խորորդային արգավոովո գա` մերում անտ շարոտազվում սիԵԲենի Արա զային մի երկարայտն պահպանուՀարո (ւ ո եր երբ եղանակը, հայտնա23դար Էշուրջ այնէլ ծավալներով. բերում ԱԵ Լ կիրառվում Մինչն այժմ մեր երկրում

Կական

աարաանվն

այդ առաջավոր տեխնոլոգիայովհանրապետությունումչի պահպամվել: Այս հարցում իր բացասական դերն է խաղացել նան համապատասխան մասնագիտականգրականությանբացակայությունը:Մինչե այժմ մեր երկրում հրապարակված մի շարք գիտական հոդվածները,որոնք լուսաբանում էին պահպանման կենսաբանական,ֆիզիոլոգիականն տեխնոլոգիական կողմերը. այդպես էլ մճացել են ցրված ամսագրերին ժողովածուների էջերում. օգտագործման չնչին տոկոսով: Հեղինակի գրքույկը. նվիրված պտուղների ն խաղողի սառնարանային պահպանմանը, հրապարակվեց 1986թ. փոքրըտպաքանակով ն անմիջապեսսպառվեց: Հետնապեսմինչն օրս հայ մասնագետները, պտուղբանջարեղենիպահպանմամբ զբաղվող անհատ ձեռներեցները,ինչպես ճան մի շարք ուսումնական հաստատությունների ուսանողճերն իրենց պահանջներըգոհացրելեն օտար լեզուներով այլ տարածաշրջաններիպայմաններիհամար նախատեսվածգրականությամբ: Ահա այս հանգամանքն էլ մեզ հուշեց ձեռնարկելուսույն աշխատությունը: Այն փաստորենառաջին ւմորձն է հայ ընթերցողիտրամադրության տակ դնելու պտոպբանջարեղենիդերին ն նշանակությանը, սննդարար կազմին պահպանման տեխնոլոգիական առանձնահատկություններին, այլ հարակից հարցերի սառնարանային տեխնիկայի ն մի շարք գիտագործնականձեռնարկ: Մեր կարծիքով՝ գիրքը օգտակար կլինի գիտաշխատողների.ճարտարագիտա-տեխնիկականանձնակազմի,պահպանման հարցերով զբաղվող անհատ ձեռներեցների,ինչպես ճան գյուղատնտեսակամ,առնտրատնտեն սական պարենի արտադրությանուսումնական հաստատություններիու-

լուսաբանմանը նվիրված

|

սանողությանհամար: Հեղինակըշնորհակալ կլինի ցանկացած համար,որոնք խնդրվում է ուղարկել հետնյալ հասցեով՝ 375023. Երնան, Գորվետկայի փող.4, «Պարեն» գիտաարտադրականն նախագծային պետական փակ բաժնետիրականընկերություն, հեռ. 52 65 98, կամ 45 26 23 բն.: ։

դիտողությունների

Գ.Գ.ՍՆԱՊՅԱՆ.

դոկտոր, գյուղատնտեսականգիտությունների ն գինեգործության Իտալիայի խաղողագործության Ակադեմիայիթղթակիցանդամ

1. ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Առօրյա կյանքում մենք շատ անգամմոռանում ենք, որ մեր գոյության համար պարտականենք սննդին: Եթե սննդամթերքիընդունումն ուշանում է սովորականից1-2 ժամով, մենք սկզբումմեզ լավ չենք զգում, հետո զգում ենք քաղցածություն: Երկարատն քաղցածությունը հանգեցնում է ուժասպառության,իսկ եթե այն տնում է չափից դուրս երկար՝ ապամահվան:Այնպես որ. մարդկայինհասարակությանպատմությունըդա իր հերթին պարեճի հայթայթման, դրա կատարելագործմանպատմություն է: Կարելի է համոզված ասել. որ Ալեքսանդր Մակեդոնացունկամ Քրիստափոր Կոլումբոժամանակ, բացի սին իրենց արշավանքներին ճաճնապարհորդությունների հեքիաթային հարստություններից`ոսկուց. մարգարիտներից, մետաքսից. հետաքրքրել են ճան տարաշխարհիկպտուղները, համեմունքները, այլ սննդատեսակները: Այդ տեսակետից հետաքրքիր է կարդալ Քսենոֆոն Աթենացու «Աճաբասիսը»: Մեր թվարկությունից առաջ 5-րդ ն 4-րդ դարերի սահմանագլխինՀայաստանիվրայով ճահանջելիսհարցերիհարցն է եղել պարենի ձեռք բերելը: Այդ պատճառով գյուղերը ն տեղանքը նկարագրելիս, մյուս ռազմավարական նշանակությունունեցող տվյալների շարքին ճկարագրվում է ճան պարենի՝ մսի, գարու, ցորենի, գինու (նույն թվում գարուց պատրաստած «Գինու»՝ գարեջրի),չամիչի, չորացրած մրգերի առկայությունր: Սակայն սննդամթերքովմարդկությանըապահովելուհամար պայքարը շարունակվումէ մինչն մեր ժամանակները,ն հավանական է, որ այդ պայնը պետք նքե թափի լրիվ հաղպե է մեծ ն համ հաղ քարում մմ մարղկությունը ամատեղ ջանքեր թանակտանելու համար: Կան տվյալներ, դր զարգացող երկրներիազգաբնակչության 1/5-ը, կամ ավելի քան 780 մլն մարդ, տառապում է թերսնմամբ,իսկ մոտ 2 մլրդ մարդ ննթակաէ սննդում միկրոտարրերի անբավարարությանհետնանքով առաջացող հիվանդությունների վտանգին: 10-րդ դարից մինչն Վերածնունդ ընկած ժամանակաշրջանումեվրոպականերկրներումարձանագրվել է մոտ 400 զանգվածայինսովի դեպք: 18-րդ դարում Եվրոպան ապրել է 22 սովի տարի: 13-րդից մինչն 18-րդ դար Ռուսաստանում ամեն հարյուրամյակի 1224 տարին եղել են սովի տարիներ: 1846թ. Իոլանդիայումսովից մահացավ մեկ միլիոն մարդ: Սովը եղել է ճան Առիայի մայրցամաքի ժողովուրդների մշտական թշնամի՝ Չինաստանը 7-րդից մինչե 17-րդ դար ամեն 5 տարին մեկ անց է կացրել ծայրաստիճանսովի վիճակում:Վերջապես մեր օրերում սովի վտանգի առաջ է կանգնած աշխարհի բնակչության մեկ երրռրդ մասը: Համաձայն «Կանայք՝ պայքարեցեքհանուն խաղաղության» ամերիկյան կազմակերպությանտվյալների,այդ երկրի 25 մլն երեխա թերի է սնվում: բՒերսնումըհանգեցնում է ծանը հետնանքների: Հաստատվածփաստ է. որ թոքախտի համաճարակներիօջախները երկրագնդի քարտեզի վրա համինկնումեն սռվի օջախներիհետ: -

Բայց արդյոք հնարավո՞րէ կերակրելմարդկությանը: Այս հարցով մտահոգված գիտնականներիգերակշոող մեծամասնությունը. ինչ մասնագիտությունթեկուզ ունենան, տալիս են միանշանակդրական պատասխան: Ի՞նչ փաստարկներիվրա է հիմնված այդպիսի լավատեսությունը: Նախ ն առաջ, մարդկությունը տարեկան կորցնում է մոտ 1 մլրդ տոննա սննդամթերք(Ցրտի միջազգային ինստիտուտիտվյալներով): Հարկավոր է սռվորել ավելի լավ պահպանելբուսական ն կեճդանական ծագում ունեցող պարենը: Շրջապատող միջավայրի պահպանման մասնագետներն ապացուցել են, որ մոտ ապագայում չի սպասվում մշակովի տարածությունների (ցամաքի միմիայն 10 տոկոսը) ավելացում, գուցե թե տեղի ունենա հակառակը: Այսինքն ի հաշիվ անտառների. չորացվող կամ ոռոգվող հողերի. լեռնալանջերի ներգրավումը ցանքատարածություններում ն այգիներիմշակման համար կարող է հավասարակշռվելմշակումիցդուրս եկող հողամասերի կողմից: Սա էլ պայմանավորված է քաղաքների մեծացմամբ, օդանավակայանների, մայրուղիներիկառուցմամբն, վերջապես,հողի էոոզիայով: Սակայն որոշակի ոեզերվ կա հողի բերքատվությանբարձրացման գործում` զարգացած երկրներում հացահատիկայինմշակաբույսերի միջին բերքատվությունըզարգացող երկրների համեմատությամբ 4-5 է: է, անգամ բարձր Ապացուցվածփաստ որ տեսականորենմեկ հեկտարից հնարավոր է ստանալ 5 հազար ցենտներ հացահատիկ,40 հազար ցենտներ պոմիդոր կամ վարունգ, 15 հազար ցենտներ սալաթի կամ ամսականբողկի բերք: Իհարկե, այդպիսի բերք ստացվում է դեռնս բոլոր պարամետրերով կարգավորվողարհեստական պայմաններում ն այն էլ մեկ կամ մի քանի քառակուսի մետր տարածքից` հետագայում հեկտարների վերահաշվարկով: Բերված թվերի համեմատությամբ ճերկայիս 25-30 ցենտներըթվում է վիրավորականաստիճանի չնչին: Այս գործում մեծ է սելեկցիայի դերը: Այսպես, 1947թ.մինչն 1977թ.ընկած ժամանակաշրջանումնոր սորտերիներդրման շնորհիվ Անգլիայում ստացվել է 5620 հավելյալ հացահատիկիբերք: Բուսաբուծության ն անասնաբուծությանմեջ մեծ հեռանկար ունի գիտության համեմատաբարնոր ուղղությունը՝ գենային ճարտարագիտությունը, որը հնարավորությունէ ընձեռում ստեղծելու բույսերի կամ կենդանիների նախկինում գռյություն չունեցող տեսակներ: Այսօր արդեն իրականություն է դառնում մարիկուլտուրան(կամ ակվակուլտուրան),երբ ջրային բուսականությունը կամ կենդանիներըոչ թե հավաքվումկամ որսվում են, այլ հատուկ աճեցվում: Եվ վերջապես. արհեստական պարենի ստեղծումը նս հույս է ներշնչում. որ մարդկությանսննդի աղբյուրներըմոտ ապագայումչեն սպառվի: 1918թ. Գ.Վ.Նիկոլաին հաշվարկել է, որ երկրագնդի «մարդատարողությունը կազմում է 3.106 (հրեք հեքսալիոն) մարդ, այսինքն աշխարհի ներկայիս ազգաբնակչությունից10 մլն անգամ ավելի: Դա. իհարկե, ֆանտաստիկ թիվ է. բայց. հաշվի առնելով գիտատեխնիկականառաջընթացի

ճերկայիս տեմպերը, կարող է այնքան էլ ուտռպիական չթվալ: Արհեստական սպիտակուցի կամ այլ սննդամթերքներիստացումը ճավթից. քիմիական կամ մանրէաբանականսինթեզիեղանակով,կարելի է համարել լրիվ իրականացվելիքհեռանկար: Մի փոքը՝ արհեստական սննդամթերքներիստեղծման պատմությունից: 1924թ. առաջին անգամ սինթեզվեց արհեստական թրթնջուկաթթուն: 1894թ.հայտնի քիմիկոս ՄարսելենԲերթլոնհայտարարելէ՝ «2000 թվականին չեն լինի այլես ո՛չ գյուղատնտեսություն, ո՛չ գյուղացիներ, քանի որ քիմիան ավելորդ կդարձնի հողագործությունը...ճարսյերի սինթեզն արդեն իրականացվումէ մեր աչքերի առաջ, իսկ ազոտական (սպիտակուցային) մարմինների սինթեզը չի հապաղի հանդես գալ: Այդպիսով. պարենամթերքով ապահովելուհարցը քիմիական հարց է: Ինչ արտադրվումէր բույսերի կողմից. մենք կարտադրենք ավելի հեշտ, կատարելագործված ձնով, քան բնությունը: Կգա այնպիսի ժամանակ, երբ ամեն ոք իր սննդի հետ կունենա ազոտականնյութի պաստեղ, մի կտոր օսլա կամ շաքար. կամ համեմունք... ն այդ ամենը կարտադրվիգործարաններում՝ աճսահմանափակքանակությամբ»: Մեծ գիտնականի կանխագուշակումիցավելի քան 100 տարի անց է չլուծված: Բայց առաջխաղացումն էլ ակնառու է. այդ հարցը մնում սննդային գունանյութեր,բուրումնավետ նյութեր ն այլ, հարյուրավոր՝սննդի արդյունաբերությանասպարեզում կիրառվող նյութեր, այսօր ստացվում են արհեստականսինթեզի օգնությամբ:Հետնապեսհակառակը կանխատեսեերկրորդ համաշխարհային պատելու հիմքերը նս բավարար չեն: Դեռնս րազմի տարիներին Գերմանիան արտադրել է տասնյակ հազարավոր տոնճա ճարպ նավթից, որով կերակրվում էր ազգաբնակչությունը ն բանակը՝ կարագի փոխարեն: Համաձայն ամերիկյան գիտնականների կանխատեսումների, 80-ական թվականներիվերջին ԱՍՆ-ում օգտագործվողմսեղենի մոտ 20 տոկոնը պետք է փոխարինվերբուսականծագում ունեցող սպիտակուցներով,որոնց տրվելու էր մսաձն կառուցվածք: Այժմ այդ երկրում արտադրվող սերուցքի 35 տոկոսը պատրաստված է բուսական սպիտակուցից ն ճարպից: Վաճառվում է նան «ձվափոշի». ռրը պատրաստվումէ սոյայի բակլաներից: Սոյայի ճարպազըկված ալյուրից, ուրիշ բաղադրամասերիհետ համատեղ. պատրաստվումեն խոզի թարմ ն ապխտած. տավարի ն հավի մսին ճմաճ սննդամթերքներ,դրոնք բնականիցքիչ են տարբերվում:Ամերիկյան «Ջեներալ Ֆուդս» ֆիրման արտոնագրելէ խոզի բեկոն արհեստականորեն պատ-

:

-

:

:

րաստելուտեխնոլոգիան: Արհեստականպարենի ստացման արդյունաբերականտեխնոլոգիան շատ ընդհանուր բաներ ունի պոլիմերների ն կաուչուկի տեխնոլոգիայի հետ: Օրինակ. կարելի է ստաճալ երկար թելեր. որոնց հյուսելու միջոցով հնարավորէ ստանալ կենդանականմկաններիհյուսվածքների նմանատիպեր. կամ հատիկներ՝ խավիարատիպլ ն այլն: Մասաչուսետսի տեխնոլո-

բույսերը լցնում էին կավե ամանճերի մեջ, ավելացնում ջուր միսը.

գիական ինստիտուտում տարվում են աշխատանքներ արհեստական պտուղների՝բանանի, արքայախնձորի,բալի, խնձորի ստեղծման ուղղությամբ: Ընդ որում, արհեստական արքայախնձորովարդենսնվել են ամերիկյան տիեզերագնացները:Արհեստական պտուղների ստացման գործում դեռնս ավելի հաջող են ընթանում անալիտիկ հետազոտությունները, քան. սինթեզը,ն երբեմն պատահում են անհեթեթդեպքեր:Այսպես, անալիզի միջոցով ւվարզվել է, ռր սուրճի բուրմունքը կազմված է 200, իսկ ելակինը՝ 40 միացություններիխառնուրդից:Երբ փորձ է արվել այդ 40 միացությունները խառնել իրար նույն քանակներով, ինչպիսին կա ելակի պտուղներում, ստացվել է մի խառնուրդ,որից գալիս է ռետինի հոտ: Հիրավի ճշմարիտէ Արիստոտելիհայացքն այն մասին, որ ամբողջըդա մասերի գումարն է՝ ավելացրած նրանց միջն եղած կապը: Իսկ ելակի բուրմունքը վերարտադրելու փորձումքիմիականկապերըհաշվի չէին առնված:

..

2. ԻՆՉՈ՞Վ

ԷԻՆ

ՍՆՎՈՒՄ

ՄԵՐ

ն դրա մեջ ընկղմում խարույկից հանած շիկացած քարեր: Այսպիսով. առանձին ցեղեր որսորդությումիցկամ ձկնորսությունից անցան ճստակյաց կյանքի` հողագործության ն անասնապահության՝միաժամանակ շարունակելով աճտառճերից հավաքել վայրի կաղին, պտուղ ն հատապտուղ, արմատիք, ճահճային բակլաներ: Հարավի ն հյուսիսի բնակիչների սնունդը իրարից շատ էր տարբերվում: Այսպես, Եգիպտոսում սննդի գերակշոող մասը կազմում էր հացահատիկը. որից պատրաստումէին ավելի քան 30 տեսակի հաց ն բլիթ: Հարգի էին նան սիսեռը. ոսպը, լոբազգիները.սեխը, սալաթը, արտիճուկը, վարունգը. բողկը: Պտուղներից ամենատարածվածն էին արմավը, թուզը, նոտը: Հացը, որ թխում էին այն ժամանակներում, չոր, կարծը ն ալանի էր: Խմորասնկերի օգտագործումը հայտնի դարձավ միմիայն մեր դարաշրջանի սկզբին: Հին Եգիպտոսում օգտագործում էին բուսական յուղ ն կեռդանական ճարպ, խմում այծի ն կովի կաթ. պատրաստում պանիր: Հարուստ խավերն օգտագործում էին տավարի. այծի, ոչխարի միս. աղքատները՝ աղ դրած ձուկ, վայրի բադի կամ սագի միս: Միջագետքի բնակիչները միս օգտագործում էին ավելի քիչ: Նրանց գլխավոր սնունդն էր աղ դրած կամ չռրացրած ձուկը: Այս երկրամասում առատ էր միրգը՝ դեռ վաղ անցյալից բնակչությունը ծանոթ էր ծիրանին, դեղձին, բալին: Հացահատիկից պատրաստում էին զանազան շիլաներ, ապուր, բլիթ: Հաց ն հացանման բլիթներ պատրաստելու համար խմորը հունցում էին բուսական յուղով ն մեղրով: Կարելի է ենթադրել, որ մինչն մեր օրերը պահպանված թոնիրըունի այնքան հին պատմություն,ինչքան ն հաց թխելը: Բրոնզե դարում հույներին ծանոթ էին բանջարեղենիտարբեր տեսակներ: Միսը նս հարուստ ընտանիքներիհամար էր: Հասարակխավերի ամենօրյա կերակուրն էր լոբու ապուրը կամայլ բակլաներիցպատրաստածկերակուրները: Հույներն օգտագործում էին մրգեր՝ խնձոր, տանձ, սալոր, նուշ, ճուռ: Նրանք սիրում էին կաթնեղեն, պատրաստում`պանիր: Հույների, ինչխաղողի գինին պես ճան հռոմեացիների.սիրած խմիչքը ջրով նճռսրացրած

ՆԱԽՆԻՆԵՐԸ

Որոշ գիտնականներիկարծիքով մեր ճախնիներըավելի կուշտ են եղել. քամ մենք: Մակայն փաստերըվկայում են այլ բաճերի մասին: Ավելի քան 5 հազար տարի առաջ Եգիպտոսի Ջոսեր փարավոնը գանգատվել է` «Ես սգում եմ. իմ իշխանության ընթացքում Նեղոսի ջրերը 7 տարի չհեղեղեցին ափերը: Հացահատիկըթեթնացավ,հաց չկա: Մարդիկ ցանկանում են արագ քայլել, բայց չեն կարողանումշարժվել ընդհանրապես:Երեխաները լաց են լինում, պատանիներըհազիվ են տեղաշարժվում.ինչպես ծերունինեըը, նրանց հռգին ընկճված է... Բացել են շտեմարանները,բայց նրանցում ոչինչ չկա, նրանցում քամին է զբոսճում: Բոլոր պաշարներըսպառված են»: Այն մասին, թե ինչ չափով են կուշտ եղել մեր նախնիները,կարելի է կարծիք կազմել զարգացման ցածը աստիճանի վրա գտնվող ցեղերի կենցաղն ուսումնասիրելիս՝ նրանց կենսագործունեությանգլխավոր ճպատակը սճնդի հայթայթումնէր: Այսօր դժվար է ասել, թե ինչպիսին էր ճախամարդուճաշակը, բայց պեառաջ) ղումներից պարզվել է, ռր վաղ քարե դարում (ավելի քան 2 մլն տարի մարդիկ արղեն օգտագործումէին ինչպես բուսական,այնպես էլ կենդանական ծագումունեցող սնունդ՝ պտուղներ,վայրի կենդանիներիմիս, ձկնեղեն: Վաղ նեոլիթի (նոր քարե դար) ժամանակ մարդիկ սովորեցին պատրաստել ամանեղեն ն դրանց մեջ եփել ճաշ: Ավելի ուշ, վերին նոր քարե դարում Եվրուղայում որսորդներըն ձկնորսներըօգտագործումէին հյուսիսային եղջեբուի, վայրի ձիու. բիզոնի,նապաստակի,կաքավի միս, սաղմոն, գայլաձուկ, իշխան. բրամ ձուկ. վայրի կաղին, ջրաշուշանի սերմեր, տանձ, խնձոր. հատապտուղներ. մեղր: Նոր քարե դարում մարդիկ սովորեցին հացահատիկ մշակել Ա վարժեցրինվայրի կենդանիներին:Ճաշ պատրաստելու համար

էր:

:

Հայաստանը,իր բնակլիմայականյուրահատուկ պայմաններով հանդիսանում է բազմաթիվ մշակաբույսերի հայրենիքը: Այսպես. Ն.Ի-Վավիլռվը հավաստում է, որ Հայկական բարձրավանդակըմշակովի ցորենի հայրենիքն է: Հայաստանի ներկա տարածքում մինչն այժմ էլ կարելի է գտնել վայրի տանձ, խնձոր. նուշ. ծիրան. շլոր. կեռաս. սերկնիլ,ընկույզ, թուզ, խաղող: Բրածո իրերը` սանդակոթ,քերիչ, նիզակի ծայը. բրիչ, ինչպես նան մանգաղի ն դանակի կայծքարե ներդրակն այլն, վկայում են այն մասին, որ արդեն նոր քարե դարում Հայաստանիտարածքում գոյություն է ունեցել հոդագործություն ն անասնապահություն: Մշակվում էին ցորեն. կռրեկ, տարե-

կան. սիսեռ, քնջութ. պտղատու մշակաբույսեր,խաղող. աճեցվում՝ ոչխար, ն վայրի մեղրըհավաքելով: կով, գռմեշ: Զբաղվում էին ճան ձկնորսությամբ Բարձըրզարգացման աստիճանի էին հասել խաղողագործությունըն գինեգործությունը: Միայն Կարմիր Բլուրի պեղումների ժամաճակ հայտնաբերված գինու կարասներիընդհանուր տարողությունըկագմել է մոտ 400 հազար

Սննդամթերքները բաժանվումեն 6 խմբի: 1. Կաթնամթերքներ:Ինչպես արդենասվեց, կաթը եղել է սննդիկարնոր

բաղադրամասը դեռնս հնագույն ժամանակներից: Բազմազան են կաթնատու անասունների տեսակներըն առավել մեծաքանակ` կաթից ստացվող մթերքները:Բավականէ ասել, որ իտալացիներըպատրաստումեն մոտ 200 տեսակիպանիր: Կաթից պատրաստվող ամենատարածվածմթերքներնեն մածունը, կաթնասերը. սերուցքը, կաթնաշոռը. կումիսը, թթված կաթը, խտացրածկաթը, կաթնափոշիննայլն:

լիտը:

Հայկականբարձրավանդակիբնակիչներիսննդի առանձնահատկություններից մեկն այն էր. որ հացը պատրաստվում էր միանգամից`ամբողջ ձմեռվա համար: Եվ քանի որ սննդի մեջ հացը կազմում էր բարձր տոկոս. մինչն այժմ էլ խոսակցությանմեջ շատ անգամ «նախաճաշ», «ճաշ». «ընթրիք» ասելու փոխարեն օգտագործվում է «հաց ուտելը»: Հետաքրքիրէ 5-րդ դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցու նկարագրած ճաշատեսակներիմատուցման հերթականությունը՝ջրալի ճաշերից հետո մատուցում էին տավարի ն ոչխարի միս, այնուհետն թռչնի միս, հետո՝ ձկնեղեն ն ամենճավերջում՝ ձու: Հացից բացի ձմեռային ամիսների համար չորացնում ն պահում էին ճան

Միս, ձուկ, ձու: Այս խմբի սննդամթերքների աղբյուրներնաչքի են ընկնում չափազանցմեծ բազմազանությամբ,սկսած տավարի, թռչնի մսից ն վերջացրած... ճանճի թրթուրներով: Տարբեր երկրների ժողովուրդների մոտ ոչ միայն ընդունված, այլ նրբաճաշակկերակրատեսակներեն պատրաստվումգորտից, օձից, շան, առնետներիմսից, տերմիտներից,անձըրընորդերից, խխունջներից (նույնիսկ կենդանիվիճակում). ծղրիդներից: Ընդ որում, քիմիականանալիզը ցույց է տալիս,ռր այս արտառոց թվացողկենդա2.

միս, ձկնեղեն,պանիր, միրգ, խաղող:

3. ԻՏՆՉ Է ՊԱՐԵՆԸ

Մի խումբ գիտաշխատողներհանաքի կարգովհաշվել են. ռր եթե մարօրգանիզմումեղած նյութերը վերահաշվարկելուլինենք տվյալ նյութերի մանրածախգների, ապա նա կարժենա ընդամենըմեկ դոլլար: Բայց եկեք լրջորեն մոտենանք օրգանիզմի բաղադրությանը: 70 կգ կշռող մարդու օրգանիզմըպարունակում է մոտ 40 կգ ջուր, 15 կգ սպիտակուց. 7 կգ ճարպ, 3 կգ հանքային աղեր, 0,7 կգ ածխաջրատներ,4.3 կգ այլ նյութեր: 70 տարվա ընթացքումմարդը միջին հաշվով օգտագործում է 50 տ ջուր. 2,5տ սպիտա300 կգ կերակրիաղ: կուց, 2.3 տ ճարպ, 10 տ-ից ավելի ածխաջրատներ, Կ.Ա.Տիմիրյազնի խոսքերով` «սնունդը՝ դա արնի ճառագայթներիպահածո է»: Սնունդն այն ամենն է, ինչը ծառայում է մարդու օրգանիզմիաճին ն վերականգնմանը,հանդիսանումէներգիայիաղբյուր, ռրն իր հերթին կարող է վերածվել ջերմության ն աշխատանքի:Սակայն ընդհանուր առմամբ սննդամթերքները պարունակում են ճան բալաստային նյութեր, համեմունքներ. որոնք որպես իսկական սնունդ չեն կարող դիտվել, բայց առանց դրանց սննդամթերքներիարժեքը զգալիմորեն կնվագեր: Ի.Պ.Պավլովի խոսքերով` կենդանի օրգանիզմի կապը տվյալ միջավայրի հետ իրականացվում է սննդի միջոցով: Այս տեսակետիցսննդի աղբյուր է նան ջուրը, առանց որի օրգանիզմումչի կարող ընթանալ ոչ մի քիմիականռեակցիակամ մաճրէաբանական գործընթաց: (Հիշենք ալքիմիկոսներիսիրած դարձվածքը՝ «կորպորա նոն ագունթ սոլութա», այսինքն՝նյութերըչեն փոխազդում չոր վիճակում): Իզուր չէ, որ ուղեղի մոտ 85 տոկոսըկազմված է ջրից:

դու

նական օրգանիզմների սպիտակուցը ոչ միայն չի զիջում իր լիարժեքությամբ ամենատարածվածմսատեսակներին,այլն շատ անգամ նույճիսկ գերազանցում է: Իսկ դրանց օգտագործելը կամ չօգտագործելըսննդում կապված է շատ անգամ սռվորույթների, կրոնի, նախապաշարումների հետ: Նույնիսկ խոզի միսը, որը հաճույքով օգտագործում են քրիստոնյա ժողովուրդները, Ղուրանով արգելված է մահմեդականներիհամար: Հնդիկների մեծ մասը չի ուտում տավարիմիս, որովհետնկովը «սուրբ» կենդանիէ: Մեր երկրի շատ շրջաններում խուսափում են ձիու միս օգտագործելուց.այն դեպքում. երբ ղազախների. թաթարների,կալմիկների մոտ այն ավելի հարգի է, քան այլ մսատեսակները:Հիրավի ճշմարտությունկա Յու՛Նովիկովի խոսքերի մեջ, որ եթե հավաքես սննդի վերաբերյալգոյություն ունեցող բոլոր սահմաճափակումներըն արգելումները,ապա հավամաբար մոլորակիվրա չի մնա ոչ մի ուտելի բան: 3. Ալյուր, հացաբուլկեղեն, ձավար, ապրանքներ, շաքար, կարտոֆիլ: Այսինքն բարձր քանակություններովածխաջրեր պարունակողպարենամթերք: Այս խմբի սննդամթերքիգլխավորնշանակությունը օրգանիզմինէներգիա մատակարարելնէ: Առանձնակինշանակությունունի հացը: Մարդու օրգանիզմին անհրաժեշտ էներգիայի 25-50 7օ2ստացվում է հացի միջոցով: Մեծ է նան ալյուրից պատրաստվածտարբերխմորեղենների,մակարոնային ապրանքներինշանակությունը: «Երկրորդ հաց» է շատ անգամ անվանվում կարտոֆիլը: Այսօր դժվար է պատկերացմել,որ Եվրոպան ծանոթացավ«երկրորդհացի» հետ ընդամեճը 7 դար առաջ: Երկու իսպանացի ծովահեններ՝Ֆրանսիսկո Պիսսարոն ն. Դիեգո դի Ապմարոն ճանապարհվեցինդեպիՀարավային Ամերիկա. ինկերի հեքիա-

մակարոնային

``

'

`

լլ

թային գանձերըորոնելու: Գաղտնի ձնով նավերիցմեկում սլահվեց 13 տարեկան,արկածներիսիրահար Պեդրո ՍՄիեսա դե Լեռնը: Պերուում նրանց ամենից շատ զարմացրեց տեղացիների «պապա» կոչվող բույսը, ռրը նրանք պոկում էին հողից, հանում ինչ-որ պալարներ,լվանում, սառեցնումգիշերվա ցրտին, կտրտում, չորացնում ն օգտագործումորպես սնունդ: Իր տեսածը, հիշածը ն գրանցածը դե Լեոնը հրապարակեց20 տարի անց՝ 1553թ.՝ «Պերուի քրոնիկը»անվան տակ: Հեղինակընկարագրումէ, որ «Պապան հողային ընկույզիմի ձն է: Եփելուց այն փափկումէ ն նմանվումեփած շագանակի»: Ընդհանուր առմամբ կարտոֆիլիմասին շատ լեգենդներեն պատմում. որ իբր սկզբում իսպանացիները փորձել են այն ուտել հում վիճակում, որ կեբել են ոչ թե պալարները, այլ դառնահամ պտուղները ն այլն: Բայց փաստը մնում է փաստ. որ երկար ժամանակ այն չէր գտնումպատշաճ ընդունելուքթյուն: Նույնիսկ 1765թ. ֆրանսիական«Մեծ հանրագիտարանում»ժամանակի հայտնի գիտնականներգրել են, ռր կարտոֆիլը կոպիտ սնունդ է ն այն օգտագործելիէ միմիայն ոչ պահանջկոտստամոքսներիհամար: Սակայն նույն Ֆրանսիայում հասարակ դեղագործ Անտուան Օգյուստ Պարմանթյեն. հասկանալով ն գնահատելով կարտոֆիլի նշանակությունը,գտավ այն տարածելու շատ խորամանկ եղանակ: Նա իր բանջարանոցում ցանեց կարտոֆիլըն, երբ դրանք պալար կազմեցին,ճշաճակեց մի ամբողջ պահակախումբ, որոնք հսկում էին ցերեկով.իսկ գիշերը հեռանում: Հետաքրքրասերները գիշերով ազատ մտնում էին բանջարանոցն գողանում պալարները: Դա էլ հենց Պարմանթյեյի նպատակն էր: Մինչն այժմ էլ Փարիզի Պեր լա Շեզ գերեզմանոցում ամեն գարուն հանրահայտ դեղագործի շիրիմին ծաղկում են կարտոֆիլի թփերը: 4. Ճարպեր: Չափահաս մարդու օրականպահանջը ճարպերիճկատմամբ կազմում է 80-100 գրամ,որից 3092 պետք է կազմենբուսականծագում ուճեցող ճարպերը: Ընդ որում, ճարպերըապահովում են օրգանիզմիէներգիայի մեկ երրորդ մասը: 5 ն6. Բանջարեղեն ն պտուղ:Սննդամթերքներիայս խումբը էներգիայի ապահովման տեսակետից զիջում է մնացած խմբերին, բայց իր նշանաէ: Պտուղբանջարեղենըճպաստում է մարսոկարնոր կությամբ չափազանց ղակաճ հյութերի արտադրմանը ն դրանց ֆերմենտային ակտիվության բարձրացմանը: Սննդի մեջ բանջարեղենի առկայությունը ճպաստում է մյուս խմբերի սննդամթերքիավելի լավ յուրացմանը: Ցավոք, բանջարեղենի ն պտուղների կորուստը ձմեռային ամիսներին բավականին բարձր է ն դրանց երկարատն պահպանման հարցում կան դեռնս շատ չլուծված պայ

:

հեր:

Պտուղբանջարեղենի դերը առանձնապես բարձրանում է միջին ն բարձրհասակիմարդկանցհամար: Այսպես, ռացիոնալ սննդի «ոսկե օրենքի» համաձայն, մարդու սննդի օրաբաժինըպետք է կազմվածլինի այնպես, որ ստացած ն ծախսած էներգիաճմճերի քանակություններըհամընկնեն: Ու12

րեմն. եթե շատ օգտագործվի փոքր կալորիականություն ունեցող, լավ յուբացվող բանջարեղեն, այդ օրենքը լրիվ կպահպանվի:Դա պայմանավորէ նրանով.որ բուսական ծագում ունեցողսննդի ծավալը մեծ է. ն կուշտ նելու զգացումը շուտ է հասնում, նույնիսկ զգալիորեն պակաս րիա ստաճալու դեպքում: Դրա հետ է կապված բժիշկների կողմիցկալոառաջարկվող «բանջարեղենային», ն յին». «խնձորային». «վարուն «վարունգային» օրերի նշա-

վո

վրա

նակումը:

4. ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

4.1.

ԿԱԶՄԸ

Ջու

Ա.-Թողզարմանալիչթվա. որ ջուրը, այն սովորականջուրը, որին մենք երբեմն այնպեսքամահրանքովենք վերաբերվում, պատկանում է Աննդամթերքներից կարնորագույնների Երկրի վրա ն կենդաճական

շարքին չ/Ջուրը նյութն է: Առանձինկենդանիներ,օրիօրգանիզմներում ամենատարածված ճակ՝ մեղուզան,9976 կազմվածեն 9276. թոքերի ն

ջրից: Սարդու աչքի ցանցաձն թաղանթի

կփրնորությունը

երիկամների8004, ջուր է: Ջրի կայանում է օրգանիզմում բոլոր սննդայիննյութերըֆերմենտների նրանում. միջոցով որ արոհվում են մինչն ավելի պարզ տարրերի,որոնք լուծելի են ջրում Ն այնուհետն արյան (ռրի մեծ մասը նս ջուր է) շրջանառությանմիջոցովփոխադրըրվում դեպի անհրաժեշտօրգանները: բջիջները պահպանում եմ առաձիգ՝ Ջրիշնորհիվ կենդանի տուրգորային վիճակ: Մարդ օրական միջին հաշվով կորցնում է 12 բաժակ ջուր: Այդ կորուստնանհրաժեշտէ օրգանիզմիկայուն ջերմաստիճանիպահպանման ն աղերը օրգանզմիցհեռացնելուհամար: Պատկերացնենք, ավելորդ որ շոգ եղաճակներինմենք չենք քրտնում, այդ դեպքումմեր ջերմությունըկհասներ շրջապատի ջերմաստիճանին՝ այստեղից ելնող բոլոր հետնանքներով: Իսկ երբ ջուրը մարմնի վրայից գոլորշիանում է, իր հետ տանելովջերջրտնելիս, մության մի մասը, մարմինըպահպանումէ իր նորմալ ջերմությունը:Դրանով: պայմանավորվածառաջին հայացքից արտառոց թվացող այն փասէ տը, որ շոգ ամառայինօրերինհարավայիներկրներում ընդունված երնույթ է տաք թեյ խմելը: Այդպիսով արհեստականորեն խթանվումէ քրտինքի արավելացվումգոլորշիացողջրի քանակըն հետնապես՝հետադրությունը. ռացվող ջերմությունը: ,Ղ Ջրի պակասը լրացնելու համար այն խմում կամ... ուտում են` ճաշերի, մրգերի,աղանդերներիհետ: Նույնիսկ եթե մենք օգտագործում ենք 100 գչորացրած միրգ, խաղող,ապա դրանց հետ ուտում ենք առնվազն 15-20 գ -

ջուր:

լրի

դերը պտուղների ն բանջարեղենի ն դրանց որակի կազմավորման

րանրմը

մեջ բացառիկ պահունակության բացատրվուն որո հատկություններով, է

մեծ է: Դա

ցից եո դ

օժտված է մի շարք հիանալի (դիպոլ)լինելն էչ)Եթե ջրի ոն ջրի մոլեկուլի երկբնեռային բանաձնիտեսանկյունից,այ տարկենք կառուցվածքային բերվող ոչ թե ԷԼ-Օ-ԷԼ այլ ստորն

ձնով:

Է

Օ.

դի-

կայացվի կնե ր

ռ

-

ավորում կրող

ձնով մ մետրիկ րավուված ակի: ոներն ունեցող լիցք բացասական իսկ երկու Տրի ջրածնի դաշտ, ատուները դր ական միասինստեղ պտուղը ւ դաշտ: Քանի ցասական բա կը՝ թթվածնիատոմը՝ հակառավը միաօրգանական տարբեր ւճակում Ք. րո բանջարեղենը. ունեն տարբեր գումամասնիկներն ի րկուլ կամ բարի ի: կբնեռ որոնց ցություններ, մասնիկնելինելու հետնանքով ինլ րային լիցքավորում. են: Բուսական հյուսվածքտարբեր Ա 21ունները րի ջուր պահելու է հյուսվածքների Քոր տ ն պայմանավորվում Ադր ակությունը ճերի ջուր պահելու հատկությունԴա

ական

արդյունք է

ն

ոչ

որ

թույլ

են

ն

մոլ

այդ

այդ

ու

օսմոտիկ ն

հիդրոֆիլ.

կոլոիդ միացությունների

մի քանի այլ

բուսականհյուսվածքը ծ պատկերացնենք Արո այնպես, Բրո րԳոմի դասավորված ձնով, որի մոլեկուլները ապա այսպես թե են

որ

ր

զրոյի, գումարըհավասար է կան մասնիկներիլիցքերի կամ բաճան դր դրական կ է կենտրոնանան պետք մակերեսին այնպես. այդ գնդիկի աոա,

լիցքերը՝ ցասական Ճ

յ

Հ

յ) Շ-՞ 7

լ

:

.

--

Ի

«թ ՛

`

.Հ-

Հ.

ը

կ

.

Տ, ,

-

-

լիցքը Մասնիկիգումարային հավասար էզրոյի

Մասնիկըդրականլիցք ունի

Այդ դեպքում ջրի մոլեկուլներըբացասականլիցքերով ուղղվում են դեպե այդ մասնիկը: Իսկ եթե այն լիցքավորված է դրական կամ բացասական լիցքով. ապա ջրի երկբնեռմոլեկուլը ձգվում է դեպի այդ մասնիկըհակառակ լիցք ունեցող բնեռով: Երկու դեպքում էլ մասնիկների շուրջը կազմվում է հիդրատային թաղանթ: Ինչքան մեծ է այդ մասնիկի լիցքավորվածությունը. այնքան կայուն է դրան շրջապատող հիդրատային թաղանթը, հետնաբար՝ ջուր պահելու ունակությունը: Եթե այդ կապն այնպիսին է, որ սահմանափակում է մասնիկի շարժունակությունը, այդպիսի հիդրատացիան համարվում է դրական: Դրական հիդրատացիաեն առաջացնում շաքարների ն սպիտակուցներիմակրոմոլեկուլները: ՂՋուրը ոչ միայն պասիվ միջավայր չէ բուսական օրգանիզմներումտեղի՛ ունեցող ռեակցիաճմճերի համար, այլ շատ դեպքերում` նան ակտիվ մասնակեց: Այսպես, օրինակ. սախարոզայի(եղեգնաշաքար)հիդրոլիզը տեղի է ունենում նրա մոլեկուլի մեկ մասին ջրի հիդրօքսիլ խմբի, մյուսին` ջրածնի միացմամբ, որի հետնանքով սախարոզան տրոհվում է պտղաշաքարի ն

խաղողաշաքարիչյ

Պ.Ա.Ռեբինդերի դասակարգմանհամաձայն, ջուրը սննճդամթերքներում կարող է ունենալ հետնյալ ձները՝քիմիապես,ֆիզիկապեսն ֆիզիկամեխաճիկորեն կապված ջուր: Պտուղների ն բանջարեղենի մակերեսին կարող է լիճել նան ազատ ջուր. որը կարող է հանգեցնել անցանկալիերնույթների: Էներգետիկ տեսակետիցպտուղբանջարեղենումգտնվող ջրի ամենաթույլ ձնը ֆիզիկամեխանիկորենկապված ջուրն է: Այն գոլորշիանում է առաջին հերթին (եթե մակերեսին չկա ազատ ջուր), ն դրանով է մեծ մասամբ պայմանավորվածպահպանմանդրված օբյեկտներիկշռի բնական կորուստը:

Այդ

ջուրը

գտնվում է մակրոմազանոթներում(10-5սմ-ից ավել

տրա-

(10-5սմ-ից պակաստրամագծով): մագծով) ն ճիկրոմազանոթներում չՖիզիկապես (կամ ֆիզիկաքիմիապես)կապված ջուրը (ադսորբցիոն կապված ն օսմռտիկորեն կլանված) ավելի դժվար է հեռացվում: Այն գտնվում է բջջի կոլոիդ միացություններում,միցելների ներքին ն արտաքին մակերեսներում: լ կապված ջուրը կապված ԼՔիմիապես է լինում հիդրօքսիլ իռններովկամ գտնվում է բյուրեղահիդրատների կազմում: Այն կարելի է հեռացնել միմիայզ քիմիական ճանապարհովկամ շիկացմանմիջոցով:) Սեծ է ջրի դերը պտոսղներին բանջարեղենի ապրանքային հատկությունճերի պահպանման գործում: Շատ տեսակի պտուղբանջարեղեններ զգայուն են ջրի կռրստի նկատմամբ,որի հետնանքովկեղնը կնճռուռվումէ. կորցնումհյութալիությունը: Սովորականպայմաններում թարմ պտուղբանջարեղենի մսալի մասի բջիջներն, ի շնորհիվ ջիի բավարար քանակի առկայության. գտնվում են, այսպես կոչված, տուրգորային վիճակում») Եթե ինչինչ պատճառներովջրի հեռացումըբջջից հասնում ն անցնում է կրիտիկական սահմանը, ապա բջջաթաղանթը կորցնում է իր ձգված վիճակը, պրո15

տոպլազման կենտրոնանում է բջջի մեջտեղում կամ մի անկյունում, իսկ բջիջը ամբողջությամբթուլանում է՝ հանգեցնելով պտղի կամ բանջարեղենի թառամելուն: Այս երնույթը կրում է պլազմոլիզ անվանումը:Պլազմոլիզի ենկենսաբանականպրոցեսներնավելի աթարկված պտուղբանջարեղենում են րագ ընթանում՝ հանգեցնելովսննդային արժեքի նվազեցմանը ն կշռի

բնականկորստիբարձրացմանը: Պահպանման տակ դրված տարբեր օբյեկտների դիմադրողականությունը թառամելունտարբեր է: Այն պայմանավորվածէ բազմաթիվգործոններով, որոնցից կարնորագույնը բջջի՝ ջուր պահելու ունակությունը ն բջջաթաղանթի կառուցվածքնէ: Այսպես, մեր կողմից երկարատնպահպանման դրված Սթեյման Ուայնսեփ խնձորի սորտի պտուղները.որոնք 7 ամսվա ընթացքում կորցրել էին զանգվածի 6,304-ը, չէին թառամել. իսկ Բոսկոփյան գեղեցկուհի.Կալվիլ կարմիր, Մէքինթոշ, Պարմեն ոսկյա ձմեռային, Գոլդեն Դելիշես, Գոլդսպուռ սորտերի պտուղները, որոնք պահպանվել էին 3-5 ամիս ն կորցրելկշռի 3,3-5,1 տոկոսը,թառամելն կնճռոտվելէին: Սառնարանային պահպանմանտեխճոլոգիայումընդունված է համակշոի բնական կորստի 2/3-ը տեղի է ունենում րել. որ պտուղբանջարեղենի ն ջրի գոլորշիացման 1/3-ը՝ օրգանականնյութերի ծախսման հետնանքով: ավելի մեծ չափերի է հասնում, քաճ շնչառութՔանի որ ջրի գոլորշիացումը յան վրա ծախսվող չոր նյութերի կորուստը,ապա չոր նյութերի քանակությունը սովորաբար բարձրանում է պահպանմանվերջում: Սակայն այս «խտացումը»հարաբերականէ ն այն հաշվի է առնվումպահպանմանվերջում քիմիականկազմի այս կամ այն բաղադրամասիիրական կորուստը ո-

րոշելիս:

ԼՋուրն ունի բավականին բարձը ջերմունակություն.որը կարգավորիչ պահպանման ընթացքում գործոն է հանդիսանում պտուղբանջարեղենի ջերմաստիճանիփոքր սահմաններում ն կարճատնտատանումներիբացասական ազդեցության չեզոքացման |

գործում:

Սողիտակուցնեւ

4.2.

Կենդանի օրգանիզմներիտարբերությունըոչ կենդանինյութերիցպայմանավորված է առաջին հերթինսպիտակուցներիառկայությամբ:Դրանք կազմում են կենդանի բջիջների ն հյուսվածքների հիմքը: Առանց սպիտամկանների կծկվեկուցներիանհնարին կլինեին նճյութափոխանակությունը, աճն ու զարգացումը ն այլն: լու ընդունակությունը,նյարդային գրգռումը, Սպիտակուցայիննյութ է ճան արյան գլխավորբաղադրիչը`հեմոգլոբինը: կարնոր մասն են կազմում: Բնության մեջ Սպիտակուցներըֆերմենտների տարբեր տեսակիսպիտակուց,որոնցից կազմհաշվվում է մինչն 10: սկսած անտեսանելիվիրուսներից ված են բոլոր կենդանի օրգանիզմները՝ -

`

:

Ը`

մինչե մարդը: Այդ քանակությունից մարդու օրգանիզմում կան մոտ 5.000.000 տարբեր սպիտակուցների միացություններ,որոնցից հայտնի են միմիայն 1 000 սպիտակուցի ճշգրիտ քիմիական կազմը ն կառուցվածքը: Դրանցից «ամենաշոշափելին» է մազը, որը համարյա ամբողջովին կազմված է կերատին սպիտակուցից: Ֆիբրին սպիտակուցից է բաղկացած մետաքսի բելը, որը տալիս է շերամի որդը: Սպիտակուցներիքիմիայում ամեճազարմանահրաշն այն է, որ վերը նշված հարյուրավոր միլիարդներիհասնող բազմազանությունըկազմված է ընդամենը բնությանմեջ տարածված 20 ամինաթթուներից:Վերջիններից 8-ը՝ տրիպտոֆանը,ֆենիլալանինը,մեթիոնինը.տրեոնինը. վալինը, լեյցինը ն իզոլեյցինը, իսկ փոքր երեխաների համարնան հիստիդինը, անփոխարինելիեն. այսինքն օրգանիզմում չեն կարող սինթեզվել, հետնապես պետք է ընդունվեն սննդիհետ: Աճող կենդանիներիվրա կատարվածփորձերը ցույց են տալիս` եթե սննդի օրաբաժնում բացակայում են սպիտակուցները,ապա ինչ ձնով էլ կերակրվի կենդանին, նրա աճը շուտով կդադարի ն նա կմահանա: Այդ կարնորությունըհաշվի առնելով 1838թ. հռլանդացի կենսաքիմիկոս Մուլդեչը սպիտակուցներինտվեց մեկ այլ անճվանում՝պրոտեին.հուճական պրոռոս (առաջին), այսինքը «առաջնակարգ» բառից: Այժմ գիտության մեջ ն նսոօրյա կյանքում այդ երկու տերմիններըհավասարառլես օգտագործվում զն:

Ցանկացած սպիտակուցի ամինաթթվայինկազմը գնահատելու համար այն համեմատվում է հավի ձվի սպիտակուցիհետ, որտեղ ամինաթթուները ներկայացված են որակապես ն քանակապես ամենահավասարակշոված ձնով: Եթե տվյալ սպիտակուցիմեջ գրանցվում է որոշ պակաս՝ձվում եղածի համեմատությամբ,ապա այն կարիքունի արհեստականավելացման: Ներկայումս, քիմիական սինթեզիմիջոցով հնարավորություն կա ստանալու բոլոր անփոխարինելիամինաթթուները.իսկ մեթիոնինըն լիզինը ստացվում են արդյունաբերականքաճակություններով: Սակայն, ինչպես կյանքն է ցույց տալիս, ամինաթթուների կան ավելացումներընս սլետք է լինեն սահմանափակ,որովհետնվտանգավոր է ինչպեսդրանց պակասըսննդի մեջ, այնպես էլ ավելցուկը: Սպիտակուցների մեծ քանակությունների սիստեմատիկօգտագործումըկարող է հանգեցնել բացասական արդյունքների: Դրանք ծանրաբեռնում են լյարդը ն երիկամները,դառնում տարբեր հիվանդությունների աղբյուր: Հաշվեկշոված սնման հիմունքների համաձայն. չափահաս մարդու 1 կգ կշռի հաշվով պետք է օրական ընդունվի 1-1.5 գ սպիտակուց: Ընդորում, սպիտակուցաէ ածպետք համատեղել այլ սնունդը սննդատեսակներիճ̀արպերի. յին խաջրատներիհետ: Այսպես. միջին հաշվով սպիտակուցներըպետք է տան օրգանիզմինանհրաժեշտ էներգիայի մոտ 1256-ը:Ընդհանուր սպիտակուցային հաշվեկշոի մեջ կենդանական ծագման սպիտակուցները, պետք է կազմեն 5594:

արհեստա-

| |

|

Բանջարեղենի տարբեր տեսակներում սպիտակուցներիքանակը 292ից չի անցնում, իսկ պտուղներումդրանց քանակը տատանվում է 0.4-0,996 սահմաններում: Թարմ սունկերը պարունակում են 1,5-3,5. իսկ չորացածները՝ մինչն 282- սպիտակուց: Չնայած սպիտակուցներիքիչ քանակությանը,դրանք պտուղբանջարեղենիպահպանմանընթացքում մեծ դեր են կատարում: Այսպես, կարտոֆիլի պահպանմանընթացքումերբեմն տեղի է ունենում միջուկի գորշացում, որը դրանում պարունակվողտիրոզին ամինաթթվիվրա պոլիֆենոլօքսիդաէ: զա ֆերմենտիազդեցության հետնանճքն Օքսիդացած նյութերը հետագայում կոնդենսացվումեն` առաջացնելով սն գունճավորվածություն: Բացի դրանից, բուսական ծագում ունեցող օբյեկտների մոտ սպիտակուցներըմեծ մասամբ մատնում են ֆերմենտների կազմի մեջ:

4.3.

Լիողիդնեւ

Բուսական ծագում ունեցող լիպիդների ամենատարածված ներկայացուցիչները ճարպերն են, որոնք պետք է կազմեն սննդի անփոխարինելի մասը: Ինչպես ն սպիտակուցները,դրանք ապահովում են կենդանական բջիջների գործունեության մի շարք կողմերը՝ մանելով բջջաթաղանթիկազմի մեջ՝ ապահովում են նրանց ընտրովիթափանցելիությունըտարբեր միացությունների նկատմամբ: Օրինակ, միջբջջային տարածությունում նատրիումի քանակությունըավելի է, քան բջջի ներսում, իսկ կալիումի ն մագնեզիումի քանակությունըբջջում համապատասխանաբար40 ն 15 անգամ ավելի է, քան միջբջջայինտարածությունում: Դա արդյունք է ճարպերի կարգավորիչ դերի: Ճարպերը նան էներգիայիաղբյուր են: Եթն կենդանականօրգանիզմը երկար ժամանակ սնվի ճարպ չպարունակողսննդով, ապա օրգանիզմում պարունակվող ճարպերը ծախսելուց հետո այն կթուլանա, կկորցնի տարբեր հիվանդություններինկատմամբ իմունիտետըն կմահանա: Ճարպերը նան լավ մեկուսիչ են: Օրգանիզմումհատուկ նշանակություն ունի ենթամաշկային շերտը, որը ապահովում է ներքին օրգաններիկայուն ջերմաստիճանը: Այսպես. մարդու դեմքի ջերմաստիճանըկարող է լինել 18-Շ. վերջավորություններինը՝105Շ. այն դեպքում,երբ ճերքինօրգաններինը375Շ: Չնայած պտուղբանջարեդենըքիչ քանակությամբ ճարպ է պարունակում. վերջիններսկարնոր դեր ունեն դրանց կենսագործունեությանընթացքում: Դրանք բավականինէներգահագեցածնյութեր են ն մեծ մասամբ պաշարային նյութերի ձնով կուտակվում են աճման կետերում, առանձնապես՝

սերմերում:

ճարպերիընդհանուր քանակությունը Հյութալի պտուղբանջարեղենում

1ջ

չի անցնում 19-ից: Սակայն բավական մեծ է ճարպերիքանակությունը կեղնր ծածկող շերտում՝ կուտիկուլայում: Օրինակ, խնձորի պտղամսում կա 0.2. կեդնում՝2, սերմերում՝ մինչն 1475 ճարպ: Քանի որ ընկուգավորների օգտագործելի մասը սերմերն են. ապա դրանք ճարպերով ամենահարուստ պահպանմանօբյեկտներն են` դրանցում պարունակվումէ մինչն 60-68026 ճարպ: Լիպիդների շարքին են պատկանումնան մոմանյութերը, ֆոսֆատիդճերը,տերպենոիդներըն որոշ եթերային յուղեր: Մոմանյութերը պտղի կեղնր ծածկող կուտիկուլային շերտի գլխավոր բաղադրիչ մասն են: Քանի որ դրանք ունեն հիդրոֆոբ:(ջուր վանող) հատկություն,նպաստում են պաղի մակերեսիվրա ջրի չկուտակվելուն: Կուտիկուլան, գլխավոր առմամբ, բաղկացած է կուտինից.ռրըտրիտերպենայինմիացություն է: Բերքահավաքի. փոխադրման,բեռնման-բեռնաթափմանընթացքում կուտիկուլայինշերտի պահպանումը շատ կարնորէ, քանի որ. բացի ջրի կորուստը սահմաճափակելուց, այդ շերտը նան կարնորխոչընդոտ է մանըէճերի՝դեպի պտուղը թափանցելուճանապարհին:

Ս/4.4.

Ածխաջոքեւ

կողմից պահանջվողէներգիայի 50-7042-ը ապահովվումէ ԼՉոգաճիզմի ածխաջրերիկողմից: Չնայած նրան, ռր այս խմբի միացություններիքամակությունը մարդու օրաբաժնումզգալիորեն ավելի բարձր է, քան սպիտակուցներինըն ճարպերինը,օրգանիզմումդրանցպաշարը սահմանափակ է Այդ պատճառովածխաջրերըկանոնավորկերպով պետք է պարունակվեն սննդում: Սննդի մեջ օգտագործվողածխաջրերըբազմազանեն. բայց քիմիապես իրենցից ներկայացնումեն այս կամ այն միաշաքարների տարբեր երկարությունունեցող շղթա: Օրինակ, օսլան ն գլիկոգենը կազմված են գլյու-

կոզայի (խաղողաշաքար)մնացորդներիմեծ քանակությունից.սովորական շաքարավազը(եղեգնաշաքար)`գլյուկոզայի ն ֆրուկտոզայի (պտղաշաքար) միացություննէ, լաքտոզան(կաջնաշաքար)՝ գլյուկոզայի ն գալաքտոզայի միացությունըն այլն: Ածխաջրերը իրենց անվանումը ստացել են այն բանի շնորհիվ, որ կազմված են ածխածնի, թթվածնի ն ջրածնի մոլեկուլներից: Ընդ որում, թթվածինըն ջրածինը գտնվում են այն հարաբերությամբ.ինչ ջրում. այնինքն 2 ատոմ ջրածնինհամապատասխանումէ 1 ատոմ թթվածին: Օրիճակ. խաղողաշաքարը.դա 6 ատոմ ածխածնի ն6 մոլեկուլ ջրի միացություն Շլշ(Է2Օ)լլ. օսլան՝ |0«1շՕ):)ո նայլն: է՝ ՇԺՆչՕ«-Շ:0820)». նեղեգնաշաքարը՝ Բացի նշվածներից.սննդի, առանձնապես բուսական ծագում ունեցողների, մեջ պարունակվում են որոշակի քանակությամբ բազմաշաքարներ՝

թաղանթանյութ,հեմիցելյուլոզա,պեկտին: Ածխաջրերիօրական պահանջը կազմում է 400-500գ: Այդ պահանջը գլխավորապեսապահովվում է բուսական սննդի միջոցով (հացահատիկ ն այլ). որոնցում ածխաջրերիպարունակությունըկազմում է մոտ 7592: Շաքարներըտարբերվում են իրարիցքաղցրությամբ:Այսպես. եթե ընդունենք,որ սովորականշաքարավազիքաղցրությունը հավասար է 100742-ի, ապա պտղաշաքարիքաղցրությունը կլինի 173, ինվերտ շաքարինը (պտղա74. քսիլոշաքարի ն խաղողաշաքարի խառնուրդ) 130. խաղողաշաքարինը՝ 32.5. 32.1. 40, ռաֆինոզայինը՝ գալաքտոզայինը` ռամնոզայինը՝ զայինը՝ 1604: 22.6, կաթնաշաքարինը՝ յուրացումը օրգաճիզմի կողմից տարբեր սննդամթերքնե(Ածխաջրերի ածխաջրերըյուրացվում են 85. իսկ կաթրից տարբեր է՝ բանջարեղենճերի ճեղենինը՝ տոկոսով Ինչպես այլ սննդային նյութերի. այնպես էլ ածխաջրերի օգտագործումը պետք է լիճի չափի սահմաններում:Հիշենք հնդկականառածը՝ քաղցրավենիքի տեսակներըշատ են. առողջությունը մեկն է: Արյան մեջ շաքարի պետք է լինի 80-100 միլիգրամ 100 միլիլիտրի մեջ: Եթե պարունակությունը օգտագործվում են չափից ավելի ածխաջրեր, ապա շատ այլ սննդային կարող են վերածվել ճարպերի: Այս ճյութեր, նույն թվում ն սպիտակուցները. վտանգընվազումէ պտղաշաքարիօգտագործմանդեպքում: պեկտիճայիննյութերի ն այլ բազԿարնոը է սննդում թաղանթանյութի, մաշաքարների առկայությունը: Չնայած նրան. ռր մարդու մարսողական տրոհող ֆերմենտներ, օրաօրգաններըչեն արտադրումթաղանթանյութը կան միջին հաշվով անհրաժեշտ է օգտագործելայդ մյութից մոտ 25գ: Այն ն գրգռումէ ստամոքսաղիքայինուղու լորձաթաղանթը,որով նպաստում է սննդի ւռեղաշարժմանը: Պեկտինային նյութերը, որոնցով հարուստ են մշակաբույսերիպտուղները,ունեն ծանր մետաղպտուղբանջարեղենային ճերի հետ կոմպլեքսմիացություններկազմելու ն դրանց օրգանիզմիցհեռացնելու հատկություն:Այդ հատկության շնճորհիվպետկինայիննյութերն ռադիոնուկլիդների. օգտագործվումեն կանխարգելիչ սննդատեսակներում ծանը մետաղների.տարբերթունավորնյութերիհեռացմանհամար: Միջին ծանրությանֆիզիկականաշխատանք կատարելիսածխաջրերի օրական պահանջը չափահաս մարդու մուտ կազմում է 400-500գ. նույն 50-100գ. պեկտին ն թվում` օսլա՝ 350-400գ. միաշաքարներն երկշաքարներ՝ 25գ: թաղանթանմյութ՝ Ածխաջրերի գլխավոր աղբյուրներըպարունակումեն այդ նյութերը տարեկանիհաց՝ 42-45. ցորենի հաց` 43-50. հետնյալ քանակություններով` 95հնդկացորենի ձավար՝ 64, մանրաձավար՝70. բրինձ՝ 72. շաքարավազ`՝ 7-8. 9. ճակնդեղ՝ 99, կարտոֆիլ՝ 20, սպիտակ կաղամբ՝5, ձմերուկ՝ գազար՝ 10. խաղող` 17. խնձոր՝ 1 172: պարունակվողածխաջրերը բաժանվումեն ե.

ԼՊտուղբանջարեղենում

րեք հիմնականդասերի՝միաշաքարներ(մռնռսախարիդներկամ մոնոզներ), սակավաշաքարներ (օլիգոսախարիդներ,ր. օ Գիգոզներ ճեր) ն : բազմաշաքարնե որ

աոնե Արաաիններ կամ. Պտուղներում բանջարեղենում

ն շաքարների պարունակությունը դարձնում է դրանք գրավիչ միջավայր մանրէներիհամար, ն եթն ստեղծվում են պայմաններ, երբ մանրէներըմուտք ենճ գործում դեպի բջջի պարունակությունը, ապա դրանց օգտագործածգլխավոընյութերը շաքարներնենչ) Սիաշաքարճերիցպտուղբանջարեղենումհանդիպումեն պտղաշաքամաննոզա,սորբը ն խաղողաշաքարը: Պարունակվումէ ճան գալաքտոզա, բոզա, արաբինոզաջ Բոլոր նշված միաշաքարներըիրենցից ճերկայացնճում են հեքսոզներ՝ 6 ածխածնի ատոմ պարունակող շաքարներ: Բացի ազատ պարունակումից,այս միաշաքարներն,այս կամ այն ձնով ն այլ շաքարների հետ մտնում ենճ սակավաշաքարներիկամ բազմաշաքարների կազմիմեջ: ԷՍակավաշաքարմերը իրենցմոլեկուլում պարուճակումենճ2-10 միաշաքարային միավորներ, ռրոնք իրար միացած են գլիկոզիդային կապերով: Այս դասի ամենատարածվածշաքարը եղեգնաշաքարն է (սախարոզա, ճակնդեղաշաքար):Այն կենցաղում ամենաշատ օգտագործվող շաքարն է՝ կազմված է երկու միաշաքարավազի կամ մամլված կտորների ձնով վԱյն ն շաքարների՝ պտղաշաքարի խաղողաշաքարիմիացումից: Կենդանիբջիջճերում ֆերմենտներիազդեցության ներքո այն տրոհվում է երկու մոլեկուլ միաշաքարի:Նույն բանը տեղի է ունենում, եթե եղեգճաշաքարիջրային լուծույթը ենթարկվումէ ջերմային մշակմանթթու միջավայրում: Այս դեպքում առաջացած միաշաքարներիլուծույթը կրում է «ինվերտշաքար» անվանումը: Այս պրոցեսը կիրաովում է որոշ ոչ ալկոհոլային խմիչքներիարտադրության ժամաճակ օշարակ ստանալու ն հրուշակեղենի արտադրության

տեխնոլոգիայում: մելիբիոզան, լաքտոզան. Երկշաքարների մյուս ներկայացուցիչները` մալթոզան.տրեգալոզան. գենթիոբիոզան.ինչպես ճան եռաշաքարները, քառաշաքարներըն մյուսները, այճքան էլ մեծ տարածում չունեն: որոնց երբեմն անվանում են ոչ շաքարանման (ճազմաշաքարները, բազմաշաքարճեր,կարնոր դեր ենճ կատարում պտուղբանջարեղենիկառուցվածքիամրություննապահովելուգործում:Այդ պատճառովբազմաշաքարճերից`թաղանթանյութը,կիսաթաղանթամյութը (հեմիցելյուլոզա). պեկտինային նյութերը այլ կերպ անվաճվումեն կառուցվածքային (ստրուկտուրային) բազմաշաքարներ:Այս շարքինէ պատկանումճան օսլան) Թաղաճթանյութը՝դա խաղողաշաքարիբազմաթիվմոլեկուլներիմիացությունն է մեկ շղթայի մեջ: Այդ պատճառովթունդ ծծմբականթթվի մեջ եռացնելիսթաղանջանյութըտրոհվում է խաղողաշաքարի (որն օգտագործվում է տեխնիկականսպիրտ ստամճալուպրոցեսում): Սոտավորհաշվարկներովմեկ մոլեկուլ թաղանթանյութիկազմում կա 1400-իցմինչն 10000 խաղողաշաքարայիճ մճացորդ:Թաղանթանյութըիր անվանումըստացել է այն

բանի համար, որ բուսական ծագում ուճեցող.օրգանիզմներիբջջաթաղանթի մեծ մասը կազմում է այդ նյութը: Թաղանթանյութը մարդու օրգանիզմում չի մարսվում համապատասխան ֆերմենտի բացակայության պատճառով, սակայն այն անպայման պետք է պարունակվիսննդի կազմում, որպես բալաստային նյութ, որն ապահովում է աղիքային տրակտի ներքին մակերեսի գրգռումը ն բարձրացնում դրանց կծկվելու (պերիստալտիկա)ունակություճը ն, ի վերջո, օժանդակում է սննդի տեղաշարժինօրգանիզմում: Հյութալի բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներում կիսաթաղանթանյութի /հեմիցելլուլոզա/ պարունակությունը մեծ չէ: Այն գլխավոր առմամբ պարունակվում է բույսերի փայտացած մասերում՝ սերմերում,ընկույզի կճեպում. թեփի մեջ ն այլն: Կարնոր բազմաշաքարներից է օսլան: Դրա հատիկների չափերը տատանվում են տարբեր բույսերի մոտ 0.002-ից մինչն 0.15 մմ-ի սահմաններում: Առավել խոշոր են կարտոֆիլի օսլայի հատիկները:Օսլայի քիմիական կազմի 96.1-ից մինչն 97.622»-ըխաղողաշաքարից կազմված տարբեր բազմաշաքարներ են, որոնք թթվային հիդրոլիզի դեպքում տալիս են խաղողաԲայց օսլան միատարր քիմիական միացություն չէ՝ դրա կազմում շաքար: հայտնաբերվել են հանքային տարբեր. բարձր մոլեկուլյար կշիռ ունեցող

թթուներ:

Օսլայի ածխաջրային մասը կազմված է երկու տիպի բազմաշաքարներից` ամիլոզա ն ամիլոպեկտին: Ամիլոզան խաղողաշաքարի մռլեկուլների միացությունն է պարուրաձե փաթաթված շղթայի մեջ: Ամիլոպեկտինը տարբերվում է ամիլոզայից նրանով,որ նշված շղթան ունի բազմաթիվճյու-

ղավորումներ:

Օսլայի արժեքավորհատկություններից է յոդի լուծույթի հետ կապույտ գումավորումտալը: Ընդ որում, կապույտ գունավորումտալիս է յոդի ն ամիլռզայի միացությունը, իսկ ամիլոպեկտինիհետ ստացվում է կարմրամանուշակագույն միացություն: Այս հատկությունն օգտագործվում է պտուղների հասունության աստիճանը որոշելու համար, բանի ռր հասունացմանը զուգահեռ նվազում է օսլայի քանակությունը: Հետնապես. եթե պտուղը ընկղմվի յոդի լուծույթի մեջ. ապա օսլա պարունակող մասերը կստանան կապույտ գունավորում: Բազմաշաքարնճերիդասին են պատկանում նան պեկտինային նյութերը: Մինչն այժմ պեկտինային նյութերի դասակարգումը.քիմիականկազմը, փոխանակությունըլրիվ ուսումնասիրվածչեն: Սակայն մի բան պարզ է, որ այս նյութերը բաժանվում են երկու խմբի՝ ջրում լուծվող պեկտին ն ջրում չլուծվող պեկտին: Վերջինս կրում է պրոտոպեկտինանվանումը: Ջրում լուծվող պեկտինը իրենից ներկայացնում է բազմաշաքար. որը գալաքտուրոնաթթվիբազմաթիվ մնացորդների միացություն է: Ընդ որում. այդ շղթան տարբեր սլտուղբանջնարեղենում կարող է ունենալ տարբեր երաստիճանի մեթօքսիլացված: կարություն ն լինելտարբեր

``

Առավել քիչ է ուսումնասիվրած պրոտոպեկտինը,քանի որ այդ նյութի նտացումը մաքուր բնական վիճակում դեռնս չի իրականացված: Չնայած այն հանգամանքին, որ պեկտինային նյութերը պտուղբանջաըրեղենումպարունակվում են ոչ շատ քանակություններով՝ տոկոսի հարյուրերորդանանմասից մինչն 1-296, սակայն այդ նյութերի դերը զգալի է պտղի կառուցվածքի ապահովման գործում: Պեկտինային նյութերը, գլխավորապես պրոտոպեկտինը. մտնում են բջջաթաղանթի կազմի մեջ ն կապում իլրարհարնան բջիջները (այստեղից էլ ստացել է իր անվանումը հունական Ւպեկտոս`սոսնձել. կապել բառից): Մակերեսային շերտում նե պտղամսի բջիջներում լուծված պեկտինները կարնոր դեր են խաղում բջջահյութի կո-

։

լոիդների ջուր պահպանելու գործում: Պրոտոպեկտինը`զգույշ հիդրոլիզի դեպքումտալիս է ջրում լուծելի պեկտին: Պեկտինային նյութերի կարնորագույն հատկություններից է դոնդողի առաջացումը թթու միջավայրում, որն օգտագործվում է վերամշակող արդյուճաբերության մեջ: Տարբեր պտուղներից ն բանջարեղենից ստացված պեկտինային մաքրված նյութերի կամ խտացրած լուծույթների դոնդող առաջացնելու հատկությունը զգալիորեն տարբերվում է: Այն առավել չափերի է հասնում խնձորի ն ցիտրուսայինների կեղեից ստացված պեկտինի մոտ: Նվազագույն դոնդող առաջացնելու հատկություն ունի շաքարի ճակնդեղի մզվածքներիցստացված պեկտինը: ԼԳիտականգրականությունը հարուստ է հետազոտություններով. երբ ուղիղ կապ է դիտվում պեկտինային ճյութերի քանակության ն պտուղների պնդության միջն, սակայն մեր ն մի շարք այլ հետազոտողների աշխատանքներովի հայտ բերվեց, որ այդ կապը զգալիորենբարդ է, ն միանշաճակ այդպիսի կապի մասին պնդումներնայնքան էլ հավաստի չեն:

4.5. ֆենոլայիննյութեր Եթե բենզոլային օղակում մեկ ջրածնային ատոմ փոխարինվիհիդրօքսիլ խմբով,կստացվիֆենոլ: Եթե տեղի ունենա մի քանի այդպիսի փոխանակում՝ կստացվի բազմաֆենոլ (պոլիֆենոլ): Ֆենոլային միացությունները պտուղբանջարեղենումբազմազան են: Պոլիֆենոլներիմեծ մասն ունի Ք վիտամինային հատկություն: Պոլիֆենոլներիխմբին են պատկանում ներկանյութերը` անտոցիանները ն լեյքոանտոցիանճերը: Վերջիններս, ի տարբերություն անտոցիանների, գունավորվածչեն, սակայն թույլ թթուներովմշակելիս գունավորվումեն: Քլորոֆիլից ն կարոտինոիդներիցբացի, պտուղների ն բանջարեղենի գույնը պայմանավորված է անտոցիաններիառկայությամբ: Դրանք տալիս են ք բուսականօրգանիզմներին մուգ Գ մանուշակագույն գանիզմմերին վարդագույնից վարդագույնիցմինչն ճինչ գոմ շ են երանգավորումներ: կազմված Անտոցիանները ագլիկռնայինմասից,ռրը

կրում է անտոցիանիդինանվանումը,ն շաքարային մնացորդից: Ոչ վաղ անցյալում կար այն կարծիքը, որ անտոցիաններիերանգավորումը կախված է միջավայրի ակտիվ թթվությունից: Սակայն այժմ ապացուցված է, ռր դա բազմազանգործոնների հետնանք է: Դրանցից գլխավորը տարբեր մետաղների հետ կոմպլեքս միացությունների առաջացման հետնանք է: Այսպես, կալիումի աղերը տալիս են ալ կարմիր գույն, կալցիումի ն մանգանի աղերը՝ կապույտ: Ֆենոլային նյութերից ֆլավոնները բնորոշում են որոշ ցիտրուսայինների հատկանշականհամը: Օրինակ, գրեյպֆրուտի կեղնում պարունակվում է ճարինգին, իսկ ճարնջի, մանդարինի կեղնում` հեսպերիդին,խակ կիտրոնի պտղում` նեռհեսպերիդին:Նարինգինը ն ճեռհեսպերիդինըունեն վառ արտահայտված դառը համ, այն դեպքում, երբ հեսվերիդինը դառը չէ: Ֆենոլային նյութերի շարքին են պատկանումդաբաղանճյութերը,որոնք իրենց անվանումը ստացել են այւ պատճառով,որ կարող են դաբաղել մորթին` դարձնելով այն կաշի: Որոշ քանակությամբ դաբաղանյութ է պարուճակվում խնձորի, տանձի պտուղներում, մի փոքր ավելի՝ սերկնիլի պտուղճերում: Չհասունացած խուրմայի որոշ սորտերի պտուղներում պարունակվում է մեծ քանակությամբ դաբաղանյութ.որն աստիճանաբարպակասում է հասունացմանը զուգահեռ. ն պտղի տտիպ դառը համը փոխվում է քաղց-

րի:

կարմրավուն, գորշ կամ սն գունաՕքսիդացած տեղի է ունենում պոլիֆեբջիջներում Առողջ վորում: պտուղբանջարեղենի նոլների անընդհատ օքսիդացում ն վերականգնում. սակայն դրանից պտղամսի գույնը չի փոխվում. քանի ռր օքսիդացած ն վերականգնված նյութի քանակություններըհավասար են: Իսկ այն դեպքում. երբ խանգարարտահոսում է բջջահյութը. որը պարուվում է բջջի ամբողջականճությունը. նակում է դաբաղանյութ, թթվածնիազդեցության տակ տեղի է ունենում օքսիդացում, հետագայում` այդ օքսիդացման հետնանք հանդիսացող նյութի կոնդենսացում, որը ն ներկում է վիրավորված մասը մուգ գույնով: Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը,որ մեխանիկականվնասվածք ստացած պտուղները վերքի մասում ստանում են մուգ գունավորվածություն: Որոշ հետազոտողներ ֆենոլային միացություններիառկայությամբ են բացատրումպտուղների իմունիտետիդրսնորումը:Այսպես, եթե զարգացող պտուղը վնասվում է միջատների կամ մանրէներիկողմից. ապա այդ մասում ֆենոլային միացությունների կենսասինթեզի գործընթացը արագանում է: Դրա վառ օրինակն են հանդիսանում ծիրանենու պտուղների վրա երբեմն կարմրավունկետերի առաջացումը, որը կլյաստերոսպորիում սնկից վնասվելուց հետո վերքի շրջանում ինտենսիվ կերպով անտոցիանճերիկազմավորման հետնանք է, չնայած նրան, որ ծիրանի շատ սորտերիպտուղներում անտոցիաճներիպարունակությունըչնչին է:

պոլիֆենոլներն ունեն

4.6.Բուքավեջ նյութե Պտուղներնու բանջարեղենն ունեն յուրահատուկ հոտ, որը բացատրվում է մի շարք քիմիական միացությունների առկայությամբ: Դրանցից են ֆենոլային որոշ միացությունները, տերպենները, ալդեհիդները,կետռնները, սպիրտները,եթերները ն այլն: Դրանց մի մասը մտնում է եթերային յուղերի կազմի մեջ: Վերջիններս հեշտությամբ գոլորշիանում են սովորական պայմաններում, ռրով ն պայմանավորվում է տվյալ պտղի կամ բանջարեղենի հատկանշական բուրմունքը: Եթերային յուղերի պարունակությունը պտուղների կազմում չնչին է՝ մինչն 1 մգ 100 գ-ում: Առավել մեծ քանակությամբ եթերային յռւղ է պարուճակում ցիտրուսային պտուղների կեղնը՝ մինչն 1.5-2.556: Առավել քանակությամբ եթերային յուղեր են կուտակվում պտղի մեջ լրիվ սպառողական հասունության շրջանում: Մանրէաբանական փչացման հետնանքով պտուղների բուրմունքը զգալիորեն նվազում է, բացի մռնիլիոզ հիվանդության դեպքից, երբ խնձորի պտուղները, նույնիսկ լրիվ փտած վիճակում պահպանում են պտղային բուրմունքը: 4.7. Օոգանական թթունեւ Պտուղբանջարեղենիներդաշնակ համը մեծ մասամբ պայմանավորված է թթուների քանակից: Ածխաջրերից հետո օրգանական թթուները ջրում լուծվող չոր նյութերի կազմում գրավում են երկրորդ տեղը: Այսպես,

բալի. հոնի. շլորի պտուղներում պարունակվում է մինչն 1.5-2.5225 օրգանական թթու, կիտրոնի պտուղներում մինչն 792, տոմատի ն թրթնջուկի մեջ՝ 11,592: Հայաստանի պայմաններում ուսումնասիրված խնձորի պտուղներում պարունակվում է 0.3-1.092 օրգանական թթու: Վայրաճ խնձորի պտուղնեէ 2.092-ի: ՕՁ րում ազատ թթուների քանակությունը հասնում Հայաստանի հյուսիս-արնելյան գոտու անտառներում մեր կողմից ուսումնասիրված մամխենու պտուղճերում հայտնաբերվեց3.6. զկեռենու պտուղներում` 1.9, փշարմավում՝2.4, հռնի պտուղներում՝ 3.792 ազատ օրգանական թթու: Պտուղբանջարեղենումառավել շատ հանդիպող թթուներն են` խնձորաթթուն, կիտրոնաթթուն,գինեթթուն: Հնդավոր ն կորիզավորմշակաբույսեէ, հարի, ինչպես ճան տոմատի պտուղներում,գերակշռողըխնձորաթթումն ն տապտուղներում ցիտրուսային պտուղներում` կիտրոնաթթուն. խաղողի հատիկներում՝գինեթթուն: Մյուս օրգանականթթուներից՝թրթնջուկաթթուն, սաթաթթուն. սալիցիլաթթուն. բենզոաթթուն. հանդիպում են պտղահատապտղային մշակաբույսերում ն բանջարեղենում զգալիորեն քիչ քանա-

կություններով: Պահպանմանընթացքում-օրգանականթթուների քանակը զգալիորեն

նվազումէ, ռրովհետն դրանք ներգրավվումեն շնչառական պրոցեսում` առաջնահերթ կարգով: Տարբեր թթուներ ունեն տարբեր «թթվության շեմ»՝ թթվի այն նվազագույն քանակը ջրում լուծված վիճակում, երբ զգացվում է տվյալ լուծույթի թթվությունը: Այն կիտրոնաթթվիհամար հավասար է 0.0154. խնձորաթթվի՝ 0.0107, գինեթթվի՝0.0075 մգ 100 գ-ում: Թթու համի զգացողությունը կախվածէ շաքարների ն ազատ թթուների հարաբերակցությունից: Օրինակ, եթե պտուղը պարունակում է 1095 շաքար ն 1272թթու. ապա դրա համի թթվությունըավելի բարձր կլինի համտես անելիս, քան եթե պարունակումէ 892 շաքար ն 0.592 թթու: Թթվայնությունըկամ քաղցրությունը բնորոշելու համար սովորաբարօգտվում են շաքարաթթվային գործակծից (ինդեքսից), որը շաքարի տոկոսային պարունակության հարաբերությունն է թթուների քանակին: Վերը բերված օրիճակներում այդ գործակիցը կլինի` առաջին դեպքում 10:1-10. երկրորդ դեպքում` 8:0.5-16: Ավելի ճիշտ որոշումների դեպքում հաշվի է առնվում.թե շաքարների ն թթուեն գտնվումպտղում. քանի ռր, ների որ ներկայացուցիչներն ինչպես նշվեց վերը, դրանց քաղցրությունը ն թթվությունըտարբեր են: Բացի ազատ թթուների ն շաքարներիպարունակությունից,թթվության վրա ազդում է նան միջավայրի ակտիվ թթվությունը, այսինքն տվյալ թթվի դիսոցիացիայի աստիճանը քԷ|միավորներով. որը բնորոշում է ջրածնի իոնների խտությունըտվյալ միջավայրում:Որքան մեծ է տվյալ թթվի դիսոցիացիայի աստիճանը,այնքան մեծ է թէԼ-ը,հետնաբարթթվայնությանզգացումը նս բարձր է: Թթու համի զգացողությունըավելանում է դաբաղանյութերի առկայությանդեպքում: Բացի ազատ թթուներից,որոնց մասին խոսվեց, պտուղբանջարեղենում կան ճան ռրոշ քանակությամբ կապակցվածթթուներ. որոնք հիմքով տիտրելիս չեն հայտնաբերվում:Այդ պատճառովազատ թթուներըշատ անգամ կրում են տիտրվող թթուներ անվանումը: 4.8.

,

`

Է :

Վիտամիններ

Երբ մենք խոսում էինք սպիտակուցների,ճարպերի.ածխաջրերի մաապա առնչվում էինք այն բաղադրիչներիհետ. որոնց քաճակությունը սննդամթերքումկազմում էր մի քանի տոկոսիցմինչն 90-9592: Իսկ սննդամթերքներիսննդային արժեքի միկրոգործոնների տասնպարունակությունը յակ ն հարյուրավոր անգամ պակաս է. այն հաշվվում է միլիգրամներով (գրամի հազարերորդականմաս) կամ միկրոգրամներով (գրամի միլիռներորդական մաս) 1գ, 100գկամ 1կգմթերքիմեջ: Այդ գործոններիթվին են պատկանում վիտամինները.միկրո- ն մակրոտարրերը.բուրավետ նյութերը: սին,

'

Վաղուց ի վեր նկատված փաստ է, որ շատ հիվանդություններիզանգվածային տարածումը համընկնում է ձմռաճ ն վաղ գարնանայինամիսների հետ: Դա բացատրվում է նրանով, որ այդ ժամանակաընթացքումօրաբաժճի մեջ զգալիորենճվազում է բուսականծագում ունեցող սննդատեսակների քանակությունը: Երկար ժամանակ հյուսիսում աշխատող մասնագետները ճկատել են. որ տնային կենդանիներըգարնան ամիսներին սկսում են ուտել սենյակային բույսերի տերնճերը:Դա բացատրվումէ նրանով.որ սննդի մեջ զգալիորեննվազում են վիտամինները: Հիվանդություններիայն խումբը, որը հանդիսանում է վիտամինների պակասի կամ բացակայության հետնանք, կրում է հրպովիտամինոզկամ ավիտամինոզանվանումը: Սանկտ Պետերբուրգի բժշկականինստիտուտիռենտգենոլոգիայիամբիոնի թանգարանում պահպանվող մարդու ոսկորների մանրազնին ուսումճասիրություններըցույց են տվել, որ մեր նախնիները նս տառապել են ռախիտով. որը սննդում ք վիտամինիպակասության հետնանք է: Կարելի է հավաստի համարել այն կարծիքը, որ ավիտամինոզիառաջին զոհերից են եղել ճան երկարատնծովագնացությանդուրս եկած ճավաստիները:Հայտճի է, որ օտար երկրներ նվաճելու դուրս եկած հռոմեական լեգեոնների մի մասը դառնում էր ոչ թե ճակատամարտերի,այլ լնդախտի զոհ, որը Շ վիտամինի պակասի հետնանք էր: 15-րդ դարում Վասկո դա Գամայի արշավախմբի 160 հոգուց 150 զոհ գնացին լնդախտին: Սակայն անգլիացի ծովագնաց Ջեյմս Կուկը իր երեք տարի տնած ծովային ճանապարհորդության ընթացքում չկորցրեց ոչ մի նավաստի, որովհետն նրանց օրաբաժնի մեջ պարտադիր կերպով մտնում էր գազարի կամ կիտրոնի հյութ: 1882թ. ծովային ճանապարհորդության դուրս եկան երկու ճապոնական նավ 300ական հոգուց բաղկացած անձնակազմով:Նավերից մեկի ճավաստիները. բացի սովորական սննդից, կանոնավոր կերպով օգտագործում էին թարմ բանջարեղեն: Արդյունքը եղավ այն, ռր բանջարեղեն չօգտագդրծող նավաստիների կեսից ավելին (170 մարդ) հիվանդացավ բերի-բերի հիվանդությամբ. որից 25-ը մահացան, իսկ մյուս նավում այդ հիվանդության ամեճաթեթնձնով հիվանդացավընդամենը 14 ճավաստի: Լնդախտի զռհ դարձան 1519-1521թթ.Ֆերնանդո Մագելանիշուրջերկրյա ճանապարհորդության մեկնած 265 ճավաստուց248-ը: 1835թ. Ժակ Կարտյեի արշավախումբը. երբ հասավ Նյուֆաունդլենդ (բառացիորեն՝ նոր հայտնաբերված երկիր) կղզի. անձնակազմի անդամներից համարյա բոլորը ծանը հիվանդ էին: Շուտով մահացան 25 հոգի՝ անձնակազմիքառորդ մասը: Այդ ժամանակ տեղականհնդկացիներիցմեկը մոտեցավհիվանդ նճավաստիներից մեկին ն կաշվե տոպրակիցնրա բերանը լցրեց ինչ-որ մուգ հեղուկ: Շուտով հիվանդը լավ զգաց իրեն: Իմանալով, որ այդ հեղուկըսոճու խեժից պատրաստված եփուկ էր, ճավաստիններըսկսեցինիրենքէլ պատրաստելդրանից,ն հիվանդությունը հաղթահարվեց: Սակայն այս տիպի հիվանդություններինտրվեցինիրար հակասող

ն

Ն.Լունինի փորձերիհավաստիությունը,սկսեցինբացասականարդյունքնեըը բացատրել ճնրաճով,ռր առնետներին տրված սնունդը զուրկ էր ախորժակ գրգոող նյութերից ն այլն: Հետաքրքիրէ այն փաստը, որ առանց տարակուսանքիվիտամիններիհայտնագործողներիշարքին կարելի է դասել ճան ամերիկյան հանրաճանաչգրող Ջեկ Լոնդոնին: Նրա «Սմոքը ն Պստիկը» պատմվածքումնկարագրվում է Քլոնդայքում` ոսկեխույզներիճամբարում առաջացած լնդախտիհամաճարակիդեպքը, երբ միմիայն մեկ ոսկեխույզ էր մնացել առողջ: Նա մյուսներից թաքուն օգտագործում էր թարմ կարտոֆիլ: Երբ այդ մասին իմացան մյուսները. կարտոֆիլի մեկ պալարին տվեցին մի ամբողջ տոպրակ ոսկու ավազ՝ 1000 դոլար արժողությամբ.որը կյանքը: Գրողը համարյա գիտականորեն փրկեց այդ արկածախնդիրների ճիշտ բացատրեց լնդախտի պատճառը` «Ո՛չ. բժիշկները հստակորեն գիտեն. լնդախտը մանրէներով չի փոխանցվում: Դրանով չի կարելի վարակվել: Դա ինքն է առաջանում օրգանիզմում:Հյուծվելո՞ւց է արդյոք. թե արյան Բանճ այն չէ, ռր ճրաճք ինչ-որ մի բանով վարակվատ բաղադրությունից: են. նրանց օրգանիզմումինչ-որ մի բան պակաս է: Լնդախայլ այն, որ վել պ ատճառը այն է, ռր արյան մեջ ինչ-որ ճյութեր բացատով հիվանդանալու են ռչ թե դեղաշշերի ն դեղափռշիների են, նյութերը գտնվում այդ իսկ կայում ն մեջ... Իսկ այդ չորացված ն խտացկանաչեղենի այլ բանջարեղենի մեջ. չի հերիքում ինչ-որ կարնոր բան: Դրանցից ցնդելէ ված պարեմամթերքում կյանքը»: Ուշադրություն դարձնենք այս վերջին ճախադասությանվրա` «Դրանցից ցնդել է կյանքը»: Կանցնի նս որոշ ժամանակնլեհ գիտնական Կազիմեժ Ֆունկը 1911թ. այդ նյութերը կանվանի«վիտամին»՝ լատիներեն «վիտա» կյանք ն «ամին»՝ ամինայինխումբ, ազոտ պարունակող,բառար-

ճիշտ բացատրություններ: Օրինակ. Պետրոս Առաջինի ծովագնաց Վիտուս Բերինգը մտածում էր, որ եթե նավերը նախապատրաստվենպատշաճ ձնով ն ընտրվի ամուր անձնակազմ,ապա ոչ մի հիվանդություն վտանգավոր չէ: Սակայն 1741թ.նրա նավաստիներիմի մասը մահացավ լնդախտից. շուտով դեկտեմբերամսին, նույն այդ հիվանդությանզոհ դարձավ ն ինքը՝ մեծ ծովագնացը: Անցյալ դարի 90-ական թվականճերին. այն ժամաճակ հոլաճղական գաղութ հանդիսացող Ճավա կղզում. բժիշկ Քրիստիան Էյկմաճը կատարեց մի անգնահատելի հայտնագործություն:Նա նկատեց, որ հավերը, ռրոնք սնվում էին բերի-բերի հիվանդությամբտառապողներիսննդի ավելցուկներով. շուտով ցուցաբերում էին նույն հիվանդության ախտանշանները: Իսկ ինչպես հիվանդները.այնպես էլ հավերը. սնվում էին գլխավորապեսողորկած բրնձով: Երբ նա հիվանդներին թռչունների սննդում սկսեց ավելացնել բրնձի թեփ. այդ հիվանդությունըբուժվեց: Ինչպես պարզվեց հետագայում, թեփը պարունակում էր Ցլ վիտամինը: Այդ աշխատանքիհամար Ք.Էյկմաոչ

.

նը ն Ֆ.Հոպկինսը 1929թ.արժանացանՆոբելյան մրցանակի: 1842թ. գերմանացի քիմիկոս Յուստուս Լիբիխը պարզեց մի կարնոր հանգամանք՝ մարդու կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ են սպիտակուցներ,ճարպեր,ածխաջրեր ն հանքայինաղեր (նկատենք.որ Յ.Լիբիխը նս անտեսել է ջուրը): Որոշ ժամանականց նրա աշակերտներըկարծիք հայտնեցին, որ հնարավոր է կազմել մարդու օրաբաժին մաքուր սննդային նյութերից:Դա բացում էր մեծ լավատեսականհեռանկարներհեռավոր արանձնակազմերիառջն: Մակայն այդ շավանքների նախապատրաստվող հայտարարություններիշուրջ առաջացած աշխուժությունըկարճ տնեց: Այն կենդանիները, որոնք սճվում էիճ «մաքուր» սնճդաճնյութով,մահանում էին Այս ւռաստը հետաքրքավելի շուտ, քան եթե ընդհանրապեսչկերակըրվեին: րեց Դորպատի (Տարտու) համալսարանիպրոֆեսոր Գուստավ Բունգեին, որը ենթադրում էր, որ կենդանիներիմահվան պատճառը սննդի մեջ հիմքային աղերի պակասն էր: Այդ ենթադրության ստուգումը նճա հանձնարարեց երիտասարդ բժիշկ Ն.Լունինին: Նրա՝ առնետների վրա դրած փորձը ցույց տվեց, որ հիմքային աղերընս չեն փրկումկենդանիներինհիվանդություններից. ն միմիայն կաթով սնվող կենդանիներնէին մճում առողջ ն զարգանում նորմալ: Իր ատենախոսությունումՆ.Լունինը արձանագրել է` «Բնական սննդի մեջ. ինչպիսին կաթն է. պետք է որ քիչ քանակությամբպարունակվեն, բացի հայտնի սննդային բաղադրիչներիցկյանքի համար անհրաժեշտ անհայտ նյութեր նս»: Այդ ճյութերը ուսումնասիրության կարիք ունեն. պնդում էր գիտնականը:Բայց ոչ ինքը՝ Ն.Լունինը. ն ոչ էլ նրան շրջապա-

գիտնականները,այդ առեղծվածայիննյութերի պակասը չառնչեցին այն ժամանակ տարածված լնդախտ, ռախիտ. բերի-բերի, հավկուրություն հիվանդություններիհետ: Մի շարք գիտնակաճներ նույնիսկ սկսեցին կասկածի տակ առնել

տող

-

մատներից:

թե ինչպես տեղի ունեցավ այդ միլիոնավոր հիվանդներիհամար փրկարար հայտնագործությունը: Անգլիացի գիտնական Ֆ.Հոպկինսը որոշեց ցրել այն կասկածը. որ ստեղծվել էր Ն. Լուճինի դրած փորձերի շուրջ: Երբ նա ամենայն ջանասիռչ մի կենդանի ի վիրությամբկրկնեց դրանք. եկավ նույն եզրակացության՝ ն ածխաջրեր ճարպեր սպիտակուցներ, ճակի չէ ապրելու միմիայն մաքուր քանակություննեանհրաժեշտ տրվեն դրանք օգտագործելով.եթե թեկուզ րով: Պակասում են ինչ-որ ճյութեր: Այդ ճյութերը Հոպկինսը անվանեց «սննդի լրացուցիչ գործոններ»: Իսկ լեհ քիմիկոս Կազիմեժ Ֆունկին հաճնճա որոշեց ոչ գիստ չէին տալիս հոլանդացիբժիշկ Ք.Էյկմանի փորձերը.ն գորսննդի լրացուցիչ այն հայտնաբերել նույնիսկ այլ դրանք. միայն կրկնել տարի Մի քանի բրնձում: ողորկված էին պակասում որոնք ծոնները. քրտնաջան աշխատանքիցհետո վերջապես նրան հաջողվեց 50կգ բրնձի մաթեփից անջատելդեղնավունբյուրեղներիմի քանի պաղուց: Համարյա հացու հիվանդ աղավնիներիսննդինայդ դառնահամբ յուրեղներն ավելացնելուց հետո նրանքշատ արագ կազդուրվումէին: Ստացած փրկարար նյուԱհա

,

թի կազմում Կ.Ֆունկը հայտնաբերեց ամինային խումբ, որը ն հուշեց նրան այդ նյութերն անվանելու «վիտամին»: Իսկ իր կողմից ստացած քիմիական մաքուր առաջին վիտամինը նա անվանեց 8՝ բերի-բերի հիվանդության առաջին տառով: Բայց Կ.Ֆունկի ծառայությունը գիտության նոր ճյուղին՝ վիտամինոլոգիային. դրանով չավարտվեց: Շուտով նա պարզեց. որ իր առաջարկած տերմինը «սճնդի լրացուցիչ գործոնների» անվանման համար այնքան էլ ճիշտ չէ. որովհետն դրանց մի մասը չէր պարունակում ամինային խումբ: Չնայած դրան, այդ գրավիչ անվանումը հիմնավորվեց գիտության մեջ ն այլես ոչնչով չփոխարիճվեց:Գիտնականի մյուս մեծ ծառայությունը կայանում է նրանում, որ նա կատարեցվիտամիններիառաջին դասակարգումն ըստ ջրում կամ ճարպումլուծվելու ընդունակության: Եվ վերջապես՝ի շնորհիվ Կ.Ֆունկի, մենք այժմ օգտվում ենք ոչ թե վիտամիններիերկար ն պարունակող աբարդ քիմիական անվանումներով,այլ դրանց մեկ տառ նուններով՝ Ճ. Ց. Շ. 9. ՀՇ նայլն: Այս հայտնագործություններինհաջորդեց վիտամինային «բումը»: 11րդեն 1930թ. վիտամինների մասին կար ավելի քան 11 հազար հրապարակթիվըանհնար է հաշված աշխատություն: Այժմ այդ հետագոտությունների

վել:Ընդհանուր առմամբ առանձին վիտամիններիհայտնագործման,

ու-

սումնասիրման ն կիրառման պատմությունը պակաս գրավիչ ն դրամատիկականչէ, քան համաշխարհային նշանակություն ունեցող այլ հայտնագործությունների պատմությունները: Առանձին լեզուներով կան հրապարակված տասնյակ ստվարածավալմենագրություններ: Արդեն ասվեց, որ վիտամիններըլինում են ջրում լուծելի ն ջրում չլուծվող: Երկրորդխմբին պատկանողկարնորագույնվիտամիններնեն` Ճ. Ծ. Բ. Է: Ջրում լուծվող վիտամիններն են՝ Ը, 8., 8շ, 85, 8., 8., 85, 8լշ. Ս, ԷԼ Ք. ՔՔն մի շարք այլ վիտամիններ:Մի քանի խոսքով անդրադառնանքայս վիտամինների հատկություններին: Վիտամին Շ (ասկորբինաթթու):Այս վիտամինը առաջինն է, որի քիմիական կազմը ենթարկվեց պարզաբանմանն որը հաջողվեց սինթեզել ար-

նեստականռրեն:

հիվանդությունը նկաԱյս նյութի պակասի հետնանքով առաջացող րագրվել է դեռես 13-րդ դարում ֆրանսիացիբժիշկ ն բնախույզ Ժուանվիլի կողմից: Ավելի ուշ հայտնի դարձավ այդ սարսափելի՝սկորբութ (խոցոտ բերան) հիվանդությանբուժելու միջոցը՝ թարմ միրգն ու բանջարեղենը:Բայց միայն 1922-24թթ.Ն.Բեսսոնովին հաջողվեց կաղամբի հյութից ստանալ մի փոքր քանակությամբ վիտամինային խտանյութ: Չորս տարի անց` 1928թ. Մենթ-Դյերդին խոշոր եղջերավոր հունգարացիգիտճնական-կենսաքիմիկոս անասունների մակերիկամներից անջատեց բյուրեղային վիտամին Օ: Եվս մի քանի տարի անց այն սիճթեզվեցարհեստականորեն:Այժմ դրա արդյուճաբերական արտադրությունը կազմակերպվածէ ԱՊՀ-ի մի քանի երկրնե30

րում. նույն թվում Երնաճի վիտամիններիգործարանում: Իր անվանումն այս վիտամինըստացավ «սկորբութ» հիվանդությունը բուժելու հատկության պատճառով: Վիտամին Օ-ի ազդեցությունըօրգանիզմիվրա բազմակողմանիէ: 1Լ1յն '

ն այլ բարձրացնում է աշխատունակությունը,վարակիչ հիվանդություճների անբարենպաստհիվանդություններինրատմամբդիմադրողականությունը. օժանդակում վերքերի ն խոցերի արագ բուժմանը: Մարդու օրգանիզմում այս վիտամինը չի սինթեզվում, հետնապես այն պետք է հետ: Դրա օրական չափաքանակը50-70 մգ է (որոշ աղբյուրներում՝ մինչն 100 մգ): Երկար ժամանակ թվում էր, թե վիտամին Շ-ն կարելի է «կլանել» ինչքան ուզես, սակայն 1973թ.ցույց տրվեց, որ այդ քանակությունը ոչ միայն օգտակար չէ. այլ նույնիսկ վճասակար՝ նվազեցնում է օրգանիզմիդիմադրողականությունը: Ինչպես արդեն նշվեց. Շ վիտամինի աղբյուր են հանդիսանում` պտուղբանջարեղենը. որոնցում այդ ճյութի միջին պարունակությունը հետնյալն է. մգ ««. (այսինքն՝ մգ 100գ մեջ).

ընդունվի սննդի

վիտամինի ավելորդ

ծիրան

տանձ

բալ

թուզ

դեղձ սալոր

կեռաս

խնձոր

ելակ սն հաղարջ

կանաչսոխ

կարտոֆիլ

գազար

կարմիրպղպեղ մաղադանոսթարմ

վարունգ պղպեղ կանաչ

10-16

կարինջի Աոարին

խաղող

մասուր

բողկ

աա

ձմերուկ

կանաչ ընկույզ

Ր ,

|

Վերնումբերվածթվերը ընդհանրացվածմիջին տվյալներ են: Շ վիտամինի պարունակությունըմինճույն տեսակի ն սորտի պտուղնեբում ն բանջարեղենումկարող է ենթարկվելնշանակալիտատանումների: Այսպես, օրինակ, հյուսիսային շրջաններումաճեցրածխնձորի պտուղներն ավելի հարուստ են Շ վիտամինով,քան հարավային շրջաններինը:Լեռճային գոտու այգիների սլտուղները ավելի շատ են պարունակում այդ վիտամինից, քան ցածրադիր շրջաններիայգիներինը: Պտուղների ն բանջարեղենիերկարատն պահպանման ըճթացքում Շ վիտամինի մի մասը քայքայվում է, բայց արձանագրվածեն ճան հակառակ փաստեր: Պահպանման այն եղանակները,որոնք նպաստում ենճ կորուստճերի նվազեցմանը, նպաստում են նան այս վիտամինիլավ պահպանմանը:

Վիտամին /Ճ (ռետինոլ, ակսերոֆտոլ): Հայտնաբերվել է 1913թ., երբ պարզվեց,ռր կարագովկարելի է բուժել «հավկուրություն»հիվանդությունը: Նույն հատկությունը շուտով հայտնաբերվեց ն ձկան յուղի մեջ: Ակտիվ նյութը. որն անջատվեց սննդամթերքից,անվանվեց «ճարպերում լուծվող 4 գործոն»: Այժմ հայտնի է, որ այդ վիտամինըկազմությամբ իրար մոտ միացությունների մի ամբողջ խումբ է: Այն պարունակվումէ ձկան ճարպում, կարագում, լյարդում, ձվի սպիտակուցում: Բուսական օրգանիզմներումՃ վիտամին չի պարունակվում: Բայց բույսերում պարունակվում են ճարնջագույն գունանյութեր՝ կարոտինոիդներ,որոնք հանդիսանում են Ճ վիտամինի նախորդները.այսինքն օրգանիզմումվեր են ածվում Ճ վիտամինի: Այս վիտամինը իրավամբ անվանում են տեսողությանհրաշագործ: Եթե այն պակասում է օրգանիզմում, ապա առաջին հերթին առաջանում է, այսպես կոչված, «հավկուրություն», այսինքն աղջամուղջի ժամանակ տեսողության վատացում. այնուհետն՝ քսերոֆտալմիա՝աչքի եղջերաթաղանթի չորացում ն կերատոմալյացիա`եղջերաթաղանթիփափկացում ն կուրացում: Ճ վիտամինըանվանում են ճան պտղաբերության ն աճման վիտամին, քանի որ դրա պակասի դեպքում ծնվող սերունդըլինում է թույլ, երբեմն տեսողությունից զուրկ, աճում է դանդաղ ն ոչ լիարժեք: Պարզված է. որ այն նպաստում է մաշկի բորբոքումներիապաքինմանը:Կարծիք է հայտնվում այն մասին, որ Ճ վիտամինըկանխարգելումէ քաղցկեղի զարգացումը: Եթե այն մտցվի օրգանիզմ վիրահատումիցկես ժամ առաջ, ապա հակասթըեզգալիորենբարձրանումէ: սային դիմադրողականությունը Ճ վիտամինիօրական միջին պահանջարկը կազմում է 1,5-2,5 մգ: Եթե են հանդիսանում կարոտինոիդները,որոնց ակտիվությունը դրա աղբյուր երկու անգամ պակաս է, ապա՝ 3-5 մգ: Կարոտինը, որն ինչպես ասվեց, Ճ վիտամինի նախորդն է (պրովիտագազար բառից, մին Ճ), իր անվանումը ստացել է լատիներեն«կարոտա"` մեծ է քանակությամբ: Տարբեր կարոպարունակվում քանի որ գազարում տինոիդներունեն տարբեր աստիճանի Ճ վիտամինային հատկություն: Ամենաակտիվը8-կարոտիննէ: Այդ նյութի միջին պարունակությունըկարնորագույն աղբյուրներումհետնյալն է (մգ Չ2-ներով): կանաչ սոխ

գազար

կանաչ պղպեղ կարմիրպղպեղ

մաղադանոս սալաթ

լոլիկ սամիթ

ւ

լ,7 լ

սպանախ

դդում ծիրան

դեղձ

չիչխան

մասուր թարմ

խնձոր մաղոր

է5

թում:

,

1936թ. հունգարացիկենսաբան Սենթ-Դյերդին նկատեց,որ Շ վիւտամինի պակասի դեպքում առաջացող հիվանդություններնավելի ծանը են ընթանում. եթե պակասում է ճան Ի վիտամինը ն՝ հակառակը: Իսկ համատեղ օգտագործելիսդրանց ազդեցությունն ուժեղանում է, այսինքն. դրանք սիներգիստներեն: Հետագայում պարզվեց, որ գլխավոր աոմամբ այս վիտամիններից մեկով հարուստ աղբյուրները պարունակում է նան մյուս վիտամինի բարձը քանակություն: Բացի արյունատար աճոթների փխրունությունը վերացնելու հատկությունից. Ք վիտամինը նվազեցնումէ օրգաճիզմի՝ալերգիայի հակվածությունը: Ֆ վիտամինի օրական պահանջը կազմում է մոտ 25 մգ: Այն պարունակվում է կարնորագույն աղբյուրներումհետնյալ քանակություններով (մգ օ6-ներով).

ՍԻ)

290-430

ելակ

80-150

գազար

2.6

1000-2000 խնձոր տանձ 100-1000 խաղող

հաղարջ կարմիրհաղարջ

սալոր

40-70

կիտրոնի կեղն

43-45 220-450

310-400

Վերամշակմանժամանակ պտուղներումՔ վիտամինայինակտիվութ-

է

Կանաչեղեճում կամ խակ պտուղներում կարոտինըքողարկված քլորոֆիլով: Դրանով է պայմանավորվածայն փաստը, որ թարմ կանաչեղենը

-

սն

0,5

0.1

հնանալիս դեղնում է, այսինքն քլորոֆիլի քայքայման հետնանքով հայտածվում են դեղին պիգմենտները՝կարոտինոիդները:Բայց միմիայն կարոտինռիդներըչեն. որ դեղին կամ նարնջագույն են ներկած: Օրինակ, ցիտրբուսայիններինարնջագույն երանգը պայմանավորվածէ կրիպտոքսանթինով. որը չունի 8- կարոտինիհատկություն: Կարոտին պարունակող պտուղբանջարեղենիերկարատն պահպամնման դեպքում նույնիսկ նկատվում է 8- կարոտինիռրոշ ավելացում: Սա ոչ թե ինչ-որ Վիտամին Ք (ցիտրին, ռուտին, կենսաֆլավոնոիդներ): կոնկրետ նյութ է, այլ դրանց մի ամբողջ խումբ: Այլ կերպ ասած. այս վիտամինի կազմը հայտնի չէ: Ք վիտամինային ակտիվություն են դրսնորում բնական ֆլավոնոիդները,կատեխինը,թեյի տանինը,անտոցիանները:Այս վիտամինիկարնոր հատկությունըկայանում է ճրանում, ռր այն ամրացնում է մազանոթների պատերը, այստեղից էլ ստացել է իր անվանումը՝ Ք, լատինական «փերմեաբիլիթուս»՝ թափանցել բառից: Երկրորդ անվանումը՝ ցիտրին. վիտամինը ստացել է այն հանգամանքի շնորհիվ, դր բավական մեծ քանակությամբ գտնվում է կիտրոնի,նարնջի ն այլ ցիտրուսայիններիհյու-

յուն ուճեցող նյութերի մի մասը քայքայվում է (15-2092),բայց դրանք համեմատաբար ավելի կայուն են, քան Շ վիտամինը, որը նույն պայմաններում քայքայվում է 55-58272-ով: Որոչ տվյալներով` պահածոների երկարատն

պահպանման ընթացքում այդ վիտամինիկորուստըշարունակվում է ն 1,5 տարի պահպանելուց հետո հասնում 88-90542: Վիտամին 5Ք (նիկոտինաթթու,նիացին): Այս վիտամիննօգտագործվում է մաշկի ճաքճքվածությունը՝պելագրա բուժելու համար: 1735թ. իսպանացիբժիշկ Կասալը նկարագրելէ մի հիվանդություն,որի ժամանակ մարդու ձեռքերի, վզի, մաշկի ն բաց այլ մասերում առաջանում էին կարմիր բծեր. մաշկը փքվում էր, հետո կոշտանում, կորցնում ողորկությունը:Երբեմն առաջանումէին բշտիկներ,ռրոնքպայթում էին ն դառնում խոց: Հիվանդների մոտ զգացվում էր գերհոգնածություն,անտարբերությունն նրանք մահանում էին: տեսք էր ընդունում, բայց բժիշկը Հիվանդությունը համաճարակի ճիշտ եզրակացություն կատարեց: Հանգամանորեն՝համեմատելով ենթաղդրական տարբեր գործոններ, նա եկավ այն եզրակացության.որ հիվանդների սնճդաբաժնում գերակշռում է եգիպտացորենը ն չնչին քանակությամբ են օգտագործվումկամ բացակայում են մսեղենը.կաթնեղենը, ձուն: Հիվանդությունն անվանվեց «պելագրա»՝ լատիներեն"պելլիս'"մաշկ ն հունական «ագրա»՝ կծկվածքներ բառերից: Հիվանդությունըմեծ տարածում է ունեցել Իսպանիայում, Իտալիայում. Ռումինիայում ն ԱՍՆ-ի հարավում: Ամերիկայում երկար ժամանակ հիվանդությանպատճեասռ էին համարում մանըէճերին, որոնք փչացնում էին սննդամթերքը:Մակայն բժիշկ Հոլդբերգերը մեծ ճիգերի միջոցով կարողացավ ապացուցել. ռր դա հավանաբար ավիտամինոզ է. քանի որ հիվանդների օրաբաժնին կաթի ն ձվի ոլւոշ քանակություն ավելացնելիս վերջիններսլրիվ ապաքինվում էին առանց որնէՒդեն իր աշխատակիցներըհայտարարեղամիջոցի: Այդ մասին Հոլդբերգերը ցին 1926թ. հետնյալ կերպ՝ որ նրանք ի վիճակի էին բուժել պելագրան հակապելագրիկգործոնների միջոցով, որոնք պարունակվում են խմորասնկերի, մսի ն կաթի մեջ: Այդ գործոնն անվանվեցՔԲ՝ «պելլագրասպրնենտինգ» «պելագրան կանխող». բառերի սկզբնատառերից:Այն ժամանակ դեռես հայտնի չէր. որ ՔՔ գործոնըդա նույն նիկռտինաթթունէ, ռրը 1926թ.Վիկկերին հայտնաբերել էր խմորասնկերում,իսկ դրանից 15 տարի առաջ Կ.Ֆունկը` բրնձաթեփում:Վերջիններս այդ թթվի միջոցով աշխատում էին բուժել բերի-բերիհիվանդությունը բայց ապարդյուն: Իսկ ՔՔ գործոնի որոնումները շարունակվում էին: Շատ հետազոտողներսկսեցին կասկածի տակ դնել պելագրայի ավիտամինոզայինծագումը, նորից առաջ էր քաշվում դրա մանրէաբանականծագման դրույթը: Սակայն 1937թ.ՎԵֆրեմովը ն Լ.Չերէ. իսկ մեկ տակեսըհավաստիորենապացուցեցին,որ դա նիկռտինաթթուն րի անց դրանովբուժեցինհազարավորհիվանդների: Սակայն ԹԻ-ը դեռնս որոշ ժամանակ պահպանեց իր գաղտնիքները: Այսպես, հարց առաջացավ՝ինչո՞ւ են հիվանդանումպելագրայով մեծամասամբ եգիպտացորենովսնվողները: Չէ՞ որ այն պարունակում է բավարար քանակությամբ նիկոտինաթթու:Պարզվեց, որ եգիպտացորենումայդ թթուն գտնվում է կապակցված վիճակում, այն չի անցնում ազատ ձնի նույնիսկ `

-

-

,

խաշելու. եփելու ժամանակ: Միմիայն կրաջրով մշակելիս նիկոտինաթթուն ազատվում է: Դրանով է բացատրվումայն փաստը, որ Մեքսիկայի ն Կենտրոնական Ամերիկայի ազգաբնակչությանշրջանում այդ հիվանդությունը քիչ էր տարածված. չնայած նրան, որ նրանց սննդում նս գերակշռում էր եգիպտացորենը,քանի ռր նրանք հնագույն ժամանակներիցպատրաստում էին «տտորտիլա»բլիթներ եգիպտացորենընախօրոքկրաջրում մշակելուց հետո: Որոշ ժամանակ անց պարզվեց նան, որ օրգանիզմումկարող է սինթեզվել ՔՔ վիտամինը տրիպտոֆան ամինաթթվից.որով հարուստ է մսեղեճը. ձկնեղենը ն աղքատ՝ եգիպտացորենը: ԵՔ վիտամինիօրական պահանջարկը15-25 մգ է: Սննդի գլխավոր տեսակներում դրա պարունակությունըհետնյալն է (մգ «2-ներով). հաց

ն

մակարռնային

մթերքներ մամլված խմորասնկեր կաթ կովի պանիր «Ռոքֆոր» կարտոֆիլ -

գազար

1.2-3.2 պտուղ

0.1 0.47

ն

սունկ միս

լյարդ

երշիկեղեն

01-08

2.2-6.2

9.0 13-41

Ինչպես երնում է բերված տվյալներից, ՔՔ վիտամինի պարունակությունը պտուղներումբավականինցածը է: Այդ տեսակետիցդրանք կարողեն դիտվել որպես սննդի միկրոգործոններ' Վիտամին8, (տիամին,անեվրին):Վերն արդենասվեց. որ 8 վիտամինի հայտնագործմանմենաշնորհը պատկանում է Կ.Ֆունկին: Բայց ճա չկարողացավտալ այդ ճյութի քիմիականկազմը: 1933թ.միայն հաջողվեց պարզել այդ նյութի կառուցվածքը, իսկ 3 տարի անց հաջողվեց սինթեզել այն արհեստականորեն: 8լ վիտամինըտիպիկ ջրում լուծվող վիտամինէ, այն բացարձակապես չի լուծվում ճարպերում: Կենդանի օրգանիզմումգոյություն ունի Ցչ վիտամինիքանակությունը կարգավորողմանրէների համակարգ: Եթե տիամինի քանակությունը պակասում է, ապա գլխավորապեսսկսում են զարգանալայդ ճյութը սինթեզող մանրէները, իսկ եթե դրա «ավելցուկ» է ճկատվում` զարգանում ենճ դրաճ ֆերմենտարտադրող մանրէները: քայքայող Հայտնի է. ռը սննդի հետ ընդունվածածխաջրերը՝օսլան, պտղաշաքաըը. եղեգնաշաքարը ն այլն. տարբեր ֆերմենտներիազդեցության ներքո տրոհվումեն ջրի ն ածխաթթու գազի՝ անջատելով կենսագործունեության համար անհրաժեշտ էներգիա: Այդ տրոհման շղթայում կարնորագույն դեր է կատարումպիրոխաղողաթթուն. որպես միջանկյալնյութ. որն առաջանում է ինչպես ածխաջրերի,այնպես էլ սպիտակուցների ն ճարպերի տրոհման ժամանակ: Կենսաքիմիականայս ռեակցիաներիընթացքիհամար անհրա35

ժեշտ է կարբօքսիլազաֆերմենտը որի ակտիվ մասն է կազմում 8, վիտաիմո Հը ի եթե այդ վիտամինիպակաս-է զգացվում, ուրեմն պակասում է նան կարբօքսիլազա ֆերմենտիակտիվությունը: Պիրոխաղողաթթուն չի քայքայվում, այն կուտակվումէ արյան մեջ. թունավորում արյումատար անոթներըն նյարդային համակարգը:Արյունատարանոթներիլայնանալու ճնշումը, ավելանում են անոթներիխցանման Է) գլխավոր «սպառողը» սրտային մկանն է, բայց դրա պաշարը այնտեղ չի կուտակվում.այսինքն պետքէ այդ ճյութըանընդհատ օգտագործվի սննդի հետ, ն մյուս կողմից համաստամոքսաղիքային կարգում պետք է պահպանվենդրա կայուն սինթեզին խտության ապահովման պայմանճերը: Հետաքրքիրէ այն փաստը,որ գերլարվածաշխատանքի,ապրումների, վախի, աղմուկի ն այլ սթրեսային պայմաններում նիզմում կտրուկավելանում է: Ց, վիտամինիօրական պահանջարկըկազմում է 1.5-2.0 մգ: Այս վիտամինի քանակությունըսննդիգլխավոր աղբյուրներում հետնյալն (մգ92-նե-

ք Հտնապես.

,

Լ

Բ,վիա երուքները միրյն

ա տիամինը հարա է

րով).

ամատիկՐ.«5 հացահ

Հ

ձավար

01-05

հոնմակարոն

կաթ սիսեռ կանաչ

003-008

որ

ՆԱՄ

սունկ տավարիմիս

0.02-0.27

պտուղ

0.11-04

աց

աա .

խոզիմիս

ձկնեղեն

0.34

001-008

0.06-0.11 0.5-0.8 0.02-0.33

ն հիմճային Վիտամին 8յ-ը բարձր ջերմաստիճանների միջավայրում հեշտությամբ քայքայվում է, բայց կայուն է թթվային միջավայրում: Օրինակ. հրուշակաղենիարտադրության ժամանակ. երբ որպես փխրեցուցիչ օգտագործվումէ սոդան. տիամինիհամարյա9994-ըքայքայվում է: Վիտամին8, (պանտոտենաթթու): Այս վիտամինըհակամաշկաբորբոքային գործոն է: Իր անվանումըստացել է ի շնորհիվ այճ բաճի, որ պարուճակվում է համարյա բոլոր բուսական ծագում ունեցող պարենամթերքներում` հունական «պանթոս» «ամենուրեք»բառից: Պանտոտենաթթուն հայտնաբերվել է 1933թ բայց դրա վիտամինլինելը պարզաբանվելէ 193839թթ.. երբ դրանով հաջողվեցբուժել մաշկաբորբը(դերմատիտ): 8- վիտա-

,

մինը բաց դեղնավուն յուղանման, ջրում լավ լուծվող հեղուկ է: Օրգանիզմում այդ վիտամինիդերը կայանում է լիպիդներիփոխանակմանը ճպաստելու մեջ: Այն օժանդակումէ ճան ածխաջրատների փոխանակմանը: Ց, վիտամիննանհրաժեշտ է նյարդային համակարգի. վահանաձն գեղձի ն մակերիկամների նորմալ գործունեությանհամար: Դրա օրական

պահանջը կազմում է 5-10 մգ: գլխավոր աղբյուրներում այն պարունակվումէ հետնյալ քանա-

Սնճոր

:

կություններով (Բգ7օ-ներու):

հացահատիկ

սոյա

ձավար սիսեռ չոր

հացաբուլկեղեն

խմորասնկերմամլված

կաթնեղեն կաթնափոշի կաթի շիճուկ պանիր տարբեր

0.7-1.2

սիսեռ կանաչ

0.8

պտուղ

0.05-0.8

0.1-09 բանջարեղեն 0.35-0.90 կարտոֆիլ 0.3 Լ75

2.3

0.22-0.60 4.2

0.25-0.41 2.7-3.3 5.6 0.6-1.2

սունկթարմ

տավարի միս խոզի միս տավարիլյարդ տավարիերիկամ ձկնեղեն

2.7

0.5-0.6 0.4-0.7 6.8

0-1.0

Հետաքրքիր է այն, ռր այս վիտամինի մի մասը կենդանական օրգանիզմում սինթեզվումէ մանըէներիկողմից.իսկ որոշ կեմդանիներ՝օրինակ, ձիերը ն ճագարները կարող եմ կենսագործել նույնիսկ առանց սննդի հետ այն ստանալու, քանի որ դրանց աղիքային համակարգում գործող մանըէճերը ստեղծում են անհրաժեշտ քանակության վիտամին 8:: Սննդամթերքեփման ժամանակ այս վիտամինի կորուստը կազմում է

դերի աոզորակաւն

Վիտամին 8, (պիրիդօքսին, անտիդերմին): 30-ական թվականներին, երբ առնետների վրա փորձեր էին դրվում, հայտնաբերվեց,որ երբ դրանք սնվում են արհեստական օրաբաժիններով, հիվանդանում են վերջույթների մաշկաբորբով՝ակրոդինիայով:Այդ հիվանդությունը նս բուժվում էր. երբ օրաբաժնին ավելացնում էին բրնձի թեփ կամ խմորասնկեր:Շուտով հաջողվեց անջատել այդ բուժիչ գործոնը մաքուր վիճակումն անվաճվեց այն 8., իսկ 1939թ. պարզաբանվեցդրա քիմիական կազմը. ն այդ նյութը ստացավ

պիրիդօքսինանվանումը:

Սովորաբար 8չ ավիտամինոզով չեն հիվանդանում ոչ մարդիկ ն ռչ էլ կենդանիները,քանի որ այդ նյութը բավարարքանակությամբպարունակվում է սննդամթերքներին կերերի մեջ, սինթեզվումօրգանիզմումմանրըէների կողմից: Բայց ավիտամինոզիերնույթ կարող է առաջանալ հղի կամ կերակրող կանանց. արհեստական սննդով սնվող երեխաների, ծերերի, թոքախտով հիվանդներիմռտ: Բժիշկները խորհուրդ են տալիս օգտագործել գերհոգնածության. աղիքային հիվանդությունների դեպքում, ինչպես նան դեպքում, երբ հակաբիոտիկների մեծ քանակության խախտվումէ աղիքաստամոքսայինմիկրոֆլորան: Ց: վիտամինի օրական պահանջարկը կազմում է 2-3 մգ: Սննդի կաինոր աղբյուրներումդրա պարունակությունըհետնյալն է (մգ-ներռվ). Ներկայումս հայտնի է մոտ 20 կենսաքիմիականռեակցիա. որոնց

օգտագործման

է պիրիդօքսինը: մասնակցում Այն մասնակցում է ամինաթթուների, ճարպերի փոխանակման.ար յունաստեղծն մար Սողական

է րոնցում մասնակցում վիտամին 9-ը:

գործողություններում, ո-

-

.

