Ռադիոկենսաբանության հիմունքներ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Լ.Գ. Թադնոսյան

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 577.34(075.8) ԳՄԴ 28.071 773 Թ 141 Երաշխավորված է տպագրության Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից:

Մասնագիտական խմ ագիր՝ Խմ ագիր՝ Գրախոսներ`

անասն. գ.դ., Մ.Ս. Գրիգորյան Ս.Ռ. Պետրոսյան

Ս.Մ. Մինասյան

ԵՊՀ Կենսա անության ֆակուլտետի Տ. Մուշեղյանի անվան մարդու ն կենդանիների ֆիզիոլոգիայի ամ իոնի վարիչ, կ.գ.դ., պրոֆեսոր

Ս.Հ. Խաչատրյան

ՀՀ Պաթոֆիզիոլոգիայի ընկերության նախագահ, գիտության վաստակավոր գործիչ, .գ.դ., պրոֆեսոր

Ա.Վ. Մանասյան

ՀՊԱՀ-ի Անասնա ուժական ժշկագիտության ն անասնա ուծության ֆակուլտետի թերապիայի ամ իոնի վարիչ, ան ուժ.գ.դ., պրոֆեսոր

Թ 141

Թադնոսյան Լ.Գ. Ռադիոկենսա անության հիմունքներ: Դասգիրք/ Լ.Գ. Թադնոսյան; Մասն. խմ .` Մ.Ս. Գրիգորյան. – Եր.: ՀՊԱՀ, 2010. –304 էջ:

Դասագրքում քննարկվում են «Ռադիոկենսա անություն» առարկայի խնդիրները, ֆիզիկական հիմունքները, դոզաչափումը ն ճառագայթաչափումը, իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության մեխանիզմները, դրանց ազդեցությունը ջջի վրա, կենդանիների ն ույսերի ճառագայթազգայունությունը, ռադիոակտիվ նյութերի թունա անությունը, առավել վտանգավոր ռադիոնուկլիդների մետա ոլիզմը: Առանձին գլխում նկարագրված են կենդանիների ոլոր տեսակի ճառագայթահարումները, դրանց ուժումը, կանխարգելումը ն հետնանքները, իոնացնող ճառագայթների ու ռադիոնուկլիդների ազդեցությունը ժառանգականության, մուտագենեզի վրա ն դրանց օգտագործումը գյուղատնտեսության տար եր ոլորտներում: Քննարկվում է ճառագայթաչափական ն ճառագայթաքիմիական փորձաքննությունը անասնա ուժության ն գյուղատնտեսության հսկողության օ յեկտներում, ճառագայթային անվտանգության հիմունքները, ռոդիոակտիվ նյութերով աշխատանքի պաշտպանության միջոցները: Դասագիրքը նախատեսված է ագրարային ուսումնական հաստատությունների ուսանողների, ասպիրանտների, անասնա ուժական, ագրոէկոլոգիական ն ռադիոլոգիական ծառայությունների աշխատակիցների, ինչպես նան համալսարանների կենսա անական ն ժշկական ֆակուլտետների ուսանողների համար:

|Տ8N 978-9939-54-302-4

ՀՏԴ 577.34(075.8) ԳՄԴ 28.071 773

Թ Լ.Գ. Թադնոսյան, 2010թ. Թ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ Իոնացնող ճառագայթների արձր էներգիայի վնասակար ազդեցության հիմնախնդիրը նոր չէ, սակայն ներկայումս միջուկային էներգիայի օգտագործումը ռազմական ն խաղաղ նպատակներով` ժողովրդական տնտեսության, գիտության, ժշկության ն գյուղատնտեսության ոլորտներում, այն առավել արդիական դարձրեց: Միջուկային զենքի փորձարկումների ն ռադիոակտիվ հումք օգտագործող ձեռնարկություններում տեխնածին աղետների հետնանքով այսօր մեծացել է համապատասխան մասնագետների պատրաստման անհրաժեշտությունը: ճառագայթման պայմաններում անհրաժեշտ է սիստեմատիկորեն կազմակերպել ռադիոլոգիական միջոցառումներ, ինչպես նան իրականացնել ռադիոէկոլոգիական մոնիտորինգ: «Ռադիոկենսա անության հիմունքները» հայերեն լեզվով գրված առաջին դասագիրքն է` կազմված ժամանակակից կենսա անական, ժշկագիտական ն գյուղատնտեսական գիտությունների զարգացման մակարդակին ն գործող ծրագրի պահանջներին համապատասխան: Հեղինակը մեծ տեղ է հատկացրել ռադիոակտիվ ճառագայթների ն ռադիոնուկլիդների կենսա անական ու կենսաֆիզիկական ասպեկտներին, ընդհանրացրել ն համակարգել է ռադիոէկոլոգիային, ճառագայթաթունա անությանը ն տար եր տեսակի ճառագայթահարումներին վերա երող հարուստ նյութեր: Դասագրքում մանրամասն ներկայացված են ռադիոակտիվ տեղումներից առաջացած աղտոտվածությունները ն կենդանական օ յեկտների վարակումը ռադիոակտիվ նյութերով, անասնա ուժության կազմակերպումը վարակման պայմաններում, անասնապահական արտադրանքի օգտագործման ուղիները ն այլն: Հարկ ենք համարում նշել, որ «Ռադիոկենսա անություն» առարկան առաջին անգամ դասավանդվել է 1970 թ. Երնանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի ֆիզիոլոգիայի ն ախտաանական ֆիզիոլոգիայի ամ իոնում` անասնա ուժական ֆակուլտետի ուսանողների համար, ն մինչ օրս էլ դասավանդվում է ագրարային համալսարանի նույն ամ իոնում` այսօր արդեն նան այլ ֆակուլտետների ուսանողների ն մագիստրանտների համար: Ամ իոնի դասախոսները կազմել են մի շարք ուսումնամեթոդական ցուցումներ ն ձեռնարկ, սակայն դասագիրքը գրվել է առաջին անգամ:

Կարծում ենք, որ դասագիրքը մեծ պահանջարկ կունենա ուսանողների ն մասնագետների կողմից: «Ռադիոկենսա անության հիմունքները» ծավալուն աշխատություն է ն կնպաստի առարկայի խորը ուսումնասիրմանը: Գիտությունների վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի գյուղատնտեսական գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, անասն. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր` Մ.Ս. Գրիգորյան

Հեղինակի կողմից Ռադիոկենսա անությունը որպես գիտություն ձնավորվել է 20-րդ դարի առաջին կեսին, որը նշանավորվել է որպես ատոմային, տիեզերագնացության ն կենսա անության դար: Այդ ընթացքում ռադիոկենսա անությունը զարգացավ ն գրավեց իր ուրույն տեղը, իսկ այս նագավառում կատարված գիտական նվաճումները լայնորեն կիրառվում են ժամանակակից տնտեսության, տեխնիկայի ն ժշկության տար եր ոլորտներում: Ի նչն է անհանգստացնում ռադիոկենսա աններին 21-րդ դարում, ի նչ պրո լեմներ են դրված մասնագետների առջն այսօր: Հայտնի է, որ կյանքն իսկզ անե զարգացել է մշտական ճառագայթային ֆոնի պայմաններում: Հանրահայտ ակադեմիկոս Վ.Ի. Վերնադսկին կենսոլորտի ուսմունքի հիմնադիրը, գրել է. «Մեր շուրջը, մեր մեջ, ամենուրեք, անդադար, անվերջ փոփոխվելով, գալիս են ճառագայթների ալիքներ» (Биосфера. - Л.,1926): Ընդհանուր ռադիոկենսա անության հետ զարգացան ն մասնատվեցին մոլեկուլային, ջջային, տիեզերական ռադիոկենսա անությունը, ճառագայթային գենետիկան, ռադիոէկոլոգիան: 1970 թվականից աշխարհի տար եր պետություններում սկսեցին կառուցվել ատոմակայաններ, իսկ միջազգային գիտաժողովներից մեկում որոշվեց, որ մինչն 2010 թ. ատոմային էներգիան պետք է կազմի աշխարհի էներգակիրների 25 9: Այդ որոշումը ռադիոկենսա անների առջն դրեց նոր խնդիրներ. վնասակա ր է, թե անվնաս ատոմային էներգետիկայի նման զարգացումը մարդու ն ողջ կենսոլորտի համար, քանի որ աէկների ռեակտորներում, ացի էներգիայից, անջատվում են նան մեծ քանակությամ տրոհման ռադիոակտիվ նյութեր: Անհանգստացնում է միջուկային զենքի շարունակական ստեղծումը ն կատարելագործումը, ճառագայթային էներգիայի ինտենսիվ օգտագործումը տար եր նագավառներում: Մարդու տեխնածին գործունեության արդյունքում տարեցտարի ազմապատկվում են ճառագայթման արհեստական աղ յուրները: Խոշոր հեռուստակայանները, ռադիոլոկացիոն սարքերը, արձր լարվածության էլեկտրահաղորդիչ լարերն իրենց մոտակա տարածքներում ստեղծում են հզոր ճառա5

գայթային դաշտ: Դա անշուշտ խախտում է էկոլոգիական հավասարակշռությունը, վնասում է ույսերի, կենդանիների, մարդու սննդային շղթան առաջացնելով ճառագայթային ախտահարումներ, կենսոլորտի աղտոտում, ինչն էլ էկոլոգիական օղակներով ազդում է կենդանական աշխարհի կայունության վրա: Այսօր ռադիոկենսա անների առջն դրված են նոր խնդիրներ գիտականորեն հիմնավորել ն մշակել ժամանակակից ճառագայթապաշտպանության, ճառագայթային ախտորոշման ն կանխարգելման, կանխատեսման մեթոդներ, միջոցներ ու սարքեր` ճառագայթների ազդեցությունը ոլոր տեսակի կենսա անական օ յեկտների վրա ուսումնասիրելու նպատակով, ստեղծել նոր սերնդի պրոտեկտորներ, ուժիչ նյութեր: Ագրարային ոլորտի մասնագետները անասնա ույժները, անասնա ույծները, անասնա ուժասանիտարական փորձաքննության, ագրոէկոլոգիայի, կենսաանվտանգության, կենսատեխնոլոգիայի ն այլ նագավառի աշխատակիցները պետք է ուսումնասիրեն ռադիոկենսաանության հիմունքները, որպեսզի որակյալ ն պատշաճ ձնով հսկեն ու կատարեն արտերկրներից ն տեղական վայրերից ներկրված սննդամթերքի ու տնտեսական ապրանքների մոնիտորինգ: Իսկ անասնաույժները պետք է կարողանան հատուկ համալիր միջոցառումներ անցկացնել ճառագայթային վթարների ժամանակ, ինչպես նան կանխատեսել օրգանիզմի վրա ճառագայթների հեռավոր ազդեցություններն ու հետնանքները: Կարնոր է նան վնասատու միջատների ու կենդանիների դեմ պայքարի, դաշտերի ու ֆերմաների ճառագայթային ախտահանման, սելեկցիայում, սննդամթերքի, կենսա անական ն դեղա անական պատրաստուկների, վիրա ուժական նյութերի վարակազերծման, մանրէազերծման, պահածոյացման ն այլ նպատակներով ռադիոիզոտոպների օգտագործման ճառագայթակենսա անական տեխնոլոգիաների ճիշտ կիրառման իմացությունը: Սույն դասագրքում, որը նախատեսված է ագրարային ուսումնական հաստատություններում սովորող ուսանողների համար, շարադրված են իոնացնող ճառագայթների ֆիզիկաքիմիական ն կենսաանական առանձնահատկությունները, դրանց ազդեցությունը օրգանիզի ջիջների ն օրգան-համակարգերի, այդ թվում` նան իմունային համակարգի ն ժառանգականության վրա: Առանձին գլուխներում մանրամասն ներկայացված են ռադիոէկոլոգիայի հիմունքները, ռադիոնուկլիդների թունա անությունը ն առավել վտանգավոր իզոտոպների մետա ոլիզմը, անասնա ուժական միջոցառումների կազմակերպումը միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պայմաններում, ճառա6

գայթային ախտահարումները, դրանց ախտածնությունը, կլինիկական նշանները, ախտորոշումը, ուժումը ն կանխարգելումը տար եր տեսակի գյուղկենդանիների մոտ: Վերջին գլխում քննարկվում են գյուղատնտեսության ն անասնա ուժության հսկողության օ յեկտների ճառագայթաքննության հայտնի մեթոդները, ճառագայթների հետ աշխատելու անվտանգության կանոնները: Դասագրքում երված են ազմաթիվ նկարներ, աղյուսակներ, գծապատկերներ, որոնք կարող են նպաստել ուսուցանվող նյութի յուրացմանն ու տեսողական հիշողության ամրապնդմանը: Դասագիրքը կարող է օգտակար լինել ագրարային համալսարանի ուսանողների, մագիստրանտների, ասպիրանտների, անասնա ուժական, ագրոէկոլոգիական ն ռադիոէկոլոգիական ծառայությունների աշխատողների, ինպես նան կենսա անական ն ժշկական ֆակուլտետների ուսանողների համար: Հույս ենք հայտնում, որ մեր կողմից ներկայացված ժամանակակից տվյալներով հարուստ դասագիրքը կծառայի իր նպատակին, իսկ դիտողությունները ն խորհուրդները հաշվի կառնվեն մեր հետագա աշխատանքներում: Կենսա անական գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր` Լ.Գ. Թադնոսյան

Հապավումներ ԱԵՖ - ադենոզինեռֆոսֆորաթթու Բք - Բեքերել` ռադիոակտիվության միավոր (տրոհ/վրկ) Գր - Գրեյ, 1 Գր = 100 ռադ կլանված դոզա ԴՆԹ - դեզօքսիռի ոնուկլեինաթթու Զվ - Զիվերտ` համարժեքային դոզա, 1 Զվ = 100 ռադ Կի - Կյուրի` ռադիոակտիվության միավոր (3,7⋅1010 տրոհ/վրկ) ԿէՎ - կիլոէլեկտրոնվոլտ ՀԿԱ - հարա երական կենսա անական արդյունավետություն ՄէՎ - մեգաէլեկտրոնվոլտ ՄԴ (ԼԴ) - մահացու (լետալ) դոզա ՈԳ - որակի գործակից Ռ - ռենտգեն ՍԹԴ - սահմանային թույլատրելի դոզա ՏՄԴ - ճառագայթահարման տարեկան միջին դոզա Պա - պասկալ Ճ - ռադիոակտիվ պատրաստուկի ակտիվություն Dռադ - յուրաքանչյուր տեսակի իոնացնող ճառագայթների կլանված դոզա Է - էներգիա Kγ - գամմա-հաստատուն N - ռադիոակտիվ միջուկների քանակը (ակտիվություն) Ք - ճառագայթման հզորություն - կիսատրոհման պար երություն

ԳԼՈՒԽ 1

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՐԿԱՆ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Ռադիոկենսա անությունը (ճառագայթակենսա անություն, լատիներիեն` Յaժստs` ճառագայթ, bս0l0gy` կենսա անություն) գիտություն է իոնացնող ճառագայթների առաջացման ն առանձնահատկությունների, դրանց հայտնա երման, չափման, կենսա անական ազդեցության ն դրանցից պաշտպանվելու մեթոդների ու միջոցների մասին: Ռադիոկենսա անությունն ուսումնասիրում է ոլոր տեսակի իáնացնող ճառագայթների ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմի ն համակեցությունների վրա: Դրա հիմնական խնդիրն է պարզա անել իոնացնող ճառագայթների ազդեցության մեխանիզմներն ու օրինաչափությունները ն ստացված տվյալների հիման վրա առաջարկել օրգանիզմը ճառագայթային ռեակցիաներով կառավարելու ուղիներ ու մեթոդներ: Մյուս կողմից, քանի որ կենսոլորտի ոլոր կենսա անական օ յեկտները նական միջավայրում ենթարկվում են ճառագայթման, ապա վերջինս, որպես գործիք, կարող է կիրառվել օրգանական աշխարհի ռեակցիաներն ու արտահայտումներն ուսումնասիրելու համար: Այն զ աղվում է պաշտպանիչ ու կանխարգելիչ միջոցների հայտնաերման ն անվտանգության եղանակների մշակման հարցերով: Ռադիոկենսա անությունն ուսումնասիրում, ինչպես նան կանխատեսում է ճառագայթահարման ն հետճառագայթահարման պրոցեսները, եր մարդը կամ կենդանին գտնվում է ճառագայթման արձր վտանգի պայմաններում, ինչպես նան հայտնա երում ն մշակում է իոնացնող ճառագայթների նպատակային օգտագործման նոր ուղիներ ժշկության, անասնա ուժության, մանրէակենսա անության, սննդի արդյունաերության ն այլ ոլորտներում: Բժշկական ռադիոլոգիան ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմի վրա իոնացնող ճառագայթների ազդեցության մեխանիզմները, ճառագայթային հիվանդությունը ն հետճառագայթային վերականգնման ուղիները, ինչպես նան դրանց կիրառումը տար եր հիվանդությունների ախտորոշման (ռենտգենադիտություն, ռենտգենագրություն) ն ուժման նպատակներով:

Անասնա ուժական ռադիոլոգիան ուսումնասիրում է ճառագայթման կենսա անական ազդեցության էֆեկտները ն պարզա անում գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմում դրա հետնանքով առաջացող ախտա անական պրոցեսների առանձնահատկությունները: Ստացված տվյալների հիման վրա մշակվում են անասնա ուժական վերահըսկողության օ յեկտների ճառագայթային փորձաքննության մեթոդներ, որոշվում են անասնա ուժության ն գյուղատնտեսության մեջ ատոմային էներգիայի օգտագործման հնարավորություները: Մասնավորապես` ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների ռադիոկենսա անական էֆեկտների հիման վրա մշակվել են կիրառական հարցեր, օրինակ` ճառագայթային կենսա անական տեխնոլոգիան (ճԿՏ) անասնա ուժության, անասնա ուծության, գյուղատնտեսության ն այլ նագավառներում: Ժամանակակից ճառագայթահետազոտման մեթոդների (ճառագայթաինդիկացիոն մեթոդ, ինքնաճառագայթագրառում, ճառագայթաիմունա անական անալիզ) կիրառումը հնարավորություն է տալիս հետազոտել կենդանիներին ն դրանց տար եր օրգան-համակարգերի ու հյուսվածքների ֆունկցիոնալ վիճակը: Անասնա ուժական ռադիոլոգիայի կարնոր ճյուղերից է «Ռադիացիոն հիգիենա ն փորձաքննություն» աժինը, որի նպատակն է պաշտպանել կենդանիներին ռադիոակտիվ ճառագայթումից, յուրացնել ռադիոհիգիենայի կանոնները (ռադիացիայի անվտանգության օրենքները մշակված են Միջազգային ռադիացիոն հանձնաժողովի կողմից), ինչպես նան կատարել անջարեղենի, մսի, կաթի, ջրամ արների ն այլ օ յեկտների փորձաքննություն: Հատուկ տեղ է գրավում ռադիոէկոլոգիա աժինը, որն ուսումնասիրում է ռադիոակտիվ նյութերի կուտակումն օրգանիզմում ն տարածումը (միգրացիա) կենսոլորտում: Ռադիոկենսա անությունը փորձարարական գիտություն է, այսինքն` յուրաքանչյուր դիտման հիմքում ընկած է փորձը: Փորձարարական մեթոդը կիրառվում է սուր ն քրոնիկ փորձերի, ինչպես նան մոդելավորման եղանակով: Այսպես` ուսական ն կենդանական ծագում ունեցող օ յեկտների վրա կատարված մոդելային փորձերի արդյունքում ազմաթիվ տվյալներ են ստացվել ճառագայթների մուտագենեզի (ժառանգականության փոփոխություններ) վերա երյալ, որոնց ուսումնասիրությամ զ աղվում է ռադիացիոն գենետիկան: Սակայն ռադիոկենսաանությունը դուրս է գալիս փորձարարական գիտության շրջանակնե10

րից, քանի որ կենդանական աշխարհը մշտապես ենթարկվում է նական ճառագայթման: Ռադիոկենսա անությունը սերտորեն կապված է մի շարք տեսական ն կիրառական գիտությունների` կենսաֆիզիկայի, միջուկային ֆիզիկայի, ճառագայթաչափման, դոզաչափման, ռադիոքիմիայի, կենսա անության, ֆիզիոլոգիայի, գենետիկայի, կենսաքիմիայի, էկոլոգիայի, ժշկագիտության ն այլ առարկաների հետ (սխեմա 1): Այդ գիտությունները ռադիոկենսա անության հիմքն են. դրանց խնդիրների ու հետազոտման մեթոդների իմացությունը ն ճիշտ կիրառումը նպաստում է ռադիոկենսա անության խնդիրների ու օրինաչափությունների պարզա անմանը ն յուրացմանը: Որպես ժամանակակից տեսական ն կիրառական գիտություն` ռադիոկենսա անությունը նպաստում է գիտության այլ ոլորտների զարգացմանը` հատկապես ռադիոիզոտոպների, իոնացնող ճառագայթների, ռենտգենա անության մեթոդների օգտագործման շնորհիվ:

ԴՈԶԱՉԱՓՈՒՄ

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ

ՖԻԶԻԿԱ

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՉԱՓՈՒՄ

ԶՈՈՀԻԳԻԵՆԱ

ՌԱԴԻՈՔԻՄԻԱ

ՌԱԴԻԱՑԻՈՆ

ՔԻՄԻԱ

ՌԱԴԻԱՑԻՈՆ

ՀԻԳԻԵՆԱ ԵՎ

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱԴԻԱՑԻՈՆ

ՌԱԴԻՈԹՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԱԴԻՈՌԱԴԻԱՑԻՈՆ

ԳԵՆԵՏԻԿԱ

ՌԱԴԻԱՑԻՈՆ

ՌԱԴԻՈէԿՈԼՈԳԻԱ

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱ

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱ

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ

ԲԺՇԿԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԵՐԱԿՐՈՒՄ

ԿԵՆՍԱՔԻՄԻԱ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱ

ԿԵՆՍԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

ԳԵՆԵՏԻԿԱ ԵՎ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲՈՒԾՈՒՄ

ԱԽՏԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՆԱՏՈՄԻԱ

Սխեմա 1. Ռադիոկենսա անության կապն այլ գիտությունների հետ:

Ներկայումս ակտիվորեն զարգանում են ռադիոկենսա անության այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են տիեզերական ռադիոկենսա անությունը, ճառագայթային էկոլոգիան (ռադիոէկոլոգիա), ճառագայթային գենետիկան (ռադիոգենետիկա), ճառագայթային սելեկցիան, ճառագայթային մանրէակենսա անությունը ն անասնա ուժական ճառագայթաչափումը: Ռադիոէկոլոգիական ծառայությունը կազմակերպում է ռադիոէկոլոգիական մոնիտորինգ` հաշվի առնելով ռադիոնուկլիդների տարածման օրինաչափությունները ն կուտակումը հատկապես այն վայրերում, որտեղ հայտնա երվել են դրանց մեծ քանակություններ: Ստացված տվյալներն անհրաժեշտ են հատկապես անասնապահության կազմակերպման գործում: Գյուղատնտեսության նագավառի մասնագետների համար ռադիոկենսա անության նշված խնդիրների իմացությունը կարնոր է ճառագայթավտանգ իրադրության տար եր պայմաններում անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացման համար: Այսպիսով` ռադիոկենսա անությունն արագ զարգացող ն հեռանըկարային գիտություն է, որի նվաճումները լայնորեն կիրառվում են ժողովրդական տնտեսության տար եր ոլորտներում: Ուստի այն պետք է ընդգրկվի ինչպես ընդհանուր կրթական համակարգում, այնպես էլ անասնա ուժական մասնագիտական կրթության ն ողջ ագրարային համակարգում:

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ռադիոկենսա անությունը 20-րդ դարի գիտություն է, որը ծագել է 19-րդ դարի վերջին հինգ տարիներին կատարված նշանավոր հայտնագործությունների արդյունքում: 1895 թ. Վիլհելմ Կոնրադ Ռենտգենը (1845-1923 թթ.), ուսումնասիրելով արձր էլեկտրական հոսանքի անցումը նոսր գազի միջով, անսպասելիորեն հայտնա երեց, որ անտեսանելի ճառագայթների ազդեցությամ արիումի պլատինե ցիանիտային արակ շերտով պատված ստվարաթղթե էկրանը ճառագայթում է դեղնականաչավուն լույսով: Այն շարունակում է ճառագայթել` նույնիսկ, եր էկրանի ն խողովակի միջն տեղադրվում է սովորական ստվարաթուղթ, գիրք կամ փայտե տախտակ: Նա մի քանի շա աթ շարունակեց փորձերը, նկարագրեց իր

հայտնա երած նոր ճառագայթների հատկությունները: Այդ ճառագայթները հետագայում կոչվեցին նրա անունով` ռենտգենյան ճառագայթներ: Վ. Ռենտգենը (նկ.1), մանրամասնորեն ուսումնասիրելով այդ ճառագայթների հատկությունները, պարզեց, որ դրանք տար եր մարմինների ն առարկաների միջով թափանցելու յուրահատուկ հատկություն ունեն, ինչը նորոշ չէ տեսանելի լույսին: Ռենտգենյան ճառագայթները, անցնելով հետազոտվող օ յեկտի միջով, ժապավենի ֆլուորեսցենտային էկրանի կամ էլեկտրոնային խողովակի էկրանի վրա թողնում են ստվերային պատկեր: Այդ հատկության շնորհիվ դրանք լայն կիրառութՆկ. 1. Վ.Կ. Ռենտգեն: յուն են գտել ժշկության, անասնաուժության, գիտության ն տեխնիկայի տար եր նագավառներում: Ռենտգենոլոգիական մեթոդի կիրառումը ժշկության ոլորտում հնարավորություն տվեց ուսումնասիրել մարդու ն կենդանիների օրգանների կառուցվածքն ու վիճակը` առանց հերձման: Ռենտգենյան ճառագայթների վնասակար ազդեցությունն առաջին անգամ հայտնա երվեց 1896 թ., ռենտգենա ան- ժիշկների ն ռենտգենյան խողովակներ արտադրող գործարանների անվորների մոտ: Այդ մարդկանց մաշկի (հատկապես` ձեռքերի) վրա առաջանում էին խոցերդերմատիտներ: Թվում էր, թե ճառագայթներն ազդում են միայն մարմնի մակերեսի վրա: Սակայն հետագայում տար եր փոփոխություններ հայտնա երվեցին նան ներքին օրգաններում, ն սկսեցին լուրջ հետազոտություններ կատարվել այդ ուղղությամ : 1901 թ. Վ. Ռենտգենը դարձավ Նո ելյան մրցանակի աշխարհի առաջին դափնեկիրը: Ռենտգենյան ճառագայթների հայտնագործումը կարնոր նշանակություն ունեցավ ատոմի ն նյութի կառուցվածքի ուսումնասիրության համար: 1896 թ. ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անտուան Անրի Բեքերելը (18521908 թթ.) հայտնա երեց ուրանի ն դրա միացությունների թափանցող

ճառագայթներ արձակելու հատկությունը` նական ռադիոակտիվությունը: Պիեր Կյուրին (1859-1906 թթ.) իր կնոջ` Մարիա ՍկլադովսկայաԿյուրիի (1867-1934 թթ.) հետ շարունակեցին ուսումնասիրել ռադիոակտիվության երնույթը: 1898 թ. նրանք անջատեցին արձր իոնացնող ճառագայթմամ օժտված երկու նոր ռադիոակտիվ տարրեր` պոլոնիումը ն ռադիումը (Քօ84 ն Թa86), որոնք խառնուրդների ձնով պարունակվում են ուրանի հանքերում (ռադիում` լատիներեն Յaժստs` ճառագայթում առից, պոլոնիում` ի պատիվ Մարիա Կյուրիի հայրենիք Լեհաստանի): Նրանք հայտնա երեցին ռադիումի ճառագայթման արդ աղադրությունը ն արձր ջերմության ինքնա երա ար անջատումը, ինչպես նան հետազոտեցին ռադիումի ռադիոակտիվության կենսա անական ազդեցությունը (նկ. 2):

Նկ. 2. Մարիա ն Պիեր Կյուրիները լա որատորիայում:

1903 թ. Ա. Բեքերելը, Մարիա ն Պիեր Կյուրիներն արժանացան Նո ելյան մրցանակի` ֆիզիկայի նագավառում: 1899 թ. էռնեստ Ռեզերֆորդը (1871-1937 թթ.) հայտնա երեց α- ն βճառագայթները, իսկ Դե իռնը ն Գեզելը հայտնա երեցին ակտինիումը:

է. Ռեզերֆորդը 1900 թ. անջատեց թորիումի էմանացիան (թորոն), իսկ Դորնը` ռադիումի էմանացիան (ռադոն), որոնք գազանման տարրեր են` ստացված նույն տարրերի քայքայումից: Այդ նյութերը կոչվեցին ռադիոակտիվ, իսկ թափանցող ճառագայթներ արձակելու հատկությունը` ռադիոակտիվություն, ընդ որում` ռադիոակտիվության պրոցեսն ուղեկցվում էր մեծ քանակությամ արձր էներգիայի անջատմամ : Պարզվեց նան, որ ռադիոակտիվ նյութերը, իրենց թափանցող հատկության շնորհիվ, մեծ կենսա անական ազդեցություն ունեն: Ռադիոլոգիական հետազոտությունները ն նոր տարրերի հայտնաերումը շարունակվեցին տար եր երկրներում: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է նշել, որ Մարիա Կյուրիին հաջողվեց Փարիզում հիմնել Ռադիումի ինստիտուտը ն ղեկավարել ռադիոակտիվության լա որատորիայի աշխատանքները: Ինստիտուտում ստեղծվեց նան ռադիոկենսա անական հետազոտությունների լա որատորիա ն ռադիոթերապիայի աժին, որտեղ ռադիոակտիվ պատրաստուկների միջոցով ուժում էին ուռուցքային ն այլ հիվանդություններ: 1911 թ. Մ. Կյուրիին շնորհվեց երկրորդ Նո ելյան մրցանակը` քիմիայի նագավառում. դա միակ դեպքն էր, եր նույն գիտնականին երկու անգամ շնորհվում է Նո ելյան մրցանակ: 1914 թ. պատերազմի ժամանակ նա ստեղծեց 220 ռենտգենյան սարք, ն իր դուստր Իռեն Կյուրիի հետ միասին նրանք շարժական ռենտգենյան սարքերով հետազոտեցին ն ուժեցին հարյուրավոր ֆրանսիացի վիրավոր զինվորների: 1925 թ. Իռեն Ժոլիո-Կյուրին (1897-1956 թթ.) հետազոտեց պոլոնիումի արձակած α-մասնիկները, շարունակեց ուսումնասիրել նական ռադիոակտիվ տարրերը, իսկ հետագայում իր ամուսնու` Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրիի (1900-1958 թթ.) հետ միասին նրանք ուսումնասիրեցին արհեստական ռադիոակտիվության երնույթը ն 1935 թ. արժանացան Նոելյան մրցանակի: Այնուհետն նրանք ստացան ռադիոակտիվ նոր իզոտոպների շարք ն ացահայտեցին պոզիտրոնային ռադիոակտիվության երնույթը: Ֆրեդերիկ ժոլիո-Կյուրին ուսումնասիրեց α-մասնիկների ն դեյտրոնների ազդեցությամ ընթացող միջուկային ռեակցիաները: 1948 թ. նրա ղեկավարությամ կառուցվել է ֆրանսիական առաջին ատոմային ռեակտորը: Անհրաժեշտ է նշել, որ 20-րդ դարի սկզ ի դժվարին տարիներին հանրահայտ Կյուրիների ընտանիքը խոշորագույն հայտնագործություններ կատարեց միջուկային ֆիզիկայի, քիմիայի, ռադիոլոգիայի ասպարեզներում:

Ռադիոլոգիայի նագավառում մեծ նվաճում էր նան նեյտրոնի հայտնա երումը իտալացի էնրիկո Ֆերմիի կողմից: Նեյտրոնների միջոցով այդ տարիներին տար եր պետություններում գիտնականներն արհեստական եղանակով ստացան զանազան քիմիական տարրերի 450 ռադիոակտիվ իզոտոպ, որոնք լայնորեն կիրառվում են գիտության ն տեխնիկայի տար եր ոլորտներում` հատկապես ժշկության ու գյուղատնտեսության մեջ: Ռադիոակտիվության ուսումնասիրման նագավառում կարնոր ավանդ են ներդրել նան ռուս ն հայ գիտնականները` Ի.Վ. Կուրչատովը, Դ.Վ. Սկո ելցինը, Լ.Ա. Արցիմովիչը, Ալիխանյան եղ այրները, Բ.Ս. Զելեպովը ն ուրիշներ (նկ. 3):

Նկ. 3. Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրին Մոսկվայում (1958 թ.): Ձախից աջ` ադեմիկոսներ Ա.Ի. Ալիխանովը, Ի.Վ. Կուրչատովը, Լ.Ա. Արցիմովիչը ն Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրին:

Միջուկային ֆիզիկայի, տիեզերական ճառագայթների ն տարրական մասնիկների ոլորտում իրենց ավանդն են ներդրել հայ անվանի գիտնականներ Ա.Ի. Ալիխանովը ն Ա.Ի. Ալիխանյանը: Ա րահամ Իսահակի Ալիխանովը (1904-1970 թթ.), աշխատելով ԽՍՀՄ ԳԱ Ֆիզիկատեխնիկական ինստիտուտում, իր գիտագործնական աշխատանքի սկզ նական շրջանում զ աղվել է ռենտգենյան ճառագայթների ֆիզիկայով, հետազոտել է ռադիոակտիվությունը ն ռա16

դիոակտիվ ճառագայթումը: Եղ որ` Արտեմ Ալիխանյանի ն Մ. Կոզադանի հետ հայտնա երել ն ուսումնասիրել է գրգռված միջուկներից էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգերի առաջացման երնույթը: 1940 թ. նա կազմակերպել է էլ րուսի տիեզերական ճառագայթների հետազոտման առաջին արշավախում ը ն ապացուցել է էլեկտրոնների ու ֆոտոնների` մասնիկների հեղեղներ առաջացնելու նույնությունը: 1942 թ. Ալիխանյան եղ այրները ստեղծեցին Արագածի տիեզերական ճառագայթների հետազոտման կայանը (3200 մ արձրության վրա), որտեղ ուսումնասիրեցին տիեզերական ճառագայթները, տարրական նոր մասնիկների հեղեղները, տիեզերական նեյտրոնների ազդեցությունը, ատոմից արագ պրոտոններ անջատելու երնույթը ն այլն: Ա.Ի. Ալիխանովը մասնակցել է առաջին միջուկային ռեակտորի ստեղծմանը, նախագծել 70 ԳէՎ էներգիայով պրոտոնային արագացուցիչը: Այդ աշխատանքի համար նա ստացել է ԽՍՀՄ մրցանակներ: Արտեմ Իսահակի Ալիխանյանը (1908-1978 թթ.) հանրահայտ ֆիզիկոսներ Ի. Կուրչատովի, Ա. Ալիխանովի, Լ. Արցիմովիչի ն այլ խոշոր գիտնականների հետ միասին համարվում է փորձարարական միջուկային ֆիզիկայի հիմնադիրը: 1957 թ. Ա. Ալիխանյանի առաջարկությամ ն ղեկավարությամ կառուցվեց աշխարհի ամենախոշոր էլեկտրոնային օղակավոր արագացուցիչը: Նա ղեկավարել է Մոսկվայի ինժեներաֆիզիկական ինստիտուտի միջուկային ֆիզիկայի ամ իոնը, ՍՍՀՄ ԳԱ Ֆիզիկայի ինստիտուտի միջուկային ֆիզիկայի լա որատորիան, շուրջ 30 տարի Երնանի ֆիզիկայի ինստիտուտի տնօրեն է եղել: Հայաստանում հիմնադրել է Արագածի ն Նոր Խար երդի լեռնային գիտական կայանները:

Ռադիոկենսա անության զարգացման շրջանները: Ռադիոկենսաանության զարգացումը կարելի է աժանել երեք հիմնական շրջանների, որոնք պայմանավորված են կենսա անական ն տեխնիկական գիտությունների նագավառում ձեռք երված նվաճումներով: Առաջին շրջանը կրում էր հիմնականում նկարագրական նույթ, որովհետն գիտնականները նկարագրում էին ճառագայթների ազդեցությունը մարդու ն կենդանիների օրգան-համակարգերի վրա` առանց խորը ուսումնասիրություններ կատարելու: Անհրաժեշտ է նշել Թարխանովի (1898 թ.), Ալ երտս-Շոն երգի (1903 թ.), Լոնդոնի (1903 թ.), Կորնիկեի (1905 թ.), Բերգոնեի ն Տրի ոնդոյի (1906 թ.) ն ուրիշների նկարագրություններն ու հետազոտությունները: Այսպես` ֆիզիոլոգ Ի.Ֆ. Թար17

խանովը առաջիններից մեկը հայտնա երեց ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցությունը գորտերի ն միջատների օրգանիզմի տար եր համակարգերի կենսական պրոցեսների վրա: Ալ երտս-Շոն երգն առաջինը հայտնա երեց, որ արական սեռական գեղձերի ճառագայթումը վնասում է ճագարների ն ծովախոզուկների սեռական ջիջները: 1905 թ. Հալ երշտադտերը ճառագայթահարված կենդանիների մոտ ձվարանների ատրոֆիա նկատեց, իսկ Բրոունը ն Օսգոուդը հայտնա երեցին ազոսպերմիա ն ամլություն երիտասարդ անվորների մոտ, ովքեր երեք տարուց ավելի աշխատել էին ռենտգենյան խողովակներ արտադրող գործարանում: 1903 թ. ռուս փորձագետ Ե.Ս. Լոնդոնը հայտնա երեց ռադիումի ճառագայթների ազդեցությամ տեղի է ունենում մկների անկում, իսկ Հեյնեկը, ճառագայթահարելով մկներին ռենտգենյան ճառագայթներով, առաջինը նկարագրեց արյունաստեղծ օրգանների ախտահարումները (փայծաղի ատրոֆիա, ոսկրածուծի, ավշային գեղձերի ջիջների փոփոխություններ), ճառագայթային սակավարյունությունը ն լեյկոցիտների նվազումը: 1905 թ. Կորնիկեն ապացուցեց, որ իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ զգալիորեն թուլանում է ջիջների կիսման ռեակցիան: Ֆրանսիացի հետազոտողներ Յ. Բերգոնյեն ն Լ. Տրի ոնդոն պարզեցին, որ ջջի ճառագայթազգայունությունը կախված է ջջի կիսման ակտիվությունից ն տնողությունից: Նրանք առաջարկեցին հետնյալ կանոնը` ջիջների զգայունությունը ճառագայթման նկատմամ ուղիղ համեմատական է դրանց միտոտիկ ակտիվությանը ն հակադարձ համեմատական է դրանց տար երակման աստիճանին: Երկրորդ` «քանակական» շրջանում կատարելագործվեցին դոզաչափման մեթոդները, ն ռադիոկենսա անության նագավառում սկսեցին օգտագործվել քանակական մեթոդներ, մշակվեցին կենսա անական ռեակցիաների գնահատման եղանակներ` հաշվի առնելով «դոզաէֆեկտը»: Կատարվեցին հետազոտություններ` նվիրված ճառագայթահարման ազդեցությանը սաղմնազարգացման, սեռական գեղձերի, օրգանիզմի աճի ն զարգացման վրա: 1925 թ. Գ. Նադսոնը ն Գ. Ֆիլիպովը ացահայտեցին ռենտգենյան ճառագայթների մուտագեն (ծագումնաանական) ազդեցությունը սնկերի ն խմորասնկերի վրա: ճառագայթային մուտագենեզի վերա երյալ հետաքրքիր աշխատանքներ են կատարել Գ. Մյուլերը (1927 թ.) պտղաճանճերի վրա ն

Ե. Ստենդլերը (1928 թ.) եգիպտացորենի վրա: Այդ հետազոտություններից հետո ձնավորվեց «ճառագայթային գենետիկա» ուղղությունը, որի հիմնախնդիրներով զ աղվում են աշխարհի տար եր երկրներում: Հայաստանում որոշ գյուղատնտեսական ույսերի ն դեղա ույսերի ռադիոգենետիկական ն ցիտոգենետիկական հետազոտություններ է կատարել Ալեքսանդր Արարատյանը (1897-1991 թթ.): Հայտնի ցիտոգենետիկ Գ.Ա. Լնիտսկու ղեկավարությամ հետազոտվել է ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցությունը ցորենի, խաղողի ն մի շարք այլ ույսերի քրոմոսոմների վրա, նկարագրվել է ռենտգենամուտանտ ույսերի քրոմոսոմային խոտորումները (շեղումներ): 1931 թ. նրանց կողմից հրատարակվեց «Քրոմոսոմների վերափոխումները ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցության ներքո» աշխատությունը: Երրորդ շրջանը ճառագայթահարումների կանխարգելման ու ուժման շրջանն է: Այդ շրջանում ռադիոկենսա անությունը ձնավորվեց որպես ինքնուրույն գիտություն: Դա տեղի ունեցավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939-1945 թթ.) հետո` միջուկային զենքի փորձարկումների ն միջուկային ռադիոակտիվ վարակման արդյունքում, հատկապես ճապոնիայի Հիրոսիմա ն Նագասակի քաղաքների ատոմային ռմ ակոծությունների ժամանակ: Ռադիոկենսա անության մեջ առաջնակարգ նշանակություն ստացան կենդանական ն ուսական օրգանիզմների ճառագայթումից առաջացած խորը փոփոխությունների (ճառագայթային հիվանդություն, այրվածքներ, ճառագայթահարման հետնանքներ` մուտացիաների ն ուռուցքների առաջացում, իմունիտետի թուլացում, կյանքի տնողության կրճատում, ժառանգական ն սեռական խանգարումներ) ուսումնասիրությունները: Կարնոր նշանակություն ունեն Հ. Ֆրից-Նիգլիի (Շվեյցարիա), Յ. Միտչելի (Անգլիա), Հ. Շոնցի (Գերմանիա), Ֆ. էլինգերի (Գերմանիա) ն ուրիշների ազմակողմանի ռադիոկենսա անական հետազոտությունները մարդու ն կենդանիների վրա: Մշակվեցին ճառագայթաախտահարումների ուժման ն կանխարգելման եղանակները, ինչպես նան իոնացնող ճառագայթների օգտագործման ուղղությունները տնտեսության տար եր ոլորտներում: 1940-1950 թվականներին ամուսիններ Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրին ն Իռեն Կյուրին ապացուցեցին ռադիոակտիվ նյութերի ն ռադիոիզոտոպների արհեստական ստացման հնարավորությունը, ացահայտեցին ուրանի ճեղքումը ն ատոմային միջուկի էներգիայի օգտագործումը ազ19

մաթիվ ոլորտներում: Հատկապես ժշկական ն անասնա ուժական ռադիոլոգիայի զարգացման գործում կարնոր հետազոտություններ են կատարել Ն. Տիմոֆեն-Ռիսովսկին, Բ. Աստաուրովը, Ա. Կուզինը, Պ. Գորիզոնտովը, է. Գրանսկին, Ա. Բելովը, Գ. Վոկկենը, Վ. Կիրշինը (ՍՍՀՄ) ն ուրիշներ: Ներկայումս ազմաթիվ հիմնավոր աշխատանքներ կան տպագըրված իոնացնող ճառագայթների ն ռադիոնուկլիդների կենսա անական ազդեցության վերա երյալ, սակայն մինչն այժմ չկա ընդհանուր տեսություն, որը կարող է միասնականորեն ացատրել դրանց կենսա անական ազդեցության մեխանիզմն ու օրինաչափությունը: Հատկապես պարզված չէ իոնացնող ճառագայթների ընկճող ազդեցությունը իմունածնության ն ծերացման պրոցեսների վրա, պարզա անված չէ դրանց քաղցկեղածին մեխանիզմը ն այլն: Ուստի հետազոտությունները շարունակվում են նան այսօր: Հայաստանում ժշկական ռադիոլոգիայի զարգացումն սկսվեց 1926 թվականից` ժիշկ Բ.Ա. Ֆանարջյանի ղեկավարությամ : 1946 թ. մինչ օրս գործում է ակադեմիկոս Բ.Ա. Ֆանարջյանի անվան ռենտգենաանության ն ուռուցքա անության կենտրոնը, որտեղ կատարվում են ինչպես գիտական հետազոտություններ ախտորոշման ու ճառագայթային ուժման նոր մեթոդների մշակման ն կիրառման ուղղությամ , այնպես էլ հիվանդությունների ախտորոշում ն ուժում: Ներկայումս ռադիոլոգիական ն ռադիոկենսա անական հետազոտություններ են կատարվում առողջապահության ու գյուղատնտեսության նախարարությունների գիտահետազոտական ինստիտուտներում ն ուհերում: Այսպիսով` միջուկային էներգիայի կիրառումը նպաստում է մարդու, կենդանիների ն ույսերի ճառագայթահարմանը: Ապացուցված է, որ արձր էներգիայի ճառագայթումը ֆիզիկական փոխազդեցության մեջ է մտնում օրգանական նյութի հետ, ինչի հետնանքով նախ առաջանում է քիմիական էֆեկտ, այնուհետն կենսաքիմիական ն, վերջապես, կենսաանական փոփոխություններ: Ուստի իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության մեխանիզմները ացահայտելու ն պարզաանելու համար անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ միջուկային ֆիզիկայի հիմունքների որոշ հարցերի:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

Իոնացնող ճառագայթները (iօոiՏiոg iՏՏadiaէiօոՏ) ոլոր տեսակի էլեկտրամագնիսական ալիքների (մասնիկների ն քվանտների վտակներ, հոսք) միագումարն են, որոնք տարածվում են 300000 կմ/վրկ արագությամ ն առաջացնում իոնացնող ճառագայթում: Իոնացնող ճառագայթները, անցնելով նյութի միջով, գրգռում, իոնացնում են դրա ատոմները կամ մոլեկուլները: Իոնացնող ճառագայթումը կենսա անական նյութերում կարող է առաջացնել իոնացնող զույգեր: Իոնացնող ճառագայթները աժանվում են երկու խմ ի. 1. էլեկտրամագնիսական կարճալիք ճառագայթներ (ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթներ), 2. Մասնիկային (կորպուսկուլյար) ճառագայթներ կամ լիցքավորված մասնիկներ: Մասնիկային ճառագայթները նութագրվում են մասնիկների զանգվածով, լիցքով ն շարժման արագությամ : Թեթն մասնիկներ են էլեկտրոնները (6-) ն պոզիտրոնները (6Հ): Ծանր մասնիկներ են պրոտոնները (ք), դեյտրոնները (d), α-մասնիկները, β-ճառագայթները, արագ, միջին, դանդաղ ն ջերմային նեյտրոնները (ո): Ի տար երություն մասնիկային ճառագայթների` էլեկտրամագնիսական ճառագայթները աղկացած են պար երա ար տարածվող էլեկտրական մագնիսական ալիքներից ն ընդգրկում են լայն սպեկտրի ճառագայթներ, որոնք տար երվում են ալիքի երկարությամ ն հաճախականությամ (աղ. 1): Որքան կարճ է ալիքի երկարությունը, այնքան մեծ է դրա էներգիան ն թափանցելու հատկությունը: ճառագայթների ախտա անական ազդեցությունը կենդանի օ յեկտների վրա հակադարձ համեմատական է դրանց ալիքի երկարությանը: Ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթներն էլեկտրամագնիսական ալիքների սպեկտրում զ աղեցնում են ամենավերջին տեղը` ռադիոալիքներից, ինֆրակարմիր ճառագայթներից, տեսանելի լույսից ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից հետո: Ռենտգենյան, գամմա-ճառագայթների ն ռադիոակտիվ ճառագայթների նութագիրը ներկայացված է 2-րդ գլխում: Այստեղ հարկ է նշել, որ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներն օրգանիզմում առաջացնում են քիմիական ազդեցություն: Որքան կարճ է ճառագայթի երկարությունը, այնքան ազդեցիկ է դրա ֆոտոքիմիական էֆեկտը, հատկապես` եթե օրգանիզմում առկա են ֆոտո21

դինամիկ նյութեր: Ինֆրակարմիր ճառագայթների ջերմային ազդեցությունն օրգանիզմի վրա արտահայտվում է արնահարության, այրվածքների տեսքով ն այլն: Աղյուսակ 1 էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ալիքների սպեկտրը

Ալիքի երկարությունը, սմ

Հաճախականությունը, վրկ

100 000 000 000

10 -1

10 000 000 000

10 0

1 000 000 000

100 000 000

10 000 000

1 000 000

100 000

1 կմ

1 000

1մ

1 սմ

1 մմ

ՌԱԴԻՈԱԼԻՔՆԵՐ

0,1

0,01

0,001

1 մկ

ԻՆՖՐԱԿԱՐՄԻՐ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐ

0,000 01

ՏԵՍԱՆԵԼԻ ԼՈՒՅՍ

1 մմկ

ՈՒԼՏՐԱՄԱՆՈՒՇԱԿԱԳՈՒՅՆ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐ

0,000 0001

0,000 000 01

0,000 000 001

0,000 001

10 000

0,0001

ճառագայթման տեսակը

1Å

ՌԵՆՏԳԵՆՅԱՆ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐ

ԳԱՄՄԱ- ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐ

10 20

Իոնացնող ճառագայթները, անցնելով օրգանիզմի հյուսվածքների ն ջիջների մեջ, առաջացնում են ջրի ն այլ մոլեկուլների իոնացում, ունեն հզոր մուտագեն ներգործություն (սխեմա 2): Իոնացնող ճառագայթներն ազդում են ջջային մակարդակով` իոնացում, քիմիական փոփոխություններ, կենսա անական էֆեկտներ

ճառագայթումը ներգործում է ջջի ԴՆԹ-ի վրա

Բջիջ Կորիզ

Իոնացնող ճառագայթներ

Սխեմա 2. ճառագայթման էֆեկտները:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. 2. 3. 4.

Ռադիոկենսա անության առարկան: Անասնա ուժական ռադիոլոգիայի, ռադիոէկոլոգիայի, ռադիոգենետիկայի հիմնական խնդիրները: Ռադիոկենսա անության ստեղծումը որպես ինքնուրույն գիտություն: Ռադիոկենսա անության զարգացման ուղիները ն շրջանները: Իոնացնող ճառագայթները, դրանց նութագրումը ն կենսա անական ազդեցությունը:

ԳԼՈՒԽ 2

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՆՅՈՒԹԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ. ԱՏՈՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Բնության մեջ մեզ շրջապատող ոլոր նյութերը աղկացած են ատոմներից ն մոլեկուլներից: Այսպես` ջիջը, որպես կենսա անական ռադիոակտիվ համակարգ, աղկացած է տար եր տարրերի ատոմներից: Դ. Մենդելենի պար երական օրենքը` տարրերի քիմիական հատկությունների փոփոխությունների վերա երյալ, ատոմի ժամանակակից ուսմունքի հիմքը դարձավ: Ատոմի կառուցվածքն ու վիճակն ուսումնասիրում է ատոմային (միջուկային) ֆիզիկան: 1950-ական թթ. միջուկային ֆիզիկայից մասնատվեց տարրական մասնիկների կամ արձր էներգիայի ֆիզիկան: Պարզվեց, որ ատոմը արդ ն յուրահատուկ ներքին կառուցվածք ունի, այն կրում է յուրաքանչյուր քիմիական տարրի ոլոր հատկությունները: Ատոմի տարրական մասնիկներն են էլեկտրոնները, պրոտոնները, նեյտրոնները, մեզոնները ն այլն: 20-րդ դարասկզ ին առաջարկվեցին ատոմի կառուցվածքի մի քանի տեսություններ, որոնք անվանվեցին ատոմի մոդելներ: 1911 թ. է. Ռեզերֆորդն առաջարկեց ատոմի մոլորակային մոդելը, որը հետագայում զարգացվեց Նիլս Բորի կողմից (1913 թ.): Ատոմի կենտրոնում, համաձայն Ռեզերֆորդի մոդելի, տեղադրված է միջուկը, որն ունի դրական լիցք ն կազմում է ատոմի ողջ զանգվածը (99,9 %): Միջուկի շուրջ պտտվում են ացասական լիցքավորված էլեկտրոններ, որոնք խմ ավորվում են ատոմի էլեկտրոնային թաղանթներում: էլեկտրոնների թիվը թաղանթներում այնքան է, որ դրանց ընդհանուր լիցքը հավասար է ատոմի միջուկի լիցքին. դրա շնորհիվ ատոմը նորմալ վիճակում էլեկտրաչեզոք է (նկ. 4):

էԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹ

Մեծ ատոմային զանգված ունեցող ատոմներում ուղեծիրների (թաղանթ) թիվը հասնում է յոթի, որոնք նշանակվում են թվերով կամ լատինական այ ու ենի տառերով` K, Լ, M, N, Օ, 6, Օ. միջուկին ամենամոտ տեղակայված առաջին շերտը` K: Յուրաքանչյուր շերտում էլեկտրոննե24

րի թիվը խիստ որոշակի է: Այսպես` K շերտն ունի երկուսից ոչ ավելի էլեկտրոն, Լ-ը` մինչն 8, M-ը` մինչն 18, N-ը` մինչն 32 էլեկտրոն ն այլն:

K - շերտ

Լ - շերտ Ատոմի միջուկ

M - շերտ

Նկ. 4. Ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի շերտերը:

էլեկտրոնը (ē) կայուն տարրական մասնիկ է, որի հանգստի զանգվածը հավասար է 0,000548 ատոմային զանգվածի միավորի (զամ). 1 զամ-ի էներգետիկ համարժեքը կազմում է 931 ՄէՎ, իսկ էլեկտրոնինը` 0,511 ՄէՎ (0,000548 : 931 = 0,511 մեգաէլեկտրոնվոլտ): Ատոմի ուղեծրում էլեկտրոնների (-) գումարային քանակը միշտ հավասար է միջուկում գտնվող պրոտոնների (Հ) քանակին, այդ պատճառով ատոմը էլեկտրաչեզոք համակարգ է: Օրինակ` հելիումի ատոմը` 4He , միջուկում պարունակում է երկու պրոտոն, իսկ ուղեծրում` երկու էլեկտրոն, կապարի ատոմը` 207 826b , համապատասխանա ար, 82 պրոտոն ն 82 էլեկտրոն: Միջուկի շուրջ պտտվող յուրաքանչյուր էլեկտրոնի վրա ազդում են երկու հավասար ն իրար հակադիր ուժեր. կուլոնային ուժերը ձգում են էլեկտրոնները դեպի միջուկը, իսկ դրանց հավասար իներցիայի կենտրոնախույս ուժերը ձգտում են պոկել էլեկտրոններն ատոմից: Բացի

դրանից` ուղեծրում պտտվող էլեկտրոններն օժտված են սեփական շարժման մոմենտով, այսինքն` պտտվում են սեփական առանցքի շուրջ ն կոչվում են սպին` ապահովելով էլեկտրոնների հաստատուն շարժումը ատոմում: էլեկտրոնների ն միջուկի կապի վրա ազդում են նան էլեկտրոնների փոխադարձ վանման ուժերը: Այս էֆեկտը կոչվում է էկրանացում (լուսապաստառացում): Որքան հեռու է էլեկտրոնային ուղեծիրը միջուկից, այնքան ուժեղ է էլեկտրոնների էկրանացումը, ն թույլ է այդ էլեկտրոնների էներգետիկ կապը միջուկի հետ:

ԻՈՆԱՑՈՒՄ, ԳՐԳՌՈՒՄ, ճԱՌԱԳԱՅԹՈՒՄ

էլեկտրոններին արտաքինից լրացուցիչ էներգիա հաղորդելու դեպքում դրանք կարող են մի էներգետիկ մակարդակից անցնել մյուսին, անգամ հեռանալ տվյալ ատոմի սահմաններից: էներգիայի այն քանակությունը, որն անհրաժեշտ է ատոմից մեկ էլեկտրոն հեռացնելու համար, կոչվում է էլեկտրոնի կապի էներգիա կամ իոնացման պոտենցիալ: Նույն ձնով ատոմները կարող են խլել ազատ էլեկտրոններ: Թույլ էլեկտրական ազդեցության արդյունքում էլեկտրոնը մի ուղեծրից անցնում է մյուսին: Այդպիսի ատոմը մնում է չեզոք, սակայն նույն քիմիական տարրի մնացած չեզոք ատոմներից տար երվում է հավելյալ էներգիայով: Հավելյալ էներգիայով օժտված ատոմները կոչվում են գրգռված ատոմներ, իսկ էլեկտրոնների անցումը մի էներգետիկ մակարդակից միջուկից ավելի հեռու գտնվող մակարդակի` գրգռման պրոցես (նկ. 5): Սակայն ատոմները ձգտում են գրգռված վիճակից վերադառնալ նվազագույն էներգիայի սկզ նական վիճակին: Այդ դեպքում էլեկտրոններն արտաքին ուղեծրից անցնում են դեպի ներքինը, անջատելով հավելյալ էներգիա` ռենտգենյան ճառագայթում, որի ալիքի երկարությունը նորոշ է տվյալ ատոմի յուրաքանչյուր էներգետիկ մակարդակի համար ն կոչվում է նութագրական ռենտգենյան ճառագայթում: էլեկտրոնների անցումներն արտաքին ուղեծրի սահմաններում առաջացնում են օպտիկական սպեկտր, որը կազմված է ուլտրամանուշակագույն, լուսային ն ինֆրակարմիր ճառագայթներից:

Իոնացում

}

Գրգռում

ճառագայթում

Նկ. 5. Ատոմում էլեկտրոնային անցումների սխեմա:

Ուժեղ էլեկտրական փոխազդեցությունների ժամանակ էլեկտրոնները պոկվում են ատոմից ն դուրս գալիս դրա սահմաններից: Ատոմը, որը զրկված է մեկ կամ մի քանի էլեկտրոններից, վերածվում է դրական իոնի, իսկ եթե միացրել է իրեն մեկ կամ մի քանի էլեկտրոններ` ացասական իոնի (նկ. 5): Այսպիսով` յուրաքանչյուր դրական իոնի հաշվով առաջանում է մեկ ացասական իոն, այսինքն` զույգ իոններ: Չեզոք ատոմներից իոնների առաջացման պրոցեսը կոչվում է իոնացում: Իոնացված ատոմ պարունակող մոլեկուլը ենթարկվում է քիմիական փոխարկումների: Դրական իոնի ուղեծրի վրա եղած ազատ տեղը շատ կարճ ժամանակահատվածում լրացվում է ազատ էլեկտրոններով, ն ատոմը կրկին դառնում է էլեկտրաչեզոք համակարգ: Այդ պրոցեսը կոչվում է ռեկոմ ինացիա կամ դեիոնիզացիա (ապաիոնացում) ն ուղեկցվում է հավելյալ էներգիայի անջատմամ , ճառագայթման ձնով (իոնների վերադասավորում): Բարձր էներգիայով օժտված ճառագայթների (ռենտգենյան, α-, β-, γ-ճառագայթներ, ինչպես նան պրոտոններ ն նեյտրոններ) էներգիայի մեծ մասը փոխանցվում է նյութին` իոնացման պրոցեսի, այսինքն` ատո27

մից էլեկտրոնների հեռացման համար, այդ պատճառով դրանք կոչվում են իոնացնող ճառագայթներ: Ատոմների իոնացման պրոցեսը գործնական մեծ նշանակություն ունի ճառագայթման հայտնա երման ն դոզաչափման, ինչպես նան իոնացնող ճառագայթման կենսա անական ազդեցության պարզա անման համար: Այսպիսով` ատոմի հատկությունները` գրգռումը, իոնացումը ն էներգիայի ճառագայթումը, պայմանավորված են էլեկտրոնային ուղեծրում էլեկտրոնների գրաված դիրքով:

ԱՏՈՄԻ ՄԻՋՈՒԿԸ

Ատոմի միջուկը աղկացած է երկու տիպի մասնիկներից` պրոտոններից ն նեյտրոններից, որոնք ունեն ընդհանուր անվանում` նուկլոն: Դրանք միջուկի ներսում կարող են փոխարկվել մեկը մյուսի: Նուկլոնները միմյանց հետ փոխկապակցված են հսկայական ուժերով ն կազմում են չափազանց խիտ միջուկային մատերիա: Պրոտոնը (ք) կայուն տարրական մասնիկ է` 1,00758 զամ զանգվածով, ինչը 1840 անգամ մեծ է էլեկտրոնի զանգվածից, ն ունի էլեկտրոնի լիցքին հավասար մեկ դրական էլեկտրական լիցք: Միջուկում պրոտոնների թիվը (Z) տվյալ քիմիական տարրի լիցքի թիվն է կամ ատոմային համարը, որը համապատասխանում է Դ. Մենդելենի պար երական համակարգի հերթական համարին: Պրոտոնների թվով նորոշում են ցանկացած տարրի ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունները: Այսպես` պղնձի ատոմի միջուկում դրանց թիվը 29 է, կապարի միջուկում` 82, ուրանի միջուկում` 92: Ջրածնի ( 11( ) ատոմը մեկ պրոտոնով միջուկ է, որի շուրջ պտտվում է մեկ էլեկտրոն. էլեկտրոնը պոկելու դեպքում ատոմում կմնա միայն պրոտոնը: Այդ պատճառով պրոտոնը հաճախ անվանում են ջրածնի միջուկ: Նեյտրոնը (ո) էլեկտրական չեզոք մասնիկ է` 1,00898 զամ զանգվածով, անկայուն է, ազատ վիճակում անջատում է էլեկտրոն ն հականեյտրինո (ν) ն վերածվում է պրոտոնի: Նեյտրոնները էլեկտրաչեզոքության հետնանքով չեն շեղվում մագնիսական դաշտում, չեն վանվում ատոմի միջուկից ն օժտված են ներթափանցման մեծ ունակությամ ` ճառագայթելով ն վնասելով կենսա անական օ յեկտները: Միջուկում նեյտրոնների թվով է պայմանավորված տարրի ֆիզիկական նութագիրը, քանի որ նույն տարրի տար եր միջուկներում նեյտ28

րոնների թիվը տար եր կարող է լինել (1-10): Թեթն կայուն տարրերի միջուկում պրոտոնների ն նեյտրոնների թվերի հարա երությունը 1:1 է, իսկ պար երական աղյուսակում ավելի հեռու տեղադրված տարրերի (սկսած 21-րդ տարրից) նեյտրոնների թիվը զգալիորեն ավելանում է` պրոտոնների համեմատ: Օրինակ` ուրանի միջուկը`

(2 U

, պարունա-

կում է 92 պրոտոն ն 146 նեյտրոն (նուկլոնների թիվը` 238): Միջուկում առկա պրոտոնների ն նեյտրոնների գումարը կոչվում է զանգվածային թիվ ն նշանակվում է Α տառով: Նեյտրոնների թիվը միջուկում հավասար է զանգվածային թվի ն տարրի ատոմային համարի տար երությանը` N-Ճ-Z, ինչը ծանր միջուկների համար 1,6 անգամ ավելի է պրոտոնների թվից: Այսպիսով` թեթն ն միջին տարրերի ատոմի միջուկը կայուն համակարգ է, որը պարունակում է քիչ թվով պրոտոններ: Պար երական աղյուսակի վերջում տեղադրված ծանր ատոմների միջուկներում գերակշռում են նեյտրոնները, որոնք անհրաժեշտ են պրոտոնների միջն առաջացած վանող ուժերի հավասարակշռման համար: Դրանց նորոշ են մի շարք ներքին փոփոխություններ, ինչի հետնանքով միջուկներն անցնում են ավելի կայուն վիճակի` արձակելով անտեսանելի ճառագայթներ:

ՀԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ, ԻԶՈԲԱՐՆԵՐԻ, ԻԶՈՏՈՆՆԵՐԻ,

ԻԶՈՄԵՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Բնության մեջ քիմիական տարրերը հիմնականում տար եր ատոմների խառնուրդներ են, որոնք տար երվում են միջուկում նեյտրոնների թվով: Ֆ. Սոդդին 1910 թ. առաջինն ուսումնասիրեց այն ատոմները, որոնցում պրոտոնների թիվը հավասար է, իսկ նեյտրոնների թիվը` տարեր, ն դրանք անվանեց իզոտոպներ (միննույն տեղը զ աղեցնող): Մենդելենի համակարգում իզոտոպների համարը նույնն է, զանգվածային թիվը` տար եր: Օրինակ` թթվածինն ունի մի քանի իզոտոպ` 8 6, 8 6, 8 6

, ջրածինը`

(,

( (դեյտերիում),

( (տրիտիում):

Իզոտոպների միջուկները կոչվում են նուկլիդներ, իսկ ռադիոակտիվ ատոմները` ռադիոնուկլիդներ: Բնական տարրերի մեծ մասը (90-ից 71) 2-10 իզոտոպների խառնուրդներ են: Ներկայումս հայտնի է տար եր տարրերի 2000-ից ավելի

իզոտոպ, որոնցից 300-ը կայուն իզոտոպներ են: Վերջիններս հիմնականում ստացվում են արագացուցիչներում ն միջուկային ռեակտորներում ընթացող միջուկային ռեակցիաների ժամանակ (ռադիոակտիվ իզոտոպներ): Իզո արներ են կոչվում նության մեջ գտնվող այն տարրերի միջուկները, որոնք ունեն միննույն զանգվածային թիվ ն տար եր ատոմային համար, օրինակ` 14 6 C,

N, 14 8 Օ կամ

Ճr,

K,

Ca :

Իզոտոններ են կոչվում տար եր տարրերի ատոմային միջուկները, որոնք ունեն միննույն թվով նեյտրոններ, օրինակ` կամ

C ն

N (Շ-

ի միջուկում վեց պրոտոն է ն յոթ նեյտրոն, N-ի միջուկում` յոթ պրոտոն ն յոթ նեյտրոն): Հազվադեպ հանդիպում են միջուկներ, որոնց զանգվածային թիվը, հետնա ար ն նեյտրոնների ու պրոտոնների թիվը նույնն է, սակայն կիսատրոհման պար երությունը (1), էներգիան ն ճառագայթման տեսա62 կը` տար եր. դրանք կոչվում են իզոմերներ: Օրինակ` 27 50 -ի համար`

1Հ5,3 տարի, իսկ

27 50

-ի իզոմերի համար` 1Հ10,7 րոպե,

8r -ի՝

համապատասխանա ար, 18 րոպե ն 4,4 ժամ: Այն իզոմերները, որոնք օժտված են հավելյալ էներգիայով, գտնվում են մետաստա իլ վիճակում ն իզոմերային անցումից հետո վերադառնում են հիմնական վիճակին:

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՈՒԺԵՐ, ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԴԵՖԵԿՏ

Ատոմի միջուկը կայուն է նուկլոնների միջն գործող միջուկային ուժերի շնորհիվ: Դրանք պատկանում են ուժեղ փոխազդեցությունների դասին ն մի քանի կարգով արձր են նության մեջ հայտնի մի քանի ուժերից` էլեկտրամագնիսական, ձգողականության: Միջուկային ուժերը կարճ գործող ուժեր են: Դրանց ծագումը պայմանավորված է ուժեղ փոխազդող մասնիկների, օրինակ` π-մեզոնների կամ պիոնների ն նուկլոնների անընդհատ փոխանակմամ : Փոխազդող մասնիկների միջն հեռավորությունը մեծացնելիս միջուկային ուժերը շատ արագ նվազում են: Դրանք օժտված են հագենալու հատկությամ , այսինքն` միջուկում նուկլոնները փոխազդում են միայն իրենց մոտ գտնվող նուկլոնների հետ: Այդ պատճառով միջուկում նուկլոնների թիվն ավելացնելիս միջուկային ուժերը զգալիորեն թուլանում են: Դրանով է ացատրվում ծանր

տարրերի միջուկների կայունությունը, քանի որ դրանց միջուկներում պրոտոնների ն նեյտրոնների թիվը ավականին մեծ է: Միջուկը պրոտոնների ու նեյտրոնների աժանելու ն դրանց միջուկային ուժերի ազդեցության դաշտից հեռացնելու համար անհրաժեշտ է աշխատանք կատարել, այսինքն` ծախսել էներգիա, որը կոչվում է միջուկի կապի էներգիա: Միջուկի առաջացման ժամանակ նուկլոններից անջատվում է կապի էներգիա: Օրինակ` հաշվումները ցույց են տվել, որ հելիումի ատոմի միջուկի զանգվածը հավասար է 4,033 զամ (1,0076:2Հ1,0089:2): Հայտնի է, որ հելիումի միջուկի փաստացի զանգվածը 4,003 զամ է, այսինքն` 0,03 զամ-ով փոքր է առանձին վերցրած իր աղադրիչ մասերի զանգվածից. այսինքն` միջուկն ունի զանգվածի դեֆեկտ (թերություն): Զանգվածի դեֆեկտը (Δո) միջուկի հաշվարկային ն փաստացի զանգվածների տար երությունն է: Զանգվածի դեֆեկտը ցույց է տալիս միջուկում մասնիկների կապակցվածության աստիճանը ն էներգիայի այն քանակությունը, որն անջատվել է տար եր նուկլոններից` միջուկի առաջացման ժամանակ: Այդ հաշվարկը կատարում են Ա. էյնշտեյնի անաձնով` Է=ոՇ2, որտեղ Է-ն յուրաքանչյուր մարմնի էներգիան է հանգստի վիճակում, էրգ, ո-ը` զանգվածը, գ, Շ-ն` լույսի արագությունը. Շ =3:1010 սմ/վրկ: Համաձայն այս օրենքի` զանգվածը ն էներգիան նույն երնույթի տար եր ձներն են: Ոչ զանգվածը, ոչ էներգիան չեն անհետանում, այլ համապատասխան պայմաններում մի ձնից անցնում են մյուսին, այսինքն` զանգվածի Δո համակարգի ցանկացած փոփոխության համապատասխանում է էներգիայի համարժեք փոփոխություն` ΔԷ. ΔԷ=ΔոՇ2: Այս եղանակով մարդը ատոմի զանգվածը վերածել է էներգիայի ն ստեղծել ատոմային ռում : Օգտվելով այս անաձնից ն նկատի ունենալով, որ 1 զամ-ը 1,6:1024 գ է, կարելի է հաշվարկել այն էներգիան, որն անջատվում է առանձին նուկլոններից` հելիումի միջուկի առաջացման ժամանակ. ΔԷ=0,03:1,6:10-24(3:1010)2 = 4,5:10-5 էրգ: Հայտնի է, որ 1 գ զամ-ի էներգետիկ համարժեքը կազմում է 931 ՄէՎ: Այստեղից միջուկի կապի էներգիան` ΔԷ=0,03:931≈28 ՄէՎ, այսինքն` 28 ՄէՎ էներգիա է անհրաժեշտ հելիումի ատոմի միջուկը երկու պրոտոնի ն երկու նեյտրոնի աժանելու համար: Մեկ նուկլոնի կապի միջին էներգիան կոչվում է կապի տեսակարար էներգիա: Հելիումի համար այն կազմում է 28:4 = 7 ՄէՎ: Եթե թեթն միջուկները (դեյտերիում, տրիտիում) հաշվի չառնենք, ապա մեկ նուկլոնին աժին ընկած կապի էներգիայի քանակը ոլոր միջուկների

համար կազմում է մոտավորապես 8 ՄէՎ: Իմանալով զանգվածի դեֆեկտը` կարելի է հեշտությամ հաշվել միջուկի կապի էներգիան: Օրինակ` դեյտերիումի միջուկի էներգիան կազմում է 2,2, ազոտինը` 104,56, իսկ ուրանինը` 1800 ՄէՎ: Միջուկային ռեակցիաներին նորոշ է միլիոն անգամ ավելի մեծ էներգիա, քան սովորական քիմիական ռեակցիաներին: Զանգվածի ն էներգիայի փոխկապակցվածության օրենքը ցույց է տալիս, թե որտեղից է առաջանում այն հսկայական էներգիան, որն անջատվում է միջուկների սինթեզի ն տրոհման ժամանակ: Այսպիսով` միջուկային կամ ատոմային էներգիան միջուկի տար եր ռեակցիաների ռադիոակտիվ տրոհման ժամանակ անջատված էներգիան է, որն արտահայտվում է որպես α-, β-մասնիկների, նեյտրոնների, ճեղքված միջուկների կինետիկ էներգիա կամ γ-ճառագայթման էներգիա: Այդ մասնիկների ու ճառագայթների կլանումից հետո այն կարող է փոխարկվել ջերմային կամ էլեկտրական էներգիայի: Ատոմային էներգիայի կայունությունը նորոշվում է կապի էներգիայով. որքան կայուն է միջուկը, այնքան մեծ է կապի էներգիան: Առավել կայուն են այն միջուկները, որոնք պարունակում են զույգ թվով պրոտոններ ն զույգ թվով նեյտրոններ` այսպես կոչված, զույգ-զույգ միջուկներ:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

Ինքնա երա ար ճառագայթման երնույթն անվանում են ռադիոակտիվություն, իսկ ճառագայթներ արձակող նյութերը` ռադիոակտիվ նյութեր (ՏadiսՏ` ճառագայթ, aՇէiՄսՏ` գործողություն): Ռադիոակտիվությունը (ճառագայթաակտիվություն) որոշ քիմիական տարրերի անկայուն միջուկների ինքնա երա ար փոխարկումն է մեկ այլ տարրի միջուկների (սովորա ար` այլ տարրի իզոտոպի), որն ուղեկցվում է ռադիոակտիվ ճառագայթների արձակմամ , ինչն անտեսանելի է: Ռադիոակտիվությունն ատոմների միջուկների առանձնահատկությունն է ն կախված է միայն դրա ներքին վիճակից: Ռադիոակտիվության երնույթը, այսինքն` փոխակերպման պրոցեսը, անվանում են ռադիոակտիվ տրոհում, իսկ տրոհվող միջուկները, ի տար երություն կայուն միջուկների, կոչվում են ռադիոակտիվ միջուկներ: Տրոհման ընթացքի վրա կարելի է ազդել միայն ատոմային միջուկի վիճակը (կարգաթիվը ն զանգվածային թիվը) փոխելով: Ռադիոակտիվ փոխարկումների արա32

գության վրա չեն ազդում ո°չ ջերմաստիճանի ու ճնշման փոփոխությունները, ո°չ էլեկտրական ու մագնիսական դաշտի առկայությունը, ո°չ տվյալ տարրի քիմիական միացության ձնն ու ագրեգատային վիճակը: Ռադիոակտիվությունը լինում է նական ն արհեստական, որոնք ենթարկվում են միննույն օրենքներին:

ԲՆԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐ

1896 թ. Ա. Բեքերելը հայտնա երեց նության մեջ հանդիպող ռադիոակտիվ երնույթներ, որոնք անվանեց նական ռադիոակտիվություն: Պարզվեց` ուրանի աղերն արձակում են անտեսանելի թափանցող ճառագայթներ, որոնց ազդեցությամ տեղի է ունենում ֆոտոթիթեղի սնացում ն որոշ նյութերի ֆլուորեսցենցիա (լուսարձակում): Մարիա Սկլադովսկայա-Կյուրին 1898 թ. հայտնա երեց, որ թափանցող ճառագայթներ արձակելու հատկություն ունեն նան թորիումի միացությունները: Հետագայում Մարիա ն Պիեր Կյուրիները հայտնա երեցին, որ ուրանի ձյութային հանքանյութն իր մեջ պարունակում է արձր ակտիվություն ունեցող տարրեր` պոլոնիում ն ռադիում, որոնք անընդհատ արձակում են էներգիա` ջերմության ձնով: Պարզվեց, որ նական ռադիոակտիվ տարրերն արձակում են երեք տար եր ճառագայթներ` ալֆա, ետա ն գամմա (նկ. 6): էլեկտրական ն մագնիսական դաշտերում α-ճառագայթները շեղվում են դեպի ացասական նեռը. դրանք դրական (Հ) լիցքավորված մասնիկներն են: Իսկ β-ճառագայթները շեղվում են դեպի դրական նեռը. դրանք ացասական (-) լիցքավորված մասնիկներն են: γ-ճառագայթներն էլեկտրական դաշտի ազդեցությամ չեն փոխում իրենց ուղղությունը. դրանք ռենտգենյան ճառագայթների նման էլեկտրամագնիսական տատանումներ են` ավելի կարճ ալիքներով: Այսպիսով` միայն γ-ճառագայթներն են իսկական ճառագայթներ, որոնք չեն շեղվում անգամ ուժեղ էլեկտրական դաշտում: Բնության մեջ ռադիոակտիվ տարրերը շատ քիչ են: Դրանք ավելի շատ տարածված են երկրագնդի կեղնային շերտի պինդ հանքաշերտում, ինչպես նան ջրում, օդում, ուսական ն կենդանական օրգանիզմներում: Ռադիոակտիվ տարրեր հանդիպում են հատկապես ուրանի հանքաշերտերում. դրանք 83-ից արձր ատոմային համարով ծանր տարրերի

իզոտոպներ են, որոնց միջուկն անկայուն է ն ենթարկվում է հաջորդական միջուկային տրոհումների` առաջացնելով ռադիոակտիվ փոխարկումների շղթաներ:

Նկ. 6. Ռադիոակտիվ նյութերի ճառագայթման տարանջատումը մագնիսական դաշտում:

Մեկ մայր տարրից առաջացած իզոտոպների շարքը կոչվում է ռադիոակտիվ ընտանիք կամ շարք: Ընտանիքները կոչվում են առաջին տարրի անվամ , որից սկսվում են ռադիոակտիվ փոխարկումները, այսինքն` ըստ դրանց սկզ նատարրի: Հայտնի է երեք նական ռադիոակտիվ ընտանիք. ուրան-ռադիումի`

U-Ra , ուրան-ակտինիումի`

Ac , ն թորիումի`

Th :

U , 14 հաջորդական Ուրանի ընտանիքի ելակետային տարրը` ռադիոակտիվ փոխարկումների (ութ α- ¨ վեց β-) հետնանքով վերած206

վում է կապարի կայուն իզոտոպի` 82 Pb : Այս ընտանիքի մեջ են մտնում ռադիումը ն դրա տրոհման արգասիքները, ուստի այն կոչվում է նան ուրան-ռադիումի ընտանիք: Ակտինիումի ընտանիքի սկզ նատարրը ուրանի իզոտոպն է` որը նախկինում անվանում էին ակտինոուրան`ՃՇՍ:

U,

Ac իզոտոպի շնորհիվ այդ ընտանիքը կոչվեց ակտինիում-ուրանի ընտանիք: 92 U-Ac -ն 11 փոխարկումներից հետո (յոթ α- ն չորս β-) վերածվում է 82 Pb կայուն իզոտոպի: Թորիումի ընտանիքի սկզ նատարրը` 90 Th , տասը հաջորդական Ակտինիումի

վերափոխումներից իզոտոպի` 82

հետո

վերածվում

է

կապարի

կայուն

Pb :

Ռադիոակտիվ ընտանիքներում ալֆա-տրոհումների թիվը միշտ մեծ է ետա-տրոհումների թվից, ինչի հետնանքով փոխարկումների ժամանակ ստացվող նոր տարրերն ավելի ցածր ատոմային համար են ունենում: Այդ ընտանիքների սկզ նատարրերին նորոշ է չափազանց մեծ կիսատրոհման պար երություն (Τ1⁄2):

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ռադիոակտիվությունը նութագրվում է միջուկների տրոհման ժամանակով, անջատված մասնիկների` միմյանց նկատմամ ունեցած ուղղություններով ն էներգիաներով: Ալֆա-ճառագայթումն առաջանում է α-տրոհման ժամանակ, եր միջուկից արձակվում են ալֆա-մասնիկներ: Ալֆա-մասնիկները հելիումի ատոմների միջուկներն են ( 42 He ), որոնք ունեն երկու պրոտոն, երկու նեյտրոն, կրկնակի դրական լիցք ն մեծ հարա երական զանգված` 4,003 զամ: Դրանց էներգիան տատանվում է 2-11 ՄէՎ-ի սահմաններում: Յուրաքանչյուր իզոտոպի α-մասնիկի էներգիան հաստատուն է: Կախված էներգիայից` դրանց վազքն օդում կազմում է 2-10 սմ, կենսա անական հյուսվածքներում` մի քանի տասնյակ միկրոմետր, իսկ նյութի մեջ դրանց ճանապարհն ուղղագիծ է: Օդում անցած 1 սմ ճանապարհին α-մասնիկներն առաջացնում են 100-250 հազար զույգ իոն, ուստի օրգանիզմ ներթափանցելիս այդ մասնիկների էներգիան փոխանցվում է ջիջներին ն վտանգավոր ազդեցություն ունենում դրանց վրա: Ալֆա-մասնիկներն առաջացնում են արտահայտված իոնացման ն ֆլուորեսցենցիայի էֆեկտ: Բետա-ճառագայթումը (β) լիցքավորված մասնիկների (էլեկտրոն35

ներ կամ պոզիտրոններ) հոսքն է, որոնք անջատվում են միջուկների կողմից` β-տրոհման ժամանակ: Միջուկային ծագում ունեցող էլեկտրոնների ֆիզիկական նութագիրը (զանգված, լիցք) նույնն է, ինչ ատոմային թաղանթների էլեկտրոններինը: Բետա-մասնիկները նշանակվում են β- կամ 6- (էլեկտրոնային տրոհում), βՀ կամ 6Հ (պոզիտրոնային տրոհում): Միննույն ռադիոակտիվ տարրի β-մասնիկների էներգետիկ պաշարները տար եր են: Դա ացատրվում է նրանով, որ տրոհման ժամանակ β-մասնիկների հետ միաժամանակ միջուկից դուրս է թռչում էլեկտրաչե2 զոք մասնիկ նեյտրինո ( ν ), այդ պատճառով դրանց վազքի մեծությունը միննույն միջավայրում տար եր է: Քանի որ β-մասնիկների զանգվածը շատ փոքր է, ապա էլեկտրական դաշտում դրանք հեշտությամ փոխում են իրենց շարժման ուղղությունը: β-մասնիկների իոնացման էֆեկտը համեմատա ար փոքր է. օդում 1 սմ ճանապարհին դրանք առաջացնում են 50-100 զույգ իոն ն ունեն իոնացման ցրված տիպ: Դրանց վազքն օդում, կախված էներգիայից, կազմում է մինչն 25 մ, իսկ կենսաանական հյուսվածքներում` մինչն 1 սմ: β-մասնիկների առավելագույն էներգիան տար եր տարրերի համար տատանվում է 0,015 - 0,05 ՄէՎ (փափուկ β-ճառագայթում) մինչն 3-12 ՄէՎ (կոշտ β-ճառագայթում) սահմաններում: Գամմա-ճառագայթումը (γ) էլեկտրամագնիսական ալիքների հոսքն է, ինչպես ռադիոալիքները, տեսանելի լույսը, ուլտրամանուշակագույն, ինֆրակարմիր ն ռենտգենյան ճառագայթները, որոնք տար երվում են ալիքի երկարությամ ն էներգիայով: Ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթներն օժտված են ամենակարճ ալիքի երկարությամ ն ամենա արձր էլեկտրամագնիսական տատանումներով (1 վայրկյանում 10-11 - 10-7 սմ): Տար երում են արգելակային ն նութագրական ռենտգենյան ճառագայթներ: Արգելակային ռենտգենյան ճառագայթներն առաջանում են էլեկտրոնների կտրուկ արգելակման հետնանքով` նյութի ատոմի միջուկի էլեկտրական դաշտում, իսկ նութագրական ռենտգենյան ճառագայթները` իոնացման ն գրգռման ժամանակ ատոմների էլեկտրոնային թաղանթների վերափոխումից: Ատոմների կամ մոլեկուլների անցումը գրգռված վիճակից ոչ գրգռված վիճակի կարող է ուղեկցվել տեսանելի լույսի, ինֆրակարմիր

ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների անջատմամ : Գամմա-քվանտները միջուկային ծագում ունեցող ճառագայթներ են: Դրանք արձակվում են α- ն β-տրոհման ժամանակ` նական ն արհեստական ռադիոնուկլիդների միջուկներից, եր դուստր տարրի միջուկում առաջանում է էներգիայի ավելցուկ, որն ակնթարթորեն լուսարձակվում է γ-քվանտների ձնով: Գամմա-քվանտները չունեն լիցք, էլեկտրամագնիսական դաշտում չեն շեղվում ն գտնվում են անընդհատ շարժման մեջ: Նյութի ն անօդ տարածության մեջ γ-ճառագայթների տարածման արագությունը հավասար է լույսի արագությանը` 3:1010 սմ/վրկ: Գամմա-քվանտների էներգիան ուղիղ համեմատական է տատանումների հաճախականությանը ն կապված է դրանց ալիքի երկարության հետ: Որքան փոքր է ալիքի երկարությունը ն մեծ ճառագայթման տատանումների հաճախականությունը, այնքան մեծ է դրա էներգիան, հետնա ար` ն ներթափանցելու ունակությունը: γ-քվանտներն օժտված են թույլ իոնացնող ազդեցությամ , սակայն մեծ թափանցման հատկությամ : Վազքի արագությունն օդում հասնում է մինչն 100-150 մ: Բնական ռադիոակտիվ տարրերի γ-ճառագայթման էներգիան տատանվում է մի քանի ԿէՎ-ից մինչն 2-3 ՄէՎ, եր եմն` 5-6 ՄէՎ:

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՓՈԽԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ ՏԻՊԵՐԸ

Ատոմների միջուկները կայուն են, սակայն նեյտրոնների ն պրոտոնների հարա երությունների որոշակի խախտումների դեպքում դրանք կորցնում են կայունությունը ն ենթարկվում ռադիոակտիվ փոխարկումների, ինչի հետնանքով փոխվում է միջուկի աղադրությունը: Մի տարրի ատոմի միջուկը փոխարկվում է մեկ այլ տարրի միջուկի, ն դրանք արձակում են ռադիոակտիվ ճառագայթներ: Գոյություն ունեն միջուկային փոխարկումների կամ ռադիոակտիվ տրոհման տար եր տիպեր` ալֆա-տրոհում, ետա-տրոհում (էլեկտրոնային, պոզիտրոնային), էլեկտրոնային զավթում (գրավում), ներքին փոխարկում (կոնվերսիա), որոնք նորոշ են ռադիոակտիվ տարրերին: Ալֆա-տրոհումն ուղեկցվում է α-մասնիկի (հելիումի ատոմի միջուկ) անջատմամ , ինչի հետնանքով անկայուն տարրի միջուկը կորցնում է երկու պրոտոն ն երկու նեյտրոն: Այն վերածվում է այլ միջուկի, որտեղ պրոտոնների թիվը (միջուկի լիցք) պակասում է երկուսով, իսկ

մասնիկների թիվը (զանգվածային թիվ)` չորսով: Առաջացած (դուստր) տարրը Մենդելենի պար երական համակարգում տեղաշարժվում է երկու վանդակ դեպի ձախ: Օրինակ` 2 Q, որտեղ Q-ն անջատված էներգիան է: α-տրոհումը ծանր միջուկների (Z ≥ 82) փոխարկման տարածված ձնն է: Հայտնի է 160 α-ակտիվ տեսակի միջուկ: 82-ից ցածր կարգաթիվ ունեցող միջուկները կայուն են α-տրոհման նկատմամ : Բետա-տրոհումը միջուկի ներսում պրոտոնի ն նեյտրոնի` միմյանց փոխարկվելու պրոցեսն է, որն ուղեկցվում է էլեկտրոնի կամ պոզիտրոնի ն էլեկտրաչեզոք մասնիկների` նեյտրինոյի կամ հականեյտրինոյի առաքմամ կամ կլանմամ (ք , ք+ ): Միջուկում նեյտրոնների ավելցուկի դեպքում տեղի է ունենում էլեկտրոնային (β-) տրոհում. նեյտրոններից մեկը վերածվում է պրոտոնի, իսկ միջուկն արձակում է էլեկտրոն ն հականեյտրինո (ք ): Այս տրոհման ք դեպքում միջուկի լիցքը ն տարրի ատոմային համարը մեծանում են մեկ միավորով, այսինքն` դուստր տարրը Մենդելենի աղյուսակում տեղաշարժվում է մեկ վանդակ դեպի աջ, իսկ զանգվածային թիվը մնում է անփոփոխ: Բետա-էլեկտրոնային տրոհումը նորոշ է նական ն արհեստական ռադիոակտիվ տարրերին: Օրինակ` կալիումի իզոտոպի փոխարկման արդյունքում այն վերածվում է կալցիումի. 19 K

− ⎯ ⎯→ β − + 40 20 Ca + v + Օ :

Եթե նեյտրոնների ու պրոտոնների ան արենպաստ հարա երությունը միջուկում պայմանավորված է պրոտոնների ավելցուկով, ապա տեղի է ունենում պոզիտրոնային (βՀ) տրոհում. այս դեպքում միջուկն ար+ ձակում է պոզիտրոն ն նեյտրինո ( ք ), իսկ պրոտոններից մեկը վերածվում է նեյտրոնի: Միջուկի լիցքը ն տարրի ատոմային համարը փոքրանում է մեկ միավորով, դուստր տարրը Մենդելենի աղյուսակում տեղաշարժվում է մեկ վանդակ դեպի ձախ, իսկ զանգվածային թիվը մնում է անփոփոխ: Պոզիտրոնային տրոհումը նկատվում է մի քանի արհեստական իզոտոպների մոտ: Օրինակ` ֆոսֆորի իզոտոպը տրոհվում է` առաջացնելով սիլիցիում. 15 6

⎯ ⎯→ β + +14 Տi + v + + Օ :

Պոզիտրոնը, դուրս թռչելով միջուկից, ատոմի թաղանթից պոկում է ավելորդ էլեկտրոնը կամ փոխազդեցության մեջ է մտնում ազատ է38

լեկտրոնի հետ` առաջացնելով պոզիտրոն-էլեկտրոն զույգ, որն ակընթարթորեն վերածվում է երկու գամմա-քվանտի: Այդ պրոցեսը կոչվում է աննիհիլացիա (ոչնչացում), իսկ առաջացած էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը` աննիհիլացիոն: Տվյալ դեպքում տեղի է ունենում մատերիայի մի ձնի վերածում մեկ այլ ձնի. այսինքն` նյութի մասնիկների վերածում գամմա-ֆոտոնների: Յուրաքանչյուր գամմա-քվանտ օժտված է 0,511 ՄէՎ էներգիայով, որը հավասար է էլեկտրոնի ն պոզիտրոնի հանգստի զանգվածի էներգետիկ համարժեքին: Այսպիսով` միջուկներից արձակվող էլեկտրոնները ն պոզիտրոնները կոչվում են ետա-մասնիկներ կամ ետա-ճառագայթում: էլեկտրոնային զավթում (գրավում): Միջուկի փոխարկումը կարող է իրականանալ նան էլեկտրոնային զավթման ճանապարհով, եր միջուկի պրոտոններից մեկը զավթում է ատոմի թաղանթներից մեկի էլեկտրոնը ն վերածվում նեյտրոնի: Այդ պրոցեսն անվանում են K- կամ Լ-զավթում: Նոր միջուկի հերթական համարը սկզ նական միջուկից փոքր է մեկ միավորով, իսկ զանգվածային թիվը չի փոխվում: Օրինակ` 19 K

+ −10 e ⎯ ⎯→18 Ճr + v − :

K- կամ Լ-թաղանթի վրա ազատված տեղը լրացվում է ավելի հեռու գտնվող ատոմային թաղանթի էլեկտրոնով, իսկ անցման ժամանակ անջատվում է հավելյալ էներգիա` նութագրական ռենտգենյան ճառագայթման ձնով: Պոզիտրոնային տրոհում ն էլեկտրոնային զավթում, որպես կանոն, նկատվում է միայն արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպների մոտ: Որոշ միջուկներ կարող են տրոհվել մի քանի եղանակներով` α-, β-, պոզիտրոնային տրոհմամ ն K-զավթմամ , ընդ որում` փոխարկումներն իրականանում են խիստ որոշակի հարա երությամ : Ներքին փոխարկում: Գրգռված ատոմի միջուկը կարող է գրգռման էներգիան փոխանցել ներքին շերտերի էլեկտրոններից մեկին (K, Լ, M, N), ինչի հետնանքով այն պոկվում ն հեռանում է ատոմի սահմաններից: Այդ էլեկտրոններն ստացել են ներքին փոխարկման էլեկտրոններ անվանումը, որոնք արձակվում են միջուկի անմիջական էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության հետնանքով` թաղանթի էլեկտրոնների հետ առաջացնելով էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգ: Փոխարկման էլեկտրոններն ունեն գծային սպեկտր` ի տար երություն ետա-տրոհման էլեկտրոնների, որոնց սպեկտրը անընդհատ է:

ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ

Արհեստական ռադիոակտիվության երնույթն անմիջականորեն կապված է միջուկային ռեակցիաների հետ: Առաջին անգամ 1919 թ. է. Ռեզերֆորդը կատարեց միջուկների արհեստական փոխարկումներ` ուսումնասիրելով ալֆա-մասնիկների փոխազդեցությունը ազոտի միջուկների հետ: Նա հայտնա երեց դեպքեր, եր α-մասնիկը, մտնելով ատոմի միջուկի մեջ, դուրս է մղում պրոտոնին: Այդ դեպքում ազոտի կայուն իզոտոպ

7 N

-ը α-մասնիկի

ազդեցությամ վերածվում է ֆտորի անկայուն միջուկի, որն անմիջապես փոխարկվում է թթվածնի միջուկի` արձակելով պրոտոն.

NՀ 2 Ւ6

/ 1895/

ՒՀ178 Օ :

1934 թ. Իռեն ն Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրի ամուսինները հայտնա երեցին արհեստական ռադիոակտիվության երնույթը. այն քիմիական տարրերը, որոնք սովորական պայմաններում ռադիոակտիվ չեն, ատոմային միջուկի ռմ ակոծման արդյունքում վերածվում են ռադիոակտիվ իզոտոպների: Եթե ռմ ակոծումը կատարվում է արագ էլեկտրոնների միջոցով, ապա փոփոխություններն առաջանում են ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի խորը շերտերում: Իսկ եթե ռմ ակոծումը կատարվում է արձր էներգիայի ծանր մասնիկներով, տեղի են ունենում միջուկային ռեակցիաներ, ն առաջանում է նոր միջուկ: Վերջինս կարող է կայուն չլինել: Այսպես` Կյուրի ամուսինները ացահայտեցին, որ ալյումինիումի, մագնեզիումի ն որի միջուկները պոլոնիումի մասնիկներով ռմ ակոծվելու արդյունքում որոշ ժամանակ դառնում են ռադիոակտիվ ն արձակում են ճառագայթներ: Դրանց ատոմային միջուկները վերակառուցվում են, առաջանում են նոր տարրերի ատոմային միջուկներ: Վերջիններիս առաջացումը հաստատվել է քիմիական անալիզի միջոցով. որը վերածվում է ազոտի իզոտոպի, իսկ ալյումինիումը` ֆոսֆորի ռադիոակտիվ իզոտոպի: Բացի արհեստական ռադիոակտիվությունից` 1940-1950 թթ. նրանք հայտնագործեցին նոր տեսակի ռադիոակտիվ տրոհում` պոզիտրոնային տրոհում, որը նական ռադիոակտիվ տարրերին նորոշ չէ: Գիտությանը հայտնի ոլոր ռադիոակտիվ իզոտոպներից (մոտ 2000) միայն 300-ն են նական: Մյուսներն ստացվել են արհեստական ճանապարհով` միջուկային ռեակցիաների արդյունքում, որտեղ որպես ռմ ակոծող միջուկային մասնիկ օգտագործում են պրոտոններ, նեյտ40

րոններ, դեյտրոններ, α-մասնիկներ, ինչպես նան γ-քվանտներ: Արհեստական ռադիոակտիվ տարրերի մեծ մասը β-ակտիվ է: Այդ տարրերի միջուկների վերափոխումը տեղի է ունենում մի քանի եղանակով. պրոտոնը վերածվում է նեյտրոնի` արձակելով պոզիտրոն ն ատոմի թաղանթից կլանելով Κ-էլեկտրոն: Այդ փոխարկումների ժամանակ եր եմն առաջանում են էլեկտրամագնիսական տատանումներ, որոնք γ-ճառագայթներն են: Արհեստական եղանակով են ստացվել 213, 215, 218-222, 227, 229-230 զանգվածային թվով ռադիումի ռադիոակտիվ իզոտոպները: Օրինակ` է ռադոնի` Կամ

Տi

Ra -ի իզոտոպը ալֆա ճառագայթող է ն վերափոխվում Rn + 42He : +

He

→

+

1H,

իսկ

→

Տ + β−

ռադիոակտիվ

ֆոսֆորը փոխարկվում է ծծմ ի: Ներկայումս արհեստական ռադիոակտիվ նյութերն ստացվում են միջուկային ռեակտորներում, որտեղ կայուն ատոմների միջուկ-թիրախները, ենթարկվելով մասնիկների ռմ ակոծման, զավթում են դրանք ն գրգռվում` ստանալով լրացուցիչ էներգիա: Միջուկային ռեակցիաներն ընթանում են երկու փուլով. նախ տեղի է ունենում լիցքավորված մասնիկի ն միջուկի միացում, ապա` աղադըրյալ միջուկի տրոհում: Բավարար քանակությամ կինետիկ էներգիա պարունակող լիցքավորված մասնիկը, հանդիպելով քիմիական տարրի միջուկին, միանում է դրան, ինչի հետնանքով միջուկի լիցքն ու զանգվածն ավելանում են: Բացի դրանից` հարվածող մասնիկն ատոմին հաղորդում է որոշակի քանակությամ կինետիկ էներգիա, որը հավասարաչափ աշխվում է նոր գոյացած միջուկի ներսում: Որպեսզի դրական լիցքավորված մասնիկները թափանցեն դրական լիցքավորված միջուկի մեջ, անհրաժեշտ է շատ մեծ կինետիկ էներգիա: Այդ նպատակով ստեղծվել են հատուկ սարքեր` արագացուցիչներ, ուժեղ էլեկտրական դաշտում լիցքավորված մասնիկների ցրման համար: Լիցքավորված մասնիկների արագացուցիչներ են ռենտգենյան սարքավորումները, գծային արագացուցիչները, ետատրոնը, ֆազոտրոնը, ցիկլոտրոնը, էլեկտրոնային սինխրոտրոնը, սինխրոցիկլոտրոնը (նկ. 7, 8, 9):

Նկ. 7. Ռենտգենյան փողակներ (խողովակներ). Ա. կառուցվածքային սխեման. 1. կատոդ, 2. անոդ, 3. արտաքին թաղանթ, 4. ներքին թաղանթ, 5. կապարե թաղանթ, 6. ճառագայթման փունջ. Բ. ռենտգենախտորոշիչ փողակ. Գ. պտտվող անոդ. Դ. ռենտգենա ուժական փողակ:

Նկ. 8. Գամմա-տեղակայանք «ԼուչԱ», լիցքավորված ռադիոակտիվ կո ալտով ( 60Շօ):

Նկ. 9. Բետատրոն. ճառագայթման առավելագույն էներգիան` 15 ՄէՎ:

Միջուկային փոխարկումներում որպես ռմ արկու մասնիկներ կարող են հանդես գալ հատկապես ազատ նեյտրոնները, որովհետն դրանք չունեն լիցք, օժտված են մեծ զանգվածով, չեն վանվում միջուկի կողմից ն անարգել փոխազդում են միջուկի հետ` վերափոխվելով կայուն տարրի միջուկ-թիրախ ռադիոակտիվ իզոտոպի: Ակտիվացման նման ռեակցիա է դիտվում արյան ն հյուսվածքների կայուն տարրերի հետ, եր կենդանիներին ենթարկում են նեյտրոնային ճառագայթման` առաջացնելով օրգանիզմի` պատճառված (հատուցված) ռադիոակտիվություն: Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպները լայնորեն կիրառվում են կենսա անության, ժշկության, անասնա ուժության, գյուղատնտեսության ն այլ նագավառներում:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՏՐՈՀՄԱՆ ՕՐԵՆՔԸ

Ռադիոակտիվ իզոտոպների քանակը ժամանակի ընթացքում նվազում է ռադիոակտիվ տրոհման (միջուկների փոխարկումներ) հետնանքով: Տրոհման ժամանակ կարող են փոխվել ռադիոակտիվ միջուկի կարգաթիվը ն զանգվածի թիվը: Տրոհման արագությունը որոշվում է միջուկի կառուցվածքով, ուստի անհնար է սովորական ֆիզիկական ու քիմիական եղանակներով ազդել այդ պրոցեսի վրա: Յուրաքանչյուր իզոտոպի համար ատոմների տրոհման միջին արագությունը հաստատուն է ն նորոշ է միայն տվյալ իզոտոպին: Իզոտոպի ռադիոակտիվ տրոհման հաստատունը` λ, ցույց է տալիս, թե միջուկների որ մասն է տրոհվում միավոր ժամանակի ընթացքում: Այն արտահայտվում է ժամանակի հակադարձ միավորներով` վրկ-1, րոպե-1, ժամ-1 ն այլն , այսինքն` ռադիոակտիվ միջուկների թիվը ոչ թե ավելանում, այլ նվազում է: Տրոհման հաստատունի հակադարձ մեծությունը (τ Հ 1/λ) կոչվում է միջուկի կյանքի միջին տնողություն: Ռադիոակտիվ տրոհման օրենքը. ժամանակի ընթացքում միշտ տրոհվում է առկա ատոմների միննույն աժինը: Ռադիոակտիվ տրոհման օրենքը մաթեմատիկորեն արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով. Nէ Հ Nօ : 6-λէ, որտեղ Nէ-ն է ժամանակից հետո մնացած ռադիոակտիվ միջուկների

թիվն է, Nօ-ն` ռադիոակտիվ միջուկների ելակետային թիվը. է Հ 0 (Nօ » Nէ ժամանակում), 6-ն` նական լոգարիթմների հիմքը. 6 Հ 2,72, λ-ն` ռադիոակտիվ տրոհման հաստատունը, է -ն` ժամանակը: Այս անաձնով կարելի է հաշվել չտրոհված ռադիոակտիվ ատոմների թիվը տվյալ պահին: Գործնականում տրոհման հաստատունի փոխարեն օգտվում են կիսատրոհման պար երությունից: Կիսատրոհման պար երությունն այն 1 ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում ռադիոակտիվ միջուկների սկզ նական Nօ քանակությունը նվազում է երկու անգամ կամ տրոհվում է միջուկների կեսը: Տար եր ռադիոակտիվ իզոտոպների համար կիսատրոհման պար երությունը կազմում է մի քանի վայրկյանից մինչն միլիարդ տարիներ, ընդ որում` միննույն տարրը կարող է ունենալ տար եր կիսատրոհման պար երությամ իզոտոպներ: Համապատասխանա ար, ռադիոակտիվ տարրերը նս աժանվում են կարճակյացների (ժամեր, օրեր) ու երկարակյացների: Կիսատրոհման պար երության ն տրոհման հաստատունի միջն եղած կապը դուրս են երում տրոհման օրենքի հավասարումից. Nէ Հ N0 : 6-λէ: Եթե այդ արտահայտության մեջ տեղադրենք է Հ 1 ն NէՀN0/2, ապա կստանանք` N0/2 Հ N06-λէ: Կրճատելով N0-ն ն վերցնելով նական լոգարիթմը` կստանանք` λΤ Հ lո2, այսինքն` λΤ Հ 0,693, որտեղից` λ Հ 0,693/1, 1Հ0,693/λ: Այս հարա երությունը ցույց է տալիս, որ տրոհման հաստատունի ն կիսատրոհման պար երության միջն գոյություն ունի հակադարձ կախվածություն, այսինքն` որքան մեծ է λ-ի արժեքը, այնքան փոքր է Τ-ն, ն հակառակը. NէՀN06 - 0,693է / 1: Այսպիսով` ռադիոակտիվ իզոտոպի միջուկների թիվը ժամանակի ընթացքում պակասում է ցուցչային (էքսպոնենցիալ) օրենքով: Ռադիոակտիվ տրոհման օրենքը գրաֆիկորեն արտահայտվում է ցուցչային կորի տեսքով, որտեղից կիսատրոհման պար երությունների թվի ավելացման հետ չտրոհված ատոմների թիվը նվազում է ասիմպտոտիկ ձնով` մոտենալով զրոյի: Միջուկների տրոհումներն ընթանում են ոչ հավասարաչափ` մերթ մեծ, մերթ փոքր աժիններով: Ուստի ճիշտ տվյալներ ստանալու համար անհրաժեշտ է հետազոտվող ռադիոակտիվ պատրաստուկի (նմուշ) հաշվարկը մի քանի անգամ կրկնել` ճիշտ ընտրելով հաշվարկի ժամանակը (նկ. 10):

Ռադիոակտիվ միջուկների թիվը

Ակտիվություն

N0N0

N0 /2

N0 /4 N0 /8 N0 /16

ԺԺամանակ ամանակ

Նկ. 10. Ռադիոակտիվ տրոհման կոր:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՏԱՐՐԻ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ

ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ

Ռադիոակտիվ նյութի քանակը որոշում են վերջինիս ակտիվությամ , որը հավասար է միավոր ժամանակահատվածում տեղի ունեցող տրոհումների թվին: Որքան շատ միջուկային փոխարկումների է ենթարկվել փորձարկվող պատրաստուկը մեկ վայրկյանում, այնքան մեծ է դրա ակտիվությունը: Ռադիոնուկլիդների ակտիվությունն ուղիղ համեմատական է ռադիոակտիվ ատոմների թվին, այսինքն` տվյալ նյութի քանակի ավելացմանը զուգահեռ այն աճում է: Տար եր ռադիոնուկլիդների միննույն կշռային քանակների ակտիվությունը տար եր է, ինչը պայմանավորված է դրանց ռադիոիզոտոպների տրոհման արագությամ : Այսպես` միննույն զանգվածով ն կիսատրոհման տար եր պար երություններով ռադիոնուկլիդներից` 238Ս (4,5:109 տարի), 32Ք (14,3 օր) ն 8Լi, (0,89 վրկ) ամենա արձր ակտիվություն ունեն լիթիումը ն ֆոսֆորը, քանի որ

դրանց տրոհումների թիվը մեկ վայրկյանում ավելի մեծ է: Բացարձակ միավորների համակարգում (Տi) ռադիոնուկլիդի ակտիվության միավորը վայրկյանի ընթացքում տեղի ունեցող տրոհումների թիվն է, որը անվանել են եքերել (Բք). 1Բք Հ վրկ-1: Առավել տարածված է արտահամակարգային միջազգային միավորը` կյուրի (Կի), որը ցանկացած ռադիոակտիվ տարրի այն քանակն է, որի մեջ տրոհումների թիվը մեկ վայրկյանում հավասար է 3,7:1010: Այն համապատասխանում է 1 գ ռադիումի ռադիոակտիվությանը: Սովորա ար օգտագործում են կյուրիի կոտորակային միավորները` միլիկյուրի (1 մԿի Հ 10-3 Կի Հ 3,7:107 տրոհ/վրկ), միկրոկյուրի (1 մկԿիՀ10-6 Կի Հ 3,7:104 տրոհ/վրկ), նանոկյուրի (1 նԿի Հ 10-9 ԿիՀ Հ 3,7 : 10 տրոհ/վրկ): Ռադիոակտիվ նյութերը նութագրվում են տեսակարար ակտիվության կամ խտության մեծություններով, որի միավորներն են Կի/մլ, Կի/լ, Կի/գ, Կի/կգ ն դրանց ածանցյալները: Յուրաքանչյուր ռադիոակտիվ նյութի ակտիվության նվազումը որոշում են ռադիոակտիվ տրոհման հիմնական օրենքին համապատասխանող անաձնով. Ճէ ՀՃ06– 0,693է / 1, որտեղ Ճէ -ն պատրաստուկի ակտիվությունն է է ժամանակից հետո: 1-ն ն է-ն արտահայտվում են միննույն չափանիշներով (րոպե, ժամ, օր ն այլն): Տար եր աղ յուրների նութագրման համար որոշում են գամմաակտիվությունը: Այդ նպատակով մտցված է մեկ այլ միավոր` միլիգրամ (1 մգ) ռադիումի համարժեքը` (մգ-հմժ-ռա): 1 մգ (1 մկի) ռադիումի կետային աղ յուրը, անցնելով 0,5 մմ հաստությամ պլատինե ֆիլտրի միջով, 1 սմ օդում ստեղծում է 8,4 Ռ/ժ դոզայի հզորություն, այն անվանում են ռադիումի իոնացման գամմահաստատուն ն նշանակում Kγ: Ռադիումի գամմա-հաստատունն ընդունված է որպես ճառագայթման դոզայի հզորության չափանմուշ, որի հետ համեմատում են մյուս ոլոր գամմա-ճառագայթիչների գամմա-հաստատունը: Ռադիոիզոտոպների համար գոյություն ունեն գամմա-հաստատունի աղյուսակներ: Այսպես` Շօ60-ի գամմա-հաստատունը` Kγ Հ13,5 Ռ/ժ. համեմատությունները ցույց են տվել, որ 1 մԿի Շօ60-ի ճառագայթման դոզան 1,6 անգամ ավելի արձր է, քան 1 մԿի ռադիումինը (13,5/8,4Հ1,6): Իզոտոպի M գամմա-համարժեքը դրա Ճ (մկի) ակտիվության հետ կապված է իոնացման գամմա-հաստատունի միջոցով` հետնյալ հարա երություններով` MՀՃKγ / 8,4, ՃՀ8,4 M/Kγ , որոնք հնարավորություն են տալիս ռա46

դիոակտիվ նյութի ակտիվությունը, արտահայտված մգ-հմժ-ռա, վերածել ակտիվության` արտահայտված միլիկյուրիներով, ն հակառակը:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՅՈՒԹԻ ՀԵՏ

Բոլոր տեսակի միջուկային ճառագայթները, թափանցելով նյութի մեջ, առաջացնում են էֆեկտներ, որոնց հիման վրա կարելի է` -հայտնա երել ն գրանցել միջուկային ճառագայթները (α-, β-մասնիկները, γ-քվանտները, նեյտրոնները ն այլն), -գնահատել ճառագայթների կենսա անական ազդեցությունը, -ընտրել պաշտպանության միջոցներ: Այս երնույթները հասկանալու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել տար եր ճառագայթների փոխազդեցությունը նյութի հետ:

α6 ԵՎ β6ՄԱՍՆԻԿՆԵՐԻ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լիցքավորված մասնիկները, անցնելով նյութի միջով, աստիճանաար կորցնում են իրենց էներգիան, հիմնականում ատոմների էլեկտրոնների, ինչպես նան միջուկի էլեկտրական դաշտի հետ փոխազդեցության հետնանքով: էլեկտրոնների հետ ատոմների փոխազդեցության ընթացքում α- ն β-մասնիկների կինետիկ էներգիան ծախսվում է իոնացման ն ատոմների ու մոլեկուլների գրգռման վրա: Փոխազդելով միջուկի էլեկտրական դաշտի հետ` լիցքավորված մասնիկն արգելակվում է ն փոխում իր շարժման ուղղությունը: Այդ ժամանակ տեղի է ունենում ճառագայթում, որը կոչվում է արգելակային ռենտգենյան ճառագայթում: Լիցքավորված մասնիկների կինետիկ էներգիայի նվազումը էլեկտրական դաշտում անվանում են ճառագայթային կորուստներ. որքան մեծ է միջավայրի ատոմների հերթական համարը ն մասնիկների էներգիան, այնքան մեծ են կորուստները: ճառագայթային կորուստներն ու արգելակային ռենտգենյան ճառագայթները նորոշ են միայն β-մասնիկներին: Ուստի աշխատանքի ընթացքում β-ճառագայթներից պաշտպանվելու համար նպատակահարմար է օգտագործել փոքր խտությամ նյութեր, օրինակ` պլեկսիգլաս, օրգանական ապակի, պոլիմերներ ն այլն: Միջուկների ն լիցքավորված մասնիկների փոխազդեցության հավանականությունը շատ փոքր է: Օրինակ` նյութի միջով անցնող 500 000 α-մասնիկներից, միջին հաշվով, միայն մեկն է փոխազդում միջուկի հետ:

α-մասնիկների թույլ թափանցելիության շնորհիվ դրանց շարժումը կարելի է լրիվ կասեցնել թղթի, հագուստի, վիրա ուժական ռետինե ձեռնոցների ն այլ միջոցների օգնությամ :

Փոխազդեցության էներգետիկ նութագրումները: Իոնացման պրոցեսի էներգետիկ մեծությունը իոնացման աշխատանքն է (պոտենցիալը): Դա այն միջին աշխատանքն է, որը ծախսվում է մեկ զույգ իոնների առաջացման համար: Օդային միջավայրում այդ ցուցանիշը α-մասնիկների համար կազմում է միջին հաշվով 35 էՎ, իսկ β-մասնիկների համար` 34 էՎ: Ըստ լիցքավորված մասնիկի Է էներգիայի` կարելի է հաշվարկել առաջացած | զույգ իոնների քանակը, այսինքն` լրիվ իոնացման դեպքում` |ՀԷ/W, որտեղ W-ն մեկ զույգ իոնի առաջացման համար անհրաժեշտ էներգիայի միջին քանակությունն է: Տար եր նույթի, սակայն հավասար էներգիայով օժտված լիցքավորված մասնիկներն առաջացնում են միննույն քանակությամ իոնների զույգեր (լրիվ իոնացում): Այս դեպքում տեսակարար իոնացումը կամ իոնացման խտությունը, այսինքն` զույգ իոնների թիվը նյութում մասնիկի մեկ միավոր ուղու վրա տար եր է: Իոնացման խտությունը մեծանում է մասնիկի լիցքի մեծացման ն դրա շարժման արագության փոքրացման դեպքում: Այն ուղին, որով α- կամ β-մասնիկն անցնում է նյութի միջով ն առաջացնում իոնացում, կոչվում է մասնիկի վազք: Անցնելով նյութի միջով` լիցքավորված մասնիկների էներգիան ն արագությունը աստիճանա ար նվազում են, այդ պատճառով իոնացման խտությունը մասնիկի ճանապարհի երկարությամ աճում է ն ճանապարհի վերջում հասնում իր գագաթնակետին: Վազքի վերջում α-մասնիկն իրեն է միացնում երկու էլեկտրոն ն վերածվում է հելիումի ատոմների, իսկ β-մասնիկը (էլեկտրոն) կարող է միանալ միջավայրի ատոմներից մեկին կամ որոշ ժամանակ մնալ որպես ազատ էլեկտրոն: α- ն βմասնիկների տարածման ուղղությունը, վազքի արագությունը նյութում ն նութագրային մյուս տվյալները նշված են համապատասխան աժնում: Անհրաժեշտ է նշել α- ն β-մասնիկների մեկ տար երություն նս. դա վերա երում է նյութի միջով անցնելու ընդունակությանը: Քանի որ տվյալ ռադիոակտիվ իզոտոպից արձակված ոլոր α-մասնիկներն օժտված են համեմատա ար հավասար էներգիայով ն նյութի

մեջ շարժվում են ուղղագիծ ուղղությամ , ապա կլանիչի միավոր մակերեսով անցնող զուգահեռ խրձում α-մասնիկների թիվը կտրուկ նվազում է` վազքի վերջում հավասարվելով զրոյի: β-մասնիկների սպեկտրը անընդհատ է, ուստի կլանիչի հաստությունը մեծացնելիս միավոր մակերեսով անցնող β-մասնիկների թիվը զուգահեռ խրձում աստիճանա ար փոքրանում է, քանի որ տար եր էներգիա ունեցող β-մասնիկները կլանվում են կլանիչի տար եր շերտերի կողմից: Սովորա ար կլանիչի հաստությունն արտահայտում են գ/սմ2 կամ մգ/սմ2 միավորներով` ցույց տալով կլանիչի զանգվածը 1 սմ2 մակերեսում:

ԳԱՄՄԱ-ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՅՈՒԹԻ ՀԵՏ

Ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների փոխազդեցությունը ճառագայթահարվող նյութի ատոմների հետ տեղի է ունենում տար եր ձներով ն հիմնականում կախված է դրանց էներգիայից, կլանող նյութի ատոմային համարից: Ռադիոակտիվ տրոհման ժամանակ միջուկներն արձակում են գամմա-քվանտներ, որոնց էներգիան մի քանի կիլոէլեկտրոնվոլտից մինչն մեգաէլեկտրոնվոլտ է: Գամմա-քվանտները, անցնելով նյութի միջով, կորցնում են իրենց էներգիան` առաջացնելով ֆոտոէլեկտրական կլանում (ֆոտոէֆեկտ), քոմփթոնային ցրում (քոմփթոնէֆեկտ), էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգի առաջացում (նկ.11): Ֆոտոէֆեկտ: Ֆոտոէլեկտրական կլանման ժամանակ գամմաքվանտը ախվում է ճառագայթահարվող նյութի ատոմներում ամուր կապված էլեկտրոնի հետ (հաճախ K-շերտի էլեկտրոնի հետ), դրան հաղորդում իր ամ ողջ էներգիան ն անհետանում, իսկ էլեկտրոնը ձեռք է երում կինետիկ էներգիա: Ֆոտոէֆեկտի դեպքում գամմա-քվանտի ողջ էներգիան վերափոխվում է ֆոտոէլեկտրոնի կինետիկ էներգիայի, որն իոնացնում է միջավայրի ատոմներն ու մոլեկուլները: Ատոմի ուղեծրում K-շերտի ազատված տեղը զ աղեցնում է Լ-շերտի էլեկտրոնը, Լ-շերտի տեղը` M-շերտի էլեկտրոնը ն այլն` արձակելով քվանտներ, որոնք նորոշ են ռենտգենյան նութագրական ճառագայթմանը: Արդյունքում քվանտն անհետանում է, իսկ ատոմից պոկած էլեկտրոնը, որը կոչվում է ֆոտոէլեկտրոն, փոխազդեցության մեջ է մտնում միջավայրի ատոմների հետ: Ֆոտոէլեկտրական կլանումը գերակշռում է այն դեպքում, եր γ-քվանտի էներգիան չի գերազանցում 0,05 ՄէՎ, իսկ կլանիչը մեծ ատոմային համարով նյութ է (օրինակ` կապար):

Գամմա -քվանտ

Գամմա -քվանտ +

Գամմա -քվանտ

գ

Նկ. 11. Գամմա-ճառագայթների փոխազդեցությունը նյութի հետ. ա. ֆոտոէլեկտրական կլանում, . քոմփթոնէֆեկտ, գ. զույգերի առաջացում:

Քոմփթոնէֆեկտի ժամանակ γ-քվանտներն ատոմին հաղորդում են իրենց էներգիայի միայն մի մասը, որը ծախսվում է էլեկտրոնն ատոմից պոկելու ն դրան շարժման արագություն տալու համար: Փոխելով շարժման ուղղությունը` γ-քվանտները ցրվում են: Վերջիններիս հետ ախվելով` պոկված էլեկտրոնը ձեռք է երում էներգիայի որոշակի պաշար, որը ծախսում է միջավայրի ատոմներն իոնացնելու համար: Ի տար երություն ֆոտոէֆեկտի` քոմփթոնային ցրումը հնարավոր է ազատ էլեկտրոնների վրա: էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգերի առաջացումը: Բարձր էներգիայի գամմա-քվանտների ն արգելակային ռենտգենյան ճառագայթման ազդեցության դեպքում կարնոր դեր է խաղում զույգերի գոյացումը: Այս դեպքում ֆոտոնների էներգիան 1,02 ՄէՎ-ից պակաս չպետք է լինի: Անցնելով նյութի միջով` գամմա-քվանտներն ուժեղ էլեկտրական դաշտի ազդեցությամ վերածվում են էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգի, այսինքն` տեղի է ունենում ճառագայթման էլեկտրամագնիսական էներգիայի վերածում նյութի մասնիկների: Այդ ժամանակ առաջացած էլեկտրոնն ու պոզիտրոնը, ինչպես էլեկտրոնները ֆոտո- ն քոմփթոնային էֆեկտների դեպքում, իրենց էներգիան փոքր աժիններով ծախսում են հետագա իոնացման համար: Հետագայում առաջացած զույգերն

անհետանում են (աննիհիլացիայի են ենթարկվում), վերածվելով երկու երկրորդական γ-քվանտների, որոնց էներգիան համարժեք է մասնիկների հանգստի զանգվածին (0,511 ՄէՎ): Երկրորդական γ-քվանտներն ընդունակ են առաջացնել միայն քոմփթոնէֆեկտ, այնուհետն` ֆոտոէֆեկտ, այսինքն` կորցնել էներգիան միայն էլեկտրոնների հետ ախվելիս: Զույգերի առաջացման հավանականությունը մեծանում է γ-քվանտների էներգիայի ն կլանիչի խտության մեծացմանը զուգընթաց: Բարձր էներգիայի (8 ՄէՎ-ից ավելի) գամմա-ճառագայթները կարող են փոխազդել ատոմների միջուկների հետ (միջուկային էֆեկտ), ինչի հավանականությունը շատ փոքր է, ն այն գործնականորեն չի թուլացնում ճառագայթումը նյութի մեջ: Անհրաժեշտ է նշել, որ գամմա-ճառագայթների թուլացման օրենքը զգալիորեն տար երվում է α- ն β- մասնիկների թուլացման օրենքից, որի համար միշտ կարելի է ընտրել նյութի այնպիսի շերտ, որտեղ լրիվ կլանվի α- կամ β-մասնիկների հոսմ քը: Իսկ γ-ճառագայթների խուրձը, անկախ կլանող նյութի հաստությունից, չի կարող լրիվ կլանվել. կարելի է միայն թուլացնել դրանց ուժգնությունը: Գամմա-ճառագայթների թուլա‐ ցումն ավելի լավ է արտահայտված քվանտների ցածր էներգիայի, կլանիչի մեծ ծավալի ու խտության ն այլ 0,51 պայմաններում: Նկատի ունենալով, որ γ-քվանտների վազքն օդում հասնում է մինչն 100-150 մ, ապա 2,5 ՄէՎ էներգիա ունեցող քվանտնե0,11 րի համար կիսաթուլացման շերտը (Δ1/2) կազմում է 200 մ, կապարում` Δ 0,5 Δ 0,1 1,8 սմ, ետոնում` 10 սմ, փայտում` Կլանիչի հաստությունը 25 սմ: Իսկ 40 սմ հաստությամ կաՆկ. 12. Գամմա-ճառագայթների պարի շերտը տասնապատիկ անգամ ուժգնության թուլացման թուլացնում է նշված γ-քվանտների էկախվածությունը կլանիչի հաստությունից: ներգիան (նկ. 12):

ճառագայթման ինտենսիվությունը

ՆԵՅՏՐՈՆՆԵՐԻ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՅՈՒԹԻ ՀԵՏ

Նեյտրոնային ճառագայթումն օժտված է արձր թափանցելիությամ ն կենդանի օրգանիզմներում կարող է առաջացնել պատճառված ռադիոակտիվություն: Նեյտրոնը հայտնագործել է Զադվիկը (1932 թ.): Այն մասնակցում է տարրական մասնիկների` ոլոր հայտնի փոխազդեցություններին: էլեկտրական լիցքի ացակայության շնորհիվ նեյտրոնը թափանցում է ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների միջով, մոտենում լիցքավորված մասնիկին ն փոխազդում վերջինիս հետ` առաջացնելով միջուկային ռեակցիա, որի հետնանքով կարող է տեղի ունենալ ծանր միջուկի տրոհում կամ ռադիոակտիվ իզոտոպների առաջացում: Ուստի նեյտրոնները շատ կարնոր նշանակություն ունեն ինչպես գիտական հետազոտությունների կատարման, այնպես էլ միջուկային էներգետիկայի համար: Քանի որ նեյտրոններն ունեն ներթափանցման արձր ունակություն ն էներգիան կորցնում են միայն ատոմի միջուկի հետ ախման ժամանակ, ապա հնարավոր է միջուկների վրա նեյտրոնների առաձգական ն ոչ առաձգական ցրում: Ըստ էներգիայի` տար երում են գերարագ, արագ, միջակա, դանդաղ ն ջերմային նեյտրոններ: ¶երարագ նեյտրոնները ստանում են միջուկային ռեակտորներում` միջուկային պայթյունների ժամանակ: Դրանց էներգիան կազմում է 1050 ՄէՎ: Փոխազդելով ծանր տարրերի հետ` գերարագ նեյտրոններն առաջացնում են միջուկների կիսում ն գրգռում, պրոտոնների ն նեյտրոնների հարա երությունը խախտվում է, փոքրանում է միջուկային ուժերի շղթայակցումը, ն մասնիկները տեղափոխվում են տար եր նեռներ: Միջուկը ենթարկվում է դեֆորմացիայի (ձնափոխման) ն կիսվում է 2-3 եկորների, ընդ որում` յուրաքանչյուր կիսման ժամանակ անջատվում է հսկայական էներգիա (մոտ 200 ՄէՎ) ն երկու-երեք ազատ նեյտրոններ, որոնք ընդունակ են առաջացնել նոր միջուկների կիսում: Այսպես առաջանում է միջուկների կիսման շղթայական պրոցես: Ռադիոկենսա անական ուսումնասիրությունների համար առավել կարնոր են միջուկային պայթյունների առաջին ամիսներին առաջացած հետնյալ նյութերը` 131|, 1408a, 89ՏՏ, հետագայում` նան 90ՏՏ, 137ՇՏ: Արագ նեյտրոններն առաջանում են միջուկային ռեակցիաների ընթացքում: Դրանց էներգիան չի գերազանցում 100 ԿէՎ: Բախվելով ատոմների միջուկներին` արագ նեյտրոնները փոխանցում են իրենց էներգիայի մի մասը` առաջացնելով արագ թռչող միջուկներ, որոնք

ծախսում են իրենց էներգիան միջավայրի իոնացման համար: Ուստի արագ նեյտրոնների ընթացքը կարելի է դանդաղեցնել թեթն նյութերով, որոնք պարունակում են ջրածնի շատ ատոմներ, օրինակ` ջուր, պարաֆին, գործվածք (կտոր), ն որոնք հեշտությամ անցնում են ծանր տարրերի հաստ շերտով, օրինակ` կապար ն այլն: Միջակա նեյտրոնների էներգիան 100 էՎ-ից մինչն 1 ԿէՎ է: Դրանք փոխազդում են նյութի հետ` առաջացնելով առաձգական ցրում: Դանդաղ ն ջերմային նեյտրոնների էներգիան չի գերազանցում 1 ԿէՎ: Դանդաղ նեյտրոնները, ի տար երություն արագ նեյտրոնների, գրավվում են ատոմների միջուկներով, առաջացնելով նոր կայուն կամ ռադիոակտիվ իզոտոպներ: Ջուր պարունակող նյութերում ջրածնի միջուկը գրավում է դանդաղ նեյտրոնները ն վերափոխվում ծանր ջրածնի միջուկի` դեյտերիումի ( 12 ( ): Այդ ընթացքում անջատվում են կոշտ գամմա-քվանտներ` 2,18 ՄէՎ էներգիայով. 1( +

n 1(+γ Ջերմային նեյտրոնների էներգիան հասնում է մինչն 0,025 էՎ: Ինչպես ն դանդաղ նեյտրոնները` դրանք գրավվում են կլանվող միջավայրում: Փոքր էներգիայով նեյտրոններից պաշտպանվելու համար անհրաժեշտ է կլանիչներից (ջուր, կադմիում, որ) ացի օգտագործել նան ծանր նյութերից պատրաստված էկրան ( արիում, կապար), որը թուլացնում է գամմա-ճառագայթումը: Նեյտրոնների գրանցման համար ստեղծվել են նեյտրոնային դետեկտորներ, որոնց աշխատանքը հիմնված է ատոմային միջուկների հետ նեյտրոնների փոխազդեցության հետնանքով առաջացող երկրորդային մասնիկների գրանցման վրա:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ատոմի ու միջուկի տարրական մասնիկները: էլեկտրոնին արտաքինից լրացուցիչ էներգիա հաղորդելիս էլեկտրոնային թաղանթներում առաջացող պրոցեսները: Ռենտգենյան, ալֆա-, ետա- ն գամմա- ճառագայթների առաջացումը: Իզոտոպների, իզոմերների, իզո արների, իզոտոնների նութագիրը: Բնական ն արհեստական ռադիոակտիվություն: ճառագայթման տրոհման օրենքը, դրա նշանակությունը: Ռադիոակտիվ տարրերի ակտիվության միավորները: Նյութի հետ ճառագայթների փոխազդեցության հետնանքով առաջացող էֆեկտները:

ԳԼՈՒԽ 3

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԴՈԶԱՉԱՓՈՒՄ

ԵՎ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՉԱՓՈՒՄ

Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը մարդկանց, կենդանիների, շրջապատում գտնվող կենդանի ու անկենդան ծագում ունեցող նյութերի վրա որոշելու համար անհրաժեշտություն առաջացավ սահմանել ճառագայթման մեծության միավորը. այդ միավորը դոզան է, որը տալիս է իոնացնող ճառագայթների քանակական ն որակական գնահատականը: Մշակվեցին իոնացնող ճառագայթների` կլանվող էներգիայի քանակը ճիշտ հայտնա երելու ն չափելու մեթոդներ: Այս ամենը, ինչպես նան ճառագայթների հետ աշխատելիս անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունը նպաստեցին դոզաչափման զարգացմանը: Դոզաչափումը (դոզիմետրիա) միջուկային ֆիզիկայի ն չափողական տեխնիկայի այն աժինն է, որն ուսումնասիրում է նյութի վրա իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը նորոշող մեծությունները, դրանց չափման մեթոդներն ու սարքերը, կլանման դոզաների հաշվարկները արտաքին ն ներքին ճառագայթման ժամանակ: ճառագայթաչափումը (ռադիոմետրիա) կիրառական միջուկային ֆիզիկայի այն աժինն է, որը մշակում է ռադիոիզոտոպների ռադիոակտիվության չափման մեթոդները, դրանց նույնականացումը: ճառագայթաչափումը հայտնա երում ն չափում է ռադիոակտիվ աղ յուրներում ատոմների միջուկների տրոհումը ճառագայթների արձակման տեսքով: Դոզաչափումը ն ճառագայթաչափումը հիմնվում են իոնացնող ճառագայթների հայտնա երման ն գրանցման ընդհանուր մեթոդական սկզ ունքների վրա: ճառագայթաչափման հիմնադիրներն են է. Ռեզերֆորդը ն Հ. Հեյգերը, ովքեր 1930 թ. կայծակնային հաշվիչով առաջին անգամ որոշել են 1 վայրկյանում 1գ ռադիումի կողմից անջատված ալֆա-մասնիկների թիվը, այսինքն` տեսակարար ակտիվությունը: Ակտիվության զանգվածային չափումները հիմնականում իրականացվում են հարա երական մեթոդներով` չափվող աղ յուրները համեմատելով չափանմուշային (էտալոնային) աղ յուրների հետ: Այդ մեթոդները կիրառվում են նիշակիր ատոմներով կատարվող հետազոտություններում, երկրա անության, ժշկության, անասնա ուժության ն գյուղատնտեսության այլ նագավառներում:

ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԴՈԶԱՆ ԵՎ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կենսա անական օ յեկտներում իոնացնող էներգիայի դոզաչափումը կարնոր նշանակություն ունի, քանի որ ճառագայթների փոխազդեցության հետնանքով կենդանի օրգանիզմին փոխանցվում է որոշակի քանակությամ էներգիա: Հայտնի է, որ ռենտգենյան ն միջուկային ճառագայթների կենսա անական ազդեցությունն օրգանիզմի վրա պայմանավորված է կենսա անական միջավայրի ատոմների ու մոլեկուլների իոնացմամ ն գրգռմամ : Հետնա ար` ճառագայթների էներգիան ծախսվում է իոնացման վրա: ճառագայթահարվող օ յեկտի միջով անցնող ճառագայթների մի մասը դրա վրա չի ազդում (չի կլանվում), իսկ կլանված էներգիայի հիմնական մասը, թափանցելով նյութի մեջ, առաջացնում է վերջինիս ճառագայթահարում: Ուստի օրգանիզմի վրա ճառագայթման ազդեցությունը նորոշող հիմնական մեծությունը ուղիղ համեմատական է կլանված էներգիայի քանակին, որը չափելու համար ընդունված է ճառագայթման (կլանման) դոզա հասկացությունը: ճառագայթման դոզան էներգիայի (Է) այն քանակությունն է, որը կլանվում է ճառագայթահարվող նյութի ծավալի (զանգված) Δ/ միավորի կողմից.

2=

ΔE , Δ/

որտեղ D-ն կլանման դոզան է, Ջ/կգ կամ գրեյ (Գր): Տար երում են էքսպոզիցիոն, կլանված ն համարժեքային դոզաներ, ինչպես նան ճառագայթահարվող օ յեկտի մակերեսային (մաշկային), խորքային, օջախային, ընդհանուր ն օդում կլանված դոզաներ: Կենդանու օրգանիզմի հյուսվածքների խորքում զույգ իոնների քանակը չափազանց դժվար է չափել, ուստի օ յեկտի վրա ազդող ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների քանակական նութագրման համար որոշում են, այսպես կոչված, էքսպոզիցիոն դոզան (Dօ), որը նորոշում է ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների իոնացնող ունակությունը օդում: էքսպոզիցիոն դոզայից, համապատասխան գործակիցների օգնությամ , որոշում են օ յեկտի խորքային կլանված դոզան: էքսպոզիցիոն դոզան որոշում են օդի որոշակի զանգվածում ճառագայթների իոնացնող ազդեցությամ ` ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների տաս‐ նյակ ԿէՎ-ից մինչն 3 ՄէՎ էներգիայի սահմաններում: Ավելի մեծ էներգիայի արգելակային ճառագայթման չափման միավորները վերջնակա55

նապես որոշված չեն: Որպես էքսպոզիցիոն դոզայի միավոր միավորների միջազգային համակարգում (Տi) ընդունված է կուլոնը կիլոգրամի հարա երակցությամ (Կլ/կգ), այսինքն` ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների այնպիսի էքսպոզիցիոն դոզա, որի ժամանակ 1 կգ չոր օդում առաջանում են իոններ` յուրաքանչյուր նշանի մեկ կուլոն էլեկտրական լիցքով: Գործնականում կիրառվում է 1928 թ. ընդունված արտահամակարգային միավորը` ռենտգենը (1 Ռ = 2,58 ⋅ 10-4 Կլ/կգ): Ռենտգենը (Ռ) ռենտգենյան կամ գամմա-ճառագայթների էքսպոզիցիոն դոզան է, որի դեպքում նորմալ պայմաններում (0°Շ ն 1013 գՊա) 1 սմ3 օդում (0,001293 գ) առաջանում են 2,08 ⋅ 109 զույգ իոններ: Քանի որ օդում մեկ զույգ իոնի առաջացման համար ծախսվում է միջին հաշվով 34 էՎ էներգիա, ապա ռենտգենի էներգետիկ համարժեքը 1 սմ3 օդում կազմում է 2,08 ⋅ 109 ⋅ 34=7,08 ⋅ 104 ՄէՎ=0,114 էրգ/սմ3 կամ 88 էրգ (0,114 : 0,001293=88 էրգ) 1գ օդում: Ռենտգեն միավորի ածանցյալներն են կիլոռենտգենը (1 կՌ=103 Ռ), միլիռենտգենը (1 մՌ=10-3 Ռ), միկրոռենտգենը (1 մկՌ=10-6 Ռ): Սակայն ռենտգեն միավորով հնարավոր չէ լուծել ռադիոլոգիայի ոլոր չափողական ն գործնական խնդիրները, ուստի 1953 թ. Ռադիոլոգների միջազգային կոնգրեսի կողմից առաջարկվեց ն լայն կիրառում ստացավ ռադ միավորը` ցանկացած միջավայրում ճառագայթների ֆիզիկական էֆեկտների, մասնավորապես` կենսա անական հյուսվածքներում կլանված դոզայի որոշման համար: Ռադ միավորը (Տad-Տadiaէiօո aԵՏօՏԵ6ոէ dօՏ6) ցանկացած տեսակի իոնացնող ճառագայթների կլանված դոզան է, որի դեպքում նյութի 1գ զանգվածում կլանվում է 100 էրգ ճառագայթման էներգիա. 1 ռադ = 100 էրգ/գ = 10-2 Ջ/կգ: Ռադ միավորի ածանցյալներն են` 1 կիլոռադ = 103 ռադ, 1 միլիռադ = 10-3 ռադ, 1միկրոռադ = 10-6 ռադ: Միավորների միջազգային համակարգում, որպես կլանված դոզայի միավոր, ընդունված է գրեյը` 1 Գր = 1 Ջ/կգ = 100 ռադ: Այս միավորի ներմուծումը չի ացառում ճառագայթների չափման ռենտգեն միավորների օգտագործումը, մանավանդ որ դոզաչափերն աստիճանավորված են ռենտգեններով: Այն գործածվում է ճառագայթման դաշտի չափման, քվանտային ճառագայթման աղ յուրների քանակական նութագրման համար:

Հյուսվածքների կողմից կլանված դոզան չափում են հետնյալ անաձնով. Dռադ = DՌf, որտեղ Dռադ-ը կլանված դոզան է, ռադ, DՌ-ն` էքսպոզիցիոն դոզան նույն կետում, ռենտգեն, f-ը անցումային գործակից, որի մեծությունը կախված է ճառագայթման էներգիայից ն կլանող հյուսվածքի տեսակից (ատոմային համարից ու խտությունից): Եթե օդում մեկ ռենտգեն ճառագայթման դոզան համարժեք է 88 էրգ/գ, ապա կլանման դոզան այդ միջավայրի համար կկազմի 88 : 100 = 0,88 ռադ (1 Ռ): Կենսա անական տեսակետից կարնոր է որոշել միավոր ժամանակահատվածում ճառագայթահարվող օ յեկտի ստացած դոզան, որը չի առաջացրել ճառագայթային ախտահարման ռեակցիա: Այլ դեպքում մահացու դոզայից պակաս դոզան, որը օ յեկտն ստացել է կարճ ժամանակահատվածում, կարող է առաջացնել տար եր ծանրության հիվանդություններ: Ուստի, ընդունվեց դոզայի հզորություն հասկացությունը (Ք), որը ճառագայթման D դոզան է` ստացված է միավոր ժամանակահատվածում. DՀՔէ, Ք =

D : է

Որքան մեծ է դոզայի հզորությունը, այնքան արագ է մեծանում ճառագայթման դոզան: Դոզայի հզորությունը վերա երում է ինչպես էքսպոզիցիոն, այնպես էլ կլանված դոզային: Տար եր տեսակի ճառագայթների միննույն դոզաների կենսա անական ազդեցությունը օրգանիզմի վրա միատեսակ չէ: Դա պայմանավորված է ճառագայթման տեսակարար իոնացմամ . որքան այն արձր է, այնքան մեծ է հարա երական կենսա անական արդյունավետությունը (ՀԿԱ) կամ որակի գործակիցը (ՈԳ): Այն ցույց է տալիս, թե միննույն կլանված դոզայի դեպքում տվյալ տեսակի ճառագայթման կենսա անական արդյունավետությունը հյուսվածքներում քանի անգամ է ավելի ռենտգենյան կամ գամմա-ճառագայթումից: Տար եր տեսակի ճառագայթների համար ՀԿԱ գործակցի նշանակությունը տար եր է: Օրինակ` ռենտգենյան, գամմա- ն ետա ճառագայթների համար` ՈԳՀ1, ալֆա-մասնիկների, պրոտոնների համար` 10 ն այլն (աղ. 2): ճառագայթման կենսա անական ազդեցության գնահատման համար ընդունված են ռենտգենի կենսա անական համարժեքը (ՌԿՀ) (биологический эквивалент рентгена, бэр) ն ռադի կենսա անական համար57

ժեքը (ռադկհ), այսինքն` կենսա անական դոզա. éադկհ Հ Dռադ ⋅ ՀԿԱ: Ռադկհ-ն ցանկացած տեսակի ճառագայթման կլանված դոզան է, որն ըստ իր կենսա անական ազդեցության համարժեք է ռենտգենյան կամ γ -ճառագայթների 1 ռադին: Համարժեք դոզայի ածանցյալներն են` կիլոռադկհՀ103 ռադկհ, միլիռադկհՀ10-3 ռադկհ, միկրոռադկհՀ10-6 ռադկհ: Աղյուսակ 2 Հարա երական կենսա անական արդյունավետության գործակիցները

ՀԿԱ (ՈԳ)

3-5

ճառագայթի տեսակը Ռենտգենյան, գամմա ն ետա-ճառագայթներ Ալֆա-մասնիկներ, պրոտոններ Դանդաղ նեյտրոններ Արագ նեյտրոններ Ծանր միջուկների հետահարումներ

Ռադիոակտիվ պատրաստուկների ակտիվությունը ն դրանց գամմա-ճառագայթման հետնանքով առաջացած դոզայի փոխհարա երությունը որոշելու համար կիրառվում է գամմա- հաստատունը` Kγ: Այսպես` Ճ միկրոկյուրի ակտիվությամ կետային աղ յուրի համար ճառագայթման D դոզան (ռենտգեն), որը առաջացել է է ժամանակամիջոցում (ժամ) Թ տարածության վրա (սմ), արտահայտվում է հետնյալ անաձնով.

2=

K γ At R2

:

Համապատասխանա ար` էքսպոզիցիոն դոզայի հզորությունը կլինի` P =

K γ At R2

, Ռ/ժամ:

Օրինակ` ռադիումի KγՀ8,4 գ, 2 =

8,1 ⋅ At

R

, P=

8 ,1 ⋅ At

R2

, Ռ/ժամ:

Թ2-ը ցույց է տալիս, որ կետային աղ յուրներից ստացված դոզան թուլանում է ըստ տարածության քառակուսիների օրենքի (լույսի ինտենսիվության փոփոխման նման): ԽՆԴԻՐ 1. Հաշվարկել էքսպոզիցիոն (Dէք.ֆիզ.) ն համարժեքային (D հմժ) կլանված դոզաները ճառագայթման տար եր աղ յուրներից, եթե

գամմա-ճառագայթման դոզան կազմել է 1 ռադ, ետա-ճառագայթմանը` 10 ռադ, ալֆա - ճառագայթմանը` 1 ռադ, արագ նեյտրոններինը` 1 ռադ: ԼՈՒԾՈՒՄ. D ռադկհՀ D ռադ ⋅ ՀԿԱ, D էք. ΣՀ1Հ10Հ1Հ1Հ13 ռադ, D հմժ ΣՀ1⋅1Հ10 ⋅1Հ1⋅10Հ1⋅10Հ31 ռադկհ: Գումարային համարժեքային դոզան երկու անգամ մեծ է էքսպոզիցիոն դոզայից: ԽՆԴԻՐ 2. Աշխատատեղում գտնվում է 5 Կի ակտիվությամ 60Շօ պատրաստուկ: Որոշել աշխատողի ճառագայթահարման դոզան 0,5 մ տարածության վրա 6 րոպե աշխատելու ընթացքում: 60Շօ գամմա - հաստատունը` 13,5 Ռ/ժ: AK ԼՈՒԾՈՒՄ. 2 = t γ , 2 = 5000 ⋅13,5 ⋅ 0,1 = 2,7 Ռ: 50 2 R2 Այսպիսով` ճառագայթման դոզան 2,7 Ռ է: Դոզայի հզորությունը տվյալ պայմաններում հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. 2=P., P = 2 : t ԽՆԴԻՐ 3. Աշխատատեղում գտնվում է ռադիոակտիվ 60Շօ պատրաստուկ` ռադիումի 10 մգ/էկվ ակտիվությամ : Որոշել աշխատողի ճառագայթահարման դոզան` 0,5 մ հեռավորության վրա 6 օր, օրական 3 -ական րոպե աշխատելու դեպքում: Հայտնի է, որ ռադիումի գամմա-հաստատունը 8,4 գ է:

ԼՈՒԾՈՒՄ .

2=

8,4 M. , որտեղ M -ը ռադիումի մգ/հմժ է. R2 8,4 ⋅10 ⋅ 0,5 ⋅ 6 2= = 0,1 Ռ:

ԽՆԴԻՐ 4. ճագարին ներարկել են 2 մԿի ակտիվությամ 131|: Որոշել վահանաձն գեղձի ճառագայթահարման դոզան 24 ժամվա ընթացքում: Հայտնի է, որ գեղձի զանգվածը 5 գ է, 131| գամմա-հաստատունը` KγՀ2,3 Ռ/Ժ, 1արդ.Հ7,5 օր, քՀ0,85 գ/սմ3, զՀ37,8 սմ: ԼՈՒԾՈՒՄ. Dγ∞Հ0,032⋅KγՇօ⋅ք⋅զ⋅1արդ., ռադ:

ԴՈԶԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ ՆԵՐՔԻՆ

ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Ռադիոակտիվ նյութերի ներթափանցումը օրգանիզմ առաջացնում է ճառագայթային ախտահարման վտանգ: Ներքին ճառագայթման դոզայի որոշումը դժվար է հատկապես այն դեպքում, եր անհայտ է օրգանիզմ ներթափանցած ռադիոակտիվ նյութի քանակը (շնչառական ն մարսողական ուղիներով, մաշկի միջոցով): Ալֆա-ճառագայթներ արձակող նյութերի կենսա անական ազդեցությունն օրգանիզմի վրա ավելի մեծ է, քան նույն խտության 1 գ հյուսվածքի վրա գամմա- ն ետա-ճառագայթող նյութերի ազդեցությունը: Դա պայմանավորված է ալֆա-մասնիկների` հյուսվածքներում արձր խտության իոնացված միջավայր ստեղծելու ունակությամ : Անհրաժեշտ է նշել, որ միննույն քանակությամ ռադիոակտիվ նյութը ներքին ճառագայթման դեպքում մի քանի անգամ ավելի վտանգավոր է, քան արտաքին ճառագայթման ժամանակ: Դա պայմանավորված է հետնյալ առանձնահատկություններով. • ճառագայթման տնողությունը կտրուկ ավելանում է, քանի որ օրգանիզմում ռադիոնուկլիդները կենդանի հյուսվածքների հետ առաջացնում են քիմիական ռեակցիաներ ն շատ դանդաղ են դուրս երվում այնտեղից: • ճառագայթման աղ յուրի ն ճառագայթահարվող հյուսվածքի միջն ընկած տարածությունը կրճատվում է` հասնելով մինչն զրո (0), իսկ մարմնային անկյունը, որի դեպքում ճառագայթումն ազդում է օրգանիզմի վրա, հասնում է 4π: • Ռադիոակտիվ նյութերը (հատկապես` ճառագայթները) առաջացնում են իոնացման գծային խտություն: • Արտաքին ճառագայթումն օրգանիզմի ոլոր հյուսվածքների վրա հավասարաչափ է ազդում, իսկ ներքին ճառագայթման ժամանակ ռադիոնուկլիդները կենտրոնանում են ճառագայթման նկատմամ առավել զգայուն (կրիտիկական օրգաններ) ն կենսականորեն կարնոր օրգաններում: • Արտազատման կենսա անական արդյունավետությունն (1արդ.) ավելի արձր է այն ռադիոնուկլիդների մոտ, որոնց քիմիական «նմանությունը» կենդանի հյուսվածքների տարրերի հետ ավելի փոքր է, ն, հակառակը, 1արդ.-ը ցածր է, եր ռադիոնուկլիդը երկարատն ն ավելի ուժեղ է ազդում օրգանիզմի վրա:

Ռադիոակտիվ նյութերի քանակն օրգանիզմում ժամանակի ընթացքում նվազում է միաժամանակ ընթացող երկու պրոցեսների` ֆիզիկական տրոհման ն օրգանիզմից կենսա անական դուրս երման հետնանքով: Դուրս երման արդյունավետության հաստատունը (λարդ.) ֆիզիկական տրոհման հաստատունի (λֆիզ.) ն կենսա անական դուրս երման հաստատունի (λկենս.) գումարն է` λարդ.Հλֆիզ.Հλկենս., իսկ կիսադուրս երման արդյունավետ պար երությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Τ

աñ¹

=

Τ Τ

ֆիզ.

⋅Τ

ֆիզ. + Τ

Ï»նë.

,

Ï»նë.

որտեղ 1արդ.-ը ցույց է տալիս, թե որքան ժամանակում ռադիոակտիվ իզոտոպի քանակը օրգանիզմում կնվազի 2 անգամ: Ներքին ճառագայթման դոզան կարելի է հաշվել, եթե հայտնի են ռադիոակտիվ իզոտոպը, դրա տեղա աշխումն օրգանիզմում ն ճառագայթահարման տնողությունը: Ռադիոակտիվ իզոտոպի կոնցենտրացիան (Շէ) օրգանիզմի հյուսվածքներում է ժամանակի ընթացքում կնվազի ըստ էքսպոնենտային կախվածության` Շէ Հ Շօ 6-λարդէ: Հետնա ար, ըստ էքսպոնենցիայի, կնվազի դոզայի Քէ հզորությունը. ՔէՀՔϕ6-λարդէ: Որնէ օրգանում տեղա աշխված γ -ճառագայթների լրիվ կլանման դոզան, որը կուտակվում է ժամանակի սկզ նական պահից (է Հ 0) մինչն իզոտոպի լրիվ տրոհումը, կարելի է հաշվել` Dγ∞Հ0,032KγՇօ⋅ρ⋅զ⋅1արդ., ռադ, անաձնով, որտեղ 0,032-ը կլանված դոզաների հաշվարկային գործակիցն է, Kγ -ն` γ -իզոտոպի հաստատունը, Շօ -ն` իզոտոպի սկզ նական կոնցենտրացիան հյուսվածքում, մԿի/գ, ρ-ն` հյուսվածքի խտությունը, գ/սմ3, զ-ն` երկրաչափական գործոնը` կախված օ յեկտի ձնից ն չափից, 1արդ. -ը` օրգանիզմից իզոտոպի կիսադուրս երման արդյունավետ պար երությունը: Եթե ճառագայթահարված օ յեկտում գտնվում են ալֆա -, ետա ն գամմա-ճառագայթող իզոտոպներ, ապա յուրաքանչյուր իզոտոպի համար առանձին հաշվում են դոզան, ապա ստացված միավորները գումարում: Անասնա ուժական ժշկագիտությունում գործածում են հետնյալ հասկացությունները` արդյունավետ համարժեքային, մակերեսային, օջախային, էրիթեմային, էպիլյացիոն դոզաներ: Արդյունավետ համարժեքային դոզան (ԱՀԴ) մարմնի համաչափ

ճառագայթահարման դոզան է, որը համապատասխանում է հետնանքների առաջացման վտանգին. դոզայի իրական, ոչ համաչափ, մեկ կամ մի քանի օրգանի ճառագայթահարման համար ընդունված է կլանված դոզայի համարժեք միավոր` զիվերտ (Զվ). 1 ԶվՀ100 էրՀ100 Ռ, 1 մԶվՀ Հ100 մ էրՀ100 մՌ:

Մակերեսային դոզան էքսպոզիցիոն դոզան է, որը չափում են ճառագայթահարված մարմնի մակերեսի վրա: Օջախային դոզան միջին կլանված դոզան է ճառագայթահարված օջախում (օրինակ` ուռուցքում): էրիթեմային դոզան ճառագայթահարման այն դոզան է, որն առաջացնում է մաշկի կարմրություն` էրիթեմա ն պիգմենտացիայի խանգարում: էպիլյացիոն դոզան ճառագայթահարման այն դոզան է, որն առաջացնում է ժամանակավոր էպիլյացիա: Հասկացողություն միկրոդոզաչափման մասին: Իոնացնող ճառագայթների էներգիայի փոխանցումը ն տարա աշխումը ջջային ու ենթա ջջային մակարդակներով անհնար է ուսումնասիրել միջինացված մակրոսկոպիկ մեծությունները (էքսպոզիցիոն ն կլանված դոզաներ) որոշելով, որովհետն միկրոկառուցվածքների մեծությունը կազմում է անգստրեմ, այն համաչափելի է իոնացնող մասնիկների վազքի մեծության հետ: Այսպիսով` միկրոկառուցվածքների ( ջջի ն դրա առանձին մասերի) կլանված էներգիայի միկրոսկոպիկ տեղա աշխման հետազոտման համար օգտվում են միկրոդոզաչափական եղանակներից: Միկրոդոզաչափումը ֆիզիկայի առանձին աժին է, որն ուսումնասիրում է իոնացնող ճառագայթների էներգիայի հաղորդումը ն աշխումը նյութի միկրոզանգվածների ( ջջի) սահմաններում:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ԳՐԱՆՑՄԱՆ

ՍԱՐՔԵՐՆ ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ռադիոակտիվ ճառագայթները զգայարաններով չեն ընկալվում: Դրանք հայտնա երվում են սարքերի ն հարմարանքների օգնությամ , որոնց աշխատանքը հիմնված է նյութի ն ճառագայթների փոխազդե62

ցության ժամանակ առաջացած ֆիզիկաքիմիական էֆեկտների վրա: Գործնականում օգտագործում են ճառագայթման իոնացնող դետեկտորները, որոնք չափում են նյութի հետ ճառագայթների փոխազդեցության առաջնային էֆեկտները` գազային միջավայրի իոնացումը: Դրանցից են իոնացնող խցիկները, համաչափական ն Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչները, կայծային, պսակաձն ն այլ տեսակի հաշվիչները: Երկրորդական էֆեկտները չափում են լուսանկարչական, լյումինեսցենտային, քիմիական, գունաչափական ն այլ մեթոդներով, որոնք պայմանավորված են իոնացմամ : ճառագայթման իոնացնող դետեկտորները հերմետիկ խցիկներ են, որոնք լցված են օդով կամ գազով, էլեկտրոդներով` էլեկտրական դաշտ ստեղծելու համար: Անցնելով խցիկի մեջ` լիցքավորված α− ն β մասնիկներն առաջացնում են գազային միջավայրի առաջնային իոնացում, իսկ γ - քվանտները դետեկտորի պատում առաջացնում են նան արագ էլեկտրոններ (ֆոտոէլեկտրոն, քոմփթոնէլեկտրոն, էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգեր), որոնք հետագայում խցիկում առաջացնում են գազային միջավայրի իոնացում (նկ.13): Չոր գազը (օդ) լավ էլեկտրամեկուսիչ է, քանի որ էլեկտրական լիցքեր չի տեղափոխում: Լիցքավորված մասնիկները, ընկնելով գազային խցիկ, առաջացնում են իոնային զույգեր ն գազը (օդ) դառնում է էլեկտրական հոսանքի հաղորդիչ: էլեկտրոդների վրա լարվածության ացակայության դեպքում ստեղծված ոլոր սկզ նական իոնները ենթարկվում են ռեկոմ ինացիայի ն վերածվում են չեզոք մոլեկուլների: Լարվածության արձրացման դեպքում իոններն էլեկտրական դաշտի ազդեցությամ ձեռք են երում ուղըղվածություն. դրական իոնները Նկ. 13. Իոնացնող խցիկի աշխատանքի կուտակվում են կատոդի, իսկ է- սխեմա. լեկտրոնները` անոդի վրա: Շըղ- 1. գազով կամ օդով լցված խցիկ, 2. աթայում առաջանում է իոնացնող նոդ, 3. կատոդ, 4. մեկուսիչ, 5. խցիկում իոնացնող հոսանքի չափման սարքահոսանք, որը գրանցվում է համավորում, 6. սնման աղ յուր: պատասխան սարքի միջոցով:

Իոնացնող հոսանքի մեծությունը ճառագայթման քանակի չափման միավորն է: Լարվածության արձրացման հետ աճում է իոնացնող հոսանքի ուժը: Նկար 14-ում ցույց է տրված իոնացնող հոսանքի ուժի (|) կախվածությունը դետեկտորի էլեկտրոդներին կցված լարումից (Ս): Այդ կորագիծը դետեկտորի վոլտամպերային նութագիրն է:

Լարումը, Վ

Նկ. 14. Իոնացնող խցիկի վոլտամպերային նութագիրը:

Որոշակի լարումից սկսած (Սլար.) գալիս է մի պահ, եր ճառագայթմամ առաջացած ոլոր իոնները հասնում են էլեկտրոդներին, ն լարվածության մեծացման դեպքում իոնացնող հոսանքը չի աճում: Գծագրի վրա Սլար. - Սմշտ. նշանակված հատվածը կոչվում է հոսանքի հագեցման շրջան: Իոնացնող հոսանքի ուժը կախված է առաջնային իոնացման մեծությունից, այսինքն` դետեկտորի խցիկում միջուկային ճառագայթմամ ստեղծված առաջնային զույգ իոնների թվից: Ուստի γ -ճառագայթներից առաջացած իոնացնող հոսանքը β-մասնիկներից քիչ է: α-մասնիկներից առաջացած իոնացնող հոսանքն ամենա արձրն է, քանի որ α-ճառագայթների իոնացնող խտությունը 2-3 կարգով ավելի արձր է, քան β- ն γ-մասնիկների մոտ:

Լարման Սմշտ.–Սհմչ. շրջանում իոնացնող հոսանքի ուժը կրկին արձրանում է, քանի որ առաջացած իոնները ձեռք են երում այնպիսի արագություն, որ դետեկտորում առաջացնում են ազմաթիվ իոնային զույգեր: Այդ պրոցեսը կոչվում է հարվածային կամ երկրորդական իոնացում: Լարման Սմշտ.–Սհմչ. շրջանում ստեղծված առաջնային իոնների ն իոնացնող հոսանքի ստեղծմանը մասնակցող իոնների ընդհանուր գումարի միջն գոյություն ունի խիստ համաչափություն, ն այդ շրջանը կոչվում է համաչափության շրջան: Այս ռեժիմով են աշխատում համաչափական հաշվիչները: Գազային ուժեղացման գործակիցը (Κգ.ու.) հասնում է մինչն 103-104: Լարման հետագա մեծացման դեպքում Սհմչ.–ՍՀեյգ. շրջանում առաջնային իոնների թվի ն իոնացնող հոսանքի միջն եղած համաչափությունը խախտվում է: Այդ պատճառով այն անվանում են սահմանափակ հա-

մաչափության շրջան: Լարման ավելի արձր աստիճանի դեպքում իոնացնող հոսանքի ուժն այլնս կախված չէ առաջնային իոնների թվից: Գազային ուժեղացումն այնքան է աճում (Κգ.ու.Հ108-1010), որ յուրաքանչյուր միջուկային մասնիկ, հայտնվելով դետեկտորի մեջ, առաջացնում է ինքնուրույն գազային պարպման ռնկում, որը տարածվում է ողջ խցիկում: Լարման ՍՀեյգ.–Սանընդ. շրջանը կոչվում է Հեյգերի շրջան: Այս ռեժիմով աշխատում են Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչները: Եթե լարումը մեծանա Սանընդ. շրջանից, ապա դետեկտորը կանցնի մշտական պսակային (անընդհատ) պարպման շրջան, որը չի դադարում իոնացման աղ յուրի հեռացման դեպքում: Այդ ռեժիմում դետեկտորը խափանվում է, ուստի գազային պարպման հաշվիչներով աշխատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել այս երնույթը: Իոնացնող խցիկը ճառագայթման դետեկտոր է, որն օգտագործվում է ոլոր տեսակի միջուկային ճառագայթների չափման համար: Իոնացնող խցիկներն ըստ կառուցվածքի լինում են հարթ, գլանաձն ն գնդաձն` 0,5 - 5 լ օդի տարողությամ : Որպես անհատական դոզաչափեր` օգտագործում են մատնոցային, ինքնահոսի նման փոքրիկ իոնացնող խցիկները (ДК – 02, КИД – 1, КИД – 2, ДП – 24, ДП – 228 ն այլն): Մեծ ծավալով խցիկներն ավելի զգայուն են ն օգտագործվում են փոքր դոզաների չափման համար: Իոնացնող խցիկները, ըստ նշանակության ն կառուցվածքի, կարող են աշխատել իմպուլսային ն հոսքային ռեժիմով: Այդ խցիկներն օգտա65

գործվում են ոչ միայն ճառագայթման դոզայի, այլն դրա հզորության չափման համար: Իոնացնող խցիկների մանրամասն նութագիրը շարադրված է դրանց շահագործման տեխնիկական հրահանգում: Համաչափական հաշվիչները զգալիորեն տար երվում են իոնացնող խցիկներից, քանի որ առաջնային իոնացման սկզ նական ուժեղացումը տեղի է ունենում խցիկի ներսում (Κգ.ու.Հ103-104): Գազային ուժեղացման օգտագործումը հնարավորություն է տալիս էապես արձրացնել չափումների զգայունությունը, որոշել միջուկային մասնիկների էներգիան ն ուսումնասիրել դրանց նույթը: Համաչափական հաշվիչները գլանաձն են: Գլանի առանցքի երկարությամ ձգվում է մետաղյա լար, որը անոդն է, իսկ պատի ներքին հաղորդիչ ծածկույթը ծառայում է որպես կատոդ: էլեկտրական շղթայում համաչափական հաշվիչները միացնում են այնպես, ինչպես իոնացնող խցիկը: Պատրաստվում են նան կտրվածքային տիպի, եր եմն էլ` տափակ ազմաթել դետեկտորների տեսքով համաչափական հաշվիչներ (ՇՃ1 – 7, ՇՃ1 – 8, ՇИ – ЗБ): Համաչափական հաշվիչները հիմնականում օգտագործում են α -մասնիկների գրանցման համար: Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչները (գազապարպումային) օգտագործում են ոլոր տեսակի ճառագայթների գրանցման համար, ավելի հաճախ` β- ն α-ճառագայթների: Փոքր էներգիայի (0,1 - 0,2 ՄէՎ) α- ն β -մասնիկները ն կոշտ β-ճառագայթները հաշվելու համար օգտագործում են կտրվածքային տիպի հաշվիչներ (МСТ – 17, Т – 25 – БФЛ, СБТ ն այլն): Միջին ն արձր էներգիայով β-ճառագայթների հայտնա երման համար օգտագործում են գլանաձն (СТС – 5, СТС – 6, АС – 1) հաշվիչներ: Գամմա-ճառագայթների գրանցման հաշվիչներն ունեն կառուցվածքային որոշ առանձնահատկություններ. դրանք գլանաձն են ն ապակեպատ (ГС, МС – 4, МС – 6): γ-ճառագայթների գրանցումը հիմնըված է երկրորդային էլեկտրոնների դուրսմղման երեք ձների` ֆոտոէֆեկտի, քոմփթոնային էֆեկտի ն էլեկտրոնապոզիտրոնային զույգերի առաջացման վրա: Երկրորդային էլեկտրոնները, հայտնվելով հաշվիչի զգայուն հատվածում, առաջացնում են գազային պարպում, որը գրանցվում է ճառագայթաչափման սարքի միջոցով: Հեյգեր-Մյուլլերի հաշվիչների հիմնական տար երությունն այն է, որ Հեյգերի հաշվիչի ներքին ծավալը լցված է իներտ (չեզոք) գազով` ցածր ճնշման պայմաններում, իսկ աշխատանքն իրականանում է Հեյ66

գերի հատվածում, այսինքն` ինքնուրույն գազային պարպման ռեժիմում:

ճառագայթների գրանցման սցինտիլյացիոն` լյումինեսցենտային մեթոդ: Սցինտիլյատորները (նյութը` ֆոսֆոր) ճառագայթման ազդեցությամ լուսարձակում են, իսկ լույսի ազդանշանները գրանցվում են հաշվիչի միջոցով: Այս հաշվիչներն աչքի են ընկնում արձր արդյունավետությամ (100 %): Ժամանակակից սցինտիլյացիոն հաշվիչներն աշխատում են հեղուկ, պինդ ն գազային նյութերով: Այսպես` β- ն γ-ճառագայթների համար օգտագործում են պինդ անօրգանական սցինտիլյատորներ` ցեզիում, նատրիումի յոդիդի յուրեղներ, ծանր մասնիկների համար` ծծմ ային կադմիում, ցինկ: Օրգանական նյութերից օգտագործում են անտրացեն, պլաստմասսային սցինտիլյատորներ, հեղուկ ֆոսֆոր, չեզոք գազերից` հելիում, արգոն: Կիսահաղորդիչ դետեկտորների աշխատանքը պայմանավորված է կիսահաղորդիչների` իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ էլեկտրական իմպուլսներ հաղորդելու ունակությամ : Որպես կիսահաղորդիչներ` օգտագործում են գերմանիումի ն սիլիցիումի յուրեղները: Լուսանկարչական մեթոդը լուսանկարչական ճառագայթների հայտնա երման առաջին մեթոդն էր, որը հնարավորություն տվեց ացահայտել ռադիոակտիվության երնույթը: Մեթոդի հիմքում ընկած է ճառագայթների փոխազդեցությունն արծաթի հետ: Լուսանկարչական թիթեղի ֆոտոէմուլսիայի սնացման աստիճանն ուղիղ համեմատական է ճառագայթման դոզային: Այդ սկզ ունքով կատարվում է β- ն γ-ճառագայթների հետ աշխատող մարդկանց անհատական դոզաչափման լուսային հսկողություն: Լուսանկարչական մեթոդը լայնորեն կիրառվում է միջուկային ֆիզիկայում` տար եր լիցքավորված մասնիկների հետազոտման ժամանակ, իսկ կենսա անական օ յեկտներում օգտագործվում է ինքնաճառագայթագրառման մեթոդը: Գունաչափական մեթոդը հիմնված է նյութի ճառագայթման ժամանակ էներգիայի կլանման հետնանքով արտադրվող ջերմային էներգիայի չափման վրա: Չափումը կատարում են հատուկ գունաչափերի օգնությամ : Քիմիական մեթոդները հիմնված են ճառագայթման հետնանքով առաջացած տար եր քիմիական փոփոխությունների վրա: Այսպես`

փոխվում է լուծույթների կամ յուրեղների գույնը, արտազատվում է գազ, առաջանում է կոլոիդների նստվածք ն այլն: Դրանց փոփոխման աստիճանը ուղիղ համեմատական է ճառագայթման կլանման էներգիային: Լայն կիրառում են ստացել ֆերոսուլֆատային, ցերիումի, գազային, ինչպես նան հատուկ տեսակի ապակուց ն պլաստմասսայից պատրաստված դոզաչափերը:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՉԱՓՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ

Իոնացնող ճառագայթների չափման գործիքները պայմանականորեն աժանում են երեք խմ ի` ճառագայթաչափական (ճառագայթաչափ), դոզաչափական (դոզաչափ) ն սպեկտրաչափական: Այդ սարքերը դասակարգվում են ըստ ճառագայթների գրանցման եղանակների (իոնացման, սցինտիլյացիոն, լուսանկարչական ն այլն), գրանցվող ճառագայթների տեսակի (ծանր մասնիկներ, β- ն γ- ճառագայթներ ն այլն), սնման աղ յուրի (էլեկտրացանցային, մարտկոցային ն ուժակուտակչային) ն ըստ նշանակություն: Դոզաչափերը (ռենտգենաչափեր) այն սարքերն են, որոնց օգնությամ չափում են ճառագայթման էքսպոզիցիոն ն կլանված դոզաներն ու դրանց համապատասխան հզորությունը: Դոզաչափերը կազմված են երեք մասից` դետեկտոր (իոնացնող խցիկ), ռադիոտեխնիկական սխեմա, որն ուժեղացնում է իոնացնող հոսանքը, ն չափող-գրանցող սարք: Որպես դոզաչափ կարելի է օգտագործել ցանկացած նյութ, որը ճառագայթների ազդեցությամ ենթարկվում է փոփոխության` առաջացնելով ֆիզիկաքիմիական էֆեկտներ: Դոզաչափերն ըստ գործողության աժանվում են երկու խմ ի. մեկը որոշում է դոզայի հզորությունը միավոր ժամանակահտվածում` արտահայտված ռենտգեններով, մյուսը` ճառագայթման դոզան որոշակի ժամանակահատվածում (նկ. 15): Ըստ նպատակի` դոզաչափերը լինում են ստացիոնար (լա որատոր), շարժական ն անհատական: Օրինակ` «Կակտուս» մակնիշի լաորատոր դոզաչափով որոշում են գամմա-ճառագայթների դոզայի հզորությունը: Շարժական են ПМР – I միկրոռենտգենաչափը, РП – I, РМ – IM, МРМ – 2, ДРГЗ – 02, ДП – 5А ն այլ մակնիշի դոզաչափերը, որոնց օգ68

նությամ չափում են ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթների դոզան: Անհատական դոզաչափերը աղկացած են մի շարք մատնոցային իոնացնող խցիկներից, ունեն ինքնահոսի տեսք ն նախատեսված են անհատ ռենտգենոլոգների ն ռադիոլոգների մոտ ռենտգենյան ն γ-ճառագայթների ամենօրյա դոզաչափման, ինչպես նան նակչության մոտ տար եր ճառագայթային իրավիճակներում ու այլ պայմաններում ճառագայթային հսկողության իրականացման համար: Անհատական դոզաչափման համար օգտագործում են КИД – 1, КИД – 2, ДК – 02, ДП – 24, ДП – 22 – В, ДП – 23 – А մակնիշի դոզաչափեր: Իսկ զգայուն նյութեր, լումինեսցենտային յուրեղներ ն լուսանկարչական ժապավեն պարունակող ИЛК, ИФК, ИФКУ – I մակնիշի դոզաչափերն ավելի պարզ ն փաստացի գործիքներ են, սակայն դրանց տվյալներն ստացվում են որոշ ժամանակ անց` ժապավենի մշակումից հետո: Անհրաժեշտ է նշել, որ յուրաքանչյուր մակնիշի դոզաչափի ն ճառագայթաչափի տեխնիկական նութագիրն ու շահագործման կարգը ներկայացվում է գործիքին կցվող հրահանգում: ճառագայթաչափերի (ռադիոմետրեր) միջոցով չափում են ռադիոակտիվ պատրաստուկների ն ճառագայթման աղ յուրների ակտիվությունը (քանակություն), առարկաների մակերեսային ռադիոակտիվությունը, հողի, ջրի ն այլ հեղուկների, գազերի, կերի, մթերքի տեսակարար ակտիվությունը, ինչպես նան իոնացնող մասնիկների հոսքի խտությունն ու ինտենսիվությունը: ճառագայթաչափերը լինում են տար եր համակարգերի ն կառուցվածքի` պարզ դետեկտորներից մինչն ազմաթիվ հանգույցներց ու առանձին ինքնուրույն լոկներից մոնտաժված արդ սարքեր (նկ. 16): Ստացիոնար լա որատոր ճառագայթաչափերն աշխատում են գազալիցքային ն սցինտիլյացիոն հաշվիչներով ն օգտագործվում են հետազոտվող պատրաստուկների ակտիվությունը մեծ ճշգրտությամ որոշելու համար: Դրանցից են Б – 2, Б – 3, ПП – I6, ПП – 8, РКБ – 4 – IM, РПС – 2 – 03Т ճառագայթաչափերը, որոնք սնվում են էլեկտրական հոսանքի ցանցից: Բժշկական, անասնա ուժական ն գիտահետազոտական աշխատանքներն անցկացվում են մեքենայացված լա որատորիաներում, որտեղ կատարվում են ճառագայթաիմունա անական անալիզներ` ապահովելով մեծ քանակությամ նմուշների անընդհատ ն երկարատն հետազոտություն: Դրանք են γ-անալիզատորներ «Գամմա-1», «Գամ69

մա-12», «Բետա-2» սարքերը, որոնք նախատեսված են γ-քվանտների համար, «Թ|Ճ – ՕՃMMՃ» (ԼK8 – Շվեդիա), «ԹaՇk - 86էa»:

ա

գ

դ

ե

զ Նկ. 15. Դոզաչափեր. ա. ստացիոնար դոզաչափ՝ Ñ111--0. 1. դետեկտորային լոկ, 2. ազդանըշանային չափիչ սարք: Շարժական դոզաչափեր՝ . СРП-68--1: գ. ДРГЗ--2. 1. դետեկտորային լոկ, 2. չափիչ սարք: դ. «էքսպերտ»: ե.ջերմալումինեսցենտային դոզաչափ, զ. ֆոտոժապավենային դոզաչափ՝ ÈՕԲՕ-1, 1. ընդհանուր տեսքը, 2. կասետա, 3. ֆոտոժապավեն:

Շարժական (դաշտային) ճառագայթաչափերն ունեն փոքր ծավալ ն սնվում են մարտկոցներից, ուժակուտակիչներից կամ էլեկտրական հոսանքի ցանցից ն հեշտությամ տեղափոխվում են: Հիմնականում օգտագործում են ունիվերսալ «ЛУЧ – А», РУП – 1, ДП – 5А շարժական ճառագայթաչափերը, որոնք նախատեսված են առարկաների մակերեսային ռադիոակտիվ աղտոտվածությունը որոշելու համար:

Բ

Ա

Գ

Դ

Ե

Զ

Նկ. 16. ճառագայթաչափեր. Ա. 1Ñ1-0-5. 1. իմպուլսների ուժեղացուցիչ, 2. դետեկտորային լոկ, 3. վերահաշվիչ: Բ. Օ7Օ-1500. 1. դետեկտորային լոկ, 2. վերահաշվիչ: Գ. «Բետտա-1». 1. ինդիկացիայի լոկ, 2. սնման լոկ, 3. դեկետորային լոկ: Դ. ՔՕ1-1 շարժական ճառագայթաչափ. 1. չափող վահանակ: 2. β-ճառագայթող դետեկտոր, 3. α-ճառագայթող դետեկտոր, 4. նեյտրոնների դետեկտոր, 5. γ- ճառագայթող դետեկտոր: Ե. ԲՔÁ-1. 1. դետեկտոր, 2. չափող վահանակ: Զ. СЗБ--4. 1. դետեկտորային լոկ, 2. ազդանշանային լոկ:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Հարա երական (համեմատական) մեթոդը հիմնված է հետազոտվող նմուշի ն ստանդարտ չափանմուշի (էտալոն, որը պարունակում է հայտնի քանակությամ իզոտոպ) ակտիվության համեմատության վրա: Որպես չափանմուշ` ցանկալի է ունենալ երկարակյաց ռադիոակտիվ իզոտոպ, որը կարելի է ավելի երկարատն օգտագործել: Լավագույն չափանմուշը պարունակում է հետազոտվող նմուշի նույն իզոտոպը` հաշվի առնելով իզոտոպի տրոհման արագությունը ն ճառագայթման էներգիայի տեսակը: Օրինակ` անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների ռադիոճառագայթաչափական փորձաքննության համար, որպես չափանմուշ, օգտագործում են 40K, 90ՏՏ, 2341հ ն այլ իզոտոպներ: Հարա երական մեթոդի արդյունքի հավաստիությունը կախված է նմուշի ն չափանմուշի ճառագայթաչափման միննույն պայմաններից` որոշման տեղից, ժամանակից, չափող գործիքից ն պատրաստուկի տեղադրման հեռավորությունից: Հետազոտվող նմուշի ակտիվությունը (Ճ նմուշ) որոշում են հետնյալ անաձնով ն արտահայտում եքերել կամ կյուրի միավորներով. A չափանմուշ ⋅Հ նմուշ A = , նմուշ Հ չափանմուշ որտեղ N -ը մասնիկների հաշվի արագությունն է: Հարա երական մեթոդը լայնորեն կիրառվում է գործնական ն գիտահետազոտական ճառագայթաչափման ժամանակ: Հաշվարկային մեթոդ. α- ն β-ճառագայթող ռադիոիզոտոպների ակտիվությունը որոշում են սցինտիլյացիոն կամ գազապարպումային հաշվիչներով: Սակայն այդ մասնիկներից ոչ ոլորն են ընկնում հաշվիչի աշխատանքային ծավալի մեջ: Հետնա ար` հաշվիչի կողմից միավոր ժամանակահատվածում գրանցված իմպուլսների թիվն ավելի փոքր է, քան հետազոտվող նմուշում իրականում տեղի ունեցող միջուկների տրոհված թիվը միննույն ժամանակահատվածում: Պատրաստուկի իրական ռադիոակտիվությունը գրանցված իմպուլսների արագության թվով որոշելու համար անհրաժեշտ է հաշվարկների մեջ մտցնել ուղղումների գործակիցներ, որոնք հաշվի են առնում ճառագայթման ժամանակ տեղի ունեցող կորուստները: Հաշվարկային մեթոդն այդ իմաստով շատ աշխատատար է: Բացարձակ մեթոդը հնարավորություն է ընձեռում ուղղակիորեն

հաշվել ոլոր տրոհված միջուկների α- ն β - մասնիկների թիվը հետազոտվող ռադիոակտիվ պատրաստուկում` տեղավորելով այն ճառագայթաչափի ներսում: Պատրաստուկի ակտիվությունն արտահայտում են ռադիոակտիվության միավորներով (Կի, մԿի, մկԿի), ինչը վերացնում է ուղղումների անհրաժեշտությունը:

ՍՊԵԿՏՐԱՉԱՓԵՐ

Սպեկտրաչափի օգնությամ կարելի է չափել իոնացնող ճառագայթների էներգիան ն ինտենսիվությունը (լարվածություն), հետազոտվող նմուշներում առանց նախնական անջատման տար երակել ռադիոնուկլիդները ն ճշտորեն որոշել դրանց ացարձակ ակտիվությունը: Սպեկտրաչափը աղկացած է հետնյալ մասերից` դետեկտոր, որը վերափոխում է գամմա-քվանտների էներգիան էլեկտրական ազդակի (իմպուլս), նախաուժեղարար` ազդանշանն ուժեղացնող, դետեկտորի ն նախաուժեղարարի սնման լոկ, սպեկտրաչափի ուժեղարար, որը ձնավորում է անհրաժեշտ ձնի ազդանշան ն սարքի մյուս մասերը պաշտպանում աղմուկից, համանման-թվային փոխարկիչ, որը չափում է յուրաքանչյուր ազդակի ամպլիտուդը ն ինֆորմացիան կուտակում հիշողության մեջ, մոնիտոր (օսցիլոգրաֆ կամ համակարգչի էկրան), որի միջոցով ցուցադրվում են ստացված ազդակների գիստոգրառումները (նկ. 17):

Նկ. 17. Սպեկտրաչափ. 1. դետեկտորային լոկ, 2. համակարգիչ:

Ազդակների թիվը

Նկ. 18. 137ՇՏ-ի սպեկտրի տիպիկ կորագիծը:

Անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների նմուշների անալիզները կատարելու համար նպատակահարմար է օգտագործել գամմասպեկտրաչափ, որը նախատեսված է |8M համակարգիչի համար ն պատրաստված է PКГ-05 տվիչի հիման վրա (նկ. 18), ինչպես նան ունիվերսալ սպեկտրաչափական համալիրներ «Գամմա - Պլյուս», «Պրոգրես» ՔՇ Ք6ոէiսո-ի հիմքով, որոնք նախատեսված են ալֆա-, ետա-, գամմա-ճառագայթների վերափոխակերպման համար ն այլն: Ըստ այդմ` տար երում են ալֆա-, ետա- ն գամմա-սպեկտրաչափական մեթոդներ, որոնք կիրառվում են հետազոտվող նմուշներում ռադիոիզոտոպների ու ռադիոնուկլիդների աղադրությունը ն ակտիվությունը որոշելու նպատակով:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Դոզաչափում ն ճառագայթաչափում, դրանց խնդիրները: 2. ճառագայթային դոզա, դրա հզորությունը, միավորները: 3. Միջուկային ճառագայթների հայտնա երման ն գրանցման մեթոդները: 4. Դոզաների հաշվառման սկզ ունքը ներքին ճառագայթման ժամանակ: 5. Իոնացնող ճառագայթների հայտնա երման սարքերը, դրանց աշխատանքի սկզ ունքը: 6. ճառագայթների գրանցման մեթոդները: 7. ճառագայթաչափեր, դոզաչափեր, դրանց հիմնական աղադրիչ մասերը: 8. Ռադիոակտիվության չափման մեթոդները:

ԳԼՈՒԽ 4

ՌԱԴԻՈէԿՈԼՈԳԻԱՅԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Երկրագնդի վրա նակվող ոլոր կենդանի էակները մշտապես ենթարկվում են իոնացնող ճառագայթների ազդեցությանը: Իոնացնող ճառագայթները, ռադիոնուկլիդները, ռադիոիզոտոպները հզոր էկոլոգիական գործոններ են: Դրանց ազդեցությունն օրգանիզմների վրա ուսումնասիրել են դեռնս 20-րդ դարի 30-ական թվականներին: Վ.Ի. Վերնադսկին, Ա.Ա. Պերեդելսկին, Վ.Մ. Կլեչկովսկին, Ն. Ա. Կորնենը ն ուրիշներ` Ռուսաստանում, Յ. Օդումը` Մեծ Բրիտանիայում, դարձան ռադիոէկոլոգիայի` որպես նոր գիտական ուղղության, հիմնադիրներն ու ներդրողները: Ռադիոէկոլոգիան ընդհանուր էկոլոգիայի ճյուղերից է, որը տար եր ոլորտներում զարգացման ավելի մեծ թափ ստացավ ատոմային էներգիայի օգտագործման հետնանքով: էկոլոգիան (օյկոս` ապրելավայր, լոգոս` գիտություն) գիտություն է կենդանի օրգանիզմների, դրանց համակեցությունների ն շրջապատող միջավայրի պայմանների փոխհարա երությունների ուսումնասիրման մասին: էկոլոգիայի խնդիրները ազմազան են: Հատկապես կարնոր են օրգանիզմների զարգացման օրինաչափությունների հետազոտությունները, դրանց մեկնա անությունը ն արդյունավետության հիմնավորման խնդիրները միջավայրի անընդհատ փոփոխությունների պայմաններում: Մարդն իր ամենօրյա գործունեությամ մեծ վնաս է հասցնում նությանը, շրջապատին, ն ոչ միշտ է, որ ճիշտ ու արդյունավետ է օգտագործում այն իր նպատակների համար: Եր էկոլոգիական խնդիրները դեռ նոր էին առաջանում, հայտնի նագետ ն փիլիսոփա Ֆրիդրիխ էնգելսը զգուշացնում էր` չգայթակղվել, չհրապուրվել նության նկատմամ ունեցած հաջողակ հաղթանակներով, քանի որ յուրաքանչյուր հաղթանակի համար նությունը վրեժ է լուծում: էնգելսը կոչ էր անում ապրել նության հետ ներդաշնակ ն համաչափ: Իսկ հանրահայտ Գյոթեն գրում է. «Բնությունը կատակներ չի ճանաչում, նա միշտ արդարացի է, միշտ լուրջ է, միշտ խիստ է: Նա միշտ ճշմարտացի է, սխալները ն մոլորությունները մարդկանցից են խում»: Այդ թնավոր խոսքերն այսօր առավել էական ն ակտուալ են, դրանք կի76

րառելի են էկոլոգիական հարցերը ճիշտ լուծելու համար: Ռադիոէկոլոգիան ուսումնասիրում է ռադիոակտիվ նյութերի կուտակումը օրգանիզմների կողմից ն դրանց տարածումը (միգրացիա) կենսոլորտում: Ռադիոէկոլոգիան զարգանում է տար եր ուղղություններով. գյուղատնտեսական ռադիոէկոլոգիան, որպես ինքնուրույն ուղղություն, առանձնացնում է ույսերի ն կենդանիների ռադիոէկոլոգիա: Գյուղատընտեսական ռադիոէկոլոգիայի հիմնական խնդիրն է ուսումնասիրել կենդանիների ն ույսերի մորֆոֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները, պոպուլյացիաների թիվը ն տեղա աշխումը` կապված փոփոխվող ճառագայթային ֆոնի պայմանների հետ: Հետազոտությունները կատարվում են ժամանակակից ֆիզիոլոգիական մեթոդների, ճշգրիտ սարքերի ու չափիչ տեխնիկայի կիրառմամ իրականացվող փորձերի միջոցով: Այդ ուղղությամ մեծ ներդրում են կատարել Վ. Կլեչկովսկին, Ն. Կորնենը, Ռ. Ալեկսինը, Ա. Սիրոտկինը ն ուրիշներ: 60-ական թվականներին, որպես ինքնուրույն աժին, մասնատվեց ծովային օրգանիզմների ռադիոէկոլոգիան: Ապացուցված է, որ ծովային շատ կենդանիներ ընդունակ են իրենց մարմնի մեջ կուտակել ն երկար ժամանակ պահպանել ռադիոակտիվ նյութեր: Իսկ մարդը ն գիշատիչ կենդանիները, սնվելով այդ ծովային կենդանիներով, կարող են ստանալ ռադիոնուկլիդների որոշակի, ընդհուպ մինչն մահացու դոզա: Բացի այդ` ատոմական էլեկտրակայաններում ատոմային էներգիայի լայն կիրառման հետնանքով, սկսեց զարգանալ քաղցրահամ ջրավազանների ռադիոէկոլոգիան, որի խնդիրն է ուսումնասիրել այդ ջրերում նակվող օրգանիզմների աղտոտվածությունը ռադիոնուկլիդներով ն դրանց տարածումը էկոլոգիական շղթայով: Գյուղատնտեսական ռադիոէկոլոգիան ուսումնասիրում է ռադիոնուկլիդների տարածումը ն կուտակումը գյուղատնտեսական կենդանիների ն մարդու օրգանիզմում սննդային շղթայի միջոցով` նկատի ունենալով ռադիոնուկլիդների փոխանցման` մթնոլորտ - ջուր - հող - ույս կենդանի - գյուղատնտեսական արտադրանք - մարդ ուղին ( նակչության մատակարարումը սննդով, արտադրությանը` հումքով): Երկրի վրա մշտապես տեղի է ունենում նական ճառագայթում: ճառագայթակայուն կամ ճառագայթադիմացկուն են այն օրգանիզմները, որոնք հարմարվել են նական ճառագայթային ֆոնին: Բնական ճառագայթային ֆոնը դոզայի այն հզորությունն է, որը ստեղծվում է տիեզերական ճառագայթների, նական ռադիոակտիվ

տարրերի ն դրանց ռադիոակտիվ արտադրանքի տեղումների պարունակությամ օդի, ջրի, հողի ն օրգանիզմների մեջ: Բնական ճառագայթային ֆոնը տատանվում է 3-25 մկՌ/ժ սահմաններում: Օրգանիզմների ճառագայթահարման ֆոնի ստեղծման համար կարնոր է հատկապես կալիում - 40-ի, ածխածին - 14-ի, ռադիում - 226-ի, տրիտիումի, ռադոն - 222-ի ն թորոն - 220-ի ազդեցությունը: Մարդը իր գործունեության արդյունքում մշտապես ավելացնում է ճառագայթային ֆոնի մակարդակը, ինչին նպաստում է իոնացնող ճառագայթների օգտագործումը արդյունա երության, էներգետիկայի, ըժըշկության ն գյուղատնտեսության նագավառներում: Բացի այդ` կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտումն ավելանում է միջուկային պայթյունների, ռադիոակտիվ թափոնների դուրս երման ն ատոմային ձեռնարկություններում տեղի ունեցող վթարների հետնանքով, ինչպես նան միջուկների տրոհման արգասիքների միջոցով, որոնք մակածվում են ռադիոակտիվ նուկլիդներով: Ռադիոակտիվ աղտոտման հետնանքով մարդու ն կենդանիների մոտ առաջանում է ճառագայթային հիվանդություն կամ տար եր աստիճանի ճառագայթահարումներ: Վերջին տասնամյակների ընթացքում ճառագայթային ֆոնը զգալիորեն արձրացել է ամ ողջ երկրագնդի վրա, ինչն անդրադառնում է միջավայրի էկոլոգիական հատկությունների վրա: Հայտնի է, որ կենդանի օրգանիզմները ն կենսաերկրաքիմիական գոյության միջավայրը կազմում են միասնական միջավայրահամակարգ: էկոլոգիայի, ինչպես նան ռադիոէկոլոգիայի հատուկ աժին է գեոքիմիական էկոլոգիան` իր ազմազան ն հեռանկարային հիմնախնդիրներով: Կենսոլորտի ն կենսագեոքիմիայի ուսմունքի հիմնադիր Վ.Ի. Վերնադսկին նշել է, որ օրգանիզմների ն միջավայրի միջն մշտապես տեղի է ունենում քիմիական տարրերի փոխանակություն: Կենդանի օրգանիզմները ոչ միայն ընտրողա ար կուտակում են իրենց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ տարրերը, այլն կարնոր դեր են կատարում երկրակեղնի զարգացման ն կանոնավորման համար` ապահովելով կյանքի էվոլյուցիան: Հաշվի առնելով վերջին տարիներին տեխնածին նյութերի ահռելի կուտակումները կենսոլորտում, ինչպես նան միջավայրահամակարգի լուրջ խանգարումները, անհրաժեշտ է համաշխարհային մակարդակով անցկացնել գիտականորեն հիմնավորված խելացի ն արդյունավետ կենսագեոքիմիական միջոցառումներ կյանքի պայմանների արելավ78

ման նպատակով` ինչպես գյուղատնտեսության, ժշկության, այնպես էլ արդյունա երության գիտագործնական ոլորտներում: Հատուկ ուշադրության կենտրոնում է գտնվում քաղաքի հիմնախնդիրը` որպես կենսոլորտի տեխնածին ենթառեգիոն: Կենսագեոքիմիայի կենսա անական հիմնախնդիրները մշակել ն առաջինը գյուղատնտեսության ու ժշկության ոլորտներում ներդրել են հանրահայտ գիտնականներ Ա.Պ. Վինոգրադովը ն Վ.Վ. Կովալսկին, որոնք ստեղծեցին գեոքիմիական քարտեզներ քիմիական տարրերի տեղա աշխման ն տարածման վերա երյալ նախկին Սովետական Միության ողջ տարածքներում, այդ թվում ն Հայաստանում (նկ. 19, 20): Նրանք առաջարկել են էկոլոգիայի նոր ճյուղ` «Գեոքիմիական էկոլոգիա», որպես կենսոլորտի ն կենսագեոքիմիական շրջանացման համակարգի ուսումնասիրման մեթոդոլոգիայի հիմք: Գեոքիմիական էկոլոգիան ուսումնասիրում է գեոքիմիական ազդեցությունը օրգանիզմների կենսաքիմիական փոփոխականության վրա` մանրէների, ույսերի, կենդանիների, մարդու նյութափոխանակության ն այլ պրոցեսների վրա: Հատուկ ուշադրության է արժանի ադապտացիայի (հարմարողականության) արդ մեխանիզմների պարզա անումը ն դրանց խանգարումները էքստրեմալ (ծայրահեղ) պայմաններում, որոնք կարող են առաջացնել կենսագեոքիմիական տար եր էնդեմիկ (տեղաճարակ) հիվանդություններ: Ստորն ներկայացվում է Լ.Գ. Թադնոսյանի ն Մ.Ս. Գրիգորյանի կողմից մշակված ադապտացիայի մեխանիզմների սխեման (սխեմա 3) կենդանիների համար, ըստ որի` կենդանիների հարմարեցման հիմքում որոշակի գեոքիմիական պայմաններում ընկած է կենսա անական համակարգերի փոփոխվելու ունակությունը միջավայրի փոփոխությունների` մորֆոլոգիական, ֆիզիոլոգիական, ն կենսաքիմիական պարամետրերի սահմաններում: Եր քիմիական տարրերի մակարդակը միջավայրում գերազանցում է կամ հակառակը` ցածր է սահմանային խտությունից, ապա խախտվում է օրգանիզմի ֆունկցիաների հոմեոստատիկ կարգավորումը, ն առաջանում է ադապտացիայի խանգարում, ինչը հաճախ առաջացնում է «ադապտացիայի հիվանդություն» կամ մահ: Մարդու, կենդանիների ն ույսերի հարմարեցումը գեոքիմիական միջավայրում ընթանում է նյարդահումորալ մեխանիզմների, նյութափոխանակության ն այլ ֆունկցիաների լարվածությամ , որոնք ապահովում են հոմեոստազի նոր մակարդակ` օրգանիզմի ադապտացիա էքստրեմալ պայմաններում:

ըստ աստիճանի (ընդհանուր ադապտացիա)

Սխեմա 3. Կենդանիների կենսա անական ռեակցիաների մեխանիզմները գեոքիմիական նակելի միջավայրում

(ըստ Լ.Գ. Թադնոսյանի, Մ.Ս. Գրիգորյանի):

Սակայն եր խախտվում են կարգավորիչ մեխանիզմները, առաջանում են էնդեմիկ փոփոխություններ ն հիվանդություններ: Օրինակ` էնդեմիկ խպիպը (վահանաձն գեղձի հիվանդություն) առաջանում է միջավայրում յոդի պակասի, իսկ որի էնտերիտը, մոլի դենախտը, լիզախտը` այդ տարրերի ավելցուկի դեպքում: Հաճախ էնդեմիկ հիվանդություններն առաջանում են կենսոլորտում մի քանի քիմիական տարրերի անհամատեղությունից: Այդ հիվանդությունների ուժում ն կանխարգելում անցկացնելիս անհրաժեշտ է պարզա անել տեղավայրի գեոքիմիական վիճակը: Հայաստանում, հատկապես լեռնային շրջաններում, հայտնա երվել են մոլի դենային, պղնձամոլի դենային, կապարային, յոդային, որային ն այլ կենսագեոքիմիական պրովինցիաներ ն ենթառեգիոններ (նկ. 19, 20), որտեղ մարդկանց, կենդանիների ն ույսերի մոտ նկատվել են էնդեմիկ հիվանդություններ: Հայաստանի հանքային ռեսուրսները մեծ են: Այստեղ հայտնա երված է Մենդելենի աղյուսակի մոտ 70 քիմիական տարր, որոնցից մոտ 30-ը շահագործվում են որպես հանքային նյութեր: Այդ նյութերը կիրառվում են ժողտնտեսության տար եր ոլորտներում, ինչպես նան ազդում են շրջակա միջավայրի ոլոր կենդանա անական օ յեկտների վրա:

Նկ. 19. Հանքավանի մոլի դենային կենսագեոքիմիական պրովինցիայի քարտեզագրամը (Հայաստան, ըստ Վ.Կովալսկու):

Ստուգիչ (չեզոք) նաշխարհ (հողում մոլի դենի (Mօ) պարունակությունը ` 3,1⋅10-4 9, պղինձ (Շս) 3,4⋅10-3 9, Շս:MօՀ1:0,09, ույսերում` Mօ – 6,1⋅10-5 9, Շս – 4⋅10-4 9, Շս:MօՀ1:0,15):

Կենսագեոքիմիական պրովինցիա (հողում` Mօ – 6,9 ⋅10-3 9, Շս – 5 ⋅10-3 9, Շս:MօՀ1:1,4. ույսերում` Mօ – 2,6 ⋅10-3 9, Շս – 5,7⋅10-4 9, Շս:MօՀ1:4,6):

Նկ. 20. Քաջարանի պղնձամոլի դենային կենսագեոքիմիական պրովինցիայի քարտեզագրամը (Հայաստան, ըստ Վ.Կովալսկու):

Ստուգիչ նաշխարհ (հողում` Mօ – 4,5⋅10-4 9, Շս – 5,2⋅10-3 9, Շս:MօՀ1:0,09. ույսերում` Mօ – 1,2⋅10-4 9, Շս – 9,2⋅10-4 9. Շս:MօՀ1: 0,2): Կենսագեոքիմիական պրովինցիա (հողում` Mօ – 1,1 ⋅ 10-2 9, Շս – 1,2 ⋅ 10-1 9, Շս:MօՀ1:0,09. ույսերում` Mօ – 2,9 ⋅ 10-3 9, Շս – 1,7 ⋅ 10-2 9, Շս:MօՀ1:0,17): Այսպիսով` գեոքիմիական էկոլոգիան ն ռադիոէկոլոգիան ուսումնասիրում են քիմիական տարրերի ն ռադիոնուկլիդների դերը կենսոլորտում` որպես էկոլոգիական գործոն, դրանց տեղա աշխումը, միջավայրում` կապված օրգանիզմների գործունեության հետ, ինչպես նան էկոլոգիական շղթայով տարրերի անընդհատ վերափոխումներն ու վերադասավորումները միջավայրահամակարգում (նկ. 21):

փորլուծություն

Նկ. 21. Մոլի դենի կենսագեոքիմիական սննդային շղթան մոլի դենով հարուստ տեղավայրում (Հանքավան, ըստ Վ.Վ. Կովալսկու):

մոլի դենախտով հիվանդ ոչխարը

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Բոլոր կենդանի էակները ենթարկվում են արտաքին ն ներքին ճառագայթման նական ն արհեստական իոնացնող ճառագայթների աղ յուրներից: Իոնացնող ճառագայթների նական աղ յուրները Տիեզերական ճառագայթում: Դրանք տիեզերքից երկրի մակերնույթին հասնող (առաջնային տիեզերական ճառագայթում), ինչպես նան մթնոլորտում օդի ատոմների ն առաջնային տիեզերական ճառագայթների փոխազդեցության հետնանքով առաջացող (երկրորդային տիեզերական ճառագայթում) իոնացնող ճառագայթներն են: Առաջնային տիեզերական ճառագայթումն առաջանում է աստղերի ն մառախուղների մակերեսի գոլորշացումից, հրա ուխներից ն աղկացած է թեթն ատոմների միջուկներից` ջրածնի պրոտոններ (79 %), հելիումի α-մասնիկներ (20 %), լիթիումի, երիլիումի, որի, ածխածնի, ազոտի, թթվածնի ն այլ տարրերից, որոնք շատ մեծ էներգիա են պարունակում` 3 ⋅ 109-15 ⋅ 109, մյուսները` 1017-1018 էՎ: Տիեզերական առաջնային մասնիկներն այդ էներգիան ձեռք են երում աստղերի փոփոխական էլեկտրամագնիսական դաշտերում` իրենց արագացման շնորհիվ, որը մի քանի անգամ մեծանում է միջաստղային տիեզերական փոշու ամպերի մագնիսական դաշտերում ն նոր ու առավել նոր աստղերի ընդարձակվող թաղանթներում: Սակայն այդ մասնիկներից միայն քչերն են հասնում երկրի մակերնույթ ն փոխազդեցության մեջ մտնելով օդի ատոմների հետ` առաջացնում երկրորդային տիեզերական ճառագայթման մասնիկների հոսք: Ուստի տիեզերական ճառագայթների հիմնական զանգվածը, որը հասնում է երկրի մակերնույթ, առաջացնում է երկրորդային տիեզերական ճառագայթում: Երկրորդային տիեզերական ճառագայթումը արդ աղադրություն ունի. այն կազմված է ներկայումս հայտնի ոլոր տարրական մասնիկներից ն ճառագայթներից: Դրանց հիմնական զանգվածը, որը հասնում է ծովի մակերեվույթ, կազմում են` μ± ն π± մեզոնները (70 %), էլեկտրոնները ն պոզիտրոնները (26 %), պրոտոնները, γ-քվանտները, արագ ն գերարագ նեյտրոնները: Կենսա անական ազդեցության գնահատման համար (տիեզերական ճառագայթման դոզայի հաշվարկ) երկրորդային տիեզերական ճա84

ռագայթումը աժանում են չորս աղադրամասի` ըստ աղադրության ն էներգիայի մակարդակի. 1. Փափուկ կամ քիչ թափանցող` էլեկտրոններ, պոզիտրոններ, γ-քվանտներ ն արագ պրոտոններ, որոնց էներգիան 100 ՄէՎ է: 2. Կոշտ կամ ուժեղ թափանցող, որոնց էներգիան 400 – 600 ՄէՎ է (մեզոններ, π -մեզոններ, α-մասնիկներ): 3. Ուժեղ իոնացնող, որոնք պարունակում են միջուկային տրոհման նյութեր` պրոտոններ, դեյտրոններ, α-մասնիկներ ն 10-15 ՄէՎ էներգիա ունեցող միջուկների ծանր եկորներ: 4. Նեյտրոնային` տար եր էներգիա ունեցող նեյտրոններ: Ծովի մակերնույթի տիեզերական ճառագայթումը հիմնականում կազմված է փափուկ ն կոշտ աղադրամասերից: Փափուկ աղադրամասը կլանվում է 8-10 սմ հաստությամ կապարի շերտով ն 15-20 սմ երկաթի շերտով: Կոշտ աղադրամասը անցնում է 1 մ հաստությամ կապարի շերտով: Այն կարելի է հայտնա երել հողի ն ջրի տակ` մի քանի կիլոմետր խորության վրա: Փափուկ ն կոշտ աղադրամասերի մասնիկները, ունենալով մեծ էներգետիկ ունակություն, նյութում ստեղծում են իոնացման նվազագույն խտություն: Դրանց հարա երական կենսա անական էֆեկտիվությունը` ՀԿէՀ1: Ուժեղ իոնացնող աղադրամասի մասնիկներն առաջացնում են մեծ խտություն ունեցող իոնացում: Դրանց ՀԿէ-ն հավասարեցնում են պրոտոնների, նեյտրոնների ն α-մասնիկների ՀԿէ-ին, որոնց էներգիան 10 – 15 ՄէՎ է, այսինքն` ՀԿէՀ10: Ծովի մակերնույթի վրա տիեզերական ճառագայթների հաշվին, ըստ չափումների, 1սմ3 օդում մեկ վայրկյանում առաջանում են 2,74 զույգ իոններ. դա համապատասխանում է 1,15 ⋅ 10-11 Գր/վ դոզայի հզորությանը: Տիեզերական ճառագայթների ուժգնությունը փոփոխական է՝ կախված ծովի մակերնույթի արձրությունից, աշխարհագրական լայնությունից ն այլն (աղ. 3): Ապացուցված է, որ կենսա անական հյուսվածքներում տիեզերական ճառագայթների դոզան 11 %-ով ավելի մեծ է, քան օդում, քանի որ գերարագ նեյտրոնները, փոխազդելով հյուսվածքների` Շ, N ն Օ ատոմների միջուկների հետ, ճեղքում են վերջիններս` առաջացնելով արագ նեյտրոններ, որոնք հյուսվածքներում ստեղծում են լրացուցիչ իոնացում: Ըստ այդմ` տիեզերական ճառագայթների հյուսվածքային դոզան 1 օրվա համար կազմում է 0,11 մռադ կամ 1,1 մկԳր, տարեկան` 40 մռադ կամ 0,4 մԳր:

Աղյուսակ 3 Տիեզերական ճառագայթման ընդհանուր դոզայի (մԶվ/գ) հզորության փոփոխությունը` կախված մակերնույթի արձրությունից ն աշխարհագրական լայնությունից (ըստ Ա.Մ. Կուզինի) Ծովի մակերնույթի արձրությունը, կմ

Լայնության աստիճանները հասարակած

30°

50°

0,35 0,6 1,7 4,0

0,4 0,7 2,2 5,0

0,5 0,9 3,0 8,0

14,0 35,0

23,0 60,0

45,0

Բնության ռադիոակտիվ նյութեր: Բնության մեջ ռադիոակտիվ նյութերը ազմազան են ն երկրագնդի կեղնում անհամաչափ են տարածված: Դրանցից առավել տարածված են կալիումը, ռու իդիումը, ուրանը, ռադիումը ն այլն: Հողի, ջրի, օդի, շինանյութերի մեջ ն այլ նյութերում ցրված են մեծ քանակությամ երկարատն կյանք ունեցող նական ռադիոնուկլիդներ: Տիեզերական ճառագայթման հետ միասին դրանք ստեղծում են նական ճառագայթային ֆոն, որը վնասակար չէ օրգանիզմների համար, քանի որ վերջիններս հարմարվել են նական ռադիոակտիվությանը: Բնության ռադիոակտիվ նյութերը աժանվում են երեք խմ ի. 1-ին խում ը կազմում են ուրանը` Ս, ն թորիումը` 1հ, իրենց տրոհման արգասիքների հետ, ինչպես նան կալիում-40-ը` 40K, ռու իդիում87-ը` 87ԹԵ: 2-րդ խում ը կազմում են կիսատրոհման մեծ պար երությամ իզոտոպները` 48Շa, 13016, 113|ո, 96ZՏ, 180W, 2098i ն այլն: 3-րդ խում ը ռադիոիզոտոպներն են` 14Շ, 3Ւ, 786, 1086, որոնք անընդհատ առաջանում են տիեզերական ճառագայթման ազդեցությամ : Անհրաժեշտ է նշել, որ երկրագնդի կեղնային շերտում ամենատարածված ռադիոիզոտոպը ռու իդիում - 87-ն է: Այն ավելի շատ է, քան

Ս-ն, 1հ-ը ն կալիում - 40-ը: 87ԹԵ-ին նորոշ է փափուկ β-ճառագայթում: Բոլոր տարրերի գումարից արձր է 40K ռադիոակտիվությունը, որը ճառագայթում է կոշտ ետա- ն գամմա-ճառագայթներ: 40K-ը լայնորեն տարածված է հողերում` հատկապես կավային: Իսկ Ս-ն, 1հ-ը ն Թa-ը ավելի շատ պարունակվում են լեռնային հանքավայրերի գրանիտե տեսակներում: Երկրագնդի վրա հայտնա երված են ռադիոակտիվ վայրեր ն գոտիներ, որտեղ նական ռադիոակտիվ տարրերը շատ են, իսկ կենդանիների հյուսվածքներում ն ույսերում պարունակվում են մեծ քանակությամ ուրան, ռադիում, թորիում: Ռադիոկենսա անությունում ընդունված է այդպիսի վայրերն անվանել ուրանի կամ թորիումի գոտիներ (պրովինցիաներ), որոնց նորոշ են օրգանիզմների էնդեմիկ տեսակներ: Կան գոտիներ, որտեղ երկրի կեղնում գամմա-ճառագայթումը տատանվում է 0,26-11,5 մԳր/տարի, իսկ, օրինակ, Բրազիլիայում, Հնդկաստանում նական ճառագայթային ֆոնը շատ արձր է` 0,12-ից մինչն 0,7 Գր/տարի, ինչը 100-500 անգամ գերազանցում է միջին համաշխարհային ֆոնը: Ուստի, այդ վայրերում արու կենդանիների մոտ նկատվում են քրոմոսոմների փոփոխություններ, սեռական գեղձերի կազմափոխություն, ուշ սեռական զարգացում, ստերիլություն: Մեծ թվով ռադիոակտիվ նյութեր են պարունակում շինանյութերը, որոնք արձակում են գամմա-ճառագայթներ. ամենաշատը երկաթ ետոնե կավահողային շենքերում` 1,71 մԳր/տարի, ամենաքիչը` փայտե տներում` 50 մռադ/տարի կամ 0,5 Գր/տարի: Ջրի ռադիոակտիվությունը կախված է Ս-ի, Թa-ի ն 1հ-ի լուծված միացություններից ն դրանցից արձակված ռադիոակտիվ գազանման նյութերից, դրանց արտադրանքից` ռադոնից ն թորոնից: Ռադիոակտիվությունը ծովերում ն լճերում ավելի արձր է, քան գետերում, իսկ աղ յուրներում այն կախված է լեռնային ապարների տեսակից, կլիմայից, ռելիեֆից ն այլն: Հարավային գետերում Ս-ի խըտությունը մի քանի անգամ ավելի արձր է, քան հյուսիսային գետերում, իսկ հանքային ջրերում` ավելի քիչ: Օրինակ` Կովկասյան հանքաջրերում ռադիումը կազմում է 7,5 ⋅ 10-9Կի/լ, ռադոնը` 2,6 ⋅ 10-8 Կի/լ: Օդի ն ջրի ռադիոակտիվությունը հարթավայրերում 2-4 կարգ ցածր է, քան լեռնային տեղավայրերում ն պայմանավորված է 40K-ով:

Աղյուսակ 4 Օրգանիզմի հյուսվածքների կողմից կլանված նական ճառագայթման դոզաները, մԶվ/գ (ըստ Ի. Բելոուսովայի ն Յու. Շտուկեն երգի) ճառագայթման աղ յուրը 1. Տիեզերական ճառագայթում 2. Հողի ն շինությունների գամմա-ճառագայթում 3. Մթնոլորտային օդի գամմա-ճառագայթում 4. Գումարային արտաքին ճառագայթում 5. Գումարային ներքին ճառագայթում 6. ճառագայթում ոլոր աղ յուրներից

Փափուկ հյուսվածքներ ն սեռական գեղձեր

Ոսկրեր

Թոքեր

Ոսկրածուծ

0,88

0,88

0,88

0,88

0,84

0,66

0,66

0,66

0,036

0,036

0,036

0,036

1,76

1,58

1,58

1,58

0,036

0,48

6,0

0,18

2,12

2,06

7,58

1,76

Մթնոլորտում ռադիոակտիվ նյութերը գտնվում են գազանման վիճակում (ռադոն, թորոն, 14Շ, տրիտիում) կամ աերոզոլների ձնով: Գումարային ռադիոակտիվությունը մթնոլորտում տատանվում է 2⋅10-14-ից մինչն 4,4⋅10-13 Կի/լ ն կախված է տեղանքից, տարվա եղանակից, եղանակային պայմաններից ն երկրագնդի մագնիսական դաշտի վիճակից: Բույսերի մեջ նական ռադիոակտիվ տարրերից առավել մեծ տեսակարար ակտիվություն ունի 40K-ը, որը կազմում է 44,4 - 370 Բք/կգ (1,2⋅ 10-9 -1⋅10-8 Կի/կգ), հատկապես ակլազգի ույսերում` լո ի, սոյա, ոլոռ: Բույսերում ուրանի, թորիումի, ռադիումի ն ածխածնի պարունակությունը շատ քիչ է: Կենդանիների օրգանիզմներում 40K-ի պարունակությունն ավելի քիչ է, քան ույսերում: Կենսա անական օ յեկտներում ուրանի, թորիու88

մի ն ածխածին –14-ի պարունակությունը 40K-ի համեմատ չնչին է: Այսպիսով` կենդանիների վրա մեծապես ազդում են նական ռադիոնուկլիդները, տիեզերական ճառագայթումը, ույսերի, հողի, ջրի, օդի ն շինանյութերի մեջ գտնվող ռադիոակտիվ տարրերը, ինչպես նան հենց օրգանիզմում գտնվող ն սննդի ու ջրի հետ անցնող նական ռադիոակտիվ նյութերը: Բոլոր այդ արտաքին ն ներքին աղ յուրները, մշտապես ազդելով, օրգանիզմին հաղորդում են որոշակի կլանված դոզա (աղ. 4): Մարդու համար միջին տարեկան թույլատրելի անվտանգ դոզան սեռական գեղձերի համար կազմում է 1,2 մԳր (0,12 ռադ), կմախքի համար` 1,3 մԳր (0,13 ռադ): Իոնացնող ճառագայթների արհեստական աղ յուրները Կենսոլորտի արհեստական ռադիոակտիվ աղտոտման պատճառներն են միջուկային պայթյունները, ռադիոակտիվ թափոնների արտանետումը շրջապատող միջավայր, ատոմային ձեռնարկությունների վթարների հետնանքով ռադիոակտիվ նյութերի մուտքը հող, ջուր, մթնոլորտ, ժշկության, կենսա անության ն գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող ռադիոիզոտոպները ն այլ արհեստական աղ յուրներ: Միջուկային պայթյունների ժամանակ նեյտրոնների ազդեցության հետնանքով տեղի են ունենում ծանր տարրերի (235Ս, 239Քս, 233Ս ն 238Ս) միջուկների կիսման ռեակցիաներ: Այդ ռեակցիայի ժամանակ նեյտրոնը թափանցում է միջուկի մեջ, օրինակ` 235Ս իզոտոպը վերածվում է 236Ս-ի, դրա միջուկը դառնում է էներգետիկ անկայուն, միջուկային ուժերը չեն կարող դիմադրել պրոտոնների ուժերին, ն միջուկը կիսվում է 2-3 անհամաչափ միջուկների եկորների: Կիսման պրոցեսը շատ արագ է տեղի ունենում, անջատվում է 200 ՄէՎ էներգիա, ն արձակվում 2-3 ազատ նեյտրոններ: Վերջիններս իրենց ճանապարհին հանդիպում են այլ ծանր միջուկների, որոնք պատրաստ են կիսվել, ն առաջանում է շղթայական կիսման պրոցես: Միջուկային ռեակցիաների ժամանակ խախտվում է միջուկային շղթայակցումը: Նուկլոնները ենթարկվում են վանող ուժերի ազդեցությանը ն հեռանում հակադիր նեռներ, ինչի հետնանքով միջուկը ձնափոխվում է, ստանում երկարավուն ձն: Կենտրոնական մասում այն պրկվում է ն կիսվում եկորների: Միջուկային ռեակցիաները կատարվում են ակնթարթորեն, իսկ ճեղքվող նյութի ավարար քանակության

դեպքում շղթայական պրոցեսը դառնում է անկառավարելի: Տրոհման պրոցեսը կարող է լինել ինքնապահպանվող, կարգավորելի ն ընթանալ որոշակի քանակությամ էներգիայի անընդհատ անջատմամա : Այդպիսի ռեակցիաներն իրականացվում են միջուկային ռեակտորներում, որտեղ նեյտրոնների հոսքը կարգավորվում է հատուկ կլանիչների միջոցով: Միջուկային պայթյունների ժամանակ առաջանում են 35 տարրերի մոտ 250 իզոտոպներ, ծանր տարրերի եկորներ, ինչպես նան դրանց տրոհման արգասիքներ (235Ս, 239Քս, 238Ս): Վերջիններիս քանակը կախված է միջուկի լիցքի հզորությունից, կիսատրոհման պար երությունից ն տնում է մի քանի վայրկյանից մինչն մի քանի ժամ, տարի, տասնյակ ն միլիոն տարիներ, օրինակ` ամենադանդաղ տրոհվող տարրերն են 87ԹԵ, ZՏ, 129|, 135ՇՏ: Առաջացած ռադիոնուկլիդների մեծ մասը β- ն γ- ճառագայթիչներն են (131|, 137ՇՏ, 1408a), մյուսները (90ՏՏ, 135ՇՏ) արձակում են միայն β- կամ α- մասնիկներ (144Nd, 147Տո): Որոշ ռադիոնուկլիդների (ուրան, պոլոնիում) հիմնական զանգվածը շղթայական ռեակցիաների ժամանակ չի հասցնում կիսվել ն պայթյունի ուժի ազդեցությամ փոշիանում է` վերածվելով մանրագույն մասնիկների: Դրանք պարունակում են ելակետային ռադիոնուկլիդների հատկություններով ատոմներ: Միջուկային պայթյունի շրջանում աղտոտվածության լրացուցիչ աղ յուր է հանդիսանում պատճառված (հարուցված) ռադիոակտիվությունը: Այս երնույթն առաջանում է այն ժամանակ, եր միջավայրում գտնվող ատոմային միջուկները ենթարկվում են ուրանի կամ պլուտոնիումի տրոհման ընթացքում առաջացած նեյտրոնների հոսքի ազդեցությանը (ակտիվացման ռեակցիա): Մթնոլորտում, հողում, շինանյութերում ն ջրում այդ ռեակցիաներից առաջանում են ազմաթիվ ռադիոիզոտոպներ, որոնց մեծ մասը տրոհվում է, արձակելով β-մասնիկներ ն γ-ճառագայթներ: Ակտիվացման ռեակցիաների արդյունքում առաջացած ռադիոնուկլիդների գումարային ակտիվությունը մի քանի անգամ ավելի փոքր է, քան ռադիոակտիվ տրոհումներից առաջացած ընդհանուր ակտիվությունը: Վերջիններս արտաքին միջավայրի վարակման հիմնական աղ յուրն են (օդում` 14Շ, Ւ, 39ՃՏ, ջրում` 24Na, 31,32Ք, 35Տ, 65Zո, հողում` 45Շa,29Ճl, 31Տi, 27Mg): Միջուկային պայթյունից հետո առաջին ամիսների ընթացքում հիմնական վտանգը ներկայացնում են առաջացած 131|, 89ՏՏ, 1408a եկորների խառնուրդները, իսկ հետագայում` 90ՏՏ, 137ՇՏ:

Այսպես` այդ նյութերի տրոհումից 7 ժամ հետո գումարային ակտիվությունը կազմում է դրանց ընդհանուր քանակի 10 %, իսկ արդեն մեկ օր հետո այն կարճատն ապրող իզոտոպների հաշվին 50 անգամ թուլանում է: Երկու օր հետո մնում է միայն այդ իզոտոպների 1 %, իսկ 14 օրից` 0,1 %: Ուստի պայթյունից հետո կիսման նյութերի ռադիոակտիվությունը չի կարելի որոշել ըստ ռադիոակտիվ տրոհման օրենքի, այլ կարելի է մոտավորապես հաշվարկել Վեյի ն Վիգների անաձնով. Ճ Հ Ճօէ -«, որտեղ` Ճ-ն եկորների ակտիվությունն է պայթյունից հետո է ժամանակում, Ճօ-ն ակտիվությունն է 1 օրվա ընթացքում, x-ը աստիճանի ցուցիչն է («Հ1,2) պայթյունից հետո` մի քանի ժամից մինչն 200 օր ժամանակահատվածում: Որքան ռադիոակտիվ ամպը հեռանում է պայթյունի վայրից, այնքան փոքրանում են մասնիկների չափսերը, ն փոխվում է ռադիոնուկլիդների կենսա անական հասանելիությունը: Ջերմամիջուկային ռեակցիաների ժամանակ սինթեզման ռեակցիայի պահին գոյանում է նեյտրոնների ինտենսիվ հոսք, որն առաջացնում է մեծ քանակությամ ակտիվացման նյութեր (պատճառված ռադիոակտիվության), հատկապես տրիտիումի, երիլիումի, ածխածին-14-ի: Այդ սինթետիկ ռեակցիաները տեղի են ունենում միլիոն աստիճան ջերմության պայմաններում. երկու թեթն տարրերի` դեյտերիումի ն տրիտիումի միջուկների միաձուլումից առաջանում է առավել ծանր միջուկ` հելիում: Միջուկային սարքերը, որոնք աշխատում են ճեղքում- սինթեզ- ճեղքում ռեակցիաների սկզ ունքով, աղտոտում են շրջապատող միջավայրը ուրանի ն պլուտոնիումի ռադիոակտիվ եկորներով, ինչպես նան տրիտիումով ն ռադիոածխածնով: Այսպես` հաշվարկները ցույց են տվել, որ 1 մեգատոն միջուկային պայթյունից գոյանում է 7,4 կգ ռադիոածխածին-14, որը քանակապես համապատասխանում է տիեզերական ճառագայթումից նույն իզոտոպի առաջացմանը մթնոլորտում մեկ տարվա ընթացքում: Տար եր երկրներում կատարված (մինչն 1959 թ.) ջերմամիջուկային պայթյուններից երկրագնդի վրա լրացուցիչ առաջացել է մոտ 560 կգ 14Շ: Միջուկային պայթյունները լինում են օդային, վերգետնյա, ստորգետնյա, ծովի մակերնույթի վրա ն այլն: Տեղավայրի աղտոտումը կախված է միջուկային պայթյունի նույթից, մթնոլորտային պայմաններից, միջուկային սարքի տրամաչափից, աշխարհագրական դիրքից: Օրինակ` վերգետնյա պայթյունների ժամանակ ռադիոնուկլիդների եկորներն աղտոտում են պայթյունի շրջանը ն մերձակա տարածքը, որի

վրայով անցել է ռադիոակտիվ ամպը: Օդային պայթյունների ժամանակ տրոհված ռադիոակտիվ նյութերը տարածվում են մեծ մակերեսի վրա: Սակայն մթնոլորտային տեղումների դեպքում (անձրն, ձյուն, քամի) ռադիոակտիվ ամպը կարող է, երկրագնդի շուրջ մի քանի պտույտ կատարելով, տարածվել ն աղտոտել այս կամ այն շրջանը: Ուստի ռադիոակտիվ աղտոտում կարող է առաջանալ երկրագնդի ցանկացած կետում, հատկապես հյուսիսային կիսագնդում` տարվա տար եր ամիսներին: Ռադիոնուկլիդների տարածումը ն կուտակումը միջավայրում մեծացել են ժողովրդական տնտեսության մեջ միջուկային էներգիայի օգտագործման, ատոմային կայանների, ռեակտորների ու լա որատորիաների աշխատանքների արդյունքում, իսկ մարդը, աշխատելով այդ վայրերում, շփվում է ճառագայթման արհեստական աղ յուրների հետ: Մթնոլորտ արտանետվող վնասակար նյութերի քանակը կրճատելու նըպատակով նախատեսվում է արդյունա երական ձեռնարկություններում ն կոմունալ տնտեսության օ յեկտներում տեղադրել արտանետվող գազերից ն փոշուց վնասակար նյութերի որսման ն վնասազերծման կայանքներ: Որպես մթնոլորտային օդի մաքրության պահպանման ամենահուսալի միջոց` անհրաժեշտ է ավելացնել կանաչ տարածությունների տեսակարար կշիռը:

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏՈՒՄ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՏԵՂԱՓՈԽՄԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ռադիոակտիվ նյութերը, միջուկային տրոհումից առաջացած եկորները, դրանց արգասիքները, ինչպես նան ռադիոակտիվ թափոնները, անցնելով կենսոլորտի աղադրիչ մասերի մեջ` ա իոտիկ (ոչ կենսա անական` հող, ջուր) ն իոտիկ (կենդանական աշխարհ, ույսեր), մասնակցում են նյութերի կենսա անական շրջապտույտին: Ռադիոակտիվ նյութերը կարող են ինքնուրույն Երկրի մակերնույթ հասնել չոր կամ թաց մթնոլորտային տեղումների ձնով: Միջուկային տրոհման արգասիքները մասնակցում են շրջապտույտին կենսա անական ցիկլով` հող – ույս – կենդանի – մարդ: Ռադիոակտիվ նյութերը կարող են անցնել մարդու օրգանիզմ ուսական ն կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքի միջոցով:

Պարզվել է, որ տրոհման սկզ նական շրջանում ռադիոակտիվ նյութերից առավել վտանգավոր են յոդի իզոտոպները, որոնք մեծ քանակությամ ն շատ արագ տարածվում են պայթյունների ժամանակ ն ունեն արձր կենսաակտիվություն: Յոդից հետո մեծ ակտիվությամ ն արձր էներգիայով են օժտված ստրոնցիում - 90-ը ն ցեզիում - 137-ը, որոնք երկարատն են պահպանվում օրգանիզմում ն շատ դանդաղ են տրոհվում: Կենսոլորտում ռադիոնուկլիդների տեղափոխման օրինաչափությունները պայմանավորված են դրանց ֆիզիկաքիմիական վիճակով` հողում, ջրում ն կերում: Ռադիոնուկլիդները հողում գտնվում են տար եր ձներով` ջրում լուծված, փոխանակելի, անփոխանակելի ն կապված վիճակում: Դրանց կենսա անական շարժունակությունը (միգրացիան սննդային շղթայով) պայմանավորված է ոչ միայն ռադիոնուկլիդի ֆիզիկաքիմիական, այլն հողի ազմատեսակ հատկություններով: Օրինակ` օրգանական նյութերով հարստացված հողերում ցեզիում - 137-ը կարող է թափանցել մինչն 70-90 սմ խորությամ , այն դեպքում, եր սովորական պայմաններում ցեզիումը թափանցում է 4 սմ հողի շերտում: Ապացուցված է նան, որ հողի մանրէները զգալիորեն իջեցնում են ռադիոնուկլիդների շարժունակությունը կենսաշրջապտույտում ն 60 %-ով կապում են ցեզիումը` խանգարելով դրա հետագա միգրացիային: Ցեզիումի համեմատ 90ՏՏ -ը օժտված է ավելի արձր շարժունակությամ նական միջհամակարգերի հողերում, ուստի կենսոլորտում տարածվում է ավելի ինտենսիվորեն: Ռադիոակտիվ նյութերը, մթնոլորտից հասնելով հողի ն ույսերի մակերեսին, կարող են որպես լրացուցիչ աղտոտման աղ յուր ծառայել: Ռադիոակտիվ փոշիները կարող են արձրանալ երկրի մակերեսից քամիների, անձրնի, երքահավաքի, խոտ հնձելու, կենդանիների արոտի ժամանակ: Հաշվի առնելով լրացուցիչ ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտման հնարավորությունը` անհրաժեշտ է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքահավաքի ընթացքում կիրառել այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք նվազագույնի են հասցնում երքի աղտոտումը: ՏՏ-ը ն 137ՇՏ-ը կերի միջոցով մուտք են գործում մարդու ն կենդանու օրգանիզմ, կապվում են միկրոտարրեր կալցիումի ն կալիումի հետ, որոնք դրանց մշտական կրողներ-փոխադրիչներն են. վերջիններիս տեղափոխման օրինաչափությունները կենսոլորտում համապատասխանում են 90ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի տեղափոխման օրինաչափություններին, ինչը

գործնական մեծ նշանակություն ունի ռադիոքիմիական փորձաքննությունների համար: Այսպես` ապացուցված է, որ ռադիոնուկլիդներով աղտոտված օ յեկտներում, ստրոնցիում - 90-ի առավելագույն քանակությունը կալցիումով հարուստ օրգաններում է, հատկապես ոսկրերում, ձվի կեղեվում, իսկ ցեզիում - 137-ի առավելագույն քանակությունը` կալիումով հարուստ օրգաններում, օրինակ` մկաններում: Կենսա անական օ յեկտներում 90ՏՏ - Շa ն 137ՇՏ - K համաչափական կուտակումներն արտահայտում են ոչ թե ացարձակ միավորներով, այլ հարա երական` կալցիումի կամ կալիումի նկատմամ : Հողում, ույսերում, կաթի մեջ ն կենդանի հյուսվածքներում 90ՏՏ-ի պարունակությունը կալցիումի նկատմամ արտահայտում են ստրոնցիումի միավորներով (ՍՄ), որը ցույց է տալիս 90ՏՏ-ի ակտիվությունը 1 կգ հետազոտվող նմուշում դրա մեջ պարունակվող կալցիումի խտության նկատմամ : Այն անվանում են դիսկրիմինացիայի (խտրականության) գործակից` ԴԳ կամ Կլեչկովսկու ցուցանիշ.

ԴԳՀ

Տr/Ca ՍՄնմուշում

Տr /Ca ՍՄնախորդում

Նույն ձնով հաշվարկում են 137ՇՏ/K հարա երությունը: Հողից ռադիոնուկլիդների անցումը ն կուտակումը ույսերում կախված է մի շարք գործոններից` ռադիոնուկլիդի ն հողի ֆիզիկաքիմիական հատկություններից, ույսերի կենսա անական առանձնահատկություններից ն կիրառվող ագրոտեխնիկայից: Ապացուցված է, որ ռադիոնուկլիդները, անցնելով ույսերի մեջ, աշխվում են դրանց տար եր մասերում: Որոշ ռադիոնուկլիդներ կուտակվում են արմատներում, մյուսները` ցողունում, տերններում ն այլն: Բույսերում ռադիոնուկլիդները գտնվում են շարժուն ֆրակցիայի ձնով ն կապված են դրանց կառուցվածքային - ֆունկցիոնալ աղադրամասերի հետ: Որքան շատ է ույսերում ռադիոնուկլիդի ազատ ֆրակցիան, այնքան հեշտ է այն յուրացվում միախուց ստամոքսով կենդանիների կողմից, իսկ ազմախուց ստամոքսով կենդանիների համար յուրացումը շատ ավելի արդ է` յուրահատուկ մարսողության պատճառով: Կենդանիների հյուսվածքներում ռադիոնուկլիդների մետա ոլիզմը

պայմանավորված է տար եր գործոններով: Կարնոր է հատկապես դրանց կոմպլեքսագոյացման հատկությունը ն փոխազդեցությունը հյուսվածքի աղադրամասերի հետ: Օրինակ` ստրոնցիումի ն կալցիումի կոմպլեքսագոյացման հատկություններն ուժեղ արտահայտված չեն: Արյան մեջ դրանք գտնվում են սպիտակուցների հետ անկայուն վիճակում, ընդ որում` կալցիումի միացությունն արյան շիճուկի սպիտակուցների հետ, ստրոնցիում- 90-ի համեմատ, 2 անգամ շատ է: Հակառակ պատկերն է դիտվում կովի կաթի գնահատման դեպքում. ստրոնցիում - 90-ի 70 - 80 % կայուն կապված է կաթի կազեինի հետ, իսկ կալցիումի միացությունը 20 % է ն անկայուն:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԸ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿԱԹԻ

ԵՎ ԱԾԱՆ ՀԱՎԵՐԻ ՁՎԻ ՄԵՋ

Ռադիոնուկլիդներն արտաքին միջավայրից, օրինակ, կովերի օրգանիզմ մեծ քանակությամ մուտք են գործում հիմնականում արոտավայրերից, եր ույսերն աղտոտված են լինում ռադիոակտիվ նյութերով: Այսպես` ռադիոակտիվ պայթյունից 4-5 օր հետո կաթի մեջ հայտնա երվում է յոդ – 131-ի առավելագույն խտություն, ընդ որում` յոդի անցումային գործակիցը 0,592 ⋅ 1010 Բք/լ կամ 0,16 Կի/լ է: Անցումային գործակիցը (Շi) ցույց է տալիս սննդային շղթայի յուրաքանչյուր հաջորդ օղակում ռադիոնուկլիդի պարունակության հարա երությունը նախորդին: Այն որոշում են հետնյալ անաձնով. ՇiՀK8 ⋅ 58, որտեղ Շi-ն ռադիոնուկլիդի պարունակությունն է կերի կամ սննդամթերքի մեջ, Բք/կգ, Բք/լ, K8-ն` մեկ ամսվա ընթացքում արտանետված ռադիոնուկլիդների օդային գործակցի համամասնականը` Բք/կգ, Բք/մ2, 58-ն` մեկ ամսվա ընթացքում դուրս նետված ռադիոնուկլիդների ինտենսիվությունը, Բք/մ2: Որոշելով ռադիոնուկլիդի անցումային գործակիցը` հաշվարկում են ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի մուտքը կերի, կաթի ն մսի մեջ: Օրինակ` 90ՏՏ-ի տնական մուտքը կերի հետ (կերա աժնի հետ մուտքի համեմատ) կովի 1 լիտր կաթում կազմում է 0,05-0,2 %, իսկ 137ՇՏ-ի մուտքը` 0,25-1 %, սակայն ոսկրային ն մկանային հյուսվածքներում այդ ռադիոնուկլիդների քանակությունն ավելի շատ է, քան կաթում: Ռադիոնուկլիդի անցման ինտենսիվությունը հող-կաթ օղակում աշխվում է հետնյալ հերթականությամ ` կալիում » կալցիում » ցեզիում » ստրոնցիում: Տար եր տեսակի հողերի համար այդ տարրերի անցումային գործակիցը նույնպես

տար եր է, ինչպես նան միննույնը չէ դրանց յուրացումը տար եր օրգանիզմների կողմից: Ածան հավերի ձվի մեջ յոդ -131-ի էկոլոգիական հավասարակշռությունը տեղի է ունենում 6 օր հետո, եր հավերին կերակրում են յոդով հարուստ կերա աժնով: Այդ ժամանակահատվածում յոդի դուրս երումը ձվի միջոցով կազմում է 8 %, ընդ որում` յոդի կուտակումը դեղնուցում 20-50 անգամ ավելի շատ է, քան սպիտակուցում ն դեղնուցում միասին վերցրած: Ցեզիում-137-ի հավասարակշռությունը հավերի կերա աժնում ն ձվի մեջ, ինչպես ն յոդ-131-ի դեպքում, տեղի է ունենում է 6 օրում: Սակայն ցեզիում-137-ի քանակը սպիտակուցում 2-3 անգամ ավելի շատ է, քան դեղնուցում, իսկ ձվի կեղնում այն կազմում է 1-2 9 : Ցինկ - 65-ի ն երկաթ - 59-ի տնական մուտքը հավերի օրգանիզմ 7-15 օրում առաջացնում է դրանց կուտակում ձվի մեջ` 6,2 9 ցինկ ն 3,22 9 երկաթ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ նշված ռադիոնուկլիդների 99 9 աշխվում է դեղնուցում ն միայն 1 9 սպիտակուցում ու կճեպում: Այսպիսով` ռադիոնուկլիդները կենդանու օրգանիզմ են անցնում անմիջապես հողից, ջրից, ույսերի արմատներից, իսկ մարդու օրգանիզմ` նան կենդանական ծագում ունեցող արտադրանքից (կաթ, միս, ուրդ ն այլն): Ռադիոնուկլիդների տրոհման արգասիքներից վտանգավոր են հատկապես յոդի, ստրոնցիումի, ցեզիումի իզոտոպները, որոնք օժտված են ոչ միայն արձր ճառագայթմամ ն կենսա անական ակտիվությամ , այլն կիսատրոհման մեծ պար երությամ ն կենսա անական շրջապտույտով, մարդու ն կենդանիների օրգանիզմում, հատկապես` ոսկրային հյուսվածքներում երկարատն պահպանվելու ունակությամ : Անհրաժեշտ է նշել, որ ռադիոնուկլիդների շրջապտույտի հետ կապված շատ հարցեր դեռ ացահայտված չեն ն ուսումնասիրության լուրջ կարիք ունեն: Վերջին տվյալներով (Վ.Ա. Մատյուխին ն ուրիշներ) հաստատվել է, որ շրջապատող միջավայրում ձնավորվում են ճառագայթային ռիթմեր` համաձայն հիմնական աղադրիչների, ինչպիսիք են տիեզերածին (կոսմոգեն) ու վթարային տեխնածին (տեխնոգեն) ռադիոնուկլիդները ն այլն: ճառագայթային ֆոնի աղադրիչ տարրերի ռիթմիկ փոփոխությունները կարող են կենսառիթմերի արտաքին ն ներքին համաժամանակյա դեր կատարել: Սակայն սովորական էկոլոգիական ճառագայթային ֆո96

նի ն տեխնածին ազդեցությամ ռադիոնուկլիդների փոփոխությունները կարող են առաջացնել օրգանիզմի ճառագայթային հոմեոստազի խանգարումներ, որոնք արտահայտվում են տար եր տեսակի դեսինխրոնոզներով (միաժամանակյա խախտումներ): 20-րդ դարում առաջացան ճառագայթային գոտիներ, որտեղ տեխնածին ճառագայթային ֆոնը արձր է, օրինակ` Չեռնո իլը, Կիշտիմը ն այլն: Այդպիսի տեխնածին անոմալիաներով գոտիներում անհրաժեշտ է ուսումնասիրել օրգանիզմների ադապտացիայի մեխանիզմները ն որոշել, այսպես կոչված, օրգանիզմի էկոլոգիական ռադիացիոն ռեզերվը` ճառագայթային պահուստը: Երկրագնդի հյուսիսային կիսագնդում առաջացել են ստրոնցիում90-ի ն ցեզիում-137-ի մեծատարած նական ն տեխնածին աղտոտված վայրեր, որոնք նականա ար փոխել են Եվրոպայի նական ճառագայթային ֆոնը. այն տատանվում է 2 մԶվից (Անգլիա) մինչն 7 մԶվ (Շվեդիա): Տեխնածին «վթարային» վայրերում այդ ցուցանիշների տատանումները զգալիորեն մեծանում են: Ռեգիոնալ ճառագայթային նորման երկրագնդի համար 2,8 մԶվ է, իսկ, օրինակ, Ֆինլանդիայի համար` 5 մԶվ: Իմանալով օրգանիզմի էկոլոգիական ճառագայթային պահուստը, ռեգիոնալ յուրահատուկ ճառագայթային ֆոնը, տեխնածին ֆոնը ն ճառագայթային ռիթմերի փոփոխման վթարային մասը` կարելի է կազմել ճառագայթային եռնվածությունը երկրագնդի յուրաքանչյուր հատվածի նակչության համար: Տարեկան միջին ճառագայթման դոզան (ՏՄԴ) ընդունված է 100 մՌ: Բրազիլիայում, Հնդկաստանում, Կենտրոնական Ֆրանսիայի գրանիտե զանգվածում նական դոզան 5-6 անգամ ավելի արձր է, սակայն դա չի անդրադառնում նակչության առողջության վրա: Հաստատված է, որ մարդը ժշկական հետազոտությունների ժամանակ ստանում է լրացուցիչ ճառագայթում, օրինակ` ճապոնիայում 130 մՌ, Լեհաստանում` 160 մՌ, Ռուսաստանում` 140 մՌ: Բացի դրանից` մարդը տարվա ընթացքում ստանում է մոտավորապես 150 մՌ ժամանակակից ետոնե ն աղյուսե շենքերից, որտեղ առկա են ռադիոակտիվ նյութեր: Այսպիսով` քաղաքի նակչության տարեկան միջին ճառագայթման դոզան (ՏՄԴ) մոտավորապես կազմում է 500 մՌ, իսկ գյուղական նակչության համար` 350 մՌ: Բերված թվերում հաշվի է առնվել լրացուցիչ ճառագայթումը միջուկային պայթյուններից առաջացած ռա97

դիոակտիվ տեղումներից: Այսպիսով` գյուղատնտեսական ռադիոէկոլոգիան ուսումնասիրում է ռադիոնուկլիդների տարածումը ագրոարդյունա երական արտադրանքի մեջ, ինչպես նան իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը ույսերի, կենդանիների ն ագրոէկոհամակարգերի վրա: Այն մշակում է ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներում գյուղատնտեսության վարման ձներ ն պաշտպանիչ միջոցառումների համալիր, որն ապահովում է ագրոարդյունա երության արտադրանքի համապատասխանությունը ռադիոլոգիական ստանդարտներին: ՄԱԿ-ի Գիտական կոմիտեն մշակել է լոկ-մոդել միջուկային ճառագայթման ազդեցության վերա երյալ` սննդային շղթայով ռադիոնուկլիդների փոխանցումը մինչն մարդու օրգանիզմ (սխեմա 4):

Սխեմա 4. Ռադիոնուկլիդների փոխանցման լոկ-մոդելը շրջապատող միջավայրում:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Գյուղատնտեսական ռադիոէկոլոգիայի խնդիրները: 2. Բնական ն արհեստական ճառագայթման ն արտաքին միջավայրի աղտոտման աղ յուրները: 3. Կենսոլորտում ռադիոակտիվ նյութերի տեղափոխման օրինաչափությունները. դրանց մուտքը ույսերի, կենդանիների ն մարդու օրգանիզմ:

ԳԼՈՒԽ 5

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԹՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ռադիոթունա անությունը ռադիոկենսա անության հատուկ աժին է, որն ուսումնասիրում է ռադիոակտիվ նյութերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, դրանց թունավոր ազդեցությունն օրգանիզմների վրա, ազդեցության մեխանիզմները, առաջացած թունավորումների ախտա անական փոփոխությունները, ինչպես նան հայտնա երում է թունավորումների կանխարգելման ու ուժման արդյունավետ միջոցներ ն հակաթույներ: Ռադիոթունա անության խնդիրներն են` − ուսումնասիրել ռադիոնուկլիդների, ռադիոակտիվ իզոտոպների` օրգանիզմ ներթափանցման հիմնական ուղիները, օրգանիզմում աշխման օրինաչափությունները ն թափանցումը հյուսվածքների մոլեկուլների մեջ (ինկորպորացիա` ներմարմնավորում), տար եր օրգաններում իզոտոպների կուտակման առանձնահատկությունները ն արտազատումն օրգանիզմից. − հետազոտել ներմարմնավորված իզոտոպների կենսա անական ազդեցությունը ն ներքին ճառագայթման զարգացման մեխանիզմները. − մշակել ռադիոնուկլիդների ներթափանցումը կանխելու ն օրգանիզմից արագ դուրս երելու մեթոդներ ն միջոցներ: Ռադիոակտիվ նյութերը (ռադիոնուկլիդներ, ռադիոակտիվ իզոտոպներ), անցնելով օրգանիզմ, մասնակցում են նյութափոխանակությանը ճիշտ այնպես, ինչպես տվյալ տարրի կայուն իզոտոպները: Դրանց կենսա անական ազդեցության մեխանիզմը նորոշվում է ռադիոակտիվ ճառագայթման պարամետրերով ն ոչնչով չի տար երվում արտաքին իոնացնող ճառագայթների աղ յուրների ազդման մեխանիզմներից: Հիմնական տար երությունն այն է, որ իզոտոպները, մասնակցելով մետա ոլիկ պրոցեսներին, երկար ժամանակ մնում են օրգաններում ն հյուսվածքներում: Ապացուցված է, որ ռադիոնուկլիդների ակտիվությունը հնարավոր չէ թուլացնել ոչ քիմիական, ոչ ֆիզիկական միջոցներով:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՈՂ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Ռադիոակտիվ նյութերի թունավորությունը պայմանավորված է հետնյալ գործոններով` • ճառագայթման տեսակով, էներգիայով ն կիսատրոհման պար երությամ , • այն նյութի ֆիզիկաքիմիական հատկություններով, որի կազմի մեջ է մտնում ռադիոնուկլիդը օրգանիզմ ներթափանցելու ժամանակ, • օրգաններում ն հյուսվածքներում դրանց աշխման տիպով, • օրգանիզմից դուրս երման արագությամ : ճառագայթման տեսակը ն էներգիան իզոտոպների թունավորության գլխավոր ցուցանիշներն են: Իզոտոպի ճառագայթման էներգիան ուղղակիորեն կապված է ճառագայթահարման հետ. որքան մեծ է ճառագայթման էներգիան, այնքան ուժեղ է ճառագայթահարումը (աղ. 5): Աղյուսակ 5 Իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցությունը նորոշող հաստատունները ճառագայթի անվանումը

Ռենտգենյան ն գամմաճառագայթներ Բետա-մասնիկներ Ալֆա-մասնիկներ Պրոտոններ Նեյտրոններ

էներգիան, ՄէՎ

Միջին ՀԿէ Վազքը մկա- Իոնացման էԳՓ, գործանային հյուս- միջին թիվը կիցը վածքում, 1 մկմ ճանա- ԿէՎ/մկմ պարհի վրա մկմ

2⋅106 ն ավելի

0,49

4,4⋅103

0,23

143,0

0,9

45,0 27,4

Տար եր տեսակի ռադիոնուկլիդների կենսա անական ազդեցության աստիճանը կախված է դրանց էներգիայի գծային փոխանցումից

(էԳՓ), որի մեծությունը պայմանավորված է նյութում մասնիկի կամ քվանտի գծային իոնացման խտությամ (տեսակարար իոնացում): Այսպես` ծանր մասնիկների (ալֆա-մասնիկներ ն պրոտոններ) տեսակարար իոնացումը շատ արձր է, իսկ թեթն մասնիկներինը ( ետա-մասնիկներ, գամմա-ճառագայթներ)` ցածր: Որքան արձր է էներգիան ն կարճ է մասնիկի վազքը, այնքան մեծ է էԳՓ-ն: Այսինքն` էներգիայի արձր գծային փոխանցում (էԳՓ) ունեցող իզոտոպներն օժտված են մեծ կենսա անական էֆեկտիվությամ (Կէ): Այս երնույթը վկայում է այն մասին, որ տար եր ճառագայթների ազդեցության աստիճանը կախված է ինչպես ընդհանուր կլանված էներգիայի քանակից, այնպես ն օրգաններում, հյուսվածքներում ու ջիջներում դրանց տեղա ախշման երկրաչափական նութագրերից: Տար եր էԳՓ ն կենսա անական ազդեցություն ունեցող ճառագայթների արտահայտման համար օգտագործում են հարա երական կենսա անական էֆեկտիվության գործակիցը (ՀԿէԳ): Օրինակ` օրգանիզմի ընդհանուր ճառագայթման դեպքում արագ նեյտրոնների համար ՀԿէԳ-ն հավասար է 10, իսկ սեռական գեղձերի տեղային ճառագայթման համար` 35: ճառագայթների կենսա անական ակտիվության նութագրման համար կարնոր նութագիր է նան ռադիոնուկլիդների կիսատրոհման պար երությունը: Կաթնասունների ն թռչունների համար առավել վտանգավոր են այն իզոտոպները, որոնց կիսատրոհման պար երությունը կազմում է մի քանի օրից մինչն մի քանի տասնյակ տարի, օրինակ` 131| – 8,05 օր, 90ՏՏ – 28 տարի, 137ՇՏ – 30 տարի ն այլն: Սակայն, օրինակ, իզոտոպներ 134|-ը, 136-140|-ը, 212Քօ-ը ծանր միջուկների տրոհման արգասիքներ են, ն դրանց կիսատրոհման պար երությունը շատ կարճ է` մի քանի վայրկյան կամ րոպե: Այդ իզոտոպներն արագ տրոհվում են ն չեն հասցնում հյուսվածքներում վտանգավոր խտություն ստեղծել: Նույն երնույթը կարելի է նկատել նան նական պայմաններում: Այսպես` մեծ կիսատրոհման պար երություն ունեցող ռադիոնուկլիդները, ինչպես օրինակ` ուրանը, որի կիսատրոհման պար երությունը 4,5⋅109 տարի է, նական պայմաններում ճառագայթային հիվանդություն չի կարող առաջացնել, քանի որ հողի կեղնում դրա քանակությունը կազմում է ընդամենը 0,0001 9, իսկ օրգանիզմում` շատ ավելի քիչ: Սակայն առանձին դեպքերում կարճակյաց ռադիոնուկլիդների թունա101

վորությունը կարող է ուժեղանալ վերջիններիս դուստր ռադիոնուկլիդների հաշվին: Ռադիոնուկլիդների թունավոր ազդեցությունը ներքին ճառագայթման ժամանակ պայմանավորված է նան նյութի ագրեգատային վիճակով, ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Հատկապես վտանգավոր են այն ռադիոնուկլիդները, որոնք հեշտությամ են լուծվում հեղուկների մեջ կամ առաջացնում են գազ: Դրանք մեծ քանակությամ ներծծվում են արյան մեջ, արագ տարածվում են ամ ողջ օրգանիզմում ն կուտակվում համապատասխան օրգաններում: Չլուծվող ռադիոնուկլիդների մասնիկները շնչառական ուղիներով անցնում են թոքեր, կերի ն ջրի միջոցով ստամոքսաաղիքային օրգաններ, ն էպիթելային կամ ռետիկուլոէնդոթելային ջիջների կողմից ենթարկվում մակերեսային կլանման (ադսոր ցիա): Հյուսվածքների ն օրգանների երկարատն ճառագայթահարման դեպքում ռադիոնուկլիդներն առաջացնում են ինչպես տեղային, այնպես ն ընդհանուր ներքին ճառագայթահարումներ: Բացի դրանից` ներքին ճառագայթման վրա մեծապես ազդում է ոչ միայն ներթափանցող ռադիոնուկլիդը, այլ նան նույն տարրի ոչ ռադիոակտիվ իզոտոպը կամ այդ տարրի քիմիական անալոգը: Հայտնի է, որ կալցիումը ն ստրոնցիումը անալոգ տարրեր են. կալցիումն ընդունված է որպես ստրոնցիումի ոչ իզոտոպային կրողը, այսինքն` այդ երկու տարրերի միաժամանակյա ներմուծումը օրգանիզմ պաշտպանում է օրգանները ճառագայթահարումից: Այսպես` կալցիումով հարուստ կերա աժինը նվազեցնում է ոսկրային հյուսվածքում ստրոնցիումի ներմարմնավորումը (ինկորպորացիա), ն կենդանիները ինչ-որ չափով պաշտպանվում են երկարատն ճառագայթահարումից: Իզոտոպային ն ոչ իզոտոպային անալոգները լայնորեն կիրառվում են ռադիոլոգիական քիմիական անալիզների ժամանակ` քիմիական ռեակցիաների ընթացքում իզոտոպների կորուստները կանխելու նպատակով: Ներկայումս առաջարկվում են տար եր հակաճառագայթային պաշտպանիչ դեղամիջոցներ` կոմպլեքսոններ, որոնք ենթարկվում են արագ ռեզոր ցիայի ն օրգանիզմից արտահանում են թունավոր ռադիոնուկլիդները (ստրոնցիում, ցեզիում, իտրիում ն այլն): Դրանցից են մագնեզիումի սուլֆատը, նատրիումի ցիտրատը, եռկալիում ֆոսֆատը ն այլն: Նպատակահարմար է ստեղծել անալոգներ, օրինակ` ստրոնցիում-կալցիում, ցեզիում-կալիում, ճառագայթային ն ոչ ճառագայթային յոդ, որոնք օրգանիզմում ստեղծում են մրցույթային

հարա երություններ ն զգալիորեն թուլացնում ճառագայթման ազդեցությունը: Որպես պաշտպանիչ հակաճառագայթային դեղամիջոցներ` կարնոր նշանակություն ունեն ռադիոպրոտեկտորները:

ՌԱԴԻՈՊՐՈՏԵԿՏՈՐՆԵՐ

Ռադիոպրոտեկտորները լայնորեն օգտագործվում են որպես ճառագայթահարումից պաշտպանվելու միջոց ն ախտականխիչ: Դրանք ունեն օրգանիզմի ճառագայթազգայունությունն իջեցնելու, ինչպես նան ճառագայթային հիվանդության ընթացքը թուլացնելու հատկություն: 1949 թ. Պատտը ն Չամպանը առաջին անգամ հայտնա երեցին ցիստեինի ճառագայթա ուժիչ հատկությունը: Նրանք փորձնական մկներին ճառագայթելուց 30 րոպե առաջ ներարկել են 1000 մգ/կգ ցիստեին ն փրկել դրանց 70 9: 1952 թ. Բակը առաջարկել է մի այլ նյութ` ցիստեամին, որի 150 մգ/կգ դոզան փրկել է ճառագայթային մահից 90 9 մկների: Ներկայումս հայտնի են ռադիոպրոտեկտորների մի քանի խմ երի` ամինաթիոլային, ինդոլամինային միացություններ, մանրէային ազմաշաքարներ ն այլն, որոնք նախատեսված են ճառագայթահարումները կանխարգելելու համար: Ամինաթիոլային միացությունները պարունակում են ամինային (- NՒ2) ն թիոլային (-ՏՒ) խմ եր: Բարձր արդյունավետությամ աչքի են ընկնում ցիստեամինը, ցիստամինը, ցիստաֆոսը, որոնք օգտագործում են ներ երանային ն ներորովայնային ձնով: Ինդոլամինային միացությունները պարունակում են ինդոլային ն ամինախմ եր. դրանցից են սերոտոնինը ն դրա արտադրյալները, մեքսամինը: Անհրաժեշտ է նշել, որ ռադիոպրոտեկտորների ազդեցության մեխանիզմը արդ է, սակայն այն կարելի է ացատրել երկու հիմնական գործոններով: Առաջին հերթին այդ նյութերն ունեն անոթասեղմիչ ազդեցություն ն ճառագայթահարված հյուսվածքներում հիպոքսիա (թթվածնային էֆեկտ) առաջացնելու հատկություն: Տեղային հիպոքսիան նպաստում է ճառագայթահարված հյուսվածքներում թիոլային (-ՏՒ) խմ երի ավելացմանը, որոնք ունակ են խլել օքսիդացման ռադիկալները ն ինակտիվացիայի ենթարկել, չեզոքացնել ջրի ռադիոլիզի նյութերը: Բացի այդ` ռադիոպրոտեկտորները կարգավորում են նյութափո103

խանակությունը, արագացնում են ջջի վերականգնողական պրոցեսները, ուժեղացնում ԴՆԹ-ի սինթեզն ու մետա ոլիզմը: Անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ ռադիոպրոտեկտորները կարող են առաջացնել թունավորումներ ն կողմնակի ոչ ցանկալի ռեակցիաներ: Ուստի ապացուցված է, որ ռադիոպրոտեկտորների ազդեցությունն առավել արդյունավետ է, եր օգտագործում են դրանց համալիրը, օրինակ` ամինաթիոլները ն ինդոլամինները (մեքսամին ն ցիստաֆոս) համատեղ:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

Ռադիոնուկլիդներն ըստ կենսա անական ազդեցության աստիճանի, որպես ներքին ճառագայթման աղ յուրներ, աժանվում են հինգ խմ ի: Ա խում . Առավել արձր ռադիոթունավորությամ ռադիոնուկլիդներ: Դրանք են 210ՔԵ, 210Քօ, 226Թa, 2301հ, 232Ս, 238Քս իզոտոպները ն այլն: Դրանց միջին տարեկան թույլատրելի խտությունը ջրում սահմանված է 2(10-10-10-8 Կի/լ) կամ 2(3,7-370 Բք/լ): Բ խում . Բարձր ռադիոթունավորությամ ռադիոնուկլիդներ, որոնց միջին տարեկան խտությունը ջրի մեջ 2(10-9-10-7Կի/լ), կամ 2(373700 Բք/լ) է: Դրանցից են 131|, 2108i, 2341հ, 235Ս, 241ՔԵ, 144Շ6 իզոտոպները ն այլն: Գ խում . միջին ռադիոթունավորությամ ռադիոնուկլիդներ, որոնց միջին թույլատրելի տարեկան խտությունը ջրում 2 ⋅ (10-8-10-7) Կի/լ կամ 2⋅(0,37-3,7) կԲք/լ է: Այդ իզոտոպներից են 22Na, 32Ք, 35Տ, 36Շl, 45Շa, Շօ, 99Mօ, 89ՏՏ, 137ՇՏ ն այլն: Դ խում . Նվազագույն ռադիոթունավորությամ ռադիոնուկլիդներ: Այդ խմ ին են պատկանում 786, 14Շ, 185, 51ՇՏ, 5556, 64Շս, 197Ւg իզոտոպները ն այլն: Ջրի մեջ տարեկան թույլատրելի խտությունը` 2(10-7-10-6 Կի/լ) կամ 2(0,37-3,7 կԲք/լ): Ե խում . Այդ խմ ին են պատկանում տրիտիումը` Ւ3, ն դրա քիմիական միացությունները` տրիտիօքսիդը ն գերծանր ջուրը: Ջրում տրիտիումի թույլատրելի խտությունը 4⋅10-6 Կի/լ կամ 148 կԲք/լ է: Համաձայն յուրաքանչյուր ռադիոիզոտոպի ռադիոթունավորության աստիճանի` պահանջվում է աշխատանքի ժամանակ համապատասխան սանիտարական կանոնների պահպանում:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄ ՄՈՒՏՔ ԳՈՐԾԵԼՈՒ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲԱՇԽՄԱՆ ՏԻՊԵՐԸ

Ռադիոնուկլիդները գյուղատնտեսական կենդանիների ն մարդու օրգանիզմ են անցնում առաջին հերթին շնչառական ն մարսողական օրգաններով, հատկապես կենդանիների արոտային պահվածքի շրջանում, եր ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված օդի, ջրի, կերի հետ օրգանիզմ են անցնում դրանց իզոտոպները: Գազանման ռադիոնուկլիդները թափանցում են թոքերը ն արագ ներծծվում արյան մեջ: 0,5 մկմ չափսի մասնիկները հեշտությամ անցնում են թոքեր ն հեշտությամ էլ դուրս են գալիս այնտեղից: Խոշոր մասնիկները` 5 մկմ-ից ավելի, ֆիքսվում են վերին շնչառական ուղիներում ն հազի ժամանակ խորխի հետ անցնում ստամոքս: Մասնիկների մի մասը կլանվում է մակրոֆագերի կողմից, երկար ժամանակ մնում են թոքերում ն ճառագայթում հյուսվածքը: Ռադիոնուկլիդները կարող են անցնել օրգանիզմ ինչպես վնասված, այնպես էլ չվնասված մաշկով, լորձաթաղանթով ն առաջացնել տեղային ճառագայթահարումներ` անմիջական ազդեցությամ : Ռադիոնուկլիդները, արյան մեջ ներծծվելով, առաջացնում են ռեզոր տիվ ախտանշաններ, որոնք կախված են կենսական կարնոր օրգանների (լյարդ, երիկամներ), արյան, կենտրոնական ն ծայրամասային նյարդային համակարգերի ախտահարման աստիճանից: Ռադիոնուկլիդների ներծծման աստիճանը կախված է դրանց քանակից, ֆիզիկաքիմիական հատկություններից, օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական վիճակից, ներմուծման ուղուց: Օրինակ` հաստատվել է, որ ավելի արագ են ներծծվում պլուտոնիումի` ՔսՀ6, հետո ՔսՀ3, այնուհետն ՔսՀ4 իզոտոպները, ինչը ացատրվում է ներմուծվող աղերի հիդրոլիզման տար եր աստիճաններով: Ռադիոնուկլիդների` արյան մեջ ներծծման արագությունը, ըստ ներմուծման տեղի, աշխվում է հետնյալ աճող հերթականությամ ` ներքին ուղիով ( երանով), ենթամաշկային, ներմկանային ն ավելի արագ` ներշնչակային, ներորովայնային եղանակով, ացի այդ` կախված է ներմուծման ձնից ն հյուսվածքների ֆիզիոլոգիական ն կառուցվածքային առանձնահատկություններից: Որքան շատ ռադիոակտիվ նյութեր են օրգանիզմ անցնում, այնքան փոքր է դրանց ներծծման տոկոսը: Երիտասարդ կենդանիների օրգանիզմում թունավոր նյութերի ներծծման աստիճանն ավելի արձր է, քան լիատարիք կենդանիների օրգանիզմում:

Ռադիոնուկլիդները, անցնելով ստամոքսաաղիքային ուղիներ, ներծծվում են ակտիվ ն պասսիվ ձնով: Ակտիվ ներծծման դեպքում ռադիոնուկլիդներն ընտրողա ար անցնում են ջջաթաղանթով, ինչպես սովորական մակրո- ն միկրոտարրերը: Պասսիվ ներծծումը կատարվում է դիֆուզիայի հաշվին: Ստամոքսաաղիքային ուղիում հեշտ են ներծըծվում ալկալիական նյութերը, հողալկալիական տարրերը` 5-100 9, իսկ ծանր տարրերի ն հազվագյուտ հողերի տարրերը, որպես թույլ լուծվող ֆոսֆատների ն ճարպերի միացություններ, ներծծվում են ընդամենը 0,001-2,3 9: 32Ք-ը, 45Շa-ը, 89,90ՏՏ-ը ներծծվում են նախաստամոքսներում ն աղիներում (աղ. 6): Ռադիոնուկլիդները, արյան մեջ ներծծվելիս, աշխվում են օրգաններում ն հյուսվածքներում, ինչը պայմանավորված է այդ օրգանների նկատմամ դրանց փոխհարա երություններով, ռադիոիզոտոպի հատկությունից, ագրեգատային վիճակով, կոլոիդ միացություններ առաջացնելու հատկությամ ն այլն : Աղյուսակ 6 Ռադիոակտիվ տարրերի ներծծման քանակը ստամոքսաաղիքային ուղուց (ըստ Դ.Ի. Զակուտինսկու ն Յու.Դ.Պարֆյոնովի) Տարրերը Նատրիում Ռու իդիում Ցեզիում Յոդ Ստրոնցիում Կո ալտ Մագնեզիում Ցինկ

Ներծծման, աստիճանը, 9 90-40-60

Տարրերը Կապար Պոլոնիում Բարիում Ուրան Պլուտոնիում Ցիրկոնիում Ցերիում Իտրիում

Ներծծման, աստիճանը, 9 3-6 0,01 0,01 0,01 0,01

Ռադիոնուկլիդները, անցնելով օրգանիզմ, առաջացնում են հոմեոստազի կայունության խանգարումներ, փոխազդելով ֆերմենտների ֆունկցիոնալ խմ երի հետ, ացասա ար են ազդում դրանց գործունեության վրա ն խախտում են նյութափոխանակության ընթացքը: Որոշ դեպքերում առաջանում են այնպիսի կայուն միացություններ, որ թերապնտիկ միջամտությունը դառնում է անօգուտ:

Ռադիոնուկլիդների խորը ներմարմնավորման հետնանքով առաջանում են սուր ն քրոնիկ ճառագայթային թունավորումներ: Սուր թունավորումը ռադիոնուկլիդների զանգվածային դոզայի անմիջական ազդեցության հետնանք է: Քրոնիկ թունավորումն առաջանում է թույնի փոքր դոզայի երկարատն ազդեցության հետնանքով (օրինակ` արտադրական թունավորումներ): Ըստ ճառագայթային թունավորման առաջացման պայմանների` տար երում են նական, արտադրական ն դեղորայքային թունավորումներ: Թունավորման այս կամ այն ձնի առաջացման հաճախականությունը կախված է տարվա եղանակից, աշխարհագրական տեղանքից, տար եր նագավառներում ռադիոնուկլիդների չափից ավելի օգտագործումից ն այլն:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԲԱՇԽՈՒՄՆ ՕՐԳԱՆԻԶՄՈՒՄ

Արյան մեջ ներծծված ռադիոնուկլիդների վարքը ն աշխումը որոշվում է առաջին հերթին տվյալ տարրի իզոտոպների կենսական կարնորությամ , խթանիչ ազդեցությամ որոշ օրգանների ն հյուսվածքների նկատմամ հակվածությամ : Օրինակ` յոդը մեծ հակում ունի վահանագեղձի նկատմամ , կալցիումը` ոսկրային համակարգի, ինչպես նան ոլոր հյուսվածքների նկատմամ , քանի որ այն մտնում է դրանց աղադրության մեջ: Ռադիոնուկլիդների աշխման գործում մեծ նշանակություն ունեն տարրի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, դիրքը Դ.Ի. Մենդելենի պար երական համակարգում, լուծելիությունը, հյուսվածքներում ն արյան մեջ կոլոիդային միացություններ առաջացնելու ունակությունը ն այլն: Ըստ Յու.Ի. Մոսկալյովի` տար երում են ռադիոնուկլիդների` օրգանիզմում աշխման հետնյալ տիպերը` հատուկ առանձնացնելով յոդի իզոտոպների խում ը: • Հավասարաչափ աշխվում են պար երական համակարգի առաջին խմ ի տարրերը` ջրածին, լիթիում, նատրիում, կալիում, ռու իդիում, ռուտենիում, ցեզիում, քլոր, րոմ ն այլն: • Կմախքային (ոսկրատրոպ). հողալկալիական տարրերը` երիլիում, կալցիում, ստրոնցիում, արիում, ռադիում, ֆտոր ն այլն: • Լյարդային ` պլուտոնիում, թորիում, մանգան, ցերիում ն այլն: • Երիկամային` իսմութ, սելեն, ուրան, արսեն ն այլն:

• Թիրեոտրոպ` յոդ, րոմ, աստատ, որոնք աշխվում են վահանաձն գեղձում: Սակայն տարրերի այդպիսի աշխումն օրգանիզմում պայմանական է ն կարող է փոխվել` կախված այն քիմիական միացություններից, որոնց կազմում դրանք թափանցում են օրգանիզմ: Ապացուցված է հատկապես թթվածնի դերը ճառագայթային թունավորման պրոցեսում: Այն օրգանները, որոնք լավ են սնվում արյունով, հետնա ար ն թթվածնով, շատ են կլանում ռադիոակտիվ իզոտոպներ ն ավելի երկարատն թունավորման ենթարկվում: Օդում թթվածնի պակասը կամ ածխաթթու գազի ավելացումը նվազեցնում է թոքերում հեմոգլո ինի ն թթվածնի միացումը: Այդ դեպքում հյուսվածքներն ավելի քիչ թթվածին են ստանում ն ավել քիչ են ճառագայթահարվում: Թթվածնային էֆեկտի կիրառումը արձրացնում է հյուսվածքների ճառագայթակայունությունը ն պաշտպանում թունավորումից: Ռադիոնուկլիդների աշխումն ըստ տիպերի ոլոր կաթնասունների օրգանիզմում միատեսակ է, սակայն երիտասարդ կենդանիների մոտ ռադիոնուկլիդներն արագ են ներծծվում ն կուտակվում հյուսվածքներում: Օրինակ` աճող մատղաշների ոսկրերում ստրոնցիում - 90-ը կուտակվում է սպունգային մասում, իսկ հետագայում ոսկրի կոմպակտ հատվածներում: Հղի կենդանիների օրգանիզմի իզոտոպները ընկերքի միջոցով կարող են անցնել պտղի հյուսվածքները ն կուտակվել այնտեղ: Ֆրանսիացի գիտնականներ Տրի ոնդոն ն Բերգոնյեն ցույց տվեցին, որ ճառագայթման նկատմամ ջիջների զգայունությունն ուղիղ համեմատական է դրանցում ընթացող կիսման պրոցեսների ինտենսիվությանը ն հակադարձ համեմատական` ջիջների տար երակման աստիճանին: Նրանք գտնում են, որ երիտասարդ ջիջներում նյութափոխանակությունն ինտենսիվ է ընթանում, ինչի հետնանքով դրանք առավել խոցելի են: Հաստատված է, որ ճառագայթների նկատմամ ամենազգայունն ու խոցելին կարմիր ոսկրածուծի ջիջներն են, որոնց միտոտիկ ակտիվությունը արձր է: Ռադիոթունագիտության մեջ ընդունված է «կրիտիկական», «վտանգավոր» օրգան հասկացությունը, որտեղ ռադիոնուկլիդները կուտակվում են ընտրողա ար` ճառագայթահարելով ն վնասելով այն: Որոշ ռադիոնուկլիդների համար կրիտիկական օրգանները միշտ նույնն են: Օրինակ` յոդի համար կրիտիկական, վտանգավոր օրգանը վահանաձն գեղձն է, ստրոնցիումի, կալցիումի, ռադիումի համար` ոսկրերը:

Բոլոր ռադիոնուկլիդների համար կրիտիկական օրգաններ են արյունաստեղծ համակարգի օրգանները ն սեռական գեղձերը: Այդ օրգանները կրիտիկական են համարվում նան այն պատճառով, որ դրանք առավել խոցելի են նույնիսկ ճառագայթման փոքր դոզաների ժամանակ, ն դրանցում առաջանում են էական փոփոխություններ:

ՌԱԴԻՈԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ԱՍՏԻճԱՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Ռադիոակտիվ տարրերի կենսա անական արդյունավետությունը պայմանավորված է ռադիոիզոտոպների ֆիզիկական (դոզան, ճառագայթման էներգիայի տեսակը, կիսադուրս երման պար երությունը) ն կենսա անական (տարածման տիպը, ուղիները ն արագությունը) հատկություններով, ինչպես նան կենդանիների տեսակային ն անհատական ճառագայթազգայունությամ : աշխման դեպքում օրգաՌադիոիզոտոպների հավասարաչափ նիզմում առաջանում է ճառագայթային հիվանդություն` սուր, ենթասուր ն քրոնիկ ընթացքով, որի ժամանակ փոքրանում է փայծաղի ն սերմնագեղձերի զանգվածը, խիստ ընկճվում է լիմֆոիդ արյունաստեղծումը, իսկ որպես հետնանք` փափուկ հյուսվածքներում առաջանում են ուռուցքներ: Ռադիոիզոտոպների կմախքային աշխման դեպքում նկատվում է փայծաղի մեծացում, զգալի չափով նվազում է ոսկրածուծային արյունաստեղծումը, սերմնագեղձերում ատրոֆիա (հետաճ) չի նկատվում: Հատկապես զարգանում են ոսկրային ուռուցքներ: Ռադիոիզոտոպների լյարդային ն երիկամային աշխման դեպքում լուրջ փոփոխություններ են տեղի ունենում լյարդում, երիկամներում, ստամոքսաաղիքային ն միզարտադրման օրգաններում: Թիրեոտրոպ աշխման դեպքում ախտահարվում է վահանագեղձի հյուսվածքը, զարգանում են ուռուցքներ: Ռադիոիզոտոպների կենսա անական ազդեցությունը պայմանավորող կարնոր գործոն է համարվում նան կիսադուրս երման պար երականության արդյունավետության տնողությունը (1արդ.): Ռադիոնուկլիդի կարճատն 1արդ.-ի դեպքում օրգանիզմի մեկ կամ մի քանի ոչ երկարատն ճառագայթման դոզաների միջն նկատվում է փոքր տար երություն, ն կենդանու մոտ առաջացած արյան ն այլ փոփոխություններն արագ վերականգնվում են, օրինակ` 1408a, 137ՇՏ իզոտոպների դեպքում:

Բարձր ՛արդ. ազդող ռադիոնուկլիդների (90Sr, ""6Ra, "39Pu) դոզաների տար երությունը մեծ է, հետնա ար` առաջացած ճառագայթային հիվանդության զարգացման փուլերը երկարատն են, օրգանիզմի ֆունկցիաների վերականգնումը դանդաղ է ընթանում, հաճախ, որպես հետնանք, առաջանում են չարորակ ուռուցքներ, արյան ն արյունաստեղծ օրգանների խանգարումներ, ամլություն: Դա վտանգավոր է հատկապես կաթնատու ն ցեղական ընտանի կենդանիների համար, իսկ սպանդի ենթարկվող կենդանիների մսի վրա այդ ախտահարումները չեն արտահայտվում: Ապացուցված է, որ մարդու սննդային շղթայում կենդանիները թուլացնում են ճառագայթահարման վտանգը, որովհետն կենդանիներն ընդունակ են կլանել ն ֆիլտրել ռադիոնուկլիդները` նվազեցնելով դրանց ներմուծումը օրգանիզմ: Գյուղատնտեսական կենդանիների ն մարդու համար առավել վտանգավոր են ծանր միջուկների տրոհման արգասիքները, հատկապես` յոդ - 131, ստրոնցիում - 90 ն ցեզիում - 137 իզոտոպները:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐՈՒՄ

ԵՎ ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐՈՒՄ, ԴՐԱՆՑ ԱՐՏԱԶԱՏՈՒՄԸ

Գյուղատնտեսական կենդանիների օրգաններում ն հյուսվածքներում ռադիոնուկլիդների կուտակումը կախված է ռադիոակտիվ իզոտոպների ֆիզիկաքիմիական հատկություններից, կենդանիների տեսակից, տարիքից, ֆիզիոլոգիական վիճակից, ինչպես նան օրգանների ն հյուսվածքների տեսակից: Ռադիոնուկլիդների կուտակումը գնահատելու համար օգտագործում են այնպիսի քանակական հասկացություն, որի օգնությամ կարելի է որոշել ռադիոնուկլիդների պարունակությունը կամ ընդհանուր ակտիվությունը օրգանում, հյուսվածքում ն օրգանիզմում: Այն արտահայտում են ացարձակ (Բք կամ Կի) կամ հարա երական միավորներով (օրական կամ ընդհանուր մուտքն օրգանիզմ, %): Ռադիոնուկլիդների կուտակման արագությունը գնահատելու համար ռադիոէկոլոգիայում օգտագործում են կուտակման ազմապատիկություն (5) հասկացությունը: Այն արտահայտում է օրգաններում ն հյուսվածքներում կուտակված ռադիոնուկլիդների ակտիվության հարա երությունը դրանց օրական մուտքին. F = 5/ , որտեղ C-ն g

ռադիոնուկլիդների տեսակարար ակտիվությունն է օրգաններում ն

հյուսվածքներում, Բք/կգ, m-ը` օրգանի կամ հյուսվածքի զանգվածը, կգ, g-ն` օրական մուտք գործած ռադիոնուկլիդի ակտիվությունը, Բք: Հաստատված է, որ առավել վտանգավոր են այն ռադիոնուկլիդները, որոնց կուտակման ազմապատիկության ցուցանիշը արձր է: Մարդու ն գյուղատնտեսական կենդանիների համար առավել կարնոր նշանակություն ունեն յոդ-131, ցեզիում-137, ստրոնցիում-90 ռադիոակտիվ իզոտոպները: Տար եր տեսակի կենդանիների ն օրգանների համար ռադիոնուկլիդների կուտակման աստիճանը տար եր է, ինչը պայմանավորված է նան դրանց մուտք գործելու տնողությամ ` միանվագ կամ տնական (աղ. 7, 8): Աղյուսակ 7 Ցեզիում-137-ի քանակը հյուսվածքներում` կենդանիների օրգանիզմ միանվագ մուտք գործելուց մեկ օր հետո, %/կգ Կենդանու տեսակը Խոշոր եղջերավոր կենդանի Ոչխար Խոզ

Մկան

Կմախք

Լյարդ

Երիկամներ

0,06

0,03

0,87

1,4

0,9 1,6

0,4 0,1

2,6 0,8

4,1 1,3

Աղյուսակ 8 Ցեզիում-137-ի քանակը հյուսվածքներում` կենդանիների օրգանիզմ տնական մուտք գործելուց մեկ օր հետո, %/կգ (ըստ Բ.Ն. Անենկովի ն ուրիշ.) Երիկամ- ՁվաԿենդանու Կմախք Մկան Լյարդ ներ րաններ տեսակը ճագար Ոչխար Այծ Խոզ Հավ

Կուտակման ազմապատիկությունը 4,5

Լիատարիք կենդանիների մոտ ռադիոնուկլիդների կուտակման ազմապատիկությունը օրինաչափորեն նվազում է: Երկարատն օրգանիզմ մուտք գործելու դեպքում ռադիոնուկլիդների կուտակման

արագությունը զգալիորեն փոխվում է. սկզ նական շրջանում ինտենսիվ է, այնուհետն հյուսվածքների հագեցման հետնանքով աստիճանաար դանդաղում է, ն վերջապես հավասարակշռություն է ստեղծվում ներմուծվող ն արտազատվող ռադիոնուկլիդների միջն: Հետագա ավելացում տեղի չի ունենում, որովհետն ռադիոնուկլիդներն օրգանիզմից շարունակում են արտազատվել: Եթե կենդանիները շարունակեն կերի հետ մեծ քանակությամ ռադիոնուկլիդներ ստանալ, ապա դրանց կուտակումը հյուսվածքներում կավելանա: Այդ երնույթը կարնոր գործնական նշանակություն ունի ռադիոնուկլիդներով աղտոտված վայրերից սննդի համար պիտանի արտադրանք ստանալու ն օգտագործելու նպատակով: Այսպես` փափուկ հյուսվածքներում ստրոնցիումի հավասարակշռությունը տեղի է ունենում 5-7 օրում, սակայն ոսկրային հյուսվածքներում այն շարունակում է կուտակվել` որպես կրիտիկական օրգան: Ցեզիումի հավասարակշռությունը մկաններում ն օրգաններում տեղի է ունենում` կովերի մոտ` 60-150, ոչխարների մոտ` 105 օրվա ընթացքում: Այսպիսով` հավասարակշռության ժամկետները կախված են ռադիոնուկլիդների տեսակից, կենդանիների տեսակից, տարիքից, ֆիզիոլոգիական վիճակից ն նյութափոխանակության մակարդակից: Օրգանիզմ ներթափանցած ն նյութափոխանակության մեջ ներգրավված ռադիոակտիվ տարրերի կայուն ն անկայուն իզոտոպներն օրգանիզմից արտազատվում են կղանքի, մեզի, կաթի, ձվի միջոցով ն այլ ուղիներով: Այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում օրգանիզմից դուրս է երվում ռադիոիզոտոպների ընդհանուր քանակության կեսը, կոչվում է կենսա անական կիսադուրս երման պար երություն (շրջան): Օրգանիզմից ռադիոակտիվ նյութերի արտազատումը ենթարկվում է ռադիոակտիվ տրոհման օրենքին ն տեղի է ունենում կենսա անական օրինաչափությունների համաձայն: Այսպիսով` ռադիոակտիվ իզոտոպների արտազատումն օրգանիզմից արագանում է տրոհման հաշվին: Ռադիոնուկլիդների նվազումն օրգանիզմում արտահայտում են արդյունավետ կիսադուրս երման պար երությամ (1արդ.): Այդ ցուցանիշը պայմանավորված է ռադիոակտիվ իզոտոպների ֆիզիկական ն կենսա անական հատկություններով, կենդանիների տեսակային ն անհատական ռադիոզգայունությամ .

՛արդ.112

՛ֆիզ.⋅՛կենս. ՛ֆիզ.+՛կենս.

:

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԱՆՑՈՒՄԸ ՄՈՐԻՑ ՊՏՂԻՆ

Ռադիոնուկլիդների անցումը պտղի օրգանիզմ տեղի է ունենում ընկերքի միջոցով: Դրանց անցման արագությունը տար եր կենդանիների մոտ պայմանավորված է ընկերքի կառուցվածքային առանձնահատկություններով ն հղիության տնողությամ : Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այծերի մոտ նատրիումի իզոտոպն ընկերքով պտղի օրգանիզմ է անցնում 9-20 շա աթական շրջանում ն 3 անգամ ավելի արագ է տեղի ունենում, քան հղիության մյուս շրջաններում: Այն կենդանիների մոտ, որոնց ընկերքի շփումը էպիթելիոխորիոնալ տիպի է (ձի, խոզ), նատրիումի իզոտոպի անցման արագությունը մորից պտղին երկու անգամ փոքր է, քան դեսմոխորիոնալ տիպի ընկերք ունեցող կենդանիների մոտ (որոճողներ): Դա ացատրվում է մոր ն պտղի միջն տեղի ունեցող արյան փոխանակության արագությամ , ինչպես նան ռադիոնուկլիդի շրջանառությամ , կերա աժնի աղադրությամ ն այլ գործոններով: Փորձերը ցույց են տվել, որ ստրոնցիումի իզոտոպը, կերի հետ միանվագ անցնելով հղի ոչխարների օրգանիզմ, կուտակվում է կմախքում ն ընկերքով անցնում պտղի օրգանիզմ: Ոչխարների հետագա հղիությունների ժամանակ ստրոնցիում - 90-ի կուտակումը մոր օրգանիզմում շարունակվում է, իսկ պտղի օրգանիզմում հետզհետե նվազում` 2,0-0,3 9, մինչն հինգերորդ հղիությունը: Կերի հետ ստրոնցիում - 90-ի տնական ընդունման արդյունքում այն կուտակվում է կովերի մկաններում ն պարենքիմատոզ օրգաններում, իսկ պտղին անցնում է առավելագույն քանակությամ ` մինչն ծնվելը: Պտղի օրգանիզմ ռադիոնուկլիդների ներթափանցման արագության վրա մեծապես ազդում են իզոտոպների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները: Այսպես` որքան մեծ է ռադիոնուկլիդների կոմպլեքսների առաջացումը օրգանիզմում ն հյուսվածքներում, այնքան քիչ է պտղի օրգանիզմ անցնելու հնարավորությունը: Մեծ զանգվածային թիվ ունեցող ռադիոնուկլիդներն օժտված են ընկերք թափանցելու փոքր ունակությամ :

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄԵՏԱԲՈԼԻԶՄԸ ԵՎ ԹՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տրոհման երիտասարդ արգասիքների թունա անությունը: Տրոհման երիտասարդ արգասիքները հիմնականում կարճակյաց ռադիոնուկլիդների խառնուրդներն են, որոնց ակտիվությունն անկում է շատ արագ` յուրաքանչյուր 7 միավոր ժամանակահատվածում` մոտավորապես 10 անգամ: Այսպես` 7 ժամ հետո մնում է գոյացած նյութերի 10 9, հետագա 7 միավոր ժամանակահատվածից հետո` 1 9, երկու շա աթ հետո` 0,1 9: Ռադիոակտիվ փոխարկումների ընթացքում փոխվում է խառնուրդի իզոտոպային կազմը, հետնա ար` փոխվում է դրանց ներծծումը, աշխումը, կուտակումը օրգանիզմում ն կենսա անական ազդեցությունը: Խառնուրդում առավել մեծ կենսա անական նշանակություն ունեն յոդի ռադիոակտիվ իզոտոպները (131|, 132|, 133|, 135|), 89ՏՏ, 99Mօ, 13216, 1408a ն Շ6 կարճակյաց իզոտոպները: Դրանց արդյունավետության շրջանը կարճ է ն դրանք շատ արագ դուրս են երվում օրգանիզմից մեզի, կղանքի ն կաթի հետ: Կարճակյաց ռադիոնուկլիդների կենսա անական ազդեցությունը հիմնականում կատարվում է ետա-ճառագայթման միջոցով, որի դոզան գերազանցում է գամմա-ճառագայթման դոզան: Կերի հետ չլուծված խառնուրդի մուտքի դեպքում հիմնականում ախտահարվում են վահանագեղձը, արյունատար համակարգը, ստամոքսաաղիքային ուղիները: Կարճակյաց ռադիոնուկլիդների խառնուրդի քանակությամ է պայմանավորված օրգանիզմում ախտահարումների զարգացման ընթացքը, որը կարող է արտահայտվել սուր, ենթասուր, քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունների ձնով: ճառագայթային այդ հիվանդության ախտանիշները նման են արտաքին գամմա-ճառագայթումից առաջացած ճառագայթային հիվանդության ախտանիշներին: Սուր շրջանում նկատվում է ախորժակի անկում, արյունային դիարեա, լեյկոպենիա, արյունային դիաթեզ, սրտանոթային ան ավարարություն, կենդանու զանգվածի ու մթերատվության անկում: Համաձայն Ե.Ա. Ֆեդորովի ն այլ տվյալների` կովերի մոտ սուր ճառագայթային հիվանդություն առաջանում է այն դեպքում, եր չորս օրվա ընթացքում օրգանիզմ է անցնում կարճակյաց ռադիոնուկլիդների ավելի քան 55,5⋅1010 Բք (15 Կի) լուծվող խառնուրդ, ենթասուր ձնը` 22,2⋅1010 Բք (6 Կի) դեպքում, քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունը`

12,2⋅1010 Բք (3,3 Կի) դեպքում: Կիզիչ (տաք) մասնիկներ: Մարդու ն կենդանիների օրգանիզմի վրա վնասակար մեծ ազդեցություն են թողնում միջուկային վառելիքի եկորների մասնիկները կամ պատճառված ճառագայթումից առաջացած փոշու մանրագույն մասնիկները, որոնք կոչվում են կիզիչ կամ տաք մասնիկներ: Դրանց ձնը, չափսերը ն տրամագիծը շատ տար եր են` 2 մկմ ն ավելի փոքր, իսկ ռադիոակտիվությունը կարող է լինել շատ արձր` 3,7 - 10-11 Բք-ից ավելի 1 մասնիկի համար (10 Կի): Հատկապես վտանգավոր է այդ մասնիկների ներմարմնավորումը օրգանիզմի հյուսվածքներում, որտեղ դրանք կարող են ստեղծել 10 – 100 Գր կլանված դոզա ն առաջացնել անդարձելի ուռուցքային փոփոխություններ: Կիզիչ մասնիկները կարող են աերոզոլների ձնով կերի, ջրի, օդի հետ անցնել օրգանիզմ ն կուտակվել օրգաններում ու հյուսվածքներում: Տրոհման երիտասարդ արգասիքների խառնուրդների ն կիզիչ մասնիկների թունավոր ազդեցությունը գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմի վրա դեռ լրիվ ուսումնասիրված չէ ն լուրջ գիտական հետազոտության կարիք ունի: Յոդ-131-ի (131|) թունա անությունը: Հայտնի են յոդի 24 ռադիոակտիվ իզոտոպ` 117-126, 128-139 զանգվածային թվերով: Դրանք արհեստական իզոտոպեր են, որոնք առաջացել են միջուկային ռեակցիաների ժամանակ: Յոդի ռադիոակտիվ իզոտոպները աերոզոլների, գոլորշու ձնով օրգանիզմ են անցնում շնչառական, մարսողական ուղիներով, մաշկի, աչքի միջոցով ն այլն: Անցնելով արյան մեջ` դրանք հեշտությամ տարածվում են օրգանիզմում, իսկ 60 %-ը կուտակվում է վահանաձն գեղձում: Միջուկային պայթյունների ժամանակ անջատվում է հատկապես 131| իզոտոպը, որի կիսատրոհման պար երությունը 8,05 օր է. այն առաջացնում է վահանաձն գեղձի ախտահարում: Յոդի մեծ դոզաները ոլոր կենդանիների մոտ քայքայում են գեղձի ջիջները ն ֆունկցիոնալ ջիջները փոխարինում շարակցական հյուսվածքով: Վահանաձն գեղձում զգալիորեն նվազում է ԴՆԹ-ի ն ՌՆԹ-ի քանակը, իջնում է ֆերմենտների ակտիվությունը: Ոչխարների, կովերի ն խոզերի մոտ ռադիոակտիվ յոդը կարող է առաջացնել գեղձի լրիվ քայքայում: Թունավորությունը լուրջ խանգարումներ է առաջացնում նյարդային ն էնդոկրինային, շնչառական, սրտանոթային ն մարսողական համակարգի վրա: Առաջանում են միքսեդեմա հիվանդությանը նորոշ նշաններ:

|-ը լուրջ փոփոփոխություններ է առաջացնում արյունաստեղծ օրգաններում, խախտվում է արյան պատկերը: Հաճախ առաջանում է վահանաձն գեղձի ուռուցք, որը տարածվում է սեռական գեղձերի, ադենոհիպոֆիզի ն այլ օրգանների վրա: |-ի թափանցումը օրգանիզմ առաջացնում է յոդի որոշակի խտություն, որի հարա երությունը արյան մեջ գտնվող ռադիոնուկլիդի խտության (հավասարված է 1 միավորի) նկատմամ աշխվում է հետնյալ կարգով. արյուն, մկաններ, փայծաղ, ենթաստամոքսային գեղձ` 1:1, երիկամներ, լյարդ, ձվարաններ` 1:2-3, թքագեղձ, մեզ` 1:3-5, կղանք, կաթ` 1:5-15, վահանագեղձ` 1:10000: Կաթնատու կովերի մոտ 1լ կաթի հետ արտազատվում է մեկ օրում օրգանիզմ անցած 131|-ի մոտավորապես 1 %: Յոդի երկարատն ընդունման ժամանակ հավի ձվի դեղնուցի մեջ անցնում է մոտ 16 %: Ոչխարների վրա կատարված փորձերը ցույց են տվել (8սՏէd 6է al.), որ 450 օր կերի հետ 240 մկԿի/օր չափա աժնով 131| ստանալու ընթացքում ոչխարները մնում են կենդանի ն տալիս են սերունդ, սակայն նորածին գառները սատկում են ծնվելուց հետո առաջին շա աթվա ընթացքում: Ռադիոակտիվ յոդով թունավորումից ոչխարների, խոզերի ն կովերի վահանաձն գեղձի լրիվ քայքայման դեպքում կենդանիները որոշ ժամանակ մնում են առողջ, այնուհետն դրանց մոտ շատ արագ զարգանում են վահանագեղձի ան ավարարության ախտանշաններ` ախորժակի անկում, ընկճում, փորկապություն, մաշկի թեփոտում ն րդի չորացում (ոչխարների մոտ), մթերատվության խիստ նվազում: Հավերի մոտ յոդի թունավորությունն ազդում է հատկապես ձվարանների ֆունկցիայի, ձվագոյացման օրգանների ն ձվի որակի վրա: Ցեզիում -137-ի (137ՇՏ) թունա անությունը: Կենսա անական առումով առավել վտանգավոր է 137ՇՏ-ը, որն արձակում է β- ն γ- ճառագայթներ: Ցեզիումի կիսատրոհման պար երությունը` 1Հ30 տարի: Կերի հետ անցնելով օրգանիզմ` այն ներծծվում է արյան մեջ ն հավասարաչափ տարածվում օրգանիզմում, իսկ հղիության շրջանում ընկերքի միջոցով մորից անցնում պտղին: Այն ավելի ինտենսիվ է տարածվում կաթի միջոցով` նորածնի կերակրման առաջին ամսում: ճառագայթային ախտանիշը ոլոր կենդանիների մոտ նման է ճառագայթային հիվանդության նշաններին, որն առաջանում է օրգանիզմի արտաքին գամմաճառագայթման ժամանակ: Ստրոնցիում-90-ի (90ՏՏ) թունա անությունը: 90ՏՏ-ի կենսա անական ազդեցությունը պայմանավորված է β-ճառագայթումով, որն անջա116

տում է 90ՏՏ իզոտոպը ն դրա դուստր` իտրիում - 90 իզոտոպը: 90ՏՏ-ի համար` 1Հ28 տարի: β - մասնիկների էներգիան կլանվում ն կուտակվում է հատկապես ոսկրային հյուսվածքում ն ոսկրածուծում, որտեղ ն մնում է երկար ժամանակ` անընդհատ ճառագայթելով հյուսվածքները: ճառագայթային հիվանդությունը ստրոնցիումի ազդեցությամ ընթանում է սուր ն ենթասուր ձնով: Կարճանում է կենդանու կյանքի տնողությունը, արգելակվում են աճն ու զարգացումը, ախտահարվում են օրգանիզմի ոլոր օրգան-համակարգերը, հատկապես ոսկրերը ն ոսկրածուծը: Աճող կենդանիների մոտ փոփոխություններն արտահայտվում են ոսկրի աճման գոտիներում, իսկ լիատարիք կենդանիների մոտ` խողովակային ոսկրերում: Տեսանելի փոփոխություններ են նկատվում մաշկի ն մաշկածածկույթի վրա: Ոչխարների մոտ ուրդը դառնում է անփայլ, չորանում է ն հեշտությամ թափվում` առաջացնելով ճաղատ հատվածներ, մաշկը կորցնում է էլաստիկությունը: Լորձաթաղանթների վրա առաջանում են արյունազեղումներ, իսկ երանի խոռոչում` խոցեր: Ըստ Ն.Կ. Պետրովիչի ն Վ.Ա. Կիրշինի տվյալների` ներմարմնավորված ստրոնցիում-90-ի ն ստրոնցիում-89-ի ազդեցությամ ճառագայթային սուր ն քրոնիկ հիվանդության ժամանակ առաջատար տեղ են գրավում արյունաստեղծ օրգանների ն արյան պատկերի փոփոխությունները, զգալիորեն թուլանում են օրգանիզմի պաշտպանիչ ն իմունակենսաանական հատկությունները, ընկճվում է արյան ջիջների ֆագոցիտար հատկությունը, արգելակվում է հակածինների գոյացումը ն այլն: Թունավորության հետնանքով խախտվում են ներզատական գեղձերի ֆունկցիան ն ոլոր տեսակի նյութափոխանակության պրոցեսները: Կարող է զարգանալ աչքերի կատարախտ: Կենդանիների վրա կատարված փորձերը ցույց են տվել, որ ստրոնցիում-90-ի փոքր դոզաները (շների համար` 0,0002 մկԿի/կգ 1,52 տարվա ընթացքում) ֆունկցիոնալ փոփոխություններ չեն առաջացնում (Բուրիկին), իսկ միանվագ ընդունված մեծ դոզաները (շների համար` 0,4-0,6 մկԿի/կգ) առաջացնում են սուր ընթացող ճառագայթային հիվանդություն: ճագարների, առնետների ն մկների համար միանվագ սուր թունավոր դոզան 0,8-11,2 մԿի/կգ է, կապիկների համար` 0,2 մԿի/կգ: Միանվագ դոզայի կրճատումը մինչն 2-3 անգամ` կենդանիների մոտ առաջացնում է քրոնիկ ճառագայթային հիվանդություն (Կրանսկի, Լիտվինով, Սոլովյով): Այդ ժամանակ հիմնականում խախտումներ են առաջա117

նում անոթներում, ոսկրերում ն ոսկրածուծում: Առանձին դեպքերում անոթային փոփոխություններ են առաջանում թոքերում ն մյուս ներքին օրգաններում, արյունաստեղծ օրգաններում: Ստրոնցիումի թունավորումից խախտվում է հատկապես հանքային աղերի փոխանակությունը, ինչն անդրադառնում է ոսկրերի կառուցվածքի ն ֆունկցիայի վրա: Ռադիումի թունա անությունը: Ռադիումը ռադիոակտիվ քիմիական տարր է: Հիմնական իզոտոպի`

88 Թa -ի

կիսատրոհման պար ե-

րությունը 1622 տարի է, որի տրոհման արդյունքում առաջանում է ի222 Թո ռադոնը: Այն օդում ներտ (միացության մեջ չմասնակցող) գազ` 86 վտանգավոր է, իսկ դրա իզոտոպը վերափոխվում է կարճակյաց պոլոնիումի, մի քանի այլ իզոտոպների ն, վերջապես, կայուն կապարի: Թa-ը արձակում է ալֆա-ճառագայթներ` 4,78 -7,68 ՄէՎ, ն գամմաքվանտներ` 0,18-2,19 ՄէՎ էներգիայով: Ռադիումի մյուս իզոտոպները պատկանում են ակտինիումի ն թորիումի ընտանիքներին: Դրանցից առավել վտանգավոր է 228Թa-ը, որը մի շարք տրոհումներից հետո վերափոխվում է 228ՃՇ-ի ն α-ճառագայթիչ 2281հ-ի: Հյուսվածքներում երկուսի ակտիվությունն էլ արձրանում է, դրանք արձակում են β-մասնիկներ ն γ-քվանտներ: Կենսահամակարգերում ռադիումը մի շարք ընդհանուր նմանություններ ունի կալցիումի ն ստրոնցիումի հետ: Հողում կալցիումի պարունակության ավելացումը զգալիորեն նվազեցնում է ույսերի կողմից ռադիումի կլանումը: Կենդանու օրգանիզմում ռադիումը տարածվում է արյան մեջ, ոսկրային ն փափուկ հյուսվածքներում, ստամոքսաաղիքային ուղիում ներծծվում է 20-70 %-ը: Օրգանիզմից արտազատումը տեղի է ունենում կղանքի (95 %) ն մեզի (5 %) հետ, ընդ որում` 50 %-ը հենց առաջին օրվա ընթացքում: Ռադիումի արձր թունավորությունը պայմանավորված է վերջինիս ոսկրատրոպ (կմախքային) ունակությամ : Ռադիումով ախտահարմանը նորոշ են սակավարյունությունը, լեյկոպենիան, ոսկրերում կալցիումի նվազումը (դեկալցինացիա), թոքա որ ը, մաշկի ախտահարումը, հետագայում` նան օստեոսարկոմա, թոքերի քաղցկեղ, մաշկի ն այլ հյուսվածքների չարորակ ուռուցքներ: Ռադիումի թույլատըրելի նվազագույն ակտիվությունը աշխատատեղում 3,7⋅103 Բք (0,1 մկԿի) է: Պլուտոնիումի թունա անությունը: Պլուտոնիումը ռադիոակտիվ քիմիական տարր է, ունի 15 իզոտոպ: Պլուտոնիումը նության մեջ ա118

ռաջանում է ուրանի տրոհման ժամանակ` նեյտրոնների ն տիեզերական ճառագայթների նեյտրոնների ազդեցությամ : Երկարակյաց 239Քս իզոտոպի կիսատրոհման պար երությունը` 1Հ 24360 տարի: Հողում այն ամուր ֆիքսվում է ն անցնում ույսերին: Մարդու ն կենդանիների օրգանիզմ անցնում է օդով, մաշկով, մարսողական ուղիներով: Աղիքներում ներծծվում է օրգանիզմ անցած պլուտոնիումի մինչն 1 % ն կուտակվում է ոսկրային հյուսվածքում: Պլուտոնիումի լուծելի աղերը հեշտությամ ներծծվում են մաշկով, իսկ դրա անլուծելի աղերը կուտակվում են վերնամաշկում, այնուհետն տարածվում ավշագեղձերում: Ներշնչված օդի հետ անցնելով թոքեր` պլուտոնիումի լուծելի աղերը հեշտությամ ներծծվում են արյան մեջ, իսկ անլուծելի աղերը տարիներով մնում են թոքերում ն երկար ժամանակ ճառագայթում թոքային հյուսվածքը: Կախված ճառագայթման դոզայից` թոքերում կարող է զարգանալ ճառագայթային թոքաոր , ֆի րոզ, պննմոսկլերոզ, թոքերի քաղցկեղ կամ սարկոմա: Պլուտոնիումի ներերակային ներմուծման դեպքում առաջանում է արյունաստեղծ օրգանների ֆունկցիայի ընկճում, էրիթրոցիտների կյանքի կարճատնություն, իմունածնություն, հատկապես հակամարմինների առաջացման խանգարումներ, օստեոսարկոմայի (ոսկրի) գոյացում: Պլուտոնիումի 45 %-ը արյան միջոցով անցնում է լյարդ ն կուտակվում` առաջացնելով լյարդի ցերոզ ն նեկրոզ (քայքայում), ինչպես նան ձվարանների ն սերմնագեղձերի խանգարումներ, քրոմոսոմային շեղումներ ն այլն: Մոլի դենի թունա անությունը: Մոլի դենը Մենդելենի պար երական համակարգի 6-րդ խմ ի քիմիական տարր է, ատոմային զանգվածը` 95,95: Բնության մեջ առկա են մոլի դենի 7 իզոտոպ` 92, 94-98 ն 100 ատոմային զանգվածով, որոնցից ամենատարածվածը 98Mօ-ն է: Արհեստականորեն ստացվել է 99Mօ իզոտոպը, որն ունի միջին ռադիոակտիվություն ն պատկանում է թունավոր ռադիոնուկլիդների Գ խմին: Երկրագնդի կեղնում մոլի դենի պարունակությունն ըստ զանգվածի 1,1 ⋅ 104 % է ն լինում է 2, 3, 4, 5, 6 վալենտության, հեշտությամ օքսիդանում է հիմնային պայմաններում` վերածվելով հեշտ լուծվող մոլի դատների: Մոլի դենը տիպիկ հազվագյուտ տարր է, տարածված է կենսոլորտում, այն գտնվում է հողում, ջրում, ույսերի, կենդանիների ն մարդու օրգանիզմներում: Բույսերի, կենդանիների ն մարդու օրգանիզմ ավելի արագ ն հեշտ են անցնում նատրիումի ն ամոնիումի մոլի դատի

աղերը, որոնք նան լայնորեն կիրառվում են ժողովրդական տնտեսության տար եր ոլորտներում: Մոլի դենի կենսա անական քանակները, որպես միկրոտարր, նպաստում են օրգանիզմի աճին, զարգացմանը ն նյութափոխանակությանը: Դրա մեծ քանակությունն օրգանիզմում առաջացնում է թունավորումներ` մոլի դենախտ հիվանդությունը, որը նորոշ է հատկապես խոշոր ն մանր եղջերավոր կենդանիներին: Կենդանիների հյուսվածքներում հայտնա երվել է մոլի դեն պարունակող երկու ֆերմենտ-մետաղաֆլավոպրոտեիդ` քսանտինօքսիդազ ն ալդեհիդօքսիդազ: Հյուսվածքներում հայտնա երվել են նան պղինձ ն երկաթ պարունակող քսանտինօքսիդազներ` կախված կերա աժնի մեջ այդ տարրերի պարունակությունից: Մ.Ս. Գրիգորյանի ն Լ.Գ. Թադնոսյանի տվյալներով` մոլի դենախտի ժամանակ ախտահարվում են ոլոր օրգան-համակարգերը, խախտվում է նյարդային համակարգի, արյան, մարսողական օրգանների, լյարդի, երիկամների ֆունկցիաները, ընկնում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը, նվազում են պաշտպանիչ գործոնների ցուցանիշները, նյութափոխանակությունը, օքսիդացման պրոցեսները ն այլն: Փորձերի արդյունքում հաստատվել է, որ մոլի դենի անտագոնիստներն են պղինձն ու ծծում ը, որոնց աղերի ներմուծման շնորհիվ կարելի է կանխել, ինչպես նան ուժել մոլի դենախտը: Մոլի դենի փոխանակությունը սերտորեն կապված է ցինկի, կապարի, պղնձի, երկաթի, յոդի ն այլ տարրերի հետ, դրանց փոխհարա երությամ ն շրջապտույտով (կենսոլորտում, հատկապես սննդային շղթայում): Kօոjօll6 6է.al. փորձերում ապացուցվել է, որ մոլի դեն-99 իզոտոպի ներմուծման դեպքում ծովախոզուկների օրգանիզմում առաջանում են խանգարումներ. վահանագեղձում այն կուտակվում է ավելի մեծ քանակությամ , քան մյուս օրգաններում: Սպիտակ առնետներին ռադիոակտիվ 995Խ-ով հարուստ կեր տալուց երկու ժամ հետո 995Խ-ի ավելի շատ քանակություն գրանցվում է կմախքում, ոսկրերում, ապա երիկամներում, լյարդում ն ստամոքսաաղիքային ուղիում: Մոլի դենի աղերը օրգանիզմից հիմնականում դուրս են գալիս մեզի ն կղանքի միջոցով: Երիկամների ն միզուղիների մորֆոֆունկցիոնալ փոփոխությունները (նկ. 22, 23) մոլի դենի ազդեցությամ ապացուցել են Վ.Մ. Մարգարյանը ն Լ.Գ. Թադնոսյանը` ռենտգենա անական հետազոտմամ (ուրոգրաֆիա):

Նկ. 22. Ստուգիչ ճագարների ներերակային ուրոգրաֆիա` ուրոգրաֆինի ներարկումից 10 րոպե հետո:

Նկ. 23. ճագարների ներերակային ուրոգրաֆիա. մոլի դենի 200 ն 300 մգ / կգ չափա աժնի ազդեցությունը ուրոգրաֆինի ներարկումից 30 րոպե հետո (ըստ Լ.Գ. Թադնոսյանի, Վ.Մ. Մարգարյանի):

Նկ. 24. Երիկամների հյուսվածա անական փոփոխությունները մոլի դենի 300, 500 մգ/կգ ազդեցությամ (ըստ Լ.Գ. Թադնոսյանի, Ն.Վ. Մարգարյանի):

Ուրանի թունա անությունը: Ուրանը ( 238 92 Ս ) նության մեջ ամենատարածված ռադիոակտիվ տարրն է, որի կիսատրոհման պար երությունը 4,5 ⋅ 109 տարի է: Երկրագնդի տար եր տեղավայրերում ուրանի γ-ճառագայթումը տատանվում է 0,26-11,5 մԳր/տարի, իսկ լեռնային ռադիոակտիվ հանքավայրերում (Հնդկաստան, Բրազիլիա) 100-500 անգամ արձր է միջին ֆոնից, ուստի այդ տեղավայրերում ապրող կենդանիների մոտ նկատվում են քրոմոսոմային շեղումներ, սեռական գեղձերի թերզարգացում ու ամլություն (չ երություն): Կենդանի օրգանիզմ ներմուծված ուրանը երկար ժամանակ մնում է ոսկրային հյուսվածքում, տեղա աշխվում է կոմպակտ ն սպունգային ոսկրերում ու ամուր ֆիքսվում ոսկրային սպիտակուցային նյութերի հետ: Ուրանի վեցվալենտային միացությունները զգալիորեն թուլացնում են ֆոսֆատազների, ֆոսֆորիլազների ն դեհիդրոգենազների ակտիվությունը (Ա.Օ. Վոյնար): Օրգանիզմից ուրանի արտազատմանը կմախքի միջոցով նպաստում են կար ոնատները, երկկար ոնատները ն կիտրոնաթթուն, որն առաջացնում է ուրանիլ ցիտրատային հեշտ դուրս երվող միացություններ: 23( Th)պար երական հաԹորիումի թունա անությունը: Թորիումը ( (2 մակարգի 4-րդ խմ ի ռադիոակտիվ քիմիական տարր է: Բնության մեջ թորիումն ունի 6, իսկ արհեստական` 9 ռադիոակտիվ իզոտոպ: Երկրագնդի կեղնում պարունակվում է 8⋅10-4 %, իսկ գետի ջրերում` 8,1⋅10-4 Բք/լ թորիում: Թորիումի իզոտոպներից առավել թունավոր են 232Th-ը ն 228Th-ը, որոնք արձակում են ալֆա-մասնիկներ, իսկ դրա միջանկյալ տրոհման արգասիք թորոնը` որպես իներտ գազ, հեշտությամ անցնում է թոքեր ն երկար ժամանակ մնում թոքային ավշային հանգույցներում: Թորիումն արյան միջոցով տարածվում է օրգաններում. 80 % կուտակվում է կմախքում (Տtovler e.a.), ախտահարելով ոսկրային ջիջները ն առաջացնելով ոսկրերի չարորակ նորագոյացումներ: Թորիումի իզոտոպները կուտակվում են նան լյարդում, երիկամներում, փայծաղում ն առաջացնում այդ օրգանների չարորակ ուռուցքներ: Օրգանիզմից այն հիմնականում արտազատվում է ստամոքսաաղիքային ուղիներով` լեղու հետ:

Տրիտիումի թունա անությունը: Տրիտիումը (3H) նության մեջ տարածված ջրածնի ռադիոակտիվ իզոտոպն է` 3,017 զանգվածային թվով: Այն արձակում է ետա- ճառագայթներ` 16,8 ԿէՎ էներգիայով: Տրիտիումի կիսատրոհման պար երությունը` ՛-12,34 տարի: Այն անընդհատ առաջանում է մթնոլորտում` տիեզերական ճառագայթման հետնանքով, իսկ արդյունա երությունում ստանում են լիթիումի նեյտրոնային ճառագայթմամ : Տրիտիումի ջրալույծ միացությունները հեշտությամ ներծծվում են ն տարածվում օրգաններում ու հյուսվածքներում, իսկ 10 օրվա ընթացքում տրոհվում ն դուրս են երվում օրգանիզմից մեզի ն քրտինքի հետ: Սակայն օրգանիզմ անցած տրիտիումի 1 %-ը ամուր միանում է ջիջների կորիզի աղադրամասերի (տրիմիդինի մեջ) կամ ցիտոպլազմայի հետ (ցիտիդինի մեջ): Որպես արտաքին ճառագայթման աղ յուր` 3H-ը վտանգավոր չէ, սակայն անցնելով օրգանիզմ` այն առաջացնում է սուր կամ տնական հեռավոր հետնանքներ: Ախտահարվում են հատկապես արյունաստեղծ օրգանները, գենետիկական համակարգը, առաջանում են ուռուցքներ, լեյկեմիա, ուղեղի զանգվածի փոքրացում ն այլն: Օրգանիզմից տրիտիումի արտազատումը արագացնելու նպատակով անհրաժեշտ է ակտիվացնել ջրային փոխանակությունը: Ածխածնի թունա անությունը: Ածխածինը Մենդելենի պար երական համակարգի 4րդ խմ ի տարր է, ատոմային զանգվածը` 12,01: Ածխածինը ամենատարածված տարրերից է` կենդանական աշխարհի հիմքը: Բնության մեջ հայտնի է երկու կայուն իզոտոպ` 12Շ ն 13Շ: Արհեստականորեն ստացվել է ածխածնի 6 ռադիոակտիվ իզոտոպ, որոնցից առավել երկարակյացը 14Շ-ն է, որի կիսատրոհման պար երությունը 5730 տարի է: Ը իզոտոպը մթնոլորտում առաջանում է նական ճանապարհով` տիեզերական ճառագայթման նեյտրոնների ազդեցությամ , ինչպես նան արհեստականորեն` միջուկային ռեակտորներում ազոտ պարունակող միացությունների` նեյտրոններով երկարատն ճառագայթահարումից: Ածխածին-14-ի տրոհումից անջատվում են ետտա-մասնիկներ` 0,155 ՄէՎ էներգիայով: Ըստ ռադիոթունա անության հատկությունների` 14Ը իզոտոպը դասվում է Գ խմ ին: Ցանկացած կենդանի օրգանիզմ հեշտությամ յուրացնում է 14Ը-ը, որն արագ ներմուծվում է

հյուսվածքների կազմի մեջ` β-ճառագայթներով ախտահարելով վերջինիս կենսամոլեկուլները: Ը-ի ախտա անական ազդեցությունն օրգանիզմի վրա նմանվում է տրիտիումի ազդման մեխանիզմին:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1.ճառագայթաթունա անության խնդիրները: 2. Ռադիոնուկլիդների ներթափանցումը մարդու ն կենդանիների օրգանիզմ, դրանց արտազատումը: 3. Վտանգավոր կամ կրիտիկական օրգաններ: |-ի, 137ՇՏ-ի, 90ՏՏ-ի, մոլի դենի, ուրանի, թորիումի, տրիտիումի, ածխածնի 4. թունա անությունը ն մետա ոլիզմը:

ԳԼՈՒԽ 6

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օրգանիզմի ճառագայթային ախտահարումները իոնացնող ճառագայթների ն ռադիոնուկլիդների ազդեցության հետնանքով օրգանիզմում առաջացած ազմազան առաջնային ն երկրորդային փոփոխություններն են: Առաջնային փոփոխությունները պայմանավորված են օրգանիզմի հյուսվածքների կողմից էներգիայի անմիջական կլանմամ : Կլանված ճառագայթի էներգիան վերափոխվում է քիմիական էներգիայի: Սակայն ճառագայթների կենսա անական էֆեկտները չեն ավարտվում առաջնային ճառագայթաքիմիական ռեակցիաներով: Կենսա անական գործընթացներն օրգանիզմի հյուսվածքներում ն օրգաններում շարունակում են զարգանալ ու խորանալ: Երկրորդային փոփոխությունները ճառագայթահարման հետնանքով առաջացած օրգանիզմի կենսագործունեության հետագա երկարատն փոփոխություններն են, որոնք հանգեցնում են ճառագայթային հիվանդության զարգացմանը (աղ. 9): Աղյուսակ 9 ճառագայթման էֆեկտների գործընթացները Փուլը / Տնողությունը Ֆիզիկական / 10-15 վրկ Ֆիզիկաքիմիական / 10-6 վրկ Քիմիական / վայրկյաններ Կենսա անական / տասնյակ րոպեներ – տասնյակ տարիներ

Գործընթացը էներգիայի կլանում, իոնացում Իոնների փոխազդեցություն մոլեկուլների հետ, ազատ ռադիկալների գոյացում Ազատ ռադիկալների փոխազդեցություն մոլեկուլների, ջիջների ն ԴՆԹ-ի հետ Բջջի մահ, ծագումնա անական փոփոխություններ ջջում, մուտացիաներ

Սակայն իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության առաջնային ն երկրորդային էֆեկտները որոշ չափով պայմանական են, քանի որ երկրորդային պրոցեսների հիմքում ընկած են առաջնային

պրոցեսները, ինչը պայմանավորված է կենդանի օրգանիզմների մոլեկուլների կողմից իոնացման ն էներգիայի կլանման հետ: Այդ մեխանիզմները դեռնս ավելի հստակ պարզա անության կարիք ունեն: Հայտնի է, որ իոնացնող ճառագայթներն արձր կենսա անական ակտիվություն ունեն, դրանք ընդունակ են իոնացնել կենսա անական հիմնանյութերի ցանկացած քիմիական միացություն` առաջացնելով ակտիվ ռադիկալներ, որոնք էլ աստիճանա ար առաջացնում են կենդանի հյուսվածքներում երկարատն ընթացող ռեակցիաներ: Ուստի իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության արդյունքը լինում են նորմալ կենսաքիմիական պրոցեսների խանգարումները, կենդանու հյուսվածքների ու ջիջների ֆունկցիոնալ ն ձնա անական փոփոխությունները: Բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքները վկայում են, որ տար եր տեսակի իոնացնող ճառագայթների ազդեցության մեխանիզմը հիմնականում միանման է` սկսած ճառագայթային էներգիայի կլանման ու փոխանցման նախնական գործողությունից մինչն ճառագայթահարված օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական ն ձնա անական փոփոխությունները: Իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության կարնոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ կենդանիների մոտ ացակայում են ճառագայթների ընկալման հատուկ վերլուծիչները, ն երկրորդ, որ այն պայմանավորված է ջիջներին էներգիայի փոխանցման ձնով: Կենդանի օ յեկտի վրա իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության մեխանիզմում պայմանականորեն կարելի է առանձնացնել երկու հիմնական փուլ: Առաջին փուլը նորոշվում է որպես ճառագայթների առաջնային` անմիջական ազդեցություն կենսաքիմիական պրոցեսների, օրգանների ու հյուսվածքների ֆունկցիայի ն կառուցվածքի վրա: Երկրորդ փուլ` միջնորդավորված ազդեցություն, այսինքն` ճառագայթների ներգործության հետնանքով օրգանիզմում առաջացած նեյրոգեն (նյարդածին) ն հումորալ տեղաշարժեր: Կենսա անական հիմնանյութի վրա իոնացնող ճառագայթների առաջնային ազդեցության մեխանիզմը ացատրելու համար առաջարկվել են ազմաթիվ վարկածներ ն տեսություններ: Օրինակ` Շվարցի (1903), Տրի ոնդոյի ն Բերգոնեյի (1905), Լոնդոնի (1911), Դեսաուերի (1923), Շտրաուսի (1923) տեսությունները, որոնցից յուրաքանչյուրը պայմանավորված է նյութափոխանակության խանգարումներով օրգանիզմի տար եր օղակներում (լիպիդների,

ֆերմենտների, սպիտակուցների ն այլն) կամ ջերմային էֆեկտով` ջջի կենսակառույցների խախտման հետնանքով: Ներկայումս ընդունված է իոնացնող ճառագայթների անմիջական ազդեցության երկու տեսություն՝ ուղղակի ն անուղղակի:

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՈՒՂՂԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ճառագայթների ուղղակի ազդեցությունը մոլեկուլների ճառագայթաքիմիական փոխարկումներն են, որոնք առաջանում են ճառագայթների անմիջական ազդեցության հետնանքով` վերջինիս էներգիայի կլանման տեղում: Ախտահարման հիմնական ազդեցությունը պայմանավորված է ատոմների ու մոլեկուլների գրգռման ն իոնացման գործողությամ : Ուղղակի ազդեցության դեպքում մոլեկուլը ենթարկվում է փոփոխության, եր ճառագայթներն անցնում են մոլեկուլի միջով: Անհրաժեշտ է նշել, որ ուղղակի ն անուղղակի ազդեցությունների միջն տար երությունն առավել ցայտուն է արտահայտվում հատկապես ջրային լուծույթների ճառագայթման ժամանակ (նկ. 25):

H2 Օ

Ι

H •+ ՕH •

ΙΙ

Նկ. 25. Բջջի վրա իոնացնող ճառագայթների ուղղակի (Ι) ն անուղղակի (ΙΙ) ազդեցությունը: ճառագայթների ուղղակի ազդեցության պատկերացումների հիմքի վրա առաջ է եկել Դեսաուերի «Թիրախի» տեսությունը, որը հետագայում զարգացրել են Կրոուտերը, Տիմոֆեն-Ռիսովսկին, Լին, Ցիմերմանը ն ուրիշներ: Նրանք գտնում են, որ իոնացնող մասնիկը կամ γ-քվանտն ազդում է ջջի կառուցվածքի կամ մոլեկուլի զգայուն մասի՝ թիրախի (գենի) վրա, ոչնչացնում է այն կամ առաջացնում գենետիկական

փոփոխություններ: Դոզայի ն կենսա անական էֆեկտի միջն գոյություն ունի քանակական կապ. դոզայի մեծացմանը զուգընթաց ճառագայթահարված ծավալում վնասված միավորների քանակն ավելանում է երկրաչափական պրոգրեսիայով: Կենդանական ն ուսական ջիջները վնասելու համար անհրաժեշտ է մեկից ավելի ուղղակի դիպչում (հարվածում) թիրախին: Թիրախի տեսությունը ացատրում է ճառագայթների վնասակար ազդեցությունը ակտերիաների, վիրուսների ու միա ջիջների վրա: Այն կիրառվում է ճառագայթային գենետիկայում ն սելեկցիայում, ինչպես նան ճառագայթակենսա անական տեխնոլոգիայում: Հավանականության վարկածը ճառագայթների ուղղակի ազդեցության տեսության հետագա զարգացումն է (Հուգ Օ., Կելլեր Ա.): Ի տար երություն թիրախի տեսության` նրանք գտնում են, որ ճառագայթների փոխներգործությունը ջջի որոշակի հատվածի հետ տեղի է ունենում հավանականության (պատահականության) սկզ ունքով, ն դոզաէֆեկտի կախվածությունը պայմանավորված է ոչ միայն թիրախից, այլ նան կենսա անական օ յեկտից` որպես դինամիկ համակարգ: Հայտնի են նան մի շարք այլ տեսություններ, որոնք արտացոլում են իոնացնող ճառագայթների անուղղակի ազդեցությունը, այսինքն` օրգանիզմի հետճառագայթային պրոցեսների առաջացման ն զարգացման որակական կողմը: Պարզվել է, որ կենսամոլեկուլների առաջնային ակտիվացումն ընթանում է ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի ճանապարհով, ն երկուսն էլ ակտիվացնում են միննույն ռեակցիան:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ճառագայթների անուղղակի ազդեցության դեպքում փոփոխվող մոլեկուլն անմիջապես չի կլանում ճառագայթային էներգիան, այլ այն փոխանցվում է ուրիշ մոլեկուլներից: Այսինքն` կառուցվածքների (մոլեկուլներ, ջիջներ ն այլն) այն փոփոխություններն են, որոնք պայմանավորված են ջրի կամ դրա մեջ լուծված նյութերի ռադիոլիզի (ճառագայթային քայքայման) հետնանքով առաջացած նյութերի ազդեցությամ : Անուղղակի ազդեցությունն ընթանում է մի քանի փուլերով: Ջրի ռադիոլիզը կատարվում է երեք փուլով (սխեմա 1): Որպես օրինակ` կարելի է դիտարկել իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը ջրի մոլեկուլի վրա: Գամմա-քվանտը կամ լիցքավոր129

ված մասնիկը, փոխազդելով ջրի մոլեկուլի հետ, իոնացնում է այն, ինչի հետնանքով առաջանում են երկու իոններ (ֆիզիկական փուլ).

γ → H 2Օ ⎯ ⎯→ H 2Օ + + e − ,

e − → H 2Օ ⎯ ⎯→ H 2Օ − : Այս դեպքում ջրի իոնացված մոլեկուլների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները տար երվում են ջրի էլեկտրաչեզոք մոլեկուլների հատկություններից: Ջրի ն դրա մեջ լուծված նյութերի իոնացված մոլեկուլների գոյության տնողությունը չափազանց կարճ է, այն կազմում է 10-10 վ: Այդ ժամանակահատվածում դրանք ենթարկվում են մի շարք փոխարկումների` առաջացնելով ազատ ռադիկալներ: Ջրի դրական իոնը տրոհվում է պրոտոնի ն հիդրօքսիլային մնացորդի, ացասականը՝ ատոմային ջրածնի ն հիդրօքսիլային մնացորդի (ֆիզիկաքիմիական փուլ). H 2Օ + ⎯ ⎯→ H + + ՕH. , H 2Օ − ⎯ ⎯→ H. + ՕH − , H 2 Օ∗ ⎯ ⎯→ H ⋅ + ՕH. : . ՕH . -ը ուժեղ օքսիդիչ է, իսկ ջրածնի ռադիկալը` H − ը` վերականգնիչ: Մի շարք նյութերի (ֆերմենտներ, վիտամիններ ն այլն) մոլեկուլների վրա ճառագայթների ազդեցությունը դրսնորվում է օքսիդացման, եր եմն նան վերականգման ռեակցիաներով: Այսպես` ազատ ռադիկալ ՕH-ի ախտահարման էֆեկտը ուժեղ է, այն առաջին հերթին օքսիդացնում է սպիտակուցները:

Հ

Օքսիդիչների ազդեցությունից հատկապես հեշտությամ են վերափոխվում այն ֆերմենտները, որոնց ակտիվությունը պայմանավորված

է սուլֆհիդրիլային խմ երով (-ՏՒ): Այդ ֆերմենտները օքսիդանում են ն կորցնում իրենց ակտիվությունը` առաջացնելով երկսուլֆիդներ (-Տ-Տ-): Ներկայումս ընդհանուր ճանաչում է գտել վերը հիշատակված ռադիոլիզի արգասիքների պաթոգենետիկ (ախտածնական) նշանակության մասին Բարրոնի տեսությունը, որի համաձայն` վերջիններս, ազդելով սպիտակուցային կառուցվածքի ակտիվ սուլֆհիդրիլային (ՏՒ) խմ երի վրա, վերածվում են ակտիվ երկսուլֆիդային կապերի (-Տ-Տ-): Դա կարելի է արտահայտել հետնյալ ռեակցիայով. 2ՏՒ Հ 2ՕՒ Հ – Տ – Տ – Հ 2Ւ2Օ, 2ՏՒ Հ 2Ւ2Օ Հ – Տ – Տ – Հ 2Ւ2Օ2, 2ՏՒ Հ Ւ2Օ2 Հ – Տ – Տ – Հ 2Ւ2Օ: Սուլֆհիդրիլային խմ երի (ՏՒ) ապաակտիվացման հետնանքով ջիջներում խանգարվում են տար եր թիոլային-ֆերմենտային համակարգություններ, որոնք կարնոր են դրանց կենսագործունեության համար: Այդ մասին է վկայում այն փաստը,որ շիճուկային ալ ումինների ն գամմա-գլո ուլինների իոնացնող ճառագայթման ազդեցությամ առաջացած նափոխությունների (դենատուրացիա) վերադարձելիության աստիճանը կախված է երկսուլֆիդ խմ երից` սուլֆհիդրիլ խմ երի վերականգնումից: Սուլֆհիդրիլ խմ երի ապաակտիվացման հետնանքով ֆերմենտային համակարգությունների ֆունկցիոնալ խանգարումներն ընկճում են սինթետիկ պրոցեսները: Այս առումով ԴՆԹ-ի սինթեզի խանգարումը դիտվում է որպես ճառագայթային ազդեցության ավելի ընդհանուր ն կարնոր հանգամանք: Շներին 500 Ռ (5 Գր) դոզայով ճառագայթահարելիս շեշտակի իջնում է ԴՆԹ-ի սինթեզը` հատկապես ոսկրածուծում ն փայծաղում: Այդ պատճառով միտոտիկ-ակտիվ վիճակում գտնվող արձր ճառագայթազգայունությունը ացատրվում է ԴՆԹ-ի սինթեզի ընկճմամ : ճառագայթահարված ճագարների, առնետների, մկների հյուսվածքներից պատրաստված հոմոգենատներում թթվածնային ֆոսֆորիլացման պրոցեսները շեշտակի դանդաղանում են, նկատվում է հյուսվածքային շնչառության ն թթվածնային ֆոսֆորիլացման արդյունավետության նվազում: Խախտվում են ջիջներում ընթացող ֆիզիկաքիմիական պրոցեսները, ինչի հետնանքով արձրանում է ջջի ազմափուլ միջավայրի մոլեկուլային մակերեսների (մեմ րաններ) թափանցելիությունը` խախտելով ջջային հոմեոստազը: Օքսիդացման ռեակցիաներում որոշիչ նշանակություն ունի նան ֆենոլային միացությունների օքսիդացումը, ինչի արդյունքում առաջանում են օրտոֆենոլներ, օրտոքինոններ ն այլ նյութեր, որոնք օժտված

են հակամիտոտիկ ն մուտագեն հատկություններով: Առաջացած օրգանական միացությունները նույնպես ունեն չզույգված էլեկտրոններ, այսինքն` չափազանց ակտիվ են, ընդունակ են խզել քիմիական կապերը ն կարճ ժամանակահատվածում ձնավորել վերջնանյութեր: ճառագայթման կենսա անական էֆեկտը ուժեղանում է թթվածնային էֆեկտի ուժեղացման հաշվին, ինչը նորոշ է թթվածնային միջավայրին: Ազատ ռադիկալները, ունենալով չզույգված էլեկտրոն, օժտված են քիմիական արձր ակտիվությամ , փոխազդեցության մեջ են մտնում միմյանց կամ ջրում լուծված նյութերի հետ (քիմիական ռեակցիաների փուլ): Ռեակցիաները կարող են ընթանալ հետնյալ կերպ.

H. + ՕH. ⎯ ⎯→ H Օ (վերախմ ավորում, ջրի վերականգնում), H. + H. ⎯ ⎯→ H (ջրածնի մոլեկուլի առաջացում), ՕH. + ՕH. ⎯ ⎯→ H Օ + Օ (ջրի մոլեկուլի առաջացում ն թթված2 նի` ուժեղ օքսիդիչի անջատում),

ՕH. + ՕH. ⎯ ⎯→ H Օ (ջրածնի պերօքսիդ): 2 2 Ջրում լուծված թթվածնի առկայության պայմաններում առաջանում են նան այլ գերօքսիդներ.

(. + 6 2 ⎯ ⎯→ (6.2 (հիդրոպերօքսիդ), .

.

HՕ + HՕ ⎯ ⎯→ H Օ + Օ

.

,

(6 2 + ( ⎯ ⎯→ ( 26 2 (ջրածնի պերօքսիդ),

. . HՕ + HՕ ⎯ ⎯→ H Օ

գերօքսիդ): .

.

կամ

(6 2 + (6 2 ⎯ ⎯→ ( 2 6 2 + 26 :

H Օ +Օ ⎯ ⎯→ H Օ

(ջրածնի

Ազատ ռադիկալների առաջացումը ն դրանց փոխազդեցությունը կազմում են ջրի ն դրա մեջ լուծված նյութերի քիմիական միացությունների սկզ նական, առաջնային փուլը, իսկ կենդանիների ն ույսերի ճառագայթահարման դեպքում ներգրավվում են նան կենսա անական մոլեկուլները: Այս փուլի տնողությունը 10-5-10-6 վայրկյան է: Ազատ ռադիկալների փոխազդեցությունն օրգանական ն անօրգանական նյութերի հետ ընթանում է օքսիդավերականգնըման տիպի ռադիկալներով ն առաջացնում է անուղղակի գործողության էֆեկտ: Ուղղակի ն անուղղակի ազդեցության մեծությունը տար եր համակարգերում տար եր է: Բացարձակ մաքուր նյութերում գերակշռում է ճառագայթների ուղղակի, իսկ թույլ լուծված նյութերում՝ անուղղակի ազդեցությունը: Ըստ Ա.Մ. Կուզինի տվյալների` կենդանիների մոտ կլանված ճառագայթային էներգիայի 45 9-ը ուղղակի ազդում է մոլեկուլային կառուցվածքների վրա, իսկ մնացած 55 9-ն առաջացնում է անուղղակի ազդեցություն: Արդյունքում դրսնորվում է կենսա անական վերջնական ազդեցությունը: Կենսա անական օ յեկտների վրա ճառագայթների ուղղակի ն անուղղակի ազդեցության ն ճառագայթային ախտահարման առաջացման ազդեցության մեծության մասին, ըստ հեղինակների կարծիքների, կարելի է դատել երկու ֆենոմեններով՝ նոսրացման ն թթվածնային էֆեկտներով: ՆՈՍՐԱՑՄԱՆ էՖԵԿՏԸ այն վիճակն է, եր նյութի վնասված մոլեկուլների ացարձակ թիվը կախված չէ լուծույթի խտությունից ն տվյալ էքսպոզիցիոն դոզայի համար հաստատուն է, քանի որ այդ պայմաններում լուծույթում առաջանում է ակտիվացված ռադիկալների հաստատուն քանակություն: Նոսրացման էֆեկտը ցայտուն դրսնորվում է միկրոմոլեկուլների, վիրուսների, ֆագերի լուծույթներում ն կախույթներում՝ կատարված iո ՄiէՏօ փորձերում: Այն վկայում է ճառագայթների անուղղակի ազդեցության մեծության մասին նշված մանրակառուցվածքների ճառագայթային ախտահարումների ժամանակ: Սակայն նոսրացման էֆեկտ չի դրսնորվում մարսված հյուսվածքների ն ջիջների կախույթների ճառագայթահարման ժամանակ, քանի որ նշված դեպքում ջրի ոլոր ակտիվ ռադիկալները կլանվում են մակերեսային մետա ոլիտների կողմից ն չեն հասնում ջջի ակտիվ մակրոմոլեկուլներին: ճառագայթահարված ազմա ջիջ օրգանիզմների մոտ նս նոսրացման էֆեկտ չի նկատվում:

ԹԹՎԱԾՆԱՅԻՆ էՖԵԿՏ: ճառագայթահարման ժամանակ առաջնային ռեակցիայի զարգացման համար մեծ նշանակություն ունի միջավայրի թթվածնի խտությունը: Շրջակա միջավայրում ն ճառագայթահարման օ յեկտում վերջինիս խտության մեծացմանը զուգահեռ ուժեղանում է ճառագայթային ախտահարման էֆեկտը, ն հակառակը` թթվածնի խտության փոքրացման դեպքում նվազում է ճառագայթային ախտահարման աստիճանը: Այդ երնույթը ստացել է թթվածնային էֆեկտ անվանումը: Թթվածնային էֆեկտի արտահայտությունը տար եր տեսակի ճառագայթների համար տար եր է ն կախված է դրանց էներգիայի գծային կորուստից (էԳԿ), որի արձրացման հետ նվազում է էֆեկտը: Թթվածնային էֆեկտը դրսնորվում է ռադիոկենսա անական ոլոր ռեակցիաներում՝ կենսաքիմիական փոփոխությունների ն մուտացիաների նվազմամ կամ ուժեղացմամ ` կենսա անական ոլոր օ յեկտների մոտ ( ույսեր ն կենդանիներ) ն դրանց կառուցվածքային ոլոր մակարդակներում՝ մոլեկուլային, ենթա ջջային, ջջային, հյուսվածքային: Այսպես` ճառագայթելով մեկուսացված ջիջները` (լիմֆոցիտներ, ուռուցքային ջիջներ) մաքուր թթվածնային միջավայրում ստացել են այդ ջիջների պիկնոզ, ֆրագմենտոզ ն այլ փոփոխություններ: Թթվածնային էֆեկտ դիտվել է մկների ճառագայթման ժամանակ, եր դրանք ներշնչել են 8,2 % թթվածին պարունակող մթնոլորտային օդ: Այդ պայմաններում մկների մի մասը չի սատկել, մինչդեռ ստուգիչ խմ ում ոլոր կենդանիները (100 %) սատկել են: Թթվածնային էֆեկտը հաճախ օգտագործվում է չարորակ նորագոյացություններով հիվանդների ուժման ժամանակ: Ուռուցքային ջիջների ճառագայթային ախտահարումն ուժեղացնելու նպատակով ուռուցքում արձրացնում են թթվածնի պարունակությունը, իսկ շրջապատող առողջ հյուսվածքներում իջեցնում: Թթվածնային միջավայրում առաջանում են ազմաթիվ թունավոր նյութեր, օրգանական գերօքսիդներ, որոնք օժտված են արձր քիմիական ակտիվությամ : Օրգանիզմի ճառագայթային ախտահարման ժամանակ դրանք էլ կատարում են հիմնական դերն առաջնային կենսաքիմիական ռեակցիաներում: ճառագայթների ուղղակի ն անուղղակի ազդեցության հետագա ուսումնասիրությունները նպաստել են հետճառագայթային ախտահարման պրոցեսների քանակական ն որակական նութագրությանը: Լիպիդային ռադիոտոքսինների տեսություն: Բ.Ն. Տարուսովը, Յու.Բ. Կուդրյաշովը ն ուրիշներ փորձարարությամ հաստատել են, որ

իոնացնող ճառագայթների ներգործության հետնանքով կենդանիների հյուսվածքներում` հատկապես լյարդում, փայծաղում ն այլ օրգաններում ախտահարվում են ջջաթաղանթի լիպիդները, առաջանում են լիպիդային (առաջնային) ռադիոտոքսիններ: Ակտիվ ռադիկալների ազդեցությամ տեղի է ունենում կենսալիպիդների օքսիդացման շղթայական ռեակցիաների ուժեղացում, ինչի հետնանքով առաջանում են չհագեցած ճարպաթթուների օքսիդացված նյութեր (ալդեհիդներ ն կետոններ): Շղթայական ռեակցիայի իրականացման համար անհրաժեշտ են մեծ էներգիայով օժտված ռադիկալներ, որոնք կարող են առաջացնել նոր ռադիկալներ, խանգարվում է ջջի կայունությունը: Բնական պայմաններում կենդանիների օրգանիզմում կենսալիպիդների օքսիդացման ցածր մակարդակը պայմանավորված է հակաօքսիդիչներով: ճառագայթների ներգործության հետնանքով հակաօքսիդիչների քանակությունը նվազում է: Կառուցվածքանյութափոխանակային տեսություն: Այս տեսության հեղինակ Ա.Մ. Կուզինը գտնում է, որ ճառագայթների ներգործության հետնանքով առաջացած փոխանակային պրոցեսների խանգարումները պայմանավորված են կենդանի ջջի ջջապլազմային կառուցվածքների խանգարումներով: Վարկածի հիմքում ընկած է առաջնային ռադիոտոքսինների ազդեցությունը, որոնք թունավոր հատկություններով օժտված մետա ոլիտներ են: Դրանց մի մասը չնչին քանակությամ պարունակվում է առողջ հյուսվածքների ջիջներում: ճառագայթների ազդեցության հետնանքով այդ նյութերի քանակը ավելանում է, ինչպես նան առաջանում են նոր թունավոր միացություններ: Առաջնային ռադիոտոքսիններն առաջացնում են մեծ քանակությամ երկրորդային ռադիոտոքսիններ, որոնք էական դեր են խաղում ճառագայթային հիվանդության զարգացման պրոցեսում: Ա.Մ. Կուզինը առաջարկել է հասկացություն նյութերի՝ տրիգեռ-էֆեկտորների մասին, որոնք ազդում են ջջի գենոմի վրա: ճառագայթների տար եր դոզաների ազդեցությամ տրիգեռ-էֆեկտորները (հորմոններ, խինոններ, սեմիխինոններ ն այլն) կարող են ունենալ ճնշող կամ ուժեղացնող (վերարտադրող) ազդեցություն ջջի գենոմի, հետնա ար ն կենսասինթետիկ պրոցեսների վրա, ինչը պայմանավորված է դրանց խտությամ : Իոնացնող ճառագայթները դիտվում են որպես ոչ յուրահատուկ տրիգեռ-էֆեկտորներ, որոնք մշտապես գրգռում են կենսա անական օ յեկտները (սթրես-գործոն):

Մեկնա անելով ճառագայթային ախտահարման առաջնային մեխանիզմների տեսություններն ու վարկածները` անհրաժեշտ է նշել, որ դրանցից ոչ մեկն առանձին վերցրած, չի ացատրում իոնացնող ճառագայթների առաջնային կենսա անական ազդեցության մեխանիզմը: Դրանց ընդհանուր թերությունն այն է, որ առաջադրված դրույթները չի հաջողվում հաստատել տաքարյուն կենդանիների վրա կատարված փորձերում: Կենդանի օրգանիզմի վրա ճառագայթների ուղղակի ազդեցության առաջնային մեխանիզմների մասին ավելի հստակ պատկերացում են տալիս արձր ճառագայթակայունության էնդոգեն ֆոնի վարկածը ն

իմունակենսա անական հայեցակարգը: Հաստատված է, որ իոնացնող ճառագայթները, ի թիվս արտաքին միջավայրի այլ գործոնների ն կենսա անական օ յեկտների, հաստատուն գրգռիչներ են: Իոնացնող ճառագայթների նկատմամ օրգանիզմի ռեակցիաները ենթարկվում են ընդհանուր կենսա անական օրինաչափություններին: ճառագայթահարման նկատմամ օրգանիզմի պատասխան ռեակցիայի աստիճանը, ինչպես ն այլ գրգռիչների դեպքում, հիմնականում կախված է գրգռիչի դոզայից: ճառագայթների ազդեցությամ օրգանիզմում նոր քիմիական միացություններ չեն առաջանում: Կենդանի օ յեկտների վրա իոնացնող ճառագայթների յուրահատուկ ազդեցության վերագրումը չափազանցված է: Ներկայումս կենդանի օ յեկտների վրա իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության մեխանիզմներում պայմանականորեն առանձնացնում են հետնյալ փուլերը. ա) առաջնային ֆիզիկական երնույթներ. դա ճառագայթային էներգիայի կլանումն է կենսա անական օ յեկտի ատոմների ն մոլեկուլների կողմից, ինչի հետնանքով դրանք էլ կարող են գրգռվել, իոնացվել կամ տարա աժանվել (դիսոցվել), ) ճառագայթաքիմիական պրոցեսներ, եր առաջանում են ազատ ռադիկալներ, որոնք էլ, փոխազդելով օրգանական ն անօրզանական նյութերի հետ, ընթանում են օքսիդացման ն վերականգման ռեակցիաների ձնով, գ) կենսա անական ռեակցիաներ. դրանք օրգանների ու համակարգերի ֆունկցիաների, կառուցվածքների, ինչպես ն ամ ողջական օրգանիզմի ռեակցիաների փոփոխություններն են, որոնք որոշիչ դեր են կատարում ախտա անական պրոցեսների յուրահատկության մեջ ն զարգացման մեխանիզմում:

Կառուցվածքանյութափոխանակային տեսությունը, ի տար երություն նշված մյուս տեսությունների, առավել մանրամասն պատկերացում է տալիս ճառագայթների առաջնային մեխանիզմների ազդեցության մասին, որոնք հետագայում ուժեղանում են նյարդաներզատական ն հումորալ ռեակցիաներով, այսինքն` միջնորդավորված ձնով:

ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ներկայումս գիտնականների համընդհանուր կարծիքն այն է, որ ճառագայթահարված օրգանիզմի առաջնային ռեակցիաների շրջանը պայմանավորված է նյարդային համակարգի դրդմամ , ինչի հետնանքով ճառագայթային հիվանդությունների ժամանակ գլխավոր դերը կատարում են ոչ թե տար եր ջիջները, այլ նյարդային համակարգի միջոցով օրգանիզմում ընթացող միջնորդավորված ռեակցիաները: Ի.Ռ. Թարխանովի, Մ.Ն. Լիվանովի, Ա.Վ. Լե եդինսկու ն ուրիշների աշխատություններում պարզորոշ ցույց է տրված նյարդային համակարգի մասնակցությունն իոնացնող ճառագայթների միջնորդավորված ազդեցության մեխանիզմում: Հյուսվածքների սնուցման (տրոֆիկա) վրա ճառագայթների ռեֆլեքսային ազդեցությունը պարզա անված է քիմիական անզգայացման ն վիրահատական եղանակով հյուսվածքների նյարդազերծման միջոցով: Փոքր դոզաների դեպքում տեղի է ունենում կենսաքիմիական պրոցեսների ուժեղացում, իսկ մեծ դոզաների (5 Գր ն ավելի) դեպքում առաջանում են սնուցողական խորը փոփոխություններ` ընդհուպ մինչն խոցերի առաջացում: ճառագայթահարման նկատմամ պատասխան ռեակցիաներում նյարդային համակարգի միջնորդավորված մասնակցության մասին է վկայում օրգանիզմի ոլոր հյուսվածքներում ն համակարգերում փոփոխությունների զարգացումը: Այդ մասնակցության մեխանիզմներից մեկը ռեֆլեքսայինն է, որի ընթացքում ներգրավվում են նյարդային համակարգի վեգետատիվ աժինը, ցանցանման գոյացությունը, կեղնը ն ենթակեղնը (սխեմա 5):

H"OՀ, H"O -

⋅

⋅

Ախտահարման ուղիներ

Սխեմա 5. ճառագայթային հիվանդության ախտածնությունը (ըստ Պ.Դ. Գորիզոնտովի): Օրգանների ֆունկցիայի ն կառուցվածքի վրա ճառագայթահարման միջնորդավորված ազդեցության երկրորդ ճանապարհը ներզատական համակարգն է: Մի շարք հետազոտողներ ճառագայթային ախտահարումը համարում են որպես ստրես-ռեակցիայի մի ձն: Այդպիսի եզրակացության համար հիմք է հանդիսացել այն հանգամանքը, որ ճառագայթային ներգործության սկզ նական շրջանում տեղի է ունենում մակերիկամի կեղնի գերհյութազատություն, փոքրանում են ուրցագեղձի ն փայծաղի չափերը, նկատվում է լիմֆոպենիա: Մակերիկամների հեռացումից հետո կենդանիներին ճառագայթահարելու դեպքում նման փոփոխություններ օրգաններում չեն դիտվում: ճառագայթային ներգործության նկատմամ միջնորդավորված ռեակցիային մասնակցում են նան հիպոֆիզը, վահանագեղձը ն այլ ներզատիչ գեղձեր: ճառագայթների միջնորդավորված ազդեցության հումորալ ճանապարհը ճառագայթային հիվանդության ժամանակ օրգանիզմում առաջացած թունավոր նյութերն են: Ըստ Պ.Դ. Գորիզոնտովի` «ռադիոտոքսիններ»` (ճառագայթային թույներ), հասկացությունն իր մեջ ներառում է արյան, ավիշի, հյուսվածքային հեղուկի ն այլ միջավայրերի կենսաանական հատկությունների քանակական ն որակական փոփոխութ138

յունները, որոնք ճառագայթահարման հետնանք են ն առաջացնում են ախտա անական փոփոխություններ` խորացնելով ճառագայթային ախտահարումների ընթացքը: ճառագայթային հիվանդության որոշ փուլերում թունավոր գործոնների շարքին են դասվում միջնորդանյութերը (մեդիատորներ), հորմոնները, ֆերմենտները, նյութափոխանակության ն հյուսվածքների քայքայման արգասիքները: Օրինակ՝ արյան մեջ ավելանում է ացետիլխոլինի քանակը, որը, գրգռելով փսխման կենտրոնը, առաջացնում է փսխում, իսկ մակերիկամային հորմոնների արտադրման ավելացման հետնանքով լյարդում ավելանում է գլիկոգենի պարունակությունը ն այլն: ճառագայթների անմիջական ն միջնորդավորված ազդեցության մեխանիզմների հետազոտության միջոցով հնարավոր է միջամտել ճառագայթային ախտահարման պրոցեսի ուժեղացման կամ թուլացման ընթանցքին ն այն կիրառել կենդանիների ուժման նպատակով: Այսպիսով` իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցությանը նորոշ են հետնյալ օրինաչափությունները. 1. Կլանված էներգիայի ամենափոքր քանակությունն անգամ օրգանիզմում կամ առանձին օրգաններում ու հյուսվածքներում առաջացնում է լուրջ փոփոխություններ` հարվածելով ջջի ճառագայթազգայուն հատվածին` «թիրախին»: 2. Իոնացնող ճառագայթներն ազդում են ինչպես ճառագայթահարվող օրգանիզմների, այնպես էլ դրանց հետագա սերունդների վրա, քանի որ լուրջ փոփոխություններ են առաջանում դրանց ժառանգական համակարգում: 3. Իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցությանը նորոշ է գաղտնի (լատենտ) շրջան, այսինքն` ճառագայթային ախտահարումն ի հայտ է գալիս որոշ ժամանակ անց: 4. Կենդանական տար եր օրգանիզմների, հյուսվածքների ու ջիջների ճառագայթազգայունությունը ն ճառագայթադիմացկունությունը տար եր են: Առաջին հերթին ախտահարվում են աճող հյուսվածքները, ուստի ճառագայթահարումն առավել վտանգավոր է հղի կանանց ու կենդանիների, պտղի ն նորածինների օրգանիզմի համար: ճառագայթահարման հետնանքով ախտահարվում են օրգանիզմի ոլոր օրգան-համակարգերը: 5. Իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցությանը նորոշ է հետազդեցությունը, որը կարող է լինել երկարատն ն անկառավարելի:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՋՋԻ ՎՐԱ

Բջիջը ոլոր կենդանիի օրգանիզմների կառուցվածքաֆունկցիոնալ միավորն է: Այն միջավայրի տար եր արտաքին ն ներքին գրգիռներին պատասխանում է յուրահատուկ ռեակցիաներով` որպես միասնական ամ ողջություն: Բջջի աղադրամասերը` ջջաթաղանթը, կորիզը, ջջապլազման ն դրա մեջ գտնվող օրգանոիդներն ու ներառուկներն օժտված են տարեր զգայունությամ ճառագայթների մեծ ու փոքր դոզաների նկատմամ , դրանցից յուրաքանչյուրը պատասխանում է յուրահատուկ ռեակցիայով: Օրգանիզմի ջիջները նույնիսկ մեկ հյուսվածքի սահմաններում իոնացնող ճառագայթների նկատմամ տար եր զգայունություն ունեն, ինչը պայմանավորված է դրանց զարգացման փուլով, տարիքով ն գործառական վիճակով: Բջջի աղադրամասերը նույնպես օժտված են տար եր զգայունությամ : Առավել զգայուն է ջջի կորիզը: Ամեո աների վրա կատարված փորձերը ցույց են տվել, որ եր ճառագայթահարված ամեո այի կորիզը փոխպատվաստում են չճառագայթահարված ամեոային, վերջինս մահանում է, ն ընդհակառակը, եր ճառագայթահարված կորիզը փոխարինվում է չճառագայթահարված ջջի կորիզով, վերջինս չի մահանում: Այս ն մի շարք այլ փորձերի արդյունքները վկայում են, որ ջջի ճառագայթահարումից առաջացած մահվան հիմնական պատճառը պետք է փնտրել կորիզի մեջ: Բջջի կորիզի արձր ճառագայթազգայունության մասին վըկայում են նան Բ.Լ. Աստաուրովի փորձերը` կատարված ճառագայթահարված էգի ն չճառագայթահարված արու շերամի որդի վրա: Բեղմնավորումից հետո էգի քայքայված կորիզի տեղը զ աղեցնում է սերմնա ջջի կորիզը: Երկու սերմնա ջիջների կորիզների միացումից զարգանում է արու որդ (անդրոգենեզի ֆենոմեն): Ինչպիսի± փոփոխություններ են առաջանում ջջում իոնացնող ճառագայթների ազդեցության հետնանքով: Ապացուցված է, որ մինչն 10 Գր ճառագայթահարման դեպքում ջջում անմիջական ձնա անական փոփոխություներ չեն առաջանում: Ըստ դոզայի մեծության` դրանք դրսնորվում են երկրորդ-երրորդ օրը: ճառագայթահարումից հետո ջջապլազմայի մածուցիկությունը փոփոխվում է` փոքր դոզաներից այն իջնում է, արձրի դեպքում՝ արձրանում, արյան, ոսկրածուծի, լյարդի ն այլ ջիջների վակուոլացում, ջջաթաղանթի թափանցելիու140

թյան արձրացում, ինչի հետնանքով կալիումի իոնները դուրս են գալիս ջջից ն դրանց փոխարեն ներթափանցում ն կուտակվում են նատրիումի իոնները, առաջացնելով էրիթրոցիտների հեմոլիզ: Բարձրանում է ճառագայթա եկումը, ինչը պայմանավորված է սպիտակուցների նափոխմամ : ճառագայթահարված ջիջներում նկատվում է կորիզի ուռչում ն չափերի մեծացում, հետագայում փոխվում է կորիզի ձնը: ճառագայթահարման հետնանքով կարող է առաջանալ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի տրոհում, քրոմոսոմների ա եռացիա: Կառուցվածքային խանգարումներին զուգընթաց կարող է փոփոխվել նան ներ ջջային օրգանոիդների թաղանթների ֆունկցիան, միտոքոնդրիումներում թուլանում է նյութափոխանակությունը, իջնում է էներգետիկ փոխանակությունը: ճառագայթահարման հետնանքով առաջացած ջջի աճի ու զարգացման փոփոխությունները զուգահեռ չեն ընթանում: Բջջի աճը, ծավալի մեծացումը ավելի քիչ է արտահայտվում, քան ազմանալու պրոցեսի փոփոխությունները: Ուստի այն հյուսվածքները, որոնցում նոր ջիջների առաջացումն ինտենսիվ է տեղի ունենում, ճառագայթահարման նկատմամ առավել զգայուն են: Մեծ դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում ջջի զարգացման միտոզի փուլը դանդաղում է, այնուհետն կարող է լրիվ ընդհատվել: Բջիջների միտոզի արգելակող մեխանիզմը չափազանց արդ է, քանի որ այժմ դեռ ուսումնասիրված չեն առողջ ջիջներում միտոզ առաջացնող պրոցեսները: ճառագայթահարման հետնանքով առաջացած ջիջների աժանման խանգարումների պատճառները ացատրում են հետնյալ վարկածներով. ա) միտոզը խթանող նյութերի քայքայումը. ճառագայթահարման ժամանակ ջջում կուտակվում են նյութեր, որոնք քայքայվում են, ն ջիջների կիսվելու ինտենսիվությունը նվազում է, ) ջջաթաղանթի ն կորիզաթաղանթի թափանցելիությունը մեծանում է (հատկապես էլեկտրոլիտների նկատմամ ), խախտվում է ջջի ձնը ն կիսվելու ընդունակությունը, գ) ջիջների կիսումն արգելակող նյութերի կուտակումը: ճառագայթահարման ժամանակ ադենոզինեռֆոսֆատազ ֆերմենտը քայքայվում է, ն ջջում ԱԵՖ-ի քանակն ավելանում է` կասեցնելով ջջի կիսման պրոցեսը, դ) նուկլեինաթթուների սինթեզի խանգարումը. հայտնի է, որ քրոմոսոմների հիմնական աղադրամասերը նուկլեինաթթուներն են:

Միտոզի ժամանակ քրոմոսոմների թիվը կրկնապատկվում է, հետնաար` ավելանում է պահանջը նուկլեինաթթուների նկատմամ : ճառագայթահարումն առաջացնում է ԴՆԹ-ի սինթեզի արգելակում ջջում, սակայն որոշ ժամանակ անց միտոզը վերականգնվում է, ե) քրոմոսոմների վնասումը. ճառագայթահարված ջջի մահվան պատճառներից մեկը քրոմոսոմների կառուցվածքի վնասումն է: Հյուսվածա անական հետազոտությունների ժամանակ նման փոփոխությունները դիտվում են քրոմոսոմային խոտորումների ձնով: Այդպիսի վնասված ջիջների հաշվումը օրգանիզմի ճառագայթահարման քանակական գնահատման հիմնական մեթոդն է:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱԶԳԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ճառագայթազգայունությունը տար եր տեսակի կենդանիների ն նույնիսկ նույն տեսակի տար եր առանձնյակների մոտ տար եր է, ինչը պայմանավորված է տարիքով, սեռով, գիրությամ , մթերատվությամ , ֆիզիոլոգիական վիճակով ն այլ գործոններով: Կենդանիների ճառագայթազգայունության արտահայտման համար գոյություն ունեն մեծություններ` ՄԴ 50/30 ն ՄԴ 100/30 (ՄԴ - մահացու դոզա): Դրանք ճառագայթահարման այն նվազագույն դոզաներն են, որոնք 30 օրվա ընթացքում` համապատասխանա ար 50 ն 100 9 ճառագայթահարված կենդանիների մոտ առաջացնում են մահ: Կենդանիների ճառագայթազգայունության տեսակային տար երության պատճառները ացատրել առայժմ չի հաջողվում: Նույնիսկ ոչ մի վարկած չկա այդ հարցի վերա երյալ: Սակայն ակնհայտ է, որ ճառագայթահարման նկատմամ կաթնասուն կենդանիները ն մարդը առավել ճառագայթազգայուն են, քան թռչունները, ձկները ն երկկենցաղները, առավել նս փափկամարմիններն ու միա ջիջ օրգանիզմները: Օրինակ` միջատները 100 անգամ ավելի քիչ զգայուն են, քան կաթնասունները, իսկ առնետները 5 անգամ ավելի զգայուն են, քան աղավնիները (աղ. 10): Տար եր ճառագայթազգայունությամ են օժտված նան օրգանիզմի տար եր օրգաններն ու հյուսվածքները: Հյուսվածքների ճառագայթազգայունությունը նութագրվում է գործառակենսաքիմիական ն ձնա անական հատկանիշներով: Ըստ հետճառագայթահարման ձնաանական փոփոխությունների զարգացման հատկանիշների` օրգանները աժանվում են երեք խմ ի.

Աղյուսակ 10 Կենդանիների ճառագայթազգայունության սանդղակ. ճառագայթման մահացու դոզաները, Գր Կենդանու տեսակը Ծովախոզուկ Ոչխար Գառ` 1-3 ամսական Կով Հորթ` 1-5 ամսական Այծ Շուն Ուղտ Մարդ Կապիկ Խոզ Խոճկոր` 1-2 ամսական Ձի Ավանակ Մուկ Առնետ Գորտ ճագար Թռչուն Ձուկ Կրիա Միջատներ Ամեո ա Օձ Բույսեր

ՄԴ 50/30 1,5 – 3,0 1,5 – 4,0 1,5 – 3,0 1,6 – 5,5 2,0 – 5,5 2,5 2,0 – 3,5 2,5 – 4,0 2,5 – 5,5 2,5 – 6,5 2,5 – 3,0 2,5 – 6,0 3,5 – 4,0 4,0 – 5,0 4,6 – 7,5 5,0 – 7,0 7,0 10,0 – 13,0 8,0 – 20,0 8,0 – 20,0 15,0 10,0 – 100,0 100,0 80,0 – 200,0 10,0-1500,0

ՄԴ 100/30 4,0 – 6,0 5,5 – 7,5 6,0 6,5 8,0 8,0 4,0 – 5,0 6,0 4,0 – 6,0 8,0 4,5 – 5,0 – 6,5 5,8 – 7,8 7,0 10,0 – 14,0 – – – – – –

1.ճառագայթազգայուն օրգաններ՝ ավշահանգույցներ, ստամոքսաաղիքային ուղու ավշային ֆոլիկուլներ, կարմիր ոսկրածուծ, ուրցագեղձ, փայծաղ, սեռական գեղձեր: Ձնա անական նկատելի փոփոխություններ դրանցում առաջանում են 0,25 Գր (25 Ռ) դոզայով ճառագայթահարման ժամանակ: 2. Չափավոր ճառագայթազգայուն օրգաններ՝ մաշկ, աչքեր:

3. ճառագայթահարման նկատմամ կայուն, ռեզիստենտ օրգաններ՝ լյարդ, թոքեր, երիկամներ, ուղեղ, սիրտ, ոսկրեր, ջլեր, նյարդացողուններ: Դրանցում առաջնային ձնա անական փոփոխություններ դիտվում են 1 Գր (100 Ռ) ն արձր դոզայով ճառագայթահարելուց հետո: Ամենա արձր ռադիոկենսա անական էֆեկտը գրանցվում է օրգանիզմի հավասարաչափ ճառագայթահարման դեպքում: Մարմնի փոքր հատվածի էկրանավորումը (պաշտպանում) արձրացնում է օրգանիզմի կայունությունը ճառագայթման նկատմամ : Օրինակ` եթե 200-250 գ կենդանի զանգված ունեցող փորձնական առնետի մակերիկամները` 20-25 մգ զանգվածով, էկրանավորեն ն առնետին ճառագայթեն մահացու դոզայով, ապա փորձնական առնետը կմնա կենդանի, իսկ ստուգիչը` կմահանա: Բույսերը, կենդանիների համեմատ, առավել ճառագայթակայուն են: Փոքր դոզաներով ճառագայթահարումը կարող է խթանել ույսերի կենսագործունեությունը, սերմերի աճը, կանաչ զանգվածի ավելացումը: Այն կիրառվում է գյուղատնտեսությունում` ույսերի երքատվության արձրացման նպատակներով, ինչպես նան անասնակերերի խթանման համար: Սակայն ույսերի առանձին տեսակների ճառագայթազգայունությունը նս շատ տար եր է: Փորձերը հաստատել են, որ ջրիմուռները ճառագայթման նկատմամ ավական կայուն են: Դրանք շարունակում են աճել ու զարգանալ ատոմային ն ջրածնային զենքերի փորձարկումներից հետո` այնպես, ինչպես սովորական պայմաններում: Առավել ճառագայթազգայուն են լո ազգիները, արմատապալարապտուղները ն այլ ույսեր: Մեծ դոզաները (20 000 - 40 000 Ռ) վնասում են ույսերը` առաջացնելով այլասերումներ ն շեղումներ: Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը կիրառվում է մրգերի ու անջարեղենի ճառագայթային պահածոյացման տեխնոլոգիայում, ինչպես նան վնասատուների դեմ պայքարի նպատակով: Փորձերը ցույց են տվել, որ ծեր ն երիտասարդ օրգանիզմներն առավել ճառագայթազգայուն են, քան սեռահասուն օրգանիզմները, քանի որ վերջիններիս մոտ լիովին ձնավորվել են կենսական գործընթացների կարգավորման մեխանիզմները, ն վերականգնման պրոցեսներն ընթանում են նականոն ձնով: Ուստի ուժման նպատակով երիտասարդ ն ծեր կենդանիներին կամ մարդկանց ճառագայթահարելիս սեռահասունների համեմատ 20 9-ով ավելի փոքր դոզա պետք է

կիրառել: ճառագայթազգայունության տար երությունը հիմնականում պայմանավորված է կենդանիների ու ույսերի զարգացման աստիճանով, կարգավորիչ մեխանիզմների արդ գործունեությամ ն նյութափոխանակության ուժգնությամ :

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎՐԱ

Նյարդային համակարգի արձր զգայունությունը իոնացնող ճառագայթների նկատմամ գիտնականները ապացուցել են 20-րդ դարի սկզ ին: Ի.Ռ. Թարխանովը (1896), ուսումնասիրելով ռենտգենյան ճառագայթների ազդեցությունը գորտի շարժողական ակտիվության վրա, նկատել է ռեֆլեքսի Ժամանակի երկարում: Այնուհետն, էկրանավորելով կենդանուն, ճառագայթահարել է միայն մեկ թաթը. այս դեպքում տեղային ճառագայթահարումը չի առաջացրել ռեֆլեքսի ժամանակի երկարում: Ըստ այդմ` նա եզրակացրել է, որ շարժողական ռեֆլեքսի ժամանակի երկարումը ռենտգենյան ճառագայթների ներգործության հետնանքն է կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա: Ե.Ս. Լոնդոնը (1903, 1904) փորձերով հաստատել է, որ ռադիումով մկների գլխի ճառագայթահարումն առաջացնում է մեծ կիսագնդերի կեղնի ֆունկցիոնալ (դանդաղկոտություն, թերլուծանք, լուծանք) ն ձնա անական փոփոխություններ: Մ.Օ. Ժուկովսկին (1903) հայտնա երել է, որ ռադիումի ճառագայթները նախ առաջացնում են ուղեղի կեղնի դրդումային պրոցեսների արձրացում, իսկ հետո` իջեցում: Նշված հետազոտողները նկատել են նան, որ երիտասարդ կենդանիների նյարդային համակարգի ճառագայթազգայունությունը, լիատարիք կենդանիների համեմատ, ավելի արձր է: Ծայրամասային նյարդային համակարգը ձնա անական հատկանիշներով օժտված է արձր ճառագայթադիմացկունությամ (ռադիոռեզիստականություն): Տնական ուղղակի ճառագայթահարման հետնանքով մեկուսացված ծայրամասային նյարդացողունում առաջանում է կենսամերձ (պարա իոտիկ) վիճակ: ճառագայթահարումից հետո նախ արձրանում է նյարդի դրդելիությունը ն հաղորդելիությունը, կրճատվում է անդրդելիության շրջանը, այնուհետն դրդելիությունը ն հաղորդելիությունը իջնում է, անդրդելիության ժամկետը երկարում է, իսկ հետո

նյարդի հաղորդելիությունը անկում է: Գորտի նյարդի հաղորդելիության անկում դիտվում է 3 կԳր դոզայով ճառագայթահարման դեպքում, իսկ ճագարի մոտ` 0,45 կԳր: Կենդանիների ընդհանուր արտաքին ճառագայթահարման հետնանքով վեգետատիվ նյարդային համակարգում տեղի ունեցող փոփոխությունները հաստատվել են էլեկտրաֆիզիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա: ճառագայթահարման հետնանքով էական փոփոխության են ենթարկվում վեգետատիվ նյարդավորման նախահանգույցային, հետհանգույցային նեյրոնների, հանգույցների, միջնորդանյութերի ն վեգետատիվ կենտրոնների ռեակցիաները: Կախված կենդանիների ճառագայթահարման դոզայից խախտվում են ջերմակարգավորման մեխանիզմները` ջերմարտադրության ն ջերմատվության աստիճանը: ճառագայթահարման նկատմամ կենտրոնական նյարդային համակարգի տար եր աժինների ռեակցիաներն ունեն ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ յուրահատուկ նույթ: Ուղեղի կեղնի ն ենթակեղնի կենտրոնների փոխազդեցության խանգարումները, ինչպես նան կենտրոնածայրամասային տեղաշարժերը մեծ դեր են խաղում ճառագայթային հիվանդության զարգացման գործընթացում: ճառագայթային ներգործության հետնանքով ամենավաղ դրսնորվող ռեակցիան կենտրոնական նյարդային համակարգի կենսաէլեկտրական ակտիվության փոփոխությունն է: ճագարների գլխուղեղի կեղնում նման փոփոխություններ առաջանում են 0,05 Ռ (5⋅10-4 Գր) դոզայով ընդհանուր ճառագայթահարման հենց առաջին վայրկյանին: Նյարդային համակարգի ճառագայթազգայունության շեմքային դոզաների ն ֆունկցիոնալ ու ձնա անական ծանր խանգարումներ առաջացնող դոզաների տար երությունը չափազանց մեծ է: Նյարդային համակարգի նշված յուրահատկությունը իոնացնող ճառագայթների նկատմամ արտացոլվում է հետնյալ անաձնում. նյարդային համակարգն օժտված է արձր ճառագայթազգայունությամ , միաժամանակ ճառագայթների ներգործության դեպքում` արձր պլաստիկությամ (հարմարվողականությամ ) ն փոխհատուցման ընդունակությամ : Նյարդային համակարգը ձնա անական տեսանկյունով ճառագայթակայուն է, իսկ ֆունկցիոնալ տեսակետից` ճառագայթազգայուն: Այսպիսով` կենտրոնական նյարդային համակարգի ռեակցիաները ճառագայթների ազդեցությամ արտահայտվում են յուրահատուկ ն ոչ յուրահատուկ ռեակցիաներով:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆԵՐԶԱՏԱԿԱՆ

ԳԵՂՁԵՐԻ ՎՐԱ

Ներզատական համակարգը սերտորեն կապված է նյարդային համակարգի հետ ենթատեսաթմ ի (հիպոթալամուս) միջոցով, որի նյարդազատուկային ջիջները զ աղեցնում են միջանկյալ տեղ նյարդաջիջների ն ներզատական ջիջների նկատմամ : Ներզատական գեղձերի ճառագայթազգայությունը հիմնականում միջնորդավորված ռեակցիա է, ն իրականացվում է ռեֆլեկտոր ճանապարհով: Այդ օրինաչափությունից ացառություն կարող է կազմել վահանագեղձի ախտահարումը, եր այն ենթարկվում է յոդի ռադիոակտիվ իզոտոպների անմիջական ներգործությանը: Վահանագեղձ: ճառագայթների ազդեցությամ վահանագեղձի առաջնային ռեակցիան նութագրվում է դրա ֆունկցիայի ակտիվությամ , որից հետո, կախված ճառագայթահարման դոզայից ն պայմաններից, այն վերադառնում է նականոն վիճակին կամ նվազում է: Կենդանիներին ենթամահացու դոզաներով ընդհանուր ճառագայթահարման դեպքում դիտվում է վահանագեղձի հարա երական զանգվածի նվազում, ավելանում է խոշոր տրամաչափի ֆոլիկուլների քանակը, առաջանում են կազմալուծական (դեստրուկտիվ) փոփոխություններ, մկանային հյուսվածքում ավելանում է թիրոքսինի քանակությունը, արագանում է դրա արտազատումը լյարդից: Հետագայում կարող են զարգանալ վահանագեղձի ուռուցքներ: Հիպոֆիզ: ճառագայթահարումից հետո հիպոֆիզի կառուցվածքի ն ֆունկցիայի առաջացած փոփոխությունները ուսումնասիրված են տար եր կենդանիների մոտ: ճառագայթահարման սկզ նական շրջանում հիպոֆիզի ադրենակեղնահակ ֆունկցիան արձրանում է, հետագայում` իջնում: Ենթամահացու դոզաներով ճառագայթահարումը ուժեղացնում է թիրեո- ն գոնադոտրոպ ֆունկցիան, իսկ մահացու դոզաները կտրուկ իջեցնում են հիպոֆիզի հորմոնային ակտիվությունը: Մակերիկամներ: Մակերիկամների ռեակցիաները ճառագայթահարման նկատմամ ոլոր կենդանիների մոտ միատիպ են: ճառագայթահարումից հետո սկզ նական ժամանակաշրջանում (ժամեր, օրեր) նկատվում է մակերիկամների հյութազատության ուժեղացում, մակերիկամների զանգվածի, կեղնային ն ուղեղային գոտիների փոփոխություններ, փոքրանում է ճարպանման նյութերի քանակությունը, ավելանում է ֆոսֆատազի ն պրոտեոլիտիկ ֆերմենտների ակտիվությունը:

ճառագայթային ախտահարման սուր շրջանում նկատվում է մակերիկամների ֆունկցիոնալ ակտիվության արձրացում, իսկ հետագայում կեղնային ն ուղեղային նյութերի հյուծվածություն ն ատրոֆիկ պրոցեսների զարգացում (ապաճում): ՍԵՌԱԿԱՆ ԳԵՂՁԵՐ: Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը ազմացման օրգանների ն սերնդի վրա պայմանավորված է դոզայով ն այլ գործոններով: Սեռահասուն շրջանում դիտվում է սեռական որոշ տար երություն: էգերի մոտ սեռական ցիկլի տար եր փուլերում ճառագայթազգայունությունը նկատելիորեն իջնում է, ինչը պայմանավորված է սեռական հորմոնների պաշտպանիչ ազդեցությամ : Մինչն ճառագայթահարումը իգական սեռական հորմոնների ներարկումը որոշակի պաշտպանիչ ազդեցություն է ունենում ինչպես էգերի, այնպես էլ արուների մոտ: Սեռական գեղձերի ճառագայթահարումը ացասական ազդեցություն է ունենում հատկապես դրանց գեներատիվ (գամետոգենեզ) ֆունկցիայի ն համեմատա ար ավելի քիչ` հորմոնային գործունեության վրա: Ամորձիների ճառագայթային ախտահարում առաջանում է կենդանիների ընդհանուր արտաքին ն գեղձերի տեղային ճառագայթահարման ժամանակ: Դրանց փոփոխությունների աստիճանը կախված է հիմնականում ճառագայթահարման դոզայից ն նույթից: Փոքր դոզաները ամորձիներում կառուցվածքային փոփոխություններ չեն առաջացնում: Մեծ դոզաներով 500 Ռ (5 Գր) ն ավելի տեղային ճառագայթահարման ժամանակ նկատվում է դրանց չափերի փոքրացում ն սերմնագոյացման էպիթելի մեռուկացում: Խոյերի մոտ ճառագայթային հիվանդության միջին աստիճանի ծանրության դեպքում վերարտադրողական ֆունկցիան վերականգնըվում է առաջին 3-4 ամիսների ընթացքում, իսկ հիվանդության ծանր աստիճանի դեպքում` ավելի երկար ժամանակամիջոցում: Այդպիսի խոյերից ստացված գառները լինում են ոչ կենսունակ: Ամորձիների հետճառագայթային փոփոխություններ առաջանում են նան այլ կենդանիների մոտ: Այսպես` վարազների մոտ միջին ծանրության ճառագայթային հիվանդության ժամանակ առաջին երկու շա աթների ընթացքում սեռական ակտիվությունը չի նվազում: Այնուհետն աստիճանա ար ընկնում է սերմնահեղուկի (սպերմա) որակը, ինչը վերականգնվում է միայն չորրորդ ամսում: Ցուլիկների մոտ 400 Ռ (4 Գր) դոզայով ճառագայթահարման դեպքում ամորձիների ֆունկցիայի փոփոխություն չի դիտվում: Ավելի

մեծ դոզաներն առաջացնում են ամորձիների ձնա անական փոփոխություններ ն սերմնագոյացման ընկճում: Ամորձիների ֆունկցիայի վերականգնումը դանդաղ է ընթանում: Աքաղաղների սեռական ֆունկցիան 600 Ռ (6 Գր) դոզայի դեպքում չի փոփոխվում, իսկ փոքր դոզաները խթանում են ամորձիների աճը: Երիտասարդ, ոչ սեռահասուն կենդանիների (կաթնասուններ ն թռչուններ) սերմնարաններն ավելի զգայուն են ճառագայթահարման նկատմամ , քան սեռահասունները: Արուների ազմակի ճառագայթահարումը զգալիորեն խորացնում է սերմնարանների ախտահարման ընթացքը, երկարացնում է վերականգնման ընթացքը, ընդ որում` արուների մեծ մասը դառնում է անպտուղ: Քրոնիկ ճառագայթային ներգործությունը սովորա ար սեռական գեղձերում առավել արտահայտված փոփոխություններ է առաջացնում, քան դրա գումարային դոզայի միանվագ ներգործությունը: Քանի որ սերմնարանների ռեակցիան առավել արտահայտված է կրկնակի, ազմակի ն քրոնիկական ճառագայթային ներգործության նկատմամ , ապա դրանք դասում են կրիտիկական, վտանգավոր օրգանների շարքին, որոնցում տեղի է ունենում ճառագայթային ախտահարման կուտակում (կումուլյացիա): Ձվարանների ճառագայթային ախտահարում: Երիտասարդ ն սեռական հասունացման շրջանում գտնվող կենդանիների ձվարաններն առավել ճառագայթազգայուն են, քան սեռահասուններինը: Վերջինների մոտ ճառագայթազգայունությունը կախված է գեղձերի ֆունկցիոնալ ակտիվությունից: Օրինակ` ձվարանների ճառագայթահարումը ֆոլիկուլների հասունացման շրջանում ավելի շատ փոփոխություններ է առաջացնում, քան դեղին մարմնի աճի ու զարգացման շրջանում: Այդ տար երությունները պարզորոշ նկատվում են ածան ն ձվից կտրված հավերին ճառագայթահարելիս: Ձվարանների կեղնային շերտում պարունակվում են մեծ քանակությամ սեռական ջիջներ: Կեղնային նյութի արտաքին շերտում զետեղված են առաջնային ֆոլիկուլները, որոնցում պարունակվում են երիտասարդ սեռական ջիջներ` առաջին կարգի օոցիտներ: Ֆոլիկուլների զարգացմանը զուգընթաց` առաջին կարգի օոցիտները վերածվում են 2-րդ կարգի օոցիտների, այնուհետն` հասունացած ձվաջիջների: Գործող ձվարանի ջիջներն, ըստ ճառագայթազգայունության նվազման աստիճանի, կարելի է դասավորել հետնյալ հերթականությամ ` երկրորդ կարգի օոցիտներ, հատիկավոր շերտի ջիջներ,

առաջին կարգի օոցիտներ, հասունացած ձվա ջիջներ, երկրորդային ն առաջնային ֆոլիկուլների էպիթել, դեղին մարմին, անոթների էնդոթել, գեղձի հենք (ստրոմա) ն ծածկույթային էպիթել: էգերի ընդհանուր ճառագայթահարման ժամանակ առաջանում են սեռական ցիկլի փոփոխություններ, որոնց աստիճանը ն ուղղվածությունը կախված է ներգործության դոզայից: Գյուղատնտեսական կենդանիների համար վնասվածք առաջացնող դոզան 150 Ռ (1,5 Գր) է: էգերին միանվագ կիսամահացու ն ավելի արձր դոզաներով ճառագայթահարելուց հետո ձվարանների վնասվածությունը ոլոր կենդանիների մոտ միատիպ է: Նախ դիտվում են գեղձի ճառագայթազգայուն հյուսվածքային տարրերի` հասունացած ֆոլիկուլների, այնուհետն նան առաջնային ֆոլիկուլների ու այլ ջջային տարրերի վնասում ն մեռուկացում: Ներքին ճառագայթահարման ժամանակ նախ դիտվում է սեռական գեղձերի ֆունկցիայի ակտիվացում, հետո ախտա անական պրոցեսների զարգացում:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԱՂՄԻ,

ՊՏՂԻ ԵՎ ՀՂԻՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻ ՎՐԱ

Օրգանիզմի ն առանձին օրգանների զգայունությունը ճառագայթահարման նկատմամ պայմանավորված է անհատական զարգացման շրջանից: ճառագայթազգայունությունը փոփոխվում է կենդանու կյանքի ամ ողջ ընթացքում: Սկսած սաղմնայինից մինչն սեռահասուն շրջանը օրգանիզմի ն օրգանների ճառագայթազգայունությունն աստիճանա ար նվազում է, միջին տարիքում կայունանում, իսկ ծերության շրջանում նորից արձրանում: Ներարգանդային զարգացման ընթացքում ռեակցիան ճառագայթահարման նկատմամ ն դրա հետնանքները մեծապես կախված են օրգանիզմի զարգացման փուլից: Տար երում են կենդանիների օրգանիզմի ներարգանդային զարգացման հետնյալ փուլերը. 1. Սաղմնային փուլ, եր կազմավորվում ն զարգանում են ոլոր օրգան-համակարգերը: Դրա տնողությունը կովերի մոտ 34 օր է, ոչխարների մոտ` 28, խոզերի մոտ` 21: 2. Նախապտղային փուլ, որը կովերի մոտ տնում է հղիության 35րդ օրից մինչն 60-րդ օրը, ոչխարների մոտ` 29-րդից մինչն 45-րդ օրը, խոզերի մոտ` 22-րդ օրից մինչն 30-րդ օրը: Այդ շրջանում ձնավորվում է

աճառային կմախքը, որոշվում է սեռը, սկսվում է կմախքի ոսկրացումը: 3. Պտղային շրջան, որը նութագրվում է պտղի աճով ն տեսակային, ցեղային ու անհատական յուրահատկությունների զարգացմամ : Բեղմնավորումից հետո ինչքան շուտ էգը ենթարկվի ճառագայթահարման, այնքան մեծ կլինի պտղի մահացության կամ դրա անկանոն զարգացման հավանականությունը: Գոյություն ունեն ճառագայթազգայունության տեսակային տար երություններ, որոնք հիմնականում պայմանավորված են հղիության տնողությամ : Ենթամահացու դոզաներով ճառագայթահարումը հղիության առաջին օրերին` մինչն սաղմի ներպատվաստումը, նպաստում է մահացությանը (70-80 9): Սաղմնային շրջանում տեղի է ունենում օրգանների առաջացում, ուստի որպես ճառագայթահարման հետնանք` հաճախ դիտվում է այլանդակություն ն այլ անոմալիաներ: Հղիության վերջին շրջանում ճառագայթահարումն առաջացնում է պտղի սուր ճառագայթային հիվանդություն, որի հետնանքով նորածնի մոտ դանդաղում են աճն ու զարգացումը, նկատվում է սակավարյունություն, լեյկոպենիա, արյունազեղումներ: Պտղի ն նորածնի մահացության հիմնական պատճառ կարող են դառնալ արյունաստեղծման խանգարումները: Ռադիոնուկլիդները, թափանցելով օրգանիզմ, առաջացնում են ներքին ճառագայթահարում: Հղիության ընթացքի ն պտղի զարգացման նույթը որոշվում է ճառագայթային ախտահարման աստիճանով: Սուր ճառագայթային հիվանդության դեպքում տեղի են ունենում հղիության ընդհատում ն վիժումներ: Հղիության ընթացքի ն սաղմի վրա ուժեղ ազդեցություն են գործում յոդի ճառագայթաակտիվ իզոտոպները, որոնք օժտված են կենսաանական արձր ակտիվությամ : Դրանք հեշտությամ թափանցում են ընկերքով ն հավասարապես աշխվում պտղի հյուսվածքներում, հատկապես վահանաձն գեղձում: Նորածինների մոտ վահանագեղձային յոդի քանակությունը երեք անգամ գերազանցում է մոր վահանագեղձային յոդի քանակը: Ռադիոակտիվ յոդ-131-ը ունի սաղմի ախտահարման արձր ակտիվություն, որը պահպանվում է հղիության ամ ողջ ընթացքում: Բարձր ակտիվությամ է օժտված նան ստրոնցիում-90-ը, որը, մինչն հղիությունը կամ հղիության ընթացքում թափանցելով մոր օրգանիզմ, հեշտությամ անցնում է ընկերքով ն կուտակվում պտղի կմախքում: Ստրոնցիումն առաջացնում է սաղմի մահացություն կամ

թերզարգացվածություն: ճառագայթային հիվանդության քրոնիկ ընթացքի դեպքում կենդանիների վերարտադրողական ֆունկցիան կարող է չխանգարվել, կենդանիները կարող են ազմանալ, սակայն դրանց սերնդի զարգացումը, սաղմնային շրջանից մինչն սեռահասունությունը, կախված է լինելու ծնողների առողջական վիճակից: Եթե ծնողները լրիվ առողջացել են ն դրանց սեռական ջիջներում մուտացիա տեղի չի ունեցել, ապա այդ կենդանիները կարող են լիարժեք սերունդ տալ: Իսկ եթե մեկ կամ մի քանի օրգանների կառուցվածքի ն ֆունկցիայի լրիվ վերականգնում տեղի չի ունեցել, ապա սերնդի մոտ հիմնականում դիտվում են ձնա անական, ֆունկցիոնալ, կենսաքիմիական, իմունա անական թերություններ, ծնվում են մուտանտներ (նկ. 26):

Նկ. 26. Խոճկոր (մուտանտ է, ունի երկու դունչ, երկու երախ ն երեք աչք): Ռադիոնուկլիդներով վարակված մայրերից ստացված սերնդի մոտ

ճառագայթահարման փոփոխություններն ավելի ուժեղ են արտահայտված, քան այն սերունդների մոտ, որոնք ստացվել են արտաքին ճառագայթաման ենթարկված մայրերից, քանի որ ռադիոնուկլերդները սերնդին փոխանցվելու են նան մոր կաթի հետ: Ընդ որում` կաթի միջոցով դրանք ավելի շատ են փոխանցվում, քան ընկերքի միջոցով, քանի որ մի շարք իզոտոպների քանակությունը կաթում մի քանի անգամ ավելի արձր է, քան արյան պլազմայում: Այսպես` կովի կաթում ստրոնցիումի խտությունը 5-10 անգամ, իսկ յոդինը` 12 անգամ արձր է, քան արյան պլազմայում, ուստի պտղի ճառագայթահարվածությունը նույնպես արձրանում է: ճառագայթահարումից հետո ստացված սերնդի լիարժեքությունը կարող է հայտնա երվել միայն օրգանիզմի ֆունկցիոնալ եռնվածության դեպքում` հղիության, արձր ն ցածր ջերմության, ֆիզիկական լարված աշխատանքի ն այլ գործոնների դեպքում:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐՅԱՆ ն

ԱՐՅՈՒՆԱՍՏԵՂԾ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Արյունաստեղծ ջիջների ճառագայթազգայունությունը շատ տարեր է: Հեղինակների մի մասը պնդում է, որ առավել ճառագայթազգայուն են էրիթրո լաստային ջիջները, մյուսները՝ առաջին տեղն են տալիս միելոիդային շարքի ջիջներին ն մեգակարիոցիտներին: ճառագայթազգայնության մակարդակը կախված է կենդանու տեսակից: Օրինակ՝ թռչունների մոտ այն ցածր է: Հավերի արյունաստեղծ համակարգը կառուցվածքային ն ֆունկցիոնալ առումով տար երվում է կաթնասունների համապատասխան համակարգից: Այսպես` հավի ճտերի մոտ էրիթրոցիտագոյացումը տեղի է ունենում անոթների ներսում, իսկ միելոցիտագոյացումը՝ անոթներից դուրս: Հավերը չունեն ավշային գեղձեր, ավշանման (լիմֆոիդ) հյուսվածքը գտնվում է աղիքների պատի ֆա րիցային պայուսակում` լիմֆոֆոլիկուլների ձնով: Հավերի արյան ոլոր ձնավոր տարրերը կորիզավոր են, էրիթրոցիտները չափսերով մեծ են, սակայն քիչ են քանակությամ : Դրանց արյան մեջ չկան նեյտրոֆիլներ, այց կան կեղծ էոզինոֆիլներ: Բացահայտված են նան մի շարք կենսաքիմիական առանձնահատկություններ: Իոնացնող ճառագայթների ներգործության հետնանքով արագ

փոփոխվում է արյունաստեղծ համակարգը ն ծայրամասային արյան պատկերը: ՄԴ 50/30 - ՄԴ 100/30 դոզաներով ընդհանուր ճառագայթահարման ժամանակ կենդանիների մոտ առաջանում է տիպիկ արյունաստեղծային համախտանիշ, որը նութագրվում է արյան ձնավոր տարրերի քանակի նվազմամ : ճառագայթահարման նկատմամ նորոշ ռեակցիա է լեյկոցիտների թվի փոփոխությունը: Ռենտգենյան ճառագայթների միջին մահացու ն ավելի դոզաներով ճառագայթահարելիս առաջին րոպեների, ժամերի ընթացքում լեյկոցիտների թիվը աննշան նվազում է: Այդ շրջանում տեղի են ունենում լեյկոցիտների լյումինեսցենտային գունային փոփոխություններ, որոնք վկայում են ջջում տեղի ունեցող նուկլեինային փոխանակության փոփոխությունների մասին: 6-8 ժամ հետո լեյկոցիտների քանակը աճում է 10-15 9-ով (ելակետային թվի համեմատ): Օրվա վերջում լեյկոցիտների քանակը կտրուկ նվազում է ն այդ մակարդակում պահպանվում երկար ժամանակ: Կենդանիների մահացու դոզաներով ճառագայթահարումից 2-3 շա աթ հետո լեյկոցիտների թիվը նվազում է երեք ն ավելի անգամ: Վերականգնողական շրջանը, որի ընթացքում լեյկոցիտների թիվը հասնում է ելակետայինին, կազմում է 2-3 ամիս: Ծայրամասային արյան մեջ լեյկոցիտների ընդհանուր թվի փոփոխությունը (ճառագայթների ներգործությունից 1-2 ժամ հետո) վեգետատիվ-անոթային ռեակցիայի հետնանք է, քանի որ այդ շրջանում ջիջների մահացությունն աննշան է, ն դա չի կարող կտրուկ ազդեցություն ունենալ լեյկոցիտների ընդհանուր թվի վրա: Լեյկոցիտների ընդհանուր թվի հետագա փոփոխությունը կապված է ոսկրածուծի արյունաստեղծ ֆունկցիայի խանգարումների հետ: ճառագայթահարումն առաջացնում է փոփոխություններ լեյկոցիտային անաձնում, այսինքն` լեյկոցիտների տար եր ձների տոկոսային հարա երությունում: Լեյկոցիտների ջիջներից առավել ճառագայթազգայուն են լիմֆոցիտները, ուստի դրանց քանակի փոփոխությունները դիտվում են որպես ճառագայթային ախտահարման աստիճանի օ յեկտիվ ցուցանիշ: ճառագայթների ներգործության նկատմամ տար եր տեսակի լիմֆոցիտների (փոքր, միջին ն մեծ) զգայունության աստիճանը նույնն է: Առողջ կենդանիների արյան մեջ լիմֆոցիտների կյանքի տնողությունը մի քանի ժամից մինչն 1–2 օր է (նկ. 27):

Նկ. 27. 1. Լիմֆո լաստ, 2, 3. միջին ն փոքր լիմֆոցիտներ, 4. լիմֆոցիտների պիկնոզ, 5. կարիորեքսիս, 6. ցիտոլիզ, 7. երկկորիզավոր լիմֆոցիտ: ճառագայթահարման ժամանակ նախ նվազում է լիմֆոցիտների թիվը: ՄԴ 50/30 դոզայի դեպքում լիմֆոցիտների թվի առավել նվազում նկատվում է առաջին երեք օրերին: Այդ ընթացքում նկատվում են նան լիմֆոցիտների ձնա անական փոփոխություններ, խախտվում է դրանց մանր, միջին ն խոշոր ձների հարա երակցությունը, գերակշռում են մանր ձները, առաջանում են երկկորիզ ջիջներ, կորիզի ն պրոտոպլազմայի հատիկավորում, վակուոլացում, փոխվում է դրանց ֆերմենտների ակտիվությունը: Արյան մեջ լիմֆոցիտների փոփոխությունները համապատասխանում են փայծաղում, ավշային հանգույցներում, աղիքի պատի լիմֆոֆոլիկուլներում, ուրցագեղձում ն այլ օրգանների լիմֆոցիտների փոփոխություններին: Կաթնասուն կենդանիների մոտ նեյտրոֆիլները հիմնականում կազմում են լեյկոցիտների հիմնական մասը (մինչն 60-70 9): ճագարների ն թռչունների մոտ հատիկավոր խմ ին պատկանող լեյկոցիտները թթվասերներ են ն կոչվում են կեղծ էոզինոֆիլներ: ճառագայթահարման նկատմամ նեյտրոֆիլների ռեակցիան կա155

րնոր ախտանիշներից մեկն է, որից հետո առաջացած փոփոխություններն ընթանում են 5 փուլով. |. Սկզ նական նեյտրոֆիլյոզի փուլ. տեղի է ունենում ոսկրածուծից ջիջների արագ դուրս գալու հետնանքով ն տնողությունը կախված է ճառագայթահարման դոզայից, կենդանու տեսակից ն այլն: ||. Առաջին դատարկման, ամայացման փուլ, որի ընթացքում նեյտրոֆիլների թիվը խիստ նվազում է ն կազմում ելակետային թվի ընդամենը 10-20 9: Այս փուլը ացատրվում է ոսկրածուծից նեյտրոֆիլների դուրս մղման դադարով ն անոթից դուրս ջիջների մահով: |||. Նեյտրոֆիլների թիվն աճում է ն կարող է հասնել մինչն ելակետային թվի 70-80 9: Վերականգնվում է կենդանի մնացած ոսկրածուծային ջիջների ազմացման պրոցեսը (պրոլիֆերացիա), սակայն դրանց մեծ մասը, վնասվածության հետնանքով, կորցնում է լիարժեք ազմացման ընդունակությունը: Դադարում է ջիջների միտոզի պրոցեսը` առաջացնելով նեյտրոֆիլների թվի նվազում ն ամայացում: |/. Երկրորդ դատարկման փուլ. տեղի է ունենում նեյտրոֆիլների քանակի նվազում (երկրորդ անգամ): Սովորա ար այն ավելի ուժեղ է արտահայտվում ն տնում է ավելի երկար, քան երկրորդ փուլի ժամանակ (նկ. 28, 29): /. Վերականգնման փուլ. զարգանում է դանդաղ ն նութագրվում է ոսկրածուծի ռեպոպուլյացիայով, ջիջների վերաճով: Նեյտրոֆիլների ընդհանուր թվի փուլային փոփոխություններին զուգընթաց փոփոխվում է նան ջիջների ձների հարա երակցությունը: Վերելքի փուլում ավելանում է երիտասարդ ձների` պատանի ն ցուպիկակորիզավորների տոկոսը, այսինքն` տեղի է ունենում տեղաշարժ դեպի ձախ: Նեյտրոֆիլների քանակի նվազման փուլերում գերակշռում են հատվածակորիզավոր ձները՝ լեյկոցիտային անաձնում կորիզի տեղաշարժ դեպի աջ: Այդ փուլերում արյան մեջ նկատվում են գերհատվածավոր, կնճռոտ, քայքայված կորիզավոր ջջի ախտա անական ձներ: Նեյտրոֆիլ ջիջների վերականգնման պրոցեսների ժամկետները լիմֆոցիտների համեմատ երկարում են: ճառագայթների ենթամահացու դոզաների ազդեցության դեպքում արյան էոզինոֆիլների պարունակության մեծ տեղաշարժեր չեն նկատվում. սկզ նական շրջանում դրանց քանակը նվազում է, իսկ հետագայում՝ դանդաղ վերականգնվում: ճառագայթային քրոնիկ ազդեցության դեպքում հաճախ առաջանում է էոզինոֆիլյոզ:

ա

Նկ. 28. Ոսկրածուծի նեյտրոֆիլների կարիորեքսիս ն վակուոլացում. ա) 1200 Ռ դոզայով ճառագայթահարումից 48 ժամ հետո, ) 1800 Ռ դոզայով ճառագայթահարումից 36 ժամ հետո: Բազոֆիլները օժտված են արձր ճառագայթազգայունությամ : 100 Ռ (1 Գր) ն ավելի դոզաների դեպքում առաջին օրը տեղի է ունենում դրանց քանակի կտրուկ նվազում, իսկ որոշ դեպքերում` լրիվ անհետացում: Մյուս ձնավոր տարրերի համեմատ` դրանց վերականգնման ժամկետը երկարում է:

ա

Նկ. 29. ճագարի ոսկրածուծի նեյտրոֆիլների ցիտոլիզ. ա) 1200 Ռ դոզայով ճառագայթահարումից 48 ժամ հետո, ) 900 Ռ դոզայով ճառագայթահարումից 72 ժամ հետո:

ճառագայթահարման ժամանակ մոնոցիտների քանակը քիչ է փոփոխվում, համեմատած լեյկոցիտների այլ խմ երի հետ: Կիսամահացու դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում դրանց նվազում նկատվում է 3-րդ օրը ն շարունակվում է մինչն մեկ շա աթ, հետո տեղի է ունենում վերականգնում: էրիթրոցիտները լեյկոցիտների համեմատ քիչ ճառագայթազգայուն են: Օրինակ` շների ն ճագարների էրիթրոցիտների ճառագայթահարումն օրգանիզմից դուրս՝ 40 ն 60 կՌ (0,4-0,6 կԳր) դոզաներով, չի առաջացնում ֆունկցիոնալ հատկությունների փոփոխություններ: Կենդանիներին ենթամահացու դոզաներով ճառագայթահարելու դեպքում էրիթրոցիտների, հեմոգլո ինի քանակն արյան մեջ ն հեմատոկրիտի ցուցանիշը գրեթե չի փոփոխվում: Սակայն փոփոխվում է էրիթրոցիտային ջիջների տարիքային կազմը: Այսպես` ճառագայթահարված կենդանիների մոտ ռետիկուլոցիտների թիվը երկրորդերրորդ օրը նվազում է 10-20 9-ով, իսկ 5-րդ օրը վերականգնվում է կամ ավելանում: ճառագայթահարված կենդանիների արյան մեջ ռետիկուլոցիտների թվի ավելացումը վկայում է էրիթրոցիտագոյացման ակտիվացման մասին: Արյունազեղումների հետնանքով, էրիթրոցիտների թիվն արագ նվազում է` առաջացնելով հետարյունահոսական սակավարյունություն: Արյան էրիթրոցիտների պատկերի փոփոխությունն առավել նորոշ է կիսամահացու դոզաներով ճառագայթահարման ժամանակ: Առաջին երեք օրերին նկատվում է ջիջների թվի ն հեմոգլո ինի պարունակության ավելացում 10-15 9-ով, ինչին հետնում է սակավարյունության զարգացման շրջանը` հատկապես 15-20-րդ օրերին, եր էրիթրոցիտների թիվը ն հեմոգլո ինի պարունակությունը նորմայից նվազում է 2-3 անգամ: Միաժամանակ նկատվում են նան էրիթրոցիտների ձնա անական ն կենսաքիմիական խանգարումներ: Սակավարյունության շրջանում առաջանում են պոյկիլոցիտներ, անիզոցիտներ, կնճռոտ կորիզավոր ջիջներ, երկկորիզավորներ: Մեծանում են էրիթրոցիտների չափսերը, արյան մեջ հայտնա երվում են երիտասարդ ձներ՝ էրիթրո լաստներ ն նորմո լաստներ: Գունային ցուցանիշը կամ չի փոփոխվում, կամ փոքր-ինչ ավելանում է: Կենդանիների արյան պատկերը դանդաղ է վերականգնվում` 2-5 ամսում (նկ.30): ճառագայթազգայունության տեսակետից թրոմ ոցիտները, լեյկոցիտների ն էրիթրոցիտների համեմատ, զ աղեցնում են միջին դիրք:

Միջին մահացու դոզաներով ճառագայթահարման ժամանակ թրոմոցիտների թիվը մինչն 5-րդ օրը չի փոփոխվում, սակայն 9-10-րդ օրը կտրուկ անկում է: Այդ ընթացքում սուր ճառագայթային հիվանդությամ տառապող կենդանիների մոտ առաջանում է արյունահոսություն, եր եմն` արյունահոսական համախտանիշ:

Նկ. 30. Նեյտրոններով ճառագայթահարված ճագարի ն շան կարմիր արյան պատկերը. 1, 2, 3. մեգալոցիտ, 4. էրիթրոցիտներ` ազոֆիլային հատիկավորությամ , 5-9. էրիթրո լաստներ` ժոլիոյի մարմնիկներով: Թռչունների մոտ թրոմ ոցիտները խոշոր են, էլիպսաձն, լավ արտահայտված կորիզով ն ջջապլազմայով: Ենթամահացու դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում թրոմ ոցիտների քանակը նվազում է

դանդաղ, առավելագույն ընկճում նկատվում է 7-8-րդ օրը: Մեծ դոզաների դեպքում դրանց թվի անկումը տեղի է ունենում առաջին օրը: Առաջանում են երկկորիզավոր թրոմ ոցիտներ, խախտվում է կորիզի ն պրոտոպլազմայի համաչափությունը: Թրոմ ոցիտների քանակական տեղաշարժերից ացի` ճառագայթահարված օրգանիզմում տեղի են ունենում նան որակական փոփոխություններ, արյան մակարդման տնողության խանգարումներ ն այլ տեղաշարժեր: Թրոմ ոցիտների թվի վերականգնումը տեղի է ունենում ճառագայթահարումից 35-45 օր հետո: Կենդանիների ճառագայթային ախտահարման հիմնական հատկանիշներից են արյան մակարդման համակարգի խանգարումները, ինչի հետնանքով հաճախ առաջանում է արյունահոսական համախտանիշ: Սուր ճառագայթային հիվանդության ժամանակ արյան մակարդման պրոցեսի խանգարման մասին են վկայում դրա ցուցանիշների ակտիվության փոփոխությունները` արյան մակարդման ն վերակալցիֆիկացիայի տնողության, թրոմ ոտեստի, հեպարինի նկատմամ արյան դիմացկունության (տոլերանտություն) ն այլն: Նկատվում է արյան մակարդման առաջին փուլի խանգարում, որի դեպքում իջնում է թրոմ ոպլաստինի քանակը: Արյան մակարդման երկրորդ փուլը, որի ժամանակ ակտիվ թրոմ ոպլաստինի ազդեցությամ պրոթրոմ ինը վերածվում է թրոմ ինի, քիչ է փոփոխման ենթարկվում: էական փոփոխությունների է ենթարկվում արյան մակարդման երրորդ փուլը` ֆի րինոգենից ֆի րինի առաջացման պրոցեսը: Որոշակիորեն ավելանում է ֆի րինոգենի քանակը, փոփոխվում է դրա որակը, ինչի հետնանքով դանդաղում է սպիտակուցի վերածման պրոցեսը ֆի րինի: Խանգարվում է ֆի րինի անդրկառուցվածքը, ֆի րինի թելիկները կարճանում են ն դասավորվում անկանոն ձնով, վերածվում ամորֆ զանգվածի: Ֆի րինի ն թրոմ ոցիտների քանակական ու որակական փոփոխություններն առաջացնում են արյան մակարդուկի կրճատման (ռետրակցիա) թուլացում: Արյան մակարդման առավել դանդաղում դիտվում է հիվանդության զարգացման ուռն շրջանում, ընդ որում` թրոմ ոցիտների թվի նվազման աստիճանի ն մակարդման խանգարման միջն կապը դառնում է առավել ակնառու: Թրոմ ոցիտների քանակական ն ձնա անական փոփոխություն160

ներին զուգընթաց` դիտվում են ֆունկցիոնալ հատկանիշների խանգարումներ. իջնում է կպչողականությունը (ադհեզիա), դանդաղում է սոսնձման (ագրեգացիա) ընդունակությունը, թուլանում են թրոմ ոցիտների թրոմ ոպլաստինային, անոթասնուցման ֆունկցիաները ն այլն: Արյան ն արյունաստեղծ համակարգի նշանակելի փոփոխություններին զուգահեռ` դիտվում են նան արյունատար անոթների, հատ-

կապես մազանոթների պատերի կառուցվածքային փոփոխություններ, մասնավորապես` էնդոթելային շերտի, ամորֆ նյութի ն թելքավոր կազմության: Քանակական ն որակական փոփոխությունների է ենթարկվում նան կոլագենը: Սուր ճառագայթային հիվանդության արյունահոսական համախտանիշի զարգացման պրոցեսում կարնոր դեր են խաղում միկրոշրջանառության խանգարումները, որոնք առաջանում են ճառագայթահարված անոթների էնդոտոքսինների նկատմամ զգայունության արձրացման ն ադրենալինի նկատմամ դրանց ռեակցիաների ընկճման հետնանքով: Հետագայում միկրոշրջանառության հատվածում նկատվում են կանգային երնույթներ ն արյունազեղումներ, անոթների պատերի խախտումներ: Դրա պատճառն անոթների արձր զգայունությունն է էնդոտոքսինի նկատմամ : Անոթների թափանցելիության արձրացումն անդրադառնում է հյուսվածքների նյութափոխանակության վրա: Նշված փոփոխությունները նկատվում են ոլոր տեսակի արյունատար անոթներում ն անոթի պատի ոլոր շերտերում: Արյունահոսական համախտանիշը սովորա ար առաջանում է հիվանդության 2-4-րդ շա աթում ն դիտվում է կետային կամ տարածված արյունազեղումների ձնով: Առավել հաճախ նկատվում է մաշկի արյունազեղում, արյունային լուծ, արյունամիզություն, արյունահոսություն քթից ն լնդերից, եր եմն` արյունային փսխում: Արյունահոսական երնույթները զարգանում են հիվանդության ծանրության աստիճանին զուգահեռ: Կենդանիների տար եր տեսակների մոտ արյունահոսական համախտանիշը տար եր ձներով է արտահայտվում: Այն առավել արտահայտված է արձրակարգ կապիկների, շների ու խոզերի մոտ, իսկ կրծողների մոտ ավելի թույլ է արտահայտվում: ճառագայթային հիվանդության ժամանակ ախտահարվում են

արյունաստեղծ հյուսվածքները:

Կարմիր ոսկրածուծի ռեակցիան ճառագայթահարման նկատմամ դրսնորվում է շատ արագ: ճառագայթահարման մեծ դոզաների ներգործության ժամանակ դադարում է ջջի միտոզի պրոցեսը, առաջանում են էրիթրո լաստ ն միելո լաստ շարքի ջիջների կազմափոխված ձներ: Արյան մեջ էրիթրոցիտների թվի նվազումը վկայում է արյունատար անոթներում դրանց մահացման ն ոչ լրիվ փոխարինման մասին (նկ. 30): Արտաքին ճառագայթահարման ժամանակ ոսկրածուծի վաղ փոփոխությունները նութագրվում են արյան կարմիր ն սպիտակ ջիջների չհասունացած ձների ն թրոմ ոցիտների ացարձակ ու հարաերական քանակների նվազմամ , հատվածակորիզավոր գրանուլոցիտների քանակի ավելացմամ : ճառագայթահարման ժամանակ ոսկրածուծային հյուսվածքի զարգացման ունակության նվազման մասին է վկայում դրանցում նուկլեինաթթուների, հատկապես ՌՆԹ-ի քանակի նվազումը: Ոսկրածուծի վերականգնման ընդունակությունը, միջին մահացու դոզաների դեպքում դիտվում է 4-7-րդ օրը ն չորրորդ շա աթվա վերջում ոսկրածուծի պատկերը մոտենում է նականոնին: Ավշային հյուսվածքը չափազանց զգայուն է ճառագայթահարման նկատմամ : ճառագայթային ներգործությունն առաջացնում է ծայրամասային արյան լիմֆո լաստների ն լիմֆոցիտների քայքայում: Նկատելի ձնա անական փոփոխություններ են դիտվում ճագարների ավշային հանգույցներում` 50 Ռ (0,5 Գր) դոզայով ճառագայթահարման դեպքում: Կիսամահացու ն մահացու դոզաներն առաջացնում են արտահայտված անոթային խանգարումներ, ավշային գոյացումների կազմափոխական (դեգեներատիվ), մեռուկային ն ատրոֆիկ փոփոխություններ: Ավշային հանգույցների վերականգնման պրոցեսը կենդանի մնացած խոշոր կենդանիների մոտ տնում է երեք ն ավելի ամիս: Փայծաղի ջիջները նույնպես չափազանց զգայուն են ճառագայթման նկատմամ : Բջջային տարրերի քայքայման հետնանքով փայծաղի չափերը ն զանգվածը փոքրանում են: Կիսամահացու դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում անմիջապես դադարում է միտոզի պրոցեսը, հյուսվածքում նվազում է ԴՆԹ-ի ն ՌՆԹ-ի քանակը, ավելանում է պիգմենտների քանակը: Ցանցանման հյուսվածքն առավել

կայուն է ճառագայթահարման նկատմամ , ուստի ավելանում է դրա հարա երական քանակը: Ուրցագեղձի ջիջները նս ճառագայթահարման նկատմամ չափազանց զգայուն են: Միջին մահացու դոզաներով ճառագայթահարման առաջին օրերին դիտվում է արտահայտված ջջային ամայացում, լիմֆոցիտները մահանում են, մնում են միայն եզակի լիմֆոցիտներ: Ուրցա ջիջների վերականգնումն սկսվում է գեղձի ուղեղային նյութում, ապա անցնում են կեղնային շերտ: Մակրոֆագերը, շարակցական ն էպիթելային հյուսվածքների ջիջները դրսնորում են ճառագայթահարման նկատմամ մեծ կայունություն:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԻՄՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՌԵԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

Իոնացնող ճառագայթները (ցանկացած դոզայով) ջջային կառուցվածքներում առաջացնում են ֆունկցիոնալ ն ձնա անական փոփոխություններ, խախտվում է օրգանիզմի գրեթե ոլոր համակարգերի գործունեությունը: Դրա հետնանքով արձրանում կամ ընկճվում է կենդանու իմունա անական ռեակտիվությունը: Իմունային համակարգը կազմում են լիմֆոիդ օրգանները, դրանց ջիջները, մակրոֆագերը, լեյկոցիտներից` նեյտրոֆիլները, ազոֆիլը, էոզինոֆիլը, կոմպլեմենտի համակարգը, պրոպերդինը, լիզոցիմը, ինտերֆերոնը ն այլ: Գլխավոր իմունակոմպետենտ ջիջներն են ՛- ն -8 լիմֆոցիտները, որոնք պատասխանատու են իմունիտետի համար: ճառագայթահարված կենդանիների իմունա անական ռեակտիվության փոփոխությունների աստիճանը որոշվում է հիմնականում ըստ կլանված դոզայի ն ճառագայթների հզորության: ճառագայթման փոքր դոզաները արձրացնում են օրգանիզմի յուրահատուկ ն ոչ յուրահատուկ (սպեցիֆիկ ն ոչ սպեցիֆիկ), ջջային ն հումորալ, ընդհանուր ն իմունակենսա անական ռեակտիվությունը, նպաստում են ախտա անական պրոցեսի արեհաջող ընթացքին, արձրացնում են կենդանիների մթերատվությունն ու կենսունակությունը: Ենթամահացու ն մահացու դոզաներն առաջացնում են կենդանիների իմունա անական ռեակտիվության թուլացում կամ ընկճում: Այդ ցուցանիշների խանգարումն ավելի վաղ է արտահայտվում, քան ճառա163

գայթային հիվանդության կլինիկական նշանները: ճառագայթահարված օրգանիզմի դիմադրողականության նվազումը կարող է առաջանալ հետնյալ պատճառներից՝ հյուսվածքային պատնեշի թաղանթների թափանցելիության խանգարում, արյան, ավիշի ն հյուսվածքների մանրէասպան հատկությունների նվազում, արյունաստեղծության ընկճում, արյան ձնավոր տարրերի քանակի նվազում, ֆագոցիտոզի թուլացում, հակամարմինների արտադրման պրոցեսի ընկճում, օրգանների որ ոքումներ ն ախտա անական այլ փոփոխություններ: Իոնացնող ճառագայթների փոքր դոզաների ներգործությունը փոխում է հյուսվածքների թափանցելիությունը, իսկ ենթամահացու դոզաների դեպքում կտրուկ ավելանում է անոթային, հատկապես մազանոթային պատի թափանցելիությունը: Միջին մահացու դոզաներով ճառագայթահարված կենդանիների մոտ առաջանում է աղիքային պատնեշի թափանցելիության արձրացում, ինչի հետնանքով աղիքային միկրոֆլորան ներթափանցում է տար եր օրգաններ: Ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին ճառագայթահարման ժամանակ ավելանում է մաշկի, լորձաթաղանթների ն տար եր օրգանների միկրոֆլորայի ազմացումը, որոնք ավելի վաղ են արտահայտվում, քան կլինիկական նշանները: Աղիքային ցուպիկների, հատկապես մանրէների հեմոլիտիկ ձների առկայությունը մաշկի մակերեսին ն լորձաթաղանթների վրա հնարավորություն է տալիս որոշել իմունակենսա անական ռեակտիվության խանգարման աստիճանը: Հյուսվածքների նական հակամանրէային կայունությունն ապահովող գործոններից է լիզոցիմը: ճառագայթային ախտահարման ժամանակ հյուսվածքներում ն արյան մեջ լիզոցիմի քանակությունը նվազում է, ըստ որի կարելի է ենթադրել ճառագայթահարված կենդանիների դիմադրողականության մասին: ճառագայթման փոքր դոզաները (0,1-0,25 Գր) առաջացնում են ֆագոցիտոզի կարճատն ակտիվացում, իսկ մեծ դոզաներն ընկճում են այդ պրոցեսը: ճառագայթահարված կենդանիների մոտ դիմադրողականության ընկճումն առաջացնում է էնդոգեն ինֆեկցիայի զարգացման ուժեղացում: Բակտերիեմիան ացառիկ դեր է խաղում ճառագայթային հիվանդության ախտածնության մեխանիզմում: ճառագայթային ախտահարումն առաջացնում է օրգանիզմի նական անընկալության փոփոխում մի շարք վարակիչ ն մակա ուծա164

կան հիվանդությունների հարուցիչների նկատմամ , սակայն պահանջվում է կենդանիների տեսակային անընկալությունը վարակիչ հիվանդությունների նկատմամ պահպանվում է:

ճառագայթահարված օրգանիզմի արհեստական իմունիտետը: Իոնացնող ճառագայթներն ազդում են նան արհեստական իմունիտետի առաջացման վրա: Արհեստական իմունիտետի գործոններից են յուրահատուկ հակամարմինները ն հակաթույները: ճառագայթային ներգործությունը փոխում է օրգանիզմի ռեակցիան ներարկված հակածնի նկատմամ : Փոփոխության աստիճանը կախված է այն անից, թե իմունային որ պրոցեսում է կենդանին ենթարկվել ճառագայթահարման: Իմունացված կենդանիների ճառագայթահարումն առաջացնում է իմունիտետի թուլացում: ճառագայթահարումից մի քանի օր առաջ կատարված իմունացումը արենպաստ ազդեցություն է գործում ճառագայթային հիվանդության ընթացքի վրա: Մահացու դոզայով ճառագայթահարումից 2-3 օր հետո կատարված պատվաստումը չի ուժեղացնում անընկալությունը, իսկ ճառագայթային հիվանդության սուր շրջանում կատարված պատվաստումը զգալիորեն երկարացնում է հիվանդության ընթացքը ն ավելացնում կենդանիների մահացության աստիճանը: ճառագայթումը թուլացնում է հակամարմինների առաջացումը: Փորձերով ապացուցված է, որ ճառագայթահարված կենդանիներին հակածնի կրկնակի կամ ազմապատիկ ներարկումները ավելի ուժգին են նպաստում հակամարմինների առաջացմանը, քան միանվագ ներարկումը: ճառագայթահարումը նվազեցնում է նան պասսիվ իմունացման արդյունավետությունը: Հակաթունային շիճուկի ուժիչ արդյունավետությունն ապահովելու համար պահանջվում է 3-5 անգամ արձր դոզա, քան պահանջվում է չճառագայթահարված կենդանիների ուժման համար: ճառագայթահարված կենդանիների մոտ հակամանրէային պասսիվ իմունիտետը ավելի շատ է խանգարվում, քան հակաթունային իմունիտետը: ճառագայթահարումն ազդում է նան ալերգիայի ն անաֆիլաքսիայի (գերզգայունություն) երնույթների վրա: Դրանց փոփոխությունների աստիճանը նույնպես կախված է ճառագայթահարման դոզաներից: Փոքր դոզաները ալերգիկ ն անաֆիլաքսային ռեակցիաների փոփոխություններ չեն առաջացնում, իսկ մեծ դոզաները կարող են ընկճել դրանց յուրահատուկ դրսնորումները: ճառագայթահարված

օրգանիզմի ալերգիական ռեակտիվության փոփոխությունների մեխանիզմը քիչ է ուսումնասիրված, ըստ երնույթին` դրա հիմքում ընկած են կենդանու ընդհանուր իմունակենսա անական խանգարումները: Հատկապես արձրանում է ինքնահակամարմինների գոյացումը: Հետաքրքրական է նան այն, որ կենդանիների մոտ մի քանի վարակիչ հիվանդությունների (տու երկուլյոզ, խլախտ ն այլն) ախտորոշիչ մաշկային ալերգիկ ռեակցիաների կիրառումն աննպատակ է, քանի որ դրանց մոտ ալերգիկ ռեակցիաներն աղավաղված են: Մասնավորապես նկատվում է Շվարցմանի ֆենոմենի ընկճում: Բացի այդ` ճառագայթահարված կենդանիների մոտ ալերգենի ներմուծումն առաջացնում է ոչ յուրահատուկ որ ոքային ռեակցիաներ:

ՆՅՈՒԹԱՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԽԱՆԳԱՐՈՒՄՆԵՐԸ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՎԱԾ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՈՒՄ

Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ օրգանիզմի օրգաններում, հյուսվածքներում ն ջիջներում տեղի են ունենում նյութափոխանակության նականոն ընթացքի տարատեսակ խանգարումներ: Խախտվում է ինչպես նյութափոխանակությունը, այնպես էլ սպիտակուցային, ճարպային, ածխաջրային, ջրահանքային փոխանակությունները: Ակտիվանում կամ ընկճվում են ֆերմենտային պրոցեսները` տեղաշարժելով ն վերափոխելով միջ ջջային ու ներ ջջային կենսաքիմիական գործընթացները մոլեկուլային մակարդակով: Հետազոտություններից պարզ է դարձել, որ կենսաքիմիական տեղաշարժերը նկատվում են ճառագայթումից հենց առաջին ժամերից հետո, քանի որ հիմնական առաջնային կենսաքիմիական փոփոխությունները նախորդում են կառուցվածքային փոփոխություններին: Հիմնական նյութափոխանակություն: Փորձառական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ծովախոզուկների ընդհանուր ռենտգենյան ճառագայթումը, 250 Ռ դոզայով (ՄԴ-30) չի ազդում դրանց կողմից թթվածնի յուրացմանը: Մինչդեռ քաղցած առնետների ճառագայթահարումից հետո հիմնական նյութափոխանակությունը, ստուգիչ առնետների համեմատ, որոշ չափով արձրանում է, սակայն սնունդ ստացողների մոտ այն չի փոխվում: Տար եր հյուսվածքների ճառագայթահարումը տար եր ընթացք ն ազդեցություն է ունենում դրանց կողմից թթվածնի յուրացման ն

ջջային շնչառության մակարդակի վրա: ճագարներին 25 կՌ դոզայով ճառագայթահարման դեպքում շեշտակի ավելանում է երիկամների հյուսվածքների կողմից թթվածնի յուրացումը: Մակակա-ռեզուս կապիկներին 1000 Ռ դոզայով ճառագայթահարման դեպքում զգալի արձրանում է Օ2-ի օգտագործումը, իսկ 100 Ռ/րոպե դոզայի դեպքում իջնում է հիմնական նյութափոխանակությունը: Այսպիսով` ռենտգենային ճառագայթների փոքր ն միջին դոզաները հիմնականում չեն ազդում հյուսվածքային շնչառության վրա, մասնակցում են ֆերմենտային ն հորմոնային համակարգերի, հետնա ար նան հիմնական նյութափոխանակության կարգավորման գործընթացին: Սպիտակուցային փոխանակություն: Օրգանիզմի ճառագայթահարման տար եր փուլերում սպիտակուցային փոխանակության խանգարումները տար եր են: Հավասարապես ուժեղանում է դրանց քայքայումը ն արտազատումը օրգանիզմից, խանգարվում է մարսողությունը, ներծծումը, ազոտային ալանսը դառնում է ացասական, քանի որ տեղի է ունենում սպիտակուցների քայքայում: Մեզի հետ դուրս են երվում մեծ քանակությամ միզաթթու, միզանյութ, քսանտին, խախտվում է պուրինային փոխանակությունը: Սուր ճառագայթային հիվանդության տար եր փուլերում փոփոխության է ենթարկվում ամինաթթուների քանակի դինամիկան, արյան ազոտի քանակը արձրանում է, զարգանում է ազոտեմիա: Ընդհանուր սպիտակուցների քանակությունն արյան պլազմայում նվազում է, փոխվում է սպիտակուցների ֆունկցիաների հարա երությունը, հատկապես նվազում են ալ ումինները, իսկ գլո ուլիններն ավելանում, ինչի հետնանքով փոխվում է Ա/Գ գործակիցը: Ֆերմենտների ակտիվությունը ճառագայթային ախտահարման տար եր փուլերում նույնպես ակտիվանում է կամ ապաակտիվանում (ֆոսֆատազներ, պրոտեազներ, ՏH-խմ եր, օքսիդազներ): Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ զգալիորեն փոխվում է նուկլեոպրոտեիդների փոխանակությունը, դեզօքսիռի ոնուկլեինաթըթվի (ԴՆԹ) ն ռի ոնուկլեինաթթվի (ՌՆԹ) սինթեզը: ճառագայթահարման սկզ նական փուլերում արձր ճառագայթազգայունություն են ցուցա երում ԴՆԹ-ի նախորդ նյութերը, ինչի պատճառներից մեկը ռի ոնուկլեազ ն դեզօքսիռի ոնուկլեազ ֆերմենտների ակտիվության արձրացումն է:

Այսպիսով` սպիտակուցների քայքայումը, դրանց կենսասինթեզի ճնշումը իոնացնող ճառագայթների ազդեցության մեխանիզմի կարնորագույն օղակներից է: Լիպիդային ն ածխաջրային փոխանակություն: ճառագայթահարված կենդանիների մոտ լիպիդային փոխանակությունը նս ենթարկվում է տարա նույթ փոփոխությունների, քանի որ տեղի է ունենում ջջաթաղանթի ֆոսֆոլիպիդների կազմի տեղաշարժ, ինչն էլ նպաստում է ջջաթաղանթի թափանցելիության արձրացմանը: Հաստատված է, որ ճառագայթահարված օրգանիզմում լիպիդները հեշտությամ օքսիդանում են, առաջանում են գերօքսիդներ: Լիպիդային հակաօքսիդային ակտիվությունը զգալիորեն նվազում է հատկապես ճառագայթազգայուն օրգաններում ն հյուսվածքներում: Ապացուցված է, որ ածխաջրային փոխանակությունը ճառագայթների նկատմամ ավելի կայուն է ն ախտահարված օրգանիզմում խանգարումները գրանցվում են հետագա փուլերում: ճառագայթազգայուն օրգաններում` ոսկրածուծում, արակ աղիքային աժնի լորձաթաղանթում, ավշային գեղձերում, մահացու դոզաների դեպքում առաջին հերթին արգելակվում կամ դանդաղում է ֆոսֆորիլացումը: Լուրջ կենսաքիմիական գործընթացների խանգարման հետնանքով լյարդում նկատվում է ածխաջրերի, ճարպերի, սպիտակուցների սինթեզի ուժեղացում, ամինաթթուները ենթարկվում են դեզամինացման, գերամինացման ն գլյուկոնեոգենեզի ճանապարհով վերափոխվում են գլյուկոզի ն գլիկոգենի: ճառագայթահարված կենդանիների արյան պլազմայում գլյուկոզի քանակն ավելանում է, առաջանում է հիպերգլիկեմիա, իսկ լյարդում սինթեզվում է գլիկոգեն` գլիկոնեոգենեզի ուղիով: Այսպիսով` իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ օրգանիզմում ն ջջիջներում նյութափոխանակությունն ընթանում է տար եր ուղղություններով` խախտելով նականոն կենսաքիմիական պրոցեսները` անա ոլիզմը ն կատա ոլիզմը: ճառագայթային հիվանդության ախտածնության շղթայում կատա ոլիզմի ուժեղացումը նորոշ է ճառագայթազգայուն հյուսվածքներին ն համարվում է հիվանդության զարգացման կարնոր մեխանիզմ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Մարսողական օրգանները ճառագայթների նկատմամ դրսնորում են համապատասխան ռեակցիա: Ըստ ճառագայթազգայունության աստիճանի` դրանք դասակարգվում են հետնյալ հերթականությամ ` արակ աղիքային աժին, թքագեղձեր, ստամոքս, ուղիղ ն շրջանաձն աղիքներ, ենթաստամոքսային գեղձ ն լյարդ: Մեծ դոզաների դեպքում առաջին հերթին ախտահարվում են աղիքները, առաջանում է ստամոքսաաղիքային համախտանիշ: Միջին մահացու դոզաներն առաջացնում են աղիքի պատի ֆունկցիոնալ ն ձնա անական փոփոխություններ: Առավել զգայուն են գեղձային էպիթելները, որոնցում ճառագայթահարման առաջին ժամերին դադարում է ջիջների աժանման պրոցեսը: Կենդանիների ճառագայթային հիվանդության ժամանակ կարնոր դեր է խաղում աղիքի պատի իմունապատնեշային ֆունկցիայի թուլացումը, ինչի հետնանքով աղիքային միկրոֆլորան թափանցում է օրգանիզմ` առաջացնելով տոքսիկոզ ն ակտերեմիա: Ստամոքսաաղիքային համախտանիշի առկայության դեպքում կենդանին մահանում է 7-10-րդ օրը: Թքագեղձերի վրա ճառագայթների ներգործությունն արտահայտվում է արտադրվող թքի քանակական ն որակական փոփոխություններով, խախտվում է թքի աղադրամասերի հարա երակցությունը, կարող են հայտնա երվել այնպիսի նյութեր, որոնք հատուկ չեն նորմալ թքին: Օրինակ` ճառագայթահարված շան թքի մեջ հայտնաերվում է ամիլազ ֆերմենտ, որը ացակայում է չճառագայթահարվածների մոտ: Ստամոքսային գեղձերի հյութազատությունը փոքր դոզաների ժամանակ փոփոխման է ենթարկվում կախված նրա ելակետային վիճակից. հիպոսեկրեցիայի դեպքում այն ավելանում է: Մեծ դոզաներով ճառագայթահարման ժամանակ ընկճվում է ստամոքսային հյութազատությունը, առաջանում են արյունազեղումներ, կատարային որ ոքումներ, խոցային երնույթներ ն այլն: ճառագայթների փոքր դոզաները խթանում են ենթաստամոքսային գեղձի գործունեությունը, ֆերմենտների առաջացումը, իսկ մեծ դոզաներն ընկճում են գեղձի հյութազատությունը, իջեցնում ֆերմենտների ակտիվությունը, ինսուլի169

նի արտադրությունը ն առաջացնում գեղձի արյունազեղումներ, կազմափոխական ու մեռուկային պրոցեսներ: Լյարդային հյուսվածքի ճառագայթազգայունությունն ավելի ցածր է: Միջին մահացու դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում նկատվում է լյարդի կատալազի ն ֆոսֆորիլացման ակտիվության նվազում, ընկճվում է լեղագոյացման պրոցեսը, խանգարվում է խոլեստերինի փոխանակությունը ջիջներում, փոփոխվում է սպիտակուցային, ճարպային, ածխաջրային փոխանակությունը լյարդում: Ախտահարման նշաններից են շճային որ ոքումը ն արյունազեղումները լեղապարկի պատում: Լեղին դառնում է թանձր, մուգ կանաչ գույնի: Հետագայում զարգանում է լյարդի ցիռոզ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՐՏԱՆՈԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎՐԱ

ճառագայթահարման նկատմամ սրտանոթային համակարգի ռեակցիան ուսումնասիրվել է դեռնս անցած դարի վերջին: Ենթամահացու դոզաների նկատմամ սրտի գործունեությունն արտահայտվում է կծկումների ռիթմի ն էլեկտրասրտագրի փոփոխությամ , դիտվում են կենսաքիմիական փոփոխություններ սրտամկանում ն այլ խանգարումներ: Առավել ճառագայթազգայուն է էնդոկարդը (ներսրտենի), սակայն մորֆոֆունկցիոնալ փոփոխությունների են ենթարկվում նան սրտի մյուս հյուսվածքները` սրտապարկը, էպիկարդը, սրտամկանը: Նվազում է ՌՆԹ-ի, ԴՆԹ-ի ն գլիկոգենի պարունակությունը, առաջանում են մեռուկացման օջախներ: Փոքր դոզաների դեպքում փոփոխվում է արյունատար անոթների տոնուսը, իջնում է արյան ճնշումը, կենսաքիմիական ն ձնա անական փոփոխություններ են առաջանում անոթի պատի ոլոր շերտերում, նվազում է առաձգականությունը, արձրանում թափանցելիությունը, ն այդ ամենի հետնանքով օրգանիզմի տար եր հատվածներում առաջանում են արյունազեղումներ: Ծանր դեպքերում անոթներում զարգանում են սկլերոտիկ (կարծրախտ) փոփոխություններ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

ճառագայթահարման հետնանքները շնչառական օրգանների վրա անմիջապես չեն դրսնորվում: Ենթամահացու դոզաներով ճառագայթահարումից հետո շնչառական ուղիներում որնէ տեսանելի փոփոխություն չի արձանագրվում, սակայն մեծ դոզաների դեպքում պարզորոշ նկատվում է արտաքին շնչառության խանգարում. փոփոխվում են շնչառական շարժումների հաճախականությունն ու խորությունը: Թոքերում առաջանում են կանգային երնույթներ ն էմֆիզեմա: Թոքերի հյուսվածքի` պարենքիմայի փոփոխություններն արտահայտվում են թոքա որ ով: Թոքերում ախտա անական փոփոխությունների զարգացումն արտահայտվում է թոքային արյունատար անոթների թափանցելիության արձրացմամ ն արյան շրջանառության խանգարումներով: Բրոնխների ախտահարումն առաջացնում է գազափոխանակության նվազում, թոքերի ատելեկտազ, թոքա որ , թոքամիզի որ ոքում ն այլն: Դրանք պար երա ար ուղեկցվում են հազով, խզզոցով, իսկ ավելի ուշ զարգանում է ճառագայթային ֆի րոզ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐՏԱԹՈՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Երիկամների տեղային ճառագայթահարման դեպքում շեմքային դոզան կազմում է 30-50 Գր: Սուր ճառագայթային հիվանդության ժամանակ նկատվում են երիկամների ն միզատար ուղիների ախտահարումներ` արյունազեղումներ, կանգային երնույթներ, կազմափոխասնուցախանգարման փոփոխություններ: Առավել հատկանշական է խողովակիկների ֆունկցիայի խանգարումը, ինչի հետնանքով փոփոխվում է միզարտադրությունը: ճառագայթահարումից հետո սկզ նական շրջանում այն ավելանում է, դրա հետ միասին շատանում է նան նատրիումի, կալիումի ն քլորիդների արտազատումը: Երիկամների ճառագայթային ախտահարման հետնանքով կարող են առաջանալ նեֆրիտներ, նեֆրոսկլերոզ, միզապարկի ձնա անական ն ֆունկցիոնալ խանգարումներ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԶԳԱՅԱՐԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Տար երում են տեսողական, լսողական, հոտառական, համի, ընդերային, շարժազգացողական ն այլ վերլուծիչներ, որոնց ֆիզիոլոգիական վիճակով է պայմանավորված դրանց ռեակցիան: Բոլոր զգայարանների ռեակցիաները ճառագայթահարման նկատմամ դրսնորվում են ընդհանուր օրինաչափությամ . փոքր դոզաների ազդեցությամ զգայունությունը արձրանում է, նկատվում են միայն ֆունկցիոնալ տեղաշարժեր, իսկ մեծ դոզաների դեպքում զգայունությունը իջնում է ն դիտվում են` նան ընկալիչների ձնա անական փոփոխություններ: Աչքի հյուսվածքների զգայունությունը ճառագայթային ներգործության նկատմամ հայտնի է դարձել ռենտգենյան ճառագայթների հայտնագործումից մեկ տարի անց: Ավելի ուշ նկատել են, որ ճառագայթային սուր ախտահարումների ժամանակ ակնախնձորի ցանկացած աժնի արյունատար անոթները կարող են ենթարկվել ախտա անական փոփոխությունների` որպես օրգանիզմի րնդհանուր փոփոխությունների հետնանք: Տեղային ճառագայթահարման ժամանակ առաջանում են անոթային ռեակցիաներ՝ շաղկապենու որ ոքում (կոնյուկտիվիտ) ն այլ խանգարումներ: Աչքի ցանցենու ռեակցիաները գրանցվում են էլեկտրացանցենագրի վրա` ճառագայթահարման առաջին 10 րոպեների ընթացքում: էլեկտրացանցենագրության փոփոխության շեմքային դոզան 0,005-0,085 Գր է: Ցանցենու ճառագայթահարման ժամանակ մահանում են դրա ցուպիկները, լույսի նկատմամ ային ռեֆլեքսն անհետանում է, տեսողությունը թուլանում է կամ տեղի է ունենում տեսողության ժամանակավոր կամ մշտական կորուստ: ճառագայթահարման 2,5 Գր ն արձր դոզաները կարող են առաջացնել եղջերենու անդարձելի ձնա անական փոփոխություններ` զգայունության թուլացման կամ լրիվ կորուստի հետնանքով (գլաուկոմա, կատարախտ): Այդ խանգարումները կարող են առաջանալ աչքի արտաքին ճառագայթահարման, ինչպես նան ռադիոակտիվ իզոտոպների` օրգանիզմ ներթափանցման հետնանքով: Կատարախտի առաջացման շեմքային դոզան 0,15-0,2 Գր է: Դրան նորոշ է գաղտնի շրջանը, որը կարող է արտահայտվել շա աթներով, նույնիսկ տարիներով: Երիտասարդ կենդանիների մոտ կատարախտ առաջանում է ավելի փոքր դոզաների դեպքում: ճառագայթների տար եր տեսակներից աչքի վրա

առավել արտահայտված ազդեցությամ են օժտված նեյտրոնները, քանի որ վերջիններս ունեն կենսա անական առավել մեծ ակտիվություն: Աչքի հյուսվածքներում, մասնավորապես ոսպնյակում, ճառագայթահարումից հետո վերականգնողական պրոցեսներր թույլ են ընթանում: Առավել արտահայտված ազդեցությամ են օժտված նեյտրոնները, որոնք առաջացնում են աչքի ճառագայթային կատարախտ:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՇԿԻ ԵՎ

ՇԱՐԱԿՑԱԿԱՆ ՀՅՈՒՍՎԱԾՔԻ ՎՐԱ

Կենդանիների արտաքին ճառագայթահարումից առաջացած ճառագայթային հիվանդության նշաններից է մաշկի ախտահարումը: ճառագայթահարման ժամանակ առաջին հերթին փոփոխվում է դրա զգայունությունը: Մաշկի ընկալիչների ռեակցիաների տեղային ճառագայթահարման փոփոխությունները նկատվում են 2 Ռ (0,02 Գր) դոզայի դեպքում: Դոզայի արձրացման դեպքում տեղի են ունենում մաշկի ընկալիչային գոյացումների ձնա անական փոփոխություններ: Տար եր կենդանիների մոտ ճառագայթահարման նկատմամ մաշկի ռեակցիան արտահայտվում է վերջինիս կառուցվածքին համապատասխան: Օրինակ` ոչխարների մոտ նկատվում է մազաթափություն, խոզերի մոտ՝ մաշկի կարմրություն ն արյունազեղում: Մարդկանց մոտ մաշկի կարմրումը ճառագայթահարման ախտանիշ է ն կոչվում է մաշկակարմրության (էրիթեմային) դոզա: ճառագայթահարման նկատմամ ոչխարների մաշկի ռեակցիան արտահայտվում է մազաթափությամ (էպիլյացիա): Այս երնույթը, մյուս կենդանիների համեմատ, ոչխարների մոտ առավել ակնառու է արտահայտված ն պայմանավորված է մազապարկերի ատրոֆիայի առաջացմամ : Մաշկի փոփոխություններ նկատվում են 5 Գր ն ավելի դոզայով ճառագայթահարումից հետո (նկ. 31, 32): Մաշկի վրա նկատվող առաջնային փոփոխություններից են ճառագայթային այրվածքները, իսկ ավելի ուշ առաջանում են քրոնիկ դերմատիդ, ճառագայթային ֆի րոզ, ճառագայթային խոց ն այլն: Մաշկի ճառագայթային ախտահարման նորոշ առանձնահատկություններից է կազմալուծական (դեստրուկտիվ) պրոցեսների գերակշռությունը վերականգնողական (ռեգեներատիվ) պրոցեսների նկատմամ : Մաշկի ուշ

ախտահարումների ախտածնության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դրանց առաջացման պրոցեսում կարնոր նշանակություն ունեն մանր արյունատար ու ավշային անոթների ախտահարումները ն արյան մակարդելիության արձրացումը (հիպերկոագուլյացիա):

Նկ. 31. Ոչխարի մաշկի հյուսվածքի կտրվածքը. ա) չճառագայթահարված (ստուգիչ) ն ) 3 Գր գամմաճառագայթահարումից 6 ամիս անց (ֆոլիկուլների ն ճարպագեղձերի ատրոֆիկ փոփոխություններ):

Նկ. 32. Ոչխարի վիճակը 3 Գր դոզայով գամմա-ճառագայթահարումից 24 օր անց (ըստ Ն.Պ. Լիսենկոյի, Մ.Վ. Շչուկինի):

Մաշկի ճառագայթային ուշ ախտահարումների զարգացումն ընթանում է հետնյալ հաջորդականությամ . իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ մաշկում զարգանում են կազմափոխական (դեգեներատիվ) պրոցեսներ: ճառագայթների կլանված դոզայի մեծությամ են պայմանավորված մաշկի կառուցվածքային տարրերի կազմալուծական պրոցեսները, որոնց հետնում են սկլերոտիկ երնույթներ, հատկապես ավշային անոթներում, ինչն առաջացնում է արյան շրջանառության խանգարում, հիպօքսիա ն մաշկի ատրոֆիա, ծանր դեպքերում` նան մաշկի ճառագայթային խոց: Շարակցական հյուսվածքի նյութը հիմնականում աղկացած է սպիտակուցներից ն լորձա ազմաշաքարներից (մուկոպոլիսախարիդ): Այն օժտված է արձր ճառագայթազգայնությամ : 700–750 Ռ (7 Գր) դոզայով ճառագայթահարումից մեկ ժամ հետո նկատվում է ազմաշաքարների ապապոլիմերացում, սակայն 5-րդ օրից հետո սկսվում է վերականգնողական պրոցեսը: ճառագայթահարման ազդեցությամ փոփոխվում է շարակցական հյուսվածքի ջջային կազմը, նորոշ երնույթ է ֆի րո լաստային ջիջների թվի նվազումը ն պլազմատիկ ջիջների հարա երական քանակի ավելացումը, ինչպես նան առաջանում են երկկորիզ ն ազմակորիզ ջիջներ: Օրգանիզմում շարակցական հյուսվածքի ընդհանուր վիճակի գնահատման համար կիրառվում է տարիքային կենսաքիմիական ցուցանիշը, որը հեքսոզամինի ն կոլագենի հարա երությունն է (հ/կ): Որոշ հերոնտոլոգներ ն կենսաքիմիկոսներ առաջարկում են այդ ցուցանիշը կիրառել կենդանու տարիքը որոշելու համար. տարիքի մեծացման հետ հ/կ ցուցանիշը փոքրանում է: ճառագայթահարված կենդանիների մոտ ավելի շուտ է առաջանում հյուսվածքների ծերացման պրոցեսը, համապատասխանա ար նան տարիքային կենսաքիմիական ցուցանիշի նվազումը: Երիտասարդ ն աճող կենդանիների մոտ այս երնույթը ցայտուն է արտահայտվում:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՍԿՐԵՐԻ,

ԱճԱՌՆԵՐԻ ԵՎ ՄԿԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

ճառագայթահարումը ոլոր տեսակի կենդանիների մոտ առաջացնում է ոսկրային ն աճառային հյուսվածքների փոփոխություններ: Ոսկրային ն աճառային հյուսվածքների ճառագայթազգայունությունն էապես կախված է կենդանու տարիքից: Երիտասարդ, աճող

կենդանիների մոտ նշված հյուսվածքներն առավել զգայուն են, ընդ որում` աճառային ջիջներն ավելի զգայուն են, քան ոսկրային ջիջները: Սեռահասուն կենդանիների մոտ ոսկրի ախտահարումներ կարող են առաջանալ 30 Գր դոզայով տեղային ճառագայթահարման դեպքում, ինչի հետնանքով նեղանում են արյունատար անոթները, խանգարվում է սնուցումը: Սկզ նական շրջանում խանգարումներ առաջանում են հիմնականում աճառի ն սպունգանման ոսկրի միացման տեղերում. դրանք անջատվում են միմյանցից: Երիտասարդ կենդանիների ճառագայթահարման ժամանակ դանդաղում է ոսկրերի աճը, առաջանում են տար եր ձնափոխություններ (ոսկրերի կարճացում, կորացում ն այլն): Ոսկրերի ճառագայթային ախտահարման գաղտնի շրջանի տնողությունը կախված է կենդանու տեսակից ն պրոցեսի ծանրության աստիճանից: Տար երում են ոսկրերի ճառագայթային ախտահարման հետնյալ տեսակները` օստեոպորոզներ, օստեոնեկրոզներ, օստեոմիելիտներ, որոնք կարող են արդանալ ջարդվածքներով, հոդախախտումներով, իսկ հետագայում` վերածվել չարորակ ուռուցքների: Ոսկրերի ն աճառների արտահայտված փոփոխություններ նկատվում են այն ժամանակ, եր օրգանիզմ են ներթափանցում «ոսկրասեր» իզոտոպներ: Գանգի ճառագայթահարման դեպքում մեծանում է ատամների կարիեսի առաջացման հավանականությունը, երիտասարդ կենդանիների մոտ դանդաղում է դրանց աճը: Մկանային հյուսվածքը նվազ ճառագայթազգայուն է. ձնա անական փոփոխություններն առաջանում են տեղային ճառագայթահարման մի քանի հազար ռենտգեն դոզաների ազդեցությամ :

ԲՆԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ՓՈՔՐ ԴՈԶԱՆԵՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐՈՒՄ

Բնական ճառագայթային ֆոնը գոյություն ունի Երկրի պատմության ողջ ընթացքում: Հետնա ար` նական ճառագայթաակտիվությունը միջավայրի յուրահատուկ գործոն է, որտեղ տեղի է ունենում օրգանիզմների թե օնտոգենեզային, թե ֆիլոգենեզային զարգացումը: Վ.Ի. Վերնադսկին, Մ. Կյուրին, ավելի ուշ` Ա.Ի. Օպարինը ն Մ. Կալվինը գտնում էին, որ Երկրի կյանքի էներգետիկ աղ յուրներն են

արեգակնային լույսը ն միջուկային էներգիան: Բնական ճառագայթաակտիվությունը կազմում են տիեզերական ճառագայթները ն երկրագնդի կեղնի ճառագայթաակտիվ տարրերը: Տիեզերական ճառագայթման ինտենսիվությունը Երկրագնդի մակերեսի վրա կայուն չէ, այն փոփոխվում է` կախված արեգակնային ակտիվությունից, ծովի մակերնույթի նկատմամ արձրությունից, աշխարհագրական լայնությունից ն կլիմայական պայմաններից (աղ. 11): Երկրի նական ռադիոակտիվ ֆոնի մյուս աղադրամասը նական ռադիոակտիվ տարրերն են` ուրանը, ռադիումը, կալիումը, թորիումը, ածխածինը, տրիտին ն այլն: Դրանք տարածված են նության մեջ ն հանդիպում են սփռված վիճակում` հողում, ապարներում, ջրում, օդում, ինչպես նան մտնում են ուսական ն կենդանական ոլոր հյուսվածքների աղադրության մեջ: Աղյուսակ 11 Օրգանիզմի հյուսվածքների կողմից կլանված նական ճառագայթման դոզաները, ՄԶՎ/գ (ըստ Ի. Բելոուսովայի ն Յու. Շտուկեն երգի) ճառագայթման աղ յուրը 1. Տիեզերական ճառագայթում 2. Հողի ն շինությունների գամմաճառագայթում 3. Մթնոլորտային օդի գամմաճառագայթում 4. Գումարային արտաքին ճառագայթում 5. Գումարային ներքին ճառագայթում 6. ճառագայթում ոլոր աղ յուրներից

Փափուկ հյուսվածքներ ն սեռական գեղձեր

Ոսկրեր

Թոքեր

Ոսկրածուծ

0,88

0,88

0,88

0,88

0,84

0,66

0,66

0,66

0,036

0,036

0,036

0,036

1,76

1,58

1,58

1,58

0,036

0,48

6,0

0,18

2,12

2,06

7,58

1,76

Բնական ռադիոիզոտոպների քանակությունը Երկրի տար եր շրջաններում տար եր է: Բնական ռադիոիզոտոպների արձըր պարունակությամ աչքի են ընկնում Բրազիլիայի էսպիրիտու-Սանտու ն Ռիոդե-Ժանեյրո նահանգները, Հնդկաստանի Քերալի ն Մադրասի շրջանները, Նոր Զելանդիայի որոշ կղզիներ, Աֆրիկայի Նեղոս ն Կոնգո գետերի դելտաները, Ֆրանսիայի ն Չեխիայի թերթաքարային ու ավազային շրջանները ն այլն: Երկրի վրա նական ռադիոակտիվությունն աստիճանա ար նվազում է, քանի որ ռադիոակտիվ տարրերն անընդհատ քայքայվում են ն կորցնում իրենց ռադիոակտիվությունը, ուստի այն ժամանակում, եր սկսվել են Երկրի վրա կյանքի առաջացման պրոցեսները, ռադիոակտիվությունը շատ ավելի արձր է եղել: Այդ շրջաններում առաջացել է քիմիական ն կենսաքիմիական էվոլյուցիա, սկսվել են օրգանական նյութերի սինթեզման պրոցեսները: Այնուհետն էվոլյուցիայի այդ ձնն իր ուժգնությամ զիջում է մորֆոլոգիական ն ֆիզիոլոգիական էվոլյուցիայի ձներին: Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ օրգանիզմների ճառագայթազգայունությունը ն ճառագայթակայունությունը կախված է դրանց զարգացման աստիճանից: Առավել պարզ կառուցվածքի օրգանիզմները` մանրէներն ու վիրուսները, օժտված են արձր ճառագայթազգայունությամ : Օրգանական աշխարհի զարգացման սկզ նական շրջանում գերիշխում էին օրգանիզմներ, որոնք ունակ էին կուտակել զգալի ռադիոակտիվ տարրեր կենսասինթետիկ պրոցեսների էներգետիկ պահանջներն ապահովելու նպատակով: Օրգանիզմների արդացման հետ մեկտեղ հյուսվածքների տարա աշխումն ու ինտեգրացումը, մետա ոլիզմի կարգավորումը թուլացնում է հյուսվածքների ճառագայթակայունությունը: Բնական ռադիոակտիվության մակարդակն արտացոլում է կենդանի օրգանիզմների զարգացման աստիճանը: Օրգանիզմների նոր տեսակների առաջացման պրոցեսում մեծ նշանակություն ունի նական ռադիոակտիվության ֆոնի գենետիկական ազդեցությունը, որի ժամանակ տեղի է ունենում ժառանգական հատկանիշների փոփոխություն: Ներկայումս հաստատված է, որ արձր ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող շրջաններում դիտվում է ույսերի յուրօրինակ տեսակների առատություն: Ժամանակակից տվյալները հնարավորություն են տալիս ենթադրել, որ կենդանի օրգանիզմները արձր ռադիոակտիվ ֆոնի նկատմամ հարմարվողականություն ունեն: Այդ մասին է վկայում այն

հանգամանքը, որ 10-100 անգամ արձր ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող շրջաններում գտնվող ուսական ն կենդանական, ինչպես նան մարդկանց օրգանիզմներում արտահայտված փոփոխություններ չեն հայտնա երվում, նրանք սերունդների ընթացքում հարմարվել են ճառագայթների արձր դոզաներին: Այսպիսով` նական ռադիոակտիվությունը, որպես արտաքին միջավայրի գործոն, ուսական ն կենդանական օրգանիզմների ֆիլոգենեզն ապահովող էներգիայի աղ յուրներից մեկն է: Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը օրգանիզմների կենսագործունեության վրա որոշակի պայմաններում կարող է լինել խթանիչ, ընկճող ն մահացու: Ժամանակակից ռադիոկենսա անության կարնորագույն խնդիրներից մեկը կենդանի օրգանիզմների վրա իոնացնող ճառագայթների փոքր դոզաների ազդեցության ուսումնասիրությունն է` նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ատոմային էներգետիկան ն ռադիոնուկլիդների, իզոտոպների օգտագործումը մարդու գործունեության պայմաններում օրեցօր ընդլայնվում է:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության առանձնահատկությունները: 2. ճառագայթների ուղղակի ն անուղղակի ազդեցության տեսությունները: 3. ճառագայթների միջնորդավորված ազդեցությունը: 4. Առավել ճառագայթազգայուն ն ճառագայթադիմացկուն կենդանիներ: 5. Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը ջջի վրա: 6. Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը նյարդային, մարսողական, սըրտանոթային, շնչառական համակարգերի, արյունաստեղծ օրգանների, արյան, ներզատական ն սեռական գեղձերի, զգայարանների, մաշկի ն ոսկրերի վրա: 7. Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը սաղմի, պտղի ն հղիության ընթացքի վրա: 8. Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը կենդանիների իմունա անական ռեակտիվության վրա: 9. Բնական ճառագայթումը ն իոնացնող ճառագայթների փոքր դոզաների նշանակությունը կենսա անական պրոցեսներում:

ԳԼՈՒԽ 7

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱԽՏԱՀԱՐՈՒՄՆԵՐԸ

ճառագայթային ախտահարումը (Տadiaէiօո d6ոag6) օրգանների, հյուսվածքների, օրգան-համակարգերի վնասումն է իոնացնող ճառագայթների ազդեցության հետնանքով: Ավելի հաճախ ճառագայթային ախտահարումները պայմանավորված են իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցությամ ` կենդանի նյութի կողմից ճառագայթային էներգիայի կլանմամ : Այդ պրոցեսի հետնանքով առաջանում են ջջի զանազան աղադրիչ մասերի, այդ թվում` ԴՆԹ-ի, ԱԵՖ-ի, կոֆերմենտների մոլեկուլային մակարդակով այնպիսի փոփոխություններ, որոնցով պայմանավորվում է հետագա խանգարումների ընթացքը: Իոնացնող ճառագայթները, առանց ացառության, ախտահարում են օրգանիզմի գրեթե ոլոր հյուսվածքների կառուցվածքն ու ֆունկցիաները: Մարդկանց ն կենդանիների մոտ կարող են առաջանալ ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ տեղային ախտահարումներ: Տար երում են կենդանիների ճառագայթային ախտահարումների երեք հիմնական ձն (Տadiaէiօո d6ոag6). 1. ճառագայթային հիվանդություն, 2. ճառագայթային այրվածքներ, 3. ճառագայթների ազդեցության հեռավոր հետնանքներ:

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

ճառագայթային հիվանդությունը (Տadiaէiօո d6Տ6aՏ6) օրգանիզմի ընդհանուր կենսագործունեության խանգարումն է, որն արտահայտվում է ոլոր օրգան-համակարգերի լուրջ կառուցվածքային ն ֆունկցիոնալ փոփոխություններով: ճառագայթային հիվանդությունն առաջանում է իոնացնող ճառագայթների արտաքին ազդեցության ն ռադիոնուկլիդների օրգանիզմ ներթափանցման հետնանքով: Կախված դոզայից, դոզայի հզորությունից ն ազդման տնողությունից` հիվանդությունը կարող է զարգանալ սուր ն քրոնիկ ընթացքով:

ՍՈՒՐ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Սուր ճառագայթային հիվանդությունը օրգանիզմի ընդհանուր հիվանդություն է, որն առաջացնում է ոլոր օրգան-համակարգերի

ախտահարում: Առաջանում է համեմատա ար կարճ ժամանակահատվածում արձր դոզաներով միանվագ կամ կրկնակի ճառագայթահարման դեպքում: Միջուկային պայթյունների ժամանակ միանվագ ճառագայթահարում է համարվում պայթյունից հետո առաջին չորս օրերի ընթացքում անընդմեջ ճառագայթահարումը, որն օրգանիզմում առաջացնում է 1 Գր գերազանցող կլանված դոզա: Ըստ ընթացքի ծանրության՝ օրգանիզմում իոնացնող ճառագայթների ընդհանուր գումարային դոզայի, տար երում են հիվանդության չորս աստիճան. Առաջին աստիճան. թեթն՝ առաջանում է 1,5-2 Գր (150-200 Ռ) դոզաների ներգործության դեպքում: Երկրորդ աստիճան. միջին՝ 2-4 Գր (200-400 Ռ): Երրորդ աստիճան. ծանր՝ 4-6 Գր (400-600 Ռ): Չորրորդ աստիճան. գերծանր՝ առաջանում է 6 Գր-ից (600 Ռ) արձր դոզաների ներգործության դեպքում: «Մահ ճառագայթի տակ». ճառագայթների անչափ մեծ դոզայի կլանման դեպքում մահը վրա է հասնում ակնթարթորեն: Սուր ճառագայթային հիվանդության տնողությունը 2-4 շա աթ է: Միջին ն ծանր սուր ճառագայթային հիվանդությունը պայմանականորեն զարգանում է չորս շրջանով. առաջին` սկզ նական-առաջնային հակազդեցության ռեակցիաների շրջան, երկրորդ` գաղտնի, թաքնված (լատենտ) շրջան կամ կարծեցյալ ապաքինում, երրորդ` ճառագայթային հիվանդության կլինիկական նշանների ուռն արտահայտման շրջան, չորրորդ` վերականգնման շրջան, եր տեղի է ունենում լրիվ կամ թերի ապաքինում: Հիվանդության այս փուլերը դիտվում են կիսամահացու դոզաներով ճառագայթահարված ոլոր գյուղատնտեսական կենդանիների մոտ, որոշ տեսակային առանձնահատկություններով: Ընդհանուր առմամ ճառագայթային հիվանդության ընթացքը կախված է մի շարք գործոններից՝ ճառագայթման տեսակից (ռենտգենյան ն գամմա-ճառագայթներ, նեյտրոններ, α- ն β-մասնիկներ), դոզայի մեծությունից ն հզորությունից, օրգանիզմի յուրահատկություններից, արտաքին գործոններից: Թեթն ն գերծանր հիվանդությունների դեպքում հնարավոր չէ սահմանել ստույգ որնէ շրջան:

Սուր ճառագայթային հիվանդության սկզ նական՝ առաջնային հակազդեցության ռեակցիաների շրջանը (առաջին շրջան) զարգանում է ճառագայթահարումից անմիջապես հետո ն տնում է մի քանի րոպեից մինչն 2-3 օր: Առաջին շրջանի նորոշ ախտանիշներն են նյարդային համակարգի ֆունկցիայի փոփոխությունները, յուրօրինակ գրգռվածությունը, ընկճվածությունը ն ընդհանուր թուլությունը, ջերմաստիճանի կարճատն արձրացումը: Ախորժակը վատանում է, խախտվում է սրտի ռիթմը (տախիկարդիա), առաջանում է շնչահեղձություն: Նկատվում է լորձաթաղանթների գերարյունություն, եր եմն` արյունազեղումներով, թքարտադրություն, արցունքազատություն: Ուժեղանում է աղիքների գալարակծկանքը, առաջանում է լուծ, որոշ կենդանիների մոտ` նան փսխում: Այսինքն` տեղի են ունենում կենտրոնական, վեգետատիվ ն ծայրամասային նյարդային համակարգերի լուրջ փոփոխություններ: ճառագայթային ախտահարման սկզ նական շրջանում արյունաստեղծ օրգաններում տեղի է ունենում արյան ջիջների հասունացման արագացում (նկ. 33, 34, 35): Ոսկրածուծում արագանում է ցուպիկակորիզավոր ու հատվածակորիզավոր նեյտրոֆիլների ն էրիթրո լաստների քանակի ավելացում: Առաջանում են ջջապլազմայից զրկված մեգակարիոցիտներ, էրիթրո լաստներում նկատվում է կորիզի քայքայում: Արյան հետազոտության ժամանակ հայտնա երվում են լիմֆոցիտների նվազում, նեյտրոֆիլային լեյկոցիտոզ, ռետիկուլոցիտների ն մակրոցիտների քանակն ավելանում է, իջնում է դրանց ռեզիստենտությունը: Նախնական հակազդեցության մարումից հետո ճառագայթահարված կենդանիների մոտ նկատվում է վիճակի սու յեկտիվ արելավում, ն սկսվում է հիվանդության երկրորդ շրջանը: ճառագայթային հիվանդության գաղտնի կամ թաքնված շրջանը (երկրորդ շրջան) տնում է մի քանի օրից մինչն 2-3 շա աթ: Հիվանդության ծանր ձնի ժամանակ երկրորդ շրջանը կարճ է տնում, եր եմն կարող է նան ացակայել: Այս դեպքում առաջնային ռեակցիաներից հետո սկսվում է երրորդ շրջանը:

Նկ. 33. Առաջնային ռեակցիաների շրջան. 1. միելո լաստ՝ ցիտոպլազմայի ն կորիզի վակուոլացումով, 2. պրոմիելոցիտ՝ կորիզի հատվածներով, 3. միելոցիտ՝ էոզինոֆիլային հատիկավորությամ , 4, 5, 6. պատանի, ցուպիկակորիզավոր, հատվածակորիզավոր նեյտրոֆիլներ, 7. գրանուլոցիտների պիկնոզ, 8. հիպոքրոմատոզ, 9, 10. ցիտոլիզ, 11. էրիթրո լաստներ, 12. ֆրագմենտոզ, 13. պիկնոզ, 14. կարիորեքսիս, 15. էրիթրո լաստի պիկնոզ, միտոզի կիսման փուլում: Երկրորդ շրջանում կենդանիները գտնվում են կլինիկապես ավարար վիճակում, սակայն այդ ժամանակ օրգանիզմում տեղի են ունենում մի շարք ախտա անական փոփոխություններ: Շարունակվում է լիմֆոցիտաստեղծման ընկճվածությունը, լիմֆոցիտները նվազում են 30-50 9-ով, նվազում է նան էրիթրոցիտների ն թրոմ ոցիտների քանակը: Արյան մեջ տեղի է ունենում նեյտրոֆիլների կորիզային

տեղաշարժ դեպի աջ: Արյունաստեղծ օրգաններում ն ծայրամասային արյան մեջ զարգանում են ջիջների դեգեներատիվ-դեստրուկտիվ (քայքայման) նույթի փոփոխություններ՝ վակուոլացում, կորիզի պիկնոզ, քրոմատոլիզ, գաճաճ ն գերաճ (հսկա) ջիջներ, ավելանում է քայքայված ջիջների քանակը, խախտվում միտոտիկ կիսման պրոցեսը: Այս շրջանի վերջում նկատվում են ստամոքսաաղիքային համակարգի ֆունկցիայի խանգարում (լուծ), րոնխիտ, թոքա որ , ինչպես նան լորձաթաղանթների արյունազեղումներ: Որոշ կենդանիների մոտ նկատվում է մազաթափություն (էպիլյացիա) (նկ. 31, 32):

Նկ. 34. Ոսկրածուծի նեյտրոֆիլների փոփոխությունները ճառագայթային հիվանդության ժամանակ. 1. հատվածակորիզավորներ նեյտրոֆիլների քրոմատոլիզ, 2. պատանի ձնի հիպոքրոմատոզ, 3, 4. հսկա հատվածակորիզավոր նեյտրոֆիլ` ազոֆիլային հատիկավորությամ , 5. նեյտրոֆիլի ցիտոլիզ, 6. ջիջների վակուոլացում, 7. մասնակի պիկնոզ:

Նկ. 35. Ծայրամասային արյան նեյտրոֆիլները նորմալ վիճակում ն դրանց փոփոխությունները ճառագայթային հիվանդության ժամանակ. 1. նորմալ նեյտրոֆիլ, 2, 3, 4. ազմահատվածավոր նեյտրոֆիլներ` նորմալ, հսկա ն գաճաճ չափսերի, 5.նեյտրոֆիլների կորիզի ֆրագմենտոզ, 6. պիկնոզ, 7. ռեքսիս: ճառագայթային հիվանդության երրորդ շրջանը կլինիկական նշանների արտահայտման շրջանն է, որն սկսվում է ճառագայթահարումից 1-3 շա աթ հետո` կախված ճառագայթահարման դոզայից. ինչքան արձր է դոզան, այնքան վաղ է սկսվում այս շրջանը: Առավել նորոշ ախտանիշներից են արյունահոսական համախտանիշը, արյունաստեղծ օրգանների գործունեության խանգարումների սաստկացումը, փոխվում է արյան պատկերը, նվազում է հեմոգլո ինի քանակը, արագանում է էրիթրոցիտների նստեցման ռեակցիան, արյան մակարդման տնողությունը երկարում է: Վատանում է մարսողական, շնչառական ն սրտանոթային համակարգի օրգանների գործունեությունը, արձրանում է մարմնի ջերմությունը, առաջանում է տենդ: Նկատվում է ընդհանուր ընկճվածություն, ախորժակի վատացում: Մաշկը չորանում է ն կորցնում առաձգականությունը:

Նկ. 36. Արտահայտված փոփոխությունների շրջան. 1, 2. ռետիկուլային ջիջներ (ցանցանման), որոնք պարունակում են մեծ քանակությամ արյունային գունանյութ ն ֆագոցիտոզի ենթարկված էրիթրոցիտների, նեյտրոֆիլների մնացուկներ, 3. ռետիկուլային ջջի կորիզ, 4. պլազմատիկ ջիջ` պրոտոպլազմայի վակուոլացումով, 5. նեյտրոֆիլի ցիտոլիզ, 6. էրիթրո լաստի պիկնոզ: Լորձաթաղանթների վրա նկատվում են արյունազեղումներ: Քթըմպանի ու կոկորդի այտուցման ն թոքային հյուսվածքի որ ոքային պրոցեսների զարգացման հետնանքով դժվարանում է շնչառությունը, առաջանում է շնչահեղձություն: Կատարաարյունահոսային որ ոքման են ենթարկվում ստամոքսը ն աղիքները, նկատվում են փորլուծություն ն երանի խոռոչի լորձաթաղանթների դիստրոֆիկ պրոցեսներ: Հիվանդության նշանների զարգացման հաջորդականությունը կարող է խախտվել: Կարնոր ախտանիշներից են արյունաստեղծման ընկճվածության աստիճանը ն լեյկոցիտների թվի զգալի նվազումը: Լեյկոցիտների թվի նվազումը մինչն 1000 ն ցածր, իսկ թրոմ ոցիտների թվի նվազումը համարյա մինչն զրո համարվում են կյանքին սպառ186

նացող հատկանիշներ: էրիթրոցիտների պարունակությունը դանդաղ է անկում ն ուղեկցվում է անիգոցիտոզով, պոյկիլոցիտոզով, արյան մեջ նկատվում են էրիթրո լաստներ ն մեգալո լաստներ: Արյան գունային ցուցանիշը հաճախ արձրանում է մեկ միավորից: Լեյկոցիտների ֆագոցիտային ակտիվությունը ն արյան ակտերիցիտային հատկությունները նվազում են, ինչի հետնանքով ճառագայթային հիվանդությունը հաճախ ուղեկցվում է սեպտիկական ինֆեկցիայով (նկ. 36, 37, 38):

Նկ. 37. էրիթրոցիտները նորմալ վիճակում ն ճառագայթային հիվանդության ժամանակ. 1. նորմոցիտներ, 2. անիզոցիտոզ, պոյկիլոցիտոզ, հիպոքրոմ էրիթրոցիտներ, 3. մեգալոցիտներ` էրիթրոցիտներ ազոֆիլային հատիկավորությամ , ժոլիո մարմնիկներով պոյկիլոցիտոզ, էրիթրո լաստներ:

Նկ. 38. Արյան մոնոցիտների փոփոխությունները ճառագայթային հիվանդության ժամանակ. 1. նորմալ մոնոցիտ, 2, 3. կորիզի վակուոլացում ն սեգմենտավորում, 4. էրիթրոֆագոցիտոզ, 5. կարիոլիզ: ճառագայթային հիվանդության կլինիկական նշանների արտահայտման շրջանի տնողությունը կախված է ճառագայթահարման դոզայից: Կիսամահացու դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում կենդանի մնացած հիվանդների մոտ 1-1,5 ամիս հետո սկսվում է չոր-

րորդ՝ վերականգնման շրջանը (հիվանդության ելք): Առողջացումը սուր ճառագայթային հիվանդությունից հետո պայմանական է, քանի որ շատ օրգաններ ն ֆունկցիաներ խանգարումների հետնանքով կարող են փոխհատուցվել (կոմպենսացվել) միայն մասնակիորեն: Վերականգնումը տեղի է ունենում աստիճանա ար: Նախ կարգավորվում է ջերմաստիճանը, ապա դադարում են արյունահոսությունները:

Ռետիկուլոցիտների ի հայտ գալը արյան մեջ վկայում է արյունաստեղծ համակարգի ֆունկցիայի վերականգնման մասին: Հետագայում ավելանում է հատիկավոր լեյկոցիտների (գրանուլոցիտների), լիմֆոցիտների, թրոմ ոցիտների քանակը (նկ. 39, 40):

Նկ. 39. Վերականգնման շրջանի սկիզ ը. 1. պրոէրիթրո լաստ, 2. ազոֆիլային էրիթրո լաստ, 3. միելոլաստ, 4. հատվածակորիզ նեյտրոֆիլ, 5. էրիթրո լաստի միտոզ, 6. մոնոցիտ, 7, 8. պլազմատիկ ն ռետիկուլային ջիջներ: Աստիճանա ար կարգավորվում է նյութափոխանակությունը ն տրոֆիկ ֆունկցիաները: Այդ մասին են վկայում մազաթափված, րդաթափված հատվածներում մաշկի ծածկույթի վերականգնումը: Առողջացած կենդանիների քաշը չի վերականգնվում, ուրդը նոսր է, սպիտակած (մուգ մազածածկ ունեցող կենդանիների մոտ), կյանքի ֆիզիոլոգիական տնողությունը կրճատվում է, կենդանիները ժամանակից շուտ են ծերանում: Թուլանում է հատկապես դիմադրողականությունը վարակիչ հիվանդությունների նկատմամ :

Նկ. 40. Վերականգնման շրջան. 1. միելո լաստ, 2. պրոմիելոցիտ, 3. նեյտրոֆիլային միելոցիտ կորիզի ն ցիտոպլազմայի վակուոլացումով, 4. պատանի էոզինոֆիլ, 5. գրանուլոցիտի ցիտոլիզ, 6, 7. ազոֆիլային ն պոլիքրոմատոֆիլային էրիթրո լաստներ, 8, 9. գրանուլոցիտի ն էրիթրո լաստի միտոզ, 10. մեգակարիոցիտ: Առավել կայուն հետնանքներից մեկը օրգանիզմի ընդհանուր թուլությունն է, որն արտահայտվում է արագ վրա հասնող հոգնածությամ , ընդհանուր ն սեռական ֆունկցիայի թուլացմամ , էգ կենդանիների մոտ օվուլյացիայի խանգարմամ , իսկ արուների մոտ՝ ազոսպերմիայով: Վերականգնման շրջանի ընթացքում հիվանդությունը կարող է կրկնվել այս կամ այն կլինիկական նշանների գերակշռությամ : Վերականգման շրջանը հիվանդության թեթն աստիճանի դեպքում ընթանում է ավականին արագ: Միջին ծանրության դեպքում ապաքինումը տեղի է ունենում աստիճանա ար` 3-6 ամսվա ընթացքում,

եր եմն էլ հիվանդությունը ստանում է քրոնիկ նույթ: Հիվանդության ծանր ընթացքի դեպքում վերականգնման շրջանը տնում է 8-9 ամիս, ն կենդանին լրիվ չի ապաքինվում: Դրանց մոտ պահպանվում է վարակիչ ն ոչ վարակիչ հիվանդությունների նկատմամ ցածր դիմադրողականությունը, վերարտադրողական ընդունակությունները թուլանում են, կրճատվում է կյանքի տնողությունը ն այլն: ճառագայթային հիվանդության սուր ընթացքը չափազանց ծանր աստիճանի դեպքում խոշոր կենդանիների մոտ տնում է 10-20 օր ն սովորա ար ավարտվում է կենդանու անկումով: Հիվանդության սուր ընթացքի դեպքում կենդանիների անկումը տեղի է ունենում հիմնականում առաջին ն երկրորդ շրջանների ընթացքում: Մեծ դոզաներով ճառագայթահարման ժամանակ տեղի է ունենում «մահ ճառագայթի տակ» կամ դրանց ազդեցության 2-3-րդ օրը: Կենդանիների վաղ անկման ժամանակ ախտա անաանատոմիական փոփոխությունները սովորա ար աննշան են լինում: Մանրադիտակային զննումների ընթացքում փոփոխություններ են նկատվում ոսկրածուծում, փայծաղում, ավշային հանգույցներում, մազանոթների պատերում, շարակցական հյուսվածքում: Հիվանդության վաղ շրջանում կենդանու անկման պատճառ են դառնում թթվածնի քաղցը (հիպօքսիա), տոքսեմիայի առաջացումը, թոքերի այտուցումը: ճառագայթային հիվանդության սուր ընթացքի ծանր ն միջին աստիճանների դեպքում կենդանիների անկումը տեղի է ունենում հիմնականում հիվանդության երրորդ շրջանում, որը համապատասխանում է ճառագայթահարման 2-4-րդ շա աթին: Ներքին ճառագայթահարման ժամանակ սուր ճառագայթային հիվանդության ընթացքն ավելի թույլ է արտահայտված ն մի շրջանից մյուսին անցումն ավելի սահուն է ընթանում: Օրգանիզմ ներթափանցած երկարակյաց ռադիոակտիվ իզոտոպների ազդեցությանը նորոշ է անընդհատ ներքին ճառագայթահարումը, ինչի հետնանքով հիվանդության շրջանները չեն սահմանազատվում, ն հիվանդությունն ստանում է քրոնիկ ընթացք: Ռադիոակտիվ նյութերի օրգանիզմ ներթափանցման ժամանակ հիվանդության պատկերն ավելի վառ է արտահայտվում այն օրգանների կողմից, որտեղ դրանք պահեստավորվում են (ռետիկուլոէնդոթելյար համակարգություն, ոսկրածուծ, լյարդ, մկաններ ն այլն), կամ դրանց միջոցով արտազատվում-հեռացվում են օրգանիզմից (երիկամներ, աղիներ, լեղուղիներ ն այլն):

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ԱԽՏԱԲԱՆԱԱՆԱՏՈՄԻԱԿԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԸ ճառագայթային հիվանդության կլինիկական ընթացքից կախված (սուր, ենթասուր, քրոնիկական, թեթն, միջին ծանրության, ծանր) նկատվում է ախտա անաանատոմիական փոփոխությունների որոշ տար երություն: Այսօր արդեն ավականին մանրակրկիտ է ուսումնասիրված է սուր ճառագայթային հիվանդության ախտաա անությունը: Այս դեպքում հիվանդության տնողությունը 3 շա աթից չի անցնում ն դրան նորոշ է ձնա անական (մորֆոլոգիական) փոփոխությունների համալիրը: Չնայած ձնա անական փոփոխություններն արտահայտվում են նան հիվանդության գաղտնի շրջանում, սակայն դրանք իրենց զարգացման գագաթնակետին են հասնում հիվանդության ուռն զարգացման շրջանում՝ ավելի վառ արտահայտված լինելով կենդանիների անկման դեպքում: Դիահերձման ժամանակ երնում է, որ մազերը, ուրդը, փետուրները հեշտությամ թափվում են, մաշկի վրա կան մազազուրկ հատվածներ: Մաշկի վրա կարող են լինել նան այրվածքներ, որոնք հետնանք են մաշկածածքի կողմից կլանված էներգիայի: Հայտնա երվում են մաշկի, լորձաթաղանթների, պարենքիմատոզ օրգանների արյունազեղումներ: Արյունահոսական համախտանիշը սուր ճառագայթային հիվանդության նորոշ նշաններից է ն կարնոր նշանակություն ունի տվյալ հիվանդության ելքի համար: ճառագայթային հիվանդության համար չափազանց նորոշ են արյունաստեղծ օրգանների փոփոխությունները ոսկրածուծը ջրիկանում, նոսրանում է՝ կորցնելով իր սովորական խտությունը, դառնում դեղնակարմրավուն: Նկատվում է ոսկրածուծի արագ ամայացում, դատարկում, դեղին ոսկրածուծը (ճարպային) արյունախառն է, այտուցավորված: Արյունալեցման հետնանքով ավշային հանգույցները մեծացած են: Բոլոր օրգաններում արյան շրջանառության խանգարման նշանների հետ մեկտեղ (կանգ, արյունազեղում, արյունահոսություն, այտուց ն այլն) նկատվում են դիստրոֆիայի երնույթներ: Հիվանդությանը նորոշ են սեռական գեղձերի փոփոխությունները՝ հատկապես արուների մոտ: Սերմնարտադրման խողովակներում էպիթելը լրիվ ացակայում է: Պահպանվում են միայն առանձին սպերմատոգոնիաներ ն սերտոլյան ջիջներ: Ձվարաններում նկատվում են ֆոլիկուլների դեգեներատիվ

նեկրո իոտիկ փոփոխություններ: ճառագայթային հիվանդության ժամանակ միջհյուսվածքային փոխանակության խանգարման հետնանքով առաջանում են ոսկրային հյուսվածքի փոփոխությունները դիստրոֆիկ փոփոխություններ՝ ջջի քայքայման, դրանց շեշտակի նվազման, թելիկների ու միջանկյալ նյութի կազմափոխության ձնով: ճառագայթային հիվանդության հետնանքով նյարդային համակարգում ընթացող փոփոխությունները երկար ժամանակ աննշան էին համարվում: Ներկայումս կլինիկապես ն փորձնականորեն, ինչպես նան ժամանակակից հյուսվածքա անական տեխնիկայի կիրառման օգնությամ նյարդային համակարգի առանձին տարրերում հայտնա երվել են թելիկների դեմիելինիզացիայի նշաններ: Նկատվում են նեյրոգլիայի մի շարք փոփոխություններ, որոնք վկայում են գլխուղեղի նյութափոխանակության պրոցեսների խանգարման մասին: Նյարդային համակարգի դիստրոֆիկ փոփոխությունները զարգանում են ճառագայթային հիվանդության համար չափազանց նորոշ՝ անոթային խանգարումներին զուգահեռ: Ախտա անաանատոմիական փոփոխություններն առավել արտահայտված են ճառագայթային հիվանդության երրորդ շրջանում: Շների ն խոզերի համար այս շրջանում նորոշ են պետեխիաներից, էքստրավազատներից ն հեմատոմաներից առաջացած տար եր ձնի ն մեծության հեմորագիաներ գրեթե ոլոր ներքին օրգաններում՝ գլխուղեղում, ողնուղեղում, ստամոքսի պիլորիկ հատվածի պատում, որովայնամիզում, միզասեռական օրգաններում ն այլն: Խոզերի ն այծերի մոտ հեմատոմաներ հանդիպում են երիկամային ջջանքում, արյան մակարդուկները կուտակվում են երիկամի տաշտակում, ուղեղային շերտում հայտնա երվում են պետեխիաներ: Համեմատա ար քիչ են հեմորագիաները ոչխարների ն ավանակների մոտ: Այսպիսով, ճառագայթային հիվանդության ախտա անաանատոմիական ամենա նորոշ նշանը հեմորագիաների (արյունահոսական երնույթների) առաջացումն է:

ՔՐՈՆԻԿ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունը նս օրգանիզմի ընդհանուր հիվանդություն է, որը կենդանիների մոտ կարող է առաջանալ

փոքր դոզաներով տնականորեն կրկնվող արտաքին ճառագայթահարման, ինչպես նան ռադիոակտիվ իզոտոպների օրգանիզմ ներթափանցման հետնանքով: Այն կարող է նան լինել սուր ճառագայթային հիվանդության հետնանք: ճառագայթային հիվանդության քրոնիկ ընթացքի ժամանակ ախտահարվում են կենդանու գրեթե ոլոր օրգանները: Հիվանդությունը վաղ շրջանում դրսնորվում է ֆունկցիոնալ խանգարումների ձնով, որոնք հետագայում կարող են հանգեցնել սնուցողական լուրջ փոփոխությունների՝ օրգանների դիստրոֆիա, հյուսվածքների վերականգնողական (ռեգեներատիվ) ընդունակությունների կորուստ, ինֆեկցիայի հարուցիչների նկատմամ օրգանիզմի դիմադրողականության նվազում, անպտղության առաջացում: Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունը, ըստ ախտահարման խորության, աժանում են երեք աստիճանի՝ թեթն, միջին ն ծանր: Թեթն աստիճանի քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությանը նորոշ են նյարդառեֆլեքսային նույթի խանգարումները, որոնք արտահայտվում են անկայուն ն վերադարձելի փոփոխություններով ոլոր օրգան-համակարգերի կողմից: Հատկապես նկատվում են օրգանիզմի ընդհանուր թուլություն, նյութափոխանակության ն զանազան նյարդասնուցողական խանգարումներ, ինչպես նան մարսողության խանգարման երնույթներ, ախորժակի անկում, ախիլիա, աղիների գալարակծումների թուլացում, լյարդի վնասում: Մաշկը չորանում է, քոր է գալիս: Կարող է զարգանալ վեգետատիվ-անոթային անկայունություն`զարկերակային ճնշման իջեցում կամ արձրացում: Արյան ձնավոր տարրերի քանակը մնում է ֆիզիոլոգիական ցածր մակարդակի սահմաններում: Նկատվում է ջջի պիկնոզ, ֆրագմենտոլիզ, թրոմ ոցիտների քանակի պակասում: Ծայրամասային արյան կազմում նկատվում է ռետիկուլոցիտների քանակի ավելացում, թույլ արտահայտված լեյկոցիտոզ` լիմֆոցիտոզով: Միջին աստիճանին նորոշ են արյունաստեղծ օրգանների ֆունկցիայի զգալի ընկճում, արյունահոսություն, լեյկոցիտների, լիմֆոցիտների, նեյտրոֆիլների, էրիթրոցիտների քանակի նվազում: Միջին աստիճանին նորոշ են նան կարգավորող հատկանիշների առավել արտահայտված խախտումները, հատկապես արյան, մարսողական օրգանների, նյարդային ն սրտանոթային համակարգերի ֆունկցիոնալ ան ավարարությունները: Ծանր աստիճանը նութագրվում է կազմալուծական (դեստրուկ194

տիվ) ն հետաճ (ատրոֆիկ) կարգի ձնա անական խախտումներով, հատկապես արյունաստեղծ ն մարսողական օրգաններում, նյարդային ն այլ համակարգերում: Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդության ծանր աստիճանի համար նորոշ է ներզատիչ գեղձերի` հատկապես մակերիկամների, վահանագեղձի, հիպոֆիզի, սեռական գեղձերի խանգարումները: Զգալիորեն վատթարանում է նյարդային համակարգի վիճակը. դա առաջին հերթին նորոշվում է ռեֆլեքսային գործունեության խանգարմամ , որն արտահայտվում է պայմանական ռեֆլեքսների ժամանակի երկարացման, ջլային ն վերնոսկրային ռեֆլեքսների անկման ձնով: Վերլուծիչների ֆունկցիոնալ խանգարումները կարելի է հեշտությամ հայտնա երել հատուկ ֆունկցիոնալ հետազոտության միջոցով: Արտահայտված խանգարումներ են առաջանում ոսկրերում` օրգանիզմ ներթափանցած ռադիոակտիվ նյութերի ազդեցությամ , որն արտահայտվում է մարմնի տար եր մասերի ու վերջավորությունների ուժեղ ցավով: Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդության ծանր աստիճանին նորոշ են նան սեռական օրգանների փոփոխությունները: Հատկապես աչքի են ընկնում սերմնա ջիջների վնասումները, ազմաթիվ քրոմոսոմային խոտորումները (ա երացիաներ)` դրանց ատիպիկ ձների ավելացումը, սերմնավիժման (էակուլիատի) քանակի նվազումը, կարող է վրա հասնել ստերիլություն, սերմնարանների ատրոֆիա: Այդ ոլոր փոփոխությունները արու կենդանիների մոտ հանգեցնում են անպտղության: էգերի մոտ երկարում է ն խանգարվում սեռական ցիկլի ընթացքը: Բեղմնավորումը ն պտղի զարգացումը խախտվում է, իսկ պտղի մահվան պատճառով պակասում է պտղատվությունը: Այսպիսով՝ իոնացնող ճառագայթահարումն ան արենպաստ ազդեցություն է գործում նան կենդանիների վերարտադրման ֆունկցիայի վրա: Մարսողության խանգարումները սաստկանում են, կենդանիների ախորժակն ընկնում է, փորկապությունը փոխարինվում է լուծով. այս ամենը ստամոքսաաղիքային ուղու հյութազատիչ, շարժիչ ն ներծծման պրոցեսների խանգարման հետ մեկտեղ վկայում են էնտերոկոլիտների զարգացման մասին: Լյարդի սահմանները մեծանում են, թուլանում են հակաթունային ն այլ կարնորագույն ֆունկցիաները, որոնք կարելի է հայտնա երել տար եր ֆունկցիոնալ հետազոտությունների միջոցով: Հեմոռագիկ համախտանիշը սաստկանում է ն զարգանում է նույն մեխանիզմով, ինչ սուր ճառագայթային հիվանդության ժամանակ` թրոմ ոցիտոպենիա, արյան մակարդման պրոցեսի խանգարում,

գլխավորապես հիպոպրոտեինեմիա, պրոթրոմ ինի գոյացման պակասում ն հեպարինի ավելացում, արյունատար անոթների պատի թափանցելիության մեծացում: Մաշկի ն լորձաթաղանթների վրա զարգանում են արյունազեղումներ, պետեխիաներ, էկխիմոզներ, հեմոռագիկ ստոմատիտ, գինգիվիտ (լնդերի, երանի լորձաթաղանթի վրա), ստամոքսի, աղիքների լորձաթաղանթում, պարենքիմային օրգաններում արյունազեղումներ, արյունալեցում: Քթից, ներքին օրգաններից դիտվում է արյունահոսություն, կղկղանքի ն մեզի հետ նույնպես արյան մակարդուկներ են արտազատվում կամ էլ թարմ արյուն` հեմատուրիա: Ծայրամասային արյան պատկերը ենթարկվում է քանակական ն որակական փոփոխությունների` լեյկոպենիա` ացարձակ նեյտրոպենիայով ն լիմֆոպենիայով: Նեյտրոֆիլներում հայտնա երվում են տոքսիկ հատիկավորում, կորիզի հատվածավորում, կնճռոտում, քրոմատոլիզ, հսկա ջիջ գերհատվածավորված կորիզով, նան գաճաճ ջիջ՝ կնճռոտված կորիզով, ընդհուպ կորիզի քայքայում ն լեյկոցիների քայքայում: Կարմիր արյան ցուցանիշները ավելի դանդաղ են նվազում` էրիթրոցիտների, հեմոգլո ինի քանակը նվազում է 20-50 9-ով, էրիթրոցիտների նստման արագությունը` ավելանում: Ոսկրածուծի քսուքներում դիտվում է էրիթրոիդ ու միելոիդ շարքի երիտասարդ ձների նվազում, պլազմային ու ռետիկուլային ջիջների քանակական ավելացում: Կենդանիների մահը վրա է հասնում արյունահոսական համախտանիշի պայմաններում: Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունն ուղեկցվում է իմունիտետի ն իմունոգենեզի զգալի թուլացմամ : Իմունիտետի առանձին գործոնների ակտիվությունը, օրգանիզմի դիմադրողականությունը մանրէների նկատմամ փոփոխվում է: Շեշտակիորեն ընկնում է նան արհեստական իմունիտետը, ալերգիկ ռեակցիաներն աղավաղված են: Իմունակենսա անական ան ավարարության համախտանիշը նպաստում է վարակիչ հիվանդությունների զարգացմանը, որոնք հաճախ ավարտվում են մահով:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՁԻԵՐԻ ԵՎ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Ընդհանուր արտաքին գամմա-ճառագայթահարման ժամանակ ՄԴ 50-80/30 դոզաներով ձիերի ն ավանակների սկզ նական հակազդեցությունները (ռեակցիա) արտահայտվում են ճառագայթների ներգործությունից անմիջապես հետո: Կենդանիների մոտ նկատվում են անհանգստություն, շոշափական զգայունության արձրացում, սրտի հրման ն տոների ուժեղացում, առաջանում են շնչառական աղմուկներ: 30 րոպե անց նկատվում է կրծքավանդակի ն վերջավորությունների դող, 1 ժամ հետո դողը տարածվում է մարմնի ոլոր մասերում: Անոթազարկն արագանում է մեկուկեսից երկու անգամ, շնչառությունը՝ հինգ ն ավելի անգամ առաջանում է շնչառգելիության փոդրակ: Նկատվում է լուծ: Կենդանին անտար եր է դառնում ջրի ն կերի նկատմամ : Առաջին օրվա մյուս ժամերին գրգռվածությանը հաջորդում է ընկճվածությունը: Շարունակվում է կմախքային մկանների դողը: Կենդանին հաճախ պառկում է, վիզը ձգում, գլուխը դնում հատակին, նայում որովայնին: Դժվարությամ է ոտքի կանգնում, գլուխը կախում է: Մարմնի ջերմությունը արձրանում է 0,5-1օՇ-ով: Հիվանդության երկրորդ օրը կենդանին ընկճված է, մկանային դողը պահպանվում է, նկատվում է արտաքին սեռական օրգանների այտուցավորում, պոչային ռեֆլեքսը թուլացած է: Անոթազարկը 1 րոպեում հասնում է 120-ի, շնչառությունը իջնում է ն հասնում նորմային, շնչառական շարժումները կտրուկ են, խորը: Արյան մեջ լեյկոցիտների թիվն ավելանում է մեկուկես անգամ` երիտասարդ նեյտրոֆիիլների հաշվին, իսկ լիմֆոցիտների թիվը նվազում է ն հասնում մինչն 2 9: Հիվանդության 3-5-րդ օրը կենդանու վիճակը համեմատա ար լավանում է. ընկճվածության աստիճանը նվազում է, ախորժակը վերականգնվում է, մարմնի ջերմությունն իջնում ն պահպանվում է նորմայի սահմաններում, անոթազարկի ն շնչառության հաճախականությունը նույնպես իջնում է: Քթանցքերի ն աչքերի արտազատուկները դառնում են թափանցիկ: Շաղկապենին գերարյունացված է: Սր անային, պոչային ն որովայնային ռեֆլեքսներն ուժեղանում են: Լեյկոցիտների քանակը նվազում է 50 9-ով, իսկ լիմֆոցիտներին՝ արձրանում է 4 9-ով:

Հիվանդության 7-9-րդ օրն սկսվում է երրորդ շրջանը, որը տնում է 1-3 շա աթ: Հիվանդի ընդհանուր վիճակը վատանում է, կենդանին նիհարում է, մարմնի ջերմությունը պահպանվում է ֆիզիոլոգիական նորմայի վերին մակարդակի վրա, անոթազարկն արագացած է, նկատվում է առիթմիա: Աչքերից հոսում է սպիտակավուն լորձահեղուկ: Լորձաթաղանթները գունատ են: Իջնում են արյունա անական ցուցանիշները` հեմոգլո ինը 50-70, էրիթրոցիտները 60-70, լեյկոցիտները 2040, թրոմ ոցիտները 20-309-ով` առողջ կենդանու համեմատությամ : Աստիճանա ար զարգանում են արյունահոսության ախտանիշները, երեմն նկատվում են էնցեֆալոմիելիտին նորոշ ախտանիշներ: Ծանր դեպքերում ախտահարվում են աչքերը (շաղկապենու որ ոքում, եղջերաթաղանթի պղտորում ն խոցավորում): Շաղկապենու ուժեղ այտուցման հետնանքով կոպերը եր եմն դուրս են շրջվում: Անկումից 1-2 օր առաջ կենդանին լինում է ընկճված, հյուծված, լնդերից արյուն է հոսում, նկատվում է արյունախառն թքահոսություն, արցունքահոսություն, ախորժակը ացակայում է, քայլվածքը՝ երերուն է, շարժումները՝ կաշկանդված: Վերջավորությունների դրվածքը` ոչ նական, կրծքայինն առաջ քաշած, գավակայինը՝ հետ: Մազերը խամրած են, շոշափական, ցավային ն այլ ռեֆլեքսները` թուլացած: Անոթազարկը թույլ է, հաճախակի ն առիթմիկ, շնչառությունը դժվարացած է: Քթանցքերից հոսում է արյունախառն հեղուկ: Մահը հաճախ վրա է հասնում մինչն 4 ժամ տնող հոգեվարքից հետո: Կենդանին, որպես կանոն, պառկած է կողքի վրա, գլխով ն ոտքերով հարվածում է գետնին, կատարում է քառատրոփ արշավի շարժումներ, նկատվում է ուժեղ դող ն քրտնարտադրություն: Եր եմն մահը վրա է հասնում հանկարծակի. կենդանին ընկնում է ն 1-2 րոպե հետո մահանում: Կենդանի մնացածների մոտ ոչ արենպաստ պահվածքի պայմաններում ճառագայթահարումից 3-5 տարի անց ն ավելի ուշ ժամկետներում կարող են անկման դեպքեր նկատվել սուր ճառագայթային հիվանդության ախտանիշներով: Ախտա անաանատոմիական դիահերձման ժամանակ նկատվում է արտահայտված դիակային փայտացում, մաշկի մեխանիկական վնասվածքներ՝ քերծվածքներ, այտուցներ, վերքեր: Լորձաթաղանթները լինում են գունատ ն արյունազեղված: Սիրտը լայնացած է, սրտամկանը թառամած` եփած մսի գույնի: Թոքերն այտուցված են ն որ ոքված: Փայծաղը փոքրացած է, պատիճը կնճռոտված, մակերեսին կետային արյունազեղումներ: Լյարդը թառամած է, արյունալցված ն արյու198

նազեղված: Երիկամները արյունալցված են, միջշերտային սահմանը անհետացած, արյունազեղված, ավշային հանգույցները` մեծացած, հյութեղ, կտրվածքը վառ կարմիր: Ստամոքսաաղիքային ուղու պարունակությունը ջրիկ է ն կարմիր, պատերին տար եր մեծության ն վաղեմության արյունազեղումներ: Հայտնի են դեպքեր, եր ճառագայթահարումից 3-4 օր հետո ձիերի ն ավանակների մոտ արագորեն զարգանում է արյունահոսական համախտանիշ` առաջացնելով մահ: Կենդանիները, որոնք 30 օրվա ընթացքում չեն սատկում, սովորա ար առողջանում են:

ԽՈՇՈՐ ԵՂՋԵՐԱՎՈՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Կենդանիների մոտ ՄԴ 50/30 դոզայով ճառագայթահարման առաջին երեք օրերի ընթացքում (հիվանդության առաջին շրջան) դիտվում են գրգռվածություն ն դող: Մարմնի ջերմությունը աննշան արձրանում է ն մեկ օր հետո անցնում: Որոշ կենդանիների մոտ այն հասնում է մինչն 41-42օՇ: Հաճախ կենդանին այդ ջերմությամ տենդի 4-7-րդ օրը անկում է: Կենդանի մնացածների մոտ հաջորդ 7-10 օրերի ընթացքում (գաղտնի շրջան) հիվանդության կլինիկական նշաններ չեն նկատվում: Եր եմն առաջանում է թեթն փորլուծություն` արյունախառն արտաթորանքով, որը աղիքների լորձաթաղանթի վնասվածության առաջին ախտանիշն է: Առաջին 10-16 օրերին թույլ փորլուծության նշաններ են նկատվում գրեթե ոլոր ճառագայթահարված կենդանիների մոտ: Երրորդ շա աթում երնան են գալիս կլինիկական ախտանիշները՝ տենդային երնույթներ, ընդհանուր թուլություն, հետնի վերջավորությունների այտուցում, ընկճվածություն, ախորժակի վատացում կամ լրիվ ացակայություն, տախիկարդիա ն շնչառության արագացում, արյունախառն փորլուծություն: ճառագայթահարված կենդանիների մոտ խախտվում է հատկապես շնչառությունը: Այն արագացած է ն մակերեսային: Այնուհետն շնչառությունը դառնում է հարկադրական ն ուղեկցվում խզզոցներով ու հազով: Քթանցքերից ծորում է աց դեղնագույն, հետո կարմրագույն արտազատուկ: Հաճախ առաջանում է թոքերի, կոկորդի ն ըմպանի այտուցում: Կենդանիների ապաքինումը սովորա ար սկսվում է ճառագայթահարումից 30-40 օր հետո` ակտիվ

ուժման հետնանքով: Կենդանիների դիահերձման ժամանակ նկատվում են մեռուկացված օջախներ ն արյունազեղումներ սրտամկանում, ստամոքսի ն աղիքների պատերում, փայծաղում, թոքերում, լյարդում, լեղապարկում, միզապարկում, որովայնամիզում, ենթամաշկային ջջանքում ն այլ օրգաններում: Առավել նորոշ փոփոխություններն են արյունահոսային դիաթեզը, թոքերի որ ոքումը, լիմֆոիդ հյուսվածքի ն ոսկրածուծի ապաճը, ստամոքսաաղիքային ուղու խոցային երնույթները:

ՈՉԽԱՐՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԾԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Այս կենդանիների մոտ ՄԴ 50/30 դոզաներով ճառագայթահարման դեպքում առաջին 2-3 օրերին առաջանում են դյուրագրգռություն, ախորժակի անկում, եր եմն լուծ: Այնուհետն սկսվում է գաղտնի շրջանը, որը կարող է տնել 10-15 օր ն ավելի: Հիվանդության երրորդ շրջանի սկզ ում նկատվում է ընկճվածություն, ախորժակի անկում, մաշկի ցավոտություն, մազաթափություն: Մաշկի մերկացած մասերում նկատվում են գերարյունություն, արյունազեղումներ: Առաջանում է քթի լորձաթաղանթի շճային որ ոքում, խանգարվում է ստամոքսաաղիքային ուղու օրգանների գործունեությունը, արձրանում է մարմնի ջերմությունը: Ոչխարները նիհարում են ն հյուծվում: Տար եր ցեղի այծերի մոտ ճառագայթազգայունությունը տար եր է, ն ՄԴ 50-ը կարող է տատանվել 250-600 Ռ (2,5-6 Գր) սահմաններում: Այծերի ճառագայթային հիվանդության ժամանակ աղվամազերը չեն թափվում, կենդանիներն ընկճվում են ն շուտ հոգնում, կորցնում քաշը: Ոչխարների ն այծերի ճառագայթային հիվանդության ժամանակ արյան պատկերի փոփոխություններն արտահայտվում են ինչպես մյուս կենդանիների մոտ: Ծանր աստիճանի արտահայտման դեպքում լեյկոցիտների քանակը խիստ նվազում է առաջին 48 ժամվա ընթացքում` հասնելով մինչն 2000 1 մմ3 արյան մեջ, ն ոչխարները 7 օրում մահանում են:

ԽՈԶԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Խոզերի մոտ ՄԴ 50-80/30 դոզաներով ճառագայթահարումից մեկ ժամ հետո նկատվում է անհանգստություն, մկանային դող, ախորժակի անկում, ծարավ, վախկոտություն: Երեք ժամ հետո նկատվում է ընկճվածություն, խոզերը պառկում են, կեր ն ջուր չեն ընդունում, դյուրագրգիռ են: Արյան մեջ լեյկոցիտների քանակն ավելանում է 10-20 9-ով՝ նեյտրոֆիլների ավելացման հաշվին, իսկ լիմֆոցիտների քանակը նվազում է երեք անգամ: Հիվանդության 3-4-րդ օրը ճառագայթահարման նկատմամ առաջացած առաջնային հակազդեցությունը մարում է: Օրգանիզմի ընդհանուր վիճակը լավանում է, սակայն լեյկոցիտների քանակն արագ նվազում է 40-60 9-ով, իսկ 7-րդ օրը՝ 70-80 9-ով: Հիվանդության 8-9-րդ օրը ականջների հետնում, որովայնապատի ն աճուկների մաշկի վրա առաջանում են արյունազեղումներ: Որոշ կենդանիների մոտ վերջավորություններն այտուցված են, ախորժակը վատանում է, սկսվում է կլինիկական ախտանիշների արտահայտման շրջանը: Հաջորդ օրերին հիվանդ խոզերի ընդհանուր վիճակը կրկին վատանում է: Մաշկը ն լորձաթաղանթները գունազրկվում են, առաջանում են ազմաթիվ կետային արյունազեղումներ: Մարմնի ջերմությունը, անոթազարկի ն շնչառության հաճախականությունը պահպանվում են նորմայի սահմաններում: Հիվանդության 14-16-րդ օրերին խոզերն ընկճվում են, վատ են ուտում: Մարմնի ջերմությունը, անոթազարկը ն շնչառությունը պահպանվում են նորմայի սահմաններում: Լեյկոցիտների քանակը նվազում է 80-90 9-ով, էրիթրոցիտները՝ 30-40, հեմոգլո ինը՝ 50-60, թրոմ ոցիտները՝ 70-80 9-ով: Մեզում ն կղանքում առաջանում են արյան մակարդուկներ, քթից արյուն է հոսում: Սուր ճառագայթային հիվանդության ծանր աստիճանի դեպքում խոզերն անկում են 18-25-րդ օրը: Մահից 2-3 օր առաջ դիտվում են ընդհանուր ընկճվածություն, ացակայում է ախորժակը, ջուր շատ են խմում: Շարժումների ժամանակ կենդանին հազում է: Ենթածնոտային ավշային հանգույցների շոշափումն առաջացնում է ցավ: Դիտվում է արյունախառն ուժեղ լուծ, կղանքը սն գույնի է` նեխահոտով: Մեզը մուգ կարմիր է` արյան մակարդուկներով: Ականջները ն դունչը եր եմն այտուցվում են, արյունազեղումներով:

Կյանքի վերջին ժամերին կենդանին ուժասպառ է լինում, ացակայում է օրգանիզմի հակազդեցությունը ոլոր տեսակի գրգռիչների նկատմամ : Վերջավորությունները սեղմվում են մարմնին: Անոթազարկը արագ է ն թույլ, շնչառությունը՝ մակերեսային ն անհամաչափ: Վերջավորությունները ջղաձգվում են, կենդանին ճղավոցով կատարում է լողի շարժումներ: Հոգեվարքը սովորա ար կարճ է տնում՝ րոպեներ, վայրկյաններ: Ախտա անաանատոմիական դիահերձման ժամանակ հայտնա երվում է արտահայտված փայտացում: Մաշկում ն ենթամաշկային ջջանքում առկա են տար եր չափի ն ձնի արյունազեղումներ: Արյունը, սովորա ար, մակարդված է: Կրծքավանդակի օրգանների վրա նկատվում են կետային, ծային ն զոլավոր արյունազեղումներ: Թոքերն այտուցված են, մարմարանման, րոնխները ն թոքերը որ ոքված: Փայծաղը փոքրացած է, պատիճը՝ կնճռոտված: Լյարդը մեծացած է, թառամած, մակերեսի անհավասար գունավորվածությամ : Լեղապարկը ձգված է, պատերին նկատվում են արյունազեղումներ: Լեղին մածուցիկ է, մուգ կանաչավուն գույնի: Երիկամները թառամած են, կեղնային շերտերը վատ են սահմանազատված: Ստամոքսաաղիքային ուղին պարունակում է քիչ քանակությամ կերային զանգված ն կերակրախյուս: Մարսողական ուղու ոլոր օրգանների պատերն արյունազեղված են: Ավշային հանգույցները մեծացած են, այտուցված, մուգ կարմիր գույնի: Այն հիվանդ կենդանիները, որոնք ապրում են 45 օր, սովորա ար չեն անկում: Ապաքինումն ընթանում է համեմատա ար արագ՝ 3-4 ամսում, սակայն օրգանիզմի որոշ ֆունկցիաներ, օրինակ՝ վերարտադրողական, վերականգնվում է դանդաղ, հաճախ` ոչ լրիվ:

ԸՆՏԱՆԻ ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ

Ընտանի թռչունները, ի տար երություն ընտանի կենդանիների, առավել ճառագայթադիմացկուն են: Հավերի ճառագայթահարման վաղ ախտանիշն արտահայտվում է գլխի դողով, ապա աստիճանա ար առաջանում է ընկճվածություն: Հիվանդ թռչունը ժամերով մնում է տեղում, կիսաքուն վիճակում՝ պարանոցը ձգելով մերթ առաջ, մերթ հետ: Կատարը ն օղերը այտուցվում են: Շնչառությունը դժվարանում է,

զարգանում է լորձաթաղանթների շճային որ ոքում, ծիրտը կանաչավուն գույնի է: Անկումը տեղի է ունենում հիվանդության 8-ից մինչն 35 օրերի ընթացքում: Երկար ապրող թռչունների փետուրները թափվում են, ածան հավերի ձվատվությունը պահպանվում է:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄԸ

ճառագայթային հիվանդության ախտորոշումը ան ավարար է մշակված, հատկապես ճառագայթահարման առաջին չորս օրերի համար: Քանի որ սուր ճառագայթային հիվանդությունը չունի խիստ յուրահատուկ ախտանշաններ, ուստի ախտորոշումը կատարվում է դոզաչափական, կլինիկական նշանների, արյունա անական, կենսաքիմիական, իմունակենսա անական ն այլ լա որատոր ուսումնասիրությունների տվյալների հիման վրա: Ախտորոշումը կատարվում է ֆիզիկական ն կենսա անական մեթոդներով: Լայն տարածում են գտել հատկապես ախտորոշման կենսա անական մեթոդները, որոնք հիմնված են ամ ողջ օրգանիզմի, առանձին օրգանների, հյուսվածքների, ջիջների, ենթա ջջային գոյացությունների ֆունկցիաների ն կառուցվածքային ցուցանիշների ուսումնասիրության վրա` կախված դոզա-էֆեկտից: Կենսա անական մեթոդով հնարավոր է առանց դոզաչափման ախտորոշել անհավասարաչափ, խառը ն զուգորդված ճառագայթահարության հետնանքով առաջացած ճառագայթային հիվանդությունը` հաշվի առնելով օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակը, անհատական ճառագայթադիմադրողականությունը ն այլն: Ախտահարված կենդանիների տնտեսական օգտագործման գնահատման առումով առավել կարնոր նշանակություն ունի սուր ճառագայթային հիվանդության ախտորոշումը. այդ ժամանակ ուշադրություն է դարձվում հատկապես արյունա անական ցուցանիշներին՝ հեմոգլո ինի պարունակությունը ն էրիթրոցիտների քանակը ծայրամասային արյան մեջ, լեյկոպենիայի, թրոմ ոցիտոպենիայի աստիճանը, արյան մակարդման արագությունը, միելոգրամման ն արյան համակարգի այլ ռեակցիաները: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել կլինիկական դրսնորման աստիճանը ն արյունահոսական համախտանիշին նորոշ ախտա անաանատոմիական փոփոխությունները:

Առաջարկվում է օգտագործել կենսաքիմիական մեթոդների տեստեր, որոնց օգնությամ կարելի է որոշել ԴՆԹ-ի, ՌՆԹ-ի, տար եր սպիտակուցների, գլիկո- ն լիպոպրոտեիդների մետա ոլիզմի փոփոխության նույթը, ֆերմենտների, վիտամինների, միջնորդանյութերի, հորմոնների ն այլ միացությունների խախտումները: Մշակվում են արյան, արյունաստեղծ ոսկրածուծի, լորձաթաղանթների էպիթելի, ամորձիների սաղմնային էպիթելի ն այլ օրգանների քրոմոսոմային շեղումների հաճախականության ն նույթի որոշման ջջածագումնա անական մեթոդներ: Ներկայումս ուսումնասիրվում են ախտորոշման կենսաֆիզիկական մեթոդները, մասնավորապես ջիջների հեմիլյումինեսցենցիայի մեթոդը. ճառագայթահարված կենդանու տար եր օրգանների, օրինակ` արյան ջիջների լուսարձակման աստիճանով ն ուժգնությամ կարելի է որոշել սուր ճառագայթային հիվանդության ծանրությունը ն ելքը: Սակայն այս եղանակը դեռնս չի կիրառվում, քանի որ աշխատատար է, ն պահանջվում են հատուկ սարքավորումներ: Հեռանկարային մեթոդներից է իմունոլոգիական մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս որոշել կլանված ճառագայթների դոզան, կանխատեսելու ծանրության աստիճանը ն ուժման արդյունավետությունը: ճառագայթային հիվանդության ախտորոշման ժամանակ հաշվի են առնվում առանձին օրգանների ն հյուսվածքների ախտա անաանատոմիական փոփոխությունները ն հյուսվածքաքիմիական հետազոտությունների արդյունքները: Սուր ճառագայթային հիվանդություններն այլ հիվանդություններից (վարակիչ, ոչ վարակիչ ն այլն) տար երելու, ախտորոշման հավաստիությունը հաստատելու ն դրանց ելքը կանխատեսելու համար կիրառվում են տար եր մեթոդներ:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՈՒՄԸ ԵՎ ԲՈՒԺՈՒՄԸ

ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՈՒՄԸ: Կենդանիների սուր ն քրոնիկ ճառագայթային հիվանդության կանխարգելումը ն ուժումը կենդանիների ռադիոկենսա անության կարնոր խնդիրներն են: Ներկայումս մասնագիտական գրականության մեջ նկարագրված են ավելի քան 3 հազար քիմիական նյութեր` ռադիոպրոտեկտորներ, որոնք օժտված են ճառագայթապաշտ204

պանիչ ազդեցությամ : Սակայն ֆարմակոքիմիական պաշտպանիչ միջոցների որոնումները հաճախ կատարվում են էմպիրիկ ձնով, քանի որ իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության մեխանիզմը պարզա անված չէ, պարզ չեն նան ֆարմակոքիմիական պաշտպանիչ միջոցների ազդեցության ուղիները օրգանիզմի ճառագայթադիմադրողականության վրա: Ենթադրվում է, որ նյութերը, ազդելով կենդանիների օրգանների ն հյուսվածքների վրա, արձրացնում են ճառագայթադիմադրողականությունը: Օրինակ՝ հյուսվածքներում արձրացնում են էնդոգեն թիոլային միացությունների քանակը, թուլացնում են նյութափոխանակությունը, արգելակում են օքսիդացման ռեակցիաները ն այլն: Առավել լայն տարածում է գտել կենսա անական պաշտպանությունը, որը ներառում է ադապտածին նյութերի օգտագործումը, այսինքն` այնպիսի նյութերի, որոնք արձրացնում են օրգանիզմի ընդհանուր դիմադրողականությունը: Այդպիսի նյութերից են էլեուտերակոկը, վիտամինային համալիրները, միկրոտարրերը, մանրէապատրաստուկները, պրոպոլիսը, ժենշենը ն այլ: ԲՈՒԺՈՒՄԸ: Սուր ճառագայթային հիվանդության ծանր աստիճանի դեպքում կենդանիների ուժումը տնտեսապես նպատակահարմար չէ: Տար երում են ճառագայթային հիվանդության ախտածնային ն ախտանշանային ուժում: Ախտածնային ուժման նպատակն է կրիտիկական օրգաններում՝ արյունաստեղծ, վերարտադրողական ն նյարդաներզատիչ համակարգերում, ստամոքսաաղիքային ուղում, թոքերում կանխել ն վերացնել ախտահարումների խորացումը: Այդ նպատակով խորհուրդ է տրվում օգտագործել վիտամին 812 , արյան փոխարինիչներ, նուկլեինաթթվային նատրիում, հանգստացնող դեղամիջոցներ, հակա իոտիկներ, մանրէապատրաստուկներ, հակաարյունահոսական միջոցներ, արյան շիճուկի գլո ուլիններ, պատվաստանյութեր ն այլն:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՄԱՇԿԱԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ

ԱՅՐՎԱԾՔՆԵՐ

Պատմական տեղեկությունների համաձայն` Ռենտգենի կողմից ճառագայթների հայտնա երումից հետո ժշկության, տեխնիկայի, ն այլ նագավառներում դրանց օգտագործման վաղ շրջանում ճառագայթային այրվածքներ հաճախ են հանդիպել:

Ֆրանսիացի գիտնական Բեքերելը, որին ն պատկանում է ռադիոակտիվության հայտնա երման պատիվը, տառապել է ճառագայթային այրվածքով: Նա գրպանում կրելով ռադիոակտիվ ռադիումը`որոշ ժամանակ անց այդ հատվածում ցավ է զգացել: Պարզվել է, որ մաշկը, որին հպվել էր փորձանոթը, ուժեղ կարմրել է, իսկ մի քանի օր անց այդ նույն տեղում առաջացել է երկարատն չ ուժվող խոց: Պիեռ Կյուրին նույնը փորձել է իր վրա: Այդ նպատակով նա 10 ժամ ձեռքի վրա կապած պահել է ռադիում պարունակող փորձանոթը: Արդյունքում կրկնվել է Բեքերելի հետ կատարված ողջ երնույթը. ձեռքի վրա առաջացել է խոց, որը ինչպես վկայել է Մարիա Կյուրին, ուժվել է չորս ամսվա ընթացքում: Ներկայումս իոանացնող ճառագայթման աղ յուրների ավելացման հետնանքով` ճառագայթային այրվածքների առաջացման հնարավորությունը նս աճել է: Թեն այժմ գոյություն ունի ռադիոակտիվ նյութերի ն ճառագայթման աղ յուրների հետ աշխատելու պարզորոշ կարգավորում, այնուամենայնիվ այրվածքները հանդիպում են որպես դժ ախտ պատահարի կամ էլ անփույթության հետնանք: Հայտնի է, որ ռենտգենյան ն γ-ճառագայթները, ինչպես նան նեյտրոններն ունեն խորը ներթափանցման ունակություն ն հաճախ առաջացնում են ընդհանուր ախտահարում` ճառագայթային հիվանդություն: Սակայն β- ն հատկապես α-մասնիկներն ունեն թույլ ներթափանցելիություն ն առաջացնում են մաշկի ախտահարում: Հիրոսիմայի ատոմային ռմ ակոծության ժամանակ պայթյունի էպիկենտրոնին մոտ գտնվող կենդանիներն այլ ախտահարումների հետ մեկտեղ ստացել են նան ուժեղ այրվածքներ, ն դրանց ընդհանուր քանակի մոտ 1/3 զոհվել է այրվածքների հետնանքով: Կենդանիների մի մասի մոտ րդածածկը այրվել է` առաջացնելով ածխացման աստիճանի այրվածքներ: Իոնացնող ճառագայթները (արտաքին ճառագայթահարում), կախված ճառագայթների տեսակից, առաջացնում են կամ ճառագայթային հիվանդություն, կամ մաշկածածկույթի ախտահարում՝ ճառագայթային այրվածք: Այսպես` ճառագայթահարումը β- ն հատկապես α-մասնիկներով, որոնք օժտված են թույլ թափանցելիությամ , հիմնականում առաջացնում են մաշկի ախտահարում, իսկ ռենտգենյան ն γ-ճառագայթները կամ նեյտրոններն օժտված են թափանցման մեծ ունակությամ ն հաճախ առաջացնում են ընդհանուր ախտահարում` ճառագայթային հիվանդություն. կենդանիների մոտ հիմնականում

առաջանում են մաշկի ախտահարումներ, որոնք հաճախ համակցված են ճառագայթային հիվանդության հետ: ճառագայթային այրվածքները առաջանում են մեծ քանակությամ ռադիոակտիվ նյութերի ներգործության դեպքում, հիմնականում միջուկային պայթյուններից հետո: Գյուղատնտեսական կենդանիների մոտ մաշկածածկույթի ճառագայթային այրվածքներ են հայտնա երվել 1945 թ. ԱՄՆ-ի Ննադա նահանգում` ատոմային հրաձգարանների մոտակայքում, որտեղ տեղի է ունեցել ատոմային վերգետնյա պայթյուն: 11 գլուխ կովերի նկատմամ տարվել են դիտումներ 15 տարվա ընթացքում: Դրանց ընդհանուր վիճակը եղել է ավարար, ն ամեն տարի տվել են առողջ սերունդ: Արյունա անական ուսումնասիրությունների արդյունքում, որոնք կատարվել են պայթյունից 5 ամիս հետո, շեղումներ չեն հայտնա երվել, միայն հետագայում լիատարիք կովերի մոտ առաջացել է թույլ արտահայտված լեյկոպենիա: Իրանի մաշկը` պարանոցի հատվածից մինջն սր անը, եղել է չոր, պիգմենտազուրկ, ծածկված նոսր սպիտակած մազերով, կամ մերկացած, առաձգականությունը կորցրած, զարգացել է գերեղջերավորում: Ենթամաշկային ջջանքում, մկաններում ն ներքին օրգաններում փոփոխություններ չեն դիտվել: Հետագայում, 11 լիատարիք կովերից 3-ի մոտ նկատվել է մաշկի քաղցկեղ: Հավասար պայմաններում մաշկի ավելի ուժեղ ախտահարում է դիտվում կարճ ն նոսր մազածածկ ունեցող կենդանիների մոտ (օրինակ՝ խոզերի) ն, ընդհակառակն, խիտ ն երկար մազածածկ ունեցող կենդանիների (օրինակ՝ ոչխարների) մոտ ռադիոակտիվ նյութերի ն մաշկի միջն անմիջական շփում տեղի չի ունենում, ուստի ալֆա- ն ետա-ճառագայթահարումն արտահայտվում է շատ թույլ` միայն մաշկի մակերեսային շերտերում: Ամ ողջ մաշկածածկույթի ճառագայթահարման դեպքում ախտահարումներն ավելի վաղ են առաջանում ն ծանր են ընթանում մաշկի այն հատվածներում, որոնք թույլ են պաշտպանված մազածածկույթով (կուրծ, սեռական օրգաններ, հոդերի ծալիչ մակերեսներ, միջսմ ակային ճեղք ն այլն): Բետա-այրվածքները հաճախ լինում են գլխի հատվածում ն ողնաշարի երկարությամ , իսկ մարմնի այն հատվածներում, որտեղ թույլ է զարգացած ենթամաշկային ջջանքը (ականջախեցի, պոչ ն այլն), սովորա ար զարգանում են մեռուկներ: Մաշկի տար եր հատվածների ախտահարման աստիճանը կախված է ճառագայթման պայմաններից: Այսպես` ռադիոակտիվ

ամպի առկայության դեպքում ռադիոակտիվ նյութերը հիմնականում ընկնում են կենդանու մեջքի, գոտկատեղի, գավակի ն գլխի վրա, որտեղ ն առավելապես զարգանում են մաշկի ետա-ախտահարումները: Իսկ եր ռադիոակտիվ նյութերն արդեն նստել են ն այդ տարածքում արածեցնում են կենդանիներին, ապա փոշին ընկնում է դրանց վերջավորությունների ստորին մասերի, որովայնի, երանի լորձաթաղանթի, քթանցքների ն շաղկապենու վրա: Կենդանիների մոտ առավել ծանր ճառագայթային ախտահարումներ են առաջանում տեղային ռադիոակտիվ տեղումներից հետո առաջին երկու շա աթների ընթացքում, հատկապես առաջին երկու օրերին, եր ճառագայթային դոզան արձր է: Հաստատված է, որ եթե արտաքին ճառագայթահարման դոզան, որը կենդանիները ստացել են ռադիոակտիվ հետքում երկար ժամանակ մնալու հետնանքով` ներառյալ դրա ձնավորման առաջին օրերը, ընդունենք 100 9, ապա առաջին երկու օրերին ճառագայթահարման դոզան կազմում է 65 9: Դա պայմանավորված է միջուկային տրոհման հետնանքով առաջացած երիտասարդ կարճակյաց ռադիոակտիվ նյութերի առկայությամ : Ուստի տեղանքի ռադիոակտիվությունն արագ նվազում է, ն ռադիոակտիվ նյութերի նստելուց երկու շա աթ ն ավելի ժամանակ անցնելուց հետո ռադիոակտիվ ամպի հետքի վրա գտնվող կենդանիների մաշկի սուր ճառագայթային ախտահարման դեպքերն ավելի հազվադեպ են լինում: Սակայն պետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը, որ ինչքան շատ ժամանակ է անցնում միջուկային պայթյունից հետո, այնքան դանդաղ է նվազում ռադիոակտիվությունը, քանի որ տեղանքում հիմնականում մնում են երկարակյաց ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից կենդանիների ն մարդու համար առավել վտանգավոր են ստրոնցիում 90-ը ն ցեզիում 137-ը: Բետա-այրվածքներ: Բետա–ճառագայթներն առաջացնում են մաշկի ն լորձաթաղանթների յուրահատուկ ախտահարումներ, որոնք ընդունված է անվանել ետա-այրվածքներ, չնայած կլինիկական արտահայտվածությամ ն ընթացքով դրանք սկզ ունքորեն տար երվում են ջերմային ն քիմիական այրվածքներից: ճառագայթային այրվածքները քիչ ցավոտ են, ախտաձնա անական փոփոխությունները ն մաշկի ախտահարումների վերականգնման պրոցեսները դանդաղ են ընթանում: Բետա- ն գամմա-խառը ճառագայթահարման դեպքում տեղային ռադիոակտիվ ախտահարումները կարող են ընթանալ ճառագայթային

հիվանդության ֆոնի վրա: Առանձնացնում են ետա-այրվածքների կլինիկական զարգացման չորս շրջան` առաջնային ռեակցիայի, գաղտնի, սուր որ ոքային ռեակցիայի ն վերականգնման, իսկ ըստ ախտահարման ծանրության, կախված կլանված էներգիայի դոզայից` տար երում են չորս աստիճան` թեթն (մինչն 500 ռադ կամ` 5 Գր դոզայի դեպքում), միջին (500-1000 ռադ կամ 5-10 Գր), ծանր (1000-3000 ռադ կամ 10–30 Գր), չափազանց ծանր (3000 ռադ կամ 30 Գր դոզայից ավելի): Առաջին շրջանը (առաջնային ռեակցիա), կախված ետաճառագայթման դոզայից, դրսնորվում է ներգործելուց մի քանի ժամ կամ օր հետո ն շարունակվում է 2–3 օր: Այս շրջանը առավել արտահայտված է այն կենդանիների մոտ, որոնք թույլ են պաշտպանված մազածածկով (խոզեր) ն որոնց մաշկը պիգմենտազրկված է: Ախտահարված տեղերում նկատվում են գերարյունություն, այտուցվածություն, ցավոտություն ն քոր: Կենդանիները հաճա|ս այդ տեղերը քորում են կամ կծում: Երկրորդ շրջանը, կախված ճառագայթման դոզայից, տնում է մի քանի ժամից մինչն երկու շա աթ: Բնորոշվում է ախտահարված հատվածի արձր քրտնարտադրությամ ն քորով: Երրորդ շրջանը նորոշվում է մաշկի արտահայտված որ ոքային ռեակցիայով: Ախտահարման թեթն աստիճանի դեպքում դիտվում են մաշկի կարմրություն, աննշան մազաթափություն, վերնամաշկի մակերեսային շերտերի թեփոտում: Լորձաթաղանթների ճառագայթահարման դեպքում զարգանում են գերարյունություն ն այտուցվածություն: Բետա-այրվածքի միջին աստիճանի սուր որ ոքումները տնում են 3-4 շա աթ ն նորոշվում են ախտահարված մաշկի ցավոտությամ , գերարյունությամ , այտուցվածությամ , քերծվածքի (էրոզիա) զարգացումով: Ջերմությունը արձրանում է: Վնասված հյուսվածքները դանդաղ են վերականգնվում, ախտահարված մասերի ցավային ռեակցիան ն մաշկի ատրոֆիան երկար ժամանակ պահպանվում է: Ախտահարման ծանր աստիճանը երրորդ շրջանում արտահայտվում է ուժեղ ցավային ն որ ոքային ռեակցիաներով: Որոշ դեպքերում առաջանում են շտիկներ, որոնք արտաքին տեսքով նմանվում են ջերմային այրվածքների ժամանակ առաջացած շտիկներին: Նկատվում են խոցեր ն քերծվածքներ, զարգանում են կլինիկական փոփոխություններ` ջերմության արձրացում, ավշային հանգույցների մեծացում, ախորժակի անկում: Արյան մեջ երնան են զալիս

նեյտրոֆիլային լեյկոցիտոզ, մոնոցիտոզ, էոզինոֆիլիա, թրոմ ոցիտոզ, ռետիկուլոցիտոզ, ավելանում է էրիթրոցիտների նստման արագությունը (էՆԱ): Արյան շիճուկում նվազում է սպիտակուցների ն լիպիդների պարունակությունը, ավելանում է կալիումի ն ջրի պարունակությունը: Բետա-այրվածքի չափազանց ծանր աստիճանի դեպքում սուր որոքումների ն օրգանիզմի ընդհանուր ռեակցիայի նշանները լինում են խիստ արտահայտված, գաղտնի շրջանը տնում է 1-3 օր: Զարգանում են թարախամեռուկային պրոցեսներ, որոնք կենտրոնական նյարդային համակարգի մշտական ախտա անական ազդակների պատճառ են դառնում, տեղի է ունենում օրգանիզմի տնական ինքնաթունավորում: Չորրորդ, վերականգնման շրջան: Թեթն աստիճանի դեպքում պրոցեսն ավարտվում է ապաքինմամ ` 1-2 ամսվա ընթացքում, միջին աստիճանի դեպքում` 3-4 ամսում, սակայն այդ դեպքում դեռ երկար ժամանակ դիտվում են մաշկի ապաճում ն ցավոտություն: Ծանր ախտահարումների դեպքում խոցերը դանդաղ են ապաքինվում` մի քանի ամսից մինչն մի քանի տարի, ն նմանվում են տրոֆիկ խոցերի, ծածկվում են գերսպիացած հյուսվածքով ն գերեղջերացած մաշկով: Առաջացած էպիթելային ծածկույթը հաճախ խոցոտվում է, առաջանում են կրկնվող մեռուկացումներ, որոշ դեպքերում էլ հյուսվածքների չարորակ վերասերումներ:

ճառագայթային այրվածքների ախտորոշումը կատարվում է անամնեզի տվյալների (տարածքի ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտվածության աստիճանը ն նույթը, կենդանիների այնտեղ գտնվելու տնողութունը), կենդանիների մաշկածածկույթի ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտման աստիճանի ն նորոշ կլինիկական տվյալների վրա: ճառագայթային այրվածքները զարգանում են մի քանի փուլով` գաղտնի շրջանով` ի տար երություն ջերմային այրվածքների, ինչպես նան սուր կազմալուծա որ ոքային փոփոխությունների ն տնական չապաքինվող տրոֆիկ խոցերի շրջաններով: Սովորական ջերմային այրվածքների համեմատությամ մաշկի ճառագայթային այրվածքների դեպքում ռեակցիայի առաջացումը ն ապաքինման ժամկետները երկարում են 4-7 անգամ: Ընդ որում` ճառագայթային այրվածքներին նորոշ է ոչ միայն տնական, այլ նան ախտադարձային ընթացքը: Բետա-այրվածքների կանխատեսումը կախված է ախտահարման

աստիճանից ն ախտահարված մաշկի ընդհանուր մակերեսի մեծությունից: Նախագուշակումը համարվում է արենպաստ, եր թույլ ն միջին աստիճանի ախտահարման է ենթարկվել մարմնի մակերեսի մինչն 5 9, ան արենպաստ` խորը ընդարձակ (մարմնի մակերեսի 10 9–ից ավելի) ախտահարման դեպքում: Այդպիսի այրվածքներով կենդանիների ուժումը տնտեսապես աննպատակահարմար է:

Բուժումը: Ախտահարված կենդանիների ուժումն իրականացվում է երկու փուլով` անասնա ուժասանիտարական մշակման միջոցով մաշկածածկույթից ն տեսանելի լորձաթաղանթներից ոադիոակտիվ նյութերի հեռացում ն ուժմիջոցառումների կազմակերպում: Մաշկածածկույթի ն տեսանելի լորձաթաղանթների մշակումը պետք է կատարվի ռադիոակտիվ փոշու ընկնելուց հետո ինչքան հնարավոր է կարճ ժամանակներում: Մշակումը կատարվում է չոր ն խոնավ եղանակներով: Չոր մշակումը ռադիոակտիվ նյութերի հեռացումն է մազածածկույթից ն մաշկից ավելի, խոզանակի կամ փոշեծծիչի օգնությամ : Այդ եղանակը շատ հեշտ է, սակայն դրա արդյունավետությունը մեծ չէ: Մազածածկի ուժեղ ռադիոակտիվ աղտոտվածության ժամանակ կենդանին դառնում է արտաքին միջավայրի աղտոտման աղ յուր, ուստի անհրաժեշտ է չափազանց զգույշ մշակել դրանց: Սպասարկող անձնակազմին ապահովում են հակաքիմիական պաշտպանության միջոցներով (հակագազ, արտահագուստ, ռետինե ճտքակոշիկներ, ձեռնոցներ), իսկ խոզանակները ն ավելները պետք է ունենան ձեռքի ռնիչներ: Առավել արդյունավետ է մշակման խոնավ եղանակը, հատկապես` եր այն կատարվում է լվացող միջոցներով: Կենդանիների զանգվածային մշակման ժամանակ հաշվի է առնվում ոչ միայն ռադիոակտիվ նյութերի հեռացման արդյունավետությունը, այլն լվացման եղանակի ն լվացող նյութերի մատչելիությունը: Այդ տեսակետից առավել մատչելի է կենդանիների մշակումն օճառաջրով` օգտագործելով խոզանակ-ցնցուղ: Սինթետիկ լվացող միջոցներից օգտագործում են ՍՖ-2 կամ ՍՖ-2ՈՒ պատրաստուկների 0,3 9-անոց ջրային լուծույթ, 0,3 9-անոց ՕՊ-7 կամ ՕՊ-10 ն 0,79-անոց հեքսամետաֆոսֆատ նատրիումի լուծույթների խառնուրդ, փրփրանյութեր, կանաչ օճառ ն այլն: Կենդանիներին լողացնելու համար կարելի է օգտագործել աքեր,

տակառներ, դույլեր ն այլն: Սակայն ջրի ն լուծույթների տաքացման ն մատակարարման համար նպատակահարմար է օգտագործել հատուկ տիպի ԴՈՒԿ, ԼՍԴ մեքենաներ (ՃՕԲ, ËÑՃ): Անասնա ուժական մշակումից հետո կենդանիներին ենթարկում են դոզաչափական հսկողության: Սահմանային թույլատրելի մակարդակից արձր ռադիոակտիվությամ վարակված կենդանիներին ուղարկում են կրկնակի մշակման: Բուժմիջոցառումները կազմակերպելիս հաշվի են առնում կենդանու ընդհանուր վիճակը, ճառագայթային ախտահարման աստիճանը ն հիվանդության ընթացքի շրջանը: Ուժեղ ցավերի ն այտուցների զարգացման դեպքում նպատակահարմար է օգտագործել տար եր ցավազրկող դեղամիջոցներ, այրված մակերեսի վրա դնել անեսթեզինի կամ նովոկային-պենիցիլինի թրջոցներ, կատարել նովոկայինային տեղային շրջափակումներ, նովոկայինի երակային ն զարկերակային ներարկումներ: Կենդանիների գրգռվածությունը, քորը ն ցավը վերացնելու նպատակով օգտագործվում են ամինազին ն դիմեդրոլ դեղամիջոցներ: Տեղային օգտագործման համար նշանակվում են պատրաստուկներ, որոնք նպաստում են մեռուկացած հյուսվածքների անջատմանը, խթանում վերականգնմանը ն օժտված են հակավարակային նախապաշտպանությամ : Բշտիկների առաջացման ն մակերեսի խոնավացման դեպքում օգտագործում են քսուքային վիրակապեր (սինտոմիցինի ն ստրեպտոմիցինի էմուլսիաներ, Վիշննսկու քսուք, Կոնկովի քսուք, Շեստակովսկու ալզամ ն այլն): Վերականգնման պրոցեսներն արագացնելու համար նշանակում են խթանիչ ուժում` արյան կրկնակի փոխներարկումներ, հյուսվածքային պատվաստումներ, կենսախթանիչների (ալոե, ապակենման մարմին) ներարկումներ: Օրգանիզմի թունազերծման նպատակով ներարկում են ներերակային հեքսամեթիլենտետրամինի 40 9-անոց լուծույթ` կոֆեինի հետ միասին: Ընդարձակ մեռուկացած հյուսվածքների պոկվելուց հետո այրվածքային մակերեսները ծածկում են պաշտպանիչ կենսա անական թաղանթներով, որոնք ոչ միայն կանխում են այրվածքային մասերից վարակի ներթափանցումը, այլ նան խթանում են վերականգնման ընթացքը: Որպես ընդհանուր հականեխիչ միջոց` նշանակում են հակա իոտիկներ:

ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱԽՏԱՀԱՐՈՒՄՆԵՐ

Ատոմային պայթյունների ժամանակ առաջանում են, այսպես կոչված, համակցված ախտահարումներ: ճապոնիայում ատոմային ռում երի պայթյուններից հետո ստացված տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ մաքուր ճառագայթային ախտահարումները կազմում են ընդամենը 15 9, մյուս մասը համակցված ախատահարումներն են, որոնք առաջանում են միջուկային զենքի՝ հարվածային ալիքի, լուսային ն իոնացնող ճառագայթների, թափանցող ճառագայթման աղտոտվածության ազմազան զուգակցությունների հետնանքով ն ուղեկցվում են մեխանիկական, ջերմային, ճառագայթային վնասվածքներով: Համակցված ախտահարումներ կարող են առաջանալ նան ատոմային ձեռնարկություններում (միջուկային ռեակտորներ, ատոմային էլեկտրակայաններ, լա որատորիաներ) վթարային իրավիճակի ժամանակ: Նման դեպքերում ուրանի, պլուտոնիումի ն այլ տարրերի տրոհման նյութերը կարող են արտանետվել շրջակա միջավայր ն գյուղատնտեսական կենդանիների ախտահարման պատճառ դառնալ: Համակցված ճառագայթային ախտահարումները սովորա ար ծանր ընթացք են ունենում հատկապես մեխանիկական վնասվածքների կամ այրվածքների պատճառով: Գաղտնի շրջանը կարճ է տնում, երկարում է ճառագայթային հիվանդության զարգացման շրջանը, ավելի ցայտուն է արտահայտվում արյունահոսական համախտանիշը, արձրանում է արդացումների տոկոսը: ճառագայթային հիվանդությունը, իր հերթին, ծանրացնում ն վատթարացնում է վերքերի, այրվածքների, ոսկրային կոտրվածքների ն այլ ախտահարումների ապաքինումը: Համակցված ճառագայթային ախտահարումները հաճախ ուղեկցվում են շոկային երնույթներով, կարող են առաջանալ արյան չափավոր կորուստներ: Այս դեպքում համակցված ճառագայթային ախտահարումներից կենդանիների մահացությունը 1,5–3 անգամ ավելի արձր է լինում, քան միայն ճառագայթահարվածների մոտ: Դրա պատճառն իոնացնող ճառագայթների կենսա անական ազդեցության ն ճառագայթային հիվանդության ախտածնության առանձնահատկությունն է, որի դեպքում փոխվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի կարգավորիչ գործունեությունը: Դա անմիջապես անդրադառնում է օրգանների ն համակարգերի գործունեության վրա, մասնավորապես` առաջացնում արյան ճնշման անկում, ինչը նպաստում է շոկի առավել

ծանր ընթացքին: ճառագայթային հիվանդության ժամանակ կտրուկ աճում է արյան մեջ հիստամինանման ն այլ թունավոր նյութերի պարունակությունը (հատկապես հիվանդության վաղ շրջանում), զարգանում է տոքսեմիա` թունարյունություն, սակավարյունություն ն լեյկոպենիա: Ոսկրածուծի ն ավշային համակարգի գործունեության ընկճման հետնանքով թուլանում են լեյկոցիտների ֆագոցիտային ակտիվությունը, իմունակենսա անական պաշտպանիչ մեխանիզմները, հյուսվածքների պատնեշային հատկությունները, մեծանում է դրանց թափանցելիությունը: Այսպիսով` տար եր օրգանների ու հյուսվածքների հակաթունային ֆունկցիայի նվազման, որ ոքային հակազդեցության ն մաշկի մանրէասպան հատկությունների թուլացման հետնանքով իջնում է վարակի նկատմամ օրգանիզմի ընդհանուր ն տեղային դիմադրողականությունը: Նշված փոփոխությունների հետնանքով արձրանում է ճառագայթահարված օրգանիզմի ընկալունակությունը տար եր ախտածին ն պայմանական ախտածին մանրէների ու դրանց ինչպես արտածին, այնպես էլ ներածին նույթի թույների նկատմամ (աղիքային ինքնավարակում): Այդ պայմաններում առաջացած վարակային պրոցեսները ոչ միայն ծանրացնում են ճառագայթային հիվանդության ընթացքը, այլ նան դառնում են կենդանու անկման գլխավոր պատճառը: Խախտվում է կենսաքիմիական ռեակցիաների ընթացքը, որը նպաստում է մանր անոթների ն մազանոթների պատի թափանցելիության ն եկունության մեծացմանը, թրոմ ոցիտների նվազմանը, արյան մակարդելիության դանդաղմանը ն արյան մեջ հակամակարդիչ նյութերի քանակի ավելացմանը: Համակցված ճառագայթային ախտահարումների ժամանակ ախտահարված կենդանիների մեծամասնության մոտ, որպես կանոն, դիտվում են արյունազեղումներ, արյունահոսություններ: Բուժումը: Համակցված ճառագայթային ախտահարումների վաղ շրջանում անհրաժեշտ է կատարել համալիր ուժում` ներառելով հակաշոկային միջոցառումներ, վերքային վարակի ն արյունահոսության կանխարգելում: Հակաշոկային միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն ցավային գրգիռների սկզ նաղ յուրի վերացմանը, սրտի ն նյարդային համակարգի գործունեության կարգավորմանը, արյունաշրջանառության վերականգնմանը, թունարյունության ն նյութափոխանակության խան214

գարումների կանխմանը: Շոկի կանխարգելման նպատակով անհրաժեշտ է վերացնել դրա պատճառները, արելավել սրտի գործունեությունը` կատարելով տեղային ցավազրկում, սիմպատիկ նյարդային համակարգի նովոկայինային շրջափակում, ինչպես նան նովոկայինի լուծույթի ներերակային ներարկում: Երկրորդային շոկի առաջացումը կանխելու, ինչպես նան օրգանիզմից թույների դուրս երման, մազանոթների ն ջջային թաղանթների թափանցելիության նվազեցման համար նպատակահարմար է ներերակային ներարկել հեքսամեթիլենտետրամին` կալցիումի քլորիդի ն կոֆեինի հետ միասին: Միաժամանակ հեռացնում են վերքի հեղուկային մասը ն մեռուկացված հյուսվածքները: Վերքային վարակի կանխման նպատակով օգտագործում են հակա իոտիկներ: Վերքերի ն դրանց արդացումների ուժումը կատարվում է վիրա ուժությունում ընդունված եղանակներով: ճառագայթային հիվանդության ուռն զարգացման շրջանում ուժմիջոցառումները պետք է ուղղված լինեն արյունաստեղծման խթանմանը, այդ նպատակով կարելի է օգտագործել վիտամին 812` համակցված ֆոլեաթթվի հետ, կամպոլոն, լեյկոգեն, հակաանեմին, ներարկել ձնավոր տարրերի զանգվածները կամ լիարժեք արյուն: ճառագայթահարումից հետո որքան վաղ է կատարվում ուժումը, այնքան արձր է դրա արդյունավետությունը: Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված վերքերը սկզ նական շրջանում իրենց արտաքին տեսքով ոչնչով չեն տար երվում սովորական (չաղտոտված) վերքերից: Ռադիոակտիվ աղտոտվածությունը ստույգ հաստատելու համար վիրախծուծը թաթախում են վերքի հեղուկում ն կատարում դոզաչափական ստուգում: Ռադիոակտիվ նյութերը, ընկնելով վերքի վրա, կլանվում են տեղում ն ցուցա երում առավելապես տեղային ազդեցություն: Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված վերքերը, ըստ իրենց ընթացքի, չեն տար երվում ճառագայթային հիվանդության ֆոնի վրա առաջացած վերքերից: Օրգանիզմի վրա ընդհանուր ազդեցության առաջացումը հնարավոր է վերքից մեծ քանակությամ ռադիոակտիվ նյութերի ներծծման դեպքում, ինչը հատկապես վտանգավոր է, եր ոադիոակտիվ նյութերը կուտակվում են ոսկրային համակարգում, որտեղ դրանք կարող են մնալ որպես տնական ճառագայթման աղ յուր ն ախտահարել օրգանիզմն ու ոսկրերը:

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՄԱՆ ՀԵՌԱՎՈՐ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Մարդու կենսագործունեությունում միջուկային էներգիայի կիրառման ոլորտի ընդարձակումը անհրաժեշտություն է առաջացրել պարզաանել ճառագայթման հեռավոր ազդեցությունները: ճառագայթահարման հեռավոր հետնանքներին վերա երող հիվանդությունները կարող են առաջանալ ինչպես տեղային, այնպես էլ ընդհանուր ներքին ն արտաքին ճառագայթահարումից հետո երկար ժամանակ անց: Հեռավոր հետնանքների գաղտնի շրջանի տնողությունը կախված է ճառագայթային ներգործության նույթից, կենդանիների տեսակից, դրանց կյանքի նական տնողությունից, դիմադրողականությունից: Փոխհատուցման մեխանիզմների սպառման հետնանքով զարգանում են հեռավոր հետնանքների այս կամ այն ձները: Տար երում են հեռավոր հետնանքների ոչ ուռուցքային ն ուռուցքային ձները: Ոչ ուռուցքային ձներն իրենց մեջ ներառում են ախտա անական երեք վիճակ՝ հիպոպլաստիկ, սկլերոտիկ ն դիսհորմոնալ: Հիպոպլաստիկ (թերաճի) վիճակները զարգանում են հիմնականում արյունաստեղծ հյուսվածքում, մարսողական օրգանների ն շնչառական ուղիների լորձաթաղանթներում, մաշկում ն այլ օրգաններում: Նշված խախտումներն առաջանում են 3-10 Գր (3001000 Ռ) դոզաների տնական ներգործության` ինչպես արտաքին գամմա-ճառագայթահարման, այնպես էլ ռադիոնուկլիդների ներթափանցման դեպքում: Հիպոպլաստիկ վիճակները կարող են արտահայտվել գեր– կամ թերգունավոր սակավարյունության ձնով, լեյկոպենիայով, արյան ջիջների որակական ն կառուցվածքային փոփոխություններով, ստամոքսի, աղիքների լորձաթաղանթի ապաճով, թեր- ն անացիդ գաստրիտներով, սեռական գեղձերի ապաճով ն անպտղությամ : Դրանք դժվար են ուժվում ն վատ են վերականգնվում: Սկլերոտիկ պրոցեսներ: Հեռավոր հետնանքների այս ձնին նորոշ է ճառագայաթահարված օրգանների անոթային ցանցի ծավալուն վնասվածությունը, մեռած պարենքիմային ջիջների տեղում շարակցական հյուսվածքի օջախային կամ սփռուն աճը, վերականգնման պրոցեսներին ոչ նորոշ ազմաձնությունը ն ձնաշեղվածությունը, պոլիպլոիդային ջիջների առաջացումը: Ձնա անորեն դրանք հանդես

են գալիս այնպիսի պրոցեսներով, ինչպիսիք են լյարդի ցիռոզը, նեֆրոսկլերոզը, ճառագայթային քրոնիկ դերմատիտները, աթերոսկլերոզը, ճառագայթային կատարախտը, ոսկրային հյուսվածքի մեռուկները, նյարդային համակարգի ախտահարումները ն այլն: Օրինակ` ճառագայթային կատարախտը կարող է զարգանալ ինչպես աչքերի տեղային, այնպես էլ օրգանիզմի ընդհանուր, 4-6 Գր (400-600 Գր) ն ավելի արձր դոզաներով մի քանի ամիս կամ 10-ից ավելի տարիներ հետո: Դիսհորմոնալ վիճակները դիտվում են ճառագայթահարված կենդանիների 50-100 9-ի մոտ ն արտահայտվում են ներզատական գեղձերի գործունեության խանգարումներով: Հեռավոր հետնանքների այս տեսակն առաջանում է անկախ ճառագայթահարման դոզայից: Ենթադրվում է, որ այն առաջանում է ճառագայթների միջնորդավորված ազդեցության հետնանքով: Փորձարարության պայմաններում ճառագայթահարված լա որատոր կենդանիների մոտ հաճախ դրսնորվում է ճարպակալում, հազվադեպ՝ հյուծվածություն: էգերի մոտ կարող են առաջանալ ձվարանների կիստոզային փոփոխություններ, հյութազատական ն հորմոնալ ֆունկցիաների խանգարումներ, արգանդի լորձաթաղանթի, կաթնագեղձերի պարենքիմայի կայուն պրոլիֆերատիվ փոփոխություններ, որոնք էլ կարող են հանգեցնել ուռուցքների առաջացման: Դիսհորմոնալ վիճակներից է ալդոստերոնիզմը, որը զարգանում է մակերիկամների կեղնի կծիկաշերտի ն ցանցաշերտի գերաճի հետնանքով` առաջացնելով ալդոստերոնի գերարտադրություն: Արյան մեջ ալդոստերոնի քանակության արձրացման հետնանքով առաջանում է նեֆրոսկլերոզ: Պարաթիրեոկրինային համախտանիշը նորոշվում է հարվահանագեղձի գերաճային կամ նորագոյացումային երնույթներով, որոնց հետնանքով ոսկրային հյուսվածքում խախտվում է նյութափոխանակությունը (ֆի րոզային օստեոդիստրոֆիա), ն առաջանում են նեֆրոզներ: Դիսհորմոնալ վիճակների թվին են պատկանում նան վահանագեղձի ն ենթաստամոքսային գեղձի ախտահարումները, որոնց հետնանքով առաջանում են համապատասխանա ար՝ հիպոթիրեոիդիզմ, ուռուցքներ ն շաքարախտ:

ճառագայթային ախտահարումների հեռավոր հետնանքների ուռուցքային ձները հաճախ առաջանում են օրգանիզմ ներթափանցած ռադիոնուկլեիդների ն ներմարմնավորված (ինկորպորացիա) ալֆա- ն ետա-ճառագայթիչների, նեյտրոնների ազդեցությամ : Այս դեպքում

ուռուցքները սովորա ար զարգանում են կրիտիկական կամ վտանգավոր օրգաններում: ճառագայթահարման հեռավոր հետնանքների զարգացմանը նպաստում են ոչ ճառագայթային գործոնների՝ քիմիական նյութերի, մեխանիկական վնասվածքների առկայությունը: ճառագայթային ն այլ ախտածին գործոնների զուգակցումը մեծացնում է կենդանիների մոտ ուռուցքների առաջացման հաճախականությունը: Հեռավոր հետնանքների կանխարգելումն ու ուժումն իրականացվում է ոչ յուրահատուկ միջոցներով, քանի որ հատուկ միջոցներ առայժմ չեն մշակվել: Ներկայումս օգտագործվում են օրգանիզմի ընդհանուր դիմադրողականությունը արձրացնող միջոցներ, հակա իոտիկներ, վիտամիններ ն այլն:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. ճառագայթային ախտահարումների նորոշումը ն տեսակները: 2. Սուր ճառագայթային հիվանդությունը, զարգացման շրջանները ն հիվանդության ախտածնությունը: 3. Քրոնիկ ճառագայթային հիվանդության ընթացքը ն նշանները: 4. ճառագայթային հիվանդության առանձնահատկությունները տար եր գյուղատնտեսական կենդանիների մոտ: 5. ճառագայթային հիվանդության ախտա անաանատոմիական պատկերը: 6. ճառագայթային հիվանդության ախտորոշման եղանակները, ուժման մեթոդները: 7. ճառագայթային այրվածքների շրջանները, կլինիկական նշանները, ախտորոշումը ն ուժումը: 8. ճառագայթային ախտահարումների ախտորոշումը, ուժումը ն կանխարգելումը: 9. Համակցված ճառագայթային ախտահարումներ: 10. ճառագայթահարման հեռավոր հետնանքներ:

ԳԼՈՒԽ 8

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՆՈՒԺՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Գյուղատնտեսության նագավառի մասնագետների առջն պետությունը մշտապես դնում է հատուկ խնդիրներ` կազմակերպել ն անցկացնել համալիր միջոցառումներ միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պայմաններում` գյուղատնտեսական արտադրանքի մեջ պարունակվող ռադիոնուկլիդների քանակությունը հասցնելով անվտանգ մակարդակի: Այդ միջոցառումները լինում են կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ, նախնական ն եզրափակիչ: Սովորա ար ռադիոակտիվ պայթյուններից հետո կամ տեխնածին վթարների հետնանքով գազաաերոզոլային ամպը թափանցում է մթնոլորտի շերտերը ն արագորեն տարածվում տար եր ուղղություններով` կախված քամու ուղղությունից, տեղավայրի առանձնահատկություններից ն այլ պայմաններից: Այսպես` 1986 թ. տեղի է ունեցել Չեռնո իլի աէկ-ի հզոր պայթյուն, ինչի հետնանքով խախտվել է ռեակտորի պատերի հերմետիկությունը, գազաաերոզոլային ամպը թափանցել է մթնոլորտի արձր շերտերը, իսկ արտանետումները տարածվել են 1200 կմ շառավղով: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այդ արտանետումների ռադիոնուկլիդային, իզոտոպային կազմը եղել է չափազանց արդ ն մինչ օրս էլ փոխվում է` դրանց տրոհման հետնանքով: Ռադիոակտիվ նյութերի տեղումների անհավասարաչափ աշխումը, այսպես կոչված, ծավորությունը, դժվարացնում է ապաակտիվացման (դեզակտիվացման) աշխատանքների կազմակերպումը: ճառագայթային հսկողության ծառայությունը պետք է հետազոտի ախտահարված նակավայրի ամեն մի դաշտ, հանդակ, ֆերմա, անասնա ուժական օ յեկտներ: Տարածքի ռադիոակտիվ աղտոտումից հետո կատարվում են նախնական կարճաժամկետ կանխատեսումներ, ինչը հնարավորություն է տալիս ժամանակին միջոցներ ձեռնարկել նակչության ն գյուղատնտեսական կենդանիների անվտանգությունն ապահովելու, ինչպես նան հետագա ռազմավարությունը մշակելու ն պլանավորելու ուղղությամ :

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՄԵՋ

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ

Բուսա ուծական արտադրանքի աղտոտվածության կանխատեսումը հնարավորություն է տալիս պլանավորել ն ընտրել ռադիոնուկլիդներով աղտոտված հանդակներում մշակվող ույսերի հավաքակազմը ն որոշել դրանցից ստացվող արտադրանքի օգտագործման հնարավորությունը, հատկապես պարենային նպատակների համար, ինչպես նան որպես անասնակեր, արդյունա երական վերամշակման հումք ն այլն: Ռադիոնուկլիդների անցումը կերի ն անասնա ուծական մթերքի մեջ կանխատեսելու նպատակով անհրաժեշտ է որոշել ռադիոնուկլիդների տեսակը, կազմն ու խտությունն աղտոտված օդում ն գյուղատնտեսական հանդակներում: Կարնոր ցուցանիշներից են նան յուրաքանչյուր ռադիոնուկլիդի տեղափոխման, կերի մեջ ն կենդանու օրգանիզ մուտք գործելու ընդունակությունը, դրանց կենսա անական ազդեցությունը: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Չեռնո իլյան աղետից հետո չմշակվող հողերում գործնականում ոլոր ռադիոնուկլիդները գտնվում են հումուսային շերտի վերին մասում, իսկ մշակվող հողերում դրանք հավասարաչափ աշխված են մշակվող շերտի ամ ողջ խորությամ : Բույսերի ու կենդանիների ներքին ճառագայթահարման համար առավել վտանգավոր է ցեզիում-137-ի, ստրոնցիում-90-ի ն յոդ-131-ի իզոտոպների առկայությունն աղտոտված տարածքներում: Բույսերի համար 137ՇՏ-ի մատչելիությունը ժամանակի ընթացքում նվազում է, քանի որ դրա զգալի մասը վերածվում է չփոխանակվողկլանված վիճակի, իսկ 90ՏՏ-ի շարժունակությունը մնում է արձր ն կարող է ավելի շատ արձրանալ ու ույսերի համար մատչելի լինել, քանի որ 90ՏՏ-ի գերակշիռ մասը ջրալույծ է: Հողի աղտոտվածության միննույն խտության դեպքում 90ՏՏ-ի մուտքը ույսերի մեջ 10 անգամ ավելի արձր է, քան 137ՇՏ-ինը: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ռադիոնուկլիդների հարաերությունը հող- ույս համակարգում ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է: Այսպես` հինգ տարվա ընթացքում 137ՇՏ-ի մատչելիությունը նվազել է 1,5 անգամ, իսկ 90ՏՏ-ինը արձրացել է 5-25 9: Ուստի անհրաժեշտ է պար երա ար ճշտել ույսերում ռադիոնուկլիդների

փոխանցման գործակիցները: Ռադիոնուկլեիդների պարունակությունը գյուղատնտեսական արտադրանքում կախված է ինչպես աղտոտվածության խտությունից, այնպես էլ հողի տիպից, դրա հատիկավորվածության աստիճանից, ագրոքիմիական հատկություններից, ինչպես նան մշակվող ույսի կենսա անական հատկություններից: Հողի երրիության ցուցանիշներն էապես ազդում են ռադիոնուկլիդների կուտակման վրա ոլոր ույսերի, հատկապես ազմամյա ույսերի կողմից: Բուսա ուծական արտադրանքում ռադիոնուկլիդների կուտակման կանխատեսման համար օգտագործում են հողից երքին անցման գործակիցները, որոնք տար երակված են ըստ հողի հատիկավորվածության աստիճանի, փոխանակային կալիումի պարունակության, հողային միջավայրի ռեակցիայի: Օգտագործում են նան հողի ագրոքիմիական ն ռադիոլոգիական ուսումնասիրությունների արդյունքները: Անասնա ուծական մթերքի մեջ ռադիոնուկլիդների կուտակումների կանախատեսման համար որոշիչ գործոն է կերի աղտոտվածության աստիճանը, ռադիոնուկլիդների կենսա անական մատչելիության ցուցանիշները՝ ն սննդային շղթայով շարժվելու ընդունակությունը, որը նութագրվում է կերի մեջ ն կենդանու օրգանիզմ անցնելու գործակիցներով: Կենդանու օրգանիզմում ն դրանցից ստացվող մթերքում ռադիոնուկլիդների կուտակումը պայմանավորված է նան այլ գործոններով, որոնցից առավել կարնոր են կենդանու տարիքը, ֆիզիոլոգիական վիճակը, մթերատվությունը, ինչպես նան կերա աժնի տիպը: Անասնա ուծական մթերքի մեջ (Ամթերք) ռադիոնուկլիդների պարունակությունը կանխատեսելու համար օգտվում են հետնյալ անաձնից. Ամթերք Հ Ակեր⋅ Գա/100, Բք/կգ, որտեղ` Ակեր-ը կերա աժնում ռադիոնուկլիդների ակտիվությունն է, Բք, Գա-ն` ռադիոնուկլիդի` կերա աժնից մթերքին անցման գործակիցը (1 լ կամ 1 կգ մեջ), օրամուտքի 9 (աղ. 12): Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված կեր ընդունող կենդանու տարիքը նս կարնոր նշանակություն ունի: Երիտասարդ կենդանիներն անհամեմատ ակտիվ են կուտակում ռադիոնուկլիդները, քան չափահաս ն լիատարիք կենդանիները, ինչը պայմանավորված է երիտասարդ ն աճող օրգանիզմներում ընթացող ինտենսիվ նյութափոխանակությամ : Նշված տար երությունն ավելանում է հատկապես ռադիոնուկլիդների տնական մուտքի դեպքում (աղ. 12):

Աղյուսակ 12 Կերա աժնից անասնա ուծական մթերքի մեջ անցման գործակիցները, 9 1 կգ մթերքին Մթերքի տեսակը

Ռադիոնուկլիդներ ՇՏ-ի ՏՏ-ի 0,62 0,14 0,48 0,14 0,74 0,14 4,0 0,04 25,0 0,10 15,0 0,10 450,0 0,20 3,5 3,20

Կովի կաթ այդ թվում` մսուրային շրջան արոտային շրջան Տավարի միս Խոզի միս Ոչխարի միս Հավի միս Ձու

Ցեզիումը, ստրոնցիումի համեմատ, ավելի ինտենսիվ է անցնում կաթի ն մսի մեջ, ինչն ակնհայտ երնում է աղյուսակում երված տվյալներից (աղ. 13): Աղյուսակ 13 Կենդանու օրգանիզմում 137ՇՏ-ի կուտակման գործակիցները` կախված դրանց տարիքից ն մարմնի զանգվածից, օրամուտքի 9 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով Խոշոր եղջերավոր կենդանիներ

26,0 6,5 3,5 3,0

կուտակման գործակիցը 60,0 25,0 20,0 15,0

2,5

12,0

2,0

10,0

տարիքը, զանգվաամիս ծը, կգ 2-3 6-9 12-15 15-16 Չափահասներ Չափահասներ

Խոզեր

կուտակման տարիքը, զանգվագործակիցը ամիսը ծը, կգ

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ աղտոտված կերա աժնում թաղանթանյութի պարունակության ն 137ՇՏ-ի` կաթի մեջ անցման միջն գոյություն ունի որոշակի կապ: Այսպես` եր կերա աժնում թաղանթանյութի պարունակությունը 1,3-1,8-ից արձրանում է մինչն 3,1 կգ, ապա 137ՇՏ-ի անցման գործակիցը 0,9-ից իջնում է մինչն 0,6: Ռադիոնուկլիդների թույլատրելի մակարդակով (ՌԹՄ) կաթի ն մսի արտադրություն ապահովելու համար հաստատում են 137ՇՏ-ի ն 90ՏՏ-ի պարունակության թույլատրելի սահմաններ (ՊԹՍ): Կերա աժնում ռադիոնուկլիդների պարունակության թույլատրելի սահմանները որոշում են հետնյալ հարա երակցությամ . ՊԹՍ ՀՌԹՄ⋅ 100/Գանց. , որտեղ ՊԹՍ-ն ռադիոնուկլիդների պարունակության թույլատրելի սահմաններն են, ՌԹՄ-ն` ռադիոնուկլիդների թույլատրելի մակարդակը, Գանց.-ը` անցման գործակիցը: ՏՏ-ի անցումը կենդանիների օրգանիզմ կախված է կերակրման տիպից: Այսպես` խտացված կերատեսակներով կերակրվող կենդանիների մկաններում 90ՏՏ-ի քանակությունը չորս անգամ ցածր է, քան կոպիտ կերատեսակներով կերակրվողների մոտ: Մսատու կենդանիների օրգանիզմում 90ՏՏ-ի կուտակման մակարդակը հետնյալ տեսքն ունի՝ ոչխարներ » խոշոր եղջերավոր կենդանիներ » խոզեր » հավեր: Յոդի իզոտոպները, ունենալով տեղափոխման (միգրացիա) մեծ արագություն, թափանցում են գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմ, իսկ կաթի հետ կարող են թափանցել նան մարդու օրգանիզմ: Հաստատված են յոդի իզոտոպների` արոտային ուսականությունից կաթին անցնելու գործակիցները: Արոտների աղտոտվածության 1,1 մկԿի/մ2 (40,7 կԲք/մ2) խտության դեպքում կաթի մեջ 131I-ի քանակությունը կազմում է 0,1 մկԿի/լ (3,7 կԲք/լ): Այս հարա երակցությունից ելնելով կարելի է կանխատեսել կաթի աղտոտվածությունը գյուղատնտեսական հանդակների 131I-ով աղտոտվածության այլ խտության պայմաններում: Այս դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան կաթնատու կենդանիների կերակրման տեսակը, տարվա եղանակը ն այլ գործոնների ազդեցությունը: Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված կերահանդակների օգտագործումը կախված է արոտավայրերի ճառագայթային իրավիճակից: Կարճակյաց ռադիոնուկլիդների տեղումների ժամանակ առավել վտանգավոր են յոդի ռադիոնուկլիդները, հատկապես 131I-ի մուտքը կենդանիների կերա աժնի, կաթի, մսի, ձվի մեջ` կախված տարվա եղանակից, արո223

տային շրջանից ն այլն: Բույսերի ակտիվ վեգետացիայի ն կենդանիների արոտային պահվածքի շրջանում ռադիոակտիվ տեղումներն ավելի մեծ վտանգ են ներկայացնում, քան կենդանիների մսուրային պահվածքի շրջանում: Կարճակյաց ռադիոնուկլիդների միանվագ տեղումների ժամանակ անհրաժեշտ է դադարեցնել կենդանիների արածեցումն արոտներում ն դրանց փոխադրել մսուրային պահվածքի` տալով նախապես պահեստավորված կամ չաղտոտված տարածքներից մթերված կեր: Չոր խոտի կամ սիլոսի պատրաստման նպատակով կանաչ զանգվածը կարելի է օգտագործել ռադիոակտիվ տեղումներից 1,5-2 ամիս հետո: Միանվագ ռադիոակտիվ տեղումներից 10 օր հետո հնձման ն զանգվածի դուրս երման միջոցով հնարավոր է արոտներից հեռացնել ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի մինչն 50 9: Քանի որ նական մարգագետինների ույսերը 5-30 անգամ ավելի շատ ռադիոնուկլիդներ են կուտակում, քան մշակա ույսերը, ուստի ցանկալի է առաջինների քանակությունը կենդանիների կերա աժիններում հասցնել նվազագույնի: Բնական արոտների ն մարգագետինների մշակման միջոցով կարելի է ույսերում կրճատել 90ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի պարունակությունը 10-100 անգամ: Կերաաժնում պետք է ընդգրկվեն մշակովի ույսեր: Շատ կարնոր է թթու հողերի պարարտացումը կրով, ինչը զգալիորեն նվազեցնում է 90ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի պարունակությունը ույսերում` միաժամանակ արձրացնելով դրանց երքատվությունը: Մեծ քանակությամ կալիումական պարարտանյութերի օգտագործումն ապահովում է կալիումի կատիոնի ներհակական ֆունկցիա ռադիոակտիվ ցեզիումի կատիոնի նկատմամ , ինչն էլ իջեցնում է ցեզիումի կուտակման մակարդակը ույսերում: Այսպիսով` ռադիոնուկլիդներով աղտոտված հողերի պարարտացումն անօրգանական ն օրգանական պարարտանյութերով անհրաժեշտ ն կարնոր միջոցառում է ույսերում ռադիոնուկլիդների պարունակությունը իջեցնելու ն երքատվությունը արձրացնելու ուղղությամ :

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՕՐԳԱՆԻԶՄ ԵՎ ԴՐԱ ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Արտաքին միջավայրից ռադիոնուկլիդների մուտքը անասնա ուծական մթերքի մեջ նվազեցնելու ուղղությամ տարվող աշխա224

տանքներն ունեն կարնոր գործնական նշանակություն: ժամանակակից ռադիոլոգիայի կարնորագույն խնդիրներից է ռադիոնուկլիդների մուտքի նորմավորումը ջրի, հողի, կերերի ն անասնա ուծական մթերքի մեջ: Նորմավորման համար կարնոր են ռադիոնուկլիդների միգրացիայի տվյալները, ինչպես նան տար եր տեսակի ու տարիքի կենդանիների օրգանիզմում դրանց նյութափոխանակությունը: Տար եր կերատեսակներում ն կենդանիների կերա աժիններում ռադիոնուկլիդների միջին թույլատրելի խտության (ՄԹԽ) ն ռադիոնուկլիդների ջրալույծ ձնի սահմանային թույլատրելի պարունակության (ՍԹՊ) հաշվարկը կատարվում է ըստ տարեկան սահմանային մուտքի (ՍԹՄ) ն դրանից ածանցված մեծության՝ մարդու օրա աժնի մեջ սահմանային թույլատրելի մուտքի (ՍԹՄ) տվյալների: Չեռնո իլյան աղետից հետո աղտոտված շրջաններից ստացված արտադրանքում գերազանցել են ճառագայթային անվտանգության նորմերը: Ըստ այդմ ընդունվել են սննդամթերքում 137ՇՏ-ի ն 134ՇՏ-ի, ինչպես նան 90ՏՏ-ի պարունակության ժամանակավոր թույլատրելի մակարդակներ, որոնք եղել են շատ արձր: Հետագայում ֆիզիկական տրոհման ն հողի մասնիկների հետ կապված վիճակի փոխադրման հետնանքով ռադիոնուկլիդների պարունակության նվազման արդյունքում իջեցվել են սննդամթերքում դրանց պարունակության թույլատրելի մակարդակները: Այդ է պատճառը, որ կենդանիների կերա աժնում ռադիոնուկլիդների ՍԹՊ-ն չեռնո իլյան աղետից հետո տար եր տարիներին տար եր է եղել: Կենդանիների կերա աժնում ռադիոնուկլիդների ՍԹՊ-ի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է օգտվել գործող նորմատիվներից` միաժամանակ հաշվի առնելով ռադիոնուկլիդների նվազագույն պարունակությամ մթերքի արտադրության խնդիրները: Այսպես` կերի ն ջրի հետ 90ՏՏ-ի, 131I -ի, 137ՇՏ-ի անընդհատ մուտքի ժամանակ ՍԹՊ-ն չպետք է գերազանցի` համապատասխանա ար 17, 15 ն 37 կԲք/օր չափա աժինը: Մարդու օրա աժնում միայն կաթի հետ 90ՏՏ-ի, 131I-ի ն 137ՇՏ-ի տնական մուտքի դեպքում կովերի կերա աժնում դրանց ՍԹՊ-ն չպետք է գերազանցի` համապատասխանա ար 67, 33 ն 174 Բք: Կաթնատու կովերի կերա աժնում 90ՏՏ-ի ն 137ՇՏ-ի ՍԹՊ-ն կախված է օրգանիզմ թափանցելու տնականությունից, իսկ 90ՏՏ-ինը` նան կալցիումի լրացուցիչ կերակրումից: Կերա աժնից ռադիոնուկլիդների անցումն օրգանիզմ կախված է

կենդանու տեսակից ն տարիքից, ուստի երիտասարդ կենդանիների կերա աժնում 137ՇՏ-ի ՍԹՊ-ն պետք է լինի 10 անգամ ավելի ցածր, քան լիատարիք կենդանիների կերա աժնում: Հողում ն կերում ռադիոնուկլեիդների պարունակության մշակված նորմերը միասնական ն ընդհանուր չեն կարող լինել: Դրանք պետք է որոշվեն կոնկրետ պայմաններից ելնելով, հաշվի առնելով ճառագայթային իրավիճակը, նակլիմայական գոտիները, գյուղատնտեսության ն անասնապահության վարման առանձնահատկությունները, կենդանիների տեսակը, տարիքը, ֆիզիոլոգիական վիճակը ն այլ գործոններ:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿԵՐԱԿՐՄԱՆ ԵՎ ՊԱՀՎԱԾՔԻ ՌԵԺԻՄԸ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Ռադիոակտիվ աղտոտվածության գոտում առաջնահերթ միջոցառումներ են ձեռնարկում մարդկանց ճառագայթահարման նվազեցման, այնուհետն գյուղատնտեսական կենդանիների գլխաքանակի ն մթերատվության պահպանման ուղղությամ : Այդ նպատակով մարդկանց տեղավորում են ապաստարաններում, նկուղներում, փակ շենքերում, որտեղ նրանք պետք է մնան նվազագույնը 4-6 օր: Ընդ որում` առավել վտանգավոր են առաջին երկու օրերը, եր կարճակյաց ռադիոնուկլիդները դեռ չեն տրոհվել: Գյուղատնտեսական կենդանիներին արտաքին ճառագայթահարումից պաշտպանելու նպատակով տեղավորում են գոմերում, շինություններում ն ծածկերի տակ: Կարելի է նան կենդանիներին թաքցնել սարերի հակառակ կողմում, անտառներում, գետնափոր շինություններում, ինչպես օրինակ` սիլոսահորերում: Այնուհետն կենդանիներին փոխադրում են մսուրային պահվածքի ն դադարեցվում է արածեցումը: Մսուրային պահվածքի տնողությունը որոշվում է կոնկրետ ճառագայթային իրավիճակից ելնելով: Կենդանիներին կերակրում են պահեստավորված, ինչպես նան մաքուր տարածքներից երված կերով: Ձմեռային պայմաններում նպատակահարմար է կերակրել խտացված կերատեսակներով` նական խոտհարքներից ստացված խոտի քանակը հասցնելով նվազագույնի: Դա սահմանափակում է ռադիոակտիվ յոդի թափանցումը կաթի մեջ, ինչպես նան կանխարգելում է ճառագայթային ախտահարման վտանգը: Ռադիոակտիվ յոդի արտազատումը կարելի է երկու անգամ իջեց226

նել` կաթնատու ն հղի կենդանիների կերա աժնի մեջ ներառելով ռադիոակտիվության տեսակետից «մաքուր» կերատեսակներ՝ հացազգիներից պատրաստված խոտ, արմատապալարապտուղներ, հացահատիկ: Եգիպտացորենի ն սիսեռի հատիկները կարելի է աղտահանել կլպելու ն թաղանթը հեռացնելու միջոցով: «Մաքուր» կերի ացակայության դեպքում մսատու կենդանիներին կերակրում են ռադիոակտիվ կերով կամ արածեցնում են նվազ աղտոտված արոտներում: Սակայն տման եզրափակիչ փուլում` սպանդից 1-4 ամիս առաջ, կենդանիներին տալիս են «մաքուր» կեր: Մինչն սպանդը կենդանիների մկանային հյուսվածքում ռադիոնուկլիդների պարունակության որոշումը հնարավորություն է տալիս գնահատել ստացվելիք մսի պիտանելիությունը սննդի համար: Չի կարելի կենդանիներին ջուր տալ աց ջրամարներից: Կենդանիներին աղտոտված կեր տալու դեպքում արտաթորանքի հետ մեծ քանակությամ ռադիոնուկլիդներ են արտազատվում, ուստի անհրաժեշտ է անասնաշենքը ժամանակին մաքրել: Անասնա ուծության վարման համար թույլատրելի տեղերում ճառագայթային ֆոնը մարդու առողջության համար ուղղակի վտանգ չի ներկայացնում, սակայն անհրաժեշտ է աշխատողների շնչառական, մարսողական օրգանները ն մաշկը պաշտպանել ռադիոակտիվ փոշուց: Այդ նպատակով օգտագործում են տար եր տեսակի արտահագուստներ, որոնք աշխատանքի վերջում պետք է անպայման լվանալ ն չորացնել: Հայտնի է, որ կաթը ն կաթնամթերքը ապահովում են մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ կալցիումի պահանջի 70-100 9: Ուստի կարնոր նշանակություն ունի կաթնատու կենդանիների կերաաժնում կալցիումի պարունակության մակարդակը: Կաթնատու կովերի կերա աժինը պետք է պարունակի 40-80 գ կալցիում: Այդ մակարդակը պահպանելու համար կերա աժնի մեջ ընդգրկում են կալցիումով հարուստ կերատեսակներ ( ակլազգի ույսեր) կամ կերա աժնին ավելացնում են կալցիումական հանքային նյութեր: Կաթի հետ արտազատվող 90ՏՏ-ի պարունակությունը կապված է ոչ միայն կերա աժնում կալցիումի պարունակությունից, այլ նան կենդանիների մթերատվությունից: Ինչքան արձր է կովի կաթնատվությունը, այնքան քիչ է 90ՏՏ-ի քանակությունը կաթում: Հետնա ար 90ՏՏ-ի մուտքն օրգանիզմ տնական է, ապա կաթի արտադրության համար անհրաժեշտ է ընտրել արձր մթերատու կենդանիներ: Աղտոտված տարածքներում ույսերի մեջ 1375-ի կուտակումը նվա227

զեցնելու նպատակով հող են մտցվում կալիումական պարարտանյութերի արձր չափա աժիններ: Հաստատված է, որ կաթի մեջ ռադիոնուկլիդների խտությունը ուղղակիորեն կապված է կերա աժնում դրանց պարունակության հետ: ՇՏ-ի սահմանային թույլատրելի պարունակությամ ոչխարի մսի ստացումը անհամեմատ ավելի դժվար է, քան տավարի մսի ստացումը, քանի որ նույն տարածքում արածեցնելու դեպքում ոչխարի մկանային հյուսվածքում ցեզիումի կուտակումն ավելի արագ է ընթանում, քան տավարի մոտ: Արածելու ժամանակ ոչխարներն ավելի շատ հող են կուլ տալիս, քան կովերը, ուստի ոչխարի մաքուր միս ստանալու համար անհրաժեշտ է օգտագործել այնպիսի կերատեսակներ, որոնք օգտագործվում են կովի մաքուր կաթ ստանալու համար: Բրդի արտադրությունը աղտոտված տարածքներում նույնպես մեծ խնդիրներ է առաջացնում, քանի որ արածելու ժամանակ ոչխարների ճարպաքրտինքն աղտոտվում է ռադիոակտիվ փոշով: Սակայն օճառասոդայի լուծույթով լվանալու դեպքում 137ՇՏ-ի պարունակությունը նվազում է: Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներում որոշակի սահմանափակումներ են կիրառվում խոզի, թռչունների, ձկների կերակրման նկատմամ ` ռադիոնուկլիդների թույլատրելի քանակություն ապահովելու նպատակով: Մուշտակամորթ կենդանիներին կարելի է տալ ռադիոնուկլիդների ավելի արձր պարունակությամ կերատեսակներ, սակայն մորթի ստանալու համար վերջին 1-3 ամիսներին անհրաժեշտ է անցնել մաքուր կերատեսակների: Այսպես` 137ՇՏ-ի պարունակությունը կերա աժիններում չպետք է գերազանցի՝ ջրաքիսների համար 185 Բք, աղվեսների համար` 3700, նեռաղվեսների համար` 4070, սամույրների համար` 222 Բք մակարդակը: Այսպիսով՝ միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պայմաններում կերային ույսերի տեսակի ն սորտի ընտրության, դրանց նպատակահարմար աշխման, մարգագետինների արմատական արեփոխումների ն կենդանիների կերակրման ու խնամքի ճիշտ կազմակերպման միջոցով կարելի է ստացվելիք մթերքում ռադիոնուկլիդների պարունակությունը նվազեցնել ն հասցնել թույլատրելի մակարդակի: Անասնա ուծական մթերքում ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության նվազեցման արդյունավետ եղանակ է կերա աժիններում այնպիսի կերային հավելումների օգտագործումը, որոնք օժտված են կեն228

դանիների ստամոքսաաղիքային ուղիում ռադիոնուկլիդներին կապելու հատկությամ : Այդ նյութերը կոչվում են սոր ենտներ: Սոր ենտները, ըստ ծագման, լինում են նական ն արհեստական: Բնական սոր ենտներ են սովորական կավը, ցեոլիտները, ենտոնիտը, հումոլիտը, վերմիկուլիտը ն այն: Արհեստական սոր ենտներ են ֆերոցիանիդային պատրաստուկները: Ցեոլիտները ալյումոսիլիկատների յուրեղներ են, օգտագործվում են անասնա ուծության ու թռչնա ուծության մեջ` որպես կերային հավելում կենդանիների քաշաճը արձրացնելու նպատակով: Ցեոլիտներն օժտված են նան ստամոքսաաղիքային ուղիում ռադիոակտիվ ցեզիումի, ինչպես նան արճճի ն այլ ծանր մետաղների իոնները կապելու, դրանց ներծծումը խոչընդոտելու կամ թուլացնելու հատկությամ : Այն տրվում է համակցված կերի հետ` խառնուրդի ձնով:

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐՈՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾ

ԳՈՏԻՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներում անասնա ուժական միջոցառումների անցկացման առանձնահատկությունները ն մարտավարությունը հիմնականում կախված են դրանց ճառագայթման ուժգնությունից ն ժամկետից, իրադրության պայմաններից: Անասնա ուժական ռադիոլոգիական ծառայության գլխավոր խնդիրը ճառագայթային իրավիճակի հսկողությունն է, կենդանիների առողջական վիճակի ն ստացվելիք մթերքի աղտոտվածության կանխորոշումը: Եթե ռադիոակտիվ տեղումների խտությունը արձր է ն կենդանիներին զանգվածային ախտահարումների վտանգ է սպառնում, ապա դրանց անհրաժեշտ է փոխադրել մսուրային պահվածքի, վահանաձն գեղձը ռադիոակտիվ ախտահարումից պաշտպանելու նպատակով կենդանիներին տալ K5-ի պատրաստուկ ն մեծ քանակությամ ջուր: Այդ շրջանում անհրաժեշտ է որոշել տարածքի ռադիոնուկլիդային կազմը, դրանց խտությունը, կերի ն կերահանդակների աղտոտվածության աստիճանը: Կենդանիների ամ ողջ գլխանակն անհրաժեշտ է դիսպանսերացնել, զննել ն տեսակավորել: ճառագայթումից մեկ շա աթ հետո կարճակյաց ռադիոնուկլիդները

տրոհվում են, ճառագայթային իրավիճակը զգալիորեն կայունանում է, ն անասնա ուժական ծառայության հիմնական գործառույթներն ուղղվում են վիրուսային, վարակիչ ն ոչ վարակիչ հիվանդությունների նվազեցմանը, իմունային համակարգի ն նյութափոխանակության խանգարումների կանխարգելմանը: Այդ շրջանում ոլոր անասնաուժասանիտարական միջոցառումներն անցկացվում են «Անասնաուժական օրենսդրության» հրահանգների համաձայն: Պատվաստումների ժամանակ նպատակահարմար է օգտագործել իմունամոդուլյատորներ (β-ակտիվին, տիմալին, տիմոգեն, տիմիդին), որոնք նպաստում են օրգանիզմի կողմից արտադրվող հակամարմինների, իմունիտետի լարվածության ն տնականության ավելացմանը: Հատուկ ուշադրություն են դարձնում շնչառական օրգանների, արյան կազմի (վտանգավոր է, եթե լեյկոցիտների քանակը հինգ հազարից պակաս է, իսկ մարմնի ջերմությունը` 37°C-ից ցածր), մեզի ն կղանքի որակի ն գույնի վրա, պարանոցային մաշկի ծալքի հաստության (12 մմ ն ավելի), մնդավի հատվածի մազերի երկարացման (80 մմ ն ավելի) ն գանգրացման վրա: Աղտոտված տարածքներում գտնվող ոլոր կենդանիներին զննում են տու երկուլյոզի ն րուցելյոզի նկատմամ : Հիվանդ կենդանիներին ուղարկում են մսի կոմ ինատ` սանիտարական սպանդի ենթարկելու: Վեց ամսականից արձր խոշոր եղջերավոր կենդանիներին ենթարկում են շիճուկա անական ստուգման` լեյկոզ հիվանդության նկատմամ : Այս պայմաններում կարնոր է մատղաշի պահպանումը ն կենսունակ սերունդ ստանալը: Այդ նպատակով կազմակերպում են հղի կենդանիների ու մայրերի ալանսավորված կերակրում ն խնամք: Հորթերի մոտ լիարժեք իմունիտետ ձնավորելու համար անհրաժեշտ է մայրերին պատվաստել (տնտեսությունում առկա հիվանդությունների նկատմամ ) ն հետնել, որ հորթերը խիժը ժամանակին ստանան: Շրջակա միջավայրի զանգվածային աղտոտվածության ժամանակ գյուղատնտեսական ոլոր օ յեկտների (հանդակներ, կեր, կենդանիներ ն անասնա ուծական արտադրանք) ռադիոակտիվ աղտոտվածությամ է պայմանավորված ճառագայթային վտանգի աստիճանը, միջոցառումների ծավալները ն հետնանքների վերացման ծախսերը: Բնակչությունը, օգտագործելով աղտոտված տարածքներում արտադրված սննդամթերքը, ստանում է ճառագայթային մեծ դոզաներ: Սակայն սննդի ճիշտ օգտագործումը իջեցնում է անասնա ուծական արտադրանքի աղտոտվածությունը, ինչը նպաստում է մարդու ն կենդանիների օրգանիզմ

մուտք գործող ռադիոակտիվ նյութերի քանակության նվազեցմանը: ճառագայթային վթարների ժամանակ տարածքն աղտոտվում է միջուկային տրոհումներից առաջացած թարմ նյութերով, որոնցից առավել վտանգավոր են յոդի իզոտոպները` հատկապես 131I-ը, որն աղտոտում է կերը ն անասնա ուծական մթերքները: Գյուղատնտեսական արտադրանքի աղտոտումը հիմնականում տեղի է ունենում ույսերի արմատային համակարգի միջոցով: Հատուկ ուշադրության են արժանի եգիպտացորենի ցանքերը, որոնք ապահովում են կանաչ զանգվածի արձր երք: Աղտոտված շրջաններում հատիկացու եգիպտացորենի ցանքերի ընդլայնումը հնարավորություն է տալիս համալրել կերային ալանսը, քանի որ եգիպտացորենի հատիկը քիչ քանակությամ ռադիոնուկլիդներ է կուտակում: Աղտոտված տարածքներում ցանելու համար մշակա ույսերի ընտրության գլխավոր պայմաններն են՝ հողի պիտանիությունը, խոնավացման ռեժիմը, մշակվածության աստիճանը, ռադիոակտիվ աղտոտվածության խտությունը: Ուստի անհրաժեշտություն է առաջանում մշակել գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանքաշրջանառության դաշտերի սխեմաներ` օգտագործելով հողերի ռադիոլոգիական ն ագրոքիմիական հետազոտությունների վերջին տվյալները ն ռադիոնուկլիդների` հողից ույսին, այնուհետն անասնա ուծական արտադրանքին անցման ճշգրտված գործակիցները: Ատոմային արդյունա երության զարգացման ն ժողովրդական տնտեսության մեջ ատոմային էներգիայի լայն կիրառման արդյունքում առաջացել են շրջակա միջավայրը ռադիոնուկլիդներով աղտոտող արհեստական աղ յուրներ, հատկապես ատոմային ձեռնարկությունների կողմից ռադիոակտիվ արտանետումների, ինչպես նան ատոմակայանների վթարային իրավիճակների հաշվին: Միայն 1971-1984 թթ. աշխարհի 14 երկրների ատոմակայաններում տեղի է ունեցել 151 վթար: Եթե դրան գումարվեն նան միջուկային զենքերի փորձարկումները, ապա առաջանում է ամ ողջ մոլորակի ուսական ն կենդանական աշխարհի, այդ թվում նան մարդու վրա ճառագայթային ներգործության անկառավարելի գործոն: Այսպես` չեռնո իլյան աղետի հետնանքով միայն Բելոռուսիայում լուծարվել է 20 տնտեսություն, Գոմելի մարզից էվակուացվել է 50900 գլուխ խոշոր եղջերավոր կենդանի: Բելոռուսիայում հետվթարային շրջանում արտադրվել է մեծ քանակությամ ռադիոնուկլիդներով

վարակված միս, ն միայն 1991 թ. այդ մսից ոչնչացվել է 8300 տ: Միջուկային վթարից հետո առաջին երկու ամիսներին գյուղատնտեսական արտադրանքի հիմնական աղտոտիչը եղել է 131I-ը: Պարզվել է, որ առաջին 10 օրերին կովերի մոտ վահանաձն գեղձի վրա ազդող դոզան 30 կմ գոտում կազմել է 24-135 Գր, իսկ 30-80 կմ գոտում՝ 2-11 Գր: Ուստի նակչությունը ն կենդանիները էվակուացվել են 30 կմ շառավղով գոտուց: Վթարից հետո առաջին շա աթում կովի կաթում I-ի պարունակությունը մինչն 100 անգամ գերազանցել է թույլատրելի մակարդակը: Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում 1986 թ. ստացվել է ռադիոակտիվ յոդի` թույլատրելի մակարդակից արձր պարունակությամ 1313700 տ կովի կաթ, որը վերամշակվել է ն օգտագործվել տնական պահպանման ենթակա մթերքի՝ պանրի ն յուղի արտադրության համար: Երկու ամիս պահպանելուց հետո դրանք մաքրվում են ռադիոակտիվ յոդից ն պիտանի են սննդում օգտագործելու համար: Երկարակյաց ռադիոնուկլիդներով աղտոտված արտադրանքում հնարավոր չէ ինքնամաքրման միջոցով նվազեցնել ռադիոնուկլիդների պարունակությունը, ուստի կիրառվում են վերամշակման հատուկ տեխնոլոգիական եղանակներ: Եր եմն կարող է ստեղծվել այնպիսի իրավիճակ, եր մարդը կամ մի խում մարդիկ ստիպված կլինեն ռիսկի դիմել ն որոշում կայացնել վնասված տարածքներից երված սնունդն առանց սանիտարական փորձաքննության օգտագործելու վերա երյալ: Սակայն, որպես կանոն, ռադիոակտիվ ն թունավոր նյութերով վարակված սնունդը (մթերք) արգելվում է օգտագործել առանց հատուկ սանիտարահամաճարակա անական ստուգման:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. 2. 3. 4. 5.

Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներից ստացված անասնա ուծական մթերքի մեջ ռադիոնուկլիդների կուտակման կանխատեսումը: Աղտոտված հանդակներից ստացված կերում ռադիոնուկլիդների կուտակումը նվազեցնելու պայմանները: Անասնապահության կազմակերպումն աղտոտված տարածքներում: Կենդանիների կերակրման ն պահվածքի ռեժիմը միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պայմաններում: Միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության պայմաններում անասնա ուժական միջոցառումների անցկացման առանձնահատկությունները:

ԳԼՈՒԽ 9

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕՐԳԱՆԻԶՄԻ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԳԵՆԵՏԻԿԱՅԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ճառագայթային գենետիկան ուսումնասիրում է իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ օրգանիզմում առաջացած ժառանգական փոփոխությունները (մուտացիա): Առաջին անգամ սեռական գեղձերի վրա ռենտգենյան ճառագայթների վնասակար ազդեցությունը ացահայտել է Ալ երտս-Շոն երգը (1903 թ.) ճագարների ն ծովախոզուկների մոտ հայտնա երելով ազոսպերմիա ն սերմնա ջիջների դեգեներատիվ փոփոխություններ (կազմափոխություններ): Այնուհետն Բրոունը ն Օսգոուդը (1903 թ.) ազոսպերմիա հայտնաերեցին երիտասարդ անվորների մոտ, ովքեր 3 տարի ն ավելի աշխատել էին ռենտգենյան խողովակներ արտադրող գործարանում: Դրանից հետո տար եր պետություններում սկսեցին իոնացնող ճառագայթների ազդեցության փորձարարական ուսումնասիրություններ կատարվել ույսերի, մանրէների, սնկերի, միջատների ն լա որատոր կենդանիների ժառանգական նյութի վրա: Բերդինը (1907 թ.) ռենտգենյան ճառագայթներով ճառագայթահարեց դոդոշի սերմնա ջիջները ն այդ սերմերով եղմնավորեց չճառագայթահարված ձվերը. առաջացած զիգոտները զարգանում էին ոչ նորմալ՝ անկանոն ընթացքով: Այդ խանգարումները նա ացատրեց արական ջիջների ժառանգական նյութի փոփոխություններով: Ռեգոնը ն Դյու րեյլը (1908 թ.), ճառագայթահարված արու ճագարների հետ եղմնավորված (հղի) ճագարների մոտ հայտնա երեցին սաղմի թերի զարգացում ն աճ, պտղի անոմալիաներ (անկանոնություններ): Գեջերը (1908 թ.) ճառագայթային մուտացիաներ հայտնա երեց ռադիումով ճառագայթահարված ույսերի մոտ, իսկ 1911 թ. Մորգանը, Լե ը ն Բանկրոֆտը միմյանցից անկախ ստացան նույնանման մուտացիաներ դրոզոֆիլների (պտղաճանճ) մոտ` ռադիումի ճառագայթումից:

Կաթնասունների ճառագայթային մուտացիաներ ստացան Լիթլը ն Բեգը (1914 թ.)` ճառագայթահարելով արու ն էգ մկներին: Դրանցից ստացված սերունդն ուներ չորս տեսակի ժառանգական անոմալիաներ (խախտումներ): Պետք է նշել, որ դրոզոֆիլները ն մկները մինչն օրս էլ կիրառվում են ժառանգականության օրենքների ն իոնացնող ճառագայթների գենետիկական ազդեցության փորձարարական ուսումնասիրությունների ժամանակ: Ռուս գիտնականներ Գ. Ֆիլիպովը ն Գ. Նադսոնը (1925 թ.) ջիջների ժառանգական փոփոխություններ հայտնա երեցին ճառագայթված որ ոսասնկերի ն խմորիչների վրա: 1927 թ. Մելլերն առաջարկեց դրոզոֆիլների ժառանգական փոփոխությունների հաճախականության գնահատման քանակական մեթոդ, որը հնարավորություն տվեց ապացուցել իոնացնող ճառագայթների մուտացիոն ազդեցությունը տար եր օրգանիզմների ժառանգական հատկանիշների վրա: Գեջերը, Բլեկսլինը (1927 թ.) ն Ստադլերը (1928 թ.) ապացուցեցին ռենտգենյան ճառագայթների ն ռադիումի ժառանգական ազդեցությունը մի շարք ույսերի` եգիպտացորենի, գարու, ծխախոտի, թմ րախտի ժառանգական գործոնների վրա: Այս ոլոր հայտնագործություններն ապացուցեցին, որ իոնացնող ճառագայթները ժառանգական փոփոխություններ են առաջացնում ամողջ ուսական ու կենդանական աշխարհում, ինչը ն հիմք հանդիսացավ ճառագայթային գենետիկայի զարգացման համար: Գենը ժառանգականության տարրական միավորն է` իր յուրահատուկ կառուցվածքով ն ֆունկցիայով: Օրգանիզմի ոլոր ջիջների գեները կազմում են անհատի ընդհանուր գենոտիպը ն ապահովում օրգանիզմի կենսագործունեությունը: Գեները զետեղված են ջջի քրոմոսոմների կազմության մեջ: Յուրաքանչյուր քրոմոսոմ կրում է տասնյակ ն հարյուրավոր գեներ: 20-րդ դարի 50 - 60 - ական թվականներին փորձնական ճանապարհով ացահայտվեց ն հաստատվեց դեզօքսիռի ոնուկլեինաթթվի (ԴՆԹ) մոլեկուլային կառուցվածքը, պարզվեցին գենետիկ ինֆորմացիայի ծածկագրման (կոդավորման) սկզ ունքները: Գենը քրոմոսոմի կառուցվածքի մեջ մտնող ԴՆԹ-ի մոլեկուլի մի հատվածն է, որն ընդունակ է ինքնավերարտադրման, ունի առանձնահատուկ կազմություն, որտեղ ծածկագրված է օրգանիզմի մեկ կամ մի քանի հատկանիշների զարգացման ծրագիրը: Կենդանիների յուրաքանչյուր տեսակի ջիջներում քրոմոսոմների թիվը հաստատուն է. ձիեր` 66, կովեր` 60, ոչխար234

ներ` 54, խոզեր` 40, շներ` 78: Մարդու քրոմոսոմների թիվը 46 է: Քրոմոսոմները գտնվում են երկու` միմյանց նման, այց ոչ նույնական հավաքակազմում: Օրինակ` ձիու մոտ 33 քրոմոսոմ է յուրաքանչյուր հավաքակազմում, որոնցից մեկը ժառանգվում է մորից, մյուսը` հորից: Բեղմնավորման ժամանակ սեռական ջիջները միանում են` առաջացնելով մեկ ջիջ, որի կորիզում արդեն կա քրոմոսոմների երկու հավաքակազմ: Բջջի կիսվելուց առաջ յուրաքանչյուր քրոմոսոմ առաջացնում է իր ճշգրիտ պատճենը, ուստի դուստր ջիջներն ունեն քրոմոսոմների ն գեների ճիշտ նույն քանակ ու կառուցվածք, ն դա կարող է կրկնվել հետագա սերունդների մոտ: Սակայն տար եր արտաքին ն ներքին գործոնների ազդեցությամ (իոնացնող ճառագայթներ, քիմիական նյութեր ն այլն) քրոմոսոմի կամ գենի մոլեկուլային կառուցվածքը կարող է փոխվել: Այդ դեպքում կառաջանան գեներ` նոր հատկանիշներով, այսինքն` տեղի է ունենում մուտացիա: Մուտացիայի ժամանակ առաջանում են օրգանիզմի ժառանգական հատկանիշների ձնա անական, ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական ն այլ նույթի շեղումներ: Գենի կամ քրոմոսոմի մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունը կոչվում է մուտացիա: Նոր հատկանիշներով օժտված գեները տար երվում են նախորդից, ընդ որում` մուտացիայի ենթարկված գեները կամ քրոմոսոմները ջջի կիսման ժամանակ վերարտադրում են իրենց պատճենը, այսինքն` փոփոխված քրոմոսոմները ժառանգա ար փոխանցվում են հաջորդ սերունդների քրոմոսոմներին: Այս մեխանիզմով է ժառանգվում մուտացիայի ենթարկված գենը, ն այն ստանում է կայուն նույթ: Մուտացիայի ենթարկված օրգանիզմը կոչվում է մուտանտ. այն օժտված է նոր ժառանգական հատկանիշներով: ճառագայթումն ազդում է սերնդի վրա միայն այն դեպքում, եր ճառագայթահարվում են սեռական ջիջները: Գիտնականները պարզել են, որ սեռական ջիջներն իրենց զարգացման տար եր փուլերում միանման չեն հակազդում ճառագայթմանը. քրոմոսոմների մուտացիաների հաճախականությունն ուղիղ համեմատական է ճառագայթման դոզային: Գենետիկ մուտացիաներ կարող են տեղի ունենալ նան համեմատա ար փոքր դոզաների ազդեցությամ : Այդ պատճառով առաջացել է նակչության վրա ճառագայթման փոքր դոզաների ազդեցության վտանգավորության հիմնախնդիրը, ինչը պահանջում է միջոցներ ձեռնարկել իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունից մարդկանց պաշտ235

պանելու ուղղությամ : Գենետիկ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մուտացիաները նորոշ են ոլոր կենդանիներին ն կենդանի օ յեկտներին: Բնական ճառագայթային ֆոնը տար եր օրգանիզմներում մուտացիայի հետնանքով առաջացրել է մեծ քանակությամ գեներ, սակայն դրանք հիմնականում կրում են ռեցեսիվ նույթ:

ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ

ԸՍՏ ԾԱԳՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

Ժառանգական գործոնների փոփոխությունները կոչվում են մուտացիաներ. սեռական ջջում առաջացած մուտացիան` գամետային մուտացիա, իսկ մարմնային ջջում` սոմատիկ կամ մարմնային մուտացիա: Մոլեկուլային կենսա անության տվյալներով, ըստ ծագման մեխանիզմների տար երում են գենոմային, քրոմոսոմային ն գենային կամ կետային մուտացիաներ: Գենոմային մուտացիաները պայմանավորված են քրոմոսոմների թվի փոփոխություններով. դրանք կարիոտիպի մուտացիաներն են: Քրոմոսոմային մուտացիաներն առաջանում են քրոմոսոմների կառուցվածքային փոփոխությունից, եր տեղի են ունենում քրոմոսոմների առանձին մասերի վերացում կամ կրկնապատկում, քրոմոսոմների հատվածների տեղա աշխում, տեղաշարժում, անջատում, գեների հակառակ դասավորում, եր քրոմոսոմի պոկված հատվածը շրջված ձնով ներառվում է նույն քրոմոսոմի մեջ կամ մեկ այլ տեղում ն այլն (դու լիկացիա, ինվերսիա ն այլն): Քրոմոսոմների կառուցվածքի խախտման հետնանքով առաջացող քրոմոսոմային մուտացիաների ոլոր ձները կոչվում են քրոմոսոմային ա եռացիաներ (խոտորումներ): Գենային կամ կետային մուտացիաներն առաջանում են միայն մեկ գենի փոփոխման դեպքում: Մուտացիաներն, ըստ արտահայտման ինտենսիվության, լինում են դոմինանտ, միջանկյալ ն ռեցեսիվ: Ըստ ֆենոտիպային էֆեկտի` տար երում են տեսանելի մուտացիաներ ն մահացու (լետալ), կենսունակության, պտղա երության ն նյութափոխանակության գործոններ (կենսաքիմիական մուտացիաներ): Իոնացնող ճառագայթները մուտացիաներ են առաջացնում ողջ

ուսական ն կենդանական աշխարհում. ճառագայթային մուտացիաները որակապես համարժեք են նական մուտացիաներին: Բացի դրանից` իոնացնող ճառագայթներից առաջացած մուտացիաներն իրենց նույթով չեն տար երվում այլ վնասակար գործոններից (քիմիական նյութեր, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ) առաջացած մուտացիաներից: Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ հիմնականում առաջանում են երկու տեսակի մուտացիաներ` գենային ն քրոմոսոմային: Որոշ դեպքերում քրոմոսոմային վերակառուցման հետնանքով քրոմոսոմի ամ ողջականությունը կարող է վերականգնվել: ճառագայթային մուտացիաների հաճախականությունը կախված է օ յեկտի տեսակային ն անհատական ճառագայթազգայունությունից ն ճառագայթման տեսակից, հատկապես` էներգիայի գծային կորստի մեծությունից: Գենետիկական տեսակետից վտանգավոր են հատկապես ստրոնցիում-90-ը, ցեզիում-137-ը, ածխածին-14-ը, ինչը պայմանավորված է դրանց արձր ներմարմնավորման (ինկորպորացիոն) հատկությամ : Մուտացիաների հաճախականությունն ուղիղ համեմատական է ճառագայթման դոզային: Մուտացիաների հետնանքով առաջանում են դոմինանտ (իշխող) ն ռեցեսիվ (ճնշված) գեներ: Եթե գենը դոմինանտ է, ապա համապատասխան հատկանիշն արտահայտվում է առաջին սերնդի մոտ` անկախ նրանից, թե տվյալ գենը ներկա է ծնողներից մեկի, թե երկուսի սեռական ջիջներում: Եթե գենը ռեցեսիվ է, ապա համապատասխան հատկանիշը, հաղորդվելով սերնդեսերունդ, կարող է առաջին անգամ արտահայտվել միայն ծոռների մոտ` այն դեպքում, եր այն ներկա է ն’ հոր, ն’ մոր սեռական ջիջներում: Մեկ սեռական ջջում քրոմոսոմային շեղումների առկայության դեպքում եղմնավորված ջիջը մահանում է հենց առաջին կիսման ժամանակ: Այդ երնույթը կոչում են դոմինանտային մահացություն (լետալություն): Իսկ այն դեպքում, եր ջիջը մահանում է ռեցեսիվ մահացու գեների առկայության հետնանքով ն արտահայտվում է հաջորդ սերունդների մոտ, կոչվում է ռեցեսիվ լետալություն (նկ. 41, 42, 43, 44): Մարմնային (սոմատիկ) մուտացիաները գոյանում են սոմատիկ ջիջներում. դրանցում առաջանում են ճառագայթման մարմնային էֆեկտներ, որոնք արտահայտվում են ջիջների չարորակ աճի ձնով: Դրանք ժառանգա ար չեն փոխանցվում: ճառագայթման ուռուցքածին ազդեցությունը նպաստում է կանցե237

ռոգենեզի մուտագեն տեսության ծագմանը: Ապացուցված է, որ ճառագայթումից հետո խախտվում է իմունագենեզը (իմունածնություն), հատկապես` լիմֆոիդ հյուսվածքում հայտնաերվում են քրոմոսոմային շեղումներով, այսինքն` մուտանտ ջիջներ, որոնք արտադրում են հակամարմիններ տվյալ օրգանիզմի նորմալ հակածնի նկատմամ : Այդպիսի նոր մուտանտ ջիջների մեծ քանակության դեպքում օրգանիզմը կարող է մահանալ: ճառագայթային մուտագենեզի վրա կարելի է ազդել արտաքին միջավայրի տար եր գործոններով: Այսպես` եթե դրոզոֆիլները ճառագայթահարվեն թթվածնային միջավայրում, ապա մուտացիաների հաճախականությունը կավելանա: Իսկ եթե թթվածինը միջավայրից լրիվ հանվի ն ավելացվի մաքուր ազոտ, ապա մուտացիաների հաճախականությունը զգալիորեն կնվազի: Եզրակացությունն այն է, որ թթվածնի ազդեցությամ քրոմոսոմների ճեղքումն ուժեղանում է ճառագայթակենսա անական էֆեկտի հետնանքով:

ճառագայթահարված նորածին առնետի հիդրոցեֆալիա

Նկ. 41. ճառագայթահարված առնետի (150 Ռ դոզայով) պտղի զարգացման խախտումներ. գլխուղեղի ացակայություն ն ծանր այլանդակություններ:

Նկ. 42. Ընդհանուր ճառագայթահարման ազդեցությունը շերեփուկի զարգացման վրա: Աջից` նորմալ (ստուգիչ) գորտի զարգացումը (5 օր հետո լրիվ հասունացում), ձախից` ճառագայթահարված շերեփուկ նույն ժամանակահատվածում:

Նկ. 43. Առնետների ներարգանդային զարգացման խախտումներ 150 Ռ դոզայով ընդհանուր ճառագայթահարումից 9 օր հետո : ճառագայթային մուտացիաների հաճախականությունն ավելանում է քիմիական ն ֆիզիկական գործոնների առկայության դեպքում (ֆորմալդեգիդ, կոլխիցին, ցածր ջերմություն, ինֆրակարմիր ճառագայթներ ն այլն): Այն կախված է նան դոզայի հզորությունից, ջջի տարիքից ու զարգացման ժամանակահատվածից, ճառագայթների տեսակից ն դոզայից:

ճառագայթային մուտագենեզը ազմափուլ, ազմաստիճան պրոցես է: Առաջին փուլում իոնացնող ճառագայթների էներգիան հաղորդվում է քրոմոսոմին, ն մուտացիան զարգանում է ազատ ռադիկալ•

•

ների` Ւ ՕՒ ն անմիջական ազդեցությամ , այնուհետն ազդում են միջանկյալ նյութերը` ՒՕ2, Ւ2Օ2, փոխվում է նուկլեոտիդների հաջորդականությունը: Այս փուլում կարող են ստեղծվել շարժունակ, վերադարձելի նախամուտացիոն վիճակներ, իսկ երրորդ փուլում մուտացիան ֆիքսվում է ն դառնում անշրջելի: Մինչ այժմ դեռ հաստատված չէ այն սահմանային դոզան, որից ավելի ցածր դոզայի դեպքում ճառագայթումը մուտացիա չի առաջացնում: Կարնոր նշանակություն ունի ճառագայթման կրկնապատիկ դոզան, որի ազդեցությամ մուտացիաների թիվը, նական մուտացիայի համեմատ, ավելանում է երկու անգամ: Մարդու համար ճառագայթման կրկնապատիկ դոզան տատանվում է 3 - 150 Ռ կամ 0,03 - 1,5 Գր: Ռուս գիտնական Ն.Պ. Դու ինինի հաշվարկներով 10 Ռ (0,1Գր) գամմա- ն ռենտգենյան ճառագայթների դոզան կրկնապատկում է մուտացիաների թիվը: Ըստ այդմ` գիտնականները եզրակացնում են, որ նական ճառագայթային ֆոնին միայն 1 Ռ դոզայի ավելացման դեպքում 200 մլն նակչության հաշվով ժառանգական փոփոխություններ կառաջանան 800 հազ. մարդկանց սերունդների մոտ: Դա վկայում է ահռելի վտանգի մասին, որը սպառնում է հետագա սերունդներին ն հարկադրում արի կամք ունեցող մարդկանց համառորեն պայքարել միջուկային զենքի փորձարկումների դեմ ն դրա ոչնչացման համար: Կենդանիների վրա իոնացնող ճառագայթների ազդեցությամ գենետիկ փոփոխություններ կարող են նկատվել ցանկացած ճառագայթային դոզայից: Բացասական ազդեցության դեպքում առաջանում են զանազան ախտա անական վիճակներ, ուռուցքներ, կյանքի տնողության կրճատում, պտղի զարգացման խախտումներ ն այլանդակություններ: Սակայն կենդանիների մոտ ճառագայթային գենետիկ փոփոխություններ առաջանում են միայն փոքր ն ենթամահացու (սու լետալ) դոզաների դեպքում, որովհետն հնարավոր է հետնել դրանց մուտագեն ազդեցությանը: Իսկ մեծ դոզաներով ճառագայթումն առաջացնում է անպտղություն կամ մահ, հետնապես դրանց մոտ գենետիկ էֆեկտները չեն արտահայտվում:

նորմալ

Նկ. 44. Ռենտգենանկար` ստուգիչ, նորմալ (կենտրոնում) ն ճառագայթահարված (50-100 Ռ դոզայով) առնետների ներարգանդային զարգացման շրջանում (ձախից` 10, աջից` 12 օր հետո): Սեռական ջիջների ճառագայթման 30–80 Ռ դոզան կրկնապատկում է կենդանիների մուտացիաները: Այլ ազդեցություն են ունենում ճառագայթման փոքր դոզաները, եր կենդանիների մոտ օրգանիզմի տեսանելի փոփոխություններ չեն առաջանում, ինչպես նան ճառագայթային հիվանդության ուժումից հետո: Այդպիսի կենդանիների մոտ վերականգնվում է պտղատվությունը, ն դրանք սերունդ են տալիս այն սեռական ջիջների հաշվին, որոնք ենթարկվել էին ճառագայթային ներգործության: Մուտացիայի հետնանքով առաջացած նոր հատկանիշները կարող են ունենալ դրական, սակայն ավելի հաճախ` ացասական նշանակություն: Գյուղատնտեսական կենդանիների վրա ճառագայթների գենետիկ ազդեցության վտանգը կարելի է զգալիորեն նվազեցնել զուգավորվող զույգերի ընտրության միջոցով: ճառագայթման մակարդակի արձրացումը կարող է ազդել վայրի կենդանիների, ույսերի, մանրէների ն վիրուսների էվոլյուցիայի տեմպի ն ձնի վրա: Տեսակները արձր ռադիոակտիվության պայմաններում ենթարկվում են լայն ընտրության, որն ընթանում է արձր փոփոխականության ֆոնի վրա: Այս պայմաններում ընտրությունը, ոչնչացնելով պոպուլյացիայի մի մասը, առաջացնում է այնպիսի հատկանիշներ, որոնք

անհրաժեշտ են տեսակին միջավայրի նոր պայմաններում ապրելու համար: Իոնացնող ճառագայթների գենետիկ էֆեկտներն այսօր օգտագործվում են գենետիկ հետազոտություններում: Կենդանական ն ուսական օրգանիզմների օգտակար նոր առաջացած հատկանիշները կիրառվում են սելեկցիոն աշխատանքներում, հատկապես` արձր դիմացկունությամ ն մթերատվությամ օժտված գյուղատնտեսական կենդանիների ն ույսերի նոր սորտեր ստանալու համար:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. ճառագայթային գենետիկայի խնդիրները, զարգացման ուղիները: 2.Ժառանգական փոփոխությունների` մուտացիաների դասակարգումն ըստ դրանց ծագման մեխանիզմների: 3. ճառագայթային մուտագենեզի փուլերը: 4. ճառագայթման կրկնապատիկ դոզան, դրա ազդեցությունը ն նշանակությունը:

ԳԼՈՒԽ 10

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԵՎ ՆԻՇԱԿԻՐ ՄԻԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ,

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԵՎ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Երկրագնդի նակչությունը, կենդանիները, ույսերը մշտապես ենթարկվում են նական ռադիոակտիվ ճառագայթման, որոնց աղ յուրները տիեզերքից, արնից ն Երկրի ընդերքից եկող ճառագայթներն են: Բնության մեջ` հողում, ջրում, մթնոլորտում, կենդանի օրգանիզմներում, առկա են քիչ քանակությամ ռադիոակտիվ տարրեր` ուրան, ռադիում, կալիում, թորիում: Կենդանի օ յեկտների վրա մեծ ազդեցություն են ունենում նան իոնացնող ճառագայթների արհեստական աղ յուրները (ռադիոակտիվ իզոտոպները, միջուկային արտադրության թափոնները, միջուկային էներգիայի օգտագործման արդյունքները տար եր ոլորտներում): Ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների ռադիոկենսա անական էֆեկտների (երնույթներ) հիման վրա մշակվել են կիրառական հարցեր, օրինակ` ճառագայթակենսա անական տեխնոլոգիան (ճԿՏ): Միջուկային ֆիզիկայի ժամանակակից նվաճումների կիրառումը անասնա ուժությունում, անասնա ուծությունում, ինչպես նան գյուղատնտեսության այլ ճյուղերում զարգանում է հետնյալ ուղղություններով. 1. Ռադիոնուկլիդները կիրառվում են որպես ինդիկատորներ (նիշակիր ատոմներ) կենդանիների ն ույսերի ֆիզիոլոգիական ն կենսաքիմիական պրոցեսների հետազոտման, ինչպես նան հիվանդ կենդանիների ախտորոշման ն ուժման մեթոդների մշակման նպատակով: 2. Իոնացնող ճառագայթները ն ռադիոնուկլիդները կիրառվում են որպես ճառագայթակենսա անական տեխնոլոգիական (ճԿՏ) պրոցես, այդ թվում` ա) ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների մուտագեն ազդեցությունն օգտագործվում է անասնա ուծության, մանրէա անության, վիրուսա անության, ուսա ուծության նագավառներում կատարվող սելեկցիոն - գենետիկական (ընտրության) հետազոտություններում, ) իոնացնող ճառագայթների մանրէասպան հատկություններն օգտագործվում են` - սննդանյութերի, կերի, մորթեղենի, կենսա անական ն դեղա անա243

կան պատրաստուկների (պատվաստանյութեր, շիճուկներ, սննդարար միջավայրեր, վիտամիններ ն այլն), վիրա ուժական գործիքների, վիրակապերի ն այլ սարքերի մանրէազերծման, պահածոյացման համար, եր դրանք ենթակա չեն ջերմային ն քիմիական մշակման, - վնասակար միջատների դեմ պայքարի ն միջավայրի առողջացման նպատակներով, - անասնապահական ֆերմաներում գոմաղ ատար առուների, գոմաղ ի մանրէազերծման նպատակով ն այլն, գ) իոնացնող ճառագայթների խթանիչ ազդեցությունն օգտագործվում է ույսերի աճի ն արագ զարգացման, երքատվության արձրացման, գյուղատնտեսական թռչունների ու կենդանիների աճի, զարգացման, կենսականության, տնտեսական որակի արձրացման նպատակով, դ) իոնացնող ճառագայթներն օգտագործվում են գյուղատնտեսական կենդանիների կերի ն կերային հավելումների արտադրության ոլորտում:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ

ԻՆԴԻԿԱՏՈՐՆԵՐ

Ռադիոակտիվ իզոտոպները լայնորեն կիրառվում են կենսա անության, ֆիզիոլոգիայի ն կենսաքիմիայի նագավառներում մոլեկուլային մակարդակով հետազոտություններ կատարելու նպատակով` առանց խախտելու օրգանիզմի նականոն գործունեությունը: Հետազոտությունները կատարվում են մի քանի եղանակով. Ռադիոինդիկացիոն մեթոդը (նիշակիր ատոմների մեթոդ) հիմնված է քիմիական միացությունների օգտագործման վրա, որոնց աղադրության մեջ որպես նիշ ներմուծվում են ռադիոակտիվ տարրեր: Սովորաար կենսա անական հետազոտություններում օգտագործվում են այնպիսի տարրերի ռադիոիզոտոպներ, որոնք մտնում են օրգանիզմի աղադրության մեջ ն մասնակցում նյութափոխանակության պրոցեսներին: Դրանցից են 3Ւ, 14Շ, 24Na, 32Ք, 35Տ, 42K, 45Շa, 5956, 125|, 131| իզոտոպները ն այլն: Օրգանիզմ ներմուծված ռադիոիզոտոպները, նիշակիր օրգանա244

կան ն անօրգանական միացությունները աշխվում են ոչ հավասարաչափ, ն տար եր տարրեր կուտակվում են տար եր օրգաններում: Ռադիոնուկլիդները կենսա անական համակարգում իրենց պահում են այնպես, ինչպես իրենց կայուն իզոտոպները: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս հետնել ոչ միայն ռադիոակտիվ իզոտոպի ընթացքին, այլն տար եր նիշակիր օրգանական ն անօրգանական միացություններին ն հսկել դրանց փոխարկումները փոխանակության պրոցեսներում: Այս մեթոդի կարնոր առավելությունը դրա արձր զգայունությունն է, ինչը թույլ է տալիս ուսումնասիրություններում օգտագործել նիշակիր միացությունների չնչին քանակություն (զանգվածի իմաստով), որոնք չեն կարող ազդել ն փոխել կենսական պրոցեսների նորմալ ընթացքը: Այսպես` եթե սովորական անալիտիկ եղանակով հնարավոր է հայտնաերել 10-6գ զանգված ունեցող իզոտոպը, ապա ժամանակակից ճառագայթաչափական (ռադիոմետրիկ) սարքերը թույլ են տալիս հայտնա երել 10-18-10-20գ զանգված ունեցող ռադիոակտիվ իզոտոպները: Ռադիոնուկլիդների աշխումը ն պահեստավորումը տար եր օրգաններում կարելի է վերահսկել փորձնական կենդանիների արտաքին ճառագայթաչափմամ (օրինակ` γ-ճառագայթները կուտակվում են վահանագեղձում) կամ պատրաստված կենսապատրաստուկների միջոցով (արյուն, մեզ, կղանք, օրգանների հյուսվածքներ ն այլն): Այդ նպատակով հաճախ օգտագործվում է ինքնաճառագայթագրառման մեթոդը:

Ինքնաճառագայթագրառման

(ռադիոինքնագրառման)

մեթոդը

հնարավորություն է տալիս ֆոտոժապավենի վրա ստանալ հետազոտվող նյութում ներմուծված ռադիոնուկլիդների ճառագայթման պատկերը: Այդ մեթոդն 1904 թ. առաջին անգամ կենդանիների վրա կիրառել է Ե.Ս. Լոնդոնը, իսկ այսօր ինքնաճառագայթագրառման մեթոդը կատարելագործվել է ն լայնորեն կիրառվում է կենդանիների ու ույսերի ջիջներում ն հյուսվածքներում ռադիոնուկլիդների տեղա աշխումը որոշելու նպատակով: Ինքնաճառագայթագրերը ֆոտոէմուլսիայի վերականգնված արծաթի սն հատիկների կուտակումներն են, որոնք ցույց են տալիս հետազոտվող նյութում ռադիոակտիվ նյութի տեղա աշխումը: Այս մեթոդը ներառում է հետնյալ պրոցեսները. ա) ռադիոնուկլիդի ներմուծում կենդանի օրգանիզմ, ) ինքնաճառագայթագրառման համար նմուշների ընտրում ն պատրաստուկների ստացում, գ) պատրաստուկի մեջ գտնվող ռադիոնուկլիդի ն ֆոտոէմուլսիայի

միջն որոշակի ժամանակահատվածում սերտ շփման ստեղծում, դ) ֆոտոնյութի հայտածում ն սնեռակում: Ինքնաճառագայթագրառումը աժանում են մակրո- ն միկրոինքնաճառագայթագրառման: Մակրոինքնաճառագայթագրառումը պատկերում է ռադիոնուկլիդի քանակը ն աշխումը կենսա անական օ յեկտների մակրոկառուցվածքներում, դրա մասնակցությունը որոշակի օրգանների նյութափոխանակության մեջ: Այդ նպատակով օգտագործում են արձրզգայունությամ ռենտգենյան ն լուսանկարչական ժապավեններ, որոնց վրա հայտնա երվում են ֆոտոէմուլսիայի վերականգնված արծաթի սն հատիկների կուտակումները: Մակրոինքնաճառագայթագրառումների վերլուծությունը կատարվում է ակնադիտական եղանակով, իսկ քանակական գնահատականը` դենսիտոմետրիայի միջոցով` համեմատելով ֆոտոէմուլսիայի սնացման խտությունը փորձնական ստուգանմուշների պատկերի հետ: Միկրոինքնաճառագայթագրառումը (հյուսվածաինքնաճառագայթագրառում) հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել ռադիոնուկլիդի ներ ջջային տեղայնացումը, ջջում ընթացող արդ կենսաքիմիական պրոցեսները ն ջջի կառուցվածքը: Այդ նպատակով օգտագործում են հատուկ ջրիկ ն հանովի միջուկային Ք, MՔ ն այլ տիպի էմուլսիաներ, որոնցով պատում են հետազոտվող պատրաստուկները: Ինքնագրառման համար օգտագործում են β - մասնիկներ ճառագայթող ռադիոնուկլիդներ` 3Ւ, 35Տ, 14Շ, 20 - 40 ՄԲք/գ ակտիվությամ : Այդ նուկլիդներն առաջացնում են իոնացում ն ցայտուն կետային հետք: Հյուսվածաինքնագրառումներն ուսումնասիրում են մանրադիտակի օգնությամ ` հյուսվածային պատրաստուկի հետ միաժամանակ, հաշվելով վերականգնված արծաթի հատիկները կամ α - ն β - մասնիկների վազքուղին` էմուլսիայում օկուլյար - միկրոմետրի ցանցի միջոցով: Ինքնաճառագայթագրառման մեթոդը կենսա անական հետազոտություններում մի շարք առավելություններ ունի այլ մեթոդների համեմատ, որովհետն ֆոտոէմուլսիան մի քանի ամիս պահպանում է ներմուծված ռադիոնուկլիդի կայուն հատկությունները ընթացքում, գրանցում է դրա աստիճանա ար քայքայումը ն որոշում գումարային տրոհման թիվը էքսպոզիցիայի ընթացքում: Այսպիսով` այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս որոշել նյութի գումարային քայքայման քանակը` չխախտելով նական կենսաքիմիական պրոցեսները: Բացի դրանից` ինքնաճառագայթագրառումները, ինչպես ն ռենտգենանկարները, հե246

տազոտման (նկ. 45):

համոզիչ

օ յեկտիվ

Ա

փաստաթուղթ-վավերագրեր

են

Բ

Նկ. 45. Մկների օրգանիզմում ռադիոիզոտոպների աշխման ինքնաճառագայթագրեր. Ա. Իտրիում – 90 - ի ներորովայնային ներարկումից 5 օր հետո (ցայտուն է ենթաստամոքսային գեղձը), Բ. Ստրոնցիում – 90 - ի աշխումը, Գ. Իտրիում – 90 - ի աշխումը:

Գ

Օրգանների կտրվածքների հետազոտությունը հյուսվածաինքնաճառագայթագրառման մեթոդով Անհրաժեշտ նյութեր ն սարքավորումներ. 3Ւ-թիմիդին, փորձնական կենդանիներ (ճագար, առնետ, մուկ), մկրատներ, ամ ակ, ունելիներ, նշտար, ներարկիչ` 1 մլ, քամիչ թուղթ, կյուվետ, առարկայական ապակիներ, քիմիական աժակներ` 1000 մլ, ուլտրաթերմոստատ, սառնարան, կանաչ լուսաֆիլտր, ուղղահայաց կացոցներ` առարկայական ապակիների համար, 96 %-անոց սպիրտ, քլորոֆորմ, պարաֆին, գլիցերին, քսիլոլ, ֆոտոէմուլսիա M ն Ք, հայտածիչ` լուսաթաղանթների համար, ֆիքսաժ, Ռոմանովսկու - Գիմզայի ներկ, եթեր, թորած ջուր, ծածկապակիներ, կանադական ալզամ: Աշխատանքի ընթացքը. փորձնական կենդանու որովայնախոռոչ ներարկել 3Ւ-թիմիդին` 20 ՄԲք 1 գ կենդանի զանգվածի հաշվով ն 1 ժամ հետո մորթել (գլխատել): Բացել կենդանու որովայնը, կտրել լյարդի, փայծաղի ն այլ օրգանների կտորներ` 2×2×2 մմ մեծության ն արագ տեղավորել Կառնուայի ֆիքսաժի մեջ (6 մաս սպիրտ, 3 մաս քլորոֆորմ, 1 մաս սառցային քացախաթթու): Վերցված օրգանների կտորները ենթարկել հյուսվածա անական մշակման` հետնյալ հերթականությամ . Կառնուայի ֆիքսաժ` 40 րոպե, 1-ին սպիրտ` 96 %-անոց` 30 րոպե, 2-րդ սպիրտ` 96 %-անոց` 30 րոպե, 1-ին սպիրտ` 100 %-անոց` 15 րոպե, 2-րդ սպիրտ` 100 %-անոց` 15 րոպե, 1-ին քլորոֆորմ` 5 րոպե, 2րդ քլորոֆորմ` 5 րոպե, 1 մաս քլորոֆորմի ն 1 մաս պարաֆինի խառնուրդ` 20 րոպե, 1-ին պարաֆին` 60 րոպե, 2-րդ պարաֆին` 6 րոպե (քլորոֆորմը կարելի է փոխարինել քսիլոլով): Այնուհետն այդ կտորների վրա լցնել պարաֆին, պատրաստել կտրվածքներ` 2-3 մկմ հաստությամ , ն տեղադրել սպիտակուցով ն գլիցերինով պատված առարկայական ապակիների վրա: Ապա կատարել կտրվածքների պարաֆինազերծում` հետնյալ հերթականությամ . 1-ին քսիլոլ` 3 րոպե, 2-րդ քսիլոլ` 3 րոպե, 3-րդ քսիլոլ` 3 րոպե, 1-ին սպիրտ` 96 % -անոց` 3 րոպե, 2-րդ սպիրտ` 96 %-անոց՝ 3 րոպե, 3-րդ սպիրտ` 70 %-անոց` 3 րոպե, 1-ին թորած ջուր` 3 րոպե, 2րդ թորած ջուր` 3 րոպե: Կտրվածքների լուսանկարչական մշակումը կատարել հետնյալ հերթականությամ . էմուլսիան հանել սառնարանից, անհրաժեշտ քանակությամ լցնել քիմիական աժակի մեջ ն տաքացնել ուլտրաթեր248

մոստատի մեջ` 40-42 °Շ: էմուլսիան նոսրացնել թորած ջրի (99 մաս) ն գլիցերինի (1 մաս) խառնուրդով` 1 : 6 հարա երությամ , ն 1 ժամ տաքացնել 40-42°Շ` խառնելով ապակյա ձողիկով: Առարկայական ապակին տեղավորել էմուլսիայի մեջ, հետո հանել, չորացնել թանզիֆով ն էմուլսիայի շերտը դիտել կանաչ լույսի տակ: Պատրաստուկը պատրաստ է, եթե էմուլսիան հավասար է տարածված, ն չկան խիտ կուտակումներ: Պատրաստի ապակիները դնել աժակի մեջ, վրան լցնել էմուլսիան: Պատրաստուկները չորացնել թանզիֆով ն ուղղահայաց դիրքով տեղադրել կացոցի մեջ` գիշերվա ընթացքում չորացնելու համար: Բոլոր ապակիները հավաքել տուփի մեջ` այնպես, որ դրանք չշփվեն միմյանց հետ, տուփը փակել, տեղադրել սառնարանի մեջ (2-4°) էքսպոզիցիայի նպատակով, M մակնիշի ֆոտոէմուլսիայի համար` 14 օր, իսկ Ք մակնիշի համար` 10 օր: Լուսակայումից հետո ապակիները հայտածել 3,5 րոպե` սենյակային ջերմության պայմաններում, հետնյալ խառնուրդի մեջ. 1 գ մեթոլ, 75 գ Na2ՏՕ4, 4 գ հիդրոքինոն, 55 գ Na2ՏՕ3, 2,5 գ K8Տ, 1 լ թորած ջուր: Ապակիները զգուշությամ լվանալ թորած ջրով ն 10 րոպե պահել ֆիքսաժի մեջ (250 գ հիպոսուլֆիտ, 1 լ թորած ջուր): Ապակիները լվանալ հոսող սառը ջրի տակ` 30 րոպեից մինչն 12 ժամ: Պատրաստուկները ներկել Ռոմանովսկու - Գիմզայի (հեմատոկսիլին-էոզին) ներկով, ծածկել կանադական ալզամով ն հաշվել ինքնաճառագայթագրերը, այսինքն` վերականգնված արծաթի հատիկների խտությունը ակնադիտական, մանրադիտակային կամ լուսաչափական եղանակներով: Տվյալները ենթարկել վիճակագրական մշակման:

Արյան քսուքների ն ոսկրածուծի հետազոտությունը հյուսվածաինքնաճառագայթագրառման մեթոդով Անհրաժեշտ նյութեր ն սարքավորումներ. նույնը, ինչ առաջին աշխատանքի համար:

Աշխատանքի ընթացքը. փորձնական կենդանու որովայնախոռոչ ներարկել 3Ւ - թիմիդին` 20 ՄԲք 1գ զանգվածի հաշվով: Մեկ ժամ հետո ապակու վրա վերցնել արյան ն ոսկրածուծի նմուշներ, պատրաստել քսուքներ, չորացնել օդի պայմաններում ն ֆիքսել մեթանոլով` 5 րոպե: Ֆոտոէմուլսիայով շերտածածկումը, էքսպոզիցիան ն լուսանկարչական

մշակումը կատարել նախորդ աշխատանքում ներկայացված եղանակով: Քսուքները ներկել Ռոմանովսկու-Գիմզայի ներկով. 1 մլ թորած ջրի մեջ լցնել 2-3 կաթիլ ներկ ն ներկել սովորական եղանակով` 20 - 40 րոպե, հետո քսուքները լվանալ, չորացնել օդի պայմաններում ն դիտել մանրադիտակով` իմերսիոն յուղի օգտագործմամ :

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄԸ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄ

Ռադիոնուկլիդների ներմուծման ձները կախված են փորձի նպատակից ն խնդրից: ճագարներին ն սպիտակ առնետներին ռադիոնուկլիդի լուծույթը ներարկում են ենթամաշկային, ներորովայնային ն ներերակային (ճագարներին` ականջի, առնետներին` պոչի երակի մեջ), իսկ սպիտակ մկներին` ենթամաշկային ն ներորովայնային: Լա որատոր կենդանիներին ներարկում են 0,2-1 մլ ռադիոնուկլիդի լուծույթ (1 մլ լուծույթի ակտիվությունը հավասար է 37 ՄԲք), նախապես ստուգելով լուծույթի քՒ-ը ինդիկատորային թղթով: Բարձր թթվության դեպքում լուծույթը չեզոքացնում են` մինչն քՒՀ 5-6, ավելացնելով 1-2 կաթիլ NaՕՒ-ի 20 %-անոց լուծույթ: Ա.Դ. Բելովը մշակել է կրկնակի ճառագայթագրառման մեթոդը, որի միջոցով կարելի է ստանալ միննույն հետազոտվող օրգանում գտնվող երկու տար եր իզոտոպներից երկու առանձին ճառագայթաինքնագրեր: Այս դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել օգտագործվող իզոտոպների ճառագայթման էներգիան ն դրանց կյանքի տնողությունը: Այսպես` ոսկրերում ֆոսֆոր - կալցիում փոխանակությունն ուսումնասիրվում է 32Ք-ի ն 45Շa-ի օգնությամ . փորձնական կենդանուն միաժամանակ 32Ք ն 45Շa ներարկելու դեպքում կարելի է ստանալ երկու իզոտոպների առանձին ճառագայթագրեր: Հաշվի առնելով 32Ք-ի ճառագայթման համեմատա ար արձր էներգիան ն կիսատրոհման կարճ պար երությունը` նախ ստանում են դրա ինքնաճառագայթագրերը: Այդ նպատակով հետազոտվող օ յեկտի ն ֆոտոէմուլսիայի միջն տեղադրում են ֆիլտր (քամիչ), որը կլանում է 45Շa-ի β-ճառագայթները: 45Շa-ի ինքնաճառագայթագիրն ստանում են 32Ք-ի քայքայումից հետո (նկ. 46):

ա

Նկ. 46. Շան վնասված ազդրոսկրի ինքնաճառագայթագիրը կոտրվածքի 15-րդ օրը. ա, . 32Ք-ի ն 45Շa-ի տեղա աշխումը (ըստ Ա.Դ.Բելովի): Կրկնակի ճառագայթագրառման մեթոդը հնարավորություն է տալիս խնայողա ար օգտագործել փորձնական կենդանիներին, ինչպես նան ստանալ առավել ճշգրիտ տվյալներ: Այս մեթոդի միջոցով տար եր տեսակի կենդանիների մոտ (շներ, ոչխարներ, խոզեր, հորթեր) ուսումնասիրվել է ոսկրային հյուսվածքում սպիտակուցների ն հանքային աղերի փոխանակությունը տար եր պայմաններում (առողջ, կոտըրվածքների լավացման, ոսկրասինթեզի ն ոսկրագոյացման ժամանակ) համադրելով ռենտգենաձնա անական պատկերի ն հյուսվածաքիմիական հիմնային ն թթու ֆոսֆատազաների ակտիվության հետ: Պարզվել է, որ ինչպես առողջ ոսկրերում, այնպես էլ կոտրվածքների ժամանակ սպիտակուցային ն ֆոսֆորակալցիումական փոխանակությունները փոխկապակցված են միմյանց, ինչպես նան հիմնային ու թթու ֆոսֆատազների ակտիվության հետ: Սպիտակուցային ն հանքային աղերի փոխանակությունն առավել ինտենսիվ է ընթանում ոսկրերի այն մասում (պերիօստ, էնդոօստ, ոսկրածուծ, էպիֆիզների սպունգանման հատված ն այլն), որտեղ արձր է ֆոսֆատազների ֆերմենտատիվ ակտիվությունը, ոսկրերի աճը, զարգացումը ն ոսկրահյուսվածքի վերակառուցումը: Կենդանի օրգանիզմի տար եր օրգաններում ն հյուսվածքներում նյութափոխանակության ն ջերմային ռեակցիաների միաժամանակյա ուսումնասիրություն կատարելու նպատակով փորձնական կենդանու օրգանիզմում նախօրոք աճեցվում են փոքրաչափ ճառագայթաչափական ՍԲԻ - 9 տիպի β-ճառագայթող իզոտոպներով (թույլ թափանցող) ն

ջերմագրանցող հաղորդիչներ: Ռադիոջերմաչափական հետազոտության միջոցով կարելի է պարզել նյութափոխանակության ն ջերմության ռեակցիայի արագությունը լյարդում, ոսկրերում, մկաններում ն այլ օրգաններում (քրոնիկ փորձերի պայմաններում), ինչպես նան հայտնա երել հարա երակցական փոփոխություններ առողջ ն ոսկրային ախտահարումների ժամանակ տար եր տեսակի կենդանիների մոտ: Սպիտակուցները, նուկլեապրոտեիդները, քրոմապրոտեիդները, ճարպերը, ածխաջրերն ու հանքային միացություններն անընդհատ տրոհվում են ն սինթեզվում: Ժամանակակից կենսաքիմիան ռադիոակտիվ նյութերի միջոցով ացահայտել է կենդանի օրգանիզմում կատարվող նյութափոխանակության պրոցեսները, տար եր նյութերի փոխվերածումները, դինամիկ տրոհման ն վերասինթեզման, քիմիական միացությունների անընդհատ թարմացման երնույթները կենդանի ջիջներում: Ռադիոիզոտոպային ինդիկատորների օգնությամ հաջողվել է որոշել տար եր աղադրիչ մասերի ն օրգանների վերականգնման արագությունը: Ապացուցվել է, որ մկանների սպիտակուցների փոխարինելիությունը դանդաղ է ընթանում, իսկ լյարդի, արյան պլազմայի ն հատկապես` աղիքների լորձաթաղանթի սպիտակուցները շատ արագ են վերականգնվում: Մկանների, պլազմայի, լյարդի ն այլ օրգանների սպիտակուցների միջն տեղի է ունենում փոխանակություն: Ինքնաճառագայթագրառման օգնությամ մանրակրկիտ ուսումնասիրվել է սպիտակուցների փոխանակությունը` կենսասինթեզի ն քայքայման արագությունն ու դրանց ֆունկցիոնալ ընդունակությունը: Սպիտակուցների սինթեզը որոշելու համար օգտագործվում են նիշակիր ամինաթթուներ (35Տ - մեթիոնին, 14Շ - գլիցին ն այլն), իսկ ֆունկցիոնալ ունակությունների համար` 32Ք, 45Շa ն այլն: Այս մեթոդը հնարավորություն տվեց պարզել կենդանիների արյան շիճուկի սպիտակուցային անաձնում սպիտակուցների քանակական նր ագույն փոփոխությունների մեխանիզմը նորմալ պայմաններում ն ոսկրային ախտահարումների ժամանակ: Ռադիոակտիվ իզոտոպներով նիշակիր քիմիական միացությունների օգնությամ (նիշակիր ամինա-, ճարպա- ն նուկլեինաթթուներ, գլյուկոզ, ֆոսֆատներ, հանքային աղեր) պարզվել են նան կերա աժնի կազմության նշանակությունը կենդանիների մթերատվության համար, միջանկյալ փոխանակությունը, դրա հարմարեցումը օրգանիզմի ներքին ն արտաքին գործոններին, միացությունների համափոխարկելիութ252

յունը, կենդանի օրգանիզմներում քիմիական նյութերի քայքայումը, սինթեզը ն այլն: Ապացուցվել են պալմիտինաթթվի ն ստեարինաթթվի փոխադարձ վերածումները, պարզվել է օրնիթինի վերածումը արգինինի` ֆենիլալանինից, լյարդի ֆոսֆոլիպիդների առաջացումը արյան պլազմայի ֆոսֆատներից ն այլն: Ռադիոինդիկացիոն եղանակը թույլ է տվել պարզել որոճող կենդանիների կտրիչում ն ստամոքսաաղիքային ուղու մյուս աժիններում նակվող մանրէների դերը նյութափոխանակության ն սինթեզման պրոցեսներում: Ապացուցվել է, որ որոճող կենդանիների նախաստամոքսներում տեղի է ունենում ամինաթթուների սինթեզ ամոնիակից, կետո - ն օքսիթթուներից, ինչպես նան այդ նյութերով օրգանիզմի մատակարարում, մասնավորապես` կաթնագեղձին` կաթի գոյացման համար: Հաջողվել է ուսումնասիրել նյութափոխանակությանը վերա երող հետաքրքիր հարցերից նս մեկը` մարսողական ուղու ն մարսողական գեղձերի դերը նյութափոխանակության շրջապտույտում` արյուն-մարսողական ուղու պատ, մարսողական գեղձեր-մարսողական ուղու պարունակություն համակարգերում: Ռադիոակտիվ իզոտոպները թույլ են տվել ուսումնասիրել մակրոն միկրոտարրերի փոխանակությունը` առանց խախտելու դրանց նական քանակությունն օրգանիզմում: Արդյունքում հաջողվել է պարզել հանքային աղերի կուտակման արագությունը տար եր օրգաններում ն հյուսվածքներում, դրանց արտազատումն օրգանիզմից, ինչպես նան ուսումնասիրել այն քիմիական միացությունները, որոնցում ֆիքսվում է տարրը` դրա փոխադրման կամ տեղայնացման պրոցեսի ընթացքում: Ներկայումս շատ տվյալներ կան կալցիումի, ֆոսֆորի, կո ալտի, պղնձի, ցինկի, մանգանի, արիումի, ստրոնցիումի, յոդի ն այլ ռադիոակտիվ իզոտոպների փոխանակության ն տեղայնացման վերա երյալ: Կատարված ոլոր հետազոտությունները հաստատում են, որ հանքային նյութերի ներթափանցումն առանձին հյուսվածքների մեջ (օրինակ` միկրոտարրերի) ղեկավարվում է ոչ միայն դիֆուզիայի օրինաչափություններով, այլն ջջային փոխանակությամ , ինչը պայմանավորված է ջջում կատարվող ֆերմենտատիվ պրոցեսներով: Ռադիոինդիկացիոն մեթոդի միջոցով հաջողվել է թափանցել միջանկյալ փոխանակության պրոցեսների մեջ, որոնք կատարվում են հանքային նյութերի մասնակցությամ ` 131|, 60Շօ ն այլն: Կենդանի օրգանիզմ ներմուծված գամմա - ճառագայթիչ 24Na, 131|, K, Շa ռադիոիզոտոպների օգնությամ արտաքին ճառագայթաչափ253

ման եղանակով ստացվել են նոր տվյալներ արյան հոսքի արագության, արյան զանգվածի չափումների, հարվահանաձն գեղձի ուսումնասիրության ն այլ օրգան-համակարգերի ֆունկցիոնալ վիճակի վերա երյալ: Պար երա ար կատարվող փորձերում ռադիոինդիկացիոն մեթոդի օգտագործումը լայն հնարավորություններ է ընձեռում նյութափոխանակության ն ջերմային ռեակցիաների ուղղությանը հետնելու ն որոշելու նպատակով (կենդանու կենդանության օրոք): Այս մեթոդի շնորհիվ հնարավոր դարձավ որոշել ջիջների ն հյուսվածքների աղադրիչ մասերի վերականգնման արագությունը: Ապացուցվել է, որ ուռուցքային ջիջների աճը պայմանավորված է ոչ թե դրանց սպիտակուցային սինթեզի ուժեղացմամ , այլ դրա քայքայման կասեցմամ : Այս մեթոդները մեծ դեր են խաղացել նան մոլեկուլային կենսա անության զարգացման գործում: Դրանց օգնությամ ացատրվել են էներգիայի կուտակման ն յուրացման մեխանիզմները, սպիտակուցների կենսասինթեզը, ֆոտոսինթեզը, նյարդերի ն մկանների դրդման ն կծկման, ազմացման ն ժառանգականության մեխանիզմները: Նիշակիր ռադիոակտիվ իզոտոպների օգնությամ պարզա անվել են տար եր կերա աժինների ազդեցությունը կենդանիների մթերատվության վրա, կտրիչային մարսողությունը ն նյութափոխանակության առանձնահատկությունները, ներծծման մեխանիզմները, մակրո - ն միկրոտարրերի փոխանակությունը` առանց օրգանիզմում լրացուցիչ տարրերի ներմուծման ն դրանց նականոն քանակը խախտելու: Նիշակիր ռադիոակտիվ իզոտոպներն օգտագործվում են նան մանրէա անության, վիրուսա անության, մակա ուծա անության մեջ: Դրանց ներմուծումը մանրէների, վիրուսների, միջատների օրգանիզմ հնարավորություն է տալիս հետնել իզոտոպների աշխմանը ն տարածմանը փորձնական կենդանիների օրգանիզմում, իսկ միջատա անությունում` ուսումնասիրել նշված իզոտոպների աշխման ուղիներն ու արագությունը, միջատասպան նյութի անցումը միջատների օրգանիզմ: Ռադիոակտիվ ինդիկատորների ընտրությունը կախված է հետազոտության առջն դրված խնդիրներից:

Նեյտրոնային-ակտիվացնող անալիզ Նեյտրոնային-ակտիվացնող անալիզի ժամանակ հետազոտվող նյութը միջուկային ռեակտորի պայմաններում ենթարկվում է նեյտրոնային հոսքի ազդեցությանը, ինչի արդյունքում առաջացած ռադիոակ254

տիվ նյութերը (ակտիվության նյութեր) ենթարկվում են ռադիոքիմիական անալիզի ն ճառագայթաչափման: Այս մեթոդը կիրառվում է գյուղ- ն անասնամթերքներում պեստիցիդների քանակության որոշման համար, քանի որ դրանց թույլատրելի դոզան շատ ցածր է (0,1-ից մինչն 25⋅10-4 %), իսկ այլ եղանակների կիրառումը պիտանի չէ: Նեյտրոնային - ակտիվացնող անալիզը գերզգայուն մեթոդ է: Դրա միջոցով որոշում են կայուն իզոտոպների ուլտրամիկրոքանակությունը տար եր կենսա անական նյութերում` արյուն, ավիշ, տար եր օրգանների հյուսվածքներ ն այլն:

Ռադիոիզոտոպային հետազոտության iո ՄiէՏօ (փորձանոթային) մեթոդները վերջին տարիներին լայնորեն կիրառվում են ժշկական ն անասնա ուժական լա որատոր-կլինիկական հետազոտություններում ախտորոշման նպատակով` հատկապես ներզատա անության, իմունաանության, մանրէա անության, դեղա անության նագավառներում: Փորձանոթային մեթոդները ացառում են ռադիոնուկլիդների ներմուծումը հիվանդ մարդկանց ն կենդանիների օրգանիզմ` դրանք չծանրա եռնելու, ինչպես նան արտաքին միջավայրը չաղտոտելու նպատակով, ինչը թույլ է տալիս ռադիոինդիկացիոն մեթոդներն օգագործել ժշկության, անասնա ուժության ն կենսա անության տար եր ոլորտներում: Ռադիոիմունոլոգիական անալիզի մեթոդը (ՌԻԱ) հնարավորություն է տալիս արագ ն հուսալիորեն որոշել հորմոնների, ֆերմենտների, ընկալունակ սպիտակուցների պարունակությունը կենսա անական հեղուկներում ն հյուսվածքային մզվածքներում, ինչպես նան տար եր օրգանական նյութերի ու դեղանյութերի մեջ, ինչն այլ մեթոդներով հնարավոր չէ որոշել կամ դրանք շատ ավելի աշխատատար են ն ոչ զգայուն: Ռադիոիմունոլոգիական անալիզի մեթոդով կարելի է որոշել ցանկացած նյութի ամենաչնչին քանակությունը: Այստեղ զուգակցվում են ուրույնությունը, որը նորոշ է հակածին-հակամարմին ռեակցիաներին, զգայունությունն ու պարզությունը, որոնք պայմանավորված են ռադիոակտիվ նիշերի օգտագործմամ : ՌԻԱ-ի անցկացման համար անհրաժեշտ է ունենալ ռադիոակտիվ իզոտոպ պարունակող համապատասխան հակաշիճուկ ն հակածիններ: Կապակցող ազդակի առկայությունը հայտնա երելու համար որպես նիշ օգտագործում են հիմնականում 125| կամ 3Ւ իզոտոպները: ՌԻԱ-ի մեթոդը կիրառում են ոչ միայն իմունային համակարգերի,

այլ նան մի շարք սպիտակուցային համակարգերի հայտնա երման նպատակով` որպես ուրույն հակամարմին օգտագործելով հատուկ ռեագենտ կամ կապակցող նյութ (օրինակ` ինսուլին, թիրեոգլո ուլին, ֆերմենտ ն այլն): Հորմոնների, ֆերմենտների ն այլ կենսա անական միացությունների ռադիոիմունոլոգիական անալիզ կատարելու համար օգտագործում են պատրաստի ստանդարտ ռեագենտների հավաքածու, որն արտադըրվում է արտասահմանյան տար եր ֆիրմաների կողմից: ՌԻԱ-ի մեթոդով որոշվել է գյուղատնտեսական կենդանիների հորմոնային վիճակը օրգանիզմի տար եր ֆիզիոլոգիական պայմաններում, հատկապես սեռական օրգանների գործունեության, ուռուցքային հիվանդությունների (լեյկոզներ, հեմո լաստոզներ), կատաղության, ճառագայթային հիվանդության, ներզատական գեղձերի հիվանդությունների դեպքում: Ինչպես նան ենթատեսաթում - մակուղեղ-մակերիկամային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակը այդ հիվանդությունների ժամանակ: Այսպիսով, ՌԻԱ-ն հնարավորություն է տալիս արագ հայտնա երել հիվանդ կենդանիներին, ժամանակին կազմակերպել կանխարգելիչ միջոցառումներ ն ուժում: ՌԻԱ-ի միջոցով կարելի է դիտել հիվանդության զարգացման մեխանիզմները, նշել հիվանդության փուլերը, ընթացքը ն ելքը: ՌԻԱ-ի մեթոդները զարգացման հեռանկարներ ունեն հատկապես կենդանիների սելեկցիայի նագավառում` գենոֆոնդի ն գենոտիպի կառուցվածքի նութագրման, ինչպես նան ցեղերի կատարելագործման ընթացքում դրանց փոփոխությունները հայտնա երելու գործում: ՌԻԱ-ի մեթոդով ուսումնասիրվել է խոշոր եղջերավոր կենդանիների հորմոնների մակարդակի կախվածությունը տար եր ներքին ն արտաքին գործոններից, օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական վիճակից ն մթերատվությունից, տարվա եղանակից, արյան համակարգի ախտահարումներից ն այլն: Պարզվել է, որ հիպոֆիզի հոնադոտրոպ հորմոնների (լուտեինատրոպ ն ֆոլիկուլախթանիչ) քանակն արյան մեջ ազդում է կովերի ֆիզիոլոգիական վիճակի ն մթերատվության վրա: Բարձր մթերատվություն ունեցող կովերի արյան մեջ դրանց խտությունն ավելի արձր է, քան միջին մթերատվություն ունեցող կենդանիների մոտ (Ա.Դ. Բելով, Յ.Ա. Նեժիկովա, 1986 թ.): ՌԻԱ-ի միջոցով պարզվել է, որ արյան կամ կաթի մեջ պրոգեստերոնի որոշմամ կարելի է վերահսկել կենդանիների եղմնավորվածությու256

նը վաղ շրջանում (պրոգեստերոնի քանակը արձրանում է), մինչդեռ ռեկտալ եղանակով հղիությունը կարելի է որոշել միայն 2-3-րդ ամսում: Ստերջ կովերի մոտ հայտնա երվել են հորմոնների փոխկապակցության լուրջ խախտումներ: ՌԻԱ - ի մեթոդով պարզվել է, որ կիստավոր ձվարանում ֆոլիկուլներից ձվազատում չի կատարվում, ալիմենտար անպտղության դեպքում ձվազատման ժամանակ ոչ լիարժեք ֆոլիկուլից ձնավորվում է թույլ ակտիվ դեղին մարմին, որն արտադրում է ոչ ավարար քանակությամ պրոգեստերոն: Այսպիսով` արյան հորմոնների պար երա ար հետազոտումը ՌԻԱ ի մեթոդով հնարավորություն է տալիս վերահսկել սեռական ցիկլի նորմալ ընթացքը, ժամանակին հայտնա երել վերարտադրության ընդունակության խախտումները, սեռական ֆունկցիաների խանգարման դեպքում հիմնավորված օգտագործել հորմոնալ պատրաստուկները, ինչպես նան որոշել կենդանիների արհեստական եղմնավորման օպտիմալ ժամկետը ն հղիության փուլերը: Ա.Դ. Բելովը ն Լ.Բ. Ռոգոժինան (1986) ՌԻԱ-ի միջոցով ուսումնասիրել են խոշոր եղջերավոր կենդանիների մոտ ինսուլինի ն թիրոքսինի դինամիկան ուռուցքային պրոցեսների զարգացման ընթացքում, հատկապես` հեմո լաստոզների, որոնք տնտեսական մեծ վնաս են պատճառում տավարա ուծությանը: ՈՒսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ օրգանիզմի ներզատական համակարգի խանգարումները պայմանավորված են հեմո լաստոզների տեսակով ն զարգացման փուլով: Այսպես` կովերի մոտ սուր լիմֆոլեյկոզի ժամանակ արյան մեջ նվազում է թիրոքսինի ն ինսուլինի պարունակությունը, ինչը նորոշ է վահանագեղձի ն ենթաստամոքսային գեղձի թերֆունկցիոնալ վիճակին: Հիվանդության քրոնիկ ընթացքի դեպքում թիրոքսինի արտադրությունը նվազում է, սակայն հորմոնների փոխանակությունը հյուսվածքներում չի խախտվում, ինչը ն վկայում է օրգանիզմի կոմպենսատոր հնարավորությունների մասին: Լեյկոզի զարգացման երկրորդ փուլում ախտա անական պրոցեսի դեպքում տեղի է ունենում վահանագեղձի ֆունկցիայի ուժեղացում ն ենթաստամոքսային գեղձի թերֆունկցիա: Որոշ դեպքերում ներզատիչ գեղձերի ֆունկցիոնալ փոփոխություններն ավելի վաղ են արտահայտվում, քան արյունաստեղծ համակարգի ն արյան ախտահարումները: Ռադիոիմունոլոգիական անալիզի հիման վրա առաջարկվել են կենդանիների լեյկոզների ախտորոշման տար եր մեթոդներ, որոնք կատարվում են ստուգիչ վիրուսի, ինչպես նան կառուցվածքային պոլի257

պեպտիդների օգտագործման հիման վրա: ՌԻԱ-ի մեթոդը արժեքավոր է ճառագայթային հիվանդության սուր ն քրոնիկ պրոցեսների ընթացքը պարզա անելու նպատակով: Հատկապես իոնացնող ճառագայթման կենսա անական ազդեցության մեխանիզմի ուսումնասիրության կարնոր օղակներից մեկը կենդանի օրգանիզմի հորմոնալ համակարգի հետազոտումն է ճառագայթման տար եր դոզաների պայմաններում: Ա.Դ. Բելովի ն Ն.Պ. Լիսենկոյի (1984, 1985 թ.) ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ կորտիկոտրոպինի ն կորտիզոլի պարունակության որոշումը կենդանիների արյան մեջ թույլ է տալիս գնահատել գլխավոր ադապտացիոն օղակի` ենթատեսաթում մակուղեղ մակերիկամային համակարգի վիճակը ճառագայթային հիվանդությունների տար եր փուլերում: Այսպես` ճառագայթային հիվանդության ոչ արենպաստ ընթացքի պայմաններում տեղի է ունենում ադրենակորտիկոտրոպ հորմոնի ն կորտիզոնի դանդաղ ավելացում, ընդհուպ մինչն կենդանու անկումը: Ա.Դ. Բելովը ն Մ.Ի. Դոստոլնան (1985) ռադիոիմունոլոգիական անալիզի միջոցով կապ սահմանեցին արյան մեջ գտնվող գաստրինի ն ճառագայթային հիվանդության ծանրության աստիճանի միջն: Թույլ աստիճանի ճառագայթային հիվանդության սկզ նական շրջանում գաստրինի քանակությունն արյան մեջ ավելանում է, իսկ հիվանդության զարգացման ուռն շրջանում` ճառագայթումից 7-10 օր անց, նվազում (նորմայից 1,25 անգամ): ՌԻԱ-ի օգնությամ կարելի է արագ ն ճիշտ կատարել կենդանիների զանգվածային հետազոտում ն ախտորոշել ճառագայթահարման ծանրությունը` մինչն օրգանիզմում կլինիկական արյունա անական փոփոխությունների ի հայտ գալը ն ժամանակին միջոցներ ձեռնարկել կենդանիների ուժման համար:

Գյուղատնտեսական կենդանիների հորմոնների ռադիոիմունոլոգիական անալիզը Ռադիոիմունոլոգիական անալիզ (ՌԻԱ) կատարելու համար անհրաժեշտ է արձր աստիճանի մաքրության լիգանդ` նիշակիր հակածին: Որպես կանոն, նախ անհրաժեշտ է ստուգել ոլոր տեսակի հորմոնների (սինթետիկ ն կենսա անական ծագման) կենսա անական ակտիվությունը` համեմատելով միջազգային ստանդարտների հետ:

Ստանդարտ հորմոնները պահում են սառեցված վիճակում (-20°Շ), ընդ որում` սպիտակուցի քանակությունը պետք է լինի 1 մգ/մլ-ից շատ: ՌԻԱ-ի համար հորմոնները նշում են 125| կամ 131| իզոտոպներով, որոնց միջոցով կարելի է ստանալ արձր ակտիվությամ լիգանդներ` 20004000 Կի/մմոլ: Յոդի իզոտոպների հաշվարկման համար օգտվում են գամմա-հաշվիչներից: ՌԻԱ-ի յուրահատկությունը կախված է հակաշիճուկի` կապակցող նյութի որակից: Մեթոդի զգայունությունն ուղիղ համեմատական է հակաշիճուկի ն հակածնի նմանությանը: Հակաշիճուկները պահում են -20°Շ պայմաններում: Դրանց զգայունությունը կազմում է 10-9-10-12 մոլ/լ: Տար եր հորմոնների համար հակամարմիններ ստանալը ավականին արդ խնդիր է ն կապված է ինքնահակամարմինների ստացման հետ: Իմունացման են ենթարկում մի քանի ճագարների, որոնցից հետագայում ընտրում են առավել ակտիվ իմունացվածին: Հակաշիճուկն ընտրում են որոշակի տիտրով` հաշվի առնելով նմանության ն յուրահատկության չափանիշները, իսկ եթե դրանցից մեկը չի համապատասխանում այդ չափանիշներին, ապա այն չի կարող օգտագործվել ՌԻԱ ի համար: ՌԻԱ-ի համար լա որատորիայում անհրաժեշտ է ունենալ ճառագայթաչափական սարքեր, կենցաղային ն ցածրաստիճան սառնարաններ, խառնիչ, ավտոմատ միկրոպիպետներ (100, 500, 1000 մկլ), մեկանգամյա օգտագործման փորձանոթներ (պլաստիկատից), կենտրոնախույս, քրոմատոգրաֆիայի սյունակ ն սեֆադեկսներ` Օ-10, Օ-25, Օ-50, Օ-75: Յոդի ռադիոիզոտոպների հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է ոլոր գործողությունները կատարել օդաքարշի տակ, որովհետն հետազոտվող նյութերը պարունակում են ազատ յոդ, որը կարող է թափանցել ն կուտակվել հետազոտություն կատարողի վահանաձն գեղձում: ՌԻԱ-ի մեթոդներով որոշում են ֆոլիկուլախթանիչ, պրոլակտին, թիրեոտրոպ հորմոնները, վազոպրեսին, ինսուլին ն սեռական հորմոնները արյան շիճուկում կամ պլազմայում: Հորմոնների պարունակությունը հաշվում են տրամաչափման միջոցով (աղ. 14):

Աղյուսակ 14 Հորմոնների պարունակությունը առողջ մարդկանց արյան պլազմայում, կենսա անական ն ռադիոիմունոլոգիական մեթոդների զգայունությունը Հորմոնների անվանումը

Խտությունը պլազմայում, գ/մլ 6 ⋅10-10

Կենսա անական մեթոդ 6 ⋅10-10

Ռադիոիմունոլոգիական մեթոդ 3-5 ⋅10-11

Տիրեոտրոպին

1 ⋅10-9

5 ⋅10-7

0,5 -1,5 ⋅10-9

Սոմատոտրոպին Պարատհորմոն ԱԿՀՀ

1-2 ⋅10-9

1-2 ⋅10-9

0,5 -1 ⋅10-9

2 ⋅10-9

-

3 ⋅10-11

5-50 ⋅10-12

1 ⋅10-11

20 ⋅10-12

Ինսուլին

Բոլոր հորմոնների ռադիոիմունոլոգիական անալիզի կատարման ընթացքը մանրամասն նկարագրված է համապատասխան գրականության մեջ (Ա.Դ. Բելով ն ուրիշ., 1988 ն այլն):

Կենդանիների կատաղության ախտորոշումը ռադիոիմունոլոգիական անալիզի միջոցով Կենդանու գլխուղեղի տար եր աժիններից (մեծ կիսագնդի կեղն, ուղեղիկ, երկարավուն ուղեղ) պատրաստել քսուքներ` 20×20 մմ, ամեն աժնից 4 հատ: Քսուք-պատրաստուկները չորացնել օդի պայմաններում, 4 ժամ ֆիքսել ացետոնի մեջ` 4°Շ: Ֆիքսված պատրաստուկները մշակել հատուկ հակամարմինով` օգտագործելով հակակատաղության գամմա-գլո ուլին` նշված 125 I-ով: Ապա պատրաստուկը տեղավորել խոնավ խցիկի մեջ (Պետրիի թասիկ` հատակին քիչ ջուր), պահել 20-30 րոպե` 37°Շ պայմաններում: Այնուհետն պատրաստուկները լվանալ 0,01 M ֆոսֆատային ուֆերային լուծույթով` 18-24 ժամվա ընթացքում կամ հոսող ջրի տակ, ն չորացնել օդի պայմաններում: Հետազոտվող ն ստուգիչ պատրաստուկները մշակել առանձին-առանձին ն կատարել

ճառագայթաչափում: Կատաղության ախտորոշումը դրական է, եթե հետազոտվող պատրաստուկների ռադիոակտիվությունը երկու ն ավելի անգամ արձր է ստուգիչ պատրաստուկների ռադիոակտիվությունից: Կատաղության ախտորոշման ռադիոիմունոլոգիական անալիզի մեթոդն ավանդական ախտա անաանատոմիական մեթոդների համեմատ առավել զգայուն է, յուրահատուկ ն արագ: Այն տալիս է նան քանակական տվյալներ նույնիսկ քայքայված, ոչ թարմ ախտա անական հյուսվածքներում:

ՌԱԴԻՈԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ԵՎ ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱԽՏՈՐՈՇՄԱՆ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲՈՒԺՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ

Անասնա ուժական ժշկագիտության պրակտիկայում ռադիոիզոտոպների ն իոնացնող ճառագայթների օգտագործումը զարգացման լայն հեռանկարներ ունի: Ռադիոիզոտոպները լայնորեն օգտագործվում են տար եր կենսական պրոցեսների ուսումնասիրման, հետազոտման ն հիվանդությունների ախտորոշման նպատակով: Այդ նպատակով օգտագործվող ռադիոիզոտոպները պետք է ունենան կարճ կիսատրոհման պար երականություն ն ցածր ռադիոտոքսիկություն, յուրահատուկ կենսա անական հատկություններ, ճառագայթների գրանցման մատչելիություն: Օրինակ` տար եր ախտա անական վիճակներում ոսկրերի հանքային նյութափոխանակությունը որոշելու նպատակով օգտագործում են գալիում-67, որն անմիջականորեն մասնակցում է այդ պրոցեսներին, վահանաձն գեղձի ախտորոշման նպատակով` նատրիում-յոդիտ-132, երիկամների ն լյարդի հիվանդությունների ախտորոշման նպատակով, համապատասխանա ար, յոդհիպուրան-131, ինդիում-113: Ռադիոիզոտոպներն օգտագործում են կենդանու արյան հոսքի արագությունը, արյան պլազմայի ն էրիթրոցիտների ընդհանուր քանակությունը որոշելու համար. այդ նպատակով երակի մեջ ներարկում են որոշակի քանակությամ նիշակիր էրիթրոցիտներ, 131|-ալ ումին ն այլն: Ռադիոիզոտոպային մեթոդով ապացուցվել է արյան հոսքի արագության ն արյան ընդհանուր քանակության կախվածությունը կաթնար261

տադրանքից. որքան արձր է կաթնատվությունը, այնքան արագ է արյան հոսքը ն մեծ է ծավալը: Իսկ սրտանոթային համակարգի գործունեության խախտումները կովերի մոտ նպաստում են արյան ծավալի ավելացմանը ն արյան հոսքի դանդաղեցմանը, ինչն առաջացնում է կանգային երնույթներ: Ռադիոիզոտոպային մեթոդները հնարավորություն են տալիս որոշել սրտի րոպեական ծավալը, թոքերի, հյուսվածքների ու սրտի անոթների հոսքը ն ծավալը: Ռադիոկարդիոգրառման մեթոդով որոշում են կենտրոնական ն ծայրամասային արյան շրջանառությունը. այդ նպատակով օրգանիզմ են ներարկում նիշակիր գամմա-ռադիոակտիվ 131I-ալ ումին, ապա գրառում դրա տեղափոխումը սրտի ն մարմնի տար եր հատվածների անոթներով, իսկ արյան քանակությունը որոշում են ռադիոչափիչ սարքերի օգնությամ : Թոքերի ախտորոշման նպատակով օգտագործում են ռադիոակտիվ գազեր, հատկապես` քսենոն-133 ռադիոիզոտոպը, որն աչքի է ընկնում նվազագույն ռադիոտոքսիկությամ : Ջրի փոխանակությունը որոշելու համար օգտագործում են ռադիոիզոտոպ տրիտիումը (Ւ13). այն արյան միջոցով արագ տարած-վում է ամ ողջ օրգանիզմով, անցնում ներ ջջային տարածություն ն ջջի մեջ, կատարում է փոխանակություն ջրի ն կենսաքիմիական մոլեկուլների հետ: Այդ ռեակցիաների արագությամ որոշում են փոխանակության դինամիկան նորմալ ն ախտահարված օրգաններում: Երկաթ-59, քրոմ-51 ռադիոիզոտոպները լայնորեն կիրառվում են արյունաստեղծ օրգանների` ոսկրածուծի, փայծաղի ախտորոշման նպատակով` արյան հիվանդությունների ժամանակ (հեմոլիտիկ սակավարյունություն, ոսկրածուծի ն այլ օրգանների ուռուցքներ, մետաստազներ): Ներկայումս լայն կիրառություն է ստացել օրգանների սկենեռացումը: Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ստանալ հետազոտվող օրգանում տարածվող ռադիոիզոտոպի քարտեզը ն ճիշտ գնահատել օրգանի ֆունկցիոնալ վիճակը: Լյարդի, երիկամների, փայծաղի, ենթաստամոքսային գեղձի ն այլ օրգանների քարտեզի միջոցով կարելի է ճշգրիտ պատկերացնել դրանց ձնը, չափսերը, տեղադրվածությունը, նան կառուցվածքը: Առողջ օրգանում ռադիոիզոտոպը համաչափ է տարածվում, իսկ եթե այն որոշ հատվածներում կուտակվում է մեծ, մյուսներում փոքր քանակությամ կամ ացակայում է, ապա դա վկայում է

ախտա անական փոփոխությունների մասին: Ստեղծվել են գամմա-խցիկներ, որոնք, ի տար երություն սկենեռների, արագ ցույց են տալիս հետազոտվող օրգանի ոլոր մասերը միաժամանակ: Գամմա - խցիկում օգտագործում են անշարժ դետեկտոր: Բուժման նպատակով ռադիոիզոտոպների օգտագործումը հիմնըվում է դրանց կենսա անական ազդեցության վրա: ճառագայթա ուժումը արդյունավետ է հատկապես ուռուցքների ուժման համար, քանի որ ճառագայթներն ավելի արագ են ախտահարում արագ ազմացող երիտասարդ ջիջները: Կախված ուռուցքի տեղադրվածությունից` արտաքին գամմա-ճառագայթումը կատարում են գամմա - թերապնտիկ սարքերով: Ռադիոիզոտոպների միջոցով կատարում են շփում, մաշկի ապլիկացիա, ռադիոիզոտոպային պատրաստուկների կոլոիդ լուծույթները հատուկ սրսկիչով ներարկում են ուռուցքի մեջ, իսկ կարճակյաց ռադիոնուկլիդները` երակի մեջ, ն դրանք ընտրողա ար կուտակվում են ուռուցքային հյուսվածքներում կամ կրիտիկական օրգաններում: Ներկայումս մշակվել են ճառագայթա ուժման (ռադիոթերապիայի) մի շարք եղանակներ: Օրինակ` այն արդյունավետ է կովերի ակտինոմիկոզի, շների դեմոդիկոզի, ձիերի որ ոքային հոդացավերի, մաշկի ն աչքերի ուռուցքների ուժման ժամանակ: Կենդանիների ուժման համար Ա.Դ. Բելովը (1968 թ.) ստեղծել է աչքի ապլիկատոր, որը լիցքավորվում է ֆոսֆոր-32, ստրոնցիում-89 ռադիոիզոտոպներով ն ուժում աչքի կոնյունկտիվիտներ, կեռատիտներ, խոցեր, եղջերաթաղանթի վասկուլարիզացիա: Դրական, արագ ռեգեներացիա է նկատվել ոսկրային կոտրվածքների ուժման ժամանակ կոտրված հատվածում ռադիոակտիվ ֆոսֆորի լուծույթի փոքր քանակության ներմուծման դեպքում: ճառագայթա ուժման նպատակով առավել արդյունավետ են նեյտրոնները, որոնք դրական ազդեցություն են գործում ինչպես հիպօքսիկ, այնպես ն հիպերօքսիկ ուռուցքային ջիջների վրա, ինչպես նան դրանց ազդեցության դեպքում ջիջների զարգացման տար եր փուլերում ճառագայթազգայունության տար երություն չի առաջանում: Հատկապես արձր է նեյտրոնների կենսաքիմիական արդյունավետությունը հիպօքսիկ ջիջների նկատմամ , որոնք ճառագայթման ժամանակ լրիվ քայքայվում են: Նեյտրոնների միջոցով ուռուցքների ուժումը զարգացման մեծ հեռանկարներ ունի: Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ուռուցքը ներսից ռմ ակոծել α - մասնիկներով` օրգանիզմ ներմուծելով որ - 10 կամ լիթիում - 6 կայուն իզոտոպները, որոնք, խլելով նեյտրոնները, արձա263

կում են α - մասնիկներ: Վերջիններս ուռուցքի սահմաններից դուրս չեն գալիս ն չեն վնասում շրջապատող առողջ հյուսվածքները: Այդ մեթոդի առավելությունն այն է, որ α - ճառագայթումը կարելի է դոզավորել ն ավարտել նեյտրոնային ճառագայթումն ավարտելու հետ միաժամանակ: Ռադիոինդիկացիոն մեթոդը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել դեղանյութերի, հատկապես ուժեղ ազդեցության պատրաստուկների ֆարմակոդինամիկան, ինչպես նան հետազոտել դրանց ազդեցության մեխանիզմները, տարածումը, արտազատումն օրգանիզմից նորմալ ն տար եր ախտա անական վիճակներում: Օրինակ` ապացուցված է, որ միջատասպան նյութերը` ԴԴՏ ն հեքսաքլորան, մշակված նիշակիր ածխածին-14-ով ն նիշակիր քլոր-36-ով, կովերի չվնասված մաշկով շատ արագ թափանցում են օրգանիզմ, արյան միջոցով տարածվում օրգաններում ն կուտակվում այնտեղ, ընկերքի միջոցով հեշտությամ անցնում են պտղի մեջ ն դանդաղ (4-5 ամսում) դուրս երվում օրգանիզմից, հատկապես` կաթի միջոցով, որը դառնում է թունավոր: Նիշակիր ռադիոիզոտոպների օգնությամ պարզվել է, որ դիկրեզիլ, քլորոֆոս, կար ոնատ խմ ի միջատասպան պատրաստուկները, կովերի մաշկով անցնելով օրգանիզմ, արտազատվում են մեկ շա աթվա ընթացքում, իսկ կաթի միջից` 2-4 օրում: Այդ եղանակով հայտնաերվել են մի շարք միջատասպան պատրաստուկների թունավոր ազդեցության մեխանիզմները:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Գյուղատնտեսության նագավառում իոնացնող ճառագայթներն օգտագործվում են ճառագայթակենսա անական տեխնոլոգիաներում, ինչպես նան գիտական հետազոտություններում: Այդ նպատակով ստեղծվել են մի շարք շարժական ն անշարժ (ստացիոնար) տեխնիկական միջոցներ: Օրինակ` «Գամմա-դաշտ» անշարժ սարքն օգտագործվում է գյուղատնտեսական ույսերի կարճատն ն երկարատն ճառագայթման համար, իսկ «Գամմա-պանորամա» սարքը` ինչպես գյուղատնտեսական ույսերի, այնպես էլ կենդանիների ճառագայթման, դրանց աճի ու զարգացման խթանման ն սելեկցիայի նպատակներով: Շարժական «Ստերիլիզատոր», «Կոլոս», «Ստե ել» տիպի գամմասարքավորումները տեղադրված են ավտոմեքենաների վրա, որոնք

շրջում են դաշտերում, տնտեսություններում ն նախապես ճառագայթահարում ինչպես հացահատիկային, այնպես նան տեխնիկական մշակա ույսերի սերմերը` դրանց երքատվությունը արձրացնելու նպատակով: «Ստերիլիզատոր» գամմա-սարքն օգտագործվում է արդյունա երական ձեռնարկություններում վիրա ուժական գործիքների, վիրակապային նյութերի, պլաստմասսայից պատրաստված սրսկիչների, փողաձողերի (կաթետեր), արյան փոխներարկման համակարգերի, ինչպես նան դեղանյութերի` հակա իոտիկների, վիտամինների, շիճուկների ու պատվաստանյութերի մանրէազերծման համար ն այլն: Ռադիացիոն տեխնիկան կիրառվում է նան մանրէա անական ն ռադիոքիմիական հետազոտություններում: Նշված սարքերում որպես ճառագայթման աղ յուր օգտագործվում են կո ալտ-60 ն ցեզիում-137 իզոտոպները, որոնք աչքի են ընկնում երկարատն պար երականությամ , գամմա-ճառագայթային ներթափանցման հատկությամ , ինչպես նան երկարատն օգտագործման հնարավորությամ : ճառագայթակենսա անական սարքերը կարելի է տեղադրել միջուկային ռեակտորներից ցանկացած հեռավորության վրա ն դրանցից ստանալ ճառագայթներ, կամ օգտագործել էլեկտրոնային արագացուցիչ: ճառագայթային մուտագենեզի շնորհիվ գյուղատնտեսության տար եր նագավառներում ստացվել են արձր երքատվությամ ույսերի նոր տեսակներ, միկրոօրգանիզմների նոր շտամներ, որոնք կայուն են արտաքին ան արենպաստ պայմանների ն ախտածին գործոնների նկատմամ : Այդ նպատակով օգտագործվում է գամմա-ճառագայթների մուտագեն էֆեկտը: Աշխարհի տար եր երկրներում ստացվել են ույսերի 412 տեսակի մուտանտներ, այդ թվում` 28 տեսակի արձր որակի ցորեն, որոնք ցրտակայուն են, վաղահաս, կայուն են ալրացողի, գորշ ն ցողունային ժանգի նկատմամ , ունեն արձր հացագործական որակ: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերը կազմում են 50 %, դրանց 93 %-ը ստացվել է ճառագայթային, իսկ 7 %-ը` քիմիական մուտագենեզի միջոցով: Մայրցամաքի տար եր երկրներում ճառագայթամուտացիոն սելեկցիայի միջոցով ստացվել են տնտեսապես արձրարժեք եգիպտացորենի, ակլազգիների, ոլոռի, հնդկացորենի, սոյայի, ամ ակենու, րնձի, վաղահաս կարտոֆիլի, պոմիդորի, խնձորի, ալի արձրարժեք մու265

տանտներ, ինչպես նան շերամի որդի նոր տարատեսակ, որը տալիս է մետաքսաթելի արձր արտադրանք: Միջուկային ճառագայթները որոշակի դոզաների սահմաններում, խթանիչ ազդեցություն ունեն ոլոր կենսա անական օ յեկտների վրա` սկսած միա ջիջներից, մինչն արձրակարգ օրգանիզմները: Դրանք խթանիչ ազդեցություն են գործում առաջին հերթին կենսամեմ րանների նական ֆունկցիաների արձրացման ն ջջի գենոմի վրա (թե ուսական, թե կենդանական ծագման): ճառագայթման արձր դոզաների ազդեցությամ տեղի է ունենում գենոմի քայքայում, ինչի հետնանքով առաջանում են քրոմոսոմային շեղումներ, մուտացիաներ, ջիջների մահ: Ուստի քրոմոսոմային մուտացիաներն օգտագործվում են մանրէազերծման նպատակով: Խթանման էֆեկտը լայնորեն կիրառվում է ույսերի ն դրանց սերմերի վեգետացիան արձրացնելու, դրանց զարգացումն արագացնելու նպատակով: «Ստերիլիզատոր» գամմա-սարքի օգնությամ խաղողագործությունում ներդրվեց նոր ռադիացիոն տեխնոլոգիա, որը հնարավորություն տվեց ձեռքի դժվարին աշխատանքները փոխարինել ժամանակակից մեքենայացված պրոցեսներով ն արելավել արտադրանքի որակն ու քանակը: Իոնացնող ճառագայթների խթանիչ ազդեցությունն օգտագործվում է դեղա ույսերի ազմացման, դրանց աճի ն ելունքի վրա: ճառագայթման ն քիմիական նյութերի համակցված ազդեցությամ ստեղծվել են սնկերի, շաքարասնկերի, որ ոսասնկերի նոր տեսակի` արձր ակտիվությամ շտամներ (պենիցիլին, ստրեպտոմիցին, էրիթրոմիցին, ալումիցին), ինչպես նան արձրակտիվ վիտամիններ, ֆերմենտներ, օրգանական թթուներ, կազմակերպվել է դրանց արդյունա երական արտադրությունը: ճառագայթման միջոցով կարելի է փոխել միկրոօրգանիզմների վիրուլենտությունը, ախտահարելու հատկությունը, տոքսիկությունը: Այդպիսի մուտանտներն օգտագործում են պատվաստանյութերի պատրաստման համար: ճառագայթների խթանիչ ազդեցությունն օգտագործում են ույսերի աճի խթանման ն զանգվածի ավելացման նպատակով` դեղա ույսերի մշակության, խաղողա ուծության, հատիկա ուծության նագավառում, ինչպես նան կենդանիների ուծման ու ձվատվության արձրացման նպատակով ն այլն:

Ըստ Վ.Ա. Կիրշինի ն այլ տվյալների` 1 օրական խոճկորների գամմա-ճառագայթումը 10-25 Ռ (0,1- 0,25 Գր) դոզայով խթանում է դրանց քաշաճը, 3 ամսականների մոտ ստուգիչ կենդանիների համեմատ զանգվածն ավելանում է 10-15 %-ով, 6 ամսականների մոտ` 6-8 %-ով: ճառագայթային խթանումը ացասական ազդեցություն չի ունեցել մսի համի ն կենսաքիմիական ցուցանիշների վրա: Ձվի ճառագայթումը 1,4 Ռ դոզայով արձրացնում է ճտահանության տոկոսը ն նվազեցնում մահացած էմ րիոնների քանակը: ճառագայթահարված ճտերն ավելի կենսունակ են ստուգիչների համեմատ, դրանց ձվատվությունը 10 օր շուտ է սկսվում: Տար եր կենդանիների վերա երյալ նման շատ օրինակներ կարելի է երել: ճառագայթային խթանումը շարունակվում է լայնորեն կիրառվել թռչնա ուծությունում, տավարա ուծությունում, խոզա ուծությունում ն գազանա ուծությունում` արելավելով կենդանիների դիմացկունությունը, ավելացնելով զանգվածը, աճը, զարգացումը ն կենսա անական մյուս ցուցանիշները: ճառագայթային մանրէազերծման հիմքում ընկած է իոնացնող ճառագայթների ակտերիասպան ազդեցությունը, որի արդյունքը պայմանավորված է մանրէների ճառագայթադիմացկունությամ ն ճառագայթման դոզայով: ճառագայթային մանրէազերծումը կարնոր նշանակություն ունի ժշկական ն անասնա ուժական միանվագ օգտագործվող պոլիմերային նյութերի մանրէազերծման նպատակով: ճառագայթային (սառը) մանրէազերծման են ենթարկվում այն պատրաստուկներն ու վիրա ուժական նյութերը, որոնք չեն ենթարկվում կամ կորցնում են իրենց հատկությունները ջերմային ն քիմիական մշակման դեպքում: Որոշ ձեռնարկություններում ժշկական ն անասնա ուժական նյութերի մանրէազերծման նպատակով օգտագործվում են արդյունա երական իզոտոպային սարքեր: Հաստատված է, որ դեղանյութերից սուլֆանիլամիդներն օժտված են արձր ռադիոռեզիստականությամ : 2,5 -25 Մռադ դոզաները փոփոխություններ չեն առաջացնում դրանցում, իսկ ավելի արձր դոզաների դեպքում առաջանում են ֆիզիկաքիմիական փոփոխություններ: ճառագայթային մանրէազերծման ենթարկված հակա իոտիկներն իրենց արդյունավետությամ ն կենսա անական հատկություններով համապատասխանում են չճառագայթված պատրաստուկների հատկություններին: Ապացուցված է, որ հորմոններն օժտված են ավելի արձր ռադիո267

ռեզիստականությամ (դիմացկունությամ ), քան վիտամինները, որոնք ունեն արձր ռադիոզգայունություն: Բարձր ռեզիստականություն ունեն նան միկրոօրգանիզմները, որոնց ճառագայթման միջոցով կարելի է ստանալ նոր պատրաստուկներ` ճառագայթային պատվաստանյութեր ն հակածիններ, ինչպես նան դրանք կարելի է ենթարկել ճառագայթային մանրէազերծման: Օրինակ` 1 Մռադ ճառագայթումը ավական է գրիպի ն պարատիտի ճառագայթային պատվաստանյութ պատրաստելու համար` պահպանելով վերջինիս հակածնային հատկությունները: Աշխատանքներ են տարվում գյուղատնտեսական կենդանիների տար եր վարակիչ ն ոչ վարակիչ, մակա ուծային (պարազիտային) հիվանդությունների դեմ ճառագայթային պատվաստանյութեր պատրաստելու ուղղությամ : Իոնացնող ճառագայթներն օգտագործվում են մանրէների, վիրուսների ն հելմինթների ինակտիվացման համար: Առողջապահության համազգային կազմակերպությունը (ВОЗ) ն ՄԱԿ-ի հանձնաժողովը հավանություն են տվել իոնացնող ճառագայթների օգտագործմանը սննդամթերքի ախտահարման ն պահածոյացման, ինչպես նան մսեղիքի մանրէազերծմանը ն տար եր մակա ույծներից (տրիխինելոզ) վնասազերծման նպատակով: Սննդամթերքի ճառագայթահարման արդյունքում տեղի են ունենում կենսաքիմիական ն օրգանալեպտիկ հատկությունների փոփոխություններ, սակայն ներկայումս իոնացնող ճառագայթները լայնորեն կիրառվում են մսի, ձկան, կիսաֆա րիկատների, խոհարարական արտադրության մթերքի, շուտ փչացող անջարեղենի, մրգերի, հատապտուղների պահածոյացման ն մանրէազերծման նպատակով: Առավել արդյունավետ է իոնացնող ճառառագայթների ն ֆիզիկական (ջերմություն, ճնշում) կամ քիմիական գործոնների համակցված ազդեցությունը, ն այս դեպքում հնարավոր է թուլացնել վարակազերծման դոզան մանրէների ն հելմինթների ձվերի համար: Գամմա-ճառագայթներն օգտագործվում են գոմաղ ի, գոմաղ ատար առուների, գոմերի ն ֆերմաների վնասազերծման համար: Այդ նպատակով առավել արդյունավետ է ճառագայթային, ջերմային ն քիմիական գործոնների համակցումը: Իոնացնող ճառագայթների օգտագործման հիման վրա մշակվել է հոսող գոմաղ ի վարակազերծման տեխնոլոգիան: Գյուղատնտեսական ույսերի ն հավաքված երքի վնասատու միջատների դեմ պայքարի նպատակով առաջարկվում է կատարել իոնաց268

նող ճառագայթում, հատկապես՝ արու միջատների ճառագայթային ստերջացում, գյուղատնտեսական մթերքների վնասատու միջատների ճառագայթային ոչնչացում ն այլ արդյունավետ միջոցառումներ: Այդ նպատակով ստեղծվել է շարժական սարք` «Դեզինսեկտոր», իսկ էլնատորներում գործում են արդյունա երական անշարժ սարքեր: ճառագայթային մանրէազերծումը հատկապես հեռանկարային է արհեստական սերմնավորման գործիքների մանրէազերծման համար, քանի որ կատարվում է կովերի, ոչխարների, խոզերի մեծ գլխաքանակի սերմնավորում, հետնա ար ն միլիոնավոր գործիքների օգտագործում: Ներկայումս ուսումնասիրվում է արյան, արյունից ն սպիտակուցներից ստացված պատրաստուկների ճառագայթային մանրէազերծման իրականացումը: ճառագայթային մանրէազերծման են ենթարկում 25 կԳր դոզայով ներերակային ներմուծվող լուծույթները` գլյուկոզի, ասպիրինի, աղային ն ֆիզիոլոգիական լուծույթները ն այլն: Զարգացման լայն հեռանկարներ ունի կենդանի ռադիոպատվաստանյութերի օգտագործումը հելմինթոզների դեմ: Այսպես` կատարվում է հորթերի ն գառների իմունացում նեմատոդների դեմ` դրանց վարակելով ռենտգենյան կամ գամմա-ճառագայթներով թուլացրած թրթուրներով: Մշակվել են օպտիմալ կլանման դոզաներ սի իրախտով (23-25 կԳր), լիստերիոզով (5,5 կԳր), գիշատիչների ժանտախտով (22,5 կԳր), դա աղով (21 կԳր) վարակված հումքի արդյունավետ ճառագայթային վարակազերծման համար: Որոշվել են գամմա - սարքերի ռեժիմային պարամետրերը րդի, կաշվի ն մորթեղենի հումքի, փետուրի ճառագայթային վարակազերծման համար: Այսպիսով` սրանք էին այն հիմնական գյուղատնտեսական ոլորտները, որտեղ կիրառվում են ճառագայթային-կենսա անական տեխնոլոգիաները (ճԿՏ):

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Իոնացնող ճառագայթների օգտագործումը ճառագայթային կենսա անական տեխնոլոգիայում (ճԿՏ). 2. «Նիշակիր ատոմների» մեթոդը: 3. Ինքնաճառագայթագրառման, ռադիոինդիկացիոն ն ռադիոիմունոլոգիական անալիզի մեթոդները, դրանց կիրառումը: 4. Ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների օգտագործումը կենդանիների հիվանդությունների ախտորոշման ն ուժման նպատակով: 5. Իոնացնող ճառագայթների օգտագործման ոլորտները: 6. Իոնացնող ճառագայթների խթանիչ ազդեցությունը ժառանգական հատկությունների վրա:

ԳԼՈՒԽ 11

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՌԱԴԻՈՉԱՓԱԿԱՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտաքին միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտումը ատոմային դարի անխուսափելի գործոններից է: Քանի որ կենսոլորտի տարողությունը կայուն մեծություն է, անգամ եթե ռադիոակտիվ թափոնները չգերազանցեն թույլատրելի սահմանը, միննույն է, կենսոլորտը կաղտոտվի, հատկապես` երկարակյաց ռադիոնուկլիդների հաշվին: Ատոմային արդյունա երության զարգացման ն ժողովրդական տնտեսության տար եր ոլորտներում ատոմային էներգիայի լայն կիրառման հետնանքով առաջացել են արհեստական ռադիոնուկլիդներով շրջակա միջավայրի աղտոտման պոտենցիալ աղ յուրներ, հատկապես` վերամշակող ատոմային ձեռնարկությունների ատոմային էլեկտրակայանների (աէկ) թափոնների, ինչպես նան վթարների տեսքով: Միայն 1971-1986 թթ. աշխարհի 14 երկրների ատոմային էլեկտրակայաններում տեղի է ունեցել 152 վթար, դրան ավելացրած նան միջուկային զենքի փորձարկումները: Այդ ամենը ամ ողջ մոլորակի կենդանական ն ուսական աշխարհի, այդ թվում` նան մարդու վրա ճառագայթային ներգործության չկարգավորվող գործոններ են: Ռադիոակտիվության նական ֆոնային մեծությունների վերահսկողության նպատակով հետնողականորեն կատարվում է շրջապատող միջավայրի ճառագայթային մակարդակի ռադիոչափական ն ռադիոքիմիական հսկողություն: Անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների (կեր, ջուր, ձուկ, միս, կաթ, ձու ն այլն) հսկողությունն իրականացնում է անասնա ուժական ռադիոլոգիական ծառայությունը: Այդ նպատակով հանրապետական, մարզային անասնա ուժական լա որատորիաներում ստեղծվել են ռադիոլոգիական աժիններ, իսկ շուկաների անասնա ուժասանիտարական փորձաքննական լա որատորիաներում ն անասնա ուծական մթերքի վերամշակման ձեռնարկություններում՝ ռադիոլոգիական խմ եր: Ռադիոլոգիական ծառայության գործունեությունն իրականացվում է ըստ «Ռադիոլոգիական նյութերով ն այլ ճառագայթման աղ յուրներով աշխատելու հիմնական սանիտարական կանոնների»:

Ռադիոլոգիական ծառայության խնդիրները Ռադիոլոգիական ծառայության հիմնական խնդիրն է վերահսկել գյուղատնտեսական ն անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների, սննդամթերքի ճառագայթային աղտոտվածությունը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է կատարել ռադիոչափական, ռադիոքիմիական, սպեկտրամետրիկ հետազոտություններ: Ռադիոչափական ն ռադիոքիմիական փորձաքննության խնդիրներն են. 1. Բնական ն արհեստական ռադիոնուկլիդներով աղտոտված արտաքին միջավայրի ճառագայթային իրավիճակի հսկողությունը: 2. Տարածքի տար եր շրջանների ճառագայթային ֆոնի մակարդակի որոշումը ն կենսա անական օ յեկտների ու իոցենոզի վրա դրանց ազդեցության պարզա անումը: 3. Ռադիոնուկլիդների անթույլատրելի քանակություն պարունակող անասնամթերքի սննդային ն տեխնիկական նպատակներով օգտագործման կանխումը: Անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների ռադիոակտիվության որոշման նպատակով կատարվում է նմուշների ընտրություն ն նախապատրաստում ռադիոչափական ն ռադիոքիմիական անալիզի համար: Ինչպես սովորական, այնպես էլ վթարային իրադրության պայմաններում, նմուշների ընտրության համար սահմանում են տվյալ շրջանի համար տիպային հսկման կետեր (տնտեսություն, ֆերմա, դաշտ ն այլն):

Ռադիոլոգիական հսկողության մեթոդները ճառագայթման հսկողությունն իրականացվում է ճառագայթաչափական, ռադիոքիմիական ն սպեկտրամետրիկ (լուսաչափական) մեթոդներով: Ռադիոչափական մեթոդներն են դաշտային ճառագայթաչափումը ն դոզաչափումը, արտաքին միջավայրի ն ագրարային օ յեկտների ռադիոակտիվության էքսպրես-որոշումները, մոխրամնացորդի ն պատրաստուկների ճառագայթաչափումը: 1. Դոզաչափումը ն ճառագայթաչափումը արտաքին միջավայրի ն գյուղատնտեսական արտադրանքի ճառագայթային հսկողության սկզ նական միջոցառումներից են: Այս մեթոդները հնարավորություն են տալիս ժամանակին հայտնա երել ճառագայթման արձր մակարդակը ն շտապ ահազանգել գործադիր մարմիններին` անհրաժեշտ պաշտպա272

նական միջոցներ ձեռնարկելու համար: ճառագայթման մակարդակը որոշելու համար օգտագործվում են անասնա ուժական ռադիոլոգիական ծառայության դաշտային սարքեր` Ճ1-5B, ÑՔ1-68--1, ՃÁÃ--1H, 7ԲÑ--1 ն այլն: Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում են օդային գամմա-նկարահանումներ, օգտվում շարժական ռադիոլոգիական լաորատորիաներից ն համապատասխան հրահանգներից: ճառագայթային հսկողության էքսպրես-մեթոդները կիրառվում են շրջակա միջավայրի ն գյուղատնտեսական արտադրանքի ճառագայթային աղտոտվածությունը արագ որոշելու ն օպերատիվ ինֆորմացիա ստանալու համար: ÑՔ1-68-01 սարքի կամ ԲՔԲ-1, ՔՕÁ--1П, «Բետա» ն այլ ճառագայթաչափերի օգնությամ որոշում են գամմա- ն ետա-ճառագայթող ռադիոնուկլիդների տեսակարար ն ծավալային ակտիվությունը ջրում, սննդամթերքում, անասնակերում, ՔÑՕ-01 «Սիգնալ» սպեկտրաչափով, ճառագայթաչափական ÑՔ1-68-01 սարքերով իրականացնում են ցեզիում-137-ի էքսպրես-տեսակարար ակտիվության ն շուկայում մթերքի ճառագայթային հսկողությունը: Կենդանիների ճառագայթային հսկողություն իրականացվում է այն տարածքներում, որտեղ նկատվել է ճառագայթային աղտոտվածություն: Մսի արտադրամաս ուղարկվող կենդանիները կամ միսը ենթարկում են ճառագայթաչափման, որոշում են ճառագայթման դոզայի մեծությունը ն համապատասխան հաշվարկներով կատարում կենդանիների ու մսի տեսակավորում: ճառագայթային փորձաքննության էքսպրես-մեթոդները հնարավորություն են տալիս ստանալ օպերատիվ տվյալներ ճառագայթային աղտոտվածության վերա երյալ, հայտնա երել ճառագայթման աղ յուրները, անհապաղ ձեռնարկել վնասազերծման ն պաշտպանական միջոցներ: ճառագայթային վթարների դեպքում անհրաժեշտ է ռադիոքիմիական հետազոտության մեթոդի օգնությամ պարզել ռադիոնուկլիդների աղադրությունը: 2. Ռադիոքիմիական մեթոդը աղկացած է հետնյալ փուլերից. հետազոտվող օ յեկտի նմուշների ընտրում ն նախապատրաստում, ռադիոնուկլիդների կրողների ներմուծում ն նմուշների հանքայնացում, նմուշներից ռադիոնուկլիդների առանձնացում, դրանց մաքրում կողմ նակի նուկլիդներից ն մակրոտարրերից, նույնականացում ն ռադիոքիմիական մաքրության ստուգում, արտազատված ռադիոնուկլիդների

ճառագայթաչափում, ռադիոակտիվության հաշվարկում ն եզրակացության կազմում: Եթե վթարային իրադրության պայմաններում գյուղատնտեսական հանդակներն աղտոտվում են միջուկային տրոհման «թարմ» նյութերով, ապա ամառային շրջանում հսկման կետերից ամիսը 2-3 անգամ վերցնում են կաթի, օգտագործվող կերատեսակների նմուշներ: Կանաչ խոտի նմուշները վերցնում են ֆերմայից (մսուրային պահվածքի դեպքում) կամ արոտավայրերից, իսկ մսի, ոսկորի, կենդանիների տար եր օրգանների նմուշները՝ անմիջապես տնտեսություններից կամ մսի արտադրամասերից, եթե սպանդի են ենթարկվում հսկման կետերից երված կենդանիները (աղ. 15): Աղյուսակ 15 Նմուշների ընտրման ժամկետները ն նորմերը ռադիոակտիվության փորձաքննության համար Օ յեկտի անվանումը Կանաչ խոտ Կոպիտ կերատեսակներ Արմատապտուղներ ն անջարեղեն Սիլոս, սենաժ Խտացրած կեր Կաթ Միս Ոսկոր Թարմ ձուկ Թռչուն Ձու Մեղր Բուրդ Ջուր

Նմուշի ընտրության ժամկետը Գարուն, ամառ, աշուն

Նմուշի զանգվածը 4-5 կգ

Աշուն

2-3 կգ

Աշուն

3-6 կգ

Կենդանիներին կերակրելու շրջան Աշուն Եռամսյակը մեկ Գարուն, աշուն Գարուն, աշուն Ստացման պահին Գարուն, աշուն

4-5 կգ 2-3 կգ 5-6 լ 2-3 կգ 0,5 կգ 3,0 կգ 1 գլուխ 10 հատ 0,2-1,0 կգ 0,2-0,5 կգ 510 լ

Թռչնա ուծական ֆա րիկաներում հետազոտության են ենթարկվում թռչունների ձվերը ն կերա աժնի աղադրամասերը (հատկապես` կանաչ կերատեսակները): Հետազոտության համար վերցնում են նմուշներ` յուրաքանչյուր օ յեկտի՝ դաշտի, դեզի տար եր մասերից, մի քանի (երեքից ոչ պակաս) կրկնողությամ , որոնց միացումից ստանում են միջին նմուշ: Նախքան նմուշ վերցնելը СРП-68-01 մակնիշի սարքի օգնությամ չափում են կերի, մսեղիքի, հողի, ջրի, դեզի ն այլնի գամմա-ֆոնը, գրանցում նմուշների ուղեկցագրում: Խոտի, ծղոտի, սիլոսի, արմատապալարապտուղների ն խտացրած կերատեսակների միջին նմուշները վերցնում են դրանց մթերման ժամանակ` ցելոֆանե կամ թղթե տոպրակներում: Ջրի նմուշը վերցնում են գետերի, լճակների ն լճերի այն մասերից, որտեղից անասունները ջուր են խմում, տեղավորում ապակե ամանների մեջ: Ապակու կողմից ռադիոիզոտոպների կլանումը կանխելու նպատակով ջուրը թթվեցնում են ազոտական թթվով: Մսի նմուշը վերցնում են մսեղիքի անյուղ մասից, իսկ որպես ոսկրի նմուշ` վերցնում են վերջին կողը: Ձուկը վերցնում են ամ ողջությամ կամ մի մասը (գլուխը ն ողնաշարի հատվածը): Մսի ն ձկան նմուշների փչացումից խուսափելու նպատակով այն փաթաթում են մաքուր թանզիֆի միջն, թրջում ֆորմալինի 5-10 9-անոց լուծույթով: Կաթի նմուշը կարելի է վերցնել թե՛ անքաշ, թե՛ զտած կաթից: Այնուհետն նմուշները համարակալում են, ցուցակագրում ն կազմում արձանագրություն (ակտ), որտեղ նշում են նմուշը վերցնողի ազգանունը, պաշտոնը, հիմնարկը, վայրը, ամսաթիվը, մթերքի անվանումը ն ուսումնասիրության նպատակը: Նմուշների ցուցակը ն ակտը կցում են նմուշների ուղեկցագրին, ապա նմուշների հետ միասին ուղարկում լա որատորիա, որտեղ երված նմուշների ընդունումը, մշակումը ն նախապատրաստումը անալիզի համար կատարվում է ըստ հրահանգի: Նախ նմուշները ենթարկվում են ռադիոչափական ստուգման. որոշում են գումարային ետա-ակտիվությունը, որն արտահայտում է դրանց տեսակարար ռադիոակտիվությունը (Կի/կգ, Կի/լ): Կերի ն հետազոտվող այլ օ յեկտների մեջ ռադիոնուկլիդների իզոտոպային կազմը որոշելու նպատակով կատարվում է ռադիոքիմիական անալիզ` հետնյալ փուլերով. 1. Ռադիոիզոտոպի անջատում, 2. Ռադիոիզոտոպի մաքրում,

3. Ռադիոքիմիական մաքրության չափում, 4. Ռադիոակտիվության որոշում: Ռադիոնուկլիդների ռադիոակտիվությունը շատ տար եր է, ն արտաքին միջավայրի օ յեկտներում դրանց հաստատված սահմանային թույլատրելի խտությունը միմյանց նկատմամ տար երվում է 100-1000 ն ավելի անգամ: Անասնա ուժական-ռադիոլոգիական պրակտիկայում առաջին հերթին ռադիոքիմիական անալիզի են ենթարկվում ռադիոակտիվ տրոհման գլխավոր նյութերը՝ ստրոնցիում-90, ցեզիում-137, կապար-210, հատուկ դեպքերում` յոդ-131, ստրոնցիում-89, իտրիում-91, արիում140, ցերիում -141-144: Անասնակերի ռադիոակտիվ աղտոտվածության աստիճանի ն անասնա ուծական մթերքում ռադիոնուկլիդների խտության գնահատումը կատարվում է ըստ մարդու օրա աժնում ռադիոնուկլիդների սահմանային թույլատրելի պարունակության: Այդ նպատակով մշակվել են մի շարք ռադիոակտիվ իզոտոպների փոխանցման գործակիցներ՝ հողից ույսերին, ույսերից կենդանուն ն կենդանուց մարդուն, որոնց օգնությամ հնարավոր է ավականին ճշգրիտ կանխագուշակել ռադիոնուկլիդի թափանցումը մարդու օրգանիզմ: Անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների անասնա ուժասանիտարական ն ռադիոլոգիական վերահսկողությունը կարնոր է հատկապես այն դեպքում, եր արտակարգ իրավիճակների պայմաններում անհրաժեշտություն է առաջանում կատարել արտաքին միջավայրի օ յեկտների՝ կերի, ջրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության մակարդակի որոշում ն դրանց հետագա օգտագործման հնարավորության գնահատում: Եթե կերի, ջրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության մակարդակը չի գերազանցում թույլատրելի նորմերը, ապա դրանց օգտագործումը թույլատրվում է: Հակառակ դեպքում կերն ապաակտիվացնում են կամ թողնում երկար ժամանակով, որի ընթացքում ռադիոակտիվ տրոհման հետնանքով տեղի է ունենում ինքնաապաակտիվացում: Ապաակտիվացում կատարելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել կերի տեսակը (հատիկ, խոտ, համակցված կեր), պահելու ձնը, փաթեթավորումը ն ռադիոակտիվ աղտոտվածության նույթն ու աստիճանը: Այն կատարվում է տար եր եղանակներով՝ հատիկավորված կերի աղտոտված արտաքին շերտի հեռացում, աղտոտված տարաների փոխարինում մաքուրներով ն այլն: Մշակվել են ստրոնցիում-90-ի` հողից ույսերի մեջ թափանցումը

սահմանափակող քիմիական ն ագրոտեխնիկական մեթոդներ: Քիմիական մեթոդը հիմնված է կալցիումի ն ստրոնցիում-90-ի մրցակցային հարա երությունների վրա: Այսպես` թթու ն կալցիումով աղքատ հողերն այդ տարրով հարստացնելու դեպքում (5-10 տ/հա) ստրոնցիումի ներթափանցումը ույսերի մեջ նվազում է 20-60 9-ով, իսկ գոմաղ ի հետ զուգորդումն ավելի է արձրացնում դրա արդյունավետությունը: Այս եղանակի կիրառումն անարդյունավետ է կալցիումով հարուստ հողերում: Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված գոտում գտնվող կենդանիները ենթարկվում են ճառագայթային ախտահարման: Վերջինիս ծանրությունը ն կենդանիների տնտեսական օգտագործման պիտանելիությունը որոշելու համար կատարվում է անասնա ուժասանիտարական ուսումնասիրություն: Ախտահարված կենդանիների ստուգումն սկսում են դրանց գտնվելու վայրի ճառագայթային իրադրության՝ ճառագայթման մակարդակի, կերի ն ջրի ռադիոակտիվ աղտոտվածության աստիճանի զննմամ : Հաշվարկում են կենդանիների կողմից ստացած ճառագայթման մոտավոր դոզան, ինչպես նան կերա աժնում պարունակվող ռադիոակտիվ նյութերի քանակը` ըստ հրահանգներում ն հանձնարարականներում ներկայացված մեթոդների: Այնուհետն որոշում են կենդանիների ընդհանուր կլինիկական վիճակը՝ ընկճվածությունը, գրգռվածությունը, շարժումների կոորդինացիայի խախտումը, ռեֆլեքսների արտահայտվածության աստիճանը, լորձաթաղանթների ն շաղկապենու վիճակը, անոթազարկը, շնչառությունը, մարմնի ջերմությունը, արտաթորումը: Ընտրված 5-10 կենդանիների մոտ ուսումնասիրում են արյան ցուցանիշները (լեյկոցիտների, թրոմ ոցիտների, նեյտրոֆիլների, լիմֆոցիտների քանակը, լեյկոցիտային անաձնը): Հաշվարկում են լիմֆոցիտների ացարձակ քանակը, կորիզի տեղաշարժման ինդեքսը, ուշադրություն են դարձնում կորիզի կազմափոփոխություններին, որոշում արյան մակարդման ժամանակը ն մակարդուկի ռետրակցիայի ինդեքսը: ճառագայթային հիվանդության ելքի նախիմացության համար որոշում են լիմֆոցիտներում սուկցինատդեհիդրոգենազի ակտիվությունը: Մարմնի մակերեսին ն օրգանիզմում ռադիոակտիվ նյութերի առկայությունը որոշելու նպատակով հատուկ սարքավորումների միջոցով կատարում են ռադիոչափական ուսումնասիրություններ: Ճ1-5 սարքի միջոցով, կենդանիների ընդհանուր ռադիոակտիվ աղտոտվածությունից ացի, որոշում են նան ռադիոակտիվ նյութերի տե277

ղադրվածությունը (մաշկի մակերեսին են, թե օրգանիզմի ներսում): Այդ նպատակով կատարում են կենդանու մակերեսի ճառագայթման մակարդակի երկու չափում՝ տվիչի (äàò÷èê) պատուհանը փակ ն աց վիճակում: Եթե աց պատուհանով չափման արդյունքում ստացված ցուցանիշներն էապես արձր են, քան փակ պատուհանով, ապա ռադիոակտիվ նյութերը գտնվում են մաշկի մակերեսի վրա, իսկ եթե այդ ցուցանիշները հավասար են, ապա ռադիոակտիվ նյութերը գտնվում են օրգանիզմի ներսում: Ախտորոշման նպատակով, անհրաժեշտության դեպքում, ստուգված կենդանիներին ենթարկում են սպանդի ն հետազոտում ներքին օրգանների լորձաթաղանթի ն շճաթաղանթների փոփոխությունները, կոկորդի, շնչափողի, երիկամների, լյարդի այտուցվածությունը, վահանագեղձը, փայծաղը, ավշային հանգույցները, ոսկրածուծը: Մսի ն ներքին օրգանների նմուշները ենթարկվում են ճառագայթաչափական ն ռադիոքիմիական հետազոտման: Համալիր հետազոտությունների հիման վրա կենդանիներին տեսակավորում են ըստ ճառագայթային ախտահարվածության ծանրության աստիճանի՝ թեթն, միջին, ծանր ն չափազանց ծանր: ճառագայթային հիվանդության ծանր, չափազանց ծանր ն քրոնիկ ծանր աստիճանի հիվանդներին ենթարկում են սպանդի` միս ստանալու նպատակով: Միջին աստիճանի հիվանդ կենդանիներից կազմում են խում ն կազմակերպում դրանց ուժումը: Ընդ որում` ծեր, հյուծված, ցածր մթերատու կամ այլ հիվանդություններով ախտահարված կենդանիներին նույնպես ենթարկում են սպանդի` միս ստանալու համար, իսկ վարակիչ հիվանդություններով տառապողներին ոչնչացնում են: Ապաքինված կենդանիներին ենթարկում են տման կամ թողնում են վերարտադրման համար: Սպանդից առաջ կենդանիներին լողացնում են լվացող միջոցներով կամ ջրով` այնպես, որ արտաքին գամմա-ճառագայթման մակարդակն իջնի 50 մկ Ռ/ժամից ցածր: Եթե լվացման միջոցով չի հաջողվում ռադիոակտիվության մակարդակը հասցնել թույլատրելի նորմային, ապա այդ կենդանիներին մեկուսացնում են ն պահում այնքան ժամանակ, մինչն ռադիոակտիվությունը նվազի: Ախտահարված կենդանիների հետ աշխատող անձնակազմին ապահովում են անհատական դոզաչափով ն հատուկ արտահագուստով: Աշխատանքից հետո դրանք ենթարկվում են սանիտարական մշակման ն դոզաչափական հսկողության:

Կենդանիների վերամշակման ժամանակ պարտադիր պայման է սպանդից առաջ դրանց լողացնելը, իսկ արյունազրկումից առաջ անհրաժեշտ է կերակրափողի ն ուղիղ աղիքի վրա կապ դնել, վահանագեղձը հեռացնել ն թաղել: Մաշկի հեռացման ժամանակ անհրաժեշտ է միջոցներ ձեռնարկել, որպեսզի մսեղիքը չաղտոտվի ն չշփվի մաշկի մազածածկույթի հետ: Ստամոքսը ն աղիքները հեռացնում են միաժամանակ: Մսեղիքը աժանում են երկու մասի ն մակերեսը լվանում ջրով, ապա կատարում են ճառագայթաչափում: Եթե ռադիոակտիվ աղտոտվածության մակարդակը չի գերազանցում թույլատրելի սահմանները, այդ մսեղիքը ուղարկում են սառնարանային պահեստ ն օգտագործում ընդհանուր հիմունքներով: Մսեղիքի ռադիոակտիվ աղտոտվածության մակարդակի արձր լինելու դեպքում այն պահում են սառնարանի առանձին խցում` այնքան ժամանակ, մինչն դրա մակարդակը հասնի թույլատրելի սահմաններին: Քանի որ մկանների ռադիոակտիվության մակարդակը սովորաար ավելի ցածր է, քան ոսկրերում, նպատակահարմար է մսեղիքն անջատել ոսկրերից, ինչի արդյունքում մսի ռադիոակտիվության մակարդակը զգալիորեն նվազում է: Մսի ռադիոակտիվ աղտոտվածության մակարդակը կարելի է իջեցնել աղադրման միջոցով: Այս պայմաններում ռադիոակտիվ նյութերի մի մասը ենթարկվում է նական քայքայման, մնացածն անցնում է աղաջրի մեջ: Արտաքին ճառագայթահարման ենթարկված կենդանիները, որոնք սպանդի են ենթարկվել մինչն ճառագայթային հիվանդության նշանների ի հայտ գալը կամ կլինիկապես ապաքինումից հետո ն համապատասխանում են այլ սանիտարահիգիենիկ պահանջների, աց են թողնվում առանց սահմանափակման: Եթե սպանդը կատարվում է դաշտային սպանդանոցում, ապա պետք է ապահովել ջրի անհրաժեշտ քանակությամ համապատասխան հորերով` լվացող ջրերի հեռացման, ստամոքսաաղիքային օրգանների ն դրանց պարունակության օգտահանման համար, կաշվի հավաքման ն պահածոյացման տեղով: Այն տարածքը, որտեղ կենդանիները ենթարկվել են սպանդի պետք է ապաակտիվացնել կամ պարսպապատել: Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված կենդանիներից ստացված կաշվի, ճարպի ն այլ ենթամթերքի վերամշակումը կատարվում է համաձայն գործող տեխնոլոգիական հրահանգի: Աղտոտված տարածքներում արոտային պահվածքի կովերի կաթն

օգտագործվում է չմշակված ձնով կամ թթվակաթնամշակման է ենթարկվում միայն սանիտարական վերահսկողության օրգանների կողմից թույլատրության դեպքում: 3. Սպեկտրաչափական մեթոդը կիրառվում է արդ խառնուրդների անալիզի համար` առանց ռադիոնուկլիդների նախնական անջատման: Առավել տարածված են գամմա-սպեկտրամետրիկ եղանակները, որտեղ կիրառվում են կիսահաղորդիչ ն լուսարձակիչ դետեկտորներ: Սպեկտրաչափումներ կատարվում են ռադիոնուկլիդների «թարմ» տեղումների ժամանակ, եր հայտնի չէ ռադիոիզոտոպների աղադրությունը: Ստացած փորձաքննության տվյալները մշակում են էլեկտրոնային հաշվիչներով, անցկացնում համակարգիչ ն օդնութա աններին տալիս են մեկ տարվա վկայական:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Ռադիոլոգիական ծառայության նպատակներն ու խնդիրները: 2. Անասնա ուժական հսկողության օ յեկտների ճառագայթափորձաքննության մեթոդները: 3. Նմուշների ընտրությունը ն նախապատրաստումը ճառագայթման փորձաքննության ու ռադիոքիմիական հետազոտության համար: 4. Ռադիոքիմիական անալիզի փուլերը: 5. ճառագայթային արտակարգ իրադրությունների պայմաններում ագրարային օ յեկտների, գյուղկենդանիների ն դրանցից ստացված մթերքի ռադիոլոգիական ն անասնա ուժասանիտարական հսկողության իրականացումը: 6. Սպեկտրաչափական մեթոդի էությունը:

ԳԼՈՒԽ 12

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Կենսա անական համակարգերն օժտված են տնական ներգործության պայմաններին հարմարվելու հատկությամ : Ի սկզ անե կյանքն իր ոլոր դրսնորումներով զարգացել է նական ճառագայթման` գոյություն ունեցող մշտական ֆոնի պայմաններում: Ուստի ոլոր նախադրյալները կան ենթադրելու, որ կենդանի օրգանիզմները կարող են հեշտությամ հարմարվել դրա ներգործությանը, եթե վերջինիս մակարդակը չափազանց արձր չլինի: Շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերը ն դրանց արտադրության ծավալը զգալիորեն գերազանցում են նախորդ տարիներին գրանցված տվյալները: Մարդկության գործունեության արդյունքում օրեցօր արձրանում է ճառագայթային ֆոնի մակարդակը: Անհանգստության տեղիք է տալիս ժշկության, արդյունա երության ն էներգետիկայի նագավառներում իոնացնող ճառագայթների օգտագործման աճը, ինչը վիթխարի օգուտների հետ միասին ավելացնում է նակչության ճառագայթահարման մակարդակը: ՈՒստի անհրաժեշտ է գտնել, թե որտեղ են հավասարակշռվում ճառագայթների օգտագործման հետ կապված շահը ն ռիսկը: Շրջակա միջավայրի ն նակչության ճառագայթային անվտանգության պահպանման ն ապահովման հարցերով զ աղվում են միջազգային ճառագայթային պաշտպանության հանձնաժողովները՝ ՄԱԳԱՏԵ, ՄԱԿ, ՀԱԿ, ՅՈՒՆԵՍԿՈ ն այլն: ճառագայթային անվտանգության հիմնական խնդիրն է կանխել գենետիկական ազդեցությունը: Ռադիոակտիվ նյութերով աշխատանքի անվտանգությունը կանոնակարգվում է ճառագայթային պաշտպանության միջազգային հանձնաժողովի (ճՊՄՀ) ն հաստատվում Միջազգային ռադիոլոգիական վեհաժողովի կողմից: Վերջինիս կողմից ընդունված հանձնարարականների հիման վրա տար եր պետություններում հրատարակվում են համապատասխան կանոններ ն օրենքներ, որոնք ըստ աշխարհագրական ն

նապահպանական իրավիճակի, սահմանում են ռադիոակտիվ նյութերով ն իոնացնող ճառագայթներով անվտանգ աշխատելու նորմերը: Իոնացնող ճառագայթման աղ յուրներով աշխատելիս անհրաժեշտ է առաջնորդվել օրենսդրական նույթի հետնյալ փաստաթղթերով. 1. «ճառագայթման անվտանգության նորմերը (ճԱՆ-99)» (1ՔÁ99): 2. «ճառագայթման նյութերով ն իոնացնող ճառագայթման այլ աղ յուրներով աշխատելու հիմնական սանիտարական կանոնները (ՀՍԿ-99)» (1Ñ1-99): Այդ փաստաթղթերում նակչության երեք խմ երի համար երված են արտաքին ճառագայթահարման սահմանային թույլատրելի դոզաները (ՍԹԴ) ն ներքին ճառագայթահարման ռադիոնուկլիդների սահմանային թույլատրելի մուտքը օրգանիզմ (ՍԹՄ): Ա կատեգորիա. մասնագետներ` ռենտգենոլոգներ, ռադիոլոգներ, արատանշողներ, արատացույցներով աշխատողներ կամ մարդիկ, ովքեր մշտապես կամ ժամանակավոր աշխատում են անմիջապես ճառագայթման աղ յուրների հետ: Բ կատեգորիա. նակչության այն մասը, ովքեր նակվում են ռադիոակտիվ տեխնածին տարածքում: Գ կատեգորիա. մարզի, հանրապետության, երկրի ողջ նակչությունը: Շրջակա միջավայրի, նակչության ն աշխատող անձնակազմի ճառագայթային անվտանգության ապահովման նպատակով անհրաժեշտ է ղեկավարվել ճԱՆ-99 (1ՔÁ-99) ն ՀՍԿ-99 (1Ñ1-99) ճառագայթային անվտանգության երեք հիմնական սկզ ունքներով: 1. Հիմնավորման սկզ ունքը. արգելել իոնացնող ճառագայթների աղ յուրների օգտագործման ոլոր տեսակի գործողությունները, ինչի արդյունքում մարդու ն հասարակության շահը չի գերազանցում լրացուցիչ նական ճառագայթային ֆոնի ճառագայթման վտանգի ռիսկը: 2. Օպտիմալացման սկզ ունքը. հաշվի առնելով տնտեսական ն սոցիալական գործոնները` իոնացնող ճառագայթման ցանկացած աղ յուրի օգտագործման դեպքում ճառագայթահարման անհատական դոզաները ն ճառագայթահարվող անձանց թիվը պահել հնարավորին ցածր ու հասանելի մակարդակի վրա: 3. Նորմավորման սկզ ունքը. չգերազանցել «Բնակչության ճառագայթահարման անվտանգության օրենքով», ճԱՆ-99 ն այլ նորմատի282

վային փաստաթղթերով հաստատված անձի անհատական ճառագայթահարման սահմանային դոզան` ոլոր տեսակի իոնացնող ճառագայթման աղ յուրներից: ճԱՆ-99-ում ներկայացված են սահմանային թույլատրելի դոզա ն դոզայի սահման հասկացությունները: Ա կատեգորիայի անձանց հիմնական դոզայի սահմաններն են սահմանային թույլատրելի դոզան (ՍԹԴ) ն տարեկան սահմանային մուտքը (ՏՍՄ), Բ կատեգորիայի անձանց համար` արտաքին ն ներքին ճառագայթահարման դոզայի սահմանը (ԴՍ): Բացի այդ` Ա ն Բ կատեգորիաների անձանց համար ընդունում են ստուգիչ (աշխատանքային) ռադիոակտիվ ճառագայթահարման մակարդակներ` միջոցառումների պլանավորման նպատակով ն սահմանում են ռադիոնուկլիդների քանակությունն օրգանիզմում, օդում, ջրում, մակերեսների աղտոտվածությունը ն այլն: Մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում Ա կատեգորիայի ճառագայթահարման ստուգիչ մակարդակը որոշում է ձեռնարկության ղեկավարությունը` համաձայնեցնելով պետսանհսկողության օրգանների հետ: Ստուգիչ մակարդակները պետք է լինեն դոզայի սահմաններից (ԴՍ) ցածր. այդ դոզաների գերազանցումը համարվում է սանիտարական կանոնների խախտում: Միայն առանձին դեպքերում՝ վթարների վերացման, մոնտաժային աշխատանքների ժամանակ, ստուգիչ մակարդակները կարող են գերազանցել ԴՍ: Բ կատեգորիայի անձանց համար ստուգիչ մակարդակները որոշում են պետսանհսկողության օրգանները` մեկ ամսվա կտրվածքով` որպես միջին: Դոզայի սահմանը (ԴՍ) տարեկան թույլատրելի ճառագայթահարման մակարդակն է, որն ստանում է անհատը ռադիոակտիվ արտանետումներից ն միջավայրի ռադիոակտիվ աղ յուրներից (մԶվ/տ): Սահմանային թույլատրելի դոզան (ՍԹԴ) անձնակազմի ճառագայթահարման տարեկան մակարդակն է, որի երկարատն (50 տարուց ավելի) ն հավասարաչափ կուտակումը օրգանիզմում չի առաջացնում առողջության ան արենպաստ փոփոխություններ (սոմատիկ ն գենետիկ) ճառագայթահարված անձի ն նրա սերունդների մոտ (աղ. 16): Սահմանային թույլատրելի դոզան (ՍԹԴ) աշխատող անձնակազմի տարեկան ճառագայթահարման մակարդակն է, որը չպետք է գերազանցի 5 էռ: Անձնակազմի (Ա կատեգորիա) ճառագայթահարման դոզան որոշում են հետնյալ անաձնով. 2 ≤ 5 ⋅ (Հ − 18 ) ,

որտեղ 2 -ն դոզան է, էռ, Հ -ը` տարիքը, 18-ը` պրոֆեսիոնալ աշխատողների սկզ նական տարիքը: 30 տարվա ընթացքում 2 -ն պետք է չգերազանցի 60 էռ (այսինքն` 12 ՍԹԴ): Աղյուսակ 16 Անձնակազմի ճառագայթահարման սահմանային թույլատրելի դոզան (ՍԹԴ) ն ընդհանուր նակչության ճառագայթահարման դոզայի սահմանը մեկ անձի համար Կրիտիկական օրգանի խում 1 (|) 2 (||) 3 (|||)

Անձնակազմի ՍԹԴ, էռ/տարի

Բնակչության ՍԹԴ, էռ/տարի 0,5 1,5 3,0

Հաշվի առնելով ռադիոնուկլիդների տոքսիկության խում ը, ինչպես նան օրգանի, հյուսվածքի համար ճառագայթահարման սահմանային թույլատրելի դոզան՝ տար եր կատեգորիաների մարդկանց համար ճԱՆ-99-ը հաստատել է տարեկան սահմանային թույլատրելի մուտք (ՏՍԹՄ) հասկացությունը, եր ռադիոնուկլիդները մուտք են գործում օրգանիզմ շնչառական ն մարսողական ուղիներով, ինչպես նան տարեկան միջին թույլատրելի խտությունը (ՏՄԹԽ) ջրում ն օդում: ՏՄԹԽ-ի չափման միավորը Կի/լ է, որը ռադիոակտիվ նյութերի համար մի քանի հազար անգամ ավելի ցածր է, քան տոքսիկ նյութերի համար: Հաստատված է, որ օդի հետ ներշնչված ռադիոնուկլիդների ծավալը պրոֆեսիոնալ աշխատողների համար 2 ,5 ⋅ 12 6 լ/տարի է (աշխատանքի ժամերին), իսկ

նակչության միջին տարիքի մարդկանց

համար` 7 ,3 ⋅ 12 6 լ/տարի, հեղուկ ջրի ն սննդի հետ` 800 լ/տարի: Եթե աշխատողը ենթարկվում է միանվագ չնախատեսված արտաքին ճառագայթման` 25 էռ-ից արձր դոզայով, կամ ռադիոնուկլիդի միանվագ, սակայն հինգ անգամ արձր ՍԹԴ, դա համարվում է վտանգավոր դոզա: Այդ դեպքում աշխատողը պետք է անհապաղ ուղարկվի ժշկական հետազոտման: Խոշոր ճառագայթային վթարների վերացմանը կամ կանխմանը մասնակցող մարդիկ կարող են ենթարկվել միանվագ ճառագայթման` մինչն 10-25 էռ դոզայով: Հետագայում ՍԹԴ գերազանցումը պետք է փոխհատուցվի այնպես, որ աշխատանքի հետագա 5-10 տարիներին

կուտակված դոզան չգերազանցի անաձնով հաշվարկված մեծությունը: Համաձայն կանոնակարգի` հղի կանայք, ովքեր աշխատում են իոնացնող ճառագայթների կամ ռադիոակտիվ նյութերի հետ, պետք է ազատվեն աշխատանքից ամ ողջ հղիության ընթացքում, ինչպես նան երեխային կերակրելու շրջանում: ճԱՆ-99 կանոնակարգի համաձայն հաստատված է կրիտիկական (առավել վտանգավոր) օրգանների ն հյուսվածքների երեք խում : 1-ին խում ը ներառում է արձր զգայունության օրգանները՝ ամողջ մարմինը, սեռական գեղձերը, կարմիր ոսկրածուծը: 2-րդ խում ը` միջին զգայունության օրգանները՝ մկանները, վահանագեղձը, ճարպային հյուսվածքը, երիկամները, փայծաղը, ստամոքսաաղիքային ուղին, թոքերը, աչքի ոսպնյակը, լյարդը ն այլն: 3-րդ խում ը քիչ զգայունության օրգաններն են ոսկրային հյուսվածքը, դաստակը, ոտնաթաթը, մաշկածածկույթը: Ըստ այդմ` երեք կատեգորիաների ճառագայթահարվող անձանց համար հաստատվել են հիմնական դոզաների սահմանները (աղ. 17): Աղյուսակ 17 Հիմնական դոզաների սահմանները, մԶվ/տարի Նորմավորված մեծությունը Արդյունավետ դոզա Համարժեքային դոզա 1. Աչքի ոսպնյակում 2. Մաշկում 3. Դաստակում ն ոտնաթաթում

Անձնակազմը (Ա կատեգորիա) Միջինը` 20 մԶվ/տ յուրաքանչյուր 5 տարիներին, սակայն 50-ից ոչ ավելի

Միջինը` 1մԶվ/տ յուրաքանչյուր հետագա 5 տարիներին, սակայն 5ից ոչ ավելի

Բնակչությունը

Ծանոթություն: Բ կատեգորիայի անձնակազմի համար ճառագայթահարման ոլոր նշված դոզաները չպետք է գերազանցեն Ա կատեգորիայի անձնակազմի դոզաների 1/4-ը:

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ ԵՎ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

Ատոմային էներգիայի օգտագործման օ յեկտ են համարվում միջուկային նյութերը, ռադիոակտիվ թափոնները, իոնացնող ճառագայթման այլ աղ յուրները, սարքավորումները, տեխնոլոգիաները, ինչպես նան միջուկային տեղակայանքները, ռադիոակտիվ թափոնների տեղակայանքները, որտեղ աշխատանքներ են տարվում իոնացնող ճառագայթման աղ յուրների, միջուկային, ռադիոակտիվ թափոնների կիրառմամ : Ատոմային էներգիայի անվտանգության տեսակետից կարնոր օ յեկտներ են համարվում վերը նշվածներից նրանք, որոնցում պահվող նյութերի գումարային ակտիվությունը գերազանցում է 100 000 տերաեքերելը, իսկ դրանց գումարային ալֆա-ակտիվությունը՝ 1000 տերաեքերելը: Ներկայումս կիրառվող նական ն արհեստական ոլոր ռադիոնուկլիդները, ըստ ռադիոթունավորության աստիճանի, աժանվում են 5 խմ ի. Ա խում ` հատկապես արձր ռադիոթունավորությամ օժտված տարրեր, Բ խում ` արձր ռադիոթունավորությամ օժտված տարրեր, Գ խում ` միջին ռադիոթունավորությամ օժտված տարրեր, Դ խում ` ցածր ռադիոթունավորությամ օժտված տարրեր, Ե խում ` նվազագույն ռադիոթունավորությամ օժտված տարրեր: Ռադիոակտիվ նյութերով աշխատելիս, անհրաժեշտ է իմանալ՝ ինչ վիճակում են գտնվում օգտագործվող ճառագայթման աղ յուրները` փակ, թե աց: Փակ կոչվում է ճառագայթման այն աղ յուրը, որի կառուցվածքը ացառում է օգտագործման ժամանակ ռադիոակտիվ նյութերի արտահոսքը շրջակա միջավայր (այն փակված է ապակե կամ մետաղյա թաղանթով, մետաղյա սկավառակով ն այլն): Բաց կոչվում է ճառագայթման այն աղ յուրը, որի օգտագործման ժամանակ հնարավոր է ռադիոակտիվ նյութերի (փոշի, հեղուկ, գազ) արտահոսք շրջակա միջավայր: Դրանք առավել վտանգավոր են: Բաց ռադիոակտիվ նյութերով կատարվող ոլոր աշխատանքները աժանվում են 3 դասի` ըստ աշխատանքային տեղում ռադիոակտիվ իզոտոպի ն դրա քանակության (ակտիվություն) ռադիոթունավորության խմ ի (աղ. 18):

Աղյուսակ 18 Սահմանային թույլատրելի ռադիոակտիվությունը աշխատավայրում

Ռադիոթունավորության խում ը

Ա Բ Գ Դ Ե

Աշխատանքային տե- Ակտիվությունն աշխատանղում սահմանային թույքային տեղում, մկԿի լատրելի ակտիվությունը, որի համար չի պահանջվում սանիտարաաշխատանքի դասը համաճարակա անական ծառայության թույլտվություն, մկԿի 0,1 104 արձր 10-104 0,1-10 1,0 105 արձր 102-105 1,0-102 10,0 106 արձր 103-106 10-103 100,0 107 արձր 104-107 102-104 1000,0 108 արձր 105-108 103-105

Ըստ ընդունված դասի` որոշվում են ռադիոակտիվ ճառագայթիչ աղ յուրներ ընդունող հիմնարկության (լա որատորիայի) տեղը ն կահավորման պահանջները: Այսպիսով` ճառագայթային անվտանգության կանոնների պահպանման միջոցով հնարավոր է նախազգուշացնել ն կանխել ինչպես կենսոլորտի աղտոտումը, այնպես էլ օրգանիզմի ճառագայթահարումը: Բացի այդ` ռադիոակտիվ նյութերով (հատկապես` աց) աշխատելիս պետք է պահպանել անհատական պաշտպանության ն հիգիենայի կանոնները, որոնք ապահովում են աշխատանքի անվտանգությունը: Ռադիոակտիվ նյութերի ն այլ աղ յուրների արձակած իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը մարդու ն կենդանիների վրա կարող է արտահայտվել արտաքին, ներքին կամ խառը (արտաքին ն ներքին) ճառագայթահարմամ : Արտաքին ճառագայթահարումը իոնացնող այն ճառագայթների ազդեցությունն է, որոնց աղ յուրը գտնվում է օրգանիզմից դուրս, իսկ ներքին ճառագայթման աղ յուրը գտնվում է օրգանիզմի ներսում: Ներքին ճառագայթահարումից պաշտպանվելու համար անհրաժեշտ է հետնել հիգիենայի ն անվտանգության տեխնիկայի տարրական պահանջներին («Ռադիոակտիվ նյութերով աշխատանքի հիմնական սանիտարական կանոններ» (ՀՍԿ - 99)):

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱ

Ռադիոլոգիական լա որատորաների խնդիրները Անասնա ուժական ռադիոլոգիական ծառայությունը ռադիոլոգիական լա որատորիաների միջոցով իրականացնում է. 1. Արտաքին միջավայրի ճառագայթային վիճակի հսկողություն: Կենսա անական օ յեկտների վրա իոնացնող ճառագայթների ազդեցության գնահատում դոզաչափման որակական ն քանակական մեթոդներով: 2. Շրջակա տարածքի ն լա որատորիայի ճառագայթային ֆոնի ամենօրյա որոշում: Իոնացնող ճառագայթների հետ աշխատելիս անվտանգության կանոնների պահպանում: 3. ճառագայթային փորձաքննության եղանակներով անասնապահական ն գյուղատնտեսական օ յեկտների, կերի, ջրի, ուսական ն կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքի ճառագայթաչափում: 4. Գործադիր մարմինների նախազգուշացում` սահմանային թույլատրելի դոզան գերազանցող ռադիոնուկլիդներ պարունակող գյուղատնտեսական մթերքների օգտագործումը կանխելու համար: 5. Կենդանիների դոզաչափում, կանխարգելիչ միջոցների ձեռնարկում: ճառագայթահարված կենդանիների մեկուսացում, դրանց ուժման, խնամքի ն սպանդի կազմակերպում: 6. Ներմուծվող կենդանիների, մթերքի ն հումքի ռադիոակտիվության հսկման նպատակով սահմանագոտում ստուգիչ կետերի ստեղծում:

Անասնա ուժական ռադիոլոգիական լա որատորիայի կառուցվածքը ն սարքավորումները Անասնա ուժական ռադիոլոգիական լա որատորիան ստեղծվում է կենտրոնական անասնա ուժական լա որատորիայի տարածքում, սովորա ար առաջին հարկում՝ առանձին մուտքով: Ռադիոլոգիական լա որատորիաները, ըստ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ կարգի, կառուցում են նան առանձին շենքում` նակատեղից հեռու, այնպես, որ փչող քամիների ն հոսող ջրերի ուղղությունը լինի դեպի լա որատորիա: Լա որատորիան պետք է ունենա հիմնական ն օժանդակ սենյակներ՝ պահեստ, ընդունարան, նմուշների ընդունման, վերամշակման, ընտրման ն նախապատրաստման սենյակ, ճառագայթաչափման սենյակ, հանդերձարան, ճաշասենյակ, սանիտարական մշակման սենյակ՝

լոգարանով: Յուրաքանչյուր աշխատողի համար կանոնադրությամ նախատեսված է 10 մ2 տարածություն: Ռադիոլոգիական լա որատորիայի ներսում անհրաժեշտ է առանձնացնել 3 գոտի՝ աղտոտված, պայմանական մաքուր ն մաքուր: Աղտոտված գոտում ացում են հետազոտման համար ընդունված ռադիոակտիվ նյութերի նմուշները, պատրաստում ն մշակում են ռադիոակտիվ պատրաստուկներ: Պայմանական մաքուր գոտում կատարում են պատրաստուկների ճառագայթաչափում, իսկ մաքուր գոտում ամփոփվում ն գրանցվում են ստացած տվյալները: Արգելվում է այս սենյակ երել ռադիոակտիվ նյութեր: Լա որատորիայի պատերը պետք է ծածկված լինեն պլաստիկատով կամ հախճասալով` 2 մ արձրությամ , իսկ պատերի մնացած մասերը ն առաստաղը` ներկված յուղաներկով: Հատակը պետք է լինի ցեմետ ետոնե՝ կենտրոնում ունենալով կոյուղային անցք: Պատուհանները ն դռները պետք է լինեն հարթ մակերեսով ն յուղաներկով ներկված: Օրվա ընթացքում մի քանի անգամ անհրաժեշտ է կատարել լա որատորիայի օդափոխություն օդորակիչների ն օդաքաշող պահարանի միջոցով: Լա որատորիայում անհրաժեշտ է մշտապես ունենալ սառը ն տաք ջուր: Ջրի ծորակների կառավարումը՝ ոտնակային կամ արմընկային համակարգով: Ցանկալի է, որ ոլոր հաղորդակցության գծերը, ջեռուցման խողովակները լինեն ներկառուցված: Լա որատորիայի կահույքը պետք է ունենա հարթ մակերես, սեղանները` ծածկված լինեն պլաստիկատով, որպեսզի հեշտությամ մաքրվի ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված մակերեսը, աթոռները` պտուտակավոր, պահարանները՝ ապակեպատ: Լա որատորիայում արգելվում է փափուկ կահույքի տեղադրումը ն կահույքի տեղաշարժումը մի սենյակից մյուսը: Աշխատանքի վերջում սեղանները մաքրում են խոնավ լաթով, իսկ ամիսը մեկ անգամ լա որատորիան լվանում են ջրի ուժեղ շիթով ն լավ օդափոխում: Լա որատորիայում անհրաժեշտ է ունենալ պլաստմասսայից՝ դույլեր` լվացող նյութերով, դեզակտիվացնող հեղուկներով, ինչպես նան խոնավածուծ նյութեր՝ թեփ, ավազ, գիպս ն այլն: ԱՐԳԵԼՎՈՒՄ է՝ իոնացնող ճառագայթման աղ յուրների դուրս երումը շենքից ն դրա սահմաններից դուրս օգտագործումը: Այն սենյակներում, որտեղ օգտագործվում են ռադիոակտիվ նյութեր, արգելվում է սնվել ն սննդամթերք պահել, ինչպես նան ծխել ն

օգտվել կոսմետիկական միջոցներից: Ռադիոակտիվ նյութերով ն իոնացնող ճառագայթման այլ աղ յուրներով աշխատել թույլատրվում է 18 տարեկանից արձր անձանց, որոնց առողջական վիճակը նորմալ է: Ռադիոլոգիական լա որատորիայի աշխատակազմի համար սահմանված է հատուկ պաշտպանիչ արտահագուստ՝ սպիտակ խալաթ, գլխարկ, դիմակ, ռետինե ձեռնոցներ ն կոշիկներ, գոգնոց, որոնք պատված են կապարի շերտով, ինչպես նան թննոցներ ն հակագազ: Աշխատանքի ընթացքում կիրառվում են նան ֆիզիկական ն քիմիական պաշտպանիչ միջոցներ՝ պաշտպանություն ժամանակով, տարածությամ , նոսրացմամ ն ճառագայթման կլանման-էկրանավորման եղանակով:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔՈՒՄԸ, ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄԸ ԵՎ

ՎԱՐԱԿԱԶԵՐԾՈՒՄԸ

Ռադիոակտիվ թափոնները ռադիոակտիվ նյութեր են, որոնք այլ նպատակներով չեն օգտագործվում, ն անհրաժեշտ է դրանք մեկուսացնել աշխատատեղից, ինչպես նան կենսոլորտից: Ռադիոակտիվ թափոնները լինում են պինդ ն հեղուկ: Ռադիոլոգիական լա որատորիաներում աշխատանքը ավարտելուց հետո պինդ ռադիոակտիվ նյութերն սեղանների վրայից հավաքում են խոնավ ջնջոցով: Հատուկ կոնտեյների մեջ հավաքված մնացորդային նյութերը կամ թափոնները, կախված ռադիոակտիվ նյութի ակտիվությունից ն կյանքի տնողությունից, պահում են պահեստներում (եթե կարճակյաց ռադիոակտիվ նյութ է՝ մինչն 1 ամիս) կամ ուղարկում թաղման կետեր (եթե երկարակյաց են): Թաղման կետերում կան հատուկ գործարաններ, որտեղ վերամշակում են թափոնները, անջատում ռադիոիզոտոպները, իսկ մնացած թափոններն ամուր փաթեթավորում են, ծավալը փոքրացնում ն թաղում: Քիչ քանակությամ հեղուկ ռադիոակտիվ թափոնները, եթե դրանց ակտիվությունը չի գերազանցում սահմանային թույլատրելի դոզայի տասնապատիկը, նոսրացնում են ջրով ն լցնում սովորական կոյուղին: Իսկ եթե դրանց ակտիվությունը գերազանցում է ՍԹԴ տասնապատիկը, իսկ քանակությունն օրվա ընթացքում հասնում է մինչն 200 լ, ապա կոյուղուն կից կառուցում են ջրամ ար, որտեղ հավաքվում է այդ ջուրը: Ամիսը մեկ անգամ հատուկ պատուհանիկից չափում են ռադիոակտի290

վության մակարդակը, ապա սովորական ջրով նոսրացնում են դրա ռադիոակտիվությունը` 10 անգամ, հետո միայն լցնում կոյուղին: Եթե հեղուկ թափոնները քիչ են, սակայն ակտիվությունը արձր է, իսկ կյանքի տնողությունը` երկար, դրանք հավաքում են կոնտեյների մեջ ն տեղավորում պահեստում:

ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՁնԵՐԸ

Իոնացնող ճառագայթների ն ռադիոակտիվ նյութերի հետ աշխատելիս կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքի ճիշտ կազմակերպումը, որը պետք է ապահովի աշխատող անձնակազմի ն նակչության ճառագայթային անվտանգությունը: Այդ նպատակով ղեկավարող փաստաթուղթ է հանդիսանում «Ռադիոակտիվ նյութերով ն իոնացնող ճառագայթման այլ աղ յուրներով աշխատելու հիմնական սանիտարական կանոնները» (ՀՍԿ-99): Համաձայն նշված կանոնների` ոլոր ռադիոլոգիական լա որատորիաների, շինությունների, շարժական սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, կոնտեյներների, գործիքների ն մյուս նյութերի վրա, որոնք նախատեսված են իոնացնող ճառագայթների հետ աշխատելու համար, անպայման պետք է լինի «ճառագայթային վտանգի նշանը» (նկ. 47):

Նկ. 47. ճառագայթային վտանգի նշան:

Ռադիոլոգիական հիմնարկությունները, լա որատորիաները, մինչն շահագործման հանձնելը, պետք է պարտադիր կերպով ընդունվեն հատուկ իրավասու հանձնաժողովի կողմից, որը կազմում է ձեռնարկության ընդունման ակտը: Ակտի հիման վրա սանիտարական հսկողության օրգանները կազմում են տվյալ հիմնարկության սանիտարական անձնագիրը (մինչն 3 տարի ժամկետով), որը իրավունք է տալիս հիմնարկությանը պահել իոնացնող ճառագայթման աղ յուրները ն աշխատել դրանց հետ: Յուրաքանչյուր ռադիոլոգիական հիմնարկություն մշակում է աշխատանքի ներքին կանոնակարգ` ապահովելով աշխատող անձնակազմի անվտանգությունը, կազմակերպում է ճառագայթային ն ժշկական հսկողություն (տարին 1-2 անգամ անձնակազմը ենթարկվում է ժշկական ստուգման):

Պաշտպանություն արտաքին ճառագայթումից Օրգանիզմի արտաքին ճառագայթման աղ յուրներն են գամմա ճառագայթող ռադիոնուկլիդները (ստուգանմուշ, արձր ակտիվությամ նմուշ ն այլն), ռենտգենյան սարքերը, մասնիկների արագացուցիչները ն իոնացնող ճառագայթման այլ աղ յուրներ: Գամմա-ճառագայթներն ավելի մեծ վնաս են հասցնում կենսա անական օ յեկտներին, քան ետա-ճառագայթները: Իոնացնող ճառագայթման աղ յուրների հետ անվտանգ աշխատանք ապահովելու համար կիրառվում են պաշտպանության հետնյալ եղանակները. 1. Պաշտպանություն տարածությամ : 2. Պաշտպանություն ժամանակային գործոնի կիրառմամ : 3. Պաշտպանություն ճառագայթների կլանմամ : 4. Պաշտպանություն նոսրացման եղանակով: Նշված եղանակներն օգտագործվում են ինչպես առանձին, այնպես էլ զուգակցված: 1. Պաշտպանություն տարածությամ : Այս եղանակի հիմքում ընկած է, այսպես կոչված, «հակադարձ քառակուսիների օրենքը». դոզան հակադարձ համեմատական է ճառագայթման աղ յուրից մինչն ճառագայթվող առարկայի միջն ընկած տարածության քառակուսուն: Այսինքն` որքան մեծ է այդ տարածությունը, այնքան փոքր դոզա է ստանում ճառագայթվող առարկան: Այսպես` իմանալով ճառագայթման աղ յուրի ակտիվությունն ու հեռավորությունը աշխատանքային տեղից ն աղյուսակների միջոցով

գտնելով հետազոտվող ռադիոնուկլիդին համապատասխանող գամմամշտականը` կարելի է հաշվել այն դոզան, որն ստանում է աշխատողն իր աշխատատեղում` մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում: Այս եղանակով պաշտպանվելու նպատակով օգտագործում են հեռակառավարվող սարքեր ն գործիքներ: Ռադիոլոգիական լա որատորիաներում աշխատելիս օգտվում են ավելի պարզ մանիպուլյատորներից՝ երկարաթն ունելիներ, մկրատներ, ավտոմատ սրսկիչներ, պիպետներ ն այլ տիպի հարմարանքներով: 2. Պաշտպանություն ժամանակային գործոնի կիրառմամ : Այն օգտագործվում է 3 տար երակով: Տար երակ 1. ճառագայթման աղ յուրի հետ անմիջական աշխատանքի տնողության կրճատում. իմանալով, թե որ ռադիոակտիվ նյութը պետք է օգտագործվի աշխատանքում, կարելի է նախապես որոշել դրա հետ անվտանգ աշխատելու ժամկետը: Տար երակ 2. Աշխատանքային օրվա ն աշխատանքային շա աթվա կրճատում, արձակուրդային ժամկետի երկարացում, աշխատակցի ժամանակավոր տեղափոխում իոնացնող ճառագայթման հետ կապ չունեցող այլ աշխատանքի: Պաշտպանության այս եղանակներ օրենսգրքով նախատեսված են պրոֆեսիոնալ ռադիոլոգների ն ռենտգենոլոգների համար: Տար երակ 3. Ռադիոնուկլիդի նական ճեղքման ընթացքում դրա ակտիվությունը նվազում է ն ժամանակի ընթացքում հասնում անվտանգ խտության: Այսինքն` ժամանակային գործոնը կարելի է կիրառել կարճակյաց ռադիոակտիվ իզոտոպների հետ աշխատելիս, հատկապես` կարճ 11/2 -ով նուկլիդների թափոնների վնասազերծման համար: 3. Պաշտպանություն ճառագայթների կլանմամ : Արտաքին ճառագայթումից պաշտպանության այս գործոնն առավել կիրառելի է լա որատոր պայմաններում: ճառագայթման կլանումը կախված է՝ ճառագայթիչի (ճառագայթման տեսակ, էներգիա, տրոհման սխեմա ն այլն) ն կլանիչի հատկություններից ու որակից (Մենդելենի աղյուսակում դրա կարգաթիվը, խտությունը): Որքան մեծ է կլանիչի խտությունը ն արձր կարգաթիվը, այնքան արձր է դրա կլանողականությունը: Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ ճառագայթման չափազանց արձր էներգիայի դեպքում հնարավոր է պաշտպանիչ նյութի ատոմի թաղանթի էլեկտրոնների դուրս մղում, ինչը կարող է պաշտպանիչ շերտի մոտ առաջացնել լրացուցիչ ճառագայ293

թում երկրորդային էլեկտրոնների հաշվին: Ալֆա-, ետա-, գամմա - ճառագայթների հետ աշխատելիս օգտագործում են տար եր կլանիչներ ն պաշտպանական էկրաններ: Ալֆա-ճառագայթներից պաշտպանող կլանիչ կարող է լինել օպերատորի ն ճառագայթող աղ յուրի միջն գտնվող օդի փոքր շերտը: Բետա-ճառագայթումից պաշտպանող էկրանները պատրաստվում են փոքր ատոմային զանգված ունեցող նյութերից, օրինակ՝ օրգանական ապակուց (պլեկսիգլասից): Գամմա-ճառագայթումից պաշտպանող էկրանները պատրաստվում են միայն արձր կարգաթիվ ն արձր խտություն ունեցող տարրերից՝ կապարից, վոլֆրամից, երկաթից (պողպատ, չուգուն): Ռենտգենյան առանձնասենյակների դիտապատուհանի համար օգտագործում են կապարային ապակի, իսկ դռները պատում են կապարի թիթեղով (շերտով): էկրանները լինում են անշարժ (ջրհոր, առաստաղի ծածկ), շարժական (ֆիլտրեր, հատուկ վարագույրներ, միջնորմ, եռնարկղեր) ն հավաքովի՝ ստանդարտ մեծության լոկ-աղյուսների ձնով: Բոլոր պաշտպանական միջոցները պար երա ար ենթարկվում են ստուգման` հայտնա երված թերությունները ժամանակին վերացնելու համար: Իոնացնող ճառագայթների ուժեղ կլանիչ է նան արիումը, ուստի որպես ծավալուն շինարարական կոնստրուկցիաներ (պատեր, լոկեր, պարիսպներ) օգտագործում են արիտա ետոն: 4. Պաշտպանություն նոսրացման եղանակով: Պաշտպանության այս գործոնը կիրառելիս հաշվի է առնվում ռադիոակտիվ նյութի քանակությունը, ագրեգատային վիճակը (սորուն ն փոշի, հեղուկ, գազ) ն ֆիզիկաքիմիական հատկությունները (լուծելիությունը ջրում, թթուներում, հիմքերում), այս կամ այն քիմիական միացությունների մեջ մտնելիս կայուն ն ոչ կայուն կապերի ստեղծումը: Այսպես` գազային վիճակում գտնվող ռադիոնուկլիդների դեպքում հաշվի է առնվում դրանց նոսրացումը օդի համապատասխան ծավալում: Ըստ այդմ` կատարվում է ռադիոլոգիական լա որատորիաների ն գործող արագացուցիչների գազամղիչ խողովակների արձրության հաշվարկ` նկատի ունենալով, որ դրանցով անցնող գազային վիճակում գտնվող ռադիոնուկլիդները օդային ավազանում նոսրանալուց հետո գետնի մակերնույթին հասնեն անվտանգ խտությամ : Հեղուկ ռադիոակտիվ թափոնները նոսրացնում են ջրի մեծ քանակությամ , իսկ պինդ նյութերը նախապես լուծում են թթուներում, հիմքե294

րում կամ այլ լուծիչներում, այնուհետն ջրով նոսրացնում՝ հասցնելով կոյուղի լցնելու համար թույլատրելի խտության:

Անհատական պաշտպանության միջոցները Ռադիոակտիվ նյութերի հետ աշխատելիս արտաքին ճառագայթումից պաշտպանվելու նպատակով օգտագործում են անհատական պաշտպանության միջոցներ: Շնչառական, մարսողական, տեսողական օրգանները ն մաշկը ռադիոակտիվ նյութերից պաշտպանելու նպատակով օգտագործում են հատուկ արտահագուստ, կրկնակոշիկ, շնչադիմակ, հակագազ, հատուկ ռետինե ձեռնոցներ, թննոցներ, պաշտպանիչ ակնոցներ, որոնք պատրաստված են հատուկ նյութերից, ունեն կլանման ունակություն, հեշտ են մաքրվում, կայուն են թթուների, հիմքերի ն լվացող նյութերի նկատմամ : Անհատական պաշտպանության միջոցների ընտրությունը պայմանավորված է ճառագայթային իրադրությամ , աշխատանքի նույթով, ծավալով ն պայմաններով, օդի ն տարածքի աղտոտվածությամ : Այսպիսով` միջուկային ն ճառագայթային անվտանգության նորմերը ն կանոնները սահմանում են ատոմային էներգիայի անվտանգ օգտագործման այն չափանիշները, պահանջներն ու պայմանները, որոնց կատարումը պարտադիր է միջուկային էներգիայի կիրառման նագավառում ցանկացած գործունեություն իրականացնելիս: ճառագայթային անվտանգությունը ռադիոակտիվ նյութերով ն իոնացնող ճառագայթներով անվտանգ աշխատելու, կենսոլորտի աղտոտումը կանխելու ն նախազգուշացնելու, ինչպես նան օրգանիզմների պաշտպանության նպատակով իրականացվող միջոցառումների համալիր է:

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. ճառագայթային անվտանգության նպատակը: 2. Իոնացնող ճառագայթներով անվտանգ աշխատելու ն պաշտպանվելու նորմերն ու ճառագայթների սահմանային թույլատրելի դոզաները սահմանող փաստաթղթերը: 3. Ռադիոակտիվ թափոնների վնասազերծումը ն ապաակտիվացումը: 4. Պաշտպանությունը արտաքին ճառագայթումից: 5. Անհատական պաշտպանության միջոցները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. 2.

3.

4. 5.

6. 7.

8.

9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Գրիգորյան Հ.Թ. ճառագայթային ուժման հիմունքները. – Եր., 1970. – 478 էջ: Թադնոսյան Լ.Գ. Մեթոդական ցուցումներ. Ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների օգտագործումը անասնա ուժության ն անասնա ուծության նագավառում. – Եր., 1997. – 18 էջ: Թադնոսյան Լ.Գ., Ռշտունի Ն.Դ. Մեթոդական ցուցումներ. Իոնացնող ճառագայթների դոզաչափում: Անասնա ուժական ռադիոլոգիական լա որատորիա. – Եր., 1999. –18 էջ: Մինասյան Ս.Մ., Սարգսյան Ն.Վ. Ռադիոկենսա անություն: Ուսումնական ձեռնարկ.– Եր., 2005.–196 էջ: Մուրադյան Օ.Մ., Գրիգորյան Մ.Ս. Մեթոդական ցուցումներ անասնա ուժական ռադիոլոգիայի գործնական պարապմունքների համար.– Եր., 1989. – 15 էջ: Տերտերյան Ե.Ե. Ռադիոկենսա անություն: Ուսումնական ձեռնարկ. – Եր., 2000. – 144 էջ: Վարդանյանց Ա.Ս., Գրիգորյան Ա.Գ. Մեթոդական ցուցումներ «Անասնա ուժական ռադիոկենսա անություն» առարկայից լա որատոր պարապմունքների համար.– Եր., 1996. – 15 էջ: Վարդանյանց Ա.Ս., Գնորգյան Ս.Վ., Կարապետյան Տ.Գ. Մեթոդական ցուցումներ «Անասնա ուժական ռադիոկենսա անություն» առարկայից լա որատոր պարապմունքների համար. – Եր., 1997. – 14 էջ: Белов А.Д., Киршин В.А., Лысенко Н.П. и др. Радиобиология. – М.: Колос, 1999. – 384 с. Белов А.Д., Киршин В.А. Ветеринарная радиобиология: Учебник. – М.: Агропромиздат, 1987. – 287 с. Белов А.Д., Косенко А.С. и др. Практикум по ветеринарной радиобиологии. – М. ВО.: Агроиздат, 1988. – 240 с. Белов А.Д., Косенко А.С., Пак В.В. Радиационная экспертиза объектов ветеринарного надзора. – М.: Колос, 1995. – 120 с. Григорян М.С., Татевосян Л.Г. Молибден и животный организм. – Ер.: Асогик, 2002. – 242с. Зедгенидзе Г.А., Линденбратен Л.Д. Краткий курс рентгенологии и радиологии: Учебник. – М., 1963. – 304 с. Лаптева – Попова М.С. и др. Клетки крови при лучевой болезни.

Атлас. – М., 1959. – 81 с. 16. Рентгенологическое исследование лабораторных животных. – Под ред. Г.А. Зедгенидзе. – М.: Медицина, 1970. – 312 с. 17. Сельскохозяйственная радиоэкология. Агроэкология: Учебник. – М.: Колос, 2000. – С. 300 – 322. 18. Семинар по радиационной безопасности (с международным участием): Материалы. – Ер., 2003. – Т.1,2. – С.1-10. 19. Татевосян Л.Г. Геохимическая среда обитания, механизмы адаптации животных и эндемические болезни // Известия АрмСХА. – 2005. – №1.– С. 42-46. 20. Фриц – Ниггли. Радиобиология, ее основы и достижения. – М., 1961. – 368 с. 21. Ярмоненко С.П., Вайнсон А.А. Радиобиология человека и животных. – М.: Высшая школа, 2004. – 320 с.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ ......................................................................................................................3 ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ ......................................................................................................5 ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ ..............................................................................................................8 ԳԼՈՒԽ 1. ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ............................................9 ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՐԿԱՆ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ........................................................................................................9

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ........................12

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ.......................21

ԳԼՈՒԽ 2. ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ .......................24

ՆՅՈՒԹԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ. ԱՏՈՄԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ...................................................24 էԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹ.............................................................................................24 ԻՈՆԱՑՈՒՄ, ԳՐԳՌՈՒՄ, ճԱՌԱԳԱՅԹՈՒՄ.......................................................................26 ԱՏՈՄԻ ՄԻՋՈՒԿԸ ..........................................................................................................28 ՀԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ, ԻԶՈԲԱՐՆԵՐԻ, ԻԶՈՏՈՆՆԵՐԻ, ԻԶՈՄԵՐՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ...................................................................................................29 ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՈՒԺԵՐ, ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԴԵՖԵԿՏ ...............................................................30 ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ ...........................................................................32

ԲՆԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐ .........................33

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ..........................................................35 ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՓՈԽԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ ՏԻՊԵՐԸ ..................................................................37 ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ ........................................................................40 ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՏՐՈՀՄԱՆ ՕՐԵՆՔԸ ..............................................................................43

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՏԱՐՐԻ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ ..............45

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՅՈՒԹԻ ՀԵՏ .................47

ԳԼՈՒԽ 3. ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԴՈԶԱՉԱՓՈՒՄ ԵՎ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՉԱՓՈՒՄ .................................................................................................................54 ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԴՈԶԱՆ ԵՎ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ................................................................55 ԴՈԶԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ ՆԵՐՔԻՆ ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ ........................................................................................................................60 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ՍԱՐՔԵՐՆ ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ .........................................................................................62 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՉԱՓՄԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ...............................................68 ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ.............................................................73 ՍՊԵԿՏՐԱՉԱՓԵՐ...........................................................................................................74 ԳԼՈՒԽ 4. ՌԱԴԻՈէԿՈԼՈԳԻԱՅԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ...........................................................76

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ ...................................................................................84

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏՈՒՄ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՏԵՂԱՓՈԽՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ...................................................................................92

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԸ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿԱԹԻ ԵՎ ԱԾԱՆ ՀԱՎԵՐԻ

ՁՎԻ ՄԵՋ ................................................................................................................95 ԳԼՈՒԽ 5. ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԹՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ......................................99 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ......................................................................................................................100 ՌԱԴԻՈՊՐՈՏԵԿՏՈՐՆԵՐ................................................................................................103 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ԹՈՒՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ...............................104

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄ ՄՈՒՏՔ ԳՈՐԾԵԼՈՒ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ԵՎ

ԴՐԱՆՑ ԲԱՇԽՄԱՆ ՏԻՊԵՐԸ ..................................................................................105 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԲԱՇԽՈՒՄՆ ՕՐԳԱՆԻԶՄՈՒՄ....................................................107 ՌԱԴԻՈԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԱՍՏԻճԱՆԸ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ..................................................................................109 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐՈՒՄ, ԴՐԱՆՑ ԱՐՏԱԶԱՏՈՒՄԸ ...............................................................................110 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԱՆՑՈՒՄԸ ՄՈՐԻՑ ՊՏՂԻՆ..........................................................113 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄԵՏԱԲՈԼԻԶՄԸ ԵՎ ԹՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ................................114 ԳԼՈՒԽ 6. ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ..................................................................................................................126 ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՈՒՂՂԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ..............................128 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ......................................................................................................................129 ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ..............................................137 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՋՋԻ ՎՐԱ....................................140 ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱԶԳԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ......................................................142 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎՐԱ ...........................................................................................................145

ԻՈՆԱՑՆՈՂ

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆԵՐԶԱՏԱԿԱՆ

ԳԵՂՁԵՐԻ ՎՐԱ .......................................................................................................147

ԻՈՆԱՑՆՈՂ

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԱՂՄԻ, ՊՏՂԻ ԵՎ

ՀՂԻՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻ ՎՐԱ .................................................................................150

ԻՈՆԱՑՆՈՂ

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐՅԱՆ ն ԱՐՅՈՒՆԱՍՏԵՂԾ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ.....................................................................153 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԻՄՈՒՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՌԵԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ.......................................................................163

ՆՅՈՒԹԱՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԽԱՆԳԱՐՈՒՄՆԵՐԸ

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՎԱԾ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՈՒՄ .....................................................................................................166 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՐՍՈՂԱԿԱՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ .............................................................................................................169 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՐՏԱՆՈԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎՐԱ ...........................................................................................................170

ԻՈՆԱՑՆՈՂ

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՇՆՉԱՌԱԿԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ .......................................................................................................171

ԻՈՆԱՑՆՈՂ

ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐՏԱԹՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ ..................................................................................................171

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶԳԱՅԱՐԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ ..................172

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՇԿԻ ԵՎ ՇԱՐԱԿՑԱԿԱՆ ՀՅՈՒՍՎԱԾՔԻ ՎՐԱ............................................................................173

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՍԿՐԵՐԻ, ԱճԱՌՆԵՐԻ

ԵՎ ՄԿԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ .............................................................................................175

ԲՆԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՓՈՔՐ

ԴՈԶԱՆԵՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐՈՒՄ .................176

ԳԼՈՒԽ 7. ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱԽՏԱՀԱՐՈՒՄՆԵՐԸ ......................... 180 ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ............................................................................180 ՍՈՒՐ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ...................................................................180

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ

ԱԽՏԱԲԱՆԱԱՆԱՏՈՄԻԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ ......................................................................................................................192 ՔՐՈՆԻԿ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ.............................................................193

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ .......................................................197 ՁԻԵՐԻ ԵՎ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ................................197 ԽՈՇՈՐ ԵՂՋԵՐԱՎՈՐ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ....................................................................................................................199 ՈՉԽԱՐՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԾԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ ..............................200 ԽՈԶԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ............................................................201 ԸՆՏԱՆԻ ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ....................................202

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ

ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄԸ......................................................................................................203

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅԱՆ ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՈՒՄԸ

ԵՎ ԲՈՒԺՈՒՄԸ........................................................................................................204

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՄԱՇԿԱԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱՅՐՎԱԾՔՆԵՐ ...................205

ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱԽՏԱՀԱՐՈՒՄՆԵՐ ....................................................213 ճԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՄԱՆ ՀԵՌԱՎՈՐ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ .....................................................216

ԳԼՈՒԽ 8.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ...........................................................................................................219 ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՄԵՋ ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ ............................................................220 ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄ ԵՎ ԴՐԱ ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ .......................................................................224

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿԵՐԱԿՐՄԱՆ ԵՎ ՊԱՀՎԱԾՔԻ ՌԵԺԻՄԸ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ..........................................226 ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐՈՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾ ԳՈՏԻՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ .........................................229

ԳԼՈՒԽ 9. ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՕՐԳԱՆԻԶՄԻ

ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ..............................................................233 ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԳԵՆԵՏԻԿԱՅԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ.............................233

ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ԾԱԳՄԱՆ ՄԵ-

ԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ .......................................................................................................236

ԳԼՈՒԽ 10. ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ԵՎ ՆԻՇԱԿԻՐ ՄԻԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ,

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԵՎ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ................................243

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ԻՆԴԻԿԱՏՈՐՆԵՐ ..............244

ՌԱԴԻՈՆՈՒԿԼԻԴՆԵՐԻ ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄԸ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՕՐԳԱՆԻԶՄ ............................250

ՌԱԴԻՈԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ԵՎ ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԽՏՈՐՈՇՄԱՆ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԲՈՒԺՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ...........................................................................................261

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ ........................................................................................................................264

ԳԼՈՒԽ 11. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՌԱԴԻՈՉԱՓԱԿԱՆ ԵՎ ՌԱԴԻՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՔԸՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ............................................................................................................271

ԳԼՈՒԽ 12.

ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ

ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ .................................................................................................281 ճԱՌԱԳԱՅԹԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ...................................................281 ԻՈՆԱՑՆՈՂ ճԱՌԱԳԱՅԹՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ ԵՎ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԸ ................................286 ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՌԱԴԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱ ..............................................288 ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔՈՒՄԸ, ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄԸ ԵՎ ՎԱՐԱԿԱԶԵՐԾՈՒՄԸ .............................................................................................................290

ճԱՌԱԳԱՅԹՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԵՐԸ .................................................................................291 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ.................................................................................................297

Թադնոսյան Լաուրա Գավրիլի

ՌԱԴԻՈԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Դասագիրք Երնան – 2010

Татевосян Лаура Гавриловна

ОСНОВЫ РАДИОБИОЛОГИИ

Учебник Ереван - 2010

ՆՎԻՐՎՈՒՄ է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ 80-ԱՄՅԱԿԻՆ

Ստորագրված է տպագրության 28.06.10թ.. Թղթի չափսը 60«84 /16 , 19,0 տպ. մամուլ, 15,2 հրատ. մամուլ Պատվեր 217: Տպաքանակ 250: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74