«Արարատ» կենտրոնը հայ ռազմավարագիտության զարգացման ելակետային սկզբունք է հռչակում հետևյալ պարզ դիրքորոշումը. ազգային անվտանգության սպառնալիքների ու պահանջների ճշտումը, դրանց չեզոքացման կամ նվազեցման միջոցների որոշումը չի կարելի վստահել ՈՐԵՎԷ երրորդ կողմի՝ լինի դա պետություն, ռազմաքաղաքական դաշինք, թե օտարազգի մասնագետների խումբ։ Այդ աշխատանքը պետք է կատարվի միմիայն
ՍԵՓԱԿԱՆ ՄՏԱՎՈՐ ՈՒԺԵՐՈՎ։
«Արարատ» ռազմավարագիտական կենտրոն www.ararat-center.org
貼زì²ðàôÂÚ²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü
«Հայրենատիրություն» մատենաշարի այս երկրորդ հատորում քննության են առնված հայ ռազմավարագիտության տարողունակ օրակարգի կարևոր հարցաշարերը, այդ թվում՝ Հայաստանի և նրա հավանական հակառակորդների զինված ուժերն ու ռազմական հայեցակարգերը, Հայաստանի տեղեկատվական անվտանգության հրատապ խնդիրները, ռազմական պատմության արդիական նշանակություն ունեցող որոշ դրվագները, հայ-թուրքական հարաբերություններում էթնիկ հոգեբանության դերակատարումը, ռազմավարության դասական ու ժամանակակից տեսությունները, թուրքական հատուկ ծառայությունների գործունեությունը և այլ խնդիրներ։
вðòºð
Հայոց քաղաքակրթության անվտանգ գոյությունն ու զարգացումը երկարաժամկետ կտրվածքով դեռևս ապահովված չեն։ Հայ ժողովուրդն իր հայրենիքում ազատ, անկախ և անվտանգ ապրելու բավարար պայմաններ և երաշխիքներ տակավին չի ստեղծել։ Խորհրդային կայսրության փլուզումից ի վեր արդի Հայաստանը (ՀՀ և ԼՂՀ միասին) գտնվում է «լինե՞լ, թե՞ չլինելու» սահմանային իրավիճակում՝ դեմ հանդիման արտաքին ու ներքին մի շարք մահացու սպառնալիքների, որոնցից ամենամեծն Ադրբեջանի հնարավոր ռազմական նոր ագրեսիան է։ Ըստ այդմ էլ՝ Հայաստանի ընթացիկ պետականաշինության համար ավելի քան արժևորվում է ռազմավարական միտքն ու նրան վերապահված դերակատարությունը։
貼زì²ðàôÂÚ²Ü ºì ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü Ð²ðòºð
«Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñ
II
«ԱPԱPԱS» ՌԱԶՄԱՎԱPԱԳԻSԱԿԱՆ ԿԵՆSPՈՆ
«ARARAT» CENTER FOR STRATEGIC RESEARCH
«PRO PATRIA»
II
STUDIES ON STRATEGY
AND SECURITY
Compiled and Edited With an Introduction and Commentary by Armen Ayvazyan
ВОПРОСЫ СТРАТЕГИИ
И БЕЗОПАСНОСТИ
Составитель, редактор, автор предисловия и примечаний Армен Айвазян
YEREVAN 2006 ЕРЕВАН
«Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñ
II
貼زì²ðàôÂÚ²Ü ºì ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü Ð²ðòºð
γ½ÙáÕ, ËÙμ³·Çñ, Ý»ñ³ÍáõÃÛ³Ý ¢ ͳÝáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ÕÇݳÏ՝ ²ñÙ»Ý ²Ûí³½Û³Ý
ԵՐԵՎԱՆ 2007
Ðî¸ ¶Ø¸ è
323 (479.25) : 355/359 : 351/354 66.3 (2Ð) + 68.4 + 67.99 (2Ð) 1
¶É˳íáñ ËÙμ³·Çñ՝ ². ²Ûí³½Û³Ý ÊÙμ³·ñ³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹՝ Ð. ²ñ½áõÙ³ÝÛ³Ý, è. ÎáñËÙ³½Û³Ý, È. ê³Ñ³ÏÛ³Ý, ². гñáõÃÛáõÝÛ³Ý è – 153
è³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñ / ÅáÕáí³Íáõ.- ºñ.: Èáõë³ÏÝ, 2007Ã.- 684¿ç:
«Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñÇ ³Ûë »ñÏñáñ¹ ѳïáñáõÙ ùÝÝáõÃÛ³Ý »Ý ³éÝí³Í Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ï³ñáÕáõÝ³Ï ûñ³Ï³ñ·Ç ϳñ¢áñ ѳñó³ß³ñ»ñÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ. г۳ëï³ÝÇ ¢ Ýñ³ ѳí³Ý³Ï³Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñǪ ²¹ñμ»ç³ÝÇ ¢ ÂáõñùdzÛÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÁ, г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ, г۳ëï³ÝÇ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ññ³ï³å ËݹÇñÝ»ñÁ, Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ г۳ëï³ÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý, Ù³ëݳíáñ³å»ë, Ýñ³ μ³Ý³ÏÇ ÙÇç¢ Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõ μ³ñ»É³íÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ áñáß ¹ñí³·Ý»ñÁ, ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¿ÃÝÇÏ Ñá·»μ³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ¢áñ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÁ, é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¹³ë³Ï³Ý ¢ ųٳݳϳÏÇó ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ãáõñù³Ï³Ý ѳïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¢ ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñ£ «Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñÇ ² ѳïáñÁ ïå³·ñí»É ¿ 2006 Ã.ª г۳ëï³ÝÇ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÁ ¢ ²ñó³ËÇ ÑÇÙݳËݹÇñÁ£ ì»ñÉáõÍ³Ï³Ý ¢ ÷³ëï³·ñ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ ÁÝïñ³ÝÇ£ ÊÙμ³·ñáõÃÛ³Ùμ` ². ²Ûí³½Û³ÝÇ, ºñ¢³Ý, «Èáõë³ÏÝ» Ññ³ï., 372 ¿ç£
0803010413 è ---------------------- 2007Ã. 0150 (01) 2007
¶Ø¸ 66.3 (2Ð) + 68.4 + 67.99 (2Ð) 1
ISBN 978-99941-48-48-6 © §²ñ³ñ³ï¦ é³½Ù³í³ñ³·Çï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ
«Հայրենատիրություն» մատենաշար
II
«²ð²ð²î» 貼زì²ð²¶Æî²Î²Ü κÜîðàÜ
«ARARAT» CENTER FOR STRATEGIC RESEARCH
«PRO PATRIA»
II
STUDIES ON STRATEGY
AND SECURITY
Compiled and Edited With an Introduction and Commentary by Armen Ayvazyan
ВОПРОСЫ СТРАТЕГИИ
И БЕЗОПАСНОСТИ
Составитель, редактор, автор предисловия и примечаний Армен Айвазян
YEREVAN 2006 ЕРЕВАН
«Հայրենատիրություն» մատենաշար
II
ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ
ՀԱՐՑԵՐ
Կազմող, խմբագիր, ներածության և ծանոթագրությունների հեղինակ՝ Արմեն Այվազյան
ԵՐԵՎԱՆ 2007
Գլխավոր խմբագիր՝ Ա. Այվազյան Խմբագրական խորհուրդ՝ Հ. Արզումանյան, Ռ. Կորխմազյան, Լ. Սահակյան, Ա. Հարությունյան
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
01. ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
Ա. ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ
Արմեն Այվազյան 02. Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
Рачья Арзуманян
03. ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ (ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ И ОПРЕДЕЛЕНИЯ)
Сергей Минасян
04. АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР£ ВОЕННО-ПОЛИТИЧЕСКИЙ БАЛАНС,
ОЦЕНКИ БОЕСПОСОБНОСТИ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ВООРУЖЕННЫХ СИЛ
Андрей Арешев
05. ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ
Քրիս Կուչերա 06. Âàôðø²Î²Ü ´²Ü²Îª ´²ò²èÆÎ ÆÞʲÜàôÂÚàôÜ
Արմեն Այվազյան 07. вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
Բ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԱՏԱԳՐՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔԸ՝
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔ
Դավիթ Սիմոնյան 08. ²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀ вڲêî²ÜÆ (ÐÐ ºì ÈÔÐ) è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü Ð²Ø²îºøêîàôØ
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü Зорий Балаян
09. БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
Գ. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ
Կարեն Վրթանեսյան, Սամվել Մարտիրոսյան 10. вزò²ÜòÀ ºì ØºÜø. ìºðÈàôÌ²Î²Ü ²ÎܲðÎ
Ռուբեն Հակոբյան (Թարումյան) 11. вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
Դ. ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
Դավիթ Ջամալյան 12. è²¼Ø²Î²Ü Ðය´²ÜàôÂÚ²Ü ²ð¸Æ²Î²Ü ÊܸÆðܺðÀ вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²ÜàôܲÎàôÂÚ²Ü Ð²Ø²îºøêîàôØ
Շուշան Խաթլամաջյան 13. ´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ. Ƹº²È²Î²Ü ä²îκð²òàôØÜºðÀ ºì Æð²Î²Ü Î²äÆ àðàÞ ²êäºÎîܺðÀ
Ե. ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ. ԴԱՍԱԿԱՆ ԵՎ
ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Սուն Ցըզի 14. ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ Հրաչյա Արզումանյան 15. ä²îºð²¼ØÆ Þ²ðàôܲββÜàôÂÚàôÜÀ ºì ²ðºìØîÚ²Ü
è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
Զ. ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
Գևորգ Յազըճյան 16. βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ (1920 Â.)
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
Аркадий Тер-Тадевосян
17. АНАЛИЗ БОЕВЫХ ДЕЙСТВИЙ В АРЦАХЕ (В ПЕРИОД С ИЮЛЯ 1991
ПО ИЮЛЬ 1992 ГГ.)
Սուրեն Մարտիկյան 18. ȺèÜ²ÚÆÜ (Ⱥèܲ²Üî²è²ÚÆÜ) زðî²ì²ðàôÂÚ²Ü ¼²ð¶²òàôØÀ 20-𸠸²ðàôØ ¢ Üð² ²¼¸ºòàôÂÚàôÜÀ ²ðò²ÊÚ²Ü ä²îºð²¼ØÆ ìð²
Ռոուզ Մերի Շելդոն 19. Ðܲ¶àôÚÜ Ðð²Ø²Ú²Î²Ü. ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð ºì ̲ÌàôÎ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜܺð
Է. ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Карен Вртанесян
20. ТОМАС ДЕ ВААЛ, “ЧЕРНЫЙ САД”£ В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
Арсен Арутюнян
21. ΜΑΝΟΣ Η ΛΙΑ∆ΗΣ. Ο Ι ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ Η ΜΙΤ
[М. И ЛИАДИС , Т УРЕЦКИЕ СЕКРЕТНЫЕ СЛУЖБЫ И MIT ( НА ГРЕЧ . ЯЗ.).
А ФИНЫ . ЛАБИРИНТ ] 1998 Г .
Արմեն Հարությունյան 22. «²ðÌðàôÜ ÐàìвÜÜÆêÚ²Ü. «²ìƲòÆ²Ü ²ðò²ÊÚ²Ü ¶àڲزðîàôØ», «²ìÆ²Ø²ÜÆ²» ¶Æî²Ø²ð¼²Î²Ü вê²ð²Î²Î²Ü β¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜ, 2006 Â.
ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐԻ ՑԱՆԿ
ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
вä²ìàôØÜºðÆ ò²ÜÎ ²äÐ – ²ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝ
²ØÜ – ²Ù»ñÇϳÛÇ ØÇ³óÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñ
ºêêä – ºíñáå³ÛáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳ·Çñ º²ÐÎ – ºíñáå³ÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¢ ѳٳ·ñáͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ºØ – ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛáõÝ ºÐä – ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½Ù ºØÌ – ºñÇï³ë³ñ¹ Ù³ñïÇÏÇ Íñ³·Çñ ¼àô – ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñ ¼ÈØ – ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñ ¼à¼ – ¼³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»Ýù Æäàô – Æëñ³Û»ÉÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áõÅ»ñ ÈÔÐ – È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ ÈÔÆØ – È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ÆÝùݳí³ñ سñ½ ÊêÐØ – ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ êáódzÉÇëï³Ï³Ý гÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ØÇáõÃÛáõÝ ÐÐ – г۳ëïÝ³Ç Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ ÐØØ – лÏÇ Ù³ñï³Ï³Ý Ù»ù»Ý³
Ðî – гϳï³ÝϳÛÇÝ
Ðúä – гϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ÐÊêÐ – г۳ëï³ÝÇ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ êáódzÉÇëï³Ï³Ý гÝñ³å»ïáõÃÛáõÝ Ø²Î – ØÇ³íáñí³Í ²½·»ñÇ Î³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ Ü²îú – ÐÛáõëÇë³ïɳÝïÛ³Ý å³Ûٳݳ·ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ è¶Â – è³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³ï»ñ³µ»Ù è¸ –èáõë³ëï³ÝÇ ¸³ßÝáõÃÛáõÝ
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
è¸ ²¶Ü – èáõë³ëï³ÝÇ ¸³ßÝáõÃÛ³Ý ²ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ èÌàô – é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñ ø´Î – øñ¹³Ï³Ý µ³Ýíáñ³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝ /ݳ¢ª Îàܶð²-¶ºÈ/ АОД - Армянское общенациональное движение АО НКР – Армия Обороны Нагорно-Карабахский Республики АЭС – Атомная электростанция ББМ – Боевая бронированная машина БЛА – Беспилотный летательный аппарат БМП – Боевая машина пехоты БРДМ– Бронированная разведывательно-дозорная машина БТР – Бронетранспортер ВВ - Внутренние войска ВВС – Военно-воздушные силы ВВТ – Вооружение и военная техника ВД ОБСЕ – Венский документ Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе о мерах по укреплению доверия и безопасности ВМС – военно-морские силы ВНСТ – Великое Национальное Собрание (парламент) Турции ВПК – Военно-промышленный комплекс ВС – Вооруженные силы ВТС – Военно-техническое сотрудничество ГРВЗ СКВО – Группа российских войск в Закавказье Северокавказского военного округа ДОВСЕ – Договор об обычных вооруженных силах в Европе ДПНИ – Движение против нелегальной иммиграции ЕС – Европейский Союз ЗРК – зенитно-ракетный комплекс ЗУ – Зенитная установка ЗУР – Зенитная управляемая ракета
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
МВД – Министерство внутренних дел МО – Министерство обороны НАТО – Организация Североатлантического договора НБ – Национальная безопасность ОБСЕ – Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе ОВС НАТО – Объединенные вооруженные силы НАТО ОДКБ – Организация договора о коллективной безопасности ООН – Организация Объединенных Наций ПВО – Противовоздушная оборона ПЗРК – Переносный зенитно-ракетный комплекс ПИП – Программа индивидуального партнерства ПТРК – противотанковый ракетный комплекс ПТУР – Противотанковая управляемая ракета ПУ – Пусковая установка РА – Республика Армения РЛС – Радиолокационная станция РПГ – Ручной противотанковый гранатомет РСЗО – Реактивная система залпового огня СБ РА – Совет Безопасности Республики Армения СБ НКР – Совет Безопасности Нагорно-Карабахской Репсублики СВ – Сухопутные войска СВО – Совет по высшему образованию СМИ – Средства массовой информации СНБ – Совет национальной безопасности СССР – Союз Советских Социалистических Республик СпН – Специального назначения США – Соединенные Штаты Америки УРО – Управляемое ракетное оружие ФСБ РФ – Федеральная служба безопасности Российской Федерации ЦК КПСС – Центральный Комитет Коммунистической Партии Советского Союза
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
AAULN (The Armenian Automated Union Library Network) – г۳ëï³ÝÇ ÙÇç·ñ³¹³ñ³Ý³ÛÇÝ ó³Ýó ARENA (Armenian Research Educational Networking) – Association г۳ëï³ÝÇ ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ¢ ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ó³Ýó»ñÇ ³ëáódzódz ASA (Armenian Student Association) – Ð³Û áõë³ÝáÕÝ»ñÇ ÁÝÏ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝ DFC (Defence Intelligence College) – è³½Ù³Ï³Ý Ñ»ïËáõ½áõÃÛ³Ý ùáÉ»ç IMET (International Military Education and Training Program) – è³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÏñÃ³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Íñ³·Çñ ISRA (International Strategic Research Organization) – ØÇç³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ITU (International Telecommunication Union) – زÎ-Ç ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ»éáõëï³Ñ³Õáñ¹³·ñ³ÛÇÝ ÙÇáõÃÛáõÝ IWPR (Institute for War and Peace Reporting) – ä³ï»ñ³½ÙÇ ¢ ˳ճÕáõÃÛ³Ý Éáõë³µ³ÝÙ³Ý ÇÝëïÇïáõï P2P (Peer-to-Peer) – µ³é³óÇáñ»Ý` «Ñ³í³ë³ñÇó ѳí³ë³ñÇÝ», ³ÛëÇÝùÝ` ³å³Ï»Ýïñáݳóí³Í ó³Ýó»ñ SEO (Search Engine Optimization) – àñáÝÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ [ѳٳñ] ûåïÇÙǽ³ódz UNICEF (United Nations Children’s Fund) – ØÇ³óÛ³É ³½·»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù³ÝÏ³Ï³Ý ýáݹ BND (Bundesnachrichtendienst) – (³ñ¢ÙïÛ³Ý) ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ¸³ßݳÛÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝ ASAM (Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi) – ºíñ³ëÇ³Ï³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝ Emniyet Genel Müdürlüğü – [ÂáõñùdzÛÇ Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÛóÝ] ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ·É˳íáñ í³ñãáõÃÛáõÝ ERAREN (Ermeni Araştırmaları Enstitüsü) – гÛÏ³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõï
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ Genelkurmay Istihbarat Dairesi – ¶É˳íáñ ßï³µÇ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý í³ñãáõÃÛáõÝ Jandarma – Ãáõñù³Ï³Ý ųݹ³ñÙ»ñÇ³Ý JITEM – Ãáõñù³Ï³Ý ųݹ³ñÙ»ñdzÛÇ Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝ Kontr-Teror Merkezi – гϳ³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ MAH (Milli Amele Hizmeti) – ²½·³ÛÇÝ µ³Ýíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝ MEI (Milli Emniyet Hizmetleri) – ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ MIT (Milli Istihbarat Teşkilati Müsteşarlığı) – ²½·³ÛÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹ MITEM (Milli Istihbarat Teşkilati Eğitim Merkezi) – ²½·³ÛÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ Psikologik Savunma Başkanlığı – Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý í³ñãáõÃÛáõÝ Tehditler – ëå³éݳÉÇùÝ»ñ Teşkilat-i Mahsusa – гïáõÏ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ TÜRKSAM (Türkiye Uluslararası Ilişkiler ve Stratejik Analizler Merkezi) – ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ãáõñù³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ Őzel Tim – [Ü»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ] ѳïáõÏ çáϳï
«Ðݳñ³íáñ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñëï³Ïáñ»Ý ï»ëÝ»ÉÁ é³½Ù³ñí»°ëï ¿£ Ê³Õ³Õ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ϳñ·Ç ˳ݷ³ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ãÙáé³Ý³ÉÁ é³½Ù³ñí»°ëï ¿£ ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³íÇ׳ÏÁ ѳëϳݳÉÁ,
˳óñÙ³Ý Å³Ù³Ý³ÏÝ ÇٳݳÉÁ ¢ ˳ݷ³ñáõÙÁ ϳÝË»ÉÁ ÙÇÝã ³ÛÝ Ïå³ï³ÑÇ՝ ÝáõÛÝå»ë
é³½Ù³ñí»°ëï ¿»1£ Ú³·Ûáõ ØÇÝ»ÝáñÇ ê³Ùáõñ³Û ¢ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³Ý (17-ñ¹ ¹³ñ)
1. ܺð²ÌàôÂÚàôÜ Ð³Ûáó ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý· ·áÛáõÃÛáõÝÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÁ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï Ïïñí³Íùáí ¹»é¢ë ³å³Ñáíí³Í ã»Ý£ Ð³Û ÅáÕáíáõñ¹Ý Çñ ѳÛñ»ÝÇùáõÙ ³½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ³Ýíï³Ý· ³åñ»Éáõ µ³í³ñ³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¢ »ñ³ßËÇùÝ»ñ ï³Ï³íÇÝ ãÇ ëï»Õͻɣ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ï³ÛëñáõÃÛ³Ý ÷Éáõ½áõÙÇó Ç í»ñ ³ñ¹Ç г۳ëï³ÝÁ2 ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ «ÉÇÝ»±É, û± ãÉÇÝ»Éáõ» ë³ÑٳݳÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ·ïÝí»Éª ¹»Ù ѳݹÇÙ³Ý ³ñï³ùÇÝ áõ Ý»ñùÇÝ ÙÇ ß³ñù ٳѳóáõ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ, áñáÝóÇó ³Ù»Ý³1
ػ絻ñáõÙÁ ù³Õí³Í ¿ Ú³·Ûáõ ØÇÝ»ÝáñÇÇ «¶Çñù` é³½Ù³ñí»ëïáõÙ ÁÝï³Ý»Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ» ³ß˳ïáõÃÛáõÝÇó, ï»°ë Thomas Cleary, The Japanese Art of War£ Understanding the Culture of Strategy (Boston & London£ Shambhala Classics, 1992), p. 71. 2 ²ñ¹Ç г۳ëï³Ý ³ë»Éáíª ÝϳïÇ áõÝ»Ýù é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí Ù»Ï Ùdzíáñ ϳ½ÙáÕ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ áõ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ£
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
Ù»ÍÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñݳñ³íáñ é³½Ù³Ï³Ý Ýáñ ³·ñ»ëÇ³Ý ¿£ Àëï ³Û¹Ù ¿Éª г۳ëï³ÝÇ ÁÝóóÇÏ å»ï³Ï³Ý³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ ù³Ý ϳñ¢áñíáõÙ ¿ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÝ áõ Ýñ³Ý í»ñ³å³Ñí³Í ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝÁ£ ò³íáù, ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÝ áõ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ѳÛáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ÃáõÛÉ ½³ñ·³ó³Í ß»ñï»ñ »Ý3£ ²Û¹åÇëÇ íÇ׳ÏÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇó »Ý. ³) ë»÷³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý »ñϳñ³ï¢ ã·áÛáõÃÛáõÝÁ. µ) ѳÛáó í»ñݳ˳íÇ ËݹÇñÁ՝ ÎÇÉÇÏÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ³ÝÏáõÙÇó (1375Ã.) Ç í»ñ ³½·³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³½ÙáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇ ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ù»ç ãÙ³ëݳ·Çï³óáÕ ¹³ë»ñǪ Ñá·¢áñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ í³×³é³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·»ñ³ÏßéáõÙÝ áõ ïÝûñÇÝáõÙÁ ¢, ÙdzųٳݳÏ, ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·ñ»Ã» Çëå³é µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ ²Ûë ³éáõÙáí µ³ó³éáõÃÛáõÝ »Ý ϳ½Ùáõ٠ѳÛáó ½ÇÝÛ³É ³½³ï³·ñ³Ï³Ý å³Ûù³ñÇ »ñÏáõ ³Ýç³ï ųٳݳϳßñç³Ýª 1722-35 ¢ 1890-1921 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÁ, áñáÝù, ë³Ï³ÛÝ, ãѳëÝ»Éáí Çñ»Ýó Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ ¢ Áݹѳïí»Éáí, Ç íÇ׳ÏÇ ã»Õ³Ý ³ñÙ³ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç µ»ñ»Éáõ ѳٳ½·³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñ ûÕ³ÏÝ»ñÇ Ùï³ÛÝáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ÆëÏ 1920-1990 ÃÃ.ª г۳ëï³ÝÇ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³ÝÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ݳËáñ¹³Í ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ßñç³ÝáõÙ, ûï³ñ³ÍÇÝ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝ ù³ñá½áÕ ¹ñ³Íá Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙïùÇ áõÕÕ³ÏÇ ÃßݳÙÇÝ áõ ˻չáÕÝ ¿ñ. ·) ûï³ñ ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç ßñç³Ýáõ٠ѳÛáó í»ñݳ˳íÇ՝ ϳÛë»ñ³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñ»ï ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³Ï³Ù³ ϳ٠Ñáųñ³Ï³Ù ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ, áñÁ Ùï³íáñ áõ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³ñ·»Éù-
²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë ݳ¢ Ù»ñ «è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËáéáãÝ»ñÁ ѳÛáó ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳ٠г۳ëï³ÝÇ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ·áÛáõÃÛ³Ý ³ùëÇáÙÝ»ñÁ», «Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñ, ѳïáñ ². – г۳ëï³ÝÇ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÁ ¢ ²ñó³ËÇ ÑÇÙݳËݹÇñÁ£ ì»ñÉáõÍ³Ï³Ý ¢ ÷³ëï³·ñ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ ÁÝïñ³ÝÇ£ γ½Ù»ó ¢ ËÙµ³·ñ»ó ². ²Ûí³½Û³ÝÁ, ºñ¢³Ý, «Èáõë³ÏÝ» Ññ³ï., 2006, ¿ç 27-44£
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
Ý»ñ ³é³ç³óÝ»Éáíª ÃáõÛÉ ã¿ñ ï³ÉÇë ×ßïáñáᯐ µáõÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ, á°ã ¿É, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõÙ Ùß³Ï»É áõ ÏÇñ³é»É ·áñÍáõÝ ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ£ ²Û¹åÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ñ ¹³éÝáõÙ ûï³ñ áõÅ»ñÇ Ýå³ï³Ï³ëɳó, Ñ»ï¢áÕ³Ï³Ý ¢ ³å³ÏáÕÙÝáñáßÇã Ý»ñ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý íñ³. ¹) г۳ëï³ÝÇ ³½³ï³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÇÝ ÝíÇñí³Í ÙïùÇ áõ Ýñ³ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ ³ÝáÕáù ×ÝßáõÙÁ, áñ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ù»ç Ëïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ã¿ñ ¹ÝáõÙª ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇó ½ñÏáõÙ, ³½³ï³·ñ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ Ý»Ý·³÷áËáõÙ ¢ ͳÕñ, ëå³éݳÝù áõ ³Ñ³µ»ÏáõÙ, µéÝÇ Éé»óáõÙ, í»ñç³å»ëª ýǽÇÏ³Ï³Ý Ñ³ßí»Ñ³ñ¹³ñ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ³Ûëûñ ¿Éª ³Ýϳ˳óáõÙÇó 16 ï³ñÇ ³Ýó, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ùï³ÛÝáõÃÛ³Ý ÇÝ»ñóÇáÝ áõÅáí, Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¢ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ¹»é¢ë Ëáñà áõ ¹Åí³ñ ѳٳï»Õ»ÉÇ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý£ Ø»ñ ûñ»ñáõÙ ¿É Ñ³Û ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Ýñ³Ýó í»ñݳ˳íÇ ÙÇ ½·³ÉÇ (»Ã» ã³ë»Ýùª ·»ñ³ÏßÇé) Ù³ëÁ г۳ëï³ÝÇ ¢ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ï³Ï³íÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ ¿ ³ÝÓÝ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¹³ßïÇó ¹áõñë, »ñ¢áõÃ³Ï³Ý ËݹÇñ£ ²Ûë íï³Ý·³íáñ ¹ÇñùáñáßáõÙÁ í»ñçÇÝ Ñ³ñÛáõñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ù³ÝÇóë ³ñ¹ÛáõÝù³íáñí»É ¿ ѳٳ½·³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñáí£ Ð³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý ¢ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»Õ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ³í»ÉÇݪ Ýñ³Ýó ÙdzÓáõÉáõÙÁ Ññ³ï³å ËݹÇñ ¿, áñÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ, ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý, ·³Õ³÷³ñ³-Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý áõ ·Çï³Ï³Ý µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ£ Ƶñ¢ »É³Ï»ï³ÛÇÝ ëϽµáõÝùª å»ïù ¿ í»ñç³å»ë ÁݹáõÝ»É ÙÇ å³ñ½ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ. ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ×ßïáõÙÁ, ¹ñ³Ýó 㻽áù³óÙ³Ý Ï³Ù Ýí³½»óÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ áñáßáõÙÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ íëï³Ñ»É áñ¢¿ »ññáñ¹ ÏáÕÙǪ ÉÇÝÇ ¹³ å»ïáõÃÛáõÝ, é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßÇÝù, û ûï³ñ³½·Ç Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ËáõÙµ£ ²Û¹ ³ß˳ï³ÝùÁ å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ ÙÇÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý Ùï³íáñ áõÅ»ñáí, áñù³Ý ¿É ¹ñ³Ýù ³é³ÛÅÙ ë³Ñٳݳ÷³Ï ÉÇݻݣ
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
²Ûɳå»ë Ù»½ ß³ñáõݳϻÉáõ »Ý Ññ³ÙóÝ»É Ð³Û³ëï³ÝÇ ßáõñçÁ ïÇñáÕ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ³Õ׳ïí³Í å³ïÏ»ñÝ»ñ, »ñÏñÇ Ý»ñëáõÙ ³éϳ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý µ³ñ»É³íÙ³Ý ÷³ÏáõÕÇ ï³ÝáÕ ÉáõÍáõÙÝ»ñ ¢ áõñÇßÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñ, áñáÝó ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¹³ñÓÛ³É ³½·áíÇÝ Ï³ñáÕ »Ýù ѳÛïÝí»É ç³ñ¹³Í ï³ßï³ÏÇ ³éç¢, ³Ûë ³Ý·³Ùª ³ñ¹»Ý ÁݹÙÇßï£ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ Ñ³Ûϳϳ°Ý ¹åñáóÇ ëï»ÕÍáõÙª ³½·³ÛÇÝ ¢ å»ï³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝ í³Û»ÉáÕ ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ÑÇÙݳ¹ñáõÙ, ѳÛñ»Ý³ë»ñ áõ µ³ñÓñ³Ï³ñ· Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ å³ïñ³ëïáõÙ£ ²Ûë áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ áõß³óáõÙáí, µ³Ûó, ϳñÍ»ë, ëÏëí³Í ¿, û¢ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÝ ³é³ÛÅÙ ³Ýï»ë³Ý»ÉÇ »Ý áõ ·áѳóáõóÇã ѳٳñí»É ã»Ý ϳñáÕ£ ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, å»ï³Ï³Ý áõ áã-å»ï³Ï³Ý Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÁ ϳñáÕ ¿ Çëϳå»ë ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ»É, »Ã» (1) ýÇݳÝë³íáñíÇ ³½·³ÛÇÝ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ¢ (2) Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³çÝáñ¹íÇ Ñ»ï¢Û³É ëϽµáõÝùÝ»ñáí. •
• •
г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ í»ñ ¿ ³Ù»Ý ï»ë³ÏÇ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý, ËÙµ³Ï³ÛÇÝ, ѳïí³Í³Ï³Ý, Ïáñåáñ³ïÇí-³é¢ïñ³ÛÇÝ ¢ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇó, ݳ˳ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó áõ å³ïϳݻÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó£ Ð³Û ÅáÕáíñ¹Ç ³½·³ÛÇÝ ³ñųݳå³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý³ëï»ÕÍ ³ñÅ»ù ¿, áñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áõ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³ñÇù áõÝÇ£ Ð³Û é³½Ù³í³ñ³µ³ÝÁ ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³ëݳ·»ïÁ, ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ ѳÛïÝí»Éáí Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÇ ¢ Ýñ³Ýó ë³ï³ñáÕ áõÅ»ñǪ г۳ëï³ÝÇ áõ ѳÛáõÃÛ³Ý ¹»Ù ͳí³É³Í ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý-ù³ñá½ã³Ï³Ý ϳï³ÕÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ÑáñÓ³ÝáõïáõÙ, ³ñųݳå³ïíáñ»Ý Ù³ñïÇ µéÝí»Éáõó µ³óÇ, ³ÛÉ »Éùª ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¢ ³½·û·áõï ³ß˳ï³ÝùÇ ³ÛÉ áõÕÇ, å³ñ½³å»ë ãáõÝÇ£ úµÛ»ÏïÇíáñ»Ý ÁÝóóáÕ, Ñ³×³Ë ³Ýѳí³ë³ñ, ³Û¹
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
•
å³Ûù³ñÇó áñáß Ñ³Û Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ëáõë³÷áõÙÝ áõ Ëáõë³Ý³íáõÙÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ÇÝùݳ˳µ»áõÃÛáõÝ ¿ ¢ ³ÝÓݳïíáõÃÛáõÝ, áã ³ÛÉ ÇÝã ¿, ù³Ý ѳÛáó ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ ß³é³íÕÇó ¹áõñë ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ£ ²í»ÉÇݪ ³Û¹åÇëÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ûï³ñ áõÅ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¿£ Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ Éë³ñ³ÝÁ ·É˳íáñ³µ³ñ Ý»ñëáõÙ ¿ª Ý»ñ³½·³ÛÇÝ, ³ÛÉ áã ¹ñëáõÙª ÙÇç³½·³ÛÇÝ£ ²ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý Éë³ñ³ÝÝ Çµñ¢ ·É˳íáñ áõÝÏݹÇñ ¹Çï»ÉÝ Ç ãÇù ¿ ¹³ñÓÝáõÙ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛ³Ý µáõÝ ³ñÅ»ùÁ, áñáíÑ»ï¢ ³Û¹ ¹»åùáõÙ å³ñï³¹Çñ »Ý ¹³éÝáõ٠ûñ³ë³óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, í»ñ³å³ÑáõÙÝ»ñÁ, Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ ³Õ׳ïáõÙÝ»ñÁ, ³é³Ó·³Ï³Ý («¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý») Ó¢³Ï»ñåáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ß÷áûóÝáõÙ ¢ ³å³ÏáÕÙÝáñáßáõÙ »Ý Ý»ñùÇÝ Éë³ñ³ÝÁ, ³é³í»É ¢ë, »Ã» ³Û¹ Éë³ñ³ÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ¿ª ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇÝ ³ÝѳÕáñ¹ ¢ ³Ýå³ïñ³ëï, ³Û¹ µÝ³·³í³éáõÙ ï³Ï³íÇÝ Ë³ñ˳÷áÕ ÙÇ Ñ³ÝñáõÛã ØÇÝã¹»é ÙdzÛÝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³½³ï, ³Ýϳßϳݹ áõ å³ñ½ í»ñÉáõÍáÕ ÙÇïùÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÛÝ ÑÇÙùÁ, áñÇ íñ³ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ï³éáõó»É áÕç³ÙÇï ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛáõÝ, ³ë»É ¿ ûª ³ñï³ùÇÝ ³ß˳ñÑáõÙ Ù»ñ Çñ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóí³Í Ëáëù áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ£
«Ð³Ûñ»Ý³ïÇñáõÃÛáõÝ» Ù³ï»Ý³ß³ñÇ ³Ûë »ñÏñáñ¹ ѳïáñáõÙ Áݹ·ñÏí³Í áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ Ï³Û³óÙ³Ý áõ ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñáÝßÛ³É ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ûñ³Ï³ñ·Ý ³ÛÝù³Ý ï³ñáÕáõÝ³Ï ¿ (³ÛÝ, ÷³ëïáñ»Ý, Ý»ñ³éáõÙ ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ áÉáñïÝ»ñÁ)4 ¢ ³ÛÝã³÷ ûñ³Ùß³Ï, 4 î»°ë ³ëï, áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝ №2£
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
áñ ³Ûë ëïí³ñ ѳïáñÝ Áݹ·ñÏáõÙ, ³í»ÉÇ ×Çßïª áõñí³·ÍáõÙ ¿ ùÝÝáõÃÛ³Ý ¢ ùÝݳñÏÙ³Ý Ï³ñáï µ³½Ù³ÃÇí ѳñó³ß³ñ»ñÇó Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇëÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ. 1. г۳ëï³ÝÇ ¢ Ýñ³ ѳí³Ý³Ï³Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñǪ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ¢ ÂáõñùdzÛÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ (´³ÅÇÝ ².). 2. г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ÷³ëï³ñÏáõÙÝ»ñÁ (´³ÅÇÝ ´.). 3. г۳ëï³ÝÇ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áñáß ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ ËݹÇñÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÙ-µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ»ñÁ (´³ÅÇÝ ¶.). 4. Ð³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ г۳ëï³ÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý, Ù³ëݳíáñ³å»ë, Ýñ³ µ³Ý³ÏÇ ÙÇç¢ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõ µ³ñ»É³íÙ³Ý ùÝݳñÏáõÙÁ (´³ÅÇÝ ¸.). 5. гÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¿ÃÝÇÏ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ¢áñ ¹»ñ³Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ»ï³½áïáõÙÁ (´³ÅÇÝ ¸.). 6. è³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÏݳñÏÁ ¢ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç é³½Ù³ñí»ëïÇ ³é³çÇÝ ï»ë³µ³Ý êáõÝ òÁ½ÇÇ «è³½Ù³Ï³Ý ³ñí»ëïÇ Ù³ëÇÝ» ³ÝÙ³Ñ »ñÏÇ Ñ³Û»ñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ (´³ÅÇÝ º.). 7. г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ áñáß ¹ñí³·Ý»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ϳÛë»ñ³Ï³Ý áõÅ»ñǪ ÑÝáõó Ç í»ñ ÙÇÝ㢠³Ûëûñ ÏÇñ³é³Í ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ ³Ù»ñÇϳóÇ Ñ»ÕÇݳÏÇ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÁ (´³ÅÇÝ ¼.). 8. ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇÝ ¢ Ãáõñù³Ï³Ý ѳïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÝíÇñí³Í ·ñù»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ³Ý·É»ñ»Ýáí áõ éáõë»ñ»Ýáí í»ñç»ñë Ññ³ï³ñ³Ïí³Í ¢ ɳÛÝáñ»Ý ·áí³½¹í³Í ÙÇ Ù»Ý³·ñáõÃÛ³Ý ·ñ³ËáëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (´³ÅÇÝ ¾.)£ Àݹ áñáõÙ, Ý»ñϳ۳óí³Í ûٳݻñÇ ÙÇ Ù³ëÝ ÁÝïñ»É »Ýù Ýñ³Ýó ËÇëï ³ÛÅÙ»³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÙÛáõëÁª ï»ë³Ï³Ý ³ñÅ»ù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ³éáõÙáí£
ܺð²ÌàôÂÚàôÜ
²éѳë³ñ³Ï, ³å³·³ÛÇ Ýϳïٳٵ Ù»Ï é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ùµ áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ï ëó»Ý³ñáí ³é³çÝáñ¹í»ÉÁ ï³ÝáõÙ ¿ ÷³ÏáõÕÇ, ٳݳí³Ý¹ ³ÛÅÙ, »ñµ ³ß˳ñÑÁ ½³ñ·³ÝáõÙ ¿ ³Ý»ñ¢³Ï³Û»ÉÇ ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ áõ µ³½Ù³ÃÇí ³ÝѳÛïÝ»ñáí£ ²Ûë ³éáõÙáí, ϳñÍáõÙ »Ýù, ß³Ñ»Ï³Ý ¿, áñ ѳïáñÇ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ, ³éáÕç ûñ³Ñ³í³ïáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»Éáí г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõÙ ³éϳ Çñ³íÇ׳ÏÇ Ñ³Ý¹»å, Ý»ñϳ۳ÝáõÙ ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý áõ, áñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÝ ¿, ϳéáõóáÕ³Ï³Ý ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ùµ ¢ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ Ð³ïáñáõÙ ½»ï»Õí³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×ÝßáÕ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ ѳïáõÏ ·ñí»É ¿ ëáõÛÝ ÅáÕáí³ÍáõÇ Ñ³Ù³ñ áõ Ññ³å³ñ³ÏíáõÙ ¿ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù 5£
05.02.2007
²ðØºÜ ²Úì²¼Ú²Ü
ø³Õ³ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹áÏïáñ, «²ñ³ñ³ï» é³½Ù³í³ñ³·Çï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ïÝûñ»Ý
àñáß³ÏÇ ËÙµ³·ñáõÙÝ»ñáí í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ÃÇí 2, 7, 14, 15 ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£
Ա
ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՎ
ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ
2.
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ∗
ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ
ö³ëï ¿, áñ Ù»Ï ï³ëݳÙÛ³Ï ³é³ç г۳ëï³ÝÁ â³ÏáË»ó ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Çñ Ýáñ ßñç³ÝÁª ǵñ¢ ½³ñ·³ó³Í ïÝï»ëáõÃÛáõÝ ¢ ëáóÇ³É³Ï³Ý »Ýóϳéáõóí³Íù áõÝ»óáÕ »ñÏÇñ£ г۳ëï³ÝÇ Ùï³íáñ Ý»ñáõÅÁ µ³í³Ï³Ý µ³ñÓñ ¿ñ ·ÇïáõÃÛ³Ý ¢ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³Ý µ³½Ù³ÃÇí áÉáñïÝ»ñáõÙ. áõÝ»ÇÝù ÁÝïÇñ ׳ñï³ñ³å»ïÝ»ñ, ׳ñï³ñ³·»ïÝ»ñ, ýǽÇÏáëÝ»ñ, ùÇÙÇÏáëÝ»ñ, µÅÇßÏÝ»ñ, ïÝï»ë³·»ïÝ»ñ, ³ÛÉ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ, µ³ñÓñáñ³Ï µ³Ýíáñ³Ï³Ý áõÅ£ ´áÉáñáíÇÝ ³ÛÉ Ñ³ñó ¿, áñ ³ÛÅÙ, ǵñ¢ ѻÝù 1988 Ã. »ñÏñ³ß³ñÅÇ, 1991-94 ÃÃ. Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ, Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý µ³½Ù³ÙÛ³ ßñç³÷³ÏÙ³Ý, ݳ¢ »ñÏñÇ ³å³ßÝáñÑ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ¢ ³Ûë ³Ù»ÝÇÝ Ñ»ï¢³Í ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³ñï³·³ÕÃÇ, г۳ëï³ÝÇ ½³ñ·³ó³ÍáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ÏïñáõÏ Çç»É ¿£ ²Ûëáõѳݹ»ñÓ, å»ïù ¿ ÁݹáõÝ»É, áñ ³Ýϳ˳ݳÉáõ å³ÑÇݪ 1991 Ãí³Ï³ÝÇÝ, г۳ëï³ÝáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ÇÝ ³ñ¹Ç ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñó»ñÇ ·Íáí ³é³çݳϳñ· ¢ ÷áñÓ³éáõ ϳ¹ñ»ñ£ Ø»½³ÝáõÙ ³éϳ ¿ñ, áõ ¹»é¢ë ³éϳ ¿, Ùï³íáñ é»∗ ²ñÙ»Ý ²Ûí³½Û³Ý, ÐÇÙݳï³ññ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç£ سëÝ ²£ ºñ¢³Ý, 2-ñ¹ Éñ³óí³Í ¢ Ùß³Ïí³Í Ññ³ï. ºñ¢³Ý, «Èáõë³ÏÝ», 2004, ¿ç 151-160£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ëáõñëÝ»ñÇ Í³Ûñ³Ñ»Õ å³Ï³ë ÙÇç³½·³Ûݳ·ÇïáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ£ ê³ µÝ³Ï³Ý µ³ó ¿ ÊêÐØ ݳËÏÇÝ áñ¢¿ ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ÜáõÛÝÇëÏ èáõë³ëï³ÝÁ, áñ áõÝ»ñ ¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÇ ¢ ÙÇç³½·³Ûݳ·»ïÝ»ñÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ÷³Õ³Ý· áõ Ýñ³Ýó ÙdzíáñáÕ ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý µ³½Ù³ÃÇí ϳéáõÛóÝ»ñ, Ç íÇ׳ÏÇ ã»Õ³í ³ñ³·áñ»Ý ѳٳå³ï³ë˳ݻóÝ»Éáõ Çñ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á áõ í»ñçÇÝÇó µËáÕ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõÕÇÝ Ýáñ ³ß˳ñѳϳñ·Ç ³é³ç³¹ñ³Í å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ£ Ø»½³ÝáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùï³íáñ «Ëáå³Ý» ÙݳÉáõ í³é íϳÛáõÃÛáõÝÝ ¿ Éáõñç ³ñÅ»ù Ý»ñϳ۳óÝáÕ ÇÝùÝáõñáõÛÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËÇëï ë³Ï³íáõÃÛáõÝÁ£ ê³ ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ ÷³ëï ¿, ù³Ý½Ç г۳ëï³ÝÝ ³Ï³Ù³ Ý»ñù³ßí³Í ¿ Çñ µáõÝ ·áÛáõÃÛ³ÝÝ ëå³éݳóáÕ »ñϳñ³ï¢ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ð³Û³ëï³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ ÙÇÝ㢠³ÛÅÙ ÃáõÛÉ ïñí³Í Ëáßáñ ë˳ÉÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý µËáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¢ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ Ù»ñ ËÇëï ûñÇ ÁÙµéÝáõÙÝ»ñÇó£ Ø»ñ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ·áÛ³ó³Í Ù»Í µ³ó»ñÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ¢ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Éóí»É áõ ÉóíáõÙ »Ý ûï³ñª ëË³É áõ »ñµ»ÙÝ ¿É ÙÇïáõÙݳíáñ í»ñÉáõͳϳÝÝ»ñáí ¢ ³å³ÏáÕÙÝáñáßÇã »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ Ð³Û³ëï³ÝÁ Ï»ÝëáõÝ³Ï å»ïáõÃÛáõÝ ãÇ ¹³éݳ, »Ã» ãϳñáճݳ µ³ñÓñ ·Çï³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí í»ñÉáõÍ»É Çñ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µ³ñ¹³·áõÛÝ ËݹÇñÝ»ñÁ£ ²Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõÙ ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ùï³Í»Éáõ Ù»ñ ï³Ï³íÇÝ ß³ï ÃáõÛÉ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ ѳÛáó å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ íï³Ý·áÕ ³Ù»Ý³Éáõñç ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó »Ý£ г۳ëï³ÝáõÙ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ ·áÛ³óáõÙÁ ¢ ³é³çÁÝóóÁ, í³Õáõó ѳëáõݳó³Í ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ÉÇÝ»Éáí ѳݹ»ñÓ, Ñݳñ³íáñ »Ý ÙdzÛÝ å»ï³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ£ ²ÝϳËáõÃÛ³ÝÁ ѳçáñ¹³Í ï³ëݳÙÛ³ÏÇ ÁÝóóùáõ٠г۳ëï³ÝáõÙ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éÝ áõëáõÙݳëÇñáÕ å³ïß³× ·Çï³Ï³Ý áñ³Ï³íá-
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
ñáõÙ áõÝ»óáÕ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñ áõ ϳ¹ñ»ñ ãëï»ÕÍí»óÇÝ, û¢ Ç ëϽµ³Ý» å³ñ½ ¿ñ, áñ Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÁ ë»ñïáñ»Ý ³éÝãíáõÙ ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ µ³½Ù³µÝáõÛà ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ, áñáÝó ëïáõÛ· ¢ ųٳݳÏÇÝ í»ñÉáõÍáõÙÁ å³ñï³¹Çñ ¿£ г۳ëï³ÝÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ýáñ ¿ ëÏëáõÙ ·Çï³Ïó»É ³Ûë å³Ñ³ÝçÇ ÉñçáõÃÛáõÝÝ áõ Ññ³ï³åáõÃÛáõÝÁ6£ Üϳï»Ýù ݳ¢, áñ é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éáõÙ ¹»·»ñáÕ ÙÇ ù³ÝÇ áã å»ï³Ï³Ý í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ³ñï³¹ñ³ÝùÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ëÇñáÕ³Ï³Ý ¿ ¢ ó³Íñ³ñÅ»ù£ ²Ûë ·áñÍáõ٠ѳå³Õ»É ³ÛÉ¢ë ãÇ Ï³ñ»ÉÇ£ ä»ïù ¿ ÑÇß»É, áñ Ù»½³ÝÇó ɳí áã áù ãÇ Ï³ñáÕ í»ñÉáõÍ»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃ۳ݪ Ù»ñ ߳ѻñÇ íñ³ ³½¹áÕ »ñ¢áõÛÃÝ»ñÁ ¢ Áëï ³Û¹Ù ¿É áñáß»É Ù»ñ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³ñÇùÝ»ñÝ áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ£ ÊݹÇñÝ ³ÛÝ ¿, áñ «ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» µ³½Ù³×ÛáõÕ ³é³ñϳ ¿, áñÇÝ ïÇñ³å»ï»ÉÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÝáõÛÝåÇëÇ »ñϳñ³ÙÛ³ áõëáõÙݳéáõÃÛáõÝ ¢ ç³Ý³¹Çñ ³ß˳ï³Ýù, ÇÝãåÇëÇÝ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿, ûñÇݳÏ, ýǽÇÏáë, ٳûٳïÇÏáë ϳ٠ùÇÙÇÏáë ¹³éݳÉáõ ѳٳñ£ àñù³Ý ßáõï ·Çï³Ïó»Ýù ³Ûë ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝù³Ý ßáõï ÏÓ»ñµ³½³ïí»Ýù ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ëÇñáճϳÝáõÃÛáõÝÇóª ÇÝãå»ë ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ³éáõÙáí, ³ÛÝå»ë ¿É ϳ¹ñ³ÛÇÝ µÝ³·³í³éáõÙ£ ²Ûëûñ ¿É í³Õ ¿ Ëáë»É ÐÐ ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñݳ˳íÇ Ëݹñá ³é³ñϳ ѳñó»ñáõÙ åñáý»ëÇáݳÉǽÙÇ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇÝ Ùáï ÉÇÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ£ ì»ñç»ñë ïí³Í Çñ ѳñó³½ñáõÛóÝ»ñáõÙ ³Ûë ³ÝÙËÇóñ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ£ ÂÕóÏóÇ Ñ³ñóÇÝ, û ³ñ¹Ûá±ù ³ÏÝϳÉáõÙ ¿ Éáõñç ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ »íñ³ëÇ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ, åñÝ. ê. ê³ñ·ëÛ³ÝÁ å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿. «²Û¹åÇëÇ ÁݹѳÝñ³óáõÙÝ»ñ ³Ý»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áõÝ»Ý³É Éáõñç í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñ, áñáÝù Ù»Ýù, ó³íáù, ãáõÝ»Ýù£ ºí ³éѳë³ñ³Ï, ³Û¹ Ù³ëÇÝ Éáõñç Ëáë»Éáõ ѳٳñ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ë6
Gevorg Stamboltsian, “Armenian Military To Set Up First Think-Tank,” Armenialiberty Report, 31 May 2004.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
˳Ýáñ»Ý Éáõñç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñáí Ù»Ýù ³é³ÝÓݳå»ë Ñå³ñï³Ý³É ã»Ýù ϳñáÕ» 7£ ØÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ³Ýó Ù»Ï ³ÛÉ ÃÕóÏóÇ ïí³Í ÝٳݳïÇå ѳñóÇÝ, ûª «Ð³Ï³³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý å³Ûù³ñÇ Ñ»ï³·³ ͳí³ÉáõÙÁ íï³Ý·Ý»ñÇ ³é³ç ãDZ ϳݷݻóÝÇ ÏáÝÏñ»ï Ù»ñ »ñÏÇñÁ», ïñíáõÙ ¿ ÝٳݳïÇå Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõݪ «ÈdzñÅ»ù å³ï³ëË³Ý ï³Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉdzñÅ»ù ÇÝýáñÙ³ódz£ Ø»Ýù ³Û¹åÇëÇ ÉdzñÅ»ù ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ýù» 8£ г۳ëï³ÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý ¢ Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ùµ áõ ýÇݳÝë³íáñٳٵ ·áñÍáÕ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÁ ËÇëï û·ï³Ï³ñ ÏÉÇÝ»Ý ¢° áñáßáõÙ ÁݹáõÝáÕÝ»ñÇ, ¢° ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ýñ³Ýáí, áñ ϵ³ó³Ñ³Ûï»Ý áõ ÏùÝÝ»Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁª Çñ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ ³é³çݳѻñà ÉáõÍáõÙ å³Ñ³ÝçáÕ ËݹÇñÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ£ ²Û¹ Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ·É˳íáñ ·áñÍÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ ù³ÛÉ ³é ù³ÛÉ Ó¢³íáñáõÙÁ£ Àݹ áñáõÙ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ·Íáí Ù³ëݳ·Çï³óáÕ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý ¹åñáóÇ Ï»ÝïñáÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ºñ¢³ÝáõÙ, ù³ÝÇ áñ г۳ëï³ÝÇó ¹áõñë ³Û¹åÇëÇ ËݹÇñ ÉáõÍ»É Ñݳñ³íáñ ã¿£ Ð³Û é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý-í»ñÉáõͳϳÝ. ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ¢ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñáí ëå³ë³ñÏ»É Ð³Û³ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ϳéáõÛóÁ, ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇݪ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ¢ ÐÐ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ (¼àô) ·É˳íáñ ßï³µÁ£ î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý-ù³ñá½ã³Ï³Ý. ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõÙ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÇ Í³í³É³Í ɳÛݳٳëßï³µ ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý ã»½áù³7
"Чем дальше, тем ощутимее для народа будет то, что делается сейчас", Голос Армении, 9 октября, 2001£ 8 ê»ñÅ ê³ñ·ëÛ³Ý, «²ÝáõÙ »Ù ³ÛÝ, ÇÝã å³ñï³íáñ »Ù...» (ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ µ³ó³éÇÏ Ñ³ñó³½ñáõÛóÁ «²½·»-ÇÝ). – ²½·, 21 ÷»ïñí³ñÇ 2002£
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
óáõÙ, г۳ëï³ÝÇ (Ý»ñ³éÛ³É ²ñó³ËÇ) ï»ë³Ï»ïÝ»ñÇ Ñ»ï¢áÕ³Ï³Ý ¢ ³ÝÁݹѳï ù³ñá½áõÙ, Áݹ áñáõÙª ³ñ¢ÙïÛ³Ý áõÝÏݹñÇÝ ³é³í»É ÁݹáõÝ»ÉÇ Ù³ïáõóÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñáí£ è³½Ù³ï»ë³Ï³Ý. г۳ëï³ÝÇ ¼àô ëå³Û³Ï³Ý ϳ½ÙÇ ¢ Ïáõñë³ÝïÝ»ñÇ ï»ë³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý-Ññ³ï³ñ³Ïã³Ï³Ý-óñ·Ù³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ, ³Û¹ ÃíáõÙª ͳÝáóóáõÙ ¹³ë³Ï³Ý ¢ Ýáñ³·áõÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇÝ£ ¶³Õ³÷³ñ³Ï³Ý-鳽ٳѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý. 鳽ٳѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ¢ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ù³ñá½áõ٠г۳ëï³ÝáõÙ ¢ ë÷ÛáõéùáõÙª ѳïϳå»ë ³×áÕ ë»ñÝ¹Ç ßñç³ÝáõÙ£ Ð³Û é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ûñ³Ï³ñ·Á
êïáñ¢ áõñí³·ÍáõÙ »Ýù ³ÛÝ Ï³ñ¢áñ ѳñó»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ¹³éÝ³Ý Ñ³Û é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃ۳ݪ ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ϳï³ñ»ÉÇù áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ñϳ£ êñ³Ýù ³ÛÝ Ñ³ñó»ñÝ »Ý, áñáÝù ³é³í»É ß³ï »Ý ³éÝãíáõÙ (áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳ٠³ÝáõÕÕ³ÏÇáñ»Ý) г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÇÝ£ 1.
г۳ëï³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¢ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ 1.1. г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ. 1.2. г۳ëï³ÝÇ՝ åáï»ÝóÇ³É ³·ñ»ëáñÇÝ ½ëå»Éáõ ¢ Ñ»ï å³Ñ»Éáõ (deterrence-Ç) ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×ßïáõÙÝ»ñ. 1.3. гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝ µ³ñ»É³íáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ՝ ·áñÍáÕ µ³Ý³ÏÇ, 黽»ñíÇ ¢ ëå³Û³ÏáõÛïÇ ù³Ý³ÏÇ ¢ ϳ½ÙáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É. 1.4. ²ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ѳïϳå»ë՝ Æëñ³Û»ÉÇ ¢ Þí»Ûó³ñdzÛÇ µ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ, ϳÝáݳ¹ñáõÃÛ³Ý ¢ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ. ³Û¹ µ³Ý³ÏÝ»ñÇ ÷áñÓÇ ¢ Ùá¹»ÉÇ ½³Ý³½³Ý ï³ññ»ñÁ г۳ëï³ÝáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü ñáõÃÛ³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ å³ï׳鳵³Ýí³Í ÑÇÙݳíáñáõÙÝ»ñ ϳ٠ÅËïáõÙÝ»ñ. 1.5. Ð³Û ½ÇÝíáñÇ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¢ ³Û¹ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ áã ³í³Ý¹³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ՝ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ ³Ùñ³åݹ»Éáõ, ¹³ë³ÉùáõÃÛáõÝÁ µ³ó³é»Éáõ ¢ µ³Ý³ÏáõÙ ½ÇݳÏó³Ï³Ý-»Õµ³Ûñ³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ ÙÃÝáÉáñï ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí. 1.6. ¸åñáóÝ»ñáõÙ ¢ µáõÑ»ñáõÙ é³½Ù³ÏñÃ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Íñ³·ñ³íáñáõÙ. 1.7. гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ñ³Ù³½·»ëïÇ ¢ ï³ñµ»ñ³Ýß³ÝÝ»ñÇ Ýáñ՝ ³½·³ÛÇÝ ËáñÑñ¹³ÝÇß»ñ áõ ï³ñ³½Ç ï³ññ»ñ å³ñáõݳÏáÕ Ùß³ÏáõÙÝ»ñ. 1.8. Øß³ÏáõÙÝ»ñ ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ Íñ³·ñÇ, ³é³ñϳݻñÇ ¢ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É. 1.9. гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ñ»ï³·³ µ³ñ»É³íÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í å³ï׳鳵³Ýí³Í ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ£ 2. î³ñ³Í³ßñç³ÝÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ²ÛëñÏáíϳëáõ٠߳ѻñ áõÝ»óáÕ ³ÛÉ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¢ Ýñ³Ýó é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÁ 3. ijٳݳϳÏÇó é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÁ ¢ г۳ëï³ÝÁ 3.1. «Ð»Õ³÷áËáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ» ¢ ¹ñ³ ϳñ׳ųÙÏ»ï ¢ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ѻÝùÝ»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ. 3.2. г۳ëï³ÝÁ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý áõ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ç ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ 4. Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñáõÙ 4.1. Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ. ³) Ë³Õ³Õ ÉáõÍáõÙÝ»ñ (º²ÐÎ ØÇÝëÏÇ ËÙµÇ ·áñÍÁÝóó, Ë³Õ³Õ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñ). µ) å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ÉáõÍáõÙÝ»ñ.
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
4.2. ²ñó³ËÇ Ñ³ÛϳϳÝáõÃÛáõÝÁ ÷³ëïáÕ å³ïÙ³Çñ³í³Ï³Ý ѳٳå³ñ÷³Ï ÃÕóå³Ý³ÏÇ Ï³½ÙáõÙ. 4.3. ØÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÁ ÇÝùÝáñáßÙ³Ý áõ ÇÝùݳå³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¢ ²ñó³ËÇ ³½³ï³·ñáõÙÁ. 4.4. ²ñó³ËÇ ¢ ܳËÇ碳ÝÇ å³ïÙ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³·ñáõÃÛáõÝÁ£ 5. гÛáó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¢ é³½Ù³ñí»ëïÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Ñݳ·áõÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó ÙÇÝ㢠ٻñ ûñ»ñÁ 5.1. гÛáó å³ïÙáõÃÛ³Ý ¹åñáó³Ï³Ý ¢ µáõÑ³Ï³Ý ¹³ë³·ñù»ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ µ³ÅÇÝÝ»ñÇ ¢ Éñ³óáõÙÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ. 6. г۳ëï³Ý-ê÷Ûáõéù ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ 7. гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ 8. г۳ëï³ÝÁ ¢ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÁ (زÎ, ܲîú, º²ÐÎ, ²äÐ ¢ ³ÛÉÝ) 9. γëåÇ³Ï³Ý Ý³íÃÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ¢ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ 10. ²¹ñµ»ç³Ý. ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ, ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËݹÇñÁ 11. ìñ³ëï³Ý. ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ, Ñ³Û ¢ ÙÛáõë ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËݹÇñÁ 12. Âáõñùdz 12.1. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á. 12.2. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ Ýñ³Ýó ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ ÂáõñùdzÛÇ ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ. 12.3. гÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÛÉ¢³ÛÉ ÅËïáõÙÝ»ñ ¢ ³ñ¹³ñ³óáõÙÝ»ñ. 12.4. Âáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 12.5. Âáõñù-íñ³ó³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 12.6. Âáõñù-ëÇñÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 12.7. Âáõñù-éáõë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü 12.8. Âáõñù-³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 12.9. Âáõñù-ÑáõÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 12.10. Âáõñù-Çëñ³Û»É³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ 13. øñ¹³Ï³Ý ËݹÇñÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ 13.1. øñ¹³Ï³Ý µ³Ýíáñ³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ñ³Ï³å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ. 13.2. øñ¹³Ï³Ý ËݹñÇ՝ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ íï³Ý·³íáñ Ñݳñ³íáñ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ Ï³ÝËáñáßáõÙÝ»ñ ¢ ¹ñ³Ýó ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ï³Ý˳í Íñ³·ñ³íáñáõÙ£ 14. èáõë³ëï³Ý 14.1. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á. 14.2. ܲî0-èáõë³ëï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ¹ñ³Ýó Ñݳñ³íáñ ѻÝùÝ»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ. 14.3. ø³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ Ýñ³Ýó ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ èáõë³ëï³ÝÇ ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ. 14.4. èáõë-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 14.5. èáõë-íñ³ó³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 14.6. èáõë-ã»ã»Ý³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ ¢ ¹ñ³ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ²ÛëñÏáíϳëÇ íñ³£ 15. Æñ³Ý 15.1. ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á. 15.2. Æñ³Ý³-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 15.3. Æñ³Ý³-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 15.4. Æñ³Ý³-³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 15.5. Æñ³Ý³-éáõë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. 15.6. Æñ³ÝÇ Ãñù³Ëáë, ùáõñ¹ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ 16. ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ù³ÙáõÉÇ ¢ ÙÇç³½·³Ûݳ·Çï³Ï³Ý Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý¹ñ³¹³ñÓÁ г۳ëï³ÝÇ, ²¹ñµ»ç³ÝÇ ¢ Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý ËݹñÇÝ
Ð²Ú è²¼Ø²ì²ð²Î²Ü ØîøÆ Òºì²ìàðØ²Ü Ðð²î²äàôÂÚàôÜÀ
16.1. ØÇç³½·³ÛÇÝ ³ëå³ñ»½áõÙ Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ¢ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý ¹»Ù í³ñí»ÉÇù »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ¢ ϳñ׳ųÙÏ»ï Íñ³·ñ»ñÇ ¢ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ£ 17. ÎÇåñáëÇ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÁ ¢ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ 18. ²ñ³µ-Çëñ³Û»É³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ ¢ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÁ 19. ´áëÝdz. ¸»ÛÃáÝÇ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ ¢ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ 20. ÎáëáíáÛÇ å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ ѻÝùÝ»ñÁ 21. Æñ³ùÇ å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ ѻÝùÝ»ñÁ 22. è³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÝ áõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ¹³ë³Ï³Ý ¢ ųٳݳϳÏÇó ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ¢ ¹ñ³Ýó Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝ 23. è³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï»ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ³Û»ñ»Ý µ³ó³ïñ³Ï³Ý ¢ »é³É»½áõ (ѳۻñ»Ý-³Ý·É»ñ»Ý-éáõë»ñ»Ý) µ³é³ñ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ
ä³ïÙ³·Çï³Ï³Ý, ÅáÕáíñ¹³·ñ³Ï³Ý ϳ٠Çñ³í³Ï³Ý µÝáõÛà áõÝ»óáÕ Ã»Ù³Ý»ñÇ (ûñÇݳϪ г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ¢ ÅáÕáíñ¹³·ñáõÃÛ³Ý) áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³Ýç»Éáõ ¿ ·Çï³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝ, áñ г۳ëï³Ýáõ٠ϳ ¢ µ³í³ñ³ñ ã³÷áí ½³ñ·³ó³Í ¿£ ܳËÝ³Ï³Ý áñáß³ÏÇ áõÕÕáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõó Ñ»ï᪠ѳÛñ»ÝÇ å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÇó, ÅáÕáíñ¹³·ñ³·»ïÝ»ñÇó ¢ Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ Ñ»ÕÇÝ³Ï»É í»ñÁ Ýßí³Í ûٳݻñÇ ÙÇ Ù³ëÁ£ ê³Ï³ÛÝ Ã»Ù³Ý»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÙïÝáõÙ ¿ ³ñ¹Ç ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, é³½Ù³í³ñ³·ÇïáõÃÛ³Ý, é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ëáóÇáÉá·Ç³ÛÇ áõ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éÝ»ñÇ Ù»ç£ ÎñÏÝ»Ýù, ë³Ï³ÛÝ, áñ г۳ëï³ÝáõÙ á°ã ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, á°ã ¿É Ýñ³ÝÇó ¹áõñë, í»ñÁ Ýßí³Í ûٳݻñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ·Çï³Ï³Ý ѳٳϳñ·í³Í í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ãÇ »ÝóñÏíáõÙ£
3.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
(основные понятия и определения)
РАЧЬЯ АРЗУМАНЯН
Введение I. Военная опасность и военная угроза. I.1. Понятия военной опасности и военной угрозы. Источники возникновения. I.2. Классификация источников военной опасности и военной угрозы для Армении. I.3. Прогнозирование источников военной опасности и военной угрозы. II. Военная безопасность. II.1. Понятие военной безопасности. II.2. Принципы государственной политики Армении в области обеспечения военной безопасности. II.3. Правовые основы обеспечения военной безопасности Армении. II.4. Основные направления государственной политики Армении по обеспечению военной безопасности. III. Роль силовых структур в обеспечении военной безопасности Армении III.1. Вооруженные Силы РА и Армия Обороны НКР - главный инструмент обеспечения военной безопасности Армении. III.2. Основные направления деятельности вооруженных сил по обеспечению военной безопасности Армении. Выводы
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü Введение
Происходящие в мире кардинальные изменения в геополитической, военно-стратегической, духовной сферах недвусмысленно указывают на то, что проблема обеспечения национальной безопасности (НБ) Армении1 и армянского народа остается одной из наиболее актуальных задач, стоящих перед армянством в 21 веке. Более того, новейшая история Армении и наблюдаемые тенденции позволяют сделать вывод, что наиболее приоритетной задачей, стоящей перед молодыми армянскими государствами, является обеспечение военной безопасности. Учитывая молодость дисциплины «национальная безопасность» в Армении, на сегодняшний день налицо явный разнобой и смешение понятий, терминологии, методологии в данной области. Это в чем-то естественное и объективное состояние становления армянской государственности и соответствующих дисциплин, на которую накладываются существование двух оформившихся векторов в политике Армении. Первый, который условно можно назвать «северным», ориентирован на Россию и постсоветское пространство в целом, второй – «западный», ориентируется на ЕС и США. Политика комплементаризма, позволяющая Армении, теоретически, поддерживать равновесие и маневрировать в политическом пространстве, создает, с другой стороны, дополнительные трудности при оформлении стратегии в области национальной безопасности и военной сфере. Опираясь, в основном, на силовые структуры военная сфера не терпит двусмысленности, и в данной области возможности компромисса и многовекторной ориентации изначально жестко ограничены. Прежде чем задумываться о необходимости трансформации военной сферы Армении, интеллектуальная и военная элита армянского народа должна разработать развернутый теоретический базис для уже существующей военной организации Армении, исторически сложившейся в рамках советской, а затем российской парадигмы военного строительства. Очевидно, что такого рода ба1
Здесь и далее под Арменией понимаются два армянских государства – республика Армения и Нагорно-Карабахская Республика, составляющие единое целое в военно-стратегическом и культурном пространствах.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
зис может быть описан языком советской и российской военной науки, на основе адекватного сложившимся реалиям понятийного и методологического аппаратов. Данная работа преследует цель познакомить читателя с основными понятиями и определениями, методологией исследований, сформировавшихся в рамках советской/российской военной науки. Это никоим образом не означает, что не должны проводиться исследования, рассматривающие военную организацию Армении в рамках западной военной культуры. Более того, такие работы должны только приветствоваться. Обеспечение военной безопасности любого государства является многоплановой и многогранной деятельностью. С одной стороны, она предполагает выявление круга стран, являющихся, потенциально, союзниками и установление с ними партнерских отношений. С другой – она связана со способностью противостоять возможным военным опасностям и угрозам, которые могут быть как внешними, так и внутренними. Тем самым, первыми шагами на пути разработки теоретического базиса сферы военной безопасности должны стать: •
• •
анализ существующих международных, в том числе межгосударственных отношений Армении, то есть внешнеполитического контекста армянских государств; анализ внутригосударственных отношений и отношений между армянскими государствами – внутриполитического контекста Армении; выявление внутренних и внешних источников военных опасностей и угроз.
Очевидно, что без решения данных задач нельзя говорить о практической постановке и решении задач вооруженной защиты Армении.
I. Военная опасность и военная угроза. I.1. Понятия военной опасности и военной угрозы. Источники возникновения. Армения и армянский народ имеет национальные интересы (жизненные и государственные), реализация которых позволяет обеспечить поступательное развитие армянского мира. С другой
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
стороны, исторический опыт показывает, что национальные интересы различных стран и народов часто вступают в противоречие, и для их защиты государство и народ бывают вынуждены прибегать к силовым действиям, вступать в войну. Неизбежность межгосударственных противоречий в системе международных отношений всегда несет с собой потенциальную опасность применения силы для их разрешения. Очевидно, что можно и нужно вводить некоторые градации в степени той или иной опасности, заниматься их ранжированием по силе, масштабу, временным параметрам, проявленности и пр. Градация и ранжирование военной опасности и военной угрозы позволяет дать оценку военно-политическим отношениям государств в системе международных отношений. Они также являются параметрами для оценки внутриполитических отношений и отношений между различными политическими и социальными силами. Военная опасность является параметром (индикатором), который позволяет оценить стабильность того или иного общества, социума, страны, а также возможность (вероятность) применения против нее средств военного насилия для достижения политических или других целей. В отличие от военной опасности, военная угроза позволяет оценить и артикулировать не потенциальную возможность, а реально сформировавшееся намерение одной из сторон применить силу. То есть военная опасность и военная угроза отражают различную степень напряженности отношений между сторонами. Военная угроза соответствует более высокому уровню напряженности, характеризуется оформившимся открытым противостоянием сторон и намерением разрешить противоречия военносиловыми методами. Оценка и анализ военной опасности и военной угрозы требуют понимания источников, а также признаков – общих и особых, краткий анализ которых будет проведен ниже. Источники военной опасности страны могут находиться в самых разных сферах жизнедеятельности общества. Так как военная опасность есть оценка потенциальной возможности, то источники ее возникновения, обычно, являются латентными. Более того, они необязательно связываются с военными приготовлениями и прямой военной эскалацией. Чаще всего, они характеризуют зарождающиеся тенденции, про-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
цесс формирования самой возможности военного конфликта, для открытого проявления которых необходимо время. Источниками военной опасности могут стать самые различные явления и тенденции в развитии общества и страны, основными из которых являются: • • • • •
формирующийся геополитический контекст; пересечение политических интересов социальных групп, сил, государств и коалиций; противоречия на экономической, этнической или религиозной почве; гонка вооружений; создание или ускоренное развертывание армий, интенсивное военное строительство и т.д.
Отличие военной опасности от прочих заключается в возможности применения военной силы для решения возникшей проблемы. Это означает, что для квалификации той или иной опасности в качестве военной, должна просматриваться связь или тенденция применения военно-силовых методов разрешения противоречий. Другими словами, от эксперта требуется рассмотреть все возможные сценарии развития ситуации, и если какой-то из них требует применения вооруженной силы для разрешения противоречий, то факторы, процессы или тенденции, приводящие к его развитию, должны рассматриваться в качестве источника военной опасности. В отличие от источников военной опасности, источники военной угрозы, в основном, сосредотачиваются в области военно-политических отношений и проявляются во вполне конкретных военно-дипломатических и военно-экономических шагах сторон, демонстрациях силы, активизации информационной и психологической войны и т. д. Военной угрозе свойственна эскалация напряженности, которая может приобретать свою собственную логику и динамику. В определенных случаях она может выйти из-под контроля инициирующих ее сторон, когда угроза перерастает в открытый вооруженный конфликт и войну. После определения источников военной угрозы необходимо незамедлительно предпринять меры по предотвращению дальнейшей эскалации с использованием всех доступных инструментов, имеющихся в распоряжении.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Прямая военная угроза связывается с чисто военными признаками: • • • • • • •
подготовкой вооруженных сил к нападению; наращиванием оборонных потенциалов и военной мощи; заключением новых военных союзов; уточнением конкретных планов ведения войны; ростом военных расходов; активной разработкой и принятием на вооружение новых систем оружия и боевой техники; военно-политическими демаршами, усилением информационно-психологического давления и т. д.
Таким образом, резкое наращивание гонки вооружений, проведение мобилизационных мероприятий, усиление боевой подготовки войск (сил), проведение маневров или учений крупных группировок, сосредоточение войск вблизи границ государства и т. п. означает, что военная опасность становится реальной и превращается в непосредственную угрозу для страны.
I.2. Классификация источников военной опасности и военной угрозы. Общие положения. Признаки, являясь своего рода внешними проявлениями военной опасности, не раскрывают истинных ее источников и отражают намерения государств, правительств, политических сил, отдельных деятелей и пр. То есть признаки позволяют получить представление о всем потенциальном спектре военной опасности, с которыми сталкивается государство. Однако это не означает, что все тенденции, которые они отражают, развернутся в реальную военную опасность. В совокупности, признаки также играют роль своего рода индикатора уровня напряженности в военно-политических отношениях. Кратко охарактеризуем основные области, являющиеся источником военной опасности. Основные источники военной опасности находятся в сфере международной политики и межгосударственных политических отношений, что закономерно, так как «война является продолжением политики, только другими средствами». Политические отношения представляют собой взаимо-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
действия между государствами, прочими субъектами политического пространства, выстраиваемые на основе интересов, отражающих их проявленные или потенциальные потребности. Государство стремится не только сохранить свою целостность, суверенитет, но и создать условия для своего развития, и именно в сфере политических отношений оформляются национально-государственные интересы стран, политических партий, социальных групп, общественных сил. Источники военной опасности находятся также в сфере экономических отношений, так как именно в экономической сфере находятся корни многих политических, социальных и других противоречий государств. Источником военной опасности может стать, например, конкуренция за доступ к ограниченным сырьевым ресурсам, рынкам, противоречия в экономической, торговой или финансовой сферах. Не меньшую опасность для существования страны несут с собой внутренние экономические противоречия между общественными и политическими силами и социальными группами. Источники военной опасности могут находиться и в духовном, культурном, идеологическом пространствах, а также в сфере этнических, национальных и религиозных отношений. В истории известно множество примеров войн, являвшихся результатом столкновения различных культур, идеологий – от крестовых войн и до Второй мировой войны. По мнению ряда исследователей в 21 веке количество таких войн будет только нарастать. Более того, военные конфликты на этнонациональной и религиозной основе становятся скорее правилом, нежели исключением. Источники военной опасности, часто проявляют себя в военной сфере и включают отношения между субъектами военной политики – государствами, военными блоками, коалициями государств за достижение военного превосходства. Именно в военной сфере, в конечном счете, проявляются основные военно-политические интересы государства, политических сил общества; и источники военной опасности здесь приобретают реальные очертания в виде войсковых формирований, вооружения и военной техники, действий вооруженных сил и пр. Военная политика проводится военно-политическим и, более узко, военным руководст-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
вом блоков, коалиций, стран, вооруженных сил и вооруженных формирований. Источниками военной опасности также могут стать социальные отношения, экология, сфера информационной безопасности и пр. Противоречия в социальной сфере, доведенные до крайности, могут привести к гражданской войне, угрожающей целостности государства. Социальные противоречия, как правило, являются внутренним источником военной опасности, так как они отражают отношения в социуме и регулируются государством. Это не означает, что они не могут подогреваться и направляться внешними силами, преследующими собственные цели и задачи. Источники военной опасности можно классифицировать: • • • • •
•
по масштабам вызываемых ими военных конфликтов – локальные, региональные и глобальные; по длительности – короткие, средние, длительные, периодические; по силе воздействия на общественные процессы – слабые, умеренные, сильные, мощные; по направленности воздействия – внешние, внутренние; по характеру воздействия на государство и общество. Можно выделить опасности развитию, изоляции, ущемлению суверенитета, равноправным отношениям с партнерами, установлению полной зависимости от внешнего мира, существованию нации и государства; по способам воздействия на государство и общество – источники прямой и косвенной опасности, а также частичной, целенаправленной и общей.
Таким образом, классификация источников военной опасности может проводиться различным образом (по различным основаниям) и позволяет приступить к следующему этапу теоретической работы, когда они оцениваются по степени опасности, их весу и вкладу в общий уровень военной опасности государства. После классификации и оценки каждого из источников начинается этап выявления взаимосвязей между ними, что позволяет определить их соподчиненность и выстроить некоторую иерархию источников военной опасности. Иерархия источников военной опасности, например, может быть выстроена на основе исследования взаимосвязей и взаимозависимости самих опасностей. Если для существования и развития
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
страны определяющая роль принадлежит военной опасности, возникающей в сфере политических отношений между государствами, то и соответствующие источники ее вызывающие, должны быть поставлены на соответствующее место в иерархии. Большое число источников военной опасности делает практически невозможным создание единой системы классификации. Еще большую сложность представляет выявление отношений между различными источниками и, тем более, выстраивание иерархий. То, что такие отношения существуют, а также существует множество иерархий, выявляемых в зависимости от угла зрения, применяемого понятийного аппарата и проч., не вызывает сомнений. Взаимодействие и соподчинение различных признаков отражают реальные взаимоотношения между сферами общественной жизни, а их выявление есть тема обширных и специальных исследований, выходящих за пределы формата статьи. Например, нагорно-карабахская проблема может рассматриваться как источник внешней опасности для Армении, или же как источник локальной, региональной или даже глобальной опасности, в зависимости от конкретных условий и складывающегося военно-политического или геополитического контекстов. Ее также можно рассматривать как источник длительного или периодического действия и т. д. Подобный подход позволяет политическому и военному руководству страны, военному теоретику или политологу провести всесторонний анализ выявленного источника и выработать комплекс предложений по его локализации, избежания возможных последствий. К основным внешним источникам военной опасности для Армении могут быть отнесены: • • • •
территориальные претензии других государств к Армении; существующие и потенциальные очаги войн и вооруженных конфликтов в регионе; возможность нарушения военного баланса в регионе за счет качественного и количественного наращивания вооружений; расширение военных блоков и союзов в ущерб интересам Армении.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
К основным внутренним источникам военной опасности, требующим применения военно-политических методов противодействия, можно отнести: •
• • • • • • • • •
противоправную деятельность организаций и политических сил, направленную на дестабилизацию внутренней обстановки в Армении, осуществляемую с использованием вооруженного насилия; попытки насильственного свержения конституционного строя; подготовку и осуществление диверсий и террористических актов; нападения на объекты ядерной энергетики и другие потенциально опасные объекты; создание незаконных вооруженных формирований; рост организованной преступности в масштабах, угрожающих безопасности граждан и общества; нападения на арсеналы, склады оружия, предприятия, производящие вооружение и боеприпасы; нападения на организации, ведомства и структуры, имеющие штатное оружие, с целью его захвата; незаконное распространение на территории Армении оружия, боеприпасов, взрывчатых веществ; противоправный оборот наркотиков.
Хотя источниками военной опасности могут стать и природные катаклизмы и техногенные катастрофы, главными, все же, остаются противоречия общественной жизни. Именно через анализ существующих противоречий в обществе можно прийти к решению проблем военной безопасности страны. Война и вооруженный конфликт есть процесс разрешения противоречий силовыми методами. Чтобы понять ее источники, необходимо выяснить природу противоречий, причины их возникновения, выявить интересы сторон, имеющиеся в распоряжении силы и средства, другие способы защиты своих интересов. Это, в свою очередь, требует постоянного мониторинга военно-политической обстановки и складывающихся тенденций, изучения национальных и государственных интересов, как своих, так и противников. Источники военной опасности связаны между собой и, в совокупности, характеризуют общий уровень военной напряженности в стране, обществе, регионе. Детальная классификация источников
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
военной опасности является востребованной при проведении соответствующей научной работы, разработке методики, подготовке соответствующих информационно-аналитических материалов и пр. Однако многочисленные классификационные таблицы, содержащие десятки и сотни характеристик источников по разным основаниям, уровням, признакам, не подходят для принятия практических военно-политических решений. В этом случае должны быть разработаны обобщенные индикаторы. При рассмотрении критериев оценки военных опасностей и военных угроз для страны важным представляются ряд общих положений изложенных ниже. Военные опасности и военные угрозы, как уже отмечалось при анализе источников их возникновения, есть конкретные проявления реально существующих или прогнозируемых в будущем противоречий в отношениях между государствами, их коалициями, блоками, политическими силами, этническими и социальными группами, другими субъектами политики. Оценку военных опасностей и военных угроз можно проводить по ряду критериев: масштабности, временным показателям, степени напряженности, направленности воздействия, возможным результатам и т.д. Указанные критерии применимы для оценки как потенциальных военных опасностей, так и реальных военных угроз. Масштаб военной опасности определяется количественными и качественными параметрами военных потенциалов сторон, размером территории, на которой возможен военный конфликт, степенью вовлеченности в него других стран, политических сил, глобальных акторов и пр. Например, военная опасность, связанная с возможным возобновлением боевых действий между Азербайджаном и Арменией может быть оценена как имеющая локальный масштаб. Однако учет возможности втягивания в войну других стран региона, например Турции, требует квалификации потенциального конфликта в качестве регионального. Учет интересов глобальных акторов и сил, имеющих свои интересы в регионе Южного Кавказа – Россия, США, ЕС, или же угроза атаки ядерных объектов (Армянской АЭС) той или иной стороной требует квалификации потенциального конфликта в качестве уже глобального. По критерию времени, длительности сохранения военная опасность может быть:
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
• • • •
короткой; длительной; периодической; эпизодической.
Например, длительная военная опасность для Армении исходит из устойчивых противоречий с сопредельными Азербайджаном и Турцией. Длительная военная опасность может быть связана с острыми противоречиями между различными социальными слоями внутри страны, являющимися следствием неравноправного политического или тяжелого экономического положения одних и резкого обогащения других. По степени напряженности военная опасность может характеризоваться как: • •
• •
тотальная – затрагивающая все стороны жизни общества и государства и угрожающая самим основам ее существования; высокая – оказывающая воздействие на главные сферы жизнедеятельности страны и требующая значительных усилий государства по обеспечению своей безопасности; умеренная; слабая.
Степень военной опасности для Армении в среднесрочной перспективе, безусловно, следует оценивать как тотальную, что, в первую очередь, является следствием сложившегося геополитического контекста и поддается изменению или улучшению в достаточно ограниченных масштабах. Военные опасности можно различать и по направленности воздействия на объекты жизнедеятельности государства или общества, на разрушение которых направляются усилия противоборствующих сторон. Это может быть опасность разрушения политической или экономической системы страны, уничтожения ее оборонного потенциала, отторжения территории и т. д. Характерными признаками военной опасности для страны можно считать: • • •
наличие таких противоречий, разрешение которых возможно лишь с применением военной силы; неблагоприятный геополитический контекст; наличие у противника надежных союзников среди государств, коалиций или иных субъектов военно-политических отношений;
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
• •
•
благоприятная военно-политическая обстановка для осуществления военных акций; наличие у противника достаточного количества военных сил и средств, для разрешения противоречий в свою пользу, а также способность создать такие силы в перспективе; наличие у лидеров и правительств политической воли и решимости пойти на применение силы, способность использовать вооруженные силы для разрешения возможного конфликта и т. д.
Характерными признаками военной угрозы для страны являются: • •
•
• •
• • • • •
исчерпание политических средств для разрешения конфликта; резкое обострение противоречий и вступление противостоящей стороны в завершающую стадию подготовки к использованию силы; создание противостоящей стороной необходимых группировок вооруженных сил, военных формирований и средств, способных выполнить поставленные задачи; решимость политического руководства противостоящей стороны использовать военную силу; организация информационной кампании, призванной обеспечить руководству противостоящей стороны поддержку выбранного курса на силовое разрешение конфликта – как внутри страны, так и на международной арене; резкая активизация психологической и информационной войны; дипломатические демарши; ужесточение военно-экономической блокады; проведение мобилизации (полной или частичной); наличие благоприятной военно-политической обстановки для развязывания военного конфликта и т. д.
I.3. Прогнозирование источников военной опасности и военной угрозы. Принятие взвешенных решений в области военной политики невозможно без прогнозирования источников военных опасностей и военных угроз для страны. Прогнозирование позволяет выявить сами источники, оценить их характер и направленность, выбрать приоритеты в области обеспечения военной безопасности и принять оптимальное военно-политическое решение. Чем быстрее и
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
качественнее осуществляется прогноз, выявляются тенденции, тем более эффективными являются принимаемые решения и практические меры по обеспечению военной безопасности. Успешные анализ и прогнозирование тенденций требует наличия следующих предпосылок и условий: • • • • • •
теоретической базы, прежде всего разработанной теории и методики прогнозирования источников военных опасностей и угроз; информационных баз и системы сбора и анализа текущей оперативной информации; информационно-аналитических центров; органов управления сбором, обработкой и анализом военно-политической информации; необходимых технических средств, обеспечивающих деятельность всей системы; наличие достаточного количества специалистов в области военного прогнозирования, управления и технического обеспечения работы системы.
Теоретическое обеспечение прогнозирования включает в себя: •
• • • •
разработку понятийного аппарата. В научной, аналитической среде Армении должны сформироваться единые подходы к определению хотя бы общих понятий; осмысление путей возникновения и развития тенденций, которые потенциально могут привести к военным конфликтам; определение сфер общественной жизни, государства, в которых могут находиться источники военных опасностей и угроз; определение критериев, при помощи которых может быть проведено различение источников военной опасности и угрозы от прочих; определение основных методов прогнозирования.
Созданный теоретический базис должен стать основой для разработки методологии и методики прогноза, что, в свою очередь, позволит создать единое поле прогностики для работающих в данной сфере специалистов, центров, органов государственной власти и пр. Методика прогнозирования источников военных опасностей и военных угроз для безопасности страны представляет собой совокупность форм, способов и приемов, с помощью которых проводится исследование противоречий в общественных отношениях, способных, при известных обстоятельствах, вызвать военный конфликт.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
В общих чертах такое исследование включает: • • • • • • •
цели и задачи исследования; объект и предмет, на которые оно нацелено; порядок и последовательность исследования проблемы; конкретные приемы и способы, методы прогнозирования; пространственные и временные пределы, в которых оно осуществляется; состав исследователей и общие требования к ним; необходимую техническую и информационную базу и т. д.
Таким образом, военная теория должна дать ответ на вопросы, каким образом возникают военные опасности и угрозы и в каких сферах общественной жизни следует искать источники их возникновения. Возникновение противоречий в той или иной сфере, если не принимаются адекватные меры по их разрешению, могут усилиться и перерасти в антагонизмы, разрешение которых становится возможным только через применение военно-силовых методов. То есть, военные опасности и угрозы являются параметрами, характеризующими определенные этапы в развитии противоречий между акторами военно-политического пространства. Это означает, что источники военной опасности и военных угроз находятся, чаще всего, в сфере военно-политических отношений государств, их коалиций, других субъектов военной политики. При этом не надо забывать, что сама сфера военно-политических отношений представляет собой сложную систему, включающую в себя военно-экономические, военно-идеологические, военно-информационные, культурные, цивилизационные и другие отношения, так или иначе связанные с обороной и военной безопасностью. Как следствие, мы должны ограничивать поле исследований, которое оказывается слишком широким и многогранным, и сосредоточить внимание только на тех отношениях, противоречиях, которые могут привести к применению военной силы и военносиловых методов. Вооруженные силы, являясь источниками военных угроз, с другой стороны, являются и средством разрешения противоречий. Причем данное средство применяется как результат эскалации и обострения противоречий в политическом пространстве, и для вы-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
явления источников военной опасности и военных угроз анализу должна подвергнуться военно-политическая обстановка в целом. Характер противоречий между субъектами военно-политического пространства может быть выявлен через анализ их национальных интересов. То есть важной частью военной теории становится выявление национальных интересов. Учитывая сложную геополитическую, политическую, военную обстановку Армении, проблема выявления армянских национальных интересов является более чем актуальной. Ограниченность ресурсов и возможностей требует, чтобы ни один значительный политический, экономический, военный, дипломатический шаг не был бы сделан без их соотношения с национальными интересами и безопасностью Армении и всего армянского народа. Исключительно важное значение для успешного прогнозирования источников военной опасности имеет система сбора и анализа информации, информационная база. Система включает в себя сбор, обработку, хранение и передачу информации о военнополитической обстановке, изменениях геополитического и стратегического контекста, военных потенциалах стран, составе, состоянии и действиях вооруженных сил, национальных интересах реальных и потенциальных противников. При этом должны быть обеспечены надежность и полнота информации, достоверность, оперативность поступления, разнообразие источников информации, наличие в Армении единых информационных банков военно-политического характера. В силу целого ряда объективных и субъективных причин вопросы информационного обеспечения до сих пор не решены. Отсутствует единая система сбора, обработки, хранения и передачи информации. Каждая из ветвей государственной власти, каждая силовая структура решают данные вопросы автономно. Совет Безопасности (СБ) РА и СБ НКР, как главные коллегиальные органы, отвечающие за оборону и военную безопасность, а, следовательно, и за прогнозирование военных опасностей и военных угроз, существуют номинально. Хотя именно они должны заниматься разработкой такого рода систем, без которых невозможно осуществлять руководство военной сферой, принимать ответственные военно-политические решения. Ошибки, являющиеся следствием от-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
сутствия общего пространства военно-политической информации, координации и координирующего органа, являются одними из самых дорогих и просто судьбоносных, так как речь идет о военной безопасности и угрозе самому существованию Армении и армянского народа. В настоящее время наиболее остро в Армении стоит проблема кадров в области организации обороны и военной безопасности страны. Область военно-политических отношений и военного строительства, в силу ряда объективных и субъективных причин, находится вне поля зрения армянской науки. Налицо вакуум знаний, когда научные организации не занимаются в полном объеме проблемами военной политики и военного строительства, не исследуют войну как целостное явление. Военные политологи не имеют необходимых знаний по военной стратегии и оперативному искусству, теории строительства вооруженных сил, специалисты в области военных наук далеки от общих вопросов военной политики и проблем военного строительства. Для успешного прогнозирования источников военных опасностей и угроз необходимы комплексные знания о войне (военные, политические, экономические, социологические), о военном строительстве, деятельности различных силовых структур, связанных с организацией и обеспечением военной безопасности государства.
II. Военная безопасность. II.1. Понятие военной безопасности. Понятие «безопасность» и другие ключевые понятия сферы безопасности должны определяться в рамках соответствующего законодательства Армении, которое на данный момент не разработано. В рамках статьи безопасность можно определить как состояние защищенности основополагающих интересов личности, Армении и армянского народа от внутренних и внешних угроз. Военная же безопасность заключается в создании условий, исключающих опасность и угрозу применения военно-силовых методов по отношению к Армении и армянскому народу. Военная безопасность, безопасность Армении в оборонной сфере тесно связана с
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
другими видами национальной безопасности – государственной, экономической, информационной, духовной и т.д. Как уже отмечалось, источником опасностей, в том числе и военной, являются внутренние и внешние противоречия, при разрешении которых страна может применять как мирные (политические, дипломатические, экономические и пр.) методы их разрешения, так и военно-силовые. Выбор той или иной формы реагирования диктуется многими факторами, хотя, чаще всего, применяются оба подхода, дополняющие друг друга и повышающие эффективность их применения. Кроме того, необходимо помнить, что возможности использования данных методов определяются состоянием страны, общества, уровнем ее экономического развития, характером отношений между социальными группами и пр. Исходя из такого понимания, военную безопасность, в самом общем виде, можно определить как такое состояние страны (общества), которое позволяет исключить нанесение ей или ее национальным интересам ущерба, путем угрозы или применения против нее, в той или иной форме, вооруженного насилия. Практическое обеспечение военной безопасности страны требует: • • • •
проведения гибкой, но последовательной общей и военной политики по защите национальных интересов; поддержания военной мощи на уровне, обеспечивающем защиту национальных интересов Армении от вооруженной агрессии; практического обеспечения эффективной обороны от начавшейся агрессии; защиты национальных интересов от их ущемления с помощью военной силы.
Приведенное выше определение военной безопасности показывает, что она характеризует способность Армении противостоять военному давлению и вооруженной агрессии, что предполагает решение следующих основных задач: • •
•
обеспечение вооруженной защиты территориальной целостности, независимости и суверенитета Армении; создание военных гарантий стабильности Армении, общественного и государственного строя, поддержание правопорядка и гражданского мира в армянских государствах; противодействие вооруженным террористическим действиям политических и криминальных групп.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
Задачи по обеспечению военной безопасности Армении, защиты ее национальных интересов решаются на основе военной политики и в рамках законодательства армянских государств и норм международного права.
II.2. Принципы государственной политики Армении в области обеспечения военной безопасности. Мероприятия по обеспечению военной безопасности Армении, затрагивающие разнообразные сферы общественной жизни, должны проводиться на основе соответствующей государственной политики. Они не могут быть плодом внезапно возникающих, незрелых идей, случайного "озарения" политических деятелей, исполнителей, а должны формулироваться и затем проводиться в жизнь на основе проверенных временем и обоснованных принципов. К наиболее важным из них можно отнести: • • • • • •
законность; соответствие интересов армянской государственности интересам общества и личности; единство государственной политики в области обеспечения военной безопасности; последовательная защита национальных интересов; сотрудничество с международными системами безопасности; информационная открытость деятельности по обеспечению военной безопасности, ограниченная соответствующими законами, препятствующими нанесению ущерба национальной и военной безопасности.