աղ

՛

սիսեո չոր

հացաբուլկեղեն նուշի, միջուկ

նաւի

կաթնեղեն

շիճուկ չոր

112425

0.17-054 կարտոֆիլ 0.3 պտուղ 0.13-03

0.3-0.8 002-005 0.67

0.03-0.5

տավարը ռիս սունկ

չո

խոզիմիս ձկնեղեն

0.41 0.37-0.42

Սասնակցումէ

ֆոսֆատիդների փոխանակման գործողություններում: Ինոզիտիպակասի

դեպքում խախտվումէ նյարդային համակարգի աշխատանքը:Բացի դրանից այն կանխում է Լարդի ճարպակալումը: է

Մինթեզվում

օրգանիզմում նույնպեսմանրէներիկողմից: Ինոզիտայինավիտամինոզ(կամ հիպովիտամինոզ) կարող է առաջանալ շաքարախտի.քրոնիկ նեֆրիտի.ինչպեսճան սուլֆանիլամիդային դեղամիջոցներիընդունման ժամանակ: Իճոզիտինկատմամբօրգանիզմիօրական պահանջարկըկազմում է 0.5-1.0գ: Սննդի տարբեր աղբյուրներումինոզիտի պարունակությունը դեոնն լրիվ ուսումնասիրվածչէ: Այլ վիտամիններ: Վիտամինների մասինպատմությունըչի սահմանափակվումայսքանով,որովհետն բուսական ն կենդանական ծագում ունեցող կան ոչ պակաս կարնորո(թյուն ներկայացնող այլ վիտամիններես. օրինակ՝8 խմբի վիտամիններից մենք կանգ առանք 3 ներկայացուցիչների վրա, այնինչ դրանց թիվը հասնում է մոտ 20-ի: Ընդ որում 8. 8.. 82. 8,. 8.. Ծ.. 87 վիտամինները գտնվում են միասին ն եթեդրանցից համարը Ջառազությունըտվյալ պարենամթերքում անբավարարէ, ապա համարյաառանց սխալվելու կարելիէ ասել, որ դրա մեջ քիչ են ճան այդ Խմբի մյուս վիտամինները 8, (ռիբոֆլավին) վիտամինը՝դա կաթի դեղին գուճանյութնէ՝ բերված ն արհեստականորեն խինթեզված1935թ. Այն բավարար քանակությամբգտնվում է կաթի.բանջարեղենի ն. այլ սննդամթերքների մեջ: Ջերմաստիճանի նկատմամբկայուն է: Արնիլույսի տակ քայքայվում է: Ա լխոլին) վիտամինըանջատվելէ խոզի լյարդից 19-րդ դարի րին: Կենդանական օրգանիզմնի վիճակի է սինթեզելայդ վիտամինը,որը նպաստումէ սպիտակուցների, նուկլեինաթթուների սինթեգին,ինչպես ճան որոշ թումավորնյութերիվնասազերծմանը: 8. (ֆոլիաթթու)վիտամիննիր անվամումըստացել է այն պատճառով,

սննդամթերքներում

(բացի 8/շ-ից):

հայտնա-

կեսե-

աթմը Բավարար քանակությամբ ։

այս

կենդանական ծագում ունեցող ա ատճառով էլ ավիտամինոզշատ հազվադեպ է զիտանինի 3-5 ամվա պաշար: Եթե բուսական սննդամթերքներիջերմային մշակման ժամաէ. ապա մսեղենի եփման ժամանակ նակ ֆոլիաթթվի մեծ մասը ղ է

բուսական

ն

նկատվում: Սարդում կուտակվում Թացի դրանից էայղ Դա

0.08-0.5 է:

տերններում

պահպանվում խա իրր րանին) վիտամինըարյունաստեղծ գործոն :

03-05

Ինոզիտ:Քիմիականկառուցվածքով ցիկլիկ սպիրտ

Տարայիկաո:Ֆուխթթվի էմեկ մեջ կազմը Վանում այլ

Կանա մե վիտամինը պարունակվում տա

|

աՆ պանի հացահատիկ

ձավար

որ մեծ

մարյա

ճն

է:

է: Այդ տեսակետից նա մոտ 1000 անգամ գերազանցումէ ֆոլիաթթվին: Դրամատիզմով լի է այդ վիտամինի հայտնագործումը նս: Առաջներում, եթե որնէ մեկը հիվանդանում էր չարորակ սակավարյունությամբ,ապա նա համարվում էր ատապարտված: Սակայն 1926թ. ամերիկացիերկու բժիշկների հաջողվեց ժել այդ հիվանդությամբ տառապողներիցմեկին, ռրին պարտադրեցին ուտել հում կամ կիսաեփվիճակում 200գ տավարի լյարդ: Դրանից ն Անգլիայում միաժամանակ հաջողվեց ստանալ տարի անց ԱՍՆ-ում այդ նյութի բյուրեղները, ն այն անվանվեց 8յչ վիտամին: Ընդ որում 1գ սհամար ծախսվում էր 1տ լյարդ: Երկրորդ համաշխարհային պանս ծավալվեցին հետազոտություններնայդ տերազմից հետո ԽՍՀՄ-ում Ն ամբ, սակայն որպես հումք օգտագործվեցինմանրէները: 1952թ. ամենաէժան 8յչ վիտամինիբյուրեղները: Շուտով ա փոխարինեցինհում լյարդը, որով բուժում էին չարորակ իսկ ցիանկոբալամինի(դա վիտամինի քիմիական անվանումն է) մի քանի սրսկումները լիովին փոխարինումէին այդ հիվանւթյան բուժման բարբարոսայինեղանակին, երբ հիվանդներիմոտ թարմ մ ի քանակությունն իսկ առաջացնումէր սրտխառնոց:Վիտամինը բ ավակաճին դիմացկուն է ջերմության նկատմամբ` 100...150-Շ, մ է 300...320-Շ-ի դեպքում:Այս վիտամինիխտանյութը մեծ իսկ ճի անասնապահության մեջ: ՊԻ Ս-Տ (ԲՈՒ) հայտնաբերելէ ամերիկացի ջիշկ Չնեյը: որը հետագայում մարդկանցմոտ, ստամոքսի խոցըբու-

ու ՝ ական

տանալու

ԻՆ սոնվե ինաշխարհում

ըումեղնելով սակավարյունությունը

աճենափոքր մին

աք

քայքայում

Վիտամին

հենիառիների Չթաջիիիիիիիաայմ

կուս»՝ խոբառից: հավանական առաջին դեպքնէր, ւն 4տա դեռնս մինչն մաքուր վիճակում երբ աա ինը ավհր ռր, անվանումը արի կւն ա ից վիտամին հայտնաբերվել ծնեբեկի, տոմատի Աի ի ԻԸ սինթեզվեց60-ական Այս վիտամինը ատել: Գոր: վերքերը, լյարդի, ենթաստամոքսային մի յնխո ժում թո) ւը այլ է՛ր հվա " իր անվանումը ստացել գերմանական աճինը՝ իոտինը «հաութ»`Միր իառաջին տառից: Քանի պակասի դեպքում մաշկ Ն

հոմ

ճ

է՝

Սա

ան-

Ս

ը

է

ամ

բու-

թթ.:

նան բաց

|

է

ի

բառ

որ

դրա

մաշկը դառնում է ճարպոտ, թեփոտվում.վնասվումեն եղունգները:Բացի դրանիցընկնումէ աշխատունակությունը. թուլանում՝ ախորժակը:Բիոտինը պարունակվում է երիկամներում. տավարիմսում,

Հոմո Կոնդիթիոնալիսիօրգանիզմում թթվածնի քլարկը հավասար է 61-ի,

ածխածնինը՝ 23-ի, ջրածնինը՝ 10-ի, երկաթինը՝ 0.006-ի. պղնձինը՝0.0001-ի, մագնիումինը՝0.027-ի, մոլիբդենինը՝0.00001-ի,քրոմինը՝0.000003-ի, կալիումինը՝ 0.2-ի, նատրիումինը՝0.14-ի, կալցիումինը՝1.4-ի: Բացի նշված տարըեՎիտամինային են օժտված ճան մի շարք հատկություններով օրգանարից մարդու օրգանիզմում հայանաբերվել են նիկել. վանադիում, ստրոնպարաամինաբենզոաթթուն, օլիպոաթթուն. պանգամաթթուն, ցիում, անագ. սնդիկ, մկնդեղ. բերիլիում, ցեզիում. ռուբիդիում,արծաթ. ոսկի տաթթուն: ն նույնիսկ՝ ուրան: Հավանականէ. որ մարդու օրգանիզմումպարունակվում Հավանականէ, որ կենսաբանական գիտության հետագազարգացումը են պարբերական աղյուսակի բոլոր տարրերը: Բայց ներկայումս այս կամ կհանգեցնինոր վիտամինայիննյութերիհայտնագործմանը, օրգանիզմում այն չափով ուսումնասիրվածեն մոտ 10 տարր. որոնք մտնում են տարբեր դրանց դերի առավել լրիվ բացահայտմանը. կենսաբանական ակտիվութարյան, վիտամինների,ֆերմենտների,հորմոնների ն այլ միացությունների՝ յան բարձրացմանը, արհեստականսինթեզիընդլայնմանը: գոյացություններիկազմի մեջ՝ կատարելովկենսաբանռրենանփոխարինելի բազմազան գործողություններ: Հետաքրքիր է ճնշել,որ քաղցկեղի առաջացման մասին գոյություն ունեցող հիպոթեզնճերից մեկը հիմնված է այն փաս4.9. Հանքային Տառքեւ "տի վրա, ռր տվյալ օրգանիհատկանշականտարրը փոխարինվումէ մեկ ուրիշով, ռրը պարբերականաղյուսակում դրա «հարնանն» է: 1969թ. կատարՕրգաճիզմիբնականոն գործունեության համար ոչ պակաս նշանավեց պլատինի կոմպլեքսային միացություններիմիջոցով քաղցկեղի որոշ կություն ունեն նան մեկ այլ կարգի միկրոգործոնները՝ հանքայինտարրերը: տեսակների բուժման գյուտը: Հետնապեսմարդու օրգանիզմում պարուԱվելի քան 100 տարի առաջ ԱՍՆ-ի երկրաբանական նակվող մետաղներին հանքայինայլ տարրերիդերիհետազոտություններն ծառայության գլխավորքիմիկոս ն Ազգայինթանգարանի ունեն ինչպես տեսական. այնպես էլ գործնական մեծ նշանակություն: Այսհանքաբանական հավաքածուների հսկիչ Ֆրենկ Քլարկը ձեռնարկեց առաջին հայացքից անհեթեթթվապես. օրինակ, պարզվել է. որ իշեմիկ հիվանդությամբ ն սրտամկանի ինցող մի աշխատանք.որը տնեց մոտ 40 տարի: Նա ընդհանրացրեց ֆարկտ տարած մարդկանցարյան մեջ ճնռրմայիցբարձը է մանգանի հանքան նիտեսակների քիմիական կազմի վերաբերյալ գոյություն ունեցող բոլոր կելի պարունակությունը,իսկ պղնձինը, երկաթինըն բարիումինը` ցածը: տվյալները.անալիզիենթարկեց5000 նմուշ, այդ ամենը ենթարկեցվիճաՆույն հարցն ուսումնասիրելիս հունգարացիգիտնականներըպարզեցին.որ կագրականմշակման ն 1889թ.հանգեցայն եզրակացությանը, որ երկրագնսրտամկանի ինֆարկտ տարած անձանց մազերում կալցիումի պարունադի կեղնըկազմվածէ հիմնականում8 տարրից՝ թթվածնից,սիլիցիումից,ալկությունը առողջ անձանց համեմատ մի քանի անգամ պակաս է: Ամերիկյումինից. երկաթից. մագնիումից,կալցիումից,կալիումից ն յան մի խումբ գիտնականներպարզել են, ռր աթերոսկլերոզիցմահացածնեճատրիումից: Այսպիսովպարզվեց,որ անհեթեթթվացող աշխատանքըհանճարեղհայտրի մկանճերում քրոմը բացակայում է, այն դեպքում, երբ այլ հիվանդությունճագործությանգրավականնէր: 1923թ.հաճքատեսակներում Ն ճերից մահացածներիմոտ այդ տարըը կա: ընդհանրապես բոլոր բնական գռյացություններումայս կամ այն հանքային տարրի Հանրահայտ է նան տարբեր հանքայինտարրերիդերը էնդեմիկ (տեպարունակությանթվային արժեքը անվանվեցքլարկ: Այժմ. երբ ասվում է, ղական) հիվանդություններիառաջացման գործում: Օրինակ, եթե խմելու որ երկրագնդիկեղնում երկաթի քլարկը հավասարէ 4.65-ի, կապարինը՝ ջրում պակասում է յոդը. ապա վահանաձն գեղձի հիվանղության վտանգ է 0.0016-ի. ցիրկոնիումինը՝ 0.017-ի,դա նշանակումէ. որ երկաթիտարածվաառաջանում: Ֆտորի պակասը հանգեցնումէ ատամներիէմալի վաղաժամծությունըկազմում է 4.65, կապարինը՝ 0.0016. ցիրկոճիումինը՝ 0.01794: կետ քայքայմանը: Մոտ 40 տարի առաջ, երբ մի շարք գիտնականների կողմից ընդհանՄարդու օրգանիզմում,նույնիսկ լավ ուսումնասիրվածհանքային տարբացվեցին մարդկային օրգանիզմիմասին գռյություն ունեցող կատարածդերիհանրամատչելիշարադրանքըկգրավերչափից դուրս րերի գլխավոր տվյալները ն ստեղծվեց «պայմանական մարդու»՝ Հոմո մեծ ծավալ: Առավել նս, որ այն կշեղեր մեզ բուն նյութից: Կոնդիթիոռնալիսի մանրակերտը. պարզվեց. որ այն ունի 170 սմ բարձրությունն կշռում է 70 կգ: Ինչպես ն օրգանական միացությունները անփոխարինելիամինաթՊարզվեցնան, որ այդ գոյութուն չունեցող էակի օրգանիզմը կազմված է թուները, հանքային տարրերըչեն կարողսինթեզվելօրգանիզմում ն դրանք երկրի վրա կամ տիեզերքումտարածված գլխավորտարրերից` պետք է մուտք գործեն օրգանիզմ պարենի ն խմելու ջրի հետ միասին: թթվածնից, ածխածնից.ջրածնից, ազոտից.կալցիումից.ֆոսֆորից.ծծմբից. Հետնապեսսճնդի տարբեր տեսակների,նույն թվում ն պտուղբանջարեղեկալիումից, նատրիումից.մագնիումից,սիլիցիումիցՆ երկաթից:Հետաքրքիր ճի. որակի գնահատման ժամաճակ չի կարելի անտեսել դրանցում հանքաէ նշել, որ յում. Աիսեռում,կաթում. պանրում, լոլիկում:

եգիպտացորենում, սռյա-

թբուներ: բոտ

.

յին տարրերի որակական ն քանակականպարունակության հարցը: Հանքային տարրերից մի քանիսն ունեն մեծ նշանակություն պտուղբանջարեղեճի պահունակության ձնավորմանգործում: Դա առաջին հերթին վերաբեռում է կալցիումին. որի մասին կխոսվի պահունակությանվրա ազդող գործոնճերըքննարկելիս: 4.10.

Մոգեւի աշխաւհում

«Բեր ինձ մոտ նյագրոդհյայի պտուղը»: «Ահա այն, հարգելիս»: «Կռտրիր այն»: «Այն կոտրված է. հարգելիս»: «Ի՞նչ ես դու տեսնում դրա մեջ»: «Դրանք մանը սերմեր են. հարգելիս»: «Ուրեմն, կոտրիր դրանցից մեկը»: «Կոտրված է. հարգելիս»: «Ի՞նչ ես դու տեսնում դրանում»: «Ոչինչ. հարգե-

լիս»:

Եվ ճա ասաց նրան. «Իրավամբ, թանկագինս,ահա այն նրբագինէությունը. ռրը դու չես ըմբռնում,իրավամբ,թանկագինս,ի շնորհիվ այդ նրբաԳին էության, գոյություն ունի այս մեծ նյագրոդհյան: Հավատա դրան. թան-

կագինս:

Եվ այդ նրբին էությունը գոյություն ունեցող ամեն ինչի հիմքն է: Այն իրակամճություննէ, այն Աթմանն է: Դու ն նա ընդհանուրեք, Շվեթաքեթա»: Նյագրոդհյան թզենու տեսակ է, իսկ վերնում բերված քաղվածքը՝ հին հնդկական«Չհանդոգյա-Ուպանիշադա»փիլիսոփայականերկխոսության թարգմամությունն է (ռուսերենից), որտեղ Ուղդալաքի իմաստունը իր որդուն՝ Շվեթաքեթային, դասավանդումէ այն միտքը, որ օբյետիվորենգոյություն ունեցոդ ամեն ինչ առկա է կենդաճի ն անկենդան բնության բոլոր երնույթներում: Այլ կերպ ասած՝ այն աշխարհի միասնության գաղափարի բնազդականարտահայտումնէ: «..Այդ ճրբին էությունը գոյություն ունեցող ամեն ինչի հիմքն է»: Եթե ճերկա ժամանակի բարձրությունից նայենք այս արտահայտությանը. անշուշտ, դժվար է համաձայնել այն մտքի հետ, որ ամեն ինչի հիմքում ընկած է թզենու կամ մեկ այլ պտղատեսակիսերմը: Բայց եթե վերցնենքկենդանի բնությունը, ապա լեգենդարՈւղդալաքին այնքան էլ չի մեղանչել իրականության դեմ: Այսպես. երկրագնդիվրա գտնվող կենդանի նյութի 9956 կազմում են բույսերը, որոնք անկենդանբնության բաղադրիչներիցստեղծում են տարեկան մոտ 90 մլրդ տ օրգանական նյութ: Այղ քաճակության չնչին մասն է, որ մենք օգտագործում ենք որպես սննդամթերք: Ընդ որում, տարբեր բույսերի մոտ սննդարար նյութե, պարունակում են տարբեր մորֆոլոգիականմասեր՝ «ինչպեստերնն ու ցողունը», այնպես էլ «արմատն ու հողումը»: Այսպես, սննդի մեջ մենք օգտագործումենք ծառային մշակաբույսերի պտուղները. հացահատիկայիններիսերմերը,պալարապտուղների ստորգետնյա ընձյուղների հաստացած մասերը՝ (կարտոֆիլ,գետնախնձորը)

պալարները. արմատապտուղների(գազար.ճակնդեղ,բողկ, բատատ)՝հաստացած արմատների.տերնային բանջարեղենի(կաղամբ,կանաչ սոխ, սալաթ. սպանախ, սամիթ, թարխուն. թրթնջուկ,ռնանդենի)՝ տերնները.ինչպես ճան որոշ բույսերի ցողունը (կոլրաբի, կաղամբ, ծնեբեկ). ծաղիկները (ծաղ-

կակաղամբ):

Բուսական ծագում ունեցող սննդամթերքներիայս ընդարձակ ցուցակից մենք կանգ կառնենք միմիայն պտուղներին բանջարեղենիդերի վրա: Իսկ մինչ ամեն մի տեսակի մասինառանձինխոսելը. հակիրճ ձնով անդրադառնանք դրանց գնահատման եղանակներին: Երբ մենք ասում ենք «սննդային արժեք». հասկանում ենք դրա էներգետիկ արժեքը. քիմիական կազմը. զգայաբանականհատկությունները:Վերջինս իրենից ներկայացճում է սննդի այն հատկանիշները. որոնք հնարավոր է գնահատելտեսողության, հոտառության,շոշափելու. համտեսիմիջոցով: Նախկինում գլխավոր ուշադրություն էր դարձվում սննդի միմիայն էճերգետիկ նշանակության վրա: Իմանալով տվյալ սննդամթերքումգլխավոր էներգետիկ նյութերի` ճարպերի, սպիտակուցներին ածխաջրատների պարունակությունըն դրանց ջերմայինհամարժեքը.հաշվում էին, թե օրգաճիզմի նորմալ գործունեությանհամար անհրաժեշտ էներգիայի (կալորիաճերով հաշված) որ մասն է ի վիճակի ապահովել այդ սննդամթերքը: Օրիճակ. փորձենք հաշվել, թե պահանջվող էներգիայի ինչ քանակությունըկապահովվի 100գ ցորենիհացի, 100գ պաստերիզացվածկաթի ն 100գխաշած մսի միջոցով: Հատուկ աղյուսակներիցգտնում ենք, ռր 100գ ցորենի հացը պարունակում է 8.1գ սպիտակուց, 1.2գ ճարպ. 42գ ածխաջրատ: Կաթը պարունակում է 2.8գ սպիտակուց.3.2գ ճարպ, 4.7գ ածխաջրատ: Խաշած մսի 100գ-ըպարունակումէ 16.8գ սպիտակուց, 18.3գ ճարպ, ածխաջրատ համարյա չի պարունակում:Պետք է հաշվի առնել ճան, որ այս գլխավոր նյու84.5. 94 թերը օրգանիզմիկռղմից յուրացվում հն համապատասխանաբար՝ ն 95.694-ով:Մեկ այլ աղյուսակից գտնում ենք, ռր օրգանիզմում սպիտակուցի 1 գ-ից միջին հաշվով ստացվումէ 4. ճարպից՝9, ածխաջրերից՝ 3.75 կկալ ջերմություն:Կստանանք հետնյալր՝ կկալ: Օ.152.8-Է16.8)«420.845-(1.23.218.3»«92«0.94-(42-:4.70)»:3.75»0.956-453 որն Վերհիշենք Հոմո Կոնդիթիոնալիսին,պայմաճական այն մարդումճ, 1մ 70սմ բոյ, 70կգկշիռ ն կատարումէ միջին ծանրությանաշխատանք: Նրան օրական կպահանջվի 2850 կկալ էներգիա: Ուրեմճ, վերնում ճշված սննդամթերքներըապահովումեն նրա օրական պահանջի միմիայն 1604-ը: Ուշադիր կարդալիս կզգացվի. որ մեր հաշվարկըբավականինմոտավորէր. մենք հաշվի չառանճքօրգանականթթուները ն այլ ճյութեր, որոնց ջերմային փոքր է: համարժեքիազդեցությունըստացածթվերիվրա անտեսամելիռրեն

ունի

Սճնդի հաշվեկշռվածբանաձեր Սճնդայիննճյութեր

Օրական

Աղյուսակ 1 Օրական

Սննդայիննյութեր

Ջուր, գ նույն թվում՝ խմելու ուր, թեյ, սուրճ)

800- 1000

1000-1500

-ջրայի ճաշեր

250-500

4000-6000

2500-5000

Սպիտակուց, գ

80-100

5000-7000

ար)

հետ

1750-2200

800-1000

10-15 5-10

0.20-0.25

0.1-0.2 0.5 0.5

Որպեսզի ցույց տանք սննդամթերքիարժեքը միմիայն էներգետիկտեսակետից գնահատելու սխալ լինելը, բավական է հիշել «դատարկ» կալորիաների մասին, որոնք պարունակվում են շաքարի, հրուշակեղենի, որոշ ձավարների.կարտոֆիլի մեջ: Օրինակ. 100գ կաթնասերուցքային շոկոլադը պարունակումէ մոտ 520 կկալ. բայց միմիայնշոկոլադովհնարավորչէ ապրել: Այս առումով ամենաանհեթեթփաստըկարելի է արձանագրել ալկոհոլային խմիչքների կալորիականությունը որոշելիս: Այսպես, բալի լիքյորի 100 գ-ը այդ տեսակետից համարյա համարժեք է վերնում նշված երեք տեսակի սճնդամթերքներին,բայց իրականումայդ կալորիաները ոչ միայն «դատարկ» են, այլ ճան թունավոր: Ուրեմն, որպեսզի հնարավորին չափ լրիվ պատկերացնենքսննդամթերքներիարժանիքները.պետք է հաշվի առնել նան այլ գործոններ: Այսպես, գիտնականներիկողմից մշակվել է հաշվեկշռված սնման բանաձն, որտեղ բերված են «միջին մարդու»` տարբեր նյութերի վերաբերյալ ունեցած պահանջը (աղ.1) ն սննդամթերքըայնքանով է լավ, ռրքան շատ է պարունակումայդ նյութերից: Տարբեր տարիքի ն մասնագիտությանխմբերի համար հաշվարկված են պտուղբանջաբեղենիօգտագործմանօրականնորմեր (աղ.2):

0.5-1.0

0.1-0.2

Թարմ պտուղբանջարեղենիօգտագործման գ օրական չափաքամճմակները,

50-70

Խմբեր.

1.5-2.0 2. 15-25 5-10

2-3

0.002-0.005

0.15-0.30 500-1000 0.2-0.4

400-500 ն

Օրգաճականթթուներ (կիտրոճաթթու,խնձորան

Բալաստային նյութեր (թաղանթանյութ, պեկտին),գ.

400-450 50-100

(տ

1.5-2.5 3-5

-վիտամին Է

-վիտամինէ

ձ

(տարբեր ձներ)

10-20

0.2-3.0 0.5

Գ.

-անփոխարինելիբազմահագեցրած ճարպաթթուներ

0.0025-0.01

ք

ճՃ

0.5-1.0 2850/11900

Երեխաներ՝ մինչն 1 տարեկաճ 1-3 տարեկան 4-7 տարեկան

ԿարտոֆիլԲանջարեղեն հաաա ուր

տարեկան 11-ից բարձը

8-10

Ծառայողներ

Ֆիզիկականաշխատանքկատարող բանվորներ, (մեխանիզմճերի օգնութմամբ) Ինտենսիվ ֆիզիաշխակական տանք կատարող բանվորներ

Հանքափորներ

Աղյուսակ 2

`

,

Միջին հաշվով «պայմանական մարդը» պետք է օգտագործի տարեկան 106 կգ միրգ ն ընկույզ. 97 կգ կարտոֆիլ,148 կգ բանջարեղեն:Այս չաոչ փաքանակըշատ մոտավոր է ն հաշվի է առնում նշված սննդամթերքները հետռ՝ հյութերի. նան վերամշակումից այլ պյուրենեվիճակում. թարմ միայն րի, թթուներին այլ ձնով:

ն ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

5. ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

5.1. ՊՏուղ .

Ելնելով կառուցվածքային,կենսաբանականառանձնահատկությունվայրից` պտղատու ն բանջարեղեներից կամ ծագման աշխարհագրական են նային մշակաբույսերըբաժանվում մի քանի խմբերի:Այսպես, պտուղները դասակարգվումեն հետնյալ խմբերի՝հնդավոր. կորիզավոր,հատապտհանղային, ընկուզավոր: Այս դասակարգմանմեջ գլխավոր հատկանիշ է է հնդավոր անվանումից, երնում Ինչպես դիսանում պտղի կառուցվածքը: պտուղներըբաղկացած են սերմերից,հյութալի պտղամսից ն կեղնից: Ընդ որում, սերմերն անջատվածեն պտղամսիցսերմնաբնում:Այս խմբի կարնոեն՝ խնձորը.տանձը. սերկնիլը: րագույններկայացուցիչներն կեղնից ն կորիզից: Վերբաղկացածեն պտղամսից, Կորիզավորները ջինս կատարումէ սերմնաբնիդեր՝իր մեջ պարունակելովպտղի սերմը: Այս խմբին են պատկանումծիրանը,դեղձը, սալորը. կեռասը,բալը, հոնը: Հատապտղայինմշակաբույսերնիրենցհերթին,հաշվի առնելով դրանց են երեք ենկառուցվածքայինառանձնահատկությունները,բաժանվում թ ախմքի Լ Իսկական

բաղկացած են որոնք հատապտուղներ Կեղծ Ըն :

ՆԱ 05Կ/ ին մ պ

3.

հյութալի. նուրբ, լավ

,

'

՝

ոդ պտուղ ինե րամի: Կերծ ե

մ,

:

եղա-

սե

:

մանը, իրար հատապտուղներըբաղկացած բարդ պտղիկներից,որոնցում պարունակվում սերմը ճած

են

է

սերտաորոնք տե-

հետ ն

ղաբաշխվածեն ընդհանուրպտղակալիվրա: Այս ենթախմբինեն պատկանումմոշը. ազնվամորին,թութը ն այլն:

այլն:

Ծազմ ԿԳ

.

դա-

ադար

ս

են

ն

ր

ը

թուզը,

եմ

գոտու

ր

լ

այլն:

ավան

ն

ԱԱ

ե

նորո

ով կիրառվող 6-8

|

,

Անն

-

որըՄարան զուգահեռ չորանում տուի զտ հաշվի առնելով` պտուղճերը ան Կնա գոտին աշխարի յին արնադարձայինպտղատեսակնեո ն արգո իԿրպտուղների դասվում ցիտրուսայիննեշարքին րի: ըրԱարոայի ( նուռը, խուրման. ֆեյր. արի մկիտրո տանդարիը, գրեյաֆրուտ), ային ամենատարածվածպտուղներն բանանը. Բոր ըԴրավը. արքայախնճորը (անանասը). մանգոճ. ավոկադոն, Գրվարն ն ոն սահմաններում թարմ վիճակում քիՀանրապետության արատա: ային ամիսներին իրացնելու համար պինպատակից պահպանման տեսակից, սորտից, նպատակից հասունացման աստիճանից, եխն ը

ՑԱ

9, պահպանման

պահպանման

է տելննոլոգիայից, հռ հնարավոր տնողությունը ամսից մինչն մեկ տարի, այսինքն՝ մինչն նռր բերքի հասունա-

պտղամսից հասցնել ատնրանահամար, օգտագործմանժամկետիերկարացդմա

հատապտուղները,որոնք բաղկացած են ն ն կեղնից սերմերից: Դրանք տարբերվումեն կորիզավորներից ն են պտղամսիմեջ որ ընկղմված սերմերը ճրանով, հնդավորներից Իսկական մեկուսացվածպտղամսից: հատապտուղնեոնչնչով չեն խաղողը. հաղարջը. կոկռոշը. լոռամը-

:

Ընկուզավորների առանձնահատկությունըկայանում է նրանում, որ դրանք չունեն հյութալի պտղամիս: Դրանց սննդի համար պիտանի մասը սերմն է, միջուկը, որը պարփակված է փայտացած կճեպի մեջ: Այս խումբը բաժանված է երկու ենթախմբի՝իսկական ն կորիզապտղային:Երկու ենթախմբերիպտուղներն էլ բաղկացած են արտաքին պինդ փայտացած կեղնից.,որոնցում գտնվում է միջուկը կամ սերմը: Տարբերությունըկայանում է ճրաճում, որ իսկական ընկուզավորներըծառի վրա զարգանալուընթացքում ծածկված են տերնանման ծածկոցով: Հասունանալուցհետո պտուղն անջատվում է այդ ծածկոցից ն թափվում: Այս ենթախմբի կարնոր ճերկայացուցիչն է պնդուկը: Կորիզապտղայինընկուզավորներըծառի վրա զարգանալիսհիշեցնում են կռրիզավորպտուղներ, այսինքն. պատված են պտղամիսհիշեցնող շերն ճաքում Է ազատելով են Այս ւյզը: ը ենթախմբին պատկանում`ընկույզը, նուշը. շագաճակը ն

ալը: '

ճ

նսալորի անկրիգավոր Աաաա ճակում, արանքի ծիրանի դեղձի մ

ուշահաս սորտերի բերքը: Սակայն այս խմբի պտուղներումտեղի ուհանգեցնում են Աո կորուստի՝թարմ ոլահպանման ընթացքում: Ուսսննդարար արժեքի զգալի տի ամենահուսալի եղանակը,պահպանմանն սպառման ժամկետի երկաըացման համար, խորը սառեցումն է: Այս եղանակըկիրառելիէ նան համշակաբույսերիբերքի համար: Այն թույլ է տալիս պահպանել շար թարմինհամարժեքպտուղ ե հակ տարի ժամկետով:Խորը սառեցման չ տապտուղ քանի շաբաթից համապատասխան կքննարկվեն բաժիններում: տեխնիկանն տեխնոլոգիան

որոշ

դրուի նացող Արոնրը աժեքի զզալի կոնտատի՝ տապտղային սննդային քանիենհաաա իր

5:11.

որակը Հեդավոո պլտուղննոխապհանիային 5.ԱԼԼԼ

Խնջու

Խնձորենուպտղիկառուցվածքիսխեմանբերված է նկ.1-ում:

այն շրջապատող մթնոլորտի հետ անընդհատ նյութափոխանակության գործին: Պտղակեղնը իր հերթին ծածկված է, այսպես կոչված. կուտիկուլային շերտով (մռմաշերտով):Պտուղներիկարնորհատկամիշմերիցէ պտղակեղնի գույնը: Այն լինում է հիմնական ն ծածկութային: Հիմնական գույնը ունենում է կանաչի տարբեր երանգավորումներ,բացի դեղին. սպիտական վուն այլն: Մի շարք սորտեր ունեն չնչին գունավորվածությունկամ համարյա չունեն այն (Գոլդսպուռ, Գոլդեն Դելիշես): Այլ սորտերը այնքան խիտ ծածկութային գունավորվածությունունեն, ռր համարյա անհնարին է որոշել դրանց հիմնականգույնը (Սթարկրիմսոն,Քինգ Դեվիդ): Հետաքրքիր է նշել. ռր սովորական պայմաններում ծածկութային գունավորություն չուճեցողճների շարքին դասվող մի քանի սորտերիպտուղները (Բելֆլյոր դեղին. Բանան ձմեռային, Սիմիրենկոյի Ռենետ) Հայաստանի լեռնային գոտիներում (մինչն 1400 մ) լուսավորված կողմից ունենում են վառ կարմիր երանգավորում: Սորտայինհատկանիշ է ճան պտղամսի գունավորվածությունը: Այն սովորաբար լինում է սսպլիտակավուն, դեղճավուն կամ կանաչավուն տարբեր երանգավորումներով:Որոշ սորտերիպտուղներ, որոնք ունեն ինտենսիվ գունավորվածություն, ծածկութային գույնը, երբեմն ներթափանցումէ վերին շերտեր կամ թելանոթայինխրձիկներիմիջոցով` ավելի դը:

Նկ.

1.

Խնձորենու պտղի կառուցվածքը

3 առանցքայինխոռոչ, 4 -սերմսերմնաբուն,2 թելաճոթայինխրձիկներ, 8 ծաղկաբաժակ,9 պտղակոթ, ձագարափոսիկ, սերմեր, նային խցիկներ, կեղն: պտղամիս, «ծաղկապնակ,

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Խնձորենու պտղի զանգվածի 97-9875-ը կազմում է պտղամիսը, որի է թելակենտրոնումէ տեղադրվածսերմնաբույնը:Այն սահմանազատված են ծաղկաբապտղակոթիցդեպի նոթայինխրձիկներով.որոնք անցնում ժակ: Սերմնաբնի կենտրոնովէ անցնում առանցքայինխոռոչը. որը շրջաորոնքունեն պինդ մագաղաթանմանպապատված է 5 սերմնախցիկներով, մոտ լրիվ կամ մասնակիորեն սերմճախցիկները սորտերի տեր: Տարբեր մոտ՝ փակ են: Այս են սորտերի մեջ, իսկ այլ խոռոչի առանցքային բացված խցերումեն գտնվումսերմերը:Պտղի հիմքում, որը կրում է ձագարափոսիկ անվանումը,ամրացածէ պտղակոթը:Կաճ սորտեր, որոնցում ձագարափոբացակայումէ: սիկը ընդհանրապես է, որն իր հերթինուշարունակությունն ծաղկապճնակի Ծաղկաբաժակը մոտ միանում է առանցխողովակ, որը որոշ սորտերի ճի ենթաբաժակային հետ: քային խոռոչի Կեղնը ծածկում է պտղամիսը: Այն կարնոր դեր է կատարում պտղի մեջ, մի կողմից այն պաշտպանումէ պտղամիսըարկենսագործունեության գործոններից,մյուս կողմիցմասնակցումէ պտղի ն անբարենպաստ տաքին

անի

Համառոտակինկարագրվածխնձորենու պտղի կազմաբանական մասերը մեծապես տարբերվումեն մեկը մյուսից ն կարնոր դեր են խաղում դրանց պահունակությանձնավորմանգործում: Այսպես, բազմաթիվ գիտճականներիկողմից արձանագրվում է այն փաստը. որ ինչքան հաստ ն կոշտ է պտղակեղնը,այնքան բարձը են պտղի մեխանիկականհատկությունները, հետնաբարայդպիսի պտուղներն ունեն ավելի բարձը պահունակություն ն փոխադրունակություն: Որոշակի կապ գոյություն ունի նան ն պահունակության միջն: Օրինակ, ՄիմիրենկոյիՌենետ սորպտղակոթի տի մոտ պտղակոթը կարճ է ն ձագարիկիցդուրս չի ցցված, իսկ Գոլդեն Դելիշեսի մոտ բարակ է ն երկար: Տարբեր է ճան պտղակոթիամրացվածության աստիճանը պտղի հետ: Այս հանգամանքներիցելնելով` պտղակոթը բերքահավաքի ընթացքում կարող է մնալ անվնաս, կոտրվել կամ պոկվել պտղից: Ամեճավտանգավորը պտղակոթիպոկվելնէ. որովհետնայս դեպքում պտղամսիվրա բացված վերքիցկարող են ներթափանցելմանըէները ն հանգեցնել փտման: Պտղաբույծները ն սառնարանային պտղապահեստճերի աշխատողներըվաղուց են նկատել. որ ռրոշ սորտեր. արտաքուստ մնալով առողջ, ներսից վարակվում են բռրբոսասնկերով:Դա կախված է ճրանից. թե ինչ խորություն ունի ՑԺաղկաբաժակըն պտղամսի ինչ մեծության շերտով է այն բաժանվածառանցքայինխոռոչից: Պտղաբանության (պոմոլոգիա)մեջ ընդունվածէ խնձորի պտուղների դասակարգումնըստ չափերի ն զանգվածի(աղ.3):

Աղյուսակ3

ր

Խնձորենու պտուղներիդասակարգումնըստ զանգվածին չափերի. ՝

Հատ-

Մանը րն Միջին | բարձը Խոշոր | մանը մինչե25 ածրգ | | 76-100 | 101-125 126-175 | »176 Շ

ն

Շատ :

խոշոր

Զանգ-

էլ

ՄԻՋիՈՒՑ

26-50

51-75

՞

էէ)Ց

25-30

|

35-40

|

41-50

|

51-55

՝

56-60

|

61-75

»76

այ

Հասկանալիէ, որ աղ.3-ում բերված տվյալները կրում են ավելի շուտ գիտական բնույթ ն կիրառվում են նոր սորտերի ստեղծման կամ նոր ներմուծված սորտերի պտուղների գնահատմանգործում: Գործնականում կիրաովում են մանը, միջին ն խոշոր հասկացությունները:Ընդ ռրում. պտղի խոշորությունը կախված է բազմաթիվ գործոններից ն փոփոխական է: Պարզված է, որ սպառողի համար ամենաընդունելիէ խնձռրի պտուղների այն խումբը. որն ունի 130-150 գ զանգված ն 65-70 մմ լայմակիտրամագիծ: Սակայն միննույն այգու տարբեր ծառերի ն նույնիսկ միննույն ծառի տարբերմասերում աճած պտուղները զգալիորեն տարբերվումեն իրարից: Հետնաբար պտղաբույծները առավելություն են տալիս այն սորտերին, որոնք այլ հավասարպայմաններումտալիս են սպառողի կողմից ընդունելի չափերի ն զանգվածիբերքի առավել քանակություն: Ըստ հասունության ժամկետի,խնձորենու պտուղները դասակարգվում ամառային.աշնանային ն ձմեռային խմբերի: Ամառային խմբերիսորտերը հասունանում են հուլիս-օգոստոսամիսներին: Հայաստանիպայմաններում որոշ ամառային սորտեր հասունանում են հունիսին: Դրանցից ամենատարածվածսորտերն են ԱմառայինՇաֆրան. Սելբա, Կալվիլ սպիտակամառային.Աճիս (վառ կարմիր, շերտավոր) ն մի քանի այլ սորտեր: Սովորականպայմաններումդրանց պտուղների պահունակությունըչի անցնում 8-10 օրից, իսկ սառնարանայինպահեստներում Օ:Է15Շ պայմաններում՝ 2-3 շաբաթից մինչն 3-4 ամիս: Աշնանայինհասունացմանխմբիխնձորենուպտուղներիբերքահավաքային հասունությունը վրա է հասնում օգոստոսիվերջից մինչն սեպտեմբերի կեսը ընկած ժամկետում: Այս խմբի պտուղներն ավելի պահունակ են: Սովորական պայմաններում դրանք հնարավոր է պահպանել 2-4 շաբաթ. իսկ սառնարաններում՝ մինչն 4-4.5 ամիս: Այս խմբի մեջ են մտնում` Քորտլանդ, Սեքինտոշ. Ռենետ Լանդսբերգի,Ռենետ Օոլեանյան. Ուելսի ն այլ սորտերի պտուղները:Հետաքրքիր է նշել. որ Պարմեն ոսկյա ձմեռային սռրեն

տի պտուղներըՀայաստանի (Արարատյանդաշտավայր ն ճախալեռնային գոտի)պայմաններում մտնում են աշնանային խմբի մեջ: Ձմեռային սորտերն իրենց անվանումը ստացել են ոչ թե նրա համար, են ձմռան ամիսներին. այլ այն պատճառով. ռր դրանց ունեն ն օգտագործվումեն ձմռան ն տուղներն բարձր պահունակություն գյուղատնտեսական գռտինեամիսներին: բում այս խմբի պտուղները բերքահավաքային հասունացման են հասնում սեպտեմբերիկեսերից մինչն հոկտեմբերիվերջը, երբեմն` նոյեմբերի առացին տասնօրյակին: Պահպանման տնողությունըսովորականսառնարաներում հասնում է 6-7 ամիս. իսկ կարգավորվող գազային միջավայրում՝

ռր հասունանում

աար գարնան Հայաստանի ինչն 1 տարի:

Ե: Ձմեռային խմբի սռրտերից Հայաստանի Հանրապետությունումնախմեծ տարածում էին գտել Սիմիրենկոյի Ռենետ. Բելֆլյոր դեղին. Բակիճում

քան ձմեռային ն մի քանի սորտեր, որոնք վերջին 15 տարիների ընթացքում մղվում ամերիկա-եվրոպականսորտերով: Դրանցից ամեճատածվածներն են Գոլդեն Դելիշես, Գոլդսպուռ, Ջոնաթան. Ջոնառեղդ, Սթարքինգ,Այդառեդ,Սթայմառեդ,Մելոոզ, Սթարք, Մպլենթարկրիմսոն. դորն մի շարք այլ սորտեր: Այս սորտերը գլխավռրապեսպատվաստված են ցածրաճ պատվաստակալների վրա, ռրը հեշտացնումէ ագրոտեխնիկաՄեր միջոցառումների կիրառումը: դիտումներըցույց են տվել. որ տարկամ սորտերի բերքն ըստ ապրանքայինորակի զգալիորենտարբեր է: Համաձայն ԳՈՍՏ 21122-75 «Թարմ խնձոր, հասունացման ուշ ժամկետի» պահանջներիապրանքային բարձր որակի են համապատասխանումայն որոնք ունեն առավելագույնլայնակի տրամագիծ՝ձվաձնճերը՝ պտուղները 60մմ, կլորները՝ 65մմ, առաջին սռրտի ձվաձնները՝ 50մմ. կլորները՝ 60մմ: Եթե տրամագիծը ավելի փոքը է, ապա պտուղները դասվում են երկրորդ կամերրորդ ապրանքային սորտերի շարքին: Այսպես, Աշտարակի՝Կարբի Օհանավան գյուղերի խնձորի այգիների բերքը բերքահավաքիընթաց(5 տարիներիմիջինը)բաշխվումէր հետնյալ ձնով (աղ.4):

գուրսեն

բեր

յու '

Աղյուսակ

Խնձորենու բերքում տարբեր ապրանքայինորակի խմբերի

Սորտ

Բարձր

| Աոաջին

Երրորդ

սորտ

,

Երկրորդ արտ

"39

: /

Ինչպես երնում է աղ.4-ից առավել քամակությամբբարձը ն առաջին սորտի պտուղներ է պարունակել Սթարկրիմնոն, Սթարքինգ,Գոլդսպուռ, Սթարք Սպլենդորն Սթայմառեդսորտերի բերքը՝66-8794: Խնձորի ձմեռային խմբի որոշ սորտերիքիմիականկազմը գագնվածային բերքահավաքիշրջանում բերվումէ աղ. 5-ում:

Աղյուսակ5 Խնձորենու մի քանի ձմեռայինսորտերիբերքի քիմիականորոշ ցուցաճնիշճեր զանգվածայինբերքահավաքի շրջանում, 94:

վ

Սորտ

Չոր

Շաքարներ

Լ

| ընդհա-| միաշա-|սախա-|

նյութ | նուր Գուսան

Վ- | Ց8| ե 3.

քար

24 Է Մրարկրիմաւը

Սթարքինգ

Ջոնաթան

Լ

14.0

դ»

Սթայմառեդ134 | ՍթարքՍպլենդոր|

13.9

10.3 8.0 9.7

|

`.

Է

բ թ|

«դ

Ե

Տ33. Տ. ծ. «5

8 5: Յ

52 120 Ը.2

րոզա

2.3

ծ՝ լ

|

0.62

ՒՐ155

|

0.155

10.168

|

|

190171

Ադյուսակ6

Խնձորենու պտուղներիքիմիական կազմի փոփոխումը՝կախված `

բերքահավաքիժամկետից(Գոլդսպուռ),56

Շաքարներ

-

Ց Յ8 Յ Ր Չոր Տ8| ոթ | ա

1 դրհան դհաճուր

Ձ ՛ ր

ր Ն

ԼԽԻ

`

Ը ՒՐ -

14.5

12.2

ատ

ԲՑ

`

| միաշաքար| սախարոզա բ ռ

ԷՀ

06|

3.2

0.40

61013146

Տ :

9.0

:

| աջ

3: Հո 5 Բ Է)Յ,

0.168

03009951

8.57

|

| 0.117 | | 0.112

9.0

աղ.6-ում:

Ինչպես երնում է աղ.6-ից լուծվող չոր նյութերի քանակությունը բարձրանում է բերքահավաքի ուշացմանը զուգահեռ, բայց շատ ուշացնելու դեպքում նկատվում է աճկման տենդենց: Չոր, ջրում լուծվող ճյութերի քամակական ավելացումըտեղի է ունենում գլխավորապես միաշաքարների՝գլյուկոզայի ն ֆրուկտոզայի հաշվին, այն դեպքում.երբ երկշաքար սախարոզայի քանակը որոշ ժամանակ մնում է կայուն, իսկ ամենաուշ ժամկետում ճկատելիռրեն նվազում է: Նվազում է ճան ազատ թթումճերի, դաբաղամյութերին ներկանյութերիքանակությունը: Պտղամսիպնդությունը,որը վաղուց ի վեր համարվում է հասունության աստիճանի որոշման ցուցանիշ ն չափվում պեճետրոմետըկոչվող գործիքով, ես ճվազում է: Տվյալ սորտի համար, եթե է բերքը դրվելու է երկարատն պահպանմաճ,ճմպաստավոր բեր8.6-9.0 է կգ/սմ՛: քահավաքիայն ժամկետը,երբ պնդությունըկազմում Խնձորի, այլ պտղատեսակների, կամ ընդհանրապեսսննդամթերքների որակի գնահատմանգործում վերջին ժամաճակներսառաջարկվել է մի բավականին արդյունավետ եղանակ: Դրա էությունը կայամում է ճրաճում, որ մթերքի քիմիական կազմը վերահաշվարկվումէ ըստ «միջին մարդու» օրգանիզմի պահանջի սննդամթերքիայս կամ այն բաղադրամասինկատմամբ, որը այլ կերպ կրում է ստանդարտօրաբաժնիմիավոր (ՍՕՄ) աճվանումը: Իմանալով տվյալ սորտի ուտելի մասի 100 գ-ի մեջ պարունակվող տվյալ նյռւթի քանակությունը ն «միջին մարդու» օրական պահանջը այդ նյութի նկատմամբ,ինչպես ճան տվյալ պտղի միջին զանգվածը. կարելի է հաշվել այդ ճյութի պարունակությունը պտղի մեջ ՄՕՄ-երով: Օրինակ՝ աղ.5-ում բերված Գոլդսպուռ սորտի պտղի միջին քաշը (զանգվածը) կազմում է 169.8 գ. այն 100 գ ուտելի մասում պարունակումէ 11.4 գ միաշաքարճեր ն սախարոզա: Եթե համարենք, որ «միջին մարդու» օրական պահանջը միւսշաքարներին երկշաքարներինկատմամբ75 գ է, ապա կստացվի հետնյալը: Մեկ հատ 169.8 գ միջին քաշով պտղում պարունակվում է մոտ 163 գ ուտելի մաս (պտղամաշկը,սերմճաբույնը.սերմերը ն պտղակոթը հեռացանելուց հետո): Եթե 100 գ-ում պարունակվումԷ 11.4 գ ընդհանուր 18.58 գ: Եթե օրական պահանջը 10022-ովբապա գ-ում կպարուճակվի վարարելուհամարպահանջվումԷ 75 գ շաքար, ապա 18.58 գ-ը կբավարարի՝ (18.58: 100):75-24.822: Այլ կերպ ասած, այդ սորտի մեկ խնձորը ուտելիս մարդը կստանա օրական պահանջի մոտ 1/4-ը, այսինքն. այդ պտուղը պարունակում է 24.8 ստանդարտ օրաբաժնի միավոր (ՍՕՄ): Ստոըն բեր-

համարվում

.

|

Պահունակությանվրա ազդող գործոններըկքննարկվենառանձին,իսկ այստեղ ուշադրություն դարձնենք մեկ փաստի վրա` տարբեր ժամկետնենում հավաքված բերքն ունի տարբերքիմիական կազմ: Այդ տիպի փոփո52

խությունների սահմաններըորոշելու նպատակով մենք կազմակերպեցինք բերքահավաք 6 ժամկետներում.ԷԼտնտեսությունումբերքահավաքիսկսման առաջինօրը. Ա-մեկ շաբաթ անց, 1Ա-երկուշաբաթ անց (այս օրը պայմաճան Մ կանորեն համարեցինք զանգվածային բերքահավաբի շրջան), / ն զանգվածային բերքահավաքից շաբաթ անց. Մ1նոյեմբերի առաջին տասնօրյակին: Գոլդսպուռ սորտի օրինակով այդ տվյալները բերված են

շաքար.

վում են խնձորիքիմիականբաղադրությանմի քանիցուցանիշներըՍՕՍ-եջով (նկչ2):

Գոլդսպուր

ա

ււ.

բթ

Ի

Լ

լ

Ա.1.1

թթ

աթ

»

Մթարթինգ Լ--1---1---«Վ

88.

ո»

Ջոն ՐԲ

ն

ՀԵԾ

-

-

:

-

1-11...

Նկ.

2.

"

-ո

24.

1-11.

3:

աը Արոր Կ Սար Մանի ռայ ո հումոր խհերի

Տանձենու

1.-1..1-

այգիները

մոտ 1/5 ընդհամուրտարածության հնդավորնճերի սորտ երը 18Ն աղեցնում ենճ 22.5. աշնաճային սորտերը է ձգվում հասունացմանշրջանը պտղատեսակի սկիզբը: Ի հոկտեմբերի մինչն տասնօրյակից ջին վա պտղամսիցբա պտուղնճերիտ̀անձի պտուղների սերմնաբույնը են փայտացածթաճերկայացնում շերտով.որոնք իրենցից քարաբջիջների

Աս 3576.

:

'

3-/7,

Տանձ

հետո: երկրորդ մշակաբույսնէ խնձորից

ս

ա

Ան

8լ

խմբ մբ հնդավորների տարածվածությա Տանձը հանրապետությունում

լ

Ր

Ր բք

5.1.1.2.

Ը

4-672.

ք

ԼԱՒ

Մթարկրիմսոն 1111 |

ւ

Հ

որոր Վիտամինները

է 14-377/7-ով: օրական պահանջը ապահովվում սահմաններում՝Շ է հետնյալ ՍՕՄ-երով տատավնում 194. 8: 1-492, ՔՔ 12-1596, ինոզիտ՝22-2647:

որի տարբերություն

ղանթաճյութ(ճկ. 3):

Խնձորենու պտուղներիքիմիականկազմըստանդարտ օրաբաժնի միավորներով(ՍՕՄ) 7- շաքար,

Խ

-

89 թիամին, 8չ պանասկորբինաթթու, 8 ինոզիտ: պիրիդօքսին,ՔՔ նիկոտինաթթու,

թթու, Ը

տռտենաթթու,8:

-

-

-

-

-

-

Ադյուսակ 7 Խնձորի պտուղների 100 գ ուտելի մասում քիմիականմի քանի ցուցանիշներիպարունակությունը ՍՕՄ-երով:

Գոլդս-

Մթարկ- Սթար-

Օրգանական

15.1 20.5

12.9 15.0

Վիտամին ՇԸ

4.7

Ցուցանիշ Շաքար

|թթու

Վիտամին8լ |Վիտամին 8չ 8. Վիտամին

Ինոզիտ

պուռ

իմսոն

Սթայմա- | Ջոնաթան

քինգ

ռեդ

13.1 32.0

15.3 14.0

4.4

3.7

4.7

3.3

1.8

1.6

2.2

1.8

4.7

4.8

14.4 37.0

5.8 4.1

3.2

1.0

1.7

3.6

1.5

22.9

26.0

խրճիկներ, սերմեր,4 թելանոթային սերմնախցիկներ, 9 պտղակոթի փո7 կեղն, 8 պտղակոթ, պտղամիս, 7 քարաբջջային շերտ. սիկ. 10 ծաղկապնակ,11 ծաղկաբաժակ: /

սերմնարում,2

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Նույն ցուցանիշները վերահաշվարկելով`պտղի 100 գ ուտելի մասի վրա բերված են աղ. 7-ում: Այս տվյալներիցերնում է, որ 100 գ պտուղն ի վիճակի է ապահովել շաքարի օրականպահանջի13 1522-ը:Այս ցուցանիշը տարբեր սորտերի մոտ այնքան էլ չի տատանվում: Օրգանական թթուների -

-

-

լիճում են կլոր. տարբերսորտերիպտուղները ն շշաձն: զանգակաձն փակավունկլոր. ձվաձն, կոնաձն.-տանձաձն, Ըստ ձնի, տանձենու

տա-

Տանձի պտղակոթը ավելի երկար ն կոշտ է: Եթե խնձորի պտղակոթը կոտրվելիս կարող է հանդիսանալ բորբոսասնկերի ներթափանցմանուղի. ապա տանձիկոտրված պտղակոթըկարող է վնասել մյռւս պտոտներին: Ըստ զագնվածի տանձի պտուղները դասակարգվում են հետնյալ կերպ՝ շատ մանր՝ մինչն 25գ, մանր՝ 26-50գ. միջինից ցածը՝ 51-100գ. միջին` 101-150գ,միջինից խոշոր՝ 151-200գ,խոշոր՝ 201-300գ, շատ խոշոր՝ 300գ-ից մաճրապտուղ սորտերը լայն տարածում չեն գտել Հայաստանում: Արտադրականնշանակությունունեցող տանձենու սորտերը սովորաբար միջինից բարձր կամ խոշռրապտուղեն, առանձնապես,եթե ծառերը պատվաստվածեն ցածրաճ պատվաստակալների վրա: Տանձի պտղակեղնի կառուցվածքըորոշ չափով տարբերվում է խնձորից: Կեղեի բջիջները ավելի մանը են, ավելի հաստ թաղանթով: Սակայն կեղնաբջիջներիկապը իրար հետ այնքան էլ ամուր չէ. որը հանգեցնում է դրա ցածր առաձգականությանը,հետնաբարայն ավելի խոցելի է: Որոշ մասնակիորենկամ լրիվ ծածկվում է ժանգան-

Կալա տանձ

ԼԱ

օգոստոս

| Կարմրատանձ օգոստոս Կլապիսիրելին

Լօգոստոս

Սալաչա

ԼԼ

Օրոտենց տանձ Վիլյամս ամառային

.

Աշճանային

|

օգոստոս

Ո-ՀԱ օգոստոս ԱԼ օգոստոս

Լսեպտեմբեր

Սուխումի Դյուշես

8.

50141

|

| 32 | 77 |

1-11

Ժերմեն Բերե Հարդանպոն ՝

10-14

|

|

| 64 |0 | | 3

|

|

Նելիս ձմեռային Պաս

Կոլմար

1-1

ԷՈ.

հոկտեմբեր

հռկտեմբեր հոկտեմբեր

հոկտեմբեր

|

|

8-10

10-15

12.155

10-13

սառնարանում

88.

Ա-Լ1

5-7

սեպտեմբեր

5-7

| |

6-9

5-7

-Իրլ

Սեն

Է

7-9

Չնդույիղ Ար 5 8 Չը- ում հոգտրոբեր Մորթու

Կ

Պ`

Կիֆեր

Յ

885. Յ 5-8 5 `

սեպտեմբեր 197 սեպտեմբեր 1-11 սեպտեմբեր Ո-ՈԼսեպտեմբեր |

Սինի Իշատանձ Բերե Բոսք

Բերե Լիգելի հասունացման

հատկություններով. բուրմունքով). սեղանի (լավ կամ բավարար համային արժանիքներով,որ պիտանի են թարմ օգտագործմանհամար) ն խոհանոցային կամ տնտեսական (թարմ վիճակում ունեն ցածր համային արժանիքներ ն ուտելի են խաշած, բոված վիճակում ն թխվածքներիմեջ): Կան ճան. այսպես կոչված. սիդրային սորտեր.որ թարմ կամ խաշած վիճակում ուտելի չեն ն օգտագործվում են պտղագինի,կուպաժային հյութ ն այլ արտադբանք ստաճալու համար: Հայաստանի պայմաններումաճեցվող տանձենու պտուղներիմի քանի ցուցանիշներբերված են աղ.8-ում:

հուլիս

.

Ց.

Հ

-

Ո հուլիս Ո-Ոլ հովիս

Կանաչենի

Տանձի ունի սռրտին հատկանշականգունավորվածություն՝ սպիտակավուն. դեղնավուն կամ կանաչավուն երանգավորումկում է ավելի շատ ն կոշտ քարաբջիջներ,փափկում է, դառնում հյութալի ն, ինչպես երբեմն ասում են, «յուղալի»: Բայց որոշ սորտերինհատկանշական է չոր, ալրանման պտղամիսը: Իսկ մի շարք սորտերի մոտ շրջանում պտղամիսըգորշանում է: Այս պրոցեսը հատկանշական է ամառային մի քանի սորտերին ն չի կարելի շփոթել սառոնարաճային պայմաններում առաջացող ֆիզիոլոգիական խանգարվածության`պտղամսի ցածրջերմաստիճանային գորշացման հետ, որը աճաէրոբ շնչառության արդյունք է: Պայմանականորենտանձի պտուղնե ղները դասակարգվում են ճան ըստ զգայաբանական հատկանիշների աղանդերային (հիանալի համային

ամիս)

ԱմառայինԱ

Բոսք): նս

զուգահեռ պտղամիսը,ռրը խակ վիճակում պարունաՀասունացմանը

|

Օղյուսակ 8

ե..Յ8 ՉափոՐԼԹՑՐ-|

(տասնօրյակ, Ջ

Բերե Ժիֆա : Լիմոնկա

ման փա առո (բերեն սանն պտղամիսը տվյալ ճերով:

Հասունացման ժամկետը

Սորտ

ավել: Տանձենու

րե

պտուղներիմի քանի ցուցանիշներ:

Տանձենու

Լ

|

|

Լ10

| |

Ամառային մի շարք պտուղները հնարավոր է պահպանել սառնարաճային պայմաններում՝ 0 Հ 15Շ մինչն 1042 գումարային կորուստներով 1-1.5 ամիս, իսկ Վիլյամս ամառայինը՝մինչե 2.5 ամիս: Աշնանային ն ձմեռային սորտերի պտուղներնամառայինիհամեմատությամբ ավելի պահունակ են՝ սովորական պայմաններումդրանք հնարավորէ պահպանել 10 օրից մինչն 1.5 ամսի, սառնարանային սովորական պայմաններում` 1.5-7.0 ամիս, իսկ կարգավորողգազային միջավայրում՝մինչն ճոր բերք: Տանձենու պտուղների քիմիական մի քանի ցուցանիշներ բերվում են աղ. 9-ում:

ԼԱլյուսակ 9

Հայաստանիտանձենու

պտուղներիքիմիականկազմի

``

մի քանի ցուցանիշներ,՝2:

Շաքար

'

Մորտ

ա Յ:-

-

Ք.

..Յ

Ձ

-Թ-1

ՏՏ|ՅԱՑ|

Յ

Բ

Բ

ՔՔ

ց

Ճ

Յ

Բ

գ

Տտ

թ

Ց

բ.

Ի

Յ"

Ց

Յ,8

-«

Բ.

55 | 68

8Ց|85|

:85|8|2|2/18|:8|35շ Մ

Ջ

Ամառային

Բերե Ժիֆար Լիմոնկա

Կանաչենի Կալա տանձ

16.6 Լ6.3

16.6 15.9

Կարմրատանձ 136 | Կլապի սիրելին

ՍՄալաչա

Օրուռենց տանձ Վիլյամս ամառային Աշնանային ՍուխումիԴյուշես

Սինի

Իշատանձ Բերե Բոսք Բերե Լիգելի

Կիֆեր

Ձմեռային

Կյուրե Ձմեռնուկ Սեն

Ժերմեն Բերե Հարդանպոճ Նելիս ձմեռային Պաս Կոլմար

17.1 15.4

| |

12.5

6.3

10.2

9.3

|

|

9.3

Ժ՞

Հ

Ց

9.7

2.8

0.19

0.13

ծ.2

4.4

6.1

0.2

0.20

0.22

4.8

0.54

0.26

6.6

0.40

0.26

9.4

8.3

|

8.4

0.8

|

1.0

0.33

|

0.13

|

6.4

9.1

0.9

0.23

7.8

2.0

0.40

4.6

0.25

4.2

0.23

0.16

4.3

3.6

0.15

0.21

1.6

4.9

0.40

0.14

5.3

2.6

0.25

0.11

9.9

0.10

4.2

0.26

7.4

0.14

7.3

15.9

9.8

14.8

Լ6.9 14.5 16.6 17.2 14.5 13.4

8.3

11.2

7.6

9.9

8.6

9.1

1.3

0.16

8.3

0.17

4.8

0.8

0.25

0:19

6.1

13.8

9.1

7.5

1.6

0.25

0. 14

4.4

8.8

12.9

7.2

Լ6

7.1

0.18

3.6

7.7

0.31

0.11

5.7

Լ8.1

12.4

13.4 14.4

15.5

|

| | ԼԼ9 | 119 |

9.8 9.5

|

9,3

7.6

10.6 8.0

|

էլ խնձորի պտուղներին. սակայն դրանցից զգալիորեն խոշոր են: Առանձին պտուղներ(Քրշ- այվա) ունենում են մինչն 2,5 կգ կշիռ: Բստ ձնի սերկնիլի տարբեր սորտեր լինում են խնձորաձն ն տանձաձն: Կեղնը հարթ է, որոշ սորտերի մոտ` բարակ, այլ սռրտերի մոտ՝ կոշտ. անփայլ կամ փայլող: Ոչ լրիվ հասունացած պտուղներիկեղնը թավշապատ է, որը լրիվ հասունացած պտուղների մոտ սրբվում է: Կեղնր համարյա չունի ծածկութային գունավորում: Այն կանաչադեղնավունից մինչն վառ դեղին գունավորում ունի: Պտղամիսը ունենում է դեղինի տարբեր երանգավորում: Այն պինդ է.պարունակում է տարբերխոշորության ն կարծրությանքարաբջիջներ: Այն սորտերը, որոնք ունեն նուրբ, բիչ թավշապատ կեղն, նուրբ, քիչ քարաբջիջներ պարունակող ն հյութալի պտղամիս, դասվում են սեղանի սորտերի խմբին: Իսկ մճացած սորտերը՝ խոհանոցային կամ տնտեսական սորտերի շարքին:Սերկեվիլի պտուղները,որպես այդպիսին չունեն պտղակոթ: Դրա դերը կատարում է ընթացիկ տարվա ծայրամասային բողբոջից առաջացած շիվը: Հետնաբար պտուղը առաջանում է պտղաշվի ծայրից: Տանձի ն խնձորի հասունացման ընթացքում պտղակոթի ն ճյուղի միջն առաջանում է անջատիչ շերտ. որը հեշտացնում է բերքահավաքը: Մերկնիլեճու մոտ այդ շերտը առաջանում է պտղի ն ճյուղի միջն: Եթե պտուղները դեռնս հասունացած չեն, ապա բերքահավաք կատարելիս կարող է կոտրվել ճյուղի մի մասը ն վնասել հարնան պտուղճմճերին: Ըստ հասունացմանշրջանի բաշխվում են վաղահաս, միջահաս ն ուշահաս սորտերիխմբերի: Հայաստանի պայմաններում որոշ սորտերի պտուղեն օգոստոսի վերջին: Սովորաբար ուշահաս սորտերի ճերը հասունանում պտուղմերը սպառողական հասունացման են հասնում բերքահավաքից հետո, սենյակային պայմաններումմոտ 1 շաբաթ, կամ սառնարանում1-1, 5 ամիս պահելուց հետո: Հայաստանում աճեցնող սերկնիլենուպտուղներիմի քանի ցուցանիշճեր բերվում են աղ 10-ում:

0.6

0.30

2.2

0.19

0.15

3.0

0.27

0.16

1.5

3.8

0.24

0.20

3.8

Մերկեվիլիպտուղներիմի քանի ցուցանիշներ: Սորտ

Անի

Ս

5.1.13.

Մեոկնիլ

Սարնարանային պահպանման է դրվում ներկայումս եղած պահանջարկից զգալիորենքիչ քանակությամբսերկնիլ: Սակայն մեծ է այդ պտղատեսակի դերը դիետիկ ն բուժական սննդի մեջ, ինչպես ճան ռրպես աղանդեր: Կառուցվացքովսերկնվիլենու պտուղը նման է ինչպեստանձի, այնպես

եղանի

Նաիրի Արաըսենի Ուրարտու ՈՒշահասռ

Միջինկշիռը, գ

570900

200-320

|

Ընդանուր շաբար,26

9.47

250-350

10.10

200-350 300-500

9.80

250-560

10.02

10.68

Դաբաղամյութեր ն ներկանյութեր

0.08-01 0.1 0.1 0.1 0.2 0.1

Աղյուսակ 10 Տիտրվող

թթվություն,/2 0.7 0.8 1.4 0.7

0.9 1.5

Սերկնիլենու պտուղը պարունակումէ 9-17 մգ/100գ (ուտելի մասի մեջ) ասկորբինաթթու:

Սովորական սառնարանային պայմաններում սերկնվիլը հնարավոր է

պահպանել 3-4 ամիս:Մակայն երկարատն պահպանումը երբեմն կարող է հանգեցնել մեծ քանակությամբ ջրազրկման, որի հետնանքով պտղամիսը դառնում է դչ հյութալի ն սպունգանման: Այդ պատճառով սերկնվիլի պահպանման համար նպատակահարմարէ կարգավորվող գազային միջավայ-

(հայկականսալոր) ստացել հայրենիքի անվանումից: Հայաստանում տարածված բոլոր սորտերը սերվում են Լո Ճողօոււօճ ԿԱյլքոուտ (սովորականսալոր) ձնից: Ծիրանենուպտղի կառուցվածքըբերված է նկ.4-ում:

կան անվանումը՝Քւսոստ

Ճոռծուօճ

Սերկնիլը.ի տարբերությունայլ հնդավորների,ավելի շատ է վարակվում պաղակերով. ն եթե ժամանակին չկատարվեն կանխարգելիչ սրսկումներ, ամբողջ բերքը կարող է վարակվել այդ վնասատուով, որը երբեմն արտաքուստ այնքան էլ չի փչացնում պտղի տեսքը ն մակերեսը,բայց այդպիսի պտուղները պահպանման ընթացքում զգալիորեն վնասվում են սերմնաբնի րը:

կողմից:

5.1.2.

ԿոՒիզավո

սլտուղնեի

ապան

ուին

ու՞աւկը

Ինչպես նշվեց վերնում կորիզավորներիպտուղները թարմ վիճակում երկարատն պահպանմանհամար այնքան էլ պիտանի չեն: Սակայն դրանք նպատակահարմարէ պահպանել խորը սառեցրած վիճակում: Հայաստաճի պայմաններում կորիզավորճերիցամենատարածվածներնեն ծիրանը, դեղձը, սալորը: Որոշ տարածում են գտել կեռասը ն բալը, սակայն դրանց ճկատմամբպահանջի ապահովումըշատ է հեռու բավարար լինելուց: Կորիզավորների պտղի ընդհանուր հատկությունները հետնյալն են: Պտղի օգտագործելիմասը լավ զարգացած,համարյա բոլոր տեսակների ն սորտերի մոտ, հյութալի պտղապատյաննէ, որի կենտրոնումէ տեղադրված կորիզը: Վերջինս կարող է լինել անջատովի կամ այս կամ այն չափով պտղամսին կպած: Հասումացած պտուղներումփայտացած կորիզակեղնի ճերսում է գտնվում սերմը: Պտուղներիկեղնը տարբերխմբերի կամ սորտերի մոտ ունենում է տարբեր կառուցվածք ն գունավորվածություն: Օրինակ. կեռասենու. բալի պտուղներիմոտ կեղնը փայլուն է, սալորենու մոտ` պատած բավականին հաստ մոմաշերտով: Ծիրանենու, դեղձենու պտուղները մեծ մասամբ պատված են լինում տարբեր խտության խավով, չնայած ճրամ.որկան սորտեր,որոնցմակերեսըհիշեցնում է սալորենու պտուղներ: Սովորաբարկեռասի ն բալի պտուղներիգույնը միատարըէ, իսկ դեղձի մոտ հիմնական գունավորվածությունը մեծ մասամբ պատված է լինում ծածկութային գունավորվածությամբ.որն ունենում է սռորտինհատկանշան տարածման ձն: կան երամճգավորում 5.1.2.1

Ծան

Ծիրանենու մշակաբույսը հայտնի է եղել Հայաստանում վաղնջական անցյալից. այստեղից տարածվել դեպի Եվրոպա ու ավելի հեռու, ն գիտա60

Նկ.

պտղամիս, 2 կճեպ, 5 միջուկ,

-

-

4.

Ծիրանենուպտղի կառուցվածքը

կորիզաբուն, 4 կեղնե,3 պտղակոթ-

-

-

-

կորիզի փայտացած

Ծիրաճենու պտուղները տարբերվում են սորտերի, ձների, չափերի, գուհասունացմանժամկետների.քիմիականկազմի, զգայանավորվածության, բանականհատկություններիմեծ բազմազանությամբ: Առավել տարածված սորտերն են` Երնանին, Սաթենին, Համբանը, Խոսրովենին, Մասիսը, Վաղահաս վարդագույնը, Դիման. Ոսկին, Արագածին: Բազմաթիվհետազոտություններովցույց է տրված, որ հայկական ծիրանը միջանկյալ տեղ է գրավում արնելյան ն արնմտյան ծիրանի սորտերի միջն: Եթե միջինասիական պետություններում աճեցվող ծիրանենու պտուղները պարունակումեն բարձր քանակությամբշաքար ն քիչ քանակությամբ` օրգանական թթուներ, եվրոպական սորտերի պտուղները` ընդհակառակը, հարուստ են օրգանականթթուներով ն պարունակում են ոչ այնքան շատ շաքար, ապա այդ երկու նյութերըՀայաստանիպայմաններումծիրանենու պտուղներումպարունակվումեն համամասնորեն,որը տալիս է ներդաշնակ համային հատկանիշներ:Նշված հանգամանքով է բնորոշվում այն փաստը. որ միջինասիականծիրանը առավել չափով օգտագործվումէ չռրացման համար, եվրոպականը՝աղանդեր ն վերամշակմանհամար, իսկ հայկակաճը՝ ունի բարձը սպառողականհատկություններինչպես թարմ վիճակումօգտագործելու, այնպես էլ բարձր պահանջարկ ունեցող պահածոյատեսակճեր պատրաստելուհամար: Կան նան չորացման համար պիտանի սորտեր՝ Սաթենի, Արագածի նայլ:

պտուղների ծիրանենու

Հայաստանի Հանրապետությունում աճեցվող մի քանի ցուցանիշներ բերված են աղ. 11-ում:

Աղյուսակ /1

մի քանի ֆիզիկա-քիմիականցուցանիշները: Ծիրանենու պտուղների

լ

Է)

Սորտ

Հ

6`

Շաքար,

Ց

|

25|

- Տ Հ8 85 Հ Օ|535| Յ -ծ

Երնաճի

Սաթենի դեղին

խոշորապ| աարի

Խոսըովենի

ՍԱ րագա

Մասիս

Համբան

Արեգ

5.1

:

վարդա-6 |

Կանաչենի ուշահաս

|

187|

:

Տ `

|

|

11721132

|

19.7 17.1 3.8

|

4.2:

.

-

.

»

4.0

|

8.

8:

ԼԹ6

Բ չՀ

Էյ Ք: 8.

Թ»

|

|

|

13.3

0.62

24 285 15 5 122057

կիրա

ԳԱ

Է

|

24:

|

19.1

.

|

|

3.9

158 1634 :

:

17.2

|

.

էո

ւ

լ

լ

1.1

Ա1341

ր

Ե

լւ.

ուա,

լ

ւ

լ

|

|

10.4

:

|

Է138

3.3

22.4

18.8

|

0.80

|

0.20

84 00

11311107 3.5

|

:

:

|

'

դիա

ամար

Համբան

ւա

չ Լ

Վաղահւսս ԱԱրՅա Ր

էլեր 11--

Արե ա

Կանաչենի ուշահաս

՛

.

ՀԱ-Վ

վարդագույն

Յոլ

1»

Է Լ

պլ

ւ

Վաննա...

բ

ւ-----1

1.1...

Ք

Թ

՝ 1.1...

1.11.

1.1.

1.1.1.1.1

52»

.

|

|

15.3

1.50

Ինչպես երնում է աղ.11-ից,առավել խոշոր պտուղներ են տալիս Երնաճի. Արագածի,Մասիս սորտերը: Ծիրանենու պտուղները նան կենսաբանորենակտիվ նյութերի արժեքավոր աղբյուը են (նկ.5)

Մաթենի դեղինլաւ

Մասիս

չ|

2|

ծ

ՇԸԹԱԱԱԹԵՆ Ե

Խոսրողվենի

-

-

ւալ ւ

Երնանի

Նկ.5. Ծիրանենուպտուղներիսննդարարարժեքի ն մի ՍՕՄ-երով ը տես՝ նկ.2): կ2 ու

ԿԱՔ կենսաբանորեն

թոռի որի ցուցանիշներ ոն 5.1.2.2.

Դեյլ»

Ի տարբերություն ծիրանի պտուղների.քիչ տոկոս են կազմում կորիզը պտղամսիցանջատվողդեղձի սորտերը: մի շարք երկրԱրտասահմանյան ներումդեղձի պտուղներըբաժանվում են երկու դասի՝ թարմ վիճակումօգտագործելու ն վերամշակման համար: Առաջին դասին են վերագրվում նուրբ. հյութալի պտղամսովսորտերի պտուղները, ընդ որում նախապատվությունը տրվում է ազատ կորիզովսորտերին:Երկրորդխմբին են վերագրվում այն սորտերը, որոնք ունեն պինդ պտղամիս, որը ջերմային մշակման ընթացքումչի քայքայվում: Չնայած նրան,որ Հայաստանումայդպիսի դասակարգումչկա, բայց վաղահաս սորտերիպտուղները մեծ մասամբօգտագործվում են թարմ վիճակում, քանի որ ունեն ցածը տեխնոլոգիականհատկություններ: Դեղձի պտուղներն ըստ ձնի, համային արժանիքների. պտղամսի ն մաշկի զունավորվածության,շատ բազմազան են: Ներկայումս առավելութ-

յունը տրվում է դեղին գունավորվածություն ունեցող պտ ղամսով,հյութալի, խոշոր պտուղներով.վառ գունավորվածգրավիչ արտաքին տեսք ունեցող պտուղներին:Դրանց շարքին են դասվում ժողովրդականսելելեկցիայի Նարինջի, Զաֆրանի, Լիմոնի սորտերի պտուղները: Սպիտակ

Հայաստանում

Դեղձի որոշ ֆիզիկա-քիմիական ցուցանիշներ

Յ

Սորտ 32/85 ԺԲ ը

5. 5'

Նարինջի վաղահաս Ն արինջի զ միջահաս

ն

Զաֆրանի

Լիմոնի

շերտավոր Լոձ կարմիր

Սալամի Ուսպեխ

Լոձ

Ճուղուրի

Լաուրեատ

Ք.Հ

ք.

Ք

6.6 ՝

4.5

4.9 3.2

5.0

ա

ՀՏ

Ց.

8.

5 5

15.1

15.2 14.0

4.7

12.2 9.9

|

|

12.7

:346 8 8-8,

Ց

թ:

Ձ

10.0 2.1 11.3 2.5

7.9

10.5

9.8

.

|

| |

|

|

2.6

|

1.8

ԷՅ:

ց

132Ք Ց2415 Յ ԷՎԷ,

14.8

4.5

ւռ

բ

| |

|

|

Է

|

վաղահաս

վաղահաս)9չ:

է պտղի 3

(Ուսպեխ)

-

միջահաս

Ջաֆրանի

| |

|

| |

է.

ԹՈՐ

Խ

Լոձկարձիր |

ւա

բ

ԼԻ

"

էմ

Լ

Բ 13)

ատու խամ ն Ք(64)

է(58) 05

-Լլ-

ւլ

"

ԱԱԵԼՆԵԻԼԵԼՆԻԸ

ԵՐ

Նկ.

ՅԼ"

8Ր

հրո

Ե(125)

Ե-

էո

4.

Է

Կ-ՂԵ-

"

`

Է

Ւ

ու» .6

Ս

--Ը

Խոր յոՑ:

յ

ւ---1-1

8.

ււ...

ամի

Ե(92)

-

կ

Շ

--ւԼԼ--

ՊՃուղուրի

ի

|

1.1.

"

" ո "

8:ԼԸո

Ց.

ր լ

1-1

շերտավոր

զ

8: 84Լ

էլ

թ(75 մ

ե

ԷՆ

ԻՆԱ

(

ԼԵԼ

2:32

ԿոռՓությ

" Ւ

«ա

ԷԼ.

Ք՝

Դեղձենու պտուղներումսննդարարն կենսաբանորենակտիվ ճյութերի պարունակությունըՄՕՄ-երով (նշումները տես նկ.2):

6.

0.58

0.70

5-2.

| 065

09: -

6.6

ւ.

-

Ր

ոն Հ

ու»

մ ն իմոնի

Սա

Ը

ր

խող Բ

Նարինջի

ւ

ո

ւ

0.43

վերամշակ-

կորիզը իվաղահաաթը երումկազմում

Է`

0.43

Աղ. 12-ից երնում է, որ ներկայումսգոյություն ունեցող դասակարգմամբ Հայաստանումաճեցվողդեղձի բոլոր սորտերիպտուղները(բացառությամբ Լոձի ն Ճուղուրիի) կարելի է վերագրելմիջինից բարձր խմբին: Սեծ մասամբ պտուղները խոշոր են, իսկ Նարինջի միջահաս ն Լիմոնի սորտերի մռտ՝ շատ խռշոր: Մեծ է տատանվում պտղի կորիզիհարասահմաններում բերությունը պտղի ընդհանուրզանգվածին:Տեխնոլոգիական ման ն թարմ օգտագործման համարդա կարնորհատկանիշէ: Հայաստանի

ջի

թաթ

Լոձ

Շաքար, 7.

ԱԷ

5.0

4.0 3.0

Ադյուսան

---Վ---

Նարինջի

պտղամսով

պտուղներիցարժեքավորսորտ է Լոձը (շերտավոր,սպիտակ,կարմիր): աճեցվող տեղական, սելեկցիոն ն ներմուծվածսորտերի ճի քանի ֆիզիկաքիմիական հատկանիշներ ամփոփվածենաղ.12-ում:

ւլ

ոճ

թոռ

րջ

(Նարին-

Դեղձենու պտուղներում սննդարարն կենսաբանորենակտիվ նյութերի պարունակությունը ՍՕՄ-երովբերված են նկ .6-ում:

Բանջաւեղեն

Ձափազանց բարդ գործ է բանջարեղենիդասակարգումը,քանի որ այս սննդատեսակըընդգրկումէ 73 ընտանիքիավելի քան 1200 տեսակ: Դասակարգմանն ոչ մեկ եղանակ կատարյալ չէ: Այսպես. եթե հաշվի առնվեն բուխմբի մեջ կընկնեն միդեպսաբանական հատկանիշները, ապա միննույն քում կաղամբը ն բողկը, մյուս դեպքում՝ ծնեբեկըն սոխը, երրորդում՝ստեպԱնընդունելի է նան դասակարգումն ըստ կենսական ցիկլի ղինը ն տնողության` միամյա. երկամյա. բազմամյա. քանի որ կարիք կլիներ միննույն խմբի մեջ ընդգրկել, օրինակ, միամյա մշակաբույսերից սամիթը.

սամիթը:

հան Հն վեգետաց մորոն պիտանի Ը Նույ մանա ար Աամանակաշրջանի տնողությա Մինչն այժմ առաջարկված դասակարգման եղանակներից ամենաըը համալիրի: դասակարգումն հատկանիշների դունելին բանջարեղենի

բոա

ն. ա

ա

թ

ը

բաց

գրունտում,

է ըստ

Այն հաշվի է առնում բուսաբանական,տնտեսականարժեք ներկայացնող հատկանիշներըն օգտագործելի օրգանները:Այս եղանակով բանջարեղենը վեգետատիվ ն գեներատիվ: բաժանվումէ երկու մեծ խմբերի՝ .

Վեգետատիվ խմբի բանջարեղենիօգտագործելի մասը վեգետատիվ օրգաններն են` պալարները, արմատները, կոճղարմատները, ցողունները, տերնակոթերը,տերնները: Գեներատիվ խմբի մոտ օգտագործելիմասերն են պտուղները,ծաղկա-

բույլերը: Վեգետատիվ խումբն իր

հերթին բաժանվում է պալարապտուղմերի (կարտոֆիլ, գետնախնձոր), արմատապտուղների (գազար, ճակնդեղ, բողկ): Մի այլ ենթախումբ են կազմում տերնային բանջարեղենները, որոնք իրենց հերթին ընդգրկումեն կաղամբայինբանջարեղենը(սպիտակագլուխ, կարմրագլուխ. բրյուսելյան. պեկինյան կաղամբ), կոճղեզավոր բանջարեղեն (սոխ, սխտոր) ն համեմունքայինկանաչեղեն: Գեներաւտիվ խմբի մեջ են մտնում ծաղկակաղամբը (ծաղկաբույլ ն պտղայիններից՝լոլիկը. դդմազգիները.լոբազգիները:

5.2.1.

Հանգստի ժամանակի վերջում աչքերը «արթնանում» են, առաջ է գալիս աճի կոն. որտեղ ուղղահայաց ուղղությամբ սկսվում է բջիջների բաժա66

կազմի քիմիական ակութ-

չոր

ԱՐՌե Վերջինն Կրո սահմաններում:

նյութերի

չա-

մըաաոր

րի

ԽԱ կազմում ո է

էմպիրիկ բաճաձեր:Այսինքն այնկազմված կազմվածէ յ ներից: Մակայն այն միատարը չէ՝ իր հերթին միլոպեկտինից:Վերջինիս մոլեկուլի է 17-2596 ամիլոզա ն 75-8376 կարտոֆիլիօսլան պարունակում տին:

ի

հոգայվով ամիլոգեկամիլուլ

ԿաՏոֆիլ

Մեծ է կարտոֆիլիդերը սննդի կազմում՝ իզուր չէ, որ այն իրավամբ անվանվում է երկրորդ հաց: Բացի ճրանից, որ կարտոֆիլի պալարներից պատրաստվումէ ավելի քան 140 կերակրատեսակ(ըստ Ի.Մ.Վոլպերի բամեջ՝ Օսայն մեծ կիրառություն ունի արդյունճաբերության ղադրատոմսերի), լա, սպիրտ. խաղողաշաքարստանալու համար: Կարտոֆիլի երիտասարդ պալարները ծածկված են հեշտությամբ անջատվող կեղնով՝էպիդերմիսով,որը հասունացմանըզուգահեռ փոխվում ն է երկրորդական ծածկույթակեղնով, որմ ավելի ամուր է, հաստ է է անջատվում (այն հեշտ անջատվում սովորաբար դժվարությամբ ջերմային մշակման դեպքում): Կարտոֆիլի պալարների կազմվածքը բերվածէ նկ. 7-ում: Կեղնի գլխավոր մասն են կազմումխցանացածբջիջները, որոնք կիպ կպած եմ իրար: Այս շերտը պաշտպանումէ պալարը արտաքին ազդեցութն ջրափոխամակման գորյունից ն մեծ դեր է խաղում գազափոխանակման ծում: Այս շերտի առաջացումըսկսվում է այն բանից հետո, երբ պալարների տրամագիծըհասնում է 2 սմ-ի: Որոչ սորտերի մոտ կեղնային բջիջները սլարուճակումեն բաց վարդագույնպիգմենտներ: Կարտոֆիլիմակերեսայինմասում են գտնվում աճման կետերը՝ աչքեԱմեն մի աչքում կա 3-4 քնած բողբոջ: Ինչպես այլ բույսերի մուռ, այնրը: պես էլ պալարներիմակերեսայինշերտումկաճ ոսպնյակներ, որոնքտեղւավորված են հերձանցքների տակ ն կարնոր դեր են խաղում շնչառության

պրոցեսում:

եղանակներըկքննարկ-

երկարացման նումը: Հանգստի ժամանակաշրջանի բաժնում: տեխնոլոգիայի Կարտոֆիլի վեն պահպանման օսլայի է մեծ քանակությամբ առանձնահատկություններից րիս ձնով: հատիկների է օսլայի յունը (15-1896),որը գտնվում 100 մկմ-ի են մինչն 1-ից փերը տատանվում Ն ( կազմում օսլան հասնում է 75-8074-ի: Օսլան ունի

հյուսվածքների

միկրոկառուցվածքը Նկ. 7. Կարտոֆիլի ն կամբիումագ րբակեղն, բ կեղն (առաջնային երկրորդային), 2, 3- խցանաձնծածկումնացորդ, նրբամաշկի միջուկ դ յին ֆլոէմա, 6 կամ4 թելավորհյուսվածքներ, թային հյուսվածքներ, քսիլեմա բիում, ա

-

շերտ, -

-

-

-

-

-

-

-

են

նան

վիճակում գումարը ոն ջոր որի

Կարտոֆիլի պալարներըպարունակում գտնվող խաղողաշաբքար,պտղաշաքար, սախարոզա: Սրանց վերջում),որը դիտվումէ բեմն հասնում է 6-796-ի (պահպանման ընթացքում ցանկալիերնույթ: Առանձնապես,եթե պահպանման ունենում օսլայի քայքայում, է տիճանը ընկնումէ 0"-ից ներքն, տեղի ազատ

ր-

ոչ

ան-

հետնանքովմիաշաքարճերի քանակն ավելանում է, իսկ պալարները ստանում ենճ քաղցրավուն, կարտոֆիլինոչ հատկանշական,համ: Ըստ վեգետացիոն ժամանակաշրջանիտնողության կարտոֆիլի սորտերը բաժանվում են՝ վաղահաս (հասունանում են 80 օրում), միջին վաղահաս (80-90 օր), միջին (90-100 օր), միջին ուշահաս (մինչն 120 օր) ն ուշահաս (120-140 օր) խմբերի: Առավել պահունակությամբ են օժտված ուշահաս՝ Վոլտման ,Օլն, Կանդիդատ, Տեմպ, Ֆորան ն Բելառուսական ւիխրուն սորտերի պալարները: Բարձր պահունակությունունեն ճան Բեռլիխինգեն, Լորխ, Ֆալենյան. Լյուբիմեց, Վոլժանին, Մոնա Լիզա ն մի շարք այլ սորտերի պալարները: Բարձըրեն գնահատվում այն սորտերիպալարները,որոնք ունեն ռչ խորը ընկած աչքեր. կլորավուն ձն. հարթ մակերես, պալարների միջին չափ. կեղեր հեռացնելուց հետո ն եփելուց հետո պահպանումեն բնական գույնը, պարունակում են միջին քանակությանօսլա ն միաժամանակօժտված են բարձը համային հատկանիշներով: Կարտոֆիլի հետազոտման Եվրոպականմիություճը բաժանում է այն չորս խմբի ըստ խաշելուց հեւռո ստացվողկառուցվածքի՝ Ճ մանրահատիկ,խաշելուց հետո ունի ջրալի, ոչ ալրանման կառուցվածք, չի փխրվում.օգտագործվումէ վինեգրետներիմեջ, Թ միջուկը մանրահատիկէ, քիչ ալրանման,թեթնակիփխրուն է, չափավոր պինդ. խաշելուց հետո թեթնակիկապտումէ, օգտագործվումէ տապակելու ն տապակածշերտիկների(չիփսերի) պատրաստմանհամար, Շ - սեղանի սորտեր, փխրուն մսով, ալրանման խոշոր հատիկներով, ընդունակ է գորշանալու, օգտագործվումէ բազմաթիվ ճաշատեսակների պատրաստմանհամար, Ծ միջուկը չոր է, շատ փխրուն, խոշորահատիկ,արագ գորշանում է, օգտագործվումէ խյուս (պյուրե) պատրաստելուհամար: Կարտոֆիլը պահպանման դնելուց առաջ գլխավոր նախապայմանը պալարներիառողջ, չոր, հողից մաքրվածլինելն է: -

-

-

5.2.2.

Ա-մատապջոսյնեեր

Արմատապտուղների խմբի մեջ մտնում են՝ գազարը, ճակնդեղը,բողկը, ն շաղգամը մի շարք այլ բույսերի արմատներ: Արմատապտուղներիկառուցվածքում առանձնացնումեն 3 մառս՝ գլխիկ,վզիկ ն իսկական արմատային մարմին: Գլխիկը արմատապտղի վերին մասն է. որից աճում են տերնճերը.վզիկը միացնում է գլխիկը արմատային մարմնի հետ ն՝ իսկական արմատայինմարմին, որին կպած են արմատները:Արմատայինմարմինը կազմումէ արմատապտղի գլխավորմասը: Արմատապտուղներիշարքում ամենատարածված, արժեքավոր ն

համար պահպանման գազարը ն ճակնդեղը: Ըստ

օբ յեկտներից ներկայացնող հետաքրքրություն

ձնի տարբերումեն

են

կարճ տեսակի գազարիարմատապտուղ

8-20 սմ ն երկարավուն կիսաերկար՝ երկարությամբ. աճեցվող գազարիսորտերի գեՀայաստանում 20-45 սմ երկարությամբ: խմբին: է երկարավունների րակշոող մեծամասնությունը պատկանում

կամ կարոթել՝ 3-6

սմ

սորտերից հայտնի է Կարոթել Կարճ արմատապտուղունեցող գազարի (երկարության փարիզյանսորտը. որի ձնի գործակիցը գունավորվանարնջակարմրավուն տրամագծին)մոտ 1-ին: Այն ունի վառ է: ցածը Պահունակությունը ծություն, ոչ մեծ միջուկ: 3-5-ի սահմանտատանվում Կիսանրկար սորտերիձնի գործակիցըեն Նաճտյան 14. 4, սորտերից Նանտյան ճերում: Այդ արմատապտուղմների սորտերը:Դրանց արմատապոուղ՝ Գերանդա 1129. Գերանդաուկրաինան հիանալի ոաեն, բարձր շաքարայնությամբ, ները գլանաձե կամ կոնաձն հյութալի: Միջուկըփոքր է. իսկ պտղամիսը՝ մային արժանիքներով: որի ձնի գործասորտը, Երկարավունարմատապտուղ ունի Վալերիա բայց ունի է պահունակությամբ. բարձր կիցը հասճում է 8-ի: Այն օժտված պինդէ ն պակաս միջակ համային արժանիքներ.պտղամիսը լինում են արմատապտուղները գազարի Ըստ գունավորվածության ն կարմիր:Դեղին գույնի գազարը մանուշակագույն

է

հարաբերություն

է

հյութալի:

նարնջագույն,դեղին, է միջինասիական ն ավանդաբարաճեցվում օգտագործվում այլ նան բուժիչ կանսննդարար. ոչ միայն Ընդհանրապեսգազարնունի է վեՍակայն առանձնակիբուժիչ հատկություն խարգելիչնշանակություն: ունեցող գունավորվածություն անտոցիանային րագրվումմանուշակագույն գազարին: մոտ, առավել բարձը պահունաԻնչպեսն այլ պտուղբանջարեղենների է սորտերը:Դրանցիցկարելի նշու կությամբեն օժտվածգազարիուշահաս 2461, Շանտենե 515, զիմնյայա 415. Մոսկովսկայա Բիրյուչեկուտսկայա Միրզոն դեղին ն մի քանիայլ սորտեր: ճերկայացվող արմատապտուղներին Պահպանմանդրվող գազար է՝ Այն արմատապտուղները պահանջներընույնն են, ինչ կարտոֆիլինը: վնասվածության. մակերեսին պետք է լինեն չոր. առանց մեխանիկական չունենանհողաշերտ: ճ աղբյուր է: Այն Սեղանի ճակնդեղը նս կարնոր սննդի ա բետաինանտոց պարունակվող դրանում պտղամիս,որն ի շնորհիվ Գույնի ինտենսիվութերանգավորում: ճենում է կարմրամանուշակագույն ազատ թթունեն պարունակվող յունը կախվածէ ներկանյութիքանակից այնքանդրա գույնը մոտենում րից՝ ինչքան բարձրէ ճակնդեղիթթվությունը. է ունեցող ճակնդեղնավելի բարձր է կարմրին:Մուգ գունավորվածություն գնահատվում: են ձնով. գույնով,պտղամսի Սեղանի ճակնդեղիսորտերըտարբերվում

երկրներում: -

աո ոնի -

ն այլն: կառուցվածքով

Ընդհանուրառմամբ ճակն դեղի սռրտերը վերագըզում են 5 սորտատիպերի՝ Եգիպտական տափակ. Եգիպտական կլորավուն, Բորդո. Էբլիպսն. Էրֆուրտյան:

դանդաղում է, իսկ բացասական ջերմաստիճանների պայմաններում(-1..35) դադարում: Բողբոջները ծածկված են հյութալի թեփուկներով. որոնք ծառայում են որպես սկզբնականսնունդսոխի ծլարձակելուդեպքում: Տափակ արմատապտուղներով ճակնդեղի սորտերը սովորաբար վաՅուրահատուկ հոտը ն կծու համը պայմանավորված են եթերայինյուղահաս են, միջակ պանունակությամբ, պտղամսիկարմրամանուշակագույն ղ երի պարունակությամբ. ռրոնց քանակը տատանվումէ 20-100 մգ (100 գ որոշ չափով արտահայտված երանգավորմամբ, սպիտակավուն օղակնեօգտագործելի մասի մեջ) սահմաններում: յով Ապացուցվածէ. որ կծու սորտերիմոտ եթերայինյուղերի ն շաքարների Կլորավունն տափակ-կլորավուն սորտերի արմատապտուղներն պարունակությունը ավելի բարձր է, քան կիսակծու կամ քաղցը սորտերի ավելի ուշ են հասունանում ն ավելի պահունակեն Այս խմբի վառ մոտ: ճերկայացուցիչն է Բորդո-237-ր,որն ունի մուգ կարմիր, առանց երնացող Սոխի եթերային յուղի գլխավոր բաղադրիչը ալլիցինն է: Եթերային յուսպիտակ օղագներիմիջուկ: մոտ 30-3502--ըցնդում է սովորականպայմաններում կոճղեզի ամբողղի Կոնաձն արմատապտուղ ունեցող սորտերը ուշահաս են. բարձը պաջությունը վնասելիս (կտրելիս, մաքրելիս): Այն պարունակում է ալիպրոպիլհունակությամբ, սակայն պարունակումեն մեծ քանակությամբ թաղանթաներկսուլֆիդ. մեթիլ սպիրտ. պրոպիոնային ալդեհիդ, պրոպիլմերկապտանն յութ ն թելավոր,պակաս Պյութալիպտղամիս:Այս խմբից որոշ տարածում է այլն: Ցնդող եթերային յուղերն ունեն ֆիտոնցիդայինհատկություն: Գտել Էրֆուրտյան Բուսաբանականն տնտեսական հատկանիշներովսոխը բաժանվում է տարբեր խմբերի: Ըստ ձնի լինում ենճտափակ, տափակ-կլորավուն,կլորավուն, ձվաձն ն երկարավունկոճղեզներովսորտեր: Դասակարգվում են ճան բ ըստ կշռի. չոր թեփուկների գույնի, հասունացման Առավել տաէ ղասակարգումն ըստ համային հատկությունների՝ կծու. կիսակրածված Այս խմբի բանջարեղենից առավելմեծ նշանակություն ունեն գլուխ սոծու ն քաղցը: Այս դասակարգումըկրում է մասամբ ձնական բնույթ. որովխը ն սխտորը:Աշխարհումհայտնի է սոխի ավելի քան 400 ձն: Այն հայտնի հետն միննույն սորտը տարբեր տեղերումկարող է տարբեր կծվության ասէ վաղ անցյալից: Քեոփսիբուրգի վրա փորագրված արձանագրություննետիճան ունենալ: րից մեկում կառուցողների համարգնված սննդամթերքի Կծու սորտերը ավելի պահունակ են. քան կիսակծու ն քաղցը խմբերի ցուցակում առաջինը ճնշվածէր սոխը: Նույն ցուցակում նշվում է ճան սխտորը:Այն լայն տասորտերը: Դրանցից են Արզամասյանտեղականը,Թեսսոնովյան. Մնտերրածում ն Չինաստաճում: է ունեցել ճան Հին Հունաստանում Ռոստովյան. Տիմիրյազնյան ն այլն: Այս սորտերի կոճղեզների թեյան. Գլուխ սռխըկարող է լինել տարբեր հասակի՝միամյա, որը ստացվում է են՝ 2-3 մմ հաստությամբ: փուկներըմսալի սերմերըցանելուց կամ սածիլներըտնկելուց, երկամյա կամ եռամյա. որը Կիսակծու էլ խիտ կառուցվածք չունեն, սորտերիկոճղեզներըայնքան ստացվում է սերմացուսոխը (մանր սոխուկները՝ մինչն 3 սմ տրամագծով) են կծու սորտերիցպակասեթերային ցուղեր ն չոր նյութ: Զիպարունակում ցանելուց: Տարբեր հասակիգլուխ սոխը տարբերվում է չափերով.հատակի ջում են կծու սորտերինպահունակությամբ: (այն մասի, որտեղիցաճում են ն հյութալի արմատները թեփուկները) Սխտորն ունի երկու ենթատեսակ՝ընձյուղվողն սովորական:Ընձյուղկառուցվածքով, պահունակությամբ: Միննույնտեխնոլոգիականռեժիմներում վող սորտերի մոտ ընձյուղիվերնի մասում կազմավորվումեն մանը սոխուկավելիպահունակէ երկամյակամ եռամյա սոխը: ճեր: Վերջիններսորոշ դեպքերումօգտագործվումեճ որպես սերմ: Սակայն Գլուխ սոխը կազմվածէ խիստ կարճ ցողունից (հատակից).մսալիթեսովորաբար սխտորը բազմացնում են պճեղներով:Ընձյուղավորվող սխտոփուզներից, որոնք ներկայացնում են տերեների ստորին հաստացածմասը, րի պճեղները խոշոր են՝ մեկ գլխում պարունակվում է 5-10 պճեղ: Սովորաարտաքին չոր թեփուկներից, որոնք կազմումեն, այսպես կոչված, շապիկ Ն կան սխտորն ունի ավելի շատ պճեղներ,բայց խոշոր են միմիայն արտակոճղեզի բողբոջներից.որոնբ տեղադրվածեն կոնի վրա: Կոճղեզաբողբոջքին շերտի պճեղները,ներսում դրանք մանը են: Մխտորը տնկում են աշնաները լինում են երկու տիպի՝ ն վեգետատիվ գեներատիվ: նը կամ գարնանը: Եթե աշնանացան սխտորըցանվի գարճանը,այն սովոԱռաջիններից զարգանում են նոր կոճղեզներ, իսկ գեներատիվներից` ծաղկի րաբար կազմավորումէ մեկ խոշռր պճեղ: Առավել պահունակ է գարնանացողունը: Հեայգոտի շրջանում այդ բողբոջներըշարունակում են զարգանալ, այղ ցան պրոսխտորի միջին չափերի, խիտ, չոր, առանց վնասվածքներիկոճղեզ ցեսը սովորաբար ավարտվումէ գարնանը, երբ սկսվում է կազմավորող սխտորը: ծլարձակումը: Սակայն ցածը ջերմաստիճանային պայմաններում(0-1Շ5) այն զգալիորեն Սխտորը բարդ կոճղեզ է: Այն կազմված է մի շարք պճեղներից,որոնք

մորտը:

5.2.3. Կոճղեզավո» անջաթեղելն

'

ժամկետի:

լ

նստած

են

տափակ, կարճ ցողունի՝ հատակիվրա: Առանձին պճե թեփուկանմանպատյանով,իսկ րապես` սպիտակ չոր թեփուկներով: Ամեն մի պճեղ ունի փոքրիկ ցողուն տերնների ն արմատներիսաղմեր, որոնք ծածկված են մսալի

որի կոճդելը

պատված

են խիտ, չոր

Սխտորը պատկանում

է մեծ

կեղնով:

քանակությամբսպիտակուցպարունակող

բանջարեղենների շարքին` մինչն 6.50: Այն պարունակումէ

ճան օսլա,

թաղանթանյութ.վիտամին Շ(մինչն 10մգ42):Սխտորի ֆիտոնցիդային կությունըբացատրվում Է դրանում եթերայինյուղերի ոպարունակությամբ, րոնց գլխավոր բաղադրիչ մասը ալլիինն է: Սխտորը տրոտելիս քայքայվում է՝ առաջաց մելովալլիցին, ամոնիակն պիրոխաղողաթթու: Ալլիցինն ունի բակտերիցիդ հատկություն ն դրանէ կութ) դրանով պայմանավորված ս խտորի հոտը:

5.2.4.

Կաղամբըմտնում

է

Կաղամը

տերնային բանջարեղենի մեծ

միհրիուտ բանջարեղենի Ւ) մենի մասամբկանաչ գունավորվածություն տեղի

ծաղկակաղամբից): Տերնային նեն մեծ

հատալլիինը

ն

դրանցում

խմ

է ունենում

ֆոտոսինթեզ (թրթնջուկ.սամիթ, հազար (սալաթ),սպանախ ն այլն. իսկ մի այլ մոտ խմբի ֆոտոսինթեզի պրոցեսինկարող են մասնակցելմիմիայն մակերեսային տերննճերը. իսկ խորքում ընկածներնունեն

այլ

կառուցվածքն

բույսի կյանքում այլ դեր են խաղում: Օրիճակ, սպիտակգլուխ կաղամբի տերններիդերը արտաքին անբարենպաստ պայմաններիցաճման կոճի՝ բողբոջի պաշտպանություննէ: Բացի դրանից.

այդ

հյութալիտերններըպահեստային նյութերի շտեմարան են, որոնք օգտագործվում են բույսի աճը սկսվելու պահից: Տերններնարտաքինիցպատված են կուտիկուլայինշերտով (մոմաշերտով), որին հետնում է բավականխիտ բջիջների շարքը՝ էպիորը մի կռղմից պաշտպանում է տերնի միջուկը մեխանիկական մյուս կողմից կարնորդեր է կատարում գազափոխանմակ-

դարան.

ազդ ԱՑ:

Այս խմբի ամենակարնոր է սպիտակագլուխ ճերկայացուցիչներից կաԱյն է գտնում տնտեսության մեջ թարմ վիճաթթու դնելու, բոնվա ծքի մարին (մարինադի), չորացման. տարբեր կիսապատ-

մաը

եծԳԳաագործում

համար: հասակների Կաղամբը ,

իր կառուցվածքով կարողէ լինել խիտ ն նոսը, թույլ փա Բարձր է գնահատվումխիտ, ակոսավոր տերններովկաղամբը,որի կաղամբակոթը քիչ տոկոս է կազմում: Կաղամբակոթի ծայրին ն տերնանութերում տեղավորվածեն բողբոջները: Մանրէաբանականփչացումիցհետո, սառնարանայինպահպանման տեխնոլոգիայում մեծ վտանգէ ներկայացնում այդ բողբոջների արթնացումը: Կաղամբագլխի որակի գնահատականները բազմազան են` ըոտ գլխի ված:

հրա կառուցվածը -

չափերի (մանը՝ լայնակի տրամագիծը 10-18 սմ, միջին` 20-25 սմ. խոշոր՝ 25 սմ-ից մեծ). ըստ զանգվածի, ըստ կաղամբակոթիերկարության, ըստ գլխի ն երկարության, ձնի. ըստ տերնակոթերի կառուցվածքի տերններիգույնին այլն: Ըստ հասունացման համար պահանջվող ժամանակաշրջանիկաղամբր բաժանվում է՝ վաղահաս, միջին վաղահաս, միջահաս, միջին ուշահաս ն ուշահաս սորտերի: Առավել պահունակ են ուշահաս սորտերի կաղամբագլուխճերը: Դրանք ունեն խիտ կառուցվածք: Այս խմբի որոշ սորտեր սովորական բանջարապահեստմերումպահպանվումեմ մինչն ապրիլ-մայիս ամիսները, իսկ սառնարաճնմերում` մինչն հունիս-հուլիս: Ամենամեծ տարածում են գտել Զիմովկա 1474 ն Ամագեր 611 սորտերը: Արժեքավոր սորտեր են նան Բիրյուչեկուտսկայա 138, Բելոսնեժկա. Յուժանկա 31 ն այլ սորտերը: Մինչն այժմ սննդամթերքներիսառնարանային պահպանմանտեխնոլոգիայում ամենադժվարին օբյեկտներից մեկը մնում է կաղամբի պահպանման հարցը: Կիրառվող սխալ ռեժիմներիդեպքում կարող է տեղի ունենալ ծածկութային տերնների չորացում, բռրբոսնում, քայքայում, որի հետնանքով առաջանում է ծայրաստիճան տհաճ հոտ, որը մասամբ ծծումբ պարունակող միացությունների քայքայման պատճառով ծծմբաջրածնի առաջացման հետնանք է: Կաղամբը պարունակում է մի շարք վիտամինճեր,հանքային տարրեր, օրգանականթթուներ: Կառուցվածքով սպիտակագլուխ կաղամբից չի տարբերվում կարմրագլուխ կաղամբը: Տարբերությունը կայանում է միմիայն տերնճերի անտոցիանային գունավորվածությանմեջ. որը կարող է տատանվել բաց մաԱուշակագույնիցմինչն մուգ կարմիր երանգները: Կարմրագլուխ կաղամբի պահունակությունըբարձը է: Կաղամբի այլ ձներից են՝ Մավոյան. Բրյուսելյան, ծաղկակաղամբը ն կոլրաբին: Սավոյան կաղամբն ունի կնճռոտվածկանաչավուն տերններ, որոնք կազմում են փխրուն գլուխ: Բրուսելյան կաղամբն ունի երկարավուն ցողուն, որի տերնանութերում տեղավորված են մանը՝ 2-3 սմ տրամագծով կաղամբագլխիկներ:Ընդ որում. ցողունի ներքնի մասում այդ գլխիկներն ավելի խիտ են ն պինդ: Կոլրաբի կաղամբիօգտագործելիմասը հաստացած ցողունն է: Այն ձնով հիշեցնում է շաղգամ. իսկ համով՝ սպիտակկաղամբի կաղամբակոթ: Առանձնակիտեղ է գրավում կաղամբազգիներիմեջ ծաղկակաղամբը, որը Հայաստանում մեծ տարածում է գտնում վերջին տասնամյակում:Այն իրենից ներկայացնում է չբացված ծաղկաբույլ: Կազմված է կարճ, մսալի ընճձյուղներից.որոնք կազմում են կլորավունգլուխ՝ շրջապատված տերններով: Ծաղկակաղամբիմեծ տեսակարար մակերեսը պատճառ է հանդիսաճում դրա անբավարար պահունակության,սակայն այն հարմար է պահպաճել խորը սառեցրած վիճակում, երբ արտաքին տեսքով ն քիմիական կազմով այն համարյա չի տարբերվումթարմից:

6. ՀԱՍՈՒՆԱՑՄԱՆ

ԵՎ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

թ.օ

ՈՐՈՇ

պահպանմանեն դրվում որպես իրենց կենսականպրոցեսներըպահպանած օբյեկտներն որպես այդպիսիքպետք է հանվեն ն ներսառնարանից կայացվեն իրացման: Իհարկե, այս դրույթը չի վերաբերումխորը սառեցրած

պտուղբանջարեղենին, որոնք

`

դեռնս մնում են ակտիվ: Կիրառված սխալտեխնոլոգիայի կամ ա յ պատճառներով,եթե խախտվումէ կենսագործունեությունը, ապա պտուղբանջարեղենը մեծ մասամբկամ լրիվ է: Այդ արժեքազրկվում

Բ

պատճառովբոլոր տեխնոլոգիական ռեժիմները պետք է ունենան մեկ ուղղվածություն՝ ելնելով պահպանման նպատակներից, ընտրելայնպիսի ռեժիմ. երբ իրացման ներկայացնելիս ունենա պտուղբանջարեղենը ամենաբարձր սպառողական հատկություններ, այսինքն.

դենը պետք է համապատասխանի գործող ստանդարտների պահանջներին: Քանի որ պտղի ն բանջարեղենի սպառողականհատկությունները ձեն նավորվում մայր բույսի վրա ն. այդ պրոցեսըայս կամ այն չափով շարունակվում է պահպանման ընթացքում, քննարկենքդրանք մեկ ընդհանուր պրոցեսիսահմաններում: Հարկավոր նշել, որ պտուղբանջարեղենի երկաբուն պահպանման կենսաքիմիաննույնքան բարդ է. որքան ցանկացած կենդանի

է

ն դրա օրգանիզմիկենսաքիմիան. փակատար

քննարկումըոչ կը իր վրա չի վերցնի: Այդ պատճառով կքննարկենք այնքանով,ռրքանով մե-

դրանքառնչվումեն երկարատե պահպանման հետ: տեխնոլոգիական հարցերի

6.1.

ընթացքում Տեղի ունեցող Հոոկաացման կենսաքիմիական ոլբոցեսնեւր

Տարբերբուսական օրգանիզմներում հասունացմանպրոցեսներնունեն

տարբեր արագություն, սակայն ընդհանուր առմամբ դրանք ունեն հանուր գծեր: Եթե նայելուլինենք պտղի զարգացման,

ընդկշռի փոփոխմանկորին, ապա պայմանականորեն այն կարելիէ բաժանել3 մասի՝ զարգացնում մինչն հասունանալը,հասունացման շրջան ն գերհասունացում, որին հետնում է մահը 8::

(նկ

շատ

ն

Օ ամանակը:

ք

-

- կշիռը, տրամագիծը, '

Հասկամալի է.

արտաքին տեսքով.գունավորվածությամբ, հա-

մային արժանիքներով, հատկանշական հոտով,քիմիականկազմովհամա. պատասխանիսպառողի կողմից ներկայացվող պահանջներին:Այդ պահանջները մեջ մասամբ արտահայտված են լինում հատուկ մշակված ստանդարտներում` հետնապեսիրացման ներկայացվող պտուղբանջարե-

.

ափերի կշոի փուիովտումը ճինչն պաղագոյացումից Նկ.ոաղի գերհասունացում հասունացում

արգազում

ի

:

/`

"`

գերհասումնացում

ն մառ

«

-

սաղմնավորումիցմինչն մահ ընկած

նկ.8-ում` զարգացման,հասունացման ն գերհասունացման միջն դրված սահմաններըարհեստականեն՝ գործնականում շատ դժվար է գտնել այն օրը. երբեմն նույնիսկ շաբաթը, երբ պտուղը կամ բանջարեղենը զարգացմանփուլից անցնում է հասունացմանփուլին, կամ հասուճացումից`գերհասունացման:Այդ դժվարությունըառաջանում է նրաից. որ հասունացմանփուլի հասկացողությունըկրում է սուբյեկտիվբնույթ. որը կախված է գնահատող մասնագետի փորձից ն տարբեր հատկությունների ընկալման առանձնահատկություններից: Համենայն դեպս, ներկայումս գոյություն ունեն մի շարք, հասունացումը գնահատելու օբյեկտիվ սարքավորումներ, որոնք կքննարկվենառանձին: Կան բազմաթիվ վկայություններ այն մասին, որ ճիշտ ժամանակին բերքահավաք չկազմակերպելուպատճառով մի կողմից տեղի է ունենում քառակական կորուստ. ռրը կարող է հասնել մինչն 2592-ի, մյուս կողմից պտղի դիմադրողականությունը՝ իմունիտետըլրիվ չի կազմակերպվում.որի հետնանքով վաղաժամկետ հավաքված պտուղները ենթակա են տարբեր հիվանդությունների,ն մանրէաբամական փչացման ն. վերջապես,ցածր են մյուս ' սննդարարնայլ արժանիքները: զարգացման սկզբնականփուլում կարնոր է սաղմի կամ սերմերի առկայությունը: Եթե ինչ-որ մի պատճառով սերմերիզարգացումը որ

`

Պտուղների

ԳամԳինն ատեց ից: ականները աննե, ներ երըխամավ 1 Հետագայում նի, որ կինիննե

դադարում է, ապա պտղապատյանի է դադարում է, ն պտուղը թ

աու

ազոան ի ր են տալիս հետնություն են անում, որ ա ա պտղապատյանիաճի համար: զվեց, անշանՀեների կրողներն են առւքսինները. գիբերելինները. ցիտո տաքրքիրն այն է. որ համաձայն գիտականշրջանառության մեջ եղած :

կարծիքներիցմեկի, այս երեք վերոհիշյալ նյութերը պատասխանատու են ճան հյութալի մասի աճի դադարեցմանն գերհասունացմամգործում: Այն պատկերվումէ հետնյալ կերպ: Նշված նյութերից որնէ մեկի ազդանշանով դադարում է ինֆորմացիոնռիբոնուկլեինաթթվի առաջացումը. որ պատասխանատու է պտղապատյանի զարգացմանհամար: Մեկ այլ ազդանշան հաճգեցնում է այճպիսի մեխանիզմիառաջացմանը, երբ ակտիվանում են քայքայող ֆերմենտները, որոնք հանգեցնում են պտղի օգտագործելի մասի քայքայմանը: Դա. իհարկե. չի նշանակում,որ քայքայվում եճ ճան սերմերը՝ վերջիններիս ոչ մի բան չի պատահում, բացի նրանից. որ կորցնում են սկզբնականսննդանյութը: Խնձորենու բերքի որակական հատկանիշներըքննարկելիս մենք բերեցինք խնձորի պտղի քիմիականկազմիորոշ ցուցանիշներիփոփոխությունճերը բերքահավաքայինհասունացմանժամանակաշրջանում,որից պարզվեց. որ որոշ նյութեր քանակապես ավելանում են, մյուսները` նվազում: Բայց բոլոր դեպքերում պտղամսի պնդությունը ճվազում է հասուճացմանը զուգահեռ: Շատ գիտնականներայս երնույթը բացատրումեն պեկտինային նյութերի, առանձնապես ջրում չլուծվող պեկտինային նյութերի` պրոտոպեկտինի, քայքայմամբ, որը կատարում է բջիջներն իրար միացնող (սոսնձող) դեր: Վաղուց ի վեր պտղաբուծությանն բանջարաբուծությանասպարեզում հայտնի փասա է, ռր պտուղբանջարեղենիորակական հատկանիշներըձ4նավորվում են մայրական բույսի վրա գտճվելու ընթացքում: Այդ շրջանում գլխավորապես տեղի է ունենում օրգանական նյութերի կուտակում: Ընդ որում, տարբեր նյութերի կուտակումըտեղի է ունենում անհավասարաչափ: Օրինակ, խնձորի պտուղները ծառի վրա հասունանալիս տեղի է ունենում օսլայի կուտակում: Այդ նյութի քանակությունը մեկ պտղի մեջ գրամներով արտահայտվածավելանում է, բայց եթե հաշվարկենքտոկոսներով ապա կպակասի:Այդպիսի մի օրինակ է բերում Լ.Վ.Մետլիցկին(1970): Եթե առաջիճ քանակականորոշման Ժամանակ պտղի կշիոն էր 79.4գ. երկրորդդեպքում` 137.1գ, իսկ օսլայի քանակությունը գրամներով` 1.91 ն 2.69գ, ապա տոկոսներով՝2.41 ն 1.9622: Պարզ երնում է, որ բացարձակքանակության ավելացումը տեղի է ունեցել պտղի խոշորացմանհետնանքով, չնայած այն բանին, որ տոկոսային հարաբերությամբայդ նյութի քանակը պակասել էր: Այդ պտուղներիհետագապահպանմանընթացքումտեղի է ունենում օսլայի ինչպես բացարձակ,այնպես էլ հարաբերականնվազում,մինչն օսլայի Լրիվ շաքարի վերածվելը: Թաղանթանյութի ընդհանուր քանակությունը պտուղների հասունացմաճ ըճթացքումավելանումէ, չճայած ճրա տոկոսային նվազմանը:Հասունացմանըզուգահեռտեղիեն ունենում կուտիկուլային շերտ կազմող նյութեըրիքանակական ավելացում ն դրա կազմի զգալի փոփոխություններ: Կաճաչ գունավորումունեցող պտուղներումտեղի է ունենում քլորոֆիլի քայքա-

ն կարոտինի հայտածում: Այսպես, մեր հետազոտությունները ցույց տվեցին,որ խակ դեղձի ն ծիրանիպտուղներումվաղ շրջանում պարունակկարոտինոիդներ, որոնք վում են զգալիքանակությամբդեղնանարնջագույն Հասակայն քողարկվածեն մուգ կանաչ գունավորումունեցող քլորոֆիլով: հասէ է Վրա բացվում: ավելի գույնը սունացմանընթացքում պտուղների հասնում է նճվազանում այնպիսի մի պահ, երբ քլորոֆիլի քանակությունը քանաէ ձնով. իսկ կարոտինոիդների հետքերի հայտնաբերվում գույնի՝ այն ժամանակություն համարյա չի հայտնաբերվում: Այս շատ կարճ տնող կազմավորկաշրջանին, որն անցումային է, հետեում է կարոտինոիդների լրիվ հապտուղների մինչն ման զգալի արագացմանժամանակաշրջանը, հասորտեր, որոնք է որոշ որ դեղձի փաստը, սուճացումը: Հետաքրքիր այն խ ակ կարոտինոիդներ, չեն պարունակում համարյա ժամանակ սունճացման է նան են ուղեկցվում Հասունացումը նյութով: այդ հարուստ ավելի վիճակում թթուների քանակականնվազեցումով:Ընդ որում, թթուների քանակական նվազումը ոչ միայն դրանց՝ շնչառության ընթացքումծախսվելու հետնանք է, այլ նան դրանցից կարբօքսիլային խմբի ֆերմենտատիվ անջատման ն հետնանք: Այս դեպքումպտղամսումավելանումէ քացախայինալդեհիդի ավելի կուտաչափից Այս վերջինների էթիլային սպիրտի քաճակությունը: առակումը հանգեցնում է մի շարք ֆունկցիոնալխանգարվածությունների ջացմանը: Հասունացմանընթացքումտեղի է ունենում էթիլենիքանակականավելացում, որը համարվում է հասունացման ճերքին գործոններիցմեկը: Եթե այն կուտակվումէ շեմային քանակությունիցավելի, ապա հասունացման պրոցեսներիխթանումէ տեղի ունենում: կամ կենսունակութզարգացման Հայտնի է. որ պտուղբանջարեղենի է աղբյուր է հանդիԴրա էներգիա: յան պահպանմանհամար ւԼսնհրաժեշտ սանում 7նչառությունը:Այդ պրոցեսում ներգրավվումեն շաքարները. թթուազոտայինն այլ ճյութեր: Շնչառությունը՝ դա վերը ճերը, դաբաղանյութերը, է թթվածնիմիջոցով, երբ բարդ միացությունօքսիդացումն նշված նյութերի են` ավելի պարզ նյութեր ն էներգիա: առաջացնելով ճերը քայքայվում տրոհումը հետնյալ Շնչառությանպարզագույնօրինակ է խաղողաշաքարի

յում

բանաձնով՝

Է 68.Օ Լ91:1197Է 6Օշ-»6ԸՇՕ.չ

Է

2822 նՋ

Շնչառությանայս գումարայինռեակցիան,երբ միաշաքարխաղողատալիս է վերջնականնյութեր՝ ածխաթթու գազ, ջուր շաքարը օքսիդանալով

էներգիա, բույսերի կենսաքիմիայումհայտնի է տարբեր անվանումների դիխոտոմիկքայքայում (հունական «դիխա»` երկու տակ՝ խաղողաշաքարի մաս ն «տոմե»՝ հատել բառերից),գլիկոլիտիկքայքայում. կամ Էմբդեն-Մայերհոֆ-Պառնասիուղի: Այս ուղին. անցնելով մի շարք ֆերմենտատիվ ռեակցիաներիմիջանկյալ փուլեր, հանգեցնումէ սկզբում պիրոխաղողաթթ(երեք ատոմ ածխաՎերջինս,լինելով տրիկարբոնաթթու վի առաջացմանը: ն

ծին պարունակող թթու) հետագայում ներգրավվումէ կամ խմորման մեջ՝ եթե միջավայրումթթվածին չկա, կամ շնչառությանհետագա գործողության մեջ՝ եթե թթվածինըառկա է անհրաժեշտքանակությամբ: Այս դեպքում պիրոխաղողաթթունշարունակում է տրռհումըԿրեբսիցիկլ (կամ տրիկարբոճային թթուների ցիկլ) կոչվող ֆերմենտատիվռեակցիաներիշարքում, որի արդյունք է հանդիսանումածխաթթու գազի ն ջրի ստացումը: Այս շնչառական պրոցեսի արգասիքները՝ ջուրը ն ածխաթթու գազը. հեռացվում ենճ պտղակեղնիվրա գտճվողհերձանցքերիմիջոցով(նկ.9): '

Աորային Գոդիոնը կուտիկուլային

շերտ

Նորմալ շնչառության դեպքում, եթե այն նույնիսկ ընթանում է դանդաղեցված արագությամբ. պետք է. որ շնչառական գործակիցը՝ արտադրված ածխաթթու գազի հարաբերությունը կլանված թթվածնի քանակությանը, մոտ լինի 1-ին, այսինքն ինչքան թթվածին կլանվի, այնքան էլ ածխաթթու գազ արտադրվի: Այս տեսակի շնչառությունը տեղի է ունենում թթվածնի առկայության պայմանճերում: Եթե շնչառությունը ընթանում է թթվածնի բացակայության պայմաններումկամ թթվածնի այնպիսի փոքր խտության դեպքում.երբ պտղի ֆերմենտատիվհամակարգն ի վիճակի չէ այն օգտագործելու, շնչառությունը ընթանում է, այսպես կոչված. ինտրամոլեկուլյար ուդիով: Այս դեսյքում արտադրված ածխաթթու գազի քանակությունը գգալիորեն գերազանցումէ ծախսված թթվածնիքանակությանը: Բացի դրաճից բջիջներում կարող է կուտակվել քացախային ալղեհիդ ն էթիլային սպիրտ. դրոնց որոշակի քանակությունը վտանգավոր է ֆիզիոլոգիական հիվանդություններ առաջացնելուտեսակետից: Շնչառության ընթացքը պտուղների սառնարանային պահպանման ժամանակսխեմատիկձնով կարելիէ ներկայացնելհետնյալ կերպ (ճկ.1 1):

հերձան բճանցք

էպիդերմիս

հիպոդերմա

Նկ. 9. Պտղամսին կեղնիկառուցվածքը

`

Շնչառական սխեմատիկ պրոցեսը կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով (ճկ.10):

Նկ. Շաքարն այլ

/

է

Էն

Ֆրգանական

Աթո

Վ ,

ճրգ. թ տարբեր

ԳԲ

նյութեր -՞

Տրի գոլորշիներ

,՝րտ

Չ-Ֆջ Խա չարաաե Աթ

ը.

Չնչառության

հերծանցը

Նկ.

10.

Ը

ջերմություն ածխաբթուգազ

Շնչառության պրոցեսիսխեմատիկպատկերը

11.

|

Խ

|

Հ-

|

ջրի գոլորշիներ

չ։

ն

ը

Հ

ՊՂ

Շնչառությանինտենսիվությունըպտուղների հասունացմանընթացքում:

բջիջների բաժանում (20-50 օր), 11 բջիջներիձգման, երկարացման շրջա 6 (60-/20 օր), հասունացում. բերք ցում. 17 բերքահավաքային ր), 1 Մ սպառոկլիմակտերիկս(10-200 օր` կասված ջերմաստիճանից), ղական հասունացում, Ե1- գերհասումացմանշրջան: /

-

-

քայ,

-

-

Ինչպես երնում է նկ. 11-ից. պտուդճերիզարգացմանն հասունացման ընթացքումշնչառությանինտենսիվությանաճկում է տեղի ունենում: Լրիվ հասունացած պտուղներիկյանքում, լինի դա մայր բույսի վրա. թե պահեստում, վրա է հասնում այնպիսիմի պահ, երբ շնչառության ինտենսիվությունը կտրուկ բարձրանում է, հասնում առավելագույնին կրկին նվազում`ար79

դեն գերհասունացած պտուղներում: Այն շրջանը, երբ շնչառությունը կտրուկ բարձրանումէ, կրում է կլիմակտերիկանվանումը: Նախկինում այն

կարծիքը կար, որ կլիմակտերիկայինեն այն պտուղները,որոնք ընդունակ են հետբերքահավաքային հասունացման, այսինքն խնձորը, տանձը, սերկնիլը ն այլն: Այժմ պարզված է, որ համարյաբոլոր պտուղճերնէլ ունեն կլիմակտերիկայինշրջան, որը, սակայն. պտուղների մի խմբի մոտ ի հայտ է գալիս պահպանման ընթացքում, մյուսների մոտ՝ մայը բույսի վրա, ընդ որում. որոշ պտուղների մոտ այդ շրջանի տնողությունըկարող է կազմել մի քանի շաբաթ, իսկ մյուսների մոտ` օրեր: Շնչառության բարձրացում է նկատվում նան տարբեր տիպի վնասվածքներ ունեցող պտուղներում: Շնչառության ընթացքի նույն ձնին են համապատասխանումճան գեներատիվ բանջարեղենը՝դդումը. ձմերուկը,սեխը: "Վեգետատիվբանջարեղենիշնչառության կտրուկ վերելք է նկատվում պահպանման վերջում, որը հանգստի շրջանից դուրս գալ է նշանակում: Սկսվում են վեգետատիվօրգաններիաճի պրոցեսները: Ցածր դրական (ճպաստավոր) ջերմաստիճաններընպաստում են շնչառության կլիմակտերիկայինվերելքի ուշ վրա հասնելուն ն այդ ժամանակաշրջանի երկարացմանը:Կարգավորվողգազային միջավայրի ճիշտ ընտրությամբ հնարավոր է հասնել նրան, որ սառնարանայինպայմաններում կլիմակտերիկսընդհանրապեսվրա չհասնի նույնիսկ որոշ պտուղներ մեկ տարի պահպանելիս:

6.2.

Բանջառեղենի հանգստիՇճջանը

Հայտնի է. որ նոր հավաքված բանջարեղենիորոշ տեսակներ.նույն թվում կարտոֆիլը, նույնիսկ եթե ամենաբարենպաստպայմաններ ստեղծվեն. չեն սկսի ծլել որոշ ժամանակաշրջանում:Դա բացատրվում է նրանով. որ գենետիկական ապարատում դեռնս լրիվ չի վերաձնակերպվել աճը սկսելու մեխանիզմը:Այդ ժամանակաշրջանը կրում է հանգստիշրջան անվանումը:Այդպիսի շրջան գոյություն ունի ճան կոճղեզավորների,սերմերի, բողբոջների մոտ: Ենթադրվում է, որ նոր կազմավորվածպալարները,կամ այլ հանգստի շրջան ունեցող օրգանները, եթե անմիջապես սկսեին նորից տալ վեգետացիա,ապա աճող նուրբ օրգաններըանբարենպաստ ցուրտ եղաճակինկվճասվեինկամ լրիվ կոչնչանային,իսկ պալարները.կոճղեզները նայլն ավելի դիմացկունեն անբարենպաստպայմաններին: Երբ հանգստիշրջանը, որը տարբեր տեսակներիկամ նույն տեսակի տարբերօրգաններում,տարբեր է, վերջանումէ, այն ժամանակշատ դժվար է կասեցնել հանգստի շրջանից դուրս եկած օրգանիզմների ծլարձակումն ու աճը: Այս ժամկետիտնողության վրա ազդում են տարբեր գործոններ: Օրինակ. ցուրտ ն անձրնային ամառվա պայմաններումաճեցված կարտոֆիլն

ունի ավելի երկարատն հանգստի շրջան, քան տաք ն չորային ամառվա պայմաններում աճեցրած նույն խմբաքանակի պալարներից ստացված բերքը: Կարճ օրվա պայմաններում աճեցված բերքն ունի ավելի կարճ հանգստի շրջան: Ավելի երկար հանգստիշրջան ունեն պալարները.որոնք հավաքված են լրիվ չհասունացածվիճակում: Միննույն սորտի մանը պալարները ավելի երկար հանգստի շրջան ունեն: Բանջարեղենի երկարատն պահպանման տեխնոլոգիայում տարբերում են բնական ն արհեստական հանգստի շրջաճներ: Բնական շրջանն այն է. որ ընկած է բերքահավաքիցմինչն ծլարձակումըսովորական չկարգավորվող ջերմաստիճանային պայմաններում պահպանելիս: Արհեստա-

կան հանգստի շրջանը՝ բնականին հետնող այն ժամանակաշրջաննէ, որի ընթացքում հնարավորությունէ ընձեռվում երկարացնել այն տեխնոլոգիական այս կամ այն միջոցառումըկիրառելու շնորհիվ: Արհեստականհանգստի շրջան ստեղծելու գործոններից են ցածը դրական ջերմաստիճանները. (արգելիչ նյութերի) կիրառումը.իոնացված ճառատարբեր իճնհիբիտորների ն գայթներովմշակումը այլն:

7. ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՎՐԱ

ԱԶՂՈՂ

ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Վերնում արդեն ասվեց. որ պտղի կամ բանջարեղենիորակը կազմավորվում է մայր բույսի վրա զարգանալու. խոշռրանալու ն հասունանալու ընթացքում: Այն պահից, երք պտուղը հեռացվում է մայր բույսից, այսինքն բերքահավաքիպահից, սկսվում է ռրակի անկում: Այս փաստինկարող են հակաճառումներ. լինելչ̀է որ ձմեռային որոշ սորտերի պտուղներսպառողական հասունացմանեն հասնում միմիայնինչ-որ ժամանակ պահպանելուց հետո: Եվ կլիճեն իրավացի, քաճի որ այս մասնավոր դեպքում բարդ կենսաբանականպրոցեսների հետնանքով պտղամիսը փափկում է, դառճում հյութալի. ձեռք բերում դուրեկան հատկանշական բուրմունք.գույն, հան բնորոմային արժանիքներ այլն: Այս բոլոր դրականփոփոխությունները շում են պտղի ապրանքայինորակը: Իսկ որակ հասկացողություննավելի է ն ընդգրկում է ոչ միայն վերը նշված հատկանիշներն,այլ ճան ընդհանուր սննդարար արժեքը ն դրանում պարունակվող կենսաբանորեն ակպտղի տիվ նյութերի քանակությունը: Եվ քանի որ սննդարար արժեքը պտղումկուտակված օրգանական նյութերն են. որոնք մինչ բերքահավաքայինժամաէին մայր բույսի կողմից. իսկ բերքահավաճակաշրջանը մատակարարվում քից հետո միմիայն ծախսվում են. ապա միւսնշանակկարելի է խոսել որակի (ոչ թե ապրանքայինռրակի) անկմանմասին: Որակ հասկացողությանմեջ է մտնում ճան պտուղբանջարեղենիպառունակությունը: Այս հասկացողությունըկոնկրետչէ ն չի կարող լինել այն81

պես` ինչպես պտուղբանջարեղեն

պահպանողների նպատակները չեն

կա-

Ապահ ամաստանում ԼԱյնայնօր արունակու սկզբից թարմ է, հետո պատիճ ոա կնճռոտվում չիվա. կվում: չամիչ: Այս վիճակում այն կարել լի է պահպանել(հասկանալի է՝ բարենմ մար պայմաններում) ավելի: Հարցէ ծագում՝ ինչքան է «կախանի»խաղողի, նակի քանի գոյություն չունի անջըպատումակությունը, պահ :

վաղուցի վեր պահպանելեն Կոչված. «կախանի»խաղող: առաբար կորցնում է ջուրը ն թառամում, բոաննկերով, վերջ ի վերջո դառնում է

ն եթե

պաստ

Կ

ողը

որ

ն զոնայն կող չիանցնի ոզետ

թարմե ն որսի թառամածի,թառամածին չորացածի միջն: Մյուս կողմից նույն սդրտի խաղողը,եթե դրվի սառնարանային պահպանման, այն թառաք թե շուտ կվարակվի 2 Սինչն մանրէաբանական հիթառամելը:ողկուզակոթից կն ը կկորցնեննս որոշ չափով ջուր, այսինքն կշռիմի խաղողը1-2 տարի պահելը շատ :

թափվելը, փչանա ոչանա: խարոկ մաս "Ա աո "ր ա է Հեն սառնարանում արո դժվա կարելի սխալ եզրակացության գալ, առա ր ւմպակաս պահունակ խադողը քան նկուղայինպայմաններում պահպանելիս: տնաբար,

որ

է

ո'մ

է,

տիվ թթվությունն (քէԼ) ունի կարնոր նշանակությունառողջ պահունակ բերք ստանալու գործում: Այսպիսի մի հետաքրքիրհետազոտություն է կատարվել Փվան Լյունի (1984) կողմից: Միատարը կազմ ունեցող հողային խառճուրդում աճեցվել է խնձորենին:Այդ խառնուրդին ճա ավելացրել է ռրոշակի քանակությամբ կալցիումի կարբոնատ,մյուս դեպքում` կալցիումի կարբոնատ կալցիումի սուլֆատի հետ. երկաթ, մանգան, բոր: Արդյունքում պարզվեց. որ հողի ակտիվ թթվությունըմինչն 7.4 հասցնելը կիր ավելացնելու միջոցով չի ազդել պտուղներիպահունակության վրա: Իսկ եթե այդ միջոցառումը ուղեկցվում է երկաթի, մանգանի ն բորի ավելացմամբ, պահունակությունը զգալիռրեն բարելավվում է: Հողի ակտիվ թթվության ազդեպտուղների պահունակության վրա ընդգծել են նան հարավաֆրիկյան գիտնականները: Պարզվել է. ռր միննճույնկլիմայականպայմաններում,եթե բերքը աճեցված է այն հռղակտորի վրա. որտեղ մանրաքարերըդուրս են գալիս մակերես, բերքը 4 անգամ ավելի է վնասվում դառը փոսորակությամբ,քան այն հողակտորներիցստացված բերքը. որտեղ մանրաքարայինշերտը խորն է ինկած: ' Բերքի պահունակությանվրա. որոշ տվյալներով, ազդում է հողի պահպանման համակարգը: Օրինակ, Ի.Շերեմետի (1973) տվյալներով. միջշարային տարածությունում խոտացանք կատարված տարբերակի խնձորի պտուղներն ավելի պահունակ են. քան սն ցելի տարբերակում:Մեր հետաոտություններն ութ 131 այդ ուղղությամբ Աշտարակիշրջանում Կարբի ն Օհանավան գյուղերի ինտենսիվ այգիների բերքի պահունակությունըուսումնասիրելիս վերարտադրվող հավաստիտվյալներչտվեցին: ՀայաստանիպայմաններումՌ.Սարգարյանը (1981) ուսումնասիրել է ծովի մակերեսից տարբեր բարձրությանվրա աճեցվող խնձորենու 3 սորտերիբերքի պահուճակությունը: Արդյունքում ստացվել է, որ ծովի մակերեսից ինչքան բարձր են գտնվում այգիներն,այնքան բարձր է դրանց պահունակությունը: Հողի նկատմամբբանջարեղենիորոշ տեսակներիներկայացրածպահանջը ուղիղ հակառակն է: Մեխաճիկականկազմվածքովթեթն ավազային կամ ավազակավային հողերում, ռրոնք ունեն բավարար քանակությամբ սնուցող նյութեր ն ջրատպահովվածություն,ձնավորվում է կարտոֆիլի բարձը բերք, որը բացի խոհանոցայինբարձր հատկություններից,օժտված է նան բարձը պահունակությամբ:Եթե հողը ծանը կավային է, ավում են սռրտին ոչ բնորոշ ձնի մանը պալարներ.որոնցկեղնը լրիվչ վորվել. հետնաբար հեշտությամբ վնասվումէ պահպանման ընթացքում: Բացի դրանից. այդպիսի կարտոֆիլը եփելու ժամանակփխրունկոնսիստենցիա չի ստանում: Եթե ծանը մեխանիկականկազմ ունեցողհողերում աճեցնելիսվեգետացիայիշրջանը լինում է անձրնային. ապա թթվածնիոչ բավարար քանակության պատճառով պալարներում սկսում են գերիշխել

ությունը

համարպտուղբանջարեղենի Ան իւ ԱՑտան գաղուարհեստականորեն երկարատն ընդունված է պահունակություն տերմինի տերմինի գովի հասկանալայն ժամանակահատվածը. տակ գումարային կորուստները՝ կշռի բնականկորուստը փչացումըկհաս'

ե րբ

մ

որու

հոն

ն

նեն

1094-ի:Այդ ընթացքում ֆիզիոլոգիական հիվանդություններով վարակված մթերքիքանակըչպետք է անցնի576-ից:Խաղողիմասին վերըբերված իսկ սառնարանային պահպանման ժամանակ՝ 3-4 ամիս ն ավել: Բերքի պահունակությանվրա ազդող գործոնները բազմազանեն, սակայն դրանք կարելի է բաժանել 2 մեծ խմբերի՝ հ բերի` մինչոե

ն մինչբերքահավաքային

տեխնոլոգիական: 7.1.

Պահունակությանվոտ ազ

մինչբեւքահավաքային գուծոննեւը 7:1.1.

Հողակլիմայակալ պայմաննեը

Բարձր պահունակությամբխնձո ենու,

րելի է աճեցնել միջին

ՀԱ հովի աորուկանրւյին հորերում որքկամ հողերումպտուղները խաղողը տ

ծանը կավային,աղքատ ն ունենում են զած պահունակություն: Երկու դեպքումէլ մեծ է ստացված բերքի ընթացքում հակվածությունը դեպի ֆիզիոլոգիական խանգարվածություն:

պահպանման ակ. հողի

Կանբազմաթիվ հետազոտություններ, որոնք հավաստումեն,

իեՑ թոն

որ

անաէրոբպրոցեսները:Այդպիսի պալարնե ի պաղաբների ահուն պահու

բաթից չի անցնում:

Նույնը կարելի էասելճան

ցածր է շաքարների պարունակությունըն բարձր` թթվայնությունը: Այս պատճառով երկարատն պահպանման համար պետք է ընտրել լավ լուսավորված թեթնակի կամ

2 3 շա ակությունը արմատապտուղների մասին: -

-

վեգետացիոն ժամանակաշրջանում եղա" որնց նելն ճակի, որոք հատկանիշներիվրա. ապա կարելի որակական էաքել ճր մրզերի բերքի կազմավորվում ակ բաքբուր քանակությամբ արԱրա կարող

նում

է քիչ

լոր րմ կումից, պարունակել ավելի չատ օրգանական ահունակուն:

Ի

ու

ուսավորումը:

պանման համար պիտանին բարձր որակի սեղանիխաղող կարելի է աճեցնել 424 զուգահեռականիցոչ հյուսիս ընկած շրջաններում: Այս ԿԱ

`

մի մը, ենՂրիմի ճրջոցով տվել Նրանք առաջարկել ակտիվ զիտնականները: են հ

է

Այդայիսի

ողոույզները. Բն դաբառաջ» րերի հրեան ր ազականնեի Համաձայն կարծիքի, երկարատն պահ-

նաչհատման միջոցովբարելա

եր

կլիմայական

գործոններիհաշվի

առնելու

բերքն ունի համեմատաբար ցածր Ս ջերմաապահովվածությանհաշվարկմանբանաձն, համաձայն որի Հայասը բարձր արնային տանի խաղողագործականբոլոր շրջաններում,ագրոտեխնիկականկանոնրոշ բանջարեղենի(լոլիկ, պղպեղ, ների ճշգրիտ պահպանման դեպքումհնարավորէ ստանալ նորմալպահուսմբուկ) բերքի արնահայաց կողմում կահող է առաջանալ արնայրուցք(որը երբեմճ նակությամբ օժտված սեղանի խաղող: են շփոթում սառնարանումառաջացող «այրվածք» ֆիզիոլոգիական հիվանդության հետ), որի հետնանքով կեղնի մի քանի շերտի բջիջները նեկրոտացվում են: Այդպիսի բերքը նս պահունակչէ: 7.1.2. Հանհային Տառ-ն ով սնման պայմաններ Բերքի պահունակությանվրա, ընդհանուր առմամբ,բացասաբար են ազդում բոլոր այն գործոնները,որոնքհանգեցնումեն Այս գործոնըիր հերթինընդգրկումէ գործոններիմի ամբողջ շարք. քաչափից ավելի խոշոր պտուղներիստացմանը:Այսպես,եթե ծաղկմանշրջանում նի որ բազմազան են հանքային այն տարրերլ, որոնք կարող են ազդել բերէ ունենում տեղի ջերմաստիճանի խիստ անկում, ապա այդ այգիների բերքը ցածը քի Հանքային տարրերովկարող են սնվել բույսերը ինչպեսարորակիվրա: է լինում. իսկ պտուղները. նորմալ ագրոտեխնիկայիդեպքում` մատային, այճպես ել ոչ արմատային ճաճապարհով:Ագրոքիմիայի բճախոշոր. որոնք հակում ունեն դեպի դառը բծավորությունկամ ապակենմանություն Է` գավառում օգտագործվող պարարտանյութերը.լինեն դրանք պարզ (կազմհիվանդությունները: Շատ դեպքերումայդ պտուղներըպատվում են 1 հանքային տարրից), թե համակցված (կազմված երկու կամ երեք ված ժանգատիպ ցանցով. իսկ երբեմճ էլ դեֆորմացվում են: Չափից ավելի շոգ ն տարրից) պարունակումեն ազոտ, ֆոսֆորըն կալիում: չոր վեգետացիայի շրջանը կարող է հանգեցնելպտուղներիայրվածք Գ. Սեմյոնովան (1978) պարզել է, որ այս երեք տարրերիբարձր քանահիվանդության առաջացմանը: Այսպես, պարզվելէ, որ եթե բերքահավաքից 6-8 շաբաթ առաջ կության կիրառումը(180կգ /հա) հանգեցնում է խնձորի բերքի պահունացերեկվա ն գիշերվա ջերմաստիճանը բարձը է, ապա պտուղները կության անկմանը, սակայն եթե հող մտցվի բարձր քանակությամբ կալիում. են կարող հակում ունենալդեպիպտղամսիալրացում, համի ապա կստացվի բավարար պահունակությամբօժտված բերք: Ընդհանուր կորուստ ն այրվածք: Եվ ընդհակառակը, համեմատաբար տաք ցերեկվան հով գիշերների առմամբ ապացուցված է,որ ազոտի բարձր քանակությունը համարյա բոլոր հաջորդվելու դեւլքում լավ են ձնավորվում պտուղներիգույնը, համը. պտղամսի կադեպքերումհանգեցնում է պահունակությանանկմանը: Հանքային տարրեռուցվածքը.հետնաբարբարձը լինում ճան րի տարբեր քանակության`պահունակությանվրա դրական կամ բացասապահունակությունը: Պտղաբուծական լեռնային շրջաններիպտուղներիբարձը կան ազդեցությանմասին գրականության մեջ հանդիպողբազմազան իրապահունակությունը պայէ նան մամնավորված անտոցիանային րամերժ հետնություններն ունեն մեկ բացատրություն: Այն է,որ այդ փորձեգունանյութերիկուտակմամբ,որոնք ցուցաբերում են ռրոշ հականեխիչ հատկություն: ըը կատարվածեն տարբերհողային պայմաններում,այսինքն ճնշվածտարԾառերի սաղարթի դրսի կողմում գտնվող պտուղների պայմաններում: րերով հողիտարբեր ապահովվածության պահունակությունն ավելի բարձր է, քան ստվերում Հայաստանի նախալեռնային պայմաններում Գոլդսպուռ սորտի գտնվողներինը, եթե անմիջապեսճախորդողմեկ-երկու շաբաթվա ընթացքում պտուղների վրա մեր դրած փորձերըապացուցեցին,որ ինչպես ցածր. այնդրանց պտղամաշկի վրա արնայրվածքչի առաջանում: էլ բարձը քանակություններովազոտ,ֆոսֆոր. կալիում պարունակող պես Լուսավորվածության աստիճանը առավել կարնորությունունի սեղանիխաղողի այգին սնուցելիս պարարտանյութիձնը (պարզ թե պարարտանյութերով պահունակության ապահովման համար: Ստվերում զարգացած ողկույզներընորմալ համով, կառուցհամակցված) ոչ մի նշանակություն չունի, միննույն է. կստացվի ցածը պավածքով.հաստ մոմաշերտով պատված պտուղներչեն ունենում: Դրանցում հունակությամբ բերք: Այդ որակական հատկանիշներովօժտված. բարձր

ճառագայթման մշակա ամե24: դեպքում պտղատու

`

"՝

է

հասունացմանը

պահունակությամբբերք է ստացվում.երբ նշված տարրերըհող են մտցվում 60-90 կգ / հա քանակությամբ:Ընդ որում. պարզվեց, որ եթե հանքային տարրերիցորնէ մեկը պարարտանյութիկազմում բացակայում է, դա բացասաբար է անդրադառնում պահունակությանվրա: Ա Սայվը (1981) պարզել է, կարնորէ ռչ միայն բույսերի պարարտացումն ընդհանրապես,այլ հանքային տարրերով դրանց սնուցման ժամաճակաշրջանը: Նրա փորձերում ազոտական ն կալիումական պարարտանյութերը ամռան ընթացքումհող մտցնելիս պահունակությունը զգալիորեն նվազում է՝ նույն քանակությամբպարարտանյութերիգարնանը կամ աշնանը հոդը մտցնելուց հետո ստացված բերքի համեմատությամբ: Մեկ այլ հետազոտությամբ պարզվում է. որ հանքային տարրերի համալիր պառունակող խելատների օգտագործումը հանգեցնում է պտուղների հարս- ` տացմանը Շ վիտամինովն պահունակությանբարձրացմանը: : Ինչպես նշվեց, տարբեր հողակլիմայականպայմաններում միննույն տեսակի ն սորտի պահունակպտուղճերիստացման համար պահանջվումէ տարբեր քանակիպարարտանյութ:Այդ պատճառովնշված հանքային պարարտանյութերի՝պահունակությանվրա ազդելու ունակության քննարկումն անիմաստ կլիներ: Հետնաբարավելի օգտակար է պարարտանյութերիառանձին տարրերի՝ պահունակությանձնավորմանմեջ ունեցած դերի մասին գիտականգրականության տվյալներիընդհանրացումը: Գլխավոր ընդհանրացումը կարող է լինել այն, որ հող մտցվող պարարտանյութերիձնը ն քանակությունըպետքէ համաձայնեցվի տվյալ հողիկազմիհետ: Հանքայինտարրերիազդեցությունըհետնյալն է: Ազոտը անհրաժեշտ է բույսի նորմալաճի ն բարձր բերք ստանալու համար: Սակայն այս տարրի չափազանցբարձր քանակությունըհանգեցնում է մի շարք անցանկալիերնույթների՝ պտուղներում առաջանում է քլորոֆիլի ավելցուկ ն անտոցիանայինգունանյութերիպակաս: Այսպիսի պտուղների բուրմունքը թույլ է ն դրանք ունենում են կանաչ խոտի համ: Բացի դրանցից. պտղամսի բջիջները լինում են խոշոր. թույլ բջջաթաղանթով,ռրի հետնանքով պտուղները հեշտությամբվնասվումեն ամենաթեթնհարվածից: Ազոտի ավելցուկը խթանում է պտուղներիշնչառությունը,որի հետնանքովկենսական պրոցեսներնավելի արագ են ընթանում ն կարճ ժամկետում հանգեցնում գերհասունության: Մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տվել. որ նորմալ աճ ն պահունակ պտուղներ կարելի է ստանալ այն ծառերից.որոնց տերններումպարունակվում է 2.2-2.606 ազոտ (բացարձակչոր նյութի հաշվով): Բոլոր դեպքերում ազոտական պարարտանյութերըպետք է հող մտցվենկալիումական ն ֆոսֆորական հետ: պարարտանյութերի Կարնորէ ազոտի դերը ճան քաճակապեսն որակապես բարձր բանջարանոցային մշակաբույսերիբերք ստանալու համար: Սակայն այս դեպքում մեկ այլ վտանգ է առաջ գալիս՝ այն է բանջարեղենըազոտային պա.

րարտանյութերի բարձր քանակությամբ պարարտացնելիսբերքում կարող կուտակվել մեծ քանակությամբ նիտրատներ ն նիտրիտներ,որոնք թունավոր են ն որոնց քանակությունը սանիտարականօրգանների կողմից սահմանափակված է ն հսկվում է: Ազոտային պարարտանյութերիբարձր քանակություններնառանձնապեսվտանգավորեն սեխ, ձմերուկ, ճակնդեղ, լոլիկ. պղպեղ. կաղամբ, սոխ աճեցնելիս: Առողջապահական օրգանների կողմից չափավորվող քանակից ավելի նիտրատներպարունակող պտուղբանջարեղենը երկարատն պահպանման դնել` ռրպես սննդամթերք հետագայում օգտագործելու համար, անթույլատրելի է: Այն, եթե բավարար քանակությամբ շաքար է պարունակում,թույլատրվում է սպիրտաթորմանհամար: Այդ մթերքը չի թույլատրվում նան անմիջականորենորպես անասնակեր օգտագործել: Մակայն այլ անասնակերերիհետ համատեղ օգտագործելիս, եթե ստացված կերի գումարայինզանգվածումնիտրատներիքանակությունը նորմայից չի անցնում, կարելի է կազմել համապատասխան կեհախառնուրդներ: Ֆոսֆորի դերը պտուղներիպահունակությանձնավորմանմեջ դեռես բավարար ուսումնասիրված չէ: Պարզվել է, որ եթե այգու հողը աղքատ է ն ունեն կարճ ֆոսֆորով, ապա ծառերի պտուղներըշուտ են հասունանում հետբերքահավաքային կյանք: Խնձորի պտուղներում ֆոսֆորի պարունակությունը բարենպաստ է համարվում,եթե այն տատանվում է 6-12մգ (100 գ պտղամսում)սահմաններում: Կալիումը նպաստում է պտուղբանջարեղենիմեջ ածխաջրերի. սպիտակուցների ն ամինաթթուներիկազմավորմանը:Սակայն կալիումի ավելցուկը որոշ սննդարար ճյութերի պակասի առաջացման պատճառ է հանդիսանում, իսկ քիչ քանակությունը նպաստում է ամոնիակային ազոտի կուտակմանը.որի հետնանքով պտղամիսըվճասվում է: Ղրիմում կատարված փորձերից պարզվել է. որ կալիումի պակասի դեպքում խնձորի պտուղների պահունակությունը 2.5 անգամ նվազում է: Սառերի տերններում կալիումի նորմալ պարունակությունը համարվում է 1.6-1.807.՝ չոր նյութի վերահաշվարկով:Պահունակ բերքի ստացման համար անհրաժեշտ է, որպեսզի ազոտականպարարտանյութերիհարաբերությունր կալիումականների նկատմամբ կազմի 1:4: Ուսումնասիրելով պտղի տարբերմորֆոլոգիականմասերում կալիումի պարունակությանն պահունակության կապը՝ Ա ՈՒնտիլովան (1974) գտել է. որ եթե կեղնում կալիումի պարունակությանհարաբերությունըենթակեղնային շերտում ն պտղամսում գտնվում է 1-ի սահմաններում,ապա այդ պտուղներըպահունակ են: Եթե է 1.4-ին, դա նշանակում է, որ պահունաայդ հարաբերությունըմոտենում կությունըզգալիորենցածը կլինի: Բացի նշվածից պարզվել է, որ կալիումականպարարտանյութերիկիրառումը ճպաստում է տերններից սննդարար նյութերի հոսքին դեպի այն օրգանները,որտեղ դրանք կուտակվում են:

են

-

87)

Պ

-

արզվել է. որ կալիումականպարարտանյութերիբարձր

քանակի օգէալ ն բորի հետ համատեղ (միկրոտարրերիձնով) զգավազեցնում է սպիտակագլուխ կաղամբիհակվածությունըդեպի կեն կաղամբիտերններիվրա): նան, որ հողի ընդհանուրկատիոնափոխանակի արզվել է չ հզորութններում կալիումի դերը պետք է կազմի 3-442. կալցիումինը՝

որեն նվազեցնեն ը

տային ոզր բներ

Լ Համա 10-15542: Ն Աաաա պարարտանյութերի հիմնական տարրերի ացի

կություն ունեն

70.

ց.

ճան

բնակայութ

կարեվոր

հանքայինտարրերը:Օրինակ,բորի

այլ

յան կամ պակասության դեպքում խնձորենու պտուղները կարող

ՀԱԱ

ն

մաաա

նշանա-

են նորմա

մակերեսային ճաքճքվածություն, որը երբեմն

հատ

մակերե ոտ րության: Այդպիսի պտուղների թագու անգա ծածկվում է քոսի նման ժանգոտկեղնով: Սակայն այն հանքային տա րրերի շարքում ամենանշաճակալիցդերը ում Հարուստ հողերում աճեցրած խնձորենու րի պահունակությունը ուսումնասիրելիսՎ.Դե Լոնգը (1937) հայտաբերել է. որ դառը բծավորություն հիվանդության գլխավոր պատճառը կալցիումի պակասն է: Ընդ որում. այգու հողը կալցիումով արստացնելըորոշ չափով նպաստում է դառը բծավորության նվազեցմաճը, սակայն ավելիարդյունավետմիջոց է ծառերը կալցիումիտարբեր աղերի միջոցով մշակելը: Ֆիզիոլոգիականայս հիվանդությանմասին գիտական գրականությանամփոփում ր փոփումըկատարել է Հարավ Աֆրիկյան ՀանրապետությունումՋ. Թերբլանշը:Նա հայտնաբերել աԼ է մի շարք մ մաթեճատիկապեր (նկ.12 (նկ.12) պտուղներիֆիզիոլոգիականհիվանդութկան փոխադարձկապեր ասվելու, պտղամսում Շճչ պարունակությանն պտուղների չայուններով վնասվե -

էո աանգիումնը: պատյան

Առողջ

ն

ճեզման խնձորիբերքիաճեցմա պահունակ

կրոնր:

մ. երի

անհրաժեշտ

վ

Անինարինէ:Ցանկալի

Հ61 մմ

Պտղի չափերը

ջ.

րակած 1978թ.

1978թ. սրսկած

«`

:

Ն

:

`

Լ-..-

7 »:00044»-Լ

.

ջո

Տ

Հ

0.69».

--

29.8

ծ

Անհնարին է:

Հ12 սձ

Շվերի երկարությունը

Պտուղներում ազոտի

Հ24

պարունակությունը

1գ/100գ

իրականացնել այնդեպքում, եթե շվերիերկասահմանաբությունը ա

Անհնարինէ:Անհրա95 ժեշտ է առնվազն

կալիումի Պտուպներում

Հ65մա/100 ԳՈՆ Գ

պարունակությունը

ա

ւ

ւ

Ըս

(մգ/100գ)

,

5 ոք 2 22 '

'

պտղի տրամագիծը(մմ)

Նկ. 12. Խնձորի պտուղների դառը փոսորակությամբվնասվելու կապը Օ8 պարունակությանն պտղի չափերի հետ: տ

բավարար պարունակվի կալքանակությամբ Աճհնարինէ: սովորաբար տեղի է ունենում անբավարամագնիումի որն րությանդեպքում, ւմ էրե

Հ

5,4ն ՀԾ.6 մգ/100գ

պապաոց Լ

Այս աղյուսակիցերնում ճրա կազմը չխախտելումիջոցով է, որ

ա ւՆ».

:

ՀՅ81գ/100գ

ոնն պարումակություսը

Իո |

մգ/100գ,որպեսզի քանաը ստացվինորմալ որում բերք, կությամբ

ցիում

պարունակությունը

Նորմալ

բերք ստամալու համար հարկավորէ 30 սմ-ից ոչ Անհնարինէ: Կարելիէ

|

Հ36 5:

-

ակաս

աղերով կալցիումի (կալցիումային Պտուղներում չմշակածն մշակած

ոի ար

որպեսզի

լ

1977թ. շսրսկած

համա ը

հնարաԻրականացման Նշանակալիության վորություն եմ թյոնը է, շեմը

Գործոն ործոնը

'

Հաա

Աղյուսակ 13

գործոններ

.

ը երե

է

ամփոփել հետնյալ

աշխատանքները իր ծավալունն հետաքրքիր ձնով (աղ. 13): Նա

ա

Հնարավորէ

քիմիական միակ բարձրացման պահունակության

պտղի ըճդունելիչափերը

ն

է, որը կարգավորումն պարունակության կալցիումի սնուցպտղամսում գործոնը վերարմատային պարունակող կալցիում հնարավորէ իրականացնել ման միջոցով: պարզվելէ. մեր հետազոտություններից պայմաններում, Հայաստանի

աճ ունեցող որ սահմանափակ պատվաստակալների վրա աճեցվողխնձորի որոշ սորտերի պտուղները բերքի շրջան մտնելու

առաջին տարիներին ն առանձնապես հարուստ հողերում, առատ ոռոգելու ն պարարտացնելու պայմաններում. ունեն ակնհայտ հակվածությունդեպի դառը փոսորակություն ֆիզիոլոգիական խանգարվածություն: Մթարկրիմսոնն Գոլդսպուռ սորտերի պտուղներընշված հիվանդությամբ կարող են վնասվելդեռնս ծառի վրա: Մեր արտադրական փորձերը ցույց տվեցին, որ արդյունավետէ ծառի վրա պտուղների մշակումը կալցիումի քլորիդի 0652 լուծույթով 5-6 անգամ. համատեղելովայդ սրսկումներըգյուղատնտեսական վնասատումերի ն հիվանդությունների դեմ կիրաովողայլ միջոցառումների հետ: Նույն տեխնոլոգիական արդյունքն է ստացվում, եթե հավաքված բերքը մշակվի կալցիումի թյորիդի 496-անոց լուծույթով սառնարանում տեղադրելուց. անմիջապեսառաջ: Մեր փորձերիցնս պարզվեց,որ երկու նշված եղաճակներով մշակելիս պահունակությանհավելյալ բարձրացում չի նկատվում: Ստորն բերում ենք Արարատյանդաշտավայրի նախալեռճայինգոտում խնձորենու մի քանի սորտերիպտուղներիպահունակության վրա մինչբերքահավաքայինժամանակաշրջանում կալցիումի քլորիդի 0.692 լուծույթով մշակելու ազդեցության ուսումնասիրությունների արդյունքները(աղ. 143:

Աղյուսակ14 Կալցիումիքլորիդի0.604-անոց լուծույթովխնձորենուպտուղների մշակման ազդեցությունըպահունակության վրա (6 ամիս պահպանելուցհետո):

ՐԻԱ

Նան հիվա Նան կական Կիր դություններ, դություններ

Տարբերակ

Օա անը Մշակված Հ

ջ

Ստու

աա-Ստուգիչ Մշակված Ստուգիչ Մշակված

-

9.3

՛

5.9

4.6

14.3

2.2

6.5

4.8

ղտ

4.5

մսոն Աի Յ `

Մ

:

-

:

2-որքերգ ճ

1.1

ոնա, թան 1.4 Լ.8

`

29.0 8.7

՝

` բալլ

5.5

Սթար

5.9

օ2

Գոլդսպուռ

6.1

|

ատա

վ

4.9

--

|

Ինչպես երնում է աղ.14-ից. կալցիումիքլորիդի լուծույթով պտուդների մինչբերքահավաքային մշակումը հանգեցնում է ֆիզիոլոգիական հիվանդությունների զգալի նվազեցմանը՝ ստուգիչի. այսինքն չմշակված պտուղնե90

րի համեմատությամբ, մոտ 2-3 անգամ: Ոչ մանրէաբանականհիվանդությունների նվազեցումըիր հերթին հանգեցնում է մանրէաբանականփչացումների նվազեցմանը, որովհետն առողջ պտուղները ավելի քիչ են ենթակա բորբոսասնկերիկողմից վնասվելուն: Մյուս կողմից,հայտնի է. որ վնասված պտուղներից ջրի գոլորշիացումը ն պաշարային նյութերի ծախսը, հետնաբար բնական կորուստը, ավելի բարձը է լինում: Քանի որ կալցիումի քլորիդով մշակված պտուղներն ավելի առողջ են, այդ պատճառով էլ քիչ է դրանց բնական կորուստը: Այս եղանակով մշակված պտուղներում տեղի է ունենում պեկտինային նյութերիմի շարք հատկանիշների փոփոխումպտղի տարբեր մորֆոլոգիական մասերում` կեղնում,պտղամսում,հյութում, սպիրտում լուծվող մնացորդում,բջիջների կառուցվածքայինբաղադրիչ մասերում: Ընդ որում, այս փոփոխություններըոչ միայն քանակական են, այլ նան որակական: Մեր հետազոտությունները ցույց տվեցինոր այս կարնոր փոփոխությունները արդյունք են պեկտոլիտիկ(պեկտին քայքայող) ֆերմենտների ազդեցության: Պահունակության վրա կալցիումի ազդեցության ամենապարզ բացատրությունը կլինի այն, որ կալցիումը կայունացնում է պեկտինային նյութերը, առանձնապեսիոնային կապերով կապված պրոտոպեկտինայինբաղադրիչը: Մյուս կողմից, ճնշելով պոլիգալակտուրոնազա ֆերմենտի ակտիվությունը,ապահովում է պտուղներիավելի դանդաղ հասունացում: Եթե վերը բերված աղյուսակում համտեսի գնահատականը տային սովորական սպառողները, ապա նրանք չմշակված պտուղներին կտային ավելի բարձր գնահատական, քան (աղ. 14-ում բերված թվերը): Պատճառը կայանու կալցիու րանում, որ քլորիդով մշակված պտուղները 6 ամիս պահելուց հետո դեռնս ունեին ամուր կառուցվածք ն լրիվ սպառողականհասունության էին հասնում մոտ 35 օր սենյակային պայմաններում պահպանելուց հետո, իսկ ստուգիչ տարբերակիպտուղները այդ ընթացքումլրիվ գերհասունանումէին: Մեր հետազոտություններիցճան պարզվեց,որ այլ թումաքիմիկատնե րի ն բուժանյութերի հետ կալցիումի քլորիդը համատեղ օգտագործելիս դրանց ազդեցությունը չի թուլանում: Այստեղ կա նս մեկ չպարզված հարց: Օրինակ. Կ.ՌՒոթկինսը (1982) պարզել է, որ եթե լուծույթըպարունակում է պղինձ ն ցինկ. ապա կալցիումի ներթափանցումըճվազում է: Իսկ Ա. Թեստոնին ապացուցել էր լրիվ հակառակը՝ ցինկի քլորիդի ներկայությամբ բարձրանումէ կալցիումի կլանումը պտուղներիկողմից: Մակայն պետք է ի նկատիունենալ, ռր Հայաստանիպայմաններում 0.6-0.8 22-իցավելի բարձր խտությամբ կալցիումի քլորիդի լուծույթ օգտագործելիսծառերի երիտասարդ շիվերը ն տերններըկարող են ենթարկվելքիմիականայրման: Անգլիացի գիտնականՄ.Նին (1982) գտել է, որ կալցիումի աղերի լուէ նան լուծույթի ակտիվ թթվությունը՝ չեգոք ն հիմմշակելիս կարնոր ծույթով նային միջավայրումմշակման արդյունավետությունը է: բարձը

մատե

կոլոգները |

7:13

Ծառեի

պատվասջակալին է5իազդեցությունը «(առունակություն վիա.

Այս երկու գործոնների ազդեցությունը պահունակությանվրա սկսել է հետազոտվել համեմատաբար վերջերս, պտղաբուծության մեջ ցածրաճ պատվաստակալների լայն ներդրմանհետ կապված:Վերը նշվեց, որ խոշոր պտուղների պահունակությունը միջիններիցցածը է լինում: Իսկ ցածրաճ պատվաստակալների վրա հիմնադրվածայգիներիբերքը ավելի խոշորապտուղ է լինում: Այսպիսի այգիների առավելություններըակնհայտ են` վաղ բերքատվությանշրջան մտնելը,այգու հարմարվածությունը միջշարային ն այլն: Այս տիպի մշակմանը,բերքահավաքին այգիճերը. որոնք պտղաբուծությանմեջ ստացել են ինտենսիվ այգիներ անվանու-

արաությունների

բերքատվություն ակայն մեր

մը. ունեն ճան համեմատաբար բարձր կողմից ուսումնասիրվածգրական աղբյուրների(750) 9894-ըվկայում է այն մասին, որ ցածրաճ պատվաստակալներով ինտենսիվա յգիների բերքի պահուճակությունը`միննույն սորտի. միննույնճպայմաններում, սակայն նորմալ աճ տվող պատվաստակալների վրա աճեցված այգիների բերքի համեմատությամբ. ցածրանում է: Պատճառը համարյա միշտ նշվում է միննույնըպտուղների խոշոր լինելը. վաղ հասունանալը,կալցիումի պակասը . մոտ 1.694-ըգտնում է, պտուղներում: Հետազոտողների որ ոչ մի կռռելյացիոն կապ գոյություն չունի պահունակության ն պատվաստակալների աճի ուժի միջն: Եվ միմիայն 3 աշխատանքգտնվեց, որտեղպնդվումէ հակառակը՝ ցածրաճ ծառերի բերքը ավելի պահունակ է: Մեր կարծիքով.այս վեր-

ջիններիհետազոտությունների արդյունքներընս սխալ չի կարելիհամարել: Մեր հետազոտություններից պարզվեց, որ իսկապեսցածրաճ ծառերի տանձի բերքը նվազ պահունակէ նորմալբարձրությանմիննույն սորտի ծառերի բերքի համեմատությամբ: Մակայն փաստացիպահունակությանդիտումները ցույց են տալիս ուղիղ հակառակը՝ավելի լավ է պահվում ինտենսիվ այգիների բերքը: Բացատրությունը շատ ավելի հասարակ է՝ ցածրաճ ծառերի բերքը հավաքելիս պտուղներին 3 անգամ պակաս մեխանիկական վնասվածք է հասցվում, քան բարձրաճ ծառերի բերքին: Գրականության մեջ կա նան մի ոչ այնքան ընդարձակհետազոտությունների շարք. երբ առաջարկվում է այլընտրանքային տարբերակ՝եթե բերքահավաքիննախորդող ժամաճակաշրջանը խոնավ է լինում, ապա ավելի պահունակ են ցածրաճ ծառերի պտուղները. եթե այդ ժամանակաշրջանը չորային է, ապա՝ ծառերիբերքը: նորմալ բարձրության Բազմաթիվհետազոտություններից պարզվել է. որ ծառերինորմալ էտը չի հանգեցնում պտուղներիպահունակությանանկմանը:Սակայն ինչքան խորն է այգու էտը. այնքան ընկնում է բերքի Իսկ եթե պահունակությունը: այգում կատարվելէ երիտասարդացնող խորը էտ. այդպիսի այգու բերքը երկարատնպահպանմանհամարպիտանիչէ:

Մեր կողմից ուսումնասիրված` էտի տարբերձների ազդեցությունը ինտենսիվ խնձորենու այգու բերքի պահունակության վրա, այդ ձներից ն ոչ մեկի առավելությունը չհայտնաբերեց: Հավանաբար դրա պատճառը միննույն խորության էտի տարբեր ձներն էին: Այս կարծիքին են նան մի շարք այլ գիտնականներ: Պարզվել է, որ ծառերի ամառային էտը դրական է ազդում պտուղների ամրության վրա ն նվազեցնումէ ֆիզիոլոգիականհիվանդությունները երկարատն պահպանման ժամանակ: Մեկ այլ հետազոտությամբ պարզվել է, որ պալմետային կամ իլիկաձն ձնավորվածայգիների բերքը պահուճակ է ծավալային ձնավորվածծառերիբերքի համեմատությամբ:

ավելի

7.1.4.

Թոււանիմիկատննիռվ մշակելու ազդեցությունը պլահունակության վիա

Ներկայումս անհնար է պատկերացնել բուսաբուծություն, առանց պեստիցիդների(միջատների դեմ) ն ֆունգիցիդների (բորբոսասնկերիդեմ) կիրառման,ինչքան էլ այս թունաքիմիկատներիօգտագործումըանցանկալի լինի բոլոր տեսակետներից:Այն է՝ թունաքիմիկատներիերկարատն ն բարձր քանակություններովօգտագործելը հանգեցնում է այդ նյութերի ն դրանց քայքայումից առաջացած նյութերի կուտակմանըայգու կամ բանջարանոցի հողում.գրունտային ջրերում, ռրտեղից անձրնաջրերին ձնհալի ջրերի հետ լվացվում ն թափվումէ ջրավազանները՝զգալի վնաս պատճառելով շրջակա միջավայրին: Ինչքան էլ այդ նյութերը արտադրող ձեռնարկություններըպնդեն, թե դրանք լրիվ քայքայվում ն հեռացվում են, չեն կուտակվում պտուղբանջարեղենում,միննույն է, դժվար է համեմատել ոչ մի քիմիկատով չմշակված բերքը (կենսաբանորենմաքուր բերքը) թուճաքիմիկատներովմշակվածի հետ: Այստեղ մեծ դեր է խաղում հոգեբանական գործոնը: Օրինակ, որոշ բանջարանոցային մշակաբույսերի բերքը (սմբուկ, կարտոֆիլ) պարունակում է կենսաբամորենտասմյակ անգամ ավելի թունավոր նյութ՝ սոլանին, որը զգալիորեն ավելի կայուն է, քան կիրառվող սինթետիկ թունաքիմիկատները,սակայն սպառողներըբոլորովին էլ ուշադրություն չեն դարձնում սոլաճինի քանակության վրա. իսկ պահանջը մնացորդայինթունաքիմիկատներիսահմանափակլինելու վերաբերյալմեծ է: Այս հանգամանքըարնմտյան մի շարք երկրներում առաջացրեց կենսաբանորեն մաքուր բերքի ստացման հիմնահարցը,այսինքն առանց պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատներիաճեցնել բնական մաքուր բերք: Սակայն ինչքան էլ մաքուր լինի այդ բերքը, ինչքան էլ թանկ դրա գինը՝ սովռրականի համեմատությամբ,այդպիսի բերքը չի կարող մրցել ժամանակակից կանոններովստացվողբերքի հետ: ագրոտեխնիկական Ինչպես ն կալցիումի լուծույթը, քիմիական այլ նյութեր կարող են օգ93

տագործվել ինչպես մինչբերքահավաքային.շրջանում, այնպես էլ սառնարան փոխադրելուց առաջ: Քիմիական միացություններիմի մասը օգտագործվում է մանրէաբանականփչացումների, մյուսը` ֆիզիոլոգիականհիվանդություններիդեմ: Հայաստանիպայմաններում26 պտուղբանջարեղենային տեսակների վրա հայտնաբերվելեն 132 տեսակի սնկեր, որտեղից ամենաշատը՝ հնդավորների(39 տեսակ) ն կորիզավորներիվրա (30 տեսակ): ԱԳրիմմի (1968) հաշվարկներովգյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքի պահպանմաննպատակովփորձարկվելէ մոտ 25 հազար քիմիական միջոց, որոնցից օգտագործմանհամար առաջարկվելէ 0.122»-իցպակաս մասը: Այժմ կարելի է ենթադրել, ռր այդ քանակը զգալիորեն ավելացել է: Պատճառը հեղինակըբացատրումէ հետնյալով. Պյութըթունավոր չէ մանրէներինկատմամբ, նյութը արղյունավետորենճնշում է հիվանդածինմիկրոֆլորան, սակայն թունավորէ սպառողիհամար, հնվանդածին միկրոֆլորանարագորենհարմարվում է թունաքիմը-

-

-

կատներին,

է անդրադառնումպահպանվողհումքի գզայաճյութը բացասաբար բանականհատկություններիվրա: Խաղողի բերքի պահպանմանհամար վաղուց ի վեր օգտագործվումէ ծծմբի անհիդրիդը: Դրական արդյունավետությունէ հայտնաբերվել ֆունտուղների դեպքում: Այսս նյու դազոլիմ1 լուծույթովխնձորի պտուղների մշակման Դոմք նյութիօգ է տագործմանարդյունավետությունըբարձրանում առանձնապեսկալցիումի քլորիդիհետ համատեղ օգտագործելիս:Տանձի պտուղներիմանրէաբաճականճփչացումը կանխելուհամար առաջարկվել է գիբերելաթթվիլուծույթ, սակայն վախ է հայտնվում, որ այդ ճյութը կարողէ հարուցել այրվածք ֆիզիոլոգիականհիվանդությունը:Տարբեր բորբոսասնկերիհանդեպ դրական արդյունք են հայտնաբերվել ճան կարբենդազիմ,իպրոդիոն, տրիֆորին,Ճ 6770. վինկլոզոլին,կապտանկարբենդազին, թիաբենդազոլ.դիքլորոֆեն,մեԱյս ն բազթիլթիոֆոնատ.ռոնիլան.ռովրալն այլ նյութերիփորձարկումից: մաթիվ այլ նյութերի արդյումավետությանմասին խոսելիս. հարկ կա ասելու, որ դրանք օգտագործմանեն առաջարկվումտարբեր լուծույթներիձնով, ընդ որում այդ լուծույթների խտությունը տատաճվում է ջրի մեջ տոկոսի մասերի քանակութտասներորդականմասերից մինչն միլիոներորդական յունը: Վերջին ժամանակներս նորից ուսումնասիրություններիօբյեկտ են դարձել բնական ֆունգիցիդները`այսինքն ֆիտոնցիդային նյութեր պարունակողբույսերի թուրմերըկամ թորվածքները:Մենք այստեղ չենք հիշակոնկրետքանակությունտակում վերը ճշված քիմիականմիացությունների կախվածէ պահպանմանդրվողբերճերը. որովհետնդրանց չափավորումը քի տեսակից ն դրանց մակերեսիմանրէաբանականծանրաբեռնվածությու-

-

նից:

:

Վերը ասվեց, որ քիմիականնյութերիմի մասը օգտագործվումէ ֆիզիոհիվանդությունների (խանգարվածություններիդեմ): Դրանցից լոգիական մեկի` կալցիումի քլորիդի մասին արդեն խոսվեց: Այն օգտագործվում է ռրպես կանխարգելիչ միջոց դառը փոսորակությունհիվանդությանդեմ: Մյուս ամենատարածվածհիվանդությունըսառնարանայինպահպանման տեխնոլոգիայում պտուղներիայրվածքն է: Այս հիվանդությունըմիննույն ժամաէ: Հիվանդությանպատճառը բացատրնակ ամենաուսումնասիրվածներից վում է հետնյալ կերպ: Տերպենային միացություններինյութափոխամճակության ընթացքում առաջանում է մեկ այլ միացություն` ֆառնեզեն, որը կուտակվումէ պտղի կեղնային մասում ն կուտիկուլայինշերտում: Ֆառնեզենի մի մասը գոլորշիանում ն հեռանում է պտղից, իսկ մնացյալը ենթարկվում է ֆերմենտատիվկամ ինքնաօքսիդացմանն վերածվումգերաթթվածնատնեՎերջիններս իրենց հերթին օքսիդացրի կամ հիդրոգերաթթվածնատների: նում են պոլիֆենոլային նյութերինն ասկորբինաթթվինկամ էլ ենթարկվում են պոլիմերիզացման:Առաջինդեպքումառաջանում են պոլիֆենոլներիօքսիդացման մուգ գունավորվածությունունեցող կոնդենսացված նյութեր, պոլիմերներ,որոնք անթափանցելիեն թթվածնիհամար: Կեղնի երկրորդում՝ այն մասերում, որոնք ծածկված են այդպիսիպոլիմերներով,առաջանում են անաէրոբ գոտիներ, որտեղ կուտակվումեն ածխաջրերի ռչ լրիվ օքսիդացման արդյունք հանդիսացողնյութեր՝էթիլայինսպիրտ ն քացախայինալդեհիդ. որոնք որոշակի քանակներիդեպքում թունավորումեն բջիջը: Պտուղներն ունեն այս հիվանդությանը դիմադրելուբնական մեխանիզմ, որը մի շարք սորտերի մոտ ուժեղ, մյուսների մոտ՝ թույլ է արտահայտված: Այն պտուղներիմոտ. որոնք ունեն պակաս հակվածությունդեպի այրվածք ֆիզիոլոգիականխանգարվածությունը,բարձր է բնական հակաօքսիդացուցիչներիքանակությունը: Եթե ժամանակինարհեստականորենկայունացվի օքսիդացման պրոցեսը, կամ ստեղծվեն ֆառնեզենի հեռացման պայմանները, ապա այդ քանակը կարելի է զգալիորեն նվազեցնել կամ լիովին խանգարվածության կաճխել: Առաջին դեպքում կպահանջվի ուժեղացնել բնական հակաօքսիերկդացուցիչները,օգտագործելովարհեստականհակաօքսիդացուցիչներ, յուղով ներծծված թղթով, երբ յուղը րորդում` պտուղներիփաթեթավորումը կկլանիֆառնեզենը:Սակայն ինչպեսառաջին,այնպես էլ երկրորդդեպքում պետք է հենվել փորձի վրա, որովհետնեթե վերցվի հակաօքսիդացուցիչի բարձր քանակություն. պտղի մակերեսինկարող է առաջանալ քիմիական այրվածք. իսկ եթե վերցվի այդ լուծույթից թույլ խտությամբ. արդյունք չի ստացվի: Եթե թուղթը կամ յուղը, որով ճերծծված է թուղթը, չհամապատասխանի տվյալ պահպանվողօբյեկտին, կարողէ առաջանալանաէրոբշնչառություն՝այստեղիցբխող բոլոր հետնանքներով: Արտասահմանյան մի շարք երկրներում որպես հակաօքսիդացուցիչ օգտագործումեն էթօքսիխին(էթօքսիքվին)ն դիֆենիլամինմիացություննե95

որոնք արտադրվում են «Մթուփսկոլդ», «Նռու սքոլդ», «Ռիսկալդ կոնտաճվանումներիտակ: Ռուսաստանում այդ նպատակներիհամար առաջարկվելէ դիլուդինը: Պտուլների կենսաքիմիանուսումնասիրելիսպարզվել է, որ հասունացման պրոցեսի կենսախթանիչհանդիսացողէթիլենի հեռացումը նպաստում է պտուղներիթարմությանպահպանմանը: Սառնարամային խցերից էթիլենը կարելի է հեռացնել օքսիդացման կամ կլանման միջոցով: Օքսիդացումը իրականացվումէ հատուկ այրիչների կամ քիմիական ռեակցիայի միջոցով: Արտասահմանյան մի շարք երկրներում(ԱՄՆ, Անգլիա, Լեհաստան, Ֆինլանդիա) ստեղծվելեն էթիլենի այրիչների մի քանի տեսակներ,որոնք ունեն մեկ ընդհանուր թերություն՝ դա խցերի ջերմաստիճանիբարձրացումնէ: Եթե այդ այրիչները. որոնց ծավալը այնքան էլ մեծ չէ, դրվում են խցում, ապա խցի ծավալի մի մասը մնում է անօգտագործելի, ռրովհետն այրիչի մոտակայքում ստեղծվում է բարձր ջերմաստիճանային գոտի: Եթե դրվում է խցից դուրս, ապա հատուկ օդամղիչով խցի մթնոլորտըմղվում է դեպի այրիչ, որտեղ օքսիդանում է էթիլենը, այնտեղից էլ՝ դեպի խուց: Այս դեպքում նս այրիչով անցած մթնոլորտիջերմաստիճանը խուց մտնելիս հասնում է առնվազն 15...202Շ-ի: Լավագույն դեպքում այրիչից անցնելուց հետո մթնոլորտը պետք է անցկացվի հատուկ սառեցուցիչի միջով. որտեղ հովացվի մինչն խցի ջերմաստիճանը ն նոր միայն ուղղվի խուց. որպեսզի պահպանվողմթերքի վրա չառաջանան ջրի ըը.

րոլ» ն այլ

կետեր: կոնդենսացման Այս տեսակետիցավելի կիրառականեն քիմիական կլանիչները, որոնք ն հենված են կալիումի պերմանգանատիմիջոցով էթիլենի կլանման վրա: Այդ տիպի օքսիդացուցիչները լինում են 3 տեսակի՝ թաց, խռնավ ն չոր: Թաց էթիլենի կլաճիչներնիրենցից ներկայացնումեն կալիումի պերմանգանատի լուծույթ պարունակող սինթետիկ կամ ապակյա ամաններ, որոնք դրվում են խցում ն. ունենալով շփման մեծ մակերես՛ կլանում են խցի մթնոլորտի էթիլենը: Եթե շփման մակերեսըփոքր է. իսկ լուծույթի սյան բարձրությունը՝ մեծ. ապա օդամղիչ պոմպի միջոցով մթնոլորտը անցկացվում է լուծույթի միջով: Եթե լուծույթի գույնը սնանում է, այն փոխում են նոր լուծույթով: Խոնավ էթիլենիկլաճիչները իրենցից ճերկայացնումեն ոչ օրգանական մյութերից գործվածքներ,որոնք կախվում են խցերի տարբեր կող- . մերում ն ժամանակ առ ժամանակ թրջվում կալիումի պերմանգանատիլուծույթով: Սակայն ամենատարածվածներնեն չոր կլանիչները: Գլխավորապես դրանք իրենցից ներկայացնումեն ոչ օրգանական նյութերից պատրաստված գնդիկներ կամ հաբեր, որոնք ճերծծվում են պերմանգանատի լուծույթով, հետագայումչորացվումն տեղադրվումխցերումկամ առանձին այդ կլաճիչներըարտադրվում են «էթիԱրտասահմամճում տոպրակմներում: ն սորբ». «փյուրաֆիլ» այլ անվանումճերիտակ: Քիմիական նյութերի մի մասը օգտագործվումէ նան որպես հակագո96

լորշիացուցիչ (հակատրանսպիրանտ)կամ գեղարարության (կոսմետիկական) միջոց` պտուղներին արտաքին գրավիչ փայլ տալու ճպատակով: Դրանք մեծ մասամբ մոմանման նյութեր են. ռրոնցով մշակվում է պտուղների մակերեսը ընկղման կամ ցնցուղելու միջոցով: Սակայն այդ լրացուցիչ շերտը չի կարելի դիտել միաճշաճակ ռրպես ջրի գոլորշիների պտղից հեռանալու ր ճանապարհին պատնեշ: Այդ շերտի տակ կարող է առաջանալ փոփոխվածգազային միջավայր, որը այնքան էլ նպաստավորչէ պտղի շնչառության համար: Այդ փոփոխված մթնոլորտը մինչն ինչ որ սահման կարող է ուղղակի դանդաղեցնել շնչառությունը ն ճպաստել պահունակության բարձրացմանը.որից այն կողմ կարող է առաջացնել ֆիզիոլոգիականտարբեր խանգարվածություններ:Օրինակ. իտալացի գիտնականԱ.Մոնձինին (1979) զգուշացնում է. որ լրացուցիչ մոմաշերտով պատված ն փայլեցված մակերեսով պտուղները երկար պահելու ժամանակ կարող են ենթարկվել այրվածք խանգարվածության վտանգին: Գերմանիայում այս տիպի միացություններից արտադրվում է «պրոտեքսան» նյութը. որն իրենից ներկաէ պարաֆինի թեթն ֆրակցիա էմուլգատորի ն հականեխիչի հետ յացնում համատեղ ջրային էմուլսիայի ձնով: Այդ միացության փորձարկումը. նույն թվում Հայաստանում, տալիս է բարձր տեխնոլոգիականարդյունավետություն՝ մոտ կրկնակի աճգամ պակասեցնելովկշռի բնական կորուստը: Պտուղների ն բանջարեղենիպահպանմանճախավերջինփուլր. այսպես կոչված, «դարակի վրայի կյանքն» 1. այսինքն, այն մի քանի օրը. որ տնում է սառնարանային խցից հանելուց մինչն սպառողիխոհանոց հասնելը` սպառման ցանցում: Պահպանման տեխնոլոգիայի այս հատվածը արտասահմանյան երկրներումսկսվել է ուսումնասիրվելվերջին տասնամյակճերում, իսկ Հայստանում այն համարյա ուսումնասիրված չէ: Պատճառը շուկայի թերհագեցվածությունն է. երբ հնարավորէ իրացնել ն խակ, ն գերհասունացած. ն ֆիզիոլոգիական խաճգարվածություններովտուժած. տեսքը կորցրած պտուղբանջարեղեն: Մառնարանից հանելուց հետո. որպեսզի պահպանվի պտուղների արտաքին տեսքը «դարակային կյանքի » ժամանակահատվածում,արտասահմանումառաջարկում են օգտագործել ճարնատրիումականաղը. որոնք պաթթուներն կարբօքսիմեթիլթաղանթանյութի ն են «Պրոլոնգ» «Թար պրոլոնգ» կոմերցիոնանվանումնեարտադրվում րով: Բանջարանոցային մշակաբույսերի բերքի պահպանման տեխնոլոգիայում քիմիական նյութերի կիռարումը, բացի մանրէաբանական փչացման կանխումից ունի ճան հանգստի շրջանի երկարացմանուղղվածութլուն: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը. որ հանգստի շրջանի վերջը. այսինքն ծլման սկիզբը. պայմանվորված է մի շարք գենետիկական փոփոխություններով. փորձարկել են մի շարք գործոններ: Դրանցից գլխավորը ջերմաստիճանըէ: Ինչքան ցածր է ջերմաստիճանը.այնքան ուշ են ծլում կւսրտոֆիլը, կաղամբըկամ արմատապտուղները:Այսպես, կարտոֆիլի ո`

.

րոշ սորտերի մղտ հանգստի շրջանը 10«Շ 12 շաբաթ է. իսկ 46Օ-ի դեպքում՝ 28 շաբաթ:

ջերմաստիճանումպահպանելիս Սակայն կարտոֆիլիպահպանման նպաստավորջերմաստիճանըպետք է լինի 05-ից բարձր, հակառակ դեպքում դրանցում տեդի կունենան աճցանկալիպրոցեսներ.որոնք զգալիորեճ կիջեցնեն սննդամթերքիորակը: Կոճղեզավորներին արմատապտուղների մոտ հանգստի շրջանը հնարավոր է երկարացնել մինջն ճոր բերք 0Է1«Շ-ի պայմաններումպահպանելումիջոցով: Բանջարեղենի ծլման դանդաղեցման համար փռրձարկվել ն կիրառվել են բազմաթիվ միացությումճեր: Դրանցից են Մ-1. ԳՄԿ. ԹԲ պրեպարատները: Մ-1-ը «- նավթիլքացախաթթվիմեթիլայինեթերն է փոշու խառնուրդի ձնով. որտեղ ակտիվ նյութը կազմում է մոտ 3.592. իսկ մնացածը չեզոք լցոնանյութ է. փոշիացված կավ կամ կառոլին:ԳՍԿ պատրաստուկը թ-մալեիճաթթվի հիդրագիդն է` դիէթանոլամինայինկամ նատրիումի աղի 0.25-0.3 22- անոց ջրային լուծույթի ձնով: ԹԲ պատրաստուկը իրենից ճներկայացնում է 2. 3. 5. 6- թեթրաքլորնիտրոբենզոլ՝ նույնպեսկառլինի կամ կավի փոշու հետ խառը: Այն ունի Մ-1-ից պակաս ծլման կանխարգելմանհատկություն: Մ-1 պատրաստուկը օգտագործվում է սննդի համար հատկացված կարտոֆիլի պահպանման, իսկ ԹԲ պատրաստուկը՝սերմացու կարտոֆիլի պահպանմանհամար: Արտասահմաճում նշված ճպվատակով օգտագործում են նոնանոլ կոչեն ված պատրաստուկը. ցնցուղում պահպանման դրված կարտոֆիլը 2 որով շաբաթը մեկ 5...65Շ ջերմաստիճանիպայմաններում: Վեգետատիվ ն գեներատիվ խմբերին պատկանուլ բանջարեղենի պահպանման ժամանակ հանգստի շրջանի երկարացման նպատակով փորձարկում ն օգտագործումեն իոնացնողճառագայթումը: Իոնացնող ճառագայթներով մշակելիս բացի գենետիկականհատկություններըբնորոշող ճուկլեինաթթուներիբարդ փոփոխություններից.կարտոֆիլի, ճակնդեղի, սոխի նայլնի ծլման կետում տեղի է ունենում լրիվ այլասերում, ռրի հետնանքով պահպանվողմթերքըկորցնում է աճելու հատկությունը: Սակայն պետք է հաշվի առնել. որ իոնացնողճառագայթներովմշակելիս կարտոֆիլի,գազարի, ճակնդեղիդիմադրողականությունըզգալիռրեննվազում է, իսկ սոխիԱր. սխտորինը՝մնում համարյա անփոփոխ:Այդ պատճառով կարտոֆիլի. գազարի ճառագայթումըխորհուրդ է տրվում իրականացնել պահպամման դնելուց 10-15 օր անց. որպեսզի ձնավորվիդրանց մակերեսին առաջացած մեխաճիկականվճասվածքներիսպիացումը: Հնից ի վեր հայտնի է նան կարտոֆիլի պալարներիպահպանման դճելուց առաջ փայտի մոխրով մշակումը: Այն կատարում է երկակի դեր, առաջինը՝ չորացնում է մակերեսային խոնավությունը.երկրորդը`հիմնային աղերը. որոնք պարունակվում են մոխրի մեջ. լուծվելով թարմ վերքերի մակերեսային շերտում. առաջացնում են հիմնային ռեակցիա. որտեղ հիվանդածին մանրէները լավ չեն զարգանում:

Նույնպես հնագույն ժամանակներիցմեզ հասած ն մինչն այժմ կիրառվող եղանակներից է գազարի ն ճակնդեղի` պահպանման դնելուց առաջ լվանալը կրաջրովմշակելը:

ն

7.1.5.

Ոռոգման ազդվեցությումը պահոմաւկության

վա

Երնի շատերը նկատած կլինեն,որ ծիրանի ՄՍաթենիսորտի հասունացած պտուղների վրա երբեմն լինում են խորը ճաքճքվածություններ: Շատ տարիներ այդ ճեղքվածքները ընդհանրապեսչեն նկատվում: Դա արդյունք է պտղի ջրով անհամաչափ սնման` երկար չորային սեզոնից հետո անձրնմճերիտեղալու կամ առատ ոռոգելու հետնանքով: Իսկ եթե պտուղնեըրիզարգացման. խոշորացման.հասունացմանընթացքում ջրով ապահովումը տեղի է ունենում հավասարաչափ, ապա այդպիսի վնասվածքներ պտուղները չեն ստանում: Պակաս չափերով է արտահայտվում անհավասարաչափ ոռոգումը այլ պտոպների աճման ընթացքում մակերեսային ճաքճքվածությունների առաջացման գործում: Մակայն այն նույնչափ աճեցման գործում: Անվտանգավորէ բոլոր տեսակիպտուղբանջարեղենի հավասարաչափոռոգման հետնանքով, առանձնապես պտղի ձնավորման ե հասունացման վերջին շրջանում, խափանվում է կալցիումի ն բորի կուտակումը, որը կարող է հաճդիսաճալդառը փոսորակության կամ ենթամաշկային խցանացում ֆիզիոլոգիական խանգարվածություններիպատճառ: Կեղնային շերտի միկրոճաքները հիվանդածին բորբոսասնկերի ներթափանցման հեշտ ուղիներ են հանդիսանում: Այդպիսի բերքի երկարատն պահպանումնառանց մեծ կորուստճերիաճենարին է: Բացի դրանցից, բերոռոգումը կամ անձրնները հանգեցնումեն, այսքահավաքից առաջ առատ պես կոչվող «խմեցրած» պտուղներին խաղողիառաջացմանը,որոնցիցջըի կորուստը պահպանման ընթացքում կարող է մեծ չափերի հասնել. որի հետնանքովպտուղներըկարող են թառամել ն ստանալ տարբեր հիվանդություններ: ցույց են տվել. որ պահունակությանընպաստում Հետազոտությունները է գիշերվա ժամերին անճձրնացման եղանակով ոռոգումը, երբ պտուղներում կուտակվում: ավելիշատ շաքար է Առատ ոռոգումը, ինչպես պտուղմճերի,այնպես էլ բանջարեղենի մոտ հանգեցնում է բերքի քանակական ավելացմանը ի հաշիվ որակի զգալի անկման: Այսպես, պարզվել է, որ եթե կարտոֆիլը աճեցվի դաշտային խոճավության 5596- ի ն 8522-ի պայմաններում.երկրորդ դեպքում պահպանման ընթացքում կորուստներնավելանում են մոտ երկու անգամ: Նպաստավորէ համարվումդաշտային խոնավության7592- ի պայմաններում կարտոֆիլիաճեցումը.երբ ստացվում է բարձր ն պահունակբերք: Առատ ոռոգումը առանձնապեսվտանգավոր է սոխի ն սխտորի պահունակության համար: Բարձր խոնավությւսնպայմաններումհասունացմանվերջին շրջանում սո99

խի ն սխտորի թեփուկներըմնում են խոնավ վիճակում ն հենց դաշտից

են

վարակվումտարբեր մանրէներով:Բարձր խոնավությունը առանձնապես վտանգավորէ միջահաս սոխի կոճղեզներիհամար, երբ նույնիսկ կարճատն պահպանման ընթացքումկարողէ առաջանալվզիկային փտում: 7-1.6

Հասունության

աստիճանը

Ինչպես նշվեց վերնում, բերքի որակը ձնավորվում է մայր բույսի վրա, հետնաբարճիշտ ժամանակինբերքահավաքիկազմակերպումը ճպաստում Է որակով բերքի ստացմանը ն պահպանման ընթացքում կորուստների նվազմանը:Հանրահայտփաստ է. որ խակ պտուղբանջարեղեննավելի ին-

տենսիվ է շնչում ն ծախսում պահեստային նյութերը. իսկ հասունացածները արագռրեն գերհասունանում են Ն կորցնում իրենց ապրանքայինտեսքը, ինչպես ն սպառողական մյուս հատկությունները: Այդ պատճառովօբյեկտիվ տվյալների հիման վրա. հասունացման աստիճանի ճիշտ որոշումը խիստ կարնոր նշանակություն ունի: Ընդհանուր առմամբ պտուղներին բանջարեղենիհասունության աստիճանը. երբ կատարվում է բերքահավաքը.կախված է այն ճպատակներից. որոնց համար դրանքաճեցվել են. -թարմ վիճակում անմիջապեսօգտագործելու համար, -«պահպաճման համար, -վերամշակելունպատակով, -սերմերի, այլ գեներատիվն վեգետատիվօրգանների,որպես սերմացու.օգտագործելու համար: Ելնելով նշված ճպատակներից՝ մասնագետները տարբերումեն հասունացման հետնյալ փուլերը.

-բերքահավաքային, -սպառողական,

«ռեխնիկական. -ֆիզիոյոգիական:

Բերքահավաքայինհասունացմանըբնորոշ է այն հատկանիշների նպաստավորհամալիրը.երբբերբը հնարավոր է պահպանել ն փոխադրել սպառողինհասցնելառավել բարձրռրակով: Սպառողական հասունացումըդա որակական հատկանիշներիկազէ, երբ բոլոր որակական հատկանիշմավորմանայն ժամանակահատվածն ճերըհասել են իրենց առավելագույնճշաճակությանը: Տեխնիկականհասունացումըբնորոշվումէ այն հատկանիշներով, որոնք ներկայացվում են տվյալ պտուղբանջարեղենինբարձր որակի սննդամթերքստանալուհամար: Ֆիզիոլոգիական հասունացումը համարվում է ավարտված, եթե պտուղբանջարեղենիվերարտադրմանը ծառայող օրգաններըլրիվ ձնավոր100

ված են. ն եթե այդ պտուղբանջարեղենըհավաքվի. ապա այդ օրգաններից հնարավոը է նոր բերք աճեցնել: է. որ հասունության այս աստիճանների մեջ սահմանազատում չկա: Դրա դասականօրինակը կարող են հանդիսանալ տոմատի պտուղները: Դրանց տեխնիկական հասունացումը մարինադ պատրաստելու համար կաթնագույն սպիտակ գունավորումն է: Հյութ. մածուկ. բնական պահածոյացրած տոմատ պատրաստելու համար պտուղնեըը պետք է լիճեն լրիվ գունավորված:Այս վերջին դեպքում պտուղները ձեռք են բերում լիակատար սպառողականհատկություններ ն պիտանի են ջարմ օգտագործման համար: Այս դեպքում տոմատի սերմերը ձեռք են բերում ծլելու հատկություն, այսինքն պտուղներըհասել են ֆիզիոլոգիականհասունացման: Արտասահմանյան մի շարք երկրներում կիրառվում է ավելի խիստ մոտեցում հասունության աստիճանների նկատմամբ:Օրինակ. Հունգարիայում տարբերում են հասունության 9 փուլ. խակ. բերքահավաքիհամար պիտանի.փոխադրմանհամար պիտանի, պահպանմանհամար պի-

Հասկանալի

խոտագույն

տանի, շուկայական հասունացում, սպառողականհասունացում. գերհասունացած. թառամած. հյութը արտահոսած:Վերջին երկու փուլը առաջին հերթինխոսումեն արատների.քան հասունացմանմասին: է Երկարատն պահպանման համար նախատեսված բերքը.ընդունված ասել. որ հավաքում են բերքահավաքայինհասուճացմաճփուլում: Հաճրահայտ փաստ է. որ խակ պտուղներնավելի ինտենսիվ են շնչում ն ծախսում պահեստային նյութերը. իսկ լրիվ հասունացածներըարագորենգերհասուճանում են ն կորցնում իրենց ապրանքային տեսքը, ինչպես ն սպառողական մյուս արժանիքները:Այդ պատճառովհասունության աստիճանի ճիշտ որոշումը կարնոր նշանակությունունի որակի պահպանմանգործում: Պտղաբույծներըն բանջարաբույծերը,ելնելով իրենց երկար տարիների փորձից.. կարողանում են որոշել պտղի ն բանջարեղենիհասունության աստիճանը.ինչպես ճան պահպանմանհամար տվյալ բերքի պիտանիությունը՝ պահունակությունը,հաշվի առնելով դրանց չափը, արտաքին գունավորվածությունը.սերմերիգույնը. պտղամսիհամը ն այլ ցուցանիշներ: Շատ դեպքում. երբ խոսք է գնում հասունության աստիճանի որոշման մասին, նույնիսկ որոշ մասնագետներայն լուրջ չեն ընդունում: Մակայն փորձը ցույց է տալիս, որ վերոհիշյալ ցուցանիշները այնքան էլ կայուն չեն ն կախված են մեծ մասամբ տվյալ մասնագետիսուբյեկտիվ ընկալումից,հետնաբար որոշակի սխալի դեպքում պահպանմանարդյունքը կարող է լինել մեծ խմբաքանակիբերքիկորուստը: Պտուղբանջարեղենիհասունության աստիճանի վերաբերյալ առավել ճշգրիտ տեղեկություններկարող են տալ դրանց ֆիզիկաքիմիականհատկանիշների ուսումնասիրությունները.քիմիական անալիզի կամ հատուկ գործիքներիմիջոցով: Չնայած այդ եղանակներիբազմազանությանը,քանի որ չկա նույնիսկ

հատկանիշների մի խումբ, որ կայուն լինի ժամանակի ընթացքում գործնականում կիրառվող աստիճաններիորոշման օբյեկտիվ եղահասունության նակներըբավականինսահմանափակ են: Այդ պատճառովքննարկենքինչպես այսօր օգտագործվող, այնպես էլ մի քանի հեռանկարային եղաճակներ: Հարկ կա նշելու, որ տնտեսական իրավիճակի հեռ

բարելավմանըզուգա-

`

սպառողիպահանջներընույնպես աճում են ն միմիայն սուբյեկտիվ ընկալմամբ դժվարանում է որակի ցուցանիշների գնահատումը: Իրենց սննդամթերքի որակին ճերկայացվողպահանջները, խստությամբ

'

`

աստիճանաբար վերաճելով. մոտենում են արդյունաբերական արտադրանքին ներկայացվող պահանջներիխստությանը: Հասունությանաստիճանի որոշման ամենատարածված քիմիական ձեթոդըյոդօսլայկան ռեակցիանէ: Այս դեպքում օգտագործվում է յոդի գունային ռեակցիան օսլայի հետ: Հայտնի է, որ խակ պտուղներում պարունակվում է մեծ քաճակությամբօպլա,որը յոդի լուծույթի հետ տայիս է մուգ կապույտ գունավորում: Հասունացման պրոցեսին զուգահեռ պակասում Է

`

`

օսլայի պարունակությունը պտղամասում. ն. յոդի լուծույթի մեջ ընկղմելիս պտղի կտրվածքիվրա կապույտ ես է: գունավորումը

ճվազում Որոշման տեխնիկանհետնյալը է: Պատրաստումեն յոդի լուծույթ. որի համար 4գ կալիումիյոդիդը (է1) ն 1գ (02 լուծում են լլ թորած ջրի մեջ: (Այս լուծույթը կոչվում է Լյուգոյի ռեակտիվ):Պտուղըհորիզոնական

կամ ուղղահայաց հատվածքովսուր դանակով կիսում են երկու մասի ն կտրվածքով անմիջապեսընկղմվում ափսեում, կամ Պետրիի թասիկում լցված Լյուգոլի ռեւսկտիվիմեջ 1-2 րոպե տնողությամբ:Օսլա պարունակող մասերն անմիջապես կապտումեն, իսկ որտեղ օսլա չկա, պտղամիսը մնում է բաց դեղճավուն: Այս եղաճակովհասունության աստիճանըորոշելիս պտուղները բաժանում եմ 3. 5 կամ 8 դասի: Ամեճագործնականը ն հասարակը3 դասի բաժանելն է՝ հաշվի առնելով նան միջանկյալ իրավիճակները (նկ. 13)

Նկ. 13. Պտուպների հասունությանորոշումըյոդօսլայական ռեակցիայի (Լյուգոլի ռեակտիվի)միջոցով: 1.Օսլանհայտնաբերվում է կտրվածքի 7572-ի ավելմասում 2Օպանհայտնաբերվումէ կտրվածքիմակերեսի 5024-իսահմաններում, 3.Օսլան հայտնաբերվում էենթամաշկայիը գոտումն պտղամսի կտրվածքի մասումէ: մակերեսային 1022-ի

գնահատման 1-ին դասինեն պատկանումայն պտուղները, ոտվյալ փորձնական որոշման ժամանակ Լյուգոլի հասունացման բոնք ռեակտիվիմեջ ընկղմելիսստանում են մակերեսի 7592-ից ավել մասի մուգ գունավորումը:2-րդ դասին են պատկանումայն պտուղները.որոնք գունավորվում են մակերեսի 5052-ի.սահմաններում: 3-րդ դասին պատկանում են այն պտուղները,որոնք գունավորում են ստանում ենթամշկային զոնայում մակերեսի109--ից պակաս մասում: պտուղներնավելի պահունակ են, ՈՒշահաս խնձորենու ն տանձենու երբ գտնվում են 2-րդ ն 3- րդ հասունացման փուլերի միջանկյալ վիճակում: մյուս փուլերի Ընդ որում. այս պտուղների սպառողական արժանիքները պտուղների համեմատ. զգալիռրեն բարձր են: Որոչ աշխատանքներով պարզվել է. որ ճպաստավոր հասունացման փուլում բերքահավաք կազմակերպելիս,առամց լրացուցիչ ծախսերի, կարելի է ստանալ տանձենու 2492 Ըստ այդ

`

հավելյալ բերք:

Աճշուշտ. շատ կարնոր է հասունության աստիճանը որոշելիս հաշվի առնել ճան պտղաթափիերնույթները.ռրը տվյալ սորտի առանձնահատկության. կամ տվյալ վայրում աշնանային քամիների հավանականության հետ է կապված: Եթե այս կամ այն պատճառով պտղաթափի վտանգ է սպասվում,ապա բերքահավաքըմի քիչ առաջ են գցում: Մեր ուսումնասիրություններըցույց են տվել. ռր նպաստավոր հասուճության փուլում հավաքելիս Գոլդսպուռ. Սթարկրիմսոն.Սթարքինգ, Մելռոզ. Ջոնաթան, Ջոնառեդ. Այդառեդ սորտերիխնձորենու բերքը ավելանում է մոտ 6-994-ով, իսկ 6 ամիս սառնարանայինպտղապահեստում պահպաճելիս կորուստների (կշռի բնական պակասորդ ն մանրէաբանականփչաԱյսպիսով.միայն բերքահավաքիճիշտ ցում) քանակը նվազում է 8-12652-ով: կազմակերպմանմիջոցովհնարավորէ ստանալ 14-2122 հավելյալ պտուղ:

Նկ.14. Պենետրոմետր(«էֆֆեջի» իտալականֆիրմայի)

1-գինամոմետը(կց ն ֆունտ ցուցնակով) 2- փոքր գլան 5/ 16 մատճաչափ (դյույմ) տրամագծով,3-մեծ գլանակ՝ 7/16 մատճաչամիտրամագծռվ, 4-սյաքը ետ բերեյու կոճակ.5- կեղնըհեռացնելուդանակ:

Գործնականում տարածում գտած մյուս եղաճակը հենված

է

պտղամ103

սի պնդության վրա. որը որոշվում է միջոցով (քօոօեւօ պենետրոմետրի ներթափանցելն օնօո-չափ բառերից): Պենետրոմետրինմանօրինակ է ռուսական «սալգիրկա» գործիքը: Նկ. 14-ում բերված է իտալական «էֆֆեջի» ընկերության պենետրոմետրի պատկերը: Պենետրոմետրի ՝

գլխավոր մասերն են՝ դինամոմետրը իր ցուցանակով.երկու տարբեր տրամագծիգլանակներըն սլաքը ետ բերելու կոճակը: Հասունության աստիճանի որոշման տեխնիկան հետնյալն է: Այգում վերցվում է 10 պտուղ (միջին նմուշ): Սուր դանակով կեղներհեռացվում է գլանակի մակերեսի մեծությամբն մոտ 0.5մմ հաստությամբ:Մեկ ձեռքով բռնում են պտուղը. մյուս ձեռքով պենետրոմետրի գլանակը հորիզոնական դիրքով ընկղմում են կեղնից մաքրած տեղում մինչն գլանակի վրայի խազը: Տուցաճակի վրա կարդում են այն ուժի մեծությունը.որն անհրաժեշտէր տվյալ տրամագծիգլանակի պտղամսի մեջ սուզելու համար: Ընդ որում, փոքը գլանակը (5/16 մատնաչափ, կամ մոտ 0.5 սմշ հատվածքով)օգտագործում են տանձի. խնձորի, սերկնիլի համար. իսկ մեծը (7/16 ճատնաչափ տրամագծով. կամ մոտ 1սմշ հատվածքով)՝դեղձի, ծիրանի. սալորի պտուղների ամրությունը որոշելու համար: Յուրաքանչյուրպտղի ամրությունըչափում են արնահայաց ն ստվերոտ կողմերից,պտղի հորիզոնականամենամեծ տրամագծի վրա: Ստացված 20 թվերի գումարը բաժանում են 20-ի ն ստանում միջին թվաբանականը: Քանի որ Հայաստանում ընդունված է տասնորդականհամակարգը.պենետրոմետրիցուցանակի վրա կարդում են կգ-ով արտահայտված թվերը, որոնց միջին թվաբանականը.բաժանելով օգտագործված գլանակի հատվածքիվրա, ստանում են այն ուժի մեծությունը. որն անհրաժեշտ է այդ գլաճակը պտղամիս մտցնելու համար: Օրինակ, 4.6 կգ, որոշումը կատարվելէ փոքր գլաստացվելէ միջին թվաբանճականը՝ նիկով, որի հատվածքի մակերեսըկազմում է մոտ 0.5 սմշ: Արդյունքում 9.2 կգ/սմ՞: կստացվի 4.6:0.5 Այն երկրներում,որտեղ պենետրոմետըը մեծ է տարածում գտել, շատ անգամ նույնիսկ այս գործողությունըչեն կատարում. այլ ուղղակի բերքահավաքը կազմակերպելիսկամ արտադրողի ն ասում են, որ պտղի պնդությունն է. սպառողի միջն պայմանավորվելիս օրինակ. 4.5 կգ փոքը գլաճիկով: Բերքի հասունության աստիճանիորոշումըսկսումեն բերքահավաքի սպասվելիք օրացույցային ժամկետից2-3 շաբաթ առաջ ն շարունակումմինչն ստացված թվերըհամապատասխանեն նախօրոքմշակվածաղյուսակիթվերին: Պտղաբուծությանմեջ հասունությանաստիճանը որոշելու նպատակով օգտագործվում է ճան պտուղների կեղնի հիմնականն ծածկութայինգունավորվածությունը:Այդ ճպատակովհասունությանտարբեր փուլերում ֆիքսվում է պտուղների գույնը. որի հիման վրա ստեղծվում է կոլորիմետրիկ(գունավոր) քարտ (հեղինակ`Չ. Պոմա- Տրեկկանի): Իտալիայի Լոմբարդիա մարզի համար ստեղծված կոլորիմետրիկ քարտի պատկերը ԳոլդենԴելիշես խնձորի սորտի պտուղներիհամար բերում ենք նկ.15-ում: -

։

Հնիոն

ը

ԳԻԱՆ

Նկ .15. Պտուղների հասունությունըկեղնի ծածկութայի գունավորվածությամբ որոշելու կոլորիմետրիկքարտ

երանգավո-

Այս քարտի վրա բերված են խնձորի մակերեսիտարբեր րումներըսկսած խակ վիճակիցմինչն լիակատարգերհասումացումը:Նույ նպատակներինկարող է ծառայել նան Ա. Բոնդարցնիգունային կը. որն ունի 105 գույն ն երաճգավորում: Այս սանդղակի առավելությունը կայանում է նրանում. որ միաժամանակ կարելի է որոշել հիմնական ն ծածկութային գունավորվածությունը, սակայն օգտագործումը դժվարանում է գույների բազմազանությանն սանդղակիու որոշվող պտղի գույների ջական համադրելու հնարավորության բացակայության պատճառով: Հետնաբար նպատակահարմարէ նշված տիպիսանդղակկազմել ամեն մի սորտի համար առանձին: Որոշ հետազոտողներգտնում են կոռելյացիոնկապ պտղի հասակի ն պահունակությանմիջն: Այս դեպքում հաշվի է առնվում ծաղկաթերթիկների թափվելուց մինչն բերքահավաքը անցած օրերի քանակը: Մակայն մեր պայմաններում այս եղանակըչի տալիս վերարտադրվողարդյունքներ: հաՀայաստանի պայմաններում սեղանի է սունացման շրջան առաջարկվել համարել միաշաքարներիխաղողաշաքարի ն պտղաշաքարի հարաբերությունը.երբ այն հասնում է 1- ի, այսինքն, երբ դլանց քանակությունը հավասարվում է: Սեղանի խաղողի հասունության ցուցանիշ է առաջարկվել ճան շաքարաթթվայինգործակիցը. նան սախարոզայի որոշակի քանակության կուտակումը պտղահյութում: Այս քանակությունըսովորաբարչի անցնում 1-294 -ից: Այժմ շատ հակիրճ քննարկենքհասունությունըորոշելու այն եղանակները. որոնք արտասահմանյան մի շարք երկրներում սկսում են օգտագործվել գիտականհետազոտություններինզուգահեռ, իսկ մեզանում դեռնս գտնվում են հետազոտություններիսկզբնական փուլում: Նշված եղանակներից

սանդղա-

անմի-

խաղողի բերքհավաքային

ինչպես

հետաքրքրությանէ արժանի էթիլենի քանակությանորոշումը բերքահավաքից առաջ: Այս նպատակներիհամար օգտագործվում է քիմիակաճ ն գազային գունագրության (քրոմատոգրաֆիա) եղանակը: Ընդ որում, գունագրության եղանակը ավելի արագ ն ճշգրիտ է: Արտասահմանում արդեն ստեղծվել են այդ գործիքի դյուրակիր տեսակը` «Սնուուփի էթիլեն դետեկտոր» անվան տակ: Այդ գործիքով հասուճության աստիճանը որոշելիս Դ.Դիլեյը (1981) գտելէ հետնյալ կախվածությունը:Եթե խճձորենու 10 պտղից (միջին ճմուշ) 10 պտուղն էլ իրենց սերմնաբնում պարունակումեն մեկ միլիռնի մեջ 0.1 մասից պակաս էթիլեն,ապա բերքահավաքըվաղաժամկետէ, եթե 10 պտղից 3-ում պարունակվում է 0.1-0.5 մաս 1 միլիռնիմեջ էթիլեն. այդ պտուղները ենթակա են երկարատն պահպանման կարգավորվողգազային միջավայրում,հթե 3 պտուղ նույն 10 պտղից պարունակում են սերմնաբնում միլիոնիմեջ 10 մասից ավել էթելին, ապա դրանց երկարատնպահպանճումը այլես անհնարին է՝ դրանք պետք է ներկայացնել սպառման կամ վերամշակման: Մի շարք այլ հետազոտողներհայտնաբերելենճ որոշակի կապ պտուղների կողմից էթիլենի արտադրման, պտուղների կառուցվածքի փափկմանն պահունակությանմիջն. Ըճդ որում. էթիլենի պարունակությունը չպետք է անցնի 1 մասը 1 միլիոնի մեջ քանակությունից:Գ. Բլանփայդը (1985) գտել է.ռր էթիլենի արտադրման ն պտուղներիմիջն եղած կապի հավաստիությունըզգալիորեն կբարձրանա, եթե որոշումը անցկացվի 20-30 պտղի վրա: Մեր հետազոտություններից պարզվեց, որ հավաստիության աստիճանը կբարձրանա. եթե օգտագործվի ոչ թե սերմնաբնումկուտակված էթիլենի քանակության ցուցանիշը,որի որոշումը ինքնին այնբան էլ հեշտ չէորովհետն առանց խախտումների անհնար է որոշել էթիլեն ճշգրիտ քանակությունըսերմճաբնում.այլ եթե որոշվի կի ժամկետումէթիլենիարտադրմանքանակությունը հերմետիկ ամանի մե սենյակային պայմաններում: Օրինակ, եթե պտուղը տեղադրվի 2.5 կամ 5լ տարողության չռրացուցիչի (էքսիկատոր) մեջ ն պահվի 8 ժամից մինչն 24 ժամ 20...235Շ պայմաններումն այղ ընթացքում պտղի 1 գրամի հաշվով 1 ժամվա ընթացքում 10-20 Ծաարտադրի նոլիտր(լիտրի 10՛՛ մասը) էթիլեն. ապա այդ պտուղներիպահունակությունը բավականինբարձր կլինի ն կարելիէ կատարելբերքահավաք: Համեմատաբարվերջերս են սկսել ուսումնասիրել պտուղճերի ն բանջարեղենի ձայնային արձագանքները հասունության աստիճանը որոշելիս: Այս եղաճակը հնագույն ժամանակներից օգտագործվել է ձմերուկիհասուձմերուկին խփելիս նությունը որոշելիս` մատի ծայրով, կամ ամբողջ ափով լսվում է արձագանք:Եթե այն խուլ է ցած է, եթե արձագանքըբարձր էուրեմճ ձմերուկըխակ է: Իհարկե, այստեղ նս ամեն մի «փորձագետ» հենվում է իր փորձի վրա: Սակայն վերջին 3

րա րտուղներից աիխորը Սբարկրիմաոն

ոա աան արձեգանք րունա ր արամ

են տասնամյակներում ԱՍՆ-ում, Ճապոնիայում ն պտուղների հասունության ն ձայնային ազդանշաններինպտուղների ար106

ազգային ձագանքների միջն եղած կապը: ՀայաստանիԳիտությունների ԳՀ ն միկրոէլեկտրոնիկայի Ռադիոֆիզիկայի ակադեմիայի հետ համատեղ մենք պատրաստեցինքմի այդպիսի սարք. որը թույլ ազդանշանլիս որոշելու պտուղներիհասունությանաստիճանը ձայճային ցով (նկ.16)

ՍԱՆ

Հրոն

`

«ԳՐՔԻ

Նկ.

16.

տրչ:

ք

Պտուղների հասունությունըձայնային ազդանշանների միջոցով որոշելու սարք:

է

մասերից Այս սարքը բաղկացած 3 հիմնական

ւ

:

գենարատորից, -ճայնային ազդանշանների ի որը. բ ացի մեխանիկորեն հարմարանքից. -պտուղը ֆիքսող պյողին է տաղողում մայում ունի երկու տվիչներ, ստանում դրանք. մյուսը ալիքները, ն -պտղի միջով անցած ալիքների չափող գր ամցող երկկոորդինատային սարքից: Ինչպես ն ձմերուկը. որի մասին ասվեց. ձայնային ԿԱ րադարձնելու,կլանելու. բեկելու անցկացնելու այս կամ այն չափով բոլոր տեսակի պտուղբանջարնոյ հատկանիշները, որոնք յուրահատուկ են այս ո համար, դրանցզարգանա պտուղբանջարեղենի

.- թ

մոլը պանքից է

'

աան դատզութն Է` էն մ մ նիՆ արտի '

`

: .

Լ է

:

րրառացման րնառ: եթե ի ա ր Վերա են Արան քում. ենթարկվում որոշակի ռվիա իմս ն ուլ)եկտճերինհաղորդվիորոշակիձայնային իմպուլս Ց ն կոո ոզնի: ՒԱ միջով պ տղի հետ փոփոխությունը կատարված սի ան ԵՍ տ փուլի կլինի տվյալ տեսակի. սորտի, պտղի տվյալ օբ-

ր

համույությ

Ց. համար:

Ճապոնականմի

թյան պտուղների հաաա տեսի գնահատաղանը:

- ար բան

կարծիքով. հետազոտողների աստիճանըորոշելն ավելի ճշգրիտ

շարք

է.

քան

հա

ոի Ար: Աա սառնարանից

Պարզվեց. որ վերոհիշյալ սարքը իսկապես հասունացման, ինչպես պտուղներիբերքահավաքային

Լ

նան

պտուղները հանելու ժամկետի ճշգրիտ որոշման համար, սակայն ճերկա պայմաններում. երբ շուկան թերհագեցած է. իսկ սարքը՝ բավական թանկարժեք. այնմ երաշխավորելարտադրության մեջ օգտագործելու համար դեռնս վաղաժամ է: Հասունության աստիճանի որոշման համար կարելի է օգտագործել ճան պտուղների ն բանջարեղենի էլեկտրական դիմադրությունըչափող «Տիգրան-Դ» սարքը. որը ստեղծվել է «Անի» գիտաարտադրական միավորմաճ «Գառնի» գործարանում: Այն կարող է տարբեր խորություններիվրա չափել պտղամսի էլեկտրական դիմադրությունը երկու ֆիքսված հաճախականությունների դեպքում: Այս սարքի աշխատանքըհիմնված է պտղի բջիջների հասունության տարբեր փուլերում ունեցած տարբեր էլեկտրադիմադրողականությանվրա: Եթե պատկերենքպտղի 1 բջջի միջով էլեկտրական հոսանքի անցման սխեման ն դրան համարժեք էլեկտրական սխեման, : կստանանք հետնյալը(նկ. 17):

Ն

Վ

| :

)

Հետազոտություններից պարզվեց, որ բարձր ն ցածը հաճախակամնությունների պայմաններում տարբեր հասունության աստիճանում գտնվող տանձի, խնձորի. ծիրանի. դեղձի պտուղներն ունեն տարբեր էլեկտրական դիմադրություն, սակայն հասունության աստիճանը որոշելիս միմիայն այս ցուցաճիշճերով ղեկավարվելը կախված է ռրոշակի ռիսկի հետ: Հայաստանի Գյուղատնտեսության ինստիտուտը«Տիգրան-Դ» սարքի հեղինակներիհետ համատեղ մշակել է մի եղանակկարտոֆիլի պալարների որակի. այդ թվում նան հանգստի շրջանից դուրս գալու հնարավոր ժամկետի որոշման համար: Մեր կողմից մշակված է նան հասունության գնահատման մի քանի այլ փորձնական եղանակ. որոնք հենվում են պտղամսիտեսակարարկշռի փոփոխման. ինֆրակարմիր ճառագայթների հանդեպ պտղամսի թափանցելիության ն ջերմատվության փոփոխման վրա. որոնք տալիս են վերարտադրվող արդյունք. սակայն որոնք չեն անցել արդյունաբերական փորձարկման փուլ: Արտասահմանյան մի շարք ֆիրմաներում կիրառվում է տոմատի պտուղների ավտոմատացված տեսակավորումը ըստ գույնի: Առաջարկվել են նան մի շարք այլ առավել բարդ եղանակներ. հասունության աստիճանը որոշելու համար: Որոշ հեղինակներայդ նպատակի համար առաջարկում են օգտագործել մի քանիսից մի քանի տասնյակի հասնող ցուցանիշների համալիը: Ստորն բերում ենք մեր կողմից մշակված խնձորենու Մթարկրիմսռն սորտի սլտուղներիբերքահավաքայինհասունացման ժամկետին հատկանշական ցուցանիշները ճոմոգրամայի ձեռվ (նկ. 18): Տ

`

Նկ. 17.Էլեկտրական հոսանքիանցումըբույսի բջջի միջով:

Բ) բջջի էլեկտրականհամարժեքսխեման` /-միջբջջային տարածություն, 2- միջբջջայինտարածության էլեկտրու-

նակությունը, 3- պրոտուպլազմայի 4- բջջաթաղանթի էդիմադրությունը,

լեկտրունակությունը: գ) «Տիգրան -Դ»

սարքը

պռատ. Տ

9:Վ

ՈՎ

25ՂՎ

ԿՎ

Վ

օվ

ս

աշ)հոսանքի անցումը բուսականբջջի միջով` 2/-բջիջ, միջբջջային տարածություն

:

Բ

ք

Էքիլեն նժգժառ

7չ

«Հ

ո ւ

Հճւեժու

զա

աար

աո:

պիկ

լ

)5

Թ

«----Վ---Ա-----«Վ-----.-.«««Վ-պատան Ք ո. ս ռ «դնղությոնը.կզ/սնճ

Լ

ԼՂ

ԼՆ

աարի

ո

ո

Վ

ՈՒՐ

Նկ.18. Սթարկրիմսոնսռրտի խնձորենուպտուղների բերքահավաքային հասունության փուլի որոշման նոմոգրաման:

Նսմոգրամայով ղեկավարելու ձեը հետնյալն է: Մկզբում սովորական բերքահավաքի օրացուցային ժամկետիմոտենալուց1-2 շաբաթ առաջ որոշում են ամենահասարակ ցուցանիշները,օրինակ. պտղամսի պնդությունըն չոր նյութերի պարունակությունը:Եթե դրանցից որնէ մեկը մոտենում, կամ համընկնում է այն սահմաններին.որոնք համապատասխամում են նոմոգրամայի կենտրոնումտեղադրված տարածության հետ. ապա 2 օրը մեկ ոըռշում են նան մնացած ցուցանիշները կամ դրանցից նս մի քանիսը: Երբ բոլոր հնարավոր որոշումների արդյունքները կհամընկնեն այդ տիրույթի հետ. ուրեմն այդ պտուղներըհասել են բերքարավաքայինամենանպաստավոր հասունությանփուլին: Հաշվի առնելով այն ռանգամանքը.որ պտուղբանջարեղենիհասունության աստիճանի որոշումը օբյեկտիվ տվյալներիհիման վրա կապված է քիմիական անալիզների ն ռատուկ, երբեմն բավականինթանկարժեք.գործիքների օգտագործման հետ. արտասահմանում (Անգլիայում. Հունգարիայում) ստեղծվել են հատուկ մասնագիտացված տարածաշրջանային խորհրդատվական լաբորատորիաներ. որտեղ համապատասխանվճարումով ցանկացած մենատճնտես կարող է ստաճալ իր աճեցրած պտուղբանջարեղենի մասին անհրաժեշտ տեղեկություն: Այդ լաբորատորիաներըտալիս են տվյալ բերքահավաքիլավագույն ժամկետի. պահպանման եղանակի ն հնարավորտնողության.,բերքի քիմիականկազմի. կախված մենատնտեսի ընտրած պահպանման, պահպանումից հանելու ժամկետի եղանակից ն ճան տալիս են իրենց կարծիքը այս կամ այլնի մասին: Խորհրդատուները այն հիվանդության նկատմամբպտուղների հակվածությանն դրանց դեմ պայքարելու միջոցներիմասին: '

7.1.7.

Մեխանիկական վնասվածուն

ը

Պտուղբանջարեղենիերկարատն պահպանման տեխնոլոգիայում քննարկված ն այլ գործոններըգլխավորառմամբ ազդում են բերքի որակի անկման վրա: Այդ շարքում մեխանիկականվնասվածքներիդերը չափազանց մեծ է, որդվհետն այն կապված է ոչ թե որակի անկման, այլ որակի Լրիվ կռրստի հետ. քանի որ մեխաճիկականվնասվածքներըդյուրացնում են հիվանդածին մանրէների ներթափանցումըդեպի պտղահյութ: Ինչպես հայտնի է, մանըէների դեմ ամենակարնորպատնեշը պտղակեղնն է. որը ծածկված է կուտիկուլայինշերտով ն մռմաշերտով: Պտուղբանջարեղենի վնասվածքներըկարող են առաջանալ դրանց շարժման մեջ գտնվելիսկամ ստատիկպայմաններում:Ստատիկպայմանճերում մեխանիկականվնասվածքներ պտուղբանջարեղենըկարող է ստաճալ, եթե արկղերի կամ բեռնարկղերիմեջ տեղավորվումէ տվյալ օբյեկտի մեխանիկականհատկություններինչհամապատասխանող բարձր շերտ. ո110

րի հետնանքով վերին շերտերի ճնշման տակ վնասվում են ստորին շերտեմայրը բույսի վրա գտնվելիս քամիների ազդեցության տակ րը: Դեռես պտուղները ճյուղերին կամ իրար բախվելիս ստանում են թեթնակի քերծվածքներ,որոնք վնասում են ծածկույթային շերտը ն էպիդերմիսիմեկ շերտ բջիջները:Այդ վնասվածքները,եթե մեծ մակերես չեն կազմում. այնքան էլ վտանգավոր չեն. քանի որ դաշտային պայմաններում մանրէների քանակը այնքան էլ մեծ չէ. իսկ պտղի դիմադրողականությունըբարձր է: Վնասված բջիջները շուտով նեկրոտացվում են (մեռնում) ն պտղի մակերեսին թողնում են սպիացածհետք: Մինչբերքահավաքային մյուս մեխաճիկական վնասվածքը կարկտահարումն է: Եթե այն տեղի է ունենում պտղի լավ զարգացման շրջանում. ապա հարվածի տեղերի աճը զգալիորեն ետ է մնում առողջ մասերից, ն գարգացմանը զուգահեռ պտուղը դեֆորմացվում է` կռրցնելով ապրանքային տեսքը: Եթե ավելի ուշ է կարկտահարումըտեղի ունենում, ապա այդ հարվածներիտեղը սպիամում է. սակայն դա նույնպես բացասաբար է անդրադառնում որակի վրա: Պահպանմանընթացքումխցանացած կարկտահարվածների տեղը խոճավանում է ն հիվանդածին մանրէների ներթափանցման համար հեշտ ուղի է դառնում: Սակայն ամենավտանգավորմեխանիկական վնասվածքմերըանփույթ բերքահավաքի,բեռնման բեռնաթափման, փոխադրման,տարայի անհամապատասխանմության հետնանքով աեն: դեպքում Այդ քերվածքների.սեղմվածության. ռաջացող վնասվածքներն փոսվածքինզուգահեռ կարող են առաջանալ զգալիորենավելի խորը թափանցող վնասվածքներու ջարդվածքներ.որի հետնանքով տուժում է ոչ թե կեղնի ծածկութայինմասը, այլ ճան պտղամսիմի մասը մինչն 0.5- 1.5 սմ խռրությամբ:Այդ դեպքում տեղի է ուճենում պտղահյութի արտահոսք.որը գերազանցմիջավայր է բռրբոսասնկերիզարգացմանհամար: Պտուղբանջարեղենի՝հիվանդություններինկատմամբդիմադրողականության(իմունիտետի) ամենահայտնի ուսումնասիրողներիցԲ.Ռուբինը եկել է այն համոզման. ռր երկարատն պահպանմանտեխնոլոգիայումկարնորն այն է.որպեսզի բորբոսասունկըչներթափանցիդեպի պտղահյութ ն չստեղծվի. այսպես մակաբույծ համակարգը: Իսկ եթե այս կամ այն հանգակոչված. պտուղ մանքները նպաստեցին,ն ստեղծվեց այդ համակարգը.այլնսանհնարինէ դրա դեմ պայքարելը. որովհետն մակաբույծի (տվյալ դեպքում բորբոսասնկի) զարգացումը ծավալվում է համարյա առանց խոչընդոտների:Այս դեպքում համարյա անիմաստ է խոսել ֆիզիկական կամ քիմիական միջոցառումների կանխարգելիչդերի մասին: Այսինքն ամենաարդյունավետ կան-

-

-

խարգելիչ միջոցառումըթույլ չտալն է. ռրպեսզիմակաբույծը մուտք գործի դեպիպողահյութ: Ներկայումս մեր երկրում օգտագործվողհամարյա բոլոր տեսակի տարաները չեն համապատասխանումպտուղբանջարեղենիանվնաս պահպանման պահանջներին: Արկղերի համար օգտագործվողմաճնրատախ111

է. (հիշենք Ե.մսլամազյանիհանրահայտ նկարը):Հասկանալի որ այդպիսի համար: պտուղներըպիտանիչեճ կարող լիճել երկարատնպահպանման տեխնոլոպահպանման տուղբանջարեղենի առանձին տեսակների այստեղ իսկ առանձին, կքննարկվեն գիաներիառանձնահատկությունները ն բանջարեղենը ապալարավոր կոճղեզավոր. ասենք միմիայն, որ է պահպանմանդնելուց առաջ անպայման պետք

տակներըչեն մաթրվում համապատասխանձնով, դրանց վրա մնում են մացառիկներ.որոնք վնասում ենճ պտուղներին: Տարայի դետալների միջն թող-

նում են անհամեմատ լայն արանքներ, որոնք նս հասցնում են մեխանիկական վնասվածքներ: Հոլանդացիհետազոտողներըեկել են այն եզրակացության. որ հարակից տախտակնճերի միջն բացվածքը չպետք է գերազանցի 6 մմ- ին (նկ.15):

22222222

ՃՏՏՀՏՀՀ-

22222272

ՆՏՏՏՏՀՏՏ

7.2.

Հ 7

22277226

`

'

ՏՏՏՏՀՏՀ

Նկ.'

նիջն հեն Բագածքի տախտակների թողնված

19. Պ

ճերի

դեֆորմ

եվն

ե

Ց

Համարյա բոլոր արկղերի ներքին երնում ցցված մեխեր: Սետաղյա հիմնակմախքիվրա տախտակներովհավաքված բանջարեղենի համար ճախատեսված.,բայց շատ աճգամ պտուղներիհամար օգտագործվող. բեռնարկղերը խարխուլ են ն փոխադրման ընթացքում ճոճվում են` վնասելովմեծ քանակությամբպտուղբանջարեղեն:Համարյա ոչ մի տեղ չի կիրառվումօգտագործմանմեջ եղած տարայի լվացումը ն ախտահանումը երկրորդն հետագա օգտագործումիցառաջ: Որպեսզի պտուղբանջարեղենըպահպանմանդնելուց առաջ քիչ մեխանիկականվնասվածքներստանա, տեսակավորումըկատարում են անմիջապեսբերքահավաքիընթացքում,ե առանց հետագա տեսակավորման դնում սառնարանայինպահպանման: Եթե հնարավորությունկամ անհրաժեշտություն է լինում սառնարանային խուց տեղափոխելուցառաջ պտուղճերը մշակել բուժաճնյութերի լուծույթով. ապա այդ գործողությունըկատարելու ընթացքում հեռացվումեճ երնացողվնասվածքներովպտուղները: Իրացնելուց առաջ միաժամանակկատարվում է տեսակավորում ն ապրանքային մշակում:Նախկինում կատարվումէր ուղիղ հակառակը՝բերքը հավաքվում էր դույլերի մեջ, թափվումմի տեղ, կազմելով բլուր երբեմն թողնվում այդ վիճակում 1-2 օր, այճուհետն ջոկվում էին առողջ պտուղները մասում

են

Պահունակության վճա ազդող

գուծոննեւը հետբեւճահավաքնային

գործոններասելով փաստորենհասկանումենք Հետբերքահավաքային ունեն գործոնճերը,ռրոնք բացառիկ մեծ ճշաճակություն տեխնոլոգիական գործում:Այս գ ործոններից պահպանմանդրական արդյունք ապահովելու խոնավությունը, խցի են` ջերմաստիճանը. խցի մթնոլորտիհարաբերական ն տոկոսային առանձին գազերի մթնոլորտիգազայինկազմը հարաբերութտարան: տնողությունը,ինչպեսնան օգտագործվող յունը. պահպանման ՝

հարակից տախտակներիմիջն արանքը20 մմ է՝ պտուղներըվնասվում են նույնիսկ եզրերը կյորացնելուցհետո, 3,4- արանքը 6մմ է` դեֆորմացիատեղի չի ունենում, եթե եզրերըչեն կլորացվում:

մասում կաթիլայինջուր չպարունակեն, չորացվեն,որպեսզիմակերեսային սպիաճալու ճպաճան վճասվածքներիվերքերի մեխանիկական ինչպես տակով:

422222ԴՀ--(ՏՏՏՏՏՏՀ

յ

Հ)

արմատապտուղները

7.2.1.

Ջերմաստիճանային ոնժիմը

պտուղներիկենսագործունեությունը Եթե, չափազանցպարզեցնելով, մի ամքիմիականռեակցիաների հանգեցնենք պահպանմանընթացքում շարաճի,ապա ընդունելիսխալի սահբողջ, դեռես լավչուսումնասիրված ենթարկմաններումկարելի է ասել, որ այդ ֆերմենտատիվռեակցիաներըն Վանթբանաձնի Արենիուսի ընդունված են քիմիայում ֆիզիկական վում հետ ժամանակի Հոֆի սկզբունքին:Համաձայն Արենիուսիբանաձնիիրար կախվածէ միավորիընթացքումմիացումներիփոխազդմանարագությունը ն է ներգիայից: խտությունից ակտիվացման այդ միացությունների Ակտիվացմանէներգիան իր հերթին կախված է ջերմությունից,որը սկզբունքումկառեակցիաների Վանթ- Հոֆի՝ քիմիականն ֆերմենտատիվ րելի է գրանցելհետնյալ մոտավորբանաձնով՝ Չ

Պ1լը 2..4, Մ -

--էիՀ

արագությունն ի դեպքում, որտեղ՝Մ. քիմիականռեակցիաների 10-Օ բարձրացջերմաստիճանը արագությունը Մ չյօ-ճույն ռեակցիայի -

է է"-

նելուց հետո:

Հարկավորնկատել,որՎանթ-Հոֆի այնքան էլ խիստ չէ. սկզբունքը այն.` բուսական ծագում ունեցող օբյեկտներում կարող է միմիայն մեկ հանգամաճք՝ որքան բարձր է ջերմաստիճանը (խոսքըչի գնում է

շեշտել

06Շ

Արզյունաբե-

Մահացում բական ցամ

ջերմաստիճանների մասին),այնքան բարձր է տարբեր մասնիկների իրար բախվելու հավանականությունը, այդ մասնիկներիակտիվացմանէներգիանն Ոֆերմենտների ակտիվությունը: րոշ գրականությանմեջ նշվում է, որ 10-Շ -ով ջերմությունը բարձրացնելիս արագությունն ավելանում է 2-3 անգամ: Փաստորեն ռեակցիայի գրանցված . արագության փոփոխությունները տարբեր ռեակցիաների համար նճվազագույն դեպքում կազմելեն 1.3, դեպքում`7 անգամ: առավելագույնի Սառնարանային պահպանմանդասական հետազոտողներ Ֆ. Քիդը ն Ք. Ուեստը (1936) ջերմաստիճանի, շնչառությանն պահունակությանմիջն կապը ցույց են տվել փորձնականեղանակով՝տանձի աշնանա յին Վիլյամս սորտի պտուղները տարբեր ջերմաստիճաններում (-0.25....215Ը)պահպանելիս (նկ. 20): «ՄԴ Ըժչ.

«Շ

30«Շ

ֆերմեն-

տատիվ համակարգը խափանող

Կենսունակ պտուղներ

Սահացած պտուղներ

ՑԵլ

սառե-

դարա Հասուն Այգաա» որ Ցու

:

4.

|

արաց

մ

:

Ե Նկ. 21. Սառնարանային պահպանմանընթացքումջերմաստիճանային գոտիների ազդեցությունը պտուղբանջարեղենի որակի վրա :

-

աառ` այն ջերմաստիճանն

-

է, որից ներքն պտղամսում գոյանում են

սառ-

ցաբյուրեղներ, /լրիտայս ջերմաստիճանից ցածր պահպանվողպտուղբանջարեղենը -

կարող է ենթարկվելֆիզիոլոգիականխանգարվածությունների, -պահպանման նպաստավորջերմաստիճան, էըպաստ

«-

նվազագույն վազ էառավել -

ն

առավելագույն ջերմաստիճանները են,

որոնց միջն ընկած ջերմաստիճանային տիրույթում պտուղբանջարեղենը կարող է նորմալ հասունանալ:

ՒԼ

278,

-Ը25"Ր

ն շը ա ո ա օր Նկ. 20. Պահպանմանջերմաստիճանի ազդեցությունը տանձի Վիլյամս սորտիպտուղներիշնչառության

ն

Այս

ն

պահունակության վրա:

ինտենսիվության

բազմաթիվ նմանատիպհետազոտությունների արդյունքներից ջերմաստիճանը ցածը է, այնքան նվազում է շնչառության ինտենսիվությունը ն երկարում՝ հնարավորպահպանմանտնողությունը: Բայց ինչ-որ մի սահմանիցայն կողմ ամեն մի տեսակին (պահպաճվող սորտի համար առանձնահատուկ) պահպանմանջերմաստիճանի ցածրացումը կհանգեցնի տարբեր խանգարվածությունների առաջացմանը նույն նիսկ լրիվ արժեքազրկվելու,օրինակ՝ պտղամսի սառելուցհետո: Այս հանգամանքներըհաշվի առնելով ֆրանսիացիգիտնականՈ. Ուլրիխը (1956) մշակելէ ջերմաստիճանային սանդղակ(նկ.21) պարզ

է. ռր որքան

Բազմաթիվհետազոտություններիցպարզվել է որ պտուղբանջարեղենի խաղողիհյութը սառում են -1...-3Շ5-ի պայմաններում:Մակայն արդյունաբերական ծավալներով մեծ տարողությամբ խցերում. խցերի տարբեր մասերում, ըստ բարձրության կամ մարտկոցներիցհամապատասխան հեռավորության վրա, այդպիսի միատարր ցուրտ ստեղծել ն պահպանելանհնար է: Այդ վտանգից խուսափելու համար խորհուրդ է տրվումպտուղներըպահպանման դնել. այսպես կոչված ցածր դրական ջերմաստիճաններիպայմաններում,այսինքն՝ մինչն Օ«Շ-ը: Տարբեր տեսակների ն սորտերի պտուղբանջարեղենի պահպանման նպաստավոր ջերմաստիճաններըկքննարկվեն համապատասխանբաժնում: Սակայն կարնոր է ճշել ճան այն հանգապահպանմանընթացքումշարունակումէ մանքը. որ պտուղբանջարեղենը ն է, արտադրում է ջերմություն: Ուրեմն, շատ շնչել. ինչպես արդեն նշվել կարնոր է բերքահավաքից անմիջապես հետո, արագորեն հեռացնել, այսպես կոչված, «դաշտային ջերմությունը».հիշելով վերոհիշյալ Վանթ- Հոֆի սկզբունքի կիրառումըտեխնոլոգիայում՝եթե «դաշտային ջերմության» հեռացումը դանդաղում է 1 օրով ապա հնարավոր պահունակությունը կրճատվում է կես ամսով: Երկու օր շրջապատի ջերմաստիճանը պահպանելիս պահունակությունըկրճատվում է 1 ամսով, 4 օրվա ընթացքում չհովացնելիսպտուղը պահունակությունըկորցնում է 2 ամսով, իսկ ավելի երն

ար բարձր ջերմաստիճանի պահպանելիս բարձր ջերմաստիճան պայմաններում մաններում պտուղները նե կար պահպանելիս կա րող են գերհասունանալդեռնս պահպանման սկզբում: Սառնարանը նախագծելիս պետք է հաշվի առնել ինչպես «դաշտային ջերմության»արագ հեռացումը նախնական հովացման եղաճակով, այնպես էլ շնչառության ընթացքումառաջացող ջերմությանարդյունավետ հեռացումը պահպանմանամբողջ ժամանակաշրջանում:Այս դեպքում խորհուրդ կտայինք օգտվել աղ.15-ի տվյալներից:

Բանն այն է. որ ջրի ճել. համարժեք է այլ սննդարար նյութերի կորստին: պտղիհամային արժաեն մասամբ պայմանավորված պարունակությամբ

-

Կն

`

'

`

քաճակը, Վտ/տ Անջատվող ջերմության ողտուղբանջարեղեն

Խճնձոր՝վաղահաս ուշահաս. Տանձ՝ վաղահաս `

ուշահաս

Խաղող սեղանի Կարտոֆիլ

Կաղամբ Գազար ճակնդեղ

Նարինջ

Դեղձ

'

ՏՏ

228:

լ

|

|

Այս աղյուսակը նույնպես հաստատում է այն հանրահայտ դրույթը, որ պայմաններումպահպանվողօբյեկտներից արցածր ջերմաստիճանների տադրվող ջերմությունըհեռացնելն ավելի հեշտ է. քան բարձր ջերմաստիճաններիդեպքում: Ջերմությանտարբեր աղբյուրներիցճերհռսքն անտեսելու դեպքում այն հանգեցնումէ միմիայնպահպանվողօբյեկտներիարտադրած ջերմությունը կոմպենսացնելուն:Այս տեսանկյունիցնայելու դեպքում սառեցրած վիճակումպահպանելնէ, սակայն ամենաճպատակահարմարը մասինխոսելուց: թարմպտուղբանջարեղենի այս դեպքումմենքկդադարենք 7.2.2.

Հարաբերական խոնավությունը

գերակշռողմասը ջուրն է: Եթե վերն ասվեց, որ Պտուղբանջարեղենի պահպանմանջերմաստիճանըանընդեատիջեցնելով վրա կհասնիմի պահ, երբ թարմի փոխարեն կունենանք սառեցրած մթերք, ապա մեծ չափերով ջըազրկումը կարող է հանգեցնել չորացրած սննդամթերքիստացմանը,որը նս թարմ մթերք չէ: Հետնաբար,ջրի կորուստը,որը կարող է նճշաճակալի չլի116

շրջա պտուղների բանջարեղենի

։

|

:

.

:

Աղյուսակ 15

դեպքում, պտուղբանջարեղենիջերմություն Տարբեր ջերմաստիճանների արտադրելուունակությունը

Խի նտամում Աո աղին ճե

ապրանքային ճիքները, հյութալիությունը, թ պտուղբանջարեղենը հ յութալի պահպանվող դեպքում ջրի կորստի հետնանէ, երբ բջիջները պումէ: Դա պլազմոլիզիարդյունքն ս : «լարված»տուրգորային ջով կորցնումեն բջջաթաղանթի ունենում բջջահյութիխտացում. որ կողմից,այս դեպքումտեղի է են ընթաճումավելի ն մեծ քանակութարագ սական պրոցեսներնավելի նյութերե ն ծախսվում: յամբ պահեստային ն է. որքան բարձր է որ Հայտնի խոնավությունը,այսքան դ դաղ պատող մթնոլորտիհարաբերական : : նրանցից: Սակայն օդի հարաբերակա տեղի ունենում ջրի գոլորշիացումը միջն կա որոշակիկապ: Բարձըրհարաբեն ջերմաստիճանի խոնավության փոքր-ինչ տատանման րական խոնավությանդեպքում ջերմաստիճանի ջրային գոլորշիներով գերհագեցում է օդի ժամանակ կարող տեղի ունենալ վրա: Իսկ կաթիլային մթերքի պահպանվող ն ցողի ձնով նրա կոնդենսացում փուլի համար ամեճանպաստաը փոլի ս կզբնական ջուրը մանրէներիզարգացման հարաբե ական է : խորհուրդ տրվուըոի վոր միջավայրնէ: Այդ պատճառով

րղի

:

ենմի պահպանել սառնարանային խցերում ի տեսակի խոնավությունը ա

համապատասխան: են այն չափում ն

ռեժիմին խոնավության համար նպաստավոր

խոնավությունըինչպե՞ս Բայց ի՞նչ է հարաբերական

է մի քանի մեծությունՕդի լսոնավությունը կարգավորում: բնութագրվում խոնավութեն ներով, որոնցիցմեզ հետաքրքրում երկուսը հարաբերական յունը ն խոնավությանպակասորդը: որովշում է օդում ջրայինգոլորշիների խոնավությունը Հարաբերական ն ճույմճջերմաստիճանում մասնակայինճնշման (առանձնահատկության) (առանձնահատկութճնշման գոլորշիներիառավելագույնմասնակային (Ի տարբերություն տ ոկոսներով: արտահայտված յան) հարաբերությամբ` ջրապարունակվող ծավալում օդի միավոր որ խոճավության. բացարձակ է գրամներով): յին գոլորշիներիքանակությունն խոճաԽոնավությանպակասորդըբնորոշումէ օդի չորությանկամ ն ջրային գոլորշիօդի ջերմաստիճանում տվյալ վության աստիճանը:Այն է: ճնշման տարբերությունն ների առավելագույնմասնճակային իմաստը կայանում է նրաճում, ռր խոնավության Օդի հարաբերական արագ են հեռացվում ինչքան ցածը է այն ն բարձր` օդի հոսքը, այնքան վրա էլ հիմնօբյեկտիցջրի գոլորշիները:Հենց այս սկզբունքի պահպանվող Ամեճահասարակ աշխատանքը: խոխոնավաչափի ված է ջերմաչափային է մինճույճ տեսակի երկու ջերմաչափ ներկայացնում իրենից ՑՄավաչափը հիմքիվրա: Դրանցիցմեկի վրա ամրացվածմիննճույն ջ. նսդ կտոր, որի ծայրը իջեցված ջրի սրվա թանզիֆի կամ քատիստի է առնվազն թողնվի պետք մակերեսիմիջն գնդիկին ջրի որում, ջերմաչափի

ն

գնդիկի ՄԱ ար

1-2 սմ

տարածություն:Ջուրը կտորիմիջոցով բարձրանումէ ն թրջում ջերԳնդիկը: Այս ջերմաչափըդրա համար էլ կրում է «թաց» աճվաճուը. ի տարբերությունմ յուսի. որը մնում է «չոր» ն ցույց է տալիս շրջապատի իրական ջերմաստիճանը: Ջրի գոլորշիացումը«թաց» ջերմաչափիգնդիկից ուղեկցվումէ ջերմությանկլանմամբ,ռրի հետնանքովդրա նվազումէ, ն եթե օդը լրիվ հագեցածչէ ջրի գոլորշիներով, ջերմաստիճանը «թաց» ջերմաչահո միտ կուս կտա ցառրչերմոյուն բանա Հարի է օդի հարաբերական ն բարձը՝ օդի հուխոնավությունը ք գոանշիանում ջուրը «թաց» ջերմաչափի գնդիկի ցածը է այդ ջերմաչափիցուցմունքը,ն հետնաբարբարձր` «չո ցուցմունքների տարբերությունը: Այս հր է բացարձակ խոնավությունը` համաձայն երկայացնում ա զ

մաշափի

ան այնք Ն արշ վրա »մե" զր աափերի վեիննՄԱՑ ր բանաձնի թի յալ

ԲՇՔջ-Ճ(-Ե).Ց, մմ

ջ-

որտեղ

Ր

,

:

Հան ուց. մունքը «Ը

Ւ Ը

եւե

-

չոր ն թաց

0,0008

0,00074 0.00070.,00069

1.0

Լ

5.0

|

| | |

| |

--Է100,

նք

հարաբերականխոնավությունն է, 9: բացարձակխռնավությունն է, թ.1 յորոր ջերմ ջերմաչափի ցույց տված ջերմաստիճանի դեպքում հագեցման ՛ պահին օդում գտնվողջրի գոլորշիներիմասնակային ճնշումն է: Գործնականումայս բոլոր հաշվարկներըպարզեցվածեն ն ըննդհանկոչված, խոնավաչափային (փսիխրոմետրիկ) աղյուսակ-

|

|

|

| | |

| |

|

|

| |

|

100ջը 2 |

18:

14|16|

-

-

վալ

100լ

|

|

|

| |

|

|

Է859

|

| | |

| |

|

| |

|

|

|

| |

|

| |վ

|

|

|81

|

| |

| |

|

|

| |

|

| |

|

| | |

| |

ւ. ր - 2 թ 7: թ թ

|

|

|

|

|

|

|

| |

|

|

|

արարքի Ան է: ցուցմունքից տարբեր Աոյոսակից Գգամոլու տեղադրված ջերմաչափերի բարձրության

ոցի

գրանցու

ջերմաչափերի ցուցմունքները ն հանում միջին թվաբանականը: Եթե այդ նույն տեղեճույն տեղերում չկա թաց ջերմաչափ,ապա խոճնճավաչափը րում տեղադրելիս, գրանցում են ճան թաց ջերմաչափերի ցուցմունքները, հանում միջին թվաբանականը ն գտնում դրանց ցուցմունքների տարբերությունը:Ըստ չոր ջերմաչափի ցուցմունքի (ուղղահայաց սյունյակ) ե ցուցմունքների տարբերության (ռորիզոնական սյունյակ) գտնում են հարաբերականխոնավությունը: Օրինակ, չոր ջերմաչափը ցույց է տալիս 1-Շ, իսկ խոնավը՝ 0.65: Տարբերությունըկկազմի 0,4«Օ: Աղյուսակի 15Շ-ի ն 0.4«Շ-իհատման տեղում գտնումենք հարաբերականխոնավությունը՝9292: Ջերմաչափային խոնավաչափի կատարելագործված տարբերակը է. որն օգտագործվումէ ավելի Լսթմանի կամ ասպիրացիոն խոնավաչափտն ճշգրիտչափումներիհամար (նկ. 22):

չոր

հարաբե-

|

|14

Բա

են դրա

|18818|9|175|171:.|657

ր

ըստ

|

| 64 || | | | | | | || | |Ւ6 ԼՑ | 96 | 92 | 88 | 85 | 81 | 77 | 73 | 69 | 66 | 62 167-163 8: 196152 142||2|75171-| 60164

000067

59121726

1815911-Լ516611-

10096392

4,0

ջերմաչափերի ցուցմունքների տարբերությունը,«Շ

10961918

6.5

ն թաց

|02|04 |

3.0

ջերմաչափերի ցուցմունքը,«Ը

Իմանալովօդի բացարձակխոնավությունը` գտնում

ջք-օդի

|

2.5

րական խոնավությունըհետնյալբանաձնով՝ թ

Փ-

2.0

օդի բարոմետրիկ ճնշումըչափման պահին

որտեղ`

Չոր

Աղյուսակ 16

աղյուսակ

աղյուսա

Մար Ր Ա ԼՂՒՅԼ ՈՑ

Լ ԼԷ-95

|

սնդիկիսյան,

Օդի հոսքը,մ/վրկ 04 00009 ԳործակիցըՃ

-

25052

Ք:- օդի բացարձակ խոնավություննէ, մմ սնդիկիսյան, Քբ-ջրի գոլորշիներիմասնակայինճնշումն է «թաց» ջերմաչափի գնդիկի վրայի թանզիֆիմակերեսին, տվյալ պահին, Ճ- փսիխրոմետրիկ գործակիցն է, որը հաշվի է առնում օդի հոսքի արագությունը:Այն ընդունում են հետեյալ աղյուսակից՝

Խոնավաչափային վաչափային

՝

եւր(ա16

ջերմության տարբերությունը ն ինչքան մեծ՝ մթերքում պարունակվողջրի գոլորշիներիմասնակային ճնշումների տարբերությունը,այնքան բարձը են հետ կապվածկորուստները:Ձ. Բրոչուն ն Գ. Ուիլյամսը ջրի գոլորշիացման առաջարկել են ջրի գոլորշիներիպակասորդըորոշելու հատուկ նոմոգրամա (նկ. 23.): Ս)

Ը

-

0.11

Լ-

0.148

Լ-

Նկ.

Ասպիրացիոնխոնավաչափ

100-Փ

։

որտեղ՝ Ծ-

ջրի գոլորշիներիպակասորդնէ, մմ սնդ. սյան, ճնշումը տվյալ ջերմությանդեպքում.սնդ. սյուն, մմ,

Ի- գոլորշու

հարաբերական խոնավությունը,94: Այս հավասարումիցերնում է. որ 0-ն ավելանում է ճնշման բարձրացման ն օդի հարաբերական խոնավությանիջեցման դեպքում: Այդ պատճառով. ինչքան մեծ է պահպանվողմթերքի ե դրան շրջապատող մթնոլորտի Փ

-

:

Լ

Դ

Լ

-

|

5.-

ը

-

:

ը

թոզ

-

Մ

22.2

8. Յ

բ:

296 ծ:

լ

-

5.18 ւ

Վ

Նկ.

2.96

5՞

Լ-

8,

ԼԼ

-

0.

0.296

-

-

Պտուղբանջարեղենի երկարատնսառնարանային պահպանման ըն-

-

Վ

թացքում, առանձնապեսպահպանմանառաջինփովում,դրանց կշռի բնական կորուստը տեղի է ունենում գլխավորապեսջրի գոլորշիացման հետնաճքովորը համարյա մաքուր ֆիզիկականպրոցես է: Գոլորշիացումը

քթ»ք-

Լ-

20.1

1չոր ջերմաչափ, 2- թաց ջերմաչափ, 3- անջատվողխողովակներ, 4ընդհանուրմղանցք,5- օդամղիչ սկավառակ,6ճ- զսպանակայինշարժիչի (արելուբռնակ, 7- պաշտպանիչթերթիկներ:

ուղիղ համեմատականէ պահպանվողօբյեկտի մակերեսիհարաբերությաճը. նրա կշռին ն ջրի գոլորշիներիմասնակային(պարցիալ)ճնշմանըպտղի հյուսվածքներիմեջ ն դրան շրջապատող մթնոլորտում:Այս վերջին մեծությունը ընդունված է աճվանել գոլորշու ճնշման պակասորդ(դեֆիցիտ): Այն սերտ կապի մեջ է պահպանվողմթերքիցջրի գոլորշիացմանարագության հետ ն որոշվում է հետնյալ հավասարումով`

0.074

-

--

.22.

--

42.18

Ջրի գոլորշիներիպակասորդիորոշման նոմոգրամա:

Այս նռմոգրամայից օգտվելու համար որոշում են հարաբերականխոնավությունըն ջերմությունը(չոր ջերմաչափով): Այնուհետն միացնելովայդ ցուցանիշներըշարունակում են ուղիղ գիծը մինչե պակասորդիսանդղակի հետ հատվելը, որտեղ ն կարդում են արդյունքը: ( Մեր պայմաններումնոմոգրամից օգտվելու դյուրին դարձնելու նկատառումներով բնագրում տրված «միլիբար»միավորներըվերահաշվարկելենք մմ սնդիկի սյան միավորներով):Օրինակ, ջերմաստիճանը10-Շ է, հարաբերականխոճավություճր՝ 9492: Գոլորշու պակասորդըկկազմի0.44մմ սնդ. սյան: Ռրքանմեծ է ջրի գոլորշիների պակասորդը.այնքան մեծ է ջրի կորուստը: Եթե սառնարանի `

տարբեր խցերում պահպանման է տեղադրված միատեսակ մթերք, ապա ադ խցորիմթնոլորտում ջրի գոլորշիներիպակասորդները իրար վբա բաշ ժանելովկարելիէ անսխալորեն ասել, թե քանի անգամ (կամ որքանով) մեկ մթե բնական պակասորդը ավելի կլինի մյուս խցի մթերքիբնական

որր աան

ՍառնարանայինտեխնոլոգիայումՊյութալի գյուղատնտեսական մթերքների գերակշռողմեծամասնության պահպանմանհամար մռնք տ նպաստավոր հարաբերական խոնավությունը գտնվում է 8 ր մա

Տի տ

մաններում: Գործնականումշատ դժվար է խոնավությունստանալթերի ծանրաբեռնված խցերում,

ճպաստավոր հարաբերական

այն էլ եթե նպաս, տավոր ջերմաստիճանը 0-Ը է կամ դրանից ցածը: Այս դեպքում տեղի նենում օդում է ուպարունակվողգոլորշիների

հարմա-

կոնդենսացում սառեցնող րանքների՝մարակոցների կամ օդասառեցուցիչների մակերեսին սառույցի ձնով: Բարձը հարաբերական խոնավության դեպքում խցերի ջերմաստիճաններիտատանումները կարողեն ջրի գոլորշիներիկոնդեսացման պատճառ դառնալ ոչ միայն սառեցնողհարմարանքների, պահ ան այլ նան մթերքիմակերեսին, ռրն իր հերթինմեծացնում է ման վտանգը:Այսպես, եթե խցիմթնոլորտի 3-Շ է, իսկ հարաջերմությունը բերականխոնավությունը՝ 9052, ապա խցի մթնոլորտում պ արունակվող ջրի գոլորշիներիխտացման համար պահանջվումէ 2...2.55 Շ-ի տատանում: Ներկն Հանս պետք է հաշվի առնել ցերի բեռնման րաների կարա Աո տատանում եավալվումէ մասնավորսառնարաններիկառուցումը, որոնց ծավալըչի անգնում 40-60տ: Եթե այս սառնարանճերըչունեն ճախնական հովացում,բարձելու ընթացքում,խցի ջերմաստիճանըպետքէ պահպանել7...105Շ-ի սահմաններում, երբ ջրիգոլորշիների կոնդենսացման վտանգըտասնապատիկ պակաս է, քան վերը նշված Դու

նրարար չար

հաւ առակ: ու

խ

723. Գազային ռեժիմ

Պտուղբանջարեղենի շնչառության մասինխոսելիսմենք ասացինք. որ

մեկ մոլեկուլխաղողաշաքարի (կամ

այլ վեցատոմային միաշարքի)շնչաէ վեց քայքայվելիս ծախսվում ծավալ թթվածին, որի հետնաճքով առաջանում է 6 ծա

ոության պրոցեսում ԿՋ

ջերմություն:Եթե պտուղբանջարեղենը դրված է պահպանմանսառճարանայինխցում ն կա թթվածնիանհրաժեշտ քանակություն.այս հավասարումը մնում է ուժի մեջ: մայր բույսի վրա շնչելիս կամ սառՏարբերությունը՝ ճարանում կայանում է միմիայն շնչառությանինտենսիվության մեջ, որը ինչպես ասվեց, ցածը ջերմաստիճանի դեպքում նվազում է: Սովորական սառնարանային պահեստներում պահպանվողմթերքիցարտադրվող ջեր-

ութեր) խառնվում Գորի հետ Եոոտ սից տարբեր ն փաստորեն օդի Աա վածընեւվի երջափանցող

ենոնԿեինճ ածխաթթվի պարունակությամբ հավասարվում արտաքին մթնոլորտում արիր: ված ծախս թթվածնի քանակաթյունը: Այսպիսով, սառնարանա յին հերմետիկփակվածխցերի դրսի կազմըպտուղբանջա թ

մությունը: կոմպենսացվում է

մ

ա

բա

է`

ՏԴ

լրացնու

սվա

մթնոլորտի: իրարից: ված մթերքի շնչապահպանման դրված մետիկացվեն : ո լ րեսնել Ակնհայտ Ն արրչառությունը, աոաղի կավելանա ո՞Ալեենսիվը, դեպքումվրա կհասնի մի նակելու տոուը: ենն թի հ ֆերմենտատիվ մեխաճիզմՏ շաքարների օքսիդացերի, ակածնի համան կահվարսնա մոտագործումը ը. ւնորգիույի ռչ

քիչ

ն

՝

շատ րեղեն պահպանելիս տարբերվու Բառ ինչ տողի կոտեմ այգ ույն ռության հետ, եքն սառմարանային խցի նան. պատերի, սկզբում կշարունակվի ի ա ածխաթթու գազի ո

է

է, որ

նե

ստացման գործում: է յուրաքանչյուրբուսակա մթերքի ցանկացած ոջիր րում թարմ այնքան ժամանակ. ինչքան շնչումԷ Այճ պահին. երբ դադարումէ ենք,

մոր

Վն

ոո

է:

ո

Այ

շնչառությունը, դադարումէ էներգիայիմատակարարումը.խանգարվումեն մահանում պտուղը երը, ն է՝ դադարում է թարմ լինելուց: թթվածնի բացահայտ պակասորպայմաններում, ապա ինչ որ սահմանային քանակության դեպքում պտուղնի վիճակի լինում այլես շնչելու ն կենթարկվիասֆիքսիայի՝7նչահեղձության: Երբ խոսքը գնում է պտուղբանջարեղենի կարգավորվողկամ ձնափոխված (մողիֆիկացված) մթնոլորտում պահպանելու մասին, այդ ճքնոլորտը իրենից ներկայացնում է գազային այնպիսի միջավայր, երբ պահպանվող օբյեկտնի շճորհիվ թթվածնիքանակության նվազեցմանն ածխաթթու գազի ավելացման,կշարունակիմնալ որպես շնչող, օրգանիզմ,բայց կշնչի զգալիորենդանդաղ. քան նորմալ պայմաններում: Մյուս կողմից կարնորէ բացառել ֆիգիոլոգիականխանգարվածությունների առաջացումը կամ մթերքիլրիվշնչահեղձլինելը:Այլ կերպասած, սովորական սառնարանայինպահպանմանհամեմատ կարգավորվողգազային միջավայրում (ԿԳՄ) պտուղբանջարեղենը գտնվումէ ավելիխոր աճաբիոգայինվիճաէ, որ այս դեպքումպաշարայիննյութերը. կում:Հասկանալի որոնք կուտակվել էին պահպանվողմթերքում,ավելիդանդաղեն ծախսվում.ն հետնաբար,ավելի բարձրէ մնում սննդայինն ընդհանրապես սպառողականորակը: Հետազոտություններըցույց են տվել. որ տարբերվում են իրարից ոչ միայն ածխաթթու գազի ն թթվածնի ազդեցություններըշնչառության ինտենսիվության վրա, այլ նույն նյութիտարբերքանակությունները: շնչառության վրա հետնյալն է: Մաքուր թթվածնի միջավայրում, սովորականմթնոլորտային ճնշման պայմաննե-

Աաաա աւնաներ: պահեն արղեն դի չի

կենդանի

Թթվածնի ազդեցությունը

րում. խնձորի շնչառությունըկազմում է 5մգ ՇՕչ 100գ պտղի կողմից մեկ ժամվա ընթացքում: Եթե թթվածնի ճնշումը հասցվի 6 մթնոլորտի,ապա շնչառությունը նվազում է՝ հասնելով 3,3մգ ՇՕ,/100գժամ: Եթե այդ ճնշումը հասցվի 11 մթնոլորտի.ապա շնչառությունըլրիվ ընդհատվումէ ն պտուղները մահանում են: Թթվածնի բարձր քանակության ազդեցությունը այստեղ կապ չունի ճնշման բարձրացմանհետ, որովհետն եթե սովորական օդային պայմաններում /2172 Օչ/ ճնշումը հասցվի 5 մթնոլորտի,ապա շնչառությունը հավասար կլինի մաքուր թթվածնի ն 1 մթնոլորտ ճնշման դեպքում շնչառության ինտենսիվությանը: Հետազոտություննճերը ցույց են տվել, որ եթե միջավայրում պարունակությունընվազեցվի 2194-ից մինչն 1495. ապա շնչառության ինտենսիվությունըչի փուիոխվի: Եթե շարունակենքպակասեցնել թթվածինը մինչն 476. ապա շնչառությունը նս կճավազի, բայց շնչառության գործակիցը կմնա հավասար 1-ի: Դա նշաճակում է, որ արտադրվումն կլանվում է հավասարքանակությամբ ածխաթթու գազ ն թթվածին: Պտուղներըշրջապատող միջավայրում 1-342 թթվածնիպարունակության դեպքում շնչառության գործակիցը բարձրանում է, ռրովհետն արտադրվածածխաթթու գազի քանակությունըզգալիորենսկսում է գերազանցելկլանվող թթվածնիքանակությանը: Հետնաբարպտուղների պահպանումը392- ից պակաս թթվածին պարունակող միջավայրում, որ առաջարկում են որոշ սորտերի համար անգլիացի հետազոտողները (Լ. Մեթլիցքի,1972) կարիք ունի զգույշ փորձարկման մեր սորտերիվրա: Տեսական հետազռտությունները ցույց են տվել, որ հնարավորէ կապ

թթվածնի

հաստատելշնչառության ինտենսիվության ն թթվածնի պարունակության միջն հետնյալ բաճաձնով՝ Մ

որտեղ Մ-

Մ

Շր ՃոԺՇց

,

շնչառության դիտվող արագությունն է, Մո- շնչառության առավելագույն արագությունը,

Խո- շնչառականֆերմենտների հաստատունը, Շ«- թթվածնի խտությունը:

Այս բանաձնի գրաֆիկականարտահայտությունը դասականհիպերբոլան է, րը ցույց է տալիս. որ ինչ որ տիրույթումթթվածնիխտությանբարձհանգեցնում է շնչառության ինտենսիվությանբարձրացմանը.հերացումը տագայում այն համարյա չի ազդում շնչառության վրա ն նույնիսկ կարող է դանդաղեցնելայդ պրոցեսը: Փորձնականտվյալները որոշ դեպքերումչեն

երենում վերը նկարագրված թյումների համոնննում

Ածխաթթու

արդյունքներիհետ, սակայն

գազի

ազդեցություն,

շնչառությանվրա զգալիորենբարդ է:

Նախ ն առաջ այդ ազդեցությունըկախվածէ այն բանից,թե հասունացման պրոցեսի ո՞ր փուլում է գտճվում պտուղը, եթե հաշվարկային մեկնարկակետ ընդունենք շնչառության կլիմակտերիկայինառավելագույն բարձրացումը՝ մինչ այն, դրա շրջանում, թե՞ կլիմակտերիկիցհետո: Անգլիացի հետազոտողները հայտնաբերել են, ռր մինչկլիմակտերիկայինժամանակաշրջանում ՇՕշ-ի քանակությունը համարյա չի ազդում 20չառության վրա. իսկ կլիմակտերիկիցհետո 5-102» ՇՕշ-ը զգալիորեն ճվազեցնում է շնչառական ակտիվությունը: Պտուղների շրջապատող մթնոլորտում ածխաթթու գազի քաճակության ավելացման դեպքում սկզբում տեղի է ունենում շնչառության կտրուկ բարձրացում, հետագայում այդ ինտենսիվությունը աստիճանաբար ընկնում է ճորմալիցցածր մակարդակի:Տարբեր տեսակիպտուղներ տարբեր ձնով են արձագանքում միննճույնքանակությամբ ՇՕ.-ի ավելացմանը՝ որոշ սլտուղների մոտ շնչառությունը ճնշվում է. մյուսների մոտ` մճում անփոփոխ. երրորդճերի մոտ՝ բարձրանում: Թթվածնի ն ածլսաթթու գազի համատեղ ազդեցությունըկայանում է գրանում. որ նորմալ մթնոլորտի համեմատությամբթթվածնի քանակությունը ճվազում է. իսկ ածխաթթու գազինը՝ բարձրանում: Դա հանգեցնում է շնչառության դանդաղեցմանը ն կլիմակտերիկային առավելագույնի ուշ վրա հասնելուն: Ամեն մի տեսակ պտուղբանջարեղենիյուրաքանչյուր սորտի բերքն ուճի իրեն հատկանշական պահպանմանճպաստավորգազային ռեժիմ, որը մշակվում է փորձնական եղանակով: Իհարկե, այդ ռեժիմները միննճույն սորտի համար տարբերեճ տարբեր բնակլիմայականպայմաններումն եթե կաճ արդեն պատրաստիռեժիմճեր,դրաճք տվյալ պայմաններում պետք է անպայման ճշտվեն: Ինչպես նշվեց վերնում, հերմետիկ փակ միջավայրում շնչառության հետնաճքովկծախսվի թթվածնի մեծ մասը ն կավելանա ածխաթթու գազի քանակությունը այնպիսի չափերով, որ պահպանվող մթերքը կփչանա շնչահեղձությունից: Սակայն եթե ինչ-որ մի պահ, երբ թթվածնի քանակը կմոտենա վտանգի շեմին, խուց ներմղվիորոշակի քանակությամբ թթվածին (կամ մաքուր օդ) ն կլաճվի ածխաթթուգազիավելորդքանակությունը,հնարավոր կլինի հասնել միջավայրի մթնոլորտիայնպիսի կազմի, որը ճպաստավոր կլիճի տվյալ օբյեկտի համար: Այս եղաճակըսաոճարանայինսպլահստացվող պանմանտեխնոլոգիայումկրում է կենսաբանական եղանակով ԿԳՄ կամ միակողմանիորենկարգավորվողգազային միջավայր աճվանումը. քանի որ կարգավորվում է միայն ՇՕշչ -ի քանակությունը. վերջինիս կլանման միջոցով: Այս դեպքում ինչքան ՇՕշ է կուտակվումմիջավայրում. այնքան էլ Օշ կլանվում է պահպանվողօբյեկտի կողմից. այսինքն ՇՕշ : Օշ |: Այս սկզբունքով էլ աշխատել է առաջին կարգավորվողգազայինմիջավայրով պտղապահեստը,որը հարմարեցվելէր այս ճպատակներինԱնգլաբորա լիայի Իստ Մոլինգ գիտահետազոտականկայանի Դ Դիտտոնյան »

-

տորիայում՝այս եղանակի հեղինակների`Ֆ.Քիդի ն Ք.Ուեստի կողմից 1917 թ.: Այդ պահեստըիրենից ներկայացնումէր փոքրիկ սենյակ, որի պատերը ն առաստաղը հեղինակներըպատել էին վազելինիհաստ շերտով ն դարձրել հերմետիկ:Ածխաթթուգազի ավելորդ քանակը դուրս է մղվել թարմ օդի միջոցով: Այս դեպքում պահպանմանառաջին շաբաթում, կուտակվում էր ածխաթթու գազի անհրաժեշտ քանակություն: Մակայն քանի ռր այդ քագակությունըսովորաբար չէր գերազանցում5-696-ը. ուրեմն`հճարավոր էր պահպանելթթվածնի քանակությունը ռչ պակաս. քան 15-1676-ի սահմանընթացքը պետք է համաճերում: Մթնոլորտումգազային բաղադրիչների 24): (նկ պատասխաներհետնյալ գրաֆիկին

լ

Ը)

Հ

ւ-

Օդ

Հա-Ր

ա

ԸՇՕ: -...թ

ւ--

Ը)

1012 14 Օր գազայինմիջավայրում կարգավորվող Միակողմանի ՇՕշ ն Օ,-ի ընթացքը:

Նկ.

Ազոտ

ՇՕ:

Օօ

'

Օդ

օթ

(Բ 234567

(5

Նկ.

26.

4Օր

Ածխաթթուգազ արտադրող գազագեներատորիմիջոցովԿԳՄ-ի ստեղծմանսխեման ն գազայինբաղադրիչներիընթացքը:

Կյանիչ

`

111111

Լա

91113157

19211525

Օր

ն Նկ. 25. Երկկողմանիկարգավորվողխցի սխեման գազային բաղադրիչներիընթացքը:

գազայինմիջավայրնունի մի շարք թեՄիակողմանիկարգավորվող ածնի քանակությունը քանակություն այնճէդէ, ռր թթվածնի րություններ,որոնցիցամենակարնորն 3-596 Եթե այս սահմանները: -ի նպաստավոր՝ մինչն հնարավոր չէ իջեցնել ե նանություն քանակությունը ավելորդ գազի ա ծխաթթու օգտագործելիս նույն եղանակն

մղվի ազոտի միջոցով կամ այն կլանվի հատուկ սարքով ն վակուումը կոմպենսացվիազոտի միջոցով, կստացվի երկկողմանիկարգավորում:Այս եղանակով հճարավոր է ստանալ ածխաթթու գազի ն թթվածնի քանակությունների ցանկացած հարաբերություն:Նշված հանգամանքներումնպաստավոր գազային միջավայրըը̀ստ թթվածնի ն ածխաթթուգազի. կարելի է ստանալ 15-20 օրվա ընթացքում(սկսած խուցը հերմետիկացնելու պահից): Գազայինբաղադրիչներիընթացքըկլինի հետնյալը (ճկ.25.): Երկարատն պահպանման տեխնոլոգիայումմեծ նշանակություն ունի բերքահավաքից անմիջապեսհետո հնարավորինչափ արագ նպաստավոր գազային միջավայրի ստեղծումը: Իսկ նկարագրվածերկու դեպքերում էլ նպաստավորգազային ռեժիմ կամ չի ստացվում, կամ էլ ստացվում է 2-3 շաբաթվա ընթացքում: Այդ պատճառով առավել ճպատակահարմարէ բնական գազ վառելու միջոցով ստանալ ՇՕշչ ն համապատասխան մշակումից հետո այդ գազը ներմղել սառնարանային խուց: Այս դեպքում, կախված հզորութխցի մեծությունից ն ՇՕշչ արտադրվողսարքի (գազագեներատորի) յունից, խցում ճպաստավոր գազային միջավայրհնարավոր է ասլահովել մի քանի ժամից, միծչն մի քանի օրվա ընթացքում(նկ. 26.): դուրս

Նկարագրված պահպանման եղանակներումգազային միջավայրի բաղադրիչներիքանակությունը կարգավորվումէր արհեստականորեն:Սակայն, եթե պտուղբանջարեղենըտեղավորվիսինթեթիկորոշակի կազմի ն հաստության թաղանթիցպատրաստվածտուլրակներում, որոնց սպլատերն ունեն ընտրողականթափանցելիություն ՇՕչ ն Օչ գազերի նկատմամբ, ապա գազային՝ սովորական մթնոլորտիցտարբերվողմիջավայր. կստեղծվի մաաոկցությաւ: Այո սԱզբումքիվրա է հիմնված. կոնկ ոյոպես կոչված. ձնափոխված (մոդիֆիկացված)գազային միջավայրը (ՄԳՄ): Այն 30-60 է յ ստեղծվում միկրոն հաստության յան պ պոլիէթիլենային յին թ թաղանթից պատրաստվածտոպրակներում (ոչ մեծ տարողության) պտուղբանջարեղեն պահպանելիս:Կախված պահպանվող օբյեկտի ն թաղանթիհաստութ-

առաց

լիությունը ածխաթթու գազի նկատմամբ ավելի բարձր է, քան թթվածնի նկատմամբ: Բացի դրանից շնչառության գործակիցը (արտադրված ածխաթթու գազի հարաբերությունըկլանված թթվածնիքանակությանը) մեծ չէ: Ստեղծված պայմաններում՝ երբ ծավալով ավելի շատ թթվածին է կլանվում, քան արտադրվում է ածխաթթու գազ, տոպրակիպատերը հպվում ենճ պտուղներին: Այս դեպքում տոպրակի Մերսումբարձրանում է ազոտի մասճակային ճ0նշումը,այն դուրս է գալիս թաղանթիպատերիմիջով ն թեթնակի վակուումը պահպանվում է: Բացի նշվածից, վրաց հայտնի գիտճական տեխնոլոգ Գ. Մաղաշվիլին, որը ստեղծել է այս եղաճակի 3 տարատեսակ՝ «Բիովակուում 1», «Բիովակում 2» ն «Պոլիվակստեր»անվանումների տակ, ենթադրում է, որ պոլիէթիլենայինտոպրակներումվակուումի առաջացումը պտուղների մակերեսին պահպանվող ազոտ ֆիքսող մանըէների գործունեության հետնանք է: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ որպեսզի ընտրողական թափանցելիություն ունեցող թաղանթներիցպատրաստվածտոպրակներում ստեղծվի ԿԳՄ-ի համարամենատարածվածմիջավայրը՝592 ՇՕշ ն 392 Օշ (մճացածճ ազոտ), այդ թաղանթի՝ թթվածնի նկատմամբ թափանցելիության հարաբերությունը (ճօշ) ածխաթթուգազի նկատմամբթափանցելիությանը( Կ օօ) պետք է կազմի 0.28.

յունից` կարելի է ստանալ ճնճպաստավորին մոտեցնող գազային միջավայր: Գերմանացիգիտնական Յ Հենցեն (1972) հայտնում է, դր հնարավոր է թաղանթի այնպիսի ընտրություն կատարել, ռրպեսզի պտուղների պահպանման ընթացքում դրանցում կուտակվի 5-76 թթվածին ն 3-592 ածխաթթու է խնձորենու պտուղներիպահպանմանճնպասգազ. ռր ընդհուպ մոտենում տավոր միջավայրին: Այս եղանակով պտուղբանջարեղեն պահպանելիս տոպրակճերի տարողությունը չպետք է անցնի 5-10 կգ-ից: Սովորաբար խորհուրդ է տրվում 2-3կգ տարողությամբտոպրակիմեջ պտուղներըշարել մեկ-երկու շարքով (նկ.27.):

Նկ. 27.

թաղանթումպտուղներիփաթեթավորումը: Պուիէթիլային

Այս ձնով փաթեթավորվածպտուղներիերկարատն պահպանմանհետազոտությունները մեծ մասամբ տարվել են խնձորենու ն տանձի պտուղների վրա: Չնայած նրան. որ հետազոտություններիգերակշռող մեծամասճության արդյունքներըեղել են դրական, սակայն այս եղանակը մեծ տարածում չի գտել: Մեր կարծիքով,պատճառըաշխատատարությունն է:

այն է 20-25 կգ Առաջարկվելէ ճան այս եղանակիմյուս տարատեսակնի՝ 250-300 տարողությամբ կգ բեռնարկղերի տարողությամբ արկղերի կամ ներսում 40-60 միկրոն հաստությամբ պոլիէթիլենայինթաղանթից պատրաստված ներդիրներիմեջ պտուղ պահպանելը:Այս երկու դեպքում էլ պոլիէթիլենիթաղանթիցպատրաստվումէ արկղիկամ բեռնարկղիներքինմակերեսը կրկնող ձնով ներդիր,որը պետք է ուճենա արկղի բարձրությունից երկար պատեր: Այն լցնելուց հետո վերին ծայրերը ծալում են պտուղների վրա. սեղմում, որպեսզի օդը փուչիկներչառաջացնի ն պինդ կապում, կամ ամրացնում կպչուն ապավենի միջոցով: Շատ դեպքերում,առանձնապես եթե փաթեթավորումեն ճախօրոք չհովացվածպտուղները.դրանց վրա տեղադրվումէ փաթեթաթղթիշերտ, որը ծառայում է ռրպես կոդենսացվողջրի կաթիլներիկլանիչ: Նշված ձնով փաջեթավորումը կատարելիս, առանձնապես փոքր տաորոշ ժամանակ անց նկատվում է, ռր տոպրակրողության տոպրակներում. ճերում ստեղծվում է մթնոլորտի նոսրացում, ն այն կիպ կպչում է պտուղնեռին: Այդ երնույթը բացատրվումէ տարբեր տեսանկյուններից:Առաջին բացատրությունըտվել է ֆրանսիացի գիտնական Պ.Սարսելենը (1960): Նրա եզրակացությունը հիմնված է այն փաստիվրա, որ պոլիէթիլենիթափանցե128

զ

5.

ՕՇօ,

Ընդ որում, ընտրողական թափանցելիությանգործակիցը ածխաթթու գազի համար 1-3 կգ տարողությամբ տոպրակներիդեպքում, պետք է համապատասխանի0,003-0,005, 20-25 կգ արկղերիներդիրիդեպքում՝ 0,01-0,013

հա Էկազմի սկազկչերի ատա տոպրակների համար 100. ճեռիրների 40մ2: :

՞

մար

Ինչպես ասվեց, նկարագրվածպայմաններինհամապատասխանումէ միկրոն հաստության պոլիէթիլենային թաղանթը, որն ունի թույլ մեխանիկական հատկություններ ն հեշտությամբ վնասվում է արկղերի մացառների կամ թեկուզ պտուղների պտղակոթերիկողմից: Իսկ եթե վերցվի հաստ. ն ավելի հաստ պ պատերով թաղանթ. ապա այնայն չի համապատ պատասխանի թա աղանթ. ապա չի ն ներկայացվող պահանջներին. փանցելիությանը դրանցում պտուղը կարող է շնչահեղձ լինել: Այս դրությունից ելք են առաջարկել ֆրանսիացի գիտնականներՊՆԾարսելենըն Ժ. Լեթենթյուրյեն (1966): Տարբեր տարողության արկղերի կամ բեռնարկղերիհամար՝ 50 կգ-ից միճչն Լտ,ճրանք առաջարկելեն պարկեր,որոնք պատրաստվածեն հաստ՝ մինչն 120-200 միկրոն հաստության պոլիէթիլենայինկամ այլ թաղանթից.որոնց պատերը համարյա չեն «շնչում», այսինքն անթափանցեն ՇՕչ-ի ն Օշչ-իհամար: Որպեսզի պտուղների համար ստեղծվի նպաստավոր գազային միջավայը, այդ 40-60

-

`

պարկերիպատերից մեկի կամ երկուսիվրա թողնվում է «պատուհան», գազազտիչ «պատուհանի» պատրաստման տեսակետից: Մեր կարծիքով որին են, համապատասխան ընտրովի թափանցելիություն պահպանման այս եղանակը մեր երկրում կարող է ունենալ որոշակի հեունեցող թաղանթ՝ դիֆուզոր /պատուհան/,որտեղից ն տեղի ունենում տարողության պտղապահեստներում: ռանկարփոքրը գազափոխանակությունը:Հասկանալիէ, որ այդ թաղանթի թափանցելիությունը Գազային ռեժիմի գործոնը քննարկելիսմենք կանգ առանք ածխաթթու պոլիէթիլենի համեմատ պետք է զգալիորեն բարձր լինի: Որպես գազի ն թթվածնի վրա: Էթիլենի մասին արդենխոսվել էր: Սեղաճի խաղողի գազազտիչդիֆուզորհեղինակներնառաջարկել են օգտագործել սիլիկոնա-կաուչուկա-պահպանմամ տեխնոլոգիայում կիրառվում է ծծմբային գազը. որը յին էլաստոմերովներծծված կտոր: Այս թաղանթի կքննարկվիառանձին: է թափանցելիությունն մոտ 0,6-0,8 մ/24 ժամ մթն, իսկ 1 տոննա հՊ համ ԿՏԱՄ հպահպանելու պտուղ րաժեշտ մակերեսը՝0.6 մ: 7.2.4. Պարպանման Շատ դեպքերումայս տիպի Տնուլությունը պարկերնօգտագործում են ոչ որպեսնճերդիր. այլ որպես «շապիկ»: Օրինակ, մինչն 1 տոննա ւվտուղ պահպանելիս, Թարմ վիճակում սառնարանային պահպանմանդրված պտուղբանջաայդ պարկը ծալվում է, հատակին դրվում տակդիր այնուհետն շա րվում են ոլ բոլորփուլերը, ինչ առանց րեղենը.դանդաղեցված ռիթմով, անցնում է այն բոլոր ելի

փակցնում

,

.

,

,

ը

մորշրոուց վո 28):

ւմ

ն

կապվում(նկ.

դ

հետո

վերնի մասից պարկը հավաքվում է

ն

ում քայքայում. գործոնը Հետնաբար պահպանման Աթյան

պարկ գազազտիչ պատուհանով: Պոլիէթիլենային սինթետիկշնչող" պարկ, 2- գազազտիչ

Նկ.

28.

դիֆուզոր,

արկղ,

:

տակդիր,

6- ներքինմթնոլորտիկազմը փաթեթաթուղթ, չաւիելուխողովակ:

Սինչն այժմ առաջարկվել են այս եղանակի շատ տարատեսակներ, ինչպես ընտրականգազաթափանցելիություն ունեցող նյութերի, այնպես էլ

մինչն

ն

գերահասունա-

ա մեծ

ճշանակություն ունի սառնարանային պտղապահեստմերիարդյունավետ շահագործման տեսանկյունից: Այդ տեողությանսահմանափակումըպայմանավորվումէ մի քանի այլ գործոններով,որոնցից կարնորագույներըշուկայի կոնյունկտուքանն մթերքի ապրանքայինորակն են: Կոնյունկտուրա ասելով հասկանում ենք շուկայում տիրող իրավիճակը,արդյոք ձեռնտո՞ւ է տվյալ պահին իրացման ներկայացնել պահպանվող արտադրանքը:Ապբանքային որակ ասելով հասկացվում է այն բոլոր ցուցանիշներիհամալիսպառողականարրը, որոնցով պայմանավորված են պտուղբանջարեղենի ժանիքները:Այս երկու հասկացություններիմեջ սերտ կապ գոյություն ունի, ն պահպանողը պետք է ճիշտ ընտրություն կատարի: Օրինակ, կոնյունկտուրայի տեսակետից ճպատակահարմարչէ ապրանքըշուկա հանել, իսկ միննույն ժամանակ այն գերհասունամումէ, ենթարկվումմաճրէաբանական կամ ֆիզիոլոգիականփչացման: Կամ շուկայում պահանջարկ է զգացվում պահպանվող ապրանքի նկատմամբ. սակայն պահպանվող մթերքը դեռնս ձեռք չի բերել հատկանշականսպառողականհատկությունները:Մոտեցումը երկու դեպքում էլ պետք է լիճի աճռատականացված,որը ձեռք է բերվումմիմիայն փորձիմիջոցով: 7.2.5.

/-

'

երմաստիճանի իջեցման, այսինքն հասունացումից

Օգտագուծվող

ՏաՒան

Պտուղբանջարեղենի բերքահավաքի, փոխադրման, պահպանման դնելու կամ իրացման ներկայացնելու համարօգտագործվողտարան պետք է համապատասխանի մթերքիկենսաբանականհատկություններին: Պտուղբանջարեղենիհամար օգտագործվողտարային ներկայացվող պահանջներըբազմաթիվեն: Նշենք կարնորագույնները. նյութը. որից պատրաստվածէ տարան, պետք է թույլատրելի լինի սննդի հետ շփվելու համար, -

Աղյուսակ17 (մմ) չափերը փայզյա բեռնարկղերի Պտուղներիհամար նախատեսված

պետք է ունեճա հնարավորինչափ բարձրօգտակար ծավալ՝ ներքին հարաբերությունը արտաքինծավալին. ծավալի օգտագործմանբարձը գործակից` զտաքաշիշի հարաբերություհարաբերությու ճը արտաքինծավալին, զանգվածի գործակից` զտաքաշի հարաբերությունըհամաքա-

-

ծավալի

-

ԲՐ

-

շին,

-

ամ, րար ճ

հարաբերականխոնավությունըկարգավորելուհատկություն, այսինքն կլանի ավելցուկային խոնավությունը ն խոնավության պակասորդի ժամանակ այն արտադրիշրջապատող միջավայր, օգտագործելիլինի բազմաթիվանգամ, լինի դիմացկունփոխադրելիս,դարսակավորելիսն այլն, պահպան մաքրման. լվացմանն ախտահանմանենթարկվելիս ր պահպանի իր ձեր ն.ամրությունը ք. ճեն չունենա կողմնակիհոտ. մացառներ կամ ամրացնող մետաղյա դետալների դուրս ցցված մասեր. առանձինդետալներիմիջն թողճված արաճքները համապատասխաճեն տվյալ պտուղբանջարեղենի չափերին ն չպատճառենմեխաճիկա բեղեծի չափերին կան վճասվածքներ, ամիջոցնեիրենց արտաքին չափերով համապատասխամեն խանեն փոխադրամիջոց չ րի թափքերի չափերին, ր ն սառը օդի ճերթափանցմանհճարավոհորա

ՅՅ

8. Տվ

8Ց

է

ՅՃ

:

-

-

.

-

րամ

-

-

ն

-

-

րություն

:

Այս պահանջներիցուցակըկարելի է շարունակել: Բայց, ինչպես տեսոենք, դրանք բոլորն էլ ճպատակաուղղվածեն պտուղբանջարեղենի րակի նորմալպահպանմանը: է փայտորոշ չափովհամապատասխանում ա ր վրա Որոշ դետալների հավաքված ստվարաթղթյատարան: յ է սինթետիկ պատրաստվածտարան: դեպքերումօգտագործելի պոլիմերներից Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությանսառնարամայինտճնտեսության մեջ օգտագործվողտարան նույնն է, ինչ ճախկին ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններում: Պտուղների ն սեղանի խաղողիհամար նախատեսվածտարան պետք է ուճենա հետնյալ ձներըն չափերը: Խանն տք է հավաջ անդովի) մետաղյա հիմնակմախքիվրա՝տախտակյավանդակավորպատերով,հատակովն կափարիչով(կամ առանց կափարիչի),ինչփայտյա վանդակավորհատակով պես նան ծալովի հիմնակմախք կամ առանց դրա): (կափարիչով Փայտյա բեռնարկղերի հիմնական չափերը պետք է համապատասխանեն աղ. 17-ի տվյալներին: ճում

լաո արաջներին

ոա նդ ու մեն

.

ունեցող

ԼՍՊ5-0.60-3»"

լինեն պատրաստված

|

|

|

|

|

| 835 |

|

|

|

|

Թ

|

|

բ

բ

8Տ

ՅՑ|

|.

|

գ տ

այ

Զ5| | Բ. Ց

: 5

Փ

Լ | 722005032 5 045

|

|

|

|

լ

|

ն հա-

ունեցող պտուղների «այս բեռնարկղը նախատեսվածէ նուրբ կառուցվածք մեջ լցրած տապտուղներիհամար, ռրոնք նախօրոք փոքր տարողությանտարայի վիճակումտեղավորվում բեռնարկղիմեջ:

եմ

18. Աղյուսակ

Հնդավորպտուղներիհամարճախատեսվածարկղերի ճերքինչափերը(մմ):

՝

Գազափոխանակման ը

ՍՊ 5-0.45-1

|8.|

ՅՔ|

8|3Յ|Ք

Ք

ՍՊ»-0452

Ք

Ք

ա

|8

Ս

Տ|

ՏՔ|

ՏՅ

՛

-

«|5)|.

,

Ներքին չափերը44

սայթ

Բ Յ Յի 58/2" |

Վ2-1

|

2-2 Վ2-3

3-1 3-2

Պ3-3

Ա34

՞

|

,

Տայ

|

|

յց

| |

|

`

|

|

|

|

:

|

առանձճահատկությունները Կառուցվածբային

|

32.9

|

|325 | '

|

| գըց | 266 |

| |

ես

Լ1ի7|8 |2 -

|

|1

|է

|

|

հավաքվածեն 2 Ճակատամասերը Վանդակաձն: կամ Կափարիչով վ րա: արտաքինշերտաձողերի առամց դրա:

հավաքվումեն Ճակնատամասերը Վանդակաձն:

եռանիստ շերտաձողերիվրա: Մեքենամասում թիյացված հավաքմանժամաճակ վերնի մ երջիճ

Հարված են ակատանաներգ

եղյա ժապավենով

Կո

ամ

մ է 2

շերտաձող:

շերտաձողերի վրա:

արտաքին

են 2 Վանդակաձն:Ճակատամասերըհավաբվում Կողային վրա: շերտաձողերի եռանիստ Շերքին վրա մետաղյա "`| պատերի.հատակի ն կափարիչի ամրացվումէ 2 շերտաձող: ժապավենով Նույնը, ինչ-որ Կ 3-1 արկղը 2 շերտաձողերից է Նախատեսվում կազմվածզոտիով ամրացված: 576 | հան առաքելու վայրեր | Ծայրագույնհյուսիս այլ

|

"9

Բավաճդակաձն:Ճակատային պատերը

| 245||

հա-

վաքված են երկու ներքին շերտաձողերիվրա: վերե-վումմետաղյա Հատակինճակատամասերի ժապավենովամրացված է 2 ական շերտաձող:

|

Բեռնարկղերի տախտակների մաքրությանաստիճանըպետք է լինի ներսից դրսից 35-րդ, " ասի:

՝

նմուանեի Արկեր, .

սերկնիլիպտուղներիերկարատնպահպանեն Վ2նՎ3 համարնախատեսված արկղերը,որոնք պատրաստված ենճ բարակ տախտակներիցն ամրացված՝ Ի2 արկղի ներ340::380»:266 մմ, 54,6 քին ծավալը՝ դմ:, առավելագույն տարոման

ությո

նան

մետաղալարով:

արթա

ետք է է լինիոչ պ պակաս. նը) պետք ք քան 4-5-րդ լինի ոչ րդդ դասի: Սեղանի խաղողի ն կորիզապտուղների համար ճախատեսված 1 արկղերը,որոնց ներքինչափերն են 47552852126 մմ. ծավալը՝ 17.1 դմ,են տարողությունը մինչն 10 կգ: Այս նույն նպատակինեն ծառայում տեփուրանման 5 արկղերը ն ՎԱ արկղի տարատեսակները, որոնց չափերն ու աեն աղ. 19-ում: ռանձնահատակությունները ընդհամճրացված

Սեղանի խաղողի ն կորիզավոր պտուղներիհամարնախատեսված արկղերի ճերքինչափերը, (մմ):

լ ՈԷ Տ2|ՀՅՅ5| 88/3 Է ՅՑ Ճ ԹԱՌ

Ց:8

8`

|

1-1 Վ 1-2

Ա5լ Ո

առանձնաԿառուցվածքային

հատկությունները

8 Է

-

|

| է7լ |

|

|

| 167

5-3

|

5-2

|

|

|

380.|

|

|

|

`

|

Գ.

ապա

Հ"

ՏՅ

:

ՄՂ3ՍՊ

|

|

|

18.0

|

|

|

0.60-2

| 0.60-4 |

Քայ

(Ք.Ք.|Տ Ք85| 84

Տ

է

|լՅ5|29|89|8

լց

|

|

|

է

ւ ցցված.

մատակի եռանիստշերդրսի կողմից

Հավաքվումէ ներքին,դուրս ցցված. տաձողերիվրա: Հատակին, կողմիցունի4 դրսի

Հորտանող.ռանիաշերտաձողվերնի կոդմից: Բաց արկղ.վանդակաձն. ոչ քանդովիՃակատաամրաց-

ո Ճակատային

ՅՔ|

| 740

11120111501740|)

| | թ5

ԼԹ5

|

մասի վերնում: է

աանրացված մետաղյա

Ց

| 085

|

11201751

|

0.69

0.72

,

Տայ Թ) ա

528|8

1Ա51755|

|

|8

8Ց

|

ք

|

0.6

| |

10681

|

վրա,

Բոլոր նկարագրվածբեռնարկղերը հավաքված են տակդիրի որը համար:Ընդ ոնախատեսվածէ մեքենայացվածբեռնման-բեռնաթափման բ եղաններիհամար նախատեսվածբարձրությունըպեւոք է րում ամբարձիչի ը մեծ մասը ց ոչ պակաս:Չնայած նրան.որ այսս բ բեռնարկղների լի նի 80մմ-ից ն նախատեսված է պատրաստելկափարիչով,սակայնգոր ծնականում դրանք բացակայում են, այնինչ դրանց առկայությունը զգալիռրեն կկայունացներ ժամանակ: բեռնման-բեռնաթափման բեռնարկղները,առանձնապես Բացի նկարագրված բեռնարկղերից, որոնք են, (ճկ. 29): օգտագործվում են նան մի քանի այլ տիպի բեռնարկկվեր Հնդավորներին որոշ բանջարեղենի համար օգտագործվող ԿՆ-000 բեռնարկղի չափերն են՝1200:816»:700մմ:Այն պատրատոված է ձո Տ արողությ ությունն է 250-270կգ. '

ըլ զե

աոաոարտիզաց -

յին ենշ ներին պատերը եռանիստ խակարված վրա:2 -ական շերտաձող է սկս իական Խա զա ԱԱ ված հատակին ն ճակատային

շերտաձողերի

Ց

ր.

չո

Ց

'

| 920 | 1160 |780| 1240835 | 020 | 11801775

ՍՊ5-

ե Հ

|

աք

ր

-

ՎԵ

մեքենայի վրա:

Ներքին չափերը

ային չափերը.

ձ. ՏՏ

ՅՋ ՏՅ

ՍՊ»

«Վանդակաձն: Ճակատայինպատերըհավաքմոն եր Դ-արտքին շեղտաձողերիվրա: Վանդակաձն:Ճակատայինպատերը հավաքված են 2 ճերքին եռանիստ շերտաձողերիվրա: Վ|-2 արկղըհավաքվումէ մետաղալարով ամրակարող 1-3 հավաքվում ձեռքով: Հավաքվումէ ներքին. դուրս ե

նիԿԱ

րող

Աղյուսակ 20. Բանջարեղենի համար նախատեսված փայտյա բեռնարկղերի ափերը չափերը ( (1մ):

| ՍՊՏ|

|

ա)

ը

-

Վ 1-3

Ի24

ոռապես գտագործվող Ա Բեռնարկղերի րայունը բերվում էաղ

0.70-2

Ծա

ա|

:

մար բարձրության մեջ: Չափերը

Նշված պտղատեսակներիտարավորման համար օգտագործվում են մի շարք այլ արկղեր,ռրոնց չափերըն պատրաստմանառանձնահատ-

կություններըբերված են աղ.18-ում: Բոլոր նշված արկղերիներքին մակերեսիմաքրությունը(ողորկությու-

Ը

ներ` բ բեռնարկղ.որոնք Փայտյա արկղային տակդիրներ՝ օգտագործվում են րկ տեսակի բանջարեղենի համար: Տարբերություճը, պտուղներիհա-

ճան որոշ

:

Ն

լա

վաո»

ԿԱՊ-0,5 քանդովի բեռմարկղը պատրաստված է տախտակյա դակներից. որոնքմետաղյա հիմնակմախքինմիանում ենճ երկաթակապերի

մ իջոցով:Բեռնարկղը :

բացվող է,որի շնորհիվ կարելի է դրանք դատարկ վիեն` 1200:885::880մմ. օգտակար ծավալը ը Այս տեսակիբեռնարկղերին շատ նման րկղերը.որոնց չափերն են 1200::8307:720մմ,220-250կգ ո

մեջՀորը ոտը Չափերը միրար

-

-

իո 270-3501գ: տարող ությամբ: ենղրիմ

-

քանակությամբ հարվածներ: Իսկ մեծ տարողությամբ բեռճարկղերը աճպայման պետք է բարձվեն մեքենաների միջոցով, հետնաբարվնասվում են շատ անգամքիչ: Բեռնարկղերի մյուս առավելությունն այն է, որ դրանց դարսակները խցերում ավելի անշարժ են, քան փոքը տարողությանարկղերինը ն դարսակներըկայունացնելու համար միջանկյալտախտակյավանդակներիօգտագործմանկարիք չի զգացվում: Համենայն դեպս, եթե բացակայում են բեռնարկղերը, ապա մեխանիկական վնասվածքները նվազեցնելու համար օգտագործվում են տակդիրներ: Եվրոպականերկրներում պտուղների,կարտոֆիլի,կոճղեզավորներին այլ բանջարեղենի համար մեծ տարածում են գտել բեռնարկղերըն տակդիրները. որոնք պատկերված են նկ. 29-ում: Դրանք ներծծված են հատուկ լուծույթով, որոնք պաշտպանում են բորբոսնելուց, փտելուց ն այրվելուց: Վերը նկարագրվածարկղերի մի մասն օգտագործվումէ ճան բանջարեղենի համար: Այսպես, ՀՅ արկղը օգտագործվում է ճան վաղահաս կաղամբի, ծաղկակաղամբի, սոխի, վաղահաս կարտոֆիլի, սխտորի համար: Գլուխ կաղամբի ն մի քանի այլ տեսակի բանջարեղենպահելու համար օգտագործվումեն 4, ԻԶ1 ն 22 արկղերը,որոնց առանձնահատկություննեըը բերված են աղ. 21-ում: մթերքը

է մեծ

ստանում

:

Նկ

.29.

Տարբերտիպիբեռնարկղեր:

ա) ԿՆ-000, բ) մոլդավական, գ) ԿԱՊ-0,5

Սոլդավականբեռնարկղերը հավաքվումեն 1300մմ բար ձրության մեուղղահայաց 6 հենակներիվերին շրջանակի վրա:Հեճակներիակոսների մեջ տեղավորվումեն 6մմ հաստությամբ տախտակյավահանիկներ: Բեռնարկղերի տարողությունը 500կգ է: Այս բեռնարկղերի առավելությունն այն է. ռր լցվելուն զուգահեռ կարելիէ հետնապատերըբարձրացնել, պես կարիք չի լինում բերքահավաքային պայուսակներըդատարկել 1,3մ բարձրությունից:Մակայնդրանց բացասական կողմն այն է, որ 1,3մ բարձրությամբ լցվելիս ստորին շերտերի պտուղներըկարող են վճասվածքճեր ստամալթեկուզ ն վերին շերտերիստատիկծանրությունից: Այդ վտանգն առանձնապեսավելանում փոխադրման ժամանակ:

Կաղամբին այլ

տաղյա

-

է

տոկոսը պետք ՄԱԳԱՆ ոիմիննվազերեւի որպեսզի օդի ճորմալ կազ

ա

ր

մոտ

է

ջն թողնված արանքները, րո քոորը,

ե

ներհոսքապահովվի:

ԱՑվալի խցի է

սառը

տարողության բեռնարկղերի կիրառման շնորհիվ պահեստային օգտագործումը բարձրանում է 20-3002-ով:Այսդեպքում բա-

ցառվում ձեռքի ուժի օգտագործումը թափման, ք բեռնման-բեռնա ա.դարսակավորմանաշխատանքների ժամանակ` ներից պարզվել է. որ դաշտում պտուղբանջարեղեն ձեռքով բարձելիս. 13-ից25 կգ տարողության արկղերը բարձողները հոգնածությունից շատ անգամ ոչ թե իջեցնում են դրանք,այլշպրտում. որի պատճառով

ի:ա

Աղյուսակ 21

բանջարեղենիհամար ճախատեսվածարկղերի ճերքինչափերը,մմ

Ր

Տ/Տ|

բ:

5-3 ծ. ՑՅ|յՏ|5Տ| Տ

ՒԿ-1 Բաշ -

ՒԹ3

|

|

Ի21

Տ|«

Ց:

ծ

|

Կառուցվածքային

առանձնահատկությունները

2|38

-|ճ

| 380 |

|

Բ. 5.

| |

|

հավաքված Ճակատային | Վարդակաձն: երկու արտաքին շերտաձողերի վրա: պատը

է

Ճակատային մասը հավաքված Վանդականն: րք րտաձող է

անիստ

շ

ր

ա:

Հատա-

ամրացվում 2-ականշերտալւ | | ձողերով կափարիչը թիթեղյա ժապավենով:

են

ն

| 796 |

Հավաքվումէ 2 ճերքին եռաԲացվանդակաձն: վրա: Ունի 2-ականկողային Պիստշերտաձողերի պատերինամրացվածտախտակ: Արկղի անկ-

են մետաղյաժապավենով: ունները ամրացվում

ՒՉ2

|

|

|

|

| |

Բաց վանդակաձն:Ճակատային մասերը հավաջված են 2 եռանիստ շերտաձողերիվրա: Անկյուններն ամրացվումեն մետաղյա ժապա-

վենով:

՞,

Խոսելով պտուղբանջարեղենի որակի վրա տարայի ազդեցությանմանան դարսակիկայունության գործոնը: Այն ապաա պայմաններից մեկն է. որպեսզի արկղերը լիչափի ձնի.դրանց մեջ չլինեն թուլացած, խարխլված արկեր: Արկղերը պատրաստելիսդրա դետալներըպետք է լինեն խոնավ,որպեսզի մեխելիս չճաքեն: Մակայն ներկայումս այդ պրոցեսը կատարվումէ ջրի մեջ մի քանի օր պահած փայտյա դետալներով,որը հւսնգեցնում է նրան, որ չորանալիս արկղերը լբիվ խարխուլ վիճակում են լինում: Այդ պատճառովբերքահավաքկատարելուց գոնե մեկ շաբաթ առաջ բոլոր արկղերը պետք է ստուգվեն ն անհրաժեշտության դեպքում նորոգվեն:Արկղերը միննույն չափի ն ձնի լինելը անհրաժեշտէ տակդիրիվրա կայուն, առանց դուրս ցցված մասերիդարսակ ստանալու համար: Կորիզավորների. սեղանի խաղողին այլ հատապտուղների համար օգտագործվում են տեփուրաձն արկղեր վերնի մասերիցդուրս ցցված հենաձողերով: Այս տիպի արկղերի դասավորումըտակդիրճերիվրա առանձնապեսդժվար է,որովհետն արկղերի շփման մակերեսըշատ փոռքըէ: Այդ պատճառովխորհուրդէ տրվում այդպիսի արկղերի կայուն դարսակ ստեղծելուհամար օգտվել հատուկմետաղյա անկյունակներից պատրաստված տակդիրներից կամ եթե դրանք օգտվել չորս հարակից ձողերըիրար միացնող օ-

բռի միկեր Պո անտեսել Մեն զու ըր տիւ ննաժոշտ Ա » մր :

Ա ակներ

Արտասահմանում մեծ տարածում ունի տակդիրներիվրա կայուն դարսակ կազմելու ճպատակովստվարաթղթեաճնկյուճակճների օգտագործումը (նկ.31): Դրանք դրվում են դարսակի չորս անկյուններում ն վերնում, այնուհետն իրար հետ ամրացվումտակդիրինհորիզոնականն ուղղահայաց կապերով: Որպես կապելու միջոց օգտագործվում են սինթետիկ նյութերից պատրաստվածժապավեններ:

՛

ա

Նկ.

Ստվարաթղթյաամնկյունակների ն ժապավենների ձիջոցովդարսակիկայունացումըտակդիրիվրտ:

Տարբեր մասնագետներիկողմիցառաջարկվելեն նան այլ տիպի տարաներ` պտուղբանջարեղենիպահպանման համար, նույն թվում` պատրաստված սինթետիկպոլիմերայիննյութերից:Սակայն դրանք` ունենալով մի շարք առավելություն փայտյա տարայի մկատմամբ,զուրկ չեն ճան բազմաթիվ բացասական հատկություններից: Առայժմ սինթետիկ նյութերից են գլխավորապեսկարճաժամկետ պատրաստված արկղեր օգտագործվում փոխադրումների համար:

7.2.6. Մամեաբանկան

Նկ.մ 30. Խա

(ա)

արկղերը հալ ոդիաանակորելու տակդիր ե

ցսող

օղ

:

Եթե չկա այլ հնարավորություն, ապա հարակից շերտաձողերը կի կապումեն իրար հետ բարակ մետաղյա լարով:

:

ուղղա-

սնիժմանումը

Ինչպես արդեն (նշվեց,տարբեր տիպիհիվանդածինն ոչ հիվանդածին մանրէներգտնվում են պտուղբանջարեղենիմակերեսին դեռնս մինչն բերքահավաքը.բայց առանձնապես ավելանում է դրանց քանակը փաթեթանյութերին տարայի հետ շփվելիս: Օրինակ.խնձորենու պտուղներիփաթեթավորման համար Ռուսաստանում օգտագործվող փայտե տաշեղների հետ շփվելուց հետո պտուղներիվրա տարածվածբորբոսասնկերի քանակը 5 անգամ: Միջին ավելանում է 33. խմորասնկերինը՝76.բակտերիաներինը՝ հաշվով խնձորենուտանձենու պտուղներին գազարի վրա առնտրի ցանցում հայտնաբերվելենճ հետնյալ քանակությամբմանրէներ(աղ.22):

Աղյուսակ22

Սանըէներիմիջին քանակությունը պտուղներին գազարիվրա Կոոոիի ցառցում, Բջիջ 1գ-ի հաշվով

Տեսակը Խնձոր Տանձ

Խմորա- ԲԻԼ աան հանեԲորքոսասնկեր սնկեր ջացնող խմբից.

Բ

ր

ր

Գազար

4,5. 10՝

21.107 13.5.104

75.10" 4,8 10

3,9.105.

185.105

րի

1,75

3,9.105 14,515.

Բացի նրանից,որ մանըէեները կարող են փչացնելմեծ քանակությամբ պտուղբանջարեղեն,վերջիններիսմակերեսինտարբեր ուղիներովհայտնվում են նան մի շարք մարդու առողջության համար վտանգավոր մակաբույծներ: Դրանցից ավորներնեն ձողիկները,

դիզենտերիայի

որովայնայինտիֆի բակտերիաները, սալմռնելները, սիսթաֆիլակոկերը.՝ բիրյանխոցի,պրկախտի,բոտուլիզմի ձողիկները, ն. Վիբրիոնը խոլերայի վտանգավոր մանրէներ:Այդ պատճառովթարմ վիճակում օգտագործելիս վաղուց արդեն ծեծված՝ «ուտելուցառաջ լվանալ» արտահայտությունը չի կորցրել իր արդիականությունը, որովհետննշված մաճըէճերըի վիճակի են պահպանել իրենց կենսունակությունը մի քանի օրից մի քանի ամսվա ընթացքում: Մարդուհամար ն խմորասնթունավոր-եճ-Ցան բռրբոսասճկերի կերիառաջացրած. տոքսինները` ունաԱյդ թույները արտադրելու թույնը. այլ

կությամբօժտված մոտ են

300տեսակի ամենավբորբոնննմկեի, որոնզից

ն ասպերգիլուս ֆուզարիում սնկերը, տաճգավորճերծ"են պենիցիլլիում, ցեղի որոնք պտուղբանջարեղենը փչացնելուն զուգահեռառաջացնում են մոտ 100տարբեր աստիճանի նյութեր:Բացի ուղղաթունավորությամբ օժտված

կի թունավորազդեցությունունենալուց՝ թոքերը.բրոնխները,լյարդը վնասելուց, այդ տոքսիններըկարող են ցուցաբերելնան քաղցկեղահարուցիչ, հրեշածնության, մուտագեն ն այլ հատկություններ:

մանրէաբանական բորհարուցիչները Պտուղների փչացման գլխավոր է ներթափանցել բոսասնկերն պտղամիս, են: Ե թե դ րանց հաջողվում այնուհետն

նպաստավոր պայմաններեն ստեղծվում նան խմորասնկերի ն բակտերիաներիգործունեության համար: Ըստ ընդումզված ախտահանմանկանոնների պետքէ. որ սառնարաճնային խցերի օդը. պատերը, հատակըլինեն մանրէներիցզուրկ: Սակայն տարբեր պատճառներով մանրէազերծումը չի լինում բացարձակ ն այն իրականումկարնորէլ չէ, որովհետեմթերքը,արկղերը,տակդիրները անպայման կբերեն իրենց հետ որոշ քանակությամբ մանըէներ:Սակայն ախտահանման պրոցեսի չիրականացնելու դեպքում այդ մանրէներիքանակությունը կարող է լինել տասնյակ ն հարյուրավոր անգամ բարձր, որ շատ վտանգավորէ: Այսպես. խնձորը պահպանման դնելուց առաջ պատերի

մանըէ 1մշ մակերեսին,օդում՝ ծավալում, իսկ պտուղների 1գ-ի հաշվին եղել է 447-969 ման-

է 103, հատակին՝ 236000 վրա հայտնաբերվել 296 մանըէ 1մ՛

ո:

են սառնա-սառն նկերընն այլ Բորբոսասնկերը, նկերը, խմխմորասնկերը այլ մանրըէներ մանըէներ գտճնվու գտնվում րանում ամենուր, սկսած մուտքից, վերջացրած սառեցնող հարմարանքներով: Ընդ որում, միննույն խցի տարբերտեղերում՝ըստ բարձրության ն ըստ վնասված պտուղների առկայության, այդ հիվանդածին օրգանիզմներիքաճակը կարող է տարբերվելմի քանի տասնյակից մի քանի հազար անգամ: Պտուղբանջարեղենիհամարվտանգավորմանրէներըպատկանումեն Տ616օնուճ, ճտտճոճ, տարբեր ցեղերի Քանա, Թօնչն»չ, քունը, քսում, Ը/2005քօրարո, /45թ612111Ա5, Ջիւտօքստ, (1060Տթօոսու,հքսօօո ն այլն:

Պահպանմանընթացքումպտուղբանջարեղենի վարակվելուձները բազմա

արհեստական, են`ակտիվ պասիվ, օդային, կաթիլային» շփվելով.

զան

գիֆուզային, աճախտանշամնային.. բնական. առաջնային» երկրորդային, սիստեմատիկ, տեղական, վնասվածքային. կամրջակային. "6ջախային,

բաց. խառը՛ն այլն:Սակայն ամենատարածված վարակմանձները-մնում

են`

,

ակտիվ

վարակումը,երբ հիվանդաբեր մանըէն ներթափանցում է դեվնասվածքների(վերքերի) միջոցով կամ մայրական բույ-

պի պտուղ

սից,

օդային վարակը, երբ մանըէն տեղափոխվումէ դեպի պահպանվող

-

օբյեկտօդայինհոսքին խոնավությանհետ, շփվելով. երբ հիվանդությունը վարակվածօբյեկտից առողջին է փոխաճցվումշփման միջոցով, է օբյեկտին վնասվածքը տեղական,երբ վարակըսահմանափակվում ն մի քանի շերտ բջիջներով չի տարածվում, շհջապատող բնական ն արհեստական,ընդ որում, արհեստականվարակը կիրառվում է գիտահետազոտականաշխատանքներումն պահպանվողօբյեկտի` հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրողակաճությունըուսումնասիրելուհամար: Ց Պտուղբանջարեղենիմանրէաբանականփչացումը պայմանականոն վերջնական:Սկզբնարեն կարելի է բաժանել երկուփուլի՝ սկզբնական կաճ փուլում տեղի է ունենում մակաբույծի շփումը օբյեկտի հետ) Այճուհետն մակաբույծը հարմարվում է նոր ստեղծված պայմաններին ն սկսում զարգանալ` ներդրվելով հյուսվածքներիմեջ: Հաջորդ գործողությունը հիվանդածինմանըէի հարմարվելնէ բջիջներիքիմիական կազմին, ն բազմացումը,ռրին հետնում է հյուսվածքներիտեղական քայքայումը: փուլում տեղի է ունենում միջավայրի քիմիական կազմի ԼՎերջնական փոփոխում.հյուսվածքներիքայքայման զոնայի ընդլայնում,ամբողջ օրգանիզմիհյուսվածքների քայքայումն մահացում: Պտուղբանջարեղենիերկարատնպահպանմանտեխնոլոգիայումմին-

-

-

չն այժմ հայտնաբերվելէ բորբոսասնկերիմոտավորապես120 հազար ցեղ, որոնցից 10 հազարը կարող են վնասել պահպանվող մթերքին: Դրանով է ով բարձր հարմարվողականությունըանբարենպաստ պայմաններին. որոնք ստեղծվում են սառնարաններում: Այդ սնկերը ի վիճակի են յուրացնելու համարյա բոլոր օրգանականնյութերը,որոնք պարունակվում ենճ պտուղբանջարեղենում,բազմանում են ջերմաստիճանային մեծ սահմաններումն տարբեր ռեակցիաունեցող՝ թթու, չեզոք ն հիմնային միջավայրում: Սնկային օրգանիզմներն ունեն բավական զարգացած ֆերմենտային մեխանիզմ. որը հնարավորություն է ընձեռում հարմարվելու նույնիսկ ֆունգիցիդներովմշակված պտուղբանջարեղենին,չեզոքացնելով (կասկած կա, որ չեզոքացնելուցհետո սնկերըկարող են նույնիսկ որոշ չափով սնվել այդ ֆունգիցիդներով)դրանց: Այս տեսակետիցհատկանշական է իտալական գիտնականների՝ 70-ական թվականներինկատարած մի աշխատանքը.որը կրում է «Մի՞ջե Պաս Կրասան տանձի փչացման դեմ պայանվանումը: Իսկ հարցը նրանում է, քարը վերադառնում է սկզբնճակետին» արդյունքումգտնվել էր արդյուոր երկարտարիներիհետազոտությունների ճավետ ֆունգիցիդ, որը կանխում էր մանրէաբանականփչացումը:Մի քանի տարի անց այդ նույն ֆունգիցիդըդարձել էր անարդյունավետ: Հետնաբար ունիվերսալ ֆունգիցիդի ստեղծումը, հավանաբար, մոտ ապագայում սպասել չի կարելի: Արդյունավետթունաքիմիկատներիօգտագործմանըզուգահեռ նորերիստեղծումը պետք է լինի անընդհատ գործընթաց:

կաւ

սնկերի

ժամանակ,երբ երկու քիԻնչպես ն քիմիականփոխազդեցությունների միական նյութերի միջն ռեակցիայի հավանականությունը այնքան մեծ է. ինչքան խիտ են դրանք տվյալ միջավայրում ն մեծ է դրանց փոխադարձ բախման հավանականությունը,այնպես էլ պահպանվողպատուղբանջարեայնքան մեծ է, ինչքան շատ են ղենի վնասվելու հավանականճությունը տվյալ միջավայրումհիվանդածինմանրէները ն շատ՝ պահպանվող օբյեկտի մակերեսինխոցելի գոտիները: Սառնարանային պահպանման արդյունավետությունն ապահովելու ճախապայմաններիցմեկն այն է, որ մանրէների քանակությունը պտուղբանջարեղենըպահպանմանդնելու պահին լինի նվազագույնը: Հետնաբար կարիք կա հետազոտելու սառնարանների խցերի ն օժանդակ սեմյակների տարայի, տակօդի, պատերի,հատակի ն առաստաղի,սարքավորումների, դիրների, աշխատողների արտահագուստի, ձեռքերի աղտոտվածության աստիճանը, որոշելով դրանցծավալիկամ մակերեսիմիավորիվրա հիվանդածին մանրէներիքանակությունը: Սառնարանային ծավալների օդի աղտոտվածությունըմանրէներով կարելի է որոշել երկու տարբեր ձներով՝սննդայինմիջավայրի միավորմանստած քանակով (սեդիմենտակերեսին միավոր ժամանակահատվածում ն եղանակ) որոշակի արագությամբ ն քանակությամբ ցիոն, նստվածքային այդ շենքերիօդը սննդային մակերեսի վրայով անցկացնելիս ֆիքսված օր142

|

|

գանիզմներիքանակությամբ (ասպիրացիոնկամ ներծծման եղանակ): Այս հետազոտություններնանցկացնելու համար նախօրոքպատրաստում են սննդային միջավայր: Բորբոսասնկերի ն խմորասնկերիհամար նպաստավորէ քաղցու-ագարայինմիջավայրը:Այն պատրաստելուհամար վերցնում են 1լ չհարբեցրած ածիկային քաղցու. նոսրացնում մինչն 7-85 ըստ Բալինգի. ավելացնում 20-25 գ մանրացրածագար-ագար (կամ դրա փոշին): Այնուհետն այդ խառնուրդըհալեցնում են միճչն միատարր զանգվածի ստացումը. ֆիլտրում հատուկ ձագարովհիգրոսկոպիկբամբակիկամ ֆիլտրողթղթի միջով: Որոշում են ակտիվթթվությունը.լցնում փորձանոթների կամ փորձասրվակիմեջ, բամբակեխցանովփակում ն 1155Շ-ի պայմաններում մանրէազրկում 15 րոպե: Այս գործողությունըկարելի է կատարել նան Կոխի ապարատում՝ 3 օր 30-ական րոպե 1005Ը-ի տակ: Մանրէազրկումից հետո ակտիվ թթվությունը պետք է կազմի ռչ ավել, քան 5,6: Ավելի ճշգրիտ արդյունքներ ստանալու համար նոսրացման համար նճախատեսված ջուրը հարկավոր է փոխարինելտարբեր պարզեցրած պտղահյութերով: Այս բնույթի միջավայրը ավելի լիարժեք է: Օգտագործման համար է օգտագործել փոշիացված քաղցու-ագարային շատ նպատակահարմար միջավայր, որ արտադրվում է հատուկ նշված նպատակներիհամար: Օդի վարակվածության աստիճանըորոշելու տեխնիկանհետնյալն է: Նախօրոք պատրաստված քաղցու-ագարային սննդային միջավայրից մանրէազրկված Պետրիի թասիկներիմեջ լցնում են 10-15 մլ, ծածկում կափարիչով ն թողնում մինչն հովանալը(ոչ պակաս քան 406Ը): Այդ թասիկները տեղափոխվումեն սառնարանայինխուց կամ այլ տեղ. որտեղ պետք է որոշվի օդի աղտոտվածության աստիճանը:Խցի 4-5 տեղերում (հռրիզոնական ն ուղղահայաց) բացում են թասիկները 5, 10 կամ 15 րոպե տնողությամբ. նորից ծածկում կափարիչներովն տեղափոխումթերմոստատ: Այստեղ պահելու տնողությունըկապված է ռրոշվող մաճրէներիտեսակի հետ, սովռրաբար`1-2 օր: Այն մանրէները,ռրոնք առկա են տվյալ խցի օդում. ընկնելով սննդային միջավայրի վրա, այնուռետն թերմոստատում` նպաստավոր ջերմաստիճանիպայմաններում տալիս են ընդգծվածսահմաններով գաղութներ, որոնց հաշվառումը տալիս է համապատասխանմանրէներով տվյալ օդի աղտոտվածության առաջարկել (Վ.Օմելյանսկին է մի բանաձն,որով կարելիէ ստանալ 1 մ ծավալումմանրէներիքանակը՝

պատկերը:

:-

ՏՎ: որտեղ`

/Ճ

Պետ րիի թասիկիմակերեսին գաղութների ղութների կէ, քքանակն Պետրիի թասիկիմակերեսը,սմճէ- բաց վիճակում թասիկների ժամանակահատվածը, րոպե: Այս բանաձնըտալիս է մոտավոր որովհետնհեղինակը պայպատկեր, մաճականորեն ընդունել է, որ 100 սմշ մակերես ունեցող Պետրիի թասիկի Ճ-

թ

-

աճած

աահելու

վրա 5 րոպեիընթացքում ընկնում է է 10 լ օդում:

մանրէ, ինչքան այնքան

պարունակվում

Առավել ճշգրիտ պատկերացում կարելի է ստանալ ասպիրացիոն (ներծծող) գործիքի միջոցով, որը ստեղծում է օդի շիթ որոշակի արագությամբ ն քանակությամբ: Այդ շիթը շփվում հատուկթասիկի (Հայդենռայխի) մեջ լցված պինդ սննդային միջավայրի հետ, որը դանդաղորեն(60 պտույտ/

է

:

րոպե) պտտվում է, որսլեսզի «բռնված» մանըէները հավասարաչափ տեղաբաշխվեն սճնդային միջավայրի մակերեսին: Այս գործիքներից ամենատաբածվածը Յու. Կրոտովի գործիքն է: Այն նախօրոք լիցքավորում են սննդային միջավայրով ն տեղափոխումխուց, որտեղ որոշվելու է օդի աղտոտվածությունը: Միացնում ենճ ն թողնում 10 րոպե, որից հետո համում են թասիկը, ծածկում կափարիչով ն տեղափոխում թերմոստատ: Որոշումը կրկնում են խցի տարբերմասերում`ըստ հորիզոնականն ուղղահայաց հարթությունների: Յուրաքանչյուր չափման արդյունքներից հաշվարկում են միջին թվաբանականը: Օրինակ՝ եթե սննդային միջավայրի մակերեսին աճեց 60 գաղութ, գործիքն աշիմատելէր 10 րոպե ն ներծծել 150 լ օդ, ապա 1 մ ծավալում եղել ՝

60:1000

-

բջիջ մանրէ:

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԱՆԱԿՆԵՐԸ

Պտու ղբանջարեղենն

դասակարձումը տարբեր հատկանի չների վրա.

ազմազան են: պահպանման եղանակնե նս հիմնվում է Դրանց որոնցից են՝ մշտական կամ ժամանակավոր լինելը, ցրտի օգտագործումը ն դրա աղբյուրը, ծավալը, պահեստի հատակագծայինլուծումը, մթերքի տեղավորման ձնը, օդագազափռխանակմանեղանակը, մթնոլորտի կազմը, պահպանվողպտուղբանջարեղենիկենսաբանականվիճակը ն այլն: Եթե դասակարգման հիմքում դրվի ցրտի օգտագործումը ն դրա աղբյուրը, ապա պտուղբանջարեղենի պահեստները կարելի է բաժանել 2 մեծ խմբի` բնական ցրտի օգտագործմամբ աշխատող (կամ առանց դրա) պահեստներ ն արհեստական ցրտի միջոցով գործող պահեստներ:Այս խմբերը իրենց հերթին բաժանվումեն տարբեր ենթախմբերի,որոնց մասին կխոսվի ստորն: լ

':

8.1.

Բնական ցոտիօգջտագուծմամբողահեստնետ

|

եղանակներ, երբ խցի օդը ներծծվում է մանրէազերծված ջրի կամ ֆիզիոլոգիականլութույթի միջով, այնուհետն այդ ջրի որոշակի (երբեմն նոսրացված)քանակությամբցանքս է կատարվումսննդայինմիվրա: ջավայրի Լ. Պարզվել է, ռր սառնարանայինտնտեսությունումարդյունավետ ձնով պտուղբանջարեղեն պահպանելուհամարպետք է ստեղծվենհետնյալ ճվազագույն պայմանները՝ աառնարանճային խցերի 1 մ: ծավալում չպետք է պարունակվի 100 բջջից ավել մանըէ:- Ցանկալր է. որ ընդհանրապես պահպանման ընթացքում բորբոսասնկերի քանակությունը լինի հատուկենտ. խմոտասնկերինը1̀0-ից ոչ ավել, բակտերիաներինը՝ մի քանի տասնյակի սահմաններում, օժանդակ սենյակներում՝ոչ ավելքան 1000 բջիջ 1 մ-ում, ախտահանելուցհետո |սցերումչպետք է հայտնաբերվենհիվանդաԿան

Տ. ՊՏՈՒՂԸԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

նան այլ

Հայաստանի պայմաճներում պտուղբանջարեղենիերկարատն պահպանման ամենահին ն արդյունավետ եղաճակներիցմեկը մառաններն են եղել. որոնք մինչն օրս էլ չեն կորցրել իրենց ճշանակությունը: Դրանցում բանջարեղենը զամբյուղներով կամ պարկերով շարվում է գետնին դրված փայտյա ցանցի վրա. պտուղներընս զամբյուղներով կամ արկղերով դասավորվում են դարակների վրա, իսկ սեղաճի խաղողը կախվում հատուկ այդ ճպատակի համար ձգված լարերիվրա:

-

-

-

ծենմանըէներ:

.

յ

Սառնարանային խցերի ներքին մակերեսի, տարայի, փաթեթանյութերի աղտոտվածությանաստիճանը որոշելու համար կատարում են դրանց մակերեսի ռրոշակի հատվածից (10, 25. 50, 100 սմ) լվացում ախտահանված վիրախծուծի (տամպոնի) միջոցով. այնուհետն դրանց վրա անցած մանրէները անց են կացվում թորած ջրի մեջ: Մանրէներիհետագա ցանքը, թերմոստատումըն հաշվարկըկատարվումեն վերը ճշված եղանակով:

|

Նկ.

ՄԱՏԵ

Լայնակույտի սխեման

32.

օդափոխմանարվակ, 3 տախտակյա ցանց, 4 արտահոսքիխողույակ, 5 ներհոսքիխողովակ, 1- պահպանվողմթերք, Ռ/՛-չոր հարդ, ՈՒ հողի առաջինշերտ, ԷՄ հողի արտաքին շերտ: /-

ջրատար

առու,

2.-

-

-

-

Կարտոֆիլի. գազարի, ճակնդեղի. կաղամբի պահպանման համար

հնագույն ժամանակներիցօգտագործվելեն լայմակույտեր ն խրամատներ. ռրտեղ որպես մեկուսիչ նյութ օգտագործվել է հարդը ն հողածածկույթը: Լայնակույտերի ձները ն չափերը տարբեր են. բայց ընդհանուրն այն է, որ դրանք պետք է ունենան օդափոխմանհամակարգ. պատրաստված լինեն գետնի մակերեսին կամ փոքր խորությամբ. ունենան ջերմամեկուսիչն խոճավամեկուսիչշերտ ն հալոցքային կամ անձրնային ջրերի հեռացման առվակներ(նկ. 32): Լայնակույտերը աշխատումեն պատրաստել թույլ թեքության վրա, որպեսզի հալոցքային կամ անձրնաջրերըչկուտակվեն լայնակույտի օդափոխման առվակում:Լայնակույտի կենտրոնումփորվում է առու մոտ 30 սմ լայնությամբ ն այդքան էլ խորությամբ.որը ծածկվում է փայտյա ցանցով. հաշվի առնելով պահպանվող մթերքիչափերը: Այդ ցանցի երկու ծայբերին հարմարեցվումեն մեկական խողովակ օդի ներհոսքիհամար: Օդի արտահոսքն ապահովելու համար ամեն 3-4 մ-ի վրա տեղադրում են արտահոսքի խողովակ 20»«20 սմ կտրվածքով: Այդ խողովակներիայն մասը, որ գտնվում է պահպանվողմթերքիզանգվածում, պատրաստում են ցանցաձն: Կաղամբի համար օդափոխմանառվակը ծածկվում է 45»:45 սմ չափերովփայտյա եռանիստցանցով: Լայնակույտը սկսում են լցնել դրա մեկ ծայրից: Երբ այն հասցվում է համապատասխանբարձրության, որոշ դեպքերում լայնակույտի կատարին նս տեղադրումեն որոշակիանկյան տակ տախտակյացանցեր. որոնք ծածկվում են չոր հարդի շերտով.այնուհետն՝հողի թեթնշերտով: Երբ լայնակույտը լրիվ բարձվում է, այն ծածկվում է հողի շերտով այն չափով, որպեսզիապահովվիանձրնաջրերիհեռացումը, իսկ ուժեղ ցրտերից մի քանի օր հետո լայնակույտը վերջնակամճապես ծածկվում է ավելի հաստ

հողաշերտով:

Խրամատային պահպանումըտարբերվումէ լայնակույտայինից միմիայն խրամատիխորությամբ: Բանջարեղենի կույտի վրա հարդի խուրձերըսկսում են դնել ճերքնից վերն, այնպես, որպեսզիհաջորդշարքի խրձերիճերքնի մասը ծածկի ստորին շարքի խրձերի մի մասը. ն անձրնաջրերը չնճերթջափանցեն կույտի ն արտահոսքի Ուժեղ ցրտերի ժամանակ ներհոսքի խողովակնեզանգված: րի մուտքերը փակվում են, որպեսզի մթերքը չցրտահարվի: Հարդի ն հողաշերտի հաստությունը մեծ նշանակությունունի: Վաղ ծածկելու ն հաստ շերլինել, տի դեպքում բանջարեղենը կարող է գերտաքանալ ն շ շնչահեղձ ղձ ճել.իիս սկ ) բարակ շերտով ծածկելիս՝մթերքըկարող է ցրտահարվել: Հայաստանիպայմաններումհարդի ն հողի շերտերըպետք է լինեն` համար` կարտոֆիլին արմատապտուղների հարդիշերտը 20-30 սմ, կատարայինմասում՝ հոդիշերտը 30-50 սմ. հարդիշերտը 30-40 սմ, հիմքի մասում՝ հողի շերտը 50-60 սմ,

կաղամբիհամար` կատարայինմասում` -

հիմքի մասում`

Մ` Ն`

`

:.

՝ :

`

Վ . :

`

(| : Է

ւ". :

-

Բ

Ի

հարդիշերտը 10-20 սմ,

հողի շերտը 30-40 սմ, հարդի շերտը 20-40 սմ. հողի շերտը 50-60 սմ

Բացի նշված լայնակույտերից, որոնց տեղը սովորաբար ամեն տարի ընդունված է փոխել մանրէաբանականհիվանդություններիցխուսափելու ճկատառումներով,կիրառվում է ճան բացօթյա պահպանման ավելի կատարելագործվածեղանակ՝մշտականլայնակույտային հարթակ: Այս հարթակներիառավելությունըկայաճում է նրանում. ռր հնարավորություն է ընձեովումապահովելարհեստականօդափոխում: Օրինակ. եթե պահպանվումէ 250 տ կաղամբ.բավական է օգտագործել284-70 մակնիշի ՏՏ օդափոխիչ, որն ապահովում է 100 մ' / ժամ.տ օդի հոսք: Ընդունված է, որ եթե լայնակույտի լայնությունը 2,2-2,5 մ է, ապա օդափոխմանմեկ առվակ է թողնվում մեջտեղում.իսկ եթե 3-3,5 մ է. ապա թողնվում է 2 առվակ: Երկու դեպքում էլ լայնակույտերիերկարությունըպետք է լինի 20 մ-ի սահմաններում: Լայնակույտերում կարտոֆիլը ն արմատապտուղներըկարող են դասավորվելոչ միայն իրար վրա լցրած, այլ նան արկղերով: Պահպանմանընթացքումհետնում են լայնահարթակիծածկույթի անվճասությանը.ինչպես նան կույտի տարբեր մասերում ջերմաստիճանիփոփոխմանը:Այս նպատակով Ճճախօրոքզանգվածի տարբեր մասերում տեղադրում են բարակ խողովակ. որի միջով իջեցնում են ջերմաչափ: Ջերմությունը որոշ չափով կարգավորումեն ճերհոսքին արտահոսքիխողովակներիանցքերը փակելդեպքում ճկատվում է բացելով: Եթե արտաքին մինճույն ջերմաստիճանի լայնակույտի զանգվածի ջերմաստիճանիբարձրացում,դա ազդանշան է այն մասին, որ պահպանվողմթերքը սկսել է ենթարկվել մանրէաբանական փչացման: Գարնանը մաքրում են ջրատար առվակները,բարակացնում ծածկույԱյս նկատվումէ ճան ջերմաստիճանիբարձրաժամանակարնթացքում թը ցում, որը. բացի փչացումից,կարող է լինել ճան բանջարեղենի հանգստի շրջանից դուրս գալու հետնանք: Պահպանման սեզոնն ավարտելուց ն մթերքը իրացնելուց հետո հարթակըմաքրում են բոլոր թափոններից,հարթեցնում ն մշակում հանգած կրով՝ 1մ՛ վրա ծախսելով 300-500 գ կրափոշի: Նշված պահեստներումբացակայումեն շենքի կառուցվածքայինբնոն այլն: րոշ դետալները՝հիմքը.հատակը.առաստաղը.պատերը Հիմնական պահեստներըպահպանման տեխնոլոգիայիզարգացման հաջորդ փուլն են լայճակույտերից հետո: Դրանք իրենցից ներկայացնում են գետնի վրա կամ հողի մեջ որոշ խորությամբկառուցված շենքեր, որոնք

ունեն

ջերմամեկուսացում,օդափոխման (բնական կամ արհեստական) հարմարանքներ:Այս տիպի պահեստներում նս օգտագործվում է բնական են կաղամբի, ցուրտը: Դրանք նույնպես նախատեսված կարտոֆիլի,արմատապտուղների, կոճղեզավորների պահպանման համար: Հիմնականպահեստներիտարողությունը կարող է տատանվելմի քանի տասն յակից մինչն մի քանի հազար տոննա: Որպես շինանյութ այդ շենքերի համար օգտագործվում է քարը, երկաթբետոնը. Ըստ հատակագծային աղյուսը: լուծման հիմնական պահեստնմերը լինում են` վերերկրյա, կիսագետնափոր, գետնափոր ն խառը: Վերերկրյապահեստները հարմար են սոխի ն սխտորիպահպանման համար.քանի որ դրաճք պահանջում են օդի ցածր հարաբերականխոնավություն: Մակայն դրանք անհրաժեշտ է վստահելիորեն ջերմամեկուսացնել: Տարբեր տիպի պահեստներումկիրառում են մթերքի տեղավորման տարբեր եղանակներ՝տարայով, շտեմարաններում ն իրար վրա լցրած համատարած զանգվածով(Օկ. 33):

կառուցվում են ներծծող խողովակներ.որոնցովայդ օդը ներծծվումէ բարձըր պահեստիհատակի տակ գտնվող գխավոր օդատարը ն տարածվում տարբեր ուղղություններով: Տաք օդը դուրս բերելու համար պահեստի ծածկի վրա նախատեսված են արտամղող խողովակներ:Ներծծող ն արտամղող խողովակներիմուտքերում ստեղծվողմթնոլորտայինճնշման տարբերության շնորհիվտեղի է ունենում օդափոխմանպրոցեսը(նկ. 34):

Ի

,

Ն

Է

՛

ոի"ԲոՑ Ո

ԴՐ

այա

Տ

ԱՆ22227227

22:

-Հ

Թէ-րառ72.277

Ւ

էլ

կախվի

աար

1Ա

Ե

--

Նկ. 33. Առանց արհեստականցըտի մշտականպահեստների

հատակագծայինլուծումներիտարբերակները

տիպի, 2- երկհարկանի`առաջին հարկը 1-գետնափոր` շտեմարանային գելոնափոր.3 վերերկրյա,4- կիսագետնափոր՝ շտեմարանայինտիպի, 5- ճույնը՝համատարած զանգվածով: -

Բոլոր տիպի պահեստներումէլ անհրաժեշտէ կազմակերպելհուսալի օդափոխանակում.հակառակդեպքում մթերքը կարող է փչանալ ինքնատաքացումից:Օդափոխաճակումը է բնական կամ արհեսիրականացվում տական եղանակով:Բնական օդափոխանակման սկզբունքներընույն են, ինչ լայնակույտերինը տարբերություններով: Այս դեպքում նս արտաորոշ քին սառը օդի ներթափանցմանհամար գետնի մակերեսիցոչ այնքան

.Հ-Տ

-

ւռ

Լ Լն

5..-

Ը

'

ո

Մ

Օդ

Գգ

Նկ. 34. Վերերկրյապահեստիօդափոխմանսխեման /-արտամղող խողովակ, 2-դարակներ, 3-օդաբաշխիչ մղանցք, 4-գլխավոր օդաբաշխիչ խողովակ, 5-արտաքինօդի ներծծման խողովակ, 6-օդի հավասարաչափբաշխման հսվաքախողովակներ, 7-օդի մատակարարման Խողովակ:

Պահեստի մեկ այլ տարբերակումսառը օդը հատուկ բրեզենտեփողրակներիմիջոցով մոտեցվում է դարսակներին:Կան նան բնական օդափոխման այլ եղանակներ: Սակայն դրանցաշխատանքիհիմքում ընկած է ջերմաստիճաններիտարբերությունը՝հետնապես ն մթնոլորտայինճնշումը, ներծծող ն արտամղող խողովակներիկտրվածքում: Աշնանը այդ տարբերություննայնքան էլ մեծ չէ, որի պատճառովհովացումը դանդաղ է ընթանում: Այդ գործողությանինտենսիվացմանհամար կիրառումեն ստիպողական օդափոխումօդախառնիչների միջոցով:Այստեղ դըսի օդը ճերմղվում է ստորգետնյախողովակներովն տարածվումհատուկ խողովակայինցանցով անհրաժեշտտեղամասեր:Բանջարեղենիպահպանմանայս եղանակը կրում է « ակտիվ օդափոխում»անվանումը:Այն կիրառվումէ կարտոֆիլի,

արմատապտուղների. սոխի, երբեմն` կաղամբիհամար: Տարբեր սխեմաներով ակտիվ օդափոխմամբպահեստներիսխեման բերված էնկ. 35-ում:

Բանջարեղենը օդափոխմանեն ենթարկումինչպես արտաքին, այն-

:

պես էլ ճերքին օդով: Աշճանը. երբ բերքը տեղափոխվումէ պահեստ, օդափոխումը կատարվում է արտաքին օդով: Եթե դրսի օդի ջերմաստիճանը 0"Շ-ից ցածը է. ապա այդ օդը խառնվում է ճերքին օդի հետ այն հարաբե-

րությամբ, որպեսզի խառնուրդիջերմաստիճանըլիճի 0:15Շ-ի սահմաններում, որից հետո այն մղվում է դեպի պահպանվողբանջարեղենը: Եթե դրսի օդի ջերմաստիճանըընկնում է մինչն -102Շ, ապա օդափոխումըկատարվում է պահեստի ճերքին օդով: Ակտիվ օդափոխմամբպահեստներում պահպանման պրոցեսը բաղկացած է 3 փույից` չորացում ն վերքերի բուժում (բացի կաղամբից).հովացում նե պահպանում: Առաջին փուլում ջերմաստիճանըպահպանվում է 7...135Շ-ի սահմաններում: Հովացման փուլում ջերմաստիճանը 10-Շ-ից իջեցվում է մինչն 0Շ (կաղամբիհամար 1650):Պահպանմանփուլում աշխատում եռ պահպաճելճպաստավորջերմաստիճան: Չորացման փուլ ասելով հասկանումենք այն ժամանակաշրջանը,երբ ակտիվ օդափոխման միջոցով հեռացվում է բանջարեղենի մակերեսին գտնվողկաթիլայինջուրը: Այդ փուլի տնողությունը2-3 օր է, որի ընթացքում մ իրականացնու ութճազնում են աճոն փու ի օդափոխումը ացն ընդհատ: Հովացման Թ յունը կախվածէ արտաքինօդի ջերմաստիճամիցն կազմում է 3-15 օր: Այս է կատարելգիշերային ժամեընթացքումօդափոխումըճպատակահարմար 1ին: Երկարատնպահպանման ընթացքումօդափոխմանպրոցեսը իրակաացվում է օրական 4-6 աճգամ՝ 20-30 րոպե տնողությամբ:Օդափոխման ւամար մղվող օդի քանակությունը՝արմատապտուղների պահպանմանհա50-150 մ://ժամ.տ. 100-300. է սոխի համար՝ ձարկազմում կաղամբիհամար`

ա

-

Նկ.35.Ակտիվ օդափոխմամբպահեստճերիսխեման

շտեմարանայինտիպի պահեստցանցաձն հատակով, բ- շտեմարանային տիպի պահեստ եռանկյունի կտրվածքովցանցաճն խողովակներով,Գ- համազանգվածովպահեստ ցանցածձն կտրվածքով բաշխիչ խոտարած եռանկյունի ղովակներով: 1- արտամղիչօդանցք, 2- շտեմարան, 3- ցանցածն հատակ, 4- օդափոխիչ մղանցք, 5- գլխավոր օդաբաշխիչ խողովակ, 6- նախամուտք, 7- եռանկյումիկտրվածքովօդաբաշխիչխողովակներ: ա-

:

Այս տիպի պահեստներումշտեմարաններիպատերըհամատարածեն, իսկ հատակը կամ ցանցաճն է, կամ ունի եռանկյունիկտրվածքովօդաբաշխիչ խողովակներ:Վերջիններիսնիստերի չափերը 30-50 սմ են: Դրանք պահեստըբարձելուցառաջ տեղավորումեն 1,2-1,5 մ հեռավորության վրա: Օդաբաշխիչ խողովակների ծայրերը շտեմարանիպատերից 50-70 սմ հեռավորությանվրա են վերջանում(նկ.36):

/.

Նկ.36. Ակտիվ օդափոխման դետալ

-

ներծծողխողովակ,2 օդափոխիչ,3 գլխավորօդափոխիչխողովակ, 3 եռամիստփայտյացանցեր, 6-եռանիստ փոռդոմակներ,

ձեան ամի

50-200 մ

-

-

-

`

`

տնող

/ժամ.տ։

Օդի ճորմալ հոսքը ապահովելուհամարդարսակներըտեղադրվումեն արտաքինպատերից 60. ճերքինպատերից՝30, իսկ առաստաղից՝ 50 սմ հեոավորությանվրա: Բնական ցրտով մթերքներիպահպանմանհնագույն եղաճակներից է նան ջրային սառույցի օգտագործումը, այսպես կոչվող, սառցարաններում: Այս տիպի պահեստները բաղկացած են՝ պահեստախցից,որտեղ պահվում է մթերքը. սառցապահեստից ն օժանդակ սենյակներից: Մառցարամային պահեստի նկատմամբ սառույցի տեղավորումըկարող է լինել` հատակին, վերնում ն կողքերին:Ամենահասարակըսառույցի տեղավորումն պահեստի է հատակին, սակայն այս եղանակըունի մի շարք թերություններն համարյա կիրառումչի գտել: Մյուս եղաճակըսառույցի տեղավորումնէ սառցարաճի ծածկի վրա: Այս դեպքում սառը օդը վերնից իջնում է ներքն, տաք օդը՝ բարձրանում,ն կատարվումէ բնականօդափոխում:Հեշտ է նան հալոցքային ջրերի հեռացումը: Սակայն այս եղանակը նս ունի մի շարք թերությունճեր, որոնցիցկարնորագույնըայն է, որ ծածկըպետք է ունենա բարձր ջերմահաղորդականություն,կարողանադիմաճալ սառույցի ծանրությանը. բաց ՛

չթողնի ջուրը: Բացի նշվածից առաստաղին կոնդենսանումէ ջուրը ն կաթում պահպանվողմթերքիվրա: Դժվարամումէ ճան սառցի դասավորումը

25Աա որ ծավալին "Կ 9մինչն օգտագործելու դեպքում ր ջեր ԿԱՆ, Խալի ան աա կհալվի ավելի ցածր Տո ոո ՄՅ ջերմաստիճանը կախված կլինի տ . լի աղե խառնուրդում տոկոսային պարունակությու զգալիորեն զիջում է սառցապահեստի

ռույց

«Շ-ից:Մակայն,

ղաք

եթե սառույցը

այն

|

` քում օգտագործվող ստացված մ դրա սահմաններում, ավելացնելովաղի տոկոսային ե է իջեցնել հալման սակայն դրանից այն կողմ ջեր մ սկսի բարձրամալ: Է յին կետ, իսկ աղի խտությունը այդ

9: րոշ ր որ պաքունտկությու րատտիոայնը, Արար:կորում կրիոհիդրատա

երկրի

՝ ետում՝

էվտեկտիկ:

աղի համար կրիռհիդրատայինկետը -21.2-Օ է, տիկային խտությունը 23,122: Ուրեմն, եջե պատրաստենք ն կերակրի աղի խառնուրդ, որտեղ կերակրի աղը կազմու լ

Նկ.37.Սառցարան՝ սառույցի կողմճային

Դո

Անհրաժեշտ սառույցի

ն քանակությունը սառցապահեստիծավալըորոշելու համարկատարումեն հաշվարկ` ելնելովսեզոնի ընթացքումծախսվելիք սառցի քանակությունից՝ |

ռ»-

որտեղ` Օ-

Գ

Օր -1000

խտությունը Ը խո շորի

պտո «ւառց ր

ակով րանորբի հալի

-

օդի վերադարձման անցք, 3-հալոցքային ցանցավոր հատակ,5-սառույցը բարձելու

ջրերի հեռացմանխողովակ,4-

.

խառնուրդըկարող է հալվել -21.22Շ ցիումի քլորիդի համար էվտեկտիկ հալման նվազագույն ջերմաստիճանը՝ 556Շ : Այս եղա ջարեղենի ն այլ սննդամթերքների ղ հովացումըկրում է ԱԾ ան վանումը: Սառցաաղային պահեստները կարող են լինել տ ւ անմիջական,աղաջրային, օդային: Մակայն առավել կիրառում ո առ: ցաաղային խառնուրդովանմիջականհովացմամբսառցարանները, ռրոնցու ավորվում է հատուկ շտեմարաններում,կամ «գրպա ններութ.որը պահպանմանխցում(նկ.38):

այդ

զետեղմամբ: Ա-սառցապահեստ, Բ-պահպանման խուց, Գ-նախամուտք, մ-սառըօդի ներթափանցման անցք,2-տաք

իրանների

ԿԱ բըրի էդ 6»աա ջերմաստիճանի 29.906 իսկԿու ո

ւ մազմիջապես Արանվում լ

«առա

տ,

Հավ

անհրաժեշտսառույցի քանակնէ ամբողջ սեզոնի

ընթացքում,տ, Օ- ցրտի ծախսըամբողջսեզոնի ընթացքում,կՋ, զի- 1կգսառույցի ցուրտ արտադրելու

ունակությունը,335 կՋ/կգ:

Հուսալիության համար ստացված քանակությունը ավելացնում են 1022-ով:Այնուհետն, հաշվի

առնելով,որ ով լցվել սառույցով. քանի որ մճում եճ սառցապահեստըչի կարող10094դատարկ տարածություններ մոտ 1522-իչափով, են

այն 1594-ով)՝

հաշվում

դրա

ՄՀ-

իրական ծավալը(այսինքն

ավելացնելով

առ 1.5Շ,

7." -.

ե

--

:

ը

աաատոթի ան ակարար շիւ ահ մ Է զարն շիոը 0917 տմ Ինչպես երնում է նկարից, լ

Ին: լեե

ի կարան տ(Մոնո է): Էշիոն է,

սառցարաններիօգտագործվող ծավալը

ՀԱուցը բարձելու պատուհան, 3Բաարեատախոա 38.

աաղային

սառցարան -

աղաջրիհավաքմանփողրակ,5-

'

աղաջուրը

ն կողմնային ի

«գրպ

ոլ»

սառույց,

հեռացնելուխողովակ-

:

հալած

Սառցաաղային խառնուրդիշտեմարաններիմակերեսըորոշում են մաձայն հետնյալ բամաձնի՝ բ.

որտեղ`

Օ.

5-թ)

հա-

ք

սկսած 1700 թվականիցմինչն գի օրդինատիվրա տեղադրենքտարեթվերը՝ ն մլն բնակիչ ունեցող քաղաքհազար մեր օրերը. իսկ աբցիսի վրա (նկ.39): գրաֆիկը հետնյալ ճերի թիվը. ապա կստանանք

շտեմարանիջերմահաղորդիչմակերեսնէ, մշ Օ- ցրտի առավելագույնծախսըխցում գարնանամիսներին,Վտ. Թ- շտեմարանի ջերմահաղորդմանգործակիցը.Վտ/12.«Ը.(եթե շտեմարանի պատերի վրա բացակայում է ձյուճաշերտը՝ գործակիցը ըն-

Տ:

Հ

5.

Հ

Այսօր արդեն համոզված կարելի է ասել, որ ժամանակակիցքաղաքակրթության զարգացման գռրծում մեծ դեր ունի արհեստական ցրտի ստացումը: Դա ներկայիս առաջադիմությանաննկատ թվացող գռրծոններից մեկն է, որը դժվար է գերագնահատել:Եթե կոորդինատայինհամակար-

40-ից ավել

Լ

է»

:

`

աօ-

:

ոա(000 Ցո

յա

-

ՅՐ

Լ

,

Վ

Յա.

Լ

աՅ

|

4.-

ժՄ

շա

տա».

`

1001980 2ռքթ |սաո1940

առ

արհեստական

ու. ր»

Ա-հեստական ցոտիօգտագուծմամբ ողտուղբանջաքեղենիողահեստնեւ

Հ-----

ւ լ,

3: լօ

ե-նառցաաղայինխառնուրդիջերմաստիճանը,ընդունվում է խցի ջերմաստիճանից 6...8 «Ը ցածը: Սովորաբար սառցաաղային շտեմարնների բարձրությունը 50 սմ պակաս է խցի պատերից,լայնությունը՝ 20-30 սմ: Սառցարանների համար անհրաժեշտ սառույց կարելի է ստանալ տարբեր եղաճակներով`բնական սառույց ջրավազանների վրայից կտրել հանելով,հատուկ հրապարակներումձմեռըշերտ առ շերտ ջուրը սառեցնեով ջուրը ն արհեստական սառույց` հարմարանքներում սառեցնեորում ուրը » հատուկ Գարա : Չճայած նրան,որ նկարագրվածտիպի պահեստներում.որտեղ օգտագործվում է բնական ցուրտը, տեսականորենհնարավորէ ստեղծել ն պահպանել նպաստավորկամ դրան մոտ ջերմաստիճան,սակայն գործնականում այն իրականացնելըկապված է մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ դժվարություններիհետ: Հետնաբար,ինչքան էլ հասարակ ն էժան լինեն այս տիպի պահեստները, դրանցումպահպանվողբերքի որակը միշտ էլ զիջում է արհեստական ցրտի օգտագործմամբսառնարանային պահեստներում պահպանվող մթերքի որակին: Պատճառն այն է. որ արհեստական ն ցրտի ստացումը պահպանվողմթերքը հովացնելըկախման մեջ չեն արտաքին օդի ջերմաստիճանից.ն ճպաստավորջերմաստիճանայինռեժիմ հնարավորէ ստանալհամեմատաբարկարճ ժամաճնճակահատվածում:

ավել հազ-ից

Տը

դունում են 7-9 Վտ/մ՛ «Ը), եպ-ջերմաստիճանըպահեստախցում, «Ը,

բ

Լ

Ք-

8.2.

չ

լ.

ցրտի գյուտը

Նկ.39. Աշխարհի 100 հազար նմեկ միլիոնբնակիչ ունեցող թվի դինամիկան1700 թ. այս կողմ: քաղաքների ունեցող քաԱյս գրաֆիկից երնում է, որ 1700 թ. 100 հազար բնակիչ 164: Մեր դա150 40. անց` տարի ղաքներիթիվը երկրագնդիվրա եղել րասկզբինդրանցթիվըհասավ 300 -ի: 1950 թ. արդենկար քաղաք. 1960 թ. դրանցթիվըհասավ 134-ի, միլիոնից: էր մեկ բնակչությունըանցնում է այդպիսի 419 1970- ին` 184-ի, իսկ մեր դարավերջումկանխագուշակվում թվականը, ապա Եթե այս գրաֆիկի վրա գտնենք բաղաք: է արհեստական ցուրտ համընկնում «պայթյունը» դեմոգրաֆիկ վենք. որ

է

որոնց

կհամոզ-

ստացող

մեքենայիգյուտիհետ.

Կառլ Լինդեն:

որը

կատարեցգերմանացի ճարտարագետ

Ճշմարտությունըպահանջում է նշել, որ սառնարանայինառաջին ստեղծողներն անգլիատարբեր եղանակներովաշխատող մեքենաների

են

ֆրանսիացիներ ՆՑ

ցիներ՝ Ջ. Լեսլին -(1810թ.), Ջ. Պերկինսը (1834 թ) Ֆ. Վինդհաուզենը թ): ( ռեն (1850թ.). Շ. Թելյեն (1871թ.) գերմանացի մեսառնարանային ունեցող ճշանակություն Սակայն արդյունաբերական քենայի ստեղծումը կապված է անգլիացի ու հետ: Նրա սկզբունքով.ինչ սկզբունքը ՝

:

սօր:

15729. Կով Ամ

ԲոյԱնն ճարտարագու

ենմրտարենա մոն ար

սառԳուցե ն նշված դեմոգրաֆիկ«պայթյունի» սկզբի համընկնումը

զ-6-ռ:ե

|

նարանային մեքենայի գյուտի հետ պատահական է: Անշուշտ, մեծ քաղաքճերի զարգացման գործում մեծ դեր են խաղացելայլ բազմաթիվգործոններ: Սակայն հին աշխարհի շատ քաղաքների առեղծվածային անմարդաբնակ դառնալու երնույթը` պատերազմներից,երկրաշարժերիցն այլ արհավիրքներից բացի բացատրվումէ ճան ազգաբնակչության ն սննդամթերքների քանակության միջե անհամամասնության առաջացմամբ: Երկրագնդի մասշտաբովսննդամթերքներիընդհանուրտարեկան կորուստը այսօր գնահատվում է 1 մլրդ. տ, որը կազմում է արտադրվողսննդամթերքի3002 -ից ավելին: Դա այսօր: Իսկ հին դարերո՞ւմ: Այն էլ արնադարձայինտաք երկրներում. որտեղ բացակայում էր բնական ցուրտը, որը կարելի էր օգտագործել սննդամթերքիմի մասը պահպանելուհամար: Այնպես,որ հին աշխարհի մեծագույն բնակավայրերի անհետանալու առեղծվածի բացատրությունը սննդամթերքներիպակասով այնքան էլ անհավանական չէ: 8.2.1.

ջերմությունն ատերկայի որո առարկայի

Է, կալ.

օ-

ոո-

Ը

կալ /կգ, տեսակարարջերմատարողությունը.

տվյալ

զանգվածը.կգ,

«Շ ջերմաստիճանը,

ԱՒհնստական ցԻՏի սՏացման հիմունունԻր

Նախ ն առաջ հարկ կա նշելու, որ «սառը». «ցուրտ», «տաք» հասկացություններըսուբյեկտիվեն՝ կախված տվյալ անձնավորությանզգայական առանձնահատկություններից:Օրինակ, հյուսիսային երկրների բնակիչները, դեկտեմբերինգալով Հայաստան ն լսելով, որ մեզ մոտ ցուրտ է, կզարմանան, որովհետն -2...- 55Շ ջերմաստիճանը -20..-.30«Շ-ի համեմատությամբ «տաք» է: Ոմանք կարող են օդի -3050-ի պայմաններումկոտրել ն մտնել ջուրը լողանալուհամար,իսկ հասարակածային շրջանի սառույցը դեպքում: Եվ վերջապես,դասական բնակիչներըկարող են մրսել -ԷՒ255Ը-ի փիլիսոփայության օրինակներից մեկը սուբյեկտիվի ն օբյեկտիվի վերաբերյալ: Փորձենք ձեռքովշոշափել սենյակում գտնվող փայտյա իրերը. գործվածքները ն մետաղյա իրերը ն պարզել, ո՞րն է դրանցից ավելի «սառը»: Եթե հարցը տրվի անսպասելիորեն,առանց մտածելու ժամանակ տալու. հարցվողների մեծամասնություննկպատասխանի, որ մետաղյա առարկաներըավելի սառն են: Այնինչ միննույմ պայմաններում պինդ վիճակում գտնվող առարկաները` չեն կարող ունենալ տարբեր ջերմաստիճան:Իսկ համոզվելու համար, որ դա այդպես է. մնում է միայն չափել այդ առարկաներիջերմությունըգռրծիքի՝ջերմաչափիմիջոցով: Մեր սխալի հիմքում ընկած էին ջերմափոխանցմանտարբեր հատկությունները՝ մետաղնավելի արագ է հեռացնումջերմությունը,որը մենք փոխանցումենք դրան ձեռքովշոշափելիս ն ընկալումենք սառնությանզգացում:Այսպիսիօրինակները շատ են ն շատ անգամ հետաքրքրաշարժ,իսկ իրական պատկերը կարելի է ստանալ գործիքի միջոցով: Տվյալ առարկայի ճերքին էներգիայի չափանիշըդրա ջերմություննէ, որը հավասարէ՝

ժամանակ: Նկ.40. Պրոցեսիընթացքըտ արբեր պոտենցիալների պոցա ցածրից 1 եպի բարձր

ամուիչ էներգիա:

) իա Ա

ալը,

2.

ջերմաստիճանը աո-

Վերցնենքերկու տարբերառարկա, որոնցիցմեկի բերենք առարկաները վելի բարձըէ. քան մյուսինը՝ե»ե: Եթե այդ միննույ կունենան էլ հրերն երկու շփման մեջ, որոշ ժամանակ անց այդ էչ. որտեղ՝ ջերմաստիճանը՝

խո տ

կշն-ե

րոր կանքի դհա-

այն օրենքը. որի համաձայն խթանչի օգտագործվում. կողմնակի եթե պրոցեսները, ֆիզիկական ունեցողիցդեպի ցածը պոտենցիալ արձր են ճում մեկ ուղղությամբբ̀ է այնքան տենցիալով օժտվածը: Եվ այդ պրոցեսը շարունակվում ն մնում, է մեջ տարբերություն նակ, ինչքան պոտենցիալների

Այսինքն, ուժի մեջ է մնում

ը

պո-

Մ

երբ

դագր Օրինակ. միացնենք որր բրոր գազի ճնշումն է՝ 50 ն 10 մթն:

հավասարվումեն:

պոտենցիալները

.

ծա. Ք դ 30 Վ . Մ

գլանանոթ.որոնցումպահպանվող ն ճնշումը կհավասարվի, մանակ անց այդ գլանանոթների մթն (50-10): էլ կստացվի են, մեջ երկուսի վալներնիրար հավասար Ն ր ւե է դարակին,իսկ ճնշում: Մեկ այլ փորձ: Ջրով լիքը ամանը դրված ԲՈՑ մենք Քանի որ աման՝ հատակին: բարձրացնելիս նույնատիպ ի էներգիան՝հատակի ամանում գտնվողջրի պոտենցիալ ենք վերենի հարմարեցհատակին ապա եթե բացենքվերնի ամանի համեմատությամբ.

սո դրո

ված ծորակը, ապա ջուրը կհոսի դեպի ճերքնի ամանը: Եթե նույն փորձը կատարենքայդ ամաններն իրար կողքի դնելով, երբ տարբեր են ջրի մակարդակները.ապա, ծորակը բացելիս, որոշ ժամաճականց այդ մակարդակներըկհավասարվեն:Այլ կերպ կարողենք ասել, ռր կհավասարվենպո-

տենցիալները:Բայց կարելի

է պատկերացնելն հակառակը՝ եթե ջուրը ներքնի ամանից հոսում է դեպի վերնի ամանը: Բայց այս դեպքում հնարավոր չէ, որ այս գործողությունըկատարվիառանց կողմնակիէներգիածախսելու՝ պոմպի կամ ջերմայինէներգիայի(ճկ.40): Նորից վերադառնանքիրար հետ շփման մեջ բերվող տարբերջերմաստիճան ունեցող մարմիններին:Հասկանալիէ, որ բարձր ջերմությունունեցող մարմինը«կհովանա».իսկ «սառը»՝«կտաքանա»:(Այստեղ «հռվանալ», «սառը», «տաքամալ» տերմիններըառնված են չակերտներիմեջ, որովհետն փորձը կարող է դրվել շիկացած, կամ ընդհակառակըխ̀որը սառեցված, բայց իրարից տարբեր ջերմաստիճանունեցող առարկաների հետ. երբ միննույնն է. կստացվինույնը՝ ջերմաստիճանների հավասարվելու արդյունքը): Ի՞նչ տեղի ունեցավւայս դեպքում: Քանի որ վերնում բերված ջրի (կամ ցանկացածայլ հեղուկի) օրինակը ակնառու է, այն օգտագործվելէ նախկինում ջերմափոխանակությունը բացատրելու համար: Ստացվել է շատ հասարակ պատկեր՝ բոլոր պինդ, թե գազային մարմիններումպարունակվում է ինչ-ռր առանձնահատուկնյութ` սուբստանցիա: Որոշ մարմիններումայդ մյութից պարունակվումէ շատ, մյուսներում՝քիչ քաճակություն:Երբ այդառարկաներըբերվում ենճշփման մեջ, ապա որտեղ այդ սուբստանցիանշատ է՝ դրանիցհոսում է դեպի քիչ սուբստանցիապարունակող իրը: Ջերմության այս տեսությունը. որը կրում է սուբստանցիոնալկամ ֆլոգիստոնային (այդ անհայտ սուբստանցիանանվանվելէ ֆլոգիստոն՝հունական՝«ֆլոգիստոս»՝ այրվող, վառվողբառից) աճվաճումը,երկարժամաճակծառայել է գիտությանը ն ջերմատեխնիկային: Սակայն շատ երնույթներայդ տեսությանմիջոցով չէին գտնումիրենց պատասխանը:Օրինակ, եթե ջերմությունընյութ է. իսկ ջերմաստիճանը՝ պոտենցիալ(այսինքնայդ անտեսանելիցնդողնյութի քանակությունը տվյալ առարկայում). ինչպե՞ս բացատրել ջերմության վերափոխումըմեխանիկականէներգիայի:Ո՞ր ուղղությամբ է այս դեպքում հոսում ֆլոգիստոնը:Նույնիսկ ճախնադարյանմարդը գիտեր.որ առարկաները իրար հետ շփվելիս առաջացնում են ջերմություն, որտեղի՞ցէ այն, ն այլն: Հ«Մ11 դարի առաջին քառորդում որոշ գիտնականներ սկսեցինկասկածել ֆլոգիստոնիգոյության վրա: Հարց դրվեց՝ եթե ֆլոգիստոնըճյութ է, ապա ինչո՞ւ այն ոչ մի կշեռքով չի հայտնաբերվում:Մետաղիկտորը,տաք է այն. թե սառը. ունի միննույն կշիոր: Այս տեսությանըջախջախիչ հարված հասցրեց գերմանացիբժիշկ ն գիտնական Յուլիուս Ռոբերտ Սայերը, որը 1845 թ. հրապարակած«Նյութափոխանակության հետ կապված օրգանական շարժումը» հոդվածումհաշվարկելէր ջերմությանմեխանիկական համարժեքը: Նրա պատկերացմամբշարժումը, ջերմությունը,էլեկտրաէներ.

գիան ն այլն, «ուժի» տարբեր որակական ձներն են: «Ուժ»-ը հետագայում պարզվեց. որ նույն էներգիան է, իսկ դրա ձները համապատասխանորեն կարող են վերափոխվելմեկը մյուսին: Այս տեսությունըայնքան առաջադիմականէր. որ Մայերը հայտարարվեցհոգեկանհիվանդ:Այս հարցին վերջճականպատասխանն ժամանակակիցբացատրությունտվեց ավստրիացի գիտնական Լյուդվիգ Բոլցմանը: Նրա տեսություն, համարյա անփոփոխ օգտագործվումէ ն այժմ: Այս տեսության էությունը կայանում է հետնյալում. նյութի ջերմությունը, դա նյութի զանգվածիկենտրոնի համեմատ բոլոր մոլեկուլներիքաոսային շարժման կինետիկ էներգիան է- գումարած այդ մոլեկուլներիգումարային պոտենցիալէներգիան: Այս տեսությունըայնքան էլ դյուրըմբռնելի չէ: Օրինակ, ինչ է տեղի ունենում, երբ առարկան տեղավորվում է կրակի բոցի մեջ: Ֆլոգիստոնայինտեսության համաձայն, բոցում պարունակվող նյութը` ֆլոգիստոնը,ներհոսում էր այդ առարկայի մեջ այնքան ժամանակ,մինչն դրա քանակությունըբոցի ն առարկայի մեջ հավասարվի,Իսկ Բոլցմանիմոլեկուլյար կինետիկտեսությանհամաձայն, կրակի բոցի կինետիկ էներգիան ավելի բարձր է, քան սկզբնական նյութերի՝ թթվածնի ն վառվող նյութի, էներգիան: Հիշենք. որ այրումը, դա քիմիական (օքսիդացման) ռեակցիա է: Ուրեմն, եթե այդ բոցի մեջ մտցվի սառը առարկա, բոցի կինետիկէներգիայի մի մասը հաղորդվում է այդ առարկայի մոլեկուլներին`բարձրացնելովդրանց կինետիկ էներգիան: Այսինքն, տեղի է ու-

ջերմափոխանակություն, որը իսկապեսշաւռ է նման սուբստանցիոնալ տեսությանը՝միաժամանակզգալիորեն տարբերվելովդրանից: Առաջիճը ոչ մի փորձով հնարավոր չէր ապացուցել (հայտնաբերել, չափել). իսկ երկրորդը հիմնված է փորձերի մի երկար շարքի վրա ն տալիս է էության լրիվ բացատրությունը:Այստեղ արդեն ժամանակնէ կրկնելու, ռր ջերմափոխանակությանպրոցեսումմասնակցումեն երկու իր՝ «տաք» ն «սառը», որոնցից մեկր այդ պրոցեսում«տաքանում» է, մյուսը՝ «սառում»: Եթե այդ «սառող» նյութը պահեստիմթնոլորտնէ, ապա մենք կունենանք«սառնարան» հասկացությունը: (Ի տարբերությունվերը նկարագրվածսառցարանների. որտեղ մթերքների պահպանման ճպատակով օգտագործվում է սաճենում

ոույցը):

Սառցարամայինպահեստներըքննարկելիսմենք նկատեցինք,որ եթե սառցակտորներիկամ ձյան հետ խառնենք աղ. ապա հալման ջերմաստիճանը կարող է ընկնել մինչն -555Շ: Դա՝ ջրի մեջ աղը լուծելու համար էներգիայի կլաճմաճ հետնանք է: (Այն օգտագործվում է քաղաքներում`շրջապատին մեծ վճաս պատճառելով,մայթերի սառույցը հալեցնելուն մաքրելու համար): Եթե մենք ջրում լուծելով նույն կալցիումիքլորիդըստանանք ցածր ջերմությամբ լուծույթ, այնուհետն այն սառեցնենք հատուկ սառնարաններում մինչն դրա պինդ դառնալը, կստանանք «ցրտի» կուտակիչ, որը մինչն այժմ էլ կիրառվում է փոքը քանակություններովարագ փչացող մթերքը կարճ ժամանակ պահպանելու համար, օրինակ.թերմոս-պայուսակներում:

Սակայն, եթեպահպանմանժամկետըերկար է. ապա այդ ցրտի կուտակիչները պետք է ժամանակառ ժամանակփոխել,այսինքն ցուրտ ստանալ աճընդհատ.այս կուտակիչըայնքան հարմար չէ: Բացի ֆիզիկական անհարմարություններից,մեծ չափերիկհասնեն կորուստները: Ցրտի ստացման այս եղաճակում, ինչպես ասվեց, օգտագործվումէ սառույցի կամ սառցաաղային խառնուրդիհալման ժամանակկլանվողջերմությունը: Սակայն ջերմության հեռացման ամենատարածվածեղանակը հիմնված է նյութի գոլորշիացման ժամանակ կլանվող էներգիայի վրա: Կատարենք այսպիսի փորձ: Վերցնենք թորած ջրից ստացված 100գ զանգվածով սառցակտոր, որի ջերմաստիճանն է -406Ը ն տաքացնենք այն (առանց կորստի) մինչն հալվելը, եոալը ն գոլորշիաճալը: Կստանանք -

(ճկ.41): հետնյալ պատկերը օբ

|

,

.0-

բնույթ, ն այստեղ թույլ են տրված մի շարք անճշտություններ՝գոնե այն, որ ջրի գոլորշիացումըտեղի է ունենում ինչպես սառցայինվիճակում գտնվելիս, այնպես էլ հեղուկ վիճակում): Մակայն մեզ համար կարնորն այն է. որ նյութի գոլորշիացմանժամանակգոլորշիներըկլանում են ջերմային էներգիա՝փուլային փոխակերպմանթաքուն ջերմություն: Ջրի գոլորշիացումըքննարկելով՝մենք այնքան էլ հաջող օրինակիվրա չհենվեցինք,քանի որ սովորականպայմաններում ջրի գոլորշիացումը այնքան էլ ինտենսիվ չէ, որպեսզի օգտագործվի որպես արհեստականհովացման աղբյուր: Բայց կան շատ այլ նյութեր, որոնց գոլորշիացումը ն այլ հատկությունները նպաստավոր են արհեստական հովացման համար: Քննարկենք այսպիսի իրավիճակ: Գնդանոթի (բալոնի) մեջ 5 կգ/ սմ ճնշման տակ հեղուկացված վիճակում տեղավորված է ինչ-որ մի նյութ: Շրջապատի,գնդանոթին դրա պարունակությանջերմաստիճաններնիրար հավասար են (նկ.42.. ա):

քուր»

Ք-1կգխճշ

թ»5կգսմշ

-

.40

շօ.

| -ՂՎ

-

-ՂՀ

"

41.

ՅՅ

լ .6079:72.2.2ՋՖՋ

Նկ.

Թ

տկա

Սառույցիհալման,ստացվածջրի գոլորշիացմանվրա ծախսվողջերմությանգրաֆիկը:

Ինչպես երնում է գրաֆիկից, սառույցը մինչն 0«Շ տաքացնելու համար ծախսվում է 1.78 կկալ ջերմություն: Այդ ջերմաստիճանիտակ սառույցը ըն մ սառսկսում ճակի անցնելը: Այդ հալվել մինչն մինչն լրիվ ի հեղուկվիճակի կսում է հալվել Այդընթացքում անցնելը: է 0"Շ: Նշված գործողության վրա ծախսվումէ 0.97 կկալ ջերմություն: Երբամբողջ սառույցը վերածվում է ջրի, հանգեցնում է ջրի ջերմության ջերմության բարձրացման0-Շ-ից մինչն 100"Շ. երբ սկսվում է ջրի գոլորշիացումը:Ջրի տաքացմանվրա ծախսվում է մոտ 10 կկալ ջերմություն, իսկ ամբողջ ջրի է 53.8 կկալ գազային վիճակի. այսինքն ջեր մ այնուհետն ջերմության հաղորդումընպաստումէ գոլորշու գոլորշիանում ջերմաստիճանի բարձրացմանը:(Նկարագրված պրոցեսը կրում է «մա-

է

ցաջրային մոում խառնուրդի Տրաաաիճանը: հետագա

հաղորդումը

ի բարձրւցվում, անԱԻՆճնշումը գոորշիաց Ծախվում թ են Տերը րր ֆորմբով է,

'

"

Ր

Նկ.

42.

՝

Տարրականսառնարաճիսխեման

գնդանոթին շրջապատիմիջն տիրումէ հավասարակշռություն, Բ- կափույրը մասնակիբացելուց գնդանոթիներքինճնշումն ընկնումէ, Գ- կափույրը լրիվ բացելուց ճնշումնընկնումէ մինչն 1կգ/սմ՛:

Ա-

Հեղուկից գնդանոքի Մերսիազատ տարածությում ազատվողմասնիկ ների քանակությունըհավասար է նույն միջավայրիցհեղուկ փուլ անցնող մասնիկներիքանակին: Հետնաբար ջերմաստիճանիփոփոխությունտեղի չի ունենում: Եթե մասնակիորենբացենք կափույրը, ապա գնդանոթիմակերեսի ճնշումն անմիջապես կընկնի,հեղուկ փուլից կսկսի ազատ տարածություն դուրս գալ` գոլորշիանալ, մասնիկներիորոշակի քանակություն. որը մթնոլորտ դուրս գալու հնարավորություն է ստանում: Մենք ջրի օրինակով պարզեցինք,որ հեղուկի գոլորշիաճալիսկլանվում է որոշակի ջերմություն: Տվյալ դեպքում այդ ջերմությունըխլվում է շրջապատող միջավայրից, որի հետնանքովջերմաստիճանըընկնում է մինչն 105Շ: Եթե կափույրը բացենք ամբողջովին.ապա գոլորշիացմանպրոցեսըկդառնաավելի ինտենսիվ,կաւ

վելանա միջավայրիցխլվող ջերմության քաճակը, իսկ

գնդաճոթիպարունակությանջերմաստիճանը կընկնի միճչն -Ի55Շ: Այժմ պատկերացնենք, որ գնդանոթը(կամ գլանանոթը) խողովակով միացված է մեկ ուրիշ անոթի հետ. որը տեղավորվածէ փակ միջավայրում (նկ.43.): .

ԼՆԴԵՐԸ

ՀԸ

ՀՀՀՅ

"

Է.

եք

-

դ

-

«-ՀծՎզ

ւ

ւ

ՊՀՈԵ

.՛

չում:

,

՛

նյութ՝ սառնազդակօգտագործվումէ հեղուկ ազոտ, որը գոլորշիանում է մոտ -1955Շ-ի դեպքում: Մակայն ինչպես սառցարաններըքննարկելիս ասագինք, որ սաոցաաղաջրային համակարգիպահեստներում կարիք կա աճընդհատլրացնել այդ խառնուրդի պաշարները, այնպես էլ այստեղ կարիք կզգացվիանընդհատ լրացնել գոլորշիացողսառնազդակիքանակությունը, քանի որ ստացված գոլորշիները գնում էին մթնոլորտ ն անվերադարձկորԱյժմ նշված սխեմայի մեջ մտցնենք կարնոր փոփոխություն՝ սառնազդակի գոլորշիներըոչ թե արձակենքազատ գոլորշեցուցիչից դուրս այլ նորից սեղմենք,հեղուկացնենքն վերադարձնենքգնդանոթ(Ընկ.44):

2,

գալու.

6Շ

Նկ.43. Հեղուկ-գոլորշի՝ բաց տիպի սառնարան: սառեցվող(հովացվող)միջավայր,2 ճնշման տակ հեղուկ վիճակում գտնվող նյութ, 3 գոլորչեցուցիչ,4 - կարգավորող մանո1

-

-

-

մետր:

կափույր.

-

Եթե 4 կափույրը պահվում է փակ վիճակում. ապա հռվացվողմիջավայրի, գոլորշեցուցիչի.գնդանոթի ջերմաստիճանը հավասարկլինի շրջապատող միջավայրի ջերմաստիճանին: Եթե այդ կափույրըբացենք մասնակիորեն. ապա հեղուկի մի մասը կլցվի գոլորշեցուցիչանոթ ն կսկսի գոլորշիանալ,որի համարանհրաժեշտջերմությունը կխլիհովացվող1 միջավայրից. որտեղտեղադրվածէ այն օբյեկտը,որն իր պահպանման համարպահանջում է ցածը ջերմաստիճան:Վերը նկարագրվածի նման, եթե 4 կափույրը հնարավորություն ընձեռի կարգավորել գոլորշեցուցիչմտնողհեղուկի քանակությունը, ապա հնարավորություն կընձեռվիկարգավորել նան 1 միջավայրից հեռացվողջերմության քանակությունը, այսինքն պահպանվող Գիդի ջերմաստիճանը: Ինչքանհասարակթվա այս տիպի սառնարանը. այն մինչն այժմ էլ օգտագործվում է գյուղատնտեսության որոշ ճյուղերում, առողջապահության մեջ ն այլուր, որտեղ կարիքկա մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր արագ փչացողնյութեր պահպանելուհամար: Այդ նպատակով. ռրպեսհովացնող

Նկ.

Հեղուկ-գոլորշի՝փակ բոլորաշրջանով աշխատող սառնարանայինմեքենայի լ ի 2 սառնազդա

, ԳԱ Ր

Աաաա) շ

սխեման: աաա կամաւ ղորշեցուցիչ, `

ի

-

,

|

ւ

խտարար (կոնդեսատոր):

Սկզբունքորեն մենք ծանոթ ենք այս համակարգի ձախ մասին: հսկ հմանալուհամար, թե ի՞նչ է ներկայացնումաջ մասը, նորից վերադառնանք ունեցող անոթներին ն հիշենք, որ որպեսզի հեղուկը տարբեր պոտեն պոտենցիալունեցող անոթիցտեղափոխվիբարձր պոտենցիալունեպետք է մղվի հատուկ պոմպիմիջոցով:Սակայն հարցը դիտենք ջերտեսանկյունից՝պետք է փոխանցել ջերմությունը ցածը պոունեցող մարմնից (սառնարանայինխցից) դեպիբարձր պոտենցիալ ունեցող մարմին՝ շրջակա միջավայր: Հասկանալիէ որ դա ինքն իրեն տեղի չի ունենա: Որպեսզի այն ընթանա նշված ուղղությամբ. պետք է ծախսվի համապատասխանքանակությամբէներգիա արտաքին աղբյուԵթե ասայսպրո ցեսը արտահայտենքսխեմայի ձնով. կստանանք հետնրից: Եջե յալ պատկերը(նկ.45.):

ցիալ

ածը մաղինամիկայի տենցիալ :

«Ժ---Ջերճափոխանակություն

Լ

` ւ»Զռ

ա

2222222227222222222:ն / || լ |լ յ զ.

՞

՞

Նկ:

Մո

Ձ

-

շրջակա միջավայր. 3

-

աշխատանքային

Այս սխեմայում հռվացվող մարմիննունի Ղշչջերմաստիճան.որը ցածր է. քան արտաքին միջավայրիլ ջերմաստիճանը(Ղլ»1շ): Գոլորշիացման գրաֆիկը քննարկելիսմենք պարզեցինք.որ հեղուկ փուլից գագայինիաճցճելու ընթացքում կլանվում է էներգիա: Էներգիայի պահպանման օրենքի համաձայն, հակառակ պրոցեսնէ տեղի ուճենում, այսինքն արտադրվումէ ջերմություն`այն ճույն փուլային փոխակերպմանթաքուն ջերմությունը,որ կլաճվել էր գոլորշիանճալիս:Նորից վերադառճալովփակ բոլորաշրջանով աշխատող հեղուկ-գոլորշի տիպի սառնարանայինմեքենայի սխեմային՝ կտեսնենք.որ սեղմումըտեղի է ունենում ճնշակում (կոմպրեսորում):Մեղմելու ընթացքում գոլորշիներիջերմաստիճանըբարձրանումէ ն, հասնելով մի ինչ-որ մակարդակի,գոլորշիներնանցնում ենճհեղուկ վիճակի՝արտադրելով թաքունէներգիան:Այս գործողությունըտեղի է ունենում խտարանում՝ կոնդենսատորում:Արդյունքում ստացվում է, որ խտացված՝ նորից հեղուկ վիճակի հասցված նյութի ջերմաստիճանըավելի բարձր է. քան շրջապատի ջերմաստիճանը,հետնաբարմենք համոզված կարող ենք ասել. որ ջերմությունը խտարարիցկփոխանցվիշրջակա միջավայրին: Այստեղ սառը մարմնից տաք մարմնին ջերմության փոխանցումըկատարվեցխտարարի շարժիչի ծախսած էներգիայիհաշվին: Եթե ի մի բերենք ասվածը. ապա նկարագրվածսառնարանայինմեքենան կատարեց մեկ լրիվ բոլորաշրջաճ, որը կազմված Լէ հետնյալ փուլերից

(նկ.46):

՝

յի

ագրված

լա եանի արնորոնք

Ցածր պոտենցիալիցբարձրին ջերմության փոխանցելու սառնարամայինմեքենայի սկզբունքայինսխեման:

հռվացվող մարմին.2 մարմին սառնազդակ:

մ բոլորոշրջանըց̀իկլը. սառնարանայինտեխնիկայու հակադարձցիկլ անվանումը:«Հակադարձ»անվանումը կրում «ուղիղ» ցիկլի. որը տեղի է ունենում ներստացել է ռկլը ի տարբերություն աին ծվում է մեխանիէներգիանվերածվու քին այրման շարժիչում.որտեղ ջերմային է ջերմավերածվում աշխատանքը կակաճի.իսկ այստեղ մեխանիկական Նիէ նսիացիֆիզիկոս ֆրա նկարագրել ճ էներգիայի: Այս բոլորոշրջանը աշխատանբում. տպագրված Կառնոն միակ 1824թ.իր Լեռնար Սադի ն այն մեքենաների ւմ էր «Խորհրդածումներկրակի շարժիչ ուժի ո են զարգացնելայդ ուժը»: Սակայն այդ ի Ֆիգիկոսի մահվանից 2 տարի ծությունները գնահատվեցին թ» նկարագ գրաֆիկական երբ Բ. Կլապեյրոնըմտցրեց նշված պրոցեսների Ն

`

սխեման Նկ.46. Կառնոյի հակադարձբոլորոշրջանի

զ.

--

'

լլւկոխանակությու

Սկ,

ոու

խո

ա

րությունները:

լ

Կառնո Նկ. 47 Նիկոլա Լեոճար Սադի

ներկայացվի (ճնշում) Կառնոյի բոլորոշրջանը դիագրամիվրա. կստացվիհետնյալ պատկերը(ճկ.48.) Եթե

Ս.

Ք

-

Մ

(ծավալ)

(64

նքային մարմինը ընդար-

երմ,» Ճ8 Լադիբատ 8ՑՇ ադիաբատ,ձՕ՛»

ՃԹ հատվածում աշխատա մափոխանակության հասնի ՛12-ի: ԾԸ հատվածում

ջեր» կայում

ձակվումէ մինչն ջերմաստիճանը որի դեպքու ընդարձակում. մաստիճանիներքո տեղի է ունենում հետագա ՇԹ հատվածումնորից տեղի է ո' միջավայրիցխլվում Է ՃՕ: ջերմությում: սեղմումմինչն լ Տեր մարմնի ադիաբատիկ նենում

«0

-

ՇՕ-իզոթերմ, ԽԱԾ

Հ էշ

աշխատանքայխն

Մր

-տշթ.

Նկ.

48. Ե--՛Մ

-

Փոռ:

ԴԴ-ՃՕ-/0չ-

1-Ն,

այս

ճՏ-

դիագրամումԿառնոյի բոլորաշրջանը

Աշխատանքը, որը կատարում է աշխատանքայինմարմինըմեկ րաշրջանիրականացնելիս,հավասարէ՝

դարձնելուտամար եիըմբռնելիդիագրամի բոլորաշրջանը շարհանի ձնով. որտեղ5-ը աշխատանքային

էնտրոպիանէ.

ուղիղ բոլորաշրջան հակադարծբոլորաշրջան

Ջերմային մեքենայի ռեժիմում աշխատելիս Կառնոյի բոլորաշրջանը իրականացվում է հետնյալ կերպ: Պատկերացնենքշարժիչի գլանը մխոցի հետ: ՃՑ հատվածում մխոցի տակ ՛1լ ջերմաստիճան ումճեցողգազը (կամ աշխատանքային մարմինը) շփման մեջ է բերվում տաքացուցիչի հետ, որը նույմպես ունի Ոլ ջերմաստիճան:Նույն այդ կայուն ջերմաստիճանի(իզոթերմ) տակ աշխատանքային մարմնին հաղորդվում է ՃՕլ ջերմություն: Նկատենք, որ գազը կընդարձակվին կկատարի աշխատանք: Տվյալ դեպքում կտեղաշարժիմխոցը: Սակայն ընդարձակվելիս, 8Շ հատվածում այդ գազը հովանում է մինչն ՛1չ ջերմաստիճանառանց միջավայրի հետ ջերմափոխանակության(ադիաբատ):Այս ջերմաստիճանումսեղմվելովՇԾ հատվածում աշխատանքյին մարմինը հովացուցիչին է փոխանցում ՃՕշ ջերմություն՝ կայուն պահպանելով շ ջերմաստիճանը:ԾՃ հատվածում նորից առանց միջավայրի հետ ջերմափոխանակության, աշխատանքային մարճՃինը վերադառնումէ սկզբնականվիճակին: Եթե կայուն են ՛Րլ ն ՛1շ ջերմաստիճանները,ապա կայուն է ճան դրանց տարբերությունը՝ 1Ր12-

մար

բոլո-

որը հավասար է՝

ՃՕ

աք

է.

-

ու

ՂՏ դիագրամում տիճանին:Կառնոյի հակադարձբոլորաշրջամը հետնյալ պատկերը(նկ.49.):

ոնի

Բք, ՕՇ Բ

՛Լ....-

՛ մներ

«-

իզոթերմ -

ադիաբատ

)

լ ք

ճը,Շ8

-

-.

Տ

49.

բոլորաշրջանը դիագրամում: Կառնոյի հակադարձ 1Տ

խո

Բը

նվազում

կենում

մարմնի հատվածումաշխատանքային ռրի հետնանքով նրա ջերմաստիճնուն աբատիկ ընդարձակում. հաԾԸ հատվածումտեղի է ունենում հովացվողօբյեկտից երձաստիճանիպայմաննեխլում աճփոփոխջեր ջերմության մապատասխան աշխատան ում: ՇՑ հատվածում,Բ փոփոխ էտրոպիայի նը բարձրանում սեղմվում քային մարմինը է՛1շ ից մինչն 1: Ամփոփելովասվաւմը միջավայրին: ջերմությա տեղի է ունենում հեղուկ-Գոլորշի վերոհիշյալ` ծը. նկատենք. որ աջ մասը. այմեքենայի անային աշխատող փակ բոլորաշրջանով Ճ8

1640:

ջերմաստիճանի պայն

երնում որ անփոփոխ Այս հավասարումից դա համակարգի մարմնի էնտրոպիան ներում աշխատանքային ջա է նրա բացարձակ ված 4Օ ջերմությանքանակիհարաբերությունն կընդու

Նկ.

Պ ՆկարագըրվածըԿառնոյի ուղիղ բոլորաշրջանն էր, որի դեպքում ջեր մաստիճաններիտարբերությունըաշխատանք էր կատարում: Իսկ հակադարձ բոլորաշրջանումտեղի է երնույթը՝ կատարելու շնորհիվ ցածր ջերմաստիճանունեցող մարմնից բարձը ջերմաստիճան ունեցողինփոխանցվումԷ ՃՕ ջերմությունը:Այս դեպքում բոլոուղրաշրջանը պետք է դիտարկելոչ թե Ճ8ՇԾՃ ուղղությամբ.այլ ՃԾՇՑՃ ղությամբ: Կստանանք հետնյալ պատկերը: Առանց միջավայրի հետ ջեր-

որոն ափով:

հակառակ աշխատանք ունենում -

րոր պայման

8Շ

է 15 ներկայացվում

: -

Լ

հատվածում նույն այդ ջերմաստիճանի հաղորդելով ՃՕլջեր է՝ մարմինը աշխատանքային սեղմվում միջավայրին

տիճանը. իսկ

--«-ՀԵ

,-

պայմաններում Ե հիր պայմաններո նզոթերիկ ռ Վերջում ԱՏՆ աացնինը մենք իրակա ացի րա :

լ

սինքն ցածր պոտենցիալ ունեցող մարմնից (սառնարանայինխուց) խլված զ» էներգիային մեխանիկական էներգիա ծախսելու միջոցով ավելացրիճնք զա էներգիա, որն ունի ավելի բարձրըպոտենցիալ,քան միջավայրը, ն այդ գումարային էներգիան` զօ զա. հաղորդեցինք արտաքին միջավայրին: Սեկ անգամ նս նկարագրենքԿառնոյի բոլորշրջանի ընթացքը «հեղուկ-գոլորշի» սառնարանային մեքենայի սխեմայի վրա. բաղադրիչներին տալով իրենց անվանումները (նկ.44): Հեղուկ սառճազդակը (ֆրեռն, ամոնյակ) կարգավորիչկափույրիմիջոցով ուղղվում է հովացվող միջավայրում (սառնարամնային խցում) տեղադրվածգոլորշեցուցիչ,ռրն իրենից ներկայացնում է բարձը ջերմահաղորդականությամբ օժտված մետաղյա գալարախողովակ: Գալարախողովակումգոլորշիանալով՝ սառնազդակը կլաճում է օդից ն այդտեղ պահպանվող օբյեկտից որոշակի ջերմություն ն մուտք գործում ճճշակ, որտեղ սեղմվում է ն ուղղորդվումխտարար՝նույնպես բարձը ջերմահաղորդակամճություն ունեցող խողովակաշարկամ գալարախողովակ:Վերջինս հովացվում է ի հաշիվ շփման մեծ մակերեսի,օդի հոսանքի կամ սառը ջրի հաշվին: Բարձր ճնշման ն հովացմանհետնանքովսառնազդակընորից վերադառնումէ հեղուկ վիճակի: Ինքնըստինքյան հասկաճալի է. որ եթե նշված սառնարանային մեքեւաճ ամբողջովին տեղադրվիսառնարաճային խցում, ապա, փաստորեն. ոչ մի հովացում էլ տեղի չի ունենա՝ կլաճված ջերմությունը նորիցկվերադարձվիխուց: Նկարագրված տիպի սառնարանային մեքենանանվանվումէ նան գոլորշային կոմպրեսիոն մեքենա: Իրականմեքենաներումսառնազդակիհավաքամանը բացակայում է՝ դրա դերը կատարում է ինքը ճնշակը. որի ծավալը բավարաըէ հեղուկ սաոնազդակըտեղավորելուհամար: Մեխանիկականէներգիայի օգնությամբաշխատող մնացած բոլոր տիպի սառնարանայինմեքենաճերիհիմքումընկած է նկարագրվածպրոցեսը: Մակայն որոշ մեքենաներումաշխատանքայինմարմինըչի փոխում իր ագվիճակը՝օրինակ,օդային սառնարամճային մեքենայում(նկ. 50): րբեգատային Ա

ՐՐ

ԱԱ

«աթոռ

Է

Ջուր

ՒԼ

Ն

ւ

ՊՊ

ՊՊ

դ

ՀԵ)

-

-

նս: ցուրտ ստանալու այլ եղանակներ Գոյություն ունեն արհեստական սառնարանայինմեքեԴրանցից հիշատակմանենճ արժանիաբսորբցիոն

սառնարամա-

Աբսորբցիոն սառնարանմերը: ճաները ն ջերմաէլեկտրական 51-ում: է յին մեքենայիսխեմանբերված նկ. լ

|

աի

Է Հ :

քԷ

՝

Ը

Տա

77)| աաա

աԱ

շ

ԱԾԵՆ»

Օդային սառնարանային մեքենայիսխեման: Նկ.50. ճնշակ,2- հովացուցիչ,3-ընդարձակմանգլանակ(դեթանդեր),

են: սառնարաջեր-

Օդ

Դ

որ ոչ

Ւ

Վ

աաա

ԳՐՎԱԾ ԴԵԱՆ

այլ ընդարձակվելիս միայն գոլորշիանալուընթացքում, Այդ հատեն ջերմությունը: նս գազային մարմիններըշրջապատիցխլում անսպառ կությամբէ օժտված նան սովորականօդը, որիպաշարներնէ ներծծում Ճնշակը է Այդ մեքենանաշխատում հետնյալ կերպ: բարձրաճային խցի օդը ն սեղմում այն: Ճնշման տակ օդի ջերմաստիճանը ո րտեղ է հովացուցիչ, դեպի մղվում Տաք օդը ճում է մինչն 100...120:Շ: անընդհատ մաստիճանը իջնում է մինչն 20-Շ: Այդ ընթացքումճնշակն է ընդարներմղվում օդը տակ ճնշման Նույն պահպանումէ կայուն ճնշում: ընկնումէ մինչն ձակման գլան (դեջանդեր),որտեղդրա ջերմաստիճանը գալիս սառը օդը ծակոտկենխողովակիմիջոցով 70... -155Ը: Ընդարձակված հետ տաքանումէ մինչն ն օդի խցի խառնվելով է սառնարանայինխուց ն բոլորշրջանը 5.-10»Ը: Այնուռետն օդը նորից ներծծվում է ճնշակ, ստեղծվող ճնշմանմեկրկնվումէ: Կարգավորիչկափույրի կամ ճնշակում խցի ջերմաստիճանը: ծությամբհնարավորէ կարգավորել մեն օդային սառնարանային կոմպրեսիոն Նկարագրվածգոլորշային Ացուրտ: չափավոր են ընձեռումստանալու հնարավորություն քենաները են կամ երկաստիճան վելի խորը ցուրտ ստանալու համար օգտագործում անհրաժեշտ ցուրտ կասկադայինսառնարանային մեքենաներ.որտեղ է ավել ճնշակներում: կամ ստանալու համար սառնազդակըսեղմվում երկու

Հայտնի է.

սառնարանային խուց :

ՏՅ

եման: մեքենայիսկզբունքայինսխեման: սառնարանային Աբսորբցիոն

Ի ացուցին կլանիչ, 3-խտարար,

Նկ.

51.

կափույր,54- առաջին կարգավորող 8- ջերկափույր. կարգավորող երկրորդ պոմպ, մությանաղբյուր, 9- հովացնողջրի գալարախողովակ:

գոլորշեցուցիչ,ճ-

Այս տիպի սառնարանայինմեքենաներումմասնակցումեն երկու իրար մեջ լուծվող ճյութեր՝ գլխավորապեսամոնիակ ե ջուր: Ընդ որում. ամոնիակը կատարում է սառնազդակիդեր, իսկ ջուրը՝ կլանիչի (աբսորբերի):Հայտնի է. որ ամոնիակը հեշտությամբ լուծվում է ջրում՝ ջրի մեկ միավոր ծավալում 0«Շ պայմաններում լուծվում է մինչն 1148 ծավալ ամոնիակի գոլորշի: (Օգտագործումեն ճան պինդ կլաճիչներ՝ադսորբենտներ,սակայն ադսոբիցիոն մեքենաներըգործնական տարածում չեն գտել: Ամոնիակի փոխարեն այլ տիպի աբսորբիցիոնմեքենաներումօգտագործվում է ճան լիթիումի բրոմիդի ջրային լուծույթ. որտեղ որպես կլանիչ հանդես է գալիս լիթիումի բրոմիդիլուծույթը. իսկ որպես սառնազդակ՝ջուրը): Գոլորշային կոմպրեսիոն ն օդային սառնարանային մեքենաներում սառնազդակի պոտենցիալը բարձրացվում էր մեխանիկական էներգիայի օգնությամբ: Ադսորբցիոնմեքենաներումայդ պրոցեսըկատարվումէ անմիջասկանորեն`ջերմային էներգիայի միջոցով: Կլանիչ եռուցիչ համակարէ կատարում փոփոխականխտության ամոնիակի ջրագում շրջապտույտ յին լուծույթը: Ընդ որում. կլանիչում ն գոլորշեցուցիչումպահպանվումէ հավասար ճնշում, իսկ եռուցիչում ն խտարարում՝մեկ այլ. բայց իրար հավասար ճնշում: Պոմպի միջոցովեռուցիչիցկլաճիչ ներմղվողլուծույթը աղքատ է ամոնիակով. քանի որ դրա գոլորշիները ճնշման տակ ուղղվել էին խտարար: Հետնաբար.կլաճիչում տեղի է ունենում այդ լուծույթի հարստացում ի հաշիվ գոլորշեցուցիչից ներթափանցողամոնիակի գոլորշիների: Հարստացած լուծույթը նույն փակ համակարգովմղվում է դեպի եռուցիչ, որտեղ տաքացվելու հետնանքով դրանից գոլորշիանում է ամոնիակը ն ուղղվում դեպի խտարար: Կարգավորող առաջին կափույրի միջոցով խտացած ամոնիակի գոլորշիները ներթափանցումեն գոլորշեցուցիչ. ընդարձակվում.խլում սառոճարամային խցից որոշակի ջերմություն ն վերադառնում կլանիչ: Այնուհետն բոլորաշրջանը կրկնվում է: Քանի որ ամոնիակի գոլորշիները ջրում լուծվելիս արտադրում են ջերմություն, այն հեռացնելուհամար օգտագործում են հովացԱւղ ջուր: Աբսորբցիոնսառնարանային մեքենաներիառավելությունը կայանում է նրանում, որ նրանք ունեն հասարակկառուցվածք, պոմպերիցբացի չուճեն շարժվող կամ պտտվող դետալներ,հնարավորություն են ընձեռում օգտագործել էժան ջերմությանաղբյուրներ: (Հայաստանի պայմաններում հեռանկարայինկարող է հանդիսանալ արնային էներգիայի օգտագործումը` որպես ջերմության աղբյուր եռուցիչում բարձրջերմություն ստանալու համար): Կենցաղային ն փոքր հզորության որոշ սառնարաններումօգտագործվում է ճան տարբեր կիսահաղորդիչներիեռակցման մասում էլեկտրական հոսանքի բաց թողնման դեպքում ջերմաստիճանիանկման կամ բարձրացման երնույթը:

8.2.2.

-

Բ

Սառնահաննեի

Տարբեր տեսակի սառնարանայինմեքեճաների առանձնահատկությունները քննարկելիս մենք ճնշումէինք, որ գոլորշեցուցիչը, որը խլում է ջերմությունը. տեղադրված է սառնարանային խցում: Այդ եղանակով պահպանվող մթերքներից ջերմության հեռացումը կոչվում է անմիջական հովացման համակարգ: Այն բավականինտարածված է՝ առանձնապես կենցաղային, առետրական ն փոքր տարողության արտադրականսաոնարաններում: Անմիջական հովացումը կիրառվումէ ճան արտադրական մեծ սառճարաններում,եթե յուրաքանչյուր խուց ունի իր սեփականսառնարանային մեքենան. այսպես կոչվող. ապակենտրոնացվածսառնարաններում: Սակայն մեծ ծավալ ունեցող սառնարաններումօգտագործում են, այսպես կոչված. աղաջրային կամ օդային հովացման համակարգերը: Քննարկենք դրանք առանձին: Անմիջականհովացման սառնարաններում(ճկ.52) սառնազդակը գոզորշիանում է սառնարանային խցում տեղադրված գալարախողովակում: Նույն խցում է տեղադրվումճան պահպանվող մթերքը:Խցի ամբողջ ծավալում հավասարաչափ ջերմաստիճանի ապահովման համար տեղադրվում են օդախառնիչներ: Եթե որպես սառնազդակ օգտագործվում է ամոնիակը, ապա մարտկոց-գալարախողովակը պատրաստում են 57»3.5 կամ 38»2,5 մմ պողպատյա խողովակներից:Ֆրեոն օգտագործելուդեպքում կիրառվում են 18»1մմ պղնձյա խողովակներ: Ջերմափոխանակման մակերեսը մեծացնելու համար խողովակներըպատրաստումեն կողավոր:Հովացնողմարտկոցներըտեղավորվումեն պատերինկամ առաստաղին:

ի

-

Նկ.

'

։

52.

Անմիջականհովացմանսառնարանիսխեման

/-ճնշակ.2- խտարար, 3- կարգավորողկափույր, 4- անմիջականհուլացման մարտկոց՝գոլորշջեցուցիչ, 5- հեղուկի անջատիչ, 6- յուղի անջատիչ, 7 կեղտազտիչ, ծ- սառնարանայինխուց, 9-համակարգը սառնազդակ 11- համակարգից օդը բաց կափույր, 10- ապահովիչ կափույր, լցնելու թողնելու կափույր, 12- ճնշակի անջատմանկափույրներ:

Անմիջականհովացման սառնարաններնունեն մի յուններ: Դրանցից են ՝

հովացման համակարգեր

շարք

առավելութ-

կառույցի հասարակ լինելը` չի պահանջվում առանձինգոլորշեցու-

-

ցիչ, պոմպեր ն այլ սարքեր,որոնք կնհամցնեն ցուրտը սառնարանային խուց. խցի ինտենսիվ հովացում, որը սկսվում է ճնշակի միացումից անմիջապես հետո. հնարավորություն է ընձեռվում կիրառել եռման ավելի բարձր ջեր-

-

-

մաստիճան,

կին. վերջինիս գոլորշու վիճակի անցնելու համար: Աղաջրային մարտկոցները նս պատրաստվում են պողպատյա 5723.5 մմ կողավորվածխողովակներից:

Կալցիումի

Բացասական կողմերիցեն. սառնարանայինխուց սառնազդակիներթափանցմանվտաճգը, որն հոտը կարող է փոխանցվելպահպանվողմթերքին, հրդեհի առաջացման վտանգը, եթե օգտագործվում է բոցավառվող

Աղաջրի | Սառման խտութ- | ջերմաստիյունը, «26 ճանը, "Շ

:

-`

-

-`

սառնազդակ. ջերմաստիճանիկարգավորմանդժվարությունը,այն էլ եթե պետք է

սպասարկվի միքանի խուց: Աղաջրային հովացումըամեւռատարածված հովացման եղանակներից է: Այս համակարգիառանձնահատկությունը կայանում է ճրանում, դր սառնազդակի գոլորշիացումըտեղի է ունենում ոչ թե խցում. այլ դրսում. իսկ ինքը՝ գոլորշեցուցիչը.գտնվում է աղաջրիմիջավայրում:Մառնազդակիգոլորշիանալու ընթացքումջերմությունըկլանվում է աղաջրից. որը պոմպի միջոցով մղվում է սառնարանայինխցում տեղադրվածջերմափոխանակիչգալարախողովակայինմարտկոց: Այս եղանակով հովացումը կրում է «աճուղղակի հովացում» աճվանումը(նկ.53.):

լ

թողնելու կափույր, 12- ճնշակը համակարգից անջաաղաջրային հովացման մարտկոց. 14- ընդարձակ-

տելու կափոսր, ման անոթ: ճում

/3-

Աղաջուրը այստեղ խաղում է միջանկյալ սառնազդակիդեր՝ այն ստաէ որոշակի ջերմություն խցից ն փոխանցում հիմնական սառնազդա-

-

-

-

-

-

։

ՈՏ 125 13 ո ապաուայաւ

-

ԼԼ08

-

-

-

|

-

|

Է

-6.5 -7.4

-8.2 -9.2 -10.4

11.5

-12.8 214.3 -16.0 -17.8 -19.5

-

-

-

-

-

-

1.11

-

-

-

Լ12

Լ12

1.11

-

-

-

1.13

1.12

-

-

Լ14

Լ. 13

-

-

1.14

Լ14

-

-

-

1.15 1.16

Լ.16

-

-

1.17 1.18

1.15

-

1.15 1.16 1.17

Լ13

Լ17

-

-

1.19

1.19

1.18

1.18

1.19

1.19

1.22

1.21

1.20

Լ.20

1.21

1.14

1.20

-

1.20

Լ

1.20

ւ

1.10

Լ.23

1.22

-

1.24

1.21 1.22 1.23

1.22

1.22

-

1.25

1.24

1.24

1.23

1.25

1.25

1.24

1.27

1.26

1.25

1.28

Լ27

1.26

1.29

1.29

1.28

-

-24:0

-

-26.0 -29.3 -32.5 -36.3

29.9

Լ

Է10

1.08

-

օդ բաց

-

-

մակարգից

-

/-ճնշակ. 2- խւտարար,3- կարգավորիչկափույր, 4- գոլորշեցուցիչ. 5պոմպ, 6- յուղանջատիչ, 7- կեղտազտիչ,8- սառնարանային խուց,9- համակարգըսառնազդակլցնելու կափույր, 10- ասլահովիչ փական, 11- հա-

Լուծույթի խտությունը (կգ/լ) տարբեր ջերմաստիճանների դեպքում,՞Շ

-

.Աղաջրայինհովացմամբ սառնարանիսխեման:

ը

մ

|

Աղյուսակ ՛ 23 մնար

Նկ.

Հի Էմ ջերմաստիճանը

ա

ցրտի նվազագույն կորուստները:

-

քլորիդի քլորիդի ջր ջրային լ լուծույթի խտությունը տությունը ն

1.23

1.26

Լ.26

1.25

1.27

1.27

1.27

-41.0

1.29

1.28

1.28

-Տ5.0

1.30

1.29

1.29

Աղաջրային հովացումնունի մի շարք առավելություններ՝ -բացառվումէ հիմնական սառնազդակիխուց թափանցելուվտանգը. -հեշտանում է խցերի ջերմաստիճանի կարգավորումը.որը կատարվում է աղաջըի քանակի կարգավորմանմիջոցով, -նվազագույնի է հասցվում հրդեհի վտանգը: Սակայն այս համակարգնունի նան մի շարք թերություններ՝ պահանջում է լրացուցիչ աղաջրային պոմպ. ավելի մեծ մեքենայական բաժանմունքի մակերես, -

'

-ճնշակը պետքէ ունենա ավելիբարձր ցրտաարտաղդրողականություն. -էներգիայիավելի մեծ ծախս,որպեսզի ստացվին փոխանցվի ցուրտը: Ռրպես միջանկյալ սառնազդակ,ինչպես ասվեց, օգտագործվում է աղաջուրը` կալցիումի քլորիդի (կամ հազվագյուտ դեպքերում կերակրի աղի) ջրային լուծույթը. որի սառման ջերմաստիճանը զգալիորեն ցածր է ջրից: Ելնելով կիրառվող հիմնական սառնազդակի եռման ջերմաստիճանից, ընտրում են համապատասխանխտության աղաջուր: Կալցիումի քլորիդի ջրային լուծույթի անհրաժեշտ խտությունը (արեոմետրովչափելիս) տարբեր ջերմաստիճանների դեպքում,բերվածէ աղդ. 23-ում: ն Ինչպես շատ աղերի ջրային լուծույթներ, կալցիումի քլորիդը նս ագրեսիվ է` այն օքսիդացնումէ (ժանգոտում) աղաջրային մարտկոցները,խողովակները, պոմպերը:Վերջին ժամանակներսառաջարկվել են ոչ ագրեսիվ կամ պակաս կոռոգիոնվտանգ ճերկայացնողմիջանկյալ սառնազդակճեր: Դրանցից է էթիլենգլիկոլը, որի 3096-ոց լուծույթը սառում է -16. իսկ -67.2"Շ ջերմաստիճանում:Մակայն խտության բարձրացմանը 70950-ոցը` զուգահեռ բարձրանում է լուծույթի մածուցիկությունըն նվազում՝ ջերմափոխանցելիությունը:Բացինշվածից,այդ ճյութի արժեքըբարձը է: Վերջին տարիներինառաջարկվելէ կալցիումի քլորիդի պակաս կոռոզիոն վտանգ ճերկայացնող լուծույթ, ռրի մեջ լուծվում է,այսպես կոչված. պասիվատոր: Այս լուծույթը կրում է «կալտազին»անվանումը:Ռրպեսպասիվատորօգտագործվումէ շաքարայինմաթ: որպես միջանկյալ սառԱճուղղակիհովացումկարելիէ իրականացնել՝ նազդակ օգտագործելովօդը: Այսպիսի հռվացումը կրում է օդային հովացում անվանումը: Այս դեպքում խցի ջերմաստիճանըիջեցնելու համար օգտագործվումէ հատուկ հարմարանքումօ̀դասառուցիչում,ստացվող սառը օդը: Հովացնելովխցում տեղադրվածմթերքըօդը տաքանում ն խոնավանում է: Նորից վերադառնալովօդասառուցիչ՝օդը նորից սառում է ն մասնալինում եճ չոր ն խոնավ տիպի: Չոր կիորենչորանում:Այս հարմարանքները է գոլորշեցուցիչի կամ աօդի ջերմաստիճանըիջնում օդասառուցիչներում ղաջրային մարտկոցներիչոր մակերեսի հետ շփվելիս: Խոնավ տիպի օդասառուցիչներում օդի ջերմաստիճանըիջեցվում է ցնցուղով սառը աղաջըի կամ ջրի շիթերի հետ շփվելու ընթացքում: Խոնավ օդասառուցիչներիօգտագործումը սահմանափակ է: Դրանք գլխավորապեսօգտագործվում են խորը սառեցման,այսպես կոչվող, ֆլուիդիզացիոնմեքենաներում: Օդասառուցիչը կարող է տեղադրվելինչպես խցի ներսում, այնպես էլ դրսում: Օդախառնիչիմիջոցով խցի օդը մղվումէ դեպի օդասառուցիչ. այնտեղից վերադարձվումդեպի խուց:Օդի բաշխումը սառնարանայինխցում կարող է լինել մեկ կամ երկու օդամուղովկամ առանցօդամուղի(նկ. 54):

Նկ.

ա-

Օդասառուցիչներով հովացմանսխեման

երկու օդամուղով. բ- մեկ օդամուղով,գ- առանց օդամուղի:

Ինչպես երնում է նկ.54 -ից. մեկ օդամուղի միջով խցի օդը ներծծվումէ օդանառուցիչ.հռվանում, մասճակիռրենչորանում, իսկ մյուս օդամուղովնորից արտամղվումէ դեպի խուց: Մեկ օդամուղով հովացվող խցերում օղը ներծծվում է օդասառուցիչ առանց օդամուղի ն արտամղվում է դեպի խուց բաշխիչ օդամուղի միջոցով: Այս դեպքում օդախառմիչըպետք էավելի հզոր լինի. որպեսզիստեղծի սառեցրած օդի բավարարուժեղ շիթ խցում հավասարաչափ բաշխելու համար: 8.2.3.

ՍառձոասզդակնեիՏեսակներ

Մենք արդեն հպանցիկձնով ճկատեցինք, որ որպես սառնազդակկիրառվում են ամոնիակըն ֆրեռնը:Կան այլ սառնազդակներնս, բայց դրանք գործնական ճշանակությունչունեն: Ամոճիակը,ինչպես գիտենք ԿԷՍ գազն է, որի ջրային լուծույթը կրում է անուշադրիսպիրտանվանումը:Իսկ ֆրեռն ասելով հասկացում ենք հագեցված (սահմաճային) ածխաջրածինների ֆտորային կամ քլորային ածանցյալներիմի մեծ խումբ: Առանձնապեսմեծ տարածում ունեն մեթանի ն էթանի ածանցյալները՝ԸԲչԸ1, -դիֆտորդիքլոր մեթան. ՇԻ:Շ1 տրիֆտորմոնոքլոր մեթան. ՇԷԼՔչՇԼ դիֆտորմոնոքլոր մեթան, Ը2էդԻչԸ1 դիֆտորմոնոքլոր էթան: Ֆրեոնների անվանումը հակիրճ գրվում է տարբեր ձնով: Օրինակ.ՇՔչԸԼ, քիմիական բանաձնինհամապատասխանում են ֆրեոն- 12. Ք12. Է-12 անվանումները.ՇԲ.ԸԼ բանաձնին՝ ֆրեոն 13. ՛13, Բ-13. ՇՒՔչՇ| բանաձնիճ՝ֆրեռն -22. 822, Բ-22 անվասնում-

-

-

-

ները ն այլն: Առավել մեծ տարածում են գտել 812 ն Ք22 ֆրեոնները, որոնց ջերմաստիճանն էէ -29.86Ը ր -29.8«Շ ն -40.85Ը: իճանն օԸՐ-40.85Շ:Իսկամոնիակըեռում է -33,4-Ը հ Նշված սառնազդակներիցամենավտանգավորը ամոճիակն է: ն

տակ» հեղձուցիչ հոտ, ԴրաԱրտա խոաթյւվը էզերի Կոմ պետը զանցի մգ/լ- ից: եռման

ն

-

սուր,

Ֆրեոններըփոքր խտությունների դեպքում անվտանգ

0.02

են, սակայն եթե դրանց խտությունըհասնում է 3094, ապա թթվածնիպակա-

սի պատճառով կարող է խեղդոց առաջանալ: Բացի դրանից ֆրեռնները բացասական ազդեցություն կարող են ցուցաբերել բաց կրակի հետ շփվելիս, երբ առաջանում է թունավորգազ՝ ֆոսգեն: Այդ պատճառովֆրեոն օգտագործող մեքենայականբաժանմունքում արգելվում է ծխել կամ բաց կրակ օգտագործել: Օդի ն ամոնիակիխառնուրդը,երբ ամոնիակիխտությունըհասնում է 16.5 -26,804, բաց կրակիհետ շփվելիս պայթուցիկ է: Չնայած նրան, որ ֆրեռններըլայնորեն օգտագործվումեն սառնարանային տեխնիկայում. վերջին տարիներինմեծ աշխատանք է

տարվում

Ոչ մեծ տարողության սառնարաններումայս մունքները համատեղվումեն:

միննույն Հայտնի աԱ է, որ

մ3 ծավալում` բազմապատկածխցի

ծավալի հետ, հաշվի առնելով խցի ազատ տարածությունը:Պայմանականծավալից իրականինհասնելու համար հաշվարկվածեն հատուկ վերահաշվարկայինգործակիցներ: Եթե հայտնի է խցի պայմանական ծավալը, իրականը ստանալու համար այն բաժանում են վերահաշվարկայինգործակցիվրա: Եթե հայտնի է իրական ծավալը. ապա պայմանականը ստանալուհամար այն բազմապատկումեն համապատասխան գործակցի վրա: Մեկ խորանարդ մետր ծավալում տեղավորվող պտուղբանջարեղենիորոշ տեսակներիքանակությունը ն վերագործակիցներըբերված են աղ. 24- ում: հաշվարկման է մեկ

Աղյուսակ24

Որոշ պտուղբանջարեղենի պայմանականբարձման մեծությունըն վերահաշվարկայինգործակիցը

Տայ

պահեստներինախագծման հիմունունԻր

Չնայած նրան, որ 90-ական թվերին Հայաստանումկառուցվեցինմի քանի հզոր բազմահարկսառնարաններ, ամեն մեկը 7.5-9 հազ. տոննա պտուղբանջարեղենպահելուհամար,սակայն դրանք իրենց չարդարացըին ն ինչպես միջազգայինփորձն է ցույց տալիս, առաջնությունըպետք է տալ միահարկկառույցներին:Բազմահարկսառնարաններնարտասահմանճյաճ զարգացած երկրներում կառուցված են մեծ քաղաքներում՝ պտուղբանջարեղենի ն այլ մթերքներիմեծածախշուկաներումկարճատն պահպանման

համար:

:

Պտուղբանջարեղենի պահպանման համար նախատեսվածմիահարկ սառնարանները իրենց կազմում պետք է ունենան հետնյալբաժանմունքնե-

րը

-նառնարանային խցեր, -ասյրանքայինմշակմանբաժանմունք, ընդունելուն առաքելու համար: էքսպեղիցիա՝ ապրանքն

Է|Ց| 2 2 Ց Յ|8

Մթերք

Մթերք

ԷԴ:

88518

|

ՊՏուղբանջաեղենի սառնարանային

ազարհա» յունը,

հետ ցեր յամբ պտուղբանջարեղեն:Սառնարամայ ալները իրար համեմատելու համար մտցված է «պայմանական ծավալ» հասկացութ որն իրենից ներկայացնում է մթերքի այն քաճակությունը,որ տեղավորվու

դրանց փոխարինիչներհայտնաբերելուուղղությամբ: Գործը նրանումն է, որ Ցրտի միջազգայինինստիտուտը( ԱԲ) միանշանակկարծիք է հա յտնել, որ երկրագունդըարնի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պահպաճող օզոնային շերտի քայքայման գլխավոր պատճառը ֆրեռններնեն, որոնք. բացի սառնարանայինտեխնիկայից,օգտագործվումեն նան բազմատեսակաէրոզոլայինօծանելիքներՆ այլ ճյութեր պատրաստելիս: 8.2.4.

վերջին երկու բաժան-

դ արսակավոնավորում

| 097 ի Սոխ (լուխ) Գազար կեարկղ045 | 078 Բեռնարկղերով

Խաղող, պոմիդոր Ց

սայիններ՝ Արբա-

արկղ ստվարաթղթե

ԱԱ Ցիտրուսայիններ՝ Տա

ներիվրա

| 032 |

ճրբատախտակե արկղ ստվարաթղթեարկղ

1,

|

0,34 :

0.30 Խաղող, պոմիդոր 8.2.4.1.

Գազար

Սոխ

0:32

Սաշնաունային

Խնձոր, տանձ

Կարտոֆիլ

.

Ճակնդեղ

:

Կաղամը

Ձմերուկ, սեխ

Գ բ:Տ 3 5 թ Տ Ց8

8 Ց.

ԷԼ:

Հ2|25

0,32

| |

| 0,78 0.50 | 0,770 036 | 097 038 | 0,92 0.45

046 | 0,76 0,50 | 0,70

|

իւզեւի ունաւկի հաշվարկը

Պտուղբանջարեղեն, պահպանմանսառնարանայինխցերի տարողությունը ընդունվածէ 50 տ-ից մինչն 400 տ. սակայն ճպաստավորեն հա177

մարվում 50-ից մինչն 200 տ տարողությամբխցերը: Սառնարանային խցերի քանակի հաշվարկըսերտ կապի մեջ է այն հանգամանքի հետ, թե ինչ տիպի սառնարանիէ այն պատկանում: Սառնարանները, ըստ իրենց հիմնական նշանակության լինում են` արտադրական, մթերման, բազիսային, բաշխիչ. տրանսպորտա-էքսպեդիցիոն:

կառուցվում վերամշակողգործաըոտադրական սառնարանները րին կից պտուղբանջարեղենային հումքը ժամանակավորապես կամ են

ր ան

երկարատն պահպանելու համար, որպեսզի հումքը հավասարապես բաժանվի ժամաճակիընթացքում առանց լարվածությունստեղծելու: Այդ տիպի սառնարանները ծառայում են ճան պատրաստի արտադրանքի պահպանման, ինչպես նան որոշ արտադրամասերցրտով ապահովելու համար: Հասկանալիէ. որ այս դեպքում խցերի քանակը հաշվարկելիսպետք է ղեկավարվելհումքի առավելագույն քանակով, որը կարող է մուտք գործել

լատրելու պահանջներով.այսինքն, որպեսզի ըստ բարձրության խցերի ջերմությունը լինի համասեռ. արտասահմանյան մի շարք երկրճերում թույլատրվում է մինչն 8մ ճերքին բարձրություն: Այդ դեպքում, իհարկե. զգալիորեն բարձրանումեն պտուղբանջարեղենիտարայի ամրությանը ներկայացվող պահանջները: Ընդունենք.որ ստացվել է առաջադրանք հաշվարկելու, թե ինչ ծավան լով քանի խուց կպահանջվի 300տ խնձռրարկղերովպահպանելու համար նախատեսված սառնարանում: Առաջին հերթին հաշվում ենք խցերի բեռնային ծավալը համաձայն հեւտնյալբանաձնի՝

Մ---չ

մ

սառնարան:

Մթերման սառնարաններըծառայում են ազգաբնակչությունից մթերվող պտուղբանջարեղենիժամանակավորպահպանման համար, որտեղ մթերքըհովացվում է, պահպանվումորոշ ժամանակ,ենթարկվում ապրանքային մշակմաճմն առաքվում սպառողին: Նույն ճպատակինեն ծառայում նան տրանսպորտա-էքսպեդիցիոն սառնարանները, սակայն եթե առաջինները կառուցվումեն հումքի աղբյուրներինմոտ, ապա վերջիններս՝ տրանսպորտային հանգույցներին՝ օդանավակայաններին, երթուղայինկայաններին կից: Սառնարանների այս թվին են պատկանում ճան մեծ քաղաքների մեծածախշուկաների սառնարանները: Խցերի քանակըայստեղ հաշվարկվում է՝ ելնելովմթերքի այն քանակությունից. որ կմնա սառնարաններումօրական մութք- ելք հաշվից հետո:

ճախատեսվում քաղաքներում ստացված Բազիսային սառնարանները սննդամթերքըմինչն սպառողին հասցնելը ժամանակավորապես պահպանելու համար պահպանման համար: Դրանցում պտուղբանջարեղենի չափաբաժինըչի գերազանցում20-2594-ին: Բաշխիչ սառնարանները նախատեսվածեն սննդամթերքիպաշարների հնարավորինչափ երկարատնպահպանմանհամար: Գործնականումբոլոր սառնարաններն էլ միաժամանակ դաո կատառու նն ճի քանի դեր, այսինքն, խառըտիպին Խցերի քանակը ղեկավարվում են սյուներիհետնյալ կը հաշվելիս հաշվելիս ղեկավարվում ցանցով

ռրտեղ՝ Ք-

սառնարանիպայմանական(առաջադրանքային) տարողություննէ, տ,

գ- բեռնմանչափաքանակը,տ/մ":

Աղյուսակ 24-ից գտնում ենք, որ զ,

բ

Նաշ

833մ-

աան

բ

՛

է: որտեղ հ, խցի (բեռնված)բարձրությունն Այնուհետն որոշում են խցերի շինարարականմակերեսը՝ -

րաբար

բարձրությունըլինի 4.8մ: Եթե ընդունենք, ռր առաստաղիստորին մակերեսից մինչն դարսակը ընկած տարածությունը նվազագույնդեպքում պետք է լինի 30սմ, իսկ հատակին դրված փայտյա ցանցերի բարձրությունը 5սմ. կմճա 445սմ: Արկղերի բարձրությունըմոտավորապեսկարելի է ընդունել 27 սմ (իրականը 26.6սմ, աղ.18): Դարսակի բարձրությունըկկազմի 16 արկղ կամ 432 սմ, 4,3մ: Հետնաբարխցերիբեռնայինմակերեսըկկազմի՝ Մբ 83317

ՅՆար

Մաքուր հատակիցմինչն առաստաղը կրող կոնստրուկցիաները սովոընդունվածէ 4.8մ բարձրություն:Մակայն, եթե սառնարանիտարողությունը մեծ է ն այդպիսի բարձրությունը կարող է հանգեցնելշենքի արտաքին անհամամասնության առաջացմանը.թույլատրվում է ներքինբարձրությունը մինչն 6 մ: Չնայած այն բանին, որ որոշ դեպքերում այդ բարձրությունը պայմանավորվածէ նան ջերմաստիճանային գրադիենտ չթույ-

«Յոլ 0.36տ/մ

0.36տ/մ-,հետնաբար՝

Այճնուհետնհաշվարկում են խցի բեռնային մակերեսը, այսինքն այն մակերեսը. որտեղ տեղադրվածեն արկղերիդարսակները: Այն որոշելու համար խցի ընդունված բարձրությունիցհանում են տեխնոլոգիայովնախատեսված տարածությունները,ճշտում այդ բարձրությունումլրիվ տեղավորվող արկղերի քանակը: Օրինակ, ցանկանում ենք, որպեսզիխցերի ներքին

`

աճ.

Է

բ

.շր 8:

որտեղ՝ բ խցերի շինարարականմակերեսիօգտագործմանգործակիցնէ, ոմիջանցքները, պատերի ն դարսակների հաշվի է առնում անցումները, -

րը

միջն թողված տարածությունը,սյուների ե սարքավորումների գրաված մաՏարբեր մակերես ունեցողխցերի համար թբ -ը տարբեր մեծություն ունի

կերեսը:

մինչն 100մ7 0,70 0,75 100-իցմինչն 400մտ 0:75 080 400 մ՛-ից ավել 0,80 0.85: Այստեղից երնում է, որ խցերի քանակը շատ խագծելըձեռնտու չէ: Այսպիսով` -

-

-

194մ2 25807:

բ.

բանանը:

Ելնելով ընդունված սյուների 28:00

ցանցից 9:ղծից

ղանկյունների

ն

մակերեսը Աոքր

նա-

'

հ ոաշվում ենք

շինարարական ուղ

լ

բ

դ--Ժ, է

որտեղ`

մեկ շինարարականուղղանկյանմակերեսնէ, մ2: Տվյալ դեպքումընդունենք.որ ցանցը 6560 է, Այսիքնք 36մշ:

աումային 52:

Ավելիհարմար է ընդունել

շինարարականուղղանկյունի (տվյալ դեպ-

քում քառակուսի). որը կարելի է բաժանելխցերի տարբեր ձնով: Որպեսզի համոզվենք,որ հաշվարկըճիշտ է, կատարումենք հետհաշվարկ՝ իմանալու

համար խցերիփաստացիտարողությունըհետնյալբանաձնով՝ Ք ի-

քանակն Է, աղը

ոի

ռ

Ք--Բ,

փաստացիընդունվածչինարարականուղղանկյունների

Էի

300տ.

շ-

տ

Հետնաբարհաշվարկիարդյունքը համապատասխանում է

յին առաջադրանքին:

ճախագծա-

Ընդհանուրառմամբ,բացի տարողությունից.նախագծային առաջադրանքը պետք է պարունակինան հետեյալ տվյալները՝կառուցմանշրջանի, վայրի նկարագրությունը,ամռան առավելագույն ն ձմռան նվազագույն, ձմռան միջին ջերմաստիճանները, շինհրապարակիդիրքը, կառուցման ժամկետները. պահպանմանռեժիմները, դրական կամ բացասական ջերմաստիճաններով խցերի ծավալըն քանակը,տեխնոլոգիականգծերի հզորությունը (1 ժամում ն սեզոնում),էներգասնուցման. ջրի. գազի, ներքին ն արտաքին կոմունիկացիաների առկայությունը,նախագծման փուլայնութ80:

որ նախագծային կազմակերպություններըսովորաբար ունեպատրաստի տիպային ճախագծեր,հետնաբար,եթե այն բավարարում է նախագծայինառաջադրանքին.ապա մնում է այդ նախագիծըկաք ել. հարմարեցնելտվյալ տեղանքին: Նախագծման հաջորդ փուլը ճարտարագիտականհետազոտմանաշխատանքներն են, որի ընթացքում որոշվում է տվյալ վայրում սառնարան ճում են

կառուցելուհնարավորությունը: Ուսումնասիրվումէ գրունտը, էներգիայի աղբյուրների մոտիկությունը, ն թափոնայինջրերի հեռացման հնարավորությունը ջրամատակարարման ն այլն: Այս աշխատանքները կատարվում են նախագծող ն հետազոտող միասին: Տեղի ճիշտ ընտրությունը զգալիորենկակազմակերպությունները րող է կրճատել շինարարության ծախսերը:Այս տեսակետիցպետք է աշխատել, որպեսզիշինարարությունընախատեսվիբնակատեղին կից, բայց միննույն ժամանակհումքին ես մոտ: Նախագծման ժամանակակիցհայեցակարգիհամաձայն, բնակատե-

դրում անմաոնարկությա զոնանԱԱնանսառախատնավում ոլոր է տա այն ճարանները: Այդ նպատակով, որեսզի պակասեց է

Է

29577.

յունը: Քանի

արդյունաբերակա

որտ

արկությու

,ո

կ

ում

օբ-

յեկտների համար ընդհանուր սպասարկողճյուղերի վրա կատարվողծախ-

սերը: Սառնարանինախագիծըկարող է լինել 2 փուլով՝ 1. տեխճիկականճախագծի կազմումը, 2. աշլխատանքայինգծագրերիկազմումը: Եթե օգտագործվում է տիպային կամ երկրորդաբարկիրառվողնախագիծ.այն միանգամից արվում է տեխնո-աշխատանքային: Այս դեպքում տեխնիկական է աշխատանքային նախագիծըհամատեղվում գծագրերիկատարմանհետ: Տեխնիկական նախագիծըպետք է որոշի նախագծիգլխավոր խնդիրները: Այն է՝ գլխավոր պլանի ն տեխճոլոգիականպրոցեսինախագծումը. սարքավորումներիհաշվարկըն ընտրությունը,հումքով,տարբեր նյութերով, էներգիայով,ջրով. գազով ն այլ ռեսուրսներովմատակարարումը,ծավալահատակագծային հաշվարկները,գլխավորշենքերի ճարտարապետականշինարարականլուծումների,ավտոմատիզացիայի համակարգերին մեխանիզմնե հաշվարկը, արտադրության կազմակերնտրությունը, կադրերի յունը ն տվյալ վայրում աշխատուժիառկայությունը: Այս նախագծիմեջ է մտնում ճան շինարարության փուլերի որոշումը. ընդհանուր նախահաշվիկազմումը: Հաստատվածտեխնիկականնախագծիհիման վրա կազմվում է աշխատանքայինճախագիծ:Այդ դեպքումկատարվումէ տեխնախագծովնախատեսվողշինարարականն մոնտաժայինաշխատանքների մանրամասնումը: Կատարվում է շինարարականկոնստրուկցիաների,մեքենաճերի հիմքերի,հեղուկներիկամ գազերիկոմունիկացիաների, բարձը ն ցածը լար-

ՄԱաաա ունկնիաանաեսական աումը մարավետ

(լամ Այնուհետն նախագծվումէ անմիջապեսինքը՝ սառնարանը ն երկրռրդակա օ ժանդակ ճան ունենա գլխավոր, է իր հեստը), ռրը պետք

Մոն

վածության հոսանքներիհամար հաղորդալարերիընտրություն,ինչպես ճան սարքավորումճեր արտադրող հիմնարկներիմասինբերվողտեղեկություններ:

Սաչնաաւնաւյին խցեւի օժանդակ եկիր յաման շեն ուր ռատակազիծը

8.2.4.2.

ն

սենյակները: :

-

-

վ

: Պտուղբանջարեղենիերկարատնպահպանման համար կարող են ճա, խատեսվելմիմիայն սառնարանայինշենքեր, որոնք ունեն մթերքն ըճդունելու, եթե անհրաժեշտ է՝ ճախնական մշակմանեճթարկելու,պահպանելու ն առնտրի ցանց առաքելու համար բոլոր հնարավորությունները:Այս դեպժամաճակ առաջացող ոչ ստանդարտ ֆրակցիան ն թաբում, պահպամճման փոնճերը վերամշակելուհամար դրանք ուղղարկում են այլ գործարաններ կամ թափվում են` աղտոտելովմիջավաւյրը:Այդ պատճառով մեծ սառնարաններին կից կառուցվում են երկրորդականհումքի վերամշակմանտեղամասեր:Այդպիսի օբյեկտմերը անվանվումեն համալիրներ: Սառնարաճային համալիրներն,ինչ հզորության էլ լինեն, իրենց կագմում պետք է ունենան գլխավոր, օժանդակ ն երկրորդականճշաճակության

շենքեր:

Գլխավորշենքերն են՝

պահեստներըն սառնարանները, ապրանքայինմշակմանտեղամաս, վերամշակմանտեղամաս, ծխահարմանխուց: Օժանդակ նշանակությանշենքերն են` ցրտի մատակարարմանկայանը, տեղամասը, տարայի վերանորոգման տրանսֆորմատորը, կշռատունը, տարայի պահեստը կամ բեռնարկղայինհրապարակը, ամոնիակիկամֆրեռնիպահեստը, պատրաստիարտադրանքիպահեստը, պանեստը, նյութատեխնիկական պոմպերիկայանը, սպասարկմանկայանը: ձլեկտրաբարձիչների Երկրորդականնշանակության շենքերն են` վարչական ն կենցաղայինշենքերը: Այս բոլոր շենքերի անհրաժեշտությունըճշտվում է նախագծային առաջադրանքով,ն եթե գոյություն ունեցող շենքերը կարող են ծառայել այդ նպատակներին,ապա նորից չեճ ճախագծվում: Շենքերի կազմը որոշելուց հետո դրանք տեղաբաշխվումեն նախատեսվողշինհրապարակիգծագրի վրա, ն կազմվում է կառուցմանգլխավորհատակագիծը: -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Սառնարանիսենյակներնեն` խցեր, սառնարանային ընդունմանտեղամաս, ապրանքայինմշակմանտեղամաս, համար): -քիմիականմշակմանտեղամաս(սերմացուի են` սենյակներն Օժանդակնշանակության համար), տեղադրման սենյակ (օդախառնիչների օդախառնման բաժանմունք, մեքենայական կայան... գազային միջավայրերի սենվահանակների Վլեկտրականն ավտոմատ սարքավորումների -

-

-

-

-

յակ,

կայան, «լիցքավորման հավաքատեղի, բարձիչների սեմյակ, ն տեխսպասարկման վերանորոգման ռարքավորումների բեռնայինմիջանցք. տարայի ն օժանդակ նյութերիպահասենյակ: սենյակներնեն` նշանակության Երկրորդական սննդի ընդունման,հագուստի կենցաղայինսենյակները՝տաքացման. սառնարանիվարիչի. զուգարան, ցնցուղ, լվացարան, պահարաններ. համար: լաբորատորիայի ապրանքագետի, պահեստապետի, առաջադրանքով է նս նախագծային ճշտվում Այս սենյակներիկազմը հետ: Եթե սառնարանընախատեսվում ն համաձայնեցվում պատվիրատուի առաքելունպատակով.աէ դեպի հեռավոր վայրեր միրգ կամ բանջարեղեն այէ ճան դեբարկադեր, պա երկաթգծի3 վագոնի չափով նախատեսվում ուղէ վագոնները բարձել կարելի որտեղ շենք. սինքն ջերմամեկուսացված բարձրացման: ղակիխցերից.առանց ջերմաստիճանի այն դեպքում, չի ճախատեսվում բ աժանմունթ Առանձինմեքենայական սարքավոէ երբ սառեցմանհամար ճախատեսվումապակենտրոնացված րումների օգտագործում: 1000 տ տարողությամբ ցըրտամատակարարմամբ Կենտրոնացված բերվածեն նկ.55-ում: հատակագիծըն կտրվածքները պտղապահեստի է Նշված սառնարանը կառուցված ժամաճակակից ջերմամեկուսացԿառուցմանվրա ծախսվումեն հետնյալ քանասենդվիչ-պանելներից: -

-

-

-

-

ված

կությամբշինանյութեր՝ գեմենտ -

պողպատ

-

-

-

բետոն ն երկաթբետոն փայտանյութ

136.9 տ 120.0տ 506 մ:

16.6մ

Արք

»

՛

Ց

Ց

(Դ

«

(3

(Ց

(է

ՆԿ. 56. Պտուղների ն սեղաճիխաղողիպահպանմանհամար ճախատեսվածապակենտրոնացված ցնտամատակարարմամբ սառնարանիսխեման

պտուղներիպահպանմանխցեր, Ն-ՆԼԱ- սեղանիխաղոդիպահպանխցեր, 14- ապրանքայինմշակմանն առաքմանբաժանմունք,Ճ-ծառայողական ն կենցաղայինսենյակներ,21- բեռնային միջանցք. ՃԱ- երկաթուղային կառամատույց, ՊԱԼ ավտոմոբիլայինկառամատույց, ՃԱԽսառնարանայինմեքենաներիտեղադրմանծածկվածհարթւակ, մեքենա, 2- օդամուղ, 3- ստուգման/սսռեցնող-տաքացնող ԽՄՖ-)6 տեսակավորմանՏՍԻ փոխադրիչ Ի/7-

ման

ՀԱ"

|

Նկ. 55. 1000

տ

ռ

ԴԺ

հատակագիծը պտղապահեստի տարողությամբ

(ք. Օրյոլ) «Գիպրոնիսելպրոմ» տեղա մաս, 1Է 1 Կառնարաճայինխցեր. Ո- ապրանքայինմշակման Մօժանդակ 7 սենյակներ: 17- կառամատույց բաժանմունք, մեքենայական

Ց.2.4.3. Սանան

լսցեր ջոմամելլումացումը ինճ

Ինչ մեկուսացում էլ ունենա սառնարանը,ներքին ն արտաքին ջերմաստիճաններիտարբերությանդեպքումտեղի է ունենում ջերմային կողմից դեպի սառը կողմ: Երբ ասում ենք ցրտի կորուստ. դա ոչ թե ցուրտն է էջերմությանը̀109012 կկալ/ժամ. Ջրի ծախսը կազմումէ՝ 2.6 հեռանում. այլ ջերմությունն է ներթափանցում: Այդ պատճառովսառնարա284.8 կՎտ: լեկտրաէներգիայինը՝ է ունենան ջերմամեկունային խցի հատակը, պատերը պետք է տրվում ապակենտրոնացված առաստաղը Որո, դեպքերում առավելությունը են սիչ շերտ: Այդ շերտերըզգալիորենբարձրացնում սարքավորումներիօգորտեղ ամեն մի խուց կամ սառնարաններին. ցրտամատակարարմամբ : Առատագործմանարդյունավետությունը: մ եքեճաները սառնարանային ունեն սեփական իրենց հարնանխցեր են ցրտի կորուստՄեկուսացումըկատարվում է նյութերով,ռրոնց ներկայացվող ճ վազում է գգալիորեն ո ր նրանում, վելությունըկայանում կարնոր պահանջները հետնյալն են՝ ջերմահաղորդմանճ մատակարարելիս. գործակիցըպետք է այն մ ինչն խցերն բաժանմունքից ները մեքենայական ն այլն է լինի ցածր. թեթն. բայց ոչ փշրվող, հնարավորին չափ դրանք պետք լինեն ծախսերը վրա կատարվող նվազումեն աղաջրայինխողովակների ունենան նվազագույն ջրակլանման հատկություն ն գոլորշաթափանցե(եկ. 56):

հուք տաք

.

-

,

մ1/ժամ.

հատուկ

լիություն, լինեն հրակայուն, ցրտակայուն, չարձակենկամ չկլաճեն ն ճորից

չարտադրեն հոտեր, չփտեն չվնասվեն բորբոսասնկերով,չենթարկվեն կրծողներիհարձակմանը.«չնստեն» ծանրության տակ ն այլն: Մեկուսիչ նյութերը պետք է դյուրին մշակվեն, կտրվեն տեղադրելու ընթացքում: Այս պահանջներինլրիվ կերպովչի համապատասխանում ն ոչ մի ճյութ: Այնուամենայնիվ,օգտագործվումեն մի շարք մեկուսիչ նյութեր, որոնցից գլխավորներն են՝ սինթետիկ փրփրեցրած պլաստիկ նյութեր, փրփրապոլիուրետաճն,հանքային խցան, տորֆային սալիկներ, փրփրաբետոն, միպորա, ալյումինային թիթեղ (ալֆոլ), կերամզիտայինխճաքար, կերամզիտաբետոն, ֆոլգոիզոլ, փրփրապակի,ապակյա բամբակ, վառելիքային խարան. ծալքավորվածստվարաթուղթ:Օգտագործվում է նան տուֆ, պեմզա ն այլ նյութեր: Փրփրեցված պլաստմասսա: Թեթն նյութ է, որը ստացվում է քիմիակաճ սինթեզի եղանակով. իրենից ճերկայացնումէ սառած փրփրային զանգված՝ տարբեր մեծության օդով կամ գազով լցված խոռոչներով: Կառուցվածքով շատ մոտ է բնական խցանին: Ինչպես ինքը նյութը, այնպես էլ խոռոչային կազմվածքը ստեղծում են լավ մեկուսիչ հատկություն: Այն կայուն է ցրտին, կրծողները չեն փչացնում այն. ունի բավականին բարձր մեխանիկական հատկություն. լավ է միացվումփայտի, մետաղին այլնի հետ: Ամենճահայտնի փրփրազանգվածներիցէ փրփրապոլիստիրոլը՝ՊՍ-Բ կամ ՊՍ-ԲՄ: Վերջինս խորհուրդ է տրվում օգտագործելպատերիմեկուսացման համար, իսկ ՊՍ-Բ -ն՝ դռների. խողովակների,սյուճերի ն այլն: Այս ճյութը հրակայուն չէ, բայց ն չի վառվում.ինքն իրեն հանգում է: Լավ սոսնձվում է բիտումպոլիմերայինսոսինձներով: Օգտագործվումէ նան պոլիքլորվինիլայինՊԽՎ-1 մեկուսիչը: Սա նույնպես չի վառվում, այլբաց բոցը հեռացնելիսհանգում է: Թեթն է՝ լավ մեխաճիկական հատկություններով: Ներկայումս օգտագործումը սանհմաճափակէ բարձը արժեքի պատճառով: Հանքայինխցան: Պատրաստումեն ապակեբամբակիցսալերի ն կիսախողովակներիձնով՝ խողովակներիմեկուսացման համար: Իսկ սալերճ ունեն 1 »« 0,5մ չափ ն 40,50. ն 60 մմ հաստություն: Բավական ամուր են: Տորֆային սալիկներ Դրանք պատրաստվում են. այսպես կոչված, սֆագնային տորֆից, որը դեռնս լրիվ չի քայքայված: Ունեն լավ մեկուսիչ հատկություն: Հրակայունչեն ն ամուր չեն: ՓռփրաբետոնՍտացվում է բետոնի շաղախը փրփրեցնող նյութերի հետ խառնելով: Չափերն եճ 1 » 0,5 « 0.2 մ: Չի վառվում, չի վարակվում մանրէներով. չեն կրծում կրծողները: Օգտագործվում է ստացիոնար սաղճարաններիկառուցմանհամար: Սիպորա:Ստացվում է հիդրոլիզայինարդյունաբերությանթափոններից: Գլխավոր մասերն են ֆորմալդեհիդը, միզանյութըն քացախաթթվային « են 1» մ: 0,5 0.25 ճատըիումը: Չաւիերն Ունի թույլ մեխանիկական կան

ռուցվածք ն բարձր խոճնավակլանիչհատկություն: Որպեսզի չխոնավանա` ծածկվում է բիտումի շերտով: Թեթն լինելու պատճառով այն օգտագործվում է փոխադրամիջոցների (վագոն, ավտոմեքենա,նավ). ինչպես նան պահարաններիմեկուսացմանհամար: Այն մի քաԱշֆոլ: Ալյումինիբարակշերտեր են 0,06 մմ հաստությամբ: նի շերտով ձգվում է փայտյա վանդակիվրա, թողնելով ազատ տարածություն,կամ թեթն ճմրթելով: Օգտագործվումէ, երբ անհրաժեշտէ մեկուսացումը կատարել դրսից: Վանում է արնի ճառագայթները:Այն մեծ օգտագործում ունի փոխադրամիջոցների մեկուսացմանհամար: Կերամզիտային խճաքար Ստացվում է թեթն կավի թրծումից, երբ ստացվում են խոռոչավոր գնդիկներ: Օգտագործվումէ հատակների, ծածկերի մեկուսացմանժամամակ: խճաքարի, ցեմենտի Ստացվումէ կերամզիտային Կերամզիտաբետռն. ն ջրի խառնուրդից,որպես սալեր, որից պատրաստվումենճ ճերքին միջնորմեր ն հակահրդեհայինշերտեր: Բնական խցան Ամեճալավ մեկուսիչներից է, բայց թանկ է: Ամենատարածված ձնը էքսպանզիտնէ: Այն պատրաստվումէ սալերի ձնով կամ 0,12մ: օգտագործվումմանրացվածձնով: Չափերն են 1 »« 0.5 «0.02 Փրփրապակի Պատրաստվում է հատուկ տեխնոլոգիայովապակու ջարդոնից: Արտադրվումէ 0,5 »« 0,051 չափերով, 6-12սմ հաստությամբ: Չի խոնավանում. չի բորբոսնում. հրակայուն է ն ամուր: Օգտագործվում է ստացիոնարսառնարաններիհամար: Վառելիքային խարամներ Օգտագործվում է հատակների հարթեցման, ծածկերի մեկուսացմանհամար: զգալիորեն ցածր Հայտնի է, որ չոր նյութերի ջերմափոխանակությունը է, քան նույն. բայց խոնավ նյութերինը: Այդ պատճառով ջերմամեկուսիչ շերտերը պետք է պահպանելջրի գոլորշիներից:Այդ նույն նյութերը երբեմն պիտանի են ճան կարգավորվողգազային միջավայրով սառնարանային խցերի գազամեկուսացմանհամար: Ամենատարածված գազա ն գոլորշամեկուսիչ նյութերից են` բիտումը, բորուլինը. հիդրոիզոլը. տոլը, ռուբերոիդը. պերգամինը, մետալոիզոլը: Ներկայումս այդ ճպատակով օգտագործվում են ճան պոլիէթիլենը,պերֆոլը. պոլիամիդընայլն: Բիւտումըստացվում է քարածխից,նավթից,փայտից: Գոյություն ունեն ճան բնական բիտումներ:Դրանք լինումեն դյուրահալ ն դժվարահալ: Սառճարաններիհամար օգտագործվումէ Ը7 մակնիշի բիտում, այն ոչ միայն գոլորշամեկուսիչէ, այլ ճան ծառայում է որպեսսոսնձող (յութ: Բորուլինը ստացվումէ բիտումի,ասբեստի,տալկի ն հանքային յուղերի խառնուրդից,ռրոնք պլաստիֆիկացվումն մամլվում ենճբարակ շերտերով: Տոլ, ռուբերոխդ,պերգամին:Մրանքբոլորն էլ պատրաստվումեն ստվարաթղթից, որը ներծծվում է տաքացրած բիտումային կամ քարածխային խեժով: Տարբերվումեն իրարիցօգտագործվողթղթի տեսակովն ներծծվող --

մյութով: Բացի պատերի ջրամեկուսացումիցօգտագործվումեն նան տաճիքների համար: Սետալոիզոլ:Դա 0.2 մմ հաստությամբալյումինի նրբաթիթեղէ. որը 2 կողմերիցպատված է ասբեստիհետ խառը բիտումի շերտով: «Սենդվիչ» պանելներ: Վերը արդեն նշվեց, որ սառնարանների կառուցման ամենաժամանակակիցեղանակներից է նախօրոք ջերմա, գազա ն գոլորշամեկուսացված պանելների օգտագործումը:Դրանք տարբեր լայնության ն երկարության ռչ մեծ հաստության շինարարական կիսապատրաստուկներ են, որոնք ուղղակի հավաքվում են մետաղյա կառուցվածքային տանող մասերի վրա: Անվանումըստացել են սենդվիչի նմանվելու համար (հացի շերտ երշիկի կամ պանրի շերտ հացի շերտ): Պանելնեըը՝ 05Ը ջերմաստիճանայինռեժիմովսառնարաններիհամար երկու կողմից լինում են մետաղապատ, որոնց մեջ տեղավորվումէ փրփրապոլիուրետանը (կամ այլ մեկուսիչ) իսկ խորը սառեցրած մթերքներիհամար նախատեսվող -

-

Հիոաատ մետաղից աան հերնաաա աաինե ազի ոռիԲոլոր է

րքիս

շերտը

ապակյա-պոլըսնրայիս

նյութրց:

դսպքնրում,

որպես

պոլիուրետանըլավ կպչի մետաղին կամ ապակյա-սյոլիմերայինշերտին ն ստացված պանելն ունենա պահանջվող կոշտություն. մետաղին տրվում է

Սառնարանայինխցերի արտաքին պատերի ն ծածկի ջերմամեկուսիչ շերտի հաստությունը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է իմանալ տվյալ տեղանքի կլիմայական պայմանները: Երնան քաղաքի համար դրանք հետնյալն են տարեկանմիջինջերմաստիճանը` 11,6«Ը. ամառվա միջին ջերմաստիճանը` 335,0«Շ, ձմեռվամիջին ջերմաստիճանը` -18,0«Ը. -

-

-

-

-

3494, օդի հարաբերականխոնավությունը` ամառը 6894: Օդիհարաբերականխոնավությունը՝ ձմեռը

Տարբեր ջերմաստիճանայինռեժիմների դեպքում ընտրվում է ջերմափոխանցման տարբեր գռրծակից` արտաքին պատերի ն առանց ձեղճահարկի ծածկերի համար (աղ.25): Աղյուսակ 25 Ջերմահաղորդականության գործակիցներըխցերիտարբեր ջերմաստիճանների դեպքում(Երեանի պայմաններում): Ջերմահաղորդականության գոծակիցը,«տ/մ

Սեկուսացվողպատը Ծածկ Ոսռանց)ձեղճահարկի Ներքին պատեր, որոնք բաժանում են սառնարանայինխցերը չսառեցվողմիջանցքներից ն այլ սենյակներից

| -25:20 |

40:30

|

|

-15:10

|

|

|

|

Դ12

| 026 | 029 | 033 | 047 | 043 | 052 | 044

Այդ ճույն գործակիցըսառնարանայինտարբերռեժիմովաշխատող հարակից խցերըիրարիցբաժանողպատերիհամաը հետնյալն է՝ (Վտ/մ7.օ-)՝ 0.23

ն

ճն

0,47

ն

Ա

Նկ.

57.

0,33

ն

Բ

«Սենդվիչ» պանելներովսառնարանիառանձին մասերը:

ա) սառնարանիմետաղյա հիմնակմախքը,որի վրա պետք է հավաքվենպանելները, բ) պանելի արտաքինտեսքը, գ) երկու պանելներիծայրւակցվածքը: թիթեղիշերտ, 2 ջերմամեկուսիչ`փրփրամետաղյա հատուկ կտրվածքաձնով -

-

մետաղյա պրոֆիլ, 4 բակելիտային լաքով ներծծված նրբապոլիուրետան,3 պատրաստվածհատուկ կտրվածքաձնովատախտակ,5 փրփրապոլիուրնտանից ռանձինդետալ, էպոքսիդայինխեժով լցված պոլիէթիլենայինխութ, 7- հերմետիկացնողմազտաք, 8 ջերմամեկուսացման սինթետիկխեժերով:մաս՝ներծծված

նման

ն

Պատերի ջերմամեկուսիչ շերտի հաստությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝

-

-

-

-

0,52

եսա

ծ

-

ՃԽց

Լա)

ո

-

«Կ

Դ

Գ

-

որտեղ`

1: յկ -մեկուսիչ շերտի պատիշինարարական կոնստրուկցիայիբոշերտերիջերմափոխանցմանգործակիցներնեն, Վտ/մշ-օ: (համաձայն ն

լոր

ն

աղ.26-ի). Բ -պատի անհրաժեշտ ջերմահաղորդականությունը., որը գտնում ենք՝ ելնելով երկու կողմերում ջերմաստիճանային ռեժիմից (բերված է պատի վերնում)Վտ/մ՛."։,

ջերմատվության գործակիցը պատի դրսից կամ ավելի տաք կողմից, Վտ/մ.օ: օգ- ջերմատվության գործակիցըպատի ներսից կամ ավելի սառը կող2 մից, Վտ/1՛.5Է ծ -պատերի առանձին շերտերի հաստությունը, մ: Տարբեր ջերմամեկուսիչներին գոլորշամեկուսիչներիջերմափոխանցման գործակիցը(ել ն 7) ն դրանցծավալայինկշիռը բերված է աղ.26-ում: Օա

8Հ8

Նյութը

-5.5 8՝ 8

լ

:

Ճ

-

8. ԷԼ

եմեզտե

մե

ՊՍԲ-Ս

ՊԽՎ-1 Պոլիվինիքլորիդ՝

ՊԽՎ-2

Ֆենոլմրջնալդեհիդայինռեզոլային փրփրապլաստ` ՖՌՊ-1

ՖՌՊ-2

Հանքային բամբակբիտումային լցոնով. կոշտ սալերի ձնով Տորֆային ջերմամեկուսիչսալեր սալեր Պորտլանտդ-գեմենտով ֆիբրոլիտային Բետոնե ծակոտկենջերմամեկուսիչսալեր Պեռլիտոգելայինսալեր Կերամզիտայինմանրախիրճ

0,047 0,041 0,047 0,035

70-100

0,047

100-130

0,058

'

0,08-0,093

200-250

0,08-0,093

170-220 300-400

լ

0, Լ5-0.19

0.15

լ

400-500

0,076-0,087200-250 0,17-0,23

300-500

700-900

10-14

,

600-800

|

1.4-1

300-500 2000-2200 ր

2300-2400

046-058

1100-1300

046-037

1200-1500

1700-1800 1.16

0,46-0,58

1500-1600

Տարբերմակերեսներիջերմատվությանզ. գործակիցը կամ դրա հակառակ մեծությունը՝ 1/0: ( ջերմադիմադրությունը) բերված են աղ. 27-ում:

Ջերմատվության,զ

ն

1/օ. ջերմադիմամդրության

Մակերեսը Արտաքինպատերին

ծածկերի արտաքինմակերեսը Շենքերի ներքինմակերեսները,առանց օդի հարկադիըխառճնման՝ պատ

հատակ Շենբերի ներքին մակերեսը՝ չափավորօդաառաստաղ,

դեպքում | խառնման

Շենթերիներքինմակե-

ուժեղ օդախաոռնրեսը ման դեպքում

Աղյուսակ27 ճշաճակությունները

Ջերմադիմագրությանը

ԱՆ

Ջերմ

25-40

700-900

0.093-0.13

Բետոճ ետոն

0,14-0,18

Ջերմամեկուսիչնյութեր Պոլիստիրոլային փրփրապլաստի սայեր ՊՈւ-101 Կոշտ փրփրապոլիուրետան Նույնը՝ ՊՊՈւ-3ս

80-20

Օղյուսակ26 ն Ջերմամեկուսիչ գոլորշամեկուսիչ նյութերի ջերմափոխանցման գործակիցը(մ) ն ծավալային կշիռը

Չ

100-250

05-0

-

'

38-0

ցը,

՝

23.3

կա ճ,

տ

0,043

0,125

6-7

0,167-0,143

10,5

0,95

Երբ հաշվարկված է մեկուսիչ շերտի հաստությունը, կատարվում է ջերմահաղորդմանիրական գործակցի հաշվարկհետնյալ բաճաձնով՝

թր

-Վզ----Վ-վում Աա Հախ

|

դ

գր

՞

որտեղ՝ Հ: չ-մեկուսիչշերտի ընդունվածհաստությունն է, մ: Դժվար չէ նկատել, որ հայտարարում կլոր փակագծերիմեջ բերված մեծությունը մեկուսիչ շերտերի գումարային ջերմադիմադրությունն է, որը . նախորդբանաձեովարդեն հաշվվել է: Բերենք հաշվարկի մեկ օրինակ: Հաշվել Երնան քաղաքում կառուցվելիք թարմ պտուղբանջարեղեն պահպանելուհամար նախատեսվածսառճարաճի մեկուսիչ շերտի հաստությունը: Սառնարանի պատը կառուցվելու է 300 մմ հաստության բետոնե պաճելներով, որոնք մեկ կողմից երեսապատվածեն 20մմ հաստությամբ տուֆե սալիկներով,գոլորշեմեկուսիչ շերտը կազմված է 2 շերտ 5մմ հաստությամբ բիտումից ն մեկ շերտ հիդրոիզոլից: Որպես ջերմամեկուսիչօգտագործված է ՊՈՒ-101 մակնիշի կոշտ փրփրապոլիուրետան. որը ծածկված է մետաղյա ցանցով ն սվաղված ցեմենտ-ավազային 40մմ հաստությամբ սվաղով

(ճկ.58.):

ՀՀ

ի

23.

/

Վ

// ԱՉ

հիդրոիզոլ (միջինը)

0.32

բիտում

ՀՇՀՇՀՇՆՇԾ

ՀՀՀ

ծ: 004

-

՛

33 Ր22 ՛

Հ

ԱՔ ՀԵՐ 0329 ր

-

,

106մմ

լ

--«Լ.

0.28

05.

.12

«028Վտ/ր

-

0,005 Հ» 0,004

0125)

0-6Թ21 0,041

-

0,496-Հ3,658

"Բ

Նույն սկզբունքով էլ հաշվարկվում են սառնարանի ծածկի, հատակի, խցերն իրարից բաժանվող պատերի մեկուսիչ շերտերի հաստությունը ն գործակիցները: դրանցջերմահաղորդականության

-

ջերմամեկու-

Գիտենք, որ ք. Երնանի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 11.6-Շ է: Պտուղբանջարեղեն, պետք է պահպանվի թարմ վիճակում, այսիքն 0...Դ42Շ-ի պայմաններում: Հետնաբար խցի ջերմահաղորդականության գործակիցը (աղ.25) կտատանվի0.30 0.35 Վտ/42.56սահմաններում:Կարող ենք վերցնել 0,325 Վտ/մ՞.Գ::Ջերմափոխանցմանն ջերմադիմադրության գործակիցներըարտաքինմակերեսիհամար վերցնում ենք աղ. 27-ից. համապատասխաճաբար՝23.3 Վտ/մ2:5Քն 0,043 Վտ/82-55: Պատի ներքին

2»

Քանի որ մեկուսիչ շերտը սովորաբարլինում է 25, 50 կամ 100մմ հաստության, ապա հարմար է շերտի հաստությունըընդունել դեպի մեծացման կողմը՝ 125մմ. այսինքն մեկ շերտ 100 մմ ն մեկ շերտ՝ 25 մմ հաստությամբ: Այնուհետն հաշվում ենք ջերմահաղորդմանիրական գռրծակիցը՝

.

8.2.4.4.

Սաշնարոաւնային սցե ահթասիանցուլ ջերմուեյան թաշվալի

-

-

վՆ ե

լ

0,49)»0,106մ 0,041Թ,08--

-

Սառնարանի մեկուսիչ շերտի (արտաքին պատի) կառուցվածքը -

0,041

ցեմենտ-ավազայինսվաղ (միջինը) 0,905 Մեկուսիչ շերտի հաստությունը որոշելու համար տվյալները տեղադրում ենք բանաձնում՝

4,154

տուֆե սալիկներ, 2 բետոն, 3 գոլորշամեկուսիչշերտ, 4 սիչ շերտ. 5 գեմենտ-ավազայինսվաղ: -

0,18

փրփրապոլիուրետան

1-21Յ5:12-5

ՀՀՀ ՀՇ

ՀՇՇՇՇՏՀՇՀ

Ա ՀՀՇ ԵՇ

58.

0,52 1.2

ի

ՀՀՀՇՀՇՇՇՇՇ

ԱՏ ԱՏԵՆ:

Առանձին

(աղ26).Վա/մր "է տուֆե սալ (միջինը) բետոն(միջինը)

|Հ՛Լ.

ՀՇՇՀՇՀՇ

Նկ.

մակերեսի համար այդ ցուցանիշներըկլինեն (չափավոր օդախառնման դեպքում) 9 Վտ/մ-.«Բն 0.111 Վտ/մ25: շերտերի ջերմահաղորդականության գործակիցներն են

Որքան էլ ճիշտ լինի սառնարանայինխցերի մեկուսիչ շերտերի հաշյվարկը, միննույն է տարբեր գործոններիազդեցությամբ տեղի է ունենում Դրա աղբյուրներըհետնյալներնեն՝ ջերմությաններհոսք: Օլ, ա ռաստաղի,հատակիմիջով, պատերի. պահպանվողմթերքիջերմաստիճանիիջեցմանընթացքում.Օշ. սառնարանայինխցերի օդափոխմանժամանակ.Օշ. նառնարանայինխցերում տեղադրված լուսավորիչ սարքերի, օդա-

-

-

-

խառնիչներիշարժիչների աշխատանքի,բանվորներիխցում գտնվելու ն այլի հետնանքով,Օ., պտուղբանջարեղենի շնչառության հետնանքով(եթե դրանք պահպանվում են թարմ վիճակում),Օ.: Պտուղբանջարեղենի պահպանման համար ճախատեսվածսառնաջերմային հաշվեկշռումամենամեծ դերը պատկանում Օյ ն Օչ-

բունմերի

է

պային մամքերը են հովում մահոսթնրի հեռացումը, ապա բարձումն է այս

ոզված

,

ընտրված: Դա բացատրվում է նրանով,որ խցերի

երկու ջեր-

ամըընենը բերում

ասել,

որ

այն

ճ

հետ, երբ պտուղբանջարեղենը բերքահավաքի իր հետ խուց է բավաջերմությունն արտաքինօդի ջերմաստիճանը այդ

լա Լ բարձը բավանան բավականինբարձը նս ֆացքուս

է:

Օյլ-իհաշվարկըկատարվումէ համաձայնհետնյալբանաձնի՝ Օյ Բր. Ի(ե-ե), Հ

որտեղ ե.

րոտ

ջերմահաղորդման իրական է, Վտ/մ7.5Է ջերմափոխանակման մակերեսը,մշ, ճա խցի ներքինն արտաքինջերմաստիճանը. Շ:

գործակիցն

-

-

եղած Դնռակորությունը,

անկյունային խցերի համար՝արտաքինպատերիարտաքին մակերեսից մինչն ներքին պատերիառանցքը: Ներքին պատերիերկարություննընդունումեն արտաքինպատի ներքին մակերեսից մինչն ներքինպատերիառանցքը: Պատերիբարձրություննընդունվումէ մաքուր հատակիցմինչն ծածկի

Արմանին

Չ- Խր:Բ. ձե, որտեղ՝ է, Վտ/1255 Իր- ջերմահաղորդման Բ ծածկի մակերեսը,մ՛, Ճե ջերմաստիճանների հավելուրդային տարբերությունն է, որը բնորոշում է ամառայիճ արնի ճառագայթումը,օՇ: Եթե ծածկը տափակ է ն մուգ գույնի Ճէյ-ն ընդունվում է 17,75Շ, եթե բաց գույնի՝ 14.95Ը: Արտաքին պատերի ջերմաստիճանների հավելուլուրդային տարբերությունը կախված է դրանց կողմնորոշումիցն վերցվում է ստորն բերված աղյուսակից (աղ.28): Աղյուսակ 26

գործակիցն

Պատերիջերմաստիճաններիհավելուրդայինտարբերությունը՝կախված դրանց կողմնորոշումից(Հայաստանիպայմաններում), «Շ

՝

մակերեսը:Առաստաղի հատակիմակերեսըհաշվում արտաքին դունվածերկարությունների լայնությունների: ր բյ րի արին ջերմաստիճանըվերցնում ելնելով պահպանման րքի վե իջպտուղբա պահպանմանռեժիմից, դր տատանվում ջարեղենի ն

ամերի

աձա

ընդուն

են հա-

ն

:

են`

հետնյալսահմաններում,օԸ խնձոր, տանձ, խաղող,գլուխ կաղամբ -

-

-

-

ցիտրուսայխններ արմատապտուղներ սոխ. սխտոր

որը

է

0..-1 2.6

Վ.1 -3...-1

կարտոֆիլ 2.4 Արտաքինջերմաստիճանը ընդունում են տվյալ տեղանքիհամար միջին ջերմաստիճանները, որոնք ք.Երնանիհամարհետնյալնեն, «Շ՝ տարեկան միջինը -

-

35,0

պատերը ն ծածկը ենթարկվում են արնի ճառագայթների անմիջական ազդեցությանը. որի հետնանքով խուց ներթափանցող ջերմության քանակությունը հաշվարկվումէ հետնյալ բանաձնով`

-

Պատերին միջնորմների մակերեսիհաշվարկիհամարարտաքին պատերի երկարությունն ընդունումեն` դչ անկյունայինխցերի դեպքում`ճերքին պատերի առան ցքների միջն -

ամառայինը

18,0 ձճմեռայինը Եթե խուցը հարակից է մեկ այլ սենյակի հետ. որի ջերմաստիճանը հայտնի է, ապա այն ընդունվում է որպես արտաքին ջերմաստիճան: Եթե խուցը հարակից է միջանցքների, ապրանքայինմշակման ն այլ չհովացվող սենյակների հետ, ապա դրանց ջերմաստիճանըպայմանականորենընդու-

-

Բո -

-

Պատի տեսակը

Բետոն

Աղյուս

Սպիտակեցրած(կրով) | Սվաղված ն ներկվածմուգ գույնի Երեսպատվածփայլում սպիտակսալերով

|/Յ8|Յ8|

Յ

8 8 Տ 8 35 5

|

|

|

|

|

| |

|

-

|

|

| | | | | | | |

5 Տ 58- 5

|

|Թ8|88|

| |

|

| |

|

|

|

|

| | | | | |

Ջերմության ներհոսքը հաշվարկվումէ յուրաքանչյուր խցի համար առանձին, ընդ որում` հաշվի առնելով ամեն մի պատի, հատակի կամ ծածկի կառուցվածքը: Ստացված ջերմային ներհոսքերը գումարելով որոշում են ընդհանուրՕլ, որը ն օգտագործումեն սառեցնող հարմարանքներիընտր195

համար: Ջերմային ներհոսքի մյուս կարնոր բաղադրիչը`Օշ -ը իրենից ներկահետ՝ խցերը յացնում է այն ջերմությունը, որ բերվումէ պտուղբանջարեղենի ն բարձելիս կամ նախնական հովացման ժամանակ որոշվում է հետնյալ բանաձնով,Վտ՝ ման

'

Չ, ՀԽ

"Ճ1

-

լ

-

.

հ(խ օրական խուց տեղափոխվողպտուղբանջարեղենի քաճակնճէ, տ, Ճ1 տվյալ պտուղբանջարեղենիտեսակարարէնտալպիանէ (ջերմապարունակությունը),ռրը համապատասխանումէ սկզբնական ն վերջնական ջերմաստիճանին,Ջ/կգ, 5- մթերքիհովացմանտաղղությունը, ժամ, ն 3600 տոննան կգ-ի ս ժամը վայրկյաններիվերածողգործա-

-

ցներ:

Պայմանականորեն կարելի է ընդունել, որ օրական խուց է տեղափոխվում խցի ծավալի մոտ 1022-ի չափով բերք: Տարբեր ջերմաստիճանների դեպքում պտուղբանջարեղենի տեսակարար ջերմապարունակությունը տարբեր է (աղ.29): Որոշ պտղատեսակների տեսակարարէնտալպիան, կՋ/կգ

Խաղող,կորի-

օ

-Տ

յ

Այլ պտուղներ '

զավորներ

6.7

29.8

36.5

49,8 66.5

38.5

82,9 139,0

116,0

202.2

229.0

232,6 235.8 239.5

267,9

.

Շ

Խաղող, կորի-

242.9

զավորներ

271.8 278,6 289.6 307.0 325,5

314.4 360,5 378.0

302.0 308.8 328.0 346,5 365.6

384.8

403.0

Օշ(տ) Ղո "Շտ (ւ-ԵՒ--Չ4 :3600"

Վտ

Օ-Խ,.(ե-ն) օդ :

(Հա՛

11)

հն,- այն օդի զանգվածն օգտագործվում օդախառնման ենն արտաքին ներքին օդի տեսակարար էնտալպիաներն

հա-

է

է, ռր ,

կգ/վրկ,

մար, ար

-

են,

ն

Ջ/կգ:

տվում ԽԼո-ը(կգ/ վրկ ) որոշելու համար օգտվու

(դ

են հետնյալ յալբ

բանաձնից՝ ի

Մճթօդ

243600:

որտեղ ճեմ է, Ճ օդափոխվողխցի ծավալն `

-

Պետք է հաշվի առնել, որ պտուղբանջարեղենիգերակշոռղմեծամասճությունըխուց է բերվում արկղերովկամ այլ տարայով, որը նույնպես դւնի որոշակի ջերմություն: Այս տիպի ջերմային ներհոսքը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով՝ Հ

հետնյալ բանաձնով,

Աղյուսակ29

Այլ պտուղներ

մ է ժամանակ հաշվարկվու օդափոխանակման

ԱԱԱրոՔ

Ջերմային

-

կի դր

.

,

-

.

-:3600

ռրտեղ՝

որտեղ՝ խնո օրականխուց բերվողտարայի զանգվածնէ, տ. Ջ/կգ Բ. Ըտ տարայիտեսեկարարջերմունակությունը "Օ. տարայի սկզբնականն վերջնականջերմաստիճանները, էլնեժամ: Հ սառնարանայինմշակման տնոդությունը, Տարայի զանգվածը ընդունումեճ բերքի մոտ 2022-իչափով: Փայտյա 2500 Ջ/կգ Ճ է. տեսակարար ջերմունակությունը արկղերին բեռնարկղերի 5: Ջ/(գ իսկ մետաղյա տարայինը՝

զ

մ,

է. այսինքն օրականխցի ծավալին բազմապատիկն օդափոխման են

-

4,

քանի ծավալ օդ է ներմղվումդեպիխուց: Այն բնդռւնում հավասարը : դեպքումօդի տեսակարարկշիռը,կգ/մ թռ. խցի ջերմաստիճանի ունենում խցերի շահագործմանընՋերմային զգալի ներհոսք է տեղի թացքում լուսավորման.տարբեր շարժիչներիաշխատանքի.դռների բացեխցումգտնվելու հետնանքով: լու, բանվորների՝ -

Այդ տիպի ջերմային ներհոսքերըհաշվարկվում ձին: Դրանց գումարըտալիս է Օլ՝

են

առանձին-առան-

Օլ- զլՒզշԷզ3Ւզգ . է Լուսավորման հետ կապված ջերմային ներհոսքը (Վտ) որոշվում հետնյալ բանաձն-ով՝

որտեղ

զ-Ճ.ԷԻ,

.

Ճ

ջերմությանքանակությունն է, որը ժամանակի միավորիընթացքում հաշվով: Այն ըն դունում են 4,5 Վտ/մշ. Է հատակիմակերեսը.մշ: Մարդկանց աշխատելու արադեպքում ան ջերմությունը հավասար -

արտադրում եմ լուսավովորող հարմա ճե հատակի1մ՛շ հարմարանքներ

.

ր

-

գշ -,3

որտեղ՝

ծանր աշխատանք քն

Վտ,

յունն է,

Տոոմող

է

-

՛

կատարելիսմեկ քելի

կ

Տի Լ մարղ, 20011 ավերի

մ մարդու

մութ-

արտադրած ջեր

տիճանից,Վո/տ: Թարմ պտուղբանջարեղենի`տարբեր ջերմաստիճամններում արտադրած ջերմության մեծությունը բերված է աղ.15-ում, երբ քննարկվում էր ջերմաստիճանայինգործոնի ազդեցությունըպտուղբանջարեղենի որակի վրա: Եթե սառնարանային պահեստը նախատեսվում է մեկ պտղատեսակի կամ բանջարեղենիպահպանման համար, ապա ընդհանուր ջերմային ճերհոսքերի հաշվարկման համար ստացված ջերմային ներհոսքերը գումարում են իրար: Եթե սառնարաններում պետք է պահպանվեն տարբեր տիպի պտուղբանջարեղեն, որոնք պահանջում են տարբեր ջերմաստիճանային

մար ընտունը արվի հգումարային. աման խաւն ճնջակի (ամպրեվեր) խցեունեցող Աա նիրեն Ստացված ջերմային ծառայում ճերհոսքը ռրպես Օղահովացուցիչների, օդախառնիչների շարժիչներիաշխատանքի հետողի ունեցող ջերմության հերհուքը որոշում նտրության համար: Դրանց հետնյալ ը միջական ան րանային ման ականում սառնազդակի գոլորշիացման

րում 23 -

։

են

որտեղ՝

-

Ի.

հիմք

քա-

շարժիչների

.

պահպանման խցերում

սառեցմանխցերում Ց-16ԱՎտ Դռները բացելու հետեանքովջերմության ներհոսքըհա հետնյալ բանաձնով՝

վանկում

են

' Գզ-Ց.Է,

որտեղ՝

դռներըբացելու հետնանքովջերմությանտեսակարաըներհոսքնէ

-

Վտ/մ-,

|

մշ: խցի մակերեսը, Սոտավռր հաշվարկներով6 մ բարձրություն ունեցող դոների բացելու հետնանքով ջերմությաններհոսքըկազմումէ Վտ/մ մինչն 50մ՛ մակերեսով խցերում 29, 50-150մ՛ մակերեսով խցերում 15, 150մ՞ -ից բարձըր մակերեսով խցերում 12: պահպանմանժամանակվերջիններիսշնչառութարտա յա լ տնանքով երմություն ջերմությունը հաշվարկելուհամար կիրառ ուն էհան Գ. Էխ (0,Լզը-Է0,9գպ), ռրտեղ` Եխ խցի տարողությունն է, տ, զը ն զպ ընդունման ն պահպանմանժամանակ պտուղբանջարեղենի արտադրած ջերմությունն է, որն այդ ընթացքումկախված է դրանցջերմասԲ

-

,

հանուցտոնոնը

Բանը ոդ Տ

-

-

ե

մ

որում

են, ռրպեսգի

ամեն մեկ

խմբի հա-

մնացած հարմարամքնե

շարքին

են

մարտկոցները, օդախառնիչները, ջրային ե աղաջրային պոմպերը, ջրահովացուցիչըն մյուս հիմնականն օժանդակ հարմարանքները: Սառնճարամային հարմարանքներնընդհանուր են. ինչպես ստվռորական մթնոլորտով. այնպես էլ կարգավորվողգազային միջավայրով սառնարանհերի համար:

,

էէլեկտրական հզորություննէ, կՎտ: Նախճական հաշվարկներում շարժիչներիհզորությունըընդունումեն` հովացվածմթերքների 1ՓկՎա ձովացմանխցերում 3-9 կՎտ

ԻԼ-

ա

է նան

ն

զ:

եժիմներ,

խցերում

-

8.2.4.5.

Սովոիակամւ մջնոլուչջով աաշնաշանների

կաշուցվածոյին

ՌԻղշ ՏԱԼԻՒԽՒ

Եթե սաոնարաճային խցերը նախատեսվածեն բացասականջերմաստիճամային ռեժիմիհամար. ապա դրանցհատակըջերմամեկուսացնումեն կերամզիտայինխճաքարի կամ խարամիմիջոցով: Իսկ եթե ջերմաստիճաճը խցերում պետք է լինի զրոյին մոտ. ապա ջերմամեկուսացմաննսլատակով նշված մեկուսիչ նյութերի լիցք է կատարվում միմիայն խցերի պարագՆկ. 59. Զրոյականջերմաստիճանովսառնարանային խցի հատակի կառուցվածքը: Է մաքուր հատակ, 2- արմատուրայով բեւոոնե շերտ, 3- կերամզիտաբետոնի շերտ, 4- ջերմամեկուսիչժապավենպարագծիերկարությամբ,5հիդրոմեկուսիչշերտ, 6- բետոնային շերտ, 7- տափոնված գրունտ, 8ցանց կրծողներիդեմ:

ոիէլինի ջերմամեկուսացված կոսացված: Հաշվի աոնել մրի ստեղծումկոնստրուկցիաների Սառ

կողմիցդժվար է, այն սինքն՝ արտաքինկողմից(նկ 602)

են

կրող

ն հիդրոմետեղադրումըխցի ներսի վրայից, այ-

:

Ն

չ

չ

4:

Խցերի շահագործման ընթացքում դռների բացելն անխուսափելի է: Այն կապված է մթերքի տեղադրման, դարսակավորման,պտուղբանջարեղենի ռրակը ստուգելու ն այլ գործողություններիհետ: Ընդ որում, դռների միջոցով ջերմության ներհոսբիսահմանափակումը,այլ գոծոններիշարքին կապված է նան սպասարկման կուլտուրայից: Մակայն բոլոր դեպքերում առավելությունը կարելի է տալ կախովի. պատի վրայով հետ ու առաջ սահող դռներին,որոնց բացվելու ընթացքում«վակուումային» էֆեկտ տեղի չի ունենում (նկ.62):

։

Նկ.60. Սառնարանի ծածկի կառուցվածքը

տանիքային հիդրոմեկուսիչ գլսանափաթեթ (կատարումէ նան լորշամեկուսիչդեր) 2-բետոնային շերտ, 3 ջերմամեկուսիչ լցոն ջերմամեկուսիչ սալեր, 5- երկաթբետոնեծածկ (պանել): -

Սառնարանային խցերի աշխատանքի արդյունավետությունըմեծապես պայմանավորված է դռների կառուցվածքով: Դրանք պետք է լինեն ջերմահաղորդմանգործակիցը չպետք է գերազանցի ջերմամեկուսացված` 0.4 Վտ/մ2Շ-ին: Դռները լինում են մեկ ն երկփեղկանի:Դրանք կարող են լինել պատին հենվող կամ պատի վրայով սահող ձների: Երկփեղկանիպատին հենվող դռան կառուցվածքիսխեմանբերված է նկ.61-ում:

գո-

«լԲ

Նկ.62 Սառնարանայինխցի «օդային վարագույրով»կախովի դուռ

աա

գիան

) |

Նկ.

61.

ՀՀ

ա2-Հ-

)

Սառնարանային խցի ջերմամեկուսացված երկփեղկանի պատին հենվողդուռ:

Արտասահմանյանզարգացած երկըներումայդ տիպի դռների բացվելուն զուգահեռ անմիջապեսգործարկվումէ, այսպես կոչված, «օդային վաորը ստեղծվում է հատուկ օդախառնիչիմիջոցով. որը սառնարագույրը». րանի ավելի սառը օդի ուղղահայաց շիթ է ստեղծում դռան ամբողջ բացվածքով: Մեծ տարողությանսառնարաններում այդ տիպի դոներըբացելու գործողություն կատարվումէ էլեկտրականգործարկչինմիացվածպարանիմիջոցով. որը իջեցվում է էլեկտրականամբարձիչիճանապարհին:Վարորդըքաշում է այն ն դուռը բացվումէ: Իսկ երբ ամբարձիչըմտնում է խուց, այն հատում է ֆոտոտարրիվրա ուղղվածճառագայթը,որը գործարկումէ դուռը փակողշարժիորի չը: Խցից դուրս գալու համար նս կատարվումեն նույն գործողությունները, հետնանքովցրտի կորուստներըհասնում են նվազագույնի:

Կառգավոթվող գազույին միջավայիով/ԿԳՄ/ ճառնարաննեւը կառուցվածրւյին նեմարավոումներ առանտչնահաչկություննեը

8.2.5.

8.2.5.1.

Հակիժճ սլաչմակաւն ակնահկ

Բուսական ծագում ունեցող օբյեկտների կարգավորվողգազային միջավայրում պահպանման եղաճակի հայտնագործության առաջնությունը պատկանում է ֆիզիոլոգներինն նոր՝ տեխնոլոգներին:Պայմանականորեն այս հայտնագործությունը կարելի է բաժանել երեք փուլի: Առաջին փուլը վերաբերվում է վաղ անցյալին, երբ պտուղբանջարեղենի որոշ տեսակներ պահպանվում էին ծակռտկենկավե կամ փայտյա ամաններում. որոնց կափարիչը հերմետիկորեն չէր փակվում: Այստեղ ածխաթթու գազի կուտակումը չէր անցճում 3-462-ից. իսկ թթվածնի քաճակությունը ճվազում էր նույն բանակությամբ՝կազմելով 17-1892: Այս մասին են վկայում հնէաբանական պեղումները: Երկրորդ փուլը վերաբերումէ ՀԼ: դարի առաջին կեսին, երբ կատարվեցին համակարգված փորձեր այդ ուղղությամբ: Այս շարքում կարնոր է հիշել ֆրանսիացի գիտնականԲերարին, որը 1821թ.ցույց տվեց, որ եթե պտուղները տեղադրվեն թթվածնից զուրկ միջավայրում, ապա դրանց հասունացումը դանդաղում է: 1836թ. Մանժինը հայտնաբերեց, որ այդ դանդաղելու պատճառը շնչառության դանդաղելու հետնանքն է: 22: դարի սկզբում, ՓՖուլտոնըկատարեց հետազոտություններիմի շարք, որոնք կապված էին ելակը ածխաթթուգազով հարստացվածմիջավայրում պահպանելու հետ: 1913 թ.Հիլը ուսումնասիրեց դեղձենու պտուղների պահպանումը ազոտի, ջրածնի, ածխաթթու գազի միջավայրում եվ ապացուցեց, որ պտուղները,որոնք պահպանվումէին օդի միջավայրումբորբռսասնկերով զգալիորեն ավելի շատ էին վարակվում. քան ածխաթթու գազի միջավայրում պահվողճերը: Իսկ Բրուկսը, Կուլեյր ն Ֆիշերը դրեցին խնձորի «այրվածք» ֆիզիոլոգիական խանգարվածությունըկանխելու մի փորձ, որն արդեն հիշեցնում է ժամանակակիցհետազոտությունները՝ կարգավորվողգազա) ջ յր առանձինբաղադրոչոնրը բաղադրիչների ը ընտրության /տրութ) ուղղությամբ: որությանբ Ստանալով տեխնոլոգիապեսդրական արդյունքներ՝ ճնշվածհետազոչկարողացանտալ դրանց գիտական հիմնավորումը:Ոմանք նույտողմճերը ածխաթթու գազի դրական դերը պտուղներիլավ պահ.

այինմիջավայրի

ման մարիմ ՝

Երրորդ փուլը, ինչպես արդենասվել է, կապված է Ֆ.Քիդի ն.Ք. Ուեստի Սեծ Բրիտանիայի Իստ Սոլինգ փորձարարականկայանի Դիթոնյան լաբորատորիայի աշխատակիցների անվան հետ, որոնք Առաջին համաշխարհային պատերազմիավարտին կատարել էին մի շարք հետազոտություններ, ցույց տալով. որ օղի համեմատ ածխաթթու գազի բարձր պարունակության ն թթվածնիպակաս քանակության դեպքում ավելի լավ

պահպանվումբույսերի սերմերը,ինչպես ճան որոշ պտուղբանջարեղեճը: Այս տեսակի աշխատանքներինհետնեց գործնականկիրառումը՝ 1929 թ. Քենթրբերիում կառուցվեց առաջին արհեստականմթնոլորտով առնտրական սառնարանը:Տասնմեկ տարի անց` 1940 թ. ԱՄՆ-ում կառուցվեց արդյումաբերական նշանակության սառնարան կարգավորողգազային մթնոլորտով: Առաջին այդպիսի սառնարանները Իտալիայում կառուցվեցին Ալթո ԱդիԵրկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո` Տրենտիո ջեում. իսկ բուռն տարածմանսկիզբըհամարվում է 1963 թիվը: Բացի ստացիոնար սառնարաններից` երեսնական-քառասունական թվականներին ի հայտ եկան մի շարք հետազոտություններկարգավորվող գազային միջավայրը որոշ արագ փչացող պտուղբանջարեղենիփոխադրման ժամանակ օգտագործելուհնարվորությանվերաբերյալ:Այս եղանակը տարածում ունի այժմ որոշ արնադարձային պտուղներ են

.

-

է Ավնտրալիա Աֆրիկայից բավական լայն րիկյան տայրցամաք ՍԱոաական Խոր ավ մ պտուղբանջարեղենի են որակական հատկաՊոմոողը ը Ի

ահպանման

գործու

ը

ընթացքում

նհ

ա

նիշների վրա տարբեր տեխնոլոգիական գործոնների ազդեցությունը քննարկելիս մենք հակիրճ կերպով կանգ առանք մթնոլորտի բաղադրիչների՝ ածխաթթու գազի, թթվածնի,ազոտի առանձին ն համատեղ ազդեցության վրա: Պարզեցինք, ռր չի կարելի կամայականորենփոփոխել այդ բաղադրիչների պարունակությունըխցում: Այդ. նախօրոք մշակված, գազային ռեժիմը ստեղծելու ն պահպանելու համար կիրառվում են հատուկ սարքա-

վորումներ: Հատուկ պահանջներ են ներկայացվում ճան սառնարանային խցերի հերմետիկությանը:Հետնաբարսովորականսառնարանային պահեստների համեմատայս տիպի սառնարաններն ավելի թանկ են, ինչպես կառուցելու, սարքավորումճերովհագեցնելու, այնպես էլ շահագործման տենակետից:Այսպես, ԿԳՄ-ով սառնարաններիառավելություն-ներըայնքան նշաճակալից են. որ զարգացմանբարձր աստիճանի վրա գտնվող երկրներում ԿԳՄ-ով սառնարանճերումպահպանվումէ թարմ պտուղբանջարեղեխնձորենու ած պահպանման նի ի 5096-ը ն ավելին: Օրինակ, Անգլիայում ո ) պ մորը ի 7-ը պտուղ տսղադը մ րում. 40-50762: ՊահՀոլանդիայում. Գերմանիայում, Ֆրանսիայում. ԱՄՆ-ում` պանման այս եղանակը լայն տարածում է գտնում արնելանրոպական երկրներում:Այն կիրառվումէ ռչ միայն հնդավորների՝խնձորենու. տանձեճու պտուղների. այլ նան կորիզավորների,ցիտրուսային,արնադարձայինն ճան մերձարնադարձայի՝ մշակաբույսերի ապտուղների, ինչպես բանջարեղենի՝կաղամբի,սոխի,սխտորի,գազարի, կարտոֆիլի,տոմատին նույնիսկկանաչեղենի,ծաղիկներիպահպանմանհամար: Կարգավորվողգազային միջավայրով սառնարաններիկառուցման ն շահագործման իմաստը կայաճում է նրանում, որ դրանք նպաստում են տնողության երկարացմանը,կորուստների կրճատմանը, պահպանման

ա Պեր ճե ար ի ԷՋԳիստիպի աես ադրԻրիյում '

"

'

'

'

թարմ պտուղբանջարեղենի կենսաբանականն սննդարար առավել լիարժեքությանը պահպանման վերջում: Վերջապես այս սառնարանները ձեռնատու են տնտեսական շահավետության տեսակետից, որովհետն հնարավորություն են ընձեռում շուկա հանելու թարմ պտուղբանջարեղենայն ժամանակահատվածում, երբ սովորական սառնարաններիմթերքը կամ սպառված է, կամ կորցրել է ապրանքայինտեսքը ն սպառողականարժանիքները: Եթե նայելու լինենք ԱՄՆ-ում սովորական ն ԿԳՄ-ով սառնարաններում պտուղբանջարեղենի պահպանման ն իրացման ընթացքին (նկ.63., ապա կտեսնենք. ռր պահպանման դնելուց 3 ամիս անց իրացվում է սովորական սառնարաններումպահպանվող մթերքի70922-ը, իսկ ԿԳՄ-ով սառնարանների՝ միմիայն 1576-ը: Իսկ գերակշռող`մեծամասնությունը շուկա է հանվում կոնյունկտուրային տեսակետիցավելի բարենպաստպայմաններում:

1 ԱԶ

Արե

վրա, քանի որ թթվածնի նվազագույն` 1172-իդեպքում էլ շնչառության նկատելի նվազում տեղի չի ունենում: Նորմալ գազային միջավայրերը այնքան էլ մեծ տարածում չեն գտել: Առավել մեծ տարածում ունեն մերձնորմալ (սուբնորմալ) գազային խառնուրդները,որտեղ ածխաթթուգազի ն թթվածնիգումարը 21942-ից ցածր են 3է: Այս տիպի խառնուրդներիցամենատարածվածները սպլարունակում 502 թթվածին, 0-506 ածխաթթու գազ, 90-9725 ազոտ: Այս միջավայրում ազդող գործոն են ինչպես թթվածնի պակասը, այնպես էլ ածխաթթու գազի բարձր քանակությունը: Ստանդարտավորման միջազգային կազմակերպության (ՏՕ) հրահանգներում բերվում է պտուղբանջարեղենիպահպանմանչռրս տիպի գա-

զային միջավայր՝

միջավայր աղլիիական

մերձնորմալ՝394Օչ Է 596ՇՕչ -Ւ 9296ԻՆ,,

34202Է 02ՇՕ2 է 97"2Էշ.

1000.

|

՞

ԱԼ

՛00600

Ցորմալ՝ 1192Օշ Է 10962ՇՕշԷ 7992ԻՆ, 12-1692Օշ Է 5-996ԸՕշ Է մճնացածը՝ Պշ

Բազմաթիվ փորձնական ն գործնականաշխատանքներիցպարզվել է, թթվածնինվազագույն խտությունը գազային միջավայրումպետք է լինի 292-իցոչ պակաս, իսկ ածխաթթուգազինը՝ ոչ ավել, քան 107: (ճկ.64):

-

-

-

-

ռր

ՇՕ256

12Ղ

200 Վ|/

-Վ՛

1017. Մ

ՒՅՆ

101121

Նկ. 63. ԱՄՆ-ում

Ւ

Ւ

101121

:

Է1 2221:

լ

|

ի

լ

ի

| |

։

|

)

|

ո

չ

:

Տարբեր պտուղբանջարեղենիպահպանման համար պահանջվում են տարբեր գազային միջավայրեր. այսինքն` թթվածնի,ածխաթթու գազի ն ազոտի տարբեր մասնաբաժիններ: Գազային այն խառնուրդները, որտեղ թթվածնի ն ածխաթթու գազի խտությունների գումարը կազմում է 2192, իսկ մնացածը ազոտնէ, կոչվում են ճռրմալ գազային միջավայրեր: Այս տիպի խառնուրդներիցամենատարածվածներնեն այն խառնուրդները,որտեղ ածխաթթուգազը կազմում է 51092, թթվածինը՝ 11-1692, իսկ ազոտը՝ 7922: Այս խառնուրդներումգլխավոր գործոնը ածխաթթուգազն է. որն ազդում է շ20չառությանինտենսիվության

'

։

լ

6:

Գազային միջաւվայր Տեսակներ

|

լ

մ

Նորմալ խառգիծ ճուրդների

:

8:

սովորականն ԿԳՄ-ռվ սառնարաններում պտուղներիքանակություննըստ ամիսների

8.2.5.2.

ՐՀ

-

2շ

,

:

:

աԼ.

67991011

17 Օոճ

Նկ. 64. Գազային միջավայրիտարատեսակները ն դրանց կիրառմանսահմանայինգոտիները

շնյահեղձության վտանգի տիրույթ Օչ -պակասի պատճառով, 11 առավել նպաստավոր սուբնորմալ խառնուրդների տիրույթ, Ալ ՇՕչ-ի բարձր քանակության սուբնորմալ խառնուրդներիտիրույթ, 17 պատճառովվնասվելուվտանգիտիրույթ

-

-

ջեցնելու համար խցի 1 մ: ծավալիվրա ծախսվում է 1,503ազոտ: Այս դեպքում անհրաժեշտ ռեժիմ կարելի է ձնավորել 4-7 ժամվա ընթացքում:Ազոտի ճերմղմանարագությունը չպետք է գերազանցիժամում 70-100 մո: Շնչառության (կենսաբանական)միջոզով ԿԳՄ-ի ստեղծման համար

Գրականությանուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, ռր ամենատա7572րածվածգազայինմիջավայրը,որը կիրառվումէ պտուղբանջարեղենի ն է թթվածին ի երկարատն պահպանման համար, պարունակում ածխաթթու գազ:

շատ երկրներումԿԳՄ-ով սառնաԻնչպես ասվեց, արտասահմանյան ն տնտեսական շահուարդյունավետությունը րանների տեխնոլոգիական է: Նոբելյան մրցամափաստ ապացուցված թաբերությունըվաղուց արդեն մեկ տասճամյաԿԳՄ-ի ներդրումը կի դափնեկիրՊ.Լարսենի վկայությամբ խնձորի մշաէ ծախսվել չի ինչքան եկամուտ, կում ԱՄՆ-ին տվել այնքան ողջ ընթացքում: պատմության ԱՄՆ-ի վրա կաբույսի հետազոտությունների աշխատանքներին.ճախկին գիտական արժեքավոր Չնայած մի շարք Խորհրդային Միության մի շարք հաճրապետություններում,ճույն թվում ն Հայաստանում,այս եղանակը լայճ տարածում չգտավ ն ճույնիսկ վարկաբաբեկվեց: Պատճառը բացատրվումէ. մի կողմից շահագրգովածության ն սարքավորումներիցածր որակով, խցերի մեքենաճերի ցակայությամբ. ժամանակ առաջացող դժվարություններովն մի շարք այլ հերմետիկացմաճ սուբյեկտիվն օբյեկտիվդժվարություններով:

"8.2.5.3.

Գազային միջուվաւյ ստեղծելու եղանաւկներր

ԿԳՄ կարելի ձնավորել բնական եղամճակով՝ հետնանքով թթվածնի պակասելու ն շնչառության պտուղբանջարեղենի ճանապարհով` հատուկ ածխաթթու գազի ավելանալու,ն արհեստական ն մաքրող սարքավորումների կիրառմամբ:Բացի գազագեներատորների է ազոտի ներմղվան կիրառվում երբեմճ դրաճից, փոքր ծավալով խցերում այս եղանակներն Քննարկենք միջոցով թթվածնի քանակության իջեցում:

Մենք արդեն նշել ենք. ռր

առանձին-առանձին:

Ազոտի ներմղման միջոցով թթվածնիքանակությանիջեցումը կատարավում է հետեյալ կերպ: Մեծ տարողությամբհեղուկ ազոտի պահպանման

է նռթներից(Դյուարի անոթ). գոլորշիացողազոտը խողովակովներմղվում որպեսզի շիթով. հորիզոնական փակված խցի կենտրոն հերմետիկորեն հետ, հակաչշփվի անմիջապես պահպանվողթարմ պտուղբանջարեղենի են վճասջերմաստիճանային ստանալ ցածր ռակ դեպքում դրանք կարող է շերտ ազոտի կուտակվում վածքներ:Այս դեպքումխցի առաստաղիտակ է հետ, մասը, իջեցորոշ դրա արտամղում խցի մթնոլորտի որը. խառնվելով խցում: Երբ թթվածնիպաճելով թթվածնիտոկոսային պարունակությունը հասճում է սահմանված պարունակությունից2-372 ավել րունակությումը են ազոտի ճերմղումը, մնաժամամակհավասդադարեցնում քաճակության, շատ չի նվազել:Գործնականաշխատանքտիանալով,որ ջերմաստիճանը խցում մինչն 572 իները ցույց են հալիս, որ թթվածնիպարունակությունը

:

պտուղբանջարեղենըխցում տեղավորելուցհետո հերմետիկորենփակում եճ դոները: Ռրոշ ժամանակ անց մթնոլորտումավելանում է ածխաթթուգազի քանակությունըն համապատասխանորենճվազում՝ թթվածնի պարումակությունը: Սինչն ածխաթթուգազի քանակության անհրաժեշտ մակարդակին հասնելը կողմնակիմիջամտությունչի կատարվում,բացի գազային բաղադրիչների քանակության ռրոշումից:Երբ ածխաթթուգազի քամնակությունը գերազանցումէ նպաստավորքանակությանը,կատարում են խցի մթնոլորտի «լվացում» մաքուր օդով: Ավելորդ ածխաթթու գազը վերացվում է՝ կոմպենսացնելով պակասող թթվածնի գումարային պարունակությունը: Այս եղանակով կարելի է ստանալ միմիայն նորմալ մթնոլորտ, այսինքն այնպիսին.որ ածխաթթուգազի ն թթվածնիգումարային պարունակությունը լինի 2122: Մակայն հայտնի է, ռր ավելի արդյունավետ ենճ մերձնորմալ միջավայրերը.երբ նշված գազերիգումարը 2172-իցպակաս է: Այդպիսիմիջավայր ստամալու համար, երբ ածխաթթուգազի քանակությունը գերազանցում է ճպաստավոր պարունակությանը, ավելորդ ածխաթթու գազը խցից դուրս է մղվում ազոտի միջոցով կամ կլանվում է ածխաթթուգազի կլանիչով ն ինչ քանակությամբ ածխաթթու գազ է կլանվում, նույն քանակությամբ ազոտ է ներմղվումխուց: Նկարագրված ձներից առաջինումածխաթթուգազի կլանիչի անհրաժեշտությունը չկա, ռրովհետն այդ գազի ավելորդ քանակի հեռացման ն թթվածնիքանակության փոխհատուցմանհամար կիրառվում է օդախաոնումը: Շնչառության միջոցով կարգավորվողգազային միջավայր ստանալու համար օգտագործվում է հատուկ կլաճիչ: Այս դեպքում գործում է հետնյալ սխեման (6ճկ.65):

| ւ

.

`

օդ

1«--:

Ն,

:

Նկ.

65.

`

ՇՕ:կլանիչ

Կենսաբանականեղանակով ԿԳՄ ստանալուսխեման

Չնայած այս եղանակի համեմատաբարէժան լինելուն, այն մեծ տարածում չի գտել: Առավել հուսալի են այն համակարգերը,երբ խուց է ներմղվում հատուկ սարքավորումներում ստացվող գազային միջավայր: Այս համակարգերիգլխավոր սարքը գազագեներատորնէ, որը. վառելով ածխաջրածնային վառելիք, արտադրում է ածխաթթու գազ, որը ն ներմղվում է խուց: Այս համակարգերըլինում են երկու տիպի՝ հոսքավոր ն շրջանառա-

կան (ճկ. 66):

դ

ՇՕգ

|

գազ

լ

Օշ

`

Օդ

«՛

ՇՕ»

գազ

--ղ

լ

ր

Ը

Օշ

ՇՕչ

Ը2

այլ խցի մթնոլորտը:

Գոյություն ունի կամգավորվողգազային միջավայրըստեղծելու մեկ այլ եղանակ նս, երբ օգտագործվում են գազազտիչ թաղանթները,որոնք ունեն տարբեր գազերի նկատմամբ ընտրողակաձ թափանցելիություն: Այս տիպի գազազտիչները նս աշխատում են խուց-գազազտիչ-խուցհամակարգով, այսինքն փակ բոլորաշըրջանով:Այս եղանակով ԿԳՄ ստանալու համար այրման պրոցեսի փոխարեն վերցվում է մթնոլորտային օդը, այն անցկացվում գազազտիչ թաղանթներիմիջով, որտեղ օդում պարունակվողազոտը առանձնացվում է այլ գագերից ն մղվում խուց: Այսպիսով` խցի մթնոլորտը աստիճանաբար աղքատացվումէ թթվածնով ն հարստացվումազոտով:

ա

Օօ:

բացարձակհերմետիկացմանկարիք չի զգացվում : Ստացիոնար ռեժիմի հաստատումից հետո, երբ պահպանվող մթերքի շնչառության հետնանքով ավելանում է ածխաթթուգազի բանակությունը, խցի մթնոլորտը ներծծվում է ՇՕշ-ի կլանիչ, մաքրվում ավելորդ ՇՕ2-ից. հագեցվում՝ շնչառության ընթացքում օգտագործված թթվածնիքանակությամբ արտաքինմթնոլորտիցվերցվածթթվածնովն վերադարձվումխուց: Շրջանառական համակարգում նս կիրառվում են նույն սարքավորումճերը, սակայն գազի այրման համար օգտագործվումէ ոչ թե արտաքին օդը,

բ

8.2.5.4.

ստեղծելու հոսքավոր«ա» ն շրջանառական «բ» համակարգեր 2 հովացուցիչ,3 ածխաթթուգազի կլանիչ, 4 խուց գազագեներատոր.

Նկ.

66. ԿԳՄ

-

-

--

Ինչպես երնում է ճկ. 66.-ից, հոսքավոր համակարգում ածխաթթու գագ ստանալու համար վառվում է ածխաջրածնայինվառելիք, որի համար օգտագործվում է արտաքին միջավայրի օդը: Այն, խառնելով բնական գազի հետ, մղվում է գագագեներատոր,որտեղ կատալիզատորի ներկայությամբ այդ խառնուրդը «վառվում» է, այսինքն գագն օքսիդանումէ համեմատաբար ցածը ջերմաստիճանիտակ, քան սովորականայրման դեպքում: Այրման արգասիքներնանցնում են հովացուցիչի, այնուհետն ածխաթթու գազի կլանիչի միջով ն մտնում խուց: Մինչ նորմալ «այրման» պրոցեսիհաստատումն այրման գազերն արտամղվում են մթնոլորտ: Երբ այրումը կայանում է. սկզբնական շրջանում ստացված գազերըմղվում են խուց այնքան ժամանակ,մինչն ՇՕշ-ի քանակությունը կմոտենա անհրաժեշտ մակարդակին:Այնուհետն այդ գագերը՝ հովացնելուց հետո մտնում են ՇՕչ-ի կլաճիչ. որտեղ, զրկվելով ՇՕշ-ից. որոշ ճերմղվում են խուց: «Փաստորեն խուց է ներմղվում ագոտը քանակությամբ թթվածնի հետ միասին: Այս համակարգի դեպքում խցերի

ԿԱգավովուլ գազային միջավաւյիուվ ցնի հեմետիկացումի

Ակնհայտ է, որ սովորականմթնոլորտով խցերի բարձը հերմետիկություն չի պահանջվում: Այն անհրաժեշտ է այնքանով, որքանով կարող է ապահռվելխցերի պահանջվող ջերմամեկուսացումը:Իսկ ինչ վերաբերվումէ խցերի մթնոլորտի կազմին, ապա այն շատ քիչ է տարբերվում արտաքին մթնոլորտի կազմից: Բոլորովին այլ է պատկերը ԿԳՄ-ով խցերում: Այստեղ խցերի մթնոլորտըպետք է անհրաժեշտ աստիճանիմեկուսացվածլինի արտաքին մթնոլորտից,որպեսզի այդ մթնոլորտի կազմի հաճախակի ուղղման կարիք չգգացվի: Տեսական հաշվարկներըն գործնականշահագործումները ցույց են տվել, որ խցերի բավարար հերմետիկությանաստիճանը տարբեր տիպի գազային միջավայրերի դեպքում տարբեր է: Այսպես, եթե խցերում պահանջվում է ստանալ նորմալ կազմի ԿԳՄ կենսաբանականեղանակով, ապա բավարար հերմետիկությանաստիճանը պետք է լինի թթվածնի

նկատմամբ:

ք

թօ, Հ6Տ88-Լ,

եր որտնղ

Ք. մթերքիշնչառությանպահանջվողինտենսիվություննէ տվյալ գագային ն տվյալ ջերմաստիճանայինպայմաններում.մ"/տ ժամ, -

'

խցի տեսակարարտարողությունը,մ1/տ: Նույն հերմետիկությունըածխաթթուգազի նկատմամբհաշվարկելիս 2.

-

պետքէ լինի`

Տ ԽՃՇՕ, 52-շ:

Եթե խցում նախատեսվում է ստամալ մերձնորմալ գազային միջավայր կենսաբանականեղանակով, ապա երկու բաղադրիչների նկատմամբ էլ հերմետիկությանգործակիցըպետք է լինի՝ Ի

ՀՀՅՏԻԼ.

:

Արհեստականեղանակովմերձնորմալ գազային միջավայր պահպանելու համար պետք է ունենալ խցերի հետնյալհերմետիկությանգործակից՝ Է Հ

սկզբնականիցվերջնականճնշման հասնելու ժամանակը. րոպե, ճնշման անկման գործակից,րոպե՛՛։ Տարբեր հետազոտողներիկողմից առաջարկվել ենճ նան խցերի հերմետիկության որոշման մի շարք այլ բանաձներ ն եղանակներ, սակայն արտասահմանյան մի շարք երկրներումօգտվում են պարզագույն եղանակից: Ստուգվող խուցը փակում են, այնտեղ ստեղծում արհեստականորենմինչե ջրային սյան 10մմ ավելցուկային ճնշում ն չափում այդ ճնշման անկումը կես ժամվա ընթացքում:Այնուհետն ստացված արդյունքները տեղադրում են ճախօրոք կազմված դիագրամներիվրա (նկ. 67): Եթե արդյունքը համընկնում է ղիագրամի ստվարագծված մասի հետ կամ դրանից վերն, ունեմճ հերմետիկությունմը բավարարէ: Ճ

-

.-

761Ր-:

8՝

Բերված բանաձներիցերնում է, որ հերմետիկությանըներկայացվող պահանջները կենսաբանորեն ձնավորվող մերձնորմալ կազմով ԿԳՄ-ի դեպքում մոտ երեք անգամ բարձր են. քան նորմալ միջավայրի դեպքում ն մոտ չորս անգամ բարձը՝ քան արհեստականեղանակովմերձնորմալ միջավայր պահպանելու դեպքում: Պարզվել է, որ խնձորի ն տանձի պտուղների պահպանման ժամանակ, երբ խցերի տեսակարար ծավալը 2, -5մ:/տ սահմաններումէ, խցերիբավարար հերմետիկությանգործակիցըհետնյալն է` 0001 ժամ" կենսաբանականեղանակով մերձնորմալԿԳ-ի դեպքում ժամ 0,003 կենսաբանական եղանակովնորմալԿԳ-ի դեպքում արհեստականեղանակով մերճնորմալԿԳ-ի դեպքում 0.04 ժամ՛ Հետնաբար այս խցերից գազային միջավայրի օրական թույլատրելի արտահոսքըչպետք է գերազանցիխցի ծավալի 0,024: 0,072 ն 0,096 մասը

|

Հերմետիկությումը որրան

«Դ

-|

Վ

8.

Աճբավարար

3-ի

լ

-

հրմոտիդությոոն

-Վ

-Վ

-

-

համապատասխանաբար: մեծ

Վերոհիշյալ հաշվարկը մասամբ կրում է տեսական բնույթ: Ավելի հեշտ է. ն գործնականում կիրառելի խցերի հերմետիկությանգնահատումը ավելցուկային ճնշման անկման արագության չափմամբ: Այս եղանակը հիմնված է այճ փաստիվրա, որ երբ խցի ներսում ն արտաքինումջերմաստիճաններըմոտ են, խցերիցմթնոլորտիարտահոսքըհամեմատականէ խցի ներսում ստեղծված ճնշմանը՝ համաձայն հետնյալ բանաձնի

որտեղ՝ Ք-

աի

խցում վերջնականճնշումն է, Պա, Ի«- խցումսկզբնականճնշումը.Պա,

Նկ.

67.

ԵՆ

Ն.

ՖԵ.

ոթ

ԿԳՄ-ով խցերի հերմետիկությունըորոշելուդիագրամ

հաԳազամեկուսացմանենթակա են խցերի պատերը, առաստաղը, տակը.դռները,տարբերխողովակներին հաղորդալարերիներանցքերը: Գազամեկուսացումը կատարվում է ռիմնական աշխատանքների ավարտից հետո կամ այն համատեղելով գոլորշամեկուսացմանհետ: Այդ ճպատակներիհամար օգտագործումեն տարբերշինանյութեր,որոնց ընտրությումը կախված է խցերի նշանակությունիցն կառուցվածքայինառանձձահատկություններից: Տարբեր դեպքերում Վ. Յանյուկը առաջարկում է հետնյալ ճյութերիկիրառումը: "1. Կենսաբանականեղաճակովմերձնորմալգազայինմիջավայը ստաձալու դեպքում, երբ խցերի հերմետիկության գործակիցը0.001 ժամ" է, կի-

իւսովումենճմեկուսացմանհետնյալհղաճակները. պատերը սվաղվում են ցեմենտյա շաղախով (ոչ պակաս 150 մակնիշի), որի չորանալուց հետո ծածկվում են ԷԴ-20 մակնիշի էպօքսիդա-

-

-

յին խեժի 2 շերտով, վերջինի վրա կպցնելով «Է» մակնիշի 0 1մմ հաստությամբ ապլակնգործվածք (ՕՏարծումու), խցերի ճերքին մակերեսինամրացվումէ փայտյա հիմնակմախք,որի վրա ամրացվում է մինչն 1մմ հաստությամբ ցինկապատվածթիթեղ, զոդելով ծայրակցատեղերը, կամ ծածկելով այդ մասերը ն մեխերի տեղերըչպնդացող մազտաքուլ, խցերի ճերքին մակերեսի վրա ամրացվում է մետաղյահիմնակմախք. որի վրա ամրացվում է մինչն շմմ հաստությամբ 1.2 մ մետաղյա պա-

նել:

ներքին մակերեսը

150 մակնիշի ցեմենտյա շաղախով պատելուց հեայն պատվում է ԽՊ-2 մակնիշի սաոր մազտաքի երկու շերտով, կամ Ռ՛ մակնիշի բիտումի 2-3 մմ հաստությամբ շերտով, որի վրա փակցվում է ֆոլգոիզոլ կամ ալյումինե 50-80մկմ հաստությամբ ճնրբաթիթեղ, Սերքին մակերեսը ցեմենտյա շաղախով պատելուց հետո այն ծածկում են բիտումալատեքսային Է15 մմ հաստության երեք շերտով կամ ԼՄՊ-901 յաթեքսային միացությամբ՝ 0.7-0.8մմ հաստությամբ: 3. Բոլոր տեսակի ն եղանակներովստացվող ԿԳՄ-ի համար պիտանի -

տո

-

«սենդվիչ» պանելներով կառուցված սառնարամճային խցերը. որոնցում ամեճաթույը ծայրակցատեղերնեն: Ռրոշ կառուցվածքներումայդ տեղերը լրացուցիչ լցվում են փրփրապոլիստիրոլովկամ ծածկվում են կպչուն օդամեկուսիչժապավենով: ԿԳՄ-ով սառնարանայինխցի գազամեկուսացմանսխեման բերվում է նկ. 68-ում: Ավանդական սառնարանային խցերի հերմետիկության ստուգումը դժվարանում է այն պատճառով, որ հավանական արտահոսքի մասերը շատ են, այնինչ թեթնացվածմետաղյա «սենդվիչ» պանելների օգտագործման դեպքում հավաճական ոչ հերմետիկ գոտի են հանդիսանում ծայրակցատեղերը: Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ արնի անմիջական ազդեցության դեպքում մետաղյա կառուցվածքների ընդարձակմամ-սեղմման հետնանքով կարող են առաջանալ ապահերմետիկացվածտեղեր: Այդ է պատերի ն առաստաղի հատուկ էկրանավոպատճառովճմախատեսվում րում, որպեսզինվազագույնիհասցվի արնի ազդեցությունը: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դռների հերմետիկացմանը:Սովորական հակադիր բացվող կամ շարժական դռների հերմետիկացումըպահանջում է դետալների բարձր ճշտությամբ պատրաստում: Արտասահմացում այդպիսի աշխատանք իրակամացնում են հատուկ մասնագիտացված ձեռնարկություններ:Այդպիսիհնարավորությանբացակայությանդեպբում արտաքինդռնից բացի, որը կատարումէ միմիայն ջերմամեկուսիչդեր, նախատեսվում է նան ներքին մետաղյա վահան, որի պարագծով փակցվումէ փափուկռետինե շերտ. ն որը գնդերիթներովձգվում ն պնդացվումէ դոնախորշում կառուցված մետաղյա շրջանակի վրա (նկ. 69): հետո վահանը մոտեցվում է մետեղյա շրջանակին, Խուցը բարձելուց պնդացվումներսից գնդերիթներըպինդ ձգելով, այնուհետն հարմարեցվում է վահանի վրայի դռնակը ն հերմետիկացվում՝խցի դրսից: Վահանի վերնում թողնված դիտանցքը ծառայում է առանց խցի հերմետիկությունը խախտելու խցում պահպանվողմթերքիտեսքըդրսից ստուգելունպատակին: Հերմետիկացնողվահանի վրա թողնվողդռնակի չափերը պետք է լինեն ռչ պակաս,քան 750:2750 մմ, իսկ դիտանցքը՝ոչ պակաս, քան 250-300 մմ: են

'

)

ա

Նկ.

68.

ԿԳՄ-ով խցերի գազամեկուսացումը

ւս) ավանդական տիպիսառնարաններում1 խցի պատ, 2 գոլորշամեկուսիչշերտ, 3 ջերմամեկուսիչշերտ, 4 սվաղ մեԷՄՊ-901 լաթեքսային միացության շերտ, ճ տաղյա վրա, 5 բետոնյա ցանցի չորսու հատակի պարագծով, 7 բետոնե միաճույլ ծածկույթ, 8 պաշտպանական. արմատուրայինբետոնե ծածկույթ, 9 ֆոլգոիզոլ ամրացվածհալեցվածբիտումամին մազտաքիվրա, որը 0.5-1.0մ բարձրանումէ պատերիվրա, 10 բետոնայինշերտ 11- հատակիծածկույթը: Ք) «Սենդվիչ» պանելներովկառուցվածսառնարանային խցերում: 1 «Սենդվիչ» պանել, 2 մեներքին սեղմակայինթերթ, 3 հերմետիկացմող տաղյա պահպանակ, 4 պնդացնողչչորացող հերմետիկ,5 արտաքին սեղմակամին թերթ, 6 գոլորշամեկուսիչհերմեւոիկ, 7 շենքի մետաղյահիմնակմախքը,8սեղմողհարմարանք9 պլաստիկզանգվածիցսոնակալ, 10 գնդերիթ Մ 10. 11 հարակից պանելների միջն ազատ տարածություն,որը լցվում է փրփրապոլիուրե-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

տաճով:

-

-

Կենսաբանականեղամճակով նորմալկազմի ԿԳՄ-ռվ խցերի համար, երբ գազամեկուսացմանգործակիցը0.003ժամ- է, կամ արհեստականեղանակով մերձնորմալ կազմի ԿԳՄ-ի դեպքում, երբ այդ նույն գործակիցը 0.004 ժամ` է, կիրառվումէ գազամեկուսացմաներկու եղաճակ՝ 2.

,

Նկ. 69. ԿԳ-Մ-ով խցի դռնախորշիհերմետիկացմանվահաճ

մետաղյա վահան, 2 մետաղյաանկյունակ, 3 ոետինե շերտ դռնախորշի շրջանակի վրա, 4- մետաղյաշերտաճող վահանիհեռացման ն մոտեցման համար, 5 մետաղյա հոլովակ, 6 վահանը ամրացնելուգնդե-

-

-

ոիթուր,

-

-

տամ Փ- ապակյադրտանքք:

մոտ՝

ա)

՛

համար Արանք մրարնխա .

ն առաքանին

ն

խցգեռում Խժեր»

Լ- պողպատյա պարկում.2 պողպատյա կցեզը, 3 ռետինեխցան, շերտ, 7 սվաղ, 8 3 պատ, 6 ջերմամեկուսիչ վակ (կամ հաղորդալար), -

-

-

ն

փնջերով:

տի

-

-

-

-

Ռետինե երիզը մետաղյա մասերինամրացնելու համար օգտագործում ենճՆ-88, ԿՆ-2 կամ ԿՆԲ մակնիշի սոսինձ: Ռետինե երիզի չափերը պետք է լինեն՝ վահանի համար502:10մմ, դիտանցքիհամար 302:10մմ: Արդյունաբերական եղանակով արտադրվող ջերմամեկուսացված դռներիչափերն են՝ 2.47-3.4 (ձ), որոնց մեկուսացմանհամարօգտագործվում է 100մմ հաստությամբ ՊՍԲ մակնիշի փրփրապլաստ:Դռների շարժական մասի կշիռը 330 կգ է. իսկ լրիվ կառուցվածքիծանըությունը՝680 կգ: Պակաս կարնոր չէ ճան խցերի պատերի այն մասերի հերմետիկացումը, որտեղովանցնում են տարբեր նշանակությանխողովակներն հաղորդալարեր:Այդ նպատակով խցերը նախագծվումեն այնպես, որ տեխնոլոհաղորդալարերըհավաքվենհնարավորինչափ ի-

Գոաան հաա րար

Հաշվի առնելով այնմհանգամանքը. որ ջերմաստիճանայինընդարձակման ն սեղման հետնանքովխցերի պատերին խողովակներիմիջն կարող է առաջանալ ապահերմետիկացում. այդ դեպքում դրանք բերվում են խուց հատուկ պարկուճներիմիջով: Եթե առանձինխողովակ է բերվում խուց, ապա նախատեսվումէ մեկ խողովակայինպարկուճ, որի միջոցով անցկացնելուց հետո խցի ներսի ն դրսի կողմից խողովակըհերմետիկացվումէ ռետինե խցանով: Նույնը կատարվումէ մի քանի խողովակներիկամ հաղորդալարերիդեպքում: Այս դեպքում խողովակայինպարկուճներընախօրոք հավաքվում են պատի հաստության չափով իրարից հեռու գտնվող մետաղյա վահանների վրա: Այս կառուցվածքը.որը կրում է «հերմետիկներանցք» անվանումը, տեղադրվումէ պատիմիջ թողնվածանցքի վրա, ն վահանների միջն եղած դատարկ տարածությունըլցվում է բետոնեշաղախով: Երրորդ վահանը, որը տեղադրվումէ պատի վրա ջերմամեկուսիչշերտի վրայից. ձգվում է չորս տեղից գնդերիթներով (նկ.70):

ր աանԱԱ

խողոհերմե-

պողպատյա վահան,2 խողովակ կամ հաղորդալար, պողպատյա շերտ, 7 սվաղ, 8 գալցոն, 5 պատ, 6- ջերմամեկուսիչ կցեզր,4 երկաթբետոնե զամեկուսիչշերտ, 9 գնդերիթ: պատճառովջերԿԳՄով սառնարանայինխցերի հերմետիկության են հանգեցնել ճնշման փոմաստիճանի տատանումները խցերում կարող փոխմանը,որի հետնանքով կարող է խախտվելխցերի հերմետիկությումը: ոԱյն կանխելու համար խցերըպետք է ունենան ապահովիչկափույրներ. րոնք կապահովենխցի մթնոլորտիընդարձակմանժամանակ ավելորդ դրսի մթնոլորտի արտամղումըն սեղման ժամանակ թույլ կտան ներծծելու բերվածէ նկար 71-ում: օդը: Այդպիսիկափույրիկառուցվածքը -

-

-

-

-

-

-

-

ՀԸՀ | |

աար

ի

Նկ.

Սթօոլորռ

`

'

71.

Հերմետիկխցի ապահովիչ

կափույրի կառուցվածքը -

-

-

-

՛

|

/ լցված անոթ, թաջրով փանցիկպատուհան.3 ջուփոխելու խողովակ, 4 րը խուցը մթնոլորտիհետ միացճող խողովակ,5 խցի պատ, ղեպի արտաքինմթնոլորտ տանողխողովակ:

|1-3

--Լ. տ.-.::

|

-

-ՂԸ-

Ց

Հ

-

դեպքումխցերի օգտագործման Նկարագրվածտեսակի կափույրների սահներքին ճնշումը պահպանվումէ արտաքին մթնոլորտայինճնշման

տեղերում» 8.2.5.5.

Կա

ոո:ջամամ 7, աան ազամի աոլորումնարր զավո՝

Ստանալու

,

ԱեԱյժմքննարկենքկիրավող բատանարգերի կիրառվողսարքավորումներգերի մասիճ:

Վերն աուն

արդեն

սրքավորումնե,

աննարկենք

ե մանին

աշխատանքըհիմնված գաԵթն ԿԳՄ ձնավորող սարքավորումների միջավայրըստեղծելու ն ավեգազային ապա զազտիչ թաղանթներիվրա, են միննույն լորդ ածխաթթու գազից ազատվելու համար օգտագործում սկզբունքով աշխատող սարքեր: ամենատարածարտասահմանում տեխնոլոգիայում Սառճարամճային գեճեմթնոլորտի չեզոք է համակարգի «Տեքտրոլ» ված սարքավորումներից գազազէ ռեակտորից, այրման գազի բատոր կոչվողսարքը, որը կազմված հանգույցից. տիչ երկու անոթներից, գազի այրման նախապատրաստման ապախ ողովակների, կափույրների, անոթից, ծխային գազերի հռվացման 72): (ճկ. հովիչներիհամակարգից է, ռրտեղ տեղի է ունենում օՍարքի գլխավոր մասը այրիչ-ռեակտորն օքսիդագազայինխառնուրդիայրումը. ավելի ճիշտ` կատալիզատորային է ունենում առանց բոցի առաջացման, է

մաններում` առանց խցի մթնոլորտի գազային կազմի փոփոխման: Ռրոշ կափույրի ներսում ջրի գոլորշիացումընվազեցնելու համար ջրի ակերեսինլցվում է չպճնդացողհանքային յուղ:

րիա համակարմելի իրականացումը: Հենք,ավորելու Լ ՀԻՆար մով գազային միջավայը համար անհրա: աստանալու ար

համապատասխան կազ

հետնյալ սարքավորումները՝ գազային միջավայր ստանալուհամար` բնական գազր այրիչներ, որի հետնանքով առաջացած ծխային գազերը կազմված են ազոտից ն գազից: Այդ սարքերը կրում են գազագեներատորանվա-

ժեշտ են -

ածխաթթու

ԱԱ Սոն" Այդ -» պրո -

«ոԴ"

-

հեռացվում է ած.խաթթու խցերից 9վ վ խցերից գազազտիչ սարքեր,որոնց միջոցով գազի ավելորդքանակությունը, ածխաթթու գազին թթվածնիքանակությունըչափող գործիքներ: Գազային խառճուրդ

Դ

Ջուր

«Վա--

ե,

ան

ազոտ

Քթուգազ -Ժածխաթթու գազ

ջու ջոր

ժամվա ընթացքում.այս հավասա-

մեկ ժամանակաընթացքի՝ Միավոր հետնյալ ձնով քանակապեսկարտահայտվի

ումը,

-

Մ

,

'

րությունը

օդ Ժ 2

կգ պռոպան-»

տ ազոտ

տ ածխաթթու գազ

՛

ն ած-

են Այրմանարդյունքումառաջացածգազերից հեռացվում ջուրը է խուց: Օդապրոպանային խաթթու գազը. իսկ մնացած ազոտը մղվում է 24 կկալ ջերմություն:Ռրխառնուրդիայրման ընթացքում առաջանում պեսզի արդ գազերը խուց մղելով չխանգարվիխցի մթնոլորտիջերմային անցկացվում հաշվեկշիռր. դրանք հովացվումեն ջրային հռվացուցիչիմեջ, գազերը «ծխային» Այնուհետն միջով: ջրի գոլորշիներիկոնդենսատորի հետո մղվում են ածխաթթու գազի կլանման անոթներիցմեկը. որից

"ԳԿԵ

"Գոմ

Նկ.72. «Տեքտրոլ» համակարգիՕ2ՎԵ-2Ճ մակնիշիգազագեներատոր :

կարգավորող գազի այրիչ), -որամաչափային անցք, 5-այրիչ - ռեակտոր (կատալիզատորային ժան միացում, այրման կոճի էլեկտրական լեկտրատաքացուցիշ, հրավառ. դախառ կոնական, /-

հարմարանք,2

մուտքը

-

օդի խառնիչ, 3

-

կարգավորողփա6

- հռ-

հետ

մոմ, 8-

կգ ջուր

մնում

է

թթվածին:Թթվածնիմճացորդայիճքաճաազոտը ն որոշ քաճակությամբ է ճրանով. որ պրոպանի այբացատրվում կության անհրաժեշտությունը Միջին ն րումն, այդ դեպքում կլինի լրիվ չի առաջանաածխածնի օքսիդ: ն 1.542 98.592 է ազոտից հաշվով խուց մղվող գազերի խառնուրդըկազմված համակարգի կառուցվածքնայնթթվածնից:Փականներին խողովակների խցում: պիսին է, որ թույլ է տալիս կարգավորելթթվածնիքանակությունը օդ: մաքուր է խուց ճերմղել Անհրաժեշտությանդեպքում հնարավոր որոշ Սկզբնականշրջանում. երբ պահանջվումէ խցում ածխաթթու գազի քանակություն,հնարավոր է խուց մղել այրման արդյունքում առաջացած գազերիխառնուրդը,շրջանցելովկլանիչները: կուտակմանգեւ: ցերում ածխաթբու գազի ավեորդ քանակության ն ածխով լի ածխաթքում անջատումեն այրիչ-ռեակտորը ակտիվացված

վարոցեԱշան կազատի, 11--Տախսի -

,

նիչ՝խցերի մթնոլորտըդեպի կլանիչներ մղելու համար:

ԻՈ:

14-օ

լ

."5

թու գազի կլանիչներըմիացնումխցերի մթնոլորտի շրջանառության գծերի հետ: Այդպիսով կլանվում է ածխաթթու գազի ավելորդ քանակությունը,իսկ

մաքրված մթնոլորտը նորից ուղղվում է խուց: Այդ նույն ժամանակմյուս ակտիվացվածածխով լի կլանիչի միջով ներծծվում է մաքուր օդ ն արտամղվում արտաքին մթնոլորտ՝ հեռացնելովկլանված ածխաթթուգազը: Ածխաթթու գազը կլանելու դեպքում խցի մթնոլորտըմղվում է կլանիչ

ներքնից վերն ուղղությամբ: Դեսորբցիայի (այսինքն կլանիչը ածխաթթու գազից մաքրելու նպատակով)ընթացքումմաքուր օդի ուղղությունը հակառակն է՝ վերնից ճերքն: Հետնաբար,միննույն կլանիչ անոթըմի դեպքում աշխատում է ածխաթթուգազի ադսորբցիայի, մյուս դեպքում` դեսորբցիայի ռեժիմով: Մարքի բոլոր փականներն ունեն էլեկտրականգործարկիչներ ն դիստանցիոն ղեկավարման հնարավորություն: «Տեքտրոլ» գեներատորային տեղակայանքնունի մի շարք ապահովիչհարմարանքներ. որոնցից են` ջրային թերմոստատ, որն անջատում Է էլենտրականմ շղթան. երբ այէ 55«Ը, տիչ-ռեակտորիհովացնող ջրի ջերմությունը գերացաճնցում ճնշման ռելե, որն անջատում է էլեկտրական շղթան ռեակտորում ճնշման բարձրանալուդեպքում, ջերմառելն, որն անջատում է տեղակայումըռեակտորում ջերմության բարձրանալու դեպքում, -աայրմանգործոդությանկարգավորման ռելե, որն անջատում է սարքը այրման ցանկացած խախտումների ժամանակ: Օրինակ, եթե գազաօղդայինխառնուրդի ճնշումը նվագում է, այն կանխում է գազատար խողովակում գազի այրումը, կոնդենսատորի ջերմառելե, որն անջատում է սարքը կոնդենսատորում ջերմության բարձրացմանդեպքում ն կանգնեցնումէ օդախառնիչը: «Տեքտրոլ» Օ2ԱՎ6-24 մակնիշի գազագեներատորայինտեղակայանքի հզորությունը գազային միջավայր ստեղծելիս կազմում է 20-35մ` ժամ: Ընդ որում թթվածնի խտությունը ստեղծված միջավայրում կազմում է 1-3.572. 13.072. ազոտինը՝84.0 98,595: Երբ տեղակաածխաթթուգազինը՝ 0.25 յանքն աշխատում է կլանիչի ռեժիմում, այն կարող է հեռացնել ժամում 3-8 կգ ածխաթթուգազ՝ կախված խցի մթնոլորտիկազմից: «Տեքտրոլ» Շ2ԱՎՔ-2. տեղակայանքիչափերն են՝ 1700 2 710: 1800 հ) մմ, ընդհանուր զամճգվածը՝550 կգ: Վառելիքի ծախսը կազմում է 2,2 կգ/ժամ պրոպան օգտագործելիս: Այն օգտագործում է ժամում 0.65 մ ջուր, 0.55 ԿՎտ էլեկտրաէներգիա: Թթվածնի խտությունը 1600 մ` ծավալով սառնարանում 350 տ խնձոր պահպանելիս 2192-ից մինչն 396 հնարավոր է իջեցնել մոտ 100 ժամվա ընթացքում, իսկ ածխաթթու գազի խտությունը 0,3392-իցբարձրացնել մինչն -

1200 տ տարողությամբ խնձոր պահելու սառնարանի գապահովել 1000 ռեժիմը: զային Կառուցվածքով ն աշխատանքիսկզբունքովշատ ընդհանուրգծեր ունի մկարագրվածի հետ իտալական «Ինժ. դոկտ. Ֆ. Բոնոմի» ֆիրմայի արորի գազայինմիջավայը տադրած «ՌՈԼ - 70» ծավալի հզորությունը կազմում է 70մ: / ժամ: Այս հարմարանքով 1000մ` սառնարամճային խցերում թթվածնիխտությունը 2122-ից մինչն 576 իջեցնելու համար պահանջվումէ ընդամենը24 ժամ: «ԻզոլչելՆույն սկզբունքովէ աշխատումնան իտալատեղաԷուրոպա» ֆիրմայի արտադրած «Իզոջեն» գազագեներատորային կայանքը: Նկարագրված տեղակայանքներիհետ շատ ընդհանուր գծեր ունի Մոսկվայի պետականգազային « Գազպրոմ» կոնցեռնի«Սռյուզպրոմգազ» 2Գ» կարգավորվողգազային միջավայը ստեղծող ն

ն «ՈՒՌԳՍ

ԳԱՄ պահպանող տեղակայանքը(նկ. 73.): -

շվեյցարական

-

-

Դեպիմբնոդլորտ

-

-

-

-

300 մոտ 7

Ռեցիրկուլյացիսն օդախառինիչ

Դեպիխոց ՕԴ

Վերականգնող աաա»

-

ժամվաընթացքում:

Կլանիչի ռեժիմով աշխատելու դեպքում ճնշվածսարքն ի վիճակի է

ստեղծել

տեղակայանքը,

ա-

տեղակայանքիսխեման գազագեներատորային

Նկ.73 «ՈՒՌԳՍ-2Գ»

գազագեներատորայինտեղակայանքնի վիճակի է սպատարողությանպտղապահեսո:Այն ռւնի հետնյալ տեխնիկականբնութագիրը՝ 120-135 մ 3/ժամ -ԳԳՍ2 գեներատորիարտադրողականությունը, 7-30 -ՈՒԱ2 ածխաթթուգազի կլանիչի հզորությունը, կգ/ժամ.

ՈՒՌԳՍ-2Գ

սարկելու2000

տ

|

ածխաթթու գազի մուտքում 22 դեպքում 6096-իդեպքում -

72-77 14.5 15.7 29.0 -31.0

'-

-

1292-իդեպքում -գազային միջավայրի ծախսը ՈՒԱ2 կլանիչի առանձին աշխատելուդեպքում, մ:/ժամ գազային միջավայրում գազերիծավալային մասի, 02. --

-

-

թթվածին

ածխաթթու գազ

0.4

-

0.0

-

0.8

13.0

մնացածը 0.5 - 1.0 (0.005 0.01) գազայինմիջավայրի ճնշումը, ԿՊա ((կգ/նմ՞) գազայինմիջավայրիջերմաստիճանը68 (-Ը) 283 ... 298 (10... 25) յրի հարաբերական -գազային միջավա գազի ծախսըմ:/ժամ 13.4 15.1 բնական ազոտ

-

-

-

խոնավությունը, -

հեղուկ

-

4.8

տեղակայման էլեկտրական հզորությունը,ԿՎտ

գաբարիտայինչափերը, մմ.

ԳԳՍ2

ՈՒԱ2

ՈՒՌԳՍ

-

5.4

4.8

850:

2Գ

կլանիչ

-

-

-

սխեման բերված գազագեներատորի է նկ. 74-ում: Գեներատորըաշխատում է հետնյալ կերպ: Ջրային հովացման խոռոչը ն կոնդեսատորիհավաքամանըլցնում են ջրով, միացնում շփման հովացուցիչի ջրի ցնցուղը: Գեներատոր է մղվում օդ: Գազը, անցնելով ճնշման կարգավորիչիմիջով, ատաճում է անհրաժեշտ ճնշում ն մտճում այրիչ: Այըման խուց մուտք գործելիս օդագազային խառնուրդն այրվում է էլեկտրական կայծային մոմից ն շարունակում օքսիդաճալ կատալիզատորի առկայությանպայմաններում:Մտացվողգազերըանցնում են խեցեղեն գլխադիրիմիջով ն հովանում՝ մինչն 70 ...802«Շ հովացուցիչի ջրային խռոռոչում շրջապտույտ կատարող ջրում: Այնուհետն այդ գազերը մուտք են գործում շփման հովացուցիչ ն. անցնելով օղակաձնխեցեղեն գլխադիրիմիջով, 25 «Շ: Աշխատանքի որը ցնցուղվում է սառը ջրով, հովանում են մինչն 10 սկզբում ստացվող գազային միջավայրըշպրտվումէ արտաքինմթնոլորտ: Մոտ ութ րոպե աշխատելուց հետո կափույրը ավտոմատ կերպով միացվում

խցի մթնոլոլւտի հետ:

կարգավորիչ, -

-

-

-

-

-

-

-

ներդիր,

-

-

,

-

-

-

-

-

ԳՆՍ2Բ

այրման խուց, 2 այրիչ, 3 կայծային այրիչի մոմը, 4 հրակայուն խեցու կտորներ,5 այրիչային քար, 6 բոցի ստուգմանտվիչ, 7 ջրային հովացմանխո11ռո), 6 ջրի ջերմաստիճանի տվիչ, 9 օղակաճնխեցեղեն գլխադիր, 1013 էլեկտրամագնիսակամկափույր, գազազտիչ, 12 գազի ճնշման ջրի մակարդակիտվիչ, 15 կոնդենսատորիհավաքման, 16 շփման հովացուցիչ. 17 ջրի ճնշման կարգավորիչ,18 ցնցուղ, 19 դրոսել, 20 եռաքայլ փական,21 գազայինմիջավայրիջերմության տվիչ, 22 ղեկավարմանն կարգավորմանվա25 ջրի ֆիլտր, 26 իմպուլհան, 23 ճնշման ռելեի տվիչներիբլոկ, 24 դղիտանցք, գծեր: սային -

-

գեներատոր

է

սխեման տեղակայանքի գազագեներատորի

74. ԳՆՍ2Բ

Նկ.

1565:

զանգվածը,կգ.

-

-

Ի

-

-

-

տարբերություն«Տեքտրոլ» համակարգի գազագեներատորիած-

խաթթու գազիկլանիչի, որը բաղկացած է երկու առանձին տարողություննեէ մեկ գլաճաձն անոթ՝ բարից. ՈՒՌԳՍ տեղակայանքումայն ներկայացնում ժանված երկու մասի` կլանման ն մաքրմանռեժիմով աշխատելու համար: (նկ.75):

Նկ.75. Ածխաթթուգազի կլանիչ ԱՕ2Բ Է կլաճիչ (ակտիվացված ածուխ), 2 կլանիչի մաքրման համար տրվող մաքուր օդ, 3 չորսքայլանոց փականներ,4 գազային միջավայր, 5 ստուգման ն կարգավորմանվահան, 6 ռեգեներացիայիօդամղիչ: -

-

-

-

-

-

Ածխաթթու գազի կլանիչն ունի ավտոմատ փոխարկող հարմարանք, ո12 րոպեն մեկ փոխում է կլանող ն մաքրող օդի կամ պահպանման րը 8 խցի մթնոլորտի ուղղությունները:Այս հանգամանքըթույլ է տալիս աշխա-

տելու առանց կլանիչիլրիվ հագեցման: Ներկայումս Մոսկվայի «Գազպրոմ» կոնցեռննարտադրում է գազագե-

տեղակայմաննոր տարատեսակը նճերատորային ԳԳՄՊ 1205 մակնիշի բնութագիրը. ինչ տեխնիկական նույն համարյա ունենալով տակ, որն. ՈՒՌԳՍ -2Գ -ն. զիջում վերջինիս չափերով գ աբարիտային է ն զանգվածով: արտասահմանումաՇրջանառականտիպի գազագեներատորներից մենատարածվածներիցեն ամերիկյան «Ատլանտիկ ռիզեչ քորփորեյշն» ընկերությանարտադրած«Արկատ 1.» ն «Արկատ - 2 », ինչպես նան իտալական «Իզոլչել-էուրոպա» ընկերության «Դեօքսո» մակնիշի գազագեճերատորային տեղակայնքները:«Արկատ Լ» տեղակայանքի սկզբունքային սխեմանբերվում է ստորն(նկ. 76): -

-

-

`

Հայտնի է,

որ եթե վառելիքաօդայինխառնուրդում թթվածնիխտությունը -ից ցածր է, ապա անկախ տրվող պրոպանի քանակությունից այրման պրոցես տեղի չի ունենա: Այդ պատճաղովայրման համար օգտագործվում է կատալիզատոր,որը պրոցեսի սկզբում տաքացվում է մինչն 230...3305Շ: Պրոպանը գազային խառնուրդում պետք է կազմի 0.685942: Այն թույլատրելի է այնքան ժամանակ, մինչն թթվածնի քանակությունը խցի մթնոլորտում հասնում է 3,495-ի, որից հետո պրոպանի քանակությունը

11.4 76

պետք է իջեցվի 2 անգամ: Այս դեպքում թթվածնի քանակությունը խցում հնարավորըէ նվազեցնել մինչն294: «Արկատ» մակնիշի գազագեներատորայինտեղակայանքներն արտադրվումեն մի քանի հզորության՝15-30-իցմինչն 60-80մ՞ / ժամ: Ընդ որում, պրոպանիծախսը կազմումէ 0.1-0.2 ն 0.4.-0.5մ5/ ժամ: Ուկրաինայի գիտությունների ակադեմիայի գազի ինստիտուտում 400 գազագեներատորային տեմշակվել է փակ բոլորաշրջանովՌԳԳՍ է ղակայանքը: Այն կարող օգտագործելպրոպանկամ բնական գազ: Այն նս աշխատում է խցի մթնոլորտը խուց գեներատոր խուց շրջապտույտով մղելու սկզբունքով, երբ այդ մթնոլորտումպարունակվողավելորդ Օշ- ը օգտագործվումէ վառելիքիայրման համար (նկ. 773: -

-

-

Կլանիչ

Գեներատոր

ա

աշխատողշրջանառական«Արկատ 1» Նկ. 76. Փակ բոլորաշրջանով սխեման: տեղակայանքի գազագեներատորային 1 -այրմանխուց, 2 գազ, 3 ներծծիչ,4 խցի մթնոլորտը, 5- ջուր, 6 -հո9 խցի մթնոլորտը,10 կլանիչներ, խռնավացուցիչ, վացուցիչ, գազայինմիջավայր, 11 կլանիները մաքուր օդ խուց վերադարձվող -

-

-

-

-

-

-

աշխատող ՌԳԳՍ Նկ. 77. Փակ բոլռորաշրջանով տեղակայանքի սխեմաճ գազագեներատորային -

-

-

մատակարարող օդախառնիչ:

սառնարանայինխուց, 2 օդախառնիչ, 3 տաքացուցիչ, 4 այրիչռեակտոր, 5 ջրային հովացուցիչ, 6,8,13, 16,17 կափույրներ,7 աջ կլաճի, 9 ջրային կլանիչ, 10 ձախ կլանիչ, 11 օդախառնիչ, 12 տաքացուցիչ, 14.15 փականներ: -

-

տեղակայանքիսխեմայից, խցի մթնոԻճչպես երնում է, «Արկատ է դեպի այրիչ, որտեղ դրանում պարունակվող լորտը ճերծծիչով ուղղվում է թթվածինըօգտագործվում գազի այրման պրոցեսում: Այրման արգասիք-

1»

ները ճերմղվումեն ջրայինհովացուցիչ,որտեղից`խոնավացուցիչիմիջոցով ուղարկվում են կամ անմիջապես դեպի խուց. կամ դեպի ածխաթթու գազի ունենում կլանիչներիցմեկը: Ածխաթթուգազի կլանումը այստեղ նս տեղի է ակտիվացվածածխի միջոցով:

,

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

7րջանառական տեղակայանքի տեխնիկականբնութագիրըհետնյալն է : արտադրողականություն ըստ գազայինմիջավայրի.,մ՛/ժամ 400 ՌԳԳՍ-400

գազագեներատորային

-

-

վառելիքիծախսը,մ'/ժամ

պրոպան

բնական գազ

Ը

-կարգավորվող գազային միջավայրիխտությունը.962

թթվածին

ածխաթթուգազ

2,4 6.0 2-21 0-12

մնացածը

ազոտ

գազային միջավայրիհարաբերական 90-100 խոնավությունը,օ5 «Շ գազային միջավայրիջերմաստիճանը, 7...15 հովացնող ջրի ծախսը,կգ/ժամ էլեկտրաէներգիայի ծապսը,կՎտ.ժամ 9.0 3800 2 2600 գաբարիտայինչափերը, մմ 2 1960 զանգվածը,կգ

-

-

-

-

-

-

Համեմատականուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ գազային վառելիքիծախսըհոսքավորհամակարգիգազագեներատորմերում զգալիորեն բարձր է փակ բոլորաշրջանով աշխատողներիհամեմատությամբ: Չնայած վերջիններում էլեկտրաէներգիայի ծախսըբարձը է, սակայն միավոր գազային միջավայրի ինքնարժեքըանհամեմատ ցածը է: Բացի դրանից փակ բոլորաշրջանով գեներատորային համակարգըունի նս մի շարք

այլառավելություններ:

Օրինակ, փակ բոլորաշրջանովայրիչ-ռեակտորի միջով անց է կացվում մթնոլորտը.որի հետնանքովօքսիդանում է նան այդ մթնոլորտումկուտակված էթիլենը, որն. ինչպես վերնում ասվեց, պտուղներիհասունացմանհզոր գործոն է: Այրիչ-ռեսկտորումշրջապտույտ կատարողմթնոլորտըենթարկվում է ճան մաանրէազրկման հիվանդածին բորբոսասնկերից: Սենք արդեն թեթնակի ծանոթացանքածխաթթու գազի կլաճիչների՝ սկրուբբերներիհետ. որոնք աշխատում են գազագեներատորային տեղակայանքների համակարգում: Մակայն երբեմն կլանիչներն աշխատում են գազագեներատորներիցանկախ` առանձնապես այն սառնարանային որոնք ի վիճակի չեն գնելու թանկարժեքգազագենե-

տրահոություններում, րատորներ:

ՇՕշ-ի կլաճիչներըբազմազան են

նակով՝

ն

դասակարգվումեն մի քանի եղա-

գործունեությանսկզբունքի, օրինակ, գազային միջավայրի ն կլանողնյութիշփման ճնով՝ցնցուղելով,խառնելովն այլն. կերառվող կլաճմիչնյութով՝ կիր, նատրիումի.կալիումի, կալցիումի հիդրատ,կալիումիկարբոմատ,էթանոլամիններ, ջուր ն այլն, կլանմաճ ճձեով՝ ֆիզիկական,քիմիա-ֆիզիկական, ըստ

-

-

-

-

արտադրող

ձեռնարկություններով,

ն այլն: կլանող նյութի վերականգնման հնարավորությունով Զարգացած գյուղատնտեսությունունեցող երկրներումհամարում են, -

չվերականգնվողԸՕշ-ի կլաճիչ օգտագործող սարքերի դարն արդեն վաանցել է: Սակայն. այճպիսի զարգացած երկրներում,ինչպիսին են Մեծ Բրիտանիան ն Իտալիան. մինչն այժմ էլ որոշ տեղերում կարելի է հանդիպել չվերականգնվողնյութով աշխատող կլանիչների: Դրանցից ամենապարզը նէէ: Այճ իրենից ներկայացնում է փակ աշտաժանը ջրով աշխատող կլաճնիչն րակ. որը լցված է խեցեղեն օղակներով:Աշտարակի վերնից սառը ջուրը ցնցուղում է օղակներըն դանդաղորենհոսում, իսկ աշտարակի ստորին մասից ներծծվում է խցի մթնոլորտը,որը բարձրանալովազատվում է ավելորդ ածխաթթու գագից` վերջինիս ջրում լուծվելու հետնանքով: Փորձը ցույց է տալիս, որ այդ տիպի կլանիչներըձեռնատու է օգտագործելայն խցերի համար, որոնցում ՇՕշ -ի քանակություննանհրաժեշտ է պահպանել 4-692-ի սահմաններում: Ածխաթթու գազի կլաճումն ընթանում է հետնյալ բանաձնով՝

որ

ղուց

ԸՕշ էշՕ

-»

ԷՇԸՕ::

Ստացվող ածխաթթուն անկայուն միացություն է, ն թեթն տաքացնելիս քայքայվում է՝ նորից տալով ջուր ն ածխաթթու գազ, սակայն շատ անգամ, հաշվի առնելով ջրի էժանությունը,մասնակիորենհագեցած ջուրը չեն վեըակամգնում:Իսկ այս ջրի բացթողումըկոյուղի ոչ մի վտանգ չի ճերկայացճում, քաճի ռը ածխաթթուն շատ հեշտությամբ քայքայվում է: Չվերականգնվողադսորբենտիվրա է հիմնված ճան ճատրիումիկամ կալիումիհիդրատի օգտագործումը:Կալցիումի հիդրատը (կրակաթ) օգտակլանիչներում գործվում է հազվագյուտ դեպքերում: Հիդրատ-ալկալիական մթնոլորտի մաքրումը ածխաթթու գազից տեղի է ունենում համաձայն հետնյալ քիմիականռեակցիաների՝ 2Ի1ՕՒԷԼ

Ժ

ՒշՇՕյ

Ւ

ՇՕչ -» ԻԹչՇՕ: Ժ էշՕ

ՇՕչ-Ւ ԷՇՕ -5 2ԻԹԱՇՕյ

Նույճը տեղի է ունենում ճան կալիումի հիդրատի օգտագործման դեպքում, բայց, քանի որ առաջացած կալիումիբիկարբոնատը նստվածքէ տալիս ն հանդիսանում է խցանումներիպատճառ, առավելությունը տալիս են ճատրիումիհիդրատին:Նատրիումի հիդրատիկլանողականհատկությունը բավականինբարձը է ինչպես մաքրվողմթնոլորտումՇՕչ-ի բարձր, այնպես էլ ցածր քանակության պարունակությանդեպքում: Փորձը ցույց է տալիս, ռր նատրիումի հիդրատիխտության 5094-իցբարձը լինելը աննպատակահարմարէ: սխեմանբերված է նկ.78-ում: ՀիդրատայինՇՕչ-ի կլանճիչի

Փորձերը ցույց են տալիս, որ խնձորի տարբեր սորտեր պահպանելիս խցի մթնոլորտում ածխաթքբուգազի 2,592-ըչգերազանցելու համար անհրաժեշտ է Լտ մրգի հաշվին 45 50 կգ հանգած կիր: Կարգավորվող գազային միջավայրում վտուղբանջարեղենի պահպանման գործում առավել մեծ տարածում են գտել վերականգնվողադսռորբենտով ՇՕշ-ի կլանիչները: Դրանց թվին են պատկանում էթանոլամիններով ն ակտիվացվածածխով աշխատող կլանիչներն, ինչպես նան մոլեկուլյար մաղերով գազազտիչները: Էթաճոլամիններիօգտագործումըպայմանավորվածէ այդ նյութերի մի շարք դրական հատկություններով,որոնցից են՝ վերականգնվելու հնարավորությունը. բարձր կլանիչ հատկությունը, օրգանիզմի համար անվտանգութհատկությունների վրա չազյունը, պահպանվողմթերքի զգայաբամճական դելը. պայթուցիկչլինելը ն այլն: Այս խմբի նյութերը վաղուց ի վեր օգտագործվել են արդյունաբերությանմեջ շենքերի օդի մաքրմանհամար: Սենյակային պայմաններում ն նորմալ մթնոլորտայինճնշման տակ էածխաթթու գազի հետ սկզբում առաջացնում են կարբոթանոլամիններն ճատ, այնուհետե` բիկարբոնատ: Այս վերջինը մինչն 1002-Շ տաքագնելիս նորից քայքայվում է՝ առաջացնելովսկզբում կարբոնատ,այնուհետն, անջատելուվնս մեկ մոլեկուլ ՇՕչ. վերականգնվումէ սկզբնական ամինի: Այս գործողությունըտեղի է ունենում հետնյալ բանաձնով՝ -

Խցի

մթնոլորտը

Նկ.

78.

Ածխաթթուգազի հիդրատաալկալիական կլանիչ

1- լուծույթի հավաքաման,2 տոպոմպ

ճիդ-

Կլանիչն իրենից ներկայացնում է երկու մասից բաղկացած աշտարակ, որի ստորին մասը կլանիչ լուծույթի պահամանն է, իսկ վերին մասը՝ անձրնացման ն կլանման: Լուծույթը անընդհատհիդրուպոմպով մղում է դեպի աշտարակի վերինմասը, որտեղանձրնացվելով թափվում է ճերքն,կլանելով խցից մղվող մթնոլորտումպարունակվողՇՕչյ -ը: Լուծույթի հագենալուց հետո այն փոխարինվում է թարմլուծույթով: Չվերականգնվող ադսորբենտովամենահին կլանիչներիցէ կալցիումի չոր հիդրատ` հանգած կիր կիրառող կլանիչը: ՇՕչ-ի կլանումն այդ տիպի կլանիչներումտեղի է ունենում համաձայն հետնյալ ռեակցիայի` Ըճ (ՕԷՑչ Է ՇՕշ -» ԸճԸՕլ Հ ԷՇՕ:

Չնայած կառուցվածքիպարզությանըն ակտիվ նյութի չվերականգնվելում, հանգած կրով կլանիչներըմինչն այժմ էլ օգտագործվումեն Անգլիայում, Հոլանդիայում:Իտալիայում դրանք կիրառվումեն պտուղներիհսկվող (արհեստական) հասունացմանխցերում:Հանգած կիրը կիրառվումէ փոշու ձնով. որը պարկերովդրվում է անմիջապեսխցի ներսում հատուկ դարակների վրա կամ առանձին հերմետիկ փակվող տարողության մեջ (ճկ.79):

(ԸՆՏ Աա

Դեպի խուց

ԸԴ ԸՆ

Ի-5--

Նկ.79. Հանգածկրի միջոցով ածխաթթուգազի կլանիչ 1դարակավոր հերմետիկ արկղ, 2- հանգած կրո լցված պարկեր, 3 օդամղիչ պոմպ -

2(Ռ1--ՒԱՆ)

ՄԼ), ՇՕյ

կարբոնատ

ՇՕշչ Ց Գ-

(Է- Իէն), 00: Տ 28.- ԷԼ

ԷՕ,

բիկարբոնատ

որտեղ՝

դի կամ տրի էթանոլամինի ռադիկալնէ: Առավել օգտագործումեն գտնում դիէթանոլամինը՝ (ԸՇԷՇՕԱՇՒԵ)ԻԱ ն տրի- էթանոլամինը՝(ՇԷՇՕԷԸԸ): Ի:Նշված ամիններիջրային լուծույթների նպաստավորխտությունը պետք է լինի 30-4095--իսահմաններում:ՇՕշ-ի կլաճումն էթանոլամինների լուծույթով կախված է միջավայրի ակտիվ թթվությունից: Ինչքան ցածր է միջավայրի քԷ-ը այնքան ցածր է միավոր ժամանակահատվածումածխաթթու գազի կլանումը: Ըստ որոշ տվյալների, ՇՕշ-ի կլանումը դադարում է քԷԼը 9.5-ի հասնելու դեհքում: Իսկ եթե քԷԼը 10.5-ից բարձր է, ապա տնտեսական նկատառումներով էթանոլամինի վերականգնումըհամարվումէ աննպատակահարմար: Էթանոլամինովաշխատող կլանիչներըլինում են անընդհատն պարբերաբար վերականգնվողտիպի: Էթանոլամինովաշխատող ՇՕշ-ի կլանիչներից են՝ «Հոլ». «Զուլցեր», «Ճ-40». «Բոնոմի Տ». «Բոնոմի Տ աուտոմատիկո», «Աթեր», «Քինգ սայզ» ն մի քանի այլ տիպի սարքեր:«Հոլ» մակնիշի Թ- մոնո-,

-

-

-

-

ՇՕշ-ի կլանիչիսկզբունքային սխեմանբերված է

նկ. 80-ում:

ռրն ավելացնում է կլանման ունակությունը:Ածուխն օգտագործվումէ փոքրիկ 1-ից մինչն 7մմ տրամագիծ ունեցող գնդիկներիձնով, որոնց ծակոտկե-

ճությունը հասնում է մինչն 1700մ7/գ-ի: Հագեցած ակտիվացված ածխի վերականգնումըիրականացվում է դրա միջով մաքուր օդ փչելով: Եվրոպական երկրներում մեծ տարածում են գտել իտալական «Ինժ. դոկտ. Ֆ.Բոնոմի» ֆիրմայի «Ջեմ» մակնիշի ակտիվացվածածխով աշխատող կլանիչները,ռրոնք արտադրվումեն 4 տարբերակով.ըստ սառնարանների տարողության (աղ. 30):

Նկ:80. «Հոլ» մակնիշիՇՕ-ի կլանիչի սխեման 7 խցի 2 ծավալային գազայինմթնոլորտը, ճնշակ, 3 ՇՕ.-ի կլանիչանոթ, 4 գազային վերադարձըխուց, 5 վերամթնոլորտի «խողովակը խողովակի -

-

-

-

-

աանամոր, ո աՆն2 մարանի քացուցի,, ստուգիչ, պոմպ,

Աղյուսակ 30 «Ջեմ» մակնիշիՇՕշ-ի կլանիչների տեխնիկականբնութագիրը

-

:

կլանիչիձովացուցիչ-

Արանրր

ԱրԱԻ իրենից ԱԱ յայ նե մթում

ճերկայացնումէ 2 գլանաձն անոթ, որոնցիցվերնիր կլանման համար, իսկ ճերքնինը՝վերականգնման: Խցի : թնոլորտը է վերին գլանում ներծծվում տեղավորվածլուծույթի մեջ, որտեղ է ՇՕշ-ից ն նորից վերադարձվում խուց: Լուծույթի մի մասն աընդհատ հոսում է ներքինգլան, որտեղ տեղադրվածեն 3 տաքացուցիչ 2ական կՎտ հզորությամբ.որոնք տաքացնում են լուծույթը մինչն 90«Շ. որի հետնանքով ՇՕշ-ը հեռացվում լուծույթից:Վերջինս հիդրոպոմպի է միջոցով նորից մղվում է դեպիվերին անոթ՝ նախօրոքանցնելով հռվացուցիչի միջով: է: ավտոմատացված րոշ ն գործելաձնային առանձնահա կառուցվածքային րով վերոհիշյալբոլոր կլաճիչներն էլ ունեն սկզբունք:Միննույն մակնիշիտակ երբեմն արտադրվում են մի քանի տարբեր հզորության կլանիչներ: Օրինակ` «Աթեր» կլաճիչն արտադրվում է ն տարբերակներով, ռրոնք տարբերվումեն լանման ունակությամբ:«Բոնոմի» համակարգիկլաճիչներըճախատեսեն 600, 1200 ն 2000 տ տարողությամբ սառնարանների համար: ան

լայնությունը

լ աշիոր նւ

Խողովակներիտրամագիծը,մմ

կլանման ու1ակությունըմթմո-

դեպքում,

.

՝

ն

։

ս

Փակման շակման, որպեսզիծակոտկեններից տուկ հեռացվենխեժանման նյութերը,

88288»2190

|

10521295:220

|

1422:166::220

10 "

0.4

0,5

:

լ

"

ատ

10-60 20-126

ՀԵԶ

՝

ված համապատասխանաբար կազմում ։ ունակությունը : 19 Լարա կ Ակոիվա ՆաԱո ընթացքում: աշխատողկլանիչներիմասին մենք խոսեցինք աց գազագենն ր աշխատանքը քննարկելիս: լոմ տեղակայանքների նրան Չնայած պահպանմանգործում ակտիվացված ածխով ո ատոր բաջազրեղենի կլա ավելի մուտք գործեցին.սակայն դրանք աստիճաաա ի:եղում րը օգտագործումիցմյուս տեսակիկլա-

ճեիոն են տարբեր տեսակի ակտիվացոերագաագործվում ված ածխատեսակ ընկույգից,լիգնիտից.բիտումից. տորֆից ոսկրից րնայլն: ԱիԸնդորում,այդ գողուային են հաածուխներըենթարկվում

|

-

Նարի աշխատանքայ կությունն.ՀԱԱ աա նեո կոռ

նիչներին:Կլանի

0.4 Էլեկտրաշարժիչների հզորությունը,կՎտ

-

ուշ

702:602170

բարձրությունը,սմ :

"

«Ջեներալ» ԱԱ «ննգու»

«

մ

"

Սարքի ատն

ՑուցանիշըՋեմ-50 Ջեմ-100 Ջեմ-200 Ջեմ-400

Սառնարանիտարո-

ման

Ակտիվացվածածխով աշխատող այլ կլանիչներիշարքին հիշատակէ արժանի ճան «Մամիֆի-Բաբքոք»ֆիրմայիարտադրած«Սարկ-Մ15»

սարքը:

Սառնարանայինպահպանմանգործում իր ուրույն տեղնունի «Զուլցեր բրազերսլիմիթիդ» ֆիրմայի արտադրածկլանիչների շարքը. որոնք ճախատեսված են սկսած ամենափոքր խցերի` գիտահետազոտական աշխատանքների նպատակով. վերջացրած արդյունաբերական հզոր սառնարանային համալիրներով:Խցերի մթնոլորտում 396 ՇՕչ պարունակելու դեպքում այս շարքի կլանիչների հզորությունը տատանվում է 5 կգ ՇՕշ /24Ժամ -500 կգ ՇՕշ/24Ժամ(«Ճ-500») սահմաններում: («Մինճիմիկրոսորբ») Նկարագրված տիպի կլանիչներից է նան ամերիկյան «Արկասորբ» սարքը, որը մեծ մասամբ աշխատում է շրջանառական գազագեներատորա)ին տեղակայանքիհետ համատեղ,սակայն որոշ դեպքերումթողարկվումէ ճան առանձինօգտագործելուճպատակով:

Վերոհիշյալկլաճիչներումակտիվացված ածուխը տեղավորվումէ

կու առանձինբաժանմունքներում, որոնցից

ժիմով,իսկ մյուսի միջով. այդ

|

|

կրոնման

ռե.

է

ժանմունքովկլանիչ, որը պարբերաբար աշխատում կանգմանռեժիմով: է գերմանական Դրանցից Գազայինխառնուրդ,Օդ դեպի ղեպիխուց մթնոլորտ

է

աշխատում

ված ՇՕ,-ը հեռացնելու նպատակով: Սակայն

եր-

ժամանա Հ րույն թ ման աբոն կիրառվում մեկ մե

է ճան

կլանման

է

ն

բա-

վերա-

«Սթալ-Աստրա» կլաճիչը(նկ.81):

«Սոֆիլտրա» ն Մոսկվայի «Կրիոգենմաշ»միավորման«ԲԱՐՍ» մակնիշնեի սարքերը: Ծրկու դեպքում էլ օգտագործվումեն ՇՕշ-ի ճկատմամբավելի Օշ նկատմամբ՝ցածը ն ազոտի համարզգալիորեն ցածը թափանցելիություն ունեցող սինթետիկ թաղանթներ: Պ. Մարսելենի կողմից առաջարկված դիֆուզիոնգազազտիչիսխեմանբերված է նկ. 82-ում:

բարձը,

|

Հ

|

Հաա

Նկ.

Դիֆուզիոնգազազտիչիսխեման

գազային միջավայրի մղման օդախառնճիչ, բաժանիչհավաքախողովակ, 3 սիլիկոնակաուչուկային խողովակներ,4 առանձին խողովակների ականներ, 5 միջանկյալ օղակներ,6 ընդունող հավաքախողովակ, 7արտաքինօդախառնիչ, 8 օդային ֆիլար, 9 կոնդենսացվաժջրի հեռացմաճ ծորակ, 10 դեկավարմանէլեկտրաազդանշանայինվահան:

-

-

-

-

-

-

Նկ.81. ածխաթթուգազի կլաճիչիսխեման «Սթալ-Աստրա»

օդամղիչ, փականներ, - վլամիչ, գամի մխառճուրդի խողովակ,6 օդատար

-

-

թոր

-

-

-

սարքի հիմնակմախքը, 5 գա-

խողովակ,

-

-

օժանդակփա-

ժիմով աշխատելուտնողությունը է հատուկ կարգավորվում էլեկտրոնային ժամանակիռելեի միջոցով:Ընդ որում կլանման տնողությունը պետք է հավասարլինի վերականգնմաճ

տնողությանը:

«Սթալ-Աստրա» համակարգի կլաճիչների շարքն ընդգրկումէ 6 տարհզորությանսարք, որոճք նախատեսված են 100. 200, 300. 400. 600 ն սառնարանների համար:

բր

Վերոոը րջինության ամամակներս ինտեճսիվ աշխատաճքներ տարվում ստեղժ

են

սկզբունքիվրա: Այդպիսիգազազտիչները կարողեն կատարել ինչպեսգազագեճերատորի. այնպես էլ կլանիչիդեր: Սակայն տարբերությումը կայանում է նրանում, որ աշխատանքի համարայս սարքերըչեն օգտագործում վառելիք:Այս սարքերըառաջինանգամ առաջարկվելն օգտագործվելեն Ֆրամսիայում՝«Ռոմ Պուլենկ»քիմիականկոնցեռնի կողմից: Դիֆուզիոճ գազազտիչներից են արժաճի հիշատակման ֆրանսիական

-

-

«Սթալ-Աստրա» մակնիշիկլանիչիկլանմանկամ վերականգնման ռե-

ձե

25.

:

Օդդեպի Գազայինխառռեգեներացիա ճուրդխցից

Ինչպես երնում է նկ. 82-ից, դիֆուզիոնգազազտիչնիրենից նճերկայացվրա հավաքված սիլիկոնակաուչուկաերկու հավաքախողովակների յին խողովակների(պարկերի)համակարգ: Խցի մթնոլորտը առնիչի միջոցով մղվում է այդ պարկերիմեջ, ռրոնց վրա՝ շփման մակերեհագցվումեն միջանկյալ օղակներ:Խցի մթնոելով այդ ովակներով, ազատվում է ավելորդ ածսինթետ Ն մասնակիորեն: մ ազոտից:Մինճույն ժամանակմիջավայրիցճերթափաճցումէ որոշակիքանակությամբթթվածին:Հետնաբար. կարզավորելովմթնոլորտի հոսքը գագազտիչով. կարելի է հասնել ՇՕչ -ի ն Օշ -ի ցանկալիհարաբերակցությանը: Ընդ որում, գազայինմիջավայրըկլինի սուբնորմալ՝այսինքն ՇՕչ -ի ն Օ. -ի տոկոսայինգումարը կլինի 2192-իցցածը: Գազազտիչ արտաթաղանթից ճում է

Խաաով կեն. ԻԱա նպատակով Ահան անութերի մնա խարամ անկից :

,

նիչի միջոցով: Դիֆուզիոն գազազտիչներըտեղավորվումեն խցերիցդուրս հատուկսենյակում: Նշված տիպի գազազտիչի ընտրովի գազաթափանցելիությամբ օժտված թաղանթը պատրաստված է սիլիկոնայրն էլաստոմերից, որի քափանցելիությունըՕշ-ի ն ՇՕշ-ի նկատմամբբնորոշվում է 1:6 հարաբեհությամբ ջերմաստիճանային՝0...30"Շ-ի սահմանմերում:

850տ

«Սոֆիլտրա» մակնիշիգազազտիչները են 50-ից մինչե նախատեսված տարողությամբ պտղասաոնարանների համար:ը:Դ: Դրանք ի վիճակի կ են

3-622ՇՕշն Օշ: խցերում պահպանել

-

Ինչպես ասվեց. կիրառվող գազաթափանցելիթաղանթի մակերեսըՆ խցի մթնոլորտիշրջանառությունըկախվածեն պահպանվող մթերքիտեսակից: Օրինակ, հաշվված է, որ 3-Շ-ի պայմաններում պահպանվողԳոլդեն Դելիշես խնձորի պտուղների 1 տոննայիհամար հարկավորէ 0,6 մշ թաղանթի մակերես ն 5լ/րոպեարագություն: Մյուս տիպի ածխաթթու գազի կլաճիչներիհամեմատությամբ դիֆուունեն մի շարք առավելություններ,որոնցից են` կառուցվածքա ց էն արզությունը, էներգիայի յին պարզությունը, քիչ ծախսը,էթիլենինայլ բուրա վետ նյութերի հեռացման հնարավորությունը: Սակայն ինչպես նա յլ սարքեր. դիֆուզիոն գազազտիչներընս ունեն բացասական կողմեր` դրանցով անհնարինէ համարվումառանձինՕչ-ի ն ՇՕշ-ի պարունակությանկարգավորումըն նպաստավոր գազային ռեժիմիհաստատման երկար տնողությունը: Սակայն այս թերություններնէական չեն ն այժմ Ֆրանսիայի սառնարաններիմոտ 1/3-ը (300-ից ավել) կահավորվածեն դիֆուզիոն գազազտիչ-

աե գազտիչներն

-

:

'

ներով:

«Գրիոգենմաշ»միավորման«ԲԱՐՍ» գազազտիչըհնարավորությունէ ընձեռում Օչ-ի ն ՇՕչ-ի պարունակությունը կարգավորելիրարից անկախ: Այդ սարքի սխեման բերված է նկ. 83-ում:

Ա

ՆԱՐ

ը

.

ւ

|,

Ց.

«Թթ

|

ՂԵ

Դ--

Ա

Նկ. 83. «ԲԱՐՍ»

անին

սաա

|

«տո

Ո

լ

Է) Ւ-Ֆ| ի"

|

--Է--

|

|

ԻԼ

մակնիշիդիֆուզիոնգազազտիչիսխեման («ԳՕրիոգենմաշ» ԳԱՄ)

կենտրոնականթաղանթային գազազտիչ սարք, - վակուումային պոմպ ՎՎՆ- 3, 3 վակուումայինպոմպ ՎՎՆ-6. 4- առանցքայինօդախառնիչ ՍՎՆ4, 5 կենտրոնախույս 2 օդախառնիչ,6 ՎԴ հիդրավ7 միջավայրի ավտոմատ կարգավորման փական գազային -

-

--

-

-

-

անգույցներ՝գազափոխամակիչներ: -

մակնիշի գազազտիչներիտեխնիկական

«ԲԱՐՍ»

գիրը :

ԲԱՐՍ-3 ԲԱՐՍ-4

Աճվանումը

Սառնարանի ծավալը, տ Ազոտ արտադրելու հզռրությունը,

մ/ժամ

Թթվածնի կարգավորման սահմանները, 2. ու գազի կարգավորման

Նոխութթ

Կարգավորման ճշտությունը, 96 Նշխատելու տնոողությունը, տա

-

Տեղադրմանհզորությունը,ԱՎտ Էլեկտրաէներգիայիօրականտեսակարար ծախսը, կՎտ. ժամ /տ/օր Ջրի ծախսը, լ/վրկ

Չափսերը,մմ

Թաղանթային հանգույցի կշիռը,

կզ

Թաղանթային հանգույցներիքա-

վնակը,հատ

22::4

10.4

1-10

3-10

3-10

3-10.

3-10

Է|

ւլ

0.4

ո

3-10 էլ ՛

0.02 14955890:884

|

17,2 լ

ԲԱՐՍ

|

28.2

0.01

0.72

15002712:864

|

0.72 15002»:7122864

բազայի սառՄոսկվա քաղաքի Վոլգոգրադյան պտուղբանջարեղենի նարանում «ԲԱՐՍ» գազազտիչիփորձարկումըբացահայտեց մի շարք բացասական կողմեր, որոնցիցկարնորագույնըխցերի հերմետիկությանըներկայացվող խիստ պահանջներն են:

|

-ՈԳՎՏ---: |

ՎՀ --իտՒ

Ս

շ

ՀՀ--գ

ք

ՔՅԵ...

«ԳՄխոց

ուր Կթռոթրտ

Ը

ձ

մբճոլորտի օդը

--

--

Աաաա ի

ՀԱՏ

ԲԹՆ

տ

Հ--|.

,

Դոզի մբնդորռ

|

Հաաա-ա-ՎԿ

Ստորն բերում ենք

նութա քոթ

-

սցեի շառագուծման անվտանգությանկանոնր 8.2.5.6. ԿԳՄ-ով սանաանային

Սովորական սառնարանային խցերում աշխատողներին կարող է սպառնալ մրսելու, մեխանիկականվնասվածքստամալու, խցում փակված մնալու ն այլ ոչ այնքան մեծ վտանգ: Սակայն կարգավորվողգազային մթնոլորտովխցերումաշխատելիսպետք է գիտակցել,որ այդ տիպի վտանգին ավելամում է ձան այճ, ռր խցի մթնոլորտըպիտաճի չէ շնչելու համար: Այդ պատճառով սպասարկողանձնակազմըպետք է անցնի հատուկ հրա-

հանգավորում:

Գազագեներատորայինտեղակայանքներիհետ աշխատողներըբաց հրահանգավորումիցպետք է ունենան հատուկ թույլատվությանվկայական

վառվողգազերի հետ աշխատելու համաը: Ամեն տարի ստուգում են այդ սարքերի հետ աշխատողճերիգիտելիքները:Այդ ստուգումը կատարում է սառնարանի ղեկավարությունը գազային տճտեսության մասճագետիհետ: Թույլատվության երկարացմանմասին նշում է կատարվում վկայականում կամ կազմվում է արձանագրություն:Աշխատողճերիգիտելիքներին ունակությունների ստուգմանը զուգահեռ ճրանց հետ անց է կացվում հատուկ կազմված ծրագրով պարապմունք. ռրտեղ մշակվում է վթարների ընթացքում գործողություններիսխեման: ԿԳՄ-ով խցերի հերմետիկությունըստուգելիս,երբ խցում ստեղծվում է 250 կՊա հավելյալ ճնշում, երկու մասնագետ պետք է գտնվեն խցում, իսկ երրորդըդռան դիտանցքից պետք է աճըճդոատհետնի նրաճց գործողություններին: Այդ ընթացքում չեն թույլատրվում աշխատանքներ, որոնց հետնանքովկարող են առաջանալ վճասակար գազեր: Միջանցքում, դռների վերնում, պետք է տեղադրված լինեն լուսային ն ձայնային ազդանշան տվող սարքեր,որոնց կոճակներըպետք է լինեն խցի

մերսում:

Գազագեներատորային տեղակայանքի գործարկումը պետք է կատարվի պատասխանատումասնագետիկողմից: Այդ ընթացքումխցում ոչ ոք չպետք է գտնվի: Տեղակայանքը շահագործող մասնագետըկես ժամը մեկ պետք է գրանցումներկատարիմատյանում՝ օդի ն գազի ճնշման, գազային միջավայրի ն հովացնող ջրի ջերմաստիճանիմասին: Ժամը մեկ ստուգվում է խցի մթնոլորտումՇՕշ-ի ն Օշ-ի պարունակությունը: Եթե շահագործման ընթացքում ստեղծվում է վթարային իրավիճակ կամ զգացվումէ գազի հոտ, սարքն անմիջապես անջատվում է: Գազագեճերատորայինբաժանմունքի դռանվրա ն ճերսումպետք է փակցվածլիճեն հատուկ գրություններ՝ «Կողմնակի մարղկանց մուտքը արգելվում է», «Չծխել». «Վտամգավոլ է՝ գազ է»: ԿԳՄ-ով խցերի մթնոլորտըպիտանիչէ մարդուշնչառության համար: Ածխաթթու գազի թույլատրելի պարունակությունը սառնարանի անձնակազմի երկարատն աշխատանքիընթացքում չպետք է գերազանցի 0,177, պարբերակամաշխատանքիժամանակ 0,12592 ն կարճատնաշխատանքի դեպքում` 0.226:Պետքէ հիշել. որ միջավայրում ածխաթթուգազի 3626 -ի պարունակության դեպքում այդ մթնոլորտը շնչելիս մահը վրա է հասնում անմիջապես,9-1222-ի դեպքում՝ 30 րռպեից 1 ժամվա ընթացքում: Եթե միջավայրում 2-326 ՇՕշ կա, ապա օրգանիզմիվրա թողնում է վնասակարազդեցություն մի քաճի ժամ այդ միջավայրում լիճելու դեպքում: ՇՕ2չ-ի192 ն դրանից պակաս լիճելու դեպքում6 ժամ աշխատելիս առողջական վիճակի վրա բացասականհետնաճքներկարող են չլինել: Մարդու օրգանիզմըառանց բացասակամհետնաճքների կարող է դիմանալմիջավայրում թթվածճի 1706 -ից ոչ պակաս պարունակության դեպքում 6 ժամից ոչ ավելի գտնվելիս: Անձնակազմի մուտքը սառնարանայինխուց ն աշխատանքն

այնտեղ թույլատրվում է խցում թթվածնի1894-իցոչ պակաս պարունակության դեպքում: Մնացած դեպքերում.երբ խցում առկա է ԿԳՄ. այնտեղ կարելի է մուտք գործել միմիայնշնչառականսարքերի, օրինակ, ակվալանգի օգտագործմանդեպքում.ռրոնք ապահովումեն 30 րռպեի աշխատանք:Սովորականհակագազի օգտագործումնանիմաստ է, որովհետն այն չի կարող Բացի ակվալանգիցսառնարանում բարձրացնելՕշ-ի պարունակությունը: է պետք լինեն սեղմված օդով լիցքավորվածգլանանոթներ.պահեստային դիմակ. 50մ երկարությամբ փրկարարականպարան,էլեկտրամարտկոցային լապտեր ն այլ գործիքներ: խցերի դռների վրա պետք է փակցվածլինի գրությունխցի մթնոԲոլոր ն «Մուտքն առանց շնչառականսարքի արգելվումէ», մասին կազմի լորտի ինչպես նան օգնության համար անհրաժեշտդեղերովարկղիկ: Պտուղբանջարեղենիպահպանմանընթացքումորակի ստուգման,նմուշների վերցման նեն այլ նպատակներովթույլ է տրվում մուտք գործել հերմետիկ դռան ունենան է գործող ակվարանցքով ոչ պակաս, քան 2 հոգու, որոնք պետք ն վտանգի լանգ: Երրորդը պետք է հետնի նրանց աշխատանքինդրսից դեպքումանմիջապեսմիջոցներձեռնարկինրանց փրկելու համար: Խցերում աշխատանքն ավարտելուց հետո հերմետիկ փակվող դռան դիտանցքիդիմացտեղադրվումեն պահպանվողմթերքի նմուշներ. որպեսզի չառաջահաճախակիանհրաժեշտություն խուցը ապահերմետիկացնելու է է, մթնոլորխցի նճա: Այնուհետն դուռը նորից հերմետիկացվում ստուգվում դեպքում կարգավորվում: տայինկազմը ն անհրաժեշտության

8.3.

Պտուղբանջառեղենիոլահոլանման նոր

ուղղություննեւ

Պտուղբանջարեղենի երկարատն պահպանմանընթացքում որակի շաանկմանն թափոններինվազեցմանուղղությամբհետազոտությունները են ավանդան են են: կատարելագործվում նոր Առաջարկվում րունակվում կան եղանակները: Դրանցից հիշատակմանեն արժանի. իտալացի ճարտարագետ Ֆ. Բոնոմիի համակարգիխցերը, դինամիկկազմովկարգավորվող գազայինմիջավայրըն այլ տեխնոլոգիաներ:

8.3.1.

Իռնացված

օգՏտագուծումը ճանագաւյթման

պտուղբանջաշեղենի պահպանման տեխդոլոգիաւյու

պահպանմաճգործումիոճացՉնայած նրան,որ պտուղբանջարեղենի հետազոտվում է հնարավորությունը օգտագործման ված ճառագայթների հայտնագործմանօրվանից. մինչն այժմ համարյա ռադիոակտիվության `

այն դասվում է քիչ տարածված տեխնոլոգիաների շարքին: Ճառագայթման տեխնոլոգիանառավել լայն օգտագործումէ գտել արկղերի, փաթեթանյութերի ն օժանդակ նյութերի ախտահանման, գյուղատնտեսական վնասա-

տուների դեմ պայքարի, հովացվածվիճակումն սառեցվածկիսապատրաստուկների պահպանման, ինչպես նան կարտոֆիլի, սոխի, սխտորի ծլարձակմանկանխմանգործում: Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունըԱՏՕ) (որպես կլանված ճառագայթների չափանիշ է ընդունել Գրեյը (Գը), նախկինում ընդունված Ռադ-ի փոխարեն: Մեկ Գրեյը հավասար է 100 Ռադղ-ի,1 Ռադը հավասարէ մշակվող օբյեկտի 1 գ-ի կողմից կլաճված 100 Էրգ-ի: Ատոմային էներգիայի օգտագործման միջազգային կազմակերպությունն (ՄԱԳԱՏԷ) ընդունել է սննդամթերքի իոնացված ճառագայթներով մշակելու հիմնականտերմինճերը:Դրանք են՝ ռադապերտիզազում(պահածոների մանըէազերծման ժամանակ) ռադիսիդացում (սննդամթերքի մանրէազերծումը,երբ հիվանդածինբակտերիաներիքանակը հասցվում է նվազագույնի) ն ռաղդուրիգացումպ̀տուղբանջարեղենի մշակումը ճառագայթներով. ռրի հետնանքովդրանց պահունակությունը բարձրանումէ: Հետազոտություններըեն տալիս, որ ռադիռակտիվճառագայթնեըը. որոնք առաջանում են 0Ըօ -ի տրոհման ժամանակ, ունեն ֆունգիտոքսիկ հատկություն: Օրինակ, եթե խնձորի պտուղները արհեստականորեն վարակվեն Դ/օումռ Քսշնքօոճ սնկի սպորներովն այդ վիճակում 20-Շ պայմաններում պահպանվեն 24 ժամ ն այնուհետն մշակվեն 1 կԳը դոզայով 0.23 ն 9.4 Գր/վրկ հզորությամբ, ապա միննճույն դոզայի բարձր հզորության դեպքում հիվանդացած պտուղների քանակությունը զգալիորեն կնվազի: Իսկ եթե ճառագայթման դոզան բարձրացվիմինչն 2 կԳր, ապա նույն 9,4 Գր/վրկ հզռրության դեպքում հիվանդածինսնկի սպորնճներն ընդհանրապես չեն զարգանա: Ռադուրիզացիայիմիջոցով պահպաճմանժամկետճերիերկարացման ն կորուստների կրճատման դրական արդյունքներ են ստացվել ծիրանի, դեղձի, ելակի, խաղողի, արնադարձայինն մերձարնադարձայինպտուղների ն մի շարք բանջարեղեններիտեսակներմշակելիս: Հետազոտողները խորհուրդ են տալիս կիրառել 1.5-իցմինչն 3 կԳը դոզա: Սակայն պարզվում է, որ 1.5 կԳր -ից բարձր դոզաներիդեպքումորոշ տեսակներիմոտ տեղի է ունենում գույնի վատացում. պտղամսիփափկում,բուրմունքի կորուստ, անհամաչափ հասունացում ն այլ անցանկալիերեույթներ: Կարտոֆիլի ն սռոխիծլարձակումը կանխելու ճպատակովբավական է 80-100 կԳր ճառագայթում: Պտուղբանջարեղենիռադուրիզացմանհամար կիրառվող ստացիոնար է Կ-300-ը. որը բաղկացած է մի քանի բաժանմունքնետեղակայանքներից րից: (նկ. 84):

ցույց

Նկ.84. Պտուղբանջարեղենի ռադուրիզացմանԿ-300

տեղակայանքիսխեման

արտադրանքի պահեստ,Ա օպերատորայինբաժանպաւռորաստի սրահ, 17 ճառագայթմանաղբյուրներիքնմունք, 11 աշխատանքային դունման սրահ, Մ - ջրավազան: 1 կախովիբեռնարկղ,2 ճառագայթվելիք մթերք,3 ճառագայթմանաղբյուր: /-

-

-

-

-

-

-

տեղակայանքնունի հետնյալ տեխնիկականբնութագիրը` 150կգ(10կԳր) ժամ 215000 Գը.էկվ. ռադիումի, ճառագայթմանաղբյուրներիհզորությունը ԸԾ ճառագայթմանաղբյուրը 8505:600 մմ ուղղանկյունճառագայթիչիչափերը, ակտիվմակերեսներիքանակը մմ` տարածությունըմակերեսներիմիջն, ճվազագույնը Կ-300

արտադրողականությունը

առավելագույնը

ճառագայթմանհզորությունը,կախված միջն եղած տարածությունից,Գր/վրկ՝ մակերեսների նվազագույնիդեպքում շ առավելագույնիդեպքում 30-ից ավել աշխատանքայինխցի մակերեսը,մշ թ թիվը կախովի բեռնարկղերի մմ բեռնարկղիչափերը,

նվազագույնը առավելագույնը

50025002100

500::5002:500

Ռադիոակտիվ ճառագայթումը, երբեմն ուլտրամանուշակագույնճառագայթումը նս, կիրառվում են տարայի մանրէազերծմանգործում: Այս դեպքում ճառագայթմանդոզանկարողէ հասնել մինչն 20 կԳր-ի:

ռադիռակտիվ ճառագայթներով պտուղբանջարեղեճի մշակումը տալիս դրական արդյունք. սակայն ճույճիսկ զարգացած երկրներում այն լայն տարածում դեռնս չի գտել: Մեր կարծիքով,պատճառը կայանում է ինչպես սպառողներիկանխակալ մոտեցման, այնպես էլ այդ մշակման թանկությանմեջ: Չճայած նրան,

8.3.2.

որ

է

Օզունացման միջոցով

պաունակության

բարի ացումը

Օզոնի օգտագործումըպտուղբանջարեղնիպահպանմանհամար աՕգոնճի ռաջարկվելէ դեռնս 1934 թ: Առաջարկվածդոզան կազմել է 12ս05/13: ախտահանող հատկությունըհիմնված է եղել այն փաստի վրա, որ եռատոմ թթվածինը՝Օ.-ը, հեշտությամբ քայքայվում է՝ տալով սովորական թթվածին՝ Օշ նատոմային թթվածին`Օ'՛ : Վերջինս ունի բարձրռեակցիոն ակտիվություն ն հեշտությամբ ռեակցիայի մեջ է մտնում տարբեր միացությունների հետ՝ նույն թվում կենդանի օրգանիզմներիկազմի մեջ մտնող սպիտակուցմերի հետ, ռրի հետնանքովվերջիններսդադարումեն մնալ կենդանիօրգաճիզմներ: Չնայած այս ասպարեզումկատարված բազմաթիվաշխատանքճերին. օզոնով պահունակությանբարձրացմանարտադրականփորձերը դրական արդյունք չեն տվել: Պատճառն այն է, որ մինչն այժմ բացակայում են սառնարանային խցերումօզոնի պարունակության քիչ թե շատ ճշգրիտ Բացի դրանիցօզոնի որոշման կամ կարգավռրմանհնարավորությունները: բարձր քանակությունըհանգեցնումէ նույնիսկ բացասականհետնանքների: Միակ ասպարեզը,որտեղ օզոնացումըտեղէ գտել, դա սառնարամային խցերի ն այլ շենքերի ախտահանումնէ, որտեղ օզոնի քանակությանորոշ չափով ավել կամ պակասլինելը վտանգավորչէ: Մոտ քառորդ դար առաջ տեխնոլոգներիշրջանում աղմուկ բարձրացվեց. այսպես կոչված. «ԷԻՏ»՝ էլեկտրոնա իոնային տեխնոլոգիայի շուրջը, որը ոչ այլ ինչ էր, քան նույն օզռճի օգտագործմանտարբերակճերիցմեկը: ստացվում էին էլեկտրական աէրոիոննճեր, Այսպես կոչված. օդային իոնմճեր՝ պարպումներիհետնանքով: Այդ աէրոիոններըօդախառնիչների միջոցով մղվում են խցի մթնոլորտ:Բացի ախտահանիչհատկությունիցդրական ն բացասականլիցքավորվածաէրոիոններըցռւցաբերելեն նան ֆիզիոլոգիահասունացմանպրոցեսը:Մակայն այս կան ազդեցություն,դանդաղեցնելով դեպքում նս աէրոիոններիքանակականորոշման ն կարգավորմանհարցեայս տեխնոլոգիայի րը մնում են չլուծված. որը ն պատճառ է հանդիսանում լաբորատոր փուլից այն կողմ չանցնելու:

ցած» մինոլուտայրն սաույմամաետում

8.3.3. Պառպանում

ճնշման»

ն Վերջին մի քանի տասնամյակներիընթացքում պտուղբանջարեղենի ծաղիկների պահպանման կենսաքիմիական հետազոտությունները հանգեցրին նոր տեխնոլոգիայի մշակմանը:Այն հիմնված է պահպանվողմթերքի՝ խցում մթնոլորտային ցածը ճնշում ստեղծելու վրա: Այստեղից էլ պահպանման այս եղանակը ստացել է հիպռբարիկ(ցածը ճնշում) անվանումը: Տեխնոլոգիայի գիտականհիմնավորումըկայանում է հետնյալում: Պտուղները. բանջարեղենը. ծաղիկները բերքահավաքից հետո շարունակելով մճալ կենդանի օրգանիզմներ,այլ գազերի հետ համատեղխցի մթնոլորտ են արտաճետում էթիլեն: Այս վերջինս. կուտակվելովորոշակի քաճակությամբ, կարող է հանգեցնել ինքմախթանիչռեակցիաների,զգալիորեն արագացճմճելով հասունացման պրոցեսը: Եթե այդ էթիլենը,ինչպես ճան մյուս գազերը՝ էթիլային սպիրտը. քացախային ալդեհիդը, ֆառնեզենը հեռացվում են ոչ միայն պահպանվող մթերքը շրջապատող միջավայրից, այլ միջբջջային տարածությունից, ապա հասունացման գործողության արագությունըն դրա հետ կապվածբացասականերնույթներըզգալիորեն նվազում են: Եթե կարգավորվողգազային միջավայրովսառնարանայինխցերում էթիլենի քանակությումը մասճակիորենհեռացվում է ՇՕշ -ի կլաճիչներում տեղավորված ակտիվացրածածխով. ապա նույնը չի կարելի ասել միջբջջային միջավայրում կուտակվածէթիլենի մասին: Այդ դեպքում բավականազդեցիկգործոն է հանդիսանում պահպանմանխցերում ստեղծվող մթնոլորտային ճոսրացումը, երբ միջբջջային ազատ տարածությունից դուրս է բերվում էթիլենը: Այս տիպի առաջին խցի արտոնագիրը պատկանում է ամերիկացի Ս.Պ.Բուրգին(1967թ.): Այդ խուցը ճախատեսված է ծաղիկների, տարբեր բանջարեղենին այլ մթերքի պահպանմանհամար' Հայաստանում այս փորձերը առաջինը կատարեց Հ.Հարությունյանը խնձորի ն տանձի տարբեր սորտերիվրա: Բացի նրանից,որ ճրան հաջողվեց ստաճալ դրական արդյունք ցածր մթնոլորտային ճնշմաճմտակ այդ պտուղներըերկարատն պահելիս նճա կատարեցմեկ այլ նորամուծություն ա: Հասկանալիէ. որ խցերի հերմետիկությանըներկայացվողպահանջը, երբ խոսքը գնում է վակուում ստեղծելու ն պահպանելու մասին, շոշափելիորեն բարձրանում է: Իսկ փորձերը ցույց տվեցին, ռր անընդհատվակուում պահպանելու կարիքը բոլորովին էլ չկա. ռրովհետն էթիլենի քանակությունը վտանգավոր շեմի է հասնում պտուղները պահպանման դնելու որոշակի ժամկետից հետո, որը հատկանշականէ հասունացման տարբեր փուլերում գտնվող տարբեր սորտերի պտուղներիհամար: Օրինակ. խնձորիշատ սորտերի համար այդ ժամանակահատվածըտատանվում է 7-12 օրվա սահմանճերում:Հետնաբարմթնոլորտի նոսրացումկարելի է ստեղծել այդ ճույն պարբերականությամբ: Իսկ մնացած ժամանակահատվածում խցերում

մշակված) ԿԳՄ: պահպանվումէ նպաստավոր (նախօրոք Հիպոբարիկ եղանակով պահպանման սարքի սխեման, լեհ մասնագետները,բերված էնկ. 85-ում: '

566օ|.

մշակել

են

.4

ւ 1-Տ

՛

,6

| Է-ճ |

Նկ.

որը

Ցածը ճնշման տակ թարմ հումքի պահպանմանսարքի սխեմամ։ պահպանմանհերմետիկ տարողություններ,2 վակուումայինպոմպ,3 վակուումայինտարողություն, 4 ֆիլտր, 5 բաշխիչ վահան, 6 վաոթաուԱԱ

85. -

9. ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՍՆԵՐԸ

-

-

-

-

-

ԱԱԱԱ

Ինչպես երնում է բերված սխեմայից, պահպանմանհամար նախատեսված հերմետիկփակվող ն վակուումին դիմացողտարողություններում հնարավոր է ստեղծել ն պահպանել տարբեր խորության վակուում:Սարքը փորձարկվելէ Լեհաստանում ն գործնականումապացուցվել, որ սնդիկի տնողությունը2-3 սյան 25-60մմ ճ0շմանդեպքումծաղիկներիպահպանման է: ավելանում անգամ 8.3.4.

Փոփոխական կազմով կագավուվող

գազային միջավույ) ( չիրնամիկ ԿԳՍ)

ԿԳՄ-ով սառնարանային խցերի տեխնիկական ն կառուցվածքային քննարկելիսմենք խոսում էինք այն մասին, որ առանձնահատկությունները դրականարդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է հնարավորինչափ աԿԳՄ: րագ ստեղծել ն պահպանելտվյալ օբյեկտի համար նպաստավոր

Խոսքը գնում էր այն մասին, որ գազային միջավայրըպետքէ լիներ կայուն պահպանման բոլոր ժամանակահատվածներում:Մակայն հետազոտություններից պարզվեց, որ մանրէաբանականփչացումը, կշռի բնական կորուստը, ֆիգիոլոգիակաճհիվաճդություններըզգալիորեն ճվազում եճ, իսկ ապրանքայինայլ արժանիքներն ավելի լավ ենճ պահպաճվում,երբ խնձորի պտոտները շրջապատող մթնոլորտը սկզբում պարունակում է 2002 ՇՕշ (մոտ 10 օրվա ընթացքում),5-1026 Օչ (1ճացածը ազոտ), այնուհետն ավելորդ ՇՕշ-ը հեռացվում է, խցում ստեղծվում դասական մերձնորմալ գազային միջավայրըն ամեն 10 օրը մեկ անգամ2-3 օրով նորից բարձրացվումէ ՇՕ.-ի պարունակությունըմինչն 1092: Այս եղանակովպահպանելիս խնձորի փորձարկվածսորտերը ցուցաբերեցին նույնանման որակ, ինչպիսինհիպոբարիկեղանակովպահպանվածպտուղները: Ինչպես երնում է նկարագրությունից,դինամիկգազային միջավայրըչի պահանջումլրացուցիչ սարքավորումներ,չի բարդացվում տեխնոլոգիական պրոցեսը: Որոշ չափով ավելանում են շահագործմանծախսերը, սակայն դրանք ծածկվում են լավ պահպաճվողորակիհաշվին: ն հիպոբարիկ պահպանման տեխնոլոգիայում Դինամիկ ԿԳՄ-ում ն տեխնոլոգիական ունեն դեռնս գոյություն չլուծված գիտատեխնիկական հիմճահարցեր:

երկարատնպահպանումըթարմ վիճակում պաՊտուղբանջարեղենի հանջում է ճախօրոք մշակված տեխնոլոգիականռեժիճների խստագույն պահպանում: Մակայն դա չի նշանակում. որ այդ ռեժիմներըփոփոխման ենթակա չեն ժամաճակիընթացքում,կամ ռեժիմներիորոշակի սահմաններում խախտումըկարող է հաճնգեցճելմեծ կորուստների: Խոսքն այն մասիճ է, դը ինչքան ճշգրիտ է ըճտրված ռեժիմը ն ինչքան ճիշտ է այն պահպանվում, այնքան մեծ է պահպանմանդրականարդյունքի հավամականությունը: Սովորաբար սառնարանային համալիրիարտադրականշահագործումը մեկ-երկու սեզոնի ընթացքում տեխնոլոգներինհնարավարությունէ ընձեռում փորձ ձեռք բերելու տվյալ տեսակիկամ սորտի բերքի պահպանման առանձնահատկությունների վերաբերյալ: Ելնեատվսեփական փորձից՝ տեխնոլոգը ռեժիմներիմեջ կարող է մտցնել որոշակի փոփոխություններ՝ պահպանելով ընդհանուրսկզբունքայիննշանակությունունեցողպահանջները: Հետնաբար ստորն բերված տեխնոլոգիականռեժիմները իրենցից ներկայացնում են այն նվազագույն նպաստավոր պայմանները, որոնց պահպանման դեպքում ապահովվում է բերքի պահպանմանարդյունավետությունը (աղ. 31):

Աղյուսակ31 բանջարեղենիպահպանման նպաստավորջերմաստիճանը, հարաբերականխոնավությունըն պահպանմանմոտավորտնողությունը:

Պտուղներին

Անվանումը

Խնձոր

Ջերմաստիկան խոնա- | Հարաբերա-

ճանը,"Շվությունը, 96 |

Պտուղ 90-95 90-95

11.4

Տանձ Հր Դեղձ

անն

նեն

Սալոր

05.0

Մանդարին

լ...2

306» 90:95 90-95 85-90

2..3

Նարինջ

Կարտոֆիլ

Գազար

1-12

|

ամիս

2-7 ամիս

|

Ճակնդեղ 0 Ծաղկակաղամբ Սոխ (գլուխ) ՊՐ : Մի

ա

Ձմերուկ

10-15

8-10

՛

8-12

Պղպեղ(քաղցը)

7-13

15արեւ30

րարաթ

ամիս ամիս 3-Տամիս 4-6 ամիս 2-3

| |

Կաղամբ(գլուխ)

9.1.

կետը«Ը

2-3 `

85-90

2..3 -)...-0.5

Խաղող սեղանի

րող

ղությունը

85-90 1-6ամիս 90-95 Բանջարեղեն 5-10 ամիս | տեքստում 90-95

Կիտրոն

ոմ

Սառեցման

ման տնո-

2-5 շաբաթ

90-95

Նուռ

| ամենաբարձրը |

Պահպան-

98-100

98-100 98-100

95-98

65-70 Ն

-

90-95

-1.0

-1.4

-2.1 -0.6

7-9ամիս -14

4-6ամիս 5-6 ամիս 3-4շաբաթ 1-8 ամիս

| 09

| «08

ՆՏ քրանիս

շաբաթ | Ն. արաբ 1-3

շաբաթ

յ

2-3 շաբաթ

|

Պտուղնեւի ողահողանմանռեժիմնեւ 9.1.1.

Խնձոր

Ջերմաստիճանը՝ -1...4"Ը Հարաբերական խոնավությունը` 90-9576: Պտղատեսակներից ամենաշատ պահպանվող պտուղը խնձորն է: Խնձորենու վաղահաս սորտերիպտուղները Հայաստանիպայմաններում սովորաբարպահպանման չեն դրվում` քանակապեսշատ չլինելու, ցածը

պահունակությանն պահպանման անհրաժեշտության բացակայության պատճառով:Համենայն դեպս, եթե առաջանաամառային սորտերի բերքի ապա հնարավոր է պահպանել 1...3:Շ պահպանմանանհրաժեշտություն, դեպքումմեկ շաբաթից մինչն մեկ ամիս տնողությամբ: ջերմաստիճանի

Աշնանային սորտերը համեմատաբար ավելի պահունակ են՝ կան առանձին սորտեր, որոնց պտուղները հնարավոր է պահպանել մինչն հունվար: Երկարատն պահպանման համար ամենապիտանիսորտերն ուշահասներն են, որոնք սովորաբար հավաքվում եմ ոչ լրիվ հասունացած վիճակում, այսպես կոչված, բերքահավաքայինհասունացման փուլում ն սառնարանային պահպանման ընթացքումձեռք են բերում սորտին բնորոշ բոլոր հատկությունները:Այստեղ մեծ դեր է խաղում ինչպես այգետիրոջ,այնպես էլ տեխնոլոգի փորձը, որովհետն,եթե բերքահավաքըիրականացվելէ ժամանակից շուտ, ապա պտոպը չի ստանա այն ցուցանիշները, որոնցով որոշվում է որակը՝ համը, բուրմունքը, պտղամսի կառուցվածքայինառանձնահատկություններըն այլն: Բացի դրաճից, ժամկետից շուտ հավաքված պտուղները,ինչպես ճան ծառի վրա հասունացածները ենթակա են տարբեր ն խանգարվածությունների, որոնցից գլխավոտեսակի հիվանդությունների րը առաջին դեպքում թառամելնու կնճռոտվելնէ, երկրորդ դեպքում` ցածը ն բորբոսասնկերով վարակվելը: խանգարվածությունները ջերմաստիճանային համար նպասմեծամասնության Չնայած նրան, որ խնձորի սորտերի տավոր ջերմաստիճանը-1...45Շ է, սակայն ճվազագույնջերմաստիճան՝ 15Շ կարելի է կիրառելհազվագյուտ դեպքերում,քանի ռր սառնարամային խցերիտարբերմասերումջերմությունըչի կարող լինել կայուն ն համասեռ, տարբեր պատճառներով կարող են լինել այնպիսի տեղամասեր,որտեղ ընկնի -1... -55Շ ն ավելի ցածր, որի հետնանքով միրգը կաջերմաստիճանն խնձորի րող է սառել:Հետնաբարկիրառելի նպաստավոր ջերմաստիճանը 0.5"Ը 0-Շ՝ է տալով թույլ համար համարվում -

ԿԱ տատա

:

ժո

առանձին սորտեր. որոնց պտուղներնենթակա են ցածը ջերմասՋոնաթանսորտի պտուղներիկեղնի վրա տիճանայինհիվաճդությունների: է, այսպես կոչված, «ջոժամանակառաջանում պահպանման երկարատն ճաթանային բծավորություն» հիվանդությունը: Սակայն պահպանման փչացումից հետո, տեխնոլոգիայումմեծագույն վնասը, մանրէաբանական ն դառը բծավորությունֆիզիոլոգիականխանպատճառում են այրվածք Այրվածք հիվանդության ախտանշաններըսովորագարվածությունները: ամսում: Արտասահմանյան քար հայտնաբերվում են պահպանման 3-4-րդ են երկրներումայն կանխելու համարկիրառվում դիֆենիլամինիկամ էտռքդեմ ասիքվինի լուծույթները: Դառը փոսորակությանկամ բծավորության հեմենաարդյունավետ միջոցը 492-ոցկալցիումիքլորիդովբերքահավաքից է բերքահավամինչն -ոց նույն նյութիլուծույթով տո քը 5-6 անգամծառերիսրսկելը: Կան

0-9, կամ մշակելը

|

տարբեր

Տ

| 8 Զ|

ՅՅՑ

:)5

Յ

Կալվիլ սպիտակ Ռենետ

կանադա-

պտուղների

սորտերի

կան

Բորբոսասնկերիդեմ արդյունավետեն որոշ ֆունգիցիդներ,օրինակ. բենոմիլը ն թիաբենդազոլը (պտուղբանջարեղենիպահպանման ընթացքում կիրառվողքիմիականմիացություններիցուցակը կբերվիգլխի վերջում): Փորձերով ապացուցվածէ, որ դառը բծավորությանդեմ կալցիումիքլորիդիլուծույթը ն բորբոսասնկերիդեմ ֆունգիցիդներիլուծույթը կարելի է օգտագործելհամատեղ՝ մեկ ընդհանուր լուծույթում: Խնձորի պտուղները չի կարելի պահել գազարի, կաղամբի. ծաղիկների, տնկիներիհետ համատեղ, քանի որ պտուղներիցանջատվող էթիլենը վնասակար է դրանց համար: եր խնձորի ր Ցրտի միջազգայինինստիտուտըխորհուրդէչ տալիս ի տարբեր ռեժիմներով(աղ. 32): սորտերըպահպանել հետնյալ տեխնոլոգիական Մեր բազմաթիվ փորձերիցպարզվել են այն նվազագույն պայմանները, որոնք պետք է պահպանել խնձորի տարբեր սորտերի պտուղների սառնարանային պահպանմանընթացքում(աղ. 33): ուսա ո33 խնձորենու պտուղների պահպանմանռեժիմները Հայաստանում աճեցված

Աղյուսակ32 պահպանմանռեժիմները(ԼՔ.1979): Է

Խնձորի

|

Հվ

ը

Հ

258| 283 Ք» | ՅՅ 5

8Ց

ջ9

3. 4

Չ

|

,

Տ

-

:.

ՅՑ

Ց

Հ

|

Տամ

|335ամս|

Ռուսաստան գ որմանիա

Ֆարվա լցաիա

Թառամում

Գոլդենդելիշես

1.

1...0

ց5

4-6 յ

այ

է: Կա-

է պահել պոՖրանսիա րելի լիթիլենային

ամիս Հ

տոպրակներում

0..15|

Ջոնաթան

|

3.4

|

6Ն4

|

ա

Ջոնագոլդ

0..1

|

|

90-95

ԱՍՆ

|

|

|

5-6ճամիս

4-6ամիս

շոՇ

ցածոպար

ից

|

Նիդերլանդ-

ներ

բաթվա ընթաշքում

ՀԱՆ Շդեյցարիա

Մթարքինգ Ռեդ դելիշես

2..3 -

05.0

0..1

90-95

|

|

90-95

| |

4-6

շաբաթ2"Շ-ի

Գերտանիա Առկա ցածր ջեր-

-

4-6

ԱՍՆ

ամիս

ա Աման

Շն

'

0..2

սալեն սայլենդոր

Ջոճաթան ը

կա Լկրվածքի վտանգ

'

.

|

0...1

0...1

Մելռոզ Ռենետ

կանադական

Սթարկըիմսոն

Պարմեն ոսկե ձմեռային

Սակ Ինտոշ

Գոլդեն դելիշես

Գոլդսպուռ

"Պեպին պին շաֆը շաֆոաննի

0.2 0..1

0..2

այրվածք,

|7

|

90-95

գերհասունացում

|

90-95

|

| | |

85-95 85-90 |85-95

85-95 :

|

85-95

| |

|7

|

-

90-95 85-90

|7

| |

|

4-5

|

4-5

| |

-

-

|

|

այրվածք,

այրվածք

գերհասունացում

Գար ատանային ցածը Ջեր» ճաթանային մում, թանայի արիր ատճիճանային

-

4-5 3-4

ք

գերհասունացում թառամում

զերհատուղացում, այրված թառամու

-

3-4

3-4

155513

գերհասունացում,թառամում

: այրվածք

ր 82:55 --

գերհասունացում

գերհասունացում

| 7 |7

90-95

0..2

0...1

Յ

|7

|

0...1

Յար

90-95

90-95

0.2

Յ388

ՅՅ 8 8Յ

90-95

0...1

0...Լ

ա

|

.-

0.2

գավ 38 122133 ՔՔ| 8 ` 338 |

Չ/

ՍԱ

Սթարք |Սթարք

|

0...1

լոնդոնյան

Սթայմառեդ

-

Հ

Բելֆլյոր ռեկորդ

մաստիճանային | Այդառեդ Բանան ձմեռային խախտվածության

Խնձորի պտուղներիմանրէաբանական փչացումը տեղի է ունենում բազմաթիվ բորբոսասնկերիկողմից, որոնցից ամենավտանգավորը կապույտ բորբոսը է, որի հարուցիչն է Քճռամիատ օեքճոջառ բորբոսասունկը: Այս սնկի սպորներըթափանցում են պտղամիսգլխավորառմամբ մեխանիկական վնասվածքների միջոցով: Մյուս տարածված բորբոսասնկերիցէ 5 019/նՏ ճմռծոօծ-ն, որը գորշ բորբոսի հարուցիչն է: Որոշ չափով քիչ, բայց վտանգավորբորբոսասնկերնեն 4/առտոտ 1ճոսջը ն 8/ռուը ճսշնքշո-ն:

Բելֆլյոր դեղին Պեպին

վտանգը

5-6ամիս

Սիմիրենկոյի ռենետ

տակ, հետո 0"Շ

ԱՍՆ

ամիս

3ՅՅ8

շա-

|

Տ

6՝

հետա-

մինչն 4:Ը

Հ

աւ

մաններում

է

Մակ Ինտոշ

-

փափու այրվածք

պահել Սկզբում տակ, | 6"Շ-ի գայում իջեցնել

Հորի»

-

|

Շվեյցարիա Գերմանիա

3-5 ամիս

Թ»

90-95

4-7ամիս

-

ն մ թառամում,գերհասունացու թառամում

թառամում

"Ի,

Հայաստանիպայմաններումխնձորիոչ բոլոր սորտերի բերքն է փորձարկված կարգավորվողգազային միջավայրումերկարատնպահպանման ընթացքում գազային ռեժիմների նկատմամբներկայացվողպահանջների ուղղությամբ: Ստորն բերված տվյալները արդյունք են փոքրծավալներով՝ 200 կգ տարողությամբ փորձարարական հերմետիկբեռնարկղերումտարված տասնամյա հետազոտությունների: դեպքում աղ. 34Հնարավորության ում բերված տվյալներըկարելի է կիրառել,սակայն պահպանման 5-րդ ամսից սկսած որակի նկատմամբհսկողությունը պետք է ավելի խիստ լինի: Աղյուսակ34 Հայաստանում տարածված խնձորիսորտերիկարգավորվողգազային միջավայրումպահպանման ռեժիմները: Սորտը ռեՍիմիրենկոյի

ող

Գազային ռեժիմը 7. ո

ՇՕշ

Օշ

Դ

չ

Էշ

9շ

Ջերմաս-

|

Պահպանման

որոն

Գոլդսպուռ

Գոլդենդելիշես

Սթարկրիմսոն

Սթարքինգ

Այդառեդ

Սթայմառեդ Ջոնառեդ Ջոնաթան

:

-

:

3-5

90-94

6Շ

ամիս

0.1

Այ Ը2 է.

:

0-2

Ց

Դ

Դ

0.1

Դ

0.2

Դ

0.2

...2

|

Պետք է հաշվի առնել. որ եթե գազային միջավայրըճպաստավորսահմաններինէ հասցվում կենսաբանական եղանակով,այսինքն 15-20 օրվա ընթացքումպտուղների շնչառության միջոցով, ապա պահունակությունը պակասում է մոտավորապես մեկ ամսով: Եթե կիրառվումէ դինամիկ կարգավորվողգազային միջավայր՝այսինքն սկզբնականժամանակաշրջանում ածխաթթու գազի պարունակությունը8-10 օր պահպանվում է 15-1852-ի սահմաններում ն 5-1022 Օչ-ի պայմաններում,այնուհետն հաստատվումն պահպանվում է աղ. 34-ում բերված միջավայրը,իսկ ածխաթթուգազի քանակությունըբարձրանումէ 10 օրը մեկ 3 օր տնողությամբմինչն 1095. ապա պահունակություննավելանումէ մոտ մեկ ամսով, ն բարելավվումէ որակը: Խնձորենու այն սորտերիպտուղները,որոնց երկարատնպահպանման սահմանափակողգործոնը ջրազրկման հետնանքով թառամելն է. հաջողությամբ հնարավորէ պահպանել30-50 միկրոն հաստությամբպատերով թաղանթիցպատրաստվածփոքր տարողությամբ տուպրակներումկամ մեծ

Ջերմաստիճանը՝

-1.5...-0.5

Տաււ5

խոնավությունը` Հարաբերական

90-9526:

ը

ց

90-94

9.1.2.

տիճանըտեողությունը, Կ

ՆԱ Բերլո

տարողությամբ սիլիկոնային գազազտիչ ներդիրով պարկերում: Առաջին դեպքում պտուդները նախնական հովացումից հետո լցվում են տոպրակների մեջ, որից հետո տեղադրվումեն արկղերում,իսկ երկրորդդեպքումպարկը տեղադրվում է տակդիրի վրա, խնձորով լցված արկղերը շարվում են պարկի մեջ ն վերջում պարկի պատերը բարձրացվում են ն վերնից հերմետիկ կապվում: Այդպիսի պարկերիտարողությունըսովորաբարլինում է 250 կգ-ից մինչն 1 տոննա: Այս երկու դեպքում էլ պարտադիրէ, որպեսզի պտուղներըլինեն առողջ ն փաթեթավորվենդաշտայինջերմաստիճանըհեռացնելուց հետո:

Տանձի պտուղներըշատ զգայուն են ջերմաստիճանայինպայմանների նկատմամբ:Այսպես, տանձի աշնանային Անտառային գեղեցկուհի սորտի

ջերմաստիճանային հնարավ

պտուղներըչկարգավորվող պայմաններում է պահպանել 20 օր, սառնարանայինխցում՝ 22Շ-ի պայմաններում`3.5 ամիս. 02Շ-ի պայմաններում` 4.5 ամիս, իսկ -15Շ-ի դեպքում` մոտ 5 ամիս: Տանձի պտուղների մեկ այլ առանձնահատկություննայն է, որ դրանց պտղամիսը սկսում է փափկել սերմճաբնի շրջանում: Հետնաբար շատ կարնոր է դրանց ջերմաստիճանիիջեցումըհնարավորին չափ արագ: Տեխնոլոգներին խորհուրդ է տրվում տանձի միջահաս սորտերի պահպանման առաջին օրերին` մինչն սերմնաբնիշրջանում ջերմաստիճանըիջնի նպաստավոր սահմանների, կիրառել1...1.55Շ-ովավելի սառը օդ, քան երկարատն պահպանմանջերմաստիճաննէ: Այնուհետն խցի ջերմաստիճանն անմիջապես բարձրացնելմինչն ճպաստավորմակարդակը: Ցրտի միջազգայինինստիտուտըխորհուրդ է տալիս տանձի տարբեր սորտերի բերքը պահպանել հետնյալ ջերմաստիճանայինպայմաններում օ

.

«

:

|

(աղ. 35):

Տանձի պտուղներից ջրի գոլոշիացման ինտենսիվությունը ավելի բարձր է. քան խնձորիպտուղներից:Դա բացատրվումէ պտուղների կառուցվածքով ն ավելի բարձը շնչառության ինտենսիվությամբ:Ջրազրկումը ն դրա հետ կապված պտղի թառամումըավելի նկատելի է վաղահաս սորտերի մոտ ն առանձնապես բերքահավաքայինհասունացման չհասած պտուղների մոտ: Հետնաբար սառնարանայինխցերում հարաբերական խոնավությունըպետք է աշխատել պահպանել 9522-ինմոտ: Իսկ քանի որ պահպանմաննպաստավորջերմաստիճանըմոտ է 0-ին ն դրանիցէլ ցածր է. ապա պտուղներիցանջատվածխոնավությունըանմիջապեսխտանումէ սառեցնող հարմարանքներիվրա եղյամի ձնով: Որպեսզի խոնավությունը

բարձր պահվի, հնարավոր է ժամաճակառ ժամանակգոնե 3-4 օրը մեկ ան-

գամ կատարել սառեցնող հարմարանքներիմակերեսին կոնդենսացված ձյան շերտի հալեցում: Հալեցման տնողությունը պետք է լինի այնպիսին, որպեսգիպտուղներիջերմաստիճանըբարձրանաոչ ավել քան 0.5-Շ:

Աղյուսակ 36 նպաստավորռեժիմները: Հայաստանումտանձի պտուղներիպահպանման ա

`

Յ

Ադյուսակ 35 Տանձի տարբեր սորտերի երկարատն պահպանմանռեժիմները (ԱՔ.

5" Յ

Տ.

Յ8 Բ.

8.

Բարտլեսւ, Վիլյամս

ամա-

ռային

Կրասան

Պաս

ՅՅ-

--

2-3 ամիս

Լ...0

|

1-2

ամիս

|

25-3ամիս

90-95

5-6 ամիս

90-95

3-35ամիս

90-95

Վ

Ջ

1-3 ամիս

90-95

Տ,

Է

8:

1...2

Չմեռնուկ

1.0

ԱնգլիաԱյրվածք ԱՄՆ» վեյցարիա ԱՄՆ, Անգլիա

Արնի իդերլանդներ ԱՍՆ.

Շվեյցարիա

Նոաներ ԱՍՆ

Պտղամսի Գերմանիա, Մոր որրան

բ. Դանդաղ

հասունա` ցում:

նրան.

որ

Աաամա փաթեթավորտան արուն արտադրողներ արարեր առուն ողն -

եը ումեցող երն մր հրտ վնասվածք որոնք խոտանվում ան կոաաաամոր դեռնս հետն Ա են պնդ սորտերի պտուղները պահպանում պտուղնե Հայաստանում տարածված տանձենու տերը պտողոորի պարհ Լ

պանման ռեժիմներըբերումենք ստորն (աղ. 36): «ՆՐԲ

Լ

Պահումնակությունը

Ար

հման

8 ՏԱ

| 88

Անտառայինգեղեցկուհի Լեռնային գեղեցկուհի

|

90-95

1...2

90-95 90-95

-1..0

0...1

Լ..2

Կյուրե

90-95

90-95

0...1

Օլիվյե դե Սերը Ելենա

Բերե Բոսք Միչուրինի հիշատակին

տեխնոլոգիական պրակտիկայում խորհուրդ է ն աշխատանքները կատարել անմա ում, գերա մանյան մի շարք ենա յդ գոր ւթյունները կատարելպահպանմանդնելուց հետո 23 շաբաթվա ընթացքում:Դա հիմնավորվումէ ճրան բանով, որ այդ ժամանակը բ բավական է. որպեսզի հայտնաբեմեխան խա ընթացքում: Մյուս կողնմուշները լրիվ չհասունացած թուք չի գոքանան որու մից Չնայած

ճ.

Յ

-

Պտղամսում խոռոչ -

:

Ֆրանսիա

Մաոն

Բերե Հարդանպոն

ա

Ց:

Յ ՅԾ Յ 8

Ձ

թ

5-5.

Ց.

Ց

Յա

-1...0

միֆերի երծ-

Հ:

-

Կլափի սիրե-

լին

Յ

Բերե Բոսք

Ց

-1...-0.5

Բերե Հարդի

ՅՔ

բ

1979)

ՀՅ

-

նանան գան որտ

Պ ԿԱ

Տ

ՅՅ

-1.0

21.0

Մերիառաջացում

Գերհասունացում

Այրվածք

Այրվածք

Այրվծք

45.

90-95

Լ Գերհասունացում

Գերհասունացում Գերհասունացում

|

են տվել, որ ԿԳՄ-ում զգալիորեն ը ցույց Մեր հետազոտությունները 37): ( աղ. բարձրանումէ տանձի պտուղներիպահունակությունը Աղյուսակ 37 Հայաստանումտարածվածտանձի պտուղներիկարգավորվողգազային

միջավայրումպահպանմանդոեժիմները

Ր

օ

Գազային ռեժիմը,

Սորտը

Ձմեռնուկ

ԸՕշ

|

Բերե Հարդանպոն ԲերեԴիլ

7-9

3-5

3-5

Իշ

Օչ

2-4

3-5

"Ը

87-91

|

95-96 90-94

Պահպանման լահպանմա

թ. Գորի ն

1...2

0.1

0...1

տնողությունը, ամիս

6-8

ճշանակալիառավելությունունի պետքէ հիշե ճնպետք Մ Սակայն մեջ: նթի մ էթիլենային մեջ: ե թաղանթի պոլիէթիլենային փաթեթավորումը է հիշել,որ են քանակություննեբարձր գազի ածխաթթու տանձի պտուղներըզգայուն Ձմեռնուկի): Այդ պատճառովածխաթթու րի նկատմամբ (բացառությամբ խուսափելու համար խորգազի բարձր քանակությանկուտակումներից պատերը ծատոպրակների 3-5 ունեցող կգ տարողություն հուրդ է տրվում ֆիլ տեղադրել ձեջ 80-100 տոպրակների տեղում կամ կել ասեղի ծայրով փոքրիկ գործվածքով) խիտ ոչ այնքան (կամ րաթղթից պատրաստված ծրարներ,որոնց մեջ լցված է չհանգած կրափոշի: Ինչպես ն խնձորիպտուղներիհամար, տանձի որոշ սորտերի պտուղեն ստեղծվում ճերի պահպանմանհամար ավելի ճպաստավորպա յմաններ Սովորականպահպանմանհամեմատ

դինամիկ գազային միջավայրում, սակայնսկզբնական ժամանակահատվածում ածխաթթու գազի քանակությունը պետք է լիճի 1292. իսկ այդ մշակման տնողությունը՝մոտ 2 շաբաթ: Այս տեխնոլոգիականհարցըՀայաստանի պայմաններում դեռնս լավ ուսումնասիրված չէ ն հետագա ճշգրտման

կարիք ունի: Տանձի ուշահաս սորտերի մի մասի պտուղները պահպանման ընթացքում աստիճանաբարհասունանալովձեռք են բերումտվյալ սորտին բնորոշ գույնը, համը, բուրմունքը, «յուղալիությունը» ն այլ զգայաբաճական հատկություններ: Սակայն մի մասը, այն էլ եթե ռեժիմըբավականին խիստ է, չի հասցնում հասունանալ, մնում է խակ, իսկ պտղամիսը`կոշտ: Այդպիսի պտուղները առնտրի ցանց առաքելուց առաջ անհրաժեշտ է ենթարկել կարգավորվող հասունացման: Կարգավռրվողհասունացման անհրաժեշտությունն ծագում է երբեմն ճան շուկայական իրադրության փոփոխման հետնանքով,երբ շուկան պահանջարկէ զգում տանձի պտուղներիորոշակի

խմբաքանակի:

Տանձի խակ պտուղները հճարավոր է սպառողական հասուճացմաճ հասցնել սենյակային պայմաճներ հանելով, ռրի համար կպահանջվի 8-12 օր: Մեծ մասամբ հասունացմանայդ եղանակնանընդունելի է, որովհետն մեծ են կորուստճերը՝ ինչպես բնական կորուստները, ֆիզիոլոգիական հիվանդությունները,այնպես էլ մանրէաբանական փչացումը: Արտասահմանյան մի շարք երկրներում (Իտալիա, Ֆրանսիա) կան հատուկ սահմանափակումներ կարգավորվողհասունացման վերաբերյալ: Օրինակ, արգելվում է արհեստական հասունացում հասկացությունը, որը վերաբերվումէ բերքահավաքայինհասունացմանչհասած մրգի արհեստական հասունացմանը,երբ խակ պտուղը միմիայնփափկումէ՝ պահպանելով խակ պտղին բնորոշ մնացած համարյա բոլոր հատկանիշները: Այնինչ թույլատրվում է կարգավորվողկամ արագացվածհասունացումը,որը վերաբերվում է պահպանման տակ գտնվող պտուղներին, որոնք հավաքված են բերքահավաքայինհասունացման փուլում: Կարգավորվող հասունացումը պետք է տեղի ունենա թթվածնի բարձր քանակի, ածխաթթուգազի ցածր քանակի կամ լրիվ բացակայության,համեմատաբար բարձր ջերմաստիճանին էթիլենի որոշակի քանակության առկայության պայմաններում:Այս դեպքում պտղամսումտեղի են ունենում հասունացման այն կենսաբանական գործողությունները. որոնց մասին խոսվեց համապատասխան տեղում: Այսինքն, առաջին նկատելի փոփոխությունը օսլայի վերածումն է ավելի պարզ շաքարների, որը սկսվում է սերմնաբնից ն շարունակվումդեպի պտղակեղնը:Տեղի է ունենում պտղամսի փափկում, որը մեծ մասամբբացատրվումէ ջրում անլուծելի պրոտոպեկտինի քայքայմամբ, որը վերածվում է ջրում լուծելի պեկտինային ճյութերի: Հասունացմանընթացքումընդհանուրտիտրվող թթվությունըպակասում է, ն քանի որ դրա հետնանքով բարձրանում է շաքարաթթվային ցուցանիշը,

.

'

ուստի պտուղների համը քաղցրանումէ, մվազում է դաբաղամյութերիքանակությունը. ն պտուղները կորցնում են համի տտիպությունը: Նյութափոխաճակության ակտիվության բարձրացմանհետնանքով պտուղները մոեն կամ հասնում տենում շնչառության կլիմակտերիկայինառավելագույհասնում է առավելապտուղներիցածխաթթուգազիարտադրումը նին. երբ գույն չափերի: Քլորոֆիլի քայքայման հետնանքով երնան է գալիս պտղամաշկի կարոտիճայինկամ անտոցիանայիներանգավորումը:Տեղի են ունենում նան այլ փոփոխություններ, բայց դրանք առաջնակարգ դեր չեն կատարում: Այս տեխնոլոգիականմիջոցառմանմեջ կարնորն այն է, որ վերը նշված փոփոխություններըտեղի են ունենում արագ. ամենաշատը 3 օրվա ընթացքում,համեմատաբար քիչ ծախսերիմիջոցով ն ապահովում են իրացման ներկայացվողմրգի բարձր որակ: Կարգավորվողհասունացման համար սառնարանայինպտղապահեստում պետք է ճախատեսված լինի հատուկ խուց, որը մինչն անհրաժեշտությունը կարելի է օգտագործել հասունացման ենթակա պտուղների պահպանման համար: Այդ խցի նպաստավոր ծավալը համարվում է 20-50 տ, սակայն ոչ ավել, քան 100 տ: Փոքր տարողությանխցերում անհրաժեշտ ռեժիմիպահպանումըդժվարանումէ: Խցի բարձրությունը չպետք է գերազանցի 3,5-4,5 մետրին, որպեսզի ըստ բարձրության ջերմաստիճանի տատանումներըմեծ չլինեն: Խուցը պետք է ունենա ջեռուցման համակարգ (ջրային կամ էլեկտրական)այն հաշվով, որպեսզի հասունացման դրված պտուղների ջերմությունը 0...2-Շից հնարավորլինի հասցնել 20...255Շ-ի 1-1,5 օրվա ընթացքում: Խուցը պետք է ունենա ճան հովացմանհամակարգ, ռրպեսզի ցանկալի հասունացման փուլին հասած մրգի ջերմաստիճանըհնարավորլինի 25-Ը ից հասցնել 3...45Շ -ի 1-1,5 օրվա ընթացքումն պահպանվիայդ մակարդակի վրա մինչն մրգի իրացումը: Պետք է նախատեսված լինի ճան օդի հարաբերական խոնավության կարգավորմանհամակարգ, որպեսզի այն պահպանվի 95-10072 -ի սահմաններում: Թթվածնի ն էթիլենի ներմղման համար նախատեսված են հատուկ խողովակներ:Ընդ որում, թթվածինըճերմղվումէ խցի հատակինմոտ բարձրությունից,իսկ ստացվող ճնշմանհավասարակշռմանհամար նախատեսվում է հատուկ անցք այդ տեղից առավելագույն հեռավորության վրա. հակառակ կողմից: Խողովակի տրամագիծըպետք է լինի այնպիսին,որպեսզի թթվածնի արագությունը չգերազանցի3-4 մ/վրկ: Սովորաբար մինչն 100 մ: ծավալ ունեցող խցերի համար ճախատեսվումէ 0,5 մատնաչափ (դյույմ) տրամագիծունեցող խողովակ: Ազոտի մեջ լուծված էթիլենը պետք է խուց մղվի հովացուցիչ օդախառնիչիներծծողմասում: Բացի վերը նշվածից. խուցը պետք է ունենա ածխաթթու գազի ն թթվածնի քանակությունների կարգավորմանհամակարգ ն լինի գազամեկուսացված: -

Կարգավորվողհասունացման տեխնոլոգիանհետնյալն է: Խուցը ջեռուցիչների միջոցով նախօրոք տաքացվում է մինչն 5...185Շ: Այնուհետն հասունացման ենթակա պտուղների հասունության աստիճանը գնահատվում է յոդ-օսլայական ռեակցիայի կամ պենետրոմետրիմիջոցով, կամ ուղղակի զգայաբանական ճանապարհով, որից հետո պտուղները փոխադրվում են խուց: Խուցը բեռնելուց անմիջապես հետո դռները հերմետիկորեն փակում են. միացնում ջեռուցման համակարգը, օդախառնիչները ն մթնոլորտի խոնավացման համակարգը:Երբ ջերմությունըմոտենում է 18...20"Շ -ի օդի խառնումը ն խոնավացումըընդհատում են ն սկսում թթվածնի դանդաղ ներմղումը, որպեսզի այւ հավասարաչափ տարածվի պտուղները շրջապատող մթնոլորտում:Սովորաբար թթվածնի տոկոսային պարունակությունը մթնոլորտումհասցնում են մինչն 5042,բայցոչ պակաս, քան 354046: Դրանից անմիջապես հետո ներմղում են էթիլենը. ցանկալի է ազոտի հետ համատեղ, 522 գազային լուծույթի ձնով: Էթիլենի պարունակությունը խցում հասցվում է մինչն 0.1-0,1572: Ազոտի մեջ էթիլենի գազային լուծույթ լինելու դեպքում խցի 1 մշ ծավալի հաշվով բավական է 30լ խառնուրդի ներմղումը: Գործոդության արդյունավետությանբարձրացման նպատակով ցանկալի է էթիելնի ներմղումըկրկնել 1 օր անց: Այս միջոցառումն անհրաժեշտ է, որպեսզի ապահովվիէթիլենիներթափանցումը դեպի պտղամիս: Նշված միջոցառումներիկիրառումից 24 ժամ անց միացնում են ածխաթթու գազի կլանման համակարգը ն իջեցնումայդ գազի պարունակությունը նվազագույն մակարդակի՝122 կամ ավելի ցածը: Միննույն ժամանակ թթվածնիքանակությունըպահպանումեն 30-4092-իսահմաններում: Կարգավորվող հասունացման ընթացքում պտուղների շնչառությունը ընթանում է բարձր ինտենսիվությամբ,որի հետնանքովմթնոլորտիկազմը արագորեն փոփոխվում է` կուտակվում է ածխաթթու գազ ն ծախսվում է թթվածին:Դրա համար ամեն 6 ժամը մեկ անգամստուգվումն զկարգավորվում է այդ գազերի քանակությունը: իրականացնելուց3 օր անց ստուգվում է Նշված գործողությունները պտուղների հասունացմանաստիճանը ն եթե այն համարվի բավարար, կատարվում է, այսպես կոչված, «սառը հարված», այսինքն դադարեցվումէ պտուղների տաքացումը,միացվումհովացման համակարգըն ջերմությունը խցում հասցվում 3...45Շ-ի: Այս գործողությաննպատակնէ ֆիքսել պտուղճերը տվյալ հասունության փուլում ն, կանխել գերհասունացումը:«Սառը հարվածից» հետո կենսաբանականպրոցեսներըշարունակում են ընթանալ ն հետագա 2-3 օրվա ընթացքում (որն ընդհանուր առմամբ կպահանջվի առնտրի ցանցումիրացնելու համար)դրանք ձեռք են բերում տվյալ տեսակին ն սորտին հատկանշականբոլոր ցուցանիշները: Կարգավորվող հասունացման նույն տեխնոլոգիան, որոշ տարբերությամբ, կիրառվում է նան մերձարնադարձայինորոշ պտուղների. ինչպես ճան ճարնջի, դեղձի, տոմատի պտուդճերիհասուճացման համար:

9.1.3.

Սեկնեխլ

-0,5...0«Ը ՁՉերմաստիճանը՝ Հարաբերականխոնավությունը` 9092

Սերկնիլի սորտերը, ըստ օգտագործմանուղղությունների, պայմանակաճորեն դասակարգվում ենճ սեղաճի ն տեխճիկականխմբերի: Առավել պահունակ են տեխնիկականսորտերը,որոնց պտղամիսըկռշտ է ն պահպանման ընթացքում փափկում է դանդաղորեն: Սեղանի սորտերը ավելի նուրբ պտղամիս ունեն, հարթ ն բարակ պտղակեղն:Երկու խմբերի պտուղներնէլ շատ զգայուն են մեխանիկականվնասվածքներինկատմամբ: Սրկնիլի պտուղների պահպանման տեխնոլոգիանքիչ բանով է տարբերվումխնձորի պտուղների պահպանմանտեխնոլոգիայից:Սեղանի սռորտերի պահպանման առավելագույն տնողությունը 2-3 ամիս է, տեխճիկական սորտի պտուդներինը՝4-5 ամիս: Ավելի երկար պահպանելուընթացքում պտղամիսըստանում է չոր սպունգանմանկառուցվածք. ն այդ պտուղները այնքանէլ պիտանիչեն կոմպոտ, մուրաբա պատրաստելուհամար: Սերկնիլի, ինչպես սեղանի, այնպես էլ տեխնիկականսորտերի պտուղները ճպատակահարմարէ պահպանելկարգավորվող գազային միջավայրերում կամ ընտրովի թափանցելիությամբօժտված սիլիկոնային ներդիրով պարկերում: Մերկնիլի այն պտուղները, որոնք պահպանման վերջում չեն ստանում անհրաժեշտ սպառողականհատկանիշներ,կարելի է ենթարկելկարգավորվողհասունացման 20«Շ-ի պայմաններում: Սերկնիլի պտուղները, չնայած այն հանգամանքին,որ ծածկված են խիտ աղվամազիկներով.հեշտությամբ քերծվում են ն դառնում ենթակա բորբոսասնկերիազդեցության: Այդ պտուղներըվնասվում են նույն բորբոսասնկերի խմբերով,ինչ տանձի ն խնձորի պտուղները:Հետնաբարդրանց ճախճականմշակումը հականեխիչնյութերովունի կարեորնշանակություն: Սերկնիլի պտուղները պատկանում են այն պղախմբին. ռրոնք պահպանման ժամանակ արտադրում են մեծ քանակությամբէթիլեն: Հետնաբար դրանց պահպանումըէթիլենի նկատմամբզգայուն մյուս պտուղների հետ համատեղվտանգավորէ: 9.1.4. Նուռ.

ի

Ձերմաստիճանը`5«Շ Հարաբերական խոնավությունը`90-9592 պտուղներըշատ զգայուն են ցածր ջերմաստիճաններինկատմամբ: Պտղի բարդ կառուցվածքը,ծաղկաբաժակիմեծ խորությունը, որտեղ մնում է առէջների փնջի մնացորդը, բավականինհաստ, բայց փխրուն ն Նռան

-

է

կոշտ կառուցվածք ունեցող կեղնը հանդիսանում են բորբոսասնկերի թափանցման ուղիներ: Առանձնապեսհեշտ են վնասվումպտուղները տարբեր աստիճանիճզմվածություն ունեցող տեղամասերից,որտեղ սերմճնահատիկները ծածկող բարակ ն նուրբ թաղանթը կորցնում է ամբողջությունը ն պտղահյութը արտահոսում է: Նռան սորտերը պայմանականորենբաժանվում են երկու խմբի՝ քաղցը ն թթու: Քաղցր սորտի պտուղներն ավելի շատ են ենթակաբորբոսասնկերի ազդեցությանը,քան թթու սորտերինը: են Փորձերը ցույց տվել, որ 0«Շ-ում շատ սորտերի պտուղներ հնարա1 է ամիս, իսկ 5"Շ-ի դեպքում՝ 2 ամիս: 10«Շ-ի դեպքում վոր պահպանել նռան պտուղների պանհունակությունը1,5 ամիս է: Տարբեր կարծիքներ կան հարաբերականխոնավությանվերաբերյալ, սակայն մեկ բան պարզ է՝ ինչքան ցածրէ ջերմաստիճանը,այնքան բարձր պետք է պահպանելհարաբերական խոնավությունը` ընդհուպ մինչն 9590: Եթե պահպանման ջերմաստիճանը մոտենում է վտանգավորշեմին՝ 55Շ-ից ցածր, ապա շաբաթը մեկ պետք է վերցնել միջին նմուշ ն պահել սենյակային պայմաններում: Եթե պտղակեղնի ն սերմնահատիկների գուճաթափումտեղի չի ունեցել, ապա պայմաններում: կարելիէ շարունակելպահպանումըայդ ջերմաստիճանի

9.1.5.

.

յ

Ծի իան,դեղ», Կալու

Ջերմաստիճանը՝ -0.5..0«Շ 90-9594 Հարաբերական խոնավությունը`

0«Շ մոտ

հետոական մոմաշերտով ֆունգիցիդներ:

աոան Ադա արվում երու հազ

պահպանումը արտադրականծավալե է վերամշակման(կամ չորացման ) սեզոնը երկարաձգելու ճպատակով: Սովորական սառնարանային պայմանճերում -0,5..0օՇ-ի դեպքում հնարավոր է պահպանել ծիրանի Երնաճի. Խոսրովենի, Դիմա, Մասիս, Ոսկի սորտերի պտուղները 1-2 շաբաթվա ընթացքում:Կարգավորվողգազային միջավայրում պահունակությունն բարձրանումէ մոտ 2 անգամ: Օրինակ, Երնաճի սորտի պտուղները հնարավոր է պահպանել 1.5 ամիս 5762 ՇՕչ-ի ն 3272 Օչ-ի պայմաններում (մնացածը` ազոտ): Այդ պտուղները պահպանմանվերջում պիտանի էին իճչպեսթարմօգտագործելու,այնպես էլ վերամշակելուհամար: Ինչպես ծիրաճի,այնպես էլ դեղձին սալորի պտուղներըբերքահավաքի ժամանակ պետք է ունենան այնպիսիկառուցվածք.որպեսզինպահանջվում է կոմպոտ պատրաստելուհամար: Պահպանման ընթացքում պտուղճերը որոշ չափով փափկումեն: Պահպանմանընթացքումամեճամեծ վտանգըբորբոսասնկերնեն ճերկայացնում՝գորշ փտումը ն ռիզոպուս բորբոսը: Արագ հովացումըմինչն 4:Շ ն ավելի ցածր, պակասեցնումէ բռրբոսնելուվտանգը:Պահպանումըպետք Ծիրանի

կատարվի ջերմաստիճանում, որովհետն ավելի բարճը ջերմաստիճամում պահպանելիսբուրմունքըհամարյալրիվ կորչում է: Գրականությանմեջ կան տվյալներ, որ ծիրանի որոշ արնելյան սռրտերի պտուղներ ցածր ջերմաստիճանային ավելի շատ վնասվածքներեն ստանում 5Շ-ի դեպքում, քան 0Օ-ի: Այդ ֆիզիոլոգիական խանգարվածությունը սկզբում ի հայտ է գալիս կորիզիշրջապատի պտղամսի գորշացմամբ: Դեղձի պտուղների պահունակությունը տատանվում է` կախված սորտից: Վաղահաս ռրոշ սորտերիբերքը ընդհանրապես պահունակ չէ: Կան սորտեր, որոնք եթե հասունացելեն մասամբ,ապա դրանց պահունակությունը չի անցնում 24 ժամից: Իսկ ուշահաս սորտերի առանձին նմուշներ հնարավոր է պահպանել 1-1,5 ամիս: Սակայն ուշահաս որոշ սռրտերի պտղամիսըպահպանման ընթացքում ոչ թե փափկում. այլ կոշտանում է ն սենյակային պայմաններ դուրս բերելուց հետո էլ չի հասունանում նորմալ կերպով: գտել են, որ պահպանման Այդպատճառով որոշ հետազոտողներ միջինշրջանում պտուղնճերը 1-2 օրով պետք է տաքացվենմինչն 18...205Ը: Դեղձի, ինչպես ճան ծիրանիպտուղներիմակերեսնունի շատ թույլ մոմաշերտ.իսկ կեղեը շատ բարակ է, որի հետնանքովպահպանման ընթացքում ջրի կռրուստըմեծ է: Առանձնապես. եթե պահպանման են դրվում ոչ լավ զարգացած պտուղները.ապա դրանք ոչ միայն նորմալչեն հասունանում. այլ նան թառամում ն կնճռոտվումեն: Արտասահմանյան մի շարք երկրներումդեղձի ն ծիրանիպտուղներիապրանքայինմշակման օղակներիցմեկն է դրանց արպատելը: Շատ դեպքերումմոմի հետ ավելացվում ան

պտուղների երկարատն

|

.

|

Դեղձի պտուղները նս ենթակա են ոիզոպուսայինն շագանակագույն ազդեցության:Որպես կանխարգելիչ միջոց խորհուրդ է օգտագործել բենոմիլ ֆունգիցիդիլուծույթ: Մեկ այլ միջոցառում է տակ ջրում պտուղները 2,5 րոպե պահելը, ռրը զգալիորեն պակացնում է մանրէներիքանակը պտղի մակերեսին:Սակայն որոշ սորտերի ոտ այս միջոցառումըհանգեցնումէ կեղնիվնասվածքի:Դրա համար խորհուրդ է տրվում ջրի ջերմաստիճանը իջեցնելմինչն 46«Շ-ի, իսկ ռրպես ֆունգիցիդավելացնելբենոմիլ: Սակայն ամենաարդյունավետ միջոցառումը ճախնականհովացում է՝ սառը ջրի, սաոր օդի կամ դրանց համատեղելու միջոցով:Նախճականհոտեխնոլոգիայի մասին կխոսվիառանձին: Դեղձիորոշ ուշահաս սորտերիպտուղներհարմար է պահել ԿԳՄ-ի պայմաններում6-ից մինչն 9 շաբաթ: Որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ նպաստավոր գազային միջավայրը504 ՇՕչ - 194 Օ. է, մյուսները խորհուրդ են տալիս թթվածնի քանակությունը2,596-իցցածր չիջեցնել: Եթե դեղձի տվյալ սորտի համարչի մշակվելնպաստավոր գազային կազմ, մեր կարծի-

բորաաամզերի տրվու 520-ի

ի

վացման

քով. պետք է կիրառել 522 ՇՕշ Ժ 392 Օշ Է 9296 Իշ կազմի ԿԳՄ: Այս դեպքում պահպանման տնողությունըառնվազներկու անգամ ավելանումէ: Սակայն միջանկյալ տաքացումը՝ երկու շաբաթը մեկ անգամ երկու օրով մինչն 18-Ը դառնում է անհրաժեշտություն: Սալորի պտղի պահունակությունը-0.5...0»Շ-ի պայմանճերում պահպանելիս չի գերազանցում 1-1,5 ամսին: Պահպանման ընթացքում հասունացումը շատ դանդաղ է ընթանում. ն տեղի է ունենում բուրմունքի զգալի կռրուստ ն երբեմն` պտղամսի գորշացում: Հայտնի է, որ բարձր քանակությամբ չոր (ջրում լուծելի) նյութեր պարունակող սորտերիպտուղների պահունակությունն ավելի բարձը է: Սալորի պտուղների կարգավորվողգազային միջավայրում պահպանման վերաբերյալ գիտահետազոտական աշխատանքներնայնքան էլ շատ չեն. իսկ Հայաստանումայդպիսի հետազոտությունընդհանրապեսչի իրա-

կանացվել:

Պահպանման ընթացքում պտուղները կարող են վարակվել կապույտ, շագանակագույնն գորշ բորբոսով: Ֆիզիոլոգիականխանգարվածությունճերից ամենատարածվածըպտղամսի քայքայումն է, դարչնագույն գունավորումստամալը,ճաքճքվածությունների առաջացումը: Սալորի պտուղներն, առանձնապես մուգ գունավորվածկեղնով սորտերինը, շատ հարմար է պահսյանճելխորը սառեցրած վիճակում: Այս պտղատեսակըշատ կարնոր է օրական կերակրաբաժնումի շնորհիվ դրանցում մեծ քանակությամբ պարունակվողպեկտինային նյութերի,որոնք օժանդակում են ծանը մետաղճերի՝օրգանիզմիցհեռանալուն:

9.1.6. ՑիՏտիուս այիննեՒ (ո՛րն

ջ,

մանդարին, կիՏտիու)

Ջերմաստիճանը՝ տեքստում

Հարաբերական խոնավությունը`տեքստում

Ցիտրուսայիններիշարքին են պատկանումնարինջը,կիտրոնը, մանդարինը.գրեյպֆրուտը: Նարնջի պտուղների պահպանման նպաստավոր ջերմաստիճանը տարբեր տարածաշրջաններում տարբեր է: Օրինակ, ԱՄՆ-ում Ֆլորիդա ն Տեխաս ճմահանգներումխորհուրդ է տրվում պահպանել 0...1«Շ-ի, իսկ Կալիֆոռնիա ն Արիզոնաճահանգներում՝3...9«Շ պայմաններում:Մթնոլորտի հարաբերականնպաստավորխոնավությունըերկու դեպքում էլ ճնշվումէ 85-9096: Նշված ջերմաստիճաններիընտրությունըկախված է ոչ միայն նարնջի աճեցման վայրից, սորտից,այլ նան հասունության փուլից: Ինչքան պտուղները մոտ են լրիվ նարնջագույն գույնի, այնքան կիրառվողջերմաստիճանը կարող է ցածր լինել: Օրինակ,եթե կեղնն ունի կանաչավուներան256

'

գավորում պետք է պահպանել 5...62Շ-ի. եթե այն դեղճավուն է, ապա 3...45Շ-ի,եթե նարնջագույն է, ապա՝ 1...25Շ-իպայմաններում:Եթե միննույն խմբաքանակի մեջ կան տարբեր հասունության փուլերում գտնվող նմուշճեր, ապա կիրառվում է 2...35Շ ջերմաստիճան ն 85-90596 հարաբերական խոնավություն: Նարնջի պտուղներըպահպանմանընթացքում վնասվում են կապույտ Դրանց դեմ պայքարելու համարխորհուրդէ կամ կանաչ բորբոսասնկերով: տրվում օգտագործել բենզիմիդազոլֆունգիցիդի լուծույթ կամ դրա խառճուրդը ճատրիումի օրտոֆենիլֆենատի կամ 2- ամինոբութանի հետ: Արդյունավետ է նան իմազալիլիլուծույթը: Եթե պահպանմանարկղերը եղել են օգտագործմանմեջ, դրանց ախտահանումըբիֆենիլով պարտադիր է: Երկարատն պահպանմանընթացքումփչացման ձներից է նան պտղակոթի շրջանի շագանակագույներանգավորումստանալը ն կեղնի կոշտանալը, որը հետնանք է ջրի մեծ կորստի: Այճ կաճխելու նպատակովպետք է պահպանել բարձր հարաբերական խոնավությունկամ կեղնըպատելմոմաշերտով: Նարնջի պտուղների կարգավորվող հասունացումը, որպեսզի կեղնը ստանա բնորոշ ճարնջագույն երանգ իրակամացվումէ 5 մաս միլիոնի (թթո) մեջ էթիլենի ներկայությամբ 20...25-Շ-ի պայմաններում` 1-3 օրվա ընթացքում: Այս պրոցեսը Կալիֆոռնիայում կրում է «քաղցրացում» անվանումը: պահպանման տնտեսական շահավեՆարնջի պտուղների ԿԳՄ-ում տությունը դեռես աարզվածչէ: Սանդարինի պտուղներիպահունակությունըբարենպաստջերմաստիճանային պայմաններում կազմում է 2-3 ամիս: Նպաստավոր ջերմաստիճանը նորմալ դեղճած պտուղներիհամար 1...2-Շ է. պտղակեղնի1/4 մասից պակաս կաճաչավուն երանգավորմանդեպքում` 2...35Շ, 1/4 մասից ավելի դեպքում՝4...65-Շ: Մթնոլորտիհարաբերական կանաչավուն երանգավորման խոնավությունը 85-9042: Մանդարինի պտուղներիպահպանումըմաճրէաբանականփչացումից կամ կարգավորվող հասունացումը կատարվում է նարնջի պտուղների ճման:

Կիտրոնի պտուղներըզգալիորենավելի պահունակ եճ մյուս ցիտրուսայինների համեմատությամբ: Լավ զարգացած,բայց կանաչ պտուղները հնարավոր է պահայանել5-6 ամիս: Մուգ կանաչ պտուղների պահպանման 6...8-Շ է, բաց դեղնավունկամ բաց կանաչաճպաստավորջերմաստիճանը 4...55Շ, իսկ դեղիններինը՝2...35Շ: Բոլոր դեպքերում էլ ճպասվուննճերինը՝ խոնավությունը85-9002 է: տավոր հարաբերական Բորբոսասնկերին ջրի կորստիցպահպանելումպատակովօգտագործվում են տարբեր տեսակի ֆունգիցիդմեր ն մոմաշերտ: Այսպես, դրական արդյունք է ստացվում բենոմիլի,բորաթթվի.թիաբենդազոլին այլ ֆունգի257

ցիդների՝ մոմանյութի հետ համատեղ օգտագործումից:Նատրիումի օրտոֆենիլֆենատի օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում. քաճի որ կիտրոնի պտուղները վնասող պենիցիլիում բորբոսասնկերը կայուն են այդ նյութի նկատմամբ: Արտասահմանյան պրակտիկայում կիրառվում է բիֆենիլով մերծծված թղթերովպտուղներիառանձինփաթեթավորումը: Գրեյպֆրուտի պահպանմանպայմաններընույնն են ինչ ճարինջինը:

Սողդանիխաղող

9.1.7.

Ջերմաստիճանը՝ -1...-05«Շ Հարաբերական խոնավությունը` 90-9526

'

Սեղանի խաղողը. ի տարբերությունայլ պտղատեսակների,պահպանընթացքում չի ենթարկվումնկատելիհասունացման: Հետնապեսսպառողականփովին չհասած խաղողը պահպանման ընթացքում չի ստանում սորտին բնորոշ հատկություններ:Չի կարելի նան շատ ուշացնել բերքահավաքը, քանի ռր վրա հասնող ուշ աշնանային ցրտերըկամ անձրնները կարող են հատիկներիվրա մանը ճեղքվածքներիառաջացմանպատճառ դառճալ, ռրոնքբռրբոսասնկերիներթափանցման ուղիներն են: համար նախնականհովացումը ցանկալի Եթե այլ պտղատեսակների էր, ապա սեղանի խաղողիհամար այն առավելքան անհրաժեշտ է: Այն իրականացվումէ սառը օդի միջոցով` ծախսելով 1000 խաղողիարկղի հաշվով 170 մ: -156-ի օդ: Խաղողի շատ սորտեր չեն սառում նույնիսկ -25Շ-ի պայմաններում,սակայն այդպիսիցածր ջերմաստիճանի կիրառումըխորհուրդ չի տրվում, քանի որ սառում է պտղակոթըն չանչի մեծ մասը, որի հետնանքով ողկույզը կորցնում է «կենդանի»տեսքը: Բացի դրանից,ողկույզի ծայրամասերում միշտ էլ լինում են թերզարգացած հատիկներ. որոնք պարունակումեն քիչ շաքար ն կարող են սառել: Խաղողի ամենամեծ կորուստներըտեղի են ունենում բոտրիտիսբորբոսասնկիպատճառով:Վտանգավոր են ճան ալտերնարիան գլադոսպորիում բորբոսասնկերը:Այս հիվանդություններիդեմ մինչն այժմ մշակված բոլոր միջոցառումներից ամենաարդյունավետը մնում է ծծմբի երկօքսիդով (ծծմբական գազ) մշակելը: Այդ մշակման տարբեր ձներ գոյություն ունեն՝ ծծմբափոշի վառելը. գլանանոթներից,ռրտեղ ծծմբական գազը գտնվում է խտացրած վիճակում, խուց ներմղելը. հաբերի կամ փոշու ձնով քիմիական նյութերի(օրինակ. կալիումիմետաբիսուլֆիտի)օգտագործումը,որոնք քայգազ ն այլն: Սակայն բոլոր դեպքերում ման

Խա եո րոմբային յութը ագազն գոր աար լ

5Օչ

է:

86.

Նկ.

Սեղանի

Խան

(տՏ Բոնոմիի) Գոթ , անակությամ

ո

2 ծավալային չափիչ սարք, 3 գոհեղուկ ծծմբայինգազովգլանանոթ, ծծմբականգազի օդախառնիչ, խուց. լորշեցուցիչ. պահպանման պոմպ: օդախմղիչ կլանմանաշտարակ, /

-

-

-

-

-

-

-

Ծծմբական գազի անհրաժեշտ քանակությունը հաշվարկվում հետնյալ բանաձնով՝ 8-0

որտեղ`

է

Ճ 1000

ծծմբայինգազի անհրաժեշտքանակություննէ, կգ. Ը խցի ազատ ծավալը, մէ. Ճ.- ծծմբայինգազի խտությունը, 350 -ծծմբային գազի 1 կգ-ի գրաված ծավալը 0»Շ-ի ն նռրմալ մթնոլոր-

-

-

գազովմշակելիսխորհուրդ տրվում բարձր հավեր եան րական Սակայն պետք պահհարաբերականխոնավությունը: :

Առաջին մշակումը ծծմբական գազով իրականացվումէ նախնական հռվացմանդնելուց աճմիջապեսհետռ, երբ դաշտային ջերմությունըդեռես չի հեռացել: Այս ընթացքումծծմբականգազիխտությունըխցում պետք է լի-

20 րոպե: Այնուհետն, հիմնական նի 0.594, իսկ մշակման տնողությունը՝ է 0,2576 ծծմբային գազով 10 կատարվում մշակումը խցում պահպանման Այդ ընթացքումինչքան բարձը է օրվա կամ մեկ շաբաթվաընդմիջումներով: այնքան բարձր է մշակխցի մթնոլորտիհարաբերականխոնավությունը, դեմ: Ռրոշ տեխնոլոգներապաման արդյունավետությունը բորբոսասնկերի են վերցնում ավելի բարձր ծծմբականգազի հովության նկատառումներով է խտություններ,սակայն այս դեպքում առաջանում հատիկների`քիմիաստանալու վտանգը: կան վնասվածքներ Իտալիայում ճարտարագետՖ.Բոնոմին մշակել է սեղանի խաղողի աընթացքումծծմբականգազովմշակելու համակարգ. որն պահպանման հետ: Տրված պահովում է ախտահանիչի նվազագույն շփումը ողկույզի հետո մթնոլորտը խցի ն անմիջապես խտությամբ ժամկետով մշակելուց հետ. հեներծծվումէ հատուկ աշտարակ, որտեղ ՏՕշ գազը, լուծվելով ջրի է ռացվում է. իսկ մաքրված մթնոլորտը նորից վերադարձվում խուց (ճկ. 86):

է

պահելմթնոլորտի

է

ճեր կամ բանջարեղեն, քանի որ վերջիններսծծմբական գազի ազդեցությամբ ստանում են քիմիական այրվածքներ, այլ զգայաբանական հատկությունների աղավաղումներ:

պանել զգուշություն, որպեսզի հատիկների վրա ջրային կաթիլներ չառաջանան: Հակառակ դեպքումծծմբական գազը,լուծվելով ջրի կաթիլներում,կաբող է հանգեցնել ծծմբային թթվի առաջացմանը,որը վնասում է հատիկների

ակնա խադողի մինչբերԳանի խաղողի տարբեր սորտերի պահաճեցվող

կեղնը՝առաջացնելովքիմիականայրվածք: Շատ արտասահմանյան կիրառվում քահավաքային մշակումը ֆուն ների լուծույթով: Հա

Թա

պանման ռեժիմներըբերված են

Յ

Յ. մ

`ա

։ Ձ

Յ

ՏՅ

Ց ՅՅ | 8Ց

:. Ց

Յ

Արարատի-1...0 Սսխալի

ՀՏ

Զվարթնոց 1.0 Գեղարդ Բոլգար

1.0

0.1 Կապուտան 0...) Տոկուն

-Լ...0

85-90

85-90 80-85 90-85

85-90

Ց

85-90

Մասիս

0...1 -1..0

Վարդագույն

85-90

.0

85-90

85-90

85-90

2.5

ԴեղինԵրնանի|

Երնանի

ո

Շահումյանի 0...1 Սն

Արենի

0...1

2.5

մանափակողգործոնները

անջատումը ոըիՎարի Չանչիչորացում

Ողկուլզներիվնասում ՉՁանչիչորացում Չանչի չորացում, Չանչի չորացում, գերհա| սունացում

որբոսաննկերով կու Ն

վարա-

Խաղողի պահպանման տեխնոլոգիայում կարնորագույն նշանակութընթացքում ողկույզնեյուն ունի բերքահավաքի.բարձման-բեռնաթափման րին վնաս չպատճառելը, ինչպես ճան սառնարանայինխցում դարսակների կայունությունը: Վերջինս ապահռվելու ճպատակով խորհուրդ է տրվում օգտվել մետաղյաանկյունակներից պատրաստված հիմնակմախքային տակդիրներից,որոնք հնարավորություն են ընձեռում խաղողի արկղերը անվնաս կերպով դարսակավորելու5 մ ն ավելի բարձրությամբ: Պետք է հաշվի առնել ճան այն հանգամանքը,որ այն խցում, որտեղ պահպանվում է սեղանի խաղող, չի կարելի պահպանել այլ պտղատեսակ260

անման

ռեժիմնեւը

Կարտոֆիլ

Վաղահաս կարտոֆիլըհնարավորէ պահպանել կարճատն ժամկետի ընթացքում,քանի որ կեղնը շատ նուրբ է ն հեշտությամբ վնասվում է: Բացի դրանից, վաղահասսորտերըպարունակումեն մեծ քանակությամբջուր, ո-

85-00

ոլ

Ջերմաստիճանը՝տեքստում 90-95 Հարաբերական խոնավությունը`

Աղյուսակ 38

85-90

Բանջառեղենի 9.2-1.

աղ. 38-ում:

Սեղանի խաղողիպահպանմանռեժիմները

տ

9.2.

է

։

։

սասուն ությամբ դուրս է գալիս վնասվածքների մակերես է տար բեր մանրէների զարգացման բարենպաստ միջավայը: Սակայն անհրաժեշտության դեպքում հնարավոր է վաղահասկարտոֆիլի պալարների պահպաճումը 4-Շ-ի պայմաններում 4-5 ամիս, եթե նախօրոք անցկացվի «բուժման» փուլ 4-5 օրվա ընթացքում 15...21-Շ պայմաններում:Այս ընթացքում որն արգելք է տեղամասերը ծածկվում են խցանանման անդիսանում մանըէների ներթափանցմանհամար: Այդ բուժման փուլը կարելի է անցկացնել դաշտային պայմաններում` բարակ շերտով փոելով արնի տակ: Սակայն պետք է հիշել, ռր երկարաժամկետարնի ճառագայթմերի ազդեցությանը ենթարկելիսպալարներիկեղնը կանաչում է. իսկ համը՝ դառնանում: Բոլոր դեպքերումպահպանմանդնելիս պալարներիմակերեսը պետքէ լինի չոր: /Ուշանհասկարտոֆիլի պալարները նս ունեն բուժման փուլի կարիք, չնայած նրան, որ կեղնըբավականինզարգացած է ն հաստ: Եթե բերքահավաբը կատարված է զգուշությամբ ն նվազագույնվճասվածքներպատճառելով. ապա բուժման փուլին լիարժեք փոխարինումէ պալարներիմակերեսի չորացումը: Ուշահաս պալարներիբուժման փուլն առավել ինտենսիվությամբ ընթանում է 18...205Շ-ի ն օդահարման պայմաններում: Այս դեպքում ճշված փուլի տնողությունըչպետք է գերազանցի8-10 օրվան: Մակայն.եթե մեծ են վնասվածքները,ապա բարձր ջերմաստիճանիդեպքումմանրէաբաճական փչացումը կարող է հասնել մեծ չափերի:Այդ պատճառովբուժման մոտ 20 օր տնողությամբ: փուլը անց ենճկացնում11...132Շ-իպայմաններում. է Պետք հաշվի առնել, որ բուժման փուլում ինտենսիվօդախառնմանն բարձը ջերմաստիճանային պայմաններում ընդհանուր կորուստները կարող են կազմել 15-25742. որից բնականկորուստիհաշվին՝ 5-904: Բացի վերը նշվածից, վճասվածքների մակերեսի խցանման նյութով՝ սուբերինովծածկվելուց, պալարներիկեղնայինմասում կուտակվում են հա-

Բրո

շերտով.

կանեխիչ բնույթի նյութեր, որոնք բարձրացնումեն դրանց դիմադրողականությունը: Այս դեպքում պալարների արնահայացմակերեսըստանում է կանաչ գույն, ի հաշիվ այդտեղ կուտակվող քլորոֆիլի, որի հետ միաժամաճակ կուտակվումէ ճան սոլանին, ն ընդհանրապես բարձրանումէ գլիկոալկալոիդներիքանակությունը: Գործնականում շատ դժվար է լինում բուժման փուլի անցկացումը, ստացված բերքը անմիջապեստեղադրվումէ պահպանման նկարագրված եղանակներից որնէ մեկ ձնով: Այդպիսիդեպքերումխորհուրդէ տրվում անմիջապես սկսել օդահարումըթեկուզ ն դրսի սառը օդով: Այն, անցնելով կարտոֆիլիշերտիմիջով, տաքանում է, դրի հետնանքովբարձրանումէ խոնավություն կլանելու հատկությունը:Սակայն թարմ օդով պալարներիկույտի օդահարումըօրական 4-6 անգամ 20-30 րոպեիընթացքում շարունակվում է ճան բուժման փուլից հետո, որպեսզի պալարներնապահովվեն շնչառության համարանհրաժեշտթթվածնով:Նշված փուլում օդի արագությունը կարտոֆիլի շերտիմիջովպետքէ կազմի0,12-50 մ/վրկկամ50-250 մ:/տ.ժամ: Բուժման փուլն ավարտելուց անմիջապեսհետո սկսվում է ջերմաստիճանի իջեցման փուլը: Այս ընթացքումջերմաստիճանը15...1850-ից2-3 շաբաթվա ընթացքումանհրաժեշտ է իջեցնել մինչն 2...5"Շ-ի: Եթե պալարճերի մեխանիկական վնասվածքներըմեծաքանակչեն, ապա միջին հաշվով պալարների զանգվածի ջերմաստիճանիիջեցումը կարող է կազմել օրական 0.55Շ., իսկ եթե վնասվածպալարներըշատ են, ապա օրական իջեցվում է 1"Շ-ով:Այս փուլում պալարներըգտնվումեն խոր հանգստիշրջանում՝ ֆիզիոլոգո-կենսաբանական պրոցեսներինվազագույնինտենսիվության պայմաններում:

2...55Շ հասնելուցհետո սկսվում է Ջերմաստիճանը պահպանմանհիմնական փուլը: Այն շարունակվումէ մինչն կարտոֆիլիիրացումըկամ մինչն նոր բերք: Այս փուլի սկզբում` ձմռան առաջին ամիսներին.պալարները մնում են խոր հանգստիշրջանում: Սակայն հետագայում սկսում են դուրս գալ այդ շրջանից, որի նշաններն են կենսաբանական պրոցեսիակտիվության բարձրացումը:Պալարներիծլարձակմանկանխման կարնոր գործոններիցէ ցածը ն կայուն ջերմաստիճանի պահպանումը: Ռուսաստանում աճեցված տարբեր սորտերի կարտոֆիլիհամար առաջարկվելեն հետնյալ ջերմաստիճանները (Վ.Դյաչենկո,1987). Պրիեկուլսկիվաղահաս. Ֆալենսկի 1...22Շ

Բեռլիխինգեն

Տեմպ. Օգոնյոկ, Սմենա Լորխ. Ստոլովի19, Դրուժնի. Գատչինսկի

մայունների ի" Եթե ցածը

Կարտոֆիլի

1,5...22Շ

9.2.2.

2...3-Շ

Գազութ, Ճուկնդեղ

Ջերմաստիճանը՝ Ը Հարաբերականխոնավությունը9̀0-9526

3.,.55Շ

Լյուբիմեց, Պետրովսկի 4...55Շ Գարնանայինամիսներին.առանց պալարներիարթնացմաննշաններին սպասելու. խցի ջերմաստիճանը իջեցնում են մինչն 1.5...25Շ: Եթե պալարների ծլարձակման առաջին նշանները. համենայնդեպս, ի հայտ են գա262.

լիս, ապա անհրաժեշտ է այն կանխելու համար կիրառել ճոնիլային սպիրտի գոլորշիներովդրանց մշակումը: Մեկ շաբաթվա ընթացքում կարտոֆիլի շերտիմիջով մղում են օդ 8-10 մ: /ժամ.տ հաշվով. որը պարունակում է 0.1 գ նոնիլայինսպիրտ 1մ՝ օդում: Այնուհետն մշակումը կրկնում են ամեն 10 օրը մեկ: 5-6 այդ ձնի մշակումն ապահովում է կարտոֆիլի ծլարձակման կանւմը մինչնհուլիսի կեսերը: դեպքումէթիլենըհանդիսանումէ կենսաբանական պրոցեսներիխթանիչ, ապա այդ գազի բարձր խտություններիդեպքում այն կատարումէ ուղիղ հակառակ ֆունկցիա` հանդես է գալիս որպես ռեթարդանտ.դանդաղեցուցիչ: Այսպես, եթե պալարները մշակվեն հիդրել կռչվող նյութի 0,592 ջրային լուծույթով, ապա ծլարձակումըկկանխվիմինչն հունիսի վերջը: Դա բացատրվումէ նրամով, որ հիդրելը,քայքայվելով. արտադրում է էթիլեն. որը ն կանխում է կամ նվազագույնի հասցնում ծլարձակումը: ԱՍՆ-ի Սննդի ն դեղամիջոցներիվարչությունը թույլատրում է կարտոֆիլի պահպանման ընթացքում ծլարձակման դեմ բերքահավաքից 2-4 շաբաթ առաջ դաշտերը մշակել մալեինաթթվիհիդրազիտիլուծույթով: Մեծ չափաքանակներով օգտագործվում է ճան իզոպրոպիլ Կ- (3- քլորոֆենիլ) կարբամատը,որը հայտնի է առնտրականՕ1ԵՇ անվան տակ: Այս նյութի օգտագործումը տիաբենդազոլի ն քլորի հետ զգալիորեն նվազեցնում է ծլարձակմանվտանգը,ինչպես ճան ֆուզարիումայինփչացումը: Ծլարձակման վտանգի դեմ թույլատրվում է նան կիրառել ՛/ -ճառագայթներովմշակումը 0.05-0.15 կԳը հզորությամբ: Նշված դրական ջերմաստիճաններիկիրառմանգլխավոր անհրաժեշտությունը բխում է նրանից.որ պալարներըշատ զգայուն են ցածր ջերմաստիճանային պայմանների նկատմամբ:Սակայն ամենագլխավորնայն է, որ 0«Շ-ից ցածը պայմաններումպալարներումպարունակվողօսլան քայքայվում է՝ վերածվելով միաշաքար գլյուկոզայի. որի հետնանքով կարտոֆիլը դառնում է անբնականորենքաղցրահամ,երբեմն` առանց արտաքին որնէ փոփոխության: ' պալարների կարգավորվողգազային միջավայրումերկարատն պահպանմանարդյունավետությունըմինչն այժմ ապացուցված չէ, չնայած նրան, որ ռրոշ հետազոտողներխորհուրդեն տալիս կիրառել տարբեր ճպաստավորգազային դեժիմներ:

Գազարը ն ճակնդեղը,եթե չունեն զգալի վճասվածքներ,պատկանում բարձրպահունակությամբօժտվածբանջարեղենիշարքին՝ 0«Շ ն բարձր հարաբերական խոնավության պայմաններում հնարավոր է դրանց պահ-

են

պանումը 7-9 ամիս: Սակայն գործնակաճում,արտադրականծավալներով մթերելիս անհնար է լինում կազմակերպելմթերումըառանց մեխանիկական վնասվածքների:Այդ պատճառով7 ամիս պահպանելուցհետո ընդհանուր , կորուստներըերբեմնհասնում են 15-20262-ի: Պահպանմանդրական արդ, յունքի ճախապայմաններիցէ պահպանմանտեղադրելուց անմիջապես հետո ջերմության իջեցումը մինչն 1:15Շ, հակառակդեպքում կորուստների քանակությունըկարող է չափազանց մեծ լինել: Եթե գազարը կամ ճակնդեղը հավաքված են խոնավ եղանակին, հետնաբարմակերեսը ցեխոտ է, անհրաժեշտ է դրանք լվանալ լվացող մեքենաների մեջ. ռրոնցում ջրի ինտենսիվ խառճումը կատարվում է ջրի մեջ սեղմված օդ փչելով: Մեքենայից դուրս գալուց մթերքը պետք է ցնցուղվի մաքուր ջրով: Այս միջոցառումը զգալիորենիջեցնում է մակերեսինգտնվող մանրէների քանակը: Թաց գազարովկամ ճակնդեղովլիքը արկղերըկամ բեռնարկղերըանմիջապեսենթարկվումեն օդահարման, որպեսզի հեռացվի կաթիլայինազատ ջուրը: Օդի արագությունըպետք է լինի 7-10 սմ/վրկ: Որոշ տեղերում (Ռուսաստանի միջին գոտում) կիրառվում է լվացված արմատապտուղներիմշակումը կրաջրի լուծույթով, որը կանխում է մանրէաբամճական փչացումը: ԱՄՆ-ում թույլւստրվում է նախնական մշակումը նատրիումիօրտոֆեճիլֆենատի 0,1942-ոցլուծույթով. եթե արմատապտուղներընախատեսված են հետագա վերամշակմանհամար: Թերզարգացած կամ չհասունացածգազարն ու ճակնդեղըպահպանման ըճթացքումհեշտությամբթառամում են: Երբեմն զազարը երկարատնպահպանումիցհետո ստանում է դառը համ: Այճ տեդի է ունենում առանձնապեսայն պահեստներում,որտեղ հարակից խցերում պահպանվումէ էթիլեն արտադրող պտուղբանջարեղեն,օրիճակ՝խնձոր կամ սերկնիլ:Խակ գազարիպահպանմանընթացքումտեղի է ունենում ճան կեղնայինշերտի գորշացում: Գազարի ն ճակնդեղի երկարատնպահպանմանհամար կարգավորվող գազային միջավայրի կիրառման ճպատակահարմարությանհարցը մնում է չլուծված: Այս երկու արմատապտուղներիպահպանման ժամանակ ամենավտանգավոր բորբոսասնկերնեն բռտրիտիսը(գորշ փտում). սկլերոտինան (ջրալի փափուկփտում),ռիզոկտոնիան,ֆուզարիումը,ռիզոփուսը,ինչպես ճան բակտերիալ փափուկ փտումը՝ ստեմֆիլիումին թթու փտումը՝ գեռտրիխումի պատճառով: .

9.2.3.

Կաղամբ, ծաղկակաղամբ

Ջերմաստիճանը՝ 0"Շ Հարաբերական խոնավությունը` 90-9576 ուշահաս կաղամբըհնարավորէ պահՆպաստավոր պայմաններում բնական 5-6 ամիս: Կաղամբը պահպանումեն սառնարաններում. պանել խրամատներում: լայճակույտերում, ցուրտ օգտագործողպահեստներում. կաԲոլոր դեպքերում էլ ցանկալի է, որպեսզիպահպանմանդրված գլուխ որ դրանքա1-2 քանի չհեռացվի. շերտը տերնճերի ղամբիծածկող կաճաչ պայմաններին մանրէներիհանդեպ: վելի դիմացկունեն աճբարենպաստ պահեստ,ապա կաղամԵթե չկա արհեստականցրտով ապահովված են երբ գիշերվա ջերմաստիաշնան այն օրերին, բի բերքահավաքըսկսում ճանը սկսում է մոտենալ 05Շ: Հավաքվածբերքն անմիջապեսփոխադրվում է հետո է պահեստ,ն զգուշորենշարվում ցանցաձնհատակին,որից սկսվում 80-100 մ /տ.մոտ է կազմի պետք օդի մղումը այդ շերտի միջով: Օդի ծախսը Գիշերայինավելի սառը օդով: ժամ: Ցանկալի է օդի մղումն իրականացնել առ ժամանակ կրկնել օդի մղումը նս է ժամանակ Ձմեռվա ընթացքում պետք պետք է հաշվի առնել, որ դեպքում այս սակայն կաղամբի շերտի միջով, է ցածը: Այդ պատճառով -25Ը-ից լինի չպետք մղվող օդի ջերմաստիճանը է որտեղտրվում է օդախառնիչ, մղվող օդի մի մասը նորից վերադարձվում -2:Շ ցածը է, ամասամբ արտաքինսառը օդ նս: Եթե օդի ջերմաստիճանը պա կարող է վնասվելկաղամբիմիջուկը: ն Ելնելով կաղամբիսորտից,պահեստիկառուցվածքից օդամղիչիհզոէ կարող լինել մինչն 3մ: Այդ րությունից`կաղամբիշերտի բարձրությունը են հաշերտի տարբեր տեղերում ն տարբեր խորությանվրա տեղադրում հերթական ջերմաչափեր:Եթե տուկ լայնակույտայինկամ էլեկտրական են տեղականտաքացումներ,ապա ստուգման ժամանակ հայտնաբերվում տաքացումըկարող է սառը օդր մղում են այդ ուղղությամբ: Տեղական բ հետնանք լինել հովացնող օդի ռչ հավասարաչափաշխմանկամ տվյալ մասում

ինտենսիվացման: պրոցեսների մանրէաբանական

է նան

արդյունավետ Բնական ցրտով ապահովվածպահեստներում թույլ են տալիս ավեորոնք օ գտագործումը, լավ օդափռխվողբեռնարկղերի խորհուրդէ Ռրոշ դեպքերում ծավալը: պահեստի լի ռացիոնալօգտագործել 60-70 միկրոն հաստութտրվում այդ բեռնարկղերը ներսի կողմից ծածկել է 90-9506 հարաբերաապահովում ռ րը թաղանթով, յամբ պոլիէթիլենային է կան խոնավություն:Այդ եղաճակով պահպանելիսզգալիորեննվազում կաղամբիկշռի բնականկորուստը, ինչպեսնան կետայինճեկրոզը, գումաեն պահմիջին հաշվով ճվագումեն 1,5-2 անգամ:Լավ րային կորուստները պանվում ճան շաքարներըն Շ-վիտամինը: կամ հաԿաղամբը պահպանումեն նան առանձին լայնակույտերում

տուկ լայնակույտային հրապարակներում:Առավել պահունակ` Ամագեր, Զիմովկա, Բելառուսական սորտերը պահպանում են նան ձյան շերտի մեջ: Դրա համար ընտրում են թեթնթեքությամբհրապարակ,որտեղ ձյունը հարթեցնում ն տափոնում են: Կաղամբըդասավորումեն իրարից 4-6սմ հեռավորության վրա, արանքներըձյուն են լցնում: Շերտերիմեջ ձյան հաստություճը պետք է լինի 6-8սմ: Շերտերիընդհանուրքաճակը պետք է կազմի 6-8: Ստացված լայճակույտը վերնից ծածկվում է 50-60սմ հաստությամբ ձյան շերտով, որն իր հերթին ծածկվում է հարդի, սղոցաթեփիկամ այլ քիչ ջերմաթափանցելիությունունեցող նյութի շերտով: Ձյան ծածկույթի տակ պահպանելն ավելի արդյունավետ կարող է լիճել, եթե այն կատարվիհատուկ պահեստներում:Սակայն բոլոր դեպքերում այս գործողությունը կարելիէ կատարել,երբջերմաստիճանը-2"Ը-իցցածը չէ: Կարգավորվող գազային միջավայրը,որը պարունակումէ 2,5-552 Օշ ն այդքան էլ ածխաթթու գազ, նպաստումէ պահունակությանբարձրացմանը ն կորուստներինվազեցմանը: Պահպանման կարնորագույն պայմաններից է անհրաժեշտ քանակությամբ օդախառնումը, որպեսզիկաղամբիցհեռացվի շնչառության ընթացքում առաջացող ջերմությունը,ն տեղի չունենա կաթիլային ջրի առաջացում մակերեսայինտերեներիվրա: Այնտեղ, որտեղ պահպանվումէ կաղամբ, չի կարելիպահպանել էթիլեն արտադրող պտղատեսակներ,որովհետնմթնոլորտում 10-100 մաս միլիոնի մեջ էթիլենի կուտակմամժամանակտեղի է ուճեճում կաղամբի վնասում: Ծաղկակաղամբըչունի բարձր պահունակություն՝այն չի անցնում մեկ ամսից 0-Շ-ի պայմաններում:Ծաղկակաղամբըպահպանման է դրվում առանց ծածկող տերեների հեռացման:Եթե ծաղկակաղամբըփաթեթավորվի առամձին պոլիէթիլենայինտոպրակներիմեջ, որոնց վրա բացվի 4-5 անցք Տ մմ տրամագծով,ապա պահպանման տնողությունը համարյա 1,5-2 անգամ ավելանումէ: Ինչպես սպիտակագլուխ կաղամբը, այնպես էլ ծաղկակաղամբը, սն, գորշ, ջրալի, բակվնասվում են մի շարք մանրէներով ալտերճարիայով, տերիալփափուկ ն այլ փտմամբ: ե

92.4.

Սոլա, սխտոր

Ջերմաստիճանը`0«Շ Հարաբերական խոնավությունը 65-7026 ՝

`

(

Չոր գլուխ սոխի ն սխտորիպահպանմանհամար օգտագործումեն սովորականբնական կամ արհեստականցրտովպահեստները:Պահպանման դնելուց առաջ կոճղերը պետք է համապատասխանձնով նախապատրաստվեճ: Այն իրակաճացվումէ դաշտային պայմաններում,հատուկ հրա266

պարակներում կամ չորանոցներում:Բերքահավաքիցհետո դաշտային պայմաններումսոխը թողնումեն մոտ 2-3 շաբաթվաընթացքում,որպեսզի այն չորանա: Սակայն դա կարելի է անել այն դեպքում, եթե եղանակն անձրնային չէ: են սոխը կամ սխտորը չորացնելու համար օգտվում Արհեստականորեն են հատակ որտեղ դրանք տեղավորվում ցանցավոր հատուկ չորանոցներից, ն քամահարվումմինչն 27...35:Շ տաքացված ունեցող զետեղարաններում չոր օդով /նկ. 87/: 345846

Ն

Մ-Նւ Է

ՓՃ 9

Ճ

օ /

'

-

Շ"

-

/

-Է

/

»

2.65

Ճ

ն

Նկ. 87. Սոխի չորանոցիսխեման ոխակրիչ, 3-բաշխող փոխակրիչ,4նկեր, 2-բարձրացն,

համար աշվածք, 2որանոցա, Տանկ5ր մող աքրարման -ընդուն,

Հն

-

օդախառնիչ, 9-արտամղման խողովակ, 10-ներծծող

բացված, 13.րեռմաթափման օգախառնիչ, րերծծող խուց, 16-խցի ցանցածն հատակ,

առտամդող

փոխակրիչ,15-բարձվող 14-բեռնաթափող 17-տեսակավորողմեքենա:

մոտ 350է Այդ գործողությանհամար տաք օդի ծախսը պետք լինի է 400մ:/տ.ժամ: Մշակմանտնողությունըկախված սոխիսկզբնականխոնաբարձվությունից ն կազմում է 6-24 ժամ, որից հետո օդի ջերմաստիճանը ժամ: Այս միջոցառման րացնումեն մինչն 47...48-Շ ն մշակումմոտ նպա-

տակն է

ոչ

միայն ապահովելծածկող թեփուկներիլրիվ օդային-չոր վիճակ

20-2252, այլ ճանոչնչացնելվզիկայինփտումհիվանդությանաար

Սոխի մակերեսիչորացմանընթացքումկշոի բնականկռրուստը

մում է մոտ 4-694: Սոխի ն սխտորիչորաց ման

կազ-

ժնե րտաքանումէ

ճան ար համար կարելի է օգտվել անարի

գիայով աշխատող հատուկ ջեռուցիչներից,որոնցում օդը միջոցով: արնայինմարտկոցների աստիճանաՉորացմանավարտից հետո զանգվածիջերմաստիճանն 0-Շ: պետքէ մեծ արագությունը հովացման է Մակայն մինչն բար իջեցվում չլիճի, իսկ պահեստումստեղծված ջերմաստիճանըարտաքինմիջին ջերմաստիճանիցոչ ցածը: Դա արվում է այն պատճառով,որ եթե պահեստում `

գիշերվա սառը օդի միջոցով ստեղծվի ցածր ջերմաստիճան, ապա աշնամային եղանակի ժամանակավորտաքացումից կարողէ կոճղեզների վրա տեղի ունենալ ջրի գոլորշիների կոնդենսացում, որը մեծ կռրուստների պատճառ կարող է հանդիսանալ: Համենայն դեպս, ամենահուսալին արհեստական ցրտով սոխի ն սխտորի պահպանումն է 0«Շ-ի ն 65-7095 հարաբերական խոնավության պայմաններում: Մառնարաններումսոխը ն սխտորը պահպանում են 2540կգ տարողությամբ ցանցերում կամ բեռնարկղերում: Առաջին դեպքում ցանցերը տեղավորվում են հատակից 5-7սմ բարձրությամբփայտյա վանդակների վրա, իսկ ընդհանուր բարձրությունըչպետք է գերազանցի 3-3,5մ: Բեռնարկղերիմեջ պահպանմամդնելիսբարձրությունըկարելիէ հասցնել 6մ: Սոխի ն սխտորի պահպանմանընթացքում ամենամեծ վտանգը պետք է համարել ծլարձակումը,որը քաղցր ն կիսակծու սորտերի մոտ սկսվում է սովորաբար հունվարին, իսկ կծու սորտերի մոտ մարտ-ապրիլ ամիսներին: Դրա դեմ պայքարի միջոցներից է բերքահավաքիցմոտ 1 ամիս առաջ դաշտում մալեինճաթթվիհիդրազիդի լուծույթով սըսկելը կամ գամմա ճառագայթներովմշակելը: Եթե տարբեր պատճառներով սոխի կամ սխտորի պահեստում կամ պահպանմանխցում ջերմաստիճանըիջնում է մինչն -1...-3«Շ ն կոճղեզները ստանում են սառած տեսք, այսինքն վերին շերտերը դառնում են թափանցիկ, ապա դանդաղտաքացմանմիջոցովհնարավոր է այդպիսի կոճղեզների համարյա անվնասվերականգնումը: Սոխի ն սխտորիառանձին սորտեր հնարավորէ պահպանել նույճիսկ 1..-35Շ-ի տակ, երբ մյուս սորտերն այդ նույն պայմաններում զգալիորեն վնասվում են: Կան տեղեկություններ,որ սխտորը պահպանմանըլավ նախապատրաստելու դեպքում 1046 ընդհանուր կորուստներով հնարավոր է պահպանել երկու տարի: Կարգավորվող գազային միջավայրի կիրառումը սոխի ն սխտորի երկարատն պահպանմանգործում տալիս է միջակ արդյունք: Այնուամենայնիվ կան ցուցումներ այն մասին, որ 594ՇՕշ ն 396 Օշ-ի պայմաններումկոճղեզներիծլարձակումըզգալիորենհետաձգվումէ:

կելն ու ճզմվելն է, ռրից խուսափելու համար սեխի բերքահավաքը կազմակերպում են ոչ լրիվ հասունացման փուլում: Սեխի պտուղը հավաքելուց հետո հողի հետ շփվող մասով շուռ են տալիս դեպիարնը ն թողնում դաշտում մի քանի օր: Դրանից հետո հարդե շերտի վրա սեխը տեղափոխում են պահեստ, որտեղ տեղադրում են դարակներիվրա կամ կախում հատուկ պատրաստած ծղոտե ցանցերի մեջ առանձին-առանձին:Պահպանմանառաջին մի քանի շաբաթվա ընթացքումսեխի որակըլավանում է, սակայն հետագայում այն սկսումէ անկում ապրել: Եթե պահպանման սկզբնական շրջանում պտղի կեղնի վրա առաջաճում են սն փոս ընկած կետեր, դա նշանակում է, ռր սկսվել է սեխի ֆիզիոլոգիական խանգարվածությունը, որը ցածր ջերմաստիճանի անհամապատասխանությանհետնանք է: Ֆիզիոլոգիականհիվանդություններինանմիջապես հետնում է մանրէաբանական փչացումը: Փտումն առաջին հերթին սկսվում է պտղակոթիշրջանից: Այդ պատճառովսեխի պտղակոթըպետք է կտրված լինի ոչ պակաս, քան 3-4սմ երկարությամբ: Որոշ հետազոտողներխորհուրդ են տալիս մանրէաբանականփչացումը կանխելու ճպատակով սեխը 30 վայրկայանով ընկղմել 555Շ տաքացրած ջրի մեջ: Եթե բերքահավաքըկատարված է ժամկետից շուտ ն կարիք կա կարեն 20...255Շ ն 5000 մաս միգավորվողհասունացման,այն իրականճացնճում լիռնի մեջ էթիլենի առկայության պայմաններում 18-24 ժամվա ընթացքում:

-

Վ

9.2.5.

Սեխ:

Ջերմաստիճանը2... 10«Շ Հարաբերականխոնավությունը90-9896 Սովորաբար սեխը պահպանում են կարճատն ժամկետով` ոչ ավելի քան 2-3 շաբաթ: Առավել պահունակ են ուշ աշնանային կասաբա տեսակի սեխի պտուղները, որոնք 2...5"Շ-ի պայմաններում կարող են պահպանվել մի քանի ամիս: Սեխի պահպանմանժամանակամենավտամգավորըփափ268

9.2.6. Ձմերու Ջերմաստիճանը 10...15"Ը խոնավությունը Հարաբերական ' 9076 .

ւ

Ձմերուկը երկարատն պահպանման համար պիտանի չէ: Ցածր ջեր-

պայմաններում որցնում ւնությունը մաստիճանային է փխրունությունը րում միջու դ դառիճանային պայ միջուկըկորց նում է «սապոնանման» զանգված),գույնը խամրում է, կորում է ներդաշնակ

համը: Ձմերուկի սորտերի մեծամասնությանհամար բարենպաստջերմաստիճան է 10-152Օ: Այս պայմաններումձմերուկն առանց որակի զգալի անկման հնարավոր է պահպանել մոտ մեկ ամիս: Բարեբախտաբար երկարատն պահպանմանընթացքում ձմերուկի կեղնը զգալիորեն չի փափկում, հետնաբար պահեստումհնարավոր է դարսակավորել2-3 շարքով: 10"Շ-ից ցածր պայմաններում հնարավոր է ցածր ջերմաստիճանայինֆիզիոլոգիակամ խամգարվածություն: Ձմերուկը զգայուն է էթիլենի նկատմամբ, հետնաբարչի թույլատրվում դրա պահպանումըէթիլեն արտադրող պտուղներիհետ համատեղ: Ձմերուկի պահպանման (ինչպես ճան փոխադրման) համար օգտագործում են մինչն 62 սմ խորություն ունեցող բեռնարկղեր: Չ69

9.2.7.

Պոմիդո

9.2.8.

8...12«Ը Ձերմաստիճանը Հարաբերական խոնավությունը90-9594

.Չերմաստիճանը8... 10«Շ(բաց կանաչ փուլում`13...21«Ը) Հարաբերական խոնավությունը90-9592

Պոմիդորիպտուղները զգայուն են ցածր ջերմաստիճանայինֆիզիոլոգիական խանգարվածություններինկատմամբ: Այդ պատճառով ջերմաստիճանայինպայմաններըպետք է ընտրել պտուղներիհասունությանը հա-

մապատասխան:

Եթե պոմիդորի պտուղները գտնվում են բաց կանաչ փուլում, ապա դրանք 13-Շ-ի պայմանճմերում2 շաբաթ պահպանելիսզգալիորենվնասվում են մանրէաբանականհիվանդություններովն չեն ստանում նորմալ կարմրավուն երանգ: Այդպիսի պտուղների հասունացման համար նպաստավոր ջերմաստիճանը 18...215Շ-ն է: Նորմալ հասունացմանըչեն նպաստում նան

բարձըջերմաստիճանները: Եթե պահպանման նպատակն է հասունացման հետաձգումը,ապա հնարավոր է պահպանել 14...165Շ-իպայմաններում: 105Շ-ից ցածը ջերմաստիճաններիդեպքում պոմիդորի պտուղները զգայուն են դառնում ալտերնարիաբորբոսասնկերինկատմամբ: Հետաքրքիրնայն է, որ պոմիդորիպտուղներըցածր ջերմաստիճանների նկատմամբ ցուցաբերում են «կումուլյատիվ»` կուտակման էֆեկտ: Այսպես, եթե դաշտում, փոխադրմանկամ պահպանմանընթացքում,թեկուզ ն կարճ ժամկետով, տեղի է ունենում ջերմաստիճանիանկում նճպաստավորից ցածը մակարդակի, ապա հետագայում այդպիսի պտուղները դառնում ենճ նկատմամբ: չափազանցզգայուն աննպաստ ջերմաստիճանների Բաց կանաչ պոմիդորիհասունացումըկարելիէ իրականացնելսեփական արտադրածէթիլենի միջավայրում: Սակայն, եթե այդ գազը ավելացվի արհեստականորեն 100-150 մաս միլիոնի մեջ ն պտուղները պահպանվեն 24-48 ժամ 20...25-Շ ն 85-9006 հարաբերականխոնավությանպայմաններում, ապա հասունացումը կընթանա արագ, ն պտուղներըկստանան հավասարաչափ գունավորում: Բաց կարմիր գույնի պոմիդորիպտուղներըհնարավոր է պահպանել մոտ 2 շաբաթ 10-Շ-ի, իսկ լիովին հասումացած պոմիդորը՝7... 102Շ-ի պայմաններում՝ մոտ 10 օր: Լրիվ հասումացած պտուղներըհնարավոր է պահպանել 0...1,55Շ-իպայմաններումմոտ 3 շաբաթ ն ավել, սակայն այս պաարտաքինտեսքը,բայց ոչ որակնընդհանրապես: րագայումլավ կպահպանվի 396 թթվածին ն 9796 ազոտ (առանց ածխաթթու գազի) պարունակող ԿԳԾՈւմ 135Շ-իպայմաններում հասունացած պոմիդորիպտուղները հնաէ րավոր պահպանել մոտ երկու ամիս:

Սմբուկ (բաղիխիջաւ)

Սճբուկիպտուղներընս զգայուն են ցածը ջերմաստիճանի նկատմամբ: Դրանք երկարատնպահպանման չեն դիմանում: 85Շ-ից (երբեմն 10-Շ-ից) ցածը պայմաններում երկու շաբաթ պահպանելուցհետո ստամակերեսը նում է բրոնզագույներանգ, երբեմնգորշանում է. սերմերըդառնում են չոր ն շագանակագույն, պտղամիսըգորշանում է: Աշնանը հավաքված սմբուկի պտուղներնավելի պահունակեն, քան ամոանըհավաքվածները: Սմբուկի փաթեթավորումը պոլիէթիլենայինթաղանթում նվազեցնում է կշռի բնական կորուստը,բայց միաժամանակ մանրէաբանական փչացման վտանգ է ստեղծվում: Այս բանջարեղենիփչացման ամենավտանգավոր են բոտրիտիս, ֆոմուսիս, ալտերնարիաբորբոսասնկերը: հարուցիչներն Ուշահաս սմբուկի պտուղները8...125Ը ն 90-9592 հարաբերական խոնավությանպայմաններումհնարավորէ պահպանելմոտ 1 ամիս: 9.2.9.

Պղպեղ

Չերմաստիճանը 7... 13«Շ Հարաբերական խոնավությունը90-9522 Քաղցը կամ զանգականմանճ պղպեղը ամենաբարենպաստ տեխնոլոգիական ոեժիմներիպայմաններումհնարավորէ պահպանելթարմ վիճակում ոչ ավելի, քան 2-3 շաբաթ: Եթե պահպանման ջերմաստիճանը 0«Ը-ին մոտ է. ապա պղպեղի մակերեսինառաջանում են նեկրոտիզացված փոս ընկած բծեր. որոնց վրա շատ շուտով սկսում են զարգանալ ալտերնարիա տիպի բորբոսասնկերկամ գորշ փտման հարուցիչներ: Երկարատն պահպանման նախապայմաններից է արագ հովացումը սառը օդի կամ ջրային հովացմանմիջոցով:Չնայած այն բանին. որ պղպեղի մակերեսը ծածկված է ողորկ, փայլուն ն բավական խիտ բջիջներից կազմված կեղնով, սակայն ջրային հովացման հետնանքով մակերեսին մնում են ջրի կաթիլներ,որոնք բռրբոսասնկերիզարգացման նպաստավոր պայմաններեն ստեղծում: Այդ պատճառով գերադասությունը տրվում է օդով հովացմանը կամ եթե կիրառվում է ջրային հովացումը, ապա ջուրը պետք է պարունակիֆունգիցիդներ: Ի

տարբերությունսմբուկիպտուղների,պղպեղիփաթեթավորումը բա-

րակ պոլիէթիլենայինթաղանթի մեջ նպաստում է պահպանման տնողութմոտ 1 շաբաթով: Ռրոշ յան երկարացմանը արտասահմանյան

երկրներում

կիրառվում են պղպեղի մակերեսի մոմապատումըբարակ շերտով, որը նպաստում է ջրի կորստիկրճատմանը Նպահունակության բարձրացմանը: Էթիլենիառկայությունը նպաստումէ պղպեղիարագ գերհասունացմանը: Փորձերը ցույց են տվել, որ ԿԳՄ-ում պղպեղի պահունակությունը բարձրանումէ, որն արտահայտվում է գլխավորառմամբ գույնի ավելի լավ

'

|Ե |ՎՃ

5|

Տ|

պահպանմամբ: 9.2.10.

ՊՏուղբանջանղենի պատապանման ժամանոաւկկրտառվող Ումիական միացությունները (Համաձայն Կալիֆոռնիայի համալսարանի «Բ0ՏէիզՄ6Տ|

1ՇՏՕԱՒՏՇՏ

ՏՇՈ6Տ 8/5) «ԱՐ6Շ1Թ7,

Սառնարամային տեխմոլոգիայումկիրառվողքիմիականմիացություններին ներկայացվումեն մի շարք առանձնահատուկ պահանջներ: Դրանք հետնյալներնեն: Նյութերը կամ դրանց քայքայման արդյունքում առաջացող նոր միացությունները չպետք է ումենան թունավոր,ալերգիկ (կամ այլ տիպի վնասակար)ագդեցությունմարդու օրգանիզմիվրա: Չպետք է բացասականազդեցություն թողնեն պահպանվողմթերքներիզգայաբանական հատկությունների վրա: Պետք է լավ լուծվեն ջրում, այդ թվում նան պետք է հեշտությամբլվացվեն պտուղբանջարեղենի մակերեսիցն այլն: Այս ն մի շարք նմանատիպ պահանջներին համապատասխանելու պատճառով ԱՄՆ-ում օգտագործմանհամար թույլատրվում է ստորն բերված քիմիական միացությունները (աղ. 39):

Հ Ջ

8ՀԱՋ

ՁԱՈՅԱՏ

Յ

8 Վ.վ

ՀԶԾ

ՑՊՅ8

Յ|Ց ՅՅ Շ|՝

Շ

|5|ա|տ

Տ

Հաա

5. Ցա

«չ

Ջ

Յ

|-

823.-՛Հտ |1 5 | Զ

Հ

Բ

Ց

Ք

ւ

ե

Վ

|Մ

Շ'

Է:

ալ Յ |ԹՅ Շ|«կ

ռ

ի

ա

|

`

ալ

Բ

Բ

Շ

58/8 Թ տպ

ՀՋ ծ

-

»

ՀԱՏ էք

Դ

Յ

Ժ

էք

| Յ3Յ85:Յ14254852

Յ|`.

ք

ՏՅՅՏԱՏՅՑՏԱՅԵՈ

Յ|ա5 ՏՅ ա։:Յ

ՏՏ: ՏՅ -Ջ: ՅՅ|ա|Բ Յ Ք

ՅՅ

ժար» Սյթ: աթ

Բ

Ց

ՅԵՅՅՅԹՑԹՅՅՅՑՑ8

ԿԾԹԱՅաԾՑպԱՎ

Տ

Ցա» Յ

՞

|Ճ

Տ

--

Հ Տ

Յ

Տ

՞

եղ Ճձ

ք

Ծ8Ճ Տ

Ց

Հ

2-2 ՀԹ

Ժ

Փ

«5 Թ

Ց

Հ.

ՅՑ

8: ՅՅ

։

ՀԱՅՑ

ՅՅ8

Յ

Է)

Ք

Ջ

Թ

ՀԺ

Ջ

ՀՅՀՓԵՃ

Փ

Բ

ՅՅ ՅՅ

ՀԺ

-|

ջ984

23/88 Է

5. ո

|

:

Հ

-Յ

ՏՔՅԻՂՎՊ«

Ց Դ

ՀՀ

՞

ք

Ձ

Է

|| ՀՀ 8|Թ|Ֆ`»

' "1

Ի») լա ծ

ՏԱՅ ՏՋ ՅԹԺԹՎ. Ջ Յ Յ 8Ջ|

ն

Թ

Ձ `

|

ՅՅ «Հ ՇՇՅՅՅՔ

-վ

ա

|

|ա

|

ՆՔ: Բ. ՀԱՅՏ

(022

|ՑՔՅ,Ց,

ՉՀՅՅՏՑ քաք

ԱՅՑ ԲԱԽ Յ

ՓԵԽԶՈՅՎԱԾԹԱ-

Թ: Յ-

յ

ւջ.

ՏՅՅԹՅ Մ

-բ

Թ

Յատ

Ք

՝

օ

1:

Բբ Յ

8Բ

Ք. Բ.

8՞

Ց

Վ)

2-8 Ք.

6-5 Ք

թռ

--- 5. |.

ՅԱՂ-|Զ|Յ

Յ. Յա: քՔ-Յ|/38 Յ|ճ

Բ

Յ8

58/8 83/5 ՎԱ

-Ջ-ԱԷ8

ա

Վ.

ՅԻՀ»:

ԺՅ Յ

ՋՑ

ք

ՔՅ ւ

|`թ

Ր

Ց

|թ. Ց|Յ

ՋԻՑ

Ք528Յ Ց|Յ

ՅՅ

ՅԱՅ ԶՏՏԱՔ

2Զ-Թ-17

-.

5. Յ

Յ

Յ

Բ՝ Վ.

Յ

ՀՅ

--

-

Յ

ԵՏ

Բ. Յ

Բե

Օն

Յ

Յ

Յ

Բ

Ց

|Ջ

Է

Է. Ց

Յ

Ց Ց

Յ -

Տ"

Ց Ց

Ջ

Յ

Յ

Ց

|"

|՞

Յ

Օ.

Յ -

-՞ Յ

Է-»|

ՅՅ

Ք

Ց

5`

Փ

Ց .

Լ

Ց

Ջ:

թ.

Բշ

«"

ռ Ջ

Ջ

Գ

Ջ

-

ծ

.

Փ

|

Փ

Փ

Տ|Ջ

ՈՎ

ՈԱ

Փ լ

լ

բէ

8Է

:

օօ

տ.

:

3:

ՓրՀ. »

Դ

ԹԾ ք

ճՃ

ա

բ

Յ

53»

Հ

Վ

Փ -

Հ

Գ

Բ

Յ

|8

-

-

ծ

յ

Յ

ա:||Թ3 «ՎՏ Յյ-

Էլ

Բ

122531

Ք

"ՅՑ

ՅՅ

ԲԵ

|5

Ե

23383554 ՅՅ11311 ՅԹՔա8 Յա Օգ Փմյաթամա թվ ՅՅ ՅԾ 8 Տ

ՅՅ ՋՕճ.- ՓԿԺՎՕ

ՏՅԱ Շ) ՅՑՑ 11853181 ԾՏՅԾՑ

աթ)

)

Է)

5. Յ

Ձ Բ Ք

.ւ

: Շե

-

Ե

Թ

ՅՅ

բջ

5Յ5Յ 58/88 Բ

Ց

Բ:

ՇԿ

Կ

ա

Է ԲՎԷԱ-

ՏՅ

8 5Բ. ՅՑ18 ՅՅ ՅԾ|ՅՅԹ

-

|

ա

Յ5

.'

5Յ

`.

Յ՝ ՝

6'

տ

Տ

Յ

Ք

ԲԲ "

6.

Յ

Է

ծ

«Լ

:5: ՏՏՀ

ՏՏ

531:

ՀԱՅՅՅ5

Ս

Վ2Ջ

ՅՑ ՅՑ

Հ

Բ

6" Լ

|

Թ

:

ւ

-

«վ

"

«Վ

Յ :

Հ|բ Հ

:

:

25511:«` ՓԳ

Բե

:

:

«ՀՅ

Տ Յ

՝

ծ

ռ

Բ

ծ

ջ

Ջ

8թ Վ

Բ5

Տ

Թ

-

:

(6

:

-

Յ

.Զ

Ց

՝

:

Է

5`

Ձ

Ք

քթխ

Թիմ

Ձ'

Ճ

ճւ

--

|Թ

ն

:

-Ռ5-8

ԼԱՎ

ԾՔ

22828238

ՀԾԹԵՑՃՅՅՑԾ

Փ

«3

ռ

Յ8

ճ|

-

91315. ՀաՅՅԵՅՃ Է

«5 5 ՀՏ

ճ|ճ

-ԲԾ

ԱԻ: ՏանՏ888

:

«Տ5

8:

2.Վ

Հ

ՀԾ

ՀՇ

ՑՏ ՏՅ5

Տ

Հ

քրտ

Ց

-

Բ...

ՀՈՈՒՒԼԻ:

ՒԼ Բ.

-ռ

տք ՅԵՏ

|8 Բ:

|8

ՇՑ

ք

:

-

:

Բ

ՀՏ

||51)|

օՀ

-

,

Յ

յ

ՀԳ

: -

-

ւ| `

Ց

ՅՏՇՎՏՅՅԳգ

-

:

Յ

Տ

Փ

թ

քռ

ՁՀՅՑ 511: ԷԻ ԷՏ ԹՏՅ5Յ |Բ

5:5. Ձ՝ 85555131: ԲՅՅ Տ

ԷԷ

Զ2-

`

41 854 Հ ՃԳՏՁ Տ

ՀՏ Գ

-

-Տ

Ս

|

.-

.-

Յ

Յ

Ք՛

Էլ

«ը

Ք"

Հ Յ

Էլ

Յ

|

Յ

85.

|ք

--

թ

Զ

շ

Յ

Ց

-

:

Յ

լ

`

: : բ.855'

-

:

5227Թ

Ց

:

-

:85

ՂՒԼԸ

15:5| Բ88

ւ

:ւ

::

ծ»

Բ

5-5

|

Թ

ՀԹ

5ՀՅ

9.2.1. ծ

ՀՎ

օՇ

ճ.քյ Տ

ՅՓ

բ"Հ

-

-

Հ

Բ. բվ

Վ

-

Վ

ԺԻ

«ո -ծԹԷՇ --««Ո

«Վ

«Յ Ձ

|Թ

թ

Յ. Ք.

--

Յ

ՐՑ

ՏՏ «Վ

Յ

Յ

Ք.

1/8 Հ

Յ

Օօ/Ջ

ա

Բ

ՇՏ

ԾՅ«

58:

«Հ

Բ

5: Ց

օգ

-Յ

ս

Յ կվ Հ Յ

Ց

ԷԶ

|

Չ

Յ-5Ա:

«ե

6.

ԶոՒացիուծ մԻզերի, բանջարեղենի ինկուզավորնետի պլոււպաւնումը

ն

Չորացրած պտուղներում խոնավությանպարունակությունըկարող է ն տատամվել 292-ից մինչն 2596-ի սահմաններում՝կախված մրգի տեսակից խոնաջիազրկման եղանակից: Չորացրած բանջարեղենիմնացորդային վությունը տատանվում է 0,5-7,096-ի սահմաններում: Չորացրած սլտուղբանջարեղենը պահպանման ընթացքում կարող է ենթարկվել գույնի փոփոխման (գորշացում, մգացում), բուրմունքիկորստի, վիտամինային կազմի աղքատացման,կարող է վարակվելմիջատներովն բորբոսասնկերով:Այս է բոլոր ձների վճասվածքների վտանգը զգալիորեն նվազում պահպանման ջերմաստիճանինվազմանը զուգահեռ:Բացի նշվածից, չամիչը կամ դրոշ չրատեսակներ կարող են ենթարկվել շաքարակալման` մակերեսի կամ առաջացմանպատճառով,որը նս բացապտղամսումշաքարաբյուրեղների դրանց ապրանքայինորակի վրա: սաբար է անդրադառնում Սովորաբար չորացրած մրգերը ն բանջարեղենը,որոնք գախատեսված են երկարատն պահպանման համար, մշակվում են ծծմբային գազով (ծծմբի երկօքսիդով),որը ժամանակի ընթացքումգոլորշիանումէ: Այդ հակաճեխիէ չի գոլորշիացումը նս ընթանումէ այնքան ինտենսիվ,ինչքան բարձր ջերմաստիճանը:Իսկ եթե ծծմբային գազի քանակությունըպակասումէ, ապա փչացմանվտանգնավելի բարձը է: Պահպանման դրվող չիրը ն չորացրած բանջարեղենըանհրաժեշտ է լցնել խոնավությանճկատմամբանթափանցթաղամթներիցպատրաստած պարկերիկամ արկղերի մեջ: Դա պաշտպանումէ նրանց գերչորանալուց՝ խոնավությունըցածը է, ն գերխոնավամաեթե շըջապատի հարաբերական է: Չորացրած բանջարեղենըհերմետիկ տախոնավ լուց, եթե շրջապատը րողությունների՝ մեջփաթեթավորելիսսովորաբար օգտագործումեն իներտ գազ (մեծ մասամբ ազոտ) կամ ենթարկում վակուումի ազդեցության: Երբեմն օգտագործում են նան հակաօքսիդացուցիչկամ խոնավություն կլանող նյութեր: Ջերմաստիճանի ազդեցությունըջրազրկված բանջարեղենի դեւվքում այնքան էլ կարնոր չէ, քանի որ դրանցումխոնավությանպարումակությունը ցածը է, քան չռրացած պտղի դեպքում: Բազմաթիվ տեսակի չորացած բանջարեղենհնարավոր է պահպանելմի քանի ամսից մինչն մեկ տարի 205Շ-ի պայմաններում: Չորացրած բանջարեղենի սառնարանային պահպանումը (75Շ ն դրանից ցածը) անհրաժեշտ է համարվում այն դեպքում. երբ պահպանմանտնողությունը երկար է. որպեսզի այդ ընթացքում տելի չունեմա որակի զգալի անկում՝ գորշացում.համային հատկանիշների ն վատացում. վիտամինային կազմի կորուստ. միջատներով փսրակում այլն: Սառնարանային պահպանումն առավել կարնտը է չրի պահպանման պահպանմանամենանպասժամանակ: Չորացրած շատ մրգատեսակմերի

ն 55-6096 մթնոլորտիհատավոր պայմաններնեն 0...46«Շ ջերմաստիճանը րաբերական խոնավությունը: Այդ պայմաններումմիջատճերովվարակվելը համարյա բացառվում է ն չորացրած ծիրանի, դեղձի, խնձորի, սալորի, տանձի պտուղները հնարավոր է պահպանել մեկ տարի ն ավելի: Նշված պայմաններումնույնպես նվազագույնիէ հասնում չամիչի ն մի քանի այլ չրատեսակներիշաքարակալմամ վտանգը: Որոշ չորացրած մրգեր ն բանջարեղենհնարավորէ պահպանել համեմատաբար բարձր հարաբերական խոնավությանպայմաններում,օրինակ՝ 70-8096-ի պայմաններում, սակայն պահպանման տնողությունըկազմում է ոչ ավելի. քաճ 4-6 ամիս, քանի որ չոր միրգը միջավայրիցկլանում է խոնավություն ն առաջանում է բորբոսնելուվտանգ: Ընկուզավորներիպտուղներն ավելի կայուն են հյութալի պտուղբանջարեղենի համեմատությամբ, սակայն ռրակական բարձը հատկանիշների պահպանմաննպատակովայստեղ նս կիրառվումէ արհեստականցուրտը: Ընկուզավորներիպտուղները պահպանման ընթացքումենթակա են տարբեր տիպի վնասվածքների,ինչպես օրինակկառուցվածքի ն բուրմունքի կորուստ, կարծրացում, կծվածություն, բռրբոսնում. միջատներով վնասում ն այլն: Սառնարանային պահպանումըկանխումէ այս բոլոր վնասվածքները: Օրինակ` նուշը ն ընկույզը 0«Շ-ի պայմանճերում կարելի է պահպանել 15-20 ամիս, 10«Շ-իդեպքում6-12 ամիս,21«Շ-ի դեպքում՝6 ամիս:

10. ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔ

Մինչն այժմ ստեղծված պտղահավաքին

ոչ

փոխադրամիջոցների

--

Սդյուսակ40. սորտի Բերե Հարդանպոն ազդեցությունը

Մեխանիկականվնասվածքների վրա: տամձի պտուղներիպահունակության պտուղփչացմանչենթարկված Մանրէաբանական հետո... Մեխանիկականզնառդնելուց պահպանման ների քանակը՝ | ամիս

տեսանելիվնաս-

Արթ ածք,

պտղակոթից բեահավանը Պոկվել կատարվում ունն կԱ նմաը Է Թակվե

-

բեռնաթափմանփոխադրիչովբարձում

կուհետն

մեջ: թամտքի են ԼԿԳ-1.4 մեքենայիմիջոկատարում Գլուխ սոխի բերքահավաքը սոխը (ռողի մի մասի ցով. որը խոփով հերկում է շարքերը, բարձրացնում ն մաքրվածսոէ սոխից հողը հետ), գնցող ագրեգատիմիջոցովանջատում համար: Երկրորդ ընթացխը տերնուքիհետ փռում է հողի վրա՝ չորանալու ն բարձում փոխադրամիէ գետնից սոխը քում նույն մեքենան հավաքում հանում է սոխը գետնիցժամում 0.4-0,7 ջոցներ: Առաջին դեպքումմեքենան հա մակերեսից, երկրորդդեպքում՝0.8 1,6 հա-ից:

վածքի ձերը

մի մեքենա չի ապահովում պահ' ավաքած պտուղների այն որակը, որ պահանջվում է երկարատն պանման համար:Այդ պատճառովպտուղների է ձեռքով ն ընտրովի: Սակայն մեքենայացված ըճտրովի բերքահավաքի տեսականհիմքն այժմ համարվումէ դրված ն մոտ ապագայում հնարավոր հարցի գործնակամ տեխճիկական լուծումը: Միննույն ժամանակ արկ կա նկատելու. որ բանջարեղենիշատ տեսակներիմեքենայացված բերքահավաքիհիմնահարցերիմեծ մասը լուծված է ոչ միայն տեսականորեն, այլ ճան գործնականորեն:Դա առաջին հերթինվերաբերումէ կարտոֆիլի, գազարի. ճակնդեղի.սոխի. սխտորի, կաղամբի բերքահավաքին,որի համար արդեն ստեղծվել ն կիրառվում են մի շարք հզոր մեքենաներ: Օրինակ կարտոֆիլի բերքահավաքիհամար օգտագործվումէ ՈՒԿՎ-2 մեքենան, որը միանգամիցհավաքում է երկու շարք կարտոֆիլ՝ ժամում հավաքե4 կոմբայնը: լով այն 0.3-0,5հա-ից:Մեծ կիրառությունունի ճան ԿԿՈՒ-2Ա Այս մեքենան միաժամանակկատարում է հետնյալ աշխատանքները՝փորում է շարքերը. անջատում պալարներըհողից. բուսականմճացռրդներից, ցողուններից. հավաքում պալարճերը հատուկ զետեղարաններումն բեռնա-

է ոն

մեջ: թափում այնտեղից փոխադրամիջոցների են ՄՄՏ-1 մեքենան. որը կիրառում հ ամար Գազարի բերքահավաքի հողից. կտրումվերերկրյա փորում է շարքերը. պոկում գազարը փխրեցված ն բարձում:Այս մեքեկանաչ մասը. անջատումհողից փոխադրամիջոցներ համար: Այն ժանան կիրառվումէ նան սեղանիճակնդեղիբերքահավաքի համար կիմում հավաքում է գազարը 0.1 հա-ից: Կաղամբի բերքահավաքի մաքէ րառվումէ ՄՍԿ-1 մակնիշի մեքենան:Այն կտրում կաղամբակոթը, այս եղան, տեսակավորման րում ոչ խիտ կպած տերններից,փոխադրում

է

՛

արար կեղն.

ամիս

Լ

99,7

ՀԵՏ

98,8 75.2

3ամիս

99,0

|

4ամիս

98,2

ո

ՀՄ

ՑԵ

95,8

93,0

90.7 16,2

40,6

33.4

մեծամասնության բերքի կամեջ տեսակավորման կամ մշակման տարվում է պահեստներիապրանքային տեսական տեղամասում:Դրան հակառակպտուղների սեղանի խաղողի հեառանց ընթացքում. վորումը կատարվումէ անմիջապես բերքահավաքի

լցնումը Նի ասբպանման տարաների ախ ոնակավերումը անջարեղենի

տեսակների

տագա վերաբեռնման: Դա

մեծ

բերքահավաքը է նրանով. որ մեքենայացված պայմանավորված որոնք այդ պատճաէ պտուղներին,

չափով վնասվածքներ հասցնում

են տալիս, որ ոով դառնումեն ռչ պահունակ:Հատուկ դիտումներըցույց քավնասվածքների դեպքումմանրէաբանական տարբեր վնասվածքների 8092 ն ավելին. 40) (սղ. է հասնել մ ինչն կարող ընթացքում ճակը պահպանման

Չնայած նրան. որ ինչպես ասվեց. մեքենայացված բերքահավաքի պտղատեսակնեպահպանման համար նախատեսված հարցը երկարատնե րի համար դեռնասլուծված չէ. սակայն գոյություն ունեն մի շարք մեքենաներ ն սարքավոլումմեր,որոնքօժանդակումեն ձեռքիաշխատանքիթեթնացմանը: Պտղատեսակների բերքահավաքը գերադասելի է իրականացնել անմիջապես այն տարայի (արկղ, բեռնարկղ) մեջ. որով ն պետք է դրվի պահպանման խուց: Սակայն շատ դեպքերում կարիք է զգացվում սկզբում հւսվաքել հատուկ դույլերի, պայուսակների. կողովների մեջ. այնուհետն լցնել ավելի մեծ արկղերի. բեռնարկղերիմեջ: Այդ տեսակետից ճպատակահարմար է օգտագործելբացվող հատակով բրեզենտետոպրակները(նկ. 88): ԱԼ

Ե:

`

Պ

շ

.-5

Նկ.

Պտուղների բերքահավաքիՊԿՕ-0,7

մակնիշիհենահարթակ

1-կցորդշասսի (2-ՊՏՍ-4), 2-տախտակամած,3-անցման հարթակ, 4-աջակողմյան սանդուղք,5-սյուներով ն ուղղորդներով«զամբյուղ», 6-ապահել 7-մեքենայակմախք, 8-ճախակողմյանսանդուղք, 9-սանդուղքների տեղափոխմանմեխանիզմ,10-դուրսքաշվողհարթակ:

Այս մեքենան հնարավորէ օգտագործել 2-6 մ բարձրություն ն 6-8 մ միջշարային տարածություն ունեցող այգիներում, եթե դրանց թեքությունը չի անցնում 5 աստիճանից: Մեքենայի հենռահարթակիվրա միանգամից բարձում են 6 դատարկ բեռնարկղն քարշիչ տրակտորով բերում միջշարային տարածություն: Մկզբում բանվորներըբերքահավաքըկատարում են հարթակի վրայից. այնուհետն, անհրաժեշտության դեպքում բացում են դուրս քաշվող հարթակըն մոտեցնումայն ծառին: Սովորաբարբեռնարկղերից մեկը նախատեսվածէլինում ոչ ստանդարտպտուղներիհամար: Մաղարթիառավելբարձր մասերիցբերքահավաքկատարելուհամար մեկ կամ երկու բանվոր այն իրականացնումեն «զամբյուղի» միջից, որի բարձրությունը ն թեքությունը կարգավորվումեն տրակտորի վարորդիկողմից: Բեռբանվորներըլքում են հենահարթակը. ա եռնաթափու է սեփակա կկատարվում րվ ը ողոմ ապահեստում փակ -

|

Նկ.

ոջ

ազի:

Բացվող հատակով պայուսակներիօգտագործումը բերքահավաքիժամանակ

Առաջին հերթինպտղատուներիբերքը հավաքում են ներքեի մասերից: Եթե ծառերը բարձր են. ապա անհրաժեշտ է կիրառել հատուկ աստիճաններ կամ հարթակներ: Դրանց փոխադրումը ծառից ծառ հեշտացնելու ճպատակովերբեմն ոտքերից մեկին հարմարեցնում են անիվ (հեծանիվի): Սակայն մեծ տարածություն ունեցող այգիներումօգտագործվումեն կցովի կամ ինքնաշարժ հենահարթակներ:Դրանցից հետաքրքրություն է ճերկակցորդ-հենահարթակը,որը ճախատեսված է խնձորի. յացնում ՊԿՕ-0.7 տանձի. սերկնիլիսովորական այգիների բերքահավաքիհամար (նկ. 89):

հետո մարկուքը «վելուց արմա ոնի ով»

ինբեռ

Արտասահմանյանմի շարք երկրներում կիրառվում են նկարագրված հենահարթակիբազմաթիվնճնմանօրինակներ: Եթե բերքահավաքըիրականացվում է ցածրաճ ծառերից միջշարային տարածությունումտեղավորվածբեռնարկղերիմեջ, ապա օգտագործվում են կցորդ բեռմարկղատարները:Դրանցից հիշատակմանէ արժանի ՊԿ-4 կցասայլը (նկ. 90):

11. ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

ն

տեն նկ

ոարթ»

Ալ Հի «ՄԱՆԱԹ ԷՄ

ՊԱջ

Նկ.

90. ՊԿ-4

մակնիշիկցորդ-բեռնարկղատար

Ւարգելակայինհամակարգ, 2-վերին հարկաշարիհիմնակմախք, 3-բեռնարկղ, 4-ապահովիչ շղթա., 5-ապարելի սղնմակ. 6-ապարել, 7-արտաքին հետ. (ուսային սարքեր, 8-հիդրավլիկհամակարգ,9-կամրջակ՝ անիվների /0-հենակ. 1 ԷԼշղթայականմոխադրիչ, 12-ստորինհարկաշարի հիմռակմախք. 13-կցմանհանգույց:

Այս բեռճարկղատարըկարող է միանգամիցփոխադրել 4000 կգ բեռ կամ 11 բեռնարկղ`12002:800 մմ չափերի: Մեքենանինքն է իրականացնում դատարկ բեռճարկղերի վերցնումը, դրանց փոխադրումըայգի ն միջշարայիճ տարածությունումբաշխումը, ապա լիքը բեռնարկղերիբարձումը ն փոխադրումը պահեստ: Արտասահմանում կան ճան այս մեքենայի մի շարք կատարելագործվածնմանօրինակները.նույն թվում նան ինքնաշարժ փոխադրիչներ:Վերջիններս, ապահովված լինելով կառավարվողկամրջակներով ինչպես առջնի. այնպես էլ հետնի անիվների համար, ունեն պտույտի շատ փոքը շառավիղ.հետնապես՝ մեծ մաննրականություն: Այն դեպքում, երբ բերքի փռխադրումըպետք է կատարվի տրակտորա)իճ սռվորակաճ հենահարթակովկամ ավտոմեքենայով.դաշտում բեռնարկղերի բարձման համար օգտագործում են ՊՊԿ-0.5 մակնիշի սայլակավոր ամբարձիչ. ՊՎՍՎ-2.5 եղանավոր ամբարձիչ կամ այլ տիպի բարձիչ մե-

խանիզմներ:

Սեղանի խաղողի բերքահավաք կատարելիս միակ օժանդակ միջոցը. որը կիրառվումէ մեծ տնտեսություններում,տրակտորիվրա հարմարեցված . կախովի հենահարթակներնեն, ռրոնք միանգամիցկարռղ են սպասարկել 2-4 շարք: Այդ կախովի հարթակներիվրա շարվում են դատարկ արկղերը: Բերքահավաք կատարողբանվորներըհերթականությամբվերցնում են դատարկ արկղերը,լցնում դրանքե նորիցշարում հարթակիվրա: Ինչպես պտուղների, այնպես էլ բանջարեղեճիբերքահավաքի դեպքում պետք է խստիվ կերպով պահպանել ագրոտեխնիկական կանոնները ն դրանցից ամենագլխավորըո̀ռոգումը դադարեցնել ճիշտ ժամկետում, որպեսզի պահպանման չգնա «խմեցրած»պտուլբանջարեղենը:Վերջիններս ավելորդ ջուր պարունակելուպատճառով ենթակա են բազմաթիվ ֆիզիոլոն մաճրէաբանական գիական հիվանդությունների փչացման:

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՍԵԶՈՆԻՆ

ԵՊտուղբանջարեղենիպահեստների խցերը դատարկվելուց անմիջապես հետո հարկավոր է մաքրել մնացորդներից,իսկ պահպանվող մթերքի լրիվ իրացնելուց անմիջապես հետո պետք է ձեռնարկել պահեստի ճախապատրաստումընոր սեզոնին: Այն իր մեջ ընդգրկում է ինչպես տեխնիկական. այնպես էլ սանիտարական մի շարք միջոցառումներ: Նախ ն առաջ ստուգում ն վերականգնումեն սառնարանայինագրեգատները,հիդրոպոմպերը. չափող-գրանցող սարքերը. ներկում (համապատասխան գույնով) խողովակաշարերը,ձեռք բերում սառնազդակի(անմիջական ն միջանկյալ) անհրաժեշտ քանակություններ: Կարնոր հանգամանք է ջերմատվիչներին ցույց տվող կամ գրանցող սարքերի ցուցանճիշների՝ իրական ջերմաստիճաճին համապատասխանելու ստուգումը, որը կատարվում է սովորական. սակայն հատուկ ստուգում անցած ջերմաչափերի միջոցով: Կարգավորվող գազային միջավայրով սառնարաններում ստուգվում է խցերի հերմետիկությունը. հիմնականն օժանդակսարքերիաշխատանքի հուսալիությունը: Մեծ տեղ է տրվում խցերի. միջանցքներին ընդհանրապես պահեստի շրջառաստիսանիտարականվիճակին: Խցերում մնացած թափոններըն կեղտը. ինչպես ճան կոտրված, վերանորոգմանոչ ենթակա, չափազանց կեղտոտված արկղերըկամ դրանց մասերը մաքրում են. հեռացնում ն անմիջապես այրում կամ թաղում հողում (պահեստի տարածքից դուրս): Թափոնների թաղումից առաջ դրանքցնցուղվումեն քլորակրի422-անոցլուծույթով: Խցերից հանվում է այնտեղ գտնվող ողջ շարժական գույքը` արկղեր, բեռնարկղեր. տակդիրներ.սանդուղքներ ն այլն. որից հետո խցերը լավ օդափոխում են: Մաքրումն լվանում եւ միջանցքների,օժաճդակ սենյակների հատակները. հենահարթակները,ապրանքային մշակման տեղամասը: Առանձին տեսակավորում.վերանորոգումն ախտահանում են տարան, տակդիրները: Նախապատրաստական աշխատանքներըհարկավոր է ավարտելնախատեսվողբերքահավաքիցերկու-երեքշաբաթ առաջ: Խցերի ախտահանումը կատարում են հետնյալ կերպ: Հատակը մաքուր լվանում են քլորակրի լուծույթով, որից հետո պատերը ն առաստաղը ախտահանումեմ ֆորմալինիլուծույթովկամծծմբականանհիդրիդի միջոցով: Ֆորմալինով ախտահանմանհամար վերցնում են 4052-անոցմրջնալդեհիդի լուծույթ, որից պատրաստումեմ 192-անոց լուծույթ: Դրա համար 1 լիտրը4022-անոցֆորմալինը լուծում են 40 լիտը ջրում: Ծըսկիչ գործիքի միջոցով այդ լուծույթով մշակում են խցերի ամբողջ մակերեսը (հա1 մ՛ տակը. պատերը.առաստաղը. մարտկոցները այլն)՝ մակերեսին ծախն սելով 0.25-0.3լ լուծույթ: Ախտահանումըպետք է կատարել16... 18-Շ-ից ոչ պակաս ջերմաստիճանին օդի 95-97526 հարաբերականխոնավությանդեպքում: Հարկ է նշել. որ եթե ջերմաստիճանըհասնի 20...255Շ ն ավելի. իսկ օդի

ներքին

հարաբերականխոնավությունը՝10096-ի,ապա ախտահանումնավելի արղյունավետ կլինի: Խցերը ծծմբական անհիդրիդովախտահանելիսհարկավորէ թիթեղյա ամանների մեջ այրել ծծմբափոշի՝ 14: ծավալի վրա ծախսելով 25-30գ ծծումբ: Եթե ախտահանումը կատարվում է գլանանոթներում պահվող ծծմբականգազի միջոցով, ապա 1մ1ծավալի համարծախսվումէ մոտ 100գ գազ: Ախտահանման բոլոր պրոցեսներըկատարվումեն մեկուսիչ հակագազով,ապագազացմանծառայության հատուկմասնագետին հակահրդեհայինբծառայությաններկայացուցչի ներքո:Ախտահանման ավարտից հետո դռներըպինդ փակում են 2-3 րով, որից հետո խցերը օդափոխում են, չորացնումմինչն ախտահանիչ նյութերիհոտի լրիվ անցնելը: Բորբոսասնկերիդեմ պայքարելու լավ միջոց է նան ճատրիումի օքսիդիֆենոլյատը (Ֆ-5 միացություն), որի 222-անոցլուծույթով մշակվում է խցի ներքին մակերեսը՝ 1մ" ծավալի հաշվով ծախսելով 300մլ լուծույթ: Խցերի բեռնելուց 15-20 օր առաջ պատերըն առաստաղը սպիտակեցնումեն կրաջրի լուծույթով: Այդ ճպատակի համար 1,5կգ թարմ հանգած կիրը ն 200գ պղնձարջասպը լուծում են 10լ ջրում: Ավելի արագ չորացման նպատակով նշված լուծույթին կարելիէ ավելացնել կերակրիաղ: Մետաղյամակերեսները նս ախտահանում են ֆորմալինի 122-անոց,592-անոցբորակի լուծույթով կամ 2-376-անոցանտիֆորմինով(կալցինացվածսոդայի, կաուստիկսոդայի ն քլորակրիխառնուրդ30:30:40 հարաբերությամբ):Ախտահանման որակր որոշելու համար հարկավոր է մանրէաբանականանալիզի միջոցով որոքանակը: շել մեկ միավոր մակերեսինընկնողբորբոսասնկերի Նկատի ունենալով այն հանգամանքը,որ խցերի բեռնելուց հետո դեմ թունանյութեխստիվ արգելվումէ կրծողներին վճասակարմիջատկերի րի օգտագործումը,ապա դրանց դեմ պայքարը համատեղում են ախտահետ: Այդ ճպատակովպահեստիտարբեր մասեհանման աշխատանքների են որոնք ախտահանումիցհետո լրիվ թունավոր գրավչանյութեր, րում դնում են: հետո հեռացնում կրծողներիդեմ պայքարելը կարելի է Խցերը բեռնելուց թակարդներիմիջոցով: Այդ բոլռր աշխաշարունակել մեխանիկական տանքները կատարելուց հետո հատակը նորից լվանում են ն չորացնում: Դիտման համար հարմարտեղերում տեղադրումեն ցուցիչներըստուգված ջերմաչափեր,խոնավաչափերկամ ջերմագրիչն խոնավագրիչսարքեր: Սառնարանիախտահանումիցհետո սահմանափակվումէ այնտեղ ելումուտը, դռները փակում են ն սկսում են ցրտի մատակարարումը՝խցերը երկրորդականվարակիցզերծ պահելու նպատակով: Կարգի են բերումջերմաստիճանի,հարաբերականխոնավության,գազային միջավայրի գրանցմանմատյանները: -

հսկողության

12.

ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՆԱԽՆԱԿԱՆ

ՀՈՎԱՑՈՒՍԸ

-

ավոփարագ հնռացնել ջատ արզ ինճուցկել «լաշտայինը գերման արան Է-եմամաա դրով ն նպաստել արուն անդա լեզմանը կանխմանը:

րին հագ

Պտուղբանջարեղենի ն

հասունացմանն

ջերմությունը. «դաշտային»

գե

ման

Ժամանակին հովացումըդանդաղեցնումէ

ճան

ալ.

կամ

հիվանդածին մանրէների՝

զգալիորեն պակասեցվում. հետնաբար զարգացումը, է.պտուղզբանջարեղենմեծ փչացումը:Բացինշվածից, ները սանընաբանական

սառնարանային

խցերի բեռնելը կարճ ժամկետում հնարավոր չէ, իսկ ցածը ջերմաստիճան ունեցող, կիսով չափ բեռնված խուցը տաք պտուղ կամ բանջարեղեն բերելիս կարող է առաջանալ մթնոլորտիտաքացում, որի հետեանքովարդեն հովացված մթերքի վրա կարող են օդից կռնդենսացվելջրի գոլորշիները ջրի ձնով. որը հետագայում մանրէաբանականփչացման պատճառ կարող է դառնալ: Սառնարանայինխցի 10 օրվա ընթացքումբեռնելու դեպքում ջերմաստիճանիփոփոխումըտեղի է ունենում նկ. 91-ի համաձայն, որից երնում է, որ նթե մթերթըբեռնվում է առանց ճախնականհովացման, ապա խցում եղած մթերքի մակերեսիխոմավանալուվտանգն առկա է: Իսկ եթե մթերքը ենթարկվումէ նախնականհովացման, ապա այդ վտանգը լրիվ բացակայում է:

Նկ.

91.

ՈՅ:

ղո

Բ Խա

Մառնարանայինխցերի բեռնման ընթացքում ջերմաստիճանիփոփոխումը

-ճախնական հովացման դեպքում, 2-առանց նախնական հովացման

ԼՆերկայումս Հայաստանում

գործող համարյա ոչ մի սառնարան չուճի նախնական հովացման խուց. այնինչ դրանց նշանակությունըշատ մեծ է: Այդ պատճառով, նախնականհովացումըերբեմն կազմակերպվումէ սովորական պահպանման խցերից մեկում, որոնք. որպես կանոն, չունեն ոչ գւտի մատակարարմանհամապատասխանինտենսիվությունն ոչ էլ օդի |

Ք ութու Պոր ումի զախնական հովտումկի Աա քՆ ցում, զակմաւմային ացման

Նշված հովացման ամեն

եղանակ

մի

ռացի 4Լ-

ա այց բորը տարբերակները բր

մի ունի իր մեկ նպատակ` հնարավորին չափ ան ջերմարյւնը որգարխ արուց

-

է

էլ հետապնդում արագ հեռացնել տուջանջարեդնի ջերահակաի ընթացքում: Տարբերտեսակի հովացման համար պապտուղբանջարեղենի հանջվումէ 20 րռպեիցմինչն 24 ժամ ն ավելի: ընտրությունըկախված էհետնեաւլզ մթերքիհովացմանհնարավորությունը գործոններից` տվյալ եղանակով,հոն մթերքի միջն ջերմաստիճանների վացնող միջավայրի տարբերությունը, հովացնող միջավայրիարագությունը, հովացնողմիջավայրիբնույթը: են

|

«Նախնական հովացման եղանակի

12.1.

ինչպես երնում է սխեմայից, սառնարանային մեքենայի գոյացրած ջրի կամ միջանկյալ սառնազդակի միջոցով փոխանցվում է հովաց: Աթո ո ԻՆ ի մթերքը ր նը: Շփումը տեղի ունենում

ցուրտը

ՀենԻ է

չլո որր

լ

աննլան Իաուն մեչ եր լ որ անին ո մեով

ՍՊ ե

սյ րիեջ տարայի իզակիժանանակ պահելով, բերեր նեռ կապը ւ "

նկ.93-ում:

սպա

Հովացում ջրի միջոցով

ԼՀովացումն

իրականացվումէ ցածը, համապատասխան ջերմություն ունեցող ջրով: Այս եղանակնառաջինանգամկիրառվել է ԱՄՆ-ի Ֆլորիդա նահանգում 1923թ) Արդեն 1954թ.Կալիֆոռնիայի նահանգումարտադրվող դեղձի 2046-ը,որոշ բանջարեղենիմինչն 70-8596-ը,ճախքան իրացումըենթարկվում էր նախնական հովացման ջրի միջոցով: Սառը ջրում հովացումըմեծ տարածում է գտնում եվրոպական ն ամերիկյան մի շարք երկրներում: ն գործնականաշխատանքները ցույց են տվել, որ ջրային (Փորձնական հովացումը մոտ 30-40 անգամ ավելի արագ է տեղի ունենում, քան արագ փչվող օդի միջոցով, քանի որ ջերմատվությունըմթերքիցջրին զգալիորեն բարձը է, քան մթերքից օդին: Նախնական հովացման ջրային համակարգի սխեմանբերված է նկ.92-ում: -՛--ծշ--ծ--.---.--

առաւ

ԸԶԼ

ՆԱՆԱ.

Լ.Ա

Առ.ոա

ԶԸ

»

աթ

Նկ.93. Նախճական հովացումըսառը ջրով ցնցուղելու միջոցով "

ԼՄիջին հզորության

համակարգը պետք է հովացման նախնական պահովի առնվազն 400-6001/4՛/րոպե սառը՝ 0,5...1"Շ ջրով ա-

ջերմաստիճանի

ցնցուղում:| Մռանձին մթերքների համար պետք է փորձնական կամ հաշվարկայիճ՛ճանապարհովմշակվի համապատասխանռեժիմ, քանի որ հովացման տնողությունը կախված է ռչ միայն պտուղբանջարեղենի տեսակից, այլ ճան դրա երկրաչափականչափերից: Օրինակ, եթե 7,5սմ տրամագիծ ունեցող դեղձի պտուղները 1,6«Շ ջերմությամբջրում 32«Շ-ից մինչն 4:«Շ -ի հասնում են 30 րռպեի ընթացքում,ապա 5,1սմ տրամագծով նույն դեղձի պտուղները՝ երկու անգամ արագ՝ 15րոպեիընթացքում: Հասկանալիէ, որ շրջանառությանմեջ բերվողհովացնողջրում պտուղբանջարեղենի յուրաքանչյոււ խմբաքանակի մշակման ընթացքում կու-

տակվում են հիվանդածին մանըէներ: Ղրպեսզի դրա վտանգը նվազեցվի,

:

Նկ.92. Նախնական հովացմանջրային համակարգիսխեման

1-սառնարանայինճնշակ, 2-գոլորշեցումիչ,3-նախնականհովացման ջրավազան,4 -պոմպ:

|

անհրաժեշտ է մշակել քիմիական ախտահանիչ նյութերով, օրինակ, հիպոքլորիդով: Ամեն հերթափոխի վերջում հովացուցիչը պետք է մաքրվի կեղտից նլցվի թարմ ջրով:

Է Նշված եղաճակի տարբերակներիցէ ջրաօդային հովացման հասմակարգը, երբ արկղերի կամ բեռնարկղերի մեջ գտնվող պտուղբանջարեղենը հովացվում է սառը օդի ն սառը (0"Շ-ի մոտ ջերմաստիճանում) ջրի խառ1 նուրդիմիջոցով, որճ ուժգնորեն մղվում է մթերքի միջով:

12.2.

Հովացում վակուումի միջոցով

այս եղանակըաուջարկվել (Հովացման

է 1940թ., իսկ իրականացվել ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիայինահանգում`այնուհետն տարածվելովԿանադայում ն Եվրոպայում: Եղաճակի հիմքում ընկած է գոլորշիացման ընթացքում ջերմություն կլանելու ջրի հատկությունը ն վակուումի տակ ջրի գոլորշիացման ինտենսիվությանբարձրացումը:Եթե նորմալ մթնոլորտային ճնշման դեպքում՝ 760մմ սնդիկի սյան, ջուրը եռում է 1005Շ ջերմաստիճանում, ապա 4,6մմ սնդիկիսյան դեպքում այն եռում է 0-Շ-ի տակ: Հետնապես, եթե մթնոլորտինոսրացում պահպանվիերկար, ապա մթերքը, որից գոլորշիանում է ջուրը, կհովաճա: Վակուում-հռվացումը կիրառվումէ գլխավորապես բանջարեղենիհամար` նույն թվում` պոմիդորի,կարտոֆիլի, գան այլն: զարի, վարունգի,կանաչեղենի Վակուում-հովացման համար անհրաժեշտ է ունենալ հերմետիկփակվողշինություն, որը միացվումէ վակուումային պոմպի հետ: Այդ շինության պատերը պետք է ունենան համապատասխան ամրություն, որպեսզիդիմանանմոտ 1կգ/սմ՛ ճնշման: Քանի որ վակուում-հռվացմանճ ընթացքում տեղի է ունենում ջրի գոլորշիացոււմ, հետնապես ճան՝ կշոի կորուստ: Սոտավորապեսճշտված է, որ ջերմաստիճանի անկումը 5,6:Շ-ով հանգեցնումէ կշռի մոտ 196 կորստի: Վակուումային հովացուցիչների ծավալընախատեսումեն ոչ շատ մեծ՝ 1-2 տակդիրից մինչն 1-2 մեքենայիբեռան համար: Վակուում ստեղծելու համար մինչն այժմ էլ ռրոշ տեղերումօգտվումեն շիթային պոմպերից,իսկ նորագույնհովացնողկառույցներում՝ռռտացիոնպոմպերիցծ Վակուումայինհովացումըարտասահմանում կիրառվումէ գլխավորապես տերնային կանաչեղենին այն բանջարեղենի համար,որ ունեն բարձր մակերես-տեսակարար կշիռ հարաբերություն:Այս եղանակըերբեմն կիրառվում է նան բանջարեղենի մակերեսիազատ ջուրը կամ մակերեսային որոշ քանակությամբջուր հեռացնելումիջոցովհովացմանհա-

1927թ.

շերտերից ար:

12.3.

Հովացում

սառը

օդի միջոցով

ԼԱյսեղանակովնախնականհովացման համար օգտագործում են գոյություն ունեցող խցերից մեկը (սովորաբարամենափոքր), որն ապահովում են լրացուցիչ սառեցնող ն հարմարանքներով օդախառնիչներով:Օդային հռվացման ընթացքում տեղի է ունենում ջրի գոլորշիացում, այսինքն կշռի բնական կորուստ: Այն ճվազեցնելուճպատակով օգտվում են նան խոնավացուցիչից: Օդային հովացումըբարձր արդյունավետություն է տալիս առանձնապեսպտուղների՝տանձի,խնձորի,ցիտրուսայինների, սեղանիխաղողի պահպանման ժամանակ:Օդի արագությունըխցում ն դարսակների (կամ բեռնարկղերիմիջն) պետք է կազմի 60-120 մ/րոպե:Ինչպես ցույց է

տալիս արտասահմանյանփորձը, հիմնակաճ խցերը ճախնական հովացման նպատակով օգտագործելն այնքան էլ ձեռնատու չէ ջերմության մեծ կորստի պատճառով:Այդ նպատակովցանկալի է առանձին հատուկ սարքավորված խցի օգտագործումը,որի ծավալը համապատասխանումէ միջին օրական սառնարան մուտք գործող պտուղբանջարեղենի քանակին: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ նախնականհովացմանտնողություճը կազմում է մոտավորապես 18-24 ժամ, այդ նույն պարբերականությամբ էլ պետք է մուտք գործի թարմ միրգ կամ բանջարեղեն: Օդային հովացման մյուս եղաճակը դարսակի կամ բեռնարկղիմիջով անմիջականորեն սաոն ծդի փչումն է, երբ դաշտային ջերմաստիճանի հեռացման տնողությունը կազմում է խցերում տեղադրվածհռվացման տնողության մեկ քառորդիցմինչն մեկ տասներորդը,սակայն միննույն է այդ տնողությունը կրկնակի անգամ մեծ է ջրային հովացման համար պահանջվող ժամանակահատվածից:Չնայած նրան, որ այս եղանակովհովացումը որոշ չափով ավելի թանկ է քան խցում հովացնելը, սակայն վերջին ժամանակներս այն լայն տարածումէ գտնում պտղաբուծականն բանջարաբուծական շոգ տարածաշրջաններումպ̀տուղների, սեխի, տոմատի, վարունգի, պղպեղի, ծաղկակաղամբի ն այլնի հռվացման գործում

12.4.

Հովացում սառցափոշու միջոցով

նախնականհովացման ճան այլ եղանակներ,որոնցից որոշակի կիրառում (արտասահմանյան երկրճերում) ունի հովացումը սառցափոշու կամ արհեստականձյան միջոցով: Այն գլխավորապեսկիրառվում է բանջարեղենիայն տեսակներիհամար, որոնք չեն վնասվումսառցափոշուհետ շփվելիս: Որպեսզի բանջարեղենի ջերմաստիճանը35«Շ-ից իջեցվի մինչն 25Շ-ի, պահանջվում է հռվացվող մթերքի կշռի 3894-ի չափով սաոցափոշի: Այդ նպատակիհամար սարքի միջոցով ջարդվումն մանրացվումէ սառույցը, որը ռետինե լայն խողովակովփչվում է ստվարաթղթեարկղերում փաթեթավորվածբանջարեղենի մեջ: Որպես լրացուցիչ մեթոդ այս եղանակը կիրառվումէ երբեմն վակուումային կամ ջրային հովացումիցհետո բանջարեղենի երկաթգծով կամ ավտոմոբիլային իզոթերմիկ փոխադրամիջոցներով հեռու վայրեր առաքելիս: Որոշ փաթեթավորման կետերում լայն օգտագործում ունեն, այսպես կոչված «ձյան թնդանոթները»,որոնք ջուրը սառեցնում են մինչն 0...-15Շ-ի ն ձյան փաթիլներիձնով փչում արկղերիմակերեսին: Նախնական հովացմանեղանակիընտրությունըկախված է հովացվող մթերքի տեսակից, հասունության աստիճանից, պահանջվող ծախսերից ն այլ գործոններից:Բայց եթե այն սխալ է ընտրված, ապա օգուտի փոխարեն կարելի է ստանալ վնաս: Օրինակ, չի թույլատրվումխաղողի հովացուԿան

մը սառը ջրի միջոցով, որովհետն հատիկներիմիջն մճա ցող ջուրը կարողէ մանրէաբանական փչացման պատճառ հանդիսանալ:Չի թույլատրվում սառցափոշովարնադարձային շատ պտուղների հռվացումը: կարող է նվազել զգա։

ննույնի արոաոնավետությունը որեն: ացման ացոմից անցնի, այնրան Ժամանա տեղափոխվելը

նընչն խուց այնքա լր անցնի խո թեկուզ 1,5...2,0-Շ-ով: տաքամա՝ 13.

3- ԽՑԵՐԻ

հետո ո անակ, որ մթերքը նորից

ԲԵՌՆՈՒՄԸ

Նախնական նախապատրաստում անցածպտուղբանջարեղենը պահպանման է դրվում սառնարանային խցերում: Եթե բանջարեղենը պահպանման է դրվում առանց տարայի, օրինակ, ակտիվ օդահարման եղանակով, ապա գլխավոր պահանջն այն է, որպեսզի բարձրությունը շտեմարանումչհանգեցնի ստորին շերտերի մեխանիկականվնասմանը հճարվորություն ընձեռնվիժամանակառ ժամանակստուգելու մթերքի ճակը,ինչպես նան տարբեր տեղամասերիջերմաստիճանը: Սրգատեսակներն արկղերի մեջ պահեստավորելիս տակդիրներիվրա կազմվումէ փոխադրմանն բարձման համար հարմար դարսակ (օրիճակԻԹ արկղերից25, կամ Վ2 արկղերից40-50 հատով): Եթե տակդիրչի օգտագործվում, ապա դարսակըկազմվումէ հատակինդրած 5»5սմ հատվածքունեցող ցանցերիվրա, որպեսզիապահովվիանհրաժեշտ օդափոխություն:Բոլոր դեպքերումառնվազնմեկ դարսակիարկղերըպետքէ ունենան միատեսակ չափեր ն ձն, հակառակդեպքում այդ հասարակթվացողաշխատանքը չափազանց

վի-

բարդանումէ, իսկդարսակիկայունությունը՝ զգալիորեննվազում: Տակդիրներիվրա դարսակավորվածվիճակում էլեկտրականբարձիչի միջոցով կազմվում է հիմնական դարսակը, որը պետք է ապահովի ստորին ն լինի կայուն: շարքերի արկղերիանվճնասությունը Բեռնարկղերը նս դասավորվումեն իրար վրա: Եթե արկղերը, բեռեն գործող ստանդարտնենարկղերըն տակդիրները համապատասխանում րին, ն բարձման աշխատանքներնիրակաճացվումեն զգուշությամբ, ապա հնարավոր է խցի ծավալի առավելագույն օգտագործում,որը բացառում է նախկինումկիրառվողհատուկտախտակամածների կառուցումը,որը խուցը ըստ բարձրությանբաժանում էր երկու մասի: Այս տախտակամածները, որոնք մի կողմից խոչընդոտում էին բարձման-բեռնաթափման մեքենայացմանը, մյուս կողմից հանդիսանումէին աղտոտվածության աղբյուր: Սառնարանայինտեխնոլոգիայում գոյություն ունեն հատուկ նորմեր, որոնցովխորհուրդէ տրվում օգտվել խցերը բարձելու ընթացքում: Ելնելով դարսակավորման ձնից կամ պահպանման խցերի կառուցվածքայինառանձնահատկություններից, բանվորականանցուղիներըն այլ տիպի ազատ տարածությունները չպետք է գերազանցեն խցի ամբողջծավալի 1094:

Ռրպեսզիապահովվինորմալ օդափոխանմակություն, այսինքն սառն օդի մուտք խցի ամբողջծավալով մեկ, վերոհիշյալ նորմերըհետնյալներնեն` 41. Դարսակներիհեռավորությունըպատերիցպետք է լինի` ա/օդային սառեցման համակարգովխցերում` 15-20սմ. ստորին դարմանի շարքի զառ 2. Դարսակի վերին շարքի ն տանող կառուցվածքի ստորին մակերեսի միջն՝ոչ պակաս, քան 30 սմ: 3. Դարսակների վերնի արկղերի ն օդամուղերիստորինմակերեսիմիջն՝ ոչ պակաս, քան 30 սմ 4. Դարսակներումարկդերիմիջն թողնվում է 2 սմ տարածություն: 5. Տակդիրների վրա կազմված դարսակներիկամ բեռնարկղերիդարսակէ առնվազն10 սմ տարածություն: ներիմիջն Մինչն 100 մ մակերես ունեցող խցերում արկղերը դարսակավորելիս դրանց շարքերի միջն անցումների համար տեղ չի թողնվում: Ավելի մեծ խցերում վերջիններիսերկարությամբ նախատեսումեն 1,2մ լայնությամբ անցում, ընդ որում մինչն 12մ լայնություն ունեցող խցում անցումը թողնում են պատերիցմեկի մոտ, իսկ 12-ից մինչն 24մ լայնություն ունեցող խցերում՝ կենտրոնում: Եթե բարձումը մեքենայացվածէ, ապա անցուղու լայնությունը պետք է լինի ոչ պակաս,քան 2,5 մ: Եթե խուցը նախատեսված է օդային սառեցմանհամար, անկախ նրա չափերից, անցուղիները թողնվում ենճ օդատարներիտակ, որպեսզի դրանց վրայի կոնդենսացվածջուրը չկաթիպահպանվողմթերքիվրա: Օդասառեցուցիչներիկամ մարտկոցներիդիմաց տեղադրվածարկղեըը պետք է ծածկել ծակոտկենպոլիէթիլենայինթաղանթով, որպեսզի չեզոքացվի անմիջականշփումը սառը՝ երբեմն -3...-55Շ, օդի հետ կամ տեղի չունենա ռադիացիոնջերմագրկում: Սառնարանումպետք է ունենալ խցերի պլան-սխեմա,որտեղ նշվի, թե ոը խցի որ մասում ինչ տեսակին ինչ սորտիպտուղբանջարեղենէ տեղադրված նայդ խմբաքանակիմոտավոր պահունակությունը:Պետք է աշխատել պոտենցիալ նվազ պահունակմթերքը տեղադրելայնպիսի տեղ, որտեղից պահանջարկիդեպքումհնարավորլինի նրա առաջնահերթիրացումը: Պետք է աշխատել, որպեսզի միննույն խցում պահպանմանդրվի մոունեցող միրգ կամ բանջարեղեն, տավորապեսմիննույն պահունակություն որոնք համատեղելիեն իրար հետ: Ամերիկյան «Տրանսֆրեշ» կորպորացիանմշակել է համատեղելիության նոմոգրամ 152 տեսակի մրգերի ն բանջարեղենիտեսակներիհամար, որտեղ գտնելով տվյալ տեսակի անվանումը,հնարավորէ իմաճալ այդ տեսակի համատեղ պահպանմանկամ միննույն փոխադրամիջոցովփոխադրելու հնարավորությունը,անհամատեղելիությանպատճառները, հատուկ տեխնոլոգիականմշակման անհրաժեշտությունը,անհրաժեշտ ջերմաստիճանային ռեժիմը ն այլ մանրամասնճություններ:

Վերին 6.տանող վածքի Քողնվում

14:ՊՏ

ՈՒՂԲ ԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՀԻՎ

ԱՆԴՈՒ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ֆունկցիոնալ հիվանդություններ, անվանել ֆիզիոլոգիական ԹՅՈՒՆՆԵՐԸ կոդունված հիվանդություններ: վարակիչ կամ խանգարվածություններ

Պահպանմանընթացքումպտուղբանջարեղենըմնում է որպես կենդաճի օրգանիզմ,որը սակայն շարունակում է իր կենսագործունեությունըմայր բույսի վրա կուտակած օրգանական նյութի հաշվին: Միննույն ժամանակ այդ օրգանական նյութերը հանդիսանում են տարբեր մանըէմերի զարգացման բարենպաստմիջավայը: Հետնաբար,եթե դրանց հնարավորություն ընձեռնվիներթափանցելուդեպիբջջահյութ ն մմացած գործոններըչխոչընդոտեն դրանց զարգացմանը,ապա շատ շուտով կստեղծվի «տեր-մակաբույծ» համակարգը, որտեղ «տերը»` պահպանման դրված օբյեկտն է (պտուղը կամ բանջարեղենը), իսկ «մակաբույծը»՝ մանրըէնս̀ունկ, բակտերիա կամ վիրուս: Բացի նրանից,որ մանըէաբամճական հիվանդությունները կարող ենճ վնասել այն օբյեկտին, ռրի վրա զարգանումեն, այլ շատ արագ դրանք տարածվումեն նան հարնամօբյեկտներիվրա, ճույմ թվում առողջճերի, այսինքն վարակումեն վերջիններիս,այդ պատճառովէլ հիվանդությունների այս մեծ ն չափազանց վտանգավորխումբըկրում է ճան վարակիչ հիվանդություններանվաճումը՝ Հիվանդություններիերկրորդխումբը կապվածչէ մանրէներիզարգացման հետ, սակայն այն նս պակաս վտանգավոր չէ: Տարբեր առիթներով մնում է մենք ասացինք,որ պահպանմանընթացքումպտուղբանջարեղենը որպես կենդանի օրգանիզմ,տեխճոլոգիայիճպատակնէ պահպանել այն Վերջինիս իրականացման այդպիսինաճհրաժեշտ ժամաճակաընթացքում: համար մենք ստիպված ենք խախտելու տվյալ պտղի կամ բանջարեղենի կենսընթացը,որը տեղի կունենար բնության մեջ: Օրինակ, խնձորիպտուղճերի համար պտղամիսըծառայում է սերմերը արտաքին անբարենպաստ պայմաններից`չորանալուց կամ ձմեռային ցրտից սառելուց,պաշտպանելու, ինչպես ճան գարնան ամիսներինքայքայվելով սերմերի ծլելու համար սկգբնականշրջանում ջրի ն սնճճդիաղբյուր ծառայելու համար: Սակայն չափ մեզ հետաքրքրումեն ռչ թե սերմերը,այլ պտղամիսը,որը հնարավորին երկար կենսունակվիճակումպահպանելունպատակովմենք ստեղծումենք համապատասխան պայմաններ, որոնք ուղղված են մի կողմից սննդարար արժեքի, մյուս կողմից ապրանքայինտեսքի լիարժեք պահպանմանը:Եվ քանի որ խախտված է պտղի կամ բանջարեղենիկյանքի բնականոն ընթացքը, ուշ թե շուտ վրա է հասնում մի պահ, երբ այդ օբյեկտը ն՛ սննդարարության, ն՛ ապրանքային տեսանկյունիցմասճակիորենկամ լրիվ արժեքազրկվում է: Այսինքն պտուղբանջարեղենըանվերջ պահպանել, այն էլ ջարմ վիճակում, անհնարին է: Սակայն պահպանմանռեժիմներիանհամակարող է վրա հասպատասխանությանպատճառովայդ արժեքազրկումը ճել շատ շուտ կամ որոշ ժամանականց: Նշված երնույթը արտահայտվում է արտաքին տեսքը կամ ներքին կառուցվածքը վատացնող մի շարք ան294

որոնց սառնարանայինտեխնոլոգիայում ճկալի փուփռխություններով, է

ոչ

ուսումճնա-

երկու խումբնէլ ներկայումսբավականին Հիվանդությունների պարզ սիրված է, սակայն այսօր դժվար է հավաստել,թե վերջնականապես մեծ համատեղ դ եոնս ասպարեզում Այս են դրանցդեմ պայքարելուուղիները: ինչպես ճան տեխնոլոգներից, ջանքեր են պահանջվումսելեկցիոներներից, նքիմիկոսներից: տեխնիկայիմասնագետներից սառնարանային

14.1.

հիվանդություննեւ Սնկային

Կախված հարուցիչներիտեսակից ն վարակմանձնից, այս հիվանբաժանվումեն 3 խմբի: դություններըպայմանականորեն որոնք առաեն այն հիվանդությունները, պատկանում "Առաջինխմբին խմբի հիԱյս առաջ: շատ ջանում են դաշտում կամ այգում բերքահավաքից զարգաչեն ընթացքում պահպանման սառնարանային վանդությունները օղաեն պ տուղների խնձորենու արժանի ճում: Դրանց թվում հիշատակման առաջացուբջիջների քարային տանձի պտղամսի կաձն բծավորությունը, նեկրոզը, հիվանդությունը,բրոնզայնությունը, մը, տոմատի խճանկարային կլյաստեծիրանի ալրացողը, ն դեղձի քոսը, պտուղների խնձորի ձի կարտոֆիլիֆիըիոսպորիոզը,խաղողի սն փտումը ն սն բծավորությունը,

տան

վարակվում պտուղբանջարեղենը հիվանդություններով խմբի արու էլ նախորդող ժամանակաշրջանում, հիվանդությունն բերքահավաքին նայլն:

ն

է

են պատկանում ավելի խորանումէ պահպանմանընթացքում:Դրանց թվին մակրոսպոսն ամտրակնոզը, տոմատի փտումը, գազարի սպիտակ,գորշ, ն անտրակֆոմոզը ն կարտոֆիլի րիոզը, սոխի վզիկի հիմքի գորշ փտումը, ձորի ն սերկնիլիֆուզարիոզը,կլադիոսպորոզըն այլն: ճոզը խն ըներրորդ խումբն առաջանումէ պահպանման հյուսմեռած թուլացած ծայրաստիճան կամ թացքումպտուղբանջարեղենի ն վածքների վրա սապրոֆիտային(հուճական՝ սափրոս-փտում ֆիտոսհետնանքով:Այս զարգացման բույս բառերից)սնկերիկամ բակտերիաների են մեխանիկական հիվանդություններիհարուցիչները ներթափանցում միջով: ճաքերի,խփվածքների քերծվածքների, վնասվածքների՝ են, որոնց միննույն Այս խմբի գլխավոր հարուցիչներըբորբոսասնկերն բանջարեղենի է տեսակի ներկայացուցիչնի վիճակի զարգանալուտարբեր է խնձորի, Բճուճմնսու վճասում սուճկը 6շթճոտսու ն պտուղներիվրա: Օրինակ` ն գազարը սխտորը. սոխը. խաղողը. տանձի, սալորի, ծիրանիպտուղները, նորմերը սանիտարական այլն: Ընդ որում. վարակի գլխավոր պատճառը տարայիաղտոտվածությունը: է՝ խցերի,օժանդակշենքերի, չպաշտպանել0

Հիվանդությունների

Ինչպես ն այլ կենդանի օրգանիզմնիր, պտուղբանջարեղենընս ունի մանըէներից պաշտպանվելու համակարգ, որը երկակի բնույթ ունի` մեխանիկական ն քիմիական: Մեխանիկական«պատնեշը» կազմված է ծածկոթային հյուսվածքներից` կեղնից ն կուտիկուլային շերտից: Քիմիական պաշտպամվածության համակարգիմեջ մտնում են օրգանական թթունեիը. ֆիտոնցիդները, ֆիտոալեքսինները,տարբեր տեսակի եթերային յուղերը, ֆենոլային միացությունները,գլիկոզիդներըն այլն: Այսպես, պտուղներում ն բանջարեղենում պարունակվում են կիտրոնաթթու ն խնձորաթթու. որդնց բարձր քանակություններիդեպքում ընկնում է բջջահյութի ակտիվ յունը՝ թէԼ. որի դեպքում շատ մանըէներ չեն կենսագործում:Քիչ յամբ. որոշ պտուղներ պարունակում են ճան բենզռաթթուն սալիցիլաթթու, որոնք ուղղակիորեն ունեն հականեխիչ հատկություն: Պարզվել է. ռր ռրոշ մանրէներիզարգացմանըխոչընդոտումէ նույճիսկ քլորոֆիլը: Քանի որ. ինչպես ասվեց. բուսական օբյեկտների հիվանդությունները կարող են առաջանալ բերքահավաքիցշատ առաջ ն շարունակվել ւպահպանման ընթացքում. պայքարը դրանց դեմ նս պետք է սկսվի մինչ բերքահավաքըն ավարտվիպահպանման ն իրացման հետ միասին: լ

թթվութքանակութ-

14.1.1.

ՊՏուղվլնեիր սնկային

հիվանդություններ

.

Պտուղների ամենատարածվածհիվանդություններնեն պտղափտումը Ճոնիլիոզ), սն փտումը կամ սն քաղցկեղը.դառը գլեռսպորիոզըկամ անտրակնոզը. վարդագույն բորբռսափտումըկամ տրիխոտեցիոզը, ֆուզարիոզը, գորշ փտումը (բոտրիտիոզ). ալտերճարիոզը.ֆիտոֆտորոզըն այլն: Նշված հիվանդությունները տարբեր պտղատեսակների մոտ ընթանում են տարբեր ձներով ն ախտանշաններով:Ստորն բերված նկարագրությունըմեծ մասամբ վերաբերում է խնձորի ն տանձի պտուղներին:

Պտղափտում կամ մոնիյիոզ հիվանդության հարուցիչը Խ/օուը ԱսՇնքճոձՔ615. 6: Է բորբոսասունկնէ: Պտղի փտումը ծառի վրա ն սառնարանում ընթանում է տարբեր ձնով: Եթե մակաբույծը ներթափանցում է պտղամիս միջատների կամ թռչունների վնասած տեղերով կամ քամու ազդեցության տակ առաջացած քերծվածքով, ապա այդ տեղում առաջին հերթին հայտնվում է մոխրագույնբիծ, որը շուտով մեծանում է ծածկում ամբողջ պտուղը: Պտղամիսըստանում է գորշ դարչնագույն երանգ, դառնում է սպունգանման.ձեռք բերում քաղցրավուն գինեհամ: Պտղի ամբողջ մակերեսը ծածկվում է սպիտակ բարձիկներից կազմված կոնցենտրիկ շրջա-

ճագծերով:

Եթե վարակը տեղի է ունենում պահպանման ուշ շրջանում, ապա այն արտահայտվում է բոլորովին այլ ախտանշաններով,որը պայմանավորված է ցածր բարենպաստ ջերմաստիճաններով:Պտուղը ստանում է կապ296

տասնավուն կամ սն գունավորվածություն:Մակերեսըողորկ է մնում ն փայլում է կապտավուն երանգով: Կանխման միջոցները ընդհանուր են համարյա բոլոր տեսակի մանըէաբանական հիվանդությունների դեպքում. սակայն կարնորագույնը մաշկի ամբողջականությանպահպանումն է: Սուգ կապտավուն փտում (բորբոս) կամ պենիցիլիոզ Հարուցիչը Քճուաատ ընտանիքի բորբոսասնկերն են, գլխավոր առմամբ Քճռամմատ ծեքզոչսա (Լե. 1նօտ / Տո. Ք. օմռսշստ(Լե.): Բացի պտուղներից այս բորբռսասունկը վնասում է ճան բանջարեղենը: Վարակի գոտում սկզբից հայտնվում է խոնավ. բաց դարչնագույն բիծ. որը շուտով փոս է ընկնում ն կնճռոտվում:Այդ մասում սկզբում հայտնվում է է սպիտակ բարձիկների մի խումբ. որն աստիճանաբար ստանում կապտականաչավուն կամ կանաչ մոխրագույն երանգ: Փտած պտուղը ստանում է անդուր թթված համ ն ճեխած հոտ, որը փոխանցվում է նույնիսկ առողջ պտուղմճերին: Բորբոսասունկըկարող է ներթափանցելոսպնյակների միջով. սակայն վարակի գլխավոր պատճառը մեխանիկական վնասվածքներն են: Այս սնկով վարակվելը վտանգավոր է առանձնապես այն պատճառով, ոը այն զարգանում է 0օՇ դեպքում, իսկ հարուցիչի սպորները հեշտությամբ տարածվում են հիվանդ նմուշներիցդեպիառողջներըօդի հոսանքով: Կանխարգելիչ միջոցառումներիմեջ կարնոր դերը պատկանում է սաճիտարական միջոցառումներին ն պտղի հետ խնամքովվերաբերվելուն: Դառը փտում (գլեոսպորիոզկամ անտրակնոզ):Հիվանդության հարուցիչը Օ1/0605թօռառ ընտանիքի բորբոսասնկերնեն, որոնք վնասում են ինչպես հնդավորներին,այնպես էլ կորիզավորներին:Այս ըճտաճնիքիամենավ(տո. տանգավոր նեկայացուցիչը (10ոօտքօոատ 1աշնջճուատտԹա. ԸՕԱթԽԹոշհատտՔսճնջճուսու8/շ5Տ) սունկն է: Վարակման տեղում սկզբում ի հայտ են գալիսկլորավուն գորշ բծեր, որոնք սահմանազատված են առողջ հյուսվածքներից: Շատ շուտով հիվանդ մասերը փոս են ընկնում: Եթե հիվանդությունը խորն է զարգանում, ապա շուտով պտուղներըջրազրկվում ն է զարգանումայս ընմումիատիպ են դառնում: Որոշ տարբերություններով թօղճռոճոչ բորբոսատանիքի մյուս վտանգավորհարուցիչը` Օ10605թօուտտ սունկը: Չնայած նրան, որ վարակը մեծ մասամբ տեղի է ունենում դաշտային պայմաններում. սակայն հիվանդություննի ռայտ է գալիս պահպանման ուշ փուլերում. գերհասունացման շեմին գտնվող պտուղների վրա: Այս բորբոսասնկերիզարգացմանը մեծապես օժանդակում են մեխանիկական վնասվածքները ն պտուղների մակերեսինկաթիլային ջրի առկայությունը: Հիվանդ պտուղներիպտղամիսըդառնում է անհամ կամ դառը: Քանի որ այս սնկերը վնասում են նան ծառերի բները. պայքարը պետք է տանել այգում. որպեսգի վարակվածության տոկոսը ցածր լինի: Հաշվի ամբողջ խմբաքանակըպետք առնելով վարակի առաջին ախտանշաննմերը՝

ներկայացվիիրացման: Սլ, կամ սն քաղցկեղային փտում: ոոճվուտ թէ. Հարուցիչը ՏքիճօոռքՏյ5 սունկն է: Բացի պտուղներիցայս սունկը վնասում է ճան ծառաբներիկեղնը, որը հայտնի է ճան սն քաղցկեղ անվամբ: Պտղի վնասված մասում սկզբում առաջանում է գորշ բիծ, որը դանդաղորենմեծանում է ն կեղնի տակից ի հայտ են գալիս ուռուցքներ: Ժամանակիընթացքումպտուղը սնանում ն ջրագրկվումէ: Չնայած նրան,որ սկզբնականվարակնառաջանում է ծառի վրա զարգանալիս, այն առավել վտանգավորէ հասունացած պտուղների համար, որոնց պտղահյութում շաքարի պարունակությունըբարձր է, իսկ թթվությունը՝ցածը: Պահպանմանընթացքում երկրորդականվարակ կարող է առաջանալմիմիայն պտուղներիմակերեսին կաթիլայինջրի ի հայտ գալու դեպքում: Վարդագույն փտում (բորբոս) կամ տրիխոտեցիոզ: Հարուցիչը 7ոճհօքեծօյեոռ 1056սոռ 1.1. բորբոսասունկնէ: Հիվանդությունը գլխավոր առմամբ սկսվում է ծաղկաբաժակի կամ պտղակոթի կողմից գորշ փտման ձնով: Փտման տեղամասըսկզբում ծածկվում է սպիտակավունփառով, որն աստիճանաբարվերափոխվում է վարդագույնի՝ սպորների առաջացման հետնանքով.որոնք վարդագույներանգունեն: Երբեմն վարդագույնբորբոսի ոչ մի ախտանշան չի հայտճաբերվում`այն վնասում է սերմճաբույնը: Դա կարող է հանդիսանալայն բանի հետնանքը,որ հարուցիչըկարող է ներթափանցելսերմճաբույնծաղկաբաժակը սերմնաբնինկապողանցքով: Իտալացիգիտնականներըուղիղ համեմատական կապ են հայտնաբերել այդ անցքի խորության ն պտուղների վարդագույնբորբոսով վարակվելու միջն: Սոխրագույնփտում (բոտրիտիոզ): ՀարուցիչըԹ0177/նտ Ք6րջ օո. Իո բորբոսասունկն է, ռրը վնասում է ճան խաղողիողկույզները,կաղամբը. ն այլ գազարը բանջարեղեն: Վարակը սկսվում է պտուղների փափուկ փտումից. որը շուտով ծածկվում է մոխրագույն թավշանմանծածկույթով: Այս բորբոսասնկի վտանգավորությունը կայանում է ճրանում, որ վարակը կարող սկսվել ինչպես այգում. այնպես էլ ապրանքային մշակման. փոն պահպանմանընթացքում: խադրման, բարձման-բեռճնաթափման Պարզվել է, ռր ջերմաստիճանային ռեժիմիխախտումըկարողէ հանգեցնելպտղի դիմադրողականության զգալի անկմանն այս բորբոսասնկի նկատմամբ: Միննույն ժամանակ սաճիտարականմիջոցառումներըխ̀ցերի, օժանդակ սենյակների,սառնարանի շրջապատի. տարայի ժամանակինախտահաՍում0 արդյունավետմիջոցառումներ են այս սնկի դեմ պայքարելու գործում: Ձիթջապտղաձն բորբոսափտում: Հարուցիչներըերկու տարբեր բորբոհօրեճոու Նե. : Այդ պատնասնկերեն՝ 4//աաճոտ (ոստ ՊԹ6Տ ն Շ1ոմ05թօուսո ճառով էլ, կախված ճրանից.թե որ սունկն է հիվանդությանհարուցիչը.հիվանդությունըկրում է ալտերնարիոզկամ կլադոսպորիոզ անվանումը: Ալտերնարիոզըսովորաբար սկսվում է պահպանմաներկրորդ կեսին է

-

կամ վերջին, արդեն գերհասունացողպտուղների վրա: Վնասված տեղում առաջանում է ձիթապտղանմանմուգ կանաչբիծ. որի ստորինհյուսվածքները մուգ դարչնագույն են կամ սն: Փտման տեղը սովորաբարչռր ն պինդ լիէ ճում: Շատ դեպքերումայս հիվանդությանը նախորդումեն տարբերֆիզիոլոգիական խամգարվածություններ՝այրվածք, ենթակեղնայինբծավորություն, դառը բծավորություն, ցածը ջերմաստիճանային քայքայում նայլն: Կլադոսպորիոզիդեպքում սկզբում առաջանում է մռւգ ձվաձն բիծ. որը բավականինարագ մեծանում է ն վնասում պտղի մեծ մասը: Հիվանդմասի ստորին հյուսվածքները փափուկ են: Հետագայում բիծը դառնում է ավելի մուգ, համարյա սն: Չնայած նրան, որ վարակըգալիս է դաշտից, երբ բորբոսասունկը ներթափանցումէ ոսպնյակի միջով, սակայն հիվանդությունը սովորաբարի հայտ է գալիս պահպանմանվերջում: Ֆուզարիումային փտում (ֆուզարիոզ): Հարուցիչները Քնստաոսուընտանիքի մի քանի տեսակի բորբոսասնկերնեն. որոնցից ամենատարածվածը Քստճղաոո 4Ն6ոճշճատ 5866-ՆԱ է, որն ի վիճակի է վնասելու բազմատեսակ պտուղբանջարեղեն:Այս հիվանդությունըես ի հայտ է գալիս պահպանման վերջում ն առանձնապեսայն պտուղներիմոտ, որոնցում ծաղկաբաժակը սերմնաբնինկապող անցքը խորն է ն բաց: Վարակը կարող է տեղի ուճենալ ճան մեխանիկականվնասվածքների,տարբերճաքերի միջոցով: Վարակված մասը ծածկվում է սպիտակ,բամբականմանթավով: Հիվանդությունն այնքան արագ է տարածվում,որքանբարձըէ ջերմաստիճանը: Վտանգավոր մանրէաբանականհիվանդություններ են նան սթեմֆիլիոզը (Տ/աաթեստ 9Ֆօնօտսա9211), ֆոմոզը (Քեօուգ քնօաօատ 1հսօու.), ֆացիդիելյոզը (Քնճամ0Օքյճուծոճ/0ատ Ք01ծ.), ֆիթոֆթորիոզը (քեւօքեմօ12 ոճի 87-), էնթռմոսպո626101ստ Տ6հո06Լ), ճեկտրիալփտումը(Ընոմոօճճդթօո ոճա 1Ն6».),ինչպես նան մի շարք վիրուսային րիոզը (Խոքօուօջքօուտտ հիվանդություններ.որոնց պատճառած վնասն անհամեմատ պակաս է հիմնակաճնհիվանդածին բորբոսասնկերիպատճառած վնասի համեմատությամբ: Մանրէաբանականհիվանդություններիշարքին են պատկանումնան ԷՇԷԼ), մուրը կամ Բ. քուտռառ քոսը (հարուցիչը՝ Քն 6/ամատ մճոմոնծառ Բլ ճանճահետքը (հարուցիչը՝ (հարուցիչը (ԱՕՇՕԱՅՏ թօռուքշուճ ճե), Լտթյթնյոատ թօրու 5866.) ցիթոսպորոզր(հարուցիչը՝ Ըյ105թ072 Տ6ճնսմշճւ 5266). ալրացողը (2000Տթննծոտ16աօօեւռհտ Տճվո.) ն այլն, որոնք գլխավոր առմամբ վնասում են պտուղներըմինչբերքահավաքայինժամանակաշրջաեն անդրադառնումորակական հատկանիշների վրա, նում. բացասաբար սակայն պահպանմանընթացքում կողմնակիորենեն ճպաստում հիմնական նկարագրվածհիվանդություններիզարգացմանը:

14.12.

Բանջաին

ենի

սնվկաւյին հրվունդությունները

Պտուղնճերին վնասող բորբոսասնկերիմի մասը, ինչպես ասվեց, վճաբանջարեղենին,սակայն այս դեպքում ի հայտ են գալիս նան մի շարք հատկանշական մանրէներ,ռրոնց պատճառած վնասը պտուղների պահպանմանտեխնոլոգիայումկամ նվազագույնէ, կւսմ բացակայումէ: Բանջարեղենինամենաշատ վնաս պատճառող մանրէներիցէ 780ոյ/ոտ ճղ6168 Ք6րտ. ք. ԻԷ բորբոսասունկը:Կաղամբի վրա զարգանալիսայս սունկը սկզբից առաջացնում է լորձունքանմանտեղամասեր,որոնք շուտով ծածկվում են թավշանմանծածկույթով:Հիվանդությունըսովորաբար սկսվում է մեխաճիկականվնասվածքներիցկամ ֆիզիոլոգիապեսթուլացած հյոլւսվածքճերից: Այճուռետն սունկն իր տոքսիններովսպանում է նան առողջ հյուսվածքները ն եթե ջերմաստիճանայինպայմաններընպաստավորեն, ապա տարածվում է շատ արագ: Այս հիվանդությանտարածմանհամար որոշ խոչընդոտ է հանդիսանում ծածկող տերններում պարունակվող քլորոֆիլը: Հետնապես, պահպանման դնելիս. սպիտակ տերնները մեխանիկական վնասվածքներիցզերծ պահելու ն մոխրագույն փտումից պաշտպանելու ճպատակովթողնվումէ ծածկողտերեներիառնվազնմեկ շերտ: Համարյա ճույմ ախտանշաններովէ ընթանում այս հիվանդությունը գազարի, ճակնդեդի,տոմատի,սմբուկի պահպանմանդեպքում: ճ//ա Մ/սռո. բորբոսասունկըվճասում է սռխին Նույն ընտանիքի 79օճ7՛նտ ն սխտորին՝պատճառելով վզիկային մոխրագույն փտում: Վարակը տեղի է ունենում բերքահավաքին նախորդողօրերին: Հարուցիչը սկզբում վնասում է ներքին չորացող թեփուկները,այնուհետն զարգանում դեպի խորքը: Այս հիվանդությանըճպաստումեն ինչպես դաշտիբարձր խոնավությունը բերքահավաքից առաջ, այնպես էլ պահպանմանխցի մթնոլորտի բարձը հարաբերական խռնավությունը: Եթե տվյալ խմբաքանակըպարունակում է վզիկային փտմամբ վարակված մեծ քանակությամբկոճղեզներ,ապա այդ վարակն արագորենտարածվում է ամբողջ խմբաքանակովմեկ: Եթե կոճդաշտում. ն բերքահավաքին ճախորդի չոր ն ղեզճերըլրիվ հասունանան տաք եղանակ. ապա այս հիվանդությանվտանգը կլինի ճվազագույն: Հիվանդությանկանխմանըզգալիորենճպաստում է պահպանմանդնելուց առաջ արհեստականչորացումը: Սպիտակ փտում (սկլերոտինիոզ):Հարուցիչը Տօմճոօնու 50160801 (աւե) ժԹ), բորբոսասունկնէ: Այն, սռվորաբար,սկզբում վնասումէ կաղամորոնք փտում են ն դառնում լորձանման:Որոշ ժաբի արտաքին տերննճերը, մաճակ անց տերններիշերտերի միջենառաջանում է բորբոսասնկիբամբականմանզանգված: Այս հիվանդությունըսկիզբ է առնում. եթե բերքահավաքին նախորդումէ անձրնայինեղաճակ: Վարակվածկաղամբագլուխըսառճարանում արագորենճեխում է՝ դառնալովամբողջ խմբաքանակը վարակելու վտանգիաղբյուր: սում է ճան

`

Գազարի վրւս այս հիվանդությանի հայտ գալը նս դաշտում սկզբնական վարակվելուհետնանք է: Գազարի հակումը դեպի սկլերոտինիոզայնքան մեծ է. ինչքան շատ է եղել դրա սնուցումը ազոտային ն ֆոսֆորային պարարտանյութերով:Հանքային պարարտանյութերովլիարժեք սնուցումը, ինչպես ճան կալիումռվ առատ սնուցումը զգալիորեն կանխում են այս հիվանդությունը:Նույնը կարելի է ասել ճան ճակնդեղիվերաբերյալ: Մկլերոտինիոզովվարակվում են ճան տոմատի ն վարունգիպտուղները: Տ0/շու ԽՃսօհո սունկն է: ԿաղամՌիզոկտոնիոզ: Հարուցիչը հւ2061օուշ բի վրա այս հիվանդությանհատկանիշներից մեկն այն է, ռր տերններըկոթունինմիացածմասից փտումն անջատվում են, իսկ կենտրոնական ն ջիլերի շրջակայքումառաջանումեն տափակ սն կամ գորշ կետեր: Այնունետն, այդ կետերըծածկվում են թույլ թավշանմանփառով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդտերնճերը փտում ն չորանումեն՝ ստանալովմոմադեղիներանգ: Հիվանդությունըսկսվում է դաշտում, առանձնապես այն դեպքում, եթե կաղամբնաճեցվում է անընդմեջ մի քանի տարի միննույնդաշտում: 5866. բորբոսասունկն է: Չոր փտում (ֆոմոզ): Հարուցիչը Քեօուռ 1օտնսթո Վճասում է գլխավոր առմամբ գազարի ն ճակնդեղիարմատապտուղմերին: վրա արտաքինից երնում են թեթնակի փոս Հիվանդ արմատապտուղների ընկած մոխրագույնկետեր, ռրոնց ստորին հյուսվածքներն ունեն դարչնագույն ճեխած տեսք: Երբեմն, երբ հիվանդություննարագ է զարգանում. առաջանում են դատարկություններ:Որպես կանոն` վարակը գալիս է դաշնախորդող օրերին:Սակայն դաշտումայն համարյա տից՝ բերքահավաքին չի նկատվում.այլ ի հայտ է գալիս պահպանմանառաջին շրջանում: Եթե պահպանմանընթացքումտեղի է ունենում երկրորդայինվարահիվանդմասերը ծածկվում են պարզ գույկում, ապա արմատապտուղների նի սարդոստայնհիշեցնող փառով: Հիվանդության վտաճգն ավելանում է սնուցելիս: Ֆոսֆոմիակողմանիազոտային պարարտանյութերովառատ բարձրացնումեն կայունութրային ն կալիումայաինպարարտանյութերը յունն ընդդեմֆոմոզի:

փտում՝ գազարի(ալտերնարիոզ):ՀարուցիչըՃ/ճոճոծ ո2նօլոչ ԽՐ, քո 6. Բ բորբոսասունկնէ: Արտաքին ախտանշաններընման են ֆոմոզին: Այն դրսնորվումէ նույնպես փոս ընկած կետերիձնով. որի ստորին մասերում հյուսվածքներըփտածտեսք ունեն: Սակայն տարբերություննայն է, որ ֆոմոզիդեպքումայդ վճասվածհյուսվածքներըդարչնագույն են, իսկ ալտերճարիոզիդեպքում՝ածխանմանսն: Ֆոմոզից տարբերելուհամար հարտեղավորելխոնավ միջավայրում: կավոր է հիվանդ արմատապտուղները Սն փտման դեպքում փոս ընկած կետերը ծածկվումեն մոխրականաչավուն Ալտերնարիոզըես դաշտից՝հողի մնացորդներիհետ եկող բռրբոսափառով: հիվանդություն է. սակայն այն կարող է տարածվել ճան պահպանմանընթացքում՝որպեսերկրորդականվարակ: Սն բորբոսանմանփտում՝ սոխի ն սխտորի (ասպերգիլեզ) Հարուցիչը Սն

լայնորեն տարածված /45թճոց//խՏ ուքծո Ն. 716քհ.սունկն է, որը շատ վտանգավոր է նան այլ պտուղբանջարեղենիհամար: Հանդիպում է սոխի ն սխտորի վրա անբավարարօդափոխվող սառնարաններումն համեմատաբար բարձր ջերմաստիճանների դեպքում: Հիվանդ կոճղեզները փափկում են. թեփուկներիմիջն առաջանում է սն ալրափոշի: Առանձնապես վտանգավոր է ասպերգիլեզըլավ չհասունացած, չչորացած սոխի ն սխտորի համար: Նույն հիվանդությունը կարող է առաջանալ մեկ այլ բորբոսասնկի՝ Տթծոցաաիտ 21,566ստ-իմիջոցով, որի դեպքում նշված ալրացողն ունի ոչ թե սն, այլ դեղին երանգ. այդ պատճառով էլ հիվանդությունըկոչվում է դեղին

փտում:

Բացի նշված հիվանդություններից. սխտորինզգալի վնաս են պատճա(կանաչ բորբոսափտում,պենիցիլեզ)ն /45թծոք//սՏ (սն բորբոսափտում) ընտանիքներիբորբոսասնկերը: ռում Խճոօմնառ

14.1.3.

Կատոֆիլի սնկային հրվանդություննեը .

Ֆետոֆտորոզ:Հարուցիչը Քեյ/օքհքոոճոտլոջ մ'Թչ բորբոսասունկնէ: Հիվանդ պալարներիմակերեսիներնում են արճճագույն կամ մոխրագույն բծեր. որոնք թեթնակի փոս են ընկել ն չունեն պարզ երնացող եզրագծեր: Կտրվածքումպալարամիսնունի ժանգագույն երանգ: Փտումը տարածվում է դեպի խորքը լեզվակներիձեով կամ սեպանման: Ժամանակիընթացքում ֆիտոֆտորոզըկարող է փոխարինվելչոր փտմամբ՝ֆուզարիոզովկամ թաց բակտերիալփտմամբ: Պալարների վարակը տեղի ունենում դեռես դաշտում`վնասված վերգետնյա օրգաններիցանցնելով զարգացող պալարներին:Հիվանդությունն առավելապեսշատ է տարածվումխոնավ եղանակներին ն ծանր կազմ ու վատ ջրաթափանցելիությունունեցողհողերում: Սառնարանային պահպանման առաջին փուլում վարակված պալարճերը նեխում են համարյա առանց խոչընդոտի:Երկրորդականվարակվածություն այս սնկով տեղի չի ունենում, եթեպալարներիմակերեսըթաց չէ: Չոր ֆուզարիոզային փտում (ֆուզարիոզ) ՀարուցիչներըԲստճւսու ընտանիքի մի քանի ձներն են: Տիպիկ սառնարանային հիվանդությունէ ն առաջանում է պահպանման ընթացքում: Սկզբում վարակված պալարների վրա երնում են գորշ մոխրագույն, խամրած, երբեմն փոս ընկած բծեր: Այզուհետն հիվանդ մասերի ստորինպալարամիսըչորանում է, նեխում. իսկ կեղնը՝կնճռոտվում: Վճասվումեն գլխավորառմամբ մեխաճիկական վճասվածք ունեցող այն պալարները,որոնք բուժման փուլում չեն հասցրել վերքերի մակերեսըծածկել սուբերինայինշերտով: Շատ դեպքերումֆուզարիոզը զարգանում է որպես երկրորդ հիվանդություն, որին նախորդումեն այլ հիվանդություններ՝ֆիտոֆտորոզ,ալտերնարիոզ,քոս կամ այլ:

է

Հիվանդություննարագ տարածվում է, ճույն թվում ճան հարնան պալարների վրա: Հիվանդությանառավելագույնզարգացումըտեղիէունենում պահպանմանմիջին կամ վերջին շրջանում: Այսհիվանդության տարբերակներիցէ 7. օոտքօոատ Տշիքթօհ. ն ք. ծառոձոն Ըճոք. բորբոսասնկերիպատճառած պալարներիթառամումը,որը ւ տեղի է ունենում դաշտում: Այս հիվանդությունըհետնանքէ չորային ժամանակաշրջանումպալարների աճի դադարելու, երբ օսլայի մի մասը քայքայվում է՝ դառնալով միաշաքար. որի վրա էլ հեշտությամբ զարգանում է հարուցիչը: Կոճականման փտում («գանգրենա»,ֆոմոզ): ՀարուցիչըՔեօոճ օշմքսճ 265ո: սունկն է: Հիվանդպալարներիվրա առաջանում են կլորավուն պարզ եզրագծով. փոս ընկած կետեր, որոնք հիշեցնում են կոճակ: Դրանք խոշորաճալով հասնում են մինչն 2.5-5.0 սմ տրամագծի ն խորանում են: Մեկ պալարի վրա կարող էլինել 2-4 խոց: Կտրվածքում վճասված մասն ունի մուգ գույն ն թաղիքանմանկառուցվածք: Վարակըտեղի է ունենում դաշտում՝պալարներիձեավորման ն բերքահավաքի շրջանում: Պահպանմանընթացքումախտանշաններն ի հայտ են գալիս կես ամսից մինչն չորս ամիս հետո: Հիվանդությանառավել զարգացման շրջանը հունվար-ապրիլամիսներն են: Երկրորդական վարակըհազվագյուտ է: Այտերնարիոզ(մակրոսպորիոզ): Հարուցիչը4/(տոռճոճ Տ0/ճոմ 50 բորբոսասունկնէ. որը վնասում է ինչպես վերգետնյամասերը, այնպես էլ պալարները: Վարակը տեղի է ունենում բերքահավաքիընթացքում,երբ պահետ: Հիվանդությունն լարները շփվում են հիվանդ ի հայա է գալիս պահպանման ընթացքում՝նռյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին:Հիվանդ պալարճերի վրա առաջանում են գորշ, երբեմն համարյա սն չոր բծեր, որոնց հաջորդող պալարամիսըմուգ մոխրագույնիցդարչնագույներանգ ունի նչոր է: Ալտերնարիոզով հիվանդանում են գլխավոր առմամբ երիտասարդ, լրիվ չհասունացած պալարները.որոնց կեղնը հեշտությամբ պոկվում է՝ մերկացնելով պալարամիսը: Ալտերնարիոզովհիվանդ պալարները, որպես երկրորդականվարակ,ենթարկվումեն նանֆուզարիոզի:

14սԵ Ը, 60ՇՇՕՄՅՏ

Անտրակնոզ: ՀարուցիչըՇՕՈՅ/Օնւճիատ ձնճչածուոսու սունկն է: Սովորաբարփտումնսկսվում է ծայրից, որտեղ ւոսիկ է առաջաճում, որը հիշեցնում է ֆուզարիոզ:Ժամաճնակարնթացքում փտած զանգվածը ստանում է լորձանման կառուցվածք:Այս հիվանդությունըտարբերախտանշաններ ունի: Դրանցից մեկի ժամանակհիվանդությունըտարածվում է անոթային խրձերի երկարությամբ: Այն արտաքինիցհամարյա աննշմարելի է, սակայն կտրվածքում հայտնաբերվումէ մինչն մի քանի միլիմետր հաստությամբ համատարածկամ ընդհատվողշերտի ձնով: Վարակը թափանցում է պալարներիկազմավորմանընթացքում հի-

ցողունների

վանդ ցողուններիցկամ տերններից:Վարակի տարածմանըխոչընդոտելու լավ եղանակ է 1...35Շ-ում պահպանելը, եթե այս ջերմաստիճանըչի հանգեցնի այլ վտանգավորերնույթների: Կարտոֆիլի պալարները պահպանմանընթացքում վարակվումեն ճան սն օօուօխտ բծավորությամբ (7օառ քռրշ.), վարդագույն փտմամբ (Ինյօքհւնօոշ ռ/Ա0Տ0քնօգ Քոնն) կարմիր (կամ մանուշակագույն) փտմամճբ(//120616ու2 71012662 1ա1.)ն խառը ներքին փտմամբ (հարուցիչները՝ մի քանի բորբոսասնկեր): 14.2.

Բակտեւիալ ն վիւուսային հիվանդություննեւ

Հնդավոր ն կորիզավորպտղատեսակները,ինչպես նան խաղուլը մայր բույսի վրա զարգանալիս կարող են վարակվել տարբեր տեսակի բակտերիալ կամ վիրուսային հիվանդություններով. որոնք զգալիորեն վատացնում են որակական հատկանիշները. սակայն սառնարանայինպայմաններում չեն զարգանում ն կարող են դիտվել որպես մինչբերքահավաքային հիվան-

դություններ:

Զգալիորեն մեծ վնաս են պատճառում բակտերիալհիվանդությունները

բանջարելլենին:

Լորճունքանման բակտերիոզ: Վնասում է կաղամբին ն մի շարք այլ բանջարեղենի:Հարուցիչը 778/ո12 6ճ0107012 1Շտոմն մի քանի այլ հիվանդածին բակտերիաներնեն: Կաղամբի վրա հիվանդությունը կարող է սկսվել դաշտում. որտեղ կարող է փտեցնելարտաքինտերններըկամ ամբողջ գլուխը: Կտրվածքում կոթունի միջուկըփափուկ է, մգացած. սուր ն անդուր հոտով: Նույն ախտանշաններն են ճան պահպանմանընթացքում հիվանդամալիս: Առանձնապեսմեծ է վտանգը. եթե հյուսվածքներըայլնայլ պատճառներով թովացել են կամ թեկուզ թեթնակի սառել: Հիվանդության պատճառ կարող է հանդիսանալ ճան գլխի ճաքճքվածությունըտաք ն խոնավ աշնանային եղանակներին:Նույն հարուցիչը գազարի վրա զարգանալիս հանգեցնում է ծայրամասի լորձունքային փտմանը,որի դեպքում տհաճ հոտ է առաջանում: Եթե սկզբնականշրջանում ջերմաստիճանըբարձը է. ապա վարակիխորացմանն տարածմանվտանգրզգալիորեն բարձրանումէ: Այս հիվանդությունըվտանգավորէ ճան տոմատի. սեխի. սոխի ն այլ բանջարեղենիհամար: Անոթայինբակտերիոզ: Կաղամբիհիվանդություններից է: Պզուհօոոօոճտ Շճողթօջոծ055 բակտերիան է: Այս հիվանդությանդեպքում մուգ գույն են ստանում ջիլերը: Հարուցիչըթափանցում է դեռես վեգետացիայի ընթացքում` տերնների կամ արմատներիմիջոցով: Եթե հարուցիչը թափանցում է արմատներից.ապա սկզբում վնասվում են կռթունիստորին տերնները.այնուհետն այն տարածվում է ամբողջտերեային ապարատով

Հարուցիչը

մեկ՝ ստեղծելով լավ տեսանելիգորշացածջիլերի ցանց: Բազմաթիվ այլ բակտերիալ ն վիրուսային հիվանդություններմեծ վնաս են պատճառում նան պղպեղին, ճակնդեղին,տոմատին ն այլ բանջարեղենի, սակայն դրանք մեծ մասամբ դաշտային հիվանդություններեն, ն սառնարանային տեխնոլոգիայի խնդիրն է այդպիսի բանջարեղեն չընդունել պահպանման`հիշելով գիտնականներից մեկի ասացվածքը՝«Մառնարանը հիվանդ պտուղբանջարեղենիհիվանդանոցչէ»:

14.3. Ֆիզիոլոգիական

հիվանդություննետ

Կապված պահպանման տեխնոլոգիականռեժիմներից ն տնողությունից. ավելի ճիշտ` դրանց անհամապատասխանությունից.պտուղները ն բանջարեղենը կարող են զգալիռրեն վնասվել նան ոչ պարազիտային հիվանդություններով,ռրոնք սառնարանային տեխնոլոգիայումհայտնի են ֆիզոիոլոգիականհիվանդություններկամ ֆունկցիոնալ խանգարվածություններ տերմինի-ներքո:Ինչպես ասվեց, այդ հիվանդություններըկարող են առաջանալ համարյա բոլոր թարմ պահպանվողօբյեկտճերիվրա, սակայն առավել մեծ վնաս դրանք կարող են պատճառել մրգի` խնձորի, տանձի ն կարտոֆիլիպահպանման ընթացքում:

Տանտի Ֆիզիոլոգիական հիվանդությունն իր

14.3.1. Խետոի

ն

Այրվածք (3ճ1տթ,56810): Ամենատարածվածֆիզիոլոգիական հիվանէ շփոթել արնայրուկիհետ, ռրն առաջանումէ դեռնս չհավաքված պտուղների վրա արնի ուժեղ ճառագայթմաններգործության հետնանքով: Սակայն փորձըցույց է տալիս, որ այրվածքը սառնարանային պահպանման ընթացքումորոշ սորտերի մոտ հենց արնայրուկի տեղերից էլ սկսվումէ: Այրվածքն առաջանում է պահպանման2-3-րդ ամսում: Վճասվում են կեղեի 5-6 շերտ բջիջներ, որոնք գորշանում են: Հիվանդությունը մեծ մասամբ սկսվում է բաց շագանակագույնբծերիձնով, պտղիամենաքիչհասունացած մասերում (ստվերային կողմերում).որոնք հետագայում մեծանալով դառնում են մուգ շագանակագույնն կարող են ծածկել պտղի ամբողջ մակերեսը: Այրվածքի առաջացման պատճառները մինչ այժմ լրիվ բացաամիայն, որ պտղիկեղնումսեսքվիտերպենային հայտված չեն: Հայտնի րոմատիկնյութերի՝գլխավորապեսֆարմճեզենի, օքսիդացմաննյութերիկուտակումը նպաստում է այրվածքի առաջացմանը:Այրվածքն առանձնապես վտանգավոր է խակ վիճակում հավաքված կամ բերքահավաքիցհետո անմիջապես սառնարանում: պտուղներիհամար: Դրան նպասչտեղադրված

դություններիցէ: Այն չպետք

է

տում

են

նան

ջերմաստիճանիկամ գազային միջավայրիխիստ

խակի տատանումները: Վաղուց ի վեր հայտնի է,

ն հաճա-

|

որ այրվածքի կանխման տեխնոլոգիական միջոցառումներիցէ պտուղներիփաթեթավորումը յուղված թղթի մեջ: Այս դեպքում ֆարնեզենիօքսիդացման արգասիքները կլանվում են հանքային յուղով ներծծված թղթի կողմից ն հիվանդությանվտանգըպակասում է: Արտասահմանյանմի շարք երկրներումայրվածքի կանխման համար օգտագործում են հակաօքսիղացուցիչներ: Դրանցից ամենատարածվածներն են էտոքսիքվինըն դիֆենիլամինը:ԱՍՆ-ում կիրառվումէ բերքահավաքից անմիջապես հետո պտուղներինախնականմշակումը հատուկ լուծույթի մեջ, որը պարունակում է 0,0522 դիֆենիլամին. 0,1-0,392 դիֆենիլ-դիմեթիլ միզանյութ. 0,225 էտոքսիքվին:Մշակումըկատարվումէ պտուղները 30 վրկ տնողությամբ այս լուծույթի մեջ ընկղմելով: Հոլանդիայումկիրառվումէ պտուղներիմշակումը լեցիտինի 0,494-անոց լուծույթում 4022-անոցսպիրտի մեջ: Տանձի պտուղներիվրա այրվածք առաջանում է բերքահավաքիցհետո անմիջապես դաշտային ջերմությունը չհեռացնելու հետնանքով:Երբեմն տանձենու ուշահաս սորտերի պտուղներինռրմալ հասունացումն ապահովելու համար կիրառվում է պահպանման ընթացքում ջերմաստիճանի ժամանակավորբարձրացում,որը նս վտանգավորէ այրվածքի առաջացման տեսակետից:Կարգավորվողգազային միջավայրընպաստումէ այրվածքի կանխմանը՝ի շնորհիվ մթնոլորտումթթվածնի քիչ քանակությանպարունակության ն ընդհանրապեսֆիզիոլոգակենսաքիմիական պրոցեսներիդանդաղ ընթացքի: Դառը փոսորւսկություն("օքճոնտ ԵԼԱ ք): Ֆիզիոլոգիական 84210015, հիվանդությունէ, որը հատկանշականէ ինչպես կորիզավորներին, այնպես էլ հնդավորճերիպտուղներին: Գրականությանմեջ հայտնի է նան չոր փտում, գորշ փոսորակություն.Բոլդուինի փոսորակություն. ենթակեղնային բծավորությունտերմիններիտակ: Այս հիվանդությունն արտահայտվումէ փոս ընկած 2-3 մմ տրամագծով բծերի ձնով: Սովորաբար բծերն առաջանում են սկզբում պտղաբաժակի մոտերքում: Բծերի գույնը կարմիրգուճավորվածություն ունեցող պտուղների վրա մուգ կարմիր է իսկ կանաչների վրա՝ մուգ կաճաչ: Հետալինում, գայում, բոլոր դեպքերում,փոսիկներըստանում են գորշ գունավորվածություն: Փոսորակներիհյուսվածքներն ունեն սպունգանման կառուցվածքն դառը համ: Որոշ սորտերի մոտ հիվանդություննառաջանում է դեռնս մինչԴա առանձնապեսնկատելի եբերքահավաքայինժամանակաշրջանում: է րիտասարդ կամ խորը էտված ծառերի պտուղների վրա: Այսպես. մեր դիտումները ցույց են տվել, որ Ստարկրիմսոնսորտի խնձորենուառաջին, երկրորդ ն երրորդ տարիների բերքը դառը փոսորակությամբ վնասվում է 9546, 6326 ն 2002»,Գոլդսպուռսորտինը՝5594, 3892 ն 1520-ի սահմաններում: |

.

շրջանում այս 4-5-րդ տարուց մինչբերքահավաքային Իսկ բերքատվության է: հազվագյուտ երնույթ հիվանդությունը նպաստումեն վեգետացիայիընթացքում աԴառը փոսորակությանը չափից առատ տեղումներըն ոռոգումը, ազղտականպարարտանյութերով այսինքն այն բոլոր գործոնվելի սնուցումը, ծառերի թերբեռնվածությունը, պակաս է: Բազմապարունակությունը կալցիումի պտուղներում ները. երբ է, հին թիվ գիտականհետազոտություններիցմեր փորձից պարզվել որ այս է վանդությանդեմ պայքարելաարդյունավետմիջոց մինչբերքահավաքային մշակումը 0,6-0,796-անոցկալցիումիքլորիդիլուծույթով՝ համատեղելով ն հիվանդությունների դեմ հիմնական միջոսրսկումները վնասատուների է Նման 5-6 ւռրդյունավետություն անգամ: ցառումների հետ, այսինքն` 472-անոց հետո լուծույկալցիումիքլորիդի ստացվում նան բերքահավաքից թի մեջ մոտ 1 րռպե ընկղմելը կամ այդ լուծույթով ցնցուղելը: Այս դեպքում նյութեր այրլուծույթի մեջ կարելի է ավելացնել ճան հակաօքսիդացուցիչ հիվանմանըէաբանական ն պրեպարատներ՝ վածքի դեմ ֆունգիցիդային դություններիդեմ: (ոյոօ675, ոօճի7 ԵՐօճե մօա):ՀիվանդութՈւռածություն, փքվածություն է կամ պահպանվրա (ծառի արդյունք յունը պտուղներիգերհասունացման ման ընթացքում): Պտոտները կորցնումեն հյութալիությունը:Պտղամիսը շատ է խորաԵթե գերհասունացումը ստանում է ալրանմանկառուցվածք: են ճաքել: Որոշ սռրտերի մոտ ցել. ապա այդպիսի պտուղները կարող է նան գորշացման հետ: պտղամսի ալրանման դառնալն ուղեկցվում

է Սկզբնական շրջանում հիվանդությունը հայտնաբերվում հատուկենտ են ենթակա լինել ամբողջ կարող մոտ, դրան հետագայում իսկ պտուղների Եթե հերթականստուգմանժամանակ հայտնապտուղները: խմբաքանակի ենթակա է աուռած են պտուղներ,ապա ամբողջ խմբաքանակը բերվում հակում ունեցող պտուղներըհնճարարագ իրացման:Նշված հիվանդության գազային միջակարգավորվող պահպանել է երկար վոր համեմատաբար 34:-ից: Այս հիանցնում չ ի պարունակությունը թթվածնի վայրում. որտեղ պարունակ ալցիումի մեծանում է, եթե պտուղներում վանդության վտանգը ն երբ են առատ անձընները. է. նախորդում կությունըցածը բերքահավաքին ն գիշերային շոգ ամառային օրերին հետնում է ցուրտ աշունը՝ ցերեկային

մեծ տատանումներով: ջերմաստիճանների (0աոօոիմա0օԾ, ԽՏՐ 6016): Այս հիվանդությունը Ապակենմանճություն ճան է «զցվածություն»,«ջրային միջուկ» ն այլ անվանումներով: հայտնի Դեռնս դաշտում հիվանդ պտուղներիմի մասը դառնում է կիսաթափանցիկ: Այս երնույթը բացատրվումէ նրանով, որ պտղամսիմիջբջջային տարաստանում է ապակենծությունըլցվում է բջջահյութով,որի հետնանքով այն տեսակարարկշիռըմեծանում է: ման կառուցվածք, իսկ հիվանդպտուղների Հիվանդությունըկարող է տեղի ունենալ բերքահավաքինճախորդող առաջինամսվա ընվերջին շաբաթվա կամ սառնարանայինպահպանման

թացքում: Ապակենմանությանը ճպաստում են ոչ այնքան շոգ ամռանըհաջորդած աշնանային չոգ օրերը, երբ տեղի է ունենում օսլայի ինտենսիվ քայքայումը միաշաքարների, որի հետնանքովբարձրանումէ բջջահյութի

օսմոտիկ ճնշումը: Այս վերջինիսհետնանքովտեղի ունենում այլ է մասերից բջջահյութի ճերհոսք. որը ն լցնելով միջբջջայինտարածությունը` հանգեցճում է ճշված հիվանդության առաջացմանը: Եթե տարիներիփորձըցույց է տալիս, որ տվյալ սորտը հակում ունի ապակենմանություն հիվանդության, ապա բերքահավաքը պետք է կազմակերպելմի քանի օր շուտ ն բերքը անմիջապես հովացնելմինչն 0...1«Ը: Ձռնաթանայինբծավորություն (ազծագուկօոձգոզ աո, յօոքիճը 5թօ1):Անվանումն ստացել է ճրաճից, որ առաջին անգամ հայտնաբերվելէ խնձորիՋոնաթան սորտի պտոտմճերիվրա: Երբեմն հայտնաբերվում է ճան Գոլդեն Դելիշես, Ջոնառեդ ն այլ սորտերի պտուղների վրա: Առաջին հերթին վնասվում են ոսպնյակները ն դրանց շրջապատող բջիջները:Մկզբում կեղնի գունավորված մասում գոյանում են մուգ մաճուշակագույն բծեր. որոնք հետագայում տարածվում են դեպի խորք. ավելի մգանում, դառնում ծակոտկեն:Դեղին ֆոնի վրա հիվանդություննարտահայտվում է կանաչ Մեծ մասամբ շագանակագույն երանգավորմամբ: հիվանդությունը մակերեսային բնույթ ունի ն վնասում է կեղեր, իսկ պտղամիսը՝ի տարբերություն դառը բծավորության, մնում է համարյաանվնաս: Փորձերըցույց են տվել, որ ջոնաթանայինբծավորությամբվճասվում են ծառի վրա գերհասունացմանը մոտ գտնվող պտուղները:Հետնապես,եթե բերքահավաքըկատարվի որոշ ժամկետովշուտ, ապա հիվանդության վտանգըզգալիորենկպակասի: Որոշ հետազոտողներկարծիք են հայտնում այն մասին, որ հիվանդությունը ծառի վեգետացիայիվերջին շրջանում ջրով լրիվ ապահովված չլիճելու արդյունք է: Հիվանդությունը կանխելուարդյունավետմիջոց է կարգավորվող գազային միջավայրիկիրառումը:Եթե ԿԳՄ-ը նպաստավոր է, ապա ջոնաթանային բծավորությունը հնարավորէ կանխել 10094-ով:Արտասահմանյան գրակամությունիցհայտնի է ճան, որ ջոճաթանայինբծավորությունը հնարավորէ կանխել մինչբերքահավաքային շրջանում ծառերը3 անգամ (6, 4 ն 2 շաբաթ բերքահավաքից առաջ) 0,1592-անոց օրթոֆալթանով կամ 0,2590-անոց օրթոցիդով մշակելու միջոցով:Հիվանդության վտանգըզգալիորեն նվազում է. եթե բերքըսրսկվիծառիվրա0,6...1,026կալցիումիքլորիդիլուծույթով: Թաց այրվածք (օռքճոք օիլօր, 50Քք)/ Երօճի մօառ) Ի տարբերությունսովորական այրվածքի գորշանում են կեղնը ն պտղամիսը՝2-3 մմ խորությամբ: Այս հիվանդությամբհաճախ վնասվումեն Գոլդեն Դելիշես, Գոլդսպուռ ն Ջոնաթան սորտերի պտուղները:Այն առաջանում է պահպանման առաջին փովում, ժապավենաձնբծերի ձնով: Հիվանդ հյուսվածքները խիստ սահմանազատվումեն առողջներից: Քանի որ հիվանդության սկզբնականշրջանում հյուսվածքներըմնում են խոնավ.դրանց վրա կարող

տեսակի բորբոսասնկեր:

է ցածը ջերմաստիճանային պատկամճում յմ հիվանդությունը խանգար 0-Շ՛ն

»

անալ

տարբեր

է ավելիցածըռեժիմներիդեսլքում: շարքինն առաջանում վածությունների է բերքահավաքը կանխել հնարավոր Հիվանդությունըլիովին ն անմիջապեսհովացնելու շացնելու. սպտուղներն պտուղները հ ակում ցածը չիջեցնելումիջոցով: Հիվանդության հուրդ է տրվում մեկ-երկու օրով պահպանելմոտ 207» ածխաթթու գազ պա

ԳԱՐ

ից ջերմաստիճան ունեցո խոր-

(ոօտքծուծ յիզորչացում որտում:

Խո

8ոծոյ,

մուօրոճ Երի

մօա)

Նույն

առաջին տա հերթին ո է է լիովին առողջ: Հիվանդությունըկարելի հայտնաբերել կիս ոո աաոոն 3-5 է կեղնից միջոցով: Եթե պտուղը կիսելիս հայտնաբերվում խորքում ընկած գորշավունօղակ, որը կտրուկ չի սահմանազատվում Աոա առողջ ղությ սից, նշանակում է, որ հիվանդություն: արդեն առկա է: Այս ր հիտ է տարբ տարբեր սորտերի պտուղներիմռտ արտահայտվում ախոռ ր շանճերով. դրա համար էլ հայտնի է նան միջուկի գորշացում, ն գոր քայքայում անվանումներով: շացում. ցածր ջերմաստիճանային տրել Իր դությանը առավելապեսենթակա են ագոտայիմպարարտանյութերով

հիվանդությունէ: Այն պես ցածը ջերմաստիճամային սում է ենթակեղնային շերտը ն շարունակվումդեպի կենտրոն:Կեղնը

-

պարարտ ալ. "

ը այգիների պտոտները:Եթե ռատորեն պարարտացված ու է է: չափավորէ, ապա վտանգը զգալիորեննվազում Պետք նկատի հետ, այն կարող է առաջա որ այս հիվանդությունըկապ չունի սառեցման Հետնապես,եթե ա յգինԿր ճալ 0«Շ-ից բարձը ջերմաստիճանում: վել է ռչ չափակշռվածձնով, ապա բերքը պահպանելիսջերմաստիճանը

ԱԻ

Արանք է

2-Շ-ից: իջնի

շարքին կարելի խանգարվածությունների մեծ քանակությամբջրի կորստի հետնանք

Գաղ Է ր-է

Գ կնճռոտվելը,որը հասնում: իվա է հասունացումը, որը ուշ թե շուտ վրա իջա դություններկարող են առաջանալ նան կարգավորվող երբպտուղ հետնանքով, րի ոչ ճիշտ ընտրությանկամ ռեժիմի խախտման : երը շ4չահեղձ են լինում: շարքինեն պատկանումնան վնասվածքների կան նյութերիազդեցությամբառաջացող այրվածքները:Դրանցից են ամոնիակին ծծմբայինգազիհարուցածայրվածքները: տանգավորներն նան

Ֆիզիոլոգիակա գազային

Ց:Հ պարազիտային 14.3.2.

դուլ

հե

մրնավ

Տար ԿաՏոֆիլի ոչ պարազի հի վանոլություւմմեե Իր

օո աճողծ Պալարամսի մուգացումկամ գորչ բծավորություն (ոօ Ոօչն ծորւաուռջ): պատճառներըտարՀիվանդության օ6թ48 ոճ 010675,

բեր են, բայց

գլխավորը մեխանիկականվնասվածքներնեն: Պալարի ներսում առաջանում են մուգ գոյացումներ, որոնք առավել ցայտուն արտահայտվում են անոթային խրձերի շերտում: Վմասված պալարներըսառնարաճային պահպանման ընթացքումփոխում են իրենց գույնը գորշից դեպի մուգ, իսկ եփելու ընթացքում՝համարյա մինչն սն: Օպայով հարուստ սռրտերի մոտ այս հիվանդությունը ավելի մեծ վնաս է պատճառում: Այսպիսի վնասվածքունեցող պտուղներիերկարատնպահպաճումըվտամգավորէ: Պալարներիշնչահեղմճություն(ած, մտքի շոռ):Պատճառը թթվածնի պակասությունն է հողում կամ պահպանմանընթացքում:Ծանը, գերխոնավ վրա երնում են խոշորացած ոսպնյակներ՝ սպիտակավուն ուռուցքների ձնով:Նորմալ պահպանման պայմաններում շուտով դրանք չորանում են, ն տեղը մնում են փոքրիկ կետեր: Իսկ եթե պահպանմանընթացքումթթվածնիպակաս է զգացվում, ապա այդ պալարների միջուկը դառնում է խմորանման ն արձակում տիտճ սպիրտահոտ: Նորմալ մթնոլորտ դուրս բերելուցկտրվածքըգորշանում է դանդաղորեն,որով ն տարբերվում է հիվանդությունըցրտահարվելուց:Վնասված մասերում շատ արագ սկսում են զարգանալ տարբեր մանըէներ: Պահպանման ընթացքում հիվանդությունը կարող է առաջանալ ստռրին շերտերում, եթե կարտոֆիլըտեղադրվածէ ցեխոտ, խոնավ վիճակում, ն շերտի բարձրությունը թույլատրվածիցանցնում է: հօոք յս) ՎճասՋերմային վնասվածքներ (ՆԵոյ085Թ ոօրքճղ նքում, վածքըկարող է տեղի ունենալ դեռես դաշտում,երբ հավաքվածբերքը մնում է կիզիչ արնի ճառագայթներիտակ ն տաքանում է մինչն 40-Շ-ի ն ավելի բարձը: Նույն երնույթը կարող է առաջանալ պահպանման ընթացքում անբավարար օդափոխման ընթացքում, երբ տեղի է ունենում ինքնատաքացում: Վնասված պալարներիմիջուկն ստանում է կնճռոտված տեսք ն մուգ գույն (վերջիճսմելաճինիառաջացմանարդյունքէ): Երբեմն այդ մգացումը սահմանափակվումէ անոթային խրձերի շերտից ճերս ընկած մասով, երբեմն էլ՝ ամբողջմիջուկն է գռրշանում:Երբեմն պալարների ներսումառաջաճում են ճաքեր: Եթե բարձըրջերմությանազդեցությունըտնում է երկար, ապա այն կարող է մեծ վնասպատճառել: Ցածը ջերմաստիճանային վնասվածքներ (աաեօախոօթմո/քնելթ մոյսդ,):Կարտոֆիլի պալարները սառում են Ոօոքօ2:ղ6մոոգ, 107, ԼՇուքօրոխո»

անո աների մարան Հէ.

-

Եթե նույնիսկ շատ կարճ ժամկետով 1,55Շ-ից ցածը ջերմաստիճանում: ապա դրանց հետագա պալարները ենթարկվենայդպիսի ջերմիաստիճանի, է վերածվելով միաշաքարպահպանումըդառնում անիմաստ: Նախ օսլան, ճերի, հանգեցնում է համի զգալի կորստի,կեղեը հեշտությամբանջատվում է վարդագույն, այնուհետն է, կտրվածքում կարտոֆիլը սկզբում ստանում սն պալարներիվրա հեշՎնասված ճյռւղավորվածությամբ: գորշ երանգ՝ տությամբ զարգանում են բռրբոսասնկերը:Սակայն վնասվածք կարող են ստամճալպալարներընան ավելի բարձրջերմաստիճաններումերկար պահ-

օրիճակ՝ քան սառման կետմ տեսո Արտաքին թր պանելիս, կտրվածքու առողջ են լիովին Սակայն թվում: պալարները ն դեր " ճ աքեր են բծեր կամ շերտեր, երբեմը՝ 0«Շ-ին

է,

մոտ:

խուն

գորշավուն ճերի "1 զերծ ճնալու միակ եղանագը փոզոր Նշված վճասվածքներից է 2"Շ-ից ոչ ցածը պահպանումն

վում ւ

պայմաններում:

լ

15. ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ "ԴԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՍԱՌԵՑՐԱԾ ՎԻՃԱԿՈՒՄ

ԽՈՐԸ

ն

պահպանումը պտուղբանջարեղենի

հա-

պահպանում աոնարանային ոոր նրմեէ ԱնելՄորպես սառնարանային իսկապես, ամշակմանեղանակ:Մի կողմից. վեր ցուրտ, մյուս կողէ արհեստական օգտագործվում քանի աձ տեխնո եղանակէ. որովհետնսառեցրած պահածոյացման Ա. իվեամշակման՝ շատ հատկանշական թարմին կորցնում ից անջարեղենը սննդամթերքը սառեցրած ւմ

վա

դա

ա

որ

ո

ա

ն՛

)

հատ-

են

Հետնապես սխալ է այն կարծիքը. հատուկ զգայաբանական ան գեր: թարմին պետք հայտնաբերվի զութ)ը ըծելիս մինչն այժմ փաստ է այն, անհերքելի Սակայն «գ հատկություններ: եղանակներից մեկը չի կամ պահածոյացման ն

դ

որ

է

ն

որ

ն աի տնի պահպանման առավեսկզբնականին պահպանումը հումքի երկարաժամկետ ահովում է խորը այնպես, ինչպեսդա հնարավոր ոմես մոտ հատկանիշներով ոչ

յ

ա

սա-

միջոցով: Իգման խորը սառեցումը բարդությունների տեխնոլոգիական Չնայած -

որոշ

է. քան ջերմայինպատեսանկյունիցնս ավելի ձեռնտու երմատեխնիկայի հավաստումէ, որ ջերմա-

Նամեստնիկովը(1984) Այսպես, էածոյացումը: էներգիա ծախսվում.քան խորը ավելի ժամանակ ին մշակման ոլոռի մշակմանհամար ժամանակ: Օրինակ,մեկ տոննա կանաչ Պեցման (կՎտ.ժամ) էլեկտրաէներգիա է հետնյալ քանակությամբ Ա.

շատ

է

սա-

ահանջվում ժամամակ՝ 1. Ջերմայինպահածոյացման տարայում մետաղյա ապակյատարայում 9880 2. Խորը սառեցմանժամանակ՝ տալրայում 6160 ստվարաթղթե սինթետիկտարայում 5720 տնտեսումը, հաշվի Խորը սառեցման ժամանակ էներգիայի ծախսվողէներգիան,տեղի Է ընթացքում նույնիսկ վեցամսյապահպանման է մետաղհաշիվ այն էներգիայի.որը ծախսվում ունենում գլխավորապես ի է վրա: Սակայն հարց առաջատու փերի պատրաստման յա կամ ապակյա առավեսառ եցումը ունենալովայդքան որ խորը ճում, ի՞նչն է պզատճառը, մեծ տարանկատմամբ,այնպիսի լություններջերմայինպահածոյացման

Պ

'

-

-

-

-

առնելով

"

ծում չի գտել. ինչպես պահածոյացման դասական եղանակները: Պատասխանը պարզ է՝ ջերմային մշակմանմիջոցովստացված մթերքներըկայուն եճ բավականերկար ժամանակչկարգավռրվողջերմային պայմաններում, իսկ սառեցրած պտուղբանջարեղենըայդպիսի կայունություն չունի: Արտադրությունիցմինչն սպառողին հասցնելը պետք է ապահովել դրանց պահպանմանցածը ջերմաստիճանայինպայմանները,այսինքն բացասական ջերմաստիճան՝մոտ -18...-20«Շ, պետք է պահպանել ոչ միայն սառնարանային խցերում, այլ ճան սպառման կետեր տեղափոխելիս,վաճառքի վայրում. տնային սառնարաններում: Արտադրություն-սպառող շղթան մեր հանրապետությունում խորը սառեցրած պտուղբանջարեղենի համար դեռնսկազմակերպմանկարիք ունի: Խորը սառեցումը հեռանկարային տեխնոլոգիաներիշարքին է պատնանում ոչ միայն պահպանվածմթերքն անմիջապեսսպառողին իրացնելու տեսանկյունից, այլ նան ռրպես հումքի միջանկյալ պահածոյացման եղաճակ` հետագա վերամշակմանհամար: Այս եղանակիարդյունաբերական կիրառման սկիզբ կարելի է համարել 1904թ., երբ ամերիկացի Ս. Ֆուլտոնը սառեցրել է ելակ ն մռրի շաքարի հետ` հետագայում վերամշակելու ճպատակով: Ներկայում, արտասահմանյան զարգացած երկրներում սառեցվում է բավականին մեծ քանակությամբ պտուղբանջարեղենն այլ սննդամթերք: ԱՍՆ-ում խորըսառեցմանեղանակովպահպանվողպտուղներին հատապտուղներիքանակությունըհասնում է մոտ 300 հազար տռննայի:

15.1. Խոճը սառեցման Տեսական հիմունքնեւը Պտուղբանջարեղեն

ի Խորը սառեցման

հետնյալ ետվածնեը,

ժամանակկ

տա

ւմ մ են տրորում

էշ ջերմաստիճանիիջեցում մինչն կրիոսկռպիկկետը, սառեցում ինտենսիվ բյուրեղագոյացման(սառցի առաջացման) -

-

շրջանում,

սառեցում մինչն պահպանմանհամար նպաստավորջերմաստիճանը,

պահպանում: գրաՆշված պրոցեսի տեսական ընթացքը ջերմաստիճան-ժամաճակ ֆիկում կունենա հետնյալ պատկերը(նկ. 94): հատվածը համապատասխանումէ ջրի հեղուկ Գրաֆիկի վրա էլ վիճակից բյուրեղային պինդ վիճակի անցնելու ընթացքումփուլային փոխակերպության թաքուն ջերմության արտադրմանը: Այդ ջերմության հետնանքով է. ռր Ծախսվում է էներգիա, բայց սառեցվող օբյեկտի ջերմությունը համարյա չի փուիոխվումմինչն բջջահյութի ն միջբջջայինհեղուկի լրիվ (կամ մեծ մասով) բյուրեղային վիճակի(սառույցի) վերածվելը: -

Հ

Նկ. 94. Խորը սառեցմանկորը միջավայրի ջերմաստիճանը,էյ: էչ բյուրեղներիինտենսիվկազմասառեցումմինչն պահպանմանհամար նպաստավոր վորմանշրջան, (շէ, ջերմաստիճան, է, պահպանմանջերմաստիճանը: է,

-

-

-

-

Իրական օբյեկտի խորը սառեցմանդեպքում՝կախված այդ օբյեկտից, սառեցման եղաճակիցն փաթեթավորումից, սկզբնականջերմաստիճանից, նշված կորը կարող փոխել իր կիրառվողմեքենայից ն այլ գործոններից, ձեր. սակայն էլ-ք սանդղակը կմնա այս կամ այն չափով արտահայտված: սաՏեսականորենայդ հատվածը պետք է ունենար հռրիզռնականդիրք, է դրա ավելանում զուգահեռ բջջահյութիբյուրեղացմանճը կայն իրակամճում ճան կրիոսկոպիկ ջերխտությունը.ռրի հետնանքով անընդհատիջնում է մաստիճանը: Սաճդղակի ավարտվելուց անմիջապես տեխնոլոմինչն իջեցումը փուլը` ջերմաստիճանի ռեցման նախավերջին սահման: խորը Պտուղբանջարեղենի նախատեսվածնպաստավոր գիայով սառեցման հետագա անցումը հատվածի սառեցման գրաֆիկներիվրա լ-:շ

Արմինե, տեխնոլ

տեղի է ունենում սահուն կերպով,հետնապեսդժվար է որոշել մի կոնկրետ արագ անկումը: Ենթադրվումէ, որ կետ, որտեղիցսկսվեց ջերմաստիճանի 737» է մոտ ջրի սառեցմանը: Գործնականում այն համապատասխանում անկման սանդղակըն ջերմաստիճանի այն գտնելու համար հորիզոնական ն այդ հետ են հատվելը, հատվածը ուղիղ գծով շարունակում մինչն իրար ավարտ: կետն ընդունումեն որպես բյուրեղացման է Վերը նշեցինք. որ սառեցման արագություննկախված տարբեր ձնին: մեծ է օբյեկտի հատկացվում դեր գործոններից.որոնց շարքում բանկամ է պտուղները սառեցվող որ ընդունել, կարելի Պայմանականորեն կունեհետո) ձնով կտրտելուց հատուկ (առանցկտրտմանկամ

ջարեղենը ճան նկ. 95-ում բերված ձներից մեկը:

՛

|

«-

է, էչ (կր մարմնիկրիոսկոպիկջերմաստիճանն րի ջերմաստիճանը), -

--- -Վ-

`

-»

| տամ

ոՂ՛ՀՀշ --

«փ»

Նկ.

/

-

ԱՊ

Գ2-

/ -՛

-

՛/ Հ

"Ի

գլան,

-

գունդ,

-

ժամ: սառեցմանշատ կարճժամաճակաընթացքը,

որտեղ `

Մառեցվող մարմինների 23 ձները

երկու կողմերիցսառեցվողսալիկ,

սառեցնող միջավայ-

4Օ- ճ. որը ինչպես ասվեց,ջերմության տարրական քանակությունն է, որը հեռացվում է սառեցվող մարմնից, կարելի է որոշել ճան հետնյալ բանաձեով՝ Չ- թ.Է.Փ.,

ե

Լշ

-

Ք Է

է, ԷՋ/մ-. ջերմությունն

սառեցմանթաքուն

-

սառեցվող ակտիվ մակերեսը,մ՛, Փ: սառեցվածշատ բարակ շերտի հաստությունը.մ: Սառեցմանթաքուն ջերմությունը (ք) որոշվումէ հետնյալ բանաձնով՝ -

-

Ամահեռանիստ: զուգա ՛

երկարութ» որտեղ` տվյալ մարմնի սառեցման տեսակարար ջերմությունն

Եթե սառեցվողմարմինըսալիկ է, որի հաստությունը չնչին է յան կամ լայնության համեմատությամբ (կանաչեղեն, բարակ կտրվա սմբուկ. ճակնդեղ ն այլն), ապա տեսականորենկարելի է ենթադրել,որ ջեր-

մակերեսստորին կընթանա մափոխանակությունը ջերմափոխամնակությունը ունեցող տեղի մակերեսներից (կողմնային ներից կարելի է աճտեսել): Այս դեպքումտարրականջերմությանփոխանցումը կորոշի Ֆուռյեի սառեցվող մարմնին փոքրագույնժամանակարնթացքում վերինն գլխավորապես

բանաձնը՝ որտեղ՝

սառեցված շերտից սառեցնող միջավայրինջերմափոխանցման գործակիցնէ, Վտ/մ՛516. ն ռրոշվումէ հետնյալ բանաձնով՝

՝

է,

կկալ/կգ

-

սառեցվածվիճակում մարմնիտեսակարաըկշիռը, կգ/մ":

Պտուղբանջարեղենիորոշ տեսակներիսառեցմանթաքուն ջերմություճը ն տեսակարարխտությունը բերվածեն աղ. 41-ում: Աղյուսակ41 ն Որոշ պտուղբանջարեղենի սառեցման թաքուն ջերմությունը տեսակարարխտությունըսառեցվածվիճակում (կգ/մ՞) ը Անվանումը

Սառեցմանթաքուն

Տեսակարար

-

ԱԻ

ո

որտեղ` գործակիցնէ սառեցվողմարմնից սառեցնող միջերմատվության Օ

-

ջավայրին.Վտ/մ՛58. Ճ -սառեցված շերտի հաստությունը,մ, գործակիցնէ 1- սառեցվող օբյեկտի ջերմաթափանցելիության

սառած

վիճակում, Բ

-

սառեցնող միջավայրիհետ անմիջականշփման մեջ գտնվող ակ-

տիվ մակերեսնէ, մ,

սառեցնողմիջավայրի ն սառեցվող մարմնի տարբերություննէ, "Շ. Է

ՃէՀ

է կո-

«ո

«---շ»

(աղ 45 :

(կկալ/կգ)

գ0Հ- Ճ.Ի/Լ.4: ԲՈՐՐ

Բ

Քզ.՛7։

ջերմաստիճանների

լ

-

-

-

Դ3

Մ -

խկ

մնե

ճանք՝ կստանանք Առաջին երկու երկուհ հավասարումներից

-Ք

զ:

ավ

ձեւ

Այս բանաձնն ինտեգրելուց կստանանք այն ժամանակահատվածը, որն անհրաժեշտ է տվյալ սալիկանման մարմնի հաստության մինչն կեսը սառեցնելու համար (քանի որ սառեցումն ընթանում է երկու հանդիպակաց մակերեսներից՝հետնապեսմարմինը կսառիամբողջովին)՝

Հշո

/2

Ք.

ա

Ո:

Այստեղ պետք է հաշվի առնել, ռր խորը սառեցնելիսմարմնի երկրաչափական չափերը թեթնակիորեն մեծանում են, հետնապես այս բանաձնում 2-ը սալիկի հաստությունն է սառած վիճակում: Նույն սկզբունքը կիգտնվող այլ երկրառելով` կարելի է ռրոշել կրիոսկռպիկջերմաստիճանում րաչափական ձներ ունեցող մարմիններիսառեցման համար անհրաժեշտ համար գլանաձն ժամանակը մ տրամագծով

մարմի Լա

|

ո5-Ք.

Տ իա

6Ճ1Օ

ձ

:

ձ2ժամ:

ն (պտուղմճերի

'

-

սալիկը: պայմանականտրամաԳնդին մոտ ձն ունեցող պտուղբանջարեղենի գիծը որոշում եճ հետնյալ մոտավորբանաձնով` ցող

«124.

պ»

լ

որտեղ` Մ ծավալն է, մ՛, յ

ռրը հեշտությամբորոշվում է ջրով լցված չամարմնի փիչ բաժակիմեջ ընկղմելով: Զուգահեռանիստիձն ունեցող մարմիններիսառեցման ժամանակըորոշելու համար ստացվելէ հետնյալ բանաձեը -

«ՔԷ Ճւ

զ

Դեղձ

Կեռաս

Տանձ

Հրձոր՝ ալոր

Խաղող

--9

ոլոռ

Սպանախ

ը

խամ ՋԸ

Վ0

11,0 22.3 12,2 27.5

չ

11.1

21,6

Վ

35,0

83,0

91,5 85.1

46,0

76.5

35:8 80,7

76,5

81,5

251 //:36 1Ծչ Ի08 ծ.

90,5 -

-

չ

-

|

10.3 19,0 162 | 9.2

՝

36,5

|

-

-

|

|

77,5

| |

-

86.0

Ցրտի միջազգայինինստիտուտն առաջարկել է սառեցմանտնողության որոշման ավելի հասարակ մոտավորհաշվարկների բանաձն,որը հիմնված է փորձնական ճանապարհովստացվածտվյալներիվրա`

45.

Վերջին երեք հավասարումներըհամեմատելիս տեսնում ենք, որ գլանաձն մարմինըսառում է 2 անգամ, միննույն հավասար պայմաններում երի հաստությունն հաստությունն ու ունեգնդաձեը՝ 3 անգամ արագ. քան դրանցտրամագծերի

Վ

Աղյուսակ 42 Որոշ պտուղբանջարեղենիէնտալսիան տարբերջերմաստիճանների պայմաններումկկալ/կգ Ներքին ջերմաստիճանը, 5Շ Անվանումը

Գազար

Որոշակի (մ) տրամագծովգնդաձնմարմիններիհամար հատապտուղներիմեծ մասը պայմանականորենկարելի է ընդունել որպես գունդ) այդ բանաձնըկստանահետնյալտեսքը`

ւ5-Ք

-

-

Կանաչ

շխա

որտեղ՝ թ-ն ն Թ-ը էմպիրիկ գործակիցներեն, որոնք կախված են զուգահեռանիստի հաստության հարաբերությունիցերկարությանը ն լայնությանը: Եթե ԼԵ ն 8:Ե հավասար է1-ի, այսինքն՝ մարմինըխորանարդ է, ապա Ք-0,1677, Ք-0,417: Այլ տարբերակներում թ-ն տատանվումէ 0,1875 0,3750-ի, իսկ Քը՝ 0,0491 0,1020-ի սահմաններում:

Դ

շ

ձռ

դգ----ՈՔ--ԻԵԽ--

որտեղ՝

8.

ժամ,

սառեցվող մարմնի սկզբնական ն վերջնական ջերմաստիճաններում էնտալպիաներիտարբերություննէ (համաձայն աղ. 42-ի), կՋ/կգ-5. Ճէ- սառեցվող մարմնի կրիոսկոպիկջերմաստիճանին սառեցնող միջավայրիջերմաստիճանիմիջին տարբերություննէ, -Շ, Դ- սառեցվող մարմնի տեսակարարխտությունն է սառած վիճակում, Ճ1-

կգ/մ.

-սառեցվող օբյեկտի հաստությունը սառած վիճակում,մ. ջերմատվության գործակիցն է սառեցսառեցվող մարմնի մակերեսի վության գործակից ց կերեսիջեր Շող միջա սառած վիճակում մարմնի ջերմահաղորդման գործակիցն է,

ռ-

. աինՎայք

Վտ/Ա Ճն8-սառեցվող ՂԸ

մարմնիձնից կախվածգործակիցներնեն`

Ճ

սալիկիդեպքում երկու կողմիցսառեցվողբարակ մարմնի գլանաձն գնդաձնմարմնիդեպքու ձն Նույն ինստիտուտըզուգահեռանիստի ունեցող հետնյալ բաճաձնը ռաջարկել է սառեցմանարագության

դարու

է. ապա

լ

լ

համար Մարի ա

որոշման

ճէ.

Փ

Փաստորեն,եթե մթերբիսառեցմանարագությունը 0,1 սմ/ժամ-իցցածը խոսքը կարող է գնալ միմիայն ցրտահարմանն ոչ թե սառեցման մասին:

թ

Է

ա

Ն

ուն ի նշանակություն կարնորագույն դեճակատի» խորացումը

արինքը «սառցային ասն րագոթյունը՝ կենտրոն: աճ տեխնոլոգիայում

պիսառեցվողնյութի

ապա սառեցէ | հաստությամբ, Եթե սառեցվող մարմինըբարակսալիկ կարելի ման արագությունը րագ է որոշել հետնյալ բանաձնով՝

ԿՃ

Փ

Ն`

:

ՅՅ,

Փ

Ք

գոլը»

»

որտեղ` շառավիղն է, սառեցճելուցառաջ. 1. - գլաճիսկզբնական

գլանիչսառածմասի շառավիղը: ձն, ապա կիրառելիէ հետնյալ Եթե սառեցվողմարմիննունի գնդի

ք

-

զաձնը՝

|

ՓՀ

Ճէ

Ք

թաղ

բա-

Ո ՑՆ ,

է|-Ջ.

սառեցման աւն ն սառեց

Ինչպես երնում է բերվածբաճաձներից,

մոր

զ

եոթ

սառեցվողմարմնի ազդող կարնորագույն տվյալ նյութի սառ տարբերությունը. ջավայրի ջերմաստիճանների ջերմահաղորդականությու թաքուն ջերմությունը.ջերմատվությունը, տ ն չափերը:Կախված այս գործոններից երկրաչափական տարբերվումենհետնյալ ա ճիկայից` խորը սառեցմանտեխնոլոգիայում դեպքում) (տարբերգծայինարագությունների րագությունները 5-20 սմ/ժամ՝ արագ սառեցում, են գործոններն

նլ ն

խկիրոովող

1-5 սմ/ժամ՝

չափավորարագություն,

0.1-1 սմ/ժամ՝ դանդաղսառեցում:

տեխնիկայի

իացեյի անան հիմնավո լու

ն տեխճոլոգիայի

ճան

զարգացմանը

զուգա-

մ-

ները: Օրինակ, եթե ջուրը սառեցնելու ընթացքումվերջինիս ջերմաստիճանն իջեցվի վայրկյանում 100...2005Շ-ով,ապա կստացվեն ոչ թե սառցաբյուրելլներ, այլ ամորֆ սառույց: Սակայն գործնականումայդպիսի արաէ: Հետնապես այն ենթադրությունը,որ արագ գություն ստանալ աճենճարին սառեցմաճ ժամաճակ բջջահյութը սառում է ամորֆ վիճակում ն չի վնասում բջջաթաղանթը, պետք է համարել սխալ: Սակայն փաստը մնում է փաստ, բարձրացմանը զուգահեռ բարձրանում է ճան որ սառեցման արագության ստացվող մթերքի որակը` բջջահյութի արտահոսքըօգտագործելուցառաջ տաքացնելիս(դեֆրոստացիա)պակասում է: Դրան տրվող ժամամճակակից բացատրությունը.որը մեր կարծիքով ավելի է համապատասխանումիրականությանը, հետնյալն է: Սառցաբյուրեղներն,իսկապես ավելի մաճը եճ ճ

լ

ձէ,

սառեցման

ոն ցածրՏերատիճանների կազմագոր աբիան դատեմ (300.

տմում համար օգու

արագությանորոշման

սառեցման Գլանաձն մարմնի են հետնյալ բանաձնից

ո ալ ուններ որու իոփոխությ Խորը

հեռ

'

0ն 6, իսկ դեպքում դրանց չափերը մոտավորապես 50 անգստր -50-Շ-ի դեպքում՝ 5 անգստրեմ (50 նմ): Բացի չափսերից փոփոխվում եճ նան բյուրեղների ձները` դանդաղ սառեցմանդեպքում կազմավորվումեն բյուրեղային համակարգեր,միջին արագության հեքսագոնալ (վեցգանիստ) դեպքում` չկարգավորված դենդրիդներկամ սֆերիլիտներ,իսկ արագ սաորոնք տեսանելի չեն աճզեն ոնցմաճ դեպքում՝ այնքան մանր սֆերիլիտնմեր, աչքի համար: Բացի դրանից, ապացուցված է. որ ինչքան ցածը է սառեցման ջերմաստիճանը,այնքան շատ բյուրեղասաղմերեն առաջամում սառեցվողմարմճում, հետնապեսավելի արագ է անցնում -1...-55Շ ընկած ակտիվ բյուրեղագոյացմանշրջանը: Սակայն դա տեղի է ունենում մինչն սառեցվողմիջավայրի ջերմաստիճանըհասնի -40-Ը սահմանճերք,այնուհետն բյուրեղասաղմերիգոյացմանինտեճսիվությունընռրիցընկնում է: է մի քանի տասնամյակառաջ տեղ Այս ամենը համապատասխանում գտած տեսական պատկերացումներին, սակայն դրանք ավելի շուտ վերաբերում էին հիպոթետիկ սառեցվող նյութերին: Իսկ պատկերը որոշ չափով տարբեր է, երբ խոսակցությունէ գնումբջջային կազմունեցող ճյութերի սա-

ռեցմանմասին: Եթե սառեցումըդանդաղէ ընթանում,ապա բյուրեղճերնառաջինհերթին կազմավորվումենճ ոչ թեբջիջների ներսում, այլ միջբջջային տարածությունում,ն դրանց չափերըխոշոր են: Որպես կաճոն՝ լուծված չդր նյութերի խտությունը միջբջջային տարածությունում ավելի ցածը է, քան բջջահյութում: Սառեցման գործողության սկզբում, հաշվի առմելով, որ առաջին հերթին սառում է ջուրը, միջբջջայինհեղուկի խտությունը բարձրանում է: Վրա է հասնում մի պահ, երբ բջիջներում պարունակվողջուրը. կիսաթա319

փանց թաղանթներիմիջով թափանցումէ միջբջջայինտարածություն`դեպի արդեն գռյացած բյուրեղները: Քանի որ միջբջջային տարածությունում առաջացած բյուրեղները խոշորանում են բջջահյութի հաշվին, հետնապես դանդաղ սառեցման ժամանակ բջիջները ջրազրկվում են: Դրան օժանդակում է ճան այն. որ սառելիսջրի ծավալը մոտ 1072-ովավելանումէ, ն միջբջջային տարածությունումառաջացածբյուրեղներըմեխաճիկակաճճնշում են գործադրումբջիջներիվրա:

Նույն գործողությունը տեղի է ունենում ճան արագ սառեցման դեպքում: Բայց մի կողմից բյուրեղների չափերը զգալիորեն փոքր են, ն մյուս կողմիցջերմության հեռացումը տեղի է ունենում այնքան արագ, որ բջջահյութի դիֆուզիան դեպի միջբջջային տարածություն մեծ չափերի չի հասնում. ն բջջահյութի մեծ մասը սառչում է հենց բջջի ներսում: Այսպիսով հաէ բջջաթաղանթի վրա արտաքինն ներքինմեխանիկական վասարակշովում

ճնշումը:

Փաստորեն դանդաղ սառեցման ժամանակ մեծ քանակությամբբջջահյութի կորստի փաստի բացատրությունը կապված է ոչ թե բջջաթաղանթի վնասվելու, այլ մեծ քանակությամբբջջահյութի միջբջջային տարածություն մուտք գործելու, այնտեղ բյուրեղաճալու ն դեֆրոստացիայիընթացքում հեշտությամբարտահոսելուհետ: Միննույն ժամանակ, սառեցման արագության անսահմանափակմեծությունը նս նպատակահարմարչէ ինչպեսէներգիայիծախսման,այնպես էլ տեխնոլոգիականտեսանկյունից: Օրինակ, մորին խորհուրդ է տրվում սառեցճել մինչն -155Շ, որովհետն ավելի ցածր ջերմաստիճանիդեպքում բարձրանումէ դրա փխրունությունը,ն փաթեթավորմանընթացքում ավելաճում է թափոններիքանակը: Ավելի մեծ չափեր ունեցող պտուղբանջարեղեճը, օրինակ` ծիրանը, խոռշորապտուղսալորը, տոմատը, եթե սառեցվեն ընկղմելով հեղուկ ազոտի մեջ, որը եռում է -195,8-Շ ջերմաստիճանում.ապա մակերեսային շերտերն անմիջապես սառելով կորցնում են իրենց պլաստիկ հատկությունները. դառնում կարծր ն փխրուն: Ներքին շերտերի հյուսվածքները,սառցաբյուրեղներիառաջացման հետնաճքովընդարձակվում են ն ճնշում արտաքինսառած կեղնի վրա: Այդ պատճառովարտաքին շերտերումառաջանումեն խոր ճեղքվածքներ,որոնք բացասաբար են անդրադառնումորակականհատկանիշներիվրա: Այսպիսով, չնայած նրան, որ հեղուկ ազոտի մեջ ընկղմելիս սառեցված բանջարեղենի հյուսվածքներում սառցաբյուրեղներըլինում են ավելի մանը, բջջային կառուցվածքն ավելի լավ է պահպանվում,այն կիրառելիչէ խոշորապտուղհումքի համար, որովհետն առաջ է բերումպտղամսին կեղնիխոր վնասվածքներ: Նույնը տեղի է գերարագ սառեցման դեպքում, եթե սա

հանրո մավաերը մեծ են: ջերմաստիճանը Գործնականում րեղենի շատ

`

պտուղբանջակիրառելի սառեցման գտնվու տեսակներիհամար նպաստավորէ համարվում,եթե Գտնվում

է -35...-45Շ-ի

սահմաններում: դարի վերջին ապացուցվել էր, որ որոշ բակտերիաների սպորներ պահպանում ենճ կենսունակություն սառեցված վիճակում: Պտուղբանջարեղենիմակերեսին կենսագործող բորբոսասնկերից .«1//6ռ2ո-ն -5... -10«Շ-ի, 80ն7ն5-ը՝ -55Շկարող է զարգաճալ -25Շ-ի, /45թճորմու»-ը՝ ի. Շմշժօտթօոսու-ը -5...-8-Շ-ի, Քատաասար -2..-5-Շի պայմաններում: Հետնապես որպեսզի ապահովվի խորը սառեցրած պտուղբանջարեղենի Դեռնս

ՃԱ.

մանրէաբանական անվտանգությունը, անհրաժեշտ պայմաններից մեկը ցածր ջերմաստիճանիապահովումնէ` -155Շ-ից ոչ բարձր սահմաններում: Սակայն այդ բավական չէ տեխնոլոգիական տեսակետից, քանի որ այս դեպքումտեղի է ունենում բյուրեղճերիվերաձնավորում,որը բացասաբար է անդրադառնում դեֆրոստացիայի ընթացքում բջջահյութի արտահոսքի վրա: Երկարատն փորձերով ապացուցված է, որ բոլոր տեսակետներիցերկարատն պահպանման համար ճպաստավորջերմաստիճանը սառեցրած պտուղբանջարեղենիհամար18 է 2«Շ-ն է: Փորձըճան ցույց է տալիս, որ խորը սառեցրածպտուղբանջարեղենը զգալիորեն անվտանգ է բոտուլինումիհարուցիչի տեսակետից: Այդ թունաԵօխնոսո-ի քանակությունը սառեցման ճավորման հարուցիչի` Ը/օ5նա խապատրաստելիսզգալիորեննվազումէ, իսկ մնացածները,չնայած ճրան, որ պահպանումեն կենսունակությունը-9«Ը պայմաններում,ի վիճակի չեն արտադրելուտոքսին, քանի որ դրա համար երկբորդանհրաժեշտ պայմաճը անաէրոբ միջավայրն է, որը սառեցման ն պահպանման ընթացքում բացակայում է: Հետնապեսռեժիմներիխախտումը բոտուլինումիվտանգի տեսանկյունից ավելի մեծ է դասական եղանակովպահածո պատրաստելիս, քան խորը սառեցման դեպքում:'

-

15.2. Առանձինի

հումճատեսակնեւի կ

15.2... Խ ԱԱ

պյուրե

մոռԱրիան

ի խ խուըն

սառեցում ց

ն

ՊՏույլ ն հատապջուղ մի

շարք

արաւ խառոցված խնձորն

արամեքենաներով Ե է " ԱրՂջո հեռացվում հրամ համար:րՀատուկ պատրաստելու

ղ

կավորված պտուղներիկեղնը: Կիրառվում է

ն

ւմք

տեսա-

կեղնի քիմիականմաքԿեղնր ման մեկ մեքենան, որը սպասարկում է 2 մարդ, ժամում մաքրում է 350է 500կգ խնձոր: Միաժամանակ մեքենան կտրում պտուղները 8 մասի: Սառեցրած պտուղները ոչ միայն պետք է պահպանեն գույնը սառեցման ն պահպանմանընթացքում,այլ ճան չգռրշանանսովորականպայմաններում 4-6 ժամ պահելիս: Կիրառվում է գույնը պահպանելումի քանի եղանակ: ճան

եռացող րում մեխանիկական կառատիկ սոդայի լուծույթում: Բար

Դրանցից մեկի ժամանակ սկզբում մախապատրաստվածհումքը ենթարկվում է վակուումի, այնուհետն ընկղմվում է կերակրի աղի 394 լուծույթի մեջ: Մեկ այլ եղանակի դեպքում հումքը վակուումի տակ որոշ ժամաճակպահելուց հետո մշակվում է 6 րոպեի ընթացքումմի լուծույթով, ռրը պարունակում է 0,256 ասկորբինաթթու.02596 կիտրոնաթթու,0,195 կերակրի աղ, 1092 շաքար: Կան նան այլ եղանակներ: Նախնական մշակումից հետո հումքը սառեցվում է. լցվում ստվարաթղթեարկղերի մեջ ն տեղափոխվումսառնարաճային խուց, որտեղ պահպանվում -18-Շ-ի պայամաններում: Բալ (կեռաս): Տեսակավորելուց,պտղակոթերըհեռացնելուց ն լվանալուց բացի` բալը այլ նախապատրաստականաշխատանքճեր չի պահանջում: Խորը սառեցումը կատարվում է -355Օ-ի պայմաններում: Արտասահմանում բալը երբեմն սառեցնումեն օշարակիմեջ կամ կորիզներըհեռացնելուց հետո՝ շաքարավազի հետ միասին: Շատ դեպքերումբալի կամ կեռասի կորիզներըսառեցնելուցառաջ հեռացնում եմ հատուկ մեքենայով: Սալոր Սառեցման համար պիտանի են ուշահաս ապլնդամիս սորտերի պտուղները: Գերադասությունը հարկավոր է տալ մուգ գուճավորված պտուղներին: Սառեցնումեն ինչպես կորիզով,այնպես էլ կորիզը հեռացնե-

է

լուց հետո:

ծիրան: Եթե պտուղներըխոշոր են,

.

ապա անհրաժեշտ է կորիզներըհե2 մասի: Ծիրանի գույնի կայունաց-

դանակով բաժանել ռացնել ն աման համար կան մի շարք եղանակներ:Դրանցիցամենատարածվածը է մենաարդյունավետը792-անոցասկորբինաթթվիլուծույթն 0,155 կերակրի աղի ներկայությամբ: Այս եղանակը, որն առաջարկել է Բաուեռնֆիլդը 1940թ.. տեխնոլոգիական արդյունավետության տեսակետից մինչն այժմ մնում է չգերազանցված: Առաջարկելեն ճան մի քաճի այլընտրանքայինեղանակներ:Դրանցից է ճատրիումիհիպոսուլֆիտի 0,5-1,022 լուծույթը: Չնայած նրան, որ գույնի պահպանումը ճատրիումի հիպոսուլֆիտի լուծույթում մշակելուց հետո համեմատական է ասկորբինաթթվի794-ոց լուծույթի ցուցաբերած արդյունավետության հետ, բայց այն լայն տարածումչի գտել,քաճի որ բացասաբար է անդրաղառնումհամի ու հոտի վրա: Մեկ այլ եղաճակով պտուղներըսառեցումից առաջ 30 րոպե պահպանվում են կալցիումի քլորիդի 422-ոց լուծույթում: Մակայն այս դեպքում նս զգացվումէ համի թեթնակիաղավաղում:Համեմատաբար ավելիընդունելիէ 294-ոցլուծույթներիխառնուրկալցիումիքլորիդի292-ոցն ասկորբինաթթվի դը, որում պետք է մշակել սառեցվողհումքը 45 րոպեի ընթացքում: Որոշ դրական արդյունք է ստացվում նան պտուղների կեղնի ֆերմենտների ջրային կամ քիմիական ինակտիվացմանդեպքում,սակայն դրանքնս մեծ կիրառում չունեն, քանի որ մի դեպքումպտուղներըստանում են եփված «կոմպոտային» համ, իսկ քիմիականմշակման դեպքում հատուկ հակակոկարիք կա: ոոզիոն զետեղարանձճերի ն պտուղը

Դեղձ: Դեղձն անհրաժեշտ է սառեցնելկեղեր ն կռրիզը հեռացնելուց Կեղնը հեռացնելուհամար դեղձի պտուղները 1,5 րռպե տնողությամբ

հետո:

ընկղմում են 2-325»-ոցկաուստիկ սոդայի եռացող լուծույթի մեջ, ռրից հետո անմիջապես լվանում են մինչե ալկալու ու կեղնի մնացորդների լրիվ հեռացումը: Այնուհետն պտուղները մինչ սառեցնող մեքենաների մեջ փոխադրելըպահպանումեն հատուկ ավազանում՝գուճափոխումըկանխող լուծույթի մեջ: Որպես այդպիսին կիրառվում են նույն լուծույթները ինչ ծիրանի համար: Ռուսառտանի Դաշնության ստանդարտներովնախատեսվում է դեղձի պտուղներիխորը սառեցումն ամբողջականկամ կիսված վիճակում: Միջազգային որոշ ստանդարտներով (օրինակ, Կոդեքս ԼԱլիմենտարիուս), թույլատրվում է ճան չերտիկների, անկանոն կամ խորանարդաձնեկտրված ձնով սառեցումը: Այժմ մշակվել են պտուղների խորը սառեցման Հայաստանի Հանրապետությանտեխնիկականպայմաններ, որոնք թույլատրում են խորը սառեցում տարբեր չափերի ն ձննրի կտրված

տեսքով: Հատապտուղներ:Խորը սառեցումը առավել արդյունավետէ հատապ-

տուլների համար: Դրանցից ամենատարածվածհումքը ելակն է: Օրինակ, ԱՄՆ-ում արտադրվողելակի բերքի մոտ կեսը ուղարկվում է խորը սառեցման: Ելակի նախապատրաստումը սառեցմանբավականինաշխատատար պրոցես է: Ելակն ունի բավականին նուրբ պտղամիս,ուստի բերջահավաքի, լվացման, տեսակավորման ընթացքում այն պետք է հնարավորինչափ զերծ պահել վնասվածքներից:Ելակի սառեցմաննախապատրաստմանամենաաշխատատաըգործողությունը բաժակատերններիհեռացումն է: Այդ գործողությունըշատ աշխատատար է, չնայած մասնակի մեքենայացման: կեղտոտվածությունը հասնում է 0,013-0,10972-ի:Ուստի Ելակի պտուղների են օդաջրային կամ ցնցուղային լվացող մեքենաների լվացումը կատարում մեջ: Մեքենայից դուրս գալուց ելակը ուժեղ ցնցուղվում է ջրով: Ցանցաձն սառեցնողմեքենատեղափոխելիս ելակիվրայի ջուրը հոսում է: փոխադրիչով Նույն ձնով են նախապատրաստումմորու ն մոշի պտուղները: Սեծ պահանջարկունի սառեցվածսն կամ կարմիր հաղարջը: Նախապատրաստմանտեխնոլոգիանորոշ չափով տարբեր է վերը նշվածներից: Տեղամաս բերված հաղարջը,առանց որնէ ճախճականմշակման, եմթարկվում է խորը սառեցման: Սառեցված զանգվածըուղղվում է մշակման տեղամաս, որտեղ հատուկ սարքի միջոցով հեռացվում եւմ պտղակոթերըն ծաղկաթերթիկները:Դրան հաջորդողսարքում օդախառնիչիմիջոցով հեռացվում են տերեները,ճյուղերի մնացորդներըն այլ մասնիկներ:Վերջնական տեսակավորումից հետո պտուղները փաթեթավորվում են ն ուղարկվում պահպանմանխուց: Սառեցման համար բարձորակհումք են հանդիսանումվայրաճ հա-

տապտուղները: Պւտղասպլյուրն: Սովորաբարխորը սառեցման կամ վերամշակմանայլ

եղանակներիդեպքում, երբ ձեր ն չափերը պահպանած հումքի կարիք կա, նույն հումքիտեսակավորմանժամանակմիշտ էլ պատահում են մեխանիկական վնասվածքներունեցող կամ գերհասունացած նմուշներ, որոնց սննդարար արժեքը բարձր է: Այդ հումքից պատրաստվում է պյուրե՝ ջարդելուց ն տրորելուց (երբեմն հոմոգենիզացնող մեքենայովանցկացնելուց) հետո: Ելնելով հումքի համային հատկանիշներիցպ̀յուրեն արտադրշաքար ավելացնելուցհետո կամ որպես բնական պյյուրե՝ առանց շաայդ

Գեր ՝

Պյուրեն լցոնվում է բարձը ջերմահաղորդականություն ունեցող 200-500 տարողությամբ տարայի մեջ ն սառեցվում -35...-40"Շ ջերմաստիճանի պայմաններում մինչն զանգվածիկենտրոնումստացվի --185Ը: Երբեմն ձեռնատու է տարբեր պտղատեսակներիխառնուրդիցպատրաստված պյուրեի արտադրությունը: գ

15.2.2.

Բւնջանդեն

Կանաչ լոբի: Խորը սառեցման միջոցով պահպանվածկանաչ լոբին մույնիսկ մեկ տարի անց որակականշատ հատկանիշներովչի զիջում թարմին: Լոբին պետք է լինի հասունացմանայն փուլում, երբ օգտագործվում է ջրալի կերակրատեսակներիպատրաստման համար, այսինքն սերմերի պնդացումըդեռնս չպետք է տեղի ունեցած լիճի: Լոբին տեսակավորելուցն լվաճալուց հետո ենթարկվումէ ջրախաշման (բլանշիրովկա-սպիտակեցում) 85..935Շ-ի պայմաններում 2,5-3,5 րոպեի ընթացքում, որից անմիջապեսհետո լոբին սառեցվումէ սառը ջրով մինչն 10:Շ, ռրպեսզի ջերմային մշակման ենթարկվիմիմիայն արտաքին բարակ շերտը: Այճուհետն լոբին ուղարկվում է սառեցման կամ կտրատող մեքենա,որտեդ կտրվումէ 1,5-2 սմ երկարությամբուղիղ կամ շեղ կտորների: Սառեցված լոբին պահպանմանէ դրվում անթափանցթաղանթներից պատրաստված տոպրակներիմեջ: Սպառման ներկայացնելուցառաջ կատարվումէ լոբու փաթեթավռրումը սպառողականտարայում: Կանաչ ոլոռ Պատկանում է ամենաշատ սառեցվող բանջարեղենի շարքին: Օրինակ, Անգլիայում այն կազմումէ սառեցվողսննդատեսակների 2826, իսկ Շվեդիայում մոտ 4494-ը:Ոլոռի սառեցման համար գոյություն ուճեն մի շարք տեխնոլոգիականգծեր, դրանցից հիշատակմանեն արժանի՝ «Հիշհոլմ-Ռիդերս», «Նայագարա Ֆուլս», «ՄաթերՊլատ» ն այլ գծերը: Այդ գծերի մեջ կարնորմաս են կազմում նախապատրաստական գործողություն կատարող մեքենաները,որոնք հեռացնում են մեխանիկական աղտոտվածությունները,լվանում, տրամաչափում: Այս վերջին գործողության ընթացքումոլոռը տեսակավորումեն 3 տրամաչափերի՝7-8,5 մմ, որը ն օգտագործվում է սառեցմանհամար, 8,5-11 մմ՝ հետագատրամաչափմանն

մմ-ից բարձր՝պահածոյացմանհամար: Խորը սառեցման համար նախապատրաստվածոլոռը ջրախաշվում է 3-3,5 րոպե 986Շ տակ, որից հետո անմիջապեսհովացվում է մինչն 45Շ ն մուտք է գործում խորը սառեցման մեքենա՝ սովորաբարֆլուիդիզացիոնտիպի (սառեցնողմեքենաներըկքննարկվենստոռրն): Գազար: Սառեցվում է ինչպեսխորանարդիկների,այնպես էլ օղակների ձնով: Վերամշակման ենթակա գագարը սկզբում ենթարկվում է չոր մաքրմանմակերեսին կպած հողային մասնիկներից:Այնուհետն լվացվում է է մեքենայի մեջ, որից հետո պտտվողթմբուկա ման կաթսա` կեղներհեռացնելու ճպատակով: Փակ կաթսայի մեջ 1 ՄՊա Ճնշմանտակ մեկ րոպեպահելուց հետո կեղնայինմասը փափկումէ: Կեղնեի մնացորդները հեռացնելու ն գազարը հովացնելու համար այն ուղղում են թմբուկային լվացող մեքենա: Այնուռետն գազարը հատուկ մեքենայով կտրում են խորանարդիկների,ձողիկների կամ օղակների ձնով: Ստացված

ցառկվում ցնա

լո

զանգվածը ուղարկվում է տրամաչափող մեքենա, որտեղ հեռացվում են մաճը մասճիկճերը:Որպեսզի պահպանվիգազարի բնական գույնը` պատրաստի զանգվածը նորից ենթարկում են շոգեհարման, որից հետո այն սաէ ու ուղարկվումսառեցման: Մառեցումըհնարավորէ տարբերտիպի ճեքենաների մեջ, սակայն ամենաարդյունավետըՀՖլուիդիզացիոնմեքե-

դեցվում

նաներնեն: Նույն եղանակով կարելի սառեցնելճան Տոմատ:

այլ

արմատապտուղներ:

Սառեցման համար պիտանի են պինդ ն մսալի պտուղները՝ ամբողջովինկամ կիսվածվիճակում: Երբեմնսառեցմանըճախապատրաստելիս շոգեհարման միջոցով հեռացվում է կեղնեը:Սառեցումը իրակամճացվում է թունելային սառեցնողապարատներում: Կանաչ պղպեղ: Պղպեղը տեսակավորելուհետո լվանում են, ձեռքով կամ հատուկ մեքենաներովհեռացնումսերմերը,նորից լվանում ցնցող ցանցերի վրա, հեռացնում ջրի մնացորդներըն սառեցնում: Պահածոների համար նախատեսվածմսալի ն խոշորապտուղ(գոգոշարի)սորտերըկտրատվում են: Դա նպատակահարմարէ այն պատճառով,որ զգալիորեն պակասում է

պահանջվողտարաներիքանակությունը:Եթե կանաչ պղպեղը սա-

ռեցվում է ամբողջովին, պտղակոթը սերմերիհետ հեռացնելուց հետո, ապա այն 6-10 ամիս անց էլ լրիվ պիտանի է լցոնված ճաշատեսակներ պատրաս-

տելու համար: Սառեցումը կատարվում է ցանկացած տիպի սառեցնող մեքենաների մեջ:

Մմբուկ: Պետք է աշխատել սառեցման համար ընտրել դառնություն չունեցող պտուղները: Սմբուկը լվանում են, հեռացնում կեղեր ն պտղակոթի մասը 1,5-2 սմ խորությամբ, կտրատում օղակների, շերտերի կամ խորաճարդիկներիձնով: Սառեցնելուց առաջ ջրախաշում են կամ գոլորշահարում 2-3 րոպե տնողությամբ: Հովացնելուցն ջուրը հեռացնելուց հետո սառեց325

նում Մկան ներն են՝

Նաար

մ խատա Ծբներըհետնյալ|

կռոթերի հեռացում, պահպանում 2-306 աղային լուծույթում րոպե տնողությամբ:Այդ ընթացքումծաղկաբույլերիմեջ եղած դուրս են գալիս: Դրաճից հետո կաղամբըշոգեհարում են 3-5 թրթուրները րռպե կամ ջրախաշում 3-5 րոպե: Որպեսզի չգորշանա, ջրախաշումը կատարում են 0,125-ոցկիտրոնաթթվիլուծույթում: Սառեցումըկատարվումէ 35"Ը-ի պայմաններում: Սպիտակագլուխկաղամբիսառեցումըայնքան էլ արդյունավետչէ: Եգիպտացորեն Ինչպես սննդարարության,այնպես էլ զգայաբանական հատկություններովսառեցված եգիպտացորենը տաքացնելուց հետո չի զիջում թարմ. նռր խաշած կողրերին:Սառեցման համարընտրում են մոմային հասունության կողրերը. որոնք մաքրում են ծածկող տերններից ն բեղիկճերից,լվանում, ջրախաշում 95...982Շ ջերմաստիճանում8-15 րոպե, հովացնում սառը ջրով: Երբեմն նախապատրաստական աշխատանքներիընթացքում կտրում ն հեռացնում են ծայրամասային մաճը սերմեր պարունակող մասերը: Շատ երկար կոդրերը կտրում են 12-14 սմ երկարությամբ:Որոշ դեպքերում հատուկ շաղաւիներիմիջոցով կոթունիմեջ անցք է բացվում 1,5-2 սմ տրամազծով, որը զգալիորեն նվազեցնումէ սառեցման վրա ծախսվող էներգիան ն արագացնում սառեցմանպրոցեսը: Սառեցումըկատարվում է թուճելայինմեքենաներում-356Շ-ի պայմանճերում: Պատրաստի սառած կողրերըփաթեթավորումեն բարակ՝ ջերմանստեցվող. պոլիէթիլենային թաղանթիմեջ ն տեղադրում ստվարաթղթեկամ այլ տարայի մեջ: Կարտոֆիլ Ինչպես ասվել էր համապատասխանտեղում, եթե թարմ կարտոֆիլըենթարկվիսառեցման,ապա զգալիորենկորցնում է իր սպառողական հատկությունները:Այդ պատճառովկարտոֆիլը սառեցվում է խոհանոցային մշակման ենթարկելուցհետո: Տարբերզարգացած երկրներում կարտոֆիլը սառեցնում են պյուրեի, տապակած պլթակներիկամ սկավառակների (չիպս) ձնով, ռրոնք ստացվում են ջրախաշելուց կամ ճարպի մեջ տապակելուց հետո: Սառեցման միջոցով կարտոֆիլը պահպանվում է նան տարբերկերակրատեսակների կազմում: .

տերնների ն

10-15

Օդային սառեցման մեքենաներըբաժանվում են նս մի քանի տեսակների` շարժական դաշտակներով, սայլային, կոնվեյերային: Վերջիններս լիճում են փոխադրիչինկատմամբանշարժ հումքով ն ֆլյուիդիզացիոնտիպերի: Սայլակավոր սառեցման ապարատներըկազմված են երկու՝ սառեցվող ն օդասառեցուցիչների բաժանմումքից(նկ. 96):

հումքի

"

-

15.3

.

Խուր

սառեցման սաւրսվուումնետ

Սառեցման ալրոցեսումպտուդբանջարեղենից հեռացվում է մեծ քանակությամբ ջերմություն: Այդ նպատակովստեղծված են մի շարք մեքենաներ ն սարքավորումներ: Չնայած սառեցնող մեքենաների բազմազանությանը՝ ամենաշատ կիրառություն են գտել օդային սառեցման ռչ կոնտակտային տիպիսարքավորումները:

Նկ.96.

Սայլակային սառեցնողապարատի սխեման

հումքային բաժանմունք, 2 սայլակներ կամ կախովիշարժական դարակներ, 3 օդախառնիչ,4 կեղծ առաստաղ, 5 օդասառեցուցիչ: ա-օդի երկայնական հոսքով,բ-օդի լայնականհոսքով: /

-

-

-

-

-

Այս սարքում սայլակների կամ դարակների վրա տեղադրվումէ հումքը հատուկ գանցավորթավաներիմեջ, որոնք ձեռքի ուժի կամ մեխանիզմների միջոցով տեղավորվումեն սարքի հումքային բաժանմունքում: Կեղծ առաստաղը ծառայում է սաոր օդի շարժման կարգավորմաննպատակով: Եթե օդի շարժումը երկայնակի է, ապա կեղծ առաստաղը միաժամանակծառայում է որպես տակդիր օդասառեցուցիչի համար: Օդի շարժումն այս սարքերում կազմում է 8-10 մ/վրկ: Առավելությունը, համենայն դեպս, պետք է տալ օդի լայնակի շարժքանի որ այստեղ օդի ընթացքըկարճ է, ն այն չի հասցնում մամբ սարքերին, շատ տաքանալ: Նշված տիպի սառեցնող ապարատներըհայտնի են «ՍԱ» մակնիշով, որոնց տեխճիկականմի քանի ցուցանիշներ բերված ենճ աղ. 43-ում: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ սայլակներիփոխադրելըձեռքի ուժով բավականին աշխատատար է, ստեղծվել են նույն սկզբունքով գործող. բայց սայլակների մեքենայացվածտեղաշարժմանմի քանի սարքեր: Եթե սայլակներըձեռքիուժով են փոխադրվումսառեցմանապարատ ն հանվում այնտեղից, ապա ժամանակ առ ժամանակ ստուգվում է սառեցվող ջերմաստիճանը` դիստանցիոն ջերմաչափերի (օրիպտուղբանջարեղենի ճակ՝ ՊԻՏ-2) օգնությամբ: Սայլակներիմեքենայացվածտեղաշարժիդեպ327

քում կատարվում է հատուկ հաշվարկ, որը ցույց է տալիս, թե տվյալ հզորության, հումքատեսակի, դրա քանակության ն այլ գործոնների դեպքում

որքան ժամանակկպահանջվիխորը սառեցմանհամար:

Աղյուսակ 43 Սայլակային ՄԱ մակնիշիարագ սառեցնողմեքենաներիմի քանի տեխնիկական ցուցանիշներ

Մակնիշը ՍԱ-3

-

տ/օր

հատ

3,3

ՍԱ -4 ՍԱ

Արտադրողա-| Սայլակների | Օդախառնիչկանությունը, քանակը, ներիթիվը,

6,6 10.0

13.3 20.0

ՍԱ -5

ՍԱ -2

հատ

լ

Էլ. շարժիչների գումարա)ին հզորությունը,կՎտ 2,8 8.4 11.2

16.8

Դրան համապատասխանէլ կարգավորվում է սայլակների տեղաշարժման արագությունը բեռնայինբաժանմունքում: Մեկ այլ տիպի սառեցնող մեքենայում սառեցվող հումքի տեղաշարժի համար կիրառվում է ժապավենայինփոխակրիչով (նկ. 97):

սարք

,

Նկ.

-

-

97.

Ժապավենայինփոխակրիչովխորը սառեցմանմեքենա (Շվեդական«Ֆրիգոսկանդիա»ընկերության)

սառնազդակիգոլորշեցուցիչ, 2 բարձում:

-

օդախառնիչ,3

-

սառեցվողհումք,

Այս սարքում սառեցվողհումքը գտնվում է ժապավենաձն,երբեմն ցանցաձն փոխակրիչի վրա ն սառը օդով քամահարվում է մեկ ուղղությամբ՝ որ ուղղությամբոր շարժվում է հումքը: Վերջին տասնամյակներումայս տիպի սառեցուցիչներըկատարելագռրծվեցին, որը զգալիորեն բարձրացրեցդրանց արդյունավետությունը: Այս նռր տեսակի սարքերն անվանվեցին ֆլյուիդիզացիոնսարքեր (հունական ֆլյուիդ՝ հեղուկ բառից): Սառեցմամ այս եղաճակըտարբերվումէ նկարագրվածներիցնրանով, որ սառեցվող հումքը սառը օդի հոսանքով բարձրացվում է փոխակրիչի վրա, ն հորիզոնականտեղաշարժըկատարվումէ օդի մեջ կախված վիճակում պտտվելով ն բոլոր կողմերիցմիաժամանակսառեցման ենթարկվելով: Այսպիսով, հումքը հիշեցնում է կեղծ հեղուկ` Ֆֆլյուիդ, որտեղից ն ստացել է իր անվանումը(նկ. 98):

Ֆլյուիդիզացիոնսառեցնողմեքենայիսխեման -

-

-

-

-

-

-

-

Բուլղարական «ԱԶՖ-1» ֆլյուիդիզացիոն մեքենայի հզորությունը պտուղբանջարեղենսառեցնելիս կազմում է 1 տ/ժամ: Նշված սարքերի շարքում արժե հիշատակել ճան լեհական «ԶՖՏ-1» սարքը. որը կիսաֆլյուիդիզացիոնտիպի է. այսինքն` սառեցվող հումքը ենթարկվում է ուժեղ օդահարման,սակայն սառը օդի արագությունն այնքան չի բարձրացվում.ռրպեսզի հումքը կախվի օդում: Արտադրողականությունը 2 տ/ժամ

Նկ.

ջերմաստիճանը հումքի կենտրոնում,2 ջերմաստիճանըհումքի մակերեսին, 3 սառեցնող նյութիջերմաստիճանըհումքի մակերեսի մոտ, 4 սաոեցնող նյութի միջին ջերմաստիճանը,5 սառեցնողնյութի ջերմաստիճանը ցանցի տակ, Ա հովացում,Բ սառեցում, Գ վերջնականսառեցում:

է:

Խորը սառեցման տեխնիկայում` կրիոտեխնիկայում,համեմատաբար մոր ուղղություն է հեղուկ սառնազդակներովանմիջականորենսառեցնելը: հեղուկ ազոտը ն տարբեր Այդ սառնազդակներիցամենճատարածվածները են: տեսակի հեղուկ ֆրեռններն Վերն արդեն ասվել է, որ չափազանցարագ սառեցումը,ինչպես հեղուկ ազոտի կամ ֆրեռնի մեջ ընկղմելովսառեցումն է, ոչ միայն չունի տեխնոլոգիակական ն տնտեսական առավելություն, այլ ճան վտանգավոր է իր մի շարք բացասական ազդեցություններով,որոնցիցամենագլխավորըսառեցվոդ հումքի մակերեսի ճաքճքվածության առաջացումն է: Այս արատից հումքը զերծ պահելու ճպատակովկրիոհեղուկներիմեջ սառեցումըկատարվում է 3 փուլով, որոնցից առաջինում հումքը շփվում է կրիոհեղուկի գոլորշիների հետ. 2-րդ փուլում ցնցուղվում է այդ հեղուկով. 3-րդում նորից ենթարկվում է գոլորշիներիազդեցությանը,ռրպեսզիվերջնականապեսսառի մինչն անհրաժեշտ ջերմաստիճանը(նկ. 99):

լ

Ւ

Հ...

Ը)

ե

Հեղուկ ազոտով սառեցման սարքի սխեման կենտրոնախույսօդախւսռնիչգոլորշիներիհեռացման համար, 2 առանցքային օդախառնիչներ.3 ցնցուղող հարմարանք, 4 սառեցվող

Նկ.

-

-

-

-

հումք:

Նկ. 100. Հոլանդական«Բեյլսմա-Հերկուլես»ֆիրմայի հոսքային գիծը

Հեղուկ ազոտով սառեցնողսարքերիցհայտնի են գերմանական«ՆԳԱ 3 կրիռոմատ» 250 300 կգ/ժամ արտադրողականության,ամերիկյան «Կրայո-քվիք» կգ/ժամարտադրողականությանապարատները: Հեղուկ ֆրեռնով աշխատող սարքերից ուշադրության է արժանի ամե800 կգ/ժամ հզորությամբ սարքերի րիկյան «Լյուիս» ընկերության 400 շարքը: Ընդ որում, տնտեսական տեսանկյունիցն միջավայրի պաշտպանության նպատակով (ֆրեոնի գոլորշիները քայքայում են մթնոլորտի օզոճային շերտը ն այն դարձնում թափաճցելիուլտրամանուշակագույնճառագայթների համար) ֆրեռնի գոլորշիները նորից ուղղվում են խտարար. որտեղ վերածվելով հեղուկի՝օգտագործվումեն ճոր բոլորաշրջանում: Փորձը ցույց է տալիս. որ հեղուկ ազոտի օգտագործումըմի քանի անգամ ավելի թանկ է, քան մեքենայականցուրտ ստամալու դեպքում:Հետնաբար այդ եղաճակով սառեցումըձեռնտու է միմիայն այն դեպքերում, երբ հեղուկ ազոտն այլ արտադրություններում թափոն է հանդիսանում: -

/-

Սառնարամային տեխնոլոգիայումմեքենայացմանդերը կայանում է ոչ միայն նրանում, որ թեթնացվիձեռքի աշխատանքը. բարձրացվի բեռնման-բեռճաթափման աշխատանքներիարագությունը, այլ ճան զերծ պահվի թարմ պտուղբանջարեղենը վնասվածքներից: Այն զգամեխանիկական լիորեն բարձը է պտուղբանջարեղենը ձեռքով փոխադրելիս:

չ

սռխի

Գանքտետեղարամ,

ն գազարի

:`

-

համար:

-

-

-

-

ՍԵՔԵՆԱՅԱՑՈՒՄԸ

ճակն

-

-

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

,

մաքրող սարք, 4 թեք փոխակրիչ, 5 փոխադրիչ-բաշխիչ, 6 ինքնագ8 տեսակավորիչ, 9 բաժնամաց հավաքիչ, 7 շարժականփո"""""Ղիչ, չափիչ-փաթեթավորիչսարք:

-

16. ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

հորիթիմ Աա արտո

-

Այդ գիծն ըճղգրկում է ինքնաթափկցորդ` 5,5-12 տ տարողունակությամբ (6 տարբերակ), որոնցից կարելի է կազմել ավտոգնացք` կախված մեխանիզմը թույլ է տալիս քարշիչի հզորությունից: Կցորդի ինքնճաթափման տ/ժամ կարտոֆիլ: զգուշորենդատարկելմինչն մաքրում ն Տեխնոլոգիականգիծը կատարում է արմատապտուգմների առանձնացնում քարերից, հողից, փոխադրումպահպանմամխցեր, իսկ իրացնելու ներկայացնելուց առաջ՝ տեսակավորումն փաթեթավորում10-15 կգ պարկերիմեջ: Բանջարեղենիերկարատնպահպանմանպահեստներումմեծ կիրառություն ունեն ավտոմոբիլայինբեռնաթափիչսարքերը,որոնք բարձրացճելով կամ թեքելովմեքենան սահունորենդատարկումեն թափքումառանց տարայի փոխադրված արմատապտուղներըկամ պալարները: Դրանցից տեղակայանքները, հիշատակմանեն արժանի «ԱՎՍ-500», «ՆՊԲ-2ՄՄ1» ռրոնք դատարկումեն ավտոմոբիլըկողքի թեքելով, «ԳՈՒԱՐ-15», «ԳԱՓ38», «ՈՒԼ5-ՈՒՌԲ» սարքավորումները,որոնք կարող են բեռնաթափելմեն «ՈՒ15-ՈՒքենան թափքի հետնամասիցն ունիվերսալ`«ՈՒ15-ՈՒՐՎՍ» ՐԱԳ» սարքերը: Լայն կիրառում ունեն սառնաճանային տնտեսությունճեում տարբերտեսակիժապավենայինփոխադրիչները: Այգում կամ դաշտումտակդիրներիվրա դարսակավորվածկամ բեռ ճարկղերիմեջ հավաքվածպտուղներիկամ բանջարեղենիշարքերի միջից դուրս բերելու, փոխադրամիջոցներիվրա դարսելու կամ պահեստումբեռնաթափելու համար օգտագործվում են եղանային ինքնաբեռնիչները՝ «4045Ն», «4017» ն այլ մակնիշի, որոնց հզորությունը տատանվում է 1,5-5 տ-ի սահմաններում:Փոքրաչափինքնաբեռնիչներնօգտագործում են պա:

լ

ր ականացնեաւ նայացված ելառակով փոխառու մնեւը պահվաննան Կարտո

,

ճակն

,

նոխի,

գազարի

մեծ

քանակությունների

մեքե-

'

դնելու. ապրանքային մշակման ենթարկելուհամար լավագույններիցմեկը ը «Բե Հերկուլես»ընկերությանտեխնոլոգիականհոսքա

հղ

Ի աա եզն. ինգինն

ի

ր

հեստներումն դրանց տարածքում բեռներ տեղափոխելու համար: Դրան. ցից ամենատարածվածներն են՝ «4020», «ԴՎ-1621», «ԴՎ-1661», 1784», «ԴՎ-1786» ն «4023» (կ. 101), որոնց հզորութմակնիշի բարձիչները յունը կազմում է1-3,2 տ:

ո

-

։

(`

ՔառանիվԻԼ էլեկտրական որա նոնաո

-Է

Տ5

Ց

/

կգ Հզորությունը,

,

ՀՄ)

/

Բեռի զանգված կենտրոնիցմինչե թիկնակըընկած

լ

Հ

Լ

՛

Նկ. -

101.

շասսի,

4022 մակնիշի Փոքրածավալ ինքնաբեռնիչ: -

բեռնաբարձիչ,

սայլակ, 4

-

-

եղանային բռնիչ:

Սառնարանային պահեստներումլայնորեն օգտագործում են եռանիվ կամ քառանիվէլեկտրական բարձիչները(նկ. 102): ՈԱ

բ| ր

|

ի

ի

|

:

|

,

|

Ս

Աե

ա

Նկ.

/

-շասսի,

-

մակնիշիէլեկտրական քառանիվբարձիչ: 3 - սայլակ, 4 բեռնաբարձիչ, եղանայինբռնիչ

Շատ

դեպքերումսառնարանային խցերում նպատակահարմար է օգտագործել էլեկտրականդարսակավորիչները: Դրանց տարբերությունըէլեկտրականբարձիչներից կայանումէ նրանում,որ վերջիններս ունեն ամբարձիչի երկայնակիշարժման մեխանիզմ,իսկ ԷՇՊՎ-1.0 ուճի նան բեռը աջ ու ձախ 90" թեքելումեխանիզմ:

Ե

--

»

|»

Հ

օօ

ԹՅ55|5/3/353|213/212/8 :

Հ

21911815 Տ

15/8|21|58|8 Գ

ծ,

ա

:

ռ

|

6՝

ռԿ|

|

| 1000 | 1000 | 1000 | 1000 | 1250 | 1600 | 1600 | 2000 | 2000

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

|

ա

ռ՞ռ

12000

| 600

հնաԵղաճմճների րավոր բարձրա-

ցումը

Շարժմանարագությունըկմ/ժամ եռով

8,5

3 23

,

|

|

-

2.2 2,5

78 15

իե

,

|

| 2,8

|100| 13 |

9,0

10,0 | 10,0| 8.0| 10,0|

11,5

|

|

2,8 | 278

1,2

| 105 |

|

28|33

| 4,0 23 25| 3,2

,

|

9,0 | 1Ն5| 13

12.5| 15 | 120 | 13,0| 15

Նշված դարսակավորիչը,ինչպես ճան «ԷՇ-181», «ԵՎ-418», «ԷՇ-283» մակնիշիմեքենաներնի վիճակի են 1000-2000 կգ բեռը բարձրացնել2,4-5,6 մ բարձրության: Համեմատաբար քիչ են օգտագործվումէլեկտրականսայլակները, որոնց հզորությունըտատանվում է 1-10 տ սահմաններում: Սառնարանայինտնտեսության մեջ չափազանց անհրաժեշտ է ունենալ ձեռքի սայլակներ բարձրացվողեղաններով, որոնք թույլ են տալիս տնտեսելումեծ քանակությամբէլեկտրաէներգիա(նկ 103):

-

Ստորն բերվում են քառանիվ էլեկտրականբարձիչների հիմնական մակնիշներիտեխնիկականբնութագրերը(աղ. 44): Բացի աղյուսակում բերվածիցարտադրվումէ նան ԷՊ-501 էլեկտրական բարձիչը,որը կարողէ բարձրացնել5 տ բեռը 2,0-4,5 մ բարձրությանվրա: Էլեկտրական բարձիչի ընտրությունըկախվածէ սառնարանի ծավալիցն դարսակի անհրաժեշտ

բարձրությունից:

ոդրաղան

'

ի անեն|

102. «ԷՊ-103»

ՏԱՀ

Աղյուսակ 44

բնութագրե տեխնիկականբոոջագրորը

տարածությունը, մ

Առանց բեռի

ա"

բարձիչների բարքիչուրի

Նկ.

103. «ՏԳՎ-500Մ»

մակնիշի ձեռքիսայլակը բարձրացվող եղանով:

-շրջապտույտի

անիվներ, եղաններ, բարձրացվող անվակ,4 քաշելու ձող, բարձրացնելուհիդրավլիկ մեխանիզմ:

-

-

-

-

Ձեռքի սայլակի որոշ տեխնիկականտվյալները բերված են

աղ. 45-ում:

Աղյուսակ 45

Ձեռքի սայլակների տեխնիկականտվյալներ

ՏԱՅ30

ՏՅԱՆ ՏՈՑ

-

-

-

:

Այս սայլակները շատ հարմար են տակդիրներիվրա տեղադրված արկղերի, բեռնարկղերի ն այլ՝ մինչն 500-600 կգ կշիռ ունեցող բեռները հարթ տարածություններիվրա տեղափոխելուհամար: քառանիվն երկանիվսայլակներ: Կիրառվումեն ճան այլ կառուցվածքի Կարտոֆիլի, գազարի,ճակնդեղի ն այլ արմապտուղնեռի պահետոնեառաջ պեաք է անցնի բում պահպանվածմթերքը առաքման ուղարկելուց Այդ նճպահամապատասխանտեսակավորում,լվացում, փտաթեթավորում: են տակներիհամար օգտագռրծվում բազմատեսակմեքենաներն ամբողջ "տեխնոլոգիականգծեր: Օրինակ, կարտոֆիլի տեսակավորման, չափածհամար օգտագործվումէ ԼՐԿ-100Վ գիծը: Կարրարման, փաթեթավորման տո

ն

ԿՈՄ մեքենաների, Արոն ամայինՄՄԿՎ ն այլ -

բանջարեղենի

լվացման համա

Լ

2, թիակավոր՝Ա9

ԿԼԱ/1 ն

առվում

են

լվացող՝

ԿՈՒՄ -ԿՄ-

մակնիշի մեքենաներ: Առանձնակի պահանջ է ներկայացվում պտղի տեսակավորմանը ն Արտասահմանյան մի շարք երկրներում սառնարանափաթեթավորմանը: յին շենքի ընդհանուր մակերեսի ոչ պակաս քան 1/3-ը հատկացվում է ապրանքային մշակման տեղամասին:Այստեղ ւռեղադրվածհոսքայինգծեըը ապահովում են պտուղների տեսակավորումըըստ կշռի կամ չափերի: Ընդ որում բարձը տեսակի պտուղները այնուհնտն փաթեթավորվում են ստվարաթղթեզաճգվածիցկամ սինթետիկնյութերիցպատրաստվածսկուտեղների կամ առանձին հատուկ մամլած սինթետիկ թաղաճթից պատնման): Այնուհնան արաստված«բջիջների» մեջ (ձվերի փաթեթավորման մեն մի փաթեթավորված միավոր անցնում է ավտոմատկշեռքի վրայով, որտեղ 5 գ ճշտությամբ որոշվում է մաթեթի զանգվածըն, ելնելով ճշանակված գնից այդ փաթեթիվրա կպչուն ժապավենիձնով փակցվում է պիտակ, որտեղ գրվում է 1 կգ-ի արժեքը,տվյալ արժեքը: քաշը ն դրա ընդհանուր փաթեթի Ռուսաստանի, Մոլդովայի ն Ուկրաինայի խոշոր տճտեսություններում

-

այլ

օգտագործումեն ԼՏՕ-3 հոսքային գիծը, որը կարող է աշխատել ՄԿՆ-3Ա կամ ՍԿՅԱ-3 տեսակավորող-տրամաչափողմեքենաներիհետ միասին: Սրա ոչ հայտնի են հունգարական «Ուճիֆրուկտ Ս ուպեր-30», « ի-Ման» գծերը: Արնեձտյան Եվրոպայում առավել հայտնի են ֆրանսիական «Սաֆ», «Բարբյե, իտալական «Ռոդա», հոլանդական «Գրեֆա» ընկերությունների,իսկ ամերիկյան մայրցամաքում ն աշխարհի շատ այլ երկրներումԱՍՆ-ի «ՖՄՍ» ֆիրմաճերիհոսքային բարձըրարտադրբողականության գծերը: Սառնարանայինտնտեսություններումանհրաժեշտ սարքերից են տարբեր տեսակի կշեռքները: Մառնճարանտեղափոխված պտուղբանջարեղենի կշիռըորոշելու համար օգտվումեն ավտոմոբիլայինկշեռքներից(նկ. 104):

անմա

Նկ.

104.

կշեռք Թվահարթակային ավտոմոբիլային ՌԱ-30813ԱՍ

-

կշռայինմեխանիզմ,2 բեռնահայթակ,3 նշացուցիչսարք:

-

,

Փոքր քանակության բեռների կշոմաճ համար (5-3000 կգ) օգտվում են սանդղակային,հենահարթակայինն այլ տիպի կշեռքներից: Մանդղակային կշեռքներիտեխնիկականցուցանիշներըբերված են աղ. 46-ում:

Աղյուսակ46 Սանդղակայինապրանքայինկշեռքներիտեխնիկականցուցանիշները ռ

Ֆ

Ջ

Անվանումը

ծ

8`

.

-:

6'-

Ջ

Յ Շ.

Ց

-շ'

Ց

Շ.

Կշոման սահմանները,կգ

նվազագույնը

առավելագույնը

աար

սանդղակիցուցիչի

|

|

ժա ար Թիչ

սանդղա : դղակի ցուցիչի

Լրացուցիչ

Կշոման թույլատրվող սխալը, գ

ճվազագույնը

առավելագույնը

|

|

|

|

Չափերը, մմ

երկարությունը

լայնությունը

բարձրությունը

Կշիռը, կգ

|

|

|

|

յ45

|

|

Շահագործման համար ավելի հարմար են հենահարթակային թվացուցչային կշեռքները, որոնք ունեն բարձր ճշգրտություն: Այդ կշեռքներից մի քանիսի ցուցանիշներըբերվում են աղ. 47-ում: Աղյուսակ

են ա

Կշոման

ՐՊ-1513Մ

սահման

Թվացույցի առավելագույննշանա-

| ՐԴ-29)3Մ | ՐՊ-39)3

ր

Հ

|

նիշն

տ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

17. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵՎ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՍԱՆԻՏԱՐԻԱՅԻ

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

Սառնարանային տնտեսության բոլոր աշխատողներըպարտավորեն պաշտպանել աշխատանքի անվտանգությանն արտադրականսանիտարիայի կանոնները:Կարգավորվողգազային միջավայրով խցերում աշխատողները պետք է իմաճան մեկուսիչ ակվալանգիցօգտվելու, իսկ ամոնիակով աշխատող մեքենայական բաժանմունքի աշխատողները`անձնական

պաշտպանության սարքերիցօգտվելու կանոնները: Անվտանգությանկանոններըպետք է առանձնակիխստությամբպահպանվեն բարձման-բեռմաթափմանաշխատանքներիկատարման ընթացքում, Նոր աշխատանքիընդունվողներն անպայման պետք է անցնեն հաիրենց կցված մեխանիզմների մապատասխանուսուցում-հրահանգավորում շահագործման ն հարակից բաժանմունքներումվտանգի հնարավոր աղբ-

յուրներիվերաբերյալ: Խցերի ն միջանցքների հատակները պետք է լինեն հարթ, չունենան փոսեր, ճաքեր: Հատակը պետք է լինի մաքուր ամեն տեսակ աղտոտվածությունից: Եթե հատակին պատահաբարթափվումէ մեքենայի յուղ, ապա այն անմիջապես ծածկվում է ավազով ն որոշ ժամանակ անց մաքրվում-հեռացվում: Այն ուղիները, որոճցով իրականացվումէ բեռների փոխադրումը պետք է ունենա 7" ոչ մեծ թեքություն: Մեծ խցերում հատակի վրա նշվում է դարսակներիտեղը ն թողնվում անցումների լայնությունը: Էլեկտրական սարքերի տեղադրումըն շահագործումըպետք է համապատասխանիտեխնիկականկանոնճերին: Արգելվում է խարխլված տակդիրների,արկղերի օգտագործումը,որը կարող է հանգեցնել դարսակներիփլվելուն: Նույնը վերաբերվումէ հատակին դրվող փայտյա ցանցերին, որոնց վրա կազմվում է դարսակ: Համաձայն կիրառվող կանոնների 50 կգ-ից ավելի բեռներիբարձրացումը3 մ-ից բարձը ն փոխադրումը25 մ-ից ավել տարածությունպետք է իրականացվի մեխանիզմներով:50 կգ ն ավել ծանրություն ունեցող բեռները պետք է բարձրացնենն փոխադրենառնվազն 2 բանվորմիասին: Կանանց թույլատրվում է օրվա ընթացքումփոխադրելդչ ավել քան 7 տ բեռ՝ դատարկ արկղները ն այլ թեթն իրերը: Նրանց չի թույլատրվումբարձրացնել 15 կգ-ից ծանը բեռ: Ձեռքի կամ էլեկտրականսարքի, բեռնիչի կամ դարսակավորիչիփոխադրած բեոր պետք է համապատասխանիմեխանիզմի կամ մեքենայի հզորությանը: Եթե խցում թողնվում է բեռնային անցում, որտեղ պետք է աշխատեն մեքենաներ, ապա անցման նվազագույնլայնությունըպետք է լիճի այդ մեքենայի կամ դարսակիլայնությանը՝ գումարած0,8 մ: տարածությունումթողնվումէ 3,5:3.5 մ Խուցը լցնելիս դռան հարակից ազատ տարածությունմեքենաներիմաներելու համար: Եթե դարսակիկայունությունը ինչ-ինչ պատճառներովկասկած է հարուցում, ապա հարակից արկղերըկապումեն իրար պինդ թելի միջոցով: Ծռանձնապես ուշադիր պետք է լինել դարսակներիառաջին մեկ-երկու շարքերը կազձճելիս: Բարձման, բեռնաթափմանաշխատանքներըկատարելիս կողմճակի անձանց ներկայությունըպետք է բացառվի:

Եթե խցերում օդի շարժման արագությունը անցնում է 1մ/վրկ-ից, ապա այդտեղ բարձման-բեռնաթափման աշխատանքներչեն կատարում:

Մարդկանց փոխադրումը էլեկտրական ամբարձիչների, դարսակավորիչների միջոցով, ինչպես ճան նրանց բարձրացումըփչացած էլեկտրալամպեր փոխելու, մթերքիորակը ստուգելու ն այլ նպատակներովխստիվ արգելվում է: Էլեկտրականշարժամիջոցներիարագությունըչպետք է գերազանցի՝ բակում 8,5 կմ/ժամ, գլխավորանցումներումն հենահարթակնմերում՝ 5 կմ/ժամ, խցերում`3 կմ/ժամ-ից: 35-ից ավել թեքության վրա էլեկտրական ամբարձիչը պետք է տեղափոխի բեռը ետընթացքով,որպեսզի այն չկորցնի կայունությունը: Ընթացքի ժամանակ էլեկտրաամբարձիչիեղանի բարձրությունը հատակից պետք է լինի 20-25 սմ ոչ պակաս: Բեռը բարձրացնելու ն իջեցնելու ժամանակ տեղից շարժվել չի թույլատրվում: Սառճարանի աշխատողներըպետք է ապահովվածլինեն պաշտպանական հագուստով ն կոշիկներով: Նոր սեզոնին պտուղբանջարեղենայինսառնարանայինտնտեսության ճախապատրաստմանհարցերըքննարկվել են համապատասխանգլխում: Սակայն պահպանմանընթացքում նս պետք է ամեն միջոց ձեռք առնել, որպեսզի խցերը,միջանցքները,սարքավորումներըպահվենմաքուր, մանրէաբանական փչացմանենթարկվածնմուշներըանմիջապեսառանձնացվենն ոչնչացվեն ընդունված կարգով: |

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կոն

խաղողի պահպանումը,Երնան,«Հայաս

ն

աոա 3.,

/Խոտոտ

ՈօՕօր..

«ռւ

ի

Ալտքօտ 1.

Քուոթօօ

Լքյւմը

1981.

Թաոժաւո 9.71.

Հրոճող

16:10101ոն /Ճ.ԼԼ 523քտ6օուն

Ճբջոթու Բ

ի 11, հ կոծում թաուշքնաւն Խ(.: ուդը ոքմեռուու

Խօխողօաօեւ

ԽԼ:Հօօ6, Ր7ուօրօճոք 8./Ճ. /Ս16Ո5ոօ6

ողօ08

28ղօան

Էքօոոմ, 1991.

ոօօ.,

ոռաո.

տտքոօգօղտ, օոօածտ

«քճղօաւմ

մ

1981.

ղ6շու0օոմ

ոՕրծրոճատ

Ճքեյօմոու.Ճոօքօօքո

Փքյորօթ.

հ

/ՃՈՒՅ-ՃՂ8. Եճճոտք, 1978. Ճքճոծուծ ողօրօք. 16.001 Հ0ոօււթոճտ Ատոլթթեռ: ոքօո7արօ8Բ, Թ.ւօոււտ մաւՕյռ. ԽԼ: 1974. ԽԼ: Խ0դօ6. 1978. 40668668 Շ.1Օ. քճոօքտծ օ10ո08010 8ոմօրքոոշ 8 20348618. Տ ՕՂօշորթ. /.4Ճ., Փողօքօտ ԽԼՃ.,Օօօռօրտ 8.74. Հ քոոշմաօ ողօղօ8 քօր

Ճ.ԽԼ մաճողօ8

ուքյօեւօն 2ուօօօքօ.ԽԼ: Խ01106. 1973. 8.11. Երօշտոում բճօղօքոճ.հ/Լ.: 8ուռաոտ

ՖբօՂՕԲԱՎԿ

Խոռճոտողւ

Ի.Ճ.

ԽԼԾոււ

ԲոօոօԿօօաօ8

ճքճոծոււտ.. ԽԼ: Չւօաօռոուռ, 1975. ողօոօթ ԽԼՇրաորուք 118. Օշաօտել ԲոօՀՈՈՅ:

Փ.Ք. ԽԼՏաթբոոօտ (028Կ

Օշտօտոլ «0դ0ուոծւօ8

ԽԼ: Ատւոօոգ8 ոքօրթուոաողօօ1, ԽԼ, ՂօԽԿճոռ Ա., 1Շքօրո ԱԼ. Աղօ,0օր, Խ/Լ.: Խողօօ, 1968

1ԱՇօ01օատ

չԼ,

ՈՕՂԵՇՔՕՐՉօ.

Շոօտք

3.Ճ. Տոմա

Ք

ողօոօթ

1975.

7տօքաճ, Պ0Բճքոտյ

օբքճ6օրեճ

առաշտոռւ Լքոռտ 3. ՅոՕքաշատոճմած

ՇՕտքծշխշուծՇՇոՕՇՕտել

Խ0ոօօ,1972

ոքօոօօօօ

օԲօատք. ԽԼ: Չճօտօեոոո, 1976. Ք օղօոթաօն 26ւոօո0րոռ.

հ/Լ: Լաոոօոճմ ոքօդթւցոծքոօ676,

Օքւթցյոն

Բ

ԴՏւոաթտ

1321Շ2.1979

ոօ Շղքոարօգողո

1980.

ոօ,

օոճտտուտումմ

ՔԽոսօօրոտն

1978.

քճաօատտ,

աճքաօօու,

ոքօոարօք.

ղօղօթ

ողօոցը

Ճքճոօքոծ

Բ

116ք.

70.

տ

օտօաօք.

«

Լ: ԽԼ:

1986. ուՕոօո, ԽԼ: /ՃՐքօոքօաաոտը, ՓքրոոսոԻ.Լ. 108քեօօ 64466180 Շ Խ1.: 1984. ողօօ8

ԷՇԽՇԱՒԽՕՐ0.,

Ճ0դօ6, /16թ. Ճքոռօուծ ո 10ԲՅքօտաղծրած ՇԲՇշաաւ եո օքօածտ.Խ/Լ: ողօոօտ Լ6քօթրումօտ Փ.8. Ճոխ 10օօ10քթտո1,1949. տ Առքօքշոօում օ Ի.Ա. Ղաաօոօում Ք օրօք ողօղօք քնա Լախքօոօտ

ՕՇԵՕՑՅԵՐԼ

օ12:աաքաոՅաւն. Խ/Լ: Ճոքօոքօեադող,1988. ՇՕտոոծօտօու տլօոռքօ օք քատ, ԷտոմշոեսոքՋՔ., Սոտմճ Է., Խոոջ ԱԼԻ ճոմ ՈՕՈՏէ ճոմ ոսոտ6օր7Տ(օ0օեՏ.ՍՏԾՃ. 1986

ԿՊՇՋ6ԱԵԼ6Տ,

օք ՇՏԱԾԼուր, օք հօքաՇԱլնոո| օօքտ. սե. ՕՐՍուՄ6ոխ1է7 թօՏէհոմօ5է է6օհոօ1օք7

1985.

1. ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ւՊ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ...

ԷԻՆ ՍՆՎՈՒՄ

3. ԷՐՆՋ Է ՊԱԲԾՆԾԸ

ԿԱԶՄԸ

աաա

աաա

ա

ւոն.

աաա

աա

ւ...

5. ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

5.1.

աաա

ն

աաա

աաա աաա25 աաաաա աան նադ աաա ապակ

աակ

ակա

աաա

աաա

աաա

աաա

աա

ԴԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

աաա

ականա

Լ...

ականա

աաաա

նաթ

անա

ՄԱՃՌՐ ԼԼ

1.2.

ան

աաա

ՆԸ

աակ

աա

աաա

8.2.5.

մա,

նան

մաաակաանաաակամակաականա

եւան

աապապաապակակաաակաս

աա

ասնաւա

անա

աաա

ակամա

Լ.Վ.

Մ...

ՆՆ

Լ.Լ

ո

աւակակաաաննակասմանասնաա

կամա

նա

աաա

ական

ակա

աաա

աաաա աա աայ անա աւան ա աւ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՌՐՈՇ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԾԸ.

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

6.1. Հասունացման

կառուցվածքային առանձնահաչկություննեւըն սաւհխսվուումները.......... Հակիրճ դատմականակնարկ... աա աւ, 202 8.2.5.2. Գազային միջավայւի Տեսակնեւքը 8.2.5.3. Գազային միջավայ նտեղծելուեղանակները 8.2.5.4. Կարգավուվողգազային միջավայւովխցեւի հեոմեջիկացումը 209 8.2.5.5. Կաւգավուվող գազային միջավայւստանալու հիմնական սաւքավուումնեքը աա աաա աոա, 8.2.5.6. ԿԳՄ-ով սառնաւոանային խցեւի Շահագուծման անվտանգության կանոները. 8.3. Պտուղբանջւաւեղենի որսհղանման նու ուղղություննեւ 8.53.1. Իոնացված ճառագայթմանօգտագուծումը ոլտուղբանջաւեղենի Պահորոնման տեխնոլոգիայում աանկաաաա մականը 8.3.2. Օզոնացմանմիջոցով ոլահունակության բարձրացումը 8.3.3. Պահղանում ցած մթնոլուտային ճնշման ոլայմաննեւում...................... 239 8.3.4. Փոփոխական կազմով կառգավուվող գազայինմիջավայր (դինամիկ ԿԳԱՄ) Լ ա ոա Լ.Լ

աաա

Լ...

ականա

աամա

աան

7. ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

աաա

ն

ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ

ամանակ

աաա

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

գուծոննեւը................... մինչբեւմահավաճային 7.1.1. Հողակլիմայականողայմաննետը աաա աաաա աա մականը 7.1.2. Հանքայինտաղւեւովսնման ողայմանները ան85 ն էտիազդեցությունըոահունակության վոս ..92 7.3 Ծառեւի ողատչվաստակալի 7.14. ԹունաքիմիկաչնեւովմՇակելուազդեցությունըողահունակության վուս...93 7.15. ԱԲԱ. Բռոգման ազդեցությունըողահունակության 7.1.6 Հասունության ՍԱԱՏիՃԱԸՆ 7.1.7. Մեխանիկականվնասվածքնեւը

7.1.

Պահունակության վու

ազդող

Լ

ենա

ասա

աացա

աան

նէն.

Լ...

աա

անան

աաաամաս

ամակ

աան,

ամա

ւա

աաա

կապական

ւսացաասաասաա

ընթացում Տեղիունեցող կենսաքիմիական ողոոցեսնեւ.......... 6.2. ԲանջարեղենիհանգստիՇՐՋԱՆԸ աաա Լեն.

աաա

ՊՏՈՒՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆՈՒՄ

են.

Կաշգավուվող գազային միջավայոով /ԿԳՄ/ սառնաւաննեւի

6. ՀԱՍՈՒՆԱՑՄԱՆ

Նա

աման

աանաակ

աան

ակաաավաա մամ ացակյանաաակմակակաա աաա աաա անական անման կապա աաաաա կաա ակաաննակաան նակական աան

ւեւ.

աաա

անանկ

աաա63

աաաամջակաաաաաւաանան

ան

ւնն

5.1.2.2. ԴԵԼ 5.2. Բանջարեղեն... 5.2.1. ԱալտՈֆիը 5.2.2. Արմատաորտուղն եք 5.2.3. Կոճղեզավու բանջաքեղեն 5.2.4. ԱԱպղամմբ

Աաաա

Սառնաոանային խցեչ նեղթափանցող ջեռմությանհաշվառկը Սովորական մթնոլուջտով ուոՇ սառնաքաննեւիկառուցվածքային

8.2.5.1.

5.1.1.3. Սեղկնիլ ա 5.1.2. Կուիզավու ողլտուղնեւի աղոանքայինոռակը 5.1.2.1 Ծխական աաաաաա նակաաաաակ, ւական 60 Լ...

աաա

աաա

ՏԼԱՐԸԵԸ Լա

նամար48

աամակմակա

ան

ակա

աաա

աաա

հատակագիծը

8.2.4.5.

ուան

աաա

աաա,

8.2.4.3. Սառնալանայինխցեւի ջեռմամեկուսացումը....................................

Հնդավու ոլտոմղնեւի առլբանքայինՈԼԱճկը ՏԱՆձ

՝

նան

աան

Ն

Լ...

8.2.4.4.

ն ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ոա,

5.11. 5.1.

ԼԼ

Լ.Լ...

ականը

աաա

աաա

աաա

աաապաան

կ

ԱՆԱ

ԼՆ

ապան

անա

ականա

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ...

աակակ

ան

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

Բնականցւտիօգջագուծմամբողահեսջնեւ........... 8.2. Աւհեստական ցչՏի օգտագուծմամբ ողահեսջնեւ.............154 ողջուղբանջաւեղենի 8.2.1. Աքհեստական 9ոտիստացմանհիմունքները աաակաաաա նջա 156 8.2.2. Սառնաւաննեւիհովացման համակառգերը.............................................171 8.2.3. Սառնազդակնեւի Տեսակնեքը 8.2.4. Պտուղբանջաւեղենիսառնաճանայինոդահեստնեւի նախագծման հիմունքնեճը 8.2.4.1. Սառնաւանային խցեւի Բսնակիհածվաքկը 8.2.4.2. Սառնաոսնայինխցեւի օժանդակ ն եւկոոբդականՇենքեւի 8.1.

այա,

ականա

աաա

8. ՊՏՈՒԻՂԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ջանա

աաա

ամմա

ԼԼ,

ԴԴՏՑմզ.եե

5.1.1.

աաա

անմա

ԼԼ.

ապաաաա

Լաւ,

Վ.

Լ.Լ...

անան

աա աանաաա

Վ.Լ...

ապական

Լ.Լ.

Ն

աաապկամամ աւա ակամա ցմա կանական աաա աաա նանը ակաաացպաաման նա

ւււ

Օբգանականթթուն 4.8. Վիտամին. 4.9. ՀանքայինՏԱԼԸՃՃ 4.10. Մոգեւի ախաքհում

6,

աաա

աաա

ամա

ԼԼ...

4.7.

աաա

Լ...

Ն...

նանա/

աաա

ակամա

կանա

աա

Լ.Լ...

4.3. 4.4. ԱԾիԱաջոընք 4.5. Ֆենոլային ԱյՈլթետ 4.6. ԲուոսվետՆյՈԼթետ

ամմա

աաա

աա

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

Ի.Լ Սողիտակու ցներ... Լիողիդներ.. ԼԼ.

ւււ

1...

եւն

ււ.

7.2.1.

"Վ

ւ

Լ.

ՄԵՐ ՆԱԽՆԻՆԵՐԸ

4. ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

4.1. ԼԼ... 4.2.

վոաազդող հետբեմահավանային Պահունակության գուծոննեշր......................... 112 Ջեղմաստիճանային ռեժիմբ. աւա113 7.2.2. Հաքաբեւականխոնավությունը... 7.2.3. ԳազայինԶեժիմ.. նաու աաա նաւ, 7.2.4. Պահոլանման Տնողությունը 7.2.5. ՕգտագուծվողՏԱԼԱՃԱ ԼԼ Ա անան են ԱԼԱՆ Ն,131 7.2.6. Մանքէաբանկան սեւմանումը...-...........ււ ւււ...

Լ.ԼԿԱՆԱՆ

ԱԱ, 1359

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

-

2. ԻՆՉՈ՞Վ

7.2.

անական

,

ԸԸԸԼԼՎԼԼԼԸ

9. ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՌԵԶՎԻԱՄՆԵԾԸԸ

9.1. Պտուղնեւիողահոյանմանռեժիմներ... 9.11. ԽՄԱՃՄՐ

ա,

Լ.Լ,

Լ

9.

1.2.ՏԱՎԱ,

ԼԼ

9.1.3. Սեքկեիլ 9. 1.4. ԾԱԾ.

մամա

Լ.Ն.

մամ աաավկաաաաամ

աակ

Լ.Լ

Լ...

աաակամաակամ

անա

անա

ՆԱ

ԱԱ

մԱ,

այան աաաաւաւուա աւան

աւ242

9.1.5. Ծիւան, դեղձ, ԱԱԼԾՐ 9.1.6. Ցիտւուսայիննեւ(նաւինջ, մանդամին, կիտոռն»........................................256 9.1.7. Սեղանի խաղող Լենան

եեւ

աաա

աակաաանաաաառ

Լ.Լ...

աան

ամեայ

աոան

Լաւ

աաա

ե...

նեան

9.2. Բանջաւեղենի ողահոլանմանռեժիմնեւը 9.2.1. Աարջոֆիը 9.2.2. Գազա, Ճակնդծդ. 9.2.35. Կաղամբ, ծաղկակաղամբ 9.2.4. Սոլխ,Ա։խտըու.... 9.2.5. Սեխ ն

աան

Լ...

մակա

աակ

աա

ե

ա

աա

եւա

9.2.9. 9.2.10.

աաա

ակապ

մակա

Լ...

աաա

աաա

աաա

ակաա

Լեա

ամանակ

ՀՈՎԱՑՈՒՄ

ՆԱԽՆԱԿԱՆ

Հովացում ջքի միջոցով... Հովացում վակուումիմիջոցով... Հովացում սառը օդի միջոցով Հովացում սառցափոծումիջոցով

Ը...

Լ...

Լ

ԼԼ.

ն

մակա

ան

աաա

Լեն...

ե

անջա

նյա

ակաաւաաւաաջաա

կաաակննակ աա մակա մանկան

ոո

է ՀայկականԳ յուղատնտեսական Գիրքը հրատարակվում պատ վերո վ՝ Գյուղատնտեսական աջակցությանծրագրիմիջոցներով: բարեփոխումների

աա

անն

աւ

-

ննա աան ականա,

աա

անակ

ասնական

եււ

ե

ԵՎ

ՐԻ

միայի Ակադե

աաանա

աոան

ամանակ

ու

եե

ամմա

ենա

աաա

Լ...

աան

անական

Լեւ.

ԲԵՌՆՈՒՄԸ...

աաա

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ակամա

աաա

աաա

ՈՒՂՆԵ

անական

նակա

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ԲԱՆՋԱ ՐԵՂԵՆԻ

ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆՏԵԽՆՈԼՈ ԳԻԱՆ

ՊՏ

անանաս

Լ.Լ.

Լ.Լ

12. ՊՏՈՒՂԲԱՆԶԱՐԵՂԵՆԻ

13. ԽՑԵՐԻ

աաա,

այա

ՍԵԶՈՆԻՆ...

12.5. 12.4.

կակակակաաան

նայա

Լ.Լ.

11. ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

12.2.

աաաա

Սմբուկ (բագքիջան» ան աանաաան Պղողեղ աւակաակաւաակաաանաաաացանունաա ՊտուղբանջաքեղենիողահողանմանԺամանակկիւառվող քիմիական միացությունները աաա Զորացոածմոգեւիբանջաքեդենին ընկուզավունեւի ողահողանումը......279

10. ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔ

12.1.

կ

աաա

ւե

9.2.1.

աա

անանաս կաապակաակակաակաաա աանակաակակ

ա

Գ.Գ.

աակակպաաա

ակնա

Աաջապսայադաաապաւաաակաաաաաաապաաաաակաամաանաւ

9.2.8.

ՍՆԱՊՅԱՆ

աանակաամակամաաակմանա,

ունե.

:.26. Հարու:

մականը

աաա

ո...

ւ.

աաա

կակա

աաա

կանական

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

14.ՊՏՈՒՂԲԱՆԶԱՐԵՂԵՆԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

14.1. Սնկային հիվանդություններ 14.1.1. Պտուղնեւիսնկային հիվանդությունները................................................. 296 14.1.2. Բանջաւեղենի սնկային հիվանդությունները.......................................... Լ.Լ...

եւեւ

ն

ւււ

14.1.3. Կառտջոֆիլի սնկային հիվանդություններ

աւան

աաա

Բակտեւիալն վիւոուսայինհիվանդությունն... 14.3. Ֆիզիոլոգիական հիվանդություններ եւե աաա 14.3.1. Խնձուի ն տանձիֆիզիոլոգիականհիվանդությունները......................... 14.3.2. Կաւտոֆիլիոշ ոլաւազիտաք հիվանդությունները..................................... 14.2.

աա

Լւ...

15. ՊՏՈՒՂԲԱՆԶՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԽՈՐԸ

ՎԻՔԱԿՈՒՄ...........

ՍԱՌԵՑՐԱԾ

Խուր սառեցմանՏեսական հիմունքնեւը. խուր սառեցումբ Առանձին հումմատեսակնեւի 15.2.1. Պտուղ ն հաՏտաղղտոմղ աաաաա 15.2.2. ԲանջաքեդեըԼ.Լ. 15.3 Խուը սառեցման սաքքճավուումն եր... Ղու.

15.1. 15.2.

ԼԼ...

ո...

աաա

16. ՍԱՌՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

17.

աաա

ուա

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...

ՆՆ

ւե

ւււ

աայաաաւաաարաաաաւաաաւաաաաաւաայաթայա

ԱԱ

աաա 326

աաա

հրատարակչություն `

պաա

ՄԱՆԻՏԱՐԻԱՅԻ

ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՎ ԱԱԿ

ԱԱԱ2ԱԿԱԱ

ՎԱԿ ԳԱԱ ԿԱԱ

ԳԱՂԱ ԱԱԿԱ

ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ ԱԱԿԿԱՎԿԱԳՈԱՑԱԱԱԱԱՈՎԱՅԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱՅ

նա

աաա

աաա

ՄԵՔԵՆԱՅԱՑՈՒՄԸ...............

ԿԱՑԱ

ու

«ԱՍՈՂԻԿ»

ականա աաա անական անա

ւաաւաւաւամաա

աաա

1...

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՍՈՂԻԿ

աաա նաաւա

Վա

.

.

աոան

ԱԿԱ

ԱԳԱ

ԱՉ

ԱԶԿ

ԱԴԱ ԿԿ2Ո.

:

Ստորագրվածէ տպագրության12.03.2002թ. ռիզոգրաֆիա եղաճակը՝ Տպագրության Ֆորմատ 60»:84/16,Թուղթ՝ օֆսեթ Պատվեր Ին 169, Տպաքանակ՝400: ված է «ԱՍՈՂԻԿ» ՍՊԸ-իտպարանում Տպագը «

Ք.

Երնան, Ավան, Չարենցի 9/22 Հեռ. 58.22.99, 40.49.82

Ք-ոճմ:

բոլո Ծյոծէտ7Տ.Յ18