Важную роль в деле обеспечения военной безопасности отдельных стран, регионов и мира в целом играют принципы, лежащие в основе систем международной и региональной безопасности. Армения, выстраивая собственную систему безопасности, должна соблюдать их, – естественно, в тех пределах, в которых они не противоречат решению задач по обеспечению собственной национальной безопасности. В настоящее время принципами международного сотрудничества, сформулированными в устава ООН являются: •
суверенное равенство всех членов ООН;
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
• • •
разрешение международных споров исключительно мирными средствами; отказ в международных отношениях от угрозы силой или ее применения каким-либо образом, несовместимым с целями ООН; невмешательство ООН в дела, входящие во внутреннюю компетенцию любого государства и др.
Данные принципы получили дальнейшее развитие в документах Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ), где они сформулированы следующим образом: • • • • • • • • • •
суверенное равенство, уважение прав, присущих суверенитету; равноправие и право народов распоряжаться своей судьбой; неприменение силы или угрозы силой; нерушимость границ; территориальная целостность государств; мирное урегулирование споров; невмешательство во внутренние дела стран; уважение прав человека и основных свобод, включая свободу мысли, совести, религии и убеждений; сотрудничество между государствами; добросовестное выполнение обязательств по международному праву.
Перечисленные принципы, разумеется, распространяются на область военной безопасности государства, однако они должны быть дополнены принципами, на которых зиждется вторая составляющая военной безопасности, а именно обороноспособность страны, ее способность защититься от военной угрозы. В самом общем виде данные принципы можно сформулировать следующим образом: • •
•
•
соответствие мероприятий в области военной безопасности национальным интересам Армении; определяющее значение военно-политических методов и средств обеспечения военной безопасности, опирающихся на достаточную военную силу; соответствие боевой мощи (количественного состава и качественного состояния вооруженных сил страны) степени военной опасности и непосредственной военной угрозы; обеспечение развертывания вооруженных сил и отражения в короткие сроки агрессии против Армении.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
Перечисленные выше принципы, относятся к обеспечению военной безопасности Армении в целом. В рамках данной работы не рассматриваются мероприятия по обеспечению важнейшей составляющей военной безопасности – обороноспособности государства и ее гаранта – вооруженных сил. Принципы обеспечения обороноспособности Армении, строительства ее вооруженных сил формулируются в рамках военной стратегии, теории военного искусства, прочих специальных разделов военной науки. Рассмотрим более подробно некоторые из названных выше общих принципов, в частности, принцип соответствия мероприятий в области военной безопасности национальным интересам страны. В складывающейся международной обстановке он остается основным, а его забвение в практической деятельности может привести к катастрофическим для Армении последствиям. Так, бездумное принятие неприемлемого для Армении формата переговоров по урегулированию нагорно-карабахской проблемы, предлагаемых формулировок, например, «агрессия Армении против Азербайджана», «геноцид в Ходжалу» и пр., соглашение обсуждать так называемую «проблему возврата территорий Азербайджану», обсуждение «проблемы беженцев» на совершенно недопустимых условиях, ослабляет и без того сложные позиции Армении в регионе. При любых обстоятельствах первоочередной должны быть не соблюдение принципов ООН, ОБСЕ, НАТО, ОДБК и пр., а защита национальных интересов и безопасности Армении. При возникновении же противоречий мероприятия в области обеспечения международной военной безопасности должны играть подчиненную роль по отношению к вопросам военной безопасности Армении и отходить на задний план. Принцип определяющего значения военно-политических методов и средств в обеспечении военной безопасности при опоре на достаточную военную силу очевиден. Добиться безопасности страны, обеспечения ее национально-государственных интересов без применения вооруженных сил – является высшим идеалом внешнеполитической деятельности, к тому же самым экономичным. Однако достижение такого состояния требует, как минимум, такого состояния вооруженных сил, когда они в состоянии отразить агрессию и отстоять интересы страны. Только в этом случае у поли-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
тиков появляется возможность твердо защищать интересы страны при урегулировании межгосударственных противоречий путем политических переговоров. С этим принципом непосредственно связаны все последующие. Сдерживание, предупреждение, предотвращение агрессии, а, следовательно, и обеспечение военной безопасности страны, возможны, если боевая мощь вооруженных сил отвечает степени военной угрозы, и имеется реальная возможность нарастить усилия за счет своевременного и быстрого развертывания резервов. Приведенные выше общие принципы обеспечения военной безопасности, безусловно, не являются исчерпывающими. Они относятся, прежде всего, к мероприятиям в области политики, военного дела и экономики. Рассмотрение других сторон деятельности государства, например, в сфере культуры, идеологии, информации и т. д., также влияющих на военную безопасность страны, позволит выявить ряд других принципов.
II.3. Правовые основы обеспечения военной безопасности Армении. Обеспечение военной безопасности осуществляется в рамках основополагающих нормативно-правовых актов, к которым относятся: • •
• •
• • •
Конституции, законы и прочие нормативные правовые акты армянских государств; нормативные правовые акты органов государственной власти Армении и органов местного самоуправления, принятые в пределах их компетенции; международные договора Армении, общепризнанные принципы и нормы международного права. военная безопасность Армении обеспечивается внутри общей системы национальной безопасности, общие элементы и функции которой должны быть определены в соответствующем законе "О безопасности". Систему безопасности государства образуют: органы законодательной, исполнительной и судебной власти; государственные, общественные и иные организации и объединения; законодательная база, регламентирующая отношения в сфере безопасности;
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
•
граждане, принимающие участие в обеспечении безопасности в соответствии с законодательством армянских государств.
Среди государственных организаций, обеспечивающих военную безопасность страны, особую роль играют Вооруженные Силы. С учетом этого и в соответствии с конституционными установками, всю деятельность по решению задач обеспечения военной безопасности Армении организуют, контролируют и координируют Президенты армянских государств как Верховные Главнокомандующие Вооруженных Сил РА и Армии Обороны НКР. В компетенцию Президентов входит утверждение программ и планов строительства, развития и применения Вооруженных Сил и всех других нормативных и правовых документов в интересах обороны. На доктринальном уровне данные установки должны быть раскрыты в законе «Об обороне». В случае агрессии против армянских государств Президенты отдают приказ Вооруженным Силам, а при необходимости и другим войскам, воинским формированиям и органам на ведение военных действий, объявляют общую или частичную мобилизацию, вводят на территории Армении или в отдельных ее частях военное положение, с незамедлительным сообщением об этом Парламентам РА и НКР, а также вносят проект закона об объявлении состояния войны. Президенты армянских государств, кроме того, возглавляют СБ РА и СБ НКР – конституционные органы, которые в случае возникновения военной опасности определяют меры по предотвращению, пресечению или отражению агрессии, вырабатывают проекты военно-политических решений Президентов в области обеспечения безопасности государства, общества и граждан. К основным полномочиям законодательных органов Армении в области обороны относятся принятие постановлений по главнейшим направлениям военной политики и военной доктрины, утверждение указов Президентов о введении военного положения на территории армянских государств и о привлечении Вооруженных Сил к выполнению задач, не связанных с обороной Армении. Парламенты РА и НКР также принимают законы по вопросам статуса и защиты государственной границы Армении, войны и мира, другие конс-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
титуционные законы в области обороны, а также утверждают расходы на оборону при принятии закона о бюджете страны. Правительства армянских государств осуществляют меры по обеспечению обороны Армении и несут, в пределах своих полномочий, ответственность за состояние Вооруженных Сил и других войск. Они организуют их оснащение и обеспечение вооружением, военной техникой и материальными средствами, отвечают за разработку и выполнение мобилизационных планов и заданий по государственным резервам. В компетенцию правительств также входит выполнение государственной программы оперативного оборудования территории армянских государств в интересах обороны и обеспечение создания инфраструктуры Вооруженных Сил и других войск. На органы местной власти возлагаются задачи по планированию и претворению в жизнь мероприятий по гражданской и территориальной обороне. В своей деятельности они опираются на руководителей предприятий, учреждений и организаций, независимо от их ведомственной принадлежности и формы собственности. Органы местной власти обязаны организовать выполнение возложенных на них договорных обязательств, предусмотренных государственным заказом по созданию, производству, поставкам военного имущества и ресурсов, по подрядным работам и предоставлению услуг для нужд Вооруженных Сил и других войск. Военную безопасность также обеспечивают различные силовые структуры, каждая из которых решает особые задачи, свойственными именно ей способами.
II.4. Основные направления государственной политики Армении по обеспечению военной безопасности. С учетом современной геополитической и международной военно-стратегической обстановки в мире, решение проблем обеспечения военной безопасности Армении в первую очередь зависит: • •
от состояния отношений с непосредственными соседями и ведущими державами, имеющими интересы в регионе; наличия во внешнеполитической сфере источников военной опасности и военных угроз для Армении;
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
•
во внутриполитической сфере – от разрешения экономических, политических и социальных противоречий и проблем.
Военная безопасность Армении в общем виде обеспечивается: •
• •
• • •
осуществлением активной, национально ориентированной внешней политики, направленной на укрепление положения Армении в регионе, а также в мировой политической системе. При этом необходимо исходить из приоритета национальных интересов и учитывать экономические и социально-политические реалии Армении; проведением сбалансированной внутренней политики в области укрепления обороны страны и обеспечения ее военной безопасности; приведением системы обороны Армении и, в первую очередь, ее основных элементов – Вооруженных Сил и военно-промышленного комплекса, в соответствие с требованиями современной военно-политической обстановки и тенденциями ее развития. развитием военного сотрудничества с дружественными государствами; поддержанием отношений со всеми государствами региона; необходимым участием в миротворческой деятельности в рамках компетенции международных органов и организаций.
Для этого должны быть разработаны концептуальные положения военной доктрины Армении путем: •
•
•
•
создания единой системы государственного управления обороной. Система должна быть способна эффективно координировать деятельность министерств и ведомств, органов местного самоуправления и общественных организаций, связанных с военным строительством и обеспечением военной безопасности страны; выработки общей для армянского народа военной идеологии. Военная идеология должна основываться на принципах защиты суверенитета и территориальной целостности Армении, признании любым пришедшим к власти правительством приоритета национальных интересов и незыблемости курса на поддержание надежной обороны; установления в стране атмосферы уважения и доверия к Вооруженным Силам, другим войскам, воинским формированиям и органам – к деятельности всех, кто связан с укреплением обороны и военной безопасности Армении; усиления влияния государства на работу СМИ с целью развития оборонного сознания народа;
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
•
постоянной заботы государства о социальной поддержке военнослужащих и членов их семей, создании необходимых условий для жизни пенсионеров, деятельности ветеранских организаций и союзов и т. д.
На современном этапе развития Армения, в результате непродуманных экономических и социально-политических реформ, оказалась в сложной социально-экономической обстановке. В этих условиях решение проблем обеспечения военной безопасности страны, предотвращения войны, должно подвергнуться коренному пересмотру. В самом широком смысле все средства обеспечения военной безопасности государства могут быть разделены на материальные и духовные, насильственные и ненасильственные, военные и невоенные. Ниже кратко рассмотрим невоенные методы. Невоенные методы обеспечения военной безопасности Невоенные средства обеспечения военной безопасности – это совокупность политических, экономических, духовных, культурных, информационных, гуманитарных возможностей Армении, позволяющих ей интегрироваться в мировое сообщество, развивать связи, укрепляющие доверие к ней, воздвигая, тем самым, барьеры для применения против нее силовой политики. Фактически, речь идет о международном авторитете и положении Армении в мировом сообществе, ее духовно-нравственном облике. К основным невоенным методам обеспечения военной безопасности относятся: духовные, культурные, политико-дипломатические, информационные, экономические. Среди упомянутых выше средств ведущая роль принадлежит непосредственно политическим, так как именно политика формирует, направляет, применяет всю совокупную мощь общества на достижение его безопасности. Под политическими средствами защиты общества, в отличие от собственно военных, понимают такие формы, методы и приемы деятельности государств (и их коалиций), которые обеспечивают мирное решение возникающих противоречий и проблем. К ним относятся: способы и приемы дипломатии, переговоры, диалог, соглашения, встречи политических и государственных лидеров, укрепление доверия в военной области и т.п. Также следует упомянуть такие политические инструменты обеспечения безопасности, как договора и соглашения о сокраще-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
нии вооружений и вооруженных сил, военно-политическом сотрудничестве, создание организаций и институтов, межгосударственных и региональных центров по предупреждению военных конфликтов, контроля за военной деятельностью государств и блоков. Относительно недавно возникли новые политические механизмы, такие как "народная дипломатия", "дипломатия военных", независимая экспертиза военно-политической деятельности. В Армении, вероятно в силу долгого отсутствия государственности, не осознается до конца мощь политических средств при решении задач военной безопасности, что приводит к легковесному отношению к процессам в политическом пространстве. Однако адекватное и выверенное политическое поведение в конкретной исторической ситуации может уберечь государство от непосредственно грозящего ему нападения, улучшить общую расстановку и соотношение сил, увеличить число союзников, отодвинуть и снизить опасность войны. С другой стороны история полна примеров, когда просчеты во внешней политике и дипломатии ослабляли позиции сильных государств и становились одной из причин их быстрого поражения. Достаточно вспомнить внешнюю политику Германии, России, Великобритании, Франции перед Второй мировой войной. Искусное применение политических средств позволяет достигнуть такой прочной ткани дипломатических, экономических, культурных и иных отношений, которая вытесняет военную опасность, создавая тем самым преграды на пути развязывания войны. Однако возможности политических средств в обеспечении военной безопасности имеют свои пределы, и с началом войны часть из них обесценивается и уходит в историю – например, договора, соглашения, переговоры с напавшим государством. С другой стороны, усиливается роль тех политических средств, которые призваны прекратить войну, обуздать агрессора и восстановить мир. Очевидно, что во всех случаях политический инструментарий применяется не изолированно, а в тесном взаимодействии с экономическими, военными и прочими средствами, имеющимися в распоряжении страны. Есть государства, имеющие только символические, минимальные армии, но проводящие эффективную внешнюю политику
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
и занимающие прочные позиции в мировой политической и экономической системах. В качестве примера государств, выстраивающих свою военную безопасность на основе не военных, но политических и прочих средств, можно упомянуть Швейцарию, Швецию, которые выстраивают свою безопасность на политике нейтралитета. Ряд стран, например, страны Западной Европы, предпочитают переложить проблемы обеспечения своей безопасности на другие плечи. Политика обеспечения военной безопасности преимущественно невоенными средствами или за счет использования чужого “зонтика” безопасности является весьма уязвимой и может стать смертельно опасной с изменением культурного, геополитического, политического контекстов в регионе и мире в целом. Данный подход к обеспечению своей безопасности явно не подходит для Армении и региона Южного Кавказа.
III. Роль силовых структур в обеспечении военной безопасности Армении Обеспечение национальной безопасности Армении в оборонной сфере является важнейшим направлением деятельности армянской государственности. Главной практической задачей в этой сфере является совершенствование ее военной организации, с целью обеспечения надежной защиты суверенитета и территориальной целостности Армении, способности адекватно реагировать на военные угрозы.
III.1. Вооруженные Силы РА и Армия Обороны НКР – главный инструмент обеспечения военной безопасности Армении Основой военной организации Армении являются Вооруженные Силы РА и Армия Обороны НКР (далее – вооруженные силы Армении), играющие определяющую роль в обеспечении военной безопасности армянских государств силовыми методами. Помимо них к обороне привлекаются Пограничные войска Армении, внутренние войска Министерства внутренних дел РА и НКР (далее – другие войска). Отдельные задачи в области обороны решают структуры Служб На-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
циональной безопасности (СНБ) армянских государств, обеспечения мобилизационной подготовки, а также создаваемые на военное время специальные формирования (далее - органы). Вооруженные силы Армении, другие войска и органы выполняют задачи в области обороны Армении по единому плану применения сил. В рамках единого плана осуществляются оперативные и мобилизационные мероприятия, а также проводится подготовка к выполнению задач по защите Армении от вооруженного нападения. Дадим краткую характеристику сил, обеспечивающих военную безопасность страны. При этом следует иметь ввиду, что, кроме вооруженных сил, другие силовые структуры, наряду с вопросами военной безопасности, призваны решать и свои специфические задачи обеспечения национальной безопасности Армении, которые для них являются главными. Вооруженные силы Армении предназначены для сдерживания, отражения агрессии и нанесения агрессору поражения, а также для выполнения задач в соответствии с международными обязательствами армянских государств. Вооруженные силы мирного времени, в случае необходимости, могут быть увеличены за счет мобилизационного ресурса. Система подготовки такого ресурса и перевода экономики страны на рельсы военного времени должна обеспечивать военные потребности в наиболее сложных условиях развязывания войны против Армении. Органы СНБ, в пределах предоставленных им полномочий, участвуют в решении задач обороны страны. На них возлагаются следующие основные задачи: • • •
контрразведывательной деятельности против спецслужб и организаций иностранных государств; борьбы с террористической деятельностью, шпионажем и диверсиями, незаконным распространением оружия; раскрытия и пресечения деятельности незаконных вооруженных формирований, общественных объединений и отдельных лиц, ставящих целью насильственное изменение конституционного строя Армении.
Важной областью обеспечения военной безопасности Армении является разведывательная деятельность, которую осуществ-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ляют СНБ и органы разведки вооруженных сил Армении. Они обеспечивают высшее военно-политическое руководство армянской государственности необходимой информацией в области военно-политической, военно-экономической и собственно военной деятельности для принятия решений в области обороны. Пограничные войска Армении в мирное время обеспечивают защиту государственной границы и осуществляют меры по поддержанию ее режима. В случае вооруженных провокаций на границе пограничные войска самостоятельно или при активном участии соединений и частей вооруженных сил Армении противодействуют попыткам сопредельных государств нарушить существующий режим границы. С началом войны они привлекаются к выполнению боевых задач в составе вооруженных сил. Внутренние войска МВД, наряду с выполнением правоохранительных функций, принимают активное участие в территориальной обороне и решении других задач, совместно с соединениями и частями вооруженных сил Армении. Современное состояние вооруженных сил, по оценкам высшего политического и военного руководства армянских государств, в целом обеспечивает военную безопасность Армении, однако из-за недостаточного финансирования и по ряду других объективных и субъективных причин имеется много нерешенных проблем организационного, технического, материально-бытового, кадрового порядка. Нерешенные проблемы снижают уровень боевой и мобилизационной готовности войск, что, в свою очередь, влияет на состояние военной безопасности Армении. Вооруженные силы Армении занимают доминирующее положение среди других силовых структур. Это определяется целым рядом обстоятельств: •
• •
они специально созданы для вооруженной защиты и по своему составу, структуре и функциям призваны обеспечивать ее военную безопасность; по своему количественному и качественному составу вооруженные силы намного превосходят все другие войска и органы; вооруженные силы располагают самым мощным оружием и боевой техникой и решают главные задачи в войне, вооруженном конфликте;
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
• •
•
вооруженные силы комплектуются кадрами военных профессионалов; оперативная и боевая подготовка войск и штабов осуществляется в соответствии с возложенными на них задачами, при этом на базе вооруженных сил проходит учебно-боевая подготовка других войск и органов, если она связана с задачами обороны страны; на Генеральный штаб Министерства Обороны РА возложены задачи планирования стратегического применения вооруженных сил и других силовых структур, привлекаемых к проведению военных операций и боевых действий, а также координации их деятельности в ряде вопросов жизнедеятельности в мирное и особенно военное время.
Для других войск и органов участие в проведении операций и боевых действиях является вспомогательной задачей, для вооруженных сил Армении – это главная задача. Имеются и другие обстоятельства, определяющие ведущее место вооруженных сил в системе обороны Армении и обеспечения ее военной безопасности, которые рассматриваются ниже.
III.2. Основные направления деятельности вооруженных сил по обеспечению военной безопасности Армении. Принципы, на основе которых принимается решение о необходимости применения вооруженных сил Армении, должны определяться в "Концепции национальной безопасности". Исходя из концепций и опыта других стран можно предложить следующие принципы: Армения оставляет за собой право на применение всех имеющихся в ее распоряжении сил и средств, если в результате развязывания вооруженной агрессии возникает угроза ее существованию: •
•
•
применение вооруженных сил должно осуществляться решительно, последовательно и планомерно, до создания выгодных для Армении условий заключения мира; использование военной силы должно осуществляться на законной основе и только тогда, когда все невоенные меры разрешения кризисной ситуации уже исчерпаны или оказались неэффективными; применение военной силы против мирных граждан, либо для достижения внутриполитических целей не допускается;
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
•
участие вооруженных сил в войнах и вооруженных конфликтах должно осуществляться для решения приоритетных военно-политических и военно-стратегических задач, отвечающих национальным интересам Армении.
Так как военная безопасность страны определяется как такое состояние ее обороноспособности, при котором сводится к минимуму возможность ее вовлечения в войны и вооруженные конфликты, а в случае их развязывания обеспечивается надежная защищенность ее суверенитета и территориальной целостности, можно говорить о двух основных направлениях применения вооруженных сил и органов Армении. Первое направление связано с использованием вооруженных сил для предотвращения войны и вооруженных конфликтов в мирное время (сдерживание агрессии). Для выполнения этой задачи Армения должна: •
•
•
в условиях мирного времени иметь такие вооруженные силы, которые наличным боевым составом были бы способны защитить Армению от вооруженного нападения и решать задачи по разгрому противника в войне; предусмотреть создание и подготовку особых воинских формирований в составе вооруженных сил, других войск на случай возникновения внутренних военных угроз сохранению суверенитета и территориальной целостности Армении. иметь специально подготовленные, ограниченные по численности, воинские формирования для миротворческой деятельности в рамках международных организаций.
Наличие вооруженных сил, достаточных для решения задач обороны, их высокая боеготовность, наличие специальных воинских формирований для проведения внутренних акций, решения миротворческих задач, уже само по себе предостережет агрессоров и внутренние деструктивные элементы от желания разрешать существующие противоречия силовыми методами. Второе направление использования вооруженных сил связано с их прямым предназначением, а именно применением военной силы для защиты Армении от вооруженного нападения и пресечения агрессии. Возможны самые различные варианты вступления Армении в военные действия – от участия ее в вооруженных конфлик-
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
тах и локальных войнах до развязывания против нее крупномасштабной войны. В современных условиях характер военных опасностей и военных угроз для Армении таков, что наиболее вероятными становятся военные конфликты на почве национальных и религиозных противоречий, а также территориальных претензий со стороны сопредельных государств Азербайджана и Турции, в меньшей степени – Грузии. Именно поэтому первоочередной задачей высшего политического и военного руководства Армении должна стать проблема подготовки вооруженных сил и армянских государств в целом к участию в таких войнах. Не исключено, что Армения в силу сложной социально-экономической ситуации может стать ареной внутриполитических социальных конфликтов. Участие вооруженных сил во внутриполитических процессах должно быть минимальным и допустимо лишь в случаях, когда встает вопрос о нарушении суверенитета и территориальной целостности Армении. Руководство вооруженными силами осуществляют Президенты РА и НКР в пределах своих полномочий. Они издают приказы и директивы, обязательные для исполнения вооруженными силами и органами. Управление вооруженными силами осуществляют министры обороны РА и НКР, через министерства обороны и Генеральный штаб ВС РА, являющийся основным органом оперативного управления вооруженными силами Армении. Генеральный штаб разрабатывает план строительства и развития вооруженных сил Армении и органов и координирует их выполнение. Кроме того, с участием республиканских органов исполнительной власти, в составе которых или при которых имеются другие войска и органы, разрабатываются планы применения вооруженных сил, мобилизационный план и государственная программа оперативного оборудования территории Армении в целях обороны. Применение военной силы, использование вооруженных сил в целях обеспечения военной безопасности Армении является функцией политического руководства, и решения должны приниматься в политическом пространстве. Процесс выработки и принятия решения о применении вооруженных сил очень важен и сложен по своей природе, что является темой отдельного исследования.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Применение военной силы может быть инициировано многими обстоятельствами: • • •
необходимостью защитить национальные интересы Армении в условиях, когда мирные, политические средства исчерпаны; стремлением не допустить вмешательства третьих стран (сил) в развязанный военный конфликт; желанием упредить противника и превентивным ударом нанести ему решительное поражение, предотвратить агрессию.
Вооруженные силы могут быть применены как сразу с началом конфликта, так и постепенно, по мере его эскалации. Масштабы применения военной силы определяются: • • • •
• •
замыслом (целями) предстоящих военных действий; составом сил противостоящей стороны и имеющихся в его распоряжении вооружения и боевой техники; характером возможных действий противника; особенностями инфраструктуры, экономики, демографических факторов, этнических, религиозных и социальных отношений в регионе; спецификой природно-климатических и физико-географических условий; наличием экологически опасных (критических) объектов и т. д.
Началом применения военной силы (начало военного конфликта) следует считать момент вступления в военные действия соединений и частей вооруженных сил Армении с прямым использованием ими оружия и боевой техники. Опыт войн и вооруженных конфликтов позволяет выработать общие рекомендации по применению вооруженных сил и проведению военной кампании. Политическое руководство Армении, принимая решение о применении вооруженных сил, должно брать на себя всю полноту ответственности за результаты военных действий и идти до конца. Должно быть обеспечено единство управления всеми силами и средствами, привлекаемыми к операциям, их взаимодействие в ходе войны. Объявить военное положение на территории военных действий и прилегающих к ней районах с вытекающими из этого последствиями.
ВОЕННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ АРМЕНИИ
Нельзя относиться к малому по своему масштабу конфликту, как к незначительному событию. Необходимо готовить международное общественное мнение и внутриполитическую обстановку Армении к поддержке проводимой политической линии. Наряду с применением вооруженных сил необходимо использовать все доступные не силовые методы разрешения вооруженного конфликта, – политические, информационные, психологические, экономические и др. Наиболее сложной является задача упорядочения государственного управления военной организацией страны, создания стройной системы военного руководства сверху вниз. В систему должны органично войти Президенты армянских государств, Правительства, руководители силовых министерств, министерств и ведомств, работающих на решение оборонных задач, региональные власти, органы местного самоуправления в той их части, в которой они связаны с вопросами военного строительства и военной безопасности страны. Парламенты, органы законодательной власти на местах также должны найти свое место в общей системе руководства военной организацией. Вопросы обеспечения военной безопасности Армении - одна из главных задач СБ РА и СБ НКР. В настоящее время они не располагают необходимыми возможностями (организационными, функциональными, кадровыми, иными), чтобы эффективно решать сложные проблемы безопасности в военной сфере. В составе советов должны быть созданы специальные структуры, занимающиеся вопросами разработки проблем обеспечения обороны, координации деятельности всех элементов системы военной организации Армении. Роль СБ РА и СБ НКР должна быть повышена в рамках соответствующего закона. Они должны быть определены как постоянно действующие структуры армянских государств, со своим составом, функциями и полномочиями своих членов. Это могло бы стать первым шагом на пути формирования эффективной системы политического руководства военной организацией армянских государств.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü Выводы
Военная безопасность является важнейшим звеном национальной безопасности Армении. Ее суть заключается в создании такого уровня обороноспособности, при котором сводится к минимуму вероятность ее вовлечения в войну, а в случае ее развязывания обеспечивается надежная защищенность суверенитета и территориальной целостности армянских государств. Источники военных опасностей и военных угроз лежат в области пересечения интересов субъектов межгосударственных или внутригосударственных отношений. Противоречия, возникающие на почве разногласий могут перерастать в конфликты, разрешение которых не всегда происходит мирным путем. Каждое государство стремится обезопасить себя от угрозы военного насилия, либо создать военную мощь, достаточную для реализации своих военно-политических устремлений. Основу военной мощи государств составляют вооруженные силы. Именно они являются главным средством обеспечения военной безопасности страны. К решению этой задачи привлекаются и другие войска и органы. Вооруженные силы и другие формирования военной организации страны применяются для сдерживания агрессии (предотвращения войн и вооруженных конфликтов) и ее пресечения (разгрома агрессора). Решение на использование военной силы принимается политическим руководством Армении и оно несет полную ответственность за ход и исход военных акций. Армения обязана провести военные реформы, которые позволили бы привести военную организацию армянской государственности в такое состояние, которое обеспечивало бы ее надежную военную безопасность в 21 веке.
4.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР: ВОЕННО-ПОЛИТИЧЕСКИЙ БАЛАНС,
ОЦЕНКИ БОЕСПОСОБНОСТИ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ
ВООРУЖЕННЫХ СИЛ
СЕРГЕЙ МИНАСЯН
Введение В работе дается общий обзор военно-политического баланса сторон в зоне карабахского конфликта, приводится методология официальных количественных данных их вооруженных сил (ВС) и экспертные оценки по боеспособности и потенциалу развития. С учетом сложившихся в зоне армяно-азербайджанского противостояния технических и геополитических реальностей, в части статьи, посвященной ВС Армении, приводятся некоторые рекомендации по их дальнейшему реформированию и усилению. В работе также делается попытка анализа возможного развития ситуации в зоне противостояния в случае острой эскалации или возобновления масштабных боевых действий.
1. Методология оценки официального военно-технического баланса сторон Официальные данные военно-технического баланса сторон в зоне карабахского конфликта, по понятным причинам, не могут полностью отражать реальную картину. Однако, при глубоком анализе об общем военно-политическом балансе и перспективах развития геополитической ситуации в регионе, они способствуют формированию некоторых представлений. Приводимые в статье
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
количественные данные по вооружениям и военной технике (ВВТ) в регионе, в первую очередь, основываются на официальных данных, предоставляемых международно признанными государствами Южного Кавказа в рамках Договора об обычных вооруженных силах в Европе (ДОВСЕ) 1990 г. и Венского документа ОБСЕ о мерах по укреплению доверия и безопасности (ВД ОБСЕ). В соответствии с Ташкентскими соглашениями от 15 мая 1992 г. Россия и три государства Южного Кавказа – Армения, Азербайджан и Грузия, договорились о максимально разрешенных уровнях вооружения и военной техники в регионе, разделив между собой имеющиеся квоты бывшего СССР по ВВТ в кавказском регионе (см. таблицу 1). В 1999 г. в ходе Стамбульского саммита ОБСЕ был подписан Адаптированный ДОВСЕ, предусматривающий некоторую корректировку по так называемым фланговым вооружениям и т.д., однако он пока еще не ратифицирован некоторыми государствами-участниками и, следовательно, еще не вступил в силу.
Личный состав
Ударные вертолеты
Боевые самолеты
Артиллерийские системы
Таблица 1. Национальные и территориальные предельные уровни вооружений, ограничиваемых согласно ДОВСЕ для государств Южного Кавказа
Страна
Боевые танки
Азербайджан
70 000
Армения
60 000
Грузия
40 000
ББМ
Режим ДОВСЕ распространяется на пять основных категорий ВВТ (основные боевые танки, ББМ, артиллерийские системы калибра 100-мм и выше, боевые самолеты и ударные вертолеты), а также на численность личного состава (в соответствии с положениями так называемого ДОВСЕ-1А) в ВС государств-участников. Кроме этого, определенную динамику военно-технического и военно-политического баланса на Южном Кавказе можно проследить на данных действующего с 1992 г. Регистра ООН по обычным вооружениям. В соответствии с данным Регистром, государства-участники обязаны предоставлять ежегодную информацию по экспорту и импорту ВВТ по семи категориям (боевые тан-
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
ки, ББМ, артиллерийские системы калибра 100-мм и выше, боевые самолеты, ударные вертолеты, военные корабли, ракеты и ракетные пусковые установки)1. Согласно решению, принятому в декабре 1997 г. Форумом ОБСЕ по сотрудничеству в области безопасности, государства-участники ежегодно обмениваются данными и другой справочной информацией, предусмотренной в Регистре ООН. В соответствии с решением Форума ОБСЕ, принятым в декабре 1995 года, государства-участники ежегодно в своих отчетах представляют информацию о своей политике и практике в отношении экспорта обычных вооружений и связанных с этим технологий. В ноябре 2000 г. ОБСЕ приняла Документ о легком и стрелковом оружии. В соответствие с ним государства-участники, начиная с июня 2002 г., должны ежегодно обмениваться информацией о поставках стрелкового оружия и легких вооружений. Однако указанные официальные источники и данные, предоставляемые государствами Южного Кавказа по имеющимися у них ВВТ, а также экспорте и импорте оружия и военных технологий, не всегда соответствуют действительности. Это связано с тем, что в условиях неурегулированных региональных конфликтов данные государства вынуждены скрывать или искажать количественные данные о наличии ВВТ в своих вооруженных силах. Кроме этого, специфика ДОВСЕ позволяет государствам-участникам снижать количество реальных ВВТ в своих ВС, формально переподчинив их другим военизированным подразделениям (например МВД или пограничным частям). Тем самым, фактически, государства Южного Кавказа получают возможность иметь на вооружении большее количество ВВТ в боевых частях, чем это формально разрешается национальными предельными уровнями по ДОВСЕ. Кроме этого, например, Азербайджан в последние годы широко использует практику списывания «устаревшей» боевой техники и закупки новой, в первую очередь, танков и ББМ, оставаясь, тем самым, в рамках квот по ДОВСЕ2. Азербайджан, пользуясь други1
См. подробнее: http://disarmament.un.org/cab/register.html. В частности, в 1995-2003 гг. Азербайджан в соответствии с процедурами, предусматривающимися ДОВСЕ, формально сократил или списал 60 танков Т-72 и Т-55, 255 ББМ, 84 артиллерийских систем и 2 боевых самолета.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ми положениями ДОВСЕ, предусматривающими, например, возможность сокращения ВВТ путем использования их в виде стационарной экспозиции или для исследований и разработок, формально списал значительное количество танков, ББМ и т.д.3 Схожая ситуация складывается и с оценками оборонных бюджетов и военных расходов признанных и непризнанных государств Южного Кавказа. При определении уровня военных расходов данных государств надо учитывать отсутствие достоверных и детализированных данных и источников, не позволяющих точно оценить их затраты на военные цели. При этом некоторые проблемы, свойственные практически всем государствам с переходной экономикой, усложняют определение реальных военных расходов государств региона. В частности, можно упомянуть некомпетентность при подготовке и представлении бюджетной документации, статистической информации об основных экономических показателях, коррумпированность и наличие значительного «теневого сектора» в экономиках, и т.д. Государства Южного Кавказа также стремятся к сокрытию, занижению или искажению данных о своих расходах на военные цели, что, впрочем, присуще практически всем странам из конфликтогенных регионов. Дополнительную сложность представляет и то, что таким государствам свойственно использование в военных целях также и внебюджетных средств, не проходящих через официальные статьи бюджета страны. В результате, одни и те же данные из Регистра по обычным вооружениям ООН по экспорту и импорту вооружений государствами Южного Кавказа могут существенно варьироваться. Поставки одной и той же партии ВВТ из одной страны в другую могут по разному отражаться в национальных отчетах этих стран или же фиксироваться в их отчетах по различным годам. Кроме этого, учитывая, что официальные данные по наличию ВВТ, в рамках механизмов ДОВСЕ, государствами-участниками обычно предоставляются в конце года, а по импорту вооружений, согласно Регистру ООН, уже в начале и в середине следующего го3
10 танков Т-72 и Т-55, 11 ББМ, 14 артиллерийских систем, 4 танковых мостоукладчика.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
да, то их обычно не успевают фиксировать и предоставлять в национальных отчетах за текущий год. Это также может отражаться на фактических цифрах по наличию ВВТ в вооруженных силах государств Южного Кавказа. И, наконец, существуют значительные проблемы с определением реального количества ВВТ в вооруженных силах непризнанных государств, так как они формально не подпадают под ограничения действующих международных режимов по контролю над конвенциональными вооружениями. Например, вся информация по вооруженным силам НКР основывается на экспертных данных международных аналитических центров или же данных, предоставленных другими государствами, в том числе и Азербайджаном.
2. Вооруженные Силы Азербайджанской Республики Известно, что после заключения перемирия в мае 1994 г. все стороны конфликта провели значительную работу по укреплению своих вооруженных сил. Особенно в этом вопросе отличился Азербайджан. В частности, были проведены структурная реорганизация и техническое перевооружение ВС Азербайджана, и, не исключено, что в настоящее время они значительно превосходят по боеспособности азербайджанскую армию периода карабахской войны. Азербайджан за последние 10-12 лет закупил значительное количество ВВТ, особенно танков, артиллерийских систем и боевых самолетов4. Вооружение было поставлено, в основном, из Украины, России, государств Центральной Азии, Восточной Европы и Китая. Существенным фактором, оказывающим дестабилизирующее воздействие на регион, западные эксперты считают поставку Украиной Азербайджану в 2004-2005 гг. двенадцати 300-мм реактивных систем залпового огня (РСЗО) «9А52» («Смерч»), по своему поражающему воздействию вплотную примыкающих к категории оружия массового
См. подробнее: Минасян С. Военно-технические аспекты региональной безопасности и проблемы контроля над вооружениями на Южном Кавказе // Регион, Фонд «Нораванк», №2 (6), 2005.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
поражения. Появление РСЗО «Смерч» у ВС Азербайджана способно нарушить сложившийся военный баланс на Южном Кавказе5. Масштабные закупки Баку ВВТ привели к тому, что по заявлениям начальника Главного штаба ВС Армении генерал-полковника М.Арутюняна, на настоящее время у Азербайджана в 1,5-2 раза больше танков и ББМ, в 2-2,5 раза больше артиллерийских систем и т. д., чем ему разрешено иметь по условиям ДОВСЕ. Только количество танков, находящихся на вооружении азербайджанской армии, по различным оценкам, составляет свыше 500 единиц6. Весьма существенной является вклад Турции в укрепление ВС Азербайджана через подготовку военных специалистов, поставку различных видов ВВТ, а также военных советников. По мнению экспертов военной разведки США и ведущих американских аналитиков, с помощью турецких инструкторов были подготовлены тысячи азербайджанских офицеров. Некоторые из них приобрели реальный боевой опыт, участвуя в составе турецких спецподразделений в боевых действий против курдских отрядов на юговостоке Турции7. Как заявил в июле 2005 г. во время встречи с главой азербайджанского МИД Э. Мамедьяровым министр обороны Турции Вежди Кенуль, военная помощь Турции Азербайджану составила более 170 млн. долларов8. Но, вероятнее всего, реальная военно-техническая помощь Турции Азербайджану намного превышает официальные данные. Улучшению качества офицерского состава азербайджанской армии способствовало также активное участие страны в различных программах НАТО, в особенности в рамках программы Партнерство во имя мира (Partnership for Peace - PfP).
5 Минасян С. Можно ли считать Украину крупнейшим поставщиком вооружений государствам Закавказья? // www.fondsk.ru, 01.06.2006. 6 См. подробнее: Минасян С. Военно-политический баланс в треугольнике «Азербайджан – Нагорный Карабах - Армения» // www.fondsk.ru, 13.04.2006. 7 Там же. 8 Военная помощь Турции Азербайджану составляет 170 миллионов долларов // РИА «Новости», 22.07.2005.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
Кроме этого, после событий 11 сентября 2001 года начались масштабные программы военной помощи Азербайджану со стороны США. Они касаются, в основном, материально-технического оснащения министерства обороны, частей внутренних войск, пограничных войск и таможенных органов Азербайджана, в том числе осуществляющих контроль над морскими рубежами на Каспии. Предоставляя военную помощь Азербайджану, Вашингтон одновременно создает условия для своего постоянного (хотя и несколько ограниченного) военного присутствия в этой стране. По данным азербайджанских экспертов, в этих целях на средства США модернизированы семь азербайджанских военных аэродромов9. Модернизация аэродромов явилась хотя и косвенной, но весьма существенной помощью ВС Азербайджана, так как в случае возобновления конфликта в Нагорном Карабахе, Баку сможет более эффективно использовать их. Это касается, в частности, аэродромов в Кюрдамире, Зейналабдине (Насосный) и Гяндже. Аналогичное значение может иметь предоставляемая США помощь в создании так называемой «Каспийской стражи» по охране энергетических коммуникаций Каспия (за счет материально-технического оснащения и обучения азербайджанских внутренних войск, частей специального назначения (СпН)) и строительства двух американских РЛС на территории Азербайджана)10. В последнее время наблюдается также активизация военного сотрудничества с Россией. Кроме прямых коммерческих продаж ВВТ Азербайджану, Россия осуществляет весьма ощутимую военно-техническую помощь и содействие вооруженным силам этой страны. Например, одним из условий достигнутого в 2002 г. Соглашения между Россий и Азербайджаном о статусе Габалинской РЛС, была готовность Москвы оказать военное содействие Азербайджану. В частности, речь шла о модернизации систем ПВО и боевых са-
См. подробнее: Агаджанян М. Асатрян Э. Минасян С. Азербайджан против народа Карабаха: политико-правовые последствия агрессии и их влияние на перспективы региональной безопасности. Ереван, 2006. стр.135-136. 10 Мамедов С. В Азербайджане заработали американские станции слежения // Независимая газета, 10.10.2005.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
молетов, обучения в РФ некоторых категорий азербайджанских военнослужащих, а также предоставления услуг по ремонту ВВТ11. Тем не менее, превосходя в настоящее время армянские вооруженные силы по численности личного состава и количеству ВВТ, ВС Азербайджана уступают им по общему уровню боеспособности. Азербайджанским ВС свойственен высокий уровень коррупции, что не может не отразиться на их морально-психологическом состоянии. Кроме того, остается слабой выучка личного состава, наблюдается формальное отношение к боевой учебе, к проведению учений с боевой стрельбой в масштабах крупных подразделений. Приобретаемые азербайджанскими офицерами западные военное образование и опыт пока не востребованы и не стали превалирующими в масштабе всех вооруженных сил. В последнее время появились сведения о переводе отдельных подразделений и даже соединений ВС Азербайджана на организационно-штатную структуру и систему боевого управления НАТО. Так, официально объявлено, что уже с 1 января 2007 г. 4-й Бакинский корпус, в котором служит примерно 20% личного состава ВС Азербайджана, перейдет на «стандарты НАТО», и в нем будут действовать организационно-штатная структура, правила и инструкции, принятые в войсках Североатлантического Союза12. Хотя, с другой стороны, весьма трудно понять, являются ли все эти меры реальными или же это просто декларативные действия пропагандистского характера. Отличительной стороной вооруженных сил Азербайджана, по сравнению с армянскими, является наличие довольно большого количества находящихся на вооружении боевых самолетов и вертолетов. Вместе с тем, значительную часть боевых самолетов ВВС Азербайджана составляют истребители МиГ-25 различных модификаций
Коротченко И. Определен статус Габалинской РЛС // Независимое военное обозрение, 08.02.2002. 12 Мамедов Д. Как комбату стать майором: Бакинский корпус азербайджанской армии переходит на стандарты НАТО // Военно-промышленный курьер, №48 (164), 13-19.12.2006.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
(не менее 30 единиц), предназначенных, в основном, для воздушных боев или глубинной разведки и не вполне приспособленных к действиям против наземных войск (хотя азербайджанцами предпринимались попытки использовать их в таком качестве в 1993-1994 гг. в Карабахе). В условиях незначительной численности армянской авиации применение в возможных воздушных боях азербайджанских истребителей-перехватчиков МиГ-25 может быть весьма ограничено. Однако надо отметить, что на вооружении ВВС Азербайджана находятся также штурмовики Су-25. За последние два года их количество увеличилось и сейчас Азербайджан располагает примерно 20 самолетами Су-25, предназначенных для непосредственной огневой поддержки сухопутных сил. Кроме этого, ВВС Азербайджана имеют фронтовые бомбардировщики Су-24 (по различным данным, от 11 до 16 единиц, в основном разведывательной модификации Су-24МР). Штурмовики Су-25 и бомбардировщики Су-24 весьма хорошо себя зарекомендовали в ходе многих локальных конфликтов конца XX века и активно применялись Азербайджаном в военных действиях 1992-1994 годов. Со второй половины 1990-х гг., с целью повышения возможностей своих ВВС по подавлению наземной ПВО, Азербайджаном было закуплено большое количество противолокационных ракет для оснащения самолетов Су-24 и Миг-25. В последнее время появилась информация о масштабных работах с украинской стороной по созданию в Азербайджане специализированного авиаремонтного и учебно-тренировочного центра ВВС, а также поставках новой партии современных боевых самолетов из Украины13. Однако эффективность применения ВВС Азербайджана, в случае возобновления боевых действий, значительно снижается благодаря сильной системе ПВО Армении и Нагорного Карабаха. Причем армянские силы имеют эшелонированную систему ПВО, включающую зенитно-ракетные комплексы дальнего и среднего радиуса действий («С-125», «С-75», «Круг», «Куб»), зенитно-ракетных и зенитно-артиллерийских комплексов ближнего радиуса, а также переносных зенитно-ракетных комплексов (ПЗРК) («Оса»,
По заявлениям министра обороны Армении С. Саркисяна, в последнее время Украиной были поставлены Азербайджану современные истребители МиГ-29.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ЗСУ-23-4, «Игла», «Стрела»). Кроме этого, ожидаемое поступление на вооружение армянских войск ПВО новых ракетных систем позволит практически нейтрализовать численное превосходство Азербайджана в боевых самолетах. Хотя нельзя исключать того, что азербайджанские ВВС в настоящее время имеют больше возможностей для частичного подавления ПВО армянских вооруженных сил. Определенную опасность для армянской ПВО, кроме противолокационных ракет, могут представлять внезапные удары (особенно по стационарным объектам ПВО в НКР) РСЗО «Смерч», дальнобойных артиллерийских систем «М-46» и «2А36» («Гиацинт»), а также действия азербайджанских диверсионных групп. Более эффективно, с учетом сложного горного рельефа местности в Нагорном Карабахе, Азербайджан сможет использовать боевые вертолеты Ми-24, что, однако, не создаст качественного превосходства над армянскими сухопутными войсками. Таким образом, как и в ходе войны 1992-1994 гг., исход вероятных боевых действий будет решаться на земле. Естественное старение боевой техники (к примеру, на вооружении Азербайджана находится большое количество танков Т-55 выпуска еще конца 1950-х гг., закупленных в период карабахской войны на Украине) и ее непрофессиональное обслуживание привели к тому, что довольно значительная часть ВВТ азербайджанской армии нуждается в капитальном ремонте или даже полной замене. Поскольку ВВТ азербайджанской армии являются в основном российского/советского, восточноевропейского или китайского производства, ВС Азербайджана существенно зависят от импорта запасных частей и комплектующих. Активизация в последнее время российскоазербайджанских и украино-азербайджанских отношений позволяет предполагать, что Баку надеется на военно-техническое сотрудничество (ВТС) с Россией и Украиной в этом вопросе. Грузия также принимает активное участие в модернизации некоторых видов азербайджанской военной техники. В частности, на Тбилисском авиационном заводе ремонтировались штурмовики Су-25 азербайджанских ВВС, а на 142-ом танкоремонтном заводе, который достался Грузии после вывода оттуда российских войск, ремонтируются азербайджанские танки и БМП. Аналогичный ремонт азербайджанской военной техники производится также на
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
предприятиях военно-промышленного комплекса Украины. В последние годы активизировалось ВТС с Беларусью. В частности, осуществляются закупки значительного количества танков Т-72, ведутся работы по созданию с участием белорусской стороны танкоремонтного завода в Азербайджане, ремонта систем ПВО и средств радиоэлектронной борьбы14. Можно отметить важные изменения в структуре импорта ВВТ Азербайджана, наблюдаемые в последние годы, большая часть которого составляет наступательное оружие: танки Т-72, 300-мм РСЗО «Смерч» и тяжелые артиллерийские системы. Так, в 2002 г. Азербайджаном в Болгарии были закуплены 36 130-мм орудий «М-46», которые до принятия в 1970-х гг. на вооружение Советской Армией 152-мм систем «2А36» («Гиацинт») считались наиболее дальнобойными орудиями советской полевой артиллерии. Артиллерийские системы «Гиацинт» и М-46 ВС Азербайджана представляют значительную опасность и могут эффективно использоваться при прорыве оборонительных рубежей Армии Обороны НКР, контрбатарейной борьбе, ударах по крупным населенным пунктам и т.д. Еще большую военную опасность представляют РСЗО «Смерч», обладающие большой поражающей способностью и высоким коэффициентом попадания. Они также могут оказать большой психологический эффект на гражданское население при использовании против крупных населенных пунктов РА и НКР. Определенное влияние на состояние военной сферы Азербайджана может оказать создание в конце 2005 г. отдельного министерства оборонной промышленности. Впрочем, ряд азербайджанских экспертов утверждает, что сложность производства современных видов ВВТ, общая отсталость и неразвитость технологической базы азербайджанской экономики, приведут к тому, что данное министерство будет заниматься не организацией производства ВВТ в Азербайджане, а координацией его импорта15.
В Минске рассчитывают на развитие сотрудничества с Азербайджаном в сфере ВПК // ИА «Интерфакс», 05.10.2005. 15 Там же.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Согласно официальным данным, предоставленным государствами Южного Кавказа в рамках механизмов ДОВСЕ, ВД ОБСЕ и Регистра обычных вооружений ООН, а также экспертным оценкам ведущих мировых аналитических центров, военный потенциал Азербайджана на начало 2006 г. был следующим16: Численность личного состава – 56 840 чел. Военный бюджет – 310 млн. долларов (1,48 трлн. манатов). Иностранная военная помощь (США) – 8,68 млн. долларов.
Организационно-штатная структура сухопутных войск ВС Азербайджана включает: 5 штабов армейских корпусов (1-й, 2-й, 3-й армейские корпуса расположены вдоль границ НКР, 4-й корпус - в районе г. Баку и каспийского побережья, 5-й корпус дислоцируется в Нахичеване), 23 мотострелковые бригады, 1 артиллерийскую бригаду, 1 бригаду РСЗО, 1 противотанковый артиллерийский полк. В состав ВВС входят: 1 истребительная авиационная эскадрилья (408-я), 1 истребительно-бомбардировочная эскадрилья (411-я), 1 смешанный авиационный полк (843-й), 1 разведывательная эскадрилья (422-я), 1 учебная эскадрилья (115-я), 1 вертолетный полк и 1 транспортная авиационная эскадрилья. В состав войск ПВО входят: 4 зенитно-ракетные бригады, 1 зенитно-ракетный полк и 2 отдельных радиотехнических батальона.
Российские эксперты приводят иные данные о военном потенциале Азербайджана, которые также не являются полными и в реальности численность личного состава и количество ВВТ его вооруженных сил намного больше. В частности, по их сведениям, общая численность ВС Азербайджана составляет примерно 95 тыс. чел., в том числе: в сухопутных войсках - 85 тыс. чел., в частях ВВС и ПВО - 8 тыс. чел., в ВМС - 2 тыс. чел. Численность национальной гвардии составляет примерно 2,5 тыс. чел., внутренних войск МВД - около 12 тыс. чел., а в частях пограничной охраны насчитывается около 5 тыс. чел. На вооружении находятся около 300 танков, свыше 700 ББМ, 405 артиллерийских систем, 75 РСЗО БМ-21 «Град», 12 РСЗО «Смерч», 370 пусковых установок (ПУ) противотанковых управляемых ракет (ПТУР). На вооружении частей ВВС и ПВО Азербайджана находится 61 боевой самолет и вертолет, 46 самолетов и вертолетов вспомогательной авиации, 4 ЗРК С-200 (24 ПУ), 4 ЗРК С-125 (20 ПУ), 9 ЗРК С-75 (32 ПУ), 27 ПУ ЗРК «Круг» и 11 ПУ ЗРК «Оса». См. подробнее: Цыганок А. Рычаги силы государств Большого Кавказа // www.polit.ru, 03.01.2007.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
Таблица 2. Официальное количество ВВТ в ВС Азербайджана17
Категория
Тип ВВТ
Количество
Боевые танки
Т-55 Т-72
БМП-1 БМП-2 БМП-3 БРМ-1к БМД-1 БТР-60 БТР-70 БТР-80 БТР-Д
18518
152-мм пушка 2А36 «Гиацинт» 152-мм гаубица Д-20 152-мм самоходная гаубица 2С3 «Акация» 130-мм пушка М-46 122-мм гаубица Д-30 120-мм миномет П-38 300-мм РСЗО 9А52 «Смерч» 122-мм РСЗО БМ-21
Миг-21 Миг-25 Су-17 Су-24 Су-25
Ударные вертолеты
Ми-24
Вертолеты боевого обеспечения
Ми-8
Всего: ББМ
Всего: Артиллерийские системы
Всего: Боевые самолеты
Всего:
17 Без военно-морских сил (ВМС) Азербайджана, в которые входят: бригада надводных кораблей (дивизион сторожевых кораблей, дивизион десантных кораблей, дивизион тральщиков, дивизион поисково-спасательной службы, дивизион учебных кораблей), бригада охраны водного района, батальон морской пехоты, разведывательно-диверсионный центр СпН, части и подразделения береговой службы. Всего в боевом составе ВМС находится 14 боевых кораблей и катеров, а также 22 вспомогательных судна. 18 Еще 194 ББМ (в том числе 168 БМП) находятся на вооружении внутренних войск и пограничных войск Азербайджанской Республики.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Таблица 3. Импорт Азербайджаном ВВТ согласно Регистру ООН в 2005 г.
Категория
Государство-экспортер
Тип ВВТ
Количество
БТ
Украина Беларусь
Т-72 Т-72
Украина
БМП-1
Артиллерийские сис- Украина темы Украина Всего:
300-мм РСЗО «Смерч» 120-мм миномет
Боевые самолеты
Су-25 Су-25УБ
Всего: ББМ
Всего:
Грузия
Иностранные военные базы и объекты на территории Азербайджана Габалинская радиолокационная станция Системы раннего предупреждения о ракетном нападении и контроля над космическим пространством (Российская Федерация) – РЛС системы «Дарьял» - до 1 тыс. чел. личного состава ВС РФ. 2 РЛС (США) – до 50 американских военных специалистов. Военные аэродромы (США) – предположительно переоборудовано до 7 аэродромов, на которых находится небольшое количество американских военнослужащих обеспечения и охраны.
3. Армия Обороны Нагорно-Карабахской Республики По оценкам экспертов, карабахская армия является сравнительно компактной, но мобильной, с профессиональным офицерским корпусом, среднее и высшее звено которого практически полностью состоит из ветеранов войны 1992-94гг. Армия Обороны (АО) НКР технически также довольно хорошо оснащена, в том числе трофейными ВВТ, которые впоследствии были частично модернизованы. Организационная структура АО позволяет ее 19 В азербайджанской печати появились сведения, что якобы количество закупленных в Беларуси танков составляло 270 единиц, что, однако, представляется маловероятным.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
небольшим подразделениям мобильно и эффективно действовать, особенно в оборонительных боях и в горной местности. Кроме того, как показали результаты регулярно проводимых в НКР учений, в случае начала военных действий уровень добровольной мобилизации мужского населения Карабаха составляет практически 100%. Это позволяет не только увеличить численный состав Армии Обороны НКР, но и качественно укрепить за счет ветеранов карабахской войны, обладающих богатым опытом ведения боевых действий и отлично знакомых с местностью. Это подтвердили и последние командно-штабные и полевые учения АО весной и летом 2006 г. Слабой стороной карабахской армии является, как уже отмечалось, отсутствие боевой авиации, что не позволяет ей вести комбинированные и широкомасштабные наступательные действия, особенно за пределами собственно Нагорного Карабаха в степной и равнинной местности. Несмотря на отсутствие боевой авиации, имеющиеся у Армии Обороны средства ПВО могут весьма эффективно нейтрализовать превосходство ВВС Азербайджана, как это произошло на заключительном этапе войны с конца 1993 г. по май 1994 г. Карабахская сторона, в принципе, не планирует наступательные действия на начальном этапе войны, так как нынешняя линия обороны позволяет ей вести намного более эффективную оборону малыми силами. Созданные фортификационные позиции вдоль всей линии соприкосновения, на строительство которых армянской стороной потрачены значительные материальные ресурсы, должны в случае военных действий смягчить первый удар наступающей азербайджанской армии и нанести ей ощутимые потери в технике и личном составе. Возможны также активные контрнаступательные действия карабахской стороны после отражения первого удара, с последующим выходом на оперативный простор, что может в случае успеха поставить под угрозу многие жизненно важные районы Азербайджана. Одновременно надо также учитывать, что в случае агрессии Азербайджана ответные ракетно-артиллерийские удары армянских вооруженных сил (вне зависимости от общего развития и итогов боевых действий) смогут нанести настолько значительный урон энергетическим и коммуникационным объектам на террито-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
рии Азербайджана, что это в долгосрочной перспективе негативно скажется на его последующем экономическом и политическом развитии. Численность личного состава в регулярных частях Армии Обороны НКР (без резервистов) оценивается примерно в 18-20 тыс. чел. Таблица 4. Оценочное количество ВВТ в ВС НКР20
Тип ВВТ
Количество
Боевые танки
ББМ
Артиллерийские системы
Боевые самолеты
-
Ударные вертолеты
-
4. Вооруженные Силы Республики Армения Вооруженные Силы РА по праву оцениваются экспертами как наиболее боеспособные на всем Южном Кавказе. Главной ударной силой армянской армии продолжают оставаться сухопутные войска. ВВС пока имеют несколько ограниченную роль в боевом потенциале армянской армии, хотя в 2004 г. в Словакии была закуплена довольно значительная партия штурмовиков Су25 – 10 самолетов. Несмотря на заявления представителей Министерства Обороны РА, что это была выгодная сделка, отсутствие истребительного прикрытия делает весьма сомнительной эффективное использование штурмовой авиации. Это тем более справедливо, если вспомнить, что Азербайджан обладает сравнительно большим количеством истребителей, рассчитывает на поставки из России новых систем ПВО, модернизацию с помощью российских специалистов имеющихся ЗРК и поставку из Украины современных истребителей Миг-29.
20 Количество ВВТ в Нагорном Карабахе основывается исключительно на данных, в 1997 г. предоставленных Азербайджаном в структуры ОБСЕ. Исходя из этого, нет возможности их объективной перепроверки.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
Исходя из этого, применение армянской авиации скорее всего будет носить локальный характер и существенно не скажется на способности ВС Армении к глубоким комбинированным наступательным действиям ВВС и сухопутных войск21. В то же время система ПВО Армении, совместимая с дислоцированными на ее территории подразделениями ВВС и ПВО российской 102-й военной базы (эскадрилья самолетов Миг-29 и 2 дивизиона ЗРК С-300В), позволяет надежно прикрыть ее воздушное пространство. Опыт последних локальных конфликтов показывает, что даже подавляющее превосходство в воздухе не в состоянии гарантировать успех сухопутных сил, что наглядно продемонстрировало вторжение Израиля в Ливан летом 2006 г. Следует также учесть, что в случае возобновления боевых действий Азербайджан не в состоянии даже гипотетически достичь такого абсолютного и безнаказанного превосходства в воздухе, какое было у израильских ВВС во время ливанской военной кампании. Но надо отметить, что почти за 15 лет существования армянских вооруженных сил в условиях постоянной угрозы возобновления военных действий, в Армении не завершена крупномасштабная военная реформа. В большинстве стран мира реформы – постоянный элемент процесса военного строительства и адаптации к меняющимся военно-политическим реалиям, однако в Армении результатов этого пока реально не наблюдается. Масштабная военная реформа, включающая модернизацию организационно-штатной структуры, качественное обновление военных кадров и улучшение системы управления ВС Армении, должна во многом реально компенсировать количественный рост военно-технического и
Вместе с тем, надо учитывать, что практически вся боевая авиация сторон имеет сроки эксплуатации не менее 18-20 лет. Хотя практически большая часть ВВТ, находящейся на вооружении сторон, произведена до конца 1980-х гг., однако проблема морального и технического старения боевой авиации стоит намного острее. Практически большая часть авиации сторон выработала свой полетный ресурс, и даже их глубокая модернизация не сможет значительно повысить их боевые возможности. В случае же с сухопутными войсками и войсками ПВО проблема устаревания ВВТ не так остро отражается на их боевых и эксплуатационных свойствах.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
военно-экономического потенциала Азербайджана. Отчасти это можно объяснить тем, что почти абсолютно весь офицерский и командный состав вооруженных сил Армении – это бывшие советские офицеры или выпускники российских военных ВУЗов в постсоветский период, а в строительстве вооруженных сил Армении слишком большое влияние имеют советский военный опыт и совместимость с российскими стандартами. А советская/российская модель или концепция строительства вооруженных сил практически исключает возможность коренных и динамичных реформ, что подтверждает и ситуация в нынешней российской армии, где за весь период после развала СССР так и не удалось провести реформу армии и всего сектора безопасности. Тем не менее, можно сказать, что российско-советское военное устройство (восходящее еще к прусской военной модели) в ВС РА и НКР доведено до своего максимума и его дальнейшая модификация практически невозможна, тем более в условиях преимущественно призывного комплектования и инерционности системы военного управления, доставшихся в наследство от советских времен22. Есть надежда, что определенную активизацию военной реформы можно будет провести в рамках Программы индивидуального партнерства (IPAP) Армении с НАТО, особенно в сфере воен22 Анализ отличительных особенностей прусской и англо-саксонских моделей военного устройства не входит в задачи данной статьи. Однако для пояснения отметим, что в самых общих чертах прусской военной системе в целом свойственна жесткая централизация и вертикаль системы военного командования и управления, наличие «классического» генерального штаба, осуществляющего непосредственное руководство вооруженными силами. Со своей стороны, так называемая англо-саксонская система характеризуется децентрализацией управления и большой самостоятельностью видов вооруженных сил, относительно ограниченной функцией объединенного комитета начальников штабов (который не может в реальности рассматриваться как аналог генерального штаба в прусской модели), довольно значимой ролью гражданского персонала министерства обороны. Вместе с тем, в последнее время в западных странах с англо-саксонской моделью военного строительства (в первую очередь в США, Великобритании, Канаде, а также в ОВС НАТО) наблюдаются четкие тенденции к сближению указанных концепций и гибкому, но целенаправленному принятию более эффективной комбинированной модели военного управления, с устранением тех основных недостатков, которые были присущи излишне централизованной и бюрократизированной прусской «генштабовской» системе.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
но-гражданских отношений и бюджетного планирования. С этой точки зрения важны также кадровые и структурные изменения в вооруженных силах Армении. Взаимоотношения Армении с НАТО охватывают, в первую очередь, конкретно военное, военнотехническое и военно-политическое сотрудничество. Кроме общей реформы сектора безопасности, это сотрудничество также будет содействовать общему повышению военного потенциала вооруженных сил Армении, тем самым способствуя достижению региональной стабильности и военно-политического баланса на Южном Кавказе. В частности, можно утверждать, что на реальное повышение боеспособности ВС Армении уже повлияло формирование отдельного миротворческого батальона, укомплектованного практически исключительно на профессиональной основе. Созданный и ныне действующий миротворческий батальон (который по положениям IPAP должен будет переформирован до размеров миротворческой бригады) следует рассматривать как наиболее яркое и успешное проявление военного сотрудничества с НАТО. Во-первых, в его создании весьма важную роль сыграла помощь двух активных государств НАТО – США и Греции. Вовторых, не секрет, что миротворческая бригада рассматривается военно-политическим руководством Армении как ядро будущих ВС, соответствующих стандартам НАТО. Более того, под прикрытием развития с помощью НАТО миротворческого потенциала своих ВС, руководство РА попросту «легитимизирует» свои действия по диверсификации военного сотрудничества с США и другими западными странами без противопоставления их своим отношениям в сфере безопасности с Россией и сохраняющемуся членству страны в ОДКБ. В условиях продолжающегося фактического противостояния с Азербайджаном, полноценная и успешная реализации Арменией IPAP позволит создать многоступенчатую структуру строительства и комплектации ВС РА, используя как взаимоотношения в сфере безопасности с Россией, так и углубляющиеся процессы своей евро-атлантической интеграции. В среднесрочной перспективе данная многоступенчатая структура строительства и комплектования ВС РА может включать следующие компоненты:
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Подготовленные в рамках IPAP и двусторонних программ сотрудничества с государствами НАТО новые отдельные профессиональные элитные и мобильные подразделения постоянной готовности (в том числе на базе так называемых миротворческих батальонов и бригад); Значительное количество подразделений на базе уже имеющихся частей ВС РА, комплектуемых по смешанному контрактно-призывному принципу; Введение милиционной системы для формирования частей территориальной обороны и резервных подразделений (в первую очередь в приграничных областях Армении), развитие общего мобилизационного потенциала ВС высокой степени готовности. Вместе с тем, ясно, что в нынешней геополитической ситуации для Армении неприемлемо ограничиваться одним из вышеуказанных подходов к строительству и комплектованию своих вооруженных сил. Упор только на ускоренное введение западных стандартов и формирование небольших профессиональных подразделений приведет к тому, что у Армении будет армия для сравнительно эффективных «жандармских» функций, но имеющая весьма ограниченные возможности по ведению боевых действий в случае крупномасштабной внешней агрессии. Однако, в случае применения в качестве лишь одного из элементов военного строительства и комплектации, такой подход позволит создать в структуре ВС Армении ядро из профессиональных элитных частей постоянной готовности. Сохранение только имеющейся структуры комплектования и строительства ВС на основе бывшей советской модели будет означать закрепление всех присущих данной системе недостатков и не решит долгосрочных проблем обороноспособности Армении. Вместе с тем, данная модель будет еще длительное время продолжать оставаться основой военной организации РА, однако необходима ее структурная модернизация, в первую очередь путем полного укомплектования сержантского состава и военных специалистов (экипажей танков и ББМ, операторов ПТУР и ПЗРК, гранатометчиков, артиллеристов, минометчиков и т.д.) данных подразделений военнослужащими-контрактниками.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
Милиционный способ комплектования ВС в своем чистом виде используется только в Швейцарии и частично в скандинавских и прибалтийских странах и, по понятным причинам, не может применяться в Армении. Усложнение военной техники и современных способов ведения военных действий, геополитические условия и многие другие факторы также делают нереальными и неэффективными для Армении создание и функционирование вооруженных сил, укомплектованных исключительно на милиционной основе. С другой стороны, данный принцип комплектования весьма эффективно можно использовать при формировании частей территориальной обороны и массовом укомплектовании резервных частей, мобилизуемых в случае начала военных действий. Но надо отметить, что вышеуказанная многоуровневая и комбинированная модель строительства вооруженных сил (естественно со своими специфическими особенностями) в настоящее время эффективно реализована только в Израиле. Несмотря на то, что теоретически вышеуказанная модель выглядит весьма привлекательно как с военной, так и политической точек зрения, до сих пор ни одна страна мира (за исключением Израиля) не смогла создать в достаточной степени эффективной системы комплектования и строительства своих вооруженных сил на такой комбинированной основе. Поэтому, применительно к условиям Армении надо быть готовыми к долгосрочным и трудным реформам по внедрению аналогичной модели в систему военного строительства страны. Однако, к сожалению, в настоящее время не используются даже многие из имеющихся возможностей по военному сотрудничеству с западными государствами и НАТО, не противоречащие обязательствам Армении перед Россией и ОДКБ. В частности, до сих пор армянские вооруженные силы (за исключением небольших подразделений) не имеют в своем составе специализированных профессиональных горнострелковых частей полкового или бригадного звена, по аналогии с егерскими и легкопехотными частями или подразделениями альпийских стрелков ряда стран НАТО (Франции, ФРГ, Италии, Норвегии, Турции, США). Между тем, к примеру, в последнее время при помощи США и консультаций
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
французских специалистов в Грузии был подготовлен Санчхерский горнострелковый батальон, считающийся одним из наиболее боеспособных подразделений грузинской армии. Исходя из данного примера, целесообразно синхронизировать создание учебно-тренировочного центра и формирование горнострелкового полка (бригады) в Армении с программами по углублению процессов евро-атлантической интеграции в рамках IPAP или программ двустороннего военного сотрудничества. Учитывая, что США накопили довольно значительный опыт по эффективному боевому применению войск в горных и зимних условиях (некоторые части морской пехоты, легкопехотные дивизии и т.д.) техническая помощь и консультации американских специалистов могут осуществляться в рамках двустороннего военного сотрудничества с Вашингтоном. Аналогичное консультативное или техническое содействие может оказать и Франция, имеющая в структуре своих ВС одно из лучших в мире подразделений такого профиля – 27-ю дивизию альпийских стрелков. Следует уточнить, что в данном случае речь идет о создании именно горнострелковых или егерских частей, а не подразделений войск специального назначения, имеющихся в составе ВС Армении (хотя возможно, пока еще в недостаточном количестве), и в подготовке которых уже накоплен определенный опыт, в том числе по итогам военных действий 1992-1994 гг. К числу насущных проблем армянской армии надо также отнести необходимость коренного обновления высшего и среднего командного состава. Значительный процент командного состава армянской армии, даже на самом высоком уровне, составляют ветераны карабахской войны, которые геройски и эффективно проявили себя в ходе военных действий 1992-1994 гг. Однако в настоящее время некоторые из них, не имея фундаментального военного образования, не вполне соответствуют служебным критериям по командованию крупными боевыми соединениями. Безусловно, при специфике формирования армянской армии в 1990-е гг. они были более чем востребованы и своей кровью и совестью заслужили свои погоны, однако, учитывая возраст и состояние здоровья многих ветеранов, они уже могут даже являться препятствием для кадрового продвижения на службе молодых перспективных офицеров.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
В техническом плане наиболее приоритетным направлением повышения боеспособности ВС Армении будет оставаться необходимость их существенного перевооружения. Естественно, по экономическим причинам невозможно полностью перевооружить ВВТ армянской армии, поэтому приоритетность должна определяться концептуальными установками, направленными в случае начала боевых действий на удержание созданных оборонительных позиций в Нагорном Карабахе, активную оборону и последующее контрнаступление. Поэтому акцент должен делаться на оснащение тяжелой артиллерией (желательно самоходной), в частности 152-мм системами «Мста-С» и «Гиацинт»23, мобильными противотанковыми средствами и РСЗО большого калибра. Исходя из итогов локальных конфликтов последнего времени, целесообразно также оснащение общевойсковых тактических подразделений (ротного и батальонного звена) большим количеством огневых средств (82-мм и 120-мм минометами, автоматическими гранатометами и даже, как показал опыт ливанской кампании 2006 г. – РСЗО малого и среднего калибра). Согласно официальным данным, на начало 2006 г. ВС РА обладали следующими количественными характеристиками: • • •
Численность личного состава – 43 643 чел. Военный бюджет – 135 млн. долларов (61 млрд. драм) Иностранная военная помощь (США) – 8,68 млн. долларов
Организационно-штатная структура ВС – 5 штабов армейских корпусов, 15 мотострелковых полков, 1 отдельная учебная мотострелковая бригада, 1 полк специального назначения, 1 артиллерийский полк, 1 самоходно-артиллерийский полк, 1 противотанковый артиллерийский полк, 1 инженерно-саперный полк, 1 зенитно-ракетная бригада, 2 зенитно-ракетных полка, 2 отдельных танковых батальона, 3 отдельных разведывательных батальона, 2 отдельных горнострелковых батальона, 1 отдельный миротворческий батальон, 2 отдельных артиллерийских дивизиона, 1 истребительно-штурмовая авиационная эскадрилья, 1 вертолетный полк. 23 Данные системы могут весьма эффективно действовать для контрбатарейной борьбы и противодействия азербайджанской артиллерии при прорыве существующих оборонительных позиций в Нагорном Карабахе.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Таблица 5. Официальное количество ВВТ ВС Армении
Категория
Тип ВВТ
Количество
Боевые танки
Т-55 Т-72
БМП-1 БМП-2 БРМ-1к БТР-60 БТР-70 БТР-80
14024
Всего: ББМ
Всего: Артиллерийские мы
систе- 152-мм пушка 2А36 «Гиацинт» 152-мм гаубица Д-20 152-мм гаубица Д-1 152-мм самоходная гаубица 2С3 «Акация» 122-мм самоходная гаубица 2С1 «Гвоздика» 122-мм гаубица Д-30 120-мм миномет П-38 273-мм РСЗО WM-80 122-мм РСЗО БМ-21
Всего: Боевые самолеты
Миг-25 Су-25
Ударные вертолеты
Ми-24
Вертолеты боевого обеспечения
Ми-24К Ми-24Р Ми-8 Ми-9
Всего:
Всего:
Еще 145 ББМ (в том числе 98 БМП) находятся на вооружении Полиции РА и Службы национальной безопасности РА. 25 В ходе торжественного парада по случаю Дня независимости Республики Армения 21 сентября 2006 г. было продемонстрировано уже 8 единиц данных РСЗО китайского производства (в том числе 4 модернизированные системы, оснащенные ракетами с дальностью действия до 110 км). Следует предполагать, что они лишь недавно импортированы из Китая, вследствие чего не были отражены в официальных данных по Армении за 2006 г.
АЗЕРБАЙДЖАН ПРОТИВ РА И НКР
Таблица 6. Импорт Арменией ВВТ согласно Регистру ООН в 2005 г.
Категория
Государство-экспортер
Тип ВВТ
Ракеты и ракетные установки
Словакия Словакия
Управляемая авиацион- 20 ная ракета SN-25ML Управляемая авиацион- 35 ная ракета SN-29 L
Всего:
Количество
Иностранные военные базы на территории Армении 102-я российская военная база ГРВЗ СКВО (в г. Ереван и г. Гюмри) – до 3 тыс. чел. личного состава, 74 танка Т-72, 238 ББМ, 84 артиллерийских систем, 2 дивизиона ЗРК С-300В, 1 батарея ЗРК «Куб», 14 истребителей Миг-29. Пограничная группа «Армения» ФСБ РФ – до 4,5 тыс. чел. личного состава.
Заключение Таким образом, даже с учетом существенного количественного превосходства в личном составе и ВВТ, азербайджанская армия пока не в состоянии добиться военного превосходства над более боеспособными армянскими вооруженными силами. Несмотря на громогласные заявления азербайджанского руководства о повышении своих военных расходов и новые бесконтрольные закупки ВВТ (при том, что при попустительстве западного и международного сообщества Азербайджан уже свыше 10 лет по трем категориям – танкам, боевым бронированным системам и артиллерии нарушает условия ДОВСЕ), вряд ли в среднесрочной перспективе реально достижение им безусловного военного успеха в случае начала военных действий. Даже возможное увеличение нефтяных доходов Азербайджана не позволит ему в ближайшем будущем достичь такого многократного превосходства над Арменией и НКР, чтобы надеяться на успех в войне в ходе одной быстрой наступательной операции на карабахском фронте. Не надо забывать, что на всей линии противостояния вдоль нынешних границ НКР за 12 лет перемирия создана эшелонированная линия обороны, которую будет довольно сложно преодолеть, не имея подавляющего качественного и количественного превосходства над противником.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
На ее обустройство армянская сторона потратила очень значительные материальные и технические средства. Нынешняя линия армянских оборонительных сооружений является очень важным сдерживающим фактором для Азербайджана, при этом она сокращает линию фронта и позволяет количественно уступающей Армии Обороны НКР экономно сосредоточить достаточное количество войск для обороны. По оценкам военных экспертов, насыщенность оборонительных позиций Армии Обороны НКР противотанковыми средствами и артиллерией позволяет нанести серьезные потери наступающим азербайджанским войскам, что ликвидирует многократное превосходство азербайджанской армии в танках и иной бронетехнике в ходе первого удара, и предотвращает возможность быстрого прорыва в глубь территории Нагорного Карабаха. Несколько иная ситуация на линии соприкосновения ВС Армении с азербайджанской армией от границы с Грузией до Мравского хребта, а также вдоль границ с Нахичеваном. Здесь у армянских войск нет такой глубокой и эшелонированной системы обороны, как вдоль линии в Карабахе, кроме этого, на значительных участках азербайджанцы находятся на более выгодных географических позициях, и естественно, как и на всей линии соприкосновения, также имеют численное превосходство. Однако в данном случае количественное превосходство Азербайджана компенсируется политической составляющей системы обеспечения национальной безопасности Армении – в случае открытого вторжения азербайджанцев в этом направлении должны вступать в силу обязательства ОДКБ и России перед своим союзником – Республикой Арменией. И, наконец, важнейшей составляющей повышения боеспособности армянских вооруженных сил должна стать масштабная и целенаправленная военная реформа, без которой в ближайшем будущем РА и НКР будут не в состоянии противостоять милитаризации Азербайджана. Эта реформа должна включать в себя как материально-техническое перевооружение, так и значительные изменения в системе комплектования и мобилизации, а также организационноштатной структуре и управлении армянских вооруженных сил.
5.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ НА
СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ
АНДРЕЙ АРЕШЕВ
Армия и военная элита являются в Турецкой Республике одним из важнейших и наиболее сильных институтов. Эту традицию развил основатель и родоначальник современной турецкой государственности Мустафа Кемаль (Ататюрк). Примечательно, что при этом Ататюрк провозгласил принцип "армия вне политики". Впрочем, военные весьма своеобразно понимали это правило. Трижды в современной истории страны (в 1960, 1971 и 1980 гг.) совершались военные перевороты, а шесть из девяти президентов Турции были генералами. И сегодня турецкие военные продолжают активно влиять на внешнюю и внутреннюю политику государства. Место в системе государства и порядок использования вооруженных сил Турции определены в ее Основном законе. Согласно статье 118 Конституции Турецкой Республики, «возглавляемый Президентом Республики Совет национальной безопасности (СНБ) состоит из премьер-министра, начальника Генштаба, министра национальной обороны, министра внутренних дел и иностранных дел, командующих армии, флота и воздушных сил, а также Главнокомандующего жандармерии»1.
Конституция Турецкой Республики от 7 ноября 1982 года // http://akdeniz.ru/laws /constitution1982.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
РИСУНОК 1.
Организационная структура турецких Вооруженных Сил Совет национальной безопасности Совет Министров
Президент
Генеральный штаб Вооруженных Сил
Координация
Министерство национальной обороны
Министерство внутренних дел
Оперативное руководство видами ВС
Сухопутные силы
Военно-морские силы
Военновоздушные силы
Подчинение в военное время Войска жандармерии
Силы береговой охраны
Пограничная служба
Президент страны, согласно Конституции, является Верховным Главнокомандующим вооруженными силами. Высшим органом оперативного руководства вооруженными силами является Генеральный штаб (его начальник - главнокомандующий ВС).2 Начальнику Генерального штаба, являющемуся также главнокомандующим ВС, подчинены командующие видами ВС, жандармские войска. Такое «совмещение» должностей командующего и начальника генерального штаба, хотя и не вписывается в западные стандарты, тем не менее является вполне логичным для турецкой модели государственности с ее жесткой системой централизации и армией в качестве одного из основных гарантов территори2
И. Карлов. Состояние и перспективы развития Вооруженных Сил Турции. // Зарубежное военное обозрение. 2002. г. № 9.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
альной целостности страны. Министерство обороны Турции, возглавляемое гражданским лицом, ответственно за материально-техническое обеспечение всех видов ВС, призыв новобранцев, учет и переподготовку резервистов, создание мобилизационных запасов, исполнение административно-хозяйственных функций3. В соответствии с требованиями Евросоюза, получающими неоднозначную оценку некоторых турецких военных, Великое Национальное Собрание Турции в августе 2003 года пересмотрело обязанности СНБ в сторону сокращения его полномочий, сведя их до представления рекомендаций в сфере оборонной политики. Члены СНБ были удалены из Совета по цензуре кино-, видео- и музыкальной продукции, а также выведены из состава Совета по высшему образованию (СВО), созданного военными после переворота 1980 г. для регламентации деятельности вузов. Также было изменено соотношение военных и гражданских представителей в СНБ. Согласно новому регламенту, генеральный секретарь СНБ назначается премьер-министром из числа гражданских лиц по согласованию с Генштабом ВС Турции (ранее он назначался Начальником Генштаба из числа высших армейских чинов, а затем утверждался правительством).4 Наблюдателями отмечается, что СНБ превратился во многом в совещательный орган, дающий правительству рекомендации, в то время как ранее он сам выносил окончательные решения.5 Правительство несет ответственность перед парламентом за политику в области национальной безопасности и подготовку вооруженных ил к обороне страны. Полномочиями объявлять войну, направлять турецких военнослужащих за рубеж и размещать на территории Турции иностранные войска наделен парламент. С соответствующими предложениями выходит правительство страны. Вооруженные силы Турции состоят из подчиненных командованию генерального штаба командований сухопутных сил, военно-морских сил, военно-воздушных сил и находящихся в мирное время в подчинении
Ю. Сумбатян. Под знаком полумесяца. Красная звезда. 31 августа 2001 г. стр.
3.
Г. Зиганшина. Турция: марафон на пути в Европу. // Азия и Африка сегодня (Москва). 27 мая.2005. №5. C.33-40 5 Б. Поцхверия. От ислама к модернизму. Независимая Газета. 29 октября 2003 г.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
МВД, а при объявлении всеобщей мобилизации переходящих в состав соответствующих видов вооруженных сил главного командования жандармских войск и командования береговой охраны. Что касается пограничных войск, то до недавнего времени функцию охраны границ страны выполняли силы жандармерии совместно с некоторыми подразделениями сухопутных войск. В рамках начавшегося при финансовой поддержке ЕС проекта по интегрированному управлению положением на границе (его реализация началась в конце марта 2006 года) к 2014 году планируется рекрутировать и обучить 70 тыс. профессиональных пограничников. При этом руководство новой службой, как сообщает турецкая газета "Заман", будут осуществлять местные власти приграничных провинций и управление по охране границы, которое, видимо, будет находиться в совместном подчинении Генеральному Штабу и МВД. Это управление еще предстоит создать и укомплектовать военнослужащими6.
Военная стратегия Турции сегодня и завтра В документе, представленном на официальном сайте Министерства национальной обороны Турции7, определяются следующие военные угрозы государству, такие как: • • • • • •
региональные и этнические конфликты; политическая и экономическая нестабильность государства; быстрое наращивание оружия массового поражения и ракет дальнего действия; религиозный фундаментализм; контрабанда наркотиков и всех видов оружия; международный терроризм.
Здесь же отмечается, что Турция расположена в центре «треугольника», сформированного Балканами, Кавказом и Ближним Востоком. В этом регионе пересекаются многие глобальные интересы, а следовательно, геополитическое значение Турции будет сохраняться и в XXI столетии. В качестве приоритетов для политики в сфере обороны 6 В. Нестеркин. Создание погранслужбы Турции // Зарубежное военное обозрение. 2006 г. № 6. 7 Turkey's defense policy and military strategy // http://www.msb.gov.tr/Birimler/GnPP D/pdf/p4c1.pdf
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
декларируется защита национальной независимости, суверенитета, территориальной целостности и жизненных интересов страны. Военная стратегия Турецкой Республики провозглашается на следующих принципах: •
• •
•
Сдерживание. Этот принцип подразумевает сохранение военной силы, обеспечивающей сдерживающее влияние на центры потенциальных опасностей и угроз, окружающих Турцию. Этот принцип составляет основу национальной военной стратегии; Участие Вооруженных Сил в «кризисном управлении» и вмешательство в кризисные ситуации; Принцип «передовой защиты» (Forward Defense), позволяющий заблаговременно атаковать и нейтрализовать источник возможной опасности; Коллективная безопасность, под которой подразумевается, прежде всего, участие страны в НАТО и некоторых других военно-политических союзах.
Однако некоторые детали военной стратегии страны, связанные, в особенности, с отношениями с соседними государствами, находятся в процессе пересмотра. Так, 21 марта 2006 г. было объявлено о масштабных изменениях военной стратегии Турции в связи с коренным пересмотром внешних угроз. Турецкое государство отказывается от концепции одновременного ведения войны с двумя противниками, которая долгие годы считалась основной для Вооруженных Сил. «Турция отказалась от концепции двух войн высокой концентрации (с двумя странами одновременно8) и одной низкой концентрации
Согласно прежней военной концепции, "Стратегия войны за 2,5 часа" предусматривалось создание мобильных бронетанковых корпусов, которые будут способны действовать одновременно на нескольких направлениях, противостоять террору и массовым беспорядкам, организованным религиозными радикалами. В основе концепции находилось утверждение, что в будущем столетии войны будут вестись по религиозным и этническим причинам, а Турция расположена на стыке трех взрывоопасных регионов – Ближнего Востока, Кавказа и Балкан, где сохраняется опасность возникновения как обычной войны, так и войны с применением оружия массового поражения. По мнению разработчиков документа, командование сухопутных войск, высокоманевренные соединения должны были находиться в такой степени боеготовности, которая позволит им в случае угрозы, например конфликта с Грецией и Ираном, перебросить войска из центра страны одновременно на запад и юго-восток. - Независимое военное обозрение (Москва). 9 авгус-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
(борьба с террором) или войны на 2,5 фронта», - сообщает РИА Новости со ссылкой на телекомпанию CNN-Turk телеканал. И далее: "Новая концепция основана на том, что стран-противников стало меньше. Она предусматривает ведение одной внешней войны и одной внутренней и планирование на этой основе структуры и численности Вооруженных Сил. Согласно новой концепции, турецкая армия будет обладать структурой, позволяющей одновременно вести войну с вражеским государством и противостоять терроризму внутри страны". Благодаря принятию новой концепции ведения боевых действий и изменению военной стратегии, Турция, в перспективе, будет иметь меньшую, но более мобильную армию, которая в кратчайшие сроки может быть легко переброшена в кризисные районы, отмечает телеканал9. В августе 2006 г. в Турции было объявлено о проведении самой радикальной военной реформы за время существования республики. По некоторым данным, речь идет о формировании в составе сухопутных сил Западной и Восточной групп войск со штабами, соответственно, в Стамбуле и Малатье вместо нынешних четырех армий. Начальник Генштаба Вооруженных Сил Турции армейский генерал Яшар Буюканыт объявил, что численность турецкой армии к 2014 году будет сокращена на 20-30 %. "Новая структура сухопутных войск предполагает, что они будут меньше по численности, но более качественными, мобильными, боеспособными и оснащенными современным оружием и боевой техникой", – говорится в его статье, опубликованной в журнале "Оборона и Авиация". "Основными целями сухопутных войск в современных условиях являются устранение обычных (вне рамок оружия массового уничтожения) рисков и угроз, непрерывное ведение боевых действий в любых условиях и в любое время суток, принятие более быстрого решения, чем противник", – отметил главнокомандующий турецкой армии10.
та 1997 г. № 29. Можно, однако, предположить, что именно Греция и Иран рассматриваются в качестве основных угроз и в настоящее время. 9 Сообщение РИА "Новости" (Москва). 21 марта 2006 г. со ссылкой на телеканал CNN-Turk http://www.cnnturk.com/ 10 Сообщение РИА "Новости". 24 августа 2006 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
9 августа в выступлении Яшара Буюканыта, посвященном пятилетнему плану модернизации турецких Вооруженных Сил, было заявлено: «Геополитическое положение Турции в сочетании с тем фактом, что страна находится в самом центре ряда кризисных зон, делает необходимым, чтобы армия принимала на себя различные роли в военное и мирное время»11. Очевидно, что предполагаемые изменения вряд ли существенно отразятся на нынешней роли армии во внутриполитической жизни страны. В настоящее время функции Вооруженных Сил отнюдь не исчерпываются обеспечением национальной безопасности страны. "Армия, – писала несколько лет назад газета «Миллиет», – сегодня, как и во времена Османской империи, занимает ведущие позиции в обществе и как бы является государством в государстве"12. Особенно ярко роль армии во внутриполитической жизни страны проявилась в 1996-1997 гг., когда военные сыграли решающую роль в отставке кабинета министров Ниджмеддина Эрбакана. Судя по некоторым признакам, это влияние в последнее время имеет все же тенденцию к уменьшению. Все больше сторонников завоевывает точка зрения, что уменьшение роли армии не приведет к потере турецким исламом своего "умеренного" характера, так как принципы лаицизма13 прочно укоренились в турецком обществе, и большая часть населения выступает против замены светской правовой системы на шариатскую14. "Я с гордостью могу сказать вам, что турецкая армия самая дисциплинированная в мире", – заявил Унсель Секкинер, один из семи бывших офицеров, избранных в парламент. Такая дисциплина выковывается почитанием культа основателя Турецкой Республики Мустафы Ататюрка, а при необходимости и "кулачным внушением". "Турция единственная страна, где уход в армию новобранца от11
Сообщение «Eurasianet» со ссылкой на газету New Anatolian. Красная звезда. 28 ноября 1997 г. 13 Принцип светского характера государства, отделения религии от государства, в 1937 году был официально включён в Конституцию, составив, таким образом, один из шести основных принципов кемализма, являющегося государственной идеологией. 14 Г. Зиганшина. Указ. соч.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
мечается как общедеревенский праздник, – говорит полковник Секкинер. – Гробы с телами солдат, убитых в боях с курдами или на севере Ирака, не подрывают ее популярности"15. Так или иначе, но правда в том, что бóльшая часть турецкого общества воспринимает силовые методы как нормальное явление.
Современное состояние турецкой армии Общие расходы турецкого бюджета на национальную оборону и безопасность, стабильно высоки и имеют тенденцию к дальнейшему увеличению, что видно из следующих таблиц. Динамика годовых военных бюджетов Турции, 1992 – 200516
Год
В млрд. долл.
Военный бюджет
0.77
1.6
2.9
3.5
5.7
9,6
7,7
5,1
5,8
7,8
8,5
9,31
Общие правительственные ассигнования на расходы, связанные с национальной обороной и общественной безопасностью, в бюджете 2006 года17, выглядят следующим образом: В новых турецких лирах Статьи расходов
Бюджетные ассигнования
Доля в расходах бюджета
Национальная оборона
11,926,587,182
6.84 %
Общественный порядок и службы безопасности
9 210 140 712
5.28 %
Общее количество
21,136,727,894
12.12 %
Затраты, связанные с общественным порядком и службами безопасности, измеряются сопоставимыми величинами. Ассигнования
Наследники янычар // За рубежом (Москва).- 01.08.1997 [Перепечатка из «Фигаро»] Зарубежное Военное Обозрение (Москва). 2001-2006 гг. 17 http://www.dcaf.ch/_docs/turkey_almanacEN2005/file07.pdf [The Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces]
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
на эти цели проходят по ведомству министерства внутренних дел (включает полицию и в мирное время – жандармерию), а также национальной разведывательной службы Турции (MIT). Данные службы действуют в тесной координации с Генеральным штабом. Источниками финансирования программы развития ВС продолжают оставаться национальный военный бюджет, помощь США, Германии и других государств – союзников по НАТО, различные национальные и международные фонды, а также средства, поступающие от турецких граждан в виде компенсации за освобождение от действительной военной службы18. Общая численность Вооруженных Сил Турции составляет (по оценкам на 2005 год) 515 тыс. человек (без учета полувоенных формирований, создаваемых в юго-восточных провинциях для борьбы с курдами)19. Порядок прохождения службы в ВС Турции, система их комплектования определяются законом о всеобщей воинской повинности. В соответствии с ним военная служба в течение 15 месяцев является обязательной для всех граждан мужского пола в возрасте от 20 лет до 41 года, годных к ней по состоянию здоровья. Профессиональный психологический отбор не ведется. Учет и призыв военнообязанных осуществляются военно-мобилизационными управлениями (23 органа) и подчиненными им военно-мобилизационными отделами (всего - 635). Ежегодно призывается 460 тыс. призывников20. Общие мобилизационные ресурсы страны составляют более 16,5 млн. человек, из них годны к военной службе свыше 10 млн.21 Мобилизационные возможности страны предполагают, что в военное время численность личного состава будет доведена до 2 млн. человек, главным образом за счет призыва резерва, который приобрел необходимый опыт во время боевых действий в зоне от18
И. Карлов. Состояние и перспективы развития Вооруженных Сил Турции. // Зарубежное военное обозрение. 2002. г. № 9. 19 Численность этих формирований непостоянна и, согласно некоторым оценкам, в периоды обострения обстановки в юго-восточных провинциях доводится до нескольких сотен тысяч человек. 20 Зарубежное военное обозрение. 25 июля 2005 г. № 7. 21 Независимое военное обозрение. 23 октября 1998 г. № 40.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ветственности 2-й и 3-й полевых армий против вооруженных формирований Курдской Рабочей Партии22. Сухопутные войска являются основным видом Вооруженных Сил, насчитывая в своем составе 402 тыс. чел. Организационную структуру можно представить в виде следующей схемы:
РИСУНОК 2.
Организационная структура Сухопутных Сил Турции Командование Сухопутными войсками
Командование войск специального назначения (коммандос, 5 бригад)
штаб Командования Отдельные армейские соединения
Полевые армии
Вторая
Третья
Эгейская
10 армейских корпусов
Первая
Пехотные, мотопехотные и механизированные дивизии
Пехотные, механизированные и бронетанковые бригады
Дивизия в составе
ОВС НАТО
2 дивизии на Кипре
Реформирование организационной структуры: перевод сухопутных войск с дивизионной организации на бригадную (в основном завершено)
Командование войск жандармерии
Отдельные командования
Учебное
Тыловое
Военных академий
Авиация сухопутных сил
В результате проведенной модернизации на вооружении этих соединений и частей насчитывается свыше 4 000 танков (М48А5Т1, М48А5Т2, М60А1, М60АЗ и "Лeoпapд-1A3"), около 4 000 БТР (рис. 2) и БМП (М113А1, М113А2 и АСУ-300 и колесные бронированные машины БТР 80), до 4 000 единиц полевой артиллерии различных калибров (М59, М101А1. М114А1, М114А2 и М115), самоходные гаубицы и пушки (М52, М44, М108, М107, М55 и М110), 12 многоствольных пусковых установок залпового огня (калибров 107 и 122 мм), свыше 2 000
И. Карлов. Состояние и перспективы развития Вооруженных Сил Турции. // Зарубежное военное обозрение. 2002. г. № 9.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
минометов (60, 81, 107,6 и 120мм), до 1 500 противотанковых безоткатных орудий (57, 75 и 106 мм), около 1 400 ПТРК "Кобра", "Милан" и «ТОУ», свыше 1 500 зенитных пушек (М42, 20 и 35-мм "Эрликон" и M1l7), до 200 самолетов и около 400 вертолетов различных модификаций. В последнее время на вооружение сухопутных войск поступило большое количество вертолетов "Блэк Хок", "Супер Кобра" и "Кугар". В боевом составе сухопутных войск в настоящее время имеются четыре вертолетных полка, один батальон ударных вертолетов и одна транспортная вертолетная группа. Вертолетные подразделения за один прием могут перебросить по воздуху до полка личного состава с легким вооружением.23. Структуру военно-воздушных сил Вооруженных Сил Турции, подчиняющихся непосредственно Генеральному штабу, можно представить в виде следующей схемы:
РИСУНОК 3.
Организационная структура Военно-воздушных Сил Турции Управление ПВО
Командование ВоенноВоздушными силами
Учебное командование
штаб Командования Командование тыла 1-е Тактическое авиационное командование 2-е Тактическое авиационное командование Группа управления авиацией
штаб
(организационная структура идентичная структуре 1-го ТАК)
Авиабазы
АА бб
Сеть радиолокационных постов
Инженерные подразделения, службы связи, ф
Авиаэскадрильи
АА б б
Обеспечивающие службы Авиаба
2 дивизиона ЗУР
Авиаба
Современные ВВС Турции нацелены на обеспечение прикрытия своей территории с воздуха, осуществление в любой момент пе23
Там же.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
рехвата нарушителя воздушного пространства, оказание содействия сухопутным войскам и корабельным группировкам. Они готовы по первому приказу нарушить государственную границу и нанести удар по территории предпологаемого или реального противника. Личный состав насчитывает 60,1 тыс. чел. 1-е и 2-е тактические авиационные командования представляют собой оперативные объединения, прикрывающие, соответственно, западную и восточную часть страны. 1-е тактическое авиационное командование (штаб в Эскишехире) объединяет четыре авиабазы: в Эскишехире, Мюртеде, Бандырме и Балы-кесире. Кроме того, в состав командования входит 15-я ракетная база ЗУР "Найк-Геркулес" (Алемдар). 2-е тактическое авиационное командование (штаб в Диарбакыре) включает три авиабазы: в Мерзифоне, Диарбакыре, Эркаче. Учебное командование (Измир) включает в себя академию ВВС, летные и технические училища, две учебные авиабазы (Конья, Чигли). Транспортное авиационное командование (Этимесут) состоит из штаба и четырех транспортных авиаэскадрилий (Кайсери, Этимесут). Авиационная база является соединением, состоящим из двухтрех эскадрилий. Эскадрилья - тактическое подразделение, в которое входят 20-24 самолета24. В составе авиации турецких ВС сформировано одиннадцать истребительно-бомбардировочных, семь истребительных, две разведывательные, пять транспортных эскадрилий, а также шесть зенитных ракетных дивизионов. Самолетный и вертолетный парк представлен машинами следующих типов. Самолетный парк - 223 F-16C и D, 87 F-5B, 135 F4E, 35 RF-4E, 13 С-130, 7 KC-135R, 19 C.160D, 2 "Ситэйшн-7", 46 CN-235, 40 SF-260D; вертолетный парк: 20 UH-1H, 20 AS-532. Также в составе ВВС находятся 92 ПУ "Найк-Геркулес", 86 ПУ "Рапира". По оценке командования военно-воздушных сил, при сохранении численности личного состава и самолетного парка боевые возможности ВВС к 2015 году значительно возрастут. При этом на вооружении предусматривается оставить только два типа боевых самолетов - F-16C и D и F-4E25.
И. Крымов. Военно-Воздушные Силы Турции // Зарубежное военное обозрение. 29 марта 2004 г. № 3. 25 Там же.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
Военно-Морские Силы составляют 52,75 тыс. чел. личного состава. Организационная структура выглядит следующим образом:
РИСУНОК 4.
Организационная структура Военно-морских Сил Турции Командование ВМФ
Командование ВоенноМорскими силами
штаб
Учебное
штаб Командования
Флотилии Надводных сил Подводных сил Ракетных Минных
Вспомогательные силы и средства
Южная военно-морская зона Северная военноморская зона штаб
Командования районов
Флотилии и командования
Амфибийно-десантная Патрульных сил
Черного Босфора
Аварийноспасательные службы
штаб
Дарданелл
Района Эгейского моря Района Средиземного Бригада морской
Официально декларируемые цели выглядят следующим образом: •
• • • • • •
•
ведение боевых действий на морских ТВД с целью уничтожения группировок противника в море и базах, нарушения его морских коммуникаций; участие в операциях в составе группировок ОВМС НАТО; защита своих морских перевозок; содействие сухопутным войскам в операциях на приморских направлениях; проведение морских десантных операций и участие в отражении десантов противника; обеспечение охраны и защиты морских портов; участие в операциях по противодействию терроризму, незаконному обороту оружия, наркотиков и контрабандных товаров, а также борьба с браконьерством и незаконной миграцией; проведение гуманитарных и миротворческих операций26.
И. Крымов. Военно-Морские Силы Турции // Зарубежное военное обозрение. 2005 г. №4.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
На вооружении состоят 14 подводных лодок (6 проекта 209/1200, 6 проекта 209/1400, 2 - "Тэнг"), 26 фрегатов УРО (8 "Оливер X. Перри", 4 "Нокс", 4 по западногерманскому проекту МЕКО 200, 4 модифицированных. МЕКО 200, 6 Барак"), 24 ракетных катеров (6 "Кылыч", 2 "Йылдыз", 8 "Доган", 8 "Картал"), 15 патрульных катеров (2 "Султан Хисар", 2 "Трабзон", 7 "Тюрк", 4 PGM 71), 2 минный заградителя, 18 минных тральщиков (5 "Чирке", 3 "Айдин", 6 "Вегезак", 4 "Кейп"), 6 танкодесантных кораблей (2 "Терребон Пэриш", 1 LST-512, 1 "Османгази", 2 "Саручабей"), 29 малых десантных кораблей, более 20 десантных катеров, 1 разведывательный корабль, 2 учебных корабля, 2 гидрографических судна, свыше 20 вспомогательных судов27. Ядро корабельного состава турецкого ВМФ составляют, преимущественно, корабли иностранных проектов. Подводные лодки представлены проектом 209 западногерманской разработки нескольких модификаций. Фрегаты типов "Нокс" и "О. X. Перри" переданы Турции США, "Меко-200" - западногерманский проект. Военно-морской флот базируется на разветвленную сеть военноморских баз и пунктов базирования в Черном море (Эрегли, Бартын, Самсун, Трабзон), Проливной зоне (Гельджюк, Стамбул, Эрдек, Чанаккале), Эгейском и Средиземном морях (Измир, АксазКараагач, Фоча, Анталья, Искандерун). В соответствии с долгосрочной программой строительства ВМС намечено к 2010 году иметь в боевом составе до 130 боевых кораблей и 24 ракетных катера. В их числе один легкий авианосец, 15 дизельных подводных лодок, 10 фрегатов УРО, 14 фрегатов, 12 корветов, 45 десантных кораблей, 32 тральщика и два минных заградителя28. Предусмотрено приобретение в 2010-2020 гг. семи корветов и трех фрегатов на сумму 2,5 млрд дол.29 Авиация ВМС: 900 чел., 6 самолетов CN-23S, 22 вертолета (3AB-204AS, 7S-70B, 12 АВ-212). Морская пехота – 3,1 тыс. чел., 1 полк (3 пехотных батальона), 1 артиллерийский дивизион (18 орудий), подразделения обеспечения.
Зарубежное военное обозрение (Москва). 2005 г. № 1. Там же. 29 Сообщение АРМС-ТАСС, 28 декабря 2004 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
Интересно проанализировать также динамику количественного и качественного состава турецких Вооруженных Сил, согласно так называемому Регистру вооружений ООН. Сведения, предоставляемые государствами в этот регистр, носят сугубо добровольный характер и охватывают далеко не все категории вооружений. Эти данные не всегда согласуются с другими доступными источниками.30 Однако на основании анализа этих данных также можно сделать определенные выводы о начавшихся структурных изменениях в Вооруженных Силах Турции: Вооружение Турции, заявленное в Регистр обычных вооружений ООН в 2000 – 2005 гг.31 Единиц вооружений Год
Категория вооружений
Танки
Бронированные машины пехоты
Артиллерийские системы больших калибров
Боевые самолеты
Боевые вертолеты
Военные корабли Ракеты и пусковые ракетные установки Переносные системы противовоздушной обороны
Колич. не указано
Колич. не указано
(Stinger)
Не заявлялись
В целом, эти данные согласуются с заявлениями турецких военных о некотором сокращении традиционных типов вооружений, свидетельствуя одновременно о качественном перевооружении но30 Например, по состоянию на 2005 год называются цифры в 4205 танков и 445 боевых самолетов. Зарубежное военное обозрение (Москва).- 27 февраля 2006 г. № 2. 31 http://disarmament.un.org/UN_REGISTER.NSF
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
выми, современными системами вооружений, нацеленными на отражение так называемых «новых» угроз. Помимо регулярных Вооруженных Сил, в стране действуют военизированные формирования. К ним относятся: жандармские войска – три мобильные бригады, оснащенные 56 вертолетами и 535 БТР. Главнокомандующий жандармскими войсками подчиняется министру внутренних дел и Начальнику Генерального штаба. В военное время они переходят в распоряжение штаба сухопутных войск32. Силы специальных операций (коммандос) есть в каждом из командований Вооруженных Сил Турции (сухопутных силах, ВМС, ВВС и жандармерии). Самостоятельное командование специальных операций подчиняется непосредственно Генеральному штабу. Данные об их численности варьируются. Согласно оценкам, приводившимся в российской прессе, их общая численность составляет приблизительно 50 тысяч человек. Эти подразделения привлекались к выполнению операций в Кувейте, Боснии, Косово, Албании, Афганистане и Северном Ираке33. 1-ая бригада коммандос базируется недалеко от Кайсери. Недавно бригада была развернута в юго-восточной Анатолии. 2-ая бригада коммандос базируется в Болу и также была переброшена в Курдистан. Бригада морской пехоты базируется под Измиром34. Мощная группировка турецких войск (примерно 40 тыс. человек) располагается в настоящее время на занятой ими в 1974 г. части острова Кипр. Соотношение сил на острове ярко характеризуют следующие данные: если на вооружении Национальной гвардии Республики Кипр имеется 79 танков (27 российских и 52 французских), то турецкий оккупационный корпус насчитывает 385 танков35. Стоит отметить, что на территории Турции находятся до 25 американских военных объектов, в том числе военная база у подножия
Военно-промышленный курьер, 12-18 октября 2005 г., стр. 9 Солдат удачи. 2005. № 11. 34 http://allturkey.narod.ru/guvenlik.htm 35 Сообщение АРМС-ТАСС, 28 сентября 2006 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
горы Арарат36. Среди этих объектов есть и склады ядерного оружия. Согласно заявлениям турецких экологов, на авиабазе в Инджирлике хранятся 90 атомных авиазарядов, принадлежащих США37. Несмотря на все разногласия, Анкара выступает за создание на территории страны американской системы противоракетной обороны. Разместить ее элементы планируется на той же военной базе Инджирлик38. По сообщению турецкой газеты «Радикал», в 2002 году, накануне нападения США на Ирак, представители Пентагона ознакомились с техническим состоянием военных объектов в Диярбакыре, Малатье, Батмане и Муше и ВВС в Инджирлике. Специалисты США и Турции также приступили к развертыванию спутниковой системы связи и навигации в районе Диярбакыра в рамках подготовки военной операции против Ирака. Станция спутниковой системы связи и навигации должна была быть развернута в районе 2-й тактической авиабазы ВВС Турции39.
Офицерский корпус По данным иностранной печати, в турецкой армии насчитывается 25 тыс. офицеров, из которых 8% являются выходцами из семей торгово-промышленной элиты, 10% – из мелкой городской буржуазии, 25% из служащих, 18% – из потомственных военных, 34 процента – из семей рабочих, 5 процентов – из наиболее развитого крестьянства40. Обучение в военных училищах (военно-воздушные силы, пехота, военно-морские силы) начинается с 18 лет (в подготовительных классах – с 14 лет) и продолжается в течение трех лет. В целом, морально-психологическое состояние личного состава Вооруженных Сил Турции находится на весьма высоком уровне, несмотря на наличие многих факторов, оказывающих негативное воздействие на боевой дух солдат и офицеров. Это достига36
Литературная газета (Москва). 4 декабря 2002 г. № 48. Свободная Грузия. 19 мая 2005 г. (со ссылкой на Turkish Daily News) 38 Военно-промышленный курьер, 12-18 октября 2005, стр.9. 39 Красная звезда. 19 декабря 2002 г. 40 А. Лапин. Современный турецкий военный - кто он?. // Военный вестник Юга России (Ростов-на-Дону).- 09.09.2002.- 037.- C.15
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ется целенаправленной деятельностью командиров и штабов по морально-политическому воспитанию личного состава, а также постоянной заботой военного руководства страны о социально-правовой защищенности военных, их материальном положении41. Большинство офицеров, служащих в настоящее время в турецкой армии, имеет высокий уровень волевых и командирских качеств. В современных условиях – офицерский корпус ВС Турции один из самых подготовленных командных кадров в регионе Ближнего Востока, имеющих практический опыт ведения боевых действий (на востоке страны против вооруженных формирований Рабочей партии Курдистана) и многочисленных операций миротворческого характера42. Однако здесь нельзя не отметить, что в Турции существуют и традиционные проблемы европейских стран, связанные с более высоким уровнем оплаты труда в гражданском секторе, следствием чего становится определенный отток кадров из Вооруженных Сил. Как сообщает, например, местное издание "Тюркиш дейли ньюс" (ТДН), с 1984 года ряды ВВС Турции покинули около 1500 пилотов. Ежегодно командование военной авиацией республики продолжает "терять" до 7% обученных профессионалов. Пилоты намеренно уходят к частным гражданским авиаперевозчикам из-за низкой зарплаты43.
Военно-промышленный комплекс и военные закупки Вопросы военного строительства и оснащения Вооруженных Сил современными ВВТ находятся под постоянным контролем военно-политического руководства Турции. Высший координационный совет под председательством премьер-министра определяет главные направления развития военной промышленности и обеспечивает координацию усилий различных ведомств на основе стратегических решений Совета Национальной безопасности. В состав
А.Костандов. Морально - психологическое состояние военнослужащих турецкой армии. // Зарубежное военное обозрение (Москва). 4 июня 2001 г. № 5-6. стр.19. 42 М.М. Вихрев. Военные профессионалы Турецкой Республики как резерв государственного управленческого аппарата // Офицерский корпус ближневосточных государств. М. Институт изучения Израиля и Ближнего Востока. М. 2004. стр. 103-108. 43 Аэронавтика и космос. 8 мая 2006 г. № 19.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
Совета входят: премьер-министр (председатель), начальник Генерального штаба, министр национальной обороны, командующие видами ВС, командующий жандармскими войсками, министры финансов, промышленности и торговли. Ключевую роль в ходе принятия решения играют начальник Генерального штаба и командующие видами ВС, которые представляют на утверждение Совета перспективные и текущие планы потребностей подчиненных соединений и частей в ВВТ. На их основании формируются планы производства, а также импорта отдельных образцов вооружений. В 1996 году турецкий генералитет добился принятия программы перевооружения ВС страны с 2000 года. Была принята амбициозная программа военной модернизации, которая предусматривала выделение ассигнований в размере 20-25 млрд. долларов в течение первых семи-восьми лет. Всего предполагалось выделение 150 млрд. долларов в течение 30 лет44. Однако экономические трудности, с которыми столкнулась страна, внесли существенные коррективы в ее реализацию. В 2001 году Анкара объявила о том, что на неопределенное время откладывает осуществление более 30 программ перевооружения турецкой армии общей стоимостью почти в 20 миллиардов долларов.45 Однако последствия тяжелого экономического кризиса 2001 года постепенно преодолеваются. В 2005 г. в рамках военного бюджета Турции 2,47 млрд. долларов планировалось истратить на программы закупки новой техники и модернизацию существующей. Еще примерно 1 млрд. долларов ежегодно выделяется на поддержку военной промышленности за счет непрямых налогов и сборов от продаж доходной продукции.46 По сообщению Jane's Defence Weekly, турецкая армия планирует в 2006-2009 гг. осуществить закупку четырех систем ПВО большой дальности действия на сумму около 800 млн дол., а в период 20102014 гг. на такую же сумму – четырех перспективных систем противоракетной обороны. В 2005 г. ожидается поставка ВВС Турции
44 Elliot Hen-Tov. The Political Economy of Turkish Military Modernization // The Middle East Review of International Affairs / Vol. 8, №. 4, Article 5 – December 2004. 45 Труд. № 69 за 13 апреля 2001 г. 46 АРМС-ТАСС, 30 мая 2005 г.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
восьми ЗРК средней дальности "Усовершенствованный Хок" производства американской фирмы "Рейтеон". Кроме того, планом предусматривается модернизация в 20052014 гг. восьми подводных лодок различного типа на сумму около 1 млрд долл., приобретение в 2005-2007 гг. 12 вертолетов корабельного базирования SH-60 "Си Хоук" стоимостью 324 млн долл., закупка в период 2011-2023 гг. 120 перспективных тактических истребителей F-35 на сумму 4 млрд долл., а также приобретение в 2010-2020 гг. семи корветов и трех фрегатов на сумму 2,5 млрд долл.47 В настоящее время продолжается дальнейшая модернизация Вооруженных Сил Турции, совершенствование организационной структуры, оптимизация численности и соотношения различных родов войск, форсированное развитие национального ВПК, а также адаптация турецкой армии к новым мировым и региональным вызовам и угрозам. Необходимость такой модернизации стала для турецкого руководства особенно очевидной после войны в Персидском заливе 1991 года, а также в связи со все возрастающими трудностями, с которыми сталкивалась турецкая армия в ходе подавления курдских волнений на юго-востоке страны48. В последние годы был объявлен ряд тендеров на закупку вооружений, в частности самолетов пятого поколения, боевых вертолетов, систем ПВО и др. Стратегия закупок боевых самолетов нового поколения, к разработке которой приступил Департамент оборонной промышленности Турции, является крупнейшей военной программой в истории этой страны49. Фактором, существенно тормозившим развитие собственной военной промышленности, было отсутствие развитой производственной инфраструктуры, подавляющая зависимость от импорта вооружений и технологий, острый недостаток финансовых средств. О недостаточном развитии собственной военной промышленности свидетельствует тот факт, что в 1999 г. только 21% турецких военных потребностей был обеспечен собственной воен-
АРМС-ТАСС, 28 декабря 2004 г. Elliot Hen-Tov. Указ. соч. 49 Курьер (Тель-Авив). 1 ноября 2005 г. № 111.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
ной промышленностью.50 Однако турецким руководством предпринимаются значительные усилия для исправления сложившейся ситуации зависимости от импортных поставок вооружений. Была принята необходимая законодательная база, созданы соответствующие межведомственные структуры, ответственные за развитие различных отраслей национальной военной промышленности, которые во многом создавались с нуля. В 1985 г. было создано управление (подсекретариат) «Администрация развития и поддержки оборонной промышленности» (DUDA – Defense industry development and support administration). Основные задачи управления – модернизация существующих военных предприятий, привлечение иностранного капитала в военную промышленность, производство современного вооружения при участии как государственного, так и частного сектора, заключение контрактов с иностранными компаниями51. На сегодняшний день турецкие предприятия оборонной промышленности достигли уровня разработки и производства собственными силами некоторых видов вооружений и оборудования для Вооруженных Сил Турции. В частности, это касается авиации, ракет, военной электроники, строительства военных кораблей, бронетехники, боеприпасов52. В Турции уже существуют такие отрасли ВПК, как авиационная, ракетная, автобронетанковая, радиотехническая, кораблестроительная, а также производство боеприпасов. Уже сейчас в стране выпускаются три типа бронированных машин, в том числе "Кобра", "Акреп" ("Скорпион") и "Парс". "Кобра" имеет две модификации – ударную и разведывательную53. Тактические истребители F-16, производство которых налажено по лицензии США на авиационном заводе в г. Аканджи, поступают не только в ВВС Турции, но и закупаются другими странами54. По
А. Петровский, И. Крымов. Состояние и перспективы развития военной промышленности Турции // Зарубежное военное обозрение. № 6. 2004 г. стр. 17-27. 51 А. С. Косиков. Военно-политический потенциал Турции // Востоковедный Сборник (выпуск второй). М., 2001, стр. 212-217 52 http://allturkey.narod.ru/army.htm 53 Солдат удачи. 13 сентября 2006 г. № 9. 54 Независимое военное обозрение. 23 октября 1998 г. № 40.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
сообщению CNN-TURK, корпорация Aselsan будет выпускать для имеющих на вооружении турецких ВВС самолетов F-16 и F-4 электронные приборы наведения, опознания и целеуказания55. 14 февраля 2006 года в рамках "Национальной программы производства танков" управлением оборонной промышленности министерства обороны56 было официально объявлено о начале разработки национального основного боевого танка. Программа вызвала критику многих специалистов, которые советовали не отказываться от иностранных технологий57. В конце 2005 года Турция приступила к выполнению совместной с Израилем масштабной программы модернизации существующего парка танков M-60 американского производства58. Другими участниками этой программы, по сообщениям СМИ, могут стать Пакистан59 и Украина60. В настоящее время уделяется также большое внимание созданию современного оружия собственными силами и укреплению военно-экономического потенциала. Прилагаются значительные усилия в развитии собственного производства самолетов, танков, БТР, различных типов ракетного оружия и электроники. Не всегда такие планы находят понимание у США. Например, с 2002 г. Турция вела переговоры с фирмой "Белл геликоптер текстрон" о контракте на организацию собственного производства 50 вертолетов AH-1Z. Однако в мае 2004 г. переговоры были прекращены, в частности вследствие того, что Пентагон не позволил оборудовать эти вертолеты бортовыми компьютерами турецкого производства, как этого хотела Турция. Тем не менее Анкара продолжает настаивать на собственном производстве ряда подсистем для оборудования приобретаемых вертолетов и заявляет, что это важно для развития национальной оборонной промышленности. Так,
Сообщение АРМС-ТАСС от 23 июня 2005 г. DUDA - Defense industry development and support administration. 57 Красная звезда. 17 февраля 2006 г. 58 Сообщение ИА Regnum от 14 февраля 2006 г. 59 Согласно сообщению ИА Regnum от 28 августа, эта страна будет поставлять броню для турецких танков. 60 Украина договаривается с Турцией о поставках оружия // Коммерсантъ (Киев). 12 апреля 2006 г. № 62.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
одной из турецких фирм правительство выделило около 30 млн. долларов на разработку бортового компьютера для оснащения вертолетов61. В 2002 году руководство министерства национальной обороны официально заявило о свертывании программы производства БЛА дальнего радиуса действия. Однако, по сообщению Turkish Daily News, в 2005 году в Турции вновь приступили к реализации программы создания собственного разведывательного беспилотного летательного аппарата (БЛА), на реализацию которой турецкое правительство выделило 62 млн. долларов. Поступление БЛА в Вооруженные Силы Турции планируется через четыре года. На втором этапе реализации программы планируется выпустить шесть наземных командных пунктов, которые будут обслуживать 18 БЛА. Электронное оборудование, сообщает издание, изготовит турецкая компания Aselsan, специализирующаяся на производстве электроники для оборонных нужд62. В 2001 г. Совет Национальной безопасности страны одобрил предложение правительства страны о создании национального управления космических исследований по инициативе Генерального штаба и общества научно-технических исследований63. Турецкие спецслужбы объявили кибервойну сепаратистам и фундаменталистам. Для борьбы с ними в стране создано специальное подразделение Digi-Security-Turkey, состоящее из представителей Генштаба, национальной разведывательной службы (MIT) и Главного управления безопасности Турции. Представители Digi-Security-Turkey оснащены самыми современными электронными средствами слежения и компьютерной техникой. Они имеют навыки ведения технической разведки, радиоперехвата, контрразведки и прошли специальную психологическую подготовку64.
Сообщение АРМС-ТАСС от 25 февраля 2005 г. Новостная лента АРМС-ТАСС «Авиация, космос, вооружения». 22 февраля 2005 г. 63 А. Поляков. Создание Управления космических исследований Турции // Зарубежное военное обозрение. 04 июня 2001 г. № 5-6. C.84. 64 Сообщение газеты «Акшам» - РИА Новости. 23 сентября 2005 г.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü Военно-политическое сотрудничество с Азербайджаном и Грузией
Принятая недавно Концепция национальной безопасности Грузии предусматривает стратегическое партнёрство этой страны с США, а также с Турцией, Украиной и Азербайджаном. При этом Турция указывается в качестве "основного партнёра Грузии в регионе". Согласно этой Концепции, отношения между Россией и Грузией должны носить "партнёрский" характер, а отношения с Арменией характер "прагматичного взаимодействия"65. Полномасштабное политическое и военно-техническое сотрудничество Турции с государствами бывшего СССР, в первую очередь, с Азербайджаном и Грузией, началось в 1992-93. В 19921994 гг. Турция уже непосредственно вовлеклась в противостояние между НКР и Азербайджаном, взяв на себя выполнение задач по реформированию Вооруженных Сил, подготовке и переквалификации военных кадров Азербайджана66. С 1995-96 гг.гг., когда власти Грузии впервые заговорили о своей ориентированности на вступление в НАТО, и по сегодняшний день турецко-грузинское сотрудничество становилось все более интенсивным и приобрело комплексный характер. В настоящее время Анкара, фактически, «курирует» Грузию в рамках интеграции с НАТО и, следовательно, проявляет наибольшую активность в этой сфере. Между Турцией и Азербайджаном подписан военный договор, а также два соглашения и семь протоколов о военном сотрудничестве. Среди них межправительственное соглашение от 14 мая 2002 года о безвозмездной помощи, азербайджано-турецкие соглашения от июня 1996 года о сотрудничестве в военной промышленности, совместном производстве, военно-медицинской службе, военном праве и др., а также соглашение от 28 июля 1999 года об участии азербайджанских военных в турецком миротворческом контингенте в Косово, протоколы о военном образовании, финан-
http://www.regnum.ru/news/504075.html Подробнее см.: Г. Демоян. Турция и Карабахский конфликт. Ереван. 2006. стр. 107-135.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
совой помощи, материально-техническом снабжении67. Президент Турции А.Н. Сезер неоднократно заявлял, что "Турция поддержит любое решение Азербайджана в карабахском вопросе"68. Модернизируя собственные Вооруженные Силы, Анкара получает возможность передать часть уже апробированного оружия Азербайджану69. По словам председателя делегации Турции в Парламентской ассамблее НАТО Вахида Эрдема, «Южный Кавказ – это важный узел взаимоотношений Востока и Запада и энергетический коридор между ними. Этот регион также имеет стратегическое значение с точки зрения безопасности Европейского союза, США и Турции. Он особо значим для Турции и как ворота в Среднюю Азию»70. Этот тезис, достаточно полно характеризующий геополитические амбиции Турции в отношении государств Закавказья, весьма настороженно рассматривается в США, которые явно пытаются скорректировать свою политику в отношении Турции и не допустить чрезмерного усиления ее влияния в сопредельных регионах. США вряд ли устроит, если независимые государства региона станут сателлитами ее сателлитов. Тем более для Америки неприемлемо превращение государств Закавказья в сателлитов государств, в отношениях с которыми у США усиливаются проблемы71. Однако в последнее время Турция все больше выступает в роли самостоятельного игрока в регионе. Турецкими специалистами модернизирован военный аэродром в Марнеули, который теперь полностью соответствует стандартам НАТО и может принимать истребительную авиацию и тяжелые бомбардировщики72. Только с 1998 по 2004 гг. Турция оказала Грузии безвозмездную военную
Источник: газета «Новое Время» (Баку). См., напр., Время новостей. 22 марта 2001 г. № 50. 69 М.А. Гусейнова. Новые тенденции в политике США в Центральной Азии и Закавказье. // США, Канада - экономика, политика, культура 25 февраля 2003 г. № 2. 70 Д. Мамедов. Турция хочет прочно закрепиться на Кавказе. Военно-промышленный курьер. № 40. 2006 г. 71 В. Туманишвили. Грузия в турецко-азербайджанском кольце. Ноев Ковчег №15 (110) Ноябрь 2006 года. 72 М. Александров. Военно-политическая стратегия НАТО в Закавказье // Обозреватель. 28 февраля 2005 г.. № 2.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
помощь на сумму 37 млн. 400 тыс. долларов73. Подготовка грузинских военнослужащих ведется в военных учебных центрах Турции в районах Анкары, Стамбула и в других местах74. Граждане Турции занимают в Грузии заметные посты в бизнесе, сфере обслуживания, образовании. Согласно некоторым источникам, большинство столовых и ресторанов по всей магистрали, ведущей из Турции в Тбилиси, принадлежит туркам, хотя их номинальными владельцами числятся грузины. В витринах многих магазинов в центре Тбилиси висят портреты Кемаля Ататюрка. Турецкие рыболовные сейнеры беспрепятственно ведут незаконную добычу рыбы в территориальных водах Грузии, причем власти смотрят на это сквозь пальцы75. Границы Грузии с Турцией и Арменией на сегодняшний день – понятия достаточно условные. Пользуясь этим, Турция может задействовать свои возможности для попыток дестабилизации ситуации в Армении изнутри. Эта опасность особенно велика в случае возобновления военных действий в Нагорном Карабахе. Армения должна быть готова к ответным мерам76. В этих условиях присутствие группировки российских Вооруженных Сил на территории Армении служит фактором стабильности в регионе. Однако это лишь часть проблем, существующих в двусторонних отношениях Армении и Турции. Официальная Анкара категорически отказывается признать не только факт геноцида армян в 1890-1923 гг., но даже и то, что состоявшийся в 1919 г. в Турции военный трибунал (кстати, именно турецкий) признал факты массовых убийств и насильственных депортаций армянского населения из Западной Армении, переименованной с 1920-х гг. в восточную Анатолию. Более того, турецкие власти инициируют различного рода пропагандистские акции, направленные на срыв признания и осуждения геноцида международным сообществом. Так, например, Турция отказала Канаде в участии в тендере на стро73
Финмаркет (Москва). 19 октября 2004 г. Азия и Африка сегодня. 25 февраля 2005 г. № 2. C.42-44 75 А. Шевяков. Турция и страны СНГ. // Азия и Африка сегодня. 28 мая 2004 г. № 5. C.18-27 76 Внимание: граница // Голос Армении. 20 марта 2001 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
ительство первой в стране атомной станции. Решение об этом было принято с учетом признания официальной Оттавой факта геноцида армян. После принятия французским парламентом законопроекта об уголовной ответственности за отрицание факта геноцида армян под вопрос был поставлен ряд совместных проектов Турции и Франции в сфере военного сотрудничества.
Основные тенденции развития Вооруженных Сил и ВПК Турции можно сформулировать следующим образом. 1. Последовательное наращивание военных расходов после периода спада, вызванного землетрясением 1999 г. и кризисом в экономике 2001 г. 2. Переход с дивизионной организации вооруженных сил на бригадную с одновременным усилением огневой мощи и мобильности формирований. Это, с одной стороны, хотя и потребует качественных изменений в системе боевого управления и усложнит общее управление, но придаст вооруженным силам большую гибкость и оперативность. 3. Некоторое сокращение личного состава, тенденция к сокращению сроков службы с упором на качественное улучшение, профессионализацию, большую мобильность. 4. Создание собственных национальных образцов военной техники, желание максимально высвободиться из-под военно-технологического контроля США. Связанная с этим диверсификация импортных военных поставок. 5. Интенсификация военно-технологического сотрудничества с Грузией и Азербайджаном (в меньшей степени также с центральноазиатскими государствами – Узбекистаном, Киргизией). 6. Направление, в котором перевооружается турецкая армия, свидетельствуют о трансформации военной стратегии государства. Акценты в ней все больше переносятся на сбор разведывательной информации и реализацию проектов, связанных с использованием новейших технологий. Однако вероятность крупных военных
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
конфликтов, прежде всего с Грецией77 и в Курдистане, ни в коем случае не сбрасывается со счетов. Вооруженные силы являются ключевым инструментом реализации планов по региональному лидерству Турции на Ближнем и Среднем Востоке.
Внешняя политика Анкары: между Востоком и Западом Современная турецкая внутренняя и внешняя политика соткана из противоречий. Стремясь в Евросоюз, Анкара ни в коей мере не отказалась от курса на внешнюю экспансию с опорой на «внешних тюрок». Недавно премьер-министр Р.Т.Эрдоган заявил: "Я выступаю с инициативой создания Содружества тюркоязычных государств, которое подготовит условия для их экономической интеграции и позволит им выступать на международной арене с единой позиции. История предоставляет нам уникальный шанс для объединения усилий наших стран, имеющих общие культуру и исторические корни. Население региона не может позволить себе такой роскоши – просто сидеть и ждать, наблюдая за событиями на мировой арене... Либо мы станем субъектом мировой политики, либо ее объектом"78. Рядом экспертов высказываются предположения, что эта линия, которую в самой Турции иногда называют «евразиатством», является продолжением той активной экспансионистской политики, которую Турция проводила как в 1920-х годах, так и в начале 90-х годов прошлого века в странах Средней Азии и Кавказа. В предшествующие десятилетия в условиях «холодной войны» определяющим вектором для Анкары служил военно-политический союз с Соединенными Штатами, оформленный непосредственно после окончания второй мировой войны рядом военно-политических соглашений. При этом характерной чертой американской стратегии в отношении Турции было и остается стремление обусловить финансовую и технологическую помощь, оказываемую Ан77
Греция занимает третье место в мире по затратам на покупку вооружений. Об этом на днях сообщила греческая газета Kathimerini. По информации издания, с 2000 по 2004 год Афины приобрели оружия на 5, 3 млрд долл. – сообщение RBC daily. 18 октября 2005 г. 78 http://www.strana.ru/stories/04/08/27/3527/292942.html
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
каре, превращением Турции в инструмент реализации американских планов на Ближнем Востоке. В свою очередь, для правящей в Турции элиты факт тесного военно-политического взаимодействия с Вашингтоном, а также стремление войти в Европейский Союз, является отнюдь не самоцелью, а, скорее, инструментом реализации собственных геополитических амбиций и претензий на роль самостоятельного ключевого игрока на Ближнем и Среднем Востоке. Разумеется, это отнюдь не всегда нравится западным партнерам Анкары. Следствием этого стали многочисленные конфликты и недопонимания на уровне правящих элит, а также существенные сдвиги в массовом сознании широких слоев турецкого населения, которые находят свое проявление и в результатах социологических опросов, новинках турецкой литературы и кинематографа79. Стремление избавиться от опеки США, прежде всего в военно-политической сфере, находит все большую поддержку в турецких элитах. Следует отметить, что подобная тенденция характерна не только для Турции, но и для других государств региона, считавшихся до последнего времени верными союзниками США, таких как Саудовская Аравия или Пакистан. Немало шума в Турции наделала опубликованная в американском военном журнале карта «Большого Ближнего Востока», где восточные провинции страны являются частью проектируемого «Великого Курдистана»80, а губернатор провинции Элязыг М. Мушмал весной 2006 года прямо обвинил США в поддержке Курдской рабочей партии81. Влиятельный в Турции журналист, комментатор газеты «Миллиет» Сами Кохен пишет, что в своем стремлении восстановить традиционные дружеские отношения Соединенные Штаты должны «учитывать
Здесь стоит упомянуть военный эпос «Долина волков» о зверствах американцев в Ираке, по ошибке взявших в плен нескольких турецких граждан, или сюжет наиболее продаваемого в Турции бестселлера «Металлический шторм», в котором, после ряда столкновений с турецкими войсками на севере Ирака, США организуют неожиданное нападение на Турцию с целью "нейтрализации" ее Вооруженных Сил. В отчаянии Анкара обращается за помощью к Москве, а турецкий суперагент взрывает атомную бомбу в Вашингтоне… 80 См. Ralph Peters. Blood borders. Armed Forces Journal. June 2006 // http://www .armedforcesjournal.com/2006/06/1833899 81 http://www.regnum.ru/news/619672.html
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
тот факт, что в Турции многое изменилось». По его словам, Анкара продолжает «испытывать сомнения и выражать недовольство» в отношении официальной политики США, а «среди населения распространяются антиамериканские настроения»82. "Все исследования показывают, что люди все больше настроены против Америки. Отличие сегодняшнего дня в том, что они считают своими естественными союзниками Европу и Россию", – говорит Али Чаркоглу, ученый-политолог стамбульского университета83. Наиболее зримыми проявлениями имеющегося несовпадения интересов стало серьезное охлаждение с 2003 года турецкоамериканских отношений, а также эпопея с принятием Турции в полноправные члены ЕС (конца которой пока не видно). Несмотря на многочисленные обмены визитами высокопоставленных делегаций Турции и США в 2006 году, представляется, что решить возникшие проблемы явно не удается. То же самое можно сказать и об отношениях Анкары с официальным Брюсселем. Соответственно, внешняя политика официальной Анкары приобретает все более разновекторный характер, и ее внимание направлено отнюдь не только на Европу и США, но, в первую очередь, на соседние арабские страны, Иран, государства Закавказья, Центральной Азии и Россию. Причем эта политика носит подчеркнуто наступательный, а, подчас, и агрессивный характер, во многом напоминая внешнеполитическую линию Анкары в самом начале 1990-х годов, непосредственно после развала СССР. Турция все настойчивее отстаивает свои собственные интересы, отличные, а зачастую и противоречащие интересам традиционных союзников – США и европейских стран НАТО. Внешняя политика Турецкой Республики явным образом эволюционирует, отходя от тех постулатов Ататюрка, которые уже не соответствуют реалиям XXI века, формирующемуся геополитическому контексту и изменениям в системе международных отношений. Сегодня идет определенная ревизия политического наследия Ататюрка, как среди правящей светской элиты, так и в среде воен82
http://www.iamik.ru/?op=full&what=content&ident=19687 Российские вести. 23 февраля 2005 г. № 7
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
ных84. Однако наиболее активная критика звучит со стороны тех политических сил, которых с разной степенью обоснованности причисляют к исламистским. Все явственнее проявляются факторы, свидетельствующие о возвращении к мусульманской политической идентичности Турции, которая, однако, в среднесрочной перспективе вряд ли изменит светский характер этого государства. Правящая в стране Партия справедливости и развития (ПСР) по многим вопросам оппонирует президенту страны и влиятельным военным кругам85, выступая за дальнейшее продолжение диалога с ЕС. В свою очередь, многие влиятельные турецкие военные убеждены, что большинство выдвигаемых ЕС условий губительно для страны, обретая в этом все большую поддержку почти во всех слоях общества (за исключением, может быть, узкого слоя интеллектуалов, всегда осознававших себя частью Европы). Весьма примечательным в этом контексте был скандал, разгоревшийся накануне назначения генерала Яшара Буюканыта новым начальником Генерального штаба. Прокуратурой города Ван он был обвинен в создании незаконных военных формирований, базирующихся на юго-востоке страны. Тайные вооруженные отряды были созданы для того, чтобы спровоцировать столкновения между курдскими повстанцами и турецкими силами безопасности. Сообщалось, что в задачи таких тайных формирований входило создание дисбаланса обстановки в курдских провинциях с целью помешать вступлению Турции в ЕС. Ведь неминуемо вспыхнувшее в ответ на террор вооруженное сопротивление курдов вызвало бы негодование Брюсселя и обвинения Еврокомиссии и Европарламента в адрес Анкары в неспособности контролировать ситуацию и погасить этнический и политический конфликт. Британс84 Некоторые исследователи подчеркивают, что «кемалистские реформы в отношении ведущей роли ислама в обществе не носили необратимого характера, а лишь на время потеснили его на обочину общественной жизни» - см.: Шлыков В.И. «Начальный этап процесса «возрождения» ислама в Турецкой Республике во второй половине 40-50-х гг. XX века» // http://iaas.msu.ru/res/lomo06/relig/shlykov.htm 85 Подробнее см.: А. Гурьев. Правящей в Турции Партии справедливости и развития 5 лет / Институт изучения Израиля и Ближнего Востока. 18 августа 2006 г.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
кое издание The Independent утверждало, что история с терактом в городе Семдинли, в подготовке которого были замечены военные, напомнила многим гражданам Турции 90-е годы прошлого века, когда спецслужбы обоснованно обвинялись в терактах, тайных казнях, вымогательстве и похищениях. Газета также напоминает, что офицерский корпус турецкой армии в целом поддерживает курс правительства на вступление в ЕС, однако некоторые генералы категорически против этого шага. Они боятся, что армия в условиях интеграции Турции в ЕС потеряет былое влияние, что позволит курдским сепаратистам и исламским фундаменталистам ослабить, а то и развалить страну. Все более популярным в стране становится мнение о том, что, соблазняя Анкару обещаниями приема, ЕС пытается вынудить Турцию пойти на уступки в отношении курдов, Кипра, территориальных споров с Грецией вокруг островов в Эгейском море, а затем захлопнуть двери перед ослабшей и разделенной страной86. Согласно высказыванию бывшего начальника генерального штаба Вооруженных Сил Турции Хильми Озкека, страна не выведет войска из самопровозглашенной Турецкой Республики Северного Кипра ради выхода из тупиковой ситуации, сложившейся в связи с территориальным спором вокруг Кипра. По словам генерала, "Анкара никогда не откажется от ответственности за свои национальные интересы на Кипре" и не уступит давлению ЕС по поводу соблюдения прав человека в своей борьбе с курдским сепаратизмом. Он также заявил, что турецкое командование поддерживает инициативу правительства страны о вступлении в Европейский союз, однако не любой ценой. При этом он подчеркнул: "Стать членом ЕС – в фундаментальных интересах Анкары. Однако Евросоюз очень ошибается, если считает, что для нас это самое главное”87. Скептическое отношение определенных кругов в Турции, не исключая и военных, к Европейскому Союзу во многом обуславливает возрастающий интерес правящих кругов Турции к России как к перспективному партнеру в политической и экономичес86
Ю. Кудряшова. Копенгагенские критерии ЕС и Турция. Востоковедный сборник. Вып. 6. М. 2004. 87 Зарубежное военное обозрение (Москва). 30 мая 2005 г. № 5. C.74-78
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
кой сфере. Динамика обменов визитами между двумя странами четко свидетельствует об интенсификации диалога между ними на высшем политическом уровне. Последним крупным осложнением в российско-турецких отношениях был эпизод, связанный с кратковременным пребыванием А.Оджалана на российской территории в 1998 году, и с тех пор они последовательно укреплялись, прежде всего в торгово-экономической сфере, в частности в области энергетики и туризма. Совместные энергетические проекты, причем отнюдь не только с Россией, обусловлены прежде всего отсутствием в Турции крупных источников энергосырья. В потреблении энергоносителей зависимость этой страны от импорта составляет к настоящему времени 72% и может достичь 80% к 2020 году, если не будут приняты соответствующие меры88. Наиболее амбициозным двусторонним проектом в сфере энергетики является проект транспортировки газа через Черное море «Голубой поток». Эффективность его оценивается по-разному89, однако в течение всего 2006 года Москва оперативно и позитивно реагировала на просьбы турецкой стороны об увеличении поставок в страну природного газа.90 Это позволяет турецкой экономике не испытывать дополнительных проблем в этот сложный период. Сегодня Россия на 65% удовлетворяет потребности Турции в газе. 11,6 млрд. куб. метров российского газа Турция получает по Трансбалканскому газопроводу и 4,5 млрд. куб. метров – по «Голубому потоку»91. Как отмечалось в ходе конференции «Энергетическая арена» (Стамбул, 27-28 апреля 2006 г.), Турция, ввиду своего стратегического положения, должна стать терминалом и мостом для
И.И. Стародубцев. Энергетическая стратегия Турции // http://www.iimes.ru /rus/stat/2006/20-07-06.htm 89 Геополитическое русло "Голубого потока". // Нефть и капитал. 19 декабря 2005 г. № 12. 90 Эти просьбы были вызваны проблемами, связанными с поставками газа в Турцию из Ирана, в которых некоторые аналитики усматривают политический подтекст. 91 А. Гурьев. Ситуация в Турции: декабрь 2006 г. // http://www.iimes.ru/rus/sta t/2006/29-12-06a.htm
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
обеспечения поставок энергоресурсов на мировые рынки92. «Голубой поток», как и другой геополитический проект – трубопровод Баку-Тбилиси-Джейхан, следует рассматривать в этом же контексте. В Анкаре не прислушались к рекомендациям американского госсекретаря Кондолизы Райс, которая в ходе переговоров в Анкаре в апреле 2006 года предлагала турецкой стороне исключить Россию из региональных энергетических проектов, реализация которых будет осуществляться на территории Турции93. В качестве альтернативы российскому газу США все настойчивее предлагают Турции развивать собственную атомную энергетику. Возможным решением проблемы экономической безопасности страны может стать превращение Турции в мировой транзитный пункт перекачки и хранения энергоресурсов. По некоторым данным, именно это прописано в «Политическом документе о национальной безопасности», принятом 24 октября 2005 года на заседании СНБ Турции под руководством Президента страны А.Н. Сезера94. В сфере российско-турецкого военно-технического сотрудничества успехи гораздо более скромные. Несмотря на подписание двустороннего Соглашения о сотрудничестве по военно-техническим вопросам в области оборонной промышленности, удельный вес военной техники российского производства в общем объеме ВТС Турции за последние 10 лет составил всего 1 процент, что соответствует примерно 190 млн. долларов. Турция закупила в России, в частности, около 240 бронетранспортеров, около 20 вертолетов Ми-17, свыше 14 тыс. единиц стрелкового оружия, боеприпасы, морской спасательный буксир. Часть этих вооружений, по-видимому, была передана Азербайджану. При этом часть поставок военной продукции – примерно на 100 млн. долларов – осуществ-
И.И. Стародубцев. Энергетическая стратегия Турции // http://www.iimes.ru /rus/stat/2006/20-07-06.htm 93 А. Корицкий. Россия-Турция: жаркое лето 2006-го // Азия и Африка сегодня. 2006 г. № 11. 94 А. Гурьев. Новая концепция национальной безопасности Турции. // Институт изучения Израиля и Ближнего Востока. 17 ноября 2005 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
лялась в виде погашения государственного долга России Турецкой Республике95. 30 июня 2006 г. на заседании Комитета по оборонной промышленности Турции под председательством премьер-министра Р. Т. Эрдогана было объявлено о том, что Россия во второй раз проиграла вертолетный тендер, в котором принимала участие. Многими наблюдателями этот тендер, как и многие другие (например, объявленный в апреле турками тендер на поставку средств ПВО), рассматривался для российской стороны как заведомо тупиковый96. А в ходе сентябрьского визита в Москву министр обороны Турции В. Генюл дал ясно понять, что главная цель его страны закупать не вооружения, а технологии с тем, чтобы развивать собственное военное производство: "Мы обсудили вопросы того, как Турция могла бы сама производить оружие".97 Годом раньше, в ходе выставки ВВТ ИДЕФ-2005, Генюл проявил большой интерес к танку Т-90 и попросил проинформировать о возможностях сотрудничества в сфере производства этой машины. Российская сторона ответила тогда весьма сдержанно.98 Очевидно, что это направление ВТС сопряжено для России с немалыми рисками, в том числе и с перспективой ужесточения конкуренции на и без того сложном рынке оружия. Согласно заявлению министра обороны РФ С. Иванова, Россия предлагает Турции пять конкретных проектов в военно-технической сфере: выпуск в Турции российской бронетехники и бронеавтомобилей "Тигр", производство в России для нужд министерства обороны Турции систем бронебойного противотанкового оружия, реализация совместных проектов по выпуску поисково-спасательных судов, интегрирование российского ЗРК "Стрелец" с аналогичной системой, производимой компанией турецкой корпора95 В.В.Куделев. О визите в Россию министра обороны Турции // http://www.iimes .ru/rus/stat/2006/02-10-06.htm 96 А. Корицкий. Россия-Турция: жаркое лето 2006-го // Азия и Африка сегодня. 2006 г. № 11. 97 В.В.Куделев. О визите в Россию министра обороны Турции // http://www.iimes.ru /rus/stat/2006/02-10-06.htm 98 Сообщение АРМС-ТАСС, 29 сентября 2005 г.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ции Aselsan, реализация совместных космических проектов военного назначения99. А в ходе недавнего визита в Афины С. Иванов сделал любопытное заявление. Отметив, что объемы товарооборота с Турцией у России выше, чем с Грецией, он добавил: “При этом военно-техническое сотрудничество России с Турцией гораздо меньше, чем с Грецией”100.
В упоминавшемся выше «Политическом документе о национальной безопасности», утвержденном СНБ, в качестве основных угроз внутренней безопасности называются исламский радикализм, сепаратизм и деятельность различных экстремистских группировок. В новой стратегии, в отличие от прежней, "правые силы" не относятся к факторам угроз. По мнению главы МИД А. Гюля, публикация в прессе соответствующих выдержек из документа стала разглашением государственной тайны. Согласно официальной риторике, главной внешней угрозой для страны является международный терроризм. Однако в Турции никогда не брезговали террористическими методами при реализации своей внешнеполитической стратегии. В конце 1990-х годов деятельность турецких спецслужб создала немалые проблемы даже для лидеров дружественных ей Грузии и Азербайджана101. В стратегии сохранено положение о том, что Турция будет квалифицировать в качестве «casus belli»102 расширение Грецией границы территориальных вод в Эгейском море до 12 миль с нынешней шестимильной зоны.103 Необходимо также отметить очередной виток разногласий между турецким правительством и военными по кипрскому вопросу. Правительство Турции во главе с 99 Интервью газете "Миллиет" // цит. по: Военно-техническое сотрудничество. 29 августа 2005 г. № 35 100 РИА "Новости". 6 декабря 2006 г. 101 Подробнее см.: А. Сафонов. Терроризм в кавказском регионе. Турецкие экстремистские организации и спецслужбы действуют в тесном союзе // Независимое военное обозрение. 1998. № 1. 102 Повод к войне, к конфликту (перевод с латыни) 103 Сообщение РИА "Новости". 28 октября 2005 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
премьер-министром Реджепом Эрдоганом выступило в декабре 2006 г. с инициативой об открытии одного порта и одного аэропорта для Республики Кипр, не известив об этом командование армии. Начальник Генерального штаба Яшар Буюканыт, сообщает турецкая газета "Hurriyet", узнал о ней из телерепортажа104. По мнению Буюканита, инициатива правительства является «отклонением от официальной линии турецкого государства». Он выразил недоумение тем, что «этот вопрос внезапно стал предметом дискуссии», передает Deutsche Welle105. Другим соседним государством, во взаимоотношениях с которым не исключены серьезные конфликты, является Иран. Здесь стоит вспомнить о сенсационном выступлении заместителя министра обороны Турции Веджди Генюла (впоследствии – министр обороны). В ходе обсуждения в парламенте страны военного бюджета на 2004 год он заявил, что Генштаб Вооруженных Сил Турции классифицировал Иран как прямую и явную угрозу безопасности страны106. Представители турецкого МИД примерно в это же время заявляли, что при современном состоянии двусторонних отношений, Турция не рассматривает Иран в качестве непосредственной угрозы107. Вероятность превращения Ирана в ядерную державу означает существенный рост его военной мощи, и, следовательно, регионального влияния, что ни в коем случае не может устраивать Турцию. По выражению одного турецкого дипломата, «как ни крути, а эта [иранская] проблема доставит Турции еще много неприятностей».108 Несмотря на то, что Турция сегодня относится к одним из самых крупных торговых партнеров Ирана (торговый оборот в 2006 году, по некоторым, видимо преувеличенным, оценкам, приблизился к 7 млрд. долл. США)109, Турция в региональной геополити104
http://www.panarmenian.net/news/rus/?nid=20335 http://www.panarmenian.net/news/rus/?nid=20335 106 По сообщению газеты «Эхо» (Баку). 21 ноября 2003 г. 107 Milliyet, 25.08.2004. 108 Milliyet, 17.01.2006. 109 А. Климов. Некоторые аспекты турецко-иранских отношений // http://www .iimes.ru/rus/stat/2006/26-12-06a.htm. Тем не менее, если двусторонний товарообо105
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ке остается важнейшим противовесом Ирану, выступая как в качестве союзника США по НАТО, так и самостоятельного игрока. Согласно некоторым прогнозам, население обеих этих стран достигнет 100-миллионного рубежа уже в первой половине XXI века, и борьба за жизненное пространство и ресурсы может обостриться с новой силой. Кавказско-Каспийский регион традиционно был и остается эпицентром столкновения разнонаправленных сил. Именно здесь, а также на пространстве за Каспием, по мнению аналитиков, формируется конфликтная зона между Турцией и Ираном. Противоборство между этими странами за господство и влияние в регионе грозит со временем вылиться в широкомасштабный конфликт110. Что касается Греции, то динамика военных расходов в этой стране повышает вероятность открытого вооруженного конфликта с Турцией, несмотря на то, что оба государства являются членами НАТО111. В ближайшей перспективе также совершенно нельзя также исключать начала Турцией крупномасштабных боевых действий за пределами страны, прежде всего, в Ираке. Главной проблемой Турции на сегодняшний день является Курдистан. На турецком юго-востоке расположена более чем 200-тысячная группировка турецкой армии. Общая же численность курдских вооруженных формирований на сопредельной с Турцией территории Ирака, по данным из разных источников, составляет не более трех тысяч человек.112 С мая по июль 1997 года турецкая армия провела на террирот в 2004г. составлял 2,8 млрд долл., а в 2005г. вырос более чем в 1,5 раза, почти достигнув отметки 4,4 млрд долл. (главным образом за счет газовых поставок из Ирана в Турцию и увеличения турецкого экспорта в Иран) - Milliyet, 13.04.2006. 110 Ю.Е. Иванов. Проблемы национальной безопасности России в Закавказье в эпоху глобализации. // Военная мысль. 28 февраля 2005 г. № 2. 111 Согласно информации греческой газеты Kathimerini, с 2000 по 2004 год Афины приобрели оружия на 5,3 млрд долл. В 2005 г. Афины продолжили закупку современных вооружений и объявили о новых контрактах. - RBC daily. 18.10.2005. Существуют различные сценарии обострения греко-турецкого конфликта в случае дальнейшего роста региональных амбиций Анкары, однако оценить вероятность их реализации на сегодняшний момент затруднительно. 112 Агентство международной информации "Новости-Армения" (Ереван). 2 мая 2006 г.
ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ И ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ КУРС ТУРЦИИ
тории Ирака крупнейшую военную операцию, задействовав в общей сложности около 50 тысяч военнослужащих, сотни единиц бронетехники и авиацию. Многие наблюдатели оценили данную операцию как блестящую по замыслу и организации, сравнивая ее с "Бурей в пустыне". При этом вторжение турецких войск в Ирак не было даже формально согласовано с Советом Безопасности ООН, а требование крупнейших мировых держав, в том числе и России, немедленно прекратить агрессию было попросту проигнорировано. Впоследствии рейды турецких коммандос на территорию Ирака совершались с завидной регулярностью. В период 1991-99гг. Турция осуществила 55 вторжений в Северный Ирак. Четыре из них – это крупномасштабные операции с участием более 20 тысяч турецких солдат113. В настоящее время, если правительство во главе с Эрдоганом демонстрирует определенную готовность к компромиссам по внешнеполитическим вопросам, то позиция военной элиты по-прежнему отличается жестким национализмом. Учитывая роль военных в политической системе Турции и непростое экономическое положение (страна так и не выбралась окончательно из кризиса 2001 года), нельзя исключать в случае дальнейшего роста популярности происламских политических течений вероятности резких действий со стороны военной верхушки, вплоть до попытки нового военного переворота. На 2007 год запланированы выборы президента Турции и всеобщие парламентские выборы. Приближение этих мероприятий увеличивает накал страстей на внутриполитическом поле страны. Оппозиция требует проведения досрочных парламентских выборов весной текущего года, преследуя цель выбрать президента новым составом парламента. Правящая Партия справедливости и развития, имея большинство в парламенте, которое позволяет ей избрать президента в мае 2007 года из числа своих сторонников, категорически против досрочных выборов и настаивает на их проведении осенью этого года, как это и предусмотрено Конституцией страны.
А. Айвазян. Основные элементы к доктрине национальной безопасности Армении (Ереван, 2004, 2-е дополненное изд., на арм. яз.), стр. 121.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Обострение внутриполитической ситуации может вызвать виток нестабильности в стране и напрямую угрожать безопасности соседних государств, в первую очередь Армении. При этом, некоторое ослабление роли армии представляется более предпочтительным вариантом, так как именно представители Вооруженных Сил в настоящее время занимают наиболее жесткую позицию в отношении конфликтов, имеющихся у Турции с ее соседями. Иногда высказываются предположения, что вступив в ЕС, Турция натянет на себя "тесный европейский жакет", который заставит ее согласовывать политику, в частности по Кипру и Армении, основывать свою политику на общепринятых нормах международного права. Однако не надо забывать, что независимо от заинтересованности США в урегулировании армяно-турецких отношений, границу Армении закрыла Турция, поставив в зависимость решение этого вопроса от нескольких предусловий. Те же отдельные лица и группы в Турции, которые выступают за открытие армяно-турецкой границы, стремятся к тому, чтобы это было сделано исключительно на турецких условиях. В силу вышеизложенного представляется весьма актуальной задача всестороннего анализа ситуации в Турции, динамики происходящих там изменений и формулирования внешнеполитической стратегии Еревана в отношении Анкары. Учитывая экономическое, политическое, военное и культурно-идеологическое значение Турции, выработка стратегии должна носить комплексный характер. "Армения стремится к улучшению отношений с Турцией путем налаживания контактов как на государственном, так и не государственном уровнях", – заявил, представляя проект Стратегии национальной безопасности страны, министр обороны Армении Серж Саркисян. Представляется, что в условиях неурегулированности двусторонних отношений особую важность приобретает вопрос о создании в будущем эффективных не только военных, но и политических механизмов безопасности, способных свести до минимума опасность, исходящую с турецкой стороны для Армении.
6.
Âàôðø²Î²Ü ´²Ü²Îª ´²ò²èÆÎ ÆÞʲÜàôÂÚàôÜ∗
ՔՐԻՍ ԿՈՒՉԵՐԱ
Âáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ µ³ó³éÇÏ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ù»ÏáõëÇ ÙÇ ³ß˳ñÑ ¿£ γ±Ý ³ñ¹Ûáù üñ³ÝëdzÛáõÙ Ù³ñ¹ÇÏ, áíù»ñ ·Çï»Ý Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÇ ³ÝáõÝÁ£ âϳÝ, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ß³ï ѳ½í³¹»å ѳݹÇåáÕ Çñ³½»Ï Ù³ñ¹Ï³Ýó… Àëï ³ñ³ñáճϳñ·Çª ݳ ÂáõñùdzÛÇ Áݹ³Ù»ÝÁ ÑÇÝ·»ñáñ¹ ¹»ÙùÝ ¿ª гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý, ê³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ÊáñÑñ¹Ç, ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÝ»ñÇó ¢ í³ñã³å»ïÇó Ñ»ïᣠÆñ³Ï³ÝáõÙ ³Û¹ ·»Ý»ñ³ÉÁª ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÁ, ÂáõñùdzÛÇ ÃÇí 1 ¢ ³Ù»Ý³³½¹»óÇÏ Ù³ñ¹Ý ¿, áñÝ Çñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ï³Ï áõÝÇ 800 000 ½ÇÝíáñÝ»ñÇó ¢ 35 000 ëå³Ý»ñÇó µ³Õϳó³Í µ³Ý³Ï£ Üñ³ ݳËáñ¹Ý»ñÁ í»ñçÇÝ ù³é³ëáõÝ ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ Íñ³·ñ»É »Ý »ñ»ù å»ï³Ï³Ý ѻճßñçáõÙ (1960, 1971 ¢ 1980 ÃÃ.) ¢ ÷áñÓ»É «ëåÇï³Ï ѻճßñçáõÙ» Çñ³Ï³Ý³óÝ»É 1997 Ã. ÷»ïñí³ñÇݪ å³Ñ³Ýç»Éáí í³ñã³å»ï Ü»çÙ»ïÇÝ ¾ñµ³Ï³ÝÇ Ññ³Å³ñ³Ï³ÝÁ, áñÁ, ·áõó», ÇëɳÙÇëï ¿ñ, ë³Ï³ÛÝ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ݪ ³é³ç³¹ñí»É ¿ñ гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³ÑÇ ¢ ѳëï³ïí»É ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÏáÕÙÇó…
∗ www.Chris-Kutschera.com (óñ·Ù³Ýí³Í ¿ ýñ³Ýë»ñ»ÝÇó)£ ÈáõÛë ¿ ï»ë»É ݳ¢ Europe & Orient (Institut Tchobanian, Paris), № 3, (2006), pp. 43-44£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü ÂáõñùdzÛÇ ³Ù»Ý³áõÅ»Õ Ù³ñ¹Á
«²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹Ç» ³Ù»Ý³ÙëÛ³ ÙÇ Ñ³í³ùÇ Å³Ù³Ý³Ï ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÁ ¢ ï³ñµ»ñ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñ Ýñ³ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ Ãáõɳóñ»É ¿ÇÝ ·áñÍáÕ í³ñã³å»ï ´áõÉ»Ýï ¾ç»íÇïÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁª ëïÇå»Éáí Ýñ³Ý ϳë»óÝ»É ü»ÃáõÉ³Ñ ¶ÛáõÉ»ÝǪ µ³½Ù³ÃÇí ýÇݳÝë³Ï³Ý Ù³ëݳ×ÛáõÕ»ñ áõÝ»óáÕ Ñ½áñ ÇëɳÙÇëï³Ï³Ý ó³ÝóÇ Õ»Ï³í³ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ£ ÐÛáõëÇë³ïɳÝïÛ³Ý ¹³ßÇÝùÇ ·»ñ³·áõÛÝ ËáñÑñ¹Ç Ýëï³ßñç³ÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÂáõñùdzÛÇ ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÁ ÝëïáõÙ ¿ áã û Çñ í»ñ³¹³ëǪ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ÃÇÏáõÝùáõÙ, ÇÝãå»ë ³ÝáõÙ »Ý ܲîú-Ç ³Ý¹³Ù ÙÛáõë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·É˳íáñ ßï³µ»ñÇ å»ï»ñÁ, ³ÛÉ Ýñ³ ÏáÕùÇÝ£ ²Ûë Ó¢áí ݳ ѳëϳóÝ»É ¿ ï³ÉÇë, áñ ÇÝùÁ ݳ˳ñ³ñÇ ëïáñ³¹³ëÁ ã¿, ³ÛÉ Ñ³í³ë³ñ ¿ Ýñ³Ý, »Ã» áã ³í»ÉÇ µ³ñÓñ… Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ÐÛáõëÇë³ïɳÝïÛ³Ý ¹³ßÇÝùÇ ÙÛáõë µ³Ý³ÏÝ»ñÇ, Ãáõñù³Ï³ÝÁ ãÇ Í³é³ÛáõÙ Çñ ³½·ÇÝ, ³ÛÉ Õ»Ï³í³ñáõÙ ¿ Ýñ³Ý ¢ ûɳ¹ñáõÙ Çñ ϳÙùÁ£ ÆÝãå»±ë ϳñ»ÉÇ ¿ µ³ó³ïñ»É Ãáõñù³Ï³Ý ³Ûë Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÁ£ î³ñûñÇÝ³Ï ¿, µ³Ûó ÂáõñùdzÛÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ÝÙ³Ý ¹»ñ ϳï³ñáÕ µ³Ý³ÏÇ Ù³ëÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳ½í³·Ûáõï »Ý£ ¸³ ³ñ·»Éí³Í ûٳ ¿ª ï³µáõ£ Âáõñù ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ, ÝáõÛÝÇëÏ å³ßïáݳÃáÕ ÉÇÝ»Éáõó Ñ»ïá, Ëáõë³÷áõÙ »Ý Éñ³·ñáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ß÷áõÙÇó£ ²ÛÝ ÙÇ ù³ÝÇ Ãáõñù ѳٳÉë³ñ³Ý³Ï³ÝÝ»ñÝ ¿É, áñáÝù ½µ³ÕíáõÙ »Ý Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ùµ, ëïÇåí³Í »Ý µ³í³ñ³ñí»É ÁݹѳÝáõñ ϳñ·Ç ѳñó»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ùµ£ ØÇ³Ï µ³ó³éáõÃÛáõÝÁ Ãáõñù Éñ³·ñáÕ ¢ Ññ³ï³ñ³ÏÇã Ø»ÑÙ»ï ²ÉÇ ´Çñ³Ý¹Çª µ³Ý³ÏÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ»ñáí ÉÇ “Shirts of Steel” («äáÕå³ïÛ³ ß³åÇÏÝ»ñ») Ñá¹í³ÍÝ ¿, áñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï Ù³ñ¹ ÙÇ å³Ñ Ùáé³ÝáõÙ ¿, áñ ËáëùÁ ºíñáå³ÛÇ Ù³ë ϳ½ÙáÕ µ³Ý³ÏÇ Ù³ëÇÝ ¿…
Âàôðø²Î²Ü ´²Ü²Îª ´²ò²èÆÎ ÆÞʲÜàôÂÚàôÜ
Ø»Ïáõë³ó³Í ³ß˳ñÑáõÙ ³åñáÕ ë»ñáõóù
Æñ»Ýó ϳñÇ»ñ³ÛÇ Ñ»Ýó ëϽµÇóª ëÏë³Í ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÉÇó»ÛÇó, áõñ Ýñ³Ýù ÁݹáõÝíáõÙ »Ý 14-15 ï³ñ»Ï³Ý ѳë³ÏáõÙ ¢ ëáíáñáõÙ ãáñë ï³ñÇ, Ñ»ïá ëå³Û³Ï³Ý ¹åñáóáõÙ, áñï»Õ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý 18-19 ï³ñ»Ï³ÝáõÙ ¢ ¹³ñÓÛ³É ëáíáñáõÙ ãáñë ï³ñÇ, ³å³·³ Ãáõñù ëå³Ý»ñÇÝ Ý»ñ³ñÏáõÙ »Ý ³ÛÝ ·³Õ³÷³ñÁ, û Ýñ³Ýù ϳ½ÙáõÙ »Ý Ù»Ïáõë³ó³Í ³ß˳ñÑáõÙ ³åñáÕ ë»ñáõóù, áñÝ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ áõÝÇ£ àñå»ë½Ç ë»ñáõóùÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ¹åñáóÝ ÁݹáõÝí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ¹ÇÙ³ÍÝ»ñÝ ÁÝÏÝ»Ý ³Û¹ ¹ñ³ËïÁ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ µ³í³ñ³ñ»É Çñ»Ýó ³éç¢ ¹ñí³Í µáÉáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ. µ³ñÓñ ³é³ç³¹ÇÙáõÃÛáõݪ ѳïϳå»ë ×ß·ñÇï ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, Ý»ñϳ۳ݳÉÇ ï»ëù, µ³ñÓñ ÁݹѳÝáõñ ÏáõÉïáõñ³£ ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó, ¹ÇÙáñ¹Á å»ïù ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ѳÝÓÝÇ íï³Ý·³íáñ ÙÇ ùÝÝáõÃÛáõÝ£ ܳ å»ïù ¿ Éñ³óÝÇ ³ñï³éáó ÙÇ Ñ³ñó³Ã»ñÃÇÏ Çñ ³ÝÓÇ ¢ ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áõñ å»ïù ¿ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳÛïÝÇ Çñ ¢ ÍÝáÕÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý, Ýñ³Ýó Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ ²Ù»Ý ÇÝã Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ëïáõ·íáõÙ ¿, ¢ ӳ˳ÏáÕÙÛ³Ý Ï³Ù ÇëɳÙÇëï³Ï³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ï³Ù ³ñÑÙÇáõÃÛ³Ý, ¿É ã³ë³Í ùñ¹³Ï³Ý áñ¢¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ ѳñáÕ Ã»Ïáõ½ Ù»Ï Ñ»é³íáñ ³½·³Ï³ÝÇ ·áÛáõÃÛáõÝÝ ÇëÏ µ³í³ñ³ñ ¿ ûÏݳÍáõÇÝ Ù»ñÅ»Éáõ ѳٳñ… ²Û¹ ѳñó³Ã»ñÃÇÏÁ óñÙ³óíáõÙ ¿ ³é³ç˳ճóÙ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷áõÉáõÙ, ³Ù»Ý ³Ý·³Ùª Ýáñ ÏáãáõÙ ëï³Ý³Éáõó ³é³ç… ´³ó³éÇÏ ¹»ñ ϳï³ñ»Éáõ Ïáãí³Í ³å³·³ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ, áõëáõÙݳéáõÃÛ³Ý ï³ñÇÝ»ñÇó ëÏë³Í, ³åñáõÙ ¿ ÙÇ áõñÇß ³ß˳ñÑáõÙ£ γ¹»ïÝ»ñÇ ¢ ëå³Ý»ñÇ ¹åñáóÝ»ñáõÙ ÏÛ³ÝùÇ áñ³ÏÝ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¿ ÂáõñùdzÛÇ í³ñųñ³ÝÝ»ñÇ ¢ ѳٳÉë³ñ³ÝÝ»ñÇ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ËÕ×áõÏ ÏÛ³ÝùÇ áñ³ÏÇó. Éë³ñ³ÝÝ»ñÁ ·»ñͳÝñ³µ»éÝí³Í ã»Ý, Ù³ùáõñ »Ý ¢ ѳñÙ³ñ³í»ï, ëÝáõݹÁ ɳíÝ ¿, ·ñ³¹³ñ³ÝÝ»ñÁª ѳñáõëï, Ï³Ý ³ñ¹Ç³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝáóÝ»ñ, ѳٳϳñ·ÇãÝ»ñ, ·»ñųٳݳϳÏÇó Ù³ñ½³Ï³Ý ·áõÛù ¢ ѳïϳå»ëª ÑÙáõï ¹³ë³ËáëÝ»ñ£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³ß³Ï»ñïÇ, ÉÇÝÇ Ï³¹»ï û ëå³, ³ÝÓÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý ÙÇ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ, áñï»Õ å³Ñå³ÝíáõõÙ »Ý Ýñ³ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ, ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ å³ï×»ÝÝ»ñÁ, ³ÝÓÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÝßáõÙÝ»ñÁ£ ²Û¹ ÷³Ã»ÃÝ áõÕ»ÏóáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ÙÇÝ㢠ϳñÇ»ñ³ÛÇ ³í³ñïÁ ¢ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë Ãáõñù ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ í³ÛñÏÛ³ÝáõÙ í»ñ³Ï³Ý·Ý»É Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëå³ÛÇ áÕç áõÕÇÝ ¢ ï»Õ»Ï³Ý³É Ýñ³
³ÝÓÇ ³Ù»Ý³·³ÕïÝÇ ÏáÕÙ»ñÇÝ…
ø»Ù³É³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹³ëÁÝóóÝ»ñ
γ¹»ïÝ»ñÇ ¹åñáóáõÙ ÏñÃáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¿ ÉÇó»ÛÝ»ñÇ Íñ³·ñáí, áñÇÝ ·áõÙ³ñíáõÙ »Ý ·»ñɳñí³Í ýǽÇÏ³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ÑÇÙݳñ³ñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝÁ ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ó¢³íáñáõÙÁ, áñÁ ëå³Û³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñáõÙ í»ñ³ÍíáõÙ ¿ ÇëÏ³Ï³Ý ù³ñá½ãáõÃ۳ݣ ²ñ¹³ñ¢, Ãáõñù³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñÇ ë³Ý»ñÁ, ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ï³Ù »íñáå³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñÇ ÏñÃáõÃÛ³ÝÁ ùÇã û ß³ï ÝÙ³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáí (Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ, é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, ½ÇݳÙûñùÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝ ¢ ³ÛÉÝ), áõëáõÙݳëÇñáõÙ »Ý ݳ¢ ÙÇ ³é³ñϳª ø»Ù³É³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, áñÁ ÙdzÛÝ ÂáõñùdzÛáõÙ ¿ ¹³ë³í³Ý¹íáõÙ£ ²ÛÝ Ï³½ÙáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñáõÙ ¹³ë³í³Ý¹íáÕ ³é³ñϳݻñÇ 20 %-Áª ï³ñí³ Ïïñí³Íùáí. Íñ³·ñí³Í 960 ųÙÇó áõÕÇÕ 160-Á£ ²Û¹ ï»ëáõÃÛáõÝÝ ³éϳ ¿ µ³½Ù³ÃÇí ³é³ñϳݻñÇ Íñ³·ñáõÙª ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ¹»ñÁ, Ãáõñù³Ï³Ý ѻճ÷áËáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³Ýáݳϳñ· ¢ Ý»ñ³éáõÙ ¿ Âáõñù³Ï³Ý гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹Çñ Øáõëóý³ ø»Ù³É ²Ã³ÃáõñùÇ µáÉáñ ·ñí³ÍùÝ»ñÝ áõ ׳é»ñÁ, áñáÝù ѳí³ùí³Í »Ý ·É˳íáñ ßï³µÇ ÏáÕÙÇó Ññ³ï³ñ³Ïí³Í »é³Ñ³ïáñ ÙÇ ¹³ë³·ñùáõÙ£ ø»Ù³É³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñÙáõÍáõÙÁ ÂáõñùdzÛÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñÇ Íñ³·ñ»ñÇ Ù»ç ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É ѳٻٳﳵ³ñ í»ñç»ñëª
Âàôðø²Î²Ü ´²Ü²Îª ´²ò²èÆÎ ÆÞʲÜàôÂÚàôÜ
1980 Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ѻճßñçáõÙÇó Ñ»ïᣠ¸³ ѻճßñçáõ٠ϳï³ñ³Í ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ ¿ñ. ëï»ÕÍ»É ÙÇ Ýáñ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝ, áñÁ ÏÉÇÝ»ñ á°ã ³ç³ÏáÕÙÛ³Ý ¢ á°ã ¿É ӳ˳ÏáÕÙ۳ݣ ºÃ» «ù»Ù³É³Ï³ÝáõÃÛáõÝ» ·³Õ³÷³ñÝ ÇëÏ ÅåÇï ¿ ѳñáõóáõÙ ²ñ¢ÙïÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙ, ³ÛÝ ÇëÏ³Ï³Ý ¹á·Ù³ ¿ ÂáõñùdzÛáõÙ, áñï»Õ ²Ã³ÃáõñùÇ «³Ý³ñ·áõÙÁ» ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ ¿, áñÇ Ñ³Ù³ñ Ù³ñ¹ÇÏ ùñ»³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏíáõÙ£ àõà ï³ñÇ ÝÙ³Ý ù³ñá½ãáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá Ãáõñù ëå³Ý Çñ»Ý ѳٳñáõÙ ¿ ÙÇ µ³ó³éÇÏ ¿³Ï, áñÁ µ³ñÓñ ¿ ÙÛáõëÝ»ñÇó ¢ áñÇ ¹»ñÝ ¿ ³ñ·»É»É ÂáõñùdzÛÇ ÙÇ Ýáñ ³ÝÏáõÙÁ£ àñå»ë гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý å³Ñ³å³Ýª Ýñ³ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ÂáõñùÇ³Ý å³ßïå³Ý»É Ý»ñùÇÝ (ÇëɳÙÇëï³Ï³Ý ϳ٠ÏáÙáõÝÇëï³Ï³Ý ѻճßñçáõÙ, ùñ¹³Ï³Ý ³Ýç³ïáճϳÝáõÃÛáõÝ) ¢ ³ñï³ùÇÝ (ųٳݳÏÇÝ ÊêÐØ, Ðáõݳëï³Ý, êÇñdz ¢ ³ÛÉÝ) ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó£ ܳ ÉñÇí ³ñѳٳñÑáõÙ ¿ Çñ »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇÝ, áñáÝù, Çñ ϳñÍÇùáí, ³ÝÁݹѳï í³ñå»ïáñ»Ý ÙáÉáñ»óÝáõÙ »Ý ï·»ï ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇÝ£ ²Ýë³ÑÙ³Ý ¿ Ýñ³ ÑdzóÙáõÝùÁ Çñ ѳٳ½·»ëïÇ ¢ ¹ñáßÇ Ñ³Ý¹»å£ ²Ù»Ý ³é³íáïª Éáõë³µ³óÇÝ, ¹ñáßÇÝ å³ïíÇ ³éÝ»ÉÇëª ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹åñáóÇ ë³Ý»ñÁ Ñ³×³Ë áõß³·Ý³ó »Ý ÉÇÝáõÙ ³Ýϳé³í³ñ»ÉÇ Ñáõ½ÙáõÝùÇ å³ï׳éáí£ ²Û¹ ϳճå³ñÇó ¹áõñë ¿ ·³ÉÇë ÙÇ ÷áùñ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹ñáßÙ áõÝ»óáÕ åñáõë³Ï³Ý Ó¢áí ÏñÃí³Í ëå³, áñÝ áõÝÇ ËÇëï ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙ, Ïáõñáñ»Ý »ÝóñÏíáõÙ ¿ Çñ í»ñ³¹³ëÇÝ ¢ ³ÙµáÕçáíÇÝ ÝíÇñí³Í ¿ гÛñ»ÝÇùÇ í»ñ³ó³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÇÝ… ºÝóëå³ ¹³éݳÉáí ¢ ݳ˳å»ë Íñ³·ñí³Í ³é³ç˳ճóÙ³Ý ÙÇçáóáí ϳٳó-Ï³Ù³ó µ³ñÓñ³Ý³Éáí ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·áí, áñÁ ϳËí³Í ¿ Ýñ³ í³ñùÇó, ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇó ¢ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇóª Ãáõñù ëå³Ý í»ñçݳϳݳå»ë ѳÛïÝíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ»ñÇó ýǽÇϳå»ë ¢ ëáódzɳå»ë Ù»Ïáõë³ó³Í ÙÇ áõñÇß ³ß˳ñÑáõÙ£ ºÃ» Ýñ³ éá×ÇÏÁ ùÇã ¿ ï³ñµ»ñíáõÙ ÝáõÛÝ Ï³ñ·Ç å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³ÛÇ ³ß˳ï³í³ñÓÇó, ³å³ Ãáõñù ëå³Ý ÷á˳ñ»ÝÁ û·ïíáõÙ ¿ µ³½Ù³ÃÇí ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù ÷á˳ϻñåáõÙ »Ý Ýñ³ ÏÛ³ÝùÁ ¢ ϳï³ñ»É³å»ë
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Ù»Ïáõë³óÝáõÙ Ýñ³Ý µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÇó£ ܳ ³åñáõÙ ¿ ѳïáõÏ Ã³Õ³Ù³ë»ñáõ٠ϳéáõóí³Í Ù³ùáõñ, ËݳÙí³Í ¢ ³Û·ÇÝ»ñáí ßñç³å³ïí³Í, å³Ñ³ÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ½ûñ áõ ·Çß»ñ ÑëÏíáÕ µÝ³Ï³ñ³ÝáõÙ, áñÇ Ñ³Ù³ñ í׳ñáõÙ ¿ ãÝãÇÝ ·áõÙ³ñª 6-8 ³Ý·³Ù ³í»ÉÇ ùÇã, ù³Ý ÁݹáõÝí³Í ¿ í׳ñ»É£ Üñ³ ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùÝ ÁÝóÝáõÙ ¿ ѳïáõÏ ÙÇç³í³ÛñáõÙª ëÏë³Í ³Ù»ñÇÏÛ³Ý PX ïÇåÇ Ë³ÝáõÃÇó ÙÇÝ㢠½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÑáëåÇï³É, áñï»Õ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëå³ ¢ Ýñ³ ÁÝï³ÝÇùÁ ëå³ë³ñÏíáõÙ »Ý ³Ýí׳ñ£ ê³Ï³ÛÝ ëå³ÛÇ µ³ó³éÇÏ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ É³í³·áõÛÝë ËáñÑñ¹³ÝßáõÙ ¿ Ýñ³ ³ÏáõÙµÁª «êå³ÛÇ ïáõÝÁ»£ ²ÛÝ ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³ÏáõÙµ ¿, µ³ñ, é»ëïáñ³Ý ¢ ÑÛáõñ³Ýáó£ ÈÇÝÇ êï³ÙµáõÉáõ٠û ¸Ç³ñµ»ùÇñáõÙ, ƽÙÇñáõ٠û ì³ÝáõÙ, ݳ ѳݹÇåáõÙ ¿ Çñ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ ¢ Ýñ³Ýó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇÝ Ñ³×»ÉÇ Ï³Ý³ã³å³ï ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áñï»Õ ·Ý»ñÝ ³Ý³ë»ÉÇ ó³Íñ »Ý£ ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÙáõïùÝ ³ÛÝï»Õ ³ñ·»Éí³Í ¿ª µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ëå³Ý»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ¢ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ ÑÛáõñ»ñÇ… üǽÇϳå»ë ¢ ëáódzɳå»ë ï³ñ³Ýç³ïí³Í ÉÇÝ»Éáí ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ»ñÇó, ëå³Ý ï³ñµ»ñíáõÙ ¿ ݳ¢ µ³ñáÛ³å»ë£ гٳ½·»ëïÇ å³ï׳éáí ëï»ÕÍí³Í ³Ýçñå»ïÇÝ ³í»É³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ ëå³Ý ãÇ Ñ³ëϳÝáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ß˳ñÑÁ, áñÁ Ýñ³ ѳٳñ ³Ýϳñ·³å³Ñ ¿, ï·»ï, ͳËáõ, ³Ý·³Õ³÷³ñ, ³ñÅ»ùÝ»ñÇó ¢ Ñ³Ûñ»Ý³ëÇñáõÃÛáõÝÇó ½áõñÏ£ Âáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ áõÝÇ Ùáï 300 ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñ («÷³ß³Ý»ñ») áõ Íáí³Ï³ÉÝ»ñ£ ²Û¹ µ³ñÓñ³·áõÛÝ ÏáãÙ³ÝÁ ѳëÝáõÙ »Ý ßáõñç »ñ»ëáõÝ ï³ñµ»ñ å³ßïáÝÝ»ñ í³ñ»Éáõó Ñ»ïá, áñáÝóÇó »ñÏáõëÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý º÷ñ³ïÇó ³ñ¢»Éù ÁÝÏ³Í ßñç³ÝÝ»ñáõÙ (øáõñ¹ëï³Ý…)£ àñáßáõÙÁ ϳ۳óÝáõÙ ¿ ï³ëÝáõà Ñá·áõó µ³Õϳó³Í «µ³ñÓñ³·áõÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹Á», ÙÇ Ù³ñÙÇÝ, áñÁ ëï»ÕÍí»É ¿ 1971Ã. ѻճßñçáõÙÇó Ñ»ïá ¢ ëáíáñ³µ³ñ ÝÇëï»ñ ¿ Ññ³íÇñáõÙ û·áëïáë ³ÙëÇÝ£ ì³ñã³å»ïÝ áõ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÁ ÙïÝáõÙ »Ý ËáñÑñ¹Ç ϳ½ÙÇ Ù»ç, µ³Ûó ³é³Ýó ËáëùÇ Çñ³íáõÝùÇ£ ¶É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÝ ¿, áñ ï³ñµ»ñ ½áñ³ï»ë³ÏÝ»ñÇ (ó³Ù³ù³ÛÇÝ, û¹³ÛÇÝ, ݳí³ïáñÙ, áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ) Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ ³é³ç³¹ñáõÙ ¿ 30-50 ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ Ã»Ï-
Âàôðø²Î²Ü ´²Ü²Îª ´²ò²èÆÎ ÆÞʲÜàôÂÚàôÜ
ݳÍáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ³Ù»Ý ï³ñÇ Ñ³Ù³Éñ»Ý ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ ß³ñù»ñÁ Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ·áñÍÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïᣠ²Û¹ í»ñÇÝ ³ëïÇ׳ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßÙ³Ý å³ï׳éáí áñáß ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñ ÂáõñùdzÛáõÙ áõÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë áñáß ï»Õ³Ï³Ý Çß˳ݳíáñÝ»ñ£ Æ Ñ³Ï³¹ñáõÃÛáõÝ üñ³ÝëdzÛÇ Ï³Ù ÁݹѳÝñ³å»ë ²ñ¢ÙáõïùǪ ÂáõñùdzÛáõÙ ÝÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¹áõñë ¿£ ܳ˳·³Ñ êáõÉ»ÛÙ³Ý ¸»ÙÇñ»ÉÁ, áñÁ áñå»ë í³ñã³å»ï ·³ÑÁÝÏ»ó ¿ ³ñí»É »ñÏáõ ³Ý·³Ù, ³Ù»ÝÇó É³í ·ÇïÇ ³Û¹ µ³Ý³ÏÇ µ³ó³éÇÏ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£
7.
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À∗
ԱՐՄԵՆ ԱՅՎԱԶՅԱՆ
²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ³é³Ýóù³ÛÇÝ µ³Õ³¹ñ³Ù³ëÁ å»ïáõÃÛ³Ý áñ¹»·ñ³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿£ г۳ëï³ÝáõÙ ó³Ûëûñ ãÇ Ùß³Ïí»É, Ù³Ýñ³½ÝÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý µáíáí ãÇ ³Ýóϳóí»É ¢ ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý Ù»ç ãÇ ¹ñí»É »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ£ Ø»ñ ËáñÇÝ Ñ³Ùá½Ù³Ùµª 1991 Ãí³Ï³ÝÇó Ç í»ñ г۳ëï³ÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëáßáñ Ó³ËáÕáõÙÝ»ñÁ ٻͳå»ë å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý íñ³ ÑÇÙÝí³Í é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉáõ ѳݷ³Ù³Ýùáí£ Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç ÑÇÙùáõÙ å»ïù ¿ ÁÝÏ³Í ÉÇÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ µáÉáñ ãáñë áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáíª ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ (íñ³ó³Ï³Ý), ѳñ³í³ÛÇÝ (å³ñëϳϳÝ), ³ñ¢ÙïÛ³Ý (Ãáõñù³Ï³Ý) ¢ ³ñ¢»ÉÛ³Ý áõ ѳñ³í³ñ¢ÙïÛ³Ý (³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý áõ ݳËÇ碳ÝÛ³Ý)£ ê³Ï³ÛÝ ³Ûëûñí³ (¢ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ³å³·³ÛÇ) ¹ñáõÃÛ³Ùµ, Æñ³ÝÝ áõ ìñ³ëï³ÝÁ г۳ëï³ÝÇÝ ã»Ý ëå³éÝáõÙ, ÙÇÝã¹»é ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý-Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Ý ³é³í»É ù³Ý Çñ³Ï³Ý ¿£ ∗ ²ñÙ»Ý ²Ûí³½Û³Ý, ÐÇÙݳï³ññ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç£ سëÝ ²£ ºñ¢³Ý, 2-ñ¹ Éñ³óí³Í ¢ Ùß³Ïí³Í Ññ³ï. ºñ¢³Ý, «Èáõë³ÏÝ», 2004, ¿ç 105-150£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü ìñ³ó³Ï³Ý ¢ å³ñëÏ³Ï³Ý ×³Ï³ïÝ»ñ
²Ûëáõѳݹ»ñÓ, ÇÝãå»ë íñ³ó³Ï³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É å³ñëÏ³Ï³Ý ×³Ï³ïÇ ³Ùáõñ å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿£ ܳ˪ Ãáõñù³Ï³Ý ϳ٠³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ½áñù»ñÁ ϳñáÕ »Ý û·ï³·áñÍ»É ë³ÑٳݳÛÇÝ ³Û¹ ѳïí³ÍÝ»ñÁ (ѳïϳå»ë íñ³ó³Ï³ÝÁ) г۳ëï³Ý Ý»ñËáõÅ»Éáõ ѳٳñ£ ´³óÇ ³Û¹, áñù³Ý ¿É ¹³ ³Ýó³ÝϳÉÇ ¿, íñ³ó³Ï³Ý ׳ϳïáõÙ ã»Ý µ³ó³éíáõÙ æ³í³ËùÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³Ïáí Ó»éݳñÏí³Í ÇÝã-ÇÝã ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ÆëÏ å³ñëÏ³Ï³Ý ×³Ï³ïáõÙ ³å³·³Ûáõ٠ϳñáÕ »Ý ËݹÇñÝ»ñ ³é³ç³Ý³É Æñ³Ý³Ï³Ý ²½»ñµ³Ûç³ÝáõÙ ³åñáÕ Ãñù³Ëáë ÑáÍ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñ»ïª Æñ³ÝÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å í»ñçÇÝÇë Ñݳñ³íáñ Áݹí½áõÙÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ£ ²¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ׳ϳï
ÐÐ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ µ³½ÙÇóë »Ý Áݹ·Í»É ²¹ñµ»ç³ÝÇ ë³ÝÓ³½»ñÍ»ÉÇù Ñݳñ³íáñ å³ï»ñ³½ÙÇ ëå³éݳÉÇùÁ£ ²Û¹ Çñ³í³óÇ ï»ë³Ï»ïÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÝ ³Ûëå»ë »Ý ß³ñ³¹ñí³Í, ûñÇݳϪ ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñÇ »ÉáõÛÃáõÙ. «Ð³Û³ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·É˳íáñ ëå³éݳÉÇùÝ ³Ûëûñ ¢ ï»ë³Ý»ÉÇ Ñ»é³ÝϳñáõÙ ÙdzÝß³Ý³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ ѳٳñ»É ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó ÐÐ-Ç ¢ ÈÔÐ-Ç ¹»Ù áõÕÕí³Í é³½Ù³Ï³Ý ³·ñ»ëdzÛÇ Çñ³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÁ£ ²ÛÝ å³ÑÇÝ, »ñµ ²¹ñµ»ç³ÝÇ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ·ïÝÇ, áñ é³½Ù³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ýϳïٳٵ, å³ï»ñ³½ÙÁ Ϲ³éݳ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ£ ²ÛÝ áõÕÕí³Í ÏÉÇÝÇ áã ÙdzÛÝ ÈÔÐ-Ç, ³ÛÉ¢ г۳ëï³ÝÇ ¹»Ù, áñáíÑ»ï¢ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ ¿, áñ ³é³Ýó г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý å³ñïáõÃÛ³Ý, Ô³ñ³µ³ÕÇ µéݳÏóáõÙÝ ³ÝÑݳñ ¿»1£
²ñÃáõñ ²Õ³µ»ÏÛ³Ý, «Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÝ áõ ÐÐ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ». - úñ»Ýù ¢ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ÝáÛ»Ùµ»ñ 2001 Ã., ¹ 21 (35), ¿ç 22£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
г۳ëï³ÝÁ å»ïù ¿ Ùßï³å»ë Ç ½áñáõ ÉÇÝÇ ÙdzÛÝ³Ï é³½Ù³Ï³Ý ç³Ëç³ËÇã å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»É ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ£ гÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳí³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½Ùáõ٠ϳ٠å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ »ñÏáõ ѳݷ³Ù³Ýù ùÇã ѳí³Ý³Ï³Ý ¿ ¹³ñÓÝáõÙ èáõë³ëï³ÝÇ áõÕÕ³ÏÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ Ñû·áõï г۳ëï³ÝÇ£ ܳ˪ ²¹ñµ»ç³ÝÁ ¢ë ²ÝÏ³Ë ä»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ð³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ³Ý¹³Ù ¿ áõ, ѻµ³ñ, ³Û¹åÇëÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ í»ñçݳϳݳå»ë Ïí³ñϳµ»ÏÇ èáõë³ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ³Ûë ϳéáõÛóÁ ¢ Ïù³Ûù³ÛÇ Ýñ³ Ï»ÝëáõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ ê³Ï³ÛÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ¢áñ ¿ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ³ÝÁݹáõÝ³Ï Ð³Û³ëï³ÝÁ å³ñ½³å»ë ³Ý³ñÅ»ù ÏÉÇÝÇ èáõë³ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñª áñå»ë é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¹³ßݳÏÇó£ г۳ëï³ÝÇ ïϳñ³Ý³ÉáõÝ ½áõ·³Ñ»é, ÃáõɳݳÉáõ ¿ ݳ¢ èáõë³ëï³ÝÇ (ÇÝãå»ë ݳ¢ Æñ³ÝÇ, âÇݳëï³ÝÇ ¢ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) ߳ѳ·ñ·éí³ÍáõÃÛáõÝÁª ë³ï³ñ»Éáõ г۳ëï³ÝÇ ½áñáõÃÛ³ÝÝ áõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ£ ºí ×Çßï ѳϳé³ÏÁ. áñù³Ý ³í»ÉÇ é³½Ù³Ï³Ý³å»ë ½áñ»Õ ÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ èáõë³ëï³ÝÝ áõ µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý ÙÛáõë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ïñ³ëï ÏÉÇÝ»Ý ë³ï³ñ»É Ù»½£ î»ë³Ý»ÉÇ ³å³·³Ûáõ٠г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇ áñáßÇãÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ Ýñ³ª ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ ÇÝùÝáõñáõÛݳµ³ñ ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ£ àõëïǪ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ׳ϳïáõ٠г۳ëï³ÝÝ ³éѳë³ñ³Ï ãå»ïù ¿ ÑáõÛë ϳåÇ èáõë³ëï³ÝÇ ïñ³Ù³¹ñ»ÉÇù û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ ²ëí³ÍÁ, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ, ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ г۳ëï³ÝÁ ãå»ïù ¿ ³ß˳ïÇ èáõë³ëï³ÝÇó ³Û¹åÇëÇ û·ÝáõÃÛáõÝ ëï³Ý³É£ Âáõñù³Ï³Ý ׳ϳï
²í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ³Ý¹ñ³¹³éݳÝù г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ËÇëï íï³Ý·³íáñ ÙÛáõë ׳ϳïÇÝ£ г۳ëï³ÝáõÙ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ Ã»ñ³Ùß³Ï ÉÇÝ»Éáõ ³Ù»Ý³Éáõñç ѻÝùÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÝáõÛÝÇëÏ Ï³é³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ «³Ù»Ý³í³ï ûñí³Ý»ª ÂáõñùdzÛÇ Ñݳñ³íáñ Ý»ñËáõÅÙ³ÝÁ£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ÖÇßï ¿, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ñ¹Ç ¹ñáõÃÛ³Ý ÙÇ ß³ñù ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñ ³é³ÛÅÙ ËÇëï Ýí³½»óÝáõÙ »Ý Ãáõñù³Ï³Ý Ý»ñËáõÅÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ²Û¹ ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇó »Ýª ³) ѳÛ-éáõë³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ. µ) ÂáõñùdzÛÇ Ý»ñùÇÝ ¢ ³ñï³ùÇÝ Í³Ýñ ËݹÇñÝ»ñÁ (ïÝï»ë³Ï³Ý ׷ݳųÙÁ, ùñ¹»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý-Ùß³ÏáõóÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ÎÇåñáëÇ ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ Ù³ëÇ ß³ñáõݳÏíáÕ µéݳ½³íÃáõÙÇó ³é³ç³óáÕ ÙÇç³½·³ÛÇÝ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ðáõݳëï³ÝÇ ¢ êÇñdzÛÇ Ñ»ï ãÉáõÍí³Í ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ×³Ý³ãÙ³Ý Ñ³ñóÁ ¢ ³ÛÉÝ). ·) г۳ëï³Ý Ý»ñËáõÅ»Éáõ ¹»åùáõÙ ÂáõñùÇ³Ý Ï³Ý·Ý»Éáõ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ï³å³ñïٳݪ Ý»ñ³éÛ³É ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ×ÝßáõÙÝ»ñÇ »ÝóñÏí»Éáõ íï³Ý·Ç ³é碣 гïϳå»ë ËÇëï ÏÉÇÝ»Ý èáõë³ëï³ÝÇ, Æñ³ÝÇ, êÇñdzÛÇ, Ðáõݳëï³ÝÇ, ÎÇåñáëÇ, ºíñáå³Ï³Ý ØÇáõÃÛ³Ý, ·áõó» ݳ¢ ²ØÜ-Ç ùÝݳ¹³ïáõÃÛáõÝÝ áõ ѳϳ½¹»óáõÃÛáõÝÁ£ Æñ ¹»ñÁ Ï˳ճ ݳ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý ë÷ÛáõéùÁ£ ²ÛëåÇëáíª ³é³ÛÅÙ, ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñϳ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ÂáõñùÇ³Ý Ñ³½Çí û ÁݹáõÝÇ Ð³Û³ëï³Ý Ý»ñËáõÅ»Éáõ ¢ ³Û¹ ù³ÛÉáí ÙÇ Éñ³óáõóÇã ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·É˳ó³í³Ýù Ó»éùµ»ñ»Éáõ áñáßáõÙ£ ì»ñáÑÇßÛ³É Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáíª Ð³Û³ëï³ÝÁ ù³Ûù³Û»Éáõ ¢ ÏáñͳݻÉáõ Çñ Íñ³·ñ»ñÁ ÂáõñùÇ³Ý ÙÇÝ㢠³Ûëûñ ÷áñÓ»É ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É á°ã û µ³ó³Ñ³Ûï ѳñÓ³ÏÙ³Ý ¹ÇÙ»Éáí, ³ÛÉ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ó»éù»ñáí áõ ßñç³÷³ÏÙ³Ý ÙÇçáóáí£ ê³Ï³ÛÝ í»ñÝ ³ëí³ÍÇó ³Ù»Ý¢ÇÝ ãÇ Ñ»ï¢áõÙ, û г۳ëï³ÝÇ Ãáõñù³Ï³Ý ׳ϳïÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÝ ³ÛÉ¢ë ãå»ïù ¿ Ù»½ ³Ýѳݷëï³óÝÇ£ Âáõñù³Ï³Ý Ý»ñËáõÅÙ³Ý ³éç¢ í»ñÁ Ýßí³Í ³ñ·»ÉùÝ»ñÁ µ³ó³ñÓ³Ï áõ ѳí»ñÅ³Ï³Ý Ñ³Ù³ñí»É ã»Ý ϳñáÕ£ ØÇç³½·³ÛÇÝ ¢ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñ Ý߳ݳϳÉÇó ï»Õ³ß³ñÅ»ñÇ ¹»åùáõÙ ÂáõñùdzÛÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Ýáñ ѳßí³ñÏÝ»ñ ϳï³ñ»É ¢ »½ñ³Ï³óÝ»É, áñ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, г۳ëï³ÝÇ í»ñçÝ³Ï³Ý ç³Ëç³ËáõÙÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ¢áñ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ÝóáÕÇÏ ¹³ï³å³ñïáõÙÇó, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª г۳ëï³ÝÇ ¹»Ù ɳÛݳٳëßï³µ ϳ٠«ë³Ñٳݳ÷³Ï» ³·ñ»ëdzÝ
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ³ñ³· áõ Ñ»ßï Çñ³Ï³Ý³Ý³ÉÇ Ó»éݳñÏ ¿ ÉÇÝ»Éáõ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ñ, ûñÇݳÏ, 1990 Ã. øáõí»ÛÃÇ ½³íÃáõÙÁ Æñ³ùÇ ÏáÕÙÇó£ Âáõñù³Ï³Ý ³Û¹åÇëÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ ÝϳïÇ »Ý áõݻݳÉáõ Ù³ëݳíáñ³å»ë ³ÛÝ, áñ г۳ëï³ÝÇ ÏáñͳÝÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÂáõñùdzÛÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ÎáíϳëáõÙ, ØÇçÇÝ ¢ ²é³ç³íáñ ²ëdzÛáõ٠ϵ³½Ù³å³ïÏíÇ£ ÐÇÙáõÝùÝ»ñ г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç
²ñ¹ª í»ñáß³ñ³¹ñÛ³ÉÇó Ñ»ï¢áõÙ ¿, áñ г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í å»ïù ¿ ÉÇÝÇ »ñÏáõ å³ÛÙ³ÝÇ ³å³ÑáíáõÙ. ³) г۳ëï³ÝǪ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ é³½Ù³Ï³Ý³å»ë ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ. µ) Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Á 㻽áù³óÝáÕ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßÇÝù áñ¢¿ ·»ñѽáñ ï»ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËÙµ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ Î³Ý˳ï»ë»ÉÇ ³å³·³ÛáõÙ ³Û¹åÇëÇ ¹»ñ ϳñáÕ ¿ ϳï³ñ»É ÙdzÛÝ èáõë³ëï³ÝÁ£ ÜٳݳïÇå Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ݳ¢ г۳ëï³ÝÇ Ï³Ëí³ÍáõÃÛáõÝ èáõë³ëï³ÝÇó ¢ ³ÝÏ³Ë ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ í³ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ ëÕáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ËݹÇñÁ ãå»ïù ¿ Ù»½ ã³÷Çó ¹áõñë Ñáõ½Ç£ ò³íáù, г۳ëï³ÝÝ ³é³ÛÅÙ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ ÙdzÛÝ³Ï ³å³Ñáí»Éáõ Çñ Ãáõñù³Ï³Ý ׳ϳïÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, áõëïÇ ³ÛÝ ¹»é¢ë ãÇ Ï³ñáÕ Ñ»ï¢»É ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí ÝٳݳïÇå ͳÝñ ϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ Æëñ³Û»ÉÇ ûñÇݳÏÇÝ, áñÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Á Ù»ñÅáõÙ ¿ ÑáõÛëÁ áñ¢¿ ï»ñáõÃÛ³Ý Ëáëï³ó³Í »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ íñ³ ¹Ý»ÉÁ ¢ ÑÇÙÝí³Í ¿ µ³ó³é³å»ë ë»÷³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³2 (û¢ г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ å»ïù ¿ Ñ»°Ýó ³Û¹åÇëÇÝ ÉÇÝÇ)£ г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·Ç ³é³çÇÝ å³Ñ³Ýç-Ï»ïÁª ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ ÇÝùÝáõñáõÛݳµ³ñ ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý å³Ñ2
Æëñ³Û»É³Ï³Ý ³Ûë ѳۻó³Ï³ñ·Ç Ù³ëÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»°ë Bernard Reich, “Israel,” in Edward A. Kolodziej and Robert E. Harkavy, eds., Security Policies of Developing Countries (Lexington, Mass.£ Lexington Books, 1982), pp. 204, 212-215; Shimon Peres, “A Strategy for Peace in the Middle East,” Foreign Affairs 58 (Spring 1980), p. 891£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
å³ÝáõÙÁ, ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ²ñó³Ëáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¢ µ³Ý³ÏÇ Ùßï³Ï³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝ áõ áñ¢¿ ³ÛÉ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ£ 1990-³Ï³Ý ÃÃ. »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇó ÂáõñùdzÛÇ áñ¹»·ñ³Í é³½Ù³Ï³Ý Ýáñ ѳۻó³Ï³ñ·Á ¢ë ·³ÉÇë ¿ Áݹ·Í»Éáõ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Ç Çñ³Ï³Ý ÉÇÝ»ÉÁ£ ÂáõñùdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý Ýáñ ѳۻó³Ï³ñ·Á
ØÇÝ㢠ÊêÐØ ÷Éáõ½áõÙÁ ÂáõñùdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ý áõÝ»ñ ÑÇÙݳϳÝáõÙ å³ßïå³Ý³Ï³Ý µÝáõÛà ¢ ϳéáõóí³Í ¿ñ ëáíáñ³Ï³Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí í³ñí»ÉÇù å³ï»ñ³½ÙáõÙ áõÅ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ íñ³£ ØÇçáõϳÛÇÝ ½»ÝùÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ѳñó»ñÁ í»ñ³å³Ñí³Í ¿ÇÝ Ü²îú-ÇÝ Ï³Ù ²ØÜ-ÇÝ£ ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ü²îú-áõÙ µ³Ý³íÇ×áõÙ ¿ÇÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ¢ ì³ñß³í³ÛÇ å³Ûٳݳ·ñÇ µ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ Ãáõñù³Ï³Ý ½áñù»ñÁ áñù³±Ý ï³ñ³Íù ÏϳñáÕ³Ý³Ý å³Ñå³Ý»Éª ÙÇÝ㢠¹³ßݳÏÇó áõÅ»ñÝ ³ÝóÝ»Ý Ñ³Ï³·ñáÑÇ£ Âáõñù ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ÑáõÛë áõÝ»ÇÝ ¹ÇÙ³·ñ³í»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ë³ÑÙ³ÝÇÝ ¢ ³ÛÝáõÑ»ï¢ Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ݳѳÝç»É£ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý Íñ³·ñ³íáñáÕÝ»ñÁ å³Ï³ë ɳí³ï»ë ¿ÇÝ. 1950-³Ï³Ý ÃÃ. í»ñçÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñáíª Ãáõñù»ñÝ ³ñ³· ßåñïí»Éáõ ¿ÇÝ ÙÇÝ㢠ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý Íáíª Æëϻݹ»ñáõÝÇ ßñç³ÝÁ£ »¢ ³Ûë ѳßí³ñÏÝ»ñÁ ųٳݳÏÇ Ñ»ï ÷á÷áËíáõÙ ¿ÇÝ, 1990 Ã. Ãáõñù³Ï³Ý ·É˳íáñ ßï³µÁ ï³Ï³íÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñ ¿ñ ѳٳñáõÙ »ñÏñÇ ï³ñ³ÍùÇ µ³½Ù³×³Ï³ï å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ3£ 1990-³Ï³Ý ÃÃ. ³é³çÇÝ Ï»ëÇÝ ³Ûë Ùï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ¹»é ã¿ñ í»ñ³Ý³Ûí»É£ 1997 Ã. Ãáõñù é³½Ù³Ï³Ý Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ, ÑÇÙÝí»Éáí èáõë³ë3
Michael Robert Hickok, "Hegemon Rising£ The Gap Between Turkish Strategy and Military Modernization," Parameters (US Army War College Quarterly), Summer 2000, Vol. XXX, ¹ 2, pp. 105-119 (ëïáñ¢, ë³Ï³ÛÝ, ³Ûë Ñá¹í³ÍÇ ¿ç»ñÁ ÝßáõÙ »Ýù ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ³ÛÝ Ñ³ÛïÝíáõÙ ¿ ÇÝï»ñÝ»ïáõÙ)£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ï³ÝÇ, Ðáõݳëï³ÝÇ, Æñ³ùÇ, Æñ³ÝÇ ¢ êÇñdzÛǪ ÏéíÇ ¹³ßï ëáíáñ³Ï³Ý áõÅ»ñ ѳݻÉáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ¢ Ýñ³Ýó í»ñ³·ñ»Éáí ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ÝÏñïáõÙÝ»ñª ³Û¹ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٳñáõÙ ¿ÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ·É˳íáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñ4£ ²ØÜ-áõÙ ÂáõñùdzÛÇ Ý³ËÏÇÝ ¹»ëå³Ý ÞÛáõùñáõ ¾É»ù¹³ÕÝ Çñ «ºñÏáõëáõÏ»ë å³ï»ñ³½ÙÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ» ѳÛïÝÇ Ñá¹í³ÍáõÙ, ³ñï³Ñ³Ûï»Éáí é³½Ù³Ï³Ý ·»ñ³ï»ëãáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ, Áݹ·ÍáõÙ ¿ñ, áñ ÂáõñùÇ³Ý å»ïù ¿ Íñ³·ñÇ ¢ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ Ëáßáñ³Ù³ëßï³µ å³ï»ñ³½Ù ÙÕ»É ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï »ñÏáõ ï³ñµ»ñ ׳ϳïÝ»ñáí (ûñÇݳϪ êÇñdzÛÇ ¢ Ðáõݳëï³ÝÇ ¹»Ù) áõ Ù»Ï Ý»ñùÇÝ å³ï»ñ³½Ùª ùñ¹³Ï³Ý ³åëï³ÙµáõÃÛ³Ý ¹»Ù 5£ ²Ûë ѳۻó³Ï³ñ·áí Ãáõñù³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåí»ÇÝ, Ù³ñ½í»ÇÝ ¢ ëå³é³½ÇÝí»Çݪ áõݻݳÉáí »ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñ. ³) ÂáõñùdzÛÇ ó³Ù³ù³ÛÇÝ ¢ û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ ϳñáճݳÛÇÝ Ï³ë»óÝ»É ½ñ³Ñ³ï³ÝϳÛÇÝ ÑáõÅÏáõ Ý»ñËáõÅáõÙÝ»ñÝ ³ñ¢»ÉùÇó (ÊêÐØ/èáõë³ëï³Ý) áõ ѳñ³íÇó (êÇñdz, Æñ³ù), ³å³ ³ÝóÝ»ÇÝ Ëáñ ¿ß»ÉáݳÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý. µ) ´³Ý³ÏÁ ¢ Ý»ñùÇÝ ½áñù»ñÁ (ųݹ³ñÙ»ñdzÝ) å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»ÇÝ í³ñ»Éáõ ѳϳå³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½Ùª Ñ»Ýí»Éáí ³Ùñ³óí³Í ßñç³ÝÝ»ñÇ ¢ ³ñ³· ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý ß³ñÅáõÝ áõÅ»ñÇ íñ³£ ܳí³ïáñÙÇÝ í»ñ³å³Ñí³Í ¿ñ ´áëýáñÇ Ý»ÕáõóÇ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ£ ²ÛëåÇëáí, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ñ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ß³ñÅáõÝáõÃÛáõÝ, ÙÇÝã¹»é é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ß³ñÅáõÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ÃßݳÙáõ ËáñÁ ÃÇÏáõÝùÇÝ Ñ³ñí³Í ѳëóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ å³Ï³ë ϳñ¢áñ ¿ÇÝ Ñ³Ù³ñíáõÙ, ù³Ý½Ç ³ÏÝϳÉíáõÙ ¿ñ, áñ å³ï»ñ³½ÙÝ ÁÝóݳÉáõ ¿ ÂáõñùdzÛÇ ï³ñ³ÍùáõÙ 6£ ØÇÝ㢠í»ñç»ñë ÂáõñùdzÛÇ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѳí³ï³ñÇÙ ÙݳÉáí ø»Ù³É ²Ã³ÃáõñùÇ ³é³ç³¹ñ³Í ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÇÝ, Áëï áñǪ 4 Malik
Mufti, "Daring and Caution in Turkish Foreign Policy," Middle East Journal, 52 (Winter 1998), pp. 34-40. 5 Sükrü Elekdag, "2 and 1/2 War Strategy," Perceptions£ Journal of International Affairs, ¹ 1 (March-May 1996), pp. 33-57. 6 Hickok, "Hegemon Rising£ The Gap Between Turkish Strategy and Military Modernization," p. 3.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ÂáõñùdzÛÇ ×³Ï³ï³·ÇñÁ ϳåí³Í ¿ ÙÇÙdzÛÝ ²ñ¢ÙáõïùÇ Ñ»ï, Ù³ÑÙ»¹³Ï³Ý ³ñ¢»ÉùáõÙ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ٻͳóÝ»Éáõ ÷áñÓ»ñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ñ ǵñ¢ ÇëɳٳϳÝÝ»ñÇ Ñ»ï³¹ÇÙ³Ï³Ý Ó·ïáõÙÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý íï³Ý·»É »ñÏñÇ ³ñ¢Ùï³Ù»ï áõÕÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ 1999 Ã. ëϽµÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ Ññ³å³ñ³Ï»ó «êåÇï³Ï ï»ïñ³Ï. å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ 1998» å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³·ÇñùÁ, áñáõÙ, ß»Õí»Éáí ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÛáóݳëݳÙÛ³ ³í³Ý¹áõÛÃÇó, ÂáõñùÇ³Ý ¹ÇïíáõÙ ¿ ³ñ¹»Ý ǵñ¢ «»íñ³ëÇ³Ï³Ý »ñÏÇñ», áñÁ «å³ñï³íáñ ¿ å³Ñå³Ý»É áõ ÁݹɳÛÝ»É Ï³å»ñÁ ¢° ²ñ¢ÙáõïùÇ, ¢° ²ñ¢»ÉùÇ Ñ»ï»7£ î»Õ»Ï³·ÇñùÁ ß³ñ³¹ñáõÙ ¿ ݳ¢ ÂáõñùdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý ·É˳íáñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. (1) ¼ëåáõÙ (deterrence). é³½Ù³Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇ áõÅÇ å³Ñå³ÝáõÙ, áñÝ Ç ½áñáõ ¿ ë³ëï»É ³ñï³ùÇÝ ¢ Ý»ñùÇÝ ëå³éݳÉÇùÝ»ñ ѳñáõóáÕÝ»ñÇÝ. (2) ÎáÉ»ÏïÇí ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ. ·áñÍáõÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¢ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ ¢ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇݪ ѳïϳå»ë ܲîú-Ç ¢ ²ñ¢Ùï³»íñáå³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ. (3) ²é³ç ÙÕí³Í å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ (forward defense). Ñݳñ³íáñ ½³íÃáճϳÝáõÃÛ³Ý (³·ñ»ëdzÛÇ) µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÝ ³é³í»É í³Õ ѳÛïݳµ»ñ»Éáõ ¢ ³ÛÝ ¹ñëÇó ϳÝË»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ. (4) «Ê³Õ³Õ³ñ³ñáõÃÛáõÝ». гϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÙÇç³Ùï»Éáõ ¢ ˳ճճñ³ñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ8£ ²Ûë ¹ñáõÛÃÝ»ñÇÝ å»ïù ¿ ³í»É³óÝ»É Ý³¢ ÂáõñùdzÛÇ ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ï Ðáõë»ÇÝ ÎÇíñÇÏûÕÉáõǪ «Ý³Ë³Ñ³ñÓ³Ï ×³Ï³ï³Ù³ñïÇ» (forward engagement) ¹ñáõÛÃÁ, Áëï áñǪ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý Ï³ÝË»Éáõ ÂáõñùdzÛÇ ß³Ñ»ñÇ ¹»Ù »Õ³Í ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁª
7 Ministry
of National Defense (Turkey), White Paper-Defense 1998 (Ankara£ Ministry of National Defense, 1998), p. 5. 8 Ministry of National Defense (Turkey), White Paper-Defense 1998, p. 16.
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ÙÇÝ㢠¹ñ³Ýó ÂáõñùdzÛÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó Ý»ñë ó÷³Ýó»ÉÁ9£ ÎÇíñÇÏûÕÉáõÇ ÙÇïùÁ å³ñ½³µ³Ýí³Í ¿ «êåÇï³Ï ·ñùáõÙ». «2000-³Ï³Ý ÃÃ. ÁݹѳÝáõñ ûå»ñ³ïÇí ѳۻó³Ï³ñ·áí å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ í»ñ³ÑëÏ»ÉÇ ¹³ñÓÝ»É ³ÛÝ ßñç³ÝÁ, áñï»Õ ·ïÝíáõÙ ¿ ³·ñ»ëáñÁ ¢ Ýñ³Ý å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»É Çñ Ëáñ ÃÇÏáõÝùáõÙ áõ é³½Ù³¹³ßïÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñáõÙ£ ²Û¹ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ϳñ¢áñ »Ý ·»ñ³ÏßÇé Ïñ³Ï³ÛÇÝ áõÅáí ¢ ½áñ³ß³ñųÛÇÝ (Ù³ÝÛáíñ³ÛÇÝ) ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ½áñù»ñ áõݻݳÉÁ, ³·ñ»ëáñÇ ³Ù»Ý³ÃáõÛÉ ï»ÕÇ ×ßïáõÙÁ, Ý߳ݳϻï»ñÇ ×³Ý³ãáõÙÝ áõ ѳÛïݳµ»ñáõÙÁ, ݳ˳½·áõß³óÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ, ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý, ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ¢ ϳåÇ áõ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ñ³Ù³¹ñí³Í ¢ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÇñ³éáõÙÁ»10£
²ÛëåÇëáíª ³Ý·³Ù å³ßïáÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ Ãáõñù³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ Íñ³·ñáõÙ ¿ ³å³·³ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ ÙÕ»É ÂáõñùdzÛÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë£ ²ØÜ-Ç µ³Ý³ÏÇ Ñ»ÕÇݳϳíáñ «ö³ñ³ÙÇÃÁñ½» ѳݹ»ëáõÙ í»ñÉáõÍ»Éáí ³Ûë ÝÛáõûñÁª ÝáõÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÝ ¿ ѳݷáõÙ Ãáõñù³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí Ù³ëݳ·Çï³ó³Í ÙÇ Ñ»ÕÇݳÏ. «²Ýϳñ³Ý ÁݹáõÝ»É ¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ ÙÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·, áñáí ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ó·ï»Éáõ ¿ í»ñ³óÝ»É ÂáõñùdzÛÇ ¹»Ù ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ Ýñ³ ÇÝùÝÇßË³Ý ï³ñ³ÍùÇó ¹áõñë£
Hickok, "Hegemon Rising£ The Gap Between Turkish Strategy and Military Modernization," p. 4, ٻ絻ñáõÙÁ ϳï³ñí³Í ¿ Ãáõñù³Ï³Ý Ñ»ï¢Û³É å³ñµ»ñ³Ï³ÝÇóª Ulusal Strateji [ØÇç³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ] (March-April 1999), pp. 68-73. 10 “The general operation concept of the 2000s stipulates the creation of a sensor region where the aggressor is in and defeating him beyond and in the depths of the theater. Therefore, possession of troops with overwhelming fire power and maneuver capability and ensuring by determining its weakest position, the coordinated and efficient use of target identification, detection, and warning systems as well as the command [and] control, electronic warfare, and communication information systems are important assets to this end.” Ministry of National Defense (Turkey), White Paper-Defense 1998, p. 19.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Âáõñù³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ áã ÙdzÛÝ ÁݹáõÝ³Ï »Ý, ³ÛÉ¢ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý ·áñÍ»É Çñ»Ýó ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë»11£ ²Ûë Ýå³ï³ÏÇÝ »Ý áõÕÕí³Í ݳ¢ Ãáõñù³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ í»ñ³½ÇÝÙ³Ý ã³÷³½³Ýó ѳí³ÏÝáï Íñ³·ñ»ñÁ12£ ¸»é¢ë 1998 Ã. û·áëïáëÇÝ, ÙÇÝ㢠·É˳íáñ ßï³µÇ å»ï Ý߳ݳÏí»ÉÁ, ÂáõñùdzÛÇ ó³Ù³ù³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·»Ý»ñ³É ÎÇíñÇÏûÕÉáõÝ, ß»ßï»Éáí, áñ «½áñù»ñÇ ³ñ³· ͳí³ÉáõÙÁ Ñ»é³íáñ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÛÝ éÇëÏ»ñÇ ¢ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñ Ù»Ýù Ñݳñ³íáñ ¿ª ëï³ÝÓÝ»Ýù», ³ÛÝáõÑ»ï¢ ß³ñ³¹ñ»ó ³ñ¹Ç³Ï³Ý³óÙ³Ý ÙÇ Íñ³·Çñ, áñÁ ÂáõñùdzÛÇÝ å»ïù ¿ ÁÝÓ»é»ñ ѳٳï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ß³ñÅáõÝáõÃÛáõÝ ¢ »ñÏñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ѳñí³Í ѳëóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ13£ ²Û¹ Íñ³·ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ·»Ý»ñ³É ÎÇíñÇÏûÕÉáõÇ Ñ³í³ëïٳٵ, ϵ»ñÇ Ýñ³Ý, áñ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ Ïáõݻݳ «³ÛÝåÇëÇ ½»Ýù»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, áñáÝù ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ Ïѳëï³ï»Ý ÃßݳÙáõ íñ³ª Ýñ³ ï³ñ³ÍùÇ ËáñÁ ÃÇÏáõÝùáõÙ, ÏÏÇñ³é»Ý «Ë»É³óÇ» ½ÇݳÙûñùª Ý»ñ³éÛ³É «»ñÏÇñ-»ñÏÇñ» Ñ»é³Ñ³ñ ÑñÃÇéÝ»ñª ³å³Ñáí»Éáí Ïñ³Ï³Ï»ï»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý áõ Éáõñç ùáÕ³ñÏáõÙÁ£ ´³Ý³ÏÁ ݳ¢ Ïáõݻݳ Ýáñ³·áõÛÝ ½ñ³Ñáí å³ïí³Í ³ñ¹Ç³Ï³Ý ï³ÝÏ»ñ ¢ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳϳï³ÝϳÛÇÝ ½»Ýù»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ, ¹ñ³Ýó ÏÇó ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ¹»ë³Ýï³ÛÇÝ ½áñù»ñ ï»Õ³÷áËáÕ áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñ... î»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³11 Hickok, "Hegemon Rising£ The Gap Between Turkish Strategy and Military Modernization," p. 4.
²Ûë Íñ³·ñ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»°ë Ministry of National Defense (Turkey), White PaperDefense 1998, pp. 117-139; Vahit Erdem, “Defense Industry and Investment Projects,” Turkish Review Quarterly Digest (Spring 1988), p. 18; Michael Robert Hickok, "Peace Onyx£ A Story of Turkish F-16 Coproduction,” in International Military Aerospace Collaboration, ed. Pia Christina Wood and David S. Sorenson (Aldershot, U. K.£ Ashgate Press, 1999), pp. 153-181; Idem, "Hegemon Rising,” pp. 5-9; ì³Ññ³Ù ä»ïñáëÛ³Ý, «ÂáõñùÇ³Ý ¢ 鳽ٳϳݳóáõÙÁ». – Ð³Û ½ÇÝíáñ, 10-17 ³åñÇÉÇ 1999 Ã., ¹ 14 (269)£ 13 Huseyin Kivrikoglu, “Land Forces Organization,” Ankara Savunma ve Havacilik [²Ýϳñ³ÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¢ ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ] (SeptemberOctober 1998), pp. 10-11.
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
í³ùÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇÝ µáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõ٠ѳÛïݳµ»ñ»É, ×ßïáñáᯐ ¢ ׳ݳã»É ÃßݳÙáõÝ Çñ»Ýó ϳñáÕáõÃÛ³Ý ß³é³íÕÇ Ù»ç»14£ ¸³ï»Éáí ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ï»Õ³Ï³É, ·»Ý»ñ³ÉÙ³Ûáñ ²ñÃáõñ ²Õ³µ»ÏÛ³ÝÇ ÙÇ »ÉáõÛÃáõÙ µ»ñ³Í ÷³ëï»ñÇó ¢ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇó, ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁª Ãáõñù³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áõÝÇ Éñ³óáõóÇã ë»÷³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ. «[²¹ñµ»ç³ÝÇó µ³óÇ] Éáõñç ëå³éݳÉÇù ¿ ß³ñáõݳÏáõÙ Ý»ñϳ۳óÝ»É ¢ Âáõñùdzݣ ì»ñçÇÝ՝ 1998Ã. ËÙµ³·ñáõÃÛ³Ùµ ÁݹáõÝí³Í «²½·³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·áõÙ» г۳ëï³ÝÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë Ðáõݳëï³ÝÇó Ñ»ïá Ãíáí »ñÏñáñ¹ ѳí³Ý³Ï³Ý ѳϳé³Ïáñ¹Á£ Âáõñù é³½Ù³·»ïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó г۳ëï³ÝÇ Ý»ñϳ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹ÇïíáõÙ »Ý ǵñ¢ «Í³Ûñ³Ñ»Õ ³½·³ÛÝ³Ï³Ý áõÅ»ñ»£ ²í»ÉÇÝ, ÂáõñùÇ³Ý ³ñ¹»Ý ÇëÏ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý Ý»ñù³ßí³Í ¿ ѳÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ü³ Çñ íñ³ ¿ í»ñóñ»É ²¹ñµ»ç³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ í»ñ³Ï³éáõóÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý, ϳ¹ñ»ñÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý áõ í»ñ³å³ïñ³ëïÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ»15£
Æ ÙÇ µ»ñ»Ýù£ ÂáõñùdzÛÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇ í»ñ³÷áËáõÃÛáõÝ ¿ ³åñ»É, áñ ³Ý·³Ù Ãáõñù ¢ ³Ù»ñÇϳóÇ í»ñ14
[The army would have] weapons systems that would establish preponderance over the enemy deep inside his territory, fire smart ammunition including long-range ground-to-ground missiles, and provide a continuous and sound fire cover. [The army also would have] modern tanks with advanced armor and effective anti-tank weapons systems with organic air defense and helicopters for air assault troops. Machinery would rapidly erect hurdles to the enemy's mobility and open passages to enhance the mobility of the friendly units. Intelligence gathering systems would enable units at every level to detect, pinpoint, and recognize the enemy within the range of their capability. – Huseyin Kivrikoglu, “Land Forces Organization,” p. 18. 15 ²ñÃáõñ ²Õ³µ»ÏÛ³Ý, «Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÝ áõ ÐÐ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Íñ³·ñ³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ», ¿ç 22£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Éáõͳµ³ÝÝ»ñÁ ËáëáõÙ »Ý «Ýáñ (Ý»á) ûëÙ³ÝÛ³Ý ûñ³Ï³ñ·Ç» ѳëï³ïÙ³Ý Ù³ëÇÝ16£ Üñ³Ýó Ñ»ï ѳٳÙÇï »Ý éáõë³ëï³ÝóÇ Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ, Ýß»Éáí, áñ «Ø»Ýù ³Ï³Ý³ï»ëÝ »Ýù ´³ñÓñ ¸é³Ý ëñÁÝóó í»ñ³ÍÝݹÇݪ ëñ³ÝÇó µËáÕ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý µáÉáñ ѻÝùÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ»17£ 1999 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 3-ÇÝ ì³ßÇÝ·ïáÝÇ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ÂáõñùdzÛÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ ÐÇùٻà ê³ÙÇ ÂÛáõñùÇ Ï³ñ¹³ó³Í ½»ÏáõóÙ³Ý Ù»ç »Õ³Í ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÙÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¿É ãÇ µ³ó³éáõÙ ÂáõñùdzÛÇ áõÕÕ³ÏÇ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñËáõÅáõÙÝ ²ÛëñÏáíϳë, ѳïϳå»ë, Õ³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ18£ ²ÛëåÇëáíª Î»ÝïñáÝ³Ï³Ý ²ëdzÛÇó ÙÇÝ㢠´³ÉϳÝÝ»ñ ·»ñÇßË³Ý ¹»ñ ëï³ÝÓÝ»Éáõ Çñ Ýáñ ûëÙ³ÝÛ³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÝ»ñáí ÂáõñùÇ³Ý ³é³í»É íï³Ý·³íáñ ¿ ¹³ñÓ»É Çñ ѳñ¢³ÝÝ»ñÇ ¢ ³é³í»É ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉǪ Çñ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ Æñ³å³ßïáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»É, áñ, ÇÝãå»ë ݳËÏÇÝáõÙ, ³Ûëûñ ¢ë ÂáõñùÇ³Ý ëå³éÝáõÙ ¿ г۳ëï³ÝÇ µáõÝ ·áÛáõÃÛ³ÝÁ£ гÛ-Ãáõñù/³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ
Àëï »ñ¢áõÛÃÇÝ, г۳ëï³ÝÇ áñáß Ý³ËÏÇÝ Õ»Ï³í³ñ ¹»Ùù»ñ, ѳïϳå»ë ÐÐ ³é³çÇÝ Ý³Ë³·³ÑÁ, ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ ¿ÇÝ, û ÂáõñùdzÛÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ»ï ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ßËáõÛŠѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ëï³ïáõÙáí г۳ëï³ÝÁ Ù»ÏÁݹÙÇßï ÏÉáõÍÇ Çñ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ó³íáï ËݹÇñÝ»ñÁ£ ê³ ÙdzÙÇï áõ ëË³É ï»ë³Ï»ï ¿£ 16 Ola
Tunander, "A New Ottoman Empire? The Choice for Turkey£ Euro-Asian Centre vs. National Fortress," Security Dialogue, 26 (December 1995), 413-26; Hickok, "Hegemon Rising,” p. 9-10. 17 Наталья Айрапетова, “Турецкий марш на просторах СНГ. Блистательная Порта вновь стремится на геополитическую арену”, Византийское наследство информационно-аналитический журнал № 5, 2003, стр. 43-44. 18 Колобов О. А., Корнилов А. А., Симонян А. Г., Российско-армянские отношения£ исторический опыт, стратегические вызовы и перспективы развития (Нижний Новгород-Ереван£ Типография Нижегородского госуниверситета, 2001), стр. 18-19.
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
1890-1914 ÃÃ. ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ¢ ѳÛ-óóñ³Ï³Ý (³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý) ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ë»ñï ¿ÇÝ áõ ³ßËáõÛÅ, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ãϳÝË»ó ѳÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ØÇÝ㢠1990 Ã. øáõí»ÛÃÇ ¢ Æñ³ùÇ ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý, ýÇݳÝë³Ï³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷³ÛÉáõÝ ¿ÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ãϳÝË»ó Æñ³ùÇ Ý»ñËáõÅáõÙÁ øáõí»Ûã ØÇÝ㢠1988 Ã. г۳ëï³ÝÝ áõ ²¹ñµ»ç³ÝÁ ѳٳ·áñͳÏóáõÙ ¿ÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ·ñ»Ã» µáÉáñ µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ³ñ·»Éù ã»Õ³í Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý µéÝÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ë»ñï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÇÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ߳ѻñÇ Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛ³Ý ã»Ý ѳݷ»óÝáõÙ, ³ÛÉ »ñµ»ÙÝ Çñ»Ýù »Ý ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï×³é ¹³éÝáõÙ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñï³µ³ÝÝ»ñÁ (ÏáÝýÉÇÏïáÉá·Ý»ñÁ) í³Õáõó »Ý Ýϳï»É, áñ ÷á˳¹³ñÓáñ»Ý ϳËÛ³É ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ ß³ï ³í»ÉÇ »Ý ѳÏí³Í ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý, ù³Ý ÙÇÙÛ³ÝóÇó ³ÝÏ³Ë ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ£ гïáõÏ Áݹ·Íí»É ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ë³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñ »Õ³í Ëáõë³÷»É ÇëÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇó ݳ¢ ßÝáñÑÇí ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ, áñ ëáódzÉÇëï³Ï³Ý ¢ ϳåÇï³ÉÇëï³Ï³Ý ׳ٵ³ñÝ»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ ·áÛ³ï¢áõÙ ¿ÇÝ ÇÝùݳµ³í ¢ ÙÇÙÛ³ÝóÇó ³ÝÏ³Ë é»ÅÇÙÝ»ñáõÙ£ ´³óÇ ³Û¹, ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ñݳñ³íáñ ¹ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÁ »ñµ»ù ã»Ý ϳñáÕ ÉóÝ»É ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ûñÇݳÍÇÝ ³ñ¹ÛáõÝùÁª »ñÏÏáÕÙ³ÝÇ ³Ýíëï³ÑáõÃÛ³Ý ³Ý¹áõݹÁ19£
ÂáõñùdzÛÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝÇ Ýϳïٳٵ ¢ë ͳ·áõÙ ¿ ÝáõÛÝ ³Û¹ «Ñ³Û»É³ÛÇÝ» ³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝÇó£ Üϳï»Éáí ³ÛÝ ÷³ëïÁ, û áñù³Ý ãÝãÇÝ ¿ ÂáõñùdzÛÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ г۳ëï³ÝÇ Ý»ñϳ۳óñ³Í Çñ³Ï³Ý íï³Ý·Á, ϳñ»ÉÇ ¿ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï å³ïÏ»ñ³óÝ»É, û ÇÝãåÇëÇ Ù»Í ã³÷»ñÇ »Ý ѳëÝáõÙ ³Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ëÝáõóáÕ Ãáõñù»ñÇ Ùï³í³ËáõÃÛáõÝÝ»ñÁª ѳۻñÇ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ г۳ëï³ÝÇ Ñ»ï³·³ ѽáñ³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñ۳ɣ ²Ûë Ù³ëÇÝ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»°ë ². ²Ûí³½Û³ÝÇ «ÐÇÙݳï³ññ»ñª г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃ۳ݻ Ýßí. ³ß˳ïáõÃÛ³Ý «Ð³Ûáó å³ïÙ³Ï³Ý íñ»ÅÇ ½·³óáõÙ» »Ýóµ³ÅÇÝÁ, ¿ç 192-196£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ê³ ³Ù»Ý¢ÇÝ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý áõ ѳÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ó³ÝϳÉÇ ã»Ý20£ ¸ñ³Ýù ó³ÝϳÉÇ »Ý г۳ëï³ÝÇ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý µÝ³Ï³ÝáÝ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ (»Ã», ÇѳñÏ», »ñ³ß˳íáñíÇ Ý³¢ ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Çñ³í³Ñ³í³ë³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ÷áË߳ѳí»ïáõÃÛáõÝÁ)£ ä³ñ½³å»ëª ³Û¹ ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ï³ñµ»ñ µ³Ý»ñ »Ý£ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ ³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñáí£ Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ãáõñù³Ï³Ý Ñݳñ³íáñ Ý»ñËáõÅÙ³Ý ¹»åùáõÙ
Âáõñù³Ï³Ý Ý»ñËáõÅáõÙÁ г۳ëï³Ý ѳí³Ý³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙ ¿, áñÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ³Ù»Ý³ÛÝ ÉñçáõÃÛ³Ùµ áõ ë³éݳëñïáõÃÛ³Ùµ£ ÆÝãåÇëDZ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ ÁÝïñÇ Ð³Û³ëï³ÝÁ ÂáõñùdzÛÇ Ñ»ï Ñݳñ³íáñ å³ï»ñ³½ÙáõÙ£ ÀݹáõÝí³Í ï»ë³Ï»ïÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ, û·ï³·áñÍ»Éáí Çñ Ãí³ÛÇÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ, ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý-ï³ñ³Íù³ÛÇÝ Ù»Í ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËáñáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉÁ, ëϽµáõÝùáñ»Ý Ç íÇ׳ÏÇ ¿ ѳÕóѳñ»Éáõ ѳÛÏ³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·Í»ñÁ ¢, Ù³ë³Ùµ ϳ٠³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ, ·ñ³í»Éáõ г۳ë20
Àëï г۳ëï³ÝÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ù³Õí³Í ïíÛ³ÉÝ»ñǪ 1999 Ã. ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ³é¢ïñÇ Í³í³ÉÁ ѳë»É ¿ 42 ÙÇÉÇáÝ ¹áɳñÇ, ÇëÏ áñáß áã å³ßïáÝ³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáíª 150 ÙÇÉÇáÝ ¹áɳñÇ (Emil Danielyan, “Turkey-Armenia Travel in Question as Ankara Tightens Visa Regime,” RFE/RL News Briefs, 5 October 2000)£ ÆÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ ³Ûë ѳñóÝ ³é³í»É Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý ѻﳽáï³Í Ñ»ÕÇݳÏÁª «ÂáõñùÇ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ Ñ»ï Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ³ñï³ùÇÝ ³é¢ïñ³ÛÇÝ Ï³å»ñ, áñáÝù, ÷³ëïáñ»Ý, ã»Ý ·ïÝíáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ£ ²Û¹åÇëÇ ï³ñ»ñ³ÛÇÝ áõ å³ï³Ñ³Ï³Ý Ó¢»ñáí Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ³é¢ïáõñÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ µ³ó³ë³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñÇ Ñ³ïϳå»ë г۳ëï³ÝÇ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ» (Âáñáë ÂáñáëÛ³Ý, г۳ëï³Ý-Âáõñùdz. ³é¢ïñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ϳå»ñ£ ºñ¢³Ý. è²ÐÐÎ, 2001, ¿ç 5)£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ï³ÝÁ£ ²Ûë ï»ë³Ï»ïÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Í³Ýáà ѻï¢áõÃÛáõÝÁ, áñ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñáí Ãáõñù»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ Ù³ëÇÝ ã³ñÅ» ÝáõÛÝÇëÏ Ùï³Í»É, ³ÛÉ ÑáõÛëÁ å»ïù ¿ ¹Ý»É ÙÇÙdzÛÝ ûï³ñ ¹³ßݳÏÇó áõÅ»ñÇ, Ý³Ë ¢ ³é³ç èáõë³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý íñ³£ г۳ëï³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ÃáõÛÉ ïñí³Í Ëáßáñ íñÇåáõÙÝ»ñÁ Ù³ë³Ùµ ³é³ç³ó»É »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ×Çßï ³ÛëåÇëÇ Ã»ñÇ ÁÝϳÉáõÙÝ»ñÇó ¢ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ã»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÇó£ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ϳéáõóí»É ¿ èáõë³ëï³ÝÇ Ñ³í»ñÅ³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ý ¢ ѳÛ-éáõë³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÇÝ èáõë³ëï³ÝÇ ³Ý˳Ëï ѳí³ï³ñÙáõÃÛ³Ý Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÇ íñ³, áñÁ, ó³íáù, Çñ³å³ßï ã¿£ ܳ˪ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ «ëÇñá» íñ³ ÑÇÙÝí³Í ѳí»ñÅ³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÝ»ñ ÁݹѳÝñ³å»ë ã»Ý ÉÇÝáõÙ£ лïá, ÇÝãå»ë óáõÛó ¿ ïí»É å³ïÙáõÃÛáõÝÁ, èáõë³ëï³ÝÁ ù³ÝÇóë ãÇ ïñ³Ù³¹ñ»É ϳ٠ãÇ Ï³ñáÕ³ó»É ïñ³Ù³¹ñ»É г۳ëï³ÝÇÝ Ý³Ë³å»ë Ëáëï³ó³Í û·ÝáõÃÛáõÝÁ (1722-35 ÃÃ., 1878 Ã., 1914-18 ÃÃ., áñáß ã³÷áí ݳ¢ 1988-1997 ÃÃ.)£ ºñµ»ÙÝ èáõë³ëï³ÝÇÝ ëïÇå»É »Ý ½áÑ»É Ð³Û³ëï³ÝÝ áõ ѳÛÏ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ, »ñµ»ÙÝ ¿É ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ ³Û¹ ϳÛëñáõÃÛáõÝÁ µ³í³ñ³ñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠å³ñ½³å»ë ó³ÝÏáõÃÛáõÝ áõ ϳÙù ãÇ áõÝ»ó»É ³Û¹ ߳ѻñÁ å³ßïå³Ý»Éáõ ѳٳñ£ Ø»½³ÝÇó ³ÝÏ³Ë å³ï׳éÝ»ñáíª ÝáõÛÝÁ ãÇ µ³ó³éíáõ٠ݳ¢ ³å³·³ÛáõÙ, áñÇÝ Ù»Ýù å»ïù ¿ ³Ûëûñí³ÝÇó áõ Ùßï³å»ë å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ýù£ ưÝã Ëáëù, èáõë³ëï³ÝÇ Ñ»ï Ù»ñ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÝ ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ¢ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÛÝ ³Ù»Ý Ï»ñå ÷³Û÷³Û»É ¢ ³Ùñ³åݹ»É£ ê³Ï³ÛÝ, ÇÝãå»ë í»ñÁ Ýᯐ »Ýù21, éáõë³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý «Ñáí³ÝáóÁ», ÙÇ ÏáÕÙÇó, ³Ûëûñ ÇëÏ µ³í³ñ³ñ 㿠г۳ëï³ÝÇ Ãáõñù³Ï³Ý ׳ϳïÇ å³ßïå³ÝáõݳÏáõÃÛáõÝÁ 100 ïáÏáëáí ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ³ÝÏ³Ë Ù»ñ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÇó, èáõë³ëï³ÝÇ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝÁ, Ý»ñùÇÝ Ï³Ù ³ñï³ùÇÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí, ÙÇ ·»Õ»óÇÏ ûñ ϳñáÕ ¿ ѳÝϳñÍ Ñû¹ë óݹ»É ÁݹѳÝñ³å»ë ϳ٠21 ². ²Ûí³½Û³Ý, ÐÇÙݳï³ññ»ñ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 118-122£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ûÏáõ½ ÇÝã-áñ ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³Íáí£ ²Û¹ ϳñ׳ųÙÏ»ï ϳ٠»ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ѳïí³Íáõ٠г۳ëï³ÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳÛïÝí»É ÙdzÛÝ³Ï Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ»ñÇ ³é碣 ²Ûë ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ ÙÇ å³Ñ ß»Õí»Ýù ¢ Ýϳï»Ýù, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳ۳ó³Í å»ïáõÃÛáõÝ Çñ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳéáõóáõÙ ¿ ѳí³Ý³Ï³Ý í³ïóñ³·áõÛÝ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý íñ³£ ²½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ ³Ûë Ùáï»óáõÙÁ í³Õáõó ³ñÙ³ï³ó»É ¿ ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙª Ý»ñ³éÛ³É ²ØÜ-áõÙ, ßÝáñÑÇí ݳ¢ ù³Õ³ù³·»ïÝ»ñÇ áõ é³½Ù³í³ñ³µ³ÝÝ»ñÇ£ гñí³ñ¹Ç ѳٳÉë³ñ³ÝÇ åñáý»ëáñ, ׳ݳãí³Í é³½Ù³í³ñ³·»ï ê³Ùáõ»É гÝïÇÝ·ïáÝÝ, ûñÇݳÏ, ëÏë³Í 1950-³Ï³ÝÝ»ñÇóª «å³ï׳鳵³ÝáõÙ ¿, áñ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áõݻݳ ³ÛÝåÇëÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¢ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù Ùï³ÍáõÙ »Ý ³Ù»Ý³áÕµ»ñ·³Ï³Ý, Ñáé»ï»ë³Ï³Ý ϳﻷáñdzݻñáí»22£ ÆëÏ Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ñ³·³ÛáõÙ íï³Ý·Ç ·»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ û¢ ϳñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É áñáß³ÏÇ µ³ó³ë³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñ (³Û¹ ÃíáõÙª ïÝï»ëáõÃÛ³Ý íñ³ Éñ³óáõóÇã é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñ ¹Ý»Éáí), ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ ³Ýѳٻٳï»ÉÇáñ»Ý å³Ï³ë íݳ복»ñ ¿ íï³Ý·Ç ûñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÇó, áñÁ ëå³éÝáõÙ ¿ ³½·Ç µáõÝ ·áÛáõÃÛ³ÝÁ£ ÆÑ³ñÏ», É³í³·áõÛÝ ÉáõÍáõÙÁ íï³Ý·Ç ×ß·ñÇï áñáßáõÙÝ ¿£ ÆÝ㢿, ÙÇ å³Ñ å³ïÏ»ñ³óÝ»Ýù èáõë³ëï³ÝÇó ¢ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ÛÝùÇó Éùí³Í ¢ ÂáõñùdzÛÇ áõ ²¹ñµ»ç³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ½áñáõÃÛ³Ý ³éç¢ Ù»Ý-Ù»Ý³Ï Ùݳó³Í г۳ëï³ÝÁ ¢ ¹³ñÓÛ³É ³é³ç³¹ñ»Ýù ÝáõÛÝ Ñ³ñóÁ. ÇÝãåÇëDZ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ áõ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ áõݻݳ г۳ëï³ÝÁª ÙdzÛÝ³Ï ¹ÇÙ³·ñ³í»Éáõ ѳٳñ Ãáõñù³Ï³Ý ϳ٠Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý Ñݳñ³íáñ Ý»ñËáõÅÙ³ÝÁ£ ²Ñ³ ³°Ûë ѳñóÁ å»ïù ¿ ¹ñí³Í ÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ£
“Since the 1950s he has argued that American society requires military and intelligence services that think in the most tragic, pessimistic terms” (ï»°ë Robert D. Kaplan, “Looking the World in the Eye,” The Atlantic Monthly, December 2001, Vol. 288, ¹ 5, pp. 68-82.
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ä³ï³ë˳ÝÁ ÙdzÏÝ ¿ª г۳ëï³ÝÁ å»ïù ¿ Ó·ïÇ ÃßݳÙáõ ѳٳñ Ñݳñ³íáñÇÝ ã³÷ ó³í³ÉÇ, ¹Åí³ñÇÝ áõ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝÑݳñÇÝ ¹³ñÓÝ»É Çñ ½³íÃáõÙÁ£ «ØÇ¢ÝáõÛÝ ¿ª Ïå³ñïí»Ýù, ѻµ³ñ, ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÝÇÙ³ëï ¿» ÷³ëï³ñÏÁ ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ãÇ ¹ÇÙ³ÝáõÙ£ ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÇÝãå»ë ²ØÜ-Á, ³ÛÝå»ë ¿É ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝÁ ѳëϳÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳñÓ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ áã ÙdzÛÝ å³ñïí»Éáõ, ³ÛÉ¢ µÝ³çÝçí»Éáõ »Ý£ ê³Ï³ÛÝ Ýñ³ÝóÇó áñ¢¿ Ù»ÏÇ Ùïùáí ã¿ñ ³ÝóÝÇ ³é³çÝáñ¹í»É «ÙÇ¢ÝáõÛÝ ¿ª µÝ³çÝçí»Éáõ »Ýù, áõëïÇ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ ݳ˳å³ïñ³ëïí»ÉÝ ³ÝÇÙ³ëï ¿» Ùï³ÛÝáõÃÛ³Ùµ£ ºñÏáõëÝ ¿É ѳëϳÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Á ãÇ Ñ³Ý¹·ÝÇ Ñ³ñÓ³Ïí»É, »Ã» ѳÙá½í³Í ÉÇÝÇ, áñ ͳÝñ ÏáñáõëïÝ»ñ ¿ ï³Éáõ£ ²ñ¹ª å³ñ½ ¿, áñ Ãáõñù³Ï³Ý (ϳ٠Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý) Ý»ñËáõÅáõÙÁ ëå³éݳÉáõ ¿ г۳ëï³ÝÇ ¢ Ñ³Û ³½·Ç ýǽÇÏ³Ï³Ý ·áÛáõÃÛ³ÝÁ£ ä³ñ½ ¿ ݳ¢, áñ ³é³ÛÅ٠г۳ëï³ÝÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ Ñ³Ù³ñÅ»ù ëå³éݳÉÇù Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ÂáõñùdzÛÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ£ ²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Íª Ù»ñ ѳϳѳñí³ÍÁ ³é³ÛÅÙ ãÇ Ï³ñáÕ ëå³éÝ³É ÂáõñùdzÛÇÝ ÝáõÛÝ Ñ»ï¢³ÝùÝ»ñáí, ÇÝã ÂáõñùdzÛÇ Ñݳñ³íáñ ѳñÓ³ÏáõÙÁ г۳ëï³ÝÇ íñ³£ ê³Ï³ÛÝ ³Ý»ñϵ³Û»ÉÇ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ ¿. áñù³Ý ³í»ÉÇ ¹Åí³ñ áõ ó³í³ÉÇ (áã ³Ýå³Ûٳݪ ³ÝÑݳñÇÝ) ÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ ½³íÃáõÙÁ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ å³Ï³ë ÏÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ ¹»Ù ³·ñ»ëdzÛÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ23£ ¼áõ·³Ñ»é³µ³ñª áñù³Ý ³í»ÉÇ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÁ ÙdzÛÝ³Ï áõ Ñݳñ³íáñÇÝ ã³÷ »ñϳñ ¹ÇÙ³·ñ³í»É ³·ñ»ëdzÛÇÝ, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ù»Í ÏÉÇÝÇ èáõë³ëï³ÝÇ ¢ ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ 鳽ٳϳݳå»ë ûųݹ³Ï»Éáõ ¢ ¹³ßݳÏó»Éáõ Ýñ³Ý£ ²ÛÝ Ùï³ÛÝáõÃÛáõÝÁ, û г۳ëï³ÝÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñÇ ÂáõñùdzÛÇ Ï³Ù ÂáõñùdzÛÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ¹»Ù å³ï»ñ³½ÙáõÙ,
Àݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï å³ïÙ³Ï³Ý ûñÇݳÏ. ²é³çÇÝ áõ, ѳïϳå»ë, ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ÷áùñÇÏ Þí»Ûó³ñÇ³Ý Ëáõë³÷»ó Ý»ñËáõÅáõÙÇó áã û Ýñ³ ѳٳñ, áñ Çñ ½³íÃáõÙÝ ³ÝÑݳñÇÝ ¿ñ, ³ÛÉ áñáíÑ»ï¢ Þí»Ûó³ñdzÛÇ ·ñ³íÙ³Ý ¹ÇÙ³ó áñ¢¿ áõÅ (ÝáõÛÝÇëÏ ý³ßÇëï³Ï³Ý ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ ·»ñѽáñ é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Ý) ã³÷³½³Ýó óÝÏ ¿ñ í׳ñ»Éáõ£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, ëË³É ¿£ гٳß˳ñѳÛÇÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç µ³½ÙÇóë ¿ å³ï³Ñ»É, »ñµ ÷áùñ³ÃÇí ¢ å³Ï³ë ëå³é³½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ϳñáÕ³ó»É »Ý ѳÕÃ³Ý³Ï åáÏ»É ï³ëݳå³ïÇÏ ·»ñ³ÏßÇé áõÅ»ñ áõÝ»óáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çó£ ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇ ûñÇݳÏÝ»ñÇó ϳñ»ÉÇ ¿ ÑÇᯐ ÇÝãå»ë »ñϳñ³ï¢ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ Æëñ³Û»ÉÇ ¢ ³ñ³µ³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¢, ³ÛÝå»ë ¿É 1994-96 ÃÃ. â»ãÝdz-èáõë³ëï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ£ ºÃ» ѳٻٳï»Ýù, ÙÇ ÏáÕÙÇó, г۳ëï³ÝÇ (Ý»ñ³éÛ³É ²ñó³ËÇ) é³½Ù³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ÂáõñùdzÛÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙdzëÇÝ í»ñóí³Í, ³å³ Ù»ñ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ½·³ÉÇáñ»Ý ݳËÁÝïñ»ÉÇ ¿ â»ãÝdzÛÇ ¹ñáõÃÛáõÝÇó£ гïϳå»ë ϳñ¢áñ ¿ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ г۳ëï³ÝÝ ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝ ¿ ¢ Ù»Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Íñ³·ñ»Éáõ ¢ ݳ˳å³ïñ³ëï»Éáõ Çñ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ£ г۳ëï³ÝÇ ÙÇç³½·³ÛÝáñ»Ý ׳ݳãí³Í ³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ ݳ¢ ³ÛÉ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ áõÝÇ, ³ÛÝ ¿ª Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ, ûñÇݳÏ, èáõë³ëï³ÝǪ â»ãÝdzÛáõ٠ͳí³É³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÂáõñùÇ³Ý ½ñÏí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ Çñ ³·ñ»ëÇ³Ý ß³ï »ñϳñ³Ó·»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇóª ¢° ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³ÛÝùÇ µ³ñÓñ³óí»ÉÇù µáÕáùÇ ³ÉÇùÇ, ¢° ѳïϳå»ë ÂáõñùdzÛÇ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÇ (ݳ˪ èáõë³ëï³ÝÇ ¢ Æñ³ÝÇ, ³å³ ¢ª êÇñdzÛÇ ¢ Ðáõݳëï³ÝÇ) Ó»éݳñÏ»ÉÇù ÙÇçáóÝ»ñÇ å³ï׳éáí£ àõëïÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ã»Ïáõ½ ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙëÛ³ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³í³ñ³ñ ¿ ÉÇÝ»Éáõ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ñ»ïù³ßáõÙÝ ³å³Ñáí»Éáõ, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇó é³½Ù³Ï³Ý áõ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ »ÉùÁ Ñ³×³Ë áñáßáõÙ ¿ áã û Ãí³ÛÇÝ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¢ Ý»ñùÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý µ³½Ù³åÇëÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ »ñµ»ÙÝ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Ë³ã³Ó¢áõÙÁ£ ܳ˳å»ë å³ñïí³Í ϳñ»ÉÇ ¿ ѳٳñ»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ÏáÕÙÇÝ, áñÁ ѳݷ³Ù³Ýáñ»Ý ãÇ Íñ³·ñáõÙ Çñ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ѳí³Ý³Ï³Ý µáÉáñ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ, Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ³Ï ¹ÇÙ³¹ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ÙïùÇó£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
γ ï»ë³Ï»ï, û èáõë³ëï³ÝÇ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝÇó ½ñÏí»Éáõ ¢ Ãáõñù³Ï³Ý ϳ٠Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÙdzųٳݳÏÛ³ ѳñÓ³ÏÙ³ÝÁ »ÝóñÏí»Éáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³Ûëûñí³ é³½Ù³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõ٠г۳ëï³ÝÇÝ ¹Ý»Éáõ ¿ ³ÝÙËÇóñ ϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ð³ÝϳñͳÏÇ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÃßݳÙáõ ³éÝí³½Ý ÑÝ·³å³ïÇÏ ·»ñ³ÏßÇé áõÅ»ñÁ µ³í³Ï³Ý ³ñ³· Ï×»Õù»Ý ßáõñç í³ÃëáõÝ Ñ³½³ñ³Ýáó гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ (Ý»ñ³éÛ³É ³ñó³ËÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ) å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·Í»ñÁ (ѳïϳå»ë ³ñ¢ÙïÛ³Ý ×³Ï³ïáõÙ) ¢ Ï·ñ³í»Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËáñáõÃÛáõÝÇó ½áõñÏ Ð³Û³ëï³ÝÇ ·É˳íáñ ¹Çñù»ñÝ áõ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÁ£ ä»ïáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ñ³ëóÝÇ ³ÝóϳóÝ»É µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ½áñ³Ñ³í³ù£ Þ³ï ßáõïáí, ³é³í»É³·áõÛÝÁ »ñÏáõ-»ñ»ù ß³µ³ÃáõÙ, г۳ëï³ÝÇ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ϲ³¹³ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ÉÇÝ»Éáõó ¢ ÏÁݹáõÝÇ, ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, ùÇã ³ñ¹Ûáõݳí»ï å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛã ØÇÝã¹»é ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ ÃßݳÙÇÝ ÏѳëóÝÇ áãÝã³óÝ»É »ñÏñÇ ³ÙµáÕç ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ ¢ ·áõó» ݳ¢ ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù»Í Ñ³ïí³ÍÁ£ ´³Ûó ³ñ¹Ûá±ù Ñݳñ³íáñ ¿ ÝٳݳïÇå ѳí³Ý³Ï³Ý ëó»Ý³ñáõÙ ÷ñÏ»É Ð³Û³ëï³ÝÁ£ ä³ï³ë˳ÝÁ ÙdzÝß³Ý³Ï ¹ñ³Ï³Ý ¿£ ²Ûëûñí³ Ù»ñ áõÝ»ó³Í ëáõÕ é»ëáõñëÝ»ñáí ¢ ³é³Ýó Éñ³óáõóÇã ͳËë»ñÇ Ñݳñ³íáñ ¿ ѳñÛáõñ³å³ïÇÏ ³Ùñ³åݹ»É г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ê³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÑÇÙݳíáñ³å»ë í»ñ³Ý³Û»É ÐÐ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ϳï³ñ»É ÏïñáõÏ ¢ Éáõñç ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ÐÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñª ÐÐ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
ÐÐ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³éáõóáõÙÝ áõÝÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ý³Ë³¹ñÛ³É ËݹÇñÝ»ñ£ »¢ ÊêÐØ ÷Éáõ½áõÙÇó Ñ»ïá ²ÛëñÏáíϳëáõÙ ³é³ç³ó³Í ³½·³ÛÇÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇó ³Ù»Ý³áõÅ»ÕÁ, ³Ûëûñí³ ¹ñáõÃÛ³Ùµ, ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ýáñ ëï»ÕÍí³Í ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³ÛÝ ¹»é¢ë Ñ»éáõ ¿ г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ µ³í³ñ³ñ»Éáõó, áñáíÑ»ï¢ ¹»é¢ë ÁݹáõÝ³Ï ã¿ ÙdzÛÝ³Ï ã»½áù³óÝ»Éáõ Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Á£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
г۳ëï³ÝÇ ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñ³Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý Í³ÝñáõÃÛáõÝÁ ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ ³Ýµ³í³ñ³ñ íÇ׳ÏÁ ëáõñ ѳϳëáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý£ ìñ³ëï³ÝÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ µ³Ý³ÏÝ»ñÇ ÃáõÛÉ ¢ ³Ýϳ½Ù³Ï»ñå ÉÇÝ»Éáõ Ñ»ï «³ñ¹³ñ³óáõóÇ㻠ѳٻٳïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»ÕÇÝ ã»Ý, áñáíÑ»ï¢ Ð³Û³ëï³ÝÁ, Ç ¹»Ùë ÂáõñùdzÛÇ, áõÝÇ Çñ ýǽÇÏ³Ï³Ý ·áÛáõÃÛ³ÝÝ ëå³éݳóáÕ ³Ñ»Õ ÃßݳÙÇ, ÙÇÝã¹»é ìñ³ëï³ÝÁ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÁ ÉÇÝ»É-ãÉÇÝ»Éáõ ÝٳݳïÇå ËݹÇñ ãáõݻݣ ²Ýó³ÝϳÉÇ »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÝ ³Ûëûñí³ Ñ³Ûáó ½ÇÝáõÅáõÙ ÷³ëï ¿, ÇëÏ ¹ñ³Ýó ³ñÙ³ï³Ñ³ÝáõÙÁª Ññ³ï³å ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ24£ Ø»ñ µ³Ý³ÏÇ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³ÝÁ å»ïù ¿ µ³ñ»É³ííÇ ÑÇÙݳíáñ³å»ë, ³Ûɳå»ë ³ÛÝ ß³ñáõݳϻÉáõ ¿ ³Ýó³ÝϳÉÇ Ñ»ï¢³ÝùÝ»ñ áõÝ»Ý³É áã ÙdzÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý, ³ÛÉ¢ г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñáõÙª Ëñ³Ëáõë»Éáí Ïáñͳݳñ³ñ ã³÷»ñÇ Ñ³ë³Í ³ñï³·³ÕÃÁ, ù³Ûù³Û»Éáí 鳽ٳѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ˳Ëï»Éáí ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳٻñ³ßËáõÃÛáõÝÁ25£
гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ Éáõñç ËݹÇñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿ íϳÛáõ٠ݳ¢ ¹³ë³ÉÇùÝ»ñÇ ÃÇíÁ. 2000 Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 1-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝ Ï³½ÙáõÙ ¿ñ 5289 Ñá·Ç (“Officials Discuss Alternative Military Service,” Armenpress, 15 November 2000). ´³ñ»µ³Ëï³µ³ñ, ·Ý³Éáí Ýí³½áõÙ ¿ (ë³Ï³ÛÝ ¹»é¢ë ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇáñ»Ý Ù»Í ÃÇí ¿ ϳ½ÙáõÙ) Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³Ï Å³ÙÏ»ï³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ù³Ñí³Ý ¹»åù»ñÇ ÃÇíÁ. ÐÐ äÜ-Ç ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݪ 1997-Çݪ 199, 1998-Çݪ 171, 1999-Çݪ 86, 2000-Çݪ 78, 2001 Ã. áõà ³ÙëáõÙª 39 Ñá·Ç («ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ ê»ñÅ ê³ñ·ëÛ³ÝÇ Ñ³ñó³½ñáõÛóÁ ²äРѳÛÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³ÛÝùÝ»ñÇ «ÜáÛÛ³Ý ï³å³Ý» ûñÃÇÝ». – Ð³Û ½ÇÝíáñ, 8-15 ë»åï»Ùµ»ñÇ, 2001)£ ÐÐ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½Ç ï»Õ³Ï³ÉÇ Ññ³å³ñ³Ï³Í ïíÛ³ÉÝ»ñáí, ë³Ï³ÛÝ, 2000 Ã. ½áÑí»É ¿ 111, ÇëÏ 2001-Çݪ 92 Ñ³Û ½ÇÝͳé³ÛáÕ (“Armenian military prosecutor points to significant drop in army deaths,” Arminfo, February 1, 2002)£ ÐÐ äÜ-Ç ïíÛ³ÉÝ»ñáíª 2003 Ã., áã é³½Ù³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇó ½áÑí»É ¿ 40 ½ÇÝíáñ, ÇëÏ é³½Ù³Ï³Ý ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³Ûݪ 48 ½ÇÝíáñ (Gevorg Stamboltsian, “Armenian Military Accused Of Hushing Up Non-Combat Deaths,” Armenialiberty Report, 20 May 2004)£ 25 î»°ë, ûñÇݳÏ, ݳËÏÇÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ-³½³ï³Ù³ñïÇÏÝ»ñÇó Ù»ÏÇ Ëï³óí³Í ·áõÛÝ»ñáí µÝáõó·ñáõÙÝ»ñÁª ÄÇñ³Ûñ ê»ýÇÉÛ³Ý. «²½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ Ñ³ñóÇ
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
г۳ëï³ÝÇ ³éç¢ Ï³Ý·Ý³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÑÇÙÝáíÇÝ ÷áË»É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ï³éáõóÙ³Ý ÁÝïñ³Í Ùá¹»ÉÁ£ г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ϳéáõóíÇ Ñ»ï¢Û³É ÑÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ íñ³. 1. ä³ï»ñ³½ÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ ·É˳íáñ ÙÇçáóÁ ѳÛáó ½ÇÝáõÅÝ ¿£ 2. ÂáõñùÇ³Ý ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÁ áõÝ»Ý Ãí³ÛÇÝ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ ¢ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ Ù»Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ£ 3. г۳ëï³ÝÇ ÅáÕáíñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ áõ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÝ ³é³ÛÅÙ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ٻͳóÝ»É Ùßï³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ÃÇíÁ, ë³Ï³ÛÝ ãå»ïù ¿ ݳ¢ Ù³ñ¹áõÅÇ ½·³ÉÇ Ýí³½áõÙ ÃáõÛÉ ï³Ý£ 4. гÛáó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ý ÷áùñ³ÃÇíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÷áËѳïáõóíÇ ³é³çݳϳñ· Ý»ñùÇÝ Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛ³Ùµ ¢ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛ³Ùµ£ 5. г۳ëï³ÝÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ µ³Ý³ÏÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåí»Ý ßí»Ûó³ñ³Ï³Ýª «³½·-µ³Ý³Ï» (nation in arms) Ùá¹»ÉÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³Ïáí, áñÝ, ÇѳñÏ», å»ïù ¿ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ùß³ÏíÇ ¢ ѳٳå³ï³ë˳ݻóíÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ (ÇÝãå»ë ³Û¹ Ùá¹»ÉÁª µ³½Ù³ÃÇí ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ Éñ³Ùß³ÏáõÙÝ»ñáí, ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ÏÇñ³éí»É ¿ Æëñ³Û»ÉáõÙ)£ ²Û¹ Ùá¹»ÉÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ µ³Ý³ÏÇ å³Ñ»ëïáõÅáõÙ (黽»ñíáõÙ) 18-Çó ÙÇÝ㢠55 ï³ñ»Ï³Ý µáÉáñ ïÕ³Ù³ñ¹Ï³Ýó ·áñÍáõÝ Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛáõÝ£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ¢° ٻͳѳñáõëïÁ, ¢° ãáõÝ¢áñÁ å³ñï³íáñ ÏÉÇÝ»Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñí³ Ù»ç ³éÝí³½Ý »ñÏáõ-»ñ»ù ß³µ³Ã ³ÝóϳóÝ»É µ³Ý³ÏáõÙª ͳé³Û»Éáí ѳí³ë³ñ ÑÇÙù»ñÇ íñ³ áõ Édzϳï³ñ ѳí³ë³ñ³å³ßïáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ26£
ßáõñç». – ²é³íáï, 8 ÑáõÝÇë 2002 Ã.. ÑÙÙï. ÜáõÛÝǪ «Ð³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ï³ëÝÙ»Ï ï³ñÇ ³Ýó». – Æñ³íáõÝù, ÑáõÝí³ñ 31-÷»ïñí³ñ 6, 2003, ¹ 6£ 26 Æëñ³Û»ÉáõÙ å³Ñ»ëïáõÅÇ Ù³ñïÇÏÝ»ñÁ ûñ»Ýùáí å³ñï³íáñ »Ý ï³ñ»Ï³Ý ͳé³Û»É ³éÝí³½Ý 45 ûñ (³Ûë ûñ»ñÇ ÃÇíÁ ϳñáÕ ¿ ³í»É³Ý³Éª å³Ûٳݳíáñí³Í ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ùµ), ²ØÜ-áõÙª 39 ûñ, Þí»Ûó³ñdzÛáõÙª 21 ûñ (áõà ï³ñÇ ß³ñáõݳÏ)£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ áã û ëáíáñ³Ï³Ý ϳÝáݳíáñ µ³Ý³Ï, ³ÛÉ, ³é³í»É³µ³ñ, å³Ñ»ëïáõÅÇ µ³Ý³Ï£ γñ¢áñ »Ý å³Ñ»ëïáõÅǪ ³) Ù»ÍáõÃÛáõÝÁ, µ) ³ñ³· ½áñ³Ñ³í³ùÁ (Ùáï³íáñ³å»ë 24 ųÙáõÙ), ·) ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ý»ñ·ñ³íáõÙÁ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»çª ³é³Ýó Ñ»ï½áñ³Ñ³í³ù³ÛÇÝ Ù³ñ½áõÙÝ»ñÇ íñ³ Éñ³óáõóÇã Å³Ù³Ý³Ï Í³Ëë»Éáõ£ ÐÇÝ· Ëáßáñ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõ٠ѳÕÃ³Ý³Ï³Í Æëñ³Û»ÉÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÁ (Æäàõ) ßáõñç 80 ïáÏáëáí µ³Õϳó³Í »Ý å³Ñ»ëïáõÅÇó£ Æäàõ-Ç Ùá¹»ÉÁ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñ³Í ²ØÜ-Ç µ³Ý³ÏÇ ·Ý¹³å»ï, å³ïÙ³·ÇïáõÃÛ³Ý ¹áÏïáñ â³éɽ лÉÉ»ñÁ ÝßáõÙ ¿. «Æëñ³Û»ÉÇ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý àõÅ»ñÇ ù³Õ³ù³óÇ-½ÇÝíáñÝ»ñÁ «å³Ñ»ëïáõÅ» ã»Ý µ³éÇë µáõÝ ÇÙ³ëïáí, ³ÛÉ ÙdzóÛ³É ÁݹѳÝáõñ áõÅÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ù³ë£ ²Ûë ÙdzÏóí³ÍáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí ¿É՝ Øßï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý (ø¢³ÛÇ) ëå³Ý»ñÝ áõ Ïñïë»ñ ëå³Ý»ñÁ Ññ³ß³ÉÇ ×³Ý³ãáõÙ »Ý Çñ»Ýó å³Ñ»ëï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ (ØÇÉáõÇÙÁ), ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýù ѳëϳÝáõÙ »Ý, áñ Æäàõ-Ý å³Ñ»ëïáõÅÇ µ³Ý³Ï ¿£ Æäàõ-Ç å³Ñ»ëïáõÅÇ ½ÇÝíáñÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳïϳóÝ»Ý Ï³Ù ãѳïϳóÝ»Ý ³éϳ Ýáñ³·áõÛÝ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝ£ ê³Ï³ÛÝ ³ÝÏ³Ë ¹ñ³ÝÇó, ØÇÉáõÇÙÇ ß³ï ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ Ù³ñïÇ Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ ø¢³ÛÇ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ÏáÕù ÏáÕùÇ»27£
ä»ïù ¿ Ùß³Ï»É Ý³¢ ϳݳÝó ϳٳíáñ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ³é³í»É ÁݹáõÝ»ÉÇ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ó¢»ñ£ 6. гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ³½·³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙÇÝ㢠³ÛÅÙ ß³ï ùÇã »Ý û·ï³·áñÍí»É£ ö³ëïáñ»Ý, ѳÛáó ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³éç¢ ³Û¹åÇëÇ ËݹÇñ ãÇ ¹ñí»É£ ²ÛÝÇÝ㪠ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ áõÝÇ ÅáÕáíñ¹Ç ѳٳËÙµÙ³Ý ¢ å³ï³ÝÇ ë»ñÝ¹Ç Ñ³Ûñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛ³Ý íÇÃ˳ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ28£
Charles E. Heller, Economy of Force£ A Total Army, The Israel Defense Force Model (Carlisle Barracks, PA£ Strategic Studies Institute, U.S. Army War College, March 15, 1992), p. 1. 28 úñÇݳÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ å³ï³ÝÇÝ»ñÇ Ñ»ï ³ß˳ï³ÝùÝ ¿, áñÁ, ϳñÍ»ë, ëÏëíáõÙ ¿ ݳ¢ г۳ëï³ÝáõÙª 2002 Ã. ϳ¹»ï³Ï³Ý ¹åñáóÇ ÑÇÙÝáõÙáí£ Ø. Ø»ÉùáÝÛ³ÝÇ
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
7. Âáõñù³Ï³Ý Ñݳñ³íáñ ³·ñ»ëdzÛÇ ÇÝùÝáõñáõÛÝ ¹ÇÙ³·ñ³íÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛ³Ý ß»ßï³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ å»ïù ¿ áõÕ»ÏóíÇ ³é³í»É íëï³Ñ»ÉÇ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »é³Ý¹áõÝ Ùß³Ïٳٵ£ ²é³ÛÅÙ ³Û¹åÇëÇ ¹³ßݳÏÇó ¿ ÙdzÛÝ èáõë³ëï³ÝÁ£ ²å³·³ÛáõÙ, ѳïϳå»ë ²ØÜ-Æñ³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ÕÙ³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ, г۳ëï³ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý »ñ³ß˳íáñ ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¹³ßݳÏÇó ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É Ý³¢ Æñ³ÝÁ29£ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ½³ñ-
ѳßí³ñÏáíª Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ÑÇÝ· é³½Ù³Ï³Ý ÉÇó»ÛÇ ëï»ÕÍáõÙÁ ϵ³í³ñ³ñÇ «µ³ñÓñ³·áõÛÝ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 100 ïáÏáë ÉdzñÅ»ù é³½Ù³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í, ÑÇÙݳíáñ ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ïáõñë³ÝïÝ»ñáí ѳٳÉñ»Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¢ µ³Ý³ÏÁ Ïñïë»ñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ϳ½Ùáí ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ (Ø. Ø»ÉùáÝÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ. 2»)£ ²Ûë ³éáõÙáí ûñÇݳϻÉÇ ¿ ݳ¢ Çëñ³Û»É³Ï³Ý ÷áñÓÁ. 14 ï³ñ»Ï³ÝÇó ëÏë³Íª Çëñ³Û»É³óÇ ïճݻñÇ ¢ ³ÕçÇÏÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ Áݹ·ñÏíáõÙ ¿ ¶²¸Ü² ÏÇë³é³½Ù³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ´³óÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý Ù³ñ½áõÙÇó ¢ ¹³ßï³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³åñ»ÉáõÝ í³ñÅ»óÝ»Éáõó, ¶²¸Ü²-Ý å³ï³ÝÇÝ»ñÇ Ù»ç Ý»ñ³ñÏáõÙ ¿ ·Çï»ÉÇùÝ»ñª Æëñ³Û»ÉÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Í³Ýñ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ ê³ ¢° ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝ ¿, ¢°, áñáß ã³÷áí, ù³Õ³ù³Ï³Ý áõëáõóáõÙ, áñÁ É³í³·áõÛÝë ݳ˳å³ïñ³ëïáõÙ ¿ å³ï³ÝÇÝ»ñÇÝ Æëñ³Û»ÉÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ѳßíÇ Ýëï»ÉáõÝ ¢ ÇÙ³ëï ¿ ѳÕáñ¹áõÙ Ýñ³Ýó ѻﳷ³ å³ñï³¹Çñ ͳé³ÛáõÃÛ³ÝÁ£ ÜáõÛÝ Æëñ³Û»ÉÇ µ³Ý³ÏÝ áõÝÇ Ñ³ïáõÏ ÙÇ Íñ³·Çñ, áñÁ ѳí³ù³·ñáõÙ ¿ å³ï³Ý»Ï³Ý ùñ»³Ù»ï ËÙµ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ, ³ÛÝáõÑ»ï¢ Ýñ³Ýó ÏñÃáõÙ áõ Ù³ñ½áõÙ Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ ³ÛÝ Ñ³Ùá½ÙáõÝùáí, áñ Ýñ³Ýù ïáõÝ í»ñ³¹³éÝ³Ý áñå»ë ¹ñ³Ï³Ý ¢ ûñÇݳϻÉÇ Ï»ñå³ñÝ»ñ (Samuel Rolbant, The Israeli Soldier£ Profile of an Army. N. Y.-London£ Thomas Yoseloff LTD, 1970, pp. 222-223)£ 29 2002 Ã. Ù³ñïÇÝ Æñ³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñǪ Íáí³Ï³É ²ÉÇ Þ³Ù˳ÝÇÇ, å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³çÇÝ ³ÛóÁ г۳ëï³Ýª ÇÝùÝÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ »ñÏÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ½³ñÏ ï³Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý å³ñ½ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝ ¿ (Armen Zakarian, “Iranian Defense Chief Plans Visit To Armenia,” RFE/RL Armenia Report, 4 February 2002; Iran's Defense Chief Hopes For Closer Ties With Armenia,” RFE/RL Armenia Report, 4 March 2002)£ ²Ûë ³éáõÙáí ½³ñٳݳÉÇ ¿ñ ÐÐ ³ñï-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
·³óÝ»É Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ¢ ³ÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝó Ó»éÝïáõ ¿ ÂáõñùdzÛÇ ë³ÑÙ³ÝÇÝ ï»ëÝ»É é³½Ù³Ï³Ý³å»ë ³Ùáõñ г۳ëï³Ý. ¹ñ³Ýù »Ýª êÇñdzÝ, âÇݳëï³ÝÁ, Ðáõݳëï³ÝÁ (ѻﳷ³ÛáõÙ ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÇó Ñ»ï᪠ݳ¢ Æñ³ùÁ)£ ê³Ï³ÛÝ ³Ûë í»ñçÇÝÝ»ñÁ, Çñ»Ýó Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý, ϳñáÕáõÃáõÝÝ»ñÇ ¢ áõñÇß ³í»ÉÇ ³é³çݳѻñà ߳ѻñ áõݻݳÉáõ å³ï׳éáí, г۳ëï³ÝÇ íñ³ Ãáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÂáõñùdzÛÇÝ å³ï»ñ³½Ù ã»Ý ѳÛï³ñ³ñÇ£ ²Ûë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ¢áñ »Ý ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ, Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏÙ³Ý ¢ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ£ 8. ì»ñç³å»ëª èáõë³ëï³ÝÇ ¢ ÙÛáõë ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ùñ³åݹ»Éáõ É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÁ ë»÷³Ï³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ í»ñ³¹Çñùáñáßí»ÉÝ ¿£ гí³ë³ñ³å³ßï³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÙÃÝáÉáñïÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ
«²½·-µ³Ý³Ï» é³½Ù³Ï³Ý Ùá¹»ÉÇ Ñ³çáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ г۳ëï³ÝáõÙ ëï»ÕÍíÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳٻñ³ßËáõÃÛ³Ý ÙÃÝáÉáñï£ ¸³ ¿É Çñ Ñ»ñÃÇÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ г۳ëï³ÝÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏÝÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÁ£ ò³íáù, г۳ëï³ÝÁ ¹³ñÓ»É ¿ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³Õù³ïáõÃÛ³Ý áõ ÷áùñ³ÃÇí ٻͳѳñáõëïÝ»ñÇ »ñÏÇñ£ 2001-2002 ÃÃ. г۳ëï³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 50-56 ïáÏáëÝ ³åñáõÙ ¿ñ ³Õù³ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ·ÍÇó Ý»ñù¢30£ (ä³ßïáÝ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, 2005 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùµ ³Û¹ ·áñÍݳ˳ñ³ñ ì. úëϳÝÛ³ÝÇ ³ÛÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ, û ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáõ٠г۳ëï³ÝÝ Æñ³ÝÇ Ñ»ï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãÇ ½³ñ·³óÝ»Éáõ (³ÃáõÉ Ð³ÏáµÛ³Ý, «Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ ÅËï»Éáíª Æëñ³Û»ÉÁ г۳ëï³ÝáõÙ Ó¢³íáñáõÙ ¿ ѳϳÑñ»³Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ». – ²½·, 12 ÷»ïñí³ñ 2002£ 30 î»°ë “16% населения – очень бедные”, Голос Армении, 21 ноября 2002£ World Bank, Armenia. Country Assistance Strategy (2001). 2001 Ã. ÑáõÝí³ñÇ 22-ÇÝ, г۳ë-
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
óáõó³ÝÇßÁ Ýí³½»É ¢ ϳ½Ù»É ¿ 39 ïáÏáë, ë³Ï³ÛÝ ³ÛëåÇëÇ Ýí³½»óÙ³Ý ³ñųݳѳí³ïáõÃÛáõÝÁ Éáõñç í»ñ³å³ÑáõÙÝ»ñÇ ï»ÕÇù ¿ ï³ÉÇë31£) 2002 Ã. ëϽµÇÝ Ð³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ññ³å³ñ³Ï³Í ïíÛ³ÉÝ»ñáíª Ð³Û³ëï³ÝáõÙ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ³Ýѳí³ë³ñáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ (ÇÙ³ª ²ñ¢»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ ¢ ݳËÏÇÝ ÊêÐØ ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) Ù»ç ³Ù»Ý³µ³ñÓñ»ñÇó ¿ñª ³í»ÉÇ µ³ñÓñ, ù³Ý î³çÇÏëï³ÝáõÙ, ìñ³ëï³ÝáõÙ, èáõë³ëï³ÝáõÙ, ÔÁñÕ½ëï³ÝáõÙ ¢ Øáɹáí³ÛáõÙ32£ ºÏ³ÙáõïÝ»ñÇ ³Ýѳí³ë³ñáõÃÛ³Ý æÇÝÇ ·áñͳÏÇóÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ÙÝ³É ëáóÇ³É³Ï³Ý É³ñí³ÍáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ﳷݳå³ÉÇó 0.5-Çó µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏáõÙ (µ³ó³ë³Ï³Ý ³éáõï³ÝÇ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, г۳ëï³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 56 ïáÏáëÝ ³åñáõÙ ¿ñ ³Õù³ïáõÃÛ³Ý ë³Ñٳݳ·ÍÇó Ý»ñù¢ (“56 Percent Below Poverty Line,” Glasnost Foundation report Jan 22, 2001)£ 31 ²Ûëå»ë, Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÙÇ ËÙµÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ýáíª «ºÏ³ÙáõïÝ»ñÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ ¹»é¢ë ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ ³Û¹ Ù³ñ¹Ý ³ÛÉ¢ë ³Õù³ï ã¿£ îÝï»ë³Ï³Ý ³×Ç ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ Ãí»ñÇ ÙÇçáóáí Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ Ñݳñ³íáñ ¿ «³Õù³ïáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïáõÙ ³ñӳݳ·ñ»É»£ ê³ Ï³ï³ñíáõÙ ¿ Ùáï³íáñ³å»ë ³Ûëå»ë. »Ã» Ù»ñ »ñÏñáõÙ å³ñ»Ý³ÛÇÝ ½³ÙµÛáõÕÇ ë³ÑÙ³ÝÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ³Ùë³Ï³Ý 10000 ¹ñ³ÙÁ (2007Ã. ëϽµÇ ¹ñáõÃÛ³Ùµª ßáõñç 28 ¹áɳñ), ³å³ ó³Ýϳó³Í áù, áí áõÝÇ ³Ùë³Ï³Ý, ûñÇݳÏ, 12000 ¹ñ³Ù (2007Ã. ëϽµÇ ¹ñáõÃÛ³Ùµª ßáõñç 34 ¹áɳñ) »Ï³Ùáõï, ³ÛÉ¢ë ³Õù³ï ãÇ Ñ³Ù³ñíáõÙ£ ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï, Ñëï³Ï ¿, áñ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÙ³ëïáí »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ³ÛëåÇëÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁ áñ¢¿ ¿³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë. »ñÏñáõÙ ³Õù³ïÝ»ñÇ ÃÇíÁ ÷³ëï³óÇáñ»Ý ãÇ ÷áËíáõÙ, ù³ÝÇ áñ ë³ÑÙ³Ýí³Í ³Õù³ïáõÃÛ³Ý ·ÍÇó ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÏáÕÙ ·ïÝíáÕÝ»ñÁ ÝáõÛÝù³Ý ½áõñÏ »Ý ³ñųݳå³ïÇí Ù³ñ¹ ¢ ù³Õ³ù³óÇ Ï³Û³Ý³Éáõ áõ ½³ñ·³Ý³Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó, áñ³ÏÛ³É ÏñÃáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ, ³éáÕç³å³Ñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ÏÛ³ÝùÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ, ѳݷëïÇ Çñ³íáõÝùÇó û·ïí»Éáõ ¢ µ³½Ù³ÃÇí ³ÛÉ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó» (ï»°ë «ØÆÄÆ-Ç ¹ÇñùáñáßáõÙÁ ²ÐèÌ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¢ í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ áõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñ۳ɻ, ºñ¢³Ý, 12 ÑáõÉÇë 2006 )£ 32 “Income Gap Greater In Armenia Than CIS States,” Asbarez Online, 31 January 2002. cf. ²ñ³ سñïÇñáëÛ³Ý, «²ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛ³Ý ³×Á å»ïù ¿ ³ñ³·³óݻɻ, Ýß»ó гٳß˳ñѳÛÇÝ µ³ÝÏÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ Õ»Ï³í³ñÁ». - ²½·, 31 ÑáõÝí³ñÇ 2002.
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Ùáí ³Ù»Ý³µ³ñÓñÝ ¿ ²äÐ »ñÏñÝ»ñáõÙ)33£ 1999 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùµª г۳ëï³ÝáõÙ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 5 ïáÏáëÁ ϳ½ÙáÕ ³Ù»Ý³Ñ³ñáõëïÝ»ñÁ ïÇñáõÙ ¿ÇÝ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý 70 ïáÏáëÇÝ34£ ÖÇßï ¿, Ï³Ý ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñ, áñï»Õ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³Ýѳí³ë³ñáõÃÛáõÝÁ Ùáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ íñ³ ¿£ úñÇݳϪ ²ØÜ-áõÙ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 5 ïáÏáëÁ ϳ½ÙáÕ ³Ù»Ý³Ñ³ñáõëïÝ»ñÁ ïÇñáõÙ »Ý ³½·³ÛÇÝ Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý 60 ïáÏáëÇÝ35£ ´³Ûó г۳ëï³Ýǰ ѳٳñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ÛëåÇëÇ ³Ñé»ÉÇ µ¢»é³óáõÙÁ ٳѳóáõ íï³Ý· ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ, ù³ÝÇ áñ. ³) Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ²ØÜ-Ǫ ³ÛÅ٠г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ ³Õù³ï »ñÏÇñ ¿, ¢ ÝÙ³Ý ã³÷»ñÇ Ñ³ëÝáÕ µ¢»é³óáõÙÁ ÍÝáõÙ ¿ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ãù³íáñáõÃÛáõÝ. µ) ²ØÜ-áõÙ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³Ýѳí³ë³ñáõÃÛáõÝÝ ³é³ç³ó»É ¿ ϳåÇï³ÉÇëï³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý µÝ³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑáí, Áëï ³Û¹Ù ¿Éª ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÁ ß³ï ³í»ÉÇ Ñ³Ý·Çëï í»ñ³µ»ñÙáõÝù áõÝ»Ý ¹ñ³ Ýϳïٳٵ£ ØÇÝã¹»é г۳ëï³ÝáõÙ Ù³ñ¹ÇÏ Çñ³í³óÇáñ»Ý Ù»Í ó³íáí »Ý í»ñ³µ»ñíáõÙ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³Ýѳí³ë³ñáõÃÛ³ÝÁ, áñáíÑ»ï¢ ³ÛÝ ³é³ç³ó»É ¿ ѳÝϳñͳÏÇ, Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙª ûñ»ÝùÇ ¢ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ÏáåÇï ˳ËïáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ£ ÊáñÑñ¹³33
«²Õù³ïáõÃÛ³Ý Ñ³ÕóѳñÙ³Ý ³Ù÷á÷ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Íñ³·Çñ (ݳ˳·ÇÍ)». - г۳óù ïÝï»ëáõÃÛ³ÝÁ, 12 ÑáÏï»Ùµ»ñ 2002 Ã., ¿ç 9£ 34 Neil MacFarlane, Western Engagement in the Caucasus and Central Asia (London£ Royal Institute of International Affairs, 1999), p. 47. Àݹ áñáõÙª г۳ëï³ÝÇ ³ñï³ùÇÝ å³ñïùÁ 2002 Ã. ³ÝóÝ»Éáõ ¿ 1 ÙÇÉdzñ¹ ¹áɳñÇó (“Armenia's Foreign Debt Exceeds $1Billion,” Asbarez Online, 10 Jan. 2002)£ 35 Levon Chorbajian, ed., Making a State£ From Secession to Republic In NagornoKarabagh (New York£ St. Martin's Press, 2001), p. 28. âáñµ³çÛ³ÝÁ ÑÕáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É ³ÕµÛáõñÁª Edward N. Wolff, The Rich Get Increasingly Richer£ Latest Data on Household Wealth during the 1980s (Washington£ Economic Policy Institute, 1993)£ 1980-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÇÝ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 80 ïáÏáëÁ å³Ï³ë ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ, ù³Ý 10 ïáÏáë ѳñáõëïÝ»ñÁ (Д. А. Волкогонов. Психологическая война£ подрывные действия империализма в области общественного сознания. Москва£ Военное издательство, 1984, стр. 148)£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ÛÇÝ ßñç³ÝáõÙ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ý ѳí³ë³ñáõÃÛ³Ý Ã³ñÙ ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ ¢ë Ñá·»µ³Ýáñ»Ý ×ÝßáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó£ ²Ûëûñ г۳ëï³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÝ ³ÛÝ ³ëïÇ×³Ý ë³Ï³í »Ý Ýñ³ í»ñçÝ³Ï³Ý ç³Ëç³ËáõÙÁ »ñ³½áÕ ³¹ñµ»ç³Ý³Ãáõñù³Ï³Ý ¹³ßÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»Ù³ï, áñ ¹³ë³Ï³ñ·³ÛÇÝ ëáõñ ³é׳ϳïáõÙÁ Ù»½³ÝáõÙ ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿£ ê³Ï³ÛÝ ³Û¹åÇëÇ ³é׳ϳïáõÙÝ ³ñ¹»Ý ÇëÏ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿. ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ µáÕáùÝ ³é³ÛÅÙ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ñï³·³ÕÃÇ ¢ å»ïáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ Ýϳïٳٵ ͳÛñ³Ñ»Õ ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí£ àõëïÇ, å»ïù ¿ ³Ù»Ý³Éáõñç Íñ³·ñ»ñÁ Ùß³Ï»É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ µ¢»é³óáõÙÁ ÏïñáõÏ Ýí³½»óÝ»Éáõ ѳٳñ, ³Ûɳå»ë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳٻñ³ßËáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ëáë»ÉÝ ³í»Éáñ¹ ÏÉÇÝÇ£ г۳ëï³ÝÇ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý µ³ñ¹³·áõÛÝ ¹ÇñùÝ áõÕÕ³ÏÇ å³ñï³¹ñáõÙ ¿ Ù»ñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ Ûáõñ³óÝ»É áã û «çáõÝ·ÉÇÝ»ñÇ» ϳÙ, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «í³ÛñÇ Ï³åÇï³ÉǽÙÇ» µ³ñáÛ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÁ (áñáÝù, Ç ¹»å, í³Õáõó Ù»ñÅí»É »Ý ÝáõÛÝ ²ñ¢ÙáõïùáõÙ), ³ÛÉ áñ¹»·ñ»É Áݹ·Íí³Í ѳí³ë³ñ³å³ßï³Ï³Ý (¿·³ÉÇï³ñÇëï³Ï³Ý) ¿ÃÇϳ£ ê³ ³Ù»Ý¢ÇÝ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, û å»ïù ¿ áãÝã³óÝ»É Ù³ëݳíáñ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ¹³ñÓÛ³É ÷áñÓ»É »ÝóñÏ»É µáÉáñÇ »Ï³ÙáõïÝ»ñÝ áõ ³ß˳ï³í³ñÓ»ñÝ ³Ýѻûà ѳí³ë³ñ»óٳݣ ÊáëùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³ÝÝ áõ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³ÝÁ£ àñá±Ýù »Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÛÝ áÉáñïÝ»ñÁ, áñï»Õ г۳ëï³ÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³Õ³ù³óÇ å»ïù ¿ Çñ»Ý ½·³ ÙÛáõëÝ»ñÇ Ñ»ï ѳí³ë³ñ£ ÆÑ³ñÏ», Ý³Ë ¢ ³é³ç, г۳ëï³ÝáõÙ ãå»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ù³ñ¹ÇÏ áõ, ³é³í»É ¢ë, Ýáñ³Ñ³Ûï «Ï³ëï³Ý»ñ», áñáÝù ûñ»ÝùÁ áñ¢¿ Ó¢áí ßñç³Ýó»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳݣ ºñÏñáñ¹ª ÏñÃáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹ ÃíáõÙª µ³ñÓñ³·áõÛÝÁ, å»ïù ¿ Ù³ïã»ÉÇ ÉÇÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áõÝ³Ï »ñÇï³ë³ñ¹Ç ѳٳñ£ ì»ñç³å»ë, ϳ ÙÇ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ µÝ³·³í³é, áñï»Õ µáÉáñÁ å»ïù ¿ ³Ù»Ý ÇÝãáõ٠ѳí³ë³ñ ÉÇݻݣ ÊáëùÁ ѳÛñ»ÝÇùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, гÛáó µ³Ý³Ïáõ٠ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿£ гÛáó µ³Ý³ÏÁ ѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¹³ëïdz-
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõ Ù»ñ ³½·³Ï»ñïÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹³ñµÝáóÝ»ñÇó ¿£ гÛáó µ³Ý³ÏáõÙ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ Ëëï³·áõÛÝë, áñå»ë½Ç ¢° ѳñáõëïÇ, ¢° ãáõÝ¢áñÇ, ¢° å³ßïáÝÛ³ÛÇ, ¢° áã å³ßïáÝÛ³ÛÇ ½³í³ÏÝ»ñÁ ¹³éÝ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ å³ï³ë˳ݳïáõ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñ ¢, ³ÝÏ³Ë ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³Ù ³ÛÉ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ½·³Ý Çñ»Ýó ÝáõÛÝ »ñÏñÇ, ÝáõÛÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý ¢ ׳ϳﳷñÇ Ù³ëÝÇÏ£ ´³Ý³ÏÁ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý áõ Ëáñ³å»ë ÷á˳½¹áõÙ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó íñ³£ ²Û¹ ÷á˳½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ »Ý ³Ù»Ý³½³Ý³½³Ý ѳñó»ñÇÝ, ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳϪ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ, »ñÇï³ë³ñ¹ ë»ñÝ¹Ç ù³Õ³ù³ódzϳÝ-ѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ áõ ÝíÇñí³ÍáõÃÛáõÝÁ ѳÛñ»ÝÇùÇÝ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»ñ³ßËáõÃÛáõÝÁ ¢ ѳٳËÙµí³ÍáõÃÛáõÝÁ ³½·³ÛÇÝ-å»ï³Ï³Ý ϳñ¢áñ ËݹÇñÝ»ñÇ ßáõñç ¢, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, å»ïáõÃÛ³Ý, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ µ³Ý³ÏÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³ÙñáõÃÛáõÝÁ£ ´³Ý³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ Ù»Í ¿ ѳïϳå»ë Ýáñ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ£ ä»ïáõÃ۳ݪ Çñ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý Ó¢»ñÁ, ûñÇݳÏ, Éáõñç ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ÃáÕÝáõÙ ÇÝãå»ë ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íñ³£ гñϳ¹Çñ ѳí³ù³·ñÙ³Ý »ÝóñÏí³Í ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ã»Ý áõÝ»ÝáõÙ ³ÛÝ µ³ñáÛ³Ï³Ý ÝíÇñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, áñÁ µÝáñáß ¿ ϳٳíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇÝ£ гñϳ¹Çñ ѳí³ù³·ñÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ëï»ÕÍí³Í ½ÇÝáõÅÁ ËÇëï ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝ å³Ñ³ÝçáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¿, áñÇ Ñ³Ù³ËÙµí³ÍáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ å³ïÅÇ »ÝóñÏ»Éáõ ëå³éݳÉÇùÇ íñ³£ ²Û¹åÇëÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ áõÝ»ÝáõÙ »Ý ¹³ë³ÉùáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý Éáõñç ËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ ¿ ½ëå»É ÙdzÛÝ áõÅ»Õ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛáõÝÁ£ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ å»ïù ¿ ÑÇß»É Ñ³Û ½ÇÝíáñÇ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ý׳ñ»Õ ·Çï³Ï ¶³ñ»·ÇÝ ÜŹ»ÑÇ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÁ. «Ð³ÛÁ ÏéíáõÙ ¿ ³ÝݳѳÝç ¢ ëËñ³·áñÍáõÙ ³í»ÉÇ Çµñ¢ ϳٳíáñ, ù³Ý å³ñï³¹Çñ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ½ÇÝíáñ£ Üñ³ ëñïáíÁ 㿪 ·áñÍ»É
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
Ññ³Ù³Ýáí, ÇëÏ Ù»éÝ»É Ññ³Ù³Ýáíª µÝ³°í£ ä³ñï³¹Çñ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ÇëÏ Ý³ Çñ»Ý ½·áõÙ ¿ ϳٳíáñ£ Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý ³Û¹ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ ѻÝù ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ »ñϳñ, ß³ï »ñϳñ ųٳݳϪ Çñ å³ïÙ³Ï³Ý ×³Ï³ï³·ñÇ µ»ñáõÙáí, ѳÛÝ Çñ ѳÛñ»ÝÇùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÇÝ Ù³ëݳÏó»É ¿ áã û ǵñ¢ Çñ ݳ˳ñ³ñÇ ëïñáõÏÁ, ×áñïÁ, ³ÛÉ Çµñ¢ Ñ³Û Ù³ñ¹, áñ å³ñï³Ï³Ý ¿ Ïéí»Éáõ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ£ гÛÇ ³Û¹ Ñá·»·ÇÍÁª ¹ñ³Ï³Ý ¢ ûñÑݳµ»ñ, åÇïÇ å³Ñå³ÝíÇ ·áõñ·áõñ³Ýùáí, ù³Ý½Ç ϳٳíáñáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÝ ³í»ÉÇ í»Ñ ¿, ù³Ý å³ñï³¹Çñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ»36£ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³, å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ Ø. Ø»ÉùáÝÛ³ÝÁ ÝϳïáõÙ ¿, áñ «é³½Ù³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÇ Í³í³ÉÝ»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ Áݹ·ñÏ»É áÕç µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ»37£ ê³Ï³ÛÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÝ ³ÝѳÕáñ¹ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ ¢, ÷³ëïáñ»Ý, ¹áõñë ¿ Ùݳó»É Íñ³·ñí³Í Ï»ñåáí »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÝ Çñ ·áñÍáõÝ Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÁ µ»ñ»Éáõó, û¢ ÙdzÛÝ ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ñ³çáÕ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É ÂáõñùdzÛÇ µ³½Ù³å³ïÇÏ ·»ñ³ÏßÇé áõÅ»ñÇ ¹»Ù£ ²Ûë å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÅáÕáíáõñ¹Ý ÁÝϳÉáõÙ ¿ ϳÙ, ³í»ÉÇ ×Çßï, »Ýó·Çï³Ïó³µ³ñ ½·áõÙ ¿ Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Á£ ´³Ûó íï³Ý·Á Ñáõ½³Ï³Ýáñ»Ý ÁÝϳɻÉÁ ÙÇ µ³Ý ¿, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßÝ»ñáí ·Çï³Ïó»ÉÁª µáÉáñáíÇÝ ³ÛÉ µ³Ý£ ÄáÕáíáõñ¹Ý Áݹ³Ù»ÝÁ ½·áõÙ ¿ íï³Ý·Á£ ²Û¹ ³Ýáñáß ½·³óáÕáõÃÛáõÝÁ ÍÝáõÙ ¿ ß÷áÃí³ÍáõÃÛáõÝ ¢ ³Ýå³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙ£ ÊݹÇñÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ùß³ÏíÇ
¶³ñ»·ÇÝ ÜŹ»Ñ, ´³Ýï³ÛÇÝ ·ñ³éáõÙÝ»ñ (ËáñÑñ¹³ÍáõÃÇõÝÝ»ñ), (ºñ¢³Ý, «Ø. ì³ñ³Ý¹»³Ý Ññ³ï.», 1993), ¿ç 72-73£ 37 Ø. Ø»ÉùáÝÛ³Ý. «Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ. 2». – Ð³Û ½ÇÝíáñ, 20-27 ÷»ïñí³ñ 1999, ¹ 7 (262)£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Ç ¹»ÙÝ ³éÝ»Éáõ Çñ³ï»ë³Ï³Ý áõ г۳ëï³ÝÇ ³ÙµáÕç ÅáÕáíñ¹Ç ÏáÕÙÇó ÁݹáõÝí³Í é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ38£ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ ¢ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ
²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³Ý»É ÙÇ í»ñçÇÝ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¢ëª ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ ²ñï³ë³ÑÙ³ÝóÇ áñáß ¹Çïáñ¹Ý»ñ åݹáõÙ »Ý, û г۳ëï³Ýáõ٠ǵñ ³ÝÑݳñ ¿ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝ Ï³éáõó»É, ù³ÝÇ ¹»é Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÁ í»ñçݳϳݳå»ë ãÇ Ï³ñ·³íáñí»É£ ä³ï׳鳵³ÝáõÙ »Ý Ýñ³Ýáí, û Ù»ñûñÛ³ ÏÇë³å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ µ³Ý³ÏÝ áõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ѳٻٳﳵ³ñ ³Ýѳٳã³÷ Ù»Í ÏßÇé »Ý áõݻݳÉáõ å»ïáõÃÛ³Ý Ù»ç ¢ ÉÇÝ»Éáõ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ¢ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÇó ¹áõñë£ Æñ³Ï³ÝáõÙ, г۳ëï³ÝÇ ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñ³Ï³Ý ¹ÇñùÁ ÙÇßï ¿É å³Ñ³Ýç»Éáõ ¿ áõÝ»Ý³É Ñ½áñ µ³Ý³Ï ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳٳϳñ·, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ϳéáõÛóÝ»ñÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ áã û ³ñï³ùÇÝ ßñç³¹ñáõÃÛáõÝÇó, ³ÛÉ, ³é³í»É³å»ë, »ñÏñÇ Ý»ñùÇÝ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇó£ Î³Ý å³ïÙ³Ï³Ý Ý³Ë³¹»å»ñ, »ñµ ÙÇ ÏáÕÙÇóª ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ëëï³·áõÛÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ Ý»ñ¹³ßݳÏáñ»Ý ѳٳ·áÛ³Ïó»É »Ý. ûñÇݳϪ Ø»Í ´ñÇï³Ýdzݪ ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ï³Ù, Éáõñç í»ñ³å³ÑáõÙÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ, Æëñ³Û»ÉÁª í»ñçÇÝ ÑÇëáõÝ ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ (û¢ Çëñ³Û»É³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ ûñÇ ¿ª ³ñ³µ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ëïñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí)£
»ñ¢ë ³ÝóÛ³ÉÇ ÷áñÓÁ ¢ë Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ£ Æñ å³ïÙáõÃÛ³Ý áÕç ÁÝóóùáõ٠г۳ëï³ÝÁ ãÇ »Õ»É ¢, Çñ ³ß˳ñѳ鳽ٳí³ñ³Ï³Ý ¹ÇñùÇ µ»ñáõÙáí, ã¿ñ ϳñáÕ ÉÇÝ»É «Ï³ëï³Ý»ñÇ» µ³Å³Ýí³Í »ñÏÇñ£ ä³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ г۳ëï³ÝáõÙ ëïñϳïÇñáõÃÛáõÝÁ »ñµ»ù ãÇ ³ñÙ³ï³íáñí»É ǵñ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý-ïÝï»ë³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ »ñ¢áõÛà ¢ ³ß˳ï³ÝùÇ »Õ³Ý³Ï£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³Ý³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ²¹ñµ»ç³Ý-г۳ëï³Ý å³ï»ñ³½Ù
²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ»ï å³ï»ñ³½Ùáõ٠г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³ñÓ³Ïáճϳݣ ê»÷³Ï³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ ¢ ÃßݳÙáõ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇÝ ç³Ëç³ËÇã å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»Éáõ ÙÇçáó å»ïù ¿ ÉÇÝÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ï»Õ³÷áËáõÙÁ ÃßݳÙáõ ï³ñ³Íù£ гÛáó µ³Ý³ÏÇ ËݹÇñÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ á°ã û ´³ùíÇ ·ñ³íáõÙÁ, ³ÛÉ Ù³ñï³¹³ßïáõÙ ï³ñ³Í í×éáñáß Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõ٠ѳÙá½»É ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ, áñ ²ñó³ËÇ ¢ ¼³Ý·»½áõñÇ ·ñ³íáõÙÝ ³ÝÑݳñ ¿ ¢ ³ÝÑ»é³Ýϳñ£ ²Û¹åÇëÇ Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÁ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ÏáõÕ»Ïóí»Ý ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ³é³ç˳ճóáõÙÝ»ñáí ¶»ï³ß»Ý-¸³ßù»ë³Ý-¶»ï³µ»Ï, ¶³ÝÓ³Ï ¢ Ðáñ³¹Ç½ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ϳÙ, ͳÛñ³Ñ»Õ ͳÝñ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ, ܳËÇ碳ÝÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ»ï å³ï»ñ³½ÙáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ Ï³ñ×³ï¢ ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ÷áõɪ í×é³Ï³Ý ѳñÓ³ÏÙ³ÝÝ ³ÝóÝ»Éáõó ³é³ç (ÉÇÝÇ ¹³ ѳϳ·ñáÑ, û ϳÝ˳ñ·»ÉÇã ѳñÓ³ÏáõÙ)39£
Øáï³íáñ³å»ë ÝáõÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, Çñ ã³÷³½³Ýó ³ñÅ»ù³íáñ Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ ¿ ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ í»ï»ñ³Ý-Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ËáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ Ï³¹ñ³ÛÇÝ ëå³ ¸. ê. ´³Õ¹³ë³ñÛ³ÝÁ. «ºÃ» Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ïíÛ³ÉÝ»ñ Ïáõݻݳ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ í»ñëÏëÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, ³å³ å»ïù ¿ í×é³Ï³Ý ϳÝËÇã ѳñí³Í ѳëóíÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çݪ ÙÇÝ㢠Ýñ³ ѳñÓ³ÏÙ³Ý ³ÝóÝ»ÉÁ£ ºÃ» ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ³çáÕíÇ ³Ýëå³ë»ÉÇ Ñ³ñí³Í ѳëóݻɪ Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ãå»ïù ¿ Ëñí»Ý »ñϳñ³ï¢ å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ù³ñï»ñÇ Ù»ç, ¹³ íï³Ý·³íáñ ¿ ÉÇÝ»Éáõ Ù»½ ѳٳñ, ³ÛÉ å»ïù ¿ »ï ÙÕ»É Ñ³ñÓ³ÏáõÙÁ ¢ ³Ýѳå³Õ ³ÝóÝ»É Ñ³Ï³Ñ³ñÓ³Ïٳݣ ºñÏáõ ¹»åùáõÙ ¿É Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ Ñ»ï³åݹ»Ý øáõé ·»ïÇ ³ç ³÷ ¹áõñë ·³Éáõ Ù³ñï³Ï³Ý ËݹÇñÁ£ ì»ñ³Ï³Ý·Ý»Éáí å³ïÙ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÁª ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉÇÝ»Éáõ ÙÝ³É Ï³Ý·Ý³Í ³Û¹ ë³ÑÙ³ÝÇ íñ³ ¢ ³Ùñ³åݹ»É ³ÛÝ£ γñÍáõÙ »Ù, áñ å³ï»ñ³½ÙÇ ¢ ˳ճÕáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ ÝÙ³Ý
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
Æñ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ Éáõñç ëå³éݳÉÇù ³é³ç³Ý³ÉáõÝ å»ëª ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ Ë³÷³Ý»Éáõ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ݳíÃÇ ³ñï³Ñ³ÝáõÙÁ£ гÛÏ³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³Û¹ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ, ѳñí³Í»Éáí ²¹ñµ»ç³ÝÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ѽáñáõÃÛ³ÝÁ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÏëïÇåÇ, áñ ݳíóÛÇÝ Ëáßáñ³·áõÛÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·áñÍ³Í»Ý ²¹ñµ»ç³ÝÇ íñ³ Çñ»Ýó áÕç ³½¹»óáõÃÛáõÝÁª å³ï»ñ³½ÙÇ ë³ÝÓ³ñÓ³ÏáõÙ ÃáõÛÉ ãï³Éáõ ѳٳñ40£ Âáõñùdz-г۳ëï³Ý å³ï»ñ³½Ù
Âáõñù³Ï³Ý ϳ٠Ãáõñù-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ѳٳï»Õ Ý»ñËáõÅÙ³Ý ¹»åùáõ٠г۳ëï³ÝÁ å»ïù ¿ áõݻݳ ëϽµáõÝùáñ»Ý ³Ûɪ ËáñÁ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, áñÝ áõÕ»Ïóí»Éáõ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï Ýå³ï³ÏÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ñ³Ï³·ñáÑÝ»ñáí£ Ð³Û³ëï³ÝÇ ³ÙµáÕç ï³ñ³ÍùÁ å»ïù ¿ í»ñ³ÍíÇ Ñ³Ù³å³ñ÷³Ï å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·áïáõª ѳٳӳÛÝ Ý³Ë³å»ë Ù³Ýñ³½ÝÇÝ Ùß³Ï³Í ¢ å³ïñ³ëï³Í Íñ³·ñ»ñÇ£ Ìñ³·ñ³íáñáõÙÝ áõ ë³éݳëÇñï ݳ˳å³ïñ³ëïáõÙÁ Ý»ñ³é»Éáõ »Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ëáñ, ¿ß»Éáݳóí³Í ÙÇ ù³ÝÇ ·ÍÇ
Ó¢áí ³í»ÉÇ Ñëï³Ï ÉáõÍáõÙ Ïëï³Ý³» (¸. ê. ´³Õ¹³ë³ñÛ³Ý, ¸ÇٳϳÛáõÃÛáõÝ (Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñ)£ ºñ¢³Ý. «ØËÇóñ ¶áß», 1998, ¿ç 176)£ 40 ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ý³íóÛÇÝ ³ñï³Ñ³ÝáõÙÁ ˳÷³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáíª Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñí³ÍÇ ÃÇñ³Ë »Ý ¹³éݳÉáõ ÇÝãå»ë ݳíóÙáõÕÝ»ñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ݳíó¹³ßï»ñÁ£ ì»ñçÇÝÝ»ñÇë íñ³ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ѳñí³Í ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëóÝ»É 300-400 ÏÙ ß³é³íÇÕ áõÝ»óáÕ ÑñÃÇéÝ»ñáí, áñáÝù ÇÝùݳÃÇéÝ»ñÇó ³Ýѳٻٳï, 30-40 ³Ý·³Ù, ¿Å³Ý »Ý (êβ¸-2 ÑñÃÇéÝ»ñÇ Ñ³ë³Ý»ÉÇáõÃÛ³Ý ß³é³íÇÕÁ ßáõñç 300 ÏÇÉáÙ»ïñ ¿)£ ê³Ï³ÛÝ Ý³íóÙáõÕÝ»ñÁ ÷³Ï»Éáõ ·áñÍáõÙ ÑñÃÇéÝ»ñÁ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ã»Ý ÉÇÝÇ. ݳ˪ ¹ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý íñÇå»É (µ³ñÓñ ×ß·ñïáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÑñÃÇéÝ»ñÁ ß³ï ³í»ÉÇ Ã³ÝÏ »Ý), ¢ Ñ»ïáª Ù»Ï Ñ³ñí³ÍÇó ѳëóí³Í íݳëÁ ϳñ»ÉÇ ÏÉÇÝÇ ³ñ³· Ýáñ᷻ɣ àõñ»Ùݪ ÏÙݳ »ñ»ù ÉáõÍáõÙ. ³) ·ñ³í»É-Ïïñ»É ݳíóÙáõÕÇ ·ÇÍÁ, µ) Ùáï»Ý³É ³Û¹ ·ÍÇÝ ³éÝí³½Ý 30 ÏÙª ³ÛÝ Ùßï³Ï³Ý Ññ»ï³ÏáÍÙ³Ý ï³Ï å³Ñ»Éáõ ѳٳñ, ϳ٠¿Éª ѳ׳˳ÏÇ éÙµ³ÏáÍ»É ³ÛÝ û¹áõÅÇ ÙÇçáóáí£
вڲêî²ÜÆ ä²Þîä²Ü²Î²Ü вںò²Î²ð¶À
ϳéáõóáõÙ£ ºÃ» ÃßݳÙÇÝ Ï³ñáճݳ ×»Õù»É áõ ó÷³Ýó»É µáÉáñ ·Í»ñÁ, å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»É ³ÝóÝ»Éáõ ݳ¢ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý áñ³Ï³å»ë Ýáñ ÷áõÉÇݪ å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇÝ£ ¸ñ³ ѳٳñ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³É å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ½áñ »Ýóϳéáõóí³Íùª Ý»ñ³éÛ³É ³ñ³· ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ½áñ³Ñ³í³ù ³ÝóϳóÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝ, ëÝݹÇ, ½»ÝùÇ ¢ ½ÇݳÙûñùÇ ÑáõÛÅ ·³ÕïÝÇ å³Ñ»ëïÝ»ñ ¢ ³ÛÉÝ£ ²Ûë ï»ë³Ï ݳ˳å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áã ÙdzÛÝ Ù»Í³å»ë ϳÙñ³åݹ»Ý г۳ëï³ÝÇ å³ßïå³ÝáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ¢ ÏÝå³ëï»Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³ËٵٳÝÁ г۳ëï³ÝÇ Ý»ñëáõÙ, ³ÛÉ¢ óáõÛó Ïï³Ý ³ñï³ùÇÝ ³ß˳ñÑÇÝ, Ý³Ë ¢ ³é³çª ÂáõñùdzÛÇÝ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ, г۳ëï³ÝÇ ¹»Ù ³·ñ»ëdzÛÇ í׳ñ»ÉÇù ß³ï óÝÏ ·ÇÝÁ£ ÂáõñùdzÛÇ Ñ»ï å³ï»ñ³½Ùáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ »Ý ÉÇÝ»Éáõ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, ÃßݳÙáõ ½áñù»ñÇÝ Ñݳñ³íáñÇÝ ã³÷ ͳÝñ ÏáñáõëïÝ»ñÇ å³ï׳éáõÙÁ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ë»÷³Ï³Ý ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ ٻͳÃÇí ÏáñáõëïÝ»ñÇó ³å³Ñáí³·ñ»ÉÁ£ гÛáó µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ ëϽµáõÝùÁª «àñ³ÏÝ Áݹ¹»Ù ù³Ý³ÏÇ»
гÕóѳñ»Éáõ ѳٳñ ÃßݳÙáõ áõÝ»ó³Í ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõÅÇ ¢ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»çª Ñ³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ å»ïù ¿ áñ¹»·ñÇ «àñ³ÏÝ Áݹ¹»Ù ù³Ý³ÏÇ» ëϽµáõÝùÁ£ г۳ëï³ÝÇ ïÝï»ë³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ ³é³ÛÅÙ ÃáõÛÉ ã»Ý ï³Éáõ ÏÇñ³é»É ³Ûë ëϽµáõÝùÁ ½ÇÝï»ËÝÇϳÛÇ ¢ ѳïáõÏ ë³ñù»ñÇ µÝ³·³í³éáõÙ. ³Ûëï»Õ Ù»Ýù å»ïù ¿ Ó·ï»Ýù ·áÝ» ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ å³Ñå³Ý»É ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ»ï41£ ê³Ï³ÛÝ «áñ³ÏÝ Áݹ¹»Ù ù³Ý³ÏÇ» ëϽµáõÝùÁ å»ïù ¿ å³ñï³¹ñ³µ³ñ ÏÇñ³éíÇ áã å³Ï³ë ϳñ¢áñ ³ÛÉ µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ, á-
41 г۳ëï³ÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ËݹÇñÝ»-
ñÇ Ù³ëÇÝ ï»°ë Ø. Ø»ÉùáÝÛ³Ý. «Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ. 3». – Ð³Û ½ÇÝíáñ, 27 ÷»ïñí³ñ-6 Ù³ñï 1999, ¹ 8 (263)£
вڲêî²Ü ºì î²ð²Ì²Þðæ²Ü
ñáÝóÇó »Ý µ³Ý³ÏÇ µ³ñá۳ϳÝÁ, Ù³ñïÇÏÝ»ñÇ ÙáïÇí³óÇ³Ý ¢ ÝíÇñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ëå³Û³Ï³½ÙÇ ½³ñ·³ó³ÍáõÃÛáõÝÁ, ׳ϳï³Ù³ñïáõÙ Ñݳñ³ÙÇï ¢ ³Ýëå³ë»ÉÇ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ¢ ¹ñ³Ýù Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ42£
гϳé³Ïáñ¹Ç Ãí³ÛÇÝ ·»ñ³ÏßéáõÃÛ³ÝÁ Ùßï³å»ë µ³Ëí³Í Æëñ³Û»ÉÇ µ³Ý³ÏÁ ¹ñ³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ѳϳ¹ñ»É ¿ «÷áùñ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇÝ ¢ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñïÇÏÇÝ ïñíáÕ Ï³ñ¢áñáõÃÛáõÝÁ£ Üñ³Ýó ³Ýѳï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, »é³Ý¹Á, Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝÝ áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÁ ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ ¿ÇÝ£ ²ÛëåÇëÇ ¹ñí³ÍùÁ [áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ] ɳÛÝ ß³é³íÇÕ ¿ ï³ÉÇë Ïñïë»ñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇÝ ¢ Ëñ³ËáõëáõÙ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ» (ï»°ë Samuel Rolbant, The Israeli Soldier£ Profile of an Army, p. 34)£ Ø. Ø»ÉùáÝÛ³ÝÁ ÝϳïáõÙ ¿, áñ «³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ùá½Ù³Ùµª 100 ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ½ÇÝíáñÁ ÷á˳ñÇÝáõÙ ¿ 250 Ýáñ³ÏáãÇÏÇ, ÇëÏ Ãáõñù ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ åݹٳٵª ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ½ÇÝíáñÝ»ñáí ѳٳÉñí³Í í³ßïÁ ϳñáÕ ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ÉáõÍ»É Ýáñ³ÏáãÇÏÝ»ñáí ѳٳÉñí³Í ·áõÙ³ñï³ÏÇ Ù³ñï³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ» (Ø. Ø»ÉùáÝÛ³Ý. «Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ. 2». – Ð³Û ½ÇÝíáñ, 20-27 ÷»ïñí³ñÇ 1999, ¹ 7 (262))£
Բ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ
ԱԶԱՏԱԳՐՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔԸ՝
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔ
8. ²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀ вڲêî²ÜÆ (ÐÐ ºì ÈÔÐ) è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü Ð²Ø²îºøêîàôØ∗
ԴԱՎԻԹ ՍԻՄՈՆՅԱՆ
гÛÏ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ³ÏïÇíáñ»Ý ùÝݳñÏí»É Õ³ñ³µ³ÕÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ³ÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù, Áëï å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ¼ÈØ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ý»ñϳ۳óí»É »Ý »ñÏáõ »ñÏñÝ»ñÇ Ý³Ë³·³ÑÝ»ñÇÝ` ùÝݳñÏÙ³Ý, ³å³ ëïáñ³·ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ »Ýó¹ñáõÙ »Ý ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ¹áõñëµ»ñáõÙ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇó ¢ Ýñ³Ýó ѳÝÓÝáõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ` µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ȳãÇÝÇ ÙÇç³ÝóùÇ£ ÆÝãå»ë ѳÛïÝÇ ¿, é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ µÝáñáßíáõÙ ¿ áñå»ë å»ïáõÃÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ íÇ׳Ï, áñÁ µ³ó³éáõÙ ¿ ëå³éݳÉÇùáí ϳ٠½ÇÝí³Í µéÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÝ³Ï³Ý ÏÇñ³éٳٵ Ýñ³ Ï»Ýë³Ï³Ý ϳñ¢áñ ߳ѻñÇÝ íݳë ѳëóÝ»ÉÁ£ ²Ûë í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ÁݹáõÝí³Í ³ÛÝ ³ùëÇáÙ³ÛÇ íñ³, ѳٳӳÛÝ áñÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ ÙÇßï å»ïù ¿ »É³Ï»ï³ÛÇÝ Ñ³Ù³ñ»É Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý í³ïóñ³·áõÛÝ ëó»Ý³ñÁ£
êáõÛÝ Ñá¹í³ÍáõÙ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý ùÝÝíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ, áñ áõÝÇ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÁ г۳ëï³ÝÇ (г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¢ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý) ³½·³ÛÇÝ ∗ Ðá¹í³ÍÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ ÉáõÛë »Ý ï»ë»É éáõë»ñ»Ýáí, ï»°ë www.regnum.ru/news/679147.html 18:32, 25.07.2006. ÑÙÙï. Голос Армении, 17.08.2006 .
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ ï³ññÇ` Ýñ³ é³½Ù³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ Ü»ñϳÛÇë г۳ëï³ÝÇ Ù³ëÇÝ Ëáë»ÉÇë å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõÝ»Ý³É é³½Ù³Ï³Ý ¢ ïÝï»ë³Ï³Ý ³éáõÙÝ»ñáí ÉdzñÅ»ùáñ»Ý
ÇÝï»·ñí³Í ÐÐ-Ý ¢ ÈÔÐ-Ý£
1991-1994 ÃÃ. é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ áñ³Ï³å»ë µ³ñ»É³íí»óÇÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ½áõÛ· å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï¢Û³É ï³ññ»ñÁ. 1. ֳϳïÇ ÷áËï»Õ³¹ñáõÃÛáõÝÁ (ÏáÝýÇ·áõñ³ódzÝ)
Ü»ñϳ ׳ϳï³ÛÇÝ ·ÍÇ ÷áËï»Õ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ Ñ³Ù³ñ µ³í³Ï³ÝÇÝ µ³ñ»Ýå³ëï ¿. ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïÇ Ñ³ñ³í³ÛÇÝ Ã¢Á å³ßïå³ÝíáõÙ ¿ Çñ³Ý³Ï³Ý ë³ÑÙ³Ýáí, ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ Ã¢Á` ¹Åí³ñ³Ù³ïã»ÉÇ Øé³íÇ É»éݳßÕóÛáí£ ²ñ¢»ÉÛ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ` Øé³íÇ É»éݳßÕóÛÇó ÙÇÝ㢠²ñ³ùë ·»ïÁ, ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÝ áõÝÇ µ³½Ù³ß»ñïª å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÙÇ ù³ÝÇ ·áïÇÝ»ñÇó µ³Õϳó³Í ¢ ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ³éáõÙáí É³í ³Ùñ³óí³Í ë³Ñٳݳ·ÇÍ£ ì»ó ßñç³ÝÝ»ñÁ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ ¢ ÙdzÛÝ È³ãÇÝÇ ÙÇç³ÝóùÁ å³Ñ»Éáõ ¹»åùáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ½áõÛ· å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ (Ý»ñ³éÛ³É Ü³ËÇ碳ÝÁ) ÙÇç¢ ÁÝѳÝáõñ 鳽ٳ׳ϳïÇ ·ÇÍÁ Ïٻͳݳ ³í»ÉÇ ù³Ý 450 ÏÙ-áí ¢ Ïϳ½ÙÇ 1100 ÏÙ£ 賽ٳ׳ϳïÇ ·ÍÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ ²ñó³ËÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÙÇç¢ Ïٻͳݳ ³í»ÉÇ ù³Ý 150 ÏÙ-áí ¢ Ïϳ½ÙÇ 360 ÏÙ£ гñ¢³Ý ÃßݳÙÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï г۳ëï³ÝÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ »ñϳñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»Éáõ ѳٳñ û·ï³Ï³ñ ¿ ÑÇß»óÝ»É Ý³¢ ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñáí ÃáõÛÉ å³ßïå³Ýí³Í, г۳ëï³ÝÇ ¢ ÂáõñùdzÛÇ ÙÇç¢ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ 268 ÏÇÉáÙ»ïñ³Ýáó ë³ÑÙ³ÝÇ ·áÛáõÃÛ³Ý ÷³ëïÁ£ ػͳå»ë ÁݹɳÛÝíáÕ ×³Ï³ïÇ Ñáõë³ÉÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇó Ïå³Ñ³ÝçíÇ ÇÝãå»ë Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ýÇݳÝë³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ½·³ÉÇ ÙáµÇÉǽ³óáõÙ£
è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÜ àô î²ð²ÌøÀ
²é³çÇÝ. ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ëïÇåí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ ٻͳóÝ»É Ð³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ (г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¼ÇÝí³Í àõÅ»ñÇ ¢ ²ñó³ËÇ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ) Ãí³ù³Ý³ÏÁ, ѻµ³ñ ¢ »ñϳñ³óÝ»Éáõ å³ñï³¹Çñ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý ï¢áÕáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí ù³Õ³ù³óÇÝ»ñ Ý»ñ·ñ³í»Éáõ ½ÇÝͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ºñÏñáñ¹. ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ Ý³Ñ³ÝçÇó Ñ»ïá ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ å»ïù ¿ ϳï³ñÇ ½·³ÉÇ Í³Ëë»ñ Ýáñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ë³Ñٳݳ·Í»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ Üßí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Ïѳݷ»óÝÇ é³½Ù³Ï³Ý µÛáõç»Ç ٻͳóÙ³ÝÝ áõ, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, ³é³Ýó ³ÛÝ ¿É ³Ýµ³í³ñ³ñ å»ï³Ï³Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ïñ׳ïÙ³ÝÁ` ¹ñ³ÝÇó µËáÕ µáÉáñ µ³ó³ë³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñáí£ 2. ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËáñáõÃÛáõÝÁ
²½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÁ ÃáõÛÉ ïí»ó ëï»ÕÍ»É å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ýí³½³·áõÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ËáñáõÃÛáõÝ ¢ ÉáõÍ»É µ³½Ù³ÃÇí ϳñ¢áñ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ. ²é³çÇÝ. å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñϳÛÇë ËáñáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ëï»ÕÍ»É µ³½Ù³ß»ñï (¿ß»Éáݳóí³Í) å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, ³ÛëÇÝùÝ` å³ßïå³Ý³Ï³Ý ÙÇ ù³ÝÇ ë³Ñٳݳ·ÇÍ áõݻݳÉáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ£ ²é³çÇÝ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·ÍÇ ×»ÕùÙ³Ý ¹»åùáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñÁ ÏϳñáÕ³Ý³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É ѳçáñ¹ ë³Ñٳݳ·Í»ñáõÙ, ϳÝË»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ý»ñó÷³ÝóáõÙÁ ²ñó³ËÇ Ý»ñùÇÝ ßñç³ÝÝ»ñ ¢ å³Ñ»É ׳ϳïÁ ÙÇÝ㢠г۳ëï³ÝÇó ½áñù»ñÇ Ñ³Ù³ÉñáõÙ ëï³Ý³ÉÁ£ ºñÏñáñ¹. ²ñó³ËÇ ËÇï µÝ³Ï»óí³Í Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ßñç³ÝÝ»ñÁ, Ý»ñ³éÛ³É Ù³Ûñ³ù³Õ³ù êï»÷³Ý³Ï»ñïÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ г۳ëï³ÝÇ ¶áñÇëÇ, γå³ÝÇ ¢ Ø»Õñáõ ßñç³ÝÝ»ñÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÁ ѳÛïÝí»É »Ý ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý Ññ»ï³Ýáõ ¢ ØØ-21 «¶ñ³¹» ѳٳ½³ñϳÛÇÝ Ïñ³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ éÙµ³Ñ³ñÙ³Ý Ñ³ë³Ý»ÉÇáõÃÛ³Ý ß³é³íÕÇó ¹áõñë íÇ׳ÏáõÙ£ ºññáñ¹. ¼³Ý·»É³ÝÇ, 滵ñ³ÛÇÉÇ áõ üǽáõÉÇÇ ßñç³ÝÝ»ñÁ ³½³ï³·ñ»Éáí ¢ ׳ϳïÇ ·ÇÍÁ ³í»ÉÇ ù³Ý 100 ÏÙ ¹»åÇ ³ñ¢»Éù ï»Õ³÷áË»Éáíª
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ 㻽áù³óñ»É ¿ Áݹ³Ù»ÝÁ 40 Ï٠ɳÛÝáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ëáó»ÉÇ Ø»Õñáõ ßñç³ÝÇÝ ëå³éݳóáÕ íï³Ý·Á£ ì»ó ßñç³ÝÝ»ñÁ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ ¢ ׳ϳï³ÛÇÝ ·ÇÍÁ ÈÔÆØ-Ç Ý³ËÏÇÝ í³ñã³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ ï»Õ³÷áË»Éáõ ¹»åùáõÙ, »Ã» Ýáñ å³ï»ñ³½Ù ë³ÝÓ³½»ñÍíÇ (áñÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ µ³ó³é»É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ), å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ËáñáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ í»ñÇÝ ³ëïÇ׳ÝÇ Ïµ³ñ¹³óÝÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ ¹ñáõÃÛáõÝÁ£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠׳ϳïÇ ·ÇÍÁ ϳÝóÝÇ Ø³ñï³Ï»ñï, ²ëÏ»ñ³Ý ¢ г¹ñáõà ßñçÏ»ÝïñáÝÝ»ñÇó 5 ÏÙ, ÇëÏ êï»÷³Ý³Ï»ñïÇó Áݹ³Ù»ÝÁ 18 ÏÙ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³£ ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó, ø³ñí³×³éÇ (ݳËÏÇÝ ø»Éµ³ç³ñÇ) ßñç³ÝÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ Ñ³ÝÓÝ»Éáõ ¹»åùáõ٠سñï³Ï»ñïÇ ßñç³ÝÇ ¹ñáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ é³½Ù³Ï³Ý »é³ÏáÕÙ Ý»ñËáõÅÙ³Ý ¹»åùáõ٠Ϲ³éݳ Ëáó»ÉÇ£ Üáñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ë³Ñٳݳ·ÇÍÁ, ÝáõÛÝÇëÏ Ñݳñ³íáñ ³é³í»É³·áõÛÝ ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ³Ùñ³óáõÙÇó Ñ»ïá, ãÇ Ï³ñáÕ ²ñó³ËÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ñáõë³ÉÇ »ñ³ßËÇù ÉÇݻɣ ÆÝãå»ë ѳÛïÝÇ ¿ é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÇó, ѳñÓ³ÏíáÕ ÏáÕÙÁ ϳñáÕ ¿ ×»Õù»É ó³Ýϳó³Í, ÝáõÛÝÇëÏ ³Ù»Ý³å³ïñ³ëïí³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý ·ÇÍÁ£ ²Ûëå»ëª 1940 Ã. γñÙÇñ µ³Ý³ÏÁ ×»Õù»ó üÇÝɳݹdzÛÇ Ï³éáõó³Í سÝÝ»ñÑ»ÛÙÇ ·ÇÍÁ, 1945 Ã. ³Ý·Éá-³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹³ßݳÏÇó áõÅ»ñÁ ×»Õù»óÇÝ ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ Ï³éáõó³Í ¼Ç·ýñÇ¹Ç ·ÇÍÁ, ÇëÏ 1973ÇÝ »·Çåï³Ï³Ý ½áñù»ñÁª Æëñ³Û»ÉÇ Ï³éáõó³Í ´³ñ-颂 ·ÇÍÁ)£ ì×éáñáß Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ÝáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËáñáõÃÛáõÝÁ. ³ÛÝ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å³ßïå³ÝíáÕ ÏáÕÙÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É Ýáñ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý ·Í»ñ ¢, ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ áõųëå³é ³Ý»Éáí, ϳݷݻóÝ»É Ñ³ñÓ³ÏáõÙÁ£ ²Ûëå»ë` 1973 Ã. ³ñ³µ³-Çëñ³Û»É³Ï³Ý (¸³ï³ëï³ÝÇ ûñí³) å³ï»ñ³½ÙáõÙ, »ñµ »·Çåï³Ï³Ý ½áñù»ñÝ Áݹ³Ù»ÝÁ 6 ųÙáõÙ ×»Õù»óÇÝ êÇݳÛÇ Ã»ñ³ÏÕ½áõ٠ϳéáõóí³Í, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ´³ñ-颂 ·ÇÍÁ (·ÍÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ 157.5 ÏÙ, ËáñáõÃÛáõÝÁ 15 ÏÙ), Ñ»Ýó å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËáñáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝÝ ¿ñ, áñ ÃáõÛÉ ïí»ó Æëñ³Û»ÉÇÝ Ï³Ý·Ý»óÝ»É º·ÇåïáëÇ ½áñù»ñÇ ³é³ç˳ճóáõÙÁ` ÃáõÛÉ ãï³Éáí Ýñ³Ýó Ý»ñó÷³Ýóáõ-
è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÜ àô î²ð²ÌøÀ
ÙÁ »ñÏñÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ßñç³ÝÝ»ñ, ³ÝóϳóÝ»É ½áñ³Ñ³í³ù ¢ µ»ÏáõÙ ÙïóÝ»É å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùÇ Ù»ç£ ´³óÇ ³Û¹, ë³ÑÙ³ÝÁ ï»Õ³÷áË»Éáõ ¹»åùáõÙ, ²ñó³ËÇ ¢ êÛáõÝÇùÇ Ù³ñ½Ç µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ` ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ êï»÷³Ý³Ï»ñï, γå³Ý ¢ ¶áñÇë ù³Õ³ùÝ»ñÁ, ³Ýå³ßïå³Ý ÏÉÇÝ»Ý Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ññ»ï³Ýáõ Ññ»ï³ÏáÍÙ³Ý íï³Ý·Ç ³é碣 ºÃ» Ýáñ å³ï»ñ³½Ù ëÏëíǪ ù³Õ³ùÝ»ñÇ, ßñçÏ»ÝïñáÝÝ»ñÇ ¢ ·ÛáõÕ»ñÇ Ñ³ÝϳñͳÏÇ Ï»Ýïñáݳóí³Í Ññ»ï³ÏáÍáõÙÝ áõ ·Ý¹³ÏáÍáõÙÁ Ë³Õ³Õ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ ½·³ÉÇ ½áÑ»ñÇ å³ï׳é Ϲ³éݳ, ²ñó³ËÇ ¢ êÛáõÝÇùÇ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÝ áõ »Ýóϳéáõóí³ÍùÁ ½·³ÉÇáñ»Ý ϳí»ñí»Ý, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ë³Õ³Õ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³ñï³·³ÕÃÇ£ 3. è³½Ù³Ï³Ý Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÁ (ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÁ)
ijٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ïñíáõ٠ϳÛáõÝ ·áñÍáÕ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÇÝ, áñáÝù å³ïñ³ëïí³Í ¢ ë³ñù³íáñí³Í »Ý ½áñù»ñÇ ï»Õ³÷áËÙ³Ý, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý, é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ, ½ÇݳÙûñùÇ, í³é»ÉÇùÇ ¢ ³ÛÉ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³é³ùÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¢ µáÉáñ ï»ë³ÏÇ ï³ñѳÝáõÙÝ»ñÇ (¿í³Ïáõ³ódzݻñÇ) Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ è³½Ù³Ï³Ý Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ¢ Ýñ³Ýó ³Ý˳÷³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ Ñ³Ù³ñ áõÝ»Ý µ³ó³éÇÏ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ` ѳßíÇ ³éÝ»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ ûñ»ñÇÝ ×³Ï³ïáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÏáÕÙÇó ½·³ÉÇ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Éáõ íï³Ý·Á£ سÝñ³Ù³ëÝáñ»Ý ¹Çï³ñÏ»Ýù ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïáõÙ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÇ íÇ׳ÏÁ. ²¹ñµ»ç³Ý
²¹ñµ»ç³ÝÇ ËÇï µÝ³Ï»óí³Í ßñç³ÝÝ»ñÁ ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïÇ Ñ»ï ϳåí³Í »Ý »ñÏáõ »ñϳ÷Íáí` ´³ùáõ-ºíÉ³Ë ¢ ´³ùáõ-Ðáñ³¹Ç½£ ´³óÇ ³Û¹, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÙÇ ß³ñù Ù³ÛñáõÕÇÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ´³ùáõ-
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
޻ٳ˳-ºíɳË, ´³ùáõ-ÎÛáõñ¹³ÙÇñ-ºíɳË, ´³ùáõ-´ÇñÙ³Û-´³ÛÉ³Ï³Ý (Ĺ³ÝáíëÏ), ÇÝãå»ë ݳ¢ ѳñÙ³ñ³í»ï, ׳ϳïÇÝ ½áõ·³Ñ»é ÁÝóóáÕ, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ׳ϳï³Ù»ñÓ (éáϳ¹³ÛÇÝ) ºíɳË-´³ñ¹³-²·ç³µ»¹Ç-´³ÛÉ³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑÁ£ ÜÙ³Ý ï³÷³ëï³Ý³ÛÇÝ ï»Õ³Ýùáí ³ÝóÝáÕ Ñ³Õáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë, ½áñ³Ñ³í³ùÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõó Ñ»ïá, ³ñ³·, ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ï ï»Õ³÷áË»É ½áñù»ñÇ ½·³ÉÇ ù³Ý³Ï³Ï³½Ù (ÏáÝïÇÝ·»Ýï), ÙÇÝã г۳ëï³ÝÇó ½áñù»ñÇ Ùáï»Ý³ÉÁ ¢ µ³½Ù³å³ïÏ»É áõÅ»ñÇ ¢ ÙÇçáóÝ»ñÇ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ£ ²ñó³Ë
ֳϳïÇ Ý»ñϳ ÷áËï»Õ³¹ñáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ãáñë ³íïá׳ݳå³ñÑ Ð³Û³ëï³ÝÁ ϳåáõÙ ¿ ²ñó³ËÇ ¢ ׳ϳï³ÛÇÝ ·ÍÇ Ñ»ï. ì³ñ¹»ÝÇë-سñï³Ï»ñï, ¶áñÇë-êï»÷³Ý³Ï»ñï-²ëÏ»ñ³Ý-²Õ¹³Ù, γå³Ý-¼³Ý·»É³Ý-滵ñ³ÛÇÉ, Ø»ÕñÇ-ØÇçݳí³Ý-Ðáñ³¹Ç½£ è³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ³Ûë ãáñë ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³ ÙÇ ù³ÝÇ ûñáõ٠г۳ëï³ÝÇó ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ï ï»Õ³÷áË»É ½áñù»ñÇ ½·³ÉÇ ù³Ý³Ï³Ï³½Ù£ ֳϳï³Ù»ñÓ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÁ í×éáñáß »Ý ׳ϳïÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ£ ֳϳïáõÙ ×»ÕùÙ³Ý íï³Ý· ³é³ç³Ý³Éáõ ¹»åùáõ٠׳ϳï³Ù»ñÓ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ³ñ³· ׳ϳïÇ ÙÇ Ù³ëÇó ÙÛáõëÁ ï»Õ³÷áË»É Ñ³Ù³½áñ³ÛÇÝ é»½»ñíÝ»ñ£ ²ÛÅÙ ²ñó³ËÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ¿ »ñÏáõ ׳ϳï³Ù»ñÓ ×³Ý³å³ñÑ. سñï³Ï»ñï-²Õ¹³Ù-üǽáõÉÇ-滵ñ³ÛÇÉ ¢ ϳéáõóÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ·ïÝíáÕ ÐÛáõëÇë-гñ³í Ù³ÛñáõÕÇÝ, áñÁ å»ïù ¿ ÙÇÙÛ³Ýó ϳåÇ Ø³ñï³Ï»ñïÁ, êï»÷³Ý³Ï»ñïÁ, γñÙÇñ ÞáõÏ³Ý ¢ г¹ñáõÃÁ£ ì»ó ³½³ï³·ñí³Í ßñç³ÝÝ»ñÁ ѳÝÓÝ»Éáõ ¹»åùáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ÏÙݳ ÙÇ ×³Ï³ï³Ù»ñÓ ×³Ý³å³ñÑ` سñï³Ï»ñï-г¹ñáõÃ, ݳ¢ г۳ëï³ÝÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ëÁ êÛáõÝÇùÇ ¢ ²ñó³ËÇ Ñ»ï ϳåáÕ ÙdzÏ` ºñ¢³Ý-¶áñÇë-êï»÷³Ý³Ï»ñï Ù³ÛñáõÕÇÝ, áñÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ µ³ñ¹ é»ÉÇ»ýáí` ѳï»Éáí µ³½Ù³ÃÇí É»éݳÝóùÝ»ñ£
è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÜ àô î²ð²ÌøÀ
ä³ï»ñ³½ÙÇ í»ñëÏëÙ³Ý ¹»åùáõÙ, ѳϳé³Ïáñ¹Ç »ñÏÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇó ȳãÇÝÇ ÙÇç³ÝóùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÝÇÝ Éáõñç ËݹÇñ ¿ ÉÇÝ»Éáõ£ ´³Ûó, ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ å³Ñ»Éáõ ¹»åùáõÙ, ѳϳé³Ïáñ¹Á, û·ï³·áñÍ»Éáí Ññ»ï³Ýáõ ¢ ³ídzódzÛÇ Çñ áõÝ»ó³Í ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ1, ϳñáÕ ¿ ȳãÇÝÇ ÙÇç³ÝóùÁ ¹³ñÓÝ»É ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ, ÇÝãÝ ¿É г۳ëï³ÝÇÝ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ ³ñ³·áñ»Ý ²ñó³Ë ï»Õ³÷áË»É µ³í³Ï³Ý³ã³÷ é³½Ù³Ï³Ý ù³Ý³Ï³Ï³½Ù, Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ÝÛáõÃ³Ï³Ý Ï³ÛáõÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÝ»ñ ¢ µáõÅû·ÝáõÃÛáõÝ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ½áñù»ñÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ£ ´³Ûó ²ñó³ËÇ ×³Ï³ï³·ÇñÁ ѳïϳå»ë ϳËí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ г۳ëï³ÝÇó ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ï ½áñù»ñÇ ³ñ³· ï»Õ³÷áËáõÙÇó, ù³ÝÇ áñ ׳ϳïÁ å³Ñ»Éáõ ѳٳñ ²ñó³ËÇ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ áõÅ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µ³í³ñ³ñ ãÉÇݻɣ ²ÛëåÇëáí, ³ÏÝѳÛï ¿, áñ ѳϳٳñïáÕ ÏáÕÙ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÁ ϳñ¢áñ³·áõÛÝ ¹»ñ ¿ ϳï³ñáõÙ£ гÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇó ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ Ñ³ÝÓÝáõÙÁ Ïѳݷ»óÝÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý Ë³ËïÙ³Ý` Ñû·áõï ²¹ñµ»ç³ÝÇ, ÇëÏ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý ¹ñáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë Ïí³ïóñ³Ý³, ÇÝãÁ ã»Ý ϳñáճݳ ÷áËѳïáõó»É á°ã Ë³Õ³Õ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñ»ñÁ, á°ã ¿É ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ë³Õ³Õ³å³Ñ ù³Ý³Ï³Ï³½ÙÇ Ý»ñϳÛáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ£ ¸³ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ íï³Ý· ¿ Ý»ñϳ۳íóÝáõÙ, ù³ÝÇ áñ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÁÝïñ»É ¿ Çñ »ñÏñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅÇ ÏïñáõÏ áõŻճóÙ³Ý áõÕÇÝ, áñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ 2006 Ã. é³½Ù³Ï³Ý 1 ÐÐ ¼àô ¶É˳íáñ ßï³µÇ å»ï, ·»Ý»ñ³É-·Ý¹³å»ï ØÇù³Û»É гñáõÃÛáõÝÛ³ÝÇ ï»-
ջϳïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ²¹ñµ»ç³ÝÇ ½ÇݳÝáóáõ٠ϳ ßáõñç 700 Ùdzíáñ Ññ»ï³ÝÇ (http£//www.regnum.ru/news/714852.html), ÇëÏ ÐÐ-Ý áõ ²ñó³ËÁ, ѳٳӳÛÝ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÙÇ ³ÕµÛáõñÇ, áõÝ»Ý 547 Ùdzíáñ Ññ»ï³ÝÇ (http£//www.day.az /news/politics/46824.html)£ ´³óÇ ³Û¹, ²¹ñµ»ç³ÝÝ áõÝÇ 47, ÇëÏ Ð³Û³ëï³ÝÝ Áݹ³Ù»ÝÁ 16 é³½Ù³Ï³Ý ÇÝùݳÃÇé (International Institute for Strategic Studies, The Military Balance, 2005/2006 (London£ Oxford University Press, 2005), p. 108-111.
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
µÛáõç»Ý ³í»É³óí»É ¿ »ñÏáõ ³Ý·³Ù` 300-Çó ÙÇÝ㢠600 ÙÇÉÇáÝ ²ØÜ ¹áɳñ£ ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï å»ïù ¿ ݳ¢ ѳßíÇ ³éÝ»É, áñ г۳ëï³ÝÁ Ùáï³Ï³ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ãÇ áõݻݳ ÝáõÛÝ Í³í³ÉÝ»ñáí é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅÇ Ù»Í³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë ²¹ñµ»ç³ÝÁ, Ñ»ï¢Û³É ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñáí. 1. г۳ëï³ÝÇ ä»ï³Ï³Ý µÛáõç»Ç ã³÷Á 3.5 ³Ý·³Ù ÷áùñ ¿ ²¹ñµ»ç³ÝÇ µÛáõç»Çó (1 ÙÇÉdzñ¹ ²ØÜ ¹áɳñ 3.5 ¹ÇÙ³ó` 2006 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùµ), ¢ ³Ûë ѳñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÁ Ùáï³Ï³ ï³ñÇÝ»ñÇÝ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ³×»Éáõ ¿ ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ý³íÃÇ ³ñï³Ñ³ÝÙ³Ý Í³í³ÉÇ Ù»Í³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó£ 2. г۳ëï³ÝÝ ³ÛÉ¢ë ãÇ Ï³ñáÕ Ñáõë³É, áñ èáõë³ëï³ÝÇó é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³ÝѳïáõÛó Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ Ïëï³Ý³, ÇÝãÁ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í 1990 Ãí³Ï³ÝÇ Ï»ë»ñÇÝ, ¢ Ýå³ëï»ó í»ñçÇÝ ï³ëݳÙÛ³Ïáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÙÇç¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ£ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõ٠г۳ëï³ÝÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñÁ` èáõë³ëï³ÝÁ, г۳ëï³ÝÇ Ýϳïٳٵ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ëÏë»ó í³ñ»É ³í»ÉÇ åñ³·Ù³ïÇÏ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ` ³é³Ýó ù³Õ³ù³Ï³Ý ¢ ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñïáÝáõÃÛáõÝÝ»ñ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ£ лµ³ñ, ÙdzÛÝ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ, é³½Ù³Ï³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÁ ¢ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÁݹѳÝáõñ áñ³Ï³Ï³Ý µ³ñ»É³íáõÙÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³Ý ÷áËѳïáõó»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³×áÕ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅÁ ¢ »ï å³Ñ»É Ýñ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í»ñëÏë»Éáõ ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÇó£ ²¹ñµ»ç³ÝÁ, é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ áõ ²ñó³ËÇ ³ÙµáÕç å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ ëï»ÕÍí³Í Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÝ Çñ û·ïÇÝ û·ï³·áñÍ»Éáí, ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñÙ³ñ å³ÑÇ, ϳñáÕ ¿ áñáßáõÙ ÁݹáõÝ»É ²ñó³ËÝ ³ñ³·ÁÝóó ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý Ù»Ï é³½Ù³ñß³íÇ ÙÇçáóáí ·ñ³í»Éáõ Ù³ëÇÝ£ ֳϳïÁ ×»Õù»Éáõ ѳٳñ ѳϳé³Ïáñ¹Á ѳñí³ÍÇ ·É˳íáñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ³ñ³· Ïëï»ÕÍÇ áõÅ»ñÇ ¢ ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³½Ù³ÏÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ, ÇÝãÁ ¹Åí³ñ ãÇ ÉÇÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É, »Ã» ÝϳïÇ ³éÝ»Ýù ²ñó³ËÇ å³ßå³ÝáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ Ý-
è²¼Ø²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÜ àô î²ð²ÌøÀ
ϳïٳٵ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ áõÝ»ó³Í ³ÝÓݳϳ½ÙÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ, ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ½áñù»ñÇ 70 ïáÏáëÇ ï»Õ³µ³ßËáõÙÁ ׳ϳï³ÛÇÝ ·áïáõÙ, ݳ¢ ¹»åÇ ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ï ½áñ³Ñ³í³ùÇ »ÝóñÏí³Í ½áñù»ñÁ г۳ëï³ÝÇó ³í»ÉÇ ³ñ³· ï»Õ³÷áË»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ£ è³½Ù³ñß³íÇ »ÉùÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÏáñáßíÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ ûñ»ñÇÝ áõ ϳËí³Í ÏÉÇÝÇ ²ñó³ËÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏÇ` ׳ϳïÁ å³Ñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÇó, áñÁ ã³÷³½³Ýó µ³ñ¹ ËݹÇñ ¿ ÉÇÝ»Éáõ£ ÆëÏ Ð³Û³ëï³ÝǪ ²ñó³ËÇÝ û·Ý»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ȳãÇÝÇ ÙÇç³ÝóùÇ Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, ë³Ñٳݳ÷³Ïí³Í ¿ ÉÇÝ»Éáõ£ ´³Ûó »Ã» ׳ϳïÁ ×»ÕùíÇ ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñù»ñÁ ãϳñáÕ³Ý³Ý Ï³ë»óÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ êï»÷³Ý³Ï»ñïÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñáõÙ, ³å³ é³½Ù³Ï³Ý å³ñïáõÃÛ³Ý Ñ»ï¢³ÝùÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ Ñ³Ù³ñ ÏÉÇÝÇ áã ÙdzÛÝ ²ñó³ËÇ, ³ÛÉ¢, Ñݳñ³íáñ ¿, êÛáõÝÇùÇ ÏáñáõëïÁ£ ²ñó³ËÇ ·ñ³íÙ³Ý ¹»åùáõÙ ²¹ñµ»ç³ÝÁ, ÂáõñùdzÛÇ Ëñ³Ëáõë³Ýùáí, ѳí³Ý³µ³ñ, Ï÷áñÓÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É å³ÝÃáõñ³Ý³Ï³Ý »ñ³½³ÝùÁ` ·ñ³í»É Ø»Õñáõ ßñç³ÝÁ, ÇÝãÝ ¿É ÃáõÛÉ Ïï³ ³å³Ñáí»É ó³Ù³ù³ÛÇÝ Ï³å ÂáõñùdzÛÇ Ñ»ï ¢ г۳ëï³ÝÁ Ïïñ»É ä³ñëϳëï³ÝÇó£ ²Û¹ Ýå³ï³ÏÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ ÃßݳÙÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳñí³Í ѳëóÝ»É »ñÏáõ ÏáÕÙÇó` ¼³Ý·»É³ÝÇó ¢ Ü³ËÇ碳ÝÇó£ ²ñó³ËÁ ÏáñóÝ»Éáõó Ñ»ïá Ø»Õñáõ ßñç³ÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÇ Ñ³Ù³ñ ã³÷³½³Ýó µ³ñ¹ ¿ ÉÇÝ»Éáõ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ßñç³ÝǪ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ËáñáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ¢ г۳ëï³ÝÇ Ñ»ï ϳåáÕ ³íïá׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ£ Æñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ëó»Ý³ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³ï»É Êáñí³ÃdzÛáõÙ ê»ñµ³Ï³Ý Îñ³ÛÇݳÛÇ áãÝã³óÙ³Ý Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ýáñ»Ý áã ß³ï Ñ»éáõ ³ÝóÛ³ÉÇ ûñÇݳÏÇ ÑÇÙ³Ý íñ³£ 1995 Ã. Êáñí³ÃdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý áõÅ»ñÁ, ˳Ëï»Éáí Ññ³¹³¹³ñÇ Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ³ÝóϳóñÇÝ ½áñ³Ñ³í³ù` ѳÝϳñͳÏÇ ëÏë»Éáí ѳñÓ³ÏáõÙÁ, ×»Õù»óÇÝ ×³Ï³ïÁ ¢ ÙÇ ù³ÝÇ ûñí³ ÁÝóóùáõÙ ·ñ³í»óÇÝ ê»ñµ³Ï³Ý Îñ³ÛÇݳݣ è³½Ù³Ï³Ý ³·ñ»ëdzÛÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙª ê»ñµ³Ï³Ý Îñ³ÛÇÝ³Ý ¹³¹³ñ»ó ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É ¢ Ùáï Ï»ë ÙÇÉÇáÝ ë»ñµ»ñ
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
ëïÇåí³Í »Õ³Ý Éù»É Çñ»Ýó ѳÛñ»ÝÇùÁ ¢ ÷³Ëëï³Ï³Ý ¹³éݳɣ ²Ûë áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝÁ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í ºíñáå³ÛÇ Ï»ÝïñáÝáõÙª ê»ñµ³Ï³Ý Îñ³ÛÇݳÛáõÙ ¢ Êáñí³ÃdzÛáõÙ ï»Õ³Ï³Ûí³Í زÎ-Ç µ³½Ù³Ñ³½³ñ³Ýáó ˳ճճå³Ñ ù³Ý³Ï³Ï³½ÙÇ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùµ£ Àݹ áñáõÙ, ѳñÓ³ÏíáÕ ÏáÕÙÇ Ýϳïٳٵ áñ¢¿ å³ïųÙÇçáó ãÇ ÏÇñ³éí»É£ º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñ
1. г۳ëï³ÝÇ ¢ ²ñó³ËÇ` ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ýϳïٳٵ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáíáÕ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ²ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïÇ Ý»ñϳÛÇë µ³ñ»Ýå³ëï ÷áËï»Õ³¹ñáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÁ ÷áËѳïáõóáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ ½áñù»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ áõ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ Ñ³ñóáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Ýñ³ª é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñáõÅÝ ³í»É³óÝ»Éáõ ³í»ÉÇ Ù»Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ£ 2. ²ñó³ËÇ ¢ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¹»Ù é³½Ù³Ï³Ý É³Ûݳͳí³É ³·ñ»ëdz Ó»éݳñÏ»Éáõó ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ Ñ»ï ¿ å³ÑáõÙ ÏáÕÙ»ñÇ ÙÇç¢ å³Ñå³ÝíáÕ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ áã û 1994 Ãí³Ï³ÝÇ Ññ³¹³¹³ñÇ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÁ£ 3. ²½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ áñ¢¿ Ù³ëÁ ѳÝÓÝ»Éáõ ¹»åùáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ Ï˳ËïíÇ Ñû·áõï ²¹ñµ»ç³ÝÇ` Ýí³½»óÝ»Éáí ²ñó³ËÇ ¢ г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ£ ê³ ¿É Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ÙÕ»É, ѳñÙ³ñ å³Ñ áñë³Éáí, Õ³ñ³µ³ÕÛ³Ý ËݹÇñÁ é³½Ù³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ÉáõÍ»Éáõ ÷áñÓ Ï³ï³ñ»É£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÇ Ñ³ÝÓÝ»ÉÁ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó, µ³ó³ñӳϳå»ë ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿£ 4. гßíÇ ³éÝ»Éáí ³¹ñµ»ç³Ý³-Ãáõñù³Ï³Ý ³·ñ»ëÇí ¢ ó»Õ³ëå³Ý³Ñ³Ï ¹³ßÇÝùÁ, áñÝ áõÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ×ÝßáÕ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áãÝã³óÙ³Ý ³ÝóùáõÛó Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ, г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý »ñ³ßËÇùÝ »Ý гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ¢ Ýñ³ í»ñ³ÑëÏ³Í Ý»ñϳ ï³ñ³ÍùÁ (42.000ÏÙ2) »Ý £
9.
БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
ЗОРИЙ БАЛАЯН
Многим нашим современникам кажется, что только сегодня в лексиконе политиков и политологов, занимающихся проблемой армяно-азербайджанского конфликта самым популярным термином стал “компромисс”. Развернутое толкование этого слова звучит давольно четко и понятно: “Соглашение на основе взаимных уступок”. Мне хотелось бы напомнить, что термин этот не сейчас стал популярным и ходовым. У меня такое впечатление, что каждое новое поколение сопредседателей (речь не только о президентах России, США и Франции по Карабахскому урегулированию, но и о великом множестве международных чиновников, вовлеченных в этот процесс), начинают свою деятельность с чистого, белого листа. А посему есть настоятельная необходимость действенно вспомнить историю этого вопроса. Честно говоря, разговоры о компромиссе в нашем регионе шли давно. Жаркое лето девяносто второго. Шла страшная война, навязанная вооруженным до зубов Азербайджаном Нагорному Карабаху, а по большому счету – Армении, где в то лето после сотен тысяч армянских беженцев из Сумгаита, Шуши, Гандзака (Кировабад), районов Гардманка, Баку, Нахичевана прибавились еще шестьдесят тысяч человек из Шаумянского и Мардакертского районов. В те дни горели придорожные села Дрмбон, Члдран, Кичан. Ракеты системы “Град” и снаряды дальнебоек доставали села Ванк и Арачадзор. Прицельно били по шедевру мировой храмовой архитектуры монастырю Гандзасар. Словом, на наших глазах менялась живая карта Арцаха на севере по заранее заготовленным чертежам.
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
Невольно вспомнилось, что еще задолого до жаркого лета девяносто второго где-то на Западе, конкретнее, в США намеревались менять чуть ли не саму геополитику всего региона. И вдруг – как гром среди ясного неба. По белому свету распространяется карта, опубликованная в американской печати. Карта, которая, по сути, отражала то, что происходило в то время в Карабахе и вокруг него. Карта как производная, как иллюстрация так называемого плана деятеля фонда Карнеги Пола Гобла, который в одно мгновение оказался на первых полосах мировых газет. Еще бы, создавалось впечатление, что он нашел реальный способ покончить наконец с затянувшимся карабахским кризисом. И добился этого фломастером по карте региона, словно ножом по пирогу. Разумеется, Полу Гоблу не до того было, кто там жил веками на этой земле, какие там были и есть памятники истории и культуры. Для него куда важнее были нефте– и газотранзитные интересы. Вот взял да и отрезал Мегринский район Армении (с огромным куском от остальной части Зангезура) и передал его Азербайджану, то бишь Турции. Зная волчий аппетит турок, Гобл решил заодно передать им армянский Шаумянский район, часть Мардакертского и Мартунинского районов Нагорно-Карабахской республики. Все это вместе Гобл положил на одну чашу весов компромисса, а на другую – Лачинский коридор. Дабы оправдать Гобла, заказчики его “плана”, а также “специалисты” по карабахскому вопросу прибегли к неоспоримому авторитету Андрея Дмитриевича Сахарова, который еще в ноябре 1988 года предлагал реализовать идею компромисса, точнее, обмена отдельными территориями: армяские населенные пункты, где живут азербайджанцы, передать Азербайджанской ССР, а азербайджанские населенные пункты с компактным проживанием армян – Армянской ССР. Идея не новая. Еще большевики на заре советской власти выдвигали ее. Кстати, такой подход к решению территориальних споров всегда устраивал теоретиков и практиков пантюркизма, которые из истории османской практики в Византии хорошо знают, что со временем демографическая картина изменится в пользу турок и тогда вопрос решится сам собой. Бесстрастные исследователи конфликта между косовскими мусульманами и православными
БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
убедились, что победителем оказывается тот, кто быстрее делает детей. Говорят же: хозяин земли тот, кто сегодня обрабатывает ее. Возможно, эту сентенцию впервые произнес честный человек, но он вовсе не был мудрецом. Ибо не может быть мудрецом тот, кто не способен предвидеть беду. Это значит, надо знать не только то, что в обязательном порядке изменятся демографические показатели в пользу турко-азеров, но и то, что всегда непременно появятся новоявленные большевики, затем – новоявленные марионетки гоблы и зловещим фломастером решат на твоей земле судьбу живых и мертвых. Разве не ясно, что выполняя подобные планы, не перевезешь же с собой созданные твоими предками храмы, церкви, кладбища, могильники, крепостные стены циклопической кладки. Вспоминать же всуе имя академика Сахарова в связи с планом Гобла и с нынешними разговорами о компромиссе – это не только не уместно, это – сущая спекуляция. Андрей Дмитриевич в декабре 1988 года приехал в Армению. Мы вместе вылетели в Степанакерт. Он с супругой Еленой Боннер посетил Шуши. И после этого Сахаров понял и твердо осознал не только всю тщетность, но и всю опасность реализации самой идеи обмена территориями. В ней, как он сам убежденно признался, заложена мина замедленного действия. Пол Гобл и нынешние продолжатели его идеи преследуют откровенно утилитарные (для Запада) цели: нефте и газопровод из Средней Азии в Европу провести через Турцию, минуя Армению, и, конечно – Россию и Иран. А тут стоит на их пути такой сорокашестикилометровый барьер, как Мегринский район, названный официальной Турцией “проклятым клином”, который с одной стороны отрезает “островной” Нахичеван от “материкового” Азербайджана, с другой – является мостом, соединяющим Армению с Ираном. Вот и добрым дядям захотелось, чтобы мы отдали туркам Мегри и получили взамен Лачинский коридор. Дело дошло до того, что готовы продолжать вести торг, проявляя при этом неслыханную щедрость: “Возьмите, что угодно, только дайте нам Мегри”. Логика жизни и стратегической мысли вынудили армян не только, кровь из носу, сорвать план Гобла, но и освободить часть исторической родины, которая Сталиным была передана, по сути, Турции, с подачи которой большевики создали тюркскую респуб-
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
лику Азербайджан в рамках ленинской программы “экспорт революции на мусульманский (турецкий) восток”. Однако этого было мало. В состав новоиспеченной социалистической туркоазерской республики были включены отрезанные от исторической Армении огромные территории. Напомним и то, что Сталин, который самолично настоял на передаче Нахичевана и Карабаха Азербайджану, назвал их ядовито-лукаво не по национальному принципу – не Армянская автономная республика и Армянская автономная область, а по географическому – Нахичеванская автономная республика и Нагорно-Карабахская автономная область. Когда же в двадцатых и тридцатых годах в СССР проводили сплошные районирования союзных республик и областей, то Карабах обрамляли семью административными районами, из которых в спешном порядке выдворяли, выживали аборигенное армянское население, заодно, стирая следы, разрушая все армянские исторические памятники. Именно поэтому мы говорим об ОСВОБОЖДЕНИИ этих районов, в которых были уничтожены все огневые точки. Следует заметить, что только после освобождения этих территорий Азербайджан вынужден был сесть за стол переговоров в Бишкеке, где в мае 1994 года было подписано соглашение о перемирии. Тотчас же все, кто решение армяно-азербайджанского конфликта ставят в зависимость от переброски нефти и газа из Средней Азии в Европу, поменяли географические приоритеты. В самом деле, зачем в создавшейся ситуации поднимать вопрос Мегри, если все, что проходит восточнее него (районы Зангелан, Джабраил, Физули) уже находятся под контролем армян. Вот и пришлось вопрос поставить куда шире. В срочном порядке подключается Совет Безопасности ООН, который принимает резолюцию, осуждающую Карабах. И делается это, презрев чудовищную резню армян в Сумгаите и Баку, презрев постановление Российского парламента о захвате азербайджанцами Шаумянского и половины Мардакертского районов. В западной и бакинской печати, занимаясь самоуспокоением, вещали, мол, Мегри никуда не денется, мол вопросом этим в Баку занимались давно. И это верно. Еще в начале восьмидесятых годов прошлого века Г. Алиев ловко использовал безграничные возможности, которые давали ему новые должности члена Политбюро ЦК КПСС и
БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
первого заместителя председателя Совета министров СССР, курировавшего, кроме всего прочего, вопросы транспорта и связи. И он принялся, по подсказке Турции, в срочном порядке проводить стратегическую дорогу, которая должна была связать “материковый” Азербайджан с “островным” Нахичеваном. Делалось это, конечно, под лозунгами дружбы народов и принципами “ленинской национальной политики”. Напомним, что к тому времени в Нахичеване уже не осталось истинных хозяев этой земли – армян. Поначалу дорогу через Мегри Алиев строил активно. Мы вели упорную борьбу против этой “стратегической провокации”. Термин этот принадлежит тогдашнему заместителю предсовмина Армении Алексану Киракосяну, который подпольно возглавлял нашу борьбу. И нам удалось-таки притормозить бешенные алиевские скорости начатых уже работ. Нам “помогла” в этом перестройка с ее гласностью. Помогло и то, что о бесчисленных преступлениях Алиева тогда писали в газетах открыто. И его проект провалился. Однако, сразу после распада СССР на Западе уже с другого крыльца вновь решили вернуться к вопросу туркизации “проклятого клина”. При этом в самой Турции часто вспоминают, как в семидесятые годы, когда на посту премьера чуть ли не ежегодно сменяли друг друга Бюлент Эджевит и Сулейман Демирель, оба они, всякий раз улучив момент, ставили вопрос о Мегри, который страшно мешает непрерывной связи турок с Востоком, со Средней Азией, словом, с “родиной предков”. Ведь еще в конце двадцатых годов турки предусмотрительно за большие деньги и немалые земли купили у Ирана около десяти километров правобережья Аракса, чтобы иметь границу с Нахичеваном. И не случайно они, обсуждая план Гобла, часто говорили о том, что настало время пророчества Ататюрка. Ничего с этим планом не вышло. Не помогло и то, что его хотели спешно реализовать, как говорится, под шумок, используя хаос, раскол, перманентную революционную ситуацию в постсоветской России. Профессиональные советологи хорошо знали о роли, цене и значении Мегринских ворот не только для Армении, но и для России и Ирана. Так что всякие разговоры сегодня о компромиссах, о возвращении освобожденных территорий, о паритетах, о взаимовыгод-
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
ных уступках – все это от лукавого. Наивно полагать, что миротворческие силы и впрямь будут “творить мир” в регионе. Мы видели, как и какой мир подобные силы совсем недавно сотворили в Сербии-Косово. И мы знаем, что произойдет у нас. Сразу после возвращения освобожденных районов азеры и турки сначала попытаются решить вопрос Мегри (читай–вопрос транзита нефти и газа) через какой-нибудь “взаимовыгодный” торг, а затем пустят в ход хорошо знакомую нам и четко отработанную ими провокацию, которая сводится к следующей схеме: в каком-нибудь приграничном с Арменией селе подожгут заброшенный ветхий дом. Снимут пожар телекамерой. Переведут кадр с горящего дома на лежащий на земле фантом трупа человека, затем подробно покажут толпу женщин, которые кричат и рвут волосы на голове, посылая проклятья в сторону Армении. В девяностом и девяносто первом годах такие картины мы не раз видели на экранах советского телевидения. Сразу после такой передачи, на сей раз, уже мужчины дадут интервью, рассказывая и показывая рукой, как стреляют из армянских населенных пунктов, скажем, Корнидзора, Гориса, Красносельска (каждый раз новые географические названия), завершая тираду традиционным: “У нашего народа переполнилась чаша терпения”. И уже мы точно знаем, что через день полетят ракеты и снаряды в Корнидзор, Горис, Красносельск и другие населенные пункты. В самом Карабахе подобные провокации проводили куда изощреннее. Турки использовали дислоцированные в Арцахе внутренние войска МВД СССР, которые, кстати, тогда назывались миротворческими. С их помощью за немалую мзду азербайджанские омоновцы терроризировали аборигенное армянское население, прикрываясь фактором проверки паспортного режима. Уже тогда мы четко определили для себя, что можем спасти ситуацию, спасти женщин, детей и стариков, спасти Родину только после вывода из Карабаха этих самых горе-миротворцев. Так именно оно и произошло. Интересно знать, хоть раз задавались ли вопросом президенты России, США и Франции, взявшие на себя обязательство справедливо решить судьбу Карабаха, что может произойти с мирным населением Арцаха и приграничных районов Армении после того, как под их давлением добьются непонятного им самим компро-
БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
мисса и введут в регион эти самые миротворческие силы? Я предложил бы уважаемым президентам вглянуть внимательнее хотя бы раз на карту, где обозначены бывшие административные районы – Кельбаджар, Лачин, Кубатлу, Зангелан, Джебраил, Физули и Агдам, которые сейчас вместе представляют собой зону действенной безопасности для обоих народов. Давайте, взяв трезвую голову в руки, прежде всего подумаем о том, что вообще представляет собой Лачинский коридор и с чем его едят? И почему считают, что именно в коридоре этом, и именно сейчас заложена суть “панацейного компромисса”. Мол, территория бывшей Нагорно-Карабахской области будет соединена с территорией бывшей Армянской ССР именно через этот коридор. Правда, пока не ивестна точная ширина просвета этого самого коридора. Собственно, куда вернее было бы знать о другом показателе. Скажем, о том, какова прицельная дальность полета, скажем, ракеты системы “Град”. Из прошлой войны мы хорошо знаем, что не меньше двадцати километров. “Не меньше” – потому, что уже есть модернизированная система, позволяющая выпускать ракету на тридцать километров. Мы уже жили при ситуации, когда Нагорно-Карабахскую Республику и Республику Армения связывал только Лачинский коридор. И знаем, что там творилось. Целых восемь месяцев (до освобождения Кельбаджара на севере и Кубатлу на юге) мы пробирались через этот самый коридор, неся огромные потери. День и ночь стреляли по коридору и с юга, и с севера. Азербайджанцы с утра до вечера тогда вещали по радио и телевидению, что вот-вот они прицельно разрушат два моста, переброшенные через реку Ахавни. И тогда, мол, Карабах окажется в капкане. Неужели не ясно, что в то время мы, кроме всего прочего просто были обречены на освобождение территорий, прилегающих к так назывемому коридору как с севера, так и с юга. То есть, были обречены на освобождение как Кельбаджара, так и Кубатлу. То же самое происходило и с остальными районами. Тогда весь мир очень даже хорошо понимал суть и смысл этой поистине стратегической и жизненной логики. Не было альтернативы ликвидации огневых точек в Кельбаджаре, Лачине, Кубатлу, Зангелане, Джабраиле и Агдаме. Любой другой подход – это геноцид не только населения Нагорно-Карабахской
²¼²î²¶ðì²Ì î²ð²ÌøÀª ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ºð²ÞÊÆø
области, но и всего Зангезура. Дальше речь уже пойдет о последствиях цепной реакции. Выросло поколение, которое чуть ли не начисто забыло, что жестокая война шла не только в Арцахе. В нее были вовлечены Варденисский, Горисский, Кафанский, Мегринский, Ноемберянский, Шамшадиндкий, Иджеванский, Сисианский, Ехегнадзорский и Араратский районы республики Армения. Сегодня достаточно будет уступить (глагол-то какой!), скажем, любой освобожденный район, как, рано или поздно, вновь заработают знакомые нам огневые точки. Ибо рано или поздно кукольные миротворческие силы покинут регион. Нам говорят, что эти самые разноцветные каски или береты не покинут регион, пока не воцарится реальный мир. Я не думаю, что речь здесь идет о самообмане, о наивности, о незнании истории Турции и незнании сути политики пантюркизма. Конечно, это не самообман. Это – самый настоящий обман. Это – стратегическая уловка. Это – явный тактический капкан, в который, по мнению многочисленных режиссеров, должны попасть Россия, Иран и Армения. Что же касается самих миротворческих сил, то они, как показала жизнь, никогда не ведали, что творят. Мы в этом убедились в Арцахе на протяжении трех лет. И если все-таки введут так называемые миротворческие силы в регион, то это значит вновь возвращаемся к зловещему плану Гобла. И тогда вновь появится надежда у Турции (именно Турции) на то, что бесконечные провокации против армян приведут к такой трагической ситуации, в результате чего, мол, вынудят Армению пойти на печально известный Брестский мир. Не случайно уже сейчас можно читать и слышать, что армяне сами “преподнесут Мегри на блюдечке с голубой каемочкой”. И что тогда, мол, и наступит, наконец, долгожданный мир. Несомненно, что речь пойдет о мире, который, пожалуй, будет пострашнее любой войны. Так что нынешний статус-кво – это безальтернативная гарантия реальной безопасности и надежного мира, который уже сейчас предотвращает цепную реакцию не только в нашем регионе. Думать о сегодняшних сиюминутных интересах и о том, кто нынче друг, а кто враг – это занятие, лишенное мудрости, которое призвано освобождать трезвый ум от опьянения тщеславием и выгодой. Тут надо вспомнить о другом предупреждении мудреца:
БЕРЕГИТЕ СТАТУС-КВО КАК ИСТИНУ
“Пройдет время, и друг станет врагом, а враг – другом. Ибо собственная выгода сильнее всего”. Вспомним и то, как крепко и побратски дружили в семидесятых годах прошлого века Иран и США, как поэты слагали оды о “солнечной дружбе” шахиншаха Ирана Реза Пехлеви и президента США Джимми Картера. Бывшие “солнечные друзья” стали заклятыми врагами (имеется в виду не только отношения между США и Ираном). Пройдет время и, глядишь, все вернется на круги своя. И тогда изменится не только большая политика, нo и истина, которая всегда бывает конкретной, подобно тому, как конкретным является статус-кво в регионе. Речь ведь идет о поистине миротворческом и спасительном статус-кво, о действенном правовом положении, которое нужно сегодня беречь всем миром, дабы потом не кусать локти всем миром.
Գ
ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ
11. вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ՌՈՒԲԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ (ԹԱՐՈՒՄՅԱՆ)
Ü»ñϳÛáõÙë Ñ³Û Ùß³ÏáõÛÃÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¢áñ³·áõÛÝ ËݹÇñ ¿ гٳó³Ýóáõ٠ѳ۳ï³é ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý Í³í³ÉáõÙÁ£ ܳ˳å»ë, ó³ÝÏáõÃÛáõÝ Ï³ñ ëÏë»É Ñá¹í³ÍÁ «´áÉáñáë Ùï³Ñá·í³Í »Ýù ó³Ýóáõ٠ѳ۳ï³é ѳۻñ»Ý ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñáí» ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùµ, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ÏÝ߳ݳϻñ, ÙÇ ÏáÕÙÇó, Ëáë»É µáÉáñÇ ³ÝáõÝÇó, ¢ ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ó³ÝϳÉÇÝ, áñå»ë Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óݻɣ ºí Çñáù, »Ã» µáÉáñë áõ½»ÇÝù, á±í åÇïÇ Ë³Ý·³ñ»ñ Ù»½ ѳۻñ»Ý ·ñ»É£ ²ÛÝå»ë áñ ѳ۳ï³é ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï ï³ñ³ÍÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¢ ÙÇ³Ï å³ï׳éÁª ó³ÝÏáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ ¿£ ÆÝãå»ë ³ëáõÙ »Ýª «Â» áõ½áõÙ »ë »ñç³ÝÇÏ ÉÇÝ»É, »ÕÇñ»£ êñ³Ýáí ϳñ»ÉÇ ¿ñ Ñá¹í³ÍÁ ³í³ñïí³Í ѳٳñ»É£ Æñáù, »Ã» ãϳ ѳۻñ»Ý ѳÕáñ¹³Ïóí»Éáõ å³Ñ³Ýç³ñÏ (ÇëÏ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ãϳ Ñ³Û ÉÇÝ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ), ³å³ DZÝã ÇÙ³ëï áõÝÇ Ëáë»É ѳ۳ï³é ѳÕáñ¹³Ïóí»Éáõ Ù³ëÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ Ý»ñϳÛáõÙë àëï³ÛÝáõÙ (Web) ѳۻñ»Ý ÝÛáõûñÇ ù³Ý³ÏÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ³×áõÙ ¿£ ¸³ Ñáõë³¹ñáÕ ¿, ¢ ÇÙ³ëï³íáñáõÙ ¿ Ñá¹í³ÍÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ Ü»ñϳÛáõÙë гٳó³Ýóáõ٠ϳ Ùáï 1 ÙÇÉÇáÝ Ñ³Û»ñ»Ý ¿ç (ÙdzÛÝ UNICODE-áí. ArmSCII-8-áí ¿ç»ñÁ ãѳßí³Í)1, ³Û1
UNICODE-Á ·ñí³ÍùÝ»ñÇ Ãí³ÛÇÝ ï»ëùáí Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ó¢Ý ¿, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë Ù»Ï ï³é³ï»ë³ÏÇ Ù»ç å³Ñ»É µ³½Ù³ÃÇí ·ñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ․ ³ÛëÇÝùÝ, µ³½Ù³É»½áõ ·ñí³ÍùÝ»ñ Çñ³·áñÍ»ÉÇë û·ïí»É ÙdzÛÝ Ù»Ï ï³é³ï»ë³ÏÇó£ гÛáó ·ñ³Ýß³ÝÝ»ñÇÝ ¹ñ³Ýáõ٠ѳïϳóí³Í ¿ ѳïáõÏ µ³-
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
ëÇÝùÝ ³ÛÝù³Ý, áñù³Ý Ùáï³íáñ³å»ë 10 –11 ï³ñÇ ³é³ç ϳñ ³ÙµáÕç гٳó³ÝóáõÙ£ Æ ¹»å, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ ëñ³ÝóÇó ÙdzÛÝ 15 ïáÏáëÝ ¿ Ù»ñ ³½·³ÛÇÝ å»ïáõÃÛ³ÝÁ ѳïϳóí³Í .am ïÇñáõÛÃáõÙ 2£ ê³ Ûáõñ³ï»ë³Ï ë÷Ûáõéù ¿ª гٳó³ÝóáõÙ. ÝáõÛÝÇëÏ Ù³ñÙݳå»ë µÝ³Ïí»Éáí г۳ëï³ÝáõÙ Ù»½ÝÇó ß³ï»ñÁ ·áÝ» í»ñÇñ³ÛÇÝ ³ß˳ñÑáõÙ Ó·ïáõÙ »Ý ¹áõñëª .org, .net, .com ¢ ³ÛÉÝ£ êáíáñ³µ³ñ ¹³ µ³ó³ïñáõÙ »Ý .am ѳëó»Ý»ñÇ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ·Ýáí (·ñ³ÝóÙ³Ý ·ÇÝÁª 59 ¢ñá) ¢ ·ñ³ÝóÙ³Ý ù³ßùßáõÏÝ»ñáí, ë³Ï³ÛÝ ë³ å»ïù ¿ ¹Çï»É ëáëÏ áñå»ë ³ñ¹³ñ³óáõÙ£ ܳË, ³½·³ÛÇÝ ïÇñáõÛÃÝ»ñáõ٠ѳëó»Ý»ñÇ ·Ý»ñÝ ³éѳë³ñ³Ï ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ×ÛáõÕ³ÛÇÝ ïÇñáõÃÝ»ñÇ ·Ý»ñÇÝ, ûñÇݳϪ .com, .net ïÇñáõÛÃÝ»ñÇ (9 ¢ñá), ë³Ï³ÛÝ, Ï³Ý ¢ ³í»ÉÇ Ã³ÝÏ ïÇñáõÛÃÝ»ñ£ úñÇݳÏ, èáõë³ëï³ÝÇ .ru ïÇñáõÛÃáõ٠ѳëó»Ý ³ñÅ» 89 ¢ñá, ¸áÙÇÝÇϳÛÇ .dm ïÇñáõÛÃáõÙª 187 ¢ñá, Øáɹáí³ÛÇ .md ïÇñáõÛÃáõÙª 199 ¢ñá3, ³ÛëÇÝùÝ 3,5 ³Ý·³Ù ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ .am ïÇñáõÛÃÇ ·ÇÝÁ․ ¢ ë³ ¹»é ãѳßí³Í ³Ù»Ý³ÙÛ³ ÙáõÍáõÙÝ»ñÁ£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó Ù»ñ .am ïÇñáõÛÃáõÙ ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý ѳ½³ÅÇÝ£ ArmSCII-8-Á ѳ۳ï³é ·ñí³ÍùÝ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³Ý ÑÇÝ Ó¢Ý ¿, áñáõ٠ѳÛáó ·ñ³Ýß³ÝÝ»ñÁ ãáõÝ»ÇÝ Ñ³ïϳóí³Í ï»Õ, áõëïÇ ¢ ˳éÝíáõÙ »Ý ÝáõÛÝ ëϽµáõÝùáí Ý»ñϳ۳óí³Í ³É³É»½áõ ·ñí³ÍùÝ»ñÇ Ñ»ï£ 2 ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ ³Ûë ѳñóáõÙ ÝÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÙdzÛÝ Ùáï³íáñ ÉÇݻɣ îíÛ³É ¹»åùáõÙ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÑÇÙù »Ý ÁݹáõÝí»É áñáÝáõÙÝ «¾» ûųݹ³Ï µ³Ûáí (áñÁ ѳۻñ»ÝáõÙ áõÝÇ ã³÷³½³Ýó Ù»Í Ñ³×³ËáõÃÛáõÝ ¢ ³éϳ ¿ ó³Ýϳó³Í ÷áùñÇß³ï» Í³í³ÉáõÝ ·ñí³ÍùáõÙ)ª å³ï³ÑáõÙ ¿ Ùáï 800 000 ¿ç»ñáõÙ ¢ «Ñ³Û»ñ»Ý» µ³éáí, áñÁ áñå»ë É»½íÇ óáõóÇã ÝáõÛÝå»ë ï³ñ³Íí³Í ¿ ϳÛù»ñáõÙª å³ï³ÑáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 2 500 000 ³Ý·³Ù£ ä»ïù ¿ ë³Ï³ÛÝ ³é³çÇÝ ¹»åùáõ٠ѳßíÇ ³éÝ»É, áñ áñáß ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ¿ç»ñáõÙ ³Û¹ ûų¹³Ï µ³ÛÝ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ϳñáÕ ¿ ¢ ãÉÇÝ»É, ÇëÏ »ñÏñáñ¹ ¹»åùáõÙ «Ñ³Û»ñ»Ý» µ³éÁ ϳñáÕ ¿ ·ïÝí»É ³Ûɳɻ½áõ ¿ç»ñáõÙ (ûñÇݳϪ ÝáõÛÝ Ï³ÛùÇ ³Ûɳɻ½áõ í³ñϳÍÝ»ñáõÙª áñå»ë ѳۻñ»Ý í³ñϳÍÇ ÑÕáõÙ)£ îíÛ³ÉÝ»ñÁ í»ñóí³Í »Ý Áëï Google-Ç£ Yahoo-áí áñáÝÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ Ùáï 30 ïáÏáëáí å³Ï³ë »Ý£ ´³Ûó Çñ³Ï³Ý Ãí»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¢ ·»ñ³½³Ýó»É µ»ñí³Í ïíÛ³ÉÝ»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ·áñͳÍíáÕ Ñ³ßí»Ï³ñ·»ñÁ Ñ³×³Ë óáõó³Ï³íáñáõÙ »Ý ÙdzÛÝ áñáß³ÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ µ³í³ñ³ñáÕ ¿ç»ñÁ£ 3 Àëï http://www.europeregistry.com/domains/domains-search.htm£
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ñ³íáñ ѳëó»Ý»ñ, áñáÝó ï»ñ»ñÁ am ï³é»ñÁ ¹ÇïáõÙ »Ý, áñå»ë amplitude modulation µ³é»ñÇ Ñ³å³íáõÙ, ϳ٠america µ³éÇ ëÏǽµ ¢ Ýñ³Ýù, áíù»ñ ¹³ ³ÝáõÙ »Ý, ѳëï³ï ã»Ý ·ïÝáõÙ, áñ ·ÇÝÁ µ³ñÓñ ¿․ å³ñ½³å»ë å»ïù ¿ ¢ í»ñçª ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý£ ØÇÝã¹»é Ù»Ýù, ѳۻñë, ë³Ï³ñÏáõÙ »Ýù ¢ ùÝݳñÏáõÙ․ ÙÝ³É Ù»ñ ³½·³ÛÇÝ ·áïáõÙ, ÿ± á㣠ÆëÏ ·ñ³Ýóí³Í ¿ .am ïÇñáõÛÃáõÙ ·ñ»Ã» Ï»ë ÙÇÉÇáݯ ѳëó»ª 450 000 4, ³ÛëÇÝùÝ ßáõñç 3 ³Ý·³Ù ³í»ÉÇ, ù³Ý ѳۻñ»Ý ¿ç ϳ .am ïÇñáõÛÃáõÙ£ ì»ñç³å»ë ÝáõÛÝ ³Û¹ ïÇñáõÛÃáõ٠ѳëó» áõÝÇ ïáÕ»ñÇë Ñ»ÕÇݳÏÁ, áñÝ Áݹ³Ù»ÝÁ ³ÝÑ³ï ¿, ÙÇÝã¹»é Ï³Ý Ëáßáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ѳÛï³ñ³ñáõÙ »Ý, û ·ÇÝÁ µ³ñÓñ ¿£ ÆÝ㢿, »Ã» ßÝáñÑÇí ï³ñµ»ñ Ãí³ÛÇÝ ßï»Ù³ñ³ÝÝ»ñÇ, áñáÝóÇó, ûñ¢ë ³Ù»Ý³Ù»ÍÁ Ð³Û Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛ³Ý Ãí³ÛÇÝ ·ñ³¹³ñ³ÝÝ ¿ (digilib .am) ¢ ÙÇ ß³ñù ûñ³Ã»ñûñÇ Ï³Ûù»ñÇ, ѳ۳ɻ½áõ ÝÛáõÃÇ Ãí³ÛݳóÙ³Ý ¢ Ãí³ÛÇÝ ï»ëùáí å³ÑÙ³Ý ·áñÍÁ áñáß ã³÷áí ï»ÕÇó ß³ñÅíáõÙ ¿, ³å³ µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñóÏÝ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý akumb.am-Á, zhamanc.am-Á, forum.am-Á ѳ۳ɻ½áõ (ѳ۳ï³é) ϻݹ³ÝÇ ß÷áõÙÝ ³Ûëûñ гٳó³ÝóáõÙ ·ñ»Ã» µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿£ È³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ (»Ã» ¹³ ³éѳë³ñ³Ï ϳñ»ÉÇ ¿ «É³í» ѳٳñ»É) ݳٳÏÝ»ñÁ ¢ ó³Ýó³ÛÇÝ áõÕ»ñÓÝ»ñÁ ·ñíáõÙ »Ý ɳïÇݳï³é ѳۻñ»Ýáí (³Û¹ Ù³ëÇÝ ïáÕ»ñÇë Ñ»ÕÇݳÏÝ ³Ñ³½³Ý·»É ¿ñ ¹»é¢ë 10 ï³ñÇ ³é³ç ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ÉëáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ, µ³Ûó ÇÝãå»ë ï»ëÝáõÙ »Ýù, ÙÇÝã ³Ûëûñ áãÇÝã ãÇ ÷áËí»É)£ гϳé³Ï ¹ñ³Ý ûñÇÝ³Ï èáõó³ÝóáõÙ (Рунет) Ï³Ý Ñ³ñÛáõñ³íáñ éáõë³É»½áõ ѳñóÏÝ»ñ, ³ÛÝ ¿É Ù³ëݳ·Çï³óí³Í․ Íñ³·ñ³íáñáÕÝ»ñÇ, ÝϳñÇãÝ»ñÇ, Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ, µÅÇßÏÝ»ñÇ ¢ ³ÛÉÝ£ îËáõñ ¿ íÇ׳ÏÁ ݳ¢ гٳó³ÝóÇ Ý»ñϳÛÇë ³ñ³· ÁݹɳÛÝíáÕ ³ÛÝåÇëÇ ×ÛáõÕáõÙ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ³é·ÇÍ (online) wiki ѳÝñ³·Çï³ñ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, áõ Ý³Ë ¢ ³é³ç Wikipedia-Ý£ êñ³Ýù ÝáõÛÝå»ë ɳí óáõó³ÝÇß »Ý ïíÛ³É É»½íÇ íÇ׳ÏÁ å³ïÏ»ñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ, ù³ÝÇ áñ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ³Û¹ É»½íÇ ÏñáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ó³Ýó³ÛÇÝ Ñ³Ù³ÛÝùÇ Ñ³í³ù³Ï³Ý ç³Ýù»ñáí£ 4 Àëï http://www.europeregistry.com/domains/domains-am.htm
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
²Ý·É»ñ»Ý Wikipedia-³Ý ³ñ¹»Ý ÇëÏ ¹³ñÓ»É ¿ ³ß˳ñÑÇ ³Ù»Ý³Ù»Í ѳÝñ³·Çï³ñ³ÝÁ, áñÇ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ ÃÇíÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ Ñéã³Ï³íáñ «´ñÇóÝÇϳÛÇ» Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ ÃÇíÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù£ »¢ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý µÝáõÛÃÇó »ÉÝ»Éáí Wikipedia-Ý ß³ï»ñÁ áã Ñáõë³ÉÇ ³ÕµÛáõñ »Ý ѳٳñáõÙ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ¹³ µ³í³Ï³Ý Áݹ·ñÏáõÝ ¢ ·ñ³íÇã ³ÕµÛáõñ ¿ ¢ ³Ûëûñ ³ñ¹»Ý Wikipedia-ÛÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ëï»ÕÍí³Í »Ý 250 É»½í³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñ£ ºí ³Ñ³ É»½áõÝ»ñÇ ³Û¹ óáõó³Ïáõ٠ѳۻñ»ÝÁ 2007 Ãí³Ï³ÝÇ ÷»ïñí³ñÇ 24-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ 99-ñ¹ ï»ÕáõÙ ¿£ гٻٳïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ëïáñ¢ µ»ñí³Í »Ý Wikipedia-ÛáõÙ Ý»ñϳÛóí³Í áñáß É»½áõÝ»ñÇ ¹Çñù»ñÁ£ ´»ñí³Í ¿ ݳ¢ ³Û¹ É»½áõÝ»ñÇ ÏñáÕÝ»ñÇ ÃÇíÁª ÝáõÛÝ ³Û¹ Wikipedia-ÛÇ ïíÛ³ÉÝ»ñáí£ È»½áõÝ
î»ÕÝ Áëï Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ
Ðá¹í³ÍÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ
î»ÕÝ Áëï ÏñáÕÝ»ñÇ
ÎñáÕÝ»ñÇ ÃÇíÁ
³Ý·É»ñ»Ý
·»ñٳݻñ»Ý
1 665 575
322 ÙÉÝ
547 142
95 ÙÉÝ
ɻѻñ»Ý éáõë»ñ»Ý
352 740
44 ÙÉÝ
138 012
170 ÙÉÝ
ãÇݳñ»Ý
113 139
885 ÙÉÝ
¿ëå»ñ³Ýïá
67 100
140-Çó ó³Íñ
~1 ÙÉÝ
Ãáõñù»ñ»Ý
46 742
59 ÙÉÝ
¿ëïáÝ»ñ»Ý
31 119
140-Çó ó³Íñ
1 ÙÉÝ
µ³ëÏ»ñ»Ý
16 743
140-Çó ó³Íñ
1 ÙÉÝ
ǹá
14 524
140-Çó ó³Íñ
~0.5 ÙÉÝ
íñ³ó»ñ»Ý
13 918
4 ÙÉÝ
áõ½µ»Ï»ñ»Ý
5 411
20 ÙÉÝ
ãáõí³ß»ñ»Ý
5 246
140-Çó ó³Íñ
2 ÙÉÝ
³¹ñµ»ç³Ý»ñ»Ý
4 776
31 ÙÉÝ
ѳۻñ»Ý
2 717
6 ÙÉÝ
ë³ÝëÏñÇï
2 025
140-Çó ó³Íñ
0. 05 ÙÉÝ
ûë»ñ»Ý
1 655
140-Çó ó³Íñ
0.7 ÙÉÝ
²ÕÛáõë³ÏÇó »ñ¢áõÙ ¿, áñ û¢ ٻͳù³Ý³Ï É»½áõÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ³í»ÉÇ É³í »Ý Ý»ñϳ۳óí³Í, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, É»½íÇ ÏñáÕÝ»ñÇ
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ÃíÇ ¢ Wikipedia-ÛáõÙ ¹ñ³Ýó ï»ÕÇ ÙÇç ¢ Ñëï³Ï ϳå ãϳ£ ÜáõÛÝ ³Û¹ ³Ý·É»ñ»ÝÝ Áëï ÏñáÕÝ»ñÇ ÃíÇ ÙdzÛÝ »ññáñ¹Ý ¿, ÇëÏ Ñ³Ù³ñ Ù»Ï É»½áõݪ ãÇݳñ»ÝÁ, ÙdzÛÝ 12-ñ¹Ý ¿, ¢ ½ÇçáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ 8-ñ¹ ï»ÕáõÙ ·ïÝíáÕ éáõë»ñ»ÝÇÝ, ³ÛÉ¢ 26-ñ¹ ï»ÕáõÙ ·ïÝíáÕ É»Ñ»ñ»ÝÇÝ£ ÆëÏ Ñ³Û»ñ»ÝÁ, áã ÙdzÛÝ ãÇ Ñ³ëÝáõÙ Çñ ÏñáÕÝ»ñÇ ÃíÇ ï»ÕÇݪ 85, ³ÛÉ¢ Ñ»ï ¿ ÙÝáõÙ ³í»ÉÇ ÷áùñ³ù³Ý³Ï ³ÛÝåÇëÇ É»½áõÝ»ñÇó ÇÝãåÇëÇù »Ý ¿ëïáÝ»ñ»ÝÁ ¢ íñ³ó»ñ»ÝÁ£ ì»ñçÇÝë ³éѳë³ñ³Ï, É»½áõÝ»ñÇ óáõó³ÏáõÙ ÉÇÝ»Éáí ëáëÏ 111-ñ¹Á Wikipedia-ÛáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ 47-ñ¹ ï»ÕáõÙ£ гۻñ»ÝÇó µ³ñÓñ »Ý ѳÛïÝí»É ÝáõÛÝÇëÏ å»ï³Ï³Ý ϳñ·áíÇ×³Ï ãáõÝ»óáÕ µ³ëÏ»ñ»ÝÁ, ãáõí³ß»ñ»ÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ª ³ñÑ»ëï³Ï³Ý É»½áõÝ»ñ ¿ëå»ñ³ÝïáÝ ¢ ǹáÝ£ гۻñ»ÝÇÝ Ñ³çáÕí»É ¿ ·»ñ³½³Ýó»É (³ÛÝ ¿É ãÝãÇÝ ã³÷áí) Ù»é³Í É»½áõ ë³ÝëÏñÇïÇÝ ¢ ûë»ñ»ÝÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¢ µ»ñí³Í ³ÕÛáõë³ÏÇó ¹áõñë Ùݳó³Í ÕñÕ½»ñ»ÝÇÝ, ³µË³½»ñ»ÝÇÝ£ àñá±Ýù »Ý ³Ûë Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ£ ä³ï׳éÝ»ñÇó ³Ù»Ý³ÑÇÙݳϳÝÝ, ÇѳñÏ», ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ ëϽµáõÙ (Ù»½ ѳٳñª ¹³ Ùáï³íáñ³å»ë 80-³Ï³ÝÝ»ñÇ í»ñçÝ ¿ñ) ѳۻñ»Ý ѳٳϳñ·»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ ¿ñ£ ²ÝϳëÏ³Í ¹ñ³ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÝ ³ÙµáÕçáíÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝÝ ¿ ¢ »ñÏñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, áñÝ ³Û¹ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ïí»ñ ãïí»ó£ ²Û¹ Çñ»°Ýó ѳÝó³íáñ ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ¿ñ, áñ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ѳßíáÕ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ·Íáí ³Ù»Ý³³é³ç³¹»Ù å»ïáõÃÛáõÝáõÙª г۳ëï³ÝáõÙ, áñï»Õ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ÇÝ ³ÙµáÕç ØÇáõÃÛ³Ý ¢ ²ñ¢»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ ·áñͳÍíáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇãÝ»ñ, ãëï»ÕÍí»ó ³½·³ÛÇÝ É»½íáí ³ß˳ïáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·£ ²Ýßáõßï, ¹ñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ ³Û¹ ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ û¢ ѳۻñ ¿ÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Çñ»Ýó Ù³Ûñ»ÝÇÝ áã û ѳۻñ»ÝÝ ¿ñ, ³ÛÉ éáõë»ñ»ÝÁ, ¢ Ýñ³Ýó Ùïùáí ¿É ã¿ñ ³ÝóÝáõÙ, áñ Ù»ñ «·³í³é³Ï³Ý» É»½íáí ÇÙ³ëï áõÝÇ ÇÝã-áñ ѳٳϳñ· ëï»Õͻɣ γë»Ý, áñ ³Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ØÇáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý ù³Ûù³Ûí»É ¿ñ ¢ ³Õ»ï³ÉÇ íÇ׳ÏÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãïí»ó ³Û¹ ѳñóáí ½µ³Õí»Éáõ£ ƱÝã å³ï³ëË³Ý»ë£ Î³ñ»ÉÇ ¿ ÑÇß»É, û ǰÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¿ ëï»ÕÍí»É ѳÛáó
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
³é³çÇÝ ïå³·Çñ ·ÇñùÁ, û ǰÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¿ ÑÇÙݳ¹ñí»É ºñ¢³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ѳٳÉë³ñ³ÝÁ. »ñµ å»ïáõÃÛáõÝ ¿É, áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ, ãϳñ£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ýϳï»É ݳ¢, áñ ³ñ¹»Ý ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ÁÝóó»É »Ý£ ÆÑ³ñÏ» ³é³Ýó å»ï³Ï³Ý å³ïí»ñÇ, ³ÛÉ ³Ýѳï ݳ˳ӻéÝáÕÝ»ñÇ ç³Ýù»ñáí, ÙÇÝã¹»é å»ï³Ï³Ý ¢ ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ ³Û¹ ·áñÍáõÙ »Õ»É ¿ ÙdzÛÝ ³Ù»Ý ·Ýáí Ýñ³Ýó ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ ËáãÁݹáï»ÉÁ£ ´³Ûó ¹» ÇÝã »Õ»É ¿ª »Õ»É ¿... ÆëÏ Ç±ÝãÝ ¿ ˳ݷ³ñáõ٠ѳۻñÇÝ ³Ûëû°ñ ѳۻñ»Ý ·ñ»É£ гۻñ»Ý ѳÕáñ¹³ÏóÙ³ÝÁ (³ÛëÇÝùÝ, ïíÛ³É ¹»åùáõÙª Ù»ù»Ý³·ñÙ³ÝÁ, Ùáõïù³·ñÙ³ÝÁ) ËáãݹáïáõÙ »Ý »ñ»ù ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ, Çñ»Ýó »ÝóËݹÇñÝ»ñáí£ 1. гۻñ»ÝÝ ³ç³ÏóáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ Ü»ñϳÛáõÙë ³Ûë ËݹÇñÁ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ÉáõÍíáõÙ ¿£ ²Ûëå»ë, ³Ù»Ý³ï³ñ³Íí³Í Windows ·áñͳí³ñ ѳٳϳñ·Á ëÏë³Í Windows 2000Çó ³ç³ÏóáõÙ ¿ ³ß˳ï³ÝùÁ ѳۻñ»Ý UNICODE-áí£ ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ, Ýáñ ѳٳϳñ·»ñÇ ³ÝóÝ»ÉÁ ϳåí³Í ¿ áñáß³ÏÇ Í³Ëë»ñÇ Ñ»ï, µ³Ûó ëϽµáõÝùáñ»Ý ËݹÇñÝ ³ñ¹»Ý ÉáõÍ»ÉÇ ¿£ ÆÑ³ñÏ», 2000-Çó ³é³ç ¿É ѳۻñ»Ý Ñݳñ³íáñ ¿ñ ·ñ»É (ArmSCII-8 ³Ûɳ·ñٳٵ). ÙdzÛÝ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ÉÇÝ»ñ. Ç í»ñçá, ûñûñ ¿ÇÝ ïåíáõÙ, ϳÛù»ñ ëï»ÕÍíáõÙ£ ²éÝí³½Ý, ·áÝ» Ý³Ù³Ï ·ñ»ÉÇë ϳñ»ÉÇ ¿ñ (¢ ÑÇÙ³ ¿É ϳñ»ÉÇ ¿) ·áñÍ³Í»É ³ÛÝåÇëÇ Íñ³·ñ»ñ, áñáÝù Ý»ñ³éáõÙ »Ý Çñ»Ýó Ù»ç ·áñͳÍíáÕ ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñÁ (Word, Acrobat)£ »¢, DZÝã Ëáëù, 8-µÇóÝáó ѳٳϳñ·»ñÁ Éáõñç ·É˳ó³í³Ýù »Ý ëï»ÕÍáõÙ û·ïíáÕÇ Ñ³Ù³ñ. Ù»°Ï ëï»Õݳ߳ñÇ ë³ñù³í³ñÁ ãϳ ϳ٠µ³ËÙ³Ý Ù»ç ¿ ѳٳϳñ·Ç Ñ»ï, Ù»°Ï ѳٳå³ï³ëË³Ý ï³é³ï»ë³ÏÁ ãϳ, Ù»°Ï µ³½Ù³É»½áõ ÷³ëï³ÃÕÃáõÙ å³ï³Ñٳٵ ÷áËí»É ¿ ·ñí³ÍùÇ á×Á, ¢ µáÉáñ É»½áõÝ»ñÁ ˳éÝí»É »Ý ¢ ÷á˳ñ»ÝÁ ѳÛïÝí»É »Ý ÇÝã-áñ ³Ýϳå Ýß³ÝÝ»ñ, ¢ ³ÛÉÝ£ ´³Ûó »Ã» ·áñͳí³ñ ѳٳϳñ·»ñÇ ¹»åùáõÙ ËݹÇñÁ û¢ ¹³Ý¹³Õ, µ³Ûó ÉáõÍíáõÙ ¿, ³å³ ÏÇñ³é³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» ¹ñ³Ýù ³ç³ÏóáõÙ »Ý ³ß˳ï³ÝùÁ UNICODE-áí, ã»Ý ³ß˳ïáõÙ
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ϳ٠ûñÇ »Ý ·áñÍáõÙ UNICODE-Ç Ñ³Û»ñ»Ý ï³é³ß³ñáí£ ÆÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ гٳó³ÝóÇÝ, ³å³ ﳷݳå³ÉÇ ¿, áñ ãÏ³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý áñáÝÇã ë³ñù»ñ, ÇÝãåÇëÇÝ »Ý, ûñÇÝ³Ï Яndex, Aport, Rambler ѳٳϳñ·»ñÝ »Ýª éáõë»ñ»ÝÇ Ñ³Ù³ñ£ Ø»Ýù ëïÇåí³Í »Ýù µ³í³ñ³ñí»É ³Ù»ñÇÏÛ³Ý áñáÝÇã ë³ñù»ñÇ Google-Ç, Yandex-Ç, Altavista-Ç Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝù û¢ ³ß˳ïáõÙ »Ý ѳۻñ»Ý, µ³Ûó ѳßíÇ ã»Ý ³éÝáõ٠ѳÛáó É»½íÇ ³é³ÝÓݳÑïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ï³Ù Ñ³Û áñáÝáÕÇ ³éç¢ »Õ³Í ËݹÇñÝ»ñÁ£ ä»ïù ¿ ÑÇß³ï³Ï»É ɳÛÝáñ»Ý ·áñͳÍíáÕ ICQ áõÕ»ñÓÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳۻñ»Ý óñ·Ù³Ýí³Í ãÉÇÝ»Éáõ ÷³ëïÁ£ ܳ¢ª µçç³ÛÇÝ Ñ»é³ËáëÝ»ñÁ, áñáÝó ѳ۳óáõÙÝ ³éѳë³ñ³Ï ÉáõÍí³Í ãÇ, ÇëÏ Ñ»é³ËáëÝ»ñ Ý»ñÏñáÕÝ»ñÁ ·Ýáñ¹Ý»ñ ߳ѻÉáõ Ýå³ï³Ïáí Ñå³ñïáõÃÛ³Ùµ ·áí³½¹áõÙ »Ý ¹ñ³Ýó éáõë³óí³Í ÉÇÝ»Éáõ ѳݷ³Ù³ÝùÁ£ 2. ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áñͳí³ñ ѳٳϳñ·»ñáõÙ Windows-áõÙ, MacOS-áõÙ, Linux-áõ٠ѳۻñ»Ý ·ñ³Ýß³ÝÝ»ñáí áñ³ÏÛ³É ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ Ü»ñϳÛáõÙë ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ »Ý ÁÝóÝáõÙ Windows XP ѳٳϳñ·Ç ѳ۳óÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£ ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ «Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ» Ù»Í Ù³ëÁ (ó³í³ÉÇ ¿, µ³Ûó ëïÇåí³Í »Ù ³Û¹ µ³éÁ ã³Ï»ñïÝ»ñÇ Ù»ç ³éÝ»É) µ³ó ã»Ý ÃáÕÝáõÙ ³Û¹ Ù³ëÇÝ Çñ»Ýó Ñ»·Ý³ÝùÝ ³ñï³Ñ³Ûï»Éáõ ³éÇÃÁ (³ÛëÇÝùݪ 80-³Ï³ÝÝ»ñÇó ³Ûë ÏáÕÙ Ù»ñ «Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ» ³ß˳ñѳ۳óùáõÙ áãÇÝã ãÇ ÷áËí»É)£ ´³Ûó ÙÇ µ³ÝáõÙ Çñ»Ýù ×Çßï »Ý. гٳó³ÝóáõÙ (¢ ³éѳë³ñ³Ï) ѳÛáó É»½íÇ ³å³·³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ³ÛÝù³Ý ϳñ¢áñ ã¿ Windows-Ç û·ïíáÕ³Ï³Ý ÙÇç»ñ»ëÇ (interface) ѳ۳óáõÙÁ, áñù³Ý ³ÛÝ, áñ ³ñ¹»Ý ÇëÏ ³ñï³¹ñáÕÇ ÏáÕÙÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ í³×³éíáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ· (³ß˳ñÑÇ ó³Ýϳó³Í »ñÏñáõÙ) ûÅïí³Í ÉÇÝÇ Ñ³Û»ñ»Ý ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñáí ¢ ѳۻñ»ÝÝ ³ç³ÏóáÕ ³ÛÉ Íñ³·ñ»ñáí£ ²ÛÉ Ï»ñå, áñå»ë½Ç Arial, Times New Roman, Courier New, Tahoma, Verdana, ÇëÏ ³Ûëûñ ³ñ¹»Ý Vista-Ç Ñ»ï ï³ñ³ÍíáÕ Ý³¢ Segoe UI ¢ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñáõÙ ÉÇÝ»Ý Ñ³Û»ñ»Ý ï³é³ß³ñ»ñ£ ²é³ÛÅÙ ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ µáÉáñ ç³Ýù»ñÝ ³å³ñ¹ÛáõÝ »Ý ³Ýó»É. Ýßí³Í ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ñ»ÕÇݳϳÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ÏñáÕª Microsoft-Á ¢ Monotype-Á ÝáõÛÝÇëÏ Éë»É ã»Ý áõ-
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
½áõÙ ³Û¹ Ù³ëÇÝ£ ºí ¹³ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ í»ñç»ñë ³Ù»Ý³µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáíѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳ·Çñ ëïáñ³·ñí»ó Microsoft-Ç ¢ г۳ëï³ÝÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇ碣 лÕÇݳÏÇ Ñ³ëï³ï ѳÙá½Ù³Ùµ, ËݹñÇ ÉáõÍáõÙÝ ³ÝÑݳñ ÏÉÇÝÇ ³é³Ýó г۳ëï³ÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ³ÝÓ³Ýóª ܳ˳·³ÑÇ ¢ ì³ñã³å»ïÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃ۳ݣ Ü»ñϳÛáõÙë Windows-Ç Ñ»ï Ù³ï³Ï³ñ³íáõÙ »Ý ÙÇ »ñÏáõ ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñ (Sylfaen, Arial Unicode MS)ª ѳۻñ»Ý ï³é³ß³ñ»ñáí, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³Ýù »ñÏñáñ¹³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ »Ý, ß³ï»ñÁ ¹ñ³Ýó ·áÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ã·Çï»Ý, áõëïÇ ¢ ã»Ý ·áñͳÍáõÙ£ àõ ¹ñ³ÝÇó µ³óÇ ³Û¹ ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñÁ áñ³Ï³å»ë ûñÇ »Ý (ûñÇݳϪ ãáõÝ»Ý Ã³í ¢ ß»Õ á×»ñ)․ ã»Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ á°ã ¢ñáå³Ï³Ý, á°ã ѳÛÏ³Ï³Ý ï³é³ñí»ëïÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ¢ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ ³ÝÁÝûéÝ»ÉÇ »Ý (ѳïϳå»ëª Arial Unicode MS-Á)£ 3. гۻñ»Ý ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ àí áñ ·áÝ» Ù»Ï ³Ý·³Ù ÷áñÓ»É ¿ ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ëï»Õݳ߳ñáí ѳۻñ»Ý Ùáõïù³·ñ»É, ·ÇïÇ, û ¹³ áñù³¯Ý ïÑ³× ·áñÍ ¿, »Ã» ëï»ÕÝ»ñÇ íñ³ ã»Ý Ýßí³Í ï³é»ñÁ£ γ°Ù å»ïù ¿ Ñ»ñÃáí ë»ÕÙ»É ëï»ÕÝ»ñÁª ·ïÝ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ï³éÁ (å³ñ½ ¿, áñ ³Ûë ¹»åùáõÙ »ñϳñ ·ñí³Íù ã»ë Ùáõïù³·ñÇ), ϳ°Ù å»ïù ¿ ÙÇ áñ¢¿ ûųݹ³Ï Íñ³·ñáõÙ (ûñÇݳϪ KDWin-áõÙ) ëɳùáí ѳí³ù»É ³ÝÑñ³Å»ßï µ³é»ñÁ, ϳ°Ù å³ñ½³å»ëª ÑÇᯐ ï³é»ñÇ ï»Õ»ñÁ£ öáñÓ»Éáí ÉáõÍ»É ËݹÇñÁ, áÙ³Ýù ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ ëï»ÕÝ»ñÇÝ ÏåóÝáõÙ »Ý ÃÕûñÇ íñ³ ïåí³Í ѳۻñ»Ý ï³é»ñ£ ²í»Éáñ¹ ¿ ³ë»É, áñ ÝÙ³Ý ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ ·»Õ³·Çï³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ëáëϳÉÇ ¿․ Ïåóí³Í ï³é»ñÇ Ï»ëÁ åáÏí³Í, ÙÛáõëÝ»ñÁª ÏåãáõÝ Å³å³í»ÝÝ»ñáí ³Ùñ³óí³Í ¢ ³ÛÉÝ£ ØÇÝã¹»é ѳۻñ»Ý ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ëï»Õݳ߳ñ»ñ å³ïíÇñ»ÉÁ (ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ³ñï³¹ñ»ÉÁ) å³ñ½³·áõÛÝ ËݹÇñ ¿£ лÕÇݳÏÝ ³ÝÓ³Ùµ ³ß˳ï»É ¿ ³Û¹åÇëÇ ÙÇ ëï»Õݳ߳ñáí 10 ï³ñÇ ³é³ç (Black Cherry ³ÝáõÝáí ÇÝã-áñ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý)£ ê³Ï³ÛÝ ¹³ »½³ÏÇ ¹»åù ¿ñ․ å³Ñ³Ýç³ñÏ ãϳ£ èáõë³Ï³Ý ï³é»ñáí ëï»Õݳ߳ñÇ å³Ñ³Ýç ϳ,
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ÇëÏ Ñ³Û»ñ»Ýáíª á㣠¾É á¯õñ Ùݳó «È»½íÇ Ù³ëÇÝ» ûñ»ÝùÁ, áñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ÝÙ³Ý ëï»Õݳ߳ñ»ñ ÉÇÝ»Ý Ð³Û³ëï³ÝáõÙ£ «úñ»ÝùÝ» ³Û¹ «ÁݹáõÝí³Í» ¿ ³ñ¹»Ý ßáõñç ï³ëÁ ï³ñÇ ³é³ç, ÇëÏ Ñ³Û³ï³é ëï»Õݳ߳ñ»ñ ÙÇÝã ûñë ¿É ¹»é ãϳݣ ¸³ ¿°É ³í»ÉÇ ï³ñûñÇÝ³Ï ¿, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ·áñÍÇ Ý³Ë³Ó»éÝáÕÁ ϳñáÕ ¿ñ ɳí ß³ÑáõÛà áõݻݳɣ Àëï áñáß ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÇ, Ý»ñϳÛáõÙë г۳ëï³Ýáõ٠ѳٳϳñ·ÇãÝ»ñÇ ÃÇíÁ ï³ñ»Ï³Ý ³×áõÙ ¿ Ùáï 100 ѳ½³ñáí 5£ êï»Õݳ߳ñ»ñÇ Ù³Ýñ³Í³Ë ÙÇçÇÝ ·ÇÝÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ Ùáï $15, ÇëÏ Ù»Í³Í³ËÁª Ùáï $5£ î³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁª $10 ¿£ ²Ûë ·áõÙ³ñÇ Ùáï Ï»ëÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çïí»É áñå»ë Ù³ùáõñ ß³ÑáõÛà (ѳßí³ñÏÁ µÝ³Ï³Ý³µ³ñª ã³÷³½³Ýó Ùáï³íáñ ¿)£ ²ÛëåÇëáí г۳ëï³ÝáõÙ ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ ßáõÏ³Ý ï³ñ»Ï³Ý ï³ÉÇë ¿ Ùáï 500 000 ¹áɳñ ß³ÑáõÛã Þ³ï ãÇ, µ³Ûó ùÇã ¿É ãÇ£ ܳ, áí Ïϳ½Ù³Ï»ñå»ñ ѳ۳ï³é ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ г۳ëï³Ý, ϳñáÕ ¿ñ ëï³Ý³É ³Û¹ ·áõÙ³ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ£ ºÃ», ÇѳñÏ», í»ñç³å»ë È»½íÇ ï»ëãáõÃÛáõÝÝ Çñ ³éûñÛ³ ½µ³ÕÙáõÝùÇó µ³óÇ ëÏë»ñ ½µ³Õí»É ݳ¢ Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ·áñÍáí, ³ÛÝ ¿ª ѳÛáó É»½íÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ùµ£ ´³Ûó, ù³ÝÇ ¹»é È»½íÇ ï»ëãáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³Ýáí ãÇ ½µ³ÕíáõÙ ËݹÇñÁ ϳñáÕ ¿ñ ÉáõÍí»É ³ñÑ»ëï³í³ñÅ Ùáõïù³·ñÙ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ, ³ÛÝ ¿ª ÷³Ï³ã Ùáõïù³·ñÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÇ (Ùáõïù³·ñáõÙª ³é³Ýó ëï»Õݳ߳ñÇÝ Ý³Û»Éáõ, ï³ëÁ Ù³ïáí Ùáõïù³·ñáõÙ, touch-typing) ï³ñ³ÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí£ úñÇݳϪ ¹åñáóÝ»ñáõÙ ¹³ë³í³Ý¹Ù³Ý ÙÇçáóáí£ ´Ý³Ï³Ýµ³ñ, ¹ñ³ ѳٳñ ¿É ·áñÍÇ åÇïÇ ³ÝóÝÇ ÎñÃáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ)£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉÇÝ»É-ãÉÇÝ»ÉÁ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ã¿ñ áõݻݳ£ ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý Íñ³·ñ³ÛÇÝ ÇÝùÝáõëáõÛóÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ£ ²Ûë ѳñó»ñáí Ñ»ï³ùñùñíáÕÝ»ñÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ »Ù ³Ûó»É»É éáõë³Ï³Ý www.urikor.net ϳÛùÁ (³Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë Ñ»ÕÇݳÏÇ »ñÏáõ «êï»Õݳ߳ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÇó» ¢ «Ø»ù»Ý³·ñÙ³Ý ³ñÑ»ëïÇ Ù³ëÇÝ» ϳñ× Ñá¹í³ÍÝ»ñáõÙ, áñáÝù Áݹ·ñÏí³Í »Ý «¼ñáõÛóÝ»ñ ѳٳϳñ·ãÇ 5 Àëï http://chinalist.ru/facts/viewyears.php?p_country=10&p_param=1034
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
Ù³ëÇÝ» ·ñùÇ Ñ³í»Éí³ÍÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ․ ¹ñí³Í ¿ fonts.tarumian .am ѳëó»áí)£ г۳ï³é ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ ³ñï³¹ñÙ³Ý ¢ Ùáõïù³·ñÙ³Ý ·áñÍÇ Ñ»ï ϳåí³Í ¿ Ù»Ï ³ÛÉ ËݹÇñ ¢ë․ ÇëÏ Ç±Ýã ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ùµ åÇïÇ Ñ³Û»ñ»Ý ï³é»ñÁ ѳÛïÝí»Ý ëï»Õݳ߳ñÇ íñ³£ ä³ñ½íáõÙ ¿, áñ ³Ûë ѳñóáõÙ ¿É ÙÇûñÇݳÏáõÃÛáõÝ ãϳ£ ºÃ» ÙÇ ÏáÕÙ ÃáÕÝ»Ýù ³é³ÝÓÇÝ ³Ýѳï³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÁ, ³å³ ϳ ëï»ÕÝ»ñÇ »ñÏáõ ï³ñ³Íí³Í ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝ. ³í³Ý¹³Ï³Ý ·ñ³Ù»ù»Ý³ÛÇ Ó¢áí (typewriter), áñÁ ѳëï³ïí³Í ¿, áñå»ë г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ÑÇÙÝûñÇݳÏ, ¢ ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ÑÝãÛáõݳÛÇÝ (phonetic)£ ¶ñ³Ù»ù»Ý³ÛÇ ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ï³é»ñÁ ¹³ë³íáñí³Í »Ý Áëï ѳÛáó É»½íÇ ÑÝãÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³×³ËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (ÇÝãå»ë éáõë³Ï³Ý ·ñ³Ù»ù»Ý³ÛÇ ¹»åùáõÙª Áëï éáõë»ñ»ÝÇ Ñ³×³ËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ), ³ÛÝå»ë, áñ ³Ù»Ý³Ñ³×³Ë å³ï³ÑáÕ ï³é»ñÁ ÉÇÝ»Ý ³Ù»Ý³áõÅ»Õ Ù³ïÝ»ñÇ Ùáï³Ï³ÛùáõÙ£ ÞÝáñÑÇí ³Ûë ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¢ª ÷³Ï³ã Ùïáõïù³·ñÙ³Ý, »ñµ ѳٳå³ï³ëË³Ý å³ñ³åÙáõÝùÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí Ù³ïÝ»ñÁ ·ïÝáõÙ »Ý ѳå³å³ï³ëË³Ý ëï»ÕÝ»ñÝ ÇÝùݳµ³ñ, ³é³Ýó áñáÝ»Éáõ, Ùáõïù³·ñÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ÏïñáõÏ ³×áõÙ ¿ ¢ ³ñ¹»Ý áã ÙÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ãÇ áõÝ»ÝáõÙ ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ íñ³ ѳۻñ»Ý ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ£ ÐÝãÛáõݳÛÇÝ ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõ٠ѳۻñ»Ý ï³é»ñÁ ѳٳå³ï³ë˳ݻóí³Í »Ý ɳïÇÝ³Ï³Ý ï³é»ñÇÝ£ ¸³ ³ñí»É ¿, áñå»ë½Ç ѳۻñ»Ý ٳϳñ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ ·ïÝ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ï³éÇ ëï»ÕÝÁ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ѳۻñ»ÝÇ ³Ù»Ý³Ñ³×³Ë å³ï³ÑáÕ «²» ï³éÁ ѳÛïÝíáõÙ ¿ ëï»Õݳ߳ñÇ »½ñÇÝ, ³Ù»Ý³ ÃáõÛÉ ¢ ¹³Ý¹³Õ³ßñÅ Ù³ïǪ Ó³Ë ×ÏáõÛÃÇ ï³Ï, ÇëÏ ³Ù»Ý³Ñ³½í³¹»å å³ï³ÑáÕ «ü»-ݪ áõÅ»Õ Ó³Ë óáõó³Ù³ïÇ Ùáï³Ï³ÛùáõÙ, ÇÝãÁ µ³ó³éáõÙ ¿ ³Ûë ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÁ ÷³Ï³ã Ùáõïù³·ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍ»ÉÁ£ ´³Ûó ³Ù»Ý³³ÝѻûÃÝ ³Û¹ ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÛÝ ¿, áñ ù³ÝÇ áñ ɳïÇÝ³Ï³Ý ï³é»ñÁ 26-Ý »Ý, ÇëÏ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³Ûµáõµ»Ýáõ٠ϳ 38 ï³é, ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ 12 ѳۻñ»Ý ï³é»ñ ѳÛïÝíáõÙ »Ý å³ï³Ñ³Ï³Ý ëï»ÕÝ»ñÇ íñ³ ¢ ¹ñ³Ýó ï»Õ³¹ñáõÃÛáõÝÁ
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
ÙÇ¢ÝáõÛÝÝ ¿ ³ÝÑݳñ ¿ ÉÇÝáõÙ ÑÇ߻ɣ ºÃ» ¹ñ³Ý ³í»É³óÝ»Ýù, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ³Û¹ «ÑÝãÛáõݳÛÇÝ» ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÝ ¿É ï³ñµ»ñ ³ß˳ï³ï»Õ»ñáõÙ ï³ñµ»ñ ¿, ³å³ å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ÝÙ³Ý ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ Éáõñç ѳٳñí»É£ ê³Ï³ÛÝ Ùáõïù³·ñáÕÝ»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ û·ïí»É «ÑÝãÛáõݳÛÇÝ» ëï»Õݳ߳ñÇó£ ÆÝãá±õ£ ºÃ» å³ï׳éÁ ÉÇÝ»ñ ÙdzÛÝ ëáíáñ»Éáõ íñ³ ç³Ýù ó÷»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ (³ÛÉ Ï»ñå ³ë³Íª ÍáõÉáõÃÛáõÝÁ), ³å³ ¹³ ¹»é É³í³·áõÛÝ ï³ñµ»ñ³ÏÁ ÏÉÇÝ»ñ£ ò³íáù, å³ï³ÑáõÙ »Ý ÑÝãÛáõݳÛÇÝ ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý «ëϽµáõÝù³ÛÇÝ» ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñ£ êñ³Ýó ÃíáõÙ ¿, û, ù³ÝÇ áñ Çñ»Ýù ·áñÍÇ µ»ñáõÙáí ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï »ñ»ù É»½íáí »Ý Ùáõïù³·ñáõÙ, áõëïÇ ¢ »Ã» Ûáõñ³óÝ»Ý Ù»Ï ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝ, ³å³ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ÏÙ»ù»Ý³·ñ»Ý µáÉáñ »ñ»ù É»½áõÝ»ñáí£ ²Ûë ϳñÍÇùÇ ÙdzÙïáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ã¿, áñ, ÇÝãå»ë Ýϳï»óÇÝù, ѳÛÏ³Ï³Ý ï³é»ñÁ ÏÇëáí ã³÷ ³í»É »Ý, ù³Ý ɳïÇݳϳÝÝ»ñÁ, ¢ ï³é»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÇ ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÁ ÙÇ¢ÝáõÛÝÝ ¿ ï³ñµ»ñ ¿ (ѳïϳå»ë »Ã» ¹ñ³Ý ³í»É³óÝáõÙ »Ýù ݳ¢ éáõë³Ï³Ý ï³é»ñÁ), ³ÛÉ ³ÛÝ, áñ Ù³ñ¹áõ ËáëùÁ (µ³Ý³íáñ ¢ ·ñ³íáñ) µ³Õϳó³Í ¿ áã û ÑÝãÛáõÝÝ»ñÇó áõ ï³é»ñÇó, ³ÛÉ í³ÝÏ»ñÇó, ³ÛëÇÝùÝ áñáß³ÏÇ ï³é³Ï³å³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý ï³é»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ ¹»é ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ ¹ñ³Ýó ѳí³ë³ñ ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ ·áñͳÍáõÙ µáÉáñ É»½áõÝ»ñáõÙ£ ¸³ ѳí³ë³ñ³½áñ ¿ åݹٳÝ, û áñ¢¿ É»½íÇ ÑÝãÛáõÝÝ»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ µ³í³ñ³ñ ¿ ³Û¹ É»½íáí ³½³ï Ëáë»Éáõ ѳٳñ£ Æ ¹»å, å»ïù ¿ Ýϳï»É, áñ »Ã» ³Û¹ «»é³É»½áõ» ³ÝÓ³Ýó ѳٳñ ³é³çÇÝ ï»ÕáõÙ ÉÇÝ»ñ ѳۻñ»ÝÁ, Ýñ³Ýù ³éÝí³½Ý ß³Ñ³·ñ·éí³Í ÏÉÇÝ»ÇÝ ·áñÍݳϳÝáõÙ ëïáõ·»É ·ñ³Ù»ù»Ý³ÛÇ ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇëÏ Ñ³Ùá½í»Éáõó Ñ»ïá ³ñ¹»Ý ѳ½Çí û íÇ×»ÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ù³ÝÇ áñ ѳۻñ»ÝÝ Çñ»Ýó »ñ»ù É»½áõÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ ëáëÏ »ññáñ¹ ¿ (»Ã» áã ãáññáñ¹Á), Çñ»Ýù ݳËÁïñáõÙ »Ý ß³ñáõÝ³Ï»É í»ñ³ó³Ï³Ý í»×Áª áñå»ë ÇÝùݳñ¹³ñ³óáõÙ£ ÐÝãÛáõݳÛÇÝ ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÝ áõÝÇ ¢ë ÙÇ íï³Ý·³íáñ, óùÝí³Í ûñáõÃÛáõÝ£ ¸³ ³ÛÝ ¿, áñ, û¢ Ùáõïù³·ñÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ëï³ÝáõÙ »-
îºÔºÎ²îì²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ
Ýù ѳ۳ï³é ·ñí³Íù, ë³Ï³ÛÝ Ùáõïù³·ñÙ³Ý å³ÑÇÝ Ý³ÛáõÙ »Ýù ɳïÇÝ³Ï³Ý ï³é»ñÇÝ ¢ Ýß³ÝÝ»ñÇÝ£ ²ÛëÇÝùÝ »Ýó·Çï³Ïóáñ»Ý ÁÝï»É³Ýáõ٠ɳïÇݳï³é ѳۻñ»ÝÇÝ£ ÖÇßï ¿, »ñµ ëï»ÕÝ»ñÇÝ ëáëÝÓáõÙ »Ý ѳۻñ»Ý ï³é»ñÁ ³Û¹ íï³Ý·Á í»ñ³ÝáõÙ ¿, µ³Ûó ³Û¹ ¹»åùáõÙ í»ñ³ÝáõÙ ¿ ݳ¢ ÑÝãÛáõݳÛÇÝ ëï»Õݳ߳ñÇ ÇÙ³ëïÁ․ »Ã» ÙÇ¢ÝáõÛÝÝ ¿ ݳۻÉáõ »Ýù ѳ۳ï³é ëï»ÕÝ»ñÇÝ, ³å³ DZÝãÝ ¿ ˳ݷ³ñáõÙ, áñ ¹ñ³Ýù ³í»ÉÇ Ï³ï³ñÛ³É, ·ñ³Ù»ù»Ý³ÛÇ ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÝ áõݻݳݣ ²Ûëå»ë û ³ÛÝå»ë, Ù»ñ ³½·³ÏÇóÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ãÇ å³ïñ³ëïíáõÙ Ññ³Å³ñí»Éáõ ëï»Õݳ߳ñÇÝ Ý³Û»Éáí ïå»Éáõó, ¢ ѳۻñ»Ý ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ëï»Õݳ߳ñ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ Éáõñç ËáãÁݹáï ¿ ÙÝáõ٠гٳó³Ýóáõ٠ѳ۳ï³é ѳÕáñ¹³Ïóí»Éáõ ׳ݳå³ñÑÇÝ£ ì»ñç»ñë, ÷áñÓ»Éáí Ýå³ëï»É ËݹñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ, forum.zhamanc.am ϳÛùÁ Ý»ñ¹ñ»É ¿ ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, áñÇ ßÝáñÑÇí ¹áõù ëï»Õݳ߳ñÇ íñ³ ë»ÕÙáõÙ »ù ɳïÇÝ³Ï³Ý ï³é»ñÁ, ÇëÏ Ñ³Ù³Ï³ñ·ãÇ í³Ñ³ÝÇ íñ³, ³é³Ýó áñ¢¿ Éñ³óáõóÇã ë³ñù³í³ñÇ, ѳÛïÝíáõÙ »Ý ѳۻñ»Ý ï³é»ñ£ ²é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ë³ ß³ï ɳí Ñݳñù ¿, ù³ÝÇ áñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ó³Ýóáõ٠ѳ۳ï³é ѳۻñ»Ýáí ѳÕáñ¹³Ïóí»É£ гïÏå»ë ¹³ ѳñÙ³ñ ¿ ³ñï»ñÏñÇ Ù»ñ ѳÛñ»Ý³ÏÇóÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, áñáÝù, »ñµ»ÙÝ Çñ³íáõÝù ¿É ã»Ý áõÝ»ÝáõÙ Çñ»Ýó ³ß˳ï³ï»Õ»ñáõ٠ѳۻñ»Ý ³ç³ÏóáõÙ ï»Õ³¹ñ»Éáõ£ ê³Ï³ÛÝ ÏñÏÇÝ ë³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ûñÇ áõ ɳïÇݳßáõÝã «ÑÝãÛáõݳÛÇÝ» ¹³ë³íáñáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÙ£ º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñ ø³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñϳÛÇë ÷áõÉáõÙ, »ñµ Ù³ñ¹áõ ³éûñÛ³Ý ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ¿ ϳåíáõ٠ѳٳϳñ·ã³ÛÇÝ ¢ гٳó³Ýó³ÛÇÝ ÙÇç³í³Ûñ»ñÇÝ, Ñ³Û »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÇ Ýáñ³Ýáñ ë»ñáõݹݻñ ÁÝï»É³ÝáõÙ »Ý ³é³Ýó ѳÛáó ï³é»ñÇ ¢ ÝáõÛÝÇëÏ ³é³Ýó ѳÛáó É»½íÇ Ñ³Õáñ¹³Ïóí»ÉáõÝ, ݳËÁÝïñ»Éáí ³ÛÉ É»½áõÝ»ñ£ ê³ íï³Ý·áõÙ ¿ Ñ³Û ³½·Ç ³å³·³Ý£ »¢ ѳ۳ï³é ÝÛáõûñÇ ù³Ý³ÏÁ гٳó³ÝóáõÙ ³×áõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ ã³÷³½³Ýó ¹³Ý¹³Õ ¿, ù³ÝÇ áñ µ³ËíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ãÉáõÍí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ£ ¸ñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÇ ÉáõÍáõÙÁ ϳË-
вڲî²è вںðºÜÀª вزò²ÜòàôØ
í³Í ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·ã³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï å»ï³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ïáí ѳٳ·áñͳÏó»Éáõó£ Ü³Ë ¢ ³é³ç, ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ÃáÕ³ñÏíáÕ Íñ³·ñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ·ñ³Ýß³ÝÝ»ñ å³ñáõݳÏáÕ áñ³ÏÛ³É ï³é³ï»ë³ÏÝ»ñáí ѳٳÉñ»ÉáõÝ£ ÊݹÇñÝ»ñÇ ÙÛáõë Ù³ëÁ Ý»ñ³½·³ÛÇÝ µÝáõÛÃÇ ¿£ ì»ñçÇÝÝ»ñÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ¿ ³½·³ÛÇÝ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ó³í³ÉÇ ÙÇ µ³ñ¹áõÛÃ. ³ñѳٳñÑ³Ï³Ý í»ñµ³µ»ñÙáõÝùÁ Ù³Ûñ»ÝÇ É»½íÇ Ýϳïٳٵ£ γñ¢áñ ¿ ݳ¢ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, Ù³ëݳíáñ³å»ëª È»½íÇ ï»ëãáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ ³ÝÙÇç³Ï³Ý í»ñ³¹³ëǪ ÎñÃáõÃÛ³Ý ¢ ·ÇïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ã»ñ³óáõÙÁ£ Âí³ñÏí³Í ËݹÇñÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÉáõÍ»É ÙdzÛÝ, »Ã» γé³í³ñáõÃÛáõÝÝ Çñ ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï í»ñóÝÇ Ãí³ÛÇÝ ÙÇç³í³Ûñ»ñáõÙ, Ý»ñ³é۳ɪ гٳó³Ýóáõ٠ѳÛáó É»½íÇ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ£ Øáï ³å³·³ÛáõÙ Ó»éݳñÏí»ÉÇù ³é³çݳѻñà ù³ÛÉ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý․ • • •
• •
г۳ëï³ÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝáõÝÇó ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Íñ³·ñ³ÛÇÝ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, г۳ëï³ÝÛ³Ý µáÉáñ ÑÇÙݳñÏÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ ѳ۳ï³é ëï»Õݳ߳ñ»ñáí, ÏñÃûç³ËÝ»ñáõÙ ³ñÑ»ëï³í³ñŠѳ۳ï³é Ù»ù»Ý³·ñÙ³Ý ¹³ëÁÝóóÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ ¢ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñáõÙ Ý»ñ³éáõÙÁ, гٳó³Ýóáõ٠ѳÛáó É»½íÇ ·áñͳÍÙ³ÝÁ Ýå³ëïáÕ å»ï³Ï³Ý ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý Í³í³ÉáõÙÁ, ºí ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÁª ѳÛáó É»½íÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ µáÉáñ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ³Ýí»ñ³å³Ñ ϳï³ñáõÙÁ£
Դ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
13. ´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ. Ƹº²È²Î²Ü ä²îκð²òàôØÜºðÀ ºì Æð²Î²Ü Î²äÆ àðàÞ ²êäºÎîܺðÀ
ՇՈՒՇԱՆ ԽԱԹԼԱՄԱՋՅԱՆ
´³Ý³ÏÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ÷³ëïÁ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ³å³óáõÛóÝ»ñÇ Ï³ñÇù ãáõÝÇ (³éÝí³½Ý ï»ë³Ý»ÉÇ ³å³·³ÛáõÙ)£ ø³ÝÇ ¹»é ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å»ï³Ï³Ý ߳ѻñ, áñáÝù ûµÛ»ÏïÇí Ï»ñåáí ϳñáÕ »Ý ѳϳë»É ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇÝ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ý³¢ ûµÛ»ÏïÇí ëå³éݳÉÇùÝ»ñ, ÇÝãå»ë ¢ å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ£ лÝó å»ïáõÃÛáõÝÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ` «ä»ïáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÁ ·É˳íáñ³å»ë ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ¿» (Ðáµë, «È¢Ç³Ã³Ý»)£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ñ»Ýó å»ïáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõïÇÝ »Ý í»ñ³·ñáõ٠û° ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñ ÉÇÝ»ÉÁ1, ¢ û° ³ÝѳïÇ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ ³½·Ç ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý (ѳٳÉÇñ ³Ýí³ÝáõÙÁ` «³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ») ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·³ÛÇÝ ÉáõÍÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ä³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ñ»Ýó å»ïáõÃÛáõÝÝ ¿ Ç ½áñáõ ëï»ÕÍ»É, ¢ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÁ` ѳٳËÙµ»É ¹ñ³ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñÁ£ Àݹ áñáõÙ, ³½·³ÛÇÝ-å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ϳËí³Í ¿ ïíÛ³É å»ïáõÃÛ³Ý «Ù»ÏݳñϳÛÇÝ» å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó£ 1 ´³ó³éáõÃÛ³Ùµ «áã å»ï³Ï³Ý» ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛ³Ý (ÞÊ)£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
²½·³ÛÇÝ-å»ï³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ëáíáñ³µ³ñ ͳí³ÉíáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ í»ñݳ˳í³ÛÇÝ ËÙµ»ñÇ ÙÇç¢ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ£ ²Û¹ å³Ûù³ñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿` ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ë»÷³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ «Ù»ÏݳñϳÛÇÝ» É³í³·áõÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ£ ÜÙ³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ³ñï³ùÇÝ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ (鳽ٳϳÝ, û ³ÛÉ µÝáõÛÃÇ) ³é³ç³óÙ³ÝÁ£ Àݹ áñáõÙ, ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃßÝ³Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ýó Çñ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ Çñ³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ, áñáÝù ëáíáñ³µ³ñ ·ïÝíáõÙ »Ý ߳ѻñÇ ¢ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ «Ñ³ïÙ³Ý Ï»ïáõÙ»£ ºí Ñ»Ýó ¹ñ³Ýáí ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ` µ³Ý³ÏÇ, áëïÇϳÝáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ½áñáõÃÛ³Ý Ï³ñ¢áñ µ³Õ³¹ñÇã »Ý, å»ï³Ï³Ý ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ÝÇß, ³½·Ç ³ñï³ùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ¢ »ñÏñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ³Û¹ »ñÏñÇ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ, ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ÙÇçáó£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßïáõÙ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ï³ñµ»ñ ¿, ÇÝãÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ݳ¢ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ¢ ÙÇïáõÙÝ»ñáí£ ¶³Õ³÷³ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí, г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ å³ÛٳݳíáñíáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ÝáñÙ»ñÇ, زÎ-Ç ¢ º²ÐÎ-Ç ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ëï³ÝÓÝ³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ áõÝÇ µ³ó³é³å»ë å³ßïå³Ý³Ï³Ý µÝáõÛã ²Û¹ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõ٠ѳٳÏóíáõÙ »Ý ѳí³ï³ñÙáõÃÛáõÝÁ ˳ճÕáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ ¢ ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÝ áõ »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ å³ßïå³Ý»Éáõ í×é³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ Àݹ áñáõÙ, ݳ˳å³ïíáõÃÛáõÝÁ ïñíáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý, ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý, Çñ³í³Ï³Ý ¢ ³ÛÉ` áã é³½Ù³-
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ, ¹ñ³ ˳ËïÙ³Ý Ï³Ù ³·ñ»ëdzÛÇ ³Ïï»ñÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ѳٳï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ£ ²Û¹ ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ г۳ëï³ÝÁ å»ïù ¿ ïÇñ³å»ïÇ áã ÙdzÛÝ ¢ áã ³ÛÝù³Ý ½ÇÝí³Í å³Ûù³ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ÙÇçáóÝ»ñÇ, ³ÛÉ¢, áñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÝ ¿, áõݻݳ ųٳݳϳÏÇó µ³Ý³Ï` µ³éÇë ³Ù»Ý³É³ÛÝ ÇÙ³ëïáí£ ¸Åí³ñ ã¿ Ýϳï»É, áñ Ñ»ïËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÇ Ýáñ³ÝÏ³Ë áñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý «ÑÇÝ ïÇåÇ Ýáñ µ³Ý³Ï» ϳéáõó»É£ ê³ Ù³ë³Ùµ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇÝ Ñ³ïáõÏ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ù³ë³Ùµ ¿É` å»ï³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ÇÝ»ñódzÛáí£ ì»ñçÇÝë ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýñ³Ý, áñ ÙdzÛÝ é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÝ »Ý ³ñųݳÝáõÙ Éáõñç áõß³¹ñáõÃÛ³Ý, ÇëÏ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÇó µËáÕ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ ¢ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ` ³Ýï»ëíáõÙ£ ÂíáõÙ ¿, û ݳËáñ¹ ѳñÛáõñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ å»ï³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ïáñóñ³Í ÉÇÝ»Éáí, г۳ëï³ÝÁ å»ïù ¿ Ù³ë³Ùµ Ãáó÷³Í ÉÇÝ»ñ ݳ¢ ¹ñ³ ÇÝ»ñódzݣ ê³Ï³ÛÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ñ¹»Ý Ñݳó³Í ÙÇçáóÝ»ñÇÝ Ï³éã³ÍáõÃÛáõÝÁ ¢ Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ÇÝ»ñóÇ³Ý Ù»½³ÝáõÙ Ýϳï»ÉÇ »Ý ó³Ýϳó³Í áÉáñïáõÙ£ ƱÝãÝ ¿ å³ÛٳݳíáñáõÙ Ù»ñ »ñÏñáõÙ é³½Ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ì»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ é³½Ù³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ½³ñ·³óÙ³Ý ¢ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ áõÕÇÝ»ñÁ, µ³óÇ µ³Ý³ÏÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ïÇåÇ Ï³éáõóí³Íùáõ٠߳ѳ·ñ·éí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñݳ˳í»ñÇ ß³Ñ»ñÇó, å³ÛٳݳíáñíáõÙ »Ý ݳ¢ Ý»ñùÇÝ ¢ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ ä»ïù ¿ Ýß»É, áñ г۳ëï³ÝÇ ÏáÙåɻٻÝï³ñ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ µ³í³Ï³Ý ³ñï³ëáíáñ »Ý. ³Ûëûñ Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ½áõ·³Ñ»é³µ³ñ ÙÇ ù³ÝÇ, Ñ³×³Ë ÙÇÙÛ³Ýó µ³ó³éáÕ ûñÇݳÏÝ»ñÇ »Ý Ñ»ï¢áõÙ£ ºÃ» ³í»É³óÝ»Ýù, áñ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ Ù»½ Ùáï Ñ³×³Ë ·»ñ³ÏßéáõÙ »Ý áã ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É ·áñÍáÝÝ»ñÝ áõ ß³ñųéÇÃÝ»ñÁ, ³å³ Çñ³íÇ׳ÏÝ ³ÝÑáõÛë ¿ ÃíáõÙ£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ºí áñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÝ ¿, ³Ûë ³ÙµáÕç ѳٳÉÇñÁ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ ³é³Ýó ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ Ù»ñ ÏÛ³ÝùÇ µáÉáñ áÉáñïÝ»ñÇ ¢ Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý íñ³ Ý»ñ³½¹áÕ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý Ëáñù³ÛÇÝ ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÁ£ ø³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ¢ µ³Ý³ÏÁ
´³Ý³ÏÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý, ëáóÇ³É³Ï³Ý ûñ·³Ýǽ٠¿, áñÁ ûÅïí³Í ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý Ý»ñ³½¹»óáõÃÛ³Ý áÕç ëå»Ïïñáí ¢ áñÝ Çñ íñ³ ¿ ÏñáõÙ Ñݳñ³íáñ µáÉáñ, Ù³ëݳíáñ³å»ë` ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÈÇÝ»Éáí å»ïáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³ß³ñÅáõÝ, ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í, ϳñ·³å³Ñ ¢ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÁ` ½ÇÝí³Í ÇÝëïÇïáõïÁ, µ³Ý³ÏÁ ÙÇßï ·ïÝíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝáõÙ£ ò³Ýϳó³Í »ñÏñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ï»ÕÁ ¢ ¹»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõ٠ϳËí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ ³ñï³ùÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó, ³ÛÉ¢` ïíÛ³É »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ ï»ë³ÏÇó (¹ÇÏï³ïáõñ³, ³íïáñÇï³ñǽÙ, ¹»ÙáÏñ³ïdz)£ ê³ Ñ³ïϳå»ë í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Ý»ñùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇÝ£ ijٳݳÏÇÝ ¼. ´Å»½ÇÝëÏÇÝ ¢ ê. гÝÃÇÝ·ïáÝÁ ³å³óáõó»óÇÝ, áñ áõÅ»Õ ¢ ½³ñ·³ó³Í å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ µÝáñáß ÉÇÝ»É Ã»° ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ¢ û° ¹ÇÏï³ïáõñ³Ý»ñÇÝ2, ÇÝãÁ ѳëï³ïáõÙ »Ý ݳ¢ ³Ù»Ý³Ã³ñÙ ù³Õ³ù³·Çï³Ï³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÜáõÛÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É ݳ¢ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ ¹ÇÏï³ïáõñ³ÛÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ µ³Ý³ÏÇ ¹»ñÁ ÷áùñ-ÇÝã ï³ñµ»ñ ¿£ Ø»ñ »ñÏñÇ ³Ýϳ˳óÙ³Ý ³é³çÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ²¹ñµ»ç³ÝÇ Ñ»ï å³ï»ñ³½ÙÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ¹»ñÇ Ï³ñ¢áñÙ³Ý ûµÛ»ÏïÇí å³ï×³é ¹³ñӳݣ г۳ëï³ÝáõÙ ¼àô ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ áõÝ»ó³Í Ù»Í ¹»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñëÏëÙ³Ý ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³éϳ íï³Ý·áí, ϳ٠ÂáõñùdzÛÇ áã µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý ¹Çñùáñáßٳٵ, ³ÛÉ¢` Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ÙÇ ß³ñù Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ 2 Brzezinski
Z., Huntington S. “Political Power£ USA/USSR”, N.Y., 1963.
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
ø³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¹»ñÁ Ù»Í ¿ »Õ»É Ù³ëݳíáñ³å»ë 1990-1999ÃÃ., »ñµ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ͳÛñ³Ñ»Õ ³ÝϳÛáõÝ ¿ñ£ ²Ûëûñ ÝáñÇó µ³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍí»É Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõÙ µ³Ý³ÏÇ ¹»ñÇ ³×Ç Ñ³Ù³ñ£ ºñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÷á˳ϻñåáõÙÁ áã ÙdzÛÝ ãÇ ³í³ñïí»É, ³ÛÉ¢ â³ÏáË»É ¿ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ùµ ÑÕÇ ÙÇ Ýáñ ÷áõÉ£ ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ã»° ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ, ¢ û° Çß˳ݳí³ñÙ³Ý ³íïáñÇï³ñ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ³ñÙ³ï³óÙ³ÝÁ£ ºñÏñáõÙ ÙÇÝ㢠ÑÇÙ³ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÙÇç¢ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ¿ ïÇñáõÙ å»ïáõÃÛ³Ý ³éç¢ Í³é³ó³Í ϳñ¢áñ³·áõÛÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ßáõñçÁ. ûñ³Ï³ñ·áõÙ áã û «ÇÝãå»±ë ·áñͻɻ, ³ÛÉ «Ç±Ý㠳ݻɻ ѳñóÝ ¿£ 20072008 ÃÃ. ÐÐ-áõ٠ϳ۳ݳÉÇù ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý µ»ñ»É ³ÛÝåÇëÇ áõÅ»ñ, áñáÝù ÛáõñáíÇ »Ý å³ïÏ»ñ³óÝáõÙ Ù»ñ »ñÏñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÇÝ ¢ г۳ëï³ÝÇ ¹»ñÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ£ г۳ëï³ÝÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ½·³ÉÇáñ»Ý ¹³Ý¹³Õ»É ¿, ÇÝãÁ ѳëϳݳÉáõ ѳٳñ å³ñï³¹Çñ 㿠ϳñ¹³É Ù»ñ »ñÏñáõÙ ïÇñáÕ Çñ³íÇ׳ÏÁ µ³í³Ï³Ý Ùé³ÛÉ ·áõÛÝ»ñáí Ý»ñϳ۳óÝáÕ Human Rights Watch, Freedom House ϳ٠Amnesty International ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½»ÏáõÛóÝ»ñÁ£ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ, ·áñÍÇãÝ»ñ ¢ ¼ÈØ-Ý»ñ µÝáõó·ñáõÙ »Ý Ù»ñ »ñÏñáõÙ ·áñÍáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý é»ÅÇÙÁ áñå»ë áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ¢ é»åñ»ëÇí£ ØÇç³½·³ÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ Ð³Û³ëï³ÝÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ ¢ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë ³í»ÉÇ Ïáé»Ïï »Ý, µ³Ûó, ÷³ëïáñáÝ, ѳٳÑáõÝã »Ý í»ñÁ Ýßí³Í ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ ³Û¹åÇëÇÝ»ñÁ ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý áã ×Çßï »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (µ³ó³Ñ³Ûï é»åñ»ëÇí é»ÅÇÙÝ»ñÁ ųٳݳϳÏÇó ³ß˳ñÑáõÙ ß³ï ³í»ÉÇ å³Ï³ë ϳÛáõÝ »Ý, ù³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÝٳݳϻÕÍáõÙÝ»ñÁ)£ г۳ëï³Ýáõ٠ͳí³ÉíáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ¹ñ³Ýó Ó¢³íáñÙ³Ý íñ³ ³½¹»É ¢ ß³ñáõݳ-
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ÏáõÙ »Ý ³½¹»É û° ³ÛÝ ÏáÝÏñ»ï å³ïÙ³Ï³Ý ýáÝÁ, áñÁ Ó¢³íáñ»É ¿ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÁ, ¢ û° Ñ»ïËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùáõÙ ³éϳ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñÁ£ г۳ëï³Ýáõ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕáõ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ٻͳå»ë ϳËí³Í ¿ ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇó, ÇÝãåÇëÇù »Ý È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ ËݹñÇ Ï³ñ·³íáñí³Í ãÉÇÝ»ÉÁ, 1915-1922ÃÃ. гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ×³Ý³ãÙ³Ý Ñ³ñóÁ, »ñÏñÇ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ¹ÇñùÁ, ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý å³Ûٳݳ¹Çñ ÏáÕÙ»ñÇ Ñ»ï (ÇÝãåÇëÇù »Ý è¸-Ý, ²ØÜ-Ý, ºØ-Ý, ÂáõñùdzÝ), »ñÏñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÁ ¢ ³ÛÉÝ£ ²½·³ÛÇÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ áñáßÇã ¹»ñ ˳ճó ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ г۳ëï³ÝÇ ³å³ËáñÑñ¹³ÛݳóáõÙÁ ÁÝóÝáõÙ ¿ñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¢ ³½·³ÛÇÝ ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý µáõéÝ í»ñ»ÉùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ£ 1991-Çó ëÏë³Í г۳ëï³ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç Ó¢³÷áËÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ëϽµÝ³Ï³Ý ßñç³Ýáõ٠ͳí³ÉíáõÙ ¿ñ, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «ÅËïٳݻ ÙÃÝáÉáñïáõÙ, »ñµ ÑÇÝ (ÏáÙáõÝÇëï³Ï³Ý) ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ùá¹»ÉÇÝ Ñ³Ï³¹ñíáõÙ ¿ñ ÝáñÁ£ «Øß³ÏáõóÛÇÝ ³½·³ÛݳϳÝáõÃ۳ݻ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ¹³ñÓ³í ÅáÕáíñ¹³í³ñ³óÙ³Ý ó»Ù»ÝïÁ. ³ÛÝ ¹ñáßÁ, áñÇ Ý»ñùá ѳٳËÙµí»ó ѳٳñÛ³ áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ (³ÛÉ áã û ÙdzÛÝ ³ñÙ³ï³Ï³Ý ³½·³ÛݳϳÝÝ»ñÁ)£ ²ñï³ùÇÝ íï³Ý·Ç ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ¢ë áõÝ»ó³í Çñ ¹»ñÁ£ Æñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ 1988-1994 ÃÃ. ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõ٠ͳÕÏáõÙ ³åñ»ó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ËٵٳÝÁ ÙÇïí³Í »ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝ£ Ø»ÏÁ å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝÏ³Ë ½³ñ·³óáõÙÁ ï»ëÝáõÙ ¿ñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³½³ï³Ï³Ý-ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý Ùá¹»Éáí í»ñ³÷áËÙ³Ý Ù»ç (Áݹ áñáõÙ, ³Ûë ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ë³ï³ñáõÙ ¿ñ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛ³Ùµ ¢ ÑáõÙ³ÝÇï³ñ áÉáñïÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ ß³ñù»ñÇó ¹áõñë »Ï³Í ÇßË³Ý³Ï³Ý Ýáñ í»ñݳ˳íÁ, áñÁ, ë³Ï³ÛÝ å»ï³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÷áñÓ ãáõÝ»ñ)£ ØÛáõëÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ñ ³½·³ÛÇÝ ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ñ³Û Åá-
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
Õáíñ¹Ç ѳٳËÙµÙ³Ý ¢ ÝáõÛÝÇëÏ «÷ñÏٳݻ (ѳ׳Ë` ïݳµáõÛë) ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý íñ³£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ÇëÏ ï³ñÇÝ»ñÇÝ å³ñ½ ¹³ñÓ³í, áñ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³Ýѳï³Ï³Ý, ÁÝï³Ý»Ï³Ý ¢ ÏáÉ»ÏïÇí Ó¢»ñáõÙ ÇßËáõÙ »Ý ÇÝã áñ í»ñ³ó³Ï³Ýáñ»Ý å»ï³Ï³Ý ¢ ÏáÝÏñ»ï ÏɳݳÛÇÝ-ËÙµ³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÁ£ ²Ûë ï³ñÇÝ»ñÇÝ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ÏïñáõÏ ³ÝÏáõÙÁ, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ³ß˳ﳽñÏáõÃÛáõÝÁ ¢ ³ñï³·³ÕÃÁ, ³é³çÇÝ Ù³ëݳíáñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ µ³ÝÏ»ñÇ ³é³ç³óáõÙÁ áñáßÇã »Õ³Ý Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ¢ Ù³ñ¹Ï³Ýó ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ·áñÍáõÙ£ «Æñ³íáõÝùÝ»ñÁ» ¢ «³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳٳñ ³ñÅ¢áñí»óÇÝ áã áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ»ñ, ³ÛÉ` ÏÛ³ÝùÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ ѳٳñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ£ ÊêÐØ ÷Éáõ½Ù³ÝÁ ѳçáñ¹³Í ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ í»ñݳ˳í»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ³ÝÏ³Ë å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙù ѳݹÇë³óáÕ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÝ ¿ñ, áñáÝóÇó Ù»ÏÝ ¿É ¹³ñÓ³í µ³Ý³ÏÁ£ Þáõïáí, ë³Ï³ÛÝ, ѳëáõݳó³í ³ÛÝ å³ÑÁ, »ñµ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ¿ñ ½·³óíáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý áõÅ»Õ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ£ ºí ÙÇÝã å»ïáõÃÛ³Ý ýáñÙ³É ³ïñǵáõïÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ ³ÝÏ³Ë Ð³Û³ëï³ÝÇ 1995 Ã. ê³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³é³ÝÓݳÏÇ ï³ñ³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ÕÇù ãïí»óÇÝ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ¿ñ ëáõñ ùÝݳñÏÙ³Ý ³é³ñϳ ¹³éÝáõÙ£ ijٳݳÏÁ ³å³óáõóáõÙ ¿, áñ г۳ëï³ÝáõÙ Çß˳ݳí³ñÙ³Ý áñ¹»·ñí³Í ѳٳϳñ·Á ϳñ¢áñ ·áñÍáÝ ¹³ñÓ³í áã ÙdzÛÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ½³ñ·³óÙ³Ý, ³ÛÉ¢` Ýáñ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý-Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ëáíáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²ÝϳëϳÍ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÇÝëïÇïáõ-
óÇáÝ³É ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ (ë³ Ý³Ë ¢ ³é³ç í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Çß˳ݳí³ñÙ³Ý Ý³Ë³·³Ñ³Ï³Ý ϳ٠ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý  ÁÝïñáõÃÛ³ÝÁ) ¢ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ áõÕÕ³ÏÇ Ï»ñåáí ÷áËϳå³Ïóí³Í »Ý£ 20-ñ¹ ¹³ñÇ 90-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÇÝ ³Ûë ѳñóÇ
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
Éáõñç ùÝݳñÏÙ³ÝÁ ëÏǽµ ¹ñ»ó ѳÛïÝÇ ëáóÇáÉá· Ð. ÈÇÝóÁ3, áñÁ Ýå³ï³Ï áõÝ»ñ ·Çï³Ï³Ýáñ»Ý ³å³óáõó»Éáõ, ³Ûë, ϳñÍ»ë û ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ£ ܳ˳·³Ñ³Ï³Ý ¢ ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ· áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ»ï³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ÷áñÓÇ Ð. ÈÇÝóÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñ³Í ѳٻٳïáõÃÛáõÝÁ (í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý »Ý »ÝóñÏíáõ٠ݳ¢ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ) óáõÛó ïí»ó, áñ ݳ˳·³Ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë ¿ ѳݷ»óÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÝϳÛáõÝáõÃÛ³Ý, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹Çñ ¢ ·áñͳ¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ¹ÇٳϳÛáõÃÛ³Ý, ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ³Ýï»ëÙ³Ý, ϳé³í³ñÙ³Ý áÉáñïÇ Ù»ç ÃáõÛÉ ïñíáÕ ë˳ÉÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ù»Í³óÙ³ÝÁ` »ñÏñáõ٠׷ݳųÙÇ Ëáñ³óÙ³Ý íñ³, ¢ ³ÛÉ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ4£ ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ ѳٻٳï³Ï³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÁ (². ì³É»Ýëáõ»É³, ². È»Û÷ѳñÃ, ². êï»å³Ý, ê. êϳ㠢 ³ÛÉÝ) ³å³óáõó»ó, áñ ÁÝïñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ï»ë³ÏÁ Ëáñ³å»ë ϳåí³Í ¿ ¢° Çß˳ݳí³ñÙ³Ý Ó¢Ç, ¢° ·áñͳ¹Çñ Ù³ñÙÝÇ ïÇåÇ Ñ»ï£ úñÇݳÏ` ɳïÇݳ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÁ, áõñ Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý ï³ñÇÝ»ñÇÝ5 ïÇñáõÙ ¿ñ ÏÇë³Ý³Ë³·³Ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·, ջϳí³ñÙ³Ý ³Ý³ñ¹ÛáõÝí»ïáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ѳÛïÝí»óÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÷³ÏáõÕáõ Ù»ç£ ´³óÇ ³Û¹, »ñ¢³Ý µ»ñ»Éáí, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý ¿ý»ÏïÁ», ³Ûë ѳٳϳñ·Á ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ·áñͳ¹ñÇ ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ûñ»Ýë¹ñÇ íñ³` ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳݷ»óÝ»Éáí Çß˳ÝáõÃÛ³Ý »ñ»ù ×ÛáõÕ»ñÇ ÷³ëï³óÇ ë»ñï³×ٳݣ ܳ¢ ãÇ ³å³ÑáííáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ. Çß˳ݳٻï ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý áÕç ³½·Ç ߳ѻñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ѳí³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ «Ïáñåáñ³ódzݻñ»£ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÕ3
Linz H., Stepan A. Problems of Democratic Transition and Consolidation. 1996. Baltimore. 4 ÊáëùÁ ϳé³í³ñÙ³Ý ÙdzÝß³Ý³Ï ³íïáñÇï³ñ é»ÅÇÙÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ã¿, ³ÛÉ Ýñ³Ýó, áñáÝù ϳï³ñáõÙ »Ý ³ÝóáõÙ ¹»åÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ (ÞÊ)£ 5 ÜϳïÇ áõÝ»Ýù ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝÁ£
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
ÙÇó ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É Ùá¹»ÉÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ÇÝëïÇïáõóÇáÝ³É µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÇó6£ »ñ¢ë, г۳ëï³ÝÇ ³ÝÏ³Ë å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³Û³óÙ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ í³é ³å³óáõÛóÝ ¿£ ²Û¹åÇëáí, ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý «áõÕճѳ۳ó», å»ï³Ï³Ý³óí³Í ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ×ÛáõÕ»ñÇ Çñ³Ï³Ý µ³Å³ÝÙ³Ý Ó¢³íáñÙ³Ý Ûáõñ³ï»ë³Ï ËáãÁݹáï, áõÕÕ³ÏÇ Ï»ñåáí ³½¹»Éáí ëáóÇ³É³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý «×Çßï» ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ. ³ÛÝï»Õ, áõñ ãϳ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³éáÕç, ÝáñÙ³É Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ, å»ï³Ï³Ý ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ, ûñÇݳã³÷ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó µ³óÇ, ³é³ç »Ý ·³ÉÇë ëáõµÛ»ÏïÇí ËáãÁݹáïÝ»ñ£ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¢ ϳåÇï³ÉÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ¢ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¿áõÃÛ³ÝÁ ã³Ý¹ñ³¹³ñÓáÕ áõ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³óÙ³Ý ³ÏÝ»ñ¢ ï³ññ»ñ ãå³ñáõݳÏáÕ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý Çñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ µ»ñ»É£ ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³ÛëåÇëÇ µ³Ý³Ó¢Á ÑÕÇ ¿ ѳٳϳñ·³ÛÇÝ µ³½Ù³ÙÛ³ ׷ݳųÙáí£ Æß˳ÝáõÃÛ³Ý ÏáéáõÙå³óí³ÍáõÃÛáõÝÁ ٻͳÝáõÙ ¿. Ç Ñ³Ûï ¿ ·³ÉÇë ¢ ³Ùñ³ÝáõÙ «Ïáñåáñ³ïÇí Çß˳ݳí³ñٳݻ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ «Ñ³Ûϳϳݻ Ó¢7£ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ «¹³éÝáõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó ½³ï ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ, ³Û¹ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳé³í³ñáÕ ¢ ³ÛÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ ³½Ýí³Ï³Ý ¹³ë»8£ гٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, Ùï³íáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ¢ Ýñ³Ýó Ý»ñ·ñ³íí³ÍáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõ٠ѳÏí³Í ¿ ½ñá۳ϳݳóÙ³Ý, ÇëÏ «÷áÕáóÝ» ¿É ϳ٠ÉñÇí ûï³ñíáõÙ ¿ ù³Õ³-
А. Пшеворский, Демократия и рынок£ политические и экономические реформы в Восточной Европе и Латинской Америке, Москва, 1999. 7 Üß»Ýù, áñ «Ïáñåáñ³ïÇí ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃ۳ݻ ¹³ë³Ï³Ý Ó¢»ñÁ µÝáñáß »Ý ݳ¢, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ½³ñ·³ó³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ²ØÜ-ÇÝ (ÞÊ)£ 8 Рассел Хардин, “Переход к корпоративной демократии?” Прогнозис, май 2006
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó, ϳ٠¿É Ù³ñ·ÇݳɳóíáõÙ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ëáíáñ³Ï³Ý »ñ¢áõÛÃ, µ»ñ»Éáí áã ÙdzÛÝ ÁÝïñ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ï³ñµ»ñ ÷áõÉ»ñáõÙ ÁÝïñáÕÝ»ñÇ Ïñ³íáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ¢` ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÏïÇíáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ³ÝÏÙ³Ý, ÇÝãÝ ¿É ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñ ¿ ¹³éÝáõÙ£ êñ³Ýù áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ¢ ÷áËÝ»ñó÷³ÝóÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ѳïϳå»ë íï³Ý·³íáñ »Ý ³ÛÝ Ï³ñ·Ç »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãåÇëÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñϳ ÷áõÉáõ٠ϳñáÕ ¿ ¹³ëí»É г۳ëï³ÝÁ£
Üß»Ýù, áñ ýáñÙ³É ï»ë³Ï»ïÇó ÇÝùÝÇßË³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (³Ûëûñ زÎ-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÁ Ãíáí 192-Ý »Ý), ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, µ³í³Ï³Ý ï³ñµ»ñ »Ý ÙÇÙÛ³ÝóÇó. ï³ñµ»ñ ¿ ³Ý·³Ù Ýñ³Ýó Çñ³Ï³Ý ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ£ àñáß å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ (áñáÝó ÃÇíÝ ³ÛÝù³Ý ¿É ß³ï ã¿) ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ³ÝÏ³Ë ¢ ÇÝùÝáõñáõÛÝ »Ý Çñ»Ýó Ý»ñùÇÝ áõ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõÙ, Ùݳó³ÍÝ»ñÝ Çñ»Ýó ÇÝùÝÇßË³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ³í»ÉÇ ßáõï ϳËí³Í »Ý ³ÛÉ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¢ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÇó, ù³Ý ë»÷³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ é»ëáõñëÝ»ñÇó ¢ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ùÇã û ß³ï ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ï»ñåáí ³ñÓ³·³Ýù»É Ý»ñùÇÝ ¢ ³ñï³ùÇÝ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ£ Àëï ¿áõÃÛ³Ý, å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³çáÕ³ÏáõÃÛ³Ý, ϳé³í³ñ»ÉÇáõÃÛ³Ý, ϳñáÕáõÃÛ³Ý ¢ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ï³ñµ»ñ ¿. å³ÛٳݳϳÝáñ»Ý, ÙÇ ÏáÕÙáõÙ «Ñ³çáÕ³Ï ÇÝùÝÇßË³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ» »Ý, ÇëÏ ÙÛáõëáõÙ` «ãϳ۳ó³Í, áã ÇÝùÝÇßË³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» (failed states` Ó³ËáÕí³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ)9£ ²ØÜ ä³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ ÇÝëïÇïáõïÇÝ ÏÇó ²½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝëïÇïáõïÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÝ ³é³ÝÓݳóÝáõÙ »Ý ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ëå³ñ»½áõÙ ·áñ-
9 Мельвиль А. Ю., Ильин М. В., Мелешкина Е. Ю., Миронюк М. Г., Полунин Ю.А.,
Тимофеев И.Н., “Опыт классификации стран”, Полис, номер 5, М., 2006 г.
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
ÍáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ãáñë ï»ë³Ï10 ßáõÏ³Û³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñáí ½³ñ·³ó³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ »ñÏñÝ»ñ (ÇÝãåÇëÇù »Ý, ûñÇݳÏ` èáõë³ëï³ÝÁ, âÇݳëï³ÝÁ ¢ Ðݹϳëï³ÝÁ, áñáÝù í³é ³ñï³Ñ³Ûïí³Í ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ »Ý í³ñáõÙ ¢ Ó·ïáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñó»ñáõÙ ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ ˳ճÉ), ³Ûëå»ë Ïáãí³Í «Ñ»ñÓí³ÍáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ» (³Ûëûñí³ ¹ñáõÃÛ³Ùµ, ³Û¹ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí` Æñ³Ý ¢ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ Îáñ»³)11 ¢ ³ÝϳÛáõÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ûç³Ë ѳٳñíáÕ «Ùï³Ñá·Ç㻠ϳ٠«ãϳ۳ó³Í» å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ (ÇÝãåÇëÇù, ûñÇݳÏ` èáõ³Ý¹³Ý, êáÙ³ÉÇÝ ¢ ´áëÝÇ³Ý »Ý)£ ÆÝëïÇïáõïÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, Ñ»Ýó ³Û¹ í»ñçÇÝ Ï³ñ·ÇÝ å³ïϳÝáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ »Ý Ç Ñ³Ûï ·³ÉÇë ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³ÛÝåÇëÇ ëå³éݳÉÇùÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳÝó³íáñáõÃÛáõÝÁ, ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ï³ñ³ÍáõÙÁ ¢ ÷³Ëëï³Ï³ÝÝ»ñÇ ÑáëùÇ Ù»Í³óáõÙÁ12£
Strategic Assessment 1999. Priorities for a Turbulent World. Institute for National Strategic Studies. National Defense University. Washington D.C., 1999. Р. XIV, 5-8. 11 90-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ í»ñçáõÙ ²ØÜ «Ñ»ñÓí³ÍáÕ» å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùÇÝ ¹³ëáõÙ ¿ñ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ Îáñ»³Ý, ä³ÏÇëï³ÝÁ, Æñ³ùÁ, Æñ³ÝÁ, ²ýÕ³Ýëï³ÝÁ ¢ Èǵdzݣ 2001 Ãí³Ï³ÝÇ ë»åï»Ùµ»ñÇ 11-ÇÝ ²ØÜ-áõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá ²ØÜ-ä³ÏÇëï³Ý ѳϳ³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý ¹³ßÇÝùÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ í»ñçÇÝë ³Ûë ó³ÝÏÇó ¹áõñë ѳÝí»ó£ 2001-ÇÝ` ²ýÕ³Ýëï³Ý, ÇëÏ 2003-ÇÝ` Æñ³ù ²ØÜ Ý»ñËáõÅáõÙÇó Ñ»ïá ³Ûë »ñÏáõ »ñÏñÝ»ñÁ ¢ë ¹áõñë »Ï³Ý «Ñ»ñÓí³ÍáÕ» å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ó³ÝÏÇó£ ÈÇµÇ³Ý ó³ÝÏÇó ¹áõñë »Ï³í ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑáí ·ñ³Ýóí³Í ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ£ 12 «âϳ۳ó³Í» å»ïáõÃÛáõÝ Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ý Ñ»ï ë»ñïáñ»Ý ϳåí³Í »Ý ³ÛÝåÇëÇ »ñ¢áõÛÃÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ³í»ÉóáõϳÛÇÝ ÙÇ·ñ³ódzÝ, ûñëÝáõóÙ³Ý ËݹñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ (ϳ٠ëÝÝ¹Ç ûñ³µ³ÅÝÇ å³Ï³ëÁ) µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³í»ÉÇ ù³Ý 10 %-Ç Ùáï, ÁÝóóÇÏ í׳ñ³ÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßéÇ Ùßï³Ï³Ý µ³ó³ë³Ï³Ý ë³É¹áÝ, ¿Ý»ñ·³ÏÇñÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÇó »ñÏñÇ Ï³Ëí³ÍáõÃÛáõÝÁ, é³½Ù³Ï³Ý ³·ñ»ëdzÛÇ ëå³éݳÉÇùÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, Çß˳ݳ÷áËÙ³Ý áã ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ÷áñÓ»ñÇ Ï³Ù å»ï³Ï³Ý ѻճßñçáõÙÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ¢ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñ (ÞÊ)£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
²í»É³óÝ»Ýù, áñ Ñ»Ýó «ãϳ۳ó³Í» å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, áñ Çñ»Ýó ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ¢³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍáõÙ ë»÷³Ï³Ý Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõÙ ³ÏïÇíáñ»Ý Ý»ñ·ñ³íí»Éáõ, Çñ»Ýó ¹»Ù ï³ñ³µÝáõÛà å³ïųÙÇçáóÝ»ñ ÏÇñ³é»Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ ³ÏïÇí ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¢ ïÝï»ë³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇó ¹áõñë ÙÕí»Éáõ ѳٳñ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý ù³Õ³ù³·ÇïáõÃÛáõÝáõÙ, г۳ëï³ÝÁ, ãÝ³Û³Í ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ ÏÇë³³íïáñÇï³ñ (ϳ٠«Ù³ë³Ùµ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý») ѳٳϳñ·»ñÇÝ í»ñ³·ñÙ³ÝÁ, ¹»é¢ë ãÇ ¹³ëíáõÙ failed states-Ç (Ó³ËáÕí³Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) ß³ñùÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¢ »íñáå³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñáõ٠г۳ëï³ÝÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³ñÍÇùÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ÑÇÙù »Ý ͳé³ÛáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ í³ñϳÝÇß³ÛÇÝ ï³ñ³µÝáõÛà ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ13£ ì»ñçÇÝÝ»ñë »ÉÝáõÙ »Ý Ýñ³ÝÇó, áñ ÏÇë³³íïáñÇï³ñ é»ÅÇÙÝ»ñÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë áã-ϳï³ñÛ³É, µ³Ûó ϳï³ñ»É³·áñÍÙ³ÝÁ Ó·ïáÕ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ£ Àݹѳϳé³ÏÁ, Áëï ³Û¹ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ, ¹ñ³Ýù É׳ó³Í é»ÅÇÙÝ»ñ »Ý, áñáÝù ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ¹ÇÙ³ÏÇ Ý»ñùá ÇÝùݳí»ñ³ñï³¹ñíáõÙ »Ý (ÇÙÇï³óÇáÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÝÙ³Ý é»ÅÇÙÝ»ñÇÝ û·ÝáõÙ ¿ Ëáõë³÷»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ³½³ï Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏ»ñÇó)14£ ²Ý·³Ù éáõë³ëï³ÝÛ³Ý ³ÛÝåÇëÇ Éáõñç »ñÏñ³·Çï³Ï³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÇÝãåÇëÇÝ è¸ ²¶Ü ÏÇó ØáëÏí³ÛÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ (ѳٳÉë³ñ³ÝÇ) «²ñ¹Ç ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ïÉ³ë» Ýáñ ݳ˳·ÇÍÝ ¿, г۳ëï³ÝÁ ¹³ëíáõÙ ¿ «ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»Ïïáñáí», µ³Ûó¢³ÛÝå»ë, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «áã ÇÝùÝáõñáõÛÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïɳëï»ñÇÝ»15, Áݹ13
²Ûë ·áñÍáõÙ Ýñ³Ýó «µÝ³Ï³Ý ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÝ» »Ý г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ý¹»å áã µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ é»ÅÇÙÝ»ñÁ (ÞÊ)£ 14 ø³Õ³ù³·»ï سñÇÝ» úÃáõ»ÛÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ ¿£ 15 А.Ю. Мельвиль, М.В. Ильин, Е.Ю. Мелешкина, М.Г. Миронюк, Ю.А. Полунин, И.Н. Тимофеев, “Опыт классификации стран”, журнал “Полис”, номер 5, М., 2006 г.
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
·ñÏ»Éáí ³ÛÝ «ÃáõÛÉ å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ ¢ ÷³ëï³óÇ ³é³Ýó ³½¹»óáõÃÛ³Ý áã ÇÝùÝáõñáõÛÝ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý «ÏÉáÝÝ»ñÇ» ËÙµáõÙ»£16 гٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹ÇëÏáõñëáõÙ ³Ýµ³í³ñ³ñ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ËÇëï ³Ýó³ÝϳÉÇ ¿ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, »Ã» ѳßíÇ ³éÝ»Ýù, áñ Ù»Ïáõë³óáõÙÇó ¹áõñë ·³ÉÁ, ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇÝ ÇÝï»·ñáõÙÁ ¢ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ϳå»ñÇ ³Ùñ³åݹáõÙÁ »ñÏñÇ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·»ñËݹÇñ »Ý Ñéã³Ïí³Í (ѳïϳå»ë, áñ ÙÇ ß³ñù å³ï׳éÝ»ñáí «ù³Õ³ù³ÏÇñû »ñÏñÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùÁ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý áã ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³ ·ïÝíáÕ, ë³Ï³ÛÝ µÝ³Ï³Ý ³í»ÉÇ Ñ³ñáõëï é»ëáõñëÝ»ñ áõÝ»óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³×³Ë ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¿, ù³Ý г۳ëï³ÝÇ Ù³ëÇÝ)17£ ê³ ¢ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ³å³óáõóáõÙ ¿` Ïáãí»É «ãϳ۳ó³Í å»ïáõÃÛáõÝ» г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÙïÝ»É ÷³ÏáõÕÇ (ÇÝãÁ ¼ÈØ-Ý»ñÇ ßÝáñÑÇí Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ «ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»ñ» »Ý ÏáãíáõÙ), ѻµ³ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý É׳óáõÙÇó ¹áõñë ·³ÉÁ г۳ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ Ï»Ýë³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿18£ ijٳݳÏÝ ¿ í»ñç ï³É ³½·³ÛÇÝ ·³Õ³÷³ñÇ ã³ñãñÏí³Í áñáÝáõÙÝ»ñÇÝ£ Ø»Ýù áõÝ»Ýù ³½·³ÛÇÝ ·³Õ³÷³ñ` Çñ³å»ë ѳÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý, ÑÇÙÝí³Í Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³Õ³ù³óáõ ³½³ïáõÃÛ³Ý, ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý ¢ å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³, áõÕÕí³Í ÇÝùݳµ³í, ïÝï»ë³å»ë ¢
А.Ю. Мельвиль, “Политический атлас современности£ замысел и общие теоретико-методологические контуры проекта”, журнал “Полис”, номер 5, М., 2006 г. 17 ²ØÜ ݳ˳·³Ñ æáñç ´áõßÇ Ý³Ù³ÏáõÙ, áñ 06. 06. 2006 ´³ùíáõÙ «Î³ëåÇó ÍáíÇ Ý³íÃÁ ¢ ·³½Á» 13-ñ¹ óáõó³Ñ³Ý¹»ëÇ µ³óÙ³ÝÝ ÁÝûñó»ó ²ØÜ å»ïù³ñïáõÕ³ñÇ ºíñáå³ÛÇ ¢ ²ëdzÛÇ Ñ³ñó»ñáí ï»Õ³Ï³É ػà ´ñ³Û½³Ý ³ëíáõÙ ¿, áñ «²¹ñµ»ç³ÝÁ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ³é³ç³ï³ñ áõÅ ¿ ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇù» (ÞÊ)£ 18 ÜÙ³Ý Ï³ñÍÇùÇ »Ý ݳ¢ ѳ۳ëï³ÝóÇ áñáß ³ÛÉ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñ (ï»°ë Армен Айвазян, “О современном кризисе армянства и фиктивности армянского государства”, Голос Армении, 19 сентября 2002 г. ϳ٠²ñÙ»Ý ²Ûí³½Û³Ý «ÐÇÙݳï³ññ»ñ` г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç», Ù³ëÝ ³é³çÇÝ, «Èáõë³ÏÝ», ºñ¢³Ý, 2004, ¿ç 9, 39-45)£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ëáódzɳå»ë µ³ñÓñ ½³ñ·³óí³ÍáõÃÛ³Ý, ÇÝùÝ Çñ»Ý å³ßïå³Ý»Éáõ ¢ Ùï³Íí³Í ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí ³ñï³ùÇÝ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ áõݳÏ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ µ³ñÓñ í³ñϳÝÇßáí å»ïáõÃÛ³Ý Ï³éáõóÙ³ÝÁ£ ´³Ý³ÏÁ áñå»ë ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ë
´³Ý³ÏÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ÉÇÝ»Éáí µ³½áõ٠ϳå»ñáí, ¹ñ³ ÙdzÛÝ ÙÇ Ù³ëÝ ¿ ϳ½ÙáõÙ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ Ç Ñ³Ûï »ÏáÕ ÏáÝýÉÇÏï³ÛÇÝ ¹ÇٳϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ý·»óñ³Í ³Ûë ϳ٠³ÛÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý µáÉáñ ѻÝùÝ»ñÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ »Ý µ³Ý³ÏÇ íñ³£ гÝñáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳñÍÇù ¿ Ó¢³íáñí»É, áñ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ µ³Ý³ÏÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ ¢ ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë Ó¢³íáñí³Í é»ÅÇÙÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇù£ Æñáù, áã ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, µ³Ý³ÏÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ÇßËáÕ é»ÅÇÙÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ Ý»óáõÏÝ ¿£ âÝ³Û³Í ûñ»Ýë¹ñáñ»Ý µ³Ý³ÏÇÝ áëïÇÏ³Ý³Ï³Ý ·áñͳéáõÛà ãÇ í»ñ³·ñíáõÙ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ÷³ëï³óÇ áãÇÝã ¢ áã áù ãÇ ËáãÁݹáïáõÙ µ³Ý³ÏÝ ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí û·ï³·áñÍ»ÉáõÝ£ ØÇÝã¹»é ϳëϳÍÇó ¹áõñë ¿, áñ ÙdzÛÝ µ³ó³éÇÏ ¹»åù»ñáõÙ ¢ ë³Ñٳݳ÷³Ï ͳí³Éáí »Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ϳñáÕ Ý»ñѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñ·áõϳÝáÝÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ÙÇçáó ÉÇÝ»É, Áݹ áñáõÙ, µáÉáñ ³Ûë ¹»åù»ñÁ å»ïù ¿ áã ÙdzÛÝ Ý³Ë³ï»ëí³Í ÉÇÝ»Ý »ñÏñÇ ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ùµ, ³ÛÉ¢ å»ïù ¿ ÝٳݳïÇå áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝûñÇ (û° ó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý ¢ û° É»·ÇÙáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí) ٻ˳ÝǽÙÝ»ñ áõݻݳݣ ²ÛÝåÇëÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇÝ Ù»ñÝ ¿, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ` áã å³Ï³ë ϳñ¢áñ ·áñÍáÝ ¿ µ³Ý³ÏÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý 㻽áùáõÃÛáõÝÁ£ ºÃ» »ñÏñáõÙ, ûÏáõ½ Ó¢³Ï³Ýáñ»Ý, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ µ³½Ù³Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ѳٳϳñ·, µ³Ý³ÏÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¢ ϳé³í³ñáõÙÁ ·ïÝíáõÙ ¿ Ù»Ï, ëáíáñ³µ³ñ ÇßËáÕ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ó»éùáõÙ£ ²Û¹ ¹ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÁ ÉÇÝáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ ³Ý·³Ù »ñÏñáõÙ å³ßïáݳϳÝ
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ³Û¹åÇëÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ³éϳ ¿ ¢ áõÝÇ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý µÝáõÛà (ûå»ï¢ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ Çñ³Ï³ÝáõÙ ï³ñµ»ñí»É ³Û¹ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ñéã³Ï³Í Íñ³·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙݳñ³ñ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇó)£ ²Û¹ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý µáõÝ ¿áõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ËÇëï ѳϳëáõÙ ¿ »ñÏñÇ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ÝÏñïáõÙÝ»ñÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ£ ²ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³éÝãíáÕ ï¢³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É Ñ³×³Ë »Ý ¹ÇÙáõÙ ÅáÕáíñ¹ÇÝ` Ïá㠳ݻÉáí «Ñ³Ù³ËÙµí»É» ³Û¹ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ¢ ËݹÇñÝ»ñÇ ßáõñçÁ£ ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý å³ßïáݳå»ë Ó¢³íáñí³Í ãÉÇÝ»ÉÁ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÁ ³í»ÉÇ ³Õáï ¿ ¹³ñÓÝáõÙ, ÇëÏ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïáã»ñÝ ³í»ÉÇ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ£ ÆÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ó³ÝϳÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ¢ »ñÏñÇ ÇÝùÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý å³Ñ³ÝçíáÕ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Ñ³ñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛ³ÝÁ, ³å³ ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó, Çëϳå»ë, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý áñáß Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ£ гٳß˳ñѳÛÇÝ ÷áñÓÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ ÷³ëïáõÙ ¿, áñ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝëáÉǹ³ódzÛÇ ûµÛ»ÏïÇí å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ϳñáÕ ¿ ѳٳñí»É áã û áõÅ»Õ, ³ÛÉ` ѳٻٳﳵ³ñ ÃáõÛÉ é³½Ù³-³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ѳٳÉÇñÁ. ÷áùñ³ÃÇí ù³Ý³ÏÁ, ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ «¹»Ïáñ³ïÇí» µÝáõÛÃÁ µ³ó³éáõÙ »Ý Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõÙ µ³Ý³ÏÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÛëåÇëáí ·áñÍݳϳÝáõÙ µ³ó³é»Éáí ݳ¢ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙÇçáóáí ³íïáñÇï³ñ é»ÅÇÙÇ Ñ³ëï³ïÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ÝÙ³Ý Çñ³íÇ×³Ï ¿ ¾ëïáÝdzÛáõÙ ¢ ÈÇïí³ÛáõÙ)£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, áã µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÝ »Ý ϳñáÕ Çñ»Ýó ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙ ÃáõÛÉ ï³É. ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³ñï³ùÇÝ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, г۳ëï³ÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ÃáõɳóÝ»É Çñ µ³Ý³ÏÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ ³å³·³Ûáõ٠ϳñáÕ »Ý ëï»ÕÍí»É å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, »ñµ µ³Ý³ÏÁ ÏÉÇÝÇ »Ã» áã ½áõï «ÝáÙÇݳɻ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùdzíáñ, µ³Ûó Çñ ó÷³ÝóÇÏáõÃÛáõÝÁ, Çñ ï»ÕÁ ¢ ¹»ñÁ å»ï³Ï³Ý ÇÝëïÇ-
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ïáõïÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ ãÇ å³Ñ³ÝçÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó ¢ áã ÙÇ Ñ³í»ÉÛ³É «Ý»ñáÕ³ÙïáõÃÛáõÝ»19£ гÛïÝÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí, г۳ëï³ÝáõÙ ë»÷³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ó¢³íáñáõÙÁ ëÏǽµ ³é³í ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ »ñÏÇñÁ ¹»é ÊêÐØ ϳ½ÙáõÙ ¿ñ (ÇÝãÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ùµ ѳϳë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ ¿ñ ѳٳñíáõÙ)£ гí³Ý³Ï³Ý ¿, áñ
ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ÍÝÝ¹Ç «Ñ³Ï³ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ» ÙÇÝã¢
ÑÇÙ³ ¿É ¹»é Ý»ñ³½¹áõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ µ³Ý³ÏÇ ÁÝϳÉÙ³Ý íñ³£ ÆëÏ Ù»ñ ¼ÈØ-Ý»ñáõÙ, ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ ïÇñáÕ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý É³Ûݳͳí³É ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¢ Ù»Ï ³ÛÉ ÙÇïáõÙ` »ñµ ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ «Ñ³ïáõÏ» ¹»ñÁ ׳ݳã»Éáí, ·ñ»Ã» ³ëïí³Í³óíáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ Ñ»é³íáñ ³ÝóÛ³ÉÇ ½áñ³í³ñÝ»ñÁ, ³ÛÉ¢ Ýñ³Ýù, áõÙ (Ñ³×³Ë áã ÙdzÝ߳ݳÏ) ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ áõ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹»é í³é »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç, áñÁ Ý»ñϳÛáõÙë µ³í³Ï³ÝÇÝ ëó÷ ѳ۳óùáí ¿ ݳÛáõÙ ³Ûë ³Ù»ÝÇÝ ¢ ÙÇïí³Í ã¿ ¢ áã Ù»ÏÇÝ ³ëïí³Í³óÝ»Éáõ£
19 ÆÝãå»±ë ÉáõÍ»É ³Ûë ѳϳëáõÃÛáõÝÁ£ ºÃ» Ëáë»Ýù ³ñ¹Ç ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç
ÁݹáõÝí³Í ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï áõÕÇÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ³å³ ·É˳íáñ ¢ ³Ù»Ý³³Ïïáõ³É áõÕÕáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ¹³éݳ ³ñï³ùÇÝ éÇëÏ»ñÇ Ýí³½»óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, µáÉáñ Ñݳñ³íáñ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý áõ ½áõï ù³Õ³ù³Ï³Ý ÉͳÏÝ»ñÇ û·ï³·áñÍٳٵ£ г۳ëï³ÝÇ ßáõñç ëï»ÕÍí³Í «³Ý»É³Ý»ÉÇ» Çñ³íÇ׳ÏÁ å»ïù ¿ Ñ»ï½Ñ»ï» ѳÕóѳñíÇ, ¢ áñù³Ý ßáõï, ³ÛÝù³Ý ɳí г۳ëï³ÝÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ Üß»Ýù, áñ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ ëÏǽµÁ å»ïù ã¿ Ñ»ï³Ó·»É ³ÛÝ å³ï׳鳵³ÝáõÃÛ³Ùµ, û Ù»ñ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ³ñ¢³ÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ µáÉáñáíÇÝ ³ÛÉ »Ý ¢ ǵñ г۳ëï³ÝÇó ³Û¹ù³Ý ¿É ß³ï µ³Ý ϳËí³Í ã¿£ гÙá½í³Í »Ýù, áñ ³Ù»Ý å»ïáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ é»ëáõñëÝ»ñ, áñáÝù å³ñï³íáñ ¿ û·ï³·áñÍ»É ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ï»ñåáí£
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
ƱÝã ³Ý»É (³ñÅ»± ³ñ¹Ûáù ѻͳÝÇí ѳÛïݳ·áñÍ»É)
гٳӳÛÝ»Ýù, áñ ÙdzÛÝ «Çñ³å»ë ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ ¿ ïÇñ³å»ïáõÙ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳϳñ·Ç ÙÇç¢ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (»Ã» áã` ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÇ) ѳñÃÙ³Ý é»³É ÙÇçáóÝ»ñÇ, áñáÝó Ýå³ï³ÏÝ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï, µ³Ûó, ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ëå³éݳÉÇù ãѳݹÇë³óáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍùÇ Ï³éáõóáõÙÁ»20£ ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ ³Ý·³Ù Ýáñ³ÝÏ³Ë ï³ñµ»ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ï³ñµ»ñ Ï»ñå ¿ ÁÝϳÉíáõÙ ¢ Ù»Ïݳµ³ÝíáõÙ. ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, ï³ñµ»ñ ¿ ݳ¢ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñáõÙ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ËݹñÇ ³é³çݳÛÝáõÃÛáõÝÁ£ سëݳíáñ³å»ë ´³ÉÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³óáõÙÁ ÙdzÝß³Ý³Ï ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë Ýñ³Ýó «³ñ¢Ùï³Ï³Ý³óáõÙ», «ËáñÑñ¹³ÛÇÝ» Ùá¹»ÉÇó Ù³ùëÇÙ³É Ñ»é³óáõÙ ¢ ܲîúÇ »ñÏñÝ»ñáõÙ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍùÇ Ùá¹»ÉÇÝ ÝٳݻóáõÙ£ ´³ÉÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ, Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ, ûñÇݳÏ` àõÏñ³ÇݳÛÇ Ï³Ù èáõë³ëï³ÝÇ, ã»Ý ϳéáõóáõÙ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ «µ³ÉÃÇÏ» Ùṻɣ öá˳ñ»ÝÁ` ²ñ¢ÙïÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ, ²ØÜ, êϳݹÇݳíÛ³Ý »ñÏñÝ»ñÇ ÷áñÓÁ áõëáõÙݳëÇñ»Éáí, ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÁ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ «ÙÇçÇݳóí³Í» Ùá¹»ÉÝ ³¹³åï³óÝáõÙ »Ý ë»÷³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ£ λÝïñáÝ³Ï³Ý ²ëdzÛÇ ¢ гñ³í³ÛÇÝ ÎáíϳëÇ Ýáñ³ÝÏ³Ë ÙÇ ß³ñù å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³Ï³éáõóáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý ëϽµáõÝùáñ»Ý ³ÛÉ ëáódzÉ-ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÛÉ Ùß³ÏáõÛÃÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ£ ²Û¹ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ã»Ý »Ýó¹ñáõÙ ºíñáå³ÛÇ ½³ñ·³ó³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùß³20
Манфред Диль, полковник Генштаба в отставке ВВС ФРГ, “Россия и НАТО сверяют военные реформы”, Независимое военное обозрение, 04.07.2003 г.
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ÏáõÛÃÇó í»ñóí³Í ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ù»Ë³ÝÇÏ³Ï³Ý ÷á˳¹ñáõÙ Ï³Ù é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ íñ³ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ý»ñÙáõÍáõÙ£ лïËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ (ѳïϳå»ë ÂáõñùÙ»Ýëï³ÝÁ, áñáß ã³÷áí` àõ½µ»Ïëï³ÝÁ ¢ ´»É³éáõëÁ) é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ í»ñ³ñï³¹ñáõÙ »Ý ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ï³ññ»ñÁ ϳ٠ÙݳóáõÏÝ»ñÁ£ ÊáëùÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇÝ, ջϳí³ñÙ³Ý ³íïáñÇï³ñ Ù»Ãá¹Ý»ñÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ áÕç ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý ËÇëï í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý, áõųÛÇÝ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ٠áñ¢¿ ³ÛÉ ï»ë³ÏÇ (µ³óÇ Ý³Ë³·³Ñ³Ï³ÝÇó) ùÝݳ¹³ïáõÃÛáõÝÇó ½»ñÍ å³Ñ»Éáõ, ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ÃáõɳóÙ³Ý ¢ Ýñ³Ýó Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷³ëï³óÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ¿21£ ØÇÝã¹»é ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ í³Õáõó ³ñ¹»Ý Ùß³Ïí»É ¢ ·áñÍݳϳÝáõÙ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ï»ÕÇ ¢ ¹»ñÇ ë³Ñٳݳ½³ïÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ãÝ³Û³Í ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éáõÙÁ »ñÏñÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñáõÙ áõÝÇ áñáß³ÏÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ. • •
•
¼àô ·áñͳ¹Çñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ Ù³ëÝ »Ý ϳ½ÙáõÙ, ¼àô Ýϳïٳٵ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ »Ý ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ, ¹³ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ¼àô »ÝóñÏíáõÙ »Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑáí Ó¢³íáñí³Í É»·ÇïÇÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ, å³ßïå³Ýáõ-
Перестройка военно-гражданских отношений в новых независимых государствах / Центр политических и международных исследований, Женевский центр по демократическому контролю над вооруженными силами. Под ред. А. Никитина. М.£ ЦПМИ, DCAF. – 2003 г. (·ÇñùÁ ø³Õ³ù³Ï³Ý ¢ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝÇ /èáõë³ëï³Ý/ ¢ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÅÝ¢Û³Ý Ï»ÝïñáÝÇ /Þí»Ûó³ñdz/ ѻﳽáï³Ï³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ý³Ë³·ÍÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ ¿)£
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
•
• •
ÃÛ³Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ ¢ ³Û¹ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñÇÝ, ¼àô ³Ý»ñϵ³Ûáñ»Ý ׳ݳãáõÙ »Ý ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, ·áñÍáõÙ »Ý ë³Ñٳݳ¹ñáõÃÛ³Ùµ Çñ»Ýó í»ñ³·ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ (»ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¢ ¹ñ³ ³ñï³ùÇÝ, µ³ó³éÇÏ ¹»åù»ñáõÙ` ݳ¢ Ý»ñùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ), ¼àô ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë 㻽áù »Ý, ¼àô ýÇݳÝë³íáñíáõÙ »Ý µ³ó³é³å»ë å»ï³Ï³Ý µÛáõç»áí£
ì»ñÁ Ýßí³Í ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ó¢³íáñáõÙÁ ûñ¢ë Ñݳñ³íáñ ¿ ¹³éÝáõÙ, »ñµ. •
•
•
•
ë³Ñٳݳ¹ñáñ»Ý ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÁ (³ñųݳå³ïíáõÃÛáõÝ ¢ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñ), »ñ³ß˳íáñíáõÙ ¿ ûñ»ÝùÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ã¢»ñÇ ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý µ³Å³ÝáõÙÁ (ûñ»Ýë¹Çñ, ·áñͳ¹Çñ ¢ ¹³ï³Ï³Ý ×ÛáõÕ»ñÇ), ¼àô ¹»ñÇ ¢ ËݹÇñÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ½³ïáõÙÁ, ·áñÍáÕ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³½³ï ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñ, µ³½Ù³Ïáõë³Ïó³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ëï»ÕÍáõÙ ¢ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ ¿ ¼àô ËݹÇñÝ»ñáí ½µ³ÕíáÕ ³ÝÑñ³Å»ßï »ÝóϳéáõÛóÝ»ñ (µÛáõç»ï³ÛÇÝ ÏáÙÇï», å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ ÏáÙÇï», «ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý ûÙµáõ¹ëÙ»ÝÇ», ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñáõÙÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ݳ˳·³Ñ-í³ñã³å»ï-å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ñëï³Ï ³ëïÇ׳ݳϳñ·Ù³Ý íñ³ (Áݹ áñáõÙ, ¶É˳íáñ ßï³µÇ Õ»Ï³í³ñÁ »ÝóñÏíáõÙ ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇÝ), ³éϳ ¿ ³é³Ýó Çñ Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÇó áñ¢¿ ³ÛÉ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ¹³ï³ñ³ÝÇ ¹³ï³Ï³Ý ³ÝÏ³Ë Ñ³Ù³Ï³ñ· (Áݹ áñáõÙ, é³½Ù³Ï³Ý ïñǵáõݳÉÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïÁ å»ïù ¿ ѳëóíÇ Ýí³½³·áõÛÝÇ, ¢ å»ïù ¿ áõݻݳ Ñëï³Ï Ó¢³Ï»ñåí³Í Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ),
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
•
•
é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÝ áõÝÇ Ñëï³Ï ϳéáõóí³Íù (³é³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áñ¢¿ ³Õáï áÉáñïÇ, í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¢ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý), ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇÝ ïñíáõÙ ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý å³ïß³× ÏñÃáõÃÛáõÝ£
ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÙdzÛÝ Ñݳñ³íáñ ¿ ·áñÍݳϳÝáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ¼àô ³ÛÝåÇëÇ í»ñ³ÑëÏáõÙ, áñ ÏËáãÁݹáïÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇÝ µ³Ý³ÏÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛ³ÝÁ, ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, ³å³Ñáí»Éáí ¹ñ³Ýó é³½Ù³Ï³Ý µ³ñÓñ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ¼àô í»ñ³µ»ñáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÉáõÍ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ûñ³Ï³ñ·áõÙ ¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇó ¢ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñÇó ¢ ëáódzÉÙß³ÏáõóÛÇÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ½³ï£ ´³Ý³ÏÝ, Áëï ¿áõÃÛ³Ý, áã ³ÛÉ ÇÝã ¿, »Ã» áã µéÝáõÃÛ³Ý ÙÇçáó. ѻµ³ñ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ áñáÝÇ å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Û¹ ·áñÍÇùÇó µËáÕ íï³Ý·Á Ñݳñ³íáñÇÝë Ýí³½»óÝ»Éáõ ¢ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñ¹³ßݳϻóÙ³Ý áõÕÇÝ»ñ£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ å»ïáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹Ç Ñ»ï «Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ å³ñ½»Éáõ» ѳٳñ µ³ó³ñÓ³Ï ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿. ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÝ Ç ëϽµ³Ý» ³ÛÉ ¿£
гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ` ·áñÍáõÝ³Ï Ù»Ë³ÝǽÙ
Ø»½³ÝáõÙ Ñ³×³Ë ¢ ѳ×áõÛùáí ÝßíáõÙ ¿, áñ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ ¹»é ÊêÐØ ϳ½ÙáõÙ ·ïÝí»Éáõ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ãѳÛï³ñ³ñí³Í å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ µ³Ý³Ï³ßÇÝáõÃÛáõÝÁ ëÏë³Í г۳ëï³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ³é³í»É Ù³ñïáõݳÏÝ »Ý ѳٳñáõÙ£ г۳ëï³ÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ßÇݳñ³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ϳÝËáñáßí³Í ¿ñ áã ÙdzÛÝ Çñ³íÇ׳Ïáí, ³ÛÉ¢ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³Ýùáí, áñ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³Ý³Ïáõ٠ϳ¹ñ³ÛÇÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ß³ñù»ñáõ٠ѳۻñÁ (ëɳíáÝÝ»ñÇó ¢ Ã³Ã³ñÝ»ñÇó Ñ»ïá) ÙÇßï ½·³ÉÇ Ù³ë »Ý Ï³½Ù»É, ÇÝãÇ ßÝáñÑÇí ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÁ ϳéáõó»ÉÇë г۳ëï³ÝÁ ϳ¹ñ³ÛÇÝ ³é³í»É ùÇã ËݹÇñ-
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
Ý»ñÇ ¿ ѳݹÇå»É, ù³Ý, ³ë»Ýù, ²¹ñµ»ç³ÝÁ, î³çÇÏëï³ÝÁ ϳ٠ÂáõñùÙ»Ýëï³ÝÁ, áñáÝó Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ ÃÇíÁ ÊêÐØ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³í³· ëå³Û³Ï³Ý ϳ½ÙáõÙ ³í»ÉÇ ù³Ý ѳٻëï ¿ñ22£ ö³ëï ¿, áñ «Ð³Û³ëï³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ Ù»ñ ÅáÕáíñ¹Ç ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¢ Ù»ñ »ñÏñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý »ñ³ßËÇùÝ »Ý£ ´³óÇ ³Û¹, г۳ëï³ÝÇ ¼àô ßÝáñÑÇí å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ áõÅ»ñÇ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ£ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ Ù»ñ å»ïáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³Ñ½áñ ϳéáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹»ñ ¿ ˳ճó»É ³ÝÏ³Ë å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ»23£ ö³ëï ¿ ݳ¢ ³ÛÝ, áñ å»ïáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ »ñÏñÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ¢ áõųÛÇÝ ³ÛÉ Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ¢ »Ýóµ³ÅÇÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, ³ÛÉ¢` å»ï³Ï³Ý ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý µáÉáñ ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ, ¢ áñ ¹ñ³Ýó ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ Éáõñç ëå³éݳÉÇù ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ »ñÏñÇ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¢ ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ µ³ó³ë³Ï³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñÇ ëñÙ³ÝÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ ÐÐ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳٳÉÇñÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ Ó·Ó·í³Í ·áñÍÁÝóóÁ, ³½·³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý áã µ³í³ñ³ñ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ ¢ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ-Çñ³í³Ï³Ý µ³½³ÛÇ ³Ýϳï³ñáõÃÛáõÝÁ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ³Ûë ½áõï Ý»ñùÇÝ ËݹÇñÝ»ñÁ ÷³ëïáñáÝ Ñ³Ý·»óÝáõÙ »Ý г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÃáõɳóÙ³ÝÁ£ гëϳݳÉÇ ¿, áñ Ù»ñ µ³Ý³ÏÇ µ³ñ»÷áËÙ³Ý í»ÏïáñÁ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳåí³Í ¿ Ù»ñ (¢ Ù»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹»ñ³Ï³ï³ñÝ»ñÇ) ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇó£ ê³Ï³ÛÝ ¼àô ϳéáõóáõÙÁ ¢ ½³ñ·³óáõÙÁ ëáíáñ³µ³ñ ÏáÝÏñ»ï ËÝ-
GazetaSNG.ru [14.03.2002] Военное строительство в странах СНГ на грани провала, Владимир Георгиев, "Евразия Сегодня" №5. 23 èáµ»ñï øáã³ñÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ áõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý »ñ³ßËÇùÝ »Ý» (ݳ˳·³ÑÇ ßÝáñѳíáñ³Ï³Ý áõÕ»ñÓÁ гÛáó µ³Ý³ÏÇ Ï³Û³óÙ³Ý 14-ñ¹ ï³ñ»¹³ñÓÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ), 28 ÑáõÝí³ñ, 2006 Ã.£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
¹ÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ¢, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «³é³ç³ÝóÇÏ ½³ñ·³óٳݻ ѳñÃáõÃÛáõÝáõÙ ß³ñáõݳÏíáõÙ »Ý ³Ý·³Ù ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÁ ¼àô µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÝ ³í³ñïí³Í »Ý ѳٳñáõÙ£ ÊݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ³ÛÝ ¿, áñ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»Ýù ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ µ³½Ù³ÏáÕÙ ¢ ÁݹɳÛÝíáÕ ÇÝï»·ñ³ódzÛÇ ßÝáñÑÇí, Ýí³½³·áõÛÝ Í³Ëë»ñáí, ѳëÝ»É ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ¢ ϳñáÕ³Ý³É Ñ³Õóѳñ»É ³ß˳ñÑÇ ³éç¢ Ç Ñ³Ûï »Ï³Í Ýáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ£ ê³Ï³ÛÝ Ï³ ¢ë Ù»Ï ËݹÇñ` Ýí³½»óÝ»É µ³Ý³ÏÇ áñå»ë Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÏïÇí (¢ Ñ³×³Ë ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ) ·áñÍáÝÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ£ ²Ýñ³Å»ßï ¿ ·Çï³Ïó»É ³ÛÝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý (ËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý) í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï£ ¸ñ³ÝóÇó ϳñáÕ »Ý ѳٳñí»É. •
•
•
• •
å³ßïå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñáõÙÁ ¢ ýÇݳÝë³íáñáõÙÁ, Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³·áñÍáõÙÁ ¢ µÛáõç»Ç ϳï³ñáõÙÁ, é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ¢ ¼àô ÇÝï»·ñáõÙÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç), Çñ³í³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ, ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛáõÝÁ ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, ջϳí³ñÙ³Ý á×Á, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳ¹ñ»ñÇ Ù³ñ½áõÙÁ ¢ áõëáõóáõÙÁ, å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ£
²ÝÓÝ³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý µ³í³ñ³ñ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ, ³ÝÓÇ ¢ Ïñïë»ñ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½ÙÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ñ·Ù³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃáõÝÁ, ѳïϳå»ë Ë³Õ³Õ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, Ýí³½»óÝáõÙ ¿ µ³Ý³ÏÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý í³ñϳÝÇßÁ ¢ ѳñí³ÍÇ ï³Ï ¹ÝáõÙ ¹ñ³ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ êáóÇ³É³Ï³Ý å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ ѳÝó³íáñáõÃÛ³Ý ³×ÇÝ, Ù³ëݳíáñ³å»ë` ³í³· ¢ µ³ñÓñ ëå³Û³Ï³Ý ϳ½ÙáõÙ ÏáéáõåódzÛÇ ï³ñ³ÍÙ³ÝÁ£ ´³Ý³ÏÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¿ÉÇï³ÛÇ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ã»Ã¢³ÙÇï í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ, ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ï»Ýó³ÕÇ ³Ýµ³í³ñ³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ³Ýѳñ·³ÉÇó í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳñ³ÛáõÃÛ³Ý ó³Íñ í³ñϳÝÇßÁ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõ٠ѳÝ-
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
·»óñ»É »Ý Ýñ³Ý, áñ µ³Ý³ÏÁ Áݹ¹ÇÙ³¹Çñ áõÅ»ñÇÝ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»Éáí, Ýå³ëïáõÙ ¿ ·áñÍáÕ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³å³ÉÙ³ÝÁ, ϳ٠¿É å³ñ½³å»ë «ã»½áù» ¹Çñù µéÝ»Éáí, ׳ݳå³ñÑ ¿ ѳñÃáõÙ Çß˳ݳ÷áËáõÃÛáõÝ Çñ³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ²ÛëåÇëáí, ³ÝÑݳñÇÝ ¿ ϳéáõó»É å»ïáõÃÛáõÝ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ, »Ã» ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ Çñ³·áñÍíáÕ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÁ í»ñáÑÇßÛ³É ËݹÇñÝ»ñÁ ã»Ý ßáß³÷áõÙ£ º½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ
¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ËݹÇñÝ»ñÝ ³ñ¹Ç³Ï³Ý »Ý áã ÙdzÛÝ Ù»ñ »ñÏñÇ ÝÙ³Ý ³ÝóáõÙ³ÛÇÝ ßñç³ÝÇ »ñÏñÝ»ñÇ, ³ÛÉ¢ µáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ÷á÷á˳ϳÝáõÃÛ³Ùµ å³Ûٳݳíáñí³Í, Çñ»Ýó Ýϳïٳٵ ³ÝÁݹѳï áõß³¹ñáõÃÛáõÝ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ£ âϳ ÙdzÏ, Ù»ÏÁݹÙÇßï ·áñÍáõÝ ÉáõÍáõÙ á°ã µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñáí ¢ ÙdzÛÝ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñáí ßñç³å³ïí³Í «Ñ³ñáõëï» »ñÏñÝ»ñÇ, á°ã ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛ³ÝÁ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½Ù ѳÛï³ñ³ñ³Í Éáõñç ïÝï»ë³Ï³Ý ¢ ýÇݳÝë³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çå³Í ·»ñï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ¢ á°ã ¿É ݳËÏÇÝ Ï³ÛëñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ýáõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³Ý³ÏÇ Ñ³Ý¹»å, ¹ñ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ßáõñçÁ áã ó÷³ÝóÇÏ ÙÃÝáÉáñïÁ ÙÇßï ÑÕÇ »Ý Ù»Í ËݹÇñÝ»ñáí£ ´³Ý³ÏÇ ³×áÕ ¹»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ, ÇÝãå»ë ¢ ³Û¹ ¹»ñÇ Ûáõñ³Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÁ Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý å³Ûù³ñáõÙ, ã»Ý ϳñáÕ ³ÝѳݷëïáõÃÛ³Ý ï»ÕÇù ãï³É£ ê³Ï³ÛÝ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ù³Õ³ù³ódzϳÝ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÁ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¢ åáåáõÉÇëï³Ï³Ý µÝáõÛà »Ý ÏñáõÙ£ ²í»ÉÇÝ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ãϳ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ ¢ ¹ñ³Ýó íñ³ ÏÇñ³éíáÕ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ÁÝϳÉáõÙ£ ØÇÝã¹»é µ³Ý³ÏÇ ÏÛ³ÝùÇ áñáß áÉáñïÝ»ñáõÙ ÝÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¢ ¹ñ³ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳåí³Í ¿ Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ݳ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ï³Ù µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»ï£
вê²ð²ÎàôÂÚàôÜ ºì äºîàôÂÚàôÜ
ÆÑ³ñÏ», ϳ ëáóÇ³É³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÙÇ áÕç ѳٳÉÇñ, áñáÝó ã»Ýù ³Ý¹ñ³¹³éݳ. Ù³ëݳíáñ³å»ë å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ëϽµáõÝùáí µ³Ý³ÏÇ Ó¢³íáñáõÙÁ£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ûë å³ÑÇÝ ³ñ¹»Ý ³í»Éáñ¹ ã¿ñ ÉÇÝÇ Ñ»ï³½áï»É ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³ñÍÇùÝ ³Ûë ѳñóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, ѳßí³ñÏ»É ÝÙ³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÇ Ã»° ïÝï»ë³Ï³Ý, ¢ û° Ñݳñ³íáñ ³ÛÉ ÏáÕÙ»ñÁ, Ùṻɳíáñ»É Çñ³íÇ׳ÏÁ ¢ ¹Çï³ñÏ»É ¹ñ³ µáÉáñ ¹ñ³Ï³Ý ¢ µ³ó³ë³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñÁ24£ ´³Ý³ÏÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÝ ¿ ϳ½ÙáõÙ, ѻµ³ñ, é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å³ñµ»ñ³µ³ñ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ µ³ñ¹³óáõÙÝ»ñáõÙ ³é³í»É Ñ³×³Ë Ù»Õ³íáñÁ Ñ»Ýó ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ ¿£ ¸ñ³ÝóÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ý³Ë ¢ ³é³ç ·Çï³ÏóÇ Çñ ¹»ñÝ áõ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ë»÷³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙ£ γñÍáõÙ »Ýù, ѳ۳ëï³ÝÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ µ³Ý³ÏÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ ËáñÁ ¢ µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù áõݻݣ ò³íáù, ûµÛ»ÏïÇí ¢ ³ÛÉ Ï³ñ·Ç å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí, áÉáñïáõÙ ÝÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ³ÝóϳóáõÙÁ ³Ûë å³ÑÇÝ ãÇ Ëñ³ËáõëíáõÙ£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ·áñÍݳϳÝáõÙ é³½Ù³-ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý áÉáñïÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ Éáõñç áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ ß³ï ã»Ý, ÇëÏ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕÝ»ñÝ ¿É ѳٳϳñ·í³Í ¢ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý µÝáõÛà ã»Ý ÏñáõÙ£ Ø»½ Ù³ïã»ÉÇ ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ½³Ý·í³ÍÁ í»ñÉáõÍáõÙ ¿ г۳ëï³ÝÇ
г۳ëï³ÝáõÙ ³Ûë ËݹÇñÝ ³ñ¹»Ý ùÝݳñÏíáõÙ ¿. 2006 Ãí³Ï³ÝÇ ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 16-ÇÝ ºñ¢³ÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í «Ø³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÁ. å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ г۳ëï³ÝáõÙ» ûٳÛáí ÏÉáñ ë»Õ³Ý£ øÝݳñÏáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñåí»É ¿ñ º²ÐÎ »ñ¢³ÝÛ³Ý ·ñ³ë»ÝÛ³ÏÇ ¢ «Ð³Ï³ëïí»ñ» ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó£ Ø³ëݳÏóáõÙ ¿ÇÝ äÜ, ¶É˳íáñ ¹³ï³Ë³½áõÃÛ³Ý, ì»ñ³ùÝÝÇã ¹³ï³ñ³ÝÇ ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÙÇ ù³ÝÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ£ ÐÐ äÜ Ï³¹ñ»ñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý µ³ÅÝÇ å»ï, ÷á˷ݹ³å»ï гñáõÃÛáõÝ ØáõËëÇ-Ðáí»Û³ÝÁ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇÝ Í³Ýáóóñ»ó å³Ûٳݳ·ñ³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí ѳٳÉñÙ³Ý Ñ³Û³ëï³ÝÛ³Ý µ³Ý³ÏáõÙ ·áñÍáÕ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ñ»ï£
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ËݹÇñÝ»ñÁ ½³ñ·³ó³Í ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ÁݹáõÝí³Í ã³÷³ÝÇßÝ»ñÇ ¼àô ѳݹ»å í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¢ ¹ñ³Ýó ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»Õ ÏÇñ³é³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó, ¹Çï³ñÏ»Éáí ³ÛÝ ½áõï áñå»ë »ñÏñÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇã, ÇÝãÁ, Ù»ñ ϳñÍÇùáí, µ³í³Ï³Ý ã¿£ гëáõݳó»É ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ ý»ÝáÙ»ÝÁ ³ÛÉ, ³í»ÉÇ ³ñ¹Ç³Ï³Ý áõ µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ¹Çï³ñÏ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ïáõÃÛáõÝÁ` ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ` ëáóÇáÉá·Ý»ñÇ, Ñá·»µ³ÝÝ»ñÇ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳå»ñÇ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íٳٵ£
Ե
ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ.
ԴԱՍԱԿԱՆ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ
ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
14. ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ*
ՍՈՒՆ ՑԸԶԻ
³ñ·Ù³ÝãÇ Ü³Ë³µ³ÝÁ
è³½Ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ ³é³ç³ó»É ¿ ¹»é¢ë Ñݳ·áõÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ£ ²ñ¹»Ý ´³µ»ÉáÝáõÙ, ä³ñëϳëï³ÝáõÙ ¢ Ðݹϳëï³ÝáõÙ ÷áñÓ»ñ ¿ÇÝ ³ñíáõ٠ϳÝáݳϳñ·»É ó·³íáñÝ»ñÇ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Çñ³íáõÝùÝ»ñÝ áõ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ è³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ϳÝËáñáß»ó é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ »ñ¢³Ý ·³ÉÁ, áñáÝù ÷áñÓáõÙ ¿ÇÝ ÁݹѳÝñ³óÝ»É é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓÁ£ ºñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ³Ûë ³ëå³ñ»½áõÙ ³é³çÝáõÃÛáõÝÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ñ ÑáõÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇÝ£ Æñ³Ï³ÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ³Ûë ³ëå³ñ»½áõÙ ³é³çÝáõÃÛáõÝÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ÐÇÝ âÇݳëï³ÝÇÝ£ âÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳ½Ùí»ó «ÚáÃݳ·ÇñùÁ», áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ñ Ûáà ÁÝïÇñ é³½Ù³Ï³Ý »ñÏ£ ²Û¹ »ñÏ»ñÇó ³é³í»É ³ñÅ»ù³íáñÝ»ñÝ »Ý «êáõÝ òÁ½ÇÝ» ¢ «àõ òÁ½ÇÝ»` ³Û¹å»ë »Ý Ïáãí»É Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ` êáõÝ òÁ½ÇÇ ¢ àõ òÁ½ÇÇ ³ÝáõÝÝ»* ê³ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ ³Ûë óñ·Ù³ÝáõÃÛ³Ý »ñÏñáñ¹, Éñ³Ùß³Ïí³Í Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ ¿£ ²é³çÇÝÁ 100 ûñÇݳÏáí ÉáõÛë ¿ ï»ë»É 2006 Ã., ºñ.£ ÐÐ ¶²² ä³ïÙ. ÇÝëï. – 68 ¿ç£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ñáí£ Üñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ý»ñùá ëï»ÕÍí»ó ÐÇÝ âÇݳëï³ÝÇ Ñ»ï³·³ é³½Ù³ï»ë³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ÐÇÝ âÇݳëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇó ³é³ÝÓݳÝáõÙ ¿ êáõÝ òÁ½ÇÝ (Ù.Ã.³. 6 - 5-ñ¹ ¹³ñ»ñ)£ Üñ³ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ ½·³ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ »Ý ÃáÕ»É ²ëdzÛáõÙ£ ¼áñ³í³ñÇ »ñÏÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù óñ·Ù³Ýí»É ¿ »íñáå³Ï³Ý É»½áõÝ»ñáí, ÇëÏ 19-ñ¹ ¢ 20-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ âÇݳëï³ÝáõÙ ¢ Ö³åáÝdzÛáõÙ µ³ñÓñ³·áõÛÝ ëå³Û³Ï³Ý ϳ½ÙÇ áõëáõóÙ³Ý Íñ³·ñáõÙ Ý»ñ³éíáõÙ ¿ ݳ¢ ³Ûë »ñÏÁ£ êáõÝ òÁ½ÇÇ ³ß˳ïáõÃÛ³Ý ³ñÅ»ù³íáñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿ íϳÛáõ٠ݳ¢ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ 1943 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ í×éáñáß ï³ñáõÙ, Î. ìáñáßÇÉáíÇ ³Ýí³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³Ï³¹»ÙdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý ³ñí»ëïÇ ³ÙµÇáÝÇ ÏáÕÙÇó Ññ³ï³ñ³Ïí»ó êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ éáõë»ñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ܳËÏÇÝ ÊêÐØ-áõÙ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù óñ·Ù³Ýí»É ¿ ãÇݳñ»ÝÇó ¢ ï³Ý·áõï»ñ»ÝÇó£ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÁ µ³Õϳó³Í ¿ 13 ·ÉËÇó, áñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ (µ³óÇ 12-ñ¹Çó) áõÝÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ÅÇÝÁ£ ²ÛÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ï³ëÁ, ÇëÏ Ù»Ï ³ÛÉ ï»ùëïÇ` ï³ëÝÙ»Ï é³½Ù³Ï³Ý Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÇ å³ñ½³µ³ÝáõÙÝ»ñÁ£ ¸³ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ³é³í»É ËáñáõÃÛ³Ùµ ÁÙµéÝ»É ½áñ³í³ñÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÙÇïùÁ£ êáõÛÝ »ñÏÇ Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñ»ÉÇëª Ù»½ ѳٳñ ÑÇÙù ¿ ѳݹÇë³ó»Éª Сунь-Цзы, Трактат о военном искусстве (Перевод с древнекитайского и примечания подполковника Сидоренко Е. И. Вступительная статья и редакция текста профессора, генерал-майора Разина Е. А.). Воен. изд. Министерства Обороны СССР, Москва, 1955 ³ß˳ïáõÃÛáõÝÁ£ ̳Ýáó·ñáõ-
ÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ÅÝáõÙ Ù»ñ ÏáÕÙÇó ³í»É³óí»É ¿ 10-ñ¹ µ³ÅÇÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Éñ³óí»É »Ý ÙÛáõë µ³ÅÇÝÝ»ñÁ` é³½Ù³Ï³Ý Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÇ Éñ³óáõóÇã µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝó ѳٳñ û·ï³·áñÍí»É ¿ Ñ»ï¢Û³É Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁª Сунь Цзы в тангутском переводе. Факсимиле ксилографа. Издание текста, перевод, введение, комментарий, грамматический очерк, словарь и приложения К. Б. Кепинг. Москва, Изд. “Наука”, Главная редакция восточной литературы, 1979.
´²Ü²Î ºì ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ
êáõÝ òÁ½ÇÇ ÏÛ³ÝùÇ áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ß³ï ùÇã ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý å³Ñå³Ýí»É£ гÛïÝÇ ¿, áñ ݳ »Õ»É ¿ àô Çß˳ÝáõÃÛ³Ý, áñÇ ïÇñ³Ï³ÉÝ ¿ñ л-ÉÛáõÝ (Ù.Ã.³. 514-495 ÃÃ.),½áñ³í³ñÁ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ ջϳí³ñ»É ¿ 30 ѳ½³ñ³Ýáó µ³Ý³Ï ¢ ï³ñ»É µ³½Ù³ÃÇí ÷³ÛÉáõÝ Ñ³ÕóݳÏÝ»ñ£ èáõµ»Ý ê³Ñ³ÏÛ³Ý
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
´àì²Ü¸²ÎàôÂÚàôÜ Ü³Ë³µ³Ý ..................................................................................343 ¶ÉáõË I ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ (òÁ½Ç) ........................................347 ¶ÉáõË II ä³ï»ñ³½ÙÇ í³ñáõÙÁ (òÁ½áãųÝ) ....................................349 ¶ÉáõË III è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙ (Øááõ·áõÝ).........................351 ¶ÉáõË IV Ò¢ (êÇÝ) .........................................................................354 ¶ÉáõË V нáñáõÃÛáõÝ (ÞÇ) .............................................................355 ¶ÉáõË VI È»÷-É»óáõÝáõÃÛáõÝ ¢ ¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝ (êÛáõÛ, ÞÇ) ...............357 ¶ÉáõË VII ä³Ûù³ñÁ å³ï»ñ³½ÙáõÙ (òÛáõÝãÅ»Ý) ..............................360 ¶ÉáõË VIII ÆÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ (ò½ÛáõµÛ³Ý).....................................363 ¶ÉáõË IX ¼áñùÝ ³ñß³íÇ Å³Ù³Ý³Ï (êÇÝó½ÛáõÝ)..............................364 ¶ÉáõË X î»Õ³ÝùÇ Ó¢»ñÁ (¸ÇëÇÝ) ..................................................368 ¶ÉáõË XI ÆÝÁ ï»Õ³Ýù (ò½Ûáõ¹Ç) ....................................................371 ¶ÉáõË XII гñÓ³ÏáõÙ Ïñ³Ïáí (Êá·áõÝ).........................................377 ¶ÉáõË XIII лï³Ëáõ۽ݻñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ (òáõÝóÁ½Û³Ý) ...............378 ̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñ..................................................................381 1-ÇÝ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................381 2-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................388 3-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................390 4-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................392 5-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................393 6-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................395 7-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................398 8-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................400 9-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.................................................401 10-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ...............................................402 11-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ...............................................404 13-ñ¹ ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ...............................................408
¶ÈàôÊ ²è²æÆÜ ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ (òÁ½Ç)*
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. å³ï»ñ³½ÙÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»Í ·áñÍ ¿, ÏÛ³ÝùÇ áõ Ù³Ñí³Ý ѳñó ¿, ·áÛáõÃÛ³Ý Ï³Ù ÏáñͳÝÙ³Ý áõÕÇ£ ²Ûë ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳëï³ïáõÝ ÇٳݳÉ1£ àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙÁ í×éíáõÙ ¿ ÑÇÝ· ·áñÍáÝÝ»ñáí, Ýñ³Ý ѳٻٳïáõÙ »Ý (ÛáÃ) ѳßí³ñÏÝ»ñÇ Ñ»ï ¢ áñáßáõÙ »Ý (Ñ»ï¢Û³É) ¹ñáõÛÃÝ»ñáí. ³é³çÇÝÁ` ¸³á (áõÕÇ), »ñÏñáñ¹Á` îÛ³Ý (»ñÏÇÝù), »ññáñ¹Á`¸Ç (»ñÏÇñ), ãáññáñ¹Á` òÁ½Û³Ý (½áñ³í³ñ), ÑÇÝ·»ñáñ¹Á` ü³ (ûñ»Ýù)£ àõÕÇÝ` »ñµ ÅáÕáíñ¹Ç Ùïù»ñÝ áõ ïÇñ³Ï³ÉÇ Ùïù»ñÁ ÙdzÝÙ³Ý »Ý£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ÅáÕáíáõñ¹Á å³ïñ³ëï ¿ ïÇñ³Ï³ÉÇ Ñ»ï Ù»éÝ»É Ï³Ù ³åñ»É, »ñµ ÅáÕáíáõñ¹Á ãÇ í³Ë»ÝáõÙ Ñݳñ³íáñ íï³Ý·Çó ¢ í³Ë ã·ÇïÇ2£ ºñÏÇÝùÁ` ÉáõÛëÝ áõ ˳í³ñÝ ¿, óáõñïÁ ¢ ßá·Á, ųٳݳÏÇ Ñ³çáñ¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ3 ¿£ ºñÏÇñÁ` Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÝ áõ ÙáïÇÏáõÃÛáõÝÝ ¿, ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÝ ¿ áõ ³Ýó³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ɳÛÝÝ áõ Ý»ÕÁ, Ù³ÑÝ áõ ÏÛ³ÝùÁ4£ ¼áñ³í³ñÁ` ù³çáõÃÛáõÝÝ ¿, Ù³ñ¹³ëÇñáõÃÛáõÝÝ ¿,³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÝ ¿, ËëïáõÃÛáõÝÝ ¿5 £ úñ»ÝùÁ` ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñ· áõ ϳÝáÝÝ áõ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ ¿, ½áñùÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÝ áõ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÁ6£ ²Ûë ÑÇÝ· ϳÝáÝÝ»ñÁ ѳÛïÝÇ »Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ½áñ³í³ñÇ, ë³Ï³ÛÝ Ñ³ÕÃáõÙ ¿ ݳ, áí Ûáõñ³óñ»É ¿ ¹ñ³Ýù, áí ãÇ Ûáõñ³óñ»É, (ݳ) ãÇ Ñ³ÕÃáõÙ£ àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙÁ ѳٻٳïáõÙ »Ý (ÛáÃ) ѳßí³ñÏÝ»ñÇ (Ñ»ï) ¢ áñáßáõÙ (Ñ»ï¢Û³É) ¹ñáõÛÃÝ»ñáí. ïÇñ³Ï³ÉÝ»ñÇó ݳ, áí ×Çßï ÏáñáßÇ * ̳Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ïñíáõÙ »Ý Áëï ·ÉáõËÝ»ñÇ, »ñÏÇ í»ñçáõÙ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
àõÕÇÝ, ºñÏÝùÇ áõ ºñÏñÇ íÇ׳ÏÁ, áí ϳï³ñáõÙ ¿ ϳÝáÝÝ»ñÝ áõ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÁ7, áí ³í»ÉÇ áõÅ»Õ ½áñù áõÝÇ8, áõÙ Ùáï Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ áõ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ9 (ßÇ ¢ óÁ½³) ³í»ÉÇ É³í »Ý Ý³Ë³å³ïñ³ëïí³Í10, áí ³ñ¹³ñ³óÇáñ»Ý å³ñ·¢³ïñáõÙ ¢ å³ïÅáõÙ ¿11£ ²Û¹ ³Ù»Ýáí »ë ÏÇٳݳÙ, û áí ѳÕÃ³Ý³Ï ÏïáÝÇ ¢ áí å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñÇ12£ ²ÛÝ ½áñ³í³ñÁ, áñÁ ÏÏÇñ³éÇ Ç٠ѳßí³ñÏÝ»ñÁ, ѳëï³ïáõÝ Ï»ñåáí Ûáõñ³óÝ»Éáí ¹ñ³Ýù, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏѳÕÃÇ, ÃáÕ Ý³ Ññ³Ù³ÛÇ ½áñù»ñÇÝ, (³ÛÝ) ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ, áñ ãÇ Ñ»ÝíáõÙ Ç٠ѳßí³ñÏÝ»ñÇ íñ³, ãÛáõñ³óÝ»Éáí ¹ñ³Ýù, ³Ýå³ÛÙ³Ý å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñÇ, ³Û¹åÇëÇ ½áñ³í³ñÇÝ å»ïù ¿ Ñ»é³óݻɣ ºÃ» ½áñ³í³ñÁ Ûáõñ³óñ»É ¿ ѳßí³ñÏÝ»ñÁ, ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ß³ÑÁ,¹ñ³Ýù Ïϳ½Ù»Ý ѽáñáõÃÛáõÝ, áñÁ ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍí»É ¢ ³Ûë ѳßí³ñÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë13£ нáñáõÃÛáõÝÁ ÉÇÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ѳßíÇ »Ý ³éÝáõÙ û·áõïÁ ¢ ÏÇñ³éáõÙ »Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ£ ä³ï»ñ³½ÙÁ ˳µ»áõÃÛ³Ý áõÕÇÝ ¿£ àõëïÇ, »Ã» ¹áõ áñ¢¿ µ³Ý ϳñáÕ »ë ³Ý»É, óáõÛó ïáõñ, áñ ã»ë ϳñáÕ£ ºÃ» û·ïíáõÙ »ë áñ¢¿ µ³ÝÇó, óáõÛó ïáõñ, áñ ã»ë û·ïíáõÙ, »Ã» Ñ»éáõ »ë ·ïÝíáõÙ, óáõÛó ïáõñ, áñ ÙáïÇÏ »ë, ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ññ³åáõñÇñ ß³Ñáí, ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ˳éݳß÷áà ³é³ç³óñáõ ¢ ѳÕÃÇñ Ýñ³Ý£ ºÃ» ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ³Ù»Ý ÇÝã ³é³ï ¿, å³ïñ³ëï »ÕÇñ, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Ý áõÅ»Õ ¿ ù»½³ÝÇó, Ëáõë³÷Çñ Ýñ³ÝÇó, »Ã» ݳ »Ýóϳ ¿ ½³ÛñáõÛÃÇ, Ýñ³Ý ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÇó ѳÝÇñ, ËáݳñÑ ï»ëù ÁݹáõÝ»Éáí, Ýñ³ Ù»ç ÇÝùݳíëï³ÑáõÃÛáõÝ ³é³ç³óñáõ, óñÙ áõÅ»ñÁ áõųëå³é ³ñ³, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Ç ßñç³Ýáõ٠ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ Ï³, ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝ Ùïóñáõ, ѳñÓ³ÏíÇñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³, »ñµ ݳ å³ïñ³ëïí³Í ã¿, ѳÛïÝíÇñ ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ݳ ù»½ ãÇ ëå³ëáõÙ14£ ê³Ï³ÛÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ í³Õûñáù Ù³ïݳÝᯐ áñ¢¿ »Õ³Ý³Ï15£ ÀݹѳÝñ³å»ë, áí áñ ׳ϳï³Ù³ñïÇó ³é³ç ݳËÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏáí ѳÕóݳÏáõÙ ¿, ѳÕóݳÏÇ ³í»ÉÇ Ù»Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ, áí ÙÇÝ㢠׳ϳï³Ù³ñïÁ ݳËÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñ-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ïáí ãÇ Ñ³ÕÃáõÙ, ݳ ùÇã Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñ³ÕûÉáõ, ³é³í»É ¢ë ãÇ Ñ³ÕÃáõ٠ݳ,áí áñ ãáõÝÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñ£ ²Ûë ѳßíÇ ³éÝ»Éáí, ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ѳëϳݳÉÇ »Ý ѳÕóݳÏÝ áõ å³ñïáõÃÛáõÝÁ£ ¶ÈàôÊ ºðÎðàð¸ ä³ï»ñ³½ÙÇ í³ñáõÙÁ (òÁ½áãųÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ÁݹѳÝñ³å»ë å³ï»ñ³½Ù í³ñ»Éáõ ϳÝáÝÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý` »Ã» áõÝ»ë 1000 ãÇã» (ûâ Ù³ñï³Ï³éù) ¢ 1000 ·»ã» (·áõٳϳÛÇÝ Í³Ýñ ϳéù»ñ), 100000 ¹³Ûó½³ (½ñ³Ñ³å³ï ½ÇÝíáñÝ»ñ)1, »Ã» å³ñ»ÝÁ ½áñùÇ Ñ³Ù³ñ å»ïù ¿ áõÕ³ñÏ»É 1000 ÉÇÇó* ³í»ÉÇ, å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É Ý»ñùÇÝ ¢ ³ñï³ùÇÝ Í³Ëë»ñÁ, ÑÛáõñ»ñÇÝ ÁݹáõÝ»Éáõ ͳËë»ñÁ, ɳùÇ áõ ëáëÝÓdž ѳٳñ ÝÛáõûñ,ͳËë»ñÁ Ù³ñï³Ï³éù»ñÇ áõ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ³å³` ³Û¹ ³Ù»ÝÇ Ñ³Ù³ñ ûñ³Ï³Ý Ïå³Ñ³ÝçíÇ 1000 ó½ÇÝ (áëÏÇ), ÙdzÛÝ ³Û¹ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ áïùÇ Ñ³Ý»É Ñ³ñÛáõñ ѳ½³ñ³Ýáó ½áñù£ ºÃ» å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñáõÙ »Ý, ¢ ѳÕóݳÏÁ »ñϳñ ųٳݳÏáí Ñ»ï³Ó·íáõÙ ¿, ³å³ ½»ÝùÁ µÃ³ÝáõÙ ¿, ¢ ͳÛñÁ ÏáïñíáõÙ ¿, »Ã» ³ÙñáóÇ å³ß³ñáõÙÁ »ñϳñ³Ó·íáõÙ ¿, áõÅ»ñÁ ëå³éíáõÙ »Ý, »Ã» ½áñùÁ ·ïÝíáõÙ ¿ »ñϳñ³ï¢ é³½Ù³ñß³íÇ, ³å³ å»ïáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ã»Ý µ³í³Ï³Ý³óÝáõÙ£ ºÃ» ½»ÝùÁ µÃ³ÝáõÙ ¿, (Ýñ³) ͳÛñÁ ÏáïñíáõÙ ¿, áõÅ»ñÁ ÑÛáõÍíáõÙ »Ý, ÙÇçáóÝ»ñÁ ëå³éíáõÙ »Ý, ³å³ Çß˳ÝÝ»ñÁ (ãÅáËááõ) ¹ñáõÃÛáõÝÇó û·ïí»Éáí, ùá ¹»Ù ¹áõñë Ï·³Ý2£ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ÝáõÛÝÇëÏ ÇÙ³ëïáõÝ ËáñÑñ¹³Ï³ÝÝ»ñÁ áãÇÝã ã»Ý ϳñáÕ ³Ý»É£ * ÈÇ` »ñϳñáõÃÛ³Ý Ùdzíáñ, ѳí³ë³ñ ¿ 576 Ù»ïñÇ£ † ȳùÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ñ Ù³ñï³Ï³éù»ñÁ, ³Õ»ÕÝ»ñÁ, Ýǽ³ÏÝ»ñÇ ÷³ÛïÛ³ Ù³ë»ñÁ Ù߳ϻÉáõ ¢ áÕáñÏ»Éáõ ѳٳñ£ êáëÇÝÓÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ñ áñå»ë ½»ÝùÁ ËáݳíáõÃÛáõÝÇó å³ßïå³Ý»Éáõ ÙÇçáó£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙáõÙ Ýñ³ ³ñ³· ѳÕóݳÏÇ Ù³ëÇÝ ÉëáõÙ »Ý ÝáõÛÝÇëÏ Ýñ³ ³ÝÑÙáõï í³ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ¢ ã»Ý ï»ëÝáõ٠ѳçáÕáõÃÛáõÝÁ »ñϳñ³ï¢áõÃÛ³Ý Ù»ç, ÝáõÛÝÇëÏ »ñµ ³ÛÝ í³ñå»ïáñ»Ý »Ý í³ñáõÙ£ ºñµ¢Çó» ¹»åù ãÇ »Õ»É, áñ å³ï»ñ³½ÙÁ »ñϳñ³ï¢ µÝáõÛà ÏñÇ ¢ ¹³ ߳ѳí»ï ÉÇÝÇ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, ݳ, áí ãÇ Ñ³ëϳÝáõÙ áÕç íݳëÁ, áñ ѳëóÝáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÁ, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ ËáñáõÃÛ³Ùµ ÁÙµéÝ»É å³ï»ñ³½ÙÇ û·áõïÁ£ àí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñ»É, (ݳ) »ñÏáõ ³Ý·³Ù ½áñ³Ñ³í³ù ãÇ Ï³ï³ñáõÙ, »ñ»ù ³Ý·³Ù å³ñ»Ý ãÇ ÷á˳¹ñáõÙ3 , ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÁ í»ñóÝáõÙ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÇó, ÇëÏ å³ñ»ÝÁ` ѳϳé³Ïáñ¹Çó, áõëïÇ å³ñ»ÝÁ Ýñ³Ý ϵ³í³Ï³Ý³óÝÇ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï å»ï³Ï³Ý ·³ÝÓ³ñ³ÝÝ ³Õù³ï³ÝáõÙ ¿, áñáíÑ»ï¢ ½áñùÇ Ñ³Ù³ñ å³ñ»ÝÁ µ»ñíáõÙ ¿ Ñ»éíÇó£ ºñµ å³ñ»ÝÁ µ»ñíáõÙ ¿ Ñ»éíÇó, ÅáÕáíáõñ¹Ý ³Õù³ï³ÝáõÙ ¿£ ¼áñùÇ Ùáï³Ï³ÛùáõÙ µÝ³ÏíáÕ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÁ ½áñùÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ³Ù»Ý ÇÝã í³×³éáõÙ ¿ óÝÏ,»ñµ ³Ù»Ý ÇÝã í³×³éíáõÙ ¿ óÝÏ, ÅáÕáíñ¹Ç áõÝ»óí³ÍùÁ ѳïÝáõÙ ¿, »ñµ áõÝ»óí³ÍùÁ ëå³éíáõÙ ¿, å³ñѳÏÝ»ñÁ ¹Åí³ñ ¿ ϳï³ñ»É£ ºñµ »ñÏñÇ áõÅ»ñÁ ÑÛáõÍíáõÙ »Ý, ÅáÕáíñ¹Ç ÙÇçáóÝ»ñÁ ëå³éíáõÙ »Ý, ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ïÝ»ñÁ ¹³ï³ñÏíáõÙ »Ý, ÅáÕáíñ¹Ç ·áõÛùÁ Ýí³½áõÙ ¿ Ûáà ï³ëÝ»ñáñ¹áí4£ îÇñ³Ï³ÉÇ ·áõÛùÁ` ç³ñ¹í³Í ë³ÛÉ»ñ, Ñá·Ý³ï³Ýç ÓÇ»ñ, ½ñ³ÑÝ»ñ, ë³Õ³í³ñïÝ»ñ, Ý»ï»ñ, ³Õ»ÕÝ»ñ, Ýǽ³ÏÝ»ñ, Ù»Í áõ ÷áùñ í³Ñ³ÝÝ»ñ5, »½Ý»ñ, Ù»Í ë³ÛÉ»ñ` ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Ýí³½áõÙ ¿ í»ó ï³ëÝáñ¹³Ï³Ýáí£ àõëïÇ Ë»É³óÇ ½áñ³í³ñÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ëÝíáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳßíÇÝ£ гϳé³Ïáñ¹Çó í»ñóñ³Í Ù»Ï ãÅáõÝ áõï»ÉÇùÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ë»÷³Ï³Ý ùë³Ý ãÅáõÇÝ, ѳϳé³Ïáñ¹Çó ·ñ³í³Í Ù»Ï ¹³ÝÁ* ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ë»÷³Ï³Ý ùë³Ý ¹³ÝÇÝ£ * ¸³ÝÁ ѳí³ë³ñ ¿ 59,63 ÏÇÉá·ñ³ÙÇ£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
àõëïÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ ëå³ÝáõÙ ¿ ϳï³ÕáõÃÛáõÝÁ, ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳñëïáõÃÛáõÝÁ ·ñ³íáõÙ ¿ ³·³ÑáõÃÛáõÝÁ6£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, »Ã» ÏéíÇ ÁÝóóùáõÙ Ù³ñï³Ï³éù»ñÁ ·ñ³í»Ý ï³ëÁ ¢ ³í»ÉÇ Ù³ñï³Ï³éù, áñå»ë å³ñ·¢, µ³Å³ÝÇñ ¹ñ³Ýù Ýñ³Ý, áí ³é³çÇÝÝ ¿ ¹ñ³Ýù ·ñ³í»É£ гϳé³Ïáñ¹Çó ·ñ³í³Í Ù³ñï³Ï³éù»ñÇ ¹ñáß³ÏÝ»ñÁ ÷á˳ñÇÝÇñ ùáÝáí ¢ û·ï³·áñÍÇñ ³Û¹ Ù³ñï³Ï³éù»ñÁ ùáÝÇ Ñ»ï£ ¶»ñí³Í é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ɳí í³ñíÇñ ¢ Ñá· ï³ñ Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ£ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ѳÕÃ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ ¢ ³í»É³óÝ»É ùá áõÅ»ñÁ£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí å³ï»ñ³½ÙÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÁ ¢ ãÇ Ñ³ñ·áõÙ »ñϳñ³ï¢áõÃÛáõÝÁ£ àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ¿áõÃÛáõÝÁ ѳëϳóáÕ ½áñ³í³ñÁ ջϳí³ñáõÙ ¿ ÅáÕáíñ¹Ç ׳ϳﳷÇñÁ ¢ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ïÇñ³Ï³ÉÁ£ ¶ÈàôÊ ºððàð¸ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙ (Øááõ·áõÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý` ϳñ¢áñ ¿ å³Ñå³Ý»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç å»ïáõÃÛáõÝÝ ³Ýíݳë, ù³Ý ç³Ëç³Ë»É Ýñ³Ý, ϳñ¢áñ ¿ å³Ñå³Ý»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ó½ÛáõÝ ³Ýíݳë, ù³Ý ç³Ëç³Ë»É Ýñ³Ý, ϳñ¢áñ ¿ å³Ñå³Ý»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÉÛáõÝ ³Ýíݳë, ù³Ý ç³Ëç³Ë»É Ýñ³Ý, ³í»ÉÇ Ï³ñ¢áñ ¿ å³Ñå³Ý»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç áõ-Ý ³Ýíݳë, ù³Ý ç³Ëç³Ë»É Ýñ³Ý1£ àõëïÇ Ñ³ñÛáõñ ³Ý·³Ù Ù³ñï ÙÕ»É ¢ ѳñÛáõñ ³Ý·³Ù ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»É ¹»é ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ É³í³·áõÛÝÇó É³í³·áõÛÝÁ£ È³í³·áõÛÝÇó É³í³·áõÛÝÝ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç Ñݳ½³Ý¹»óÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç µ³Ý³ÏÝ ³é³Ýó Ù³ñïÇ£ ²Û¹ å³ï׳éáí å³ï»ñ³½ÙÇ µ³ñÓñ³·áõÛÝ ³ñí»ëïÁ` ѳϳé³Ïáñ¹Ç Íñ³·ñ»ñÁ ˳Ëï»ÉÝ ¿, áñÇó Ñ»ïá ù³Ûù³Û»É Ýñ³ ¹³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ßÇÝùÝ»ñÁ, ѳçáñ¹ í³ÛñáõÙ ç³Ëç³Ë»É Ýñ³ ½áñù»ñÁ ¢, í³ïóñ³·áõÛÝÁ` ³ÙñáóÇ å³ß³ñáõÙÁ£ ²ÙñáóÇ å³ß³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, å³ß³ñáõÙÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ¹³ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿£ Ø»Í í³Ñ³ÝÝ»ñÇ2, å³ß³ñáÕ³Ï³Ý Ï³éù»ñÇ3, ½³Ý³½³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ý¹»ñÓ³ÝùÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ »ñ»ù ³ÙÇë, ¢ ¹³ ¿É ã»ë ѳëóÝÇ£ ¼áñ³í³ñÁ, ë³Ï³ÛÝ, ãϳñáճݳÉáí ѳÕóѳñ»É Çñ ³Ýѳٵ»ñáõÃÛáõÝÁ, ÙñçÛáõÝÝ»ñÇ ÑáëùÇ ÝÙ³Ý Ý»ïáõÙ ¿ Çñ é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ ·ñáÑÇ, áõëïÇ ¢ ÏáñóÝáõÙ ¿ Çñ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ù»Ï »ññáñ¹Á, ¢, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ÙñáóÁ ÙÝáõÙ ¿ ³Ý³éÇÏ£ ²Û¹åÇëÇÝ ¿ å³ß³ñÙ³Ý µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ£ àõëïÇ, áí í³ñå»ïáñ»Ý ¿ í³ñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ, ݳ Ñݳ½³Ý¹»óÝáõÙ ¿ ûï³ñ ½áñù»ñÝ ³é³Ýó ׳ϳï³Ù³ñïÇ, ·ñ³íáõÙ ¿ ³ÙñáóÝ»ñÝ ³é³Ýó å³ß³ñÙ³Ý, ç³Ëç³ËáõÙ ¿ ûï³ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³Ýó »ñϳñ³ï¢ ϳÙå³ÝdzݻñÇ£ ²Ù»Ý ÇÝã ³Ýíݳë å³Ñå³Ý»Éáí, ݳ å³Ûù³ñáõÙ ¿ ºñÏݳµ³ñÓáõÝùÇ ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²Û¹ å³ï׳éáí ³é³Ýó å³ï»ñ³½Ù ÙÕ»Éáõ ϳñ»ÉÇ ¿ ß³Ñ áõݻݳɣ ¸³ ¿ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ£ àõëïÇ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñ»Éáõ ϳÝáÝÝ»ñ` »Ã» ùá áõÅ»ñÁ ï³ëÝ ³Ý·³Ù ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ³å³ å»ïù ¿ ßñç³å³ï»É Ýñ³Ý, »Ã» ùá áõÅ»ñÁ ÑÇÝ· ³Ý·³Ù »Ý ·»ñ³½³ÝóáõÙ, å»ïù ¿ ·ñáÑ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç íñ³, »Ã» ùá áõÅ»ñÁ »ñÏáõ ³Ý·³Ù »Ý ³í»ÉÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç áõÅ»ñÇó` å»ïù ¿ ùá ½áñùÁ µ³Å³Ý»ë »ñÏáõ Ù³ë»ñÇ, ѳí³ë³ñ áõÅ»ñ áõݻݳÉáõ ¹»åùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ù³ñïÁ í³ñ»É, »Ã» ùá áõÅ»ñÁ ùÇã »Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ å³ßïå³Ýí»É, »Ã» ùá áõÅ»ñÁ ½ÇçáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ µáÉáñ å³ñ³·³Ý»ñáõÙ, ϳñáÕ³óÇñ Ëáõë³÷»É Ù³ñïÇó4£ àõëïÇ áã Ù»Í áõÅ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳٳé å³Ûù³ñ ÙÕ»É, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýù µáÉáñÝ ¿É ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ³é³í»É Ëáßáñ áõÅ»ñÇ ·»ñÇÝ»ñÁ£ êáíáñ³µ³ñ ½áñ³í³ñÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ»Ý³ñ³ÝÝ ¿£ ºÃ» ³Û¹ ѻݳñ³ÝÁ ϳï³ñÛ³É Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ, (³å³) å»ïáõÃÛáõÝÝ ³Ýå³Û-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ù³Ý áõÅ»Õ ÏÉÇÝÇ, »Ã» ³Û¹ ѻݳñ³ÝÁ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ, ³å³ å»ïáõÃÛáõÝÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÃáõÛÉ ÏÉÇÝÇ£ àõëïÇ ½áñùÁ ï³é³åáõÙ ¿ Çñ ïÇñ³Ï³ÉÇó »ñ»ù ¹»åùáõÙ` 1. ºñµ ݳ, ã·Çï»Ý³Éáí, áñ ½áñùÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³ñÓ³Ïí»É, Ññ³Ù³ÛáõÙ ¿ ѳñÓ³Ïí»É, »ñµ ݳ, ã·Çï»Ý³Éáí, áñ ½áñùÁ ãå»ïù ¿ ݳѳÝçÇ, Ýñ³Ý Ññ³Ù³ÛáõÙ ¿ ݳѳÝç»É£ ²Û¹ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳ ϳßϳݹáõÙ ¿ ½áñùÁ£ 2. ºñµ ݳ, ãÇٳݳÉáí ½áñù»ñáõÙ ·áñÍÇ ¿áõÃÛáõÝÁ, ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ³ÛÝ ÝáõÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ÏÇñ³éíáõÙ »Ý å»ïáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ£ ÜÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ½áñù»ñáõÙ ß÷áÃÙáõÝùÇ Ù»ç »Ý ÁÝÏÝáõÙ£ 3. ºñµ ݳ, ã·Çï»Ý³Éáí ½áñù»ñÇ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ½áñ³í³ñÇÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ³ÛÝ ÝáõÛÝ ëϽµáõÝùáí, ÇÝãå»ë å»ïáõÃÛáõÝáõÙ£ ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ½áñù»ñáõÙ ß÷áÃÙáõÝùÇ Ù»ç »Ý ÁÝÏÝáõÙ£ лµ³ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý å³ï»ñ³½ÙÝ ³å³ÑáíáÕ ÑÇÝ· å³ÛÙ³ÝÝ»ñ` - ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áí ·ÇïÇ, û »ñµ ϳñ»ÉÇ ¿ Ïéí»É, ÇëÏ »ñµ` ãÇ Ï³ñ»ÉÇ. - ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ջϳí³ñ»É Ù»Í ¢ ÷áùñ áõÅ»ñÁ. - ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áõÙ Ùáï í»ñ¢Çó Ý»ñù¢ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñ5. - ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áí óáõó³µ»ñáõÙ ¿ ½·áõßáõÃÛáõÝ ¢ ëå³ëáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³Ý½·áõßáõÃÛ³ÝÁ. - ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áõÙ Ùáï ½áñ³í³ñÁ ï³Õ³Ý¹³íáñ ¿ ¢ Ýñ³Ý ó·³íáñÁ ãÇ Õ»Ï³í³ñáõÙ 6£ ²Ûë ÑÇÝ· å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ »Ý ¹»åÇ Ñ³ÕóݳÏÁ ï³ÝáÕ áõÕÇÝ»ñÁ£ ²Û¹ å³ï׳éáí ³ëáõÙ »Ý` »Ã» ·Çï»ë Ýñ³Ý ¢ ׳ݳãáõÙ »ë ù»½, ûÏáõ½ ѳñÛáõñ ׳ϳï³Ù³ñï í³ñÇñ` íï³Ý· ãÇ ÉÇÝÇ, »Ã» ·Çï»ë Ýñ³Ý ¢ ã»ë ׳ݳãáõÙ ù»½, ÙÇ ³Ý·³Ù ÏѳÕÃ»ë ¢ ÙÇ ³Ý·³Ù å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñ»ë, »Ã» ã·Çï»ë áã Ýñ³Ý, áã ¿É ù»½, (³å³) Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ׳ϳï³Ù³ñïáõÙ å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñ»ë£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò ¶ÈàôÊ âàððàð¸ Ò¢ (êÇÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ݳ, áí ÑÝáõÙ í³ñå»ïáñ»Ý ¿ñ å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñáõÙ, ëϽµáõÙ Çñ»Ý ¹ÝáõÙ ¿ñ ³Ýå³ñï»ÉÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ¢ ѳñÙ³ñ ³éÇà ¿ñ ³ÏÝϳÉáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ³ÕûÉáõ ѳٳñ£ ²Ýå³ñï»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ Ù»½³ÝÇó, ë³Ï³ÛÝ Ñ³ÕóݳÏÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ù»ç£ Ð»ï¢³µ³ñ, áí É³í ¿ ÏéíáõÙ, ϳñáÕ ¿ Çñ»Ý ³Ýå³ñï»ÉÇ ¹³ñÓÝ»É, ë³Ï³ÛÝ ãÇ Ï³ñáÕ ëïÇå»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, áñå»ë½Ç ݳ ÃáõÛÉ ï³ Çñ»Ý ѳÕûɣ лµ³ñ ³ëíáõÙ ¿` ϳñ»ÉÇ ¿ ÇٳݳÉ, û ÇÝãå»ë ¿ Ñݳñ³íáñ ѳÕûÉ, ë³Ï³ÛÝ ·áñÍݳϳÝáõÙ ¹ñ³Ý ѳëÝ»É ã»ë ϳñáÕ£ ²Ýå³ñï»ÉÇáõÃÛáõÝÁ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, ѳÕóݳÏÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ ѳñÓ³ÏáõÙÝ ¿£ ä³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÇÝã áñ ûñáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛáõÝ, ѳñÓ³ÏáõÙ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ , áñ ³Ù»Ý ÇÝã ³é³ï ¿1£ ܳ, áí É³í ¿ å³ßïå³ÝíáõÙ, óùÝíáõÙ ¿ ÇÝÝ»ñáñ¹ ÑáÕÇ ï³Ï, ݳ, áí É³í ¿ ѳñÓ³ÏíáõÙ, ·áñÍáõÙ ¿ ÇÝÝ»ñáñ¹ »ñÏÝùÇó£ àõëïÇ Ù»Ýù ϳñáÕ »Ýù å³Ñå³Ý»É Ù»½ ¢ Édzϳï³ñ ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»É£ àí ѳÕóݳÏÁ ï»ëÝáõÙ ¿ áñå»ë ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ñ¹, É³í³·áõÛÝÇó É³í³·áõÛÝÁ ã¿2£ Üñ³ Ù³ëÇÝ, áí ѳÕÃ³Ý³Ï Ïï³ÝÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïáõÙ, ºñÏݳï³ÏÁ ϳë»Ý. «É³í ¿ Ï»Ýë³·áñÍí»É», ë³Ï³ÛÝ ¹³ ÝáõÛÝå»ë ãÇ ÉÇÝÇ É³í³·áõÛÝÇó É³í³·áõÛÝÁ£ àõëïÇ ³ßݳݳÛÇÝ ÷»ïáõñÇÏ µ³ñÓñ³óÝ»ÉÁ Ù»Í áõÅÇ Ýß³Ý ã¿, ï»ëÝ»É ³ñ¢Ý áõ ÉáõëÇÝÁ` ¹»é ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ áõÝ»Ý³É ëáõñ ï»ëáÕáõÃÛáõÝ, ³ÙåñáåÇ áñáïÁ Éë»ÉÁ ½·³ÛáõÝ ÉëáÕáõÃÛ³Ý (Ýß³Ý) ã¿£ ÐÝáõÙ ³ëáõÙ ¿ÇÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ɳí ÏéíáõÙ ¿ñ ¢ ѳÕÃáõ٠ݳ, áõÙ (Ù³ñïáõÙ) ¹ÛáõñÇÝ ¿ñ ѳÕûɣ лµ³ñ, áí ɳí Ïéí»Éáí ѳÕÃ»É ¿ñ, ݳ ãÇ áõÝ»ó»É áã Ñéã³Ï³íáñ ³ÝáõÝ, áã ¿É Ñ»ñáë³Ï³Ý ëËñ³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, Ýñ³ ׳ϳï³Ù³ñï»ñÝ áõ ѳÕóݳÏÝ»ñÝ ³ñ¹ÛáõÝù ¿ÇÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ ݳ ë˳ÉÝ»ñ ãÇ Ï³ï³ñ»É£ àí áñ ë˳É-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ý»ñ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë` Ýñ³ ÏáÕÙÇó Ó»éݳñÏ³Í ³Ù»Ý ÇÝãÁ ѳÕóݳÏÇ ¿ µ»ñáõÙ£ ܳ ѳÕÃáõÙ ¿ ³ñ¹»Ý å³ñïí³ÍÇÝ£ àõëïÇ Ý³, áí É³í ¿ ÏéíáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ¹Çñù ¿ ·ñ³íáõÙ, áñÇ ¹»åùáõÙ å³ñïáõÃÛáõÝÝ ³ÝÑݳñ ¿ ¢ å³ÑÁ µ³ó ãÇ ÃáÕÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»Éáõ ѳٳñ£ ²Ñ³ û ÇÝãáõ, ½áñùÁ, áñ å»ïù ¿ ѳÕÃÇ, ÏéÇí ¿ ÷ÝïñáõÙ ÙdzÛÝ ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ѳÕóݳÏÝ (³ñ¹»Ý) ³å³Ñáíí³Í ¿, å³ñïáõÃÛ³Ý ¹³ï³å³ñïí³Í ½áñùÁ ëϽµáõÙ ÏéíáõÙ ¿, ¢ ÙdzÛÝ Ñ»ïá ¿ ѳÕÃ³Ý³Ï ÷ÝïñáõÙ£ àí å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñå»ïáñ»Ý ¿ í³ñáõÙ, ݳ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ àõÕÇÝ ¢ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ úñ»ÝùÁ3£ лµ³ñ, ݳ ϳñáÕ ¿ ջϳí³ñ»É ѳÕóݳÏÝ áõ å³ñïáõÃÛáõÝÁ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý` ³é³çÇÝ` »ñϳñáõÃÛáõÝ (¹áõ), »ñÏñáñ¹` ͳí³É (ÉÛ³Ý), »ññáñ¹` ÃÇí (ßáõ), ãáññáñ¹` ù³ß (ã»Ý), ÑÇÝ·»ñáñ¹` ѳÕÃ³Ý³Ï (ß»Ý)4£ î»Õ³ÝùÁ ÍÝáõÙ ¿ »ñϳñáõÃÛáõÝ, »ñϳñáõÃÛáõÝÁ` ͳí³É, ͳí³ÉÁ` ÃÇí, ÃÇíÁ` ù³ß, ù³ßÁ` ѳÕóݳϣ àõëïÇ Ñ³ÕÃáÕ ½áñùÁ ÝÙ³Ý ¿ «Ç»-Ç* ù³ßÇÝ «ãÅáõÇ» ù³ßÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛ³Ùµ, ÇëÏ å³ñïáõÃÛ³Ý ¹³ï³å³ñïí³Í ½áñùÁ ÝÙ³Ý ¿ «ãÅáõÇ» ù³ßÇÝ` «Ç»-Ç Ñ³Ù»Ù³ï£ Ö³Ï³ï³Ù³ñïáõ٠ѳÕÃáõÙ ¿ ݳ, áí ÝÙ³Ý ¿ 1000 Ż݆ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÇó ¹»åÇ ³Ý¹áõݹÁ ·³Ñ³íÇÅáÕ Ïáõï³Ïí³Í çñÇÝ£ ²Û¹ ¿ Ó¢Á5£ ¶ÈàôÊ ÐÆÜ¶ºðàð¸ нáñáõÃÛáõÝ (ÞÆ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ Ëáßáñ áõÅ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ³ÛÝ ÝáõÛÝ ëϽµáõÝùÇ íñ³, ÇÝã ÷áùñ áõÅ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ£ ¾áõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ¢ ù³Ý³ÏÇ Ù»ç ¿1£ * «Ç»-Ý ÏßéÇ Ùdzíáñ ¿, ѳí³ë³ñ ¿ 24 ÉÛ³ÝÇ (10 Ï·) ³ñͳÃÇ, «ãÅáõÝ»` ÏßéÇ Ùdzíáñ ¿, ѳí³ë³ñ ¿ 1/48 ÉÛ³ÝÇ (100 óáñ»Ý³Ñ³ïÇÏÇ ù³ßÁ)£ † «Ä»Ý», »ñϳñáõÃÛ³Ý Ùdzíáñ ¿, ѳí³ë³ñ ¿ 2,56 Ù»ïñ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ø»Í áõÅ»ñáí Ù³ñïÁ í³ñ»Éáõ ëϽµáõÝùÁ ÝáõÛÝÝ ¿, »ñµ Ù³ñïÁ í³ñáõÙ »Ý ÷áùñ áõÅ»ñáí£ ¾áõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ Ó¢Ç ¢ ³Ýí³Ý Ù»ç ¿£ ²ÛÝ, ÇÝãÁ ½áñùÁ ¹³ñÓÝáõÙ ¿ ³Ýå³ñï»ÉÇ, ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï Ùßï³å»ë ѳݹÇå»ÉÇë, ϳÝáݳíáñ Ù³ñïÁ ¢ ÑÙáõï ½áñ³ß³ñÅÝ ¿2£ ¼áñùÇ Ñ³ñí³ÍÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³ÛÝåÇëÇÝ, ÇÝãå»ë Ý»ïí³Í çñ³Õ³óù³ñÁ ѳñí³ÍáõÙ ¿ ÓíÇÝ£ ¸³ É»÷-É»óáõÝáõÃÛáõÝÝ áõ ¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ ¿3£ ÀݹѳÝñ³å»ë ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï Ù³ñïÁ ëÏëáõÙ »Ý ϳÝáݳíáñ Ù³ñïáí, ÇëÏ Ñ³ÕÃáõÙ »Ý ½áñ³ß³ñÅáí£ àõëïÇ Ý³, áí É³í ¿ û·ï³·áñÍáõÙ ½áñ³ß³ñÅÁ` ³Ýë³ÑÙ³Ý ¿, ÇÝãå»ë »ñÏÇÝùÝ áõ »ñÏÇñÁ, ³Ýëå³é ¿, ÇÝãå»ë ·»ï»ñÇ Ñáë³ÝùÝ áõ ѻջÕÁ4£ ²í³ñïíáõÙ ¢ ëÏëíáõÙ ¿ ³ñ¢Ç ¢ ÉáõëÝÇ ÝÙ³Ý` ٳѳÝáõÙ ¢ ÏñÏÇÝ ÍÝíáõÙ ¿, ÇÝãå»ë ï³ñí³ ãáñë »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ£ Ò³ÛÝ»ñ³Ý·Ý»ñÝ ³éÝí³½Ý ÑÇÝ·Ý »Ý, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ Ó³ÛÝ»ñ³Ý·Ý»ñÇ ½áõ·³ÏóáõÙÁ ëï»ÕÍáõÙ ¿ Ù»Õ»¹ÇÝ»ñ, áñáÝù ϳñ»ÉÇ ¿ ³ÝÁݹѳï Éë»É, ·áõÛÝ»ñÝ ³éÝí³½Ý ÑÇÝ·Ý »Ý, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ·áõÛÝ»ñÇ ½áõ·³ÏóáõÙÁ ëï»ÕÍáõÙ ¿ µ³½Ù³ÃÇí ·áõÝ»ñ³Ý·Ý»ñ, áñáÝù ï»ëÝ»ÉÝ ÇëÏ
³ÝÑݳñ ¿, ѳٻñÝ ³éÝí³½Ý ÑÇÝ·Ý »Ý, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ÑÇÝ· ѳٻñÝ
ëï»ÕÍáõÙ »Ý µ³½Ù³ÃÇí ѳٳÛÇÝ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù µáÉáñÁ Ñݳñ³íáñ ã¿ ½·³É£ سñï³Ï³Ý ѽáñáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ϳÝáݳíáñ Ù³ñïÇó ¢ ½áñ³ß³ñÅÇó, ë³Ï³ÛÝ Ï³Ýáݳíáñ Ù³ñïÇ ¢ ½áñ³ß³ñÅÇ ½áõ·³ÏóáõÙÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ëï»ÕÍ»É ³Ýí»ñç£ ¼áñ³ß³ñÅÁ ¢ ϳÝáݳíáñ Ù³ñïÁ ÍÝáõݹ »Ý ï³ÉÇë Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ, ßñç³åïáõÛïÇ ÝÙ³Ý, áñÁ í»ñç ãáõÝÇ£ à±í ϳñáÕ ¿ ëå³é»É ¹ñ³Ýù ÙÇÝ㢠í»ñç£ ²ÛÝ, áñ çñÇ µáõéÝ Ñ»Õ»ÕÁ Çñ Ñáë³Ýùáí ï³ÝáõÙ ¿ ݳ¢ ù³ñ»ñ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѽáñáõÃÛáõÝ£ ²ÛÝ, áñ ·Çß³ïÇã ÃéãáõÝÁ ëñÁÝóó ËáóáõÙ ¿ Çñ ½áÑÇÝ` ݳ˳Ýßí³Í ѳñí³Í ¿£ àõëïÇ, ɳí ÏéíáÕÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ ëñÁÝóó ¿, ÇëÏ Íñ³·ñ³íáñáõÙÁ` ϳñ×£ нáñáõÃÛáõÝÁ ÝÙ³Ý ¿ Ó·í³Í ³Õ»Õ³É³ñÇÝ, ÇëÏ Íñ³·ñ³íáñí³Í ѳñí³ÍÁ ÝÙ³Ý ¿ ³ñÓ³Ïí³Í Ý»ïÇ£ ²Ù»Ý ÇÝã ˳éÝí»É ¢ Ë××í»É ¿, ³ÝϳÝáÝ Ù³ñï ¿ ÁÝóÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ýϳñ·áõÃÛ³Ý Ù»ç ã»Ý ϳñáÕ ÁÝÏÝ»É, ˳éݳß÷áÃáõÃÛ³Ý ¢ ù³áëÇ Ù»ç ã»Ý ϳñáÕ ÁÝÏÝ»É, ãÝ³Û³Í Ó¢Á ˳Ëïí³Í ¿, ÙÇ¢ÝáõÛÝÝ ¿, å³ñïáõÃÛáõÝ ã»Ý ϳñáÕ Ïñ»É5£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
²Ýϳñ·áõÃÛáõÝÁ ÍÝíáõÙ ¿ ϳñ· áõ ϳÝáÝÇó, í³ËÏáïáõÃÛáõÝÁ ÍÝíáõÙ ¿ ù³çáõÃÛáõÝÇó, ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ ÍÝíáõÙ ¿ áõÅÇó6£ γñ· áõ ϳÝáÝÁ ¢ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý Ãíáí, ù³çáõÃÛáõÝÝ áõ í³ËÏáïáõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ѽáñáõÃÛ³Ùµ, áõÅÝ áõ ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý Ó¢áí7£ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ ݳ, áí ÑÙïáñ»Ý ß³ñÅáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ó¢Ç óáõó³¹ñٳٵ, ѳϳé³Ïáñ¹Ý ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ»ï¢áõÙ ¿ ¹ñ³Ý, »ñµ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ÙÇ ÇÝã-áñ µ³Ý »Ý ï³ÉÇë, ݳ ³Ýå³ï׳é í»ñóÝáõÙ ¿, ß³Ñáí Ýñ³Ý ëïÇåáõÙ »Ý ß³ñÅí»É, ÇëÏ ¹ÇÙ³íáñáõÙ »Ý ¹³ñ³Ýáí£ ²Ñ³ û ÇÝãáõ ɳí ÏéíáÕÝ»ñÁ ÷ÝïñáõÙ »Ý ѽáñáõÃÛáõÝ ¢ ³Ù»Ý ÇÝã Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó ã»Ý å³Ñ³ÝçáõÙ£ àõëïÇ Ï³ñáճݳÉáí ÁÝïñ»É Ù³ñ¹Ï³Ýó, Ýñ³Ýó Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѽáñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳Ý8£ ºñµ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ý߳ݳÏáõÙ »Ý Çñ»Ýó ѽáñáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳Ý, Ýñ³Ýù Ù³ñïÇ »Ý ·ÝáõÙ ·ÉáñíáÕ Í³é»ñÇ áõ ù³ñ»ñÇ Ýٳݣ гñà ï»Õ³ÝùáõÙ ù³ñ»ñÇ áõ ͳé»ñÇ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ ¿` ÁÝÏ³Í ÉÇÝ»É ³é³Ýó ß³ñÅí»Éáõ, »ñµ ï»ÕÁ ûù ¿, ³å³ Ýñ³Ýù ·ÉáñíáõÙ »Ý£ àõëïÇ Ù³ñïáõÙ í³ñå»ïáñ»Ý û·ï³·áñÍí³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó ѽáñáõÃÛáõÝÁ ÝÙ³Ý ¿ ÏÉáñ ù³ñÇ, áñÁ µ³ó ¿ ÃáÕÝí³Í 1000 Å»Ý9 µ³ñÓñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ É»éÇó£ ¸³ ¿ ѽáñáõÃÛáõÝÁ£ ¶ÈàôÊ ìºòºðàð¸ È»÷-É»óáõÝáõÃÛáõÝ ¢ ¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝ1 (êÛáõÛ, ÞÇ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó, ëáíáñ³µ³ñ ݳ, áí Ù³ñï³¹³ßï ³é³çÇÝÝ ¿ ·³ÉÇë ¢ ëå³ëáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ݳ Ù³ñïÇÝ Ý³Ë³å³ïñ³ëïí³Í ¿, áí áõß³ó³í Ù³ñï³¹³ßï ·³É ¢ ÁÝóóùÇó Ù³ñïÇ Ù»ç Ùï³í, ݳ ³ñ¹»Ý Ñá·Ý³Í ¿£ àõëïÇ Ý³, áí áñ É³í ¿ Ù³ñïÝãáõÙ, ջϳí³ñáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ¢ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Õ»Ï³í³ñ»É Çñ»Ý£ àí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ëïÇå»É (Çñ ϳÙùáí) ·³É, ݳ Ýñ³Ý ß³Ñáí ¿ ·³ÛóÏÕ»óÝáõÙ, áí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ÃáõÛÉ ãï³É ·³É, ݳ Ýñ³Ý (ÃßݳÙáõÝ) ϳë»óÝáõÙ ¿ íݳëáí£ àõëïÇ Ñ³Ï³é³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ïáñ¹Ç óñÙ áõÅ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Ñá·Ý»óÝ»É, ÏáõßïÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ëïÇå»É ù³Õó ½·³É, åÇݹ ϳéã³ÍÇÝ ¿É ϳñ»ÉÇ ¿ ï»Õ³ß³ñŻɣ ²é³ç ß³ñÅí»É ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïݳ˳ӻéÝÇ áõÕÕí»É, ³é³ç³Ý³É ³ÛÝï»Õ, áõñ ݳ µ³ó³ñӳϳå»ë ÇÝÓ ãÇ ëå³ëáõÙ£ àí 1000 ÉÇÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ ³é³Ýó Ñá·Ý»Éáõ, ݳ ³ÝóÝáõÙ ¿ ³ÛÝ í³Ûñ»ñáí, áñï»Õ Ù³ñ¹ÇÏ ãϳÝ2£ гñÓ³Ïí»É ¢ ³Ýå³ÛÙ³Ý ·ñ³í»É` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѳñÓ³Ïí»É ãå³ßïå³ÝíáÕÇ íñ³, å³ßïå³Ýí»É ¢ ³Ýå³ÛÙ³Ý å³Ñ»É` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ³ÛÝå»ë å³ßïå³Ýí»É, áñ ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) ãϳñáճݳ ѳñÓ³Ïí»É£ àõëïÇ, áí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ѳñÓ³Ïí»É, ѳϳé³Ïáñ¹Á ã·ÇïÇ, û áñï»Õ å³ßïå³ÝíÇ, áí É³í ¿ å³ßïå³ÝíáõÙ, ѳϳé³Ïáñ¹Á ã·ÇïÇ, û áñï»Õ ѳñÓ³ÏíÇ£ ú¯, Ýñµ³·áõÛÝ ³ñí»ëï£ ÜáõÛÝÇëÏ µ³é»ñáí ³ÛÝ ã»ë ³ñï³Ñ³ÛïÇ£ àõëïÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³éÝ³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ׳ϳﳷñÇ Ï³é³í³ñáÕÁ£ ²é³ç ß³ñÅí»É ³Ý³ñ·»É, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѳñí³ÍÁ ѳëóÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ ¹³ï³ñÏáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ü³Ñ³Ýç»É ³é³Ýó ѳݹÇå»Éáõ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ³ñ³·áõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇÝ ¿, áñ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ѳëݻɣ àõëïÇ, »ñµ ó³ÝϳÝáõÙ »Ù Ù³ñïÇ µéÝí»É, ãÝ³Û³Í Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Á óùÝíáõÙ ¿ µ³ñÓñ å³ñÇëåÝ»ñÇ Ñ»ï¢áõÙ, ßñç³å³ïí³Í ËáñÁ Ëñ³ÙÝ»ñáí, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ݳ ÏÏéíÇ ÇÝÓ Ñ»ï, áñáíÑ»ï¢ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ý³ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ å³ßïå³ÝíÇ£ ºñµ »ë ã»Ù áõ½áõÙ Ù³ñïÇ µéÝí»É, Ñ»Ýó áñ »ë ï»Õ ·ñ³í»Ù ¢ ëÏë»Ù å³ßïå³Ýí»É, ѳϳé³Ïáñ¹Á ãÇ Ï³ñáÕ ÇÝÓ Ñ»ï Ïéí»É, áñáíÑ»ï¢ »ë Ýñ³Ý ß»ÕáõÙ »Ù ³Û¹ í³ÛñÇó£ лµ³ñ, ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ óáõÛó ï³Éáí Ó¢Á, ÇÝùë ³ÛÝ ã»Ù áõݻݳ, »ë Ïå³Ñå³Ý»Ù ÇÙ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Á Ù³ë»ñÇ Ïµ³Å³ÝíÇ£ ÆÙ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ïϳ½ÙÇ Ùdzíáñ, ѳϳé³Ïáñ¹Á µ³Å³Ýí»Éáí Ù³ë»ñÇ, Ïϳ½ÙÇ ï³ëÁ Ùdzíáñ£ ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï »ë, û·ï³·áñÍ»Éáí µáÉáñ ï³ëÝ ¿É, ÏѳñÓ³Ïí»Ù ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÙdzíáñÇ íñ³, Ù»Ýù ß³ï ÏÉÇÝ»Ýù, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Á`ùÇ㣠àí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ½³Ý·í³Íáí ѳñí³Í»É (Ãíáí) ùã»ñÇÝ, áñáÝù ÏéíáõÙ »Ý ÇÝÓ Ñ»ï, Ýñ³Ý ¹ÛáõñÇÝ ¿ ѳÕûÉ3£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
²ñ³ ³ÛÝå»ë, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Á ãÇٳݳ, û áñ í³Ûñáõ٠ݳ å»ïù ¿ ÏéíÇ£ ºñµ í³Ûñ»ñÁ, áñï»Õ ѳϳé³Ïáñ¹Á å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝÇ, ß³ï »Ý, ³å³ Ýñ³Ýù, áíù»ñ Ïéí»Éáõ »Ý ÇÝÓ Ñ»ï, ùÇ㠻ݣ àõëïÇ, ݳ˳å³ïñ³ëïí»Éáí ³éç¢áõÙ, Ýñ³ Ùáï ùÇã áõÅ»ñ ÏÉÇÝ»Ý »ï¢áõÙ, ݳ˳å³ïñ³ëïí»Éáí ³çáõÙ, Ýñ³ Ùáï ùÇã áõÅ»ñ ÏÉÇÝ»Ý Ó³ËáõÙ£ ºÃ» ã»ë ϳñáÕ å³ïñ³ëï ãÉÇÝ»É (»Ã» ó³ÝϳÝáõÙ »ë å³ïñ³ëï ÉÇÝ»É), ³å³ å»ïù ¿ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ áõÅ»ñ áõÝ»Ý³ë£ ê³Ï³ÛÝ áõÅ»ñ áõÝÇ Ý³, áí å³ïñ³ëï ¿ ³Ù»Ýáõñ, ß³ï áõÅ»ñ áõÝÇ Ý³, áí ѳñϳ¹ñáõÙ ¿ áõñÇßÇÝ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»É ³Ù»Ýáõñ£ лµ³ñ, »ñµ ·Çï»ë ׳ϳï³Ù³ñïÇ í³ÛñÁ ¢ ׳ϳï³Ù³ñïÇ ûñÁ, ³å³ ·ïÝí»Éáí 1000 ÉÇÇó Ñ»éáõ, ¹áõ Ïϳñáճݳë Ïéí»É£ ºñµ ã·Çï»ë ׳ϳï³Ù³ñïÇ í³ÛñÁ, ã·Çï»ë ݳ¢ ׳ϳï³Ù³ñïÇ ûñÁ, ³å³ Ó³Ë Ã¢áí ã»ë ϳñáÕ û·Ý»É ³çÇÝ, ³ç âáí ã»ë ϳñáÕ û·Ý»É Ó³ËÇÝ, ³éç¢áõÙ ·ïÝíáÕÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ û·Ý»É »ï¢ÇÝÝ»ñÇÝ, ³é³í»É ¢ë ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ·ïÝíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëÝÛ³Ï ÉÇ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³ ¢ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ·ïÝíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ Ùáï` ÙÇ ù³ÝÇ ÉÇ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³£ âÝ³Û³Í »ë ³ëáõÙ »Ù, áñ ÛáõÅ»ÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï ½áñù áõÝ»Ý, ë³Ï³ÛÝ Ñ³ÛïÝÇ ã¿` Ýñ³Ýù ÏѳÕû±Ý, û± å³ñïáõÃÛáõÝ ÏÏñ»Ý£ àõëïÇ ³ëí³Í ¿. «Ð³ÕóݳÏÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ëï»Õͻɻ£ ÂáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ùáï ß³ï ½áñù ÉÇÝÇ, ë³Ï³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ýñ³Ý ÃáõÛÉ ãï³É Ù³ñïÇ Ù»ç ÙïÝ»É4£ лµ³ñ, ·Ý³Ñ³ï»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÇÙ³Ý³É Ýñ³ åɳÝÝ Çñ µáÉáñ ³ñųÝÇùÝ»ñáí ¢ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñáí5£ ²ÛÝå»ë ³ñ³, áñå»ë½Ç Çٳݳë Ýñ³ ѳݷÇëïÁ ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, óáõÛó ïáõñ Ýñ³Ý áñ¢¿ Ó¢ ¢ ÏÇٳݳë Ýñ³ ÏÛ³ÝùÇ áõ Ù³Ñí³Ý ï»ÕÁ, µ³Ëí»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï, ÏÇٳݳë, û áñï»Õ ݳ áõÝÇ ³é³ïáõÃÛáõÝ ¢ áñï»Õ` å³Ï³ë6£ àõëïÇ ë»÷³Ï³Ý ½áñùÇÝ ïñíáÕ Ó¢Ç Í³Ûñ³Ñ»Õ ë³ÑÙ³ÝÁ` ³ÛÝå»ë ³Ý»É, áñå»ë½Ç Ó¢ ãÉÇÝÇ£ ºñµ Ó¢ ãϳ, ³å³ ÝáõÛÝÇëÏ ÇÙ³ëïáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ áñ¢¿ µ³ÝÇó ·ÉáõË Ñ³Ý»É£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ú·ïí»Éáí ³Û¹ Ó¢Çó, ѳÕóݳÏÁ ¹ñíáõÙ ¿ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ íñ³, ë³Ï³ÛÝ ½³Ý·í³ÍÝ ³Û¹ Ù³ëÇÝ ãÇ Ï³ñáÕ Çٳݳɣ ´áÉáñ Ù³ñ¹ÇÏ ·Çï»Ý ³ÛÝ Ó¢Á, áñÇó û·ïí»Éáí »ë ѳÕÃ»É »Ù, ë³Ï³ÛÝ ã·Çï»Ý ³ÛÝ Ó¢Á, áñÇó û·ïí»Éáí »ë ϳ½Ù³Ï»ñå»É »Ù ѳÕóݳÏÁ£ àõëïÇ Ù³ñïáõÙ ï³ñ³Í ѳÕóݳÏÁ Ñݳñ³íáñ ã¿ ÏñÏÝ»É ÙÇ¢ÝáõÛÝ ï»ëùáí, ³ÛÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ó¢»ñÇ ³Ýí»ñç ï»ë³ÏÝ»ñÇÝ£ ¼áñùÇ Ó¢Á ÝÙ³Ý ¿ çñÇÝ, çáõñÁ µ³ñÓáõÝùÇ íñ³ ãÇ ÙÝáõÙ ¢ Ó·ïáõÙ ¿ ¹³ï³ñÏáõÃÛ³ÝÁ£ æáõñÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ Çñ ÑáëùÁ` ϳËí³Í ï»Õ³ÝùÇó, ½áñùÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÁ` ϳËí³Í ѳϳé³Ïáñ¹Çó£7 àõëïÇ ½áñùÁ ãáõÝÇ Ùßï³Ï³Ý ѽáñáõÃÛáõÝ, çáõñÁ ãáõÝÇ Ùßï³Ï³Ý Ó¢£ àí ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Çó ϳËí³Í û·ïí»É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¢ ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÇó áõ Ýñ³Ýó ÑÇÙ³Ý íñ³ ѳëÝáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÇ, ݳ ÏáãíáõÙ ¿ ²ëïí³ÍáõÃÛáõÝ8£ лµ³ñ, µÝáõÃÛ³Ý ÑÇÝ· áõÅ»ñÇ Ù»ç ãÏ³Ý Ùßï³å»ë ѳÕÃáÕÝ»ñ£ î³ñí³ ãáñë »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ù»ç ãϳ Ùßï³å»ë ë³ÑÙ³Ýí³ÍÁ£ ²ñ¢Ý áõÝÇ Ï³ñ׳ï¢áõÃÛáõÝ ¢ »ñϳñ³ï¢áõÃÛáõÝ, ÉáõëÇÝÝ áõÝÇ ÏÛ³Ýù ¢ Ù³Ñ9£ ¶ÈàôÊ Úàºðàð¸ ä³Ûù³ñÁ å³ï»ñ³½ÙáõÙ (òÛáõÝãÅ»Ý)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý` ½áñ³í³ñÁ ó·³íáñÇó ëï³Ý³Éáí ϳñ·³¹ñáõÃÛáõÝ, ѳí³ùáõÙ ¿ ½áñùÁ, Ï»ÝïñáݳóÝáõÙ ¿ áõÅ»ñÁ ¢ é³½Ù³ñß³íÇ »ÉÝ»Éáí` ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï ß÷Ù³Ý Ù»ç ¿ ÙïÝáõÙ£ âÏ³Ý ³ÛÝåÇëÇ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇÝ ` å³Ûù³ñÝ ¿ å³ï»ñ³½ÙáõÙ1£ ä³Ûù³ñÇ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç ßñç³ÝóÇÏ ×³Ý³å³ñÑÁ í»ñ³ÍÇ áõÕÇÕÇ, ³Õ»ïÁ í»ñ³ÍÇ û·áõïÇ£ àõëïÇ, ݳËÁÝïñ»Éáí ßñç³ÝóÇÏ ×³Ý³å³ñÑ, Ññ³åáõñÇñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ û·áõïáí£ Ð³Ï³é³Ïáñ¹Çó ³í»ÉÇ áõß ¹áõñë ·³Éáí, ѳëÇñ Ýñ³ÝÇó ßáõï£ àí ·ÇïÇ ³Ûë, ݳ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ áõÕÇÕ ¢ ßñç³ÝóÇÏ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÁ£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
лµ³ñ, å³Ûù³ñÁ å³ï»ñ³½Ùáõ٠ѳݷ»óÝáõÙ ¿ û·áõïÇ, å³Ûù³ñÁ å³ï»ñ³½ÙáõÙ ëï»ÕÍáõÙ ¿ ݳ¢ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ºÃ» å³Ûù³ñ»É ÙdzÛÝ û·áõïÇ Ñ³Ù³ñ, áÕç ½áñùÁ áïùÇ Ñ³Ý»Éáí, ³å³ áñáßí³Í Ýå³ï³ÏÇÝ ã»ë ѳëÝÇ£ ºÃ» å³Ûù³ñ»É ß³ÑÇ Ñ³Ù³ñ` ß³ñÅáõÝ³Ï µ³Ý³Ï áõÕ³ñÏ»Éáí, ³å³ ѳñϳ¹ñí³Í ϽáÑ»ë ·áõÙ³ÏÁ£ àõëïÇ, »ñµ å³Ûù³ñáõÙ »Ý ß³ÑÇ Ñ³Ù³ñ 100 ÉÇÇó Ñ»éáõ, ѳݻÉáí ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÁ, ³é³Ýó ѳݷëïÇ ûñ áõ ·Çß»ñ ëɳݳÉáí, ÏñÏݳå³ïÏ»Éáí »ñÃáõÕÇÝ»ñÁ ¢ Ùdzíáñ»Éáí ³ÝóáõÙÝ»ñÁ2, ³å³ ·»ñÇ »Ý ÁÝÏÝáõÙ µáÉáñ »ñ»ù µ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ3£ ¸ÇÙ³óÏáõÝÝ»ñÝ ³é³ç »Ý ³ÝóÝáõÙ, ÃáõÛÉ»ñÁ ù³ñß »Ý ·³ÉÇë »ï¢áõÙ, ¢ áÕç ½áñùÇó Ýå³ï³ÏÇÝ ¿ ѳëÝáõÙ Ù»Ï ï³ëÝ»ñáñ¹Á£ ºñµ å³Ûù³ñáõÙ »Ý ß³ÑÇ Ñ³Ù³ñ ÑÇëáõÝ ÉÇÇó Ñ»éáõ, ³å³ ÏÏáñóÝ»Ý ³é³ç³íáñ µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇÝ, ¢ áÕç ½áñùÇó (ÙdzÛÝ) Ï»ëÝ ¿ ѳëÝáõÙ Ýå³ï³ÏÇÝ£ ºñµ å³Ûù³ñáõÙ »Ý ß³ÑÇ Ñ³Ù³ñ »ñ»ëáõÝ ÉÇÇó Ñ»éáõ, ³å³ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝáõÙ ¿ »ñÏáõ »ññáñ¹Á£ àõëïÇ, »ñµ ãáõÝÇ ·áõÙ³Ï, ݳ (µ³Ý³ÏÁ) ÏáñͳÝíáõÙ ¿, »Ã» ãϳ å³ñ»Ý ¢ (³Ý³ëݳ)Ï»ñ, ³ÛÝ (µ³Ý³ÏÁ) ÏáñͳÝíáõÙ ¿, »Ã» ãϳ å³ß³ñÁ ³ÛÝ (µ³Ý³ÏÁ) ÏáñͳÝíáõÙ ¿£ лµ³ñ, áí ã·ÇïÇ Çß˳ÝÝ»ñÇ ¹Çï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ Ýñ³Ýó Ñ»ï ¹³ßÇÝù ÏÝù»É£ àí ã·ÇïÇ ï»Õ³ÝùÇ` É»éÝ»ñÇ áõ ³Ýï³éÝ»ñÇ, ½³éÇó÷»ñÇ ¢ áõÕÕ³µ»ñÓ ¹³ñ³÷Ý»ñÇ, ׳Ñ×áõïÝ»ñÇ áõ ׳ÑÇ×Ý»ñÇ µÝáõÛÃÁ, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ Õ»Ï³í³ñ»É ½áñùÁ£ àí ãÇ û·ï³·áñÍáõÙ ï»Õ³Ï³Ý áõÕ»Ïóáñ¹Ý»ñÇÝ, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ û·ïí»É ï»Õ³ÝùÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó£ àõëïÇ, áí í³ñáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÁ, ß³ñÅíáõÙ ¿ ˳µ»Éáõ áõÕÇáí, ß³ñÅíáõÙ ¿ ѳÝáõÝ û·áõïÇ, ÷áËáõÙ ¿ ¹ñáõÃÛáõÝÁ` µ³Å³Ý»Éáí ¢ Ï»ÝïñáݳóÝ»Éáí£ Ð»ï¢³µ³ñ ݳ (½áñ³í³ñÁ) ëñÁÝÃ³ó ¿ ù³Ùáõ ÝÙ³Ý, ѳݷÇëï ¿ ³Ýï³éÇ ÝÙ³Ý ¢ ËÅéáõÙ ¿ Ïñ³ÏÇ ÝÙ³Ý, (ÇëÏ) Ýñ³ ß³ñÅáõÙÝ»ñÁ ÝÙ³Ý »Ý ³ÙåñáåÇ Ñ³ñí³ÍÇÝ£ ¶ÛáõÕ»ñÁ óɳݻÉáõ ѳٳñ` ½áñùÁ Ù³ë»ñÇ µ³Å³ÝÇñ, ï³ñ³ÍùÁ ·ñ³í»ÉÇë` ïÇñÇñ ߳ѳí»ï Ï»ï»ñÇÝ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ܳËù³Ý ³é³ç ß³ñÅí»É¹, ³Ù»Ý ÇÝã ͳÝñ áõ ûâ ³ñ³£ àí í³Õûñáù ·ÇïÇ áõÕÇÕ ¢ ßñç³ÝóÇÏ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ` ݳ ѳÕÃáõÙ ¿£ ¸ñ³Ýù »Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ å³Ûù³ñÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ£ «¼áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ» ·ñùáõÙ ³ëí³Í ¿. « Ò³ÛÝáí ³ñï³ë³Ý³Í µ³éÝ ³ÛÝù³Ý ¿É Ñ»éáõ ã»Ý ÉëáõÙ, áõëïÇ Ùïóñ»óÇÝ Ïáãݳ½³Ý·Á (·áÝ·Á) ¢ ÃÙµáõÏÝ»ñÁ, »ñµ ݳÛáõÙ ¢ ³ÛÝù³Ý ¿É Ñ»éáõ ã»Ý ï»ëÝáõÙ, ³Û¹ å³ï׳éáí Ùïóñ»óÇÝ ¹ñáß³ÏÝ»ñÝ áõ ¹ñáßÝ»ñÁ»4£ ⿱ áñ áí û·ï³·áñÍáõÙ ¿ Ïáãݳ½³Ý·»ñÝ áõ ÃÙµáõÏÝ»ñÁ, ¹ñáßÝ»ñÝ áõ ¹ñáß³ÏÝ»ñÁ` ݳ ÙdzíáñáõÙ ¿ Çñ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ ³ãù»ñÝ áõ ³Ï³ÝçÝ»ñÁ£ ºÃ» µáÉáñ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ Ýå³ï³Ï³¹ñíáõÙ »Ý Ù»Ï áõÕÕáõÃÛ³Ý íñ³, ³å³ ù³çÁ ÙdzÛݳÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³ç ãÇ ß³ñÅíáõÙ, í³ËÏáïÝ»ñÇÝ ÙdzÛÝ³Ï ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë »ï ·Ý³É5£ ¸³ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ûñ»ÝùÁ£ лµ³ñ, ·Çß»ñ³ÛÇÝ Ù³ñïÇ Å³Ù³Ý³Ï ß³ï Ïñ³Ï ¢ ÃÙµáõÏÝ»ñ, (ÇëÏ) ó»ñ»Ï³ÛÇÝ Ù³ñïáõÙ ß³ï ¹ñáß³ÏÝ»ñ »Ý û·ï³·áñÍáõÙ£ ²Û¹ ÝáõÛÝ ÙÇçáóáí ÙáÉáñáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ·óáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³ãù»ñÝ áõ ³Ï³ÝçÝ»ñÁ£ ²Û¹ å³ï׳éáí áÕç ½áñùÇó ϳñ»ÉÇ ¿ ËÉ»É á·ÇÝ, ½áñù»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇó` ËÉ»É ëÇñïÁ£ àõëïÇ ³é³íáïÛ³Ý Ñá·áí ù³ç »Ý, ó»ñ»ÏÁ Ñá·áí ÍáõɳÝáõÙ »Ý, (ÇëÏ) ·Çß»ñÁ Ùï³ÍáõÙ »Ý ׳ٵ³ñ í»ñ³¹³éݳÉáõ Ù³ëÇÝ£ лµ³ñ, áí áñ å³ï»ñ³½ÙÁ í³ñå»ïáñ»Ý ¿ í³ñáõÙ, Ëáõë³÷áõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Çó, »ñµ ݳ Ñá·áí ù³ç ¿ ¢ ѳñí³ÍÁ ѳëóÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ݳ Íáõɳó»É ϳ٠¿É Ùï³ÍáõÙ ¿ ׳ٵ³ñ í»ñ³¹³éݳÉáõ Ù³ëÇÝ£ ¸³ ¿ á·áõ ջϳí³ñáõÙÁ£ ¶ïÝí»Éáí ϳñ· áõ ϳÝáÝÇ íÇ׳ÏáõÙ, ëå³ëáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ßñç³ÝáõÙ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ·ïÝí»Éáí ѳݷëïáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏáõÙ, ëå³ëáõÙ »Ý Ñáõ½áõÙÝ»ñÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ßñç³ÝáõÙ£ ¸³ ¿ ջϳí³ñáõÙÁ ëñïáí£ ØáïÇÏ ·ïÝí»Éáí, ëå³ëáõÙ »Ý Ñ»éáõ ·ïÝíáÕÝ»ñÇÝ, ѳݷëï³Ý³Éáí, ëå³ëáõÙ »Ý Ñá·Ý³ÍÝ»ñÇÝ, ÉÇÝ»Éáí Ïáõßï, ëå³ëáõÙ »Ý ëáí³ÍÝ»ñÇÝ£ ¸³ ¿ áõÅÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ£ Ò»éÝå³Ñ Ùݳ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³ ѳñÓ³ÏáõÙÇó, »ñµ Ýñ³ ¹ñáß³ÏÝ»ñÁ ϳñ·ÇÝ »Ý, ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ׳ٵ³ñÇ íñ³, »ñµ ݳ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³ñ·Á£ ¸³ ¿ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
лµ³ñ, å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ ³ÛëåÇëÇÝ ¿` ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ µ³ñÓáõÝùÇ íñ³ ·ïÝíáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç íñ³, ÙÇ Ñ³Ï³½¹Çñ µ³ñÓáõÝùÇó ÇçÝáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ, ÙÇ Ñ»ï³åݹÇñ ßÇÝÍáõ ÷³ËãáÕÇÝ, ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ ù³ç ½ÇÝíáñÝ»ñÇ íñ³, ÙÇ ·³ÛóÏÕíÇñ é³½Ù³Ï³Ý Ë³ÛÍáí, ÙÇ Ï³Ý·Ý»óñáõ ïáõÝ í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÙÇ ÏáÕÙÁ µ³ó ÃáÕ*, ×ÝßáõÙ ÙÇ ·áñͳ¹ñÇñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³, »ñµ ݳ ³Ý»É³Ý»ÉÇ íÇ׳ÏáõÙ ¿ ·ïÝíáõÙ6£ ¸³ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ£ ¶ÈàôÊ àôºðàð¸ ÆÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ (ò½ÛáõµÛ³Ý)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý` ½áñ³í³ñÁ ïÇñ³Ï³ÉÇó Ññ³Ù³Ý ëï³Ý³Éáí, ѳí³ùáõÙ ¿ ½áñùÁ ¢ Ï»ÝïñáݳóÝáõÙ ¿ áõÅ»ñÁ£ ¸Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ï»Õ³Ýùáõ٠׳ٵ³ñ ÙÇ Ë÷Çñ, Ù»Í ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ Ñ³ïÙ³Ý í³ÛñáõÙ ¹³ßÇÝùÝ»ñ ÏÝùÇñ, ³Ý³å³ï³ÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ ÙÇ Ñ³å³ÕÇñ, ßñç³å³ïÙ³Ý í³ÛñáõÙ Ùï³ÍÇñ, Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ ÏéíÇñ£ Î³Ý ×³Ý³å³ñÑÝ»ñ, áñáÝóáí ã»Ý ·ÝáõÙ, Ï³Ý ½áñù»ñ, áñáÝó íñ³ ã»Ý ѳñÓ³ÏíáõÙ, Ï³Ý ³ÙñáóÝ»ñ, áñáÝù ã»Ý ·ñáÑáõÙ, Ï³Ý ï»Õ³ÝùÝ»ñ, áñáÝó ѳٳñ ã»Ý ÏéíáõÙ, ÉÇÝáõÙ »Ý ïÇñ³Ï³ÉÇ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ, áñáÝù ã»Ý ϳï³ñíáõÙ£ лµ³ñ, ½áñ³í³ñÁ, áñÁ ѳëϳÝáõÙ ¿ «ÇÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ» ¿áõÃÛ³Ý ß³ÑÁ, ·ÇïÇ, û ÇÝãå»ë í³ñÇ å³ï»ñ³½ÙÁ£ ¼áñ³í³ñÁ, áñÁ ãÇ Ñ³ëϳÝáõÙ «ÇÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ» ¿áõÃÛ³Ý ß³ÑÁ, ÝáõÛÝÇëÏ ·Çï»Ý³Éáí ï»Õ³ÝùÇ Ó¢Á, ãÇ Ï³ñáÕ û·ï³·áñÍ»É Ýñ³ û·áõïÁ1£ ¼áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, »Ã» ã·Çï»ë «ÇÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ» ³ñ-
* ¸»é¢ë ÑÝáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ýϳï»É ¿ ³ÛÝ, ÇÝãÁ ³ñ¢Ùï³»íñáå³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÝ ³Ýí³Ý»É »Ý «áëÏÛ³ ϳÙáõñ绣
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
í»ëïÁ, ã»ë ϳñáÕ ïÇñ³å»ï»É Ù³ñ¹Ï³Ýó ջϳí³ñÙ³Ý ³ñí»ëïÇÝ, ÝáõÛÝÇëÏ »Ã» ·Çï»ë «ÑÇÝ· û·áõïÁ»2£ àõëïÇ Ë»É³óÇ ½áñ³í³ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïßé³¹³ïí³ÍáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ݳ å³ñï³¹Çñ Ï»ñåáí ÙdzíáñÇ û·áõïÝ áõ íݳëÁ£ ºñµ û·áõïÇ Ñ»ï ÙdzíáñáõÙ »Ý íݳëÁ, ³å³ ·áñÍÁ ϳñ»ÉÇ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É, »ñµ íݳëÇ Ñ»ï ÙdzíáñíáõÙ »Ý û·áõïÁ`³å³ ³Õ»ïÁ ϳñ»ÉÇ ¿ í»ñ³óÝ»É3£ лµ³ñ Çß˳ÝÝ»ñÇÝ Ñݳ½³Ý¹»óÝáõÙ »Ý íݳëáí, Çß˳ÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñϳ¹ñáõÙ »Ý ͳé³Û»É ·áñÍáí, Çß˳ÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñϳ¹ñáõÙ »Ý ÇÝã-áñ ï»Õ ß³ñÅí»É ß³ÑÇó ¹ñ¹í³Í£ àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ÑáõÛëÁ ã¹Ý»É ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, û ѳϳé³Ïáñ¹Á ãÇ ·³, ³ÛÉ ÑÇÙÝí»É Ýñ³Ý ¹ÇÙ³íáñ»Éáõ Ù»ñ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý íñ³, ãÑáõë³É, û ݳ ãÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇ, ³ÛÉ ÑÇÙÝí»É ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, áñ Ù»Ýù ³ÝÑݳñÇÝ Ï¹³ñÓÝ»Ýù Ýñ³ ѳñÓ³ÏáõÙÁ£ лµ³ñ, ½áñ³í³ñÇ Ùáï Ï³Ý ÑÇÝ· íï³Ý·³íáñ ë˳ÉÝ»ñ` »ñµ ݳ Ó·ïáõÙ ¿ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ù³Ñ³Ý³É` ݳ ϳñáÕ ¿ ëå³Ýí»É, »ñµ ݳ Ó·ïáõÙ ¿ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ï»Ý¹³ÝÇ ÙݳÉ` ݳ ϳñáÕ ¿ ·»ñÇ ÁÝÏÝ»É, »ñµ ݳ ßáõï ¿ ½³Ûñ³ÝáõÙ` Ýñ³Ý ϳñáÕ »Ý ³ñѳٳñÑ»É, »ñµ ݳ å³ïíÇ Ýϳïٳٵ ½·³ÛáõÝ ¿` Ýñ³Ý ϳñáÕ »Ý ˳Ûï³é³Ï»É, »ñµ ݳ ëÇñáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó` Ýñ³ ѳٳñ ϳñáÕ »Ý ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï»ÕÍ»É4£ ²Ûë µáÉáñ íï³Ý·Ý»ñÁ ½áñ³í³ñÇ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, (¢) ³Õ»ï »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï£ æ³Ëç³ËáõÙ »Ý ½áñùÇÝ, ëå³ÝáõÙ »Ý ½áñ³í³ñÇÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ³Ûë ÑÇÝ· íï³Ý·Ý»ñáí£ âÇ Ï³ñ»ÉÇ ³Û¹ ãÇٳݳɣ ¶ÈàôÊ ÆÜܺðà𸠼áñùÝ ³ñß³íÇ Å³Ù³Ý³Ï (êÇÝó½ÛáõÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ ½áñùÇ ï»Õ³Ï³ÛáõÙÁ ¢ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ»ï¢»ÉÁ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå. É»éÝ»ñáí ³ÝóÝ»ÉÇë` ß³ñÅíÇñ ÑáíÇïÝ»ñáí, ï»Õ³íáñíÇñ µ³ñÓáõÝùÇ ³ñ¢³ÛÇÝ
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ÏáÕÙÇ íñ³, µ³ñÓñáõÙ ·ïÝíáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç íñ³ ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ£ ²Ñ³ ³Ù»Ý ÇÝã É»éÝ»ñáõÙ ½áñùÇ ï»Õ³Ï³ÛÙ³Ý Ù³ëÇÝ£ æñ³ÛÇÝ ³ñ·»ÉùÝ ³ÝóÝ»ÉÇë, ³Ýå³ÛÙ³Ý ·»ïÇó Ñ»éáõ ·ïÝíÇñ£ ºñµ Ý»ñËáõÅ³Í Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý ³ÝóÝáõÙ ¿ ·»ïÁ, Ýñ³Ý çñÇ íñ³ ÙÇ ¹ÇÙ³íáñÇñ£ ÀݹѳÝñ³å»ë ߳ѳí»ï ¿ Ýñ³ ÙÇ Ù³ëÇÝ ÃáõÛÉ ï³É ·»ïÝ ³ÝóÝ»É ¢ Ñ»ïá ѳñí³Í»É£ àí áñ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï Ù³ñïÇ µéÝí»É, ãå»ïù ¿ Ýñ³Ý ·»ïÇ Ùáï ѳݹÇåÇ£ î»Õ³íáñíÇñ ·»ïÇ ³ñ¢³ÛÇÝ ÏáÕÙáõÙ£ гϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï ѳݹÇå»Éáõ ѳٳñ ÙÇ ß³ñÅíÇñ Ñáë³ÝùÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£ ²Ñ³ ³Ù»Ý ÇÝã ½áñùÁ çñ³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÇ íñ³ ï»Õ³Ï³Û»Éáõ Ù³ëÇÝ£ Ö³Ñ×áí ³ÝóÝ»ÉÇë, ßï³åÇñ ³ñ³· Ñ»é³Ý³É, ÙÇ Ñ³å³ÕÇñ£ ºÃ» ù»½ ³é³çÇϳÛáõÙ ëå³ëíáõÙ ¿ Ù³ñïÁ í³ñ»É ׳Ñ×Ç ßñç³ÝáõÙ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ï»Õ³íáñíÇñ ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ϳ çáõñ ¢ Ëáï, ÇëÏ ÃÇÏáõÝùáõÙ ¿É ³Ýï³é ÉÇÝÇ£ ²Ñ³ ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ׳Ñ×áõÙ ½áñùÇ ï»Õ³Ï³ÛÙ³ÝÁ£ гñóí³Ûñ³ÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ ï»Õ³íáñíÇñ (³ÛÝåÇëÇ) ѳñÙ³ñ ï»ÕáõÙ, áñï»Õ ³çÇó áõ Ó³ËÇó Ï³Ý µ³ñÓáõÝùÝ»ñ, íï³Ý·Á ëå³ëÇñ ³éç¢Çó, ÇëÏ ÃÇÏáõÝùÝ ³å³Ñáíí³Í ¿£ ²Ñ³ ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝã í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ѳñóí³ÛñáõÙ ½áñù»ñÇ ï»Õ³Ï³ÛÙ³ÝÁ£ ¼áñù»ñÇ ï»Õ³Ï³ÛÙ³Ý ³Ûë ãáñë ߳ѳí»ï »Õ³Ý³ÏÝ»ñÝ ³å³Ñáí»óÇÝ Êáõ³Ý¹ÇÇ Ñ³ÕóݳÏÁ ãáñë ϳÛëñ»ñÇ Ýϳïٳٵ1£ ÀݹѳÝñ³å»ë ½áñ³í³ñÁ å»ïù ¿ ëÇñÇ µ³ñÓñ í³Ûñ»ñÁ ¢ ³ïÇ ó³Íñ»ñÁ, ·Ý³Ñ³ïÇ ³ñ¢³ÛÇÝ ÉáõÛëÁ ¢ Ù»ñÅÇ ëïí»ñÁ, Ñá· ï³ÝÇ (Ù³ñ¹Ï³Ýó) ÏÛ³ÝùÇ Ù³ëÇÝ ¢ ѳßíÇ ³éÝÇ ï»Õ³ÝùÇ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ ½áñù»ñáõÙ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ý ÉÇÝÇ£ ¸³ ÏáãíáõÙ ¿ å³ñï³¹Çñ ѳÕóݳϣ ´Éñ³å³ï ¢ µ³ñÓáõÝù³ß³ï ï»Õ³ÝùáõÙ ï»Õ³íáñíÇñ Ýñ³Ýó ³ñ¢³ÛÇÝ ÏáÕÙáõÙ, ¹ñ³Ýù áõÝ»óÇñ ³çÇó ¢ ÃÇÏáõÝùáõÙ, ¹³ ߳ѳí»ï ¿ ½áñùÇ Ñ³Ù³ñ£ ²Û¹åÇëÇÝ ¿ ï»Õ³ÝùÇ û·ÝáõÃÛáõÝÁ£ ºÃ» ·»ïÇ í»ñÇÝ Ñáë³Ýù»ñáõÙ ³ÝÓñ¢Ý»ñ »Ý »Ï»É, ¢ çáõñÁ ÷ñ÷ñáõÙ ¿, ³å³ ݳ, áí ó³ÝϳÝáõÙ ¿ (·»ïÝ) ³ÝóÝ»É, ÃáÕ ëå³ëÇ, ÙÇÝã¢
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
·»ïÁ ѳݹ³ñïíÇ£ ÀݹѳÝñ³å»ë, ³ÛÝ ï»Õ³ÝùáõÙ, áõñ Ï³Ý áõÕÕ³ÓÇ· ųÛé»ñ, µÝ³Ï³Ý çñÑáñÝ»ñ, ù³ñ³ÝÓ³íÝ»ñ, µÝ³Ï³Ý ÍáõÕ³ÏÝ»ñ, ׳Ñ×áõïÝ»ñ, µÝ³Ï³Ý ×»Õù»ñ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÷áõóó»ù Ýñ³ÝóÇó Ñ»é³Ý³É ¢ ÙÇ Ùáï»ó»ù Ýñ³Ýó£ ÆÝù¹ Ñ»é³óÇñ ¹ñ³ÝóÇó, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ Ññ³åáõñ»Éáí, ï³ñ ³ÛÝï»Õ£ ²ÛÝå»ë ³ñ³, áñ ÝÙ³Ý ï»Õ³ÝùÁ ·ïÝíÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ÃÇÏáõÝùáõÙ£ ºÃ» ½áñùÇ ï»Õ³Ï³ÛÙ³Ý í³ÛñáõÙ Ï³Ý Óáñ³ÏÝ»ñ, Ëáï³Í³ÍÏ ×³Ñ×áõïÝ»ñ, ³Ýï³éÝ»ñ, Ã÷»ñ, Ù³ó³éáõïÝ»ñ` ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ»ï³½áïÇñ ¹ñ³Ýù£ ²Û¹åÇëÇ í³Ûñ»ñáõÙ ¹³ñ³ÝÝ»ñ »Ý ÉÇÝáõÙ, ¢ ·ïÝíáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹»ïù»ñÁ£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Á ÙáïÇÏ ¿ ·ïÝíáõÙ, ݳ Çñ»Ý Éáõé ¿ å³ÑáõÙ, ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳ ó³ÝϳÝáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ¹áõ ³é³ç³Ý³ë£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Á ѳñÙ³ñ ¿ ï»Õ³íáñí³Í, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ ß³Ñ áõÝÇ£ ºñµ ͳé»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý ß³ñÅí»É, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) Ùáï»ÝáõÙ ¿, »ñµ ËáïÇó å³ïñ³ëïí³Í Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ³ñ·»É³÷³ÏÇãÝ»ñ »Ý å³ïñ³ëïí³Í, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ ù»½ ÙáÉáñáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ó»É, áñï»Õ ÃéãáõÝÝ»ñÁ ¹»åÇ í»ñ »Ý ÃéãáõÙ` (Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ) ³ÛÝï»Õ ¹³ñ³Ý ¿ ³ñí³Í, »Ã» ·³½³ÝÝ»ñÁ í³Ë»ó³Í ÷³ËãáõÙ »Ý` ³ÛÝï»Õ ÇÝã-áñ Ù»ÏÁ óùÝí»É ¿£ ºñµ ÷áßÇÝ í»ñ ¿ µ³ñÓñ³ÝáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` Ù³ñï³Ï³éù»ñÝ »Ý ß³ñÅíáõÙ, »ñµ ÷áßÇÝ µ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿ ó³Íñ ¢ ɳÛÝ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ³ÙµáËÝ ¿ ·³ÉÇë (Ù»Í Ãíáí Ñ»ïÇáïÝ Ù³ñïÇÏÝ»ñ), »ñµ ÷áßÇÝ ï³ñµ»ñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¿ µ³ñÓñ³ÝáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` í³é»ÉÇù »Ý ѳí³ùáõÙ, »Ã» ÷áßÇÝ ùÇã ¿ ¢ ³Ûë áõ ³ÛÝ ÏáÕÙ ¿ ß³ñÅíáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ѳϳé³Ïáñ¹Á ׳ٵ³ñ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ׳é»ñÁ ËáݳñÑ »Ý, ÇëÏ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõŻճóí³Í, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ ѳñÓ³ÏÙ³Ý, »ñµ Ýñ³ ׳é»ñÁ ѳݹáõ·Ý »Ý ¢ ݳ ÷áñÓ»ñ ¿ ³ÝáõÙ ³é³ç ß³ñÅí»É, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ ݳѳÝç»É£ ºñµ Ýñ³ ûâ Ù³ñï³Ï³éù»ñÝ ³é³ç »Ý ·³ÉÇë, ÇëÏ ½áñùÁ ï»Õ³íáñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýó â»ñáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ѳϳé³Ïáñ¹Á Ù³ñï³Ï³ñ· ¿ ϳ½ÙáõÙ£ ºÃ» ѳϳé³Ïáñ¹Ý ÁÝÏ×í³Í ã¿ ¢ ˳ճÕáõÃÛáõÝ ¿ ËݹñáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
·³ÕïÝÇ ¹Çï³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ£ ºñµ Ýñ³ Ùáï ³ñ³· ³Ûë áõ ³ÛÝ ÏáÕÙ »Ý í³½áõÙ, ¢ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ Ù³ñï³Ï³ñ·»ñ »Ý ·ñ³íáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` å³ÑÁ ѳë»É ¿£ ºñµ Ýñ³ Ùáï áÙ³Ýù ѳñÓ³ÏíáõÙ, ÇëÏ áõñÇßÝ»ñÁ ݳѳÝçáõÙ »Ý` Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ݳ ÷áñÓáõÙ ¿ Ññ³åáõñ»É (ѳñÓ³ÏÙ³Ý)£ ºñµ Ýñ³ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ½»ÝùÇÝ Ñ»Ýí³Í Ï³Ý·Ý³Í »Ý` Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù ëáí³Í »Ý£ ºñµ Ýñ³ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç) çñÏÇñÝ»ñÁ Ùáï»Ý³Éáí çñÇÝ, ëϽµáõÙ Çñ»Ýù »Ý ËÙáõÙ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ýñ³Ýù ï³é³åáõÙ »Ý ͳñ³íÇó£ ºñµ ݳ ï»ëÝáõÙ ¿ ß³ÑÁ ¢ ãÇ Ñ³ñÓ³ÏíáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ áõųëå³é ¿ »Õ»É£ àñï»Õ ÃéãáõÝÝ»ñÁ ѳí³ùíáõÙ »Ý »ñ³ÙÝ»ñáí` ³ÛÝï»Õ áã áù ãϳ2£ ºñµ ·Çß»ñÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ÙÇÙÛ³Ýó Ó³ÛÝ »Ý ï³ÉÇë` Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³ÛÝï»Õ í³Ë»ÝáõÙ »Ý£ ºñµ ½áñùÁ ϳ½Ù³ÉáõÍí³Í ¿` Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ½áñ³í³ñÁ Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ£ ºñµ ¹ñáß³ÏÝ»ñÝ áõ ¹ñáßÝ»ñÁ ï»ÕÇó ï»Õ »Ý ÷á˳¹ñíáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÝ»ñ£ ºñµ Ýñ³ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç) Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ½³Ûñ³ÝáõÙ »Ý` Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ½ÇÝíáñÝ»ñÁ Ñá·Ý»É »Ý£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñùáõÙ ÓÇ»ñÇÝ Ï»ñ³ÏñáõÙ »Ý Ïáñ»Ï³Ó³í³ñáí, ÇëÏ Çñ»Ýù ÙÇë »Ý áõïáõÙ, ë³÷áñÝ»ñÁ ã»Ý ϳËáõÙ ¢ ã»Ý í»ñ³¹³éÝáõÙ Çñ»Ýó ׳ٵ³ñÁ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ý »Ý ѳë»É, ÇÝãå»ë ³í³½³ÏÝ»ñÁ3£ ºñµ ½áñ³í³ñÁ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ½ñáõóáõÙ ¿ »ñϳñ, ùÝùáõß, ѳñ·³Ýùáí, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ Ïáñóñ»É ¿ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ£ ºñµ ݳ (½áñ³í³ñÁ) Ñ³×³Ë ¿ å³ñ·¢³ïñáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ½áñùÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, »ñµ Ñ³×³Ë ¿ å³ïÅáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ÁÝÏ»É ¿ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ£ ºñµ ݳ ëϽµáõÙ ¹³Å³Ý ¿, ÇëÏ Ñ»ïá í³Ë»ÝáõÙ ¿ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇó, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` é³½Ù³Ï³Ý ³ñí»ëïÇ ·»ñ ³ÝѳëϳóáõÃÛáõÝ£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÏáÕÙÇó ·³ÉÇë »Ý ¹»ëå³ÝÝ»ñÁ ѳ×áÛ³ËáëáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ ëÇñ³ÉÇñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ݳ ½Çݳ¹³¹³ñ ¿ ËݹñáõÙ£ ºñµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñùÁ ·ñ·éí³Í ³é³ç ¿ ·³ÉÇë, ë³Ï³ÛÝ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ Ù³ñïÇ Ù»ç ÙïÝ»É ¢ »ï ãÇ ù³ßíáõÙ` ³Û¹ ¹»åùáõÙ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ áõß³¹Çñ Ñ»ï¢»É Ýñ³Ý£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ä³ñï³¹Çñ ã¿ ½áñùÝ ³í»É³óÝ»É ÙÇÝ㢠ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ, ãÇ å³Ñ³ÝçíáõÙ ³é³ç ·Ý³É ÙdzÛÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ½áñáõÃÛ³Ùµ£ ´³í³Ï³Ý ¿ áõÝ»Ý³É ³ÝÑñ³Å»ßï ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ½áñù ¢ Ï»ÝïñáݳóÝ»Éáõ ׳ݳå³ñÑáí áõ ¹ñáõÃÛ³Ý ×Çßï ·Ý³Ñ³ïٳٵ ϳñ»ÉÇ ¿ í»ñóÝ»É (ѳÕûÉ) ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ£ àí ãÇ Ùï³ÍáõÙ ¢ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ã»Ã¢³Ùïáñ»Ý ¿ í»ñ³µ»ñíáõÙ, ݳ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ýñ³ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç) ·»ñÇÝ ¿ ¹³éÝáõÙ4£ ºÃ» é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ, ÙÇÝ㢠Ýñ³Ýó ùá Ñ»ï ϳåí»ÉÁ, ëÏë»ë å³ïÅ»É, Ýñ³Ýù ù»½ ã»Ý »ÝóñÏíÇ, ¢ ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó ¹Åí³ñ ÏÉÇÝÇ û·ï³·áñͻɣ ºÃ» é³½ÙÇÏÝ»ñÁ É³í »Ý ïñ³Ù³¹ñí³Í ùá Ýϳïٳٵ, ë³Ï³ÛÝ å³ïÇÅÝ»ñ ã»Ý ÏÇñ³éíáõÙ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó µ³ó³ñӳϳå»ë ãÇ Ï³ñ»ÉÇ û·ï³·áñÍ»É5£ àõëïÇ, Ññ³Ù³Û»Éáí é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ` û·ïíÇñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÇó` å³Ñ³Ýç»Éáí Ýñ³ÝóÇó Édzϳï³ñ Ñݳ½³Ý¹áõÃÛáõÝ, ³Ýå³ÛÙ³Ý û·ïíÇñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇó, »ñµ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÝ ÁݹѳÝñ³å»ë ϳï³ñíáõÙ »Ý, ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ¹áõ ÅáÕáíñ¹ÇÝ ÙÇ ÇÝã-áñ µ³Ý »ë Ññ³Ù³ÛáõÙ` ÅáÕáíáõñ¹Á Ñݳ½³Ý¹íáõÙ ¿, »ñµ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÁ ÁݹѳÝñ³å»ë ã»Ý ϳï³ñíáõÙ, ³å³, »ñµ ¹áõ áñ¢¿ µ³Ý »ë Ññ³Ù³ÛáõÙ` ÅáÕáíáõñ¹Á ãÇ »ÝóñÏíáõÙ£ ºñµ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÝ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý íëï³ÑáõÃÛ³Ùµ ¢ å³ñ½ ·Çï³Ïóٳٵ, ³å³ ¹áõ ¢ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÁ ÷á˳¹³ñÓ³µ³ñ ѳëϳÝáõÙ »ù ÙÇÙÛ³Ýó6£ ¶ÈàôÊ î²êܺðàð¸ î»Õ³ÝùÇ Ó¢»ñÁ (¸ÇëÇÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ï»Õ³ÝùÝ Çñ Ó¢áí ÉÇÝáõÙ ¿` Ù³ïã»ÉÇ, ûù, Ïïñïí³Í, ¹³ßï³í³Ûñ³ÛÇÝ, É»éݳÛÇÝ, Ñ»é³íáñ£ ºñµ »ë ϳñáÕ »Ù ³ÝóÝ»É ¢ ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) ϳñáÕ ¿ ·³É, ³Û¹åÇëÇ ï»Õ³ÝùÁ ÏáãíáõÙ ¿ Ù³ïã»ÉÇ£ سïã»ÉÇ ï»Õ³ÝùáõÙ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ½µ³Õ»óñáõ ³ñ¢³ÛÇÝ ÏáÕÙÇ µ³ñÓáõÝùÝ»ñÁ ¢ ³å³ÑáíÇñ Ù³-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ û·áõï (³é³í»ÉáõÃÛáõÝ) ÏáõÝ»Ý³ë£ ºñµ ¹ÛáõñÇÝ ¿ ·Ý³É ¢ ¹Åí³ñ ¿ í»ñ³¹³éݳÉ, ³Û¹åÇëÇ ï»Õ³ÝùÁ ÏáãíáõÙ ¿ ûù£ »ù ï»Õ³ÝùáõÙ, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Á å³ïñ³ëï ã¿ Ù³ñïÇ, »Ã» ³é³ç³Ý³ë` ÏѳÕûë Ýñ³Ý, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Á å³ïñ³ëï ¿ Ù³ñïÇ, ³é³ç³Ý³Éáí` ã»ë ѳÕÃÇ Ýñ³Ý, í»ñ³¹³éÝ³É ¹Åí³ñ ¿, û·áõï ã»ë áõݻݳ£ ºñµ ¢ ùá, ¢ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳٳñ ѳñÓ³Ïí»ÉÁ ߳ѳí»ï ã¿, ³Û¹åÇëÇ ï»Õ³ÝùÁ ÏáãíáõÙ ¿ Ïïñïí³Í£ Îïñïí³Í ï»Õ³ÝùáõÙ ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ѳϳé³Ïáñ¹Á ï³ÉÇë ¿ ³Û¹ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, »ï ù³ßÇñ ½áñù»ñ¹ ¢ Ñ»é³óÇñ, ѳñϳ¹ñÇñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ³ÝóÝ»É ³ÛÝï»Õ ÏÇëáí ã³÷ (áõÅ»ñÇ ÙÇ Ù³ëáí), ѳñí³Í»Éáí Ýñ³Ý` û·áõï ÏáõÝ»Ý³ë£ ¸³ßï³í³Ûñ³ÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ, »Ã» ³é³çÇÝÝ ³ÛÝ ·ñ³í»ë, ï»Õ³íáñÇñ (½áñùÁ) ³Ù»Ýáõñ»ù ¢ ëå³ëÇñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï»Ý³ÉáõÝ£ ºÃ» ѳϳé³Ïáñ¹Á, ϳÝË»Éáí, Ï·ñ³íÇ ³ÛÝ, ÙÇ Ñ»ï¢Çñ Ýñ³Ý£ лï¢Çñ Ýñ³Ý (³ÛÝ ¹»åùáõÙ), »ñµ ݳ ³ÛÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ãÇ ·ñ³íÇ£ È»éݳÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ, »Ã» ³é³çÇÝÁ ³ÛÝ ·ñ³í»ë, ³Ýå³ÛÙ³Ý ï»Õ³íáñíÇñ ³ñ¢³ÛÇÝ ÏáÕÙÇ µ³ñÓáõÝùÇ íñ³ ¢ ëå³ëÇñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï»Ý³ÉáõÝ£ ºÃ» ѳϳé³Ïáñ¹Á, ϳÝË»Éáí ù»½, Ï·ñ³íÇ ³ÛÝ, »ï ù³ßÇñ ½áñù»ñ¹ ¢ Ñ»é³óÇñ£ ØÇ Ñ»ï¢Çñ Ýñ³Ý£ лé³íáñ ï»Õ³ÝùáõÙ, áõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ¹Åí³ñ ¿ Ù³ñïÁ ëÏë»É£ ºÃ» ëÏë»ë Ù³ñïÁ, (³å³) ã»ë ß³ÑÇ£ ²Ûë µáÉáñ í»ó ϳÝáÝÝ»ñÁ áõëÙáõÝùÝ »Ý ï»Õ³ÝùÇ Ù³ëÇÝ£ ¼áñ³í³ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ¹ñ³Ýù ɳí Çٳݳɣ àõëïÇ, »ñµ»ÙÝ ½áñùÁ ѳå×»åáñ»Ý ݳѳÝçáõÙ ¿, »ñµ»ÙÝ ³ÛÝ áõųëå³é ¿ ÉÇÝáõÙ, »ñµ»ÙÝ ÁÝÏÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ó»éùÁ, »ñµ»ÙÝ Ý³ ϳ½Ù³ÉáõÍíáõÙ ¿, »ñµ»ÙÝ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ͳ·áõÙ£ ²Û¹ í»ó ³Õ»ïÝ»ñÁ ÙdzÏÁ ã»Ý£ ¸ñ³Ýù ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ½áñ³í³ñÇ ë˳ÉÝ»ñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí£ ºÃ» ѳí³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ù»ÏÁ ѳñÓ³ÏíáõÙ ¿ ï³ëÇ íñ³, ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ëï³óíáõÙ ¿ ѳå×»å ݳѳÝç1£ ºÃ» é³½ÙÇÏÝ»ñÝ áõ-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Å»Õ »Ý, ÇëÏ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ÃáõÛÉ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ½áñùÝ ³ÝÑݳ½³Ý¹ ¿£ ºñµ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ »Ý áõÅ»Õ, ÇëÏ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ÃáõÛÉ` Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ½áñùÁ Ï·»ñíÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ÏáÕÙÇó£ ºñµ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ Çñ»Ýó ¹Å·áÑáõÃÛáõÝÝ »Ý ³ñï³Ñ³ÛïáõÙ, ã»Ý »ÝóñÏíáõÙ Çñ»Ýó å»ïÇÝ, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ñ»ï µ³ËÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Çñ»Ýó å»ïÇ Ýϳïٳٵ áõÝ»ó³Í ÃßݳٳÝùÇ å³ï׳éáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹»Ù ÇÝùݳ·ÉáõË Ù³ñï »Ý ëÏëáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ½áñ³í³ñÁ ã·ÇïÇ Ýñ³Ýó ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³Û¹åÇëÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ½áñùÁ ÏÏáñͳÝíÇ£ ºÃ» ½áñ³í³ñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ ·Ý³Ñ³ï»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, »ñµ ݳ Çñ ÷áùñ³ÃÇí áõÅ»ñáí ѳñÓ³ÏíáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ٻͳù³Ý³Ï áõÅ»ñÇ íñ³, »ñµ ½áñùáõÙ ãÏ³Ý Ñ³ñí³Í³ÛÇÝ çáϳïÝ»ñ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿` ½áñùÁ ¹³ï³å³ñïí³Í ¿ ÷³ËáõëïÇ£ ²Ûë í»ó ϳÝáÝÝ»ñÁ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ áõëÙáõÝùÝ »Ý£ ¼áñ³í³ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿` ¹ñ³Ýù ѳëï³ïáñ»Ý Çٳݳɣ ⿱ áñ ï»Õ³ÝùÇ Ó¢Ý û·ÝáõÙ ¿ ½áñù»ñÇÝ£ àõëïÇ ·É˳íáñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ËݹÇñÝ ¿` ϳñáÕ³Ý³É ·Ý³Ñ³ï»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ϳ½Ù³Ï»ñå»É ѳÕóݳÏÁ, ѳßíÇ ³éÝ»É ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ, ÏÇñ×»ñÁ, Ñ»éáõ ¢ Ùáï ÉÇÝ»ÉÁ£ àí Ù³ñïÁ í³ñáõÙ ¿ ·Çï»Ý³Éáí ³Ûë, ݳ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ³ÕÃáõÙ ¿, áí áñ í³ñáõÙ ¿ Ù³ñïÁ ã·Çï»Ý³Éáí ³Ûë, ݳ ³Ýå³ÛÙ³Ý å³ñïáõÃÛáõÝ ¿ ÏñáõÙ2£ àõëïÇ, »Ã» ѳÙá½í³Í »ë, áñ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ áõëÙáõÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏѳÕûë, ³å³ ÏéíÇñ, ÝáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »Ã» ïÇñ³Ï³ÉÝ ³ëáõÙ ¿` «ØÇ ÏéíÇñ»£ ºÃ» å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇÝ áõëÙáõÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ã»ë ѳÕûÉáõ, ÙÇ ÏéíÇñ, »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ ïÇñ³Ï³ÉÝ ³ëáõÙ ¿. «²Ýå³ï׳é ÏéíÇñ»3£ лµ³ñ, »ñµ ½áñ³í³ñÁ Ù³ñïÇ ¿ »ÉÝáõÙ, ÷³éù ã÷Ýïñ»Éáí, ÇëÏ Ý³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ãí³Ë»Ý³Éáí ˳Ûï³é³ÏáõÃÛáõÝÇó, ³Ûë å³ñ³·³Ûáõ٠ݳ Ùï³ÍáõÙ ¿ ÅáÕáíñ¹Ç Ù³ëÇÝ` ³Û¹åÇëÇ ½áñ³í³ñÁ ·³ÝÓ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ºñµ é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ Ï¹Çï»ë (ÏÁݹáõÝ»ë) ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ùá »ñ»Ë³Ý»ñÇÝ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó Ñ»ï ϳñáÕ »ë ·Ý³É ÝáõÛÝÇëÏ ³Ù»Ý³-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ëáñ ÏÇñ×»ñÁ£ ºñµ é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ Ï¹Çï»ë (Ïí»ñ³µ»ñí»ë) ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ùá ëÇñ»ÉÇ áñ¹ÇÝ»ñÇÝ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó Ñ»ï ϳñáÕ »ë ·Ý³É ûÏáõ½ Ù³Ñí³Ý£ ºñµ Ýñ³Ýó Ñ»ï ³é³ï³Ó»éÝ ÉÇÝ»ë` ³å³ ã»ë ϳñáÕ Ýñ³Ýó Ññ³Ù³Û»É, »ñµ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç³Ý³Ý, ³å³ ¹áõ ã»ë ϳñáÕ Ï³ñ· áõ ϳÝáÝ Ñ³ëï³ï»É` ÝÙ³Ý ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýù ÝÙ³Ý »Ý ùÙ³Ñ³× áñ¹ÇÝ»ñÇ` Ýñ³ÝóÇó û·ïí»ÉÝ ³ÝÑݳñÇÝ ÏÉÇÝÇ4£ ºñµ ·Çï³ÏóáõÙ »ë, áñ ùá é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ϳñ»ÉÇ ¿ ѳñÓ³Ïí»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³, ë³Ï³ÛÝ ã·Çï»ë, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñ³ñÓ³Ïí»É` ѳÕóݳÏÁ ÏÇëáí ã³÷ ÏÉÇÝÇ£ ºñµ ·Çï»ë, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳñÓ³Ïí»É, ë³Ï³ÛÝ ã·Çï»ë, áñ ùá é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñ³ñÓ³Ïí»É` ѳÕóݳÏÁ ÏÇëáí ã³÷ ÏÉÇÝÇ£ ºñµ ·Çï»ë, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³ ѳñÓ³Ïí»É ϳñ»ÉÇ ¿, áñ ùá é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï ϳñáÕ »ë ѳñÓ³Ïí»É, ë³Ï³ÛÝ ã·Çï»ë, áñ ï»Õ³ÝùÇ Ó¢Çó »ÉÝ»Éáí ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ýñ³ íñ³ ѳñÓ³Ïí»Éª ѳÕóݳÏÁ ÏÇëáí ã³÷ ÏÉÇÝÇ£ àõëïÇ, áí ·ÇïÇ å³ï»ñ³½ÙÁ, ³é³ç³Ý³Éáí` ãÇ ë˳ÉíÇ, ëÏë»Éáí` ÷áñÓ³ÝùÇ Ù»ç ãÇ ÁÝÏÝÇ£ лµ³ñ ³ëíáõÙ ¿` »Ã» ·Çï»ë Ýñ³Ý (ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ) ¢ ·Çï»ë ù»½` ѳÕóݳÏÝ ³å³Ñáíí³Í ¿, »Ã» ¹áõ ݳ¢ ·Çï»ë ºñÏÇÝùÝ áõ
ºñÏÇñÁ` ѳÕóݳÏÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÙµáÕç³Ï³Ý£
¶ÈàôÊ î²êÜØºÎºðàð¸ ÆÝÁ ï»Õ³Ýù (òÁ½Ûáõ¹Ç)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý` ë÷éí³Í ï»Õ³ÝùÝ»ñ, ûâ (ϳ٠ë³ÑٳݳÛÇÝ) ï»Õ³ÝùÝ»ñ, íÇ׳ñÏ»ÉÇ ï»Õ³ÝùÝ»ñ, Éáõñç ï»Õ³ÝùÝ»ñ, ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ï»Õ³ÝùÝ»ñ, ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùÝ»ñ, ٳѳóáõ ï»Õ³ÝùÝ»ñ£ ºñµ Çß˳ÝÝ»ñÁ Ù³ñïÝãáõÙ »Ý Çñ»Ýó ï³ñ³ÍùÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ` ¹³ ë÷éí³Í ï»Õ³ÝùÝ ¿. »ñµ ó÷³ÝóáõÙ »Ý ûï³ñ ï³ñ³ÍùÁ, ë³Ï³ÛÝ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
³ÛÝù³Ý ¿É ã»Ý Ëáñ³ÝáõÙ` ûâ (ë³ÑٳݳÛÇÝ) ï³ñ³ÍùÝ ¿. »ñµ »ë Ͻ³íû٠¢ ³ÛÝ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ߳ѳí»ï ¿, ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) Ͻ³íÃÇ` Ýñ³Ý ÝáõÛÝå»ë ߳ѳí»ï ¿` íÇ׳ñÏ»ÉÇ ï»Õ³ÝùÝ ¿£ ºñ»ù ѳñ¢³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ·ïÝíáÕ ï³ñ³ÍùÁ áí Ï·ñ³íÇ ³é³çÇÝÁ` ݳ ÏïÇñÇ áÕç ºñÏݳµ³ñÓáõÝùÇÝ` Ù»Í ×³Ý³å³ñÑÝ»ñáí ѳïáÕ ï»Õ³ÝùÝ ¿. ºñµ ûï³ñ ï³ñ³ÍùÇ Ù»ç Ëáñ³ÝáõÙ »Ý ¢ ÃÇÏáõÝùáõÙ ÃáÕÝáõÙ »Ý Ù»Í ³Ùñ³óí³Í ß³ï ù³Õ³ùÝ»ñ` Éáõñç ï»Õ³ÝùÝ ¿. »ñµ ³ÝóÝáõÙ »Ý É»éÝ»ñáí ¢ ³Ýï³éÝ»ñáí, ³Ý¹áõݹݻñÇ ¢ ½³éÇó÷»ñÇ íñ³Ûáí, ׳Ñ×áõïÝ»ñáí ¢ ׳ÑÇ×Ý»ñáí ¢ ÁݹѳÝñ³å»ë ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñáí` ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ï»Õ³ÝùÝ ¿, (ÇëÏ) »ñµ ׳ݳå³ñÑÇ ÙáõïùÁ Ý»Õ ¿, ÇëÏ ×³Ý³å³ñÑÁ, áñáí ·ÝáõÙ »Ý, áÉáñ³åïáõÛï, »ñµ ݳ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) ÷áùñ³ÃÇí áõÅ»ñáí ϳñáÕ ¿ ѳñÓ³Ïí»É Ç٠ٻͳù³Ý³Ï áõÅ»ñÇ íñ³` ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùÝ ¿. »ñµ ³ñ³· Ù³ñïÇ Ù»ç ã»Ý ÙïÝáõÙ, ÏáñͳÝíáõÙ »Ý` Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùÝ ¿1£ àõëïÇ ë÷éí³Í ï»Õ³ÝùáõÙ ÙÇ ÏéíÇñ, ûâ ï»Õ³ÝùáõÙ ÙÇ Ñ³å³ÕÇñ, íÇ׳ñÏ»ÉÇ ï»Õ³ÝùáõÙ ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ, µ³ó ï»Õ³Ýùáõ٠ϳåÁ ÙÇ ÏïñÇñ, Ù»Í ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ Ñ³ïÙ³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ ÙdzíáñíÇñ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï, Éáõñç ï»Õ³Ýùáõ٠óɳÝÇñ, ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ï»Õ³ÝùÝ ³ÝóÇñ, ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ ËáñÑÇñ, Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ ÏéíÇñ£ ÐÝáõÙ ³ëáõÙ ¿ÇÝ` É³í ¿ Ïéí»É ݳ, áí ϳñáÕ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ³ÛÝåÇëÇ Ï³óáõÃÛ³Ý Ù»ç ¹Ý»É, áñ Ýñ³ ³é³ç³íáñ ¢ ÃÇÏáõÝù³ÛÇÝ Ù³ë»ñÝ Çñ³ñ Ñ»ï ÷á˳¹³ñÓ Ï³å ãáõݻݳÝ, Ù»Í ¢ ÷áùñ áõÅ»ñÁ ãÑ»Ýí»Ý ÙÇÙÛ³Ýó íñ³, ³½Ýí³½³ñÙÝ»ñÝ áõ ëïáñÇÝÝ»ñÁ ãû·Ý»Ý ÙÇÙÛ³Ýó, µ³ñÓñ³·áõÛÝÝ»ñÝ áõ ëïáñ³¹³ëÝ»ñÁ ϳåí³Í ãÉÇÝ»Ý ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï, Ýñ³ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç) Ùáï é³½ÙÇÏÝ»ñÁ µ³Å³Ýí³Í »Ý »Õ»É, ËáãÁݹáï»É »Ý Ýñ³Ýó ÙdzíáñáõÙÁ, ÇëÏ »Ã» ½áñùÁ Ùdzíáñí»É ¿, ³å³, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÙdzëÝ³Ï³Ý ã»Ý »Õ»É£ Þ³ñÅí»É ¿, »ñµ Ó»éÝïáõ ¿ »Õ»É, »ñµ Ó»éÝïáõ ãÇ »Õ»É` Ùݳó»É ¿ ï»ÕáõÙ£ гٳñÓ³ÏíáõÙ »Ù ѳñóÝ»É, ÇëÏ »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Á ·³ Ù»Í áõÅ»ñáí, ÉñÇí Ù³ñï³Ï³ñ·áí, ÇÝãå»±ë Ýñ³Ý ¹ÇÙ³íáñ»É£ ²ë»Ù` Ý³Ë ·ñ³íÇñ ³ÛÝ, ÇÝãÁ Ýñ³ ѳٳñ óÝÏ ¿, »ñµ Ï·ñ³í»ë` ݳ ÏÑݳ½³Ý¹íÇ ù»½£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ä³ï»ñ³½ÙáõÙ ³Ù»Ý³·É˳íáñÁ ³ñ³·áõÃÛáõÝÝ ¿£ ¶ñ³íÇñ ³ÛÝ, ÇÝãÇÝ Ý³ (ѳϳé³Ïáñ¹Á) ãÇ Ñ³ëóñ»É Ùáï»Ý³É£ Þ³ñÅíÇñ ³ÛÝ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñáí, áñÇ Ù³ëÇÝ ãÇ ¿É »Ýó¹ñ»É£ гñÓ³ÏíÇñ ³ÛÝï»Õ, áñï»Õ ݳ ãÇ ½·áõß³ÝáõÙ£ ÀݹѳÝñ³å»ë, ѳϳé³Ïáñ¹Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ Ý»ñËáõÅ³Í ûï³ñ³Ï³ÝÇ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç Çñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝïñáݳóÝÇ ·É˳íáñÇ íñ³, ¢ ³Û¹ ¹»åùáõÙ ï»ñÁ ãÇ Ñ³ÕÃÇ£ ³ɳÝÇñ µ»ññÇ ³ñï»ñÁ, áñå»ë½Ç ½áñùÇ Ñ³Ù³ñ ³é³ï å³ñ»Ý áõÝ»Ý³ë£ àõß³¹Çñ Ñ»ï¢Çñ ùá é³½ÙÇÏÝ»ñÇ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³ÝÁ, ÙÇ Ñá·Ý»óñáõ Ýñ³Ýó, á·ÇÝ ³Ùñ³óñáõ ¢ Ýñ³Ýó áõÅ»ñÁ Ïáõï³ÏÇñ£ ¼áñùÁ ß³ñÅÇñ ѳßí³ñÏáí ¢ Íñ³·ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ³ÛÝå»ë ³ñ³, áñå»ë½Ç ѳϳé³Ïáñ¹Á ãϳñáճݳ (Ïé³Ñ»É) ùá ¹Çï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ è³½ÙÇÏÝ»ñǹ ³ÛÝåÇëÇ ï»Õáõ٠ϳݷݻóñáõ, áñï»Õ »Éù ãϳ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýù ÏݳËÁÝïñ»Ý Ù³ÑÁ ÷³ËáõëïÇó, (ÇëÏ) »Ã» Ýñ³Ýù å³ïñ³ëï »Ý Ù»éÝ»Éáõ, ÇÝãå»±ë ãѳëÝ»É Ñ³ÕóݳÏÇ£ Ðñ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ áõ ÙÛáõëÝ»ñÁ ÝÙ³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï É³ñáõÙ »Ý Çñ»Ýó µáÉáñ áõÅ»ñÁ£ ºñµ ½áñùÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ÏáñͳÝÙ³Ý »½ñÇÝ, (³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï) ݳ ³Ùáõñ ϳݷÝáõÙ ¿ (¹ÇٳϳÛáõÙ ¿)£ ºñµ ݳ ·ïÝíáõÙ ¿ ËáñùáõÙ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç »ñÏñÇ), Ýñ³Ý áãÇÝã ãÇ å³ÑáõÙ£ ºñµ »Éù ãϳ, ݳ (½áñùÁ) ³Ý½ÇçáõÙ ÏéíáõÙ ¿£ àõëïÇ, ùá ½áñù»ñÝ ³é³Ýó Ññ³Ù³ÝÇ ¿É ½·áõÛß ÏÉÇÝ»Ý, ³é³Ýó å³Ñ³Ýç»Éáõ` ϳï³ñáÕ, ³é³Ýó ѳÙá½»Éáõ` ѳٻñ³ßË, ³é³Ýó Ññ³Ù³ÝǪ ѳí³ï³ñÇÙ£ ²ñ·»É»ù ѳí³ï³É ݳ˳Ýß³ÝÝ»ñÇÝ, í»ñ³óñ»ù ϳëϳÍÝ»ñÁ, ÙÇÝã¢ Ù³Ñ ÙÇ »ñÏÛáõÕ»ù ³Õ»ïÝ»ñÇó£ ºÃ» Ó»ñ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ùáï ³í»Éáñ¹ ÷áÕ ãϳ, ¹³ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ Ýñ³Ýù ѳñëïáõÃÛáõÝ ã»Ý ëÇñáõÙ£ ºÃ» Ýñ³Ýó ÏÛ³ÝùÁ »ñϳñ³ï¢ ãÇ, ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ Ýñ³Ýù ã»Ý ëÇñáõÙ »ñϳñ³Ï»óáõÃÛáõÝÁ£ ²ÛÝ ûñÁ, »ñµ Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý Ññ³Ù³ÝÁ, Ýëï³Í Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ¢ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ ³ñóáõÝùÝ»ñÁ ÑáëáõÙ »Ý Ýñ³Ýó ÏñÍùÇÝ, Ýñ³Ýó Ùáï, áíù»ñ å³éÏ³Í »Ý, ³ñóáõÝùÝ»ñÁ ÑáëáõÙ »Ý ³Ûï»ñáí, µ³Ûó
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
µ³í³Ï³Ý ¿, áñ Ýñ³Ýù ѳÛïÝí»Ý ³Ý»É³Ý»ÉÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç` Ýñ³Ýù ÏÉÇÝ»Ý ³ñÇ, ÇÝãå»ë âÅáõÝ ¢ ¶áõÛÁ2£ лµ³ñ, áí É³í ¿ í³ñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ, ÝÙ³Ý ¿ Þáõ³ÛųÝÇÝ£ Þáõ³ÛųÝÁ` â³Ýß³Ý É»éÝ»ñÇ ûÓÝ ¿£ ºñµ Ýñ³ ·ÉËÇÝ »Ý ѳñí³ÍáõÙ, ݳ ·ñáÑáõÙ ¿ åáãáí, »ñµ ѳñí³ÍáõÙ »Ý Ýñ³ åáãÇÝ` ݳ ѳñÓ³ÏíáõÙ ¿ ·ÁÉËáí, »ñµ ѳñí³ÍáõÙ »Ý Ýñ³ Ù»çï»ÕÇÝ, ݳ ·ñáÑáõÙ ¿ ·ÉËáí ¢ åáãáí 3£ гٳñÓ³ÏíáõÙ »Ù ѳñóÝ»É, ϳñá±Õ ¿ ³ñ¹Ûáù ½áñùÁ ÝÙ³Ýí»É Þáõ³ÛųÝÇÝ£ γë»Ù` ³Ûᣠ⿱ áñ áõÅ»ÝÁ ¢ ÛáõÅ»ÝÁ ÃßݳÙÇ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó, ë³Ï³ÛÝ »ñµ ѳÛïí»Ý ÙÇ Ý³í³ÏÇ Ù»ç ¢ ëÏë»Ý ³ÝóÝ»É ·»ïÁ ¢ ÷áÃáñÇÏÁ íñ³ ѳëÝÇ` Ýñ³Ýù ÏëÏë»Ý ÙÇÙÛ³Ýó û·Ý»É ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ó³Ë Ó»éùÝ û·ÝáõÙ ¿ ³çÇÝ4£ àõëïÇ, »ñµ Ïϳå»ë ÓÇ»ñÇÝ ¢ ³ÝÇíÝ»ñÁ (Ù³ñï³Ï³éù»ñÇ) ÑáÕÇ Ù»ç Ïóջë, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹ñ³ íñ³ ÑáõÛë ÙÇ ¹Çñ5£ ºñµ µáÉáñÁ ÙÇ Ù³ñ¹áõ ÝÙ³Ý ù³ç »Ý` ³å³ ÙdzÛÝ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É ½áñù»ñÇ ÇëÏ³Ï³Ý Õ»Ï³í³ñáõÙÁ£ ÆÝãå»ë áõÅ»ÕÝ»ñÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ÃáõÛÉ»ñÁ, ϳñáÕ »Ý û·ïí»É ï»Õ³ÝùÇ ûñ»ÝùÝ»ñÇó£ лµ³ñ, áí í³ñå»ïáñ»Ý ¿ í³ñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ, ݳ Çñ ½áñùÇ Ó»éùÇó µéݳÍ, ÇÝãå»ë ÙÇ Ù³ñ¹áõ, ¹áõñë ¿ µ»ñáõÙ, ÃíáõÙ ¿, û ³Ý»É³Ý»ÉÇ ¹ñáõÃÛáõÝÇó£ ¼áñùÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ å³ñï³íáñ ¿ ÉÇÝ»É Ñ³Ý·Çëï ¢ ¹ñ³Ýáí ëï»ÕÍ»É ³Ýó÷³Ýó»ÉÇáõÃÛáõÝ, ÉÇÝ»É ³ñ¹³ñ³óÇ ¢ ¹ñ³Ýáí å³Ñå³Ý»É ϳñ·Á, ϳñáÕ³Ý³É Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ¢ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ ³ãù»ñÝ áõ ³Ï³ÝçÝ»ñÁ ÙáÉáñáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ó»É` Ýñ³Ýó å³Ñ»Éáí ³Ý·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÷áË»É Çñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ åɳÝÝ»ñÁ, ÃáõÛÉ ãï³É, áñ áñ¢¿ Ù»ÏÁ ¹ñ³Ýó Ù³ëÇÝ áñ¢¿ µ³Ý Çٳݳ, ÷áË»É Çñ ·ïÝí»Éáõ í³ÛñÁ, Çñ ѳٳñ ßñç³ÝóÇÏ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñ ÁÝïñ»É, ¢ ÃáõÛÉ ãï³É, áñå»ë½Ç áõñÇßÝ»ñÝ ³Ûë Ù³ëÇÝ Ïé³Ñ»Ý£ Իϳí³ñ»Éáí (½áñùÁ) ׷ݳųٳÛÇÝ íÇ׳ÏáõÙ, (Ýñ³Ý) ½áñùÇÝ ¹Çñ ³ÛÝåÇëÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ³ë»ë û µ³ñÓáõÝù »ë µ³ñÓñ³ó»É ¢ ÙÇ ÏáÕÙ Ý»ï»É ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÁ£ ºñµ ½áñùÁ ·É˳íáñ»Éáí ÏËáñ³Ý³ë Çß˳ÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùÁ` óáõÛó ïáõñ ùá í×é³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, í³éÇñ ݳí»ñÁ, ç³ñ¹Çñ
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ϳÃë³Ý»ñÁ6, é³½ÙÇÏÝ»ñǹ ջϳí³ñÇñ ÇÝãå»ë áã˳ñÝ»ñÇ ÑáïÁ, Ýñ³Ýó ùß»Éáí Ù»Ï ³Ûëï»Õ, Ù»Ï ³ÛÝï»Õ, Ýñ³Ýó å³Ñ»Éáí ³Ý·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ð³í³ù»Éáí ½áñùÁ Ù»Ï ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ý Ù»ç, Ý»ïÇñ Ýñ³Ýó ³Ù»Ý³íï³Ý·³íáñ ï»Õ»ñÁ£ ¸³ ¿ ½áñùÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ î»Õ³ÝùÇ ÇÝÁ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ëï³óÙ³Ý ¢ Ó·Ù³Ý ß³ÑÁ7, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½·³óÙáõÝùÝ»ñÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ` ³Û¹ ³Ù»ÝÁ å»ïù ¿
ɳí Çٳݳɣ
úï³ñ»ñÏñ³óáõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõÕÇÝ ÁݹѳÝñ³å»ë, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Ç ï³ñ³ÍùÁ ß³ï »ë Ëáñ³ó»É` Ï»ÝïñáݳóÇñ ·É˳íáñÇ íñ³, »Ã» ³ÛÝù³Ý ¿É ã»ë Ëáñ³ó»É` óñí³ÍáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³ÝáõÙ£ ºñµ Ñ»é³ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó »ñÏñÇó ¢ ½áñùáí ³ÝóÝáõÙ »Ý ë³ÑÙ³ÝÁ` Ïïñí»Éáõ ï»Õ³ÝùÝ ¿, »ñµ ãáñë ÏáÕÙÁ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÁ µ³ó »Ý` Ù»Í ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ Ë³ãÙ»ñáõÏÝ»ñÇ ï»Õ³ÝùÝ ¿, »ñµ ³ÛÝù³Ý ¿É ã»Ý Ëáñ³ÝáõÙ` ûâ (ë³ÑٳݳÛÇÝ) ï»Õ³ÝùÝ ¿, »ñµ ÃÇÏáõÝùáõÙ ÃáÕÝáõÙ »Ý ³Ùñ³óí³Í Ï»ï»ñ, ÇëÏ ³éç¢áõÙ Ý»Õ ³ÝóáõÙÝ»ñ` ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùÝ ¿, »ñµ ·Ý³Éáõ ï»Õ ãϳ` Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùÝ ¿£ лµ³ñ, ë÷éí³Í ï»Õ³ÝùáõÙ »ë µáÉáñÇÝ Ïµ»ñ»Ù ÙdzëÝ³Ï³Ý Ýå³ï³Ï³¹ñí³ÍáõÃÛ³Ý, ûâ ï»Õ³ÝùáõÙ »ë ÏëïÇå»Ù µáÉáñ ½áñ³Ù³ë»ñÇÝ ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ë»ñïáñ»Ý ϳå å³Ñå³Ý»É, íÇ׳ñÏ»ÉÇ ï»Õ³Ýù »ë Ϸݳ٠ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇóë Ñ»ïá, µ³ó ï»Õ³ÝùáõÙ »ë áõß³¹Çñ ÏÉÇݻ٠å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, Ù»Í ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ Ñ³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ »ë ϳÙñ³åݹ»Ù ϳåÁ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï, Éáõñç ï»Õ³ÝùáõÙ »ë Ïß³ñÅí»Ù ׳ݳå³ñÑáí, ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ »ë Ï÷³Ï»Ù ³ÝóáõÙÝ»ñÁ, Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ »ë é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ ÏÝ»ñßÝã»Ù, áñ Ýñ³Ýù ã»Ý ³åñÇ£ àõëïÇ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ ½·³óÙáõÝùÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý. »ñµ Ýñ³Ýù ßñç³å³ïí³Í »Ý` Ýñ³Ýù å³ßïå³ÝíáõÙ »Ý, »ñµ »Éù ãϳ` Ýñ³Ýù Ù³ñïÝãáõÙ »Ý, »ñµ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ã³÷Çó ¹áõñë íï³Ý·³íáñ ¿` Ýñ³Ýù Ñݳ½³Ý¹íáõÙ »Ý£ лµ³ñ, áí ã·ÇïÇ Çß˳ÝÝ»ñÇ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ݳ ãå»ïù ¿ Ýñ³Ýó Ñ»ï ¹³ßÇÝù ÏÝùÇ, áí ã·ÇïÇ ï»Õ³ÝùÇ áõñí³å³ïÏ»ñÝ»ñÁ` É»éÝ»ñÇ áõ ³Ýï³éÝ»ñÇ, ³Ý¹áõݹݻñÇ áõ ÏÇñ×»ñÇ, ׳Ñ×áõïÝ»ñÇ ¢ ׳-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÑÇ×Ý»ñÇ` ݳ ãÇ Ï³ñáÕ Õ»Ï³í³ñ»É ½áñùÁ, áí ãÇ û·ï³·áñÍáõÙ ï»Õ³óÇ áõÕ»Ïóáñ¹Ý»ñÇÝ, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ û·ïí»É ï»Õ³ÝùÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó£ àí ã·ÇïÇ ÇÝÁ ϳÝáÝÝ»ñÁ, (Ýñ³ Ùáï) ½áñùÁ ãÇ ÉÇÝÇ µ³í³ÝÇ (Ñ»·»ÙáÝÇ) ½áñùÁ8£ ºÃ» Ñ»·»ÙáÝÇ ½áñùÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ·Ý³ Ù»Í å»ïáõÃÛ³Ý íñ³, ³å³ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³í³ù»É µ³í³Ï³Ý³ã³÷ áõÅ, »Ã» Ýñ³ áÕç ѽáñáõÃÛáõÝÁ áõÕÕí³Í ÉÇÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ¹»Ù, ³å³ ãÇ Ï³ñáÕ ¹³ßÇÝùÝ»ñ ÏÝù»É£ ²Û¹ å³ï׳éáí Ñ»·»ÙáÝÁ ãÇ å³Ûù³ñáõÙ ¹³ßÇÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ºñÏݳµ³ñÓáõÝùáõÙ, ãÇ ³ç³ÏóáõÙ ºñÏݳµ³ñÓáõÝùáõÙ áõñÇßÝ»ñÇ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñ»ÉùÇÝ, ݳ ѳí³ïáõÙ ¿ Çñ ë»÷³Ï³Ý ѽáñáõÃÛ³ÝÁ ¢ ³½¹áõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³ Çñ ѽáñáõÃÛ³Ùµ£ àõëïÇ Ý³ ϳñáÕ ¿ ·ñ³í»É Ýñ³Ýó ù³Õ³ùÝ»ñÁ, ³í»ñ»É Ýñ³Ýó å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, µ³Å³ÝáõÙ ¿ å³ñ·¢Ý»ñ, ãÇ Ï³éãáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý ϳÝáÝÝ»ñÇó, Ññ³å³ñ³ÏáõÙ ¿ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ` ãѻÉáí ëáíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÝ»ñÇÝ£ гñÓ³ÏíáõÙ ¿ Çñ ½áñù»ñáí, ³ë»ë` ջϳí³ñáõÙ ¿ ÙÇ Ù³ñ¹áõ, ѳñÓ³Ïí»Éáí ËáëáõÙ ¿ ·áñÍ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ãÙïÝ»Éáí Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç, ѳñÓ³Ïí»Éáí` ËáëáõÙ ¿ û·áõïÇ, ³ÛÉ áã û íݳëÇ Ù³ëÇÝ£ ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ½áñùÇÝ ÏÝ»ï»Ý Ù³Ñí³Ý í³ÛñÁ, ݳ ϳåñÇ, ù³ÝÇ áñ, »ñµ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÁ (½ÇÝíáñÝ»ñÁ) ÁÝÏÝáõÙ »Ý ³Õ»ïÇ Ù»ç, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý í×é»É Ù³ñïÇ »ÉùÁ£ àõëïÇ å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñáõÙÝ ³ÛÝ ¿, áñå»ë½Ç ïñí»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇÝ, Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñ»É ¹ñ³Ýù, áñÇó Ñ»ïá ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝïñáݳóÝ»É ÙÇ ÇÝã-áñ µ³ÝÇ íñ³ ¢ ëå³Ý»É ½áñ³í³ñÇÝ, »Ã» ³Ý·³Ù ݳ ·ïÝíáõÙ ¿ 1000 ÉÇÇó Ñ»éáõ£ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ·áñÍÁ ÑÙïáñ»Ý ³í³ñï»É£ лµ³ñ, ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÝ ÁݹáõÝ»Éáõ ûñÁ ÷³ÏÇñ ë³ÑٳݳÛÇÝ ³Ýó³ñ³ÝÝ»ñÁ, ³ñ·»ÉÇñ å³ïíÇñ³ÏÝ»ñÇ ß÷áõÙÝ»ñÁ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÇ Ñ»ï£ ÂáÕ ïÇñ³Ï³ÉÁ ջϳí³ñÇ ³ñùáõÝÇ ËáñÑñ¹ÇÝ ¢ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ï³ëË³Ý å³Ñ³ÝçÇ Çñ ½áñ³í³ñÇó£ ºÃ» (Ýϳï»ë, áñ) ѳϳé³Ïáñ¹Á µ³óíáõÙ ¢ ÷³ÏíáõÙ ¿, ³Ýå³ÛÙ³Ý ëñÁÝóó Ý»ñËáõÅÇñ Ýñ³ Ùáï9£ ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ·ñ³íÇñ ³ÛÝ, ÇÝãÝ
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
³ñÅ»ù³íáñ ¿ Ýñ³ ѳٳñ ¢ ѳݷÇëï ëå³ëÇñ Ýñ³Ý£ ¶Ý³ ѳëï³ïí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇ áõÕÇáí ¢ Ñ»ï¢Çñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ£ ÜÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí Ïí×é»ë å³ï»ñ³½ÙÁ£ àõëïÇ ëϽµáõÙ »ÕÇñ ³ÙáÃ˳Í, ÇÝãå»ë ÏáõÛëÁ, ¢ ѳϳé³Ïáñ¹Á ϵ³óÇ ¹éÝ»ñÁ, Ñ»ïá »ÕÇñ ³ñ³·, ÇÝãå»ë ݳå³ëï³ÏÁ, ¢ ѳϳé³Ïáñ¹Á ãÇ Ñ³ëóÝÇ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É£ ¶ÈàôÊ î²êܺðÎàôºðàð¸ гñÓ³ÏáõÙ Ïñ³Ïáí (Êá·áõÝ)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ëáíáñ³µ³ñ Ïñ³Ïáí ѳñÓ³Ïí»Éáõ ÑÇÝ· »Õ³Ý³Ï ϳ. ³é³çÇÝ` »ñµ í³éáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó, »ñÏñáñ¹` »ñµ Ññ¹»ÑáõÙ »Ý å³É³ïÝ»ñÁ, »ññáñ¹` »ñµ í³éáõÙ »Ý ·áõÙ³ÏÁ, ãáññá¹` »ñµ Ññ¹»ÑáõÙ »Ý å³Ñ»ëïÝ»ñÁ, ÑÇÝ·»ñáñ¹` »ñµ í³éáõÙ »Ý çáϳïÝ»ñÁ£ Îñ³Ïáí ·áñÍ»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³é³çÝáñ¹í»É ùá Ëݹñáí, ¢ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ³éϳ ÉÇÝ»Ý Ññ¹»ÑÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ÙÇçáóÝ»ñÁ£ Îñ³ÏÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³ñÙ³ñ å³ÑÇÝ Ïñ³Ï ï³Éáõ ѳٳñ ÁÝïñáõÙ »Ý ѳñÙ³ñ ûñ£ ijٳݳÏÁ ѳñÙ³ñ ¿, »ñµ »Õ³Ý³ÏÁ ãáñ ¿, (ÇëÏ) ûñÁ ѳñÙ³ñ ¿, »ñµ ѳÛïÝíáõÙ »Ý òÁ½Ç (Ù³Õ), ´Ç (å³ï), Æ (â), âÅ»Ý (³ñ·»Éù) ѳٳëï»ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ²Ûë ãáñë ѳٳëï»ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñ»ñÇÝ »Õ³Ý³ÏÁ, ëáíáñ³µ³ñ, ù³Ùáï ¿£ Îñ³Ïáí ѳñÓ³Ïí»ÉÇë ëáíáñ³µ³ñ ÁÝïñáõÙ »Ý Ïñ³Ïáí ѳñÓ³Ïí»Éáõ ÑÇÝ· »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ¢ Ñ»ï¢áõÙ Ýñ³Ý£ ºñµ Ïñ³ÏÁ µéÝÏíáõÙ ¿ Ý»ñëáõÙ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýñ³Ý ³ç³Ïó»É ¹ñëÇó£ ºñµ Ïñ³ÏÁ µéÝÏíáõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ѳݷÇëï »Ý, ѳٵ»ñ³ï³ñ ëå³ëÇñ ¢ ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ£ ºñµ Ïñ³ÏÇ áõÅÁ ѳëÝáõÙ ¿ ·³·³ÃݳϻïÇÝ` Ñ»ï¢Çñ Ýñ³Ý,»Ã» ϳñ»ÉÇ ¿ ѻÉ` Ùݳ ï»ÕáõÙ£ ºñµ ϳñ»ÉÇ ¿ Ññ¹»Ñ»É ¹ñëÇó, ÙÇ ëå³ëÇñ Ýñ³Ý ¹ñ³ Ý»ñëáõÙ, ÁÝïñÇñ ųٳݳÏÁ ¢ Ññ¹»ÑÇñ£ ºñµ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ññ¹»ÑáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ù³Ùáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ÙÇ Ñ³ñÓ³ÏíÇñ ù³ÙáõÝ Ý»ñѳϣ ºñµ ó»ñ»ÏÁ ù³ÙÇÝ »ñϳñ ¿ ÷ãáõÙ` »ñ»ÏáÛ³Ý ³ÛÝ ÃáõɳÝáõÙ ¿£ ÀݹѳÝñ³å»ë, å³ï»ñ³½ÙáõÙ å³ñï³¹Çñ ¿ ·Çï»Ý³É Ïñ³Ïáí ѳñÓ³Ïí»Éáõ ÑÇÝ· ï»ë³ÏÝ»ñÁ ¢ Ùßï³å»ë å³ßïå³Ýí»É Ýñ³ÝóÇó£ лµ³ñ, ѳñÓ³ÏÙ³ÝÁ Ïñ³ÏÇÝ óáõÛó ïí³Í û·ÝáõÃÛáõÝÁ ѳëϳݳÉÇ ¿, ѳñÓ³ÏÙ³ÝÁ çñÇ û·ÝáõÃÛáõÝÁ ³é³í»É áõÅ»Õ ¿£ æñáí ϳñ»ÉÇ ¿ ˳÷³Ý»É, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýáí ·ñ³í»É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ£ ºñµ ׳ϳï³Ù³ñïáí ó³ÝϳÝáõÙ »ë ѳÕûÉ, ѳñÓ³ÏáõÙáí ó³ÝϳÝáõÙ »ë ·ñ³í»É, ÝÙ³Ý ¹»åùáõÙ, ãû·ï³·áñÍ»Éáí ³Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÁ (ѳñÓ³ÏáõÙ Ïñ³Ïáí ¢ çñáí), Ïëï³óíÇ ³Õ»ï, (áñÁ) ÏáãíáõÙ ¿ «ï¢³Ï³Ý ͳËë»ñ»£ àõëïÇ ³ëáõÙ »Ý. ˻ɳóÇ ïÇñ³Ï³ÉÁ Ñá·áõÙ ¿ ³Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ÇëÏ É³í ½áñ³í³ñÁ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ ¹ñ³Ýù£ ºÃ» ß³Ñ ãáõÝ»ë, ÙÇ ³é³ç³óÇñ, »Ã» ã»ë ϳñáÕ Ó»éù µ»ñ»É, (³å³) ½áñùÁ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙÇ Ùïóñáõ, »Ã» íï³Ý· ãϳ` ÙÇ å³ï»ñ³½ÙÇñ£ îÇñ³Ï³ÉÁ ãå»ïù ¿ ½áñùÁ µ³ñÓñ³óÝÇ ½³ÛñáõÛÃÇ å³ï׳éáí, ½áñ³í³ñÁ Ù³ñïÇ Ù»ç ãå»ïù ¿ ÙïÝÇ áËÇ å³ï׳éáí£ Þ³ñÅíáõÙ »Ý, »ñµ ¹³ ߳ѳí»ï ¿, »ñµ ¹³ ߳ѳí»ï ã¿` ÙÝáõÙ »Ý ï»ÕáõÙ£ ¼³ÛñáõÛÃÁ ϳñáÕ ¿ ÷áËí»É áõñ³ËáõÃÛ³Ý, ã³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ÷áËí»É ËݹáõÃÛ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ÏáñͳÝí³Í å»ïáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÏñÏÇÝ í»ñ³ÍÝ»É, ٳѳó³ÍÝ»ñÇÝ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ í»ñ³Ï»Ý¹³Ý³óݻɣ àõëïÇ Ë»É³ÙÇï ïÇñ³Ï³ÉÁ ½·áõÛß ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ, ÇëÏ É³í ½áñ³í³ñÁ ϳÝËáõÙ ¿ ³ÛÝ£ ¸³ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ, ÇëÏ ½áñùÝ ³Ýíݳë å³Ñ»Éáõ áõÕÇÝ£ ¶ÈàôÊ î²êÜºðºøºðàð¸ лï³Ëáõ۽ݻñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ (ÚáõÝóÁ½Û³Ý)
êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ë³ó. ÁݹѳÝñ³å»ë, »ñµ áïùÇ »Ý ѳÝáõ٠ѳñÛáõñ ѳ½³ñ³Ýáó ½áñù ¢ ³Û¹ ½áñùÁ ³ñß³íáõÙ ¿ 1000 ÉÇÇó ³í»ÉÇ, ÅáÕáíñ¹Ç ͳËë»ñÁ, ïÇñ³Ï³ÉÇ Í³Ëë»ñÝ ûñ³Ï³Ý ϳ½ÙáõÙ »Ý 1000
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
óÁ½ÇÝ (áëÏÇ)£ ÆÝãå»ë »ñÏñÇ Ý»ñëáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë Ñáõ½áõÙÝ»ñ »Ý ³é³ç³ÝáõÙ£ 700000 ÁÝï³ÝÇùÝ»ñ µ»éݳ÷á˳¹ñÙ³Ý å³ñѳÏÝ»ñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí áõųëå³é »Ý ÉÇÝáõÙ ¢ ã»Ý ϳñáÕ³ÝáõÙ ½µ³Õí»É Çñ»Ýó ³ß˳ï³Ýùáí£ ØÇÙÛ³ÝóÇó å³ßïå³ÝíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ, ÇëÏ Ñ³ÕóݳÏÁ í×éíáõÙ ¿ Ù»Ï ûñí³ ×³Ï³ï³Ù³ñïáí, ¢ ¹ñ³ ѳٳñ ËÝ³Û»É ïÇïÕáëÝ»ñ, ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñÛáõñ óÁ½Ç (áëÏÇ) å³ñ·¢Ý»ñ ¢ ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ãÇÙ³Ý³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ¹ñáõÃÛáõÝÁ, (³å³) ¹³ ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ë³ÑÙ³ÝÝ ¿1£ àí ÝÙ³Ý Ï»ñå ¿ ·áñÍáõÙ, Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳñÙ³ñ ½áñ³í³ñ ã¿, Çñ ïÇñ³Ï³ÉÇ Ñ³Ù³ñ û·Ý³Ï³Ý ã¿, ѳÕóݳÏÇ ïÇñ³Ï³ÉÁ ã¿£ àõëïÇ Ë»É³ÙÇï ïÇñ³Ï³ÉÁ ¢ ÇÙ³ëïáõÝ ½áñ³í³ñÁ ß³ñÅíáõÙ ¢ ѳÕÃáõÙ ¿ÇÝ, ëËñ³ÝùÝ»ñ ¿ÇÝ ·áñÍáõÙª ·»ñ³½³Ýó»Éáí ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÑϳݳóáõÝ»ñÇÝ ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ýñ³Ýù ϳÝË³í ³Ù»Ý ÇÝã ·Çï»ÇÝ£ ¶Çï»ÉÇùÝ»ñÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ í³Õûñáù ëï³Ý³É ¹¢»ñÇó ¢ ³ëïí³ÍÝ»ñÇó, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ëï³Ý³É ·áñÍ»ñáõÙ ÁݹûñÇݳϻÉáõó, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ëï³Ý³É ã³÷áõÙÝ»ñÇ ¢ ѳßí³ñÏÝ»ñÇ áõÕÇáí£ Ð³Ï³é³Ïáñ¹Ç ¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ëï³ÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó2£ лµ³ñ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ÑÇÝ· ï»ë³ÏÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ` Ï³Ý ï»Õ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ, Ï³Ý Ý»ñùÇÝ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ, Ï³Ý í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ, Ï³Ý Ù³Ñí³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ, Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ£ ºñµ ÑÇÝ· ϳﻷáñdzݻñÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÝ ³ß˳ïáõÙ »Ý, (³å³) áã áù ã·ÇïÇ Ýñ³Ýó áõÕÇÝ»ñÁ£ ²Û¹ ÏáãíáõÙ ¿ ³ëïí³Í³ÛÇÝ ·³ÕïÝÇù£ Üñ³Ýù å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ óÝϳñÅ»ù ½³ñ¹»ñ »Ý£ î»Õ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ Ñ³í³ù³·ñáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ï»Õ³óÇ µÝ³ÏÇãÝ»ñÇó ¢ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Ýñ³Ýó, Ý»ñùÇÝ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ Ñ³í³ù³·ñáõÙ »Ý ³ëïÇ׳ݳíáñÝ»ñÇó ¢ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Ýñ³Ýó, Ù³Ñí³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ Ýñ³Ýù »Ý, »ñµ ϳï³ñ»Éáí áñ¢¿ ˳µ»áõÃÛáõÝ, »ë ³Û¹ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³óÝáõÙ »Ù ÇÙ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ, ÇëÏ Ýñ³Ýù
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
³Û¹ Ù³ëÇÝ Ñ³ÛïÝáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ Ýñ³Ýù »Ý, áíù»ñ í»ñ³¹³éÝáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ àõëïÇ ½áñù»ñáõÙ ãÏ³Ý ³ÛÝåÇëÇ ë»ñï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãå»ë Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ñ»ï, ãÏ³Ý ³í»ÉÇ ³é³ï³Ó»éÝ å³ñ·¢Ý»ñ, ÇÝãå»ë Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ñ³Ù³ñ, Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ·áñÍ»ñÇó ãÏ³Ý ³é³í»É ·³ÕïÝÇ ·áñÍ»ñ£ ´³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ãïÇñ³å»ï»Éáí, ã»ë ϳñáÕ û·ï³·áñÍ»É Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ, ãïÇñ³å»ï»Éáí ÑáõÙ³ÝǽÙÇÝ ¢ ³ñ¹³ñ³óÇáõÃÛ³ÝÁ, ã»ë ϳñáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ áõÕ³ñÏ»É, ãïÇñ³å»ï»Éáí Ýñµ³ÝϳïáõÃÛ³Ý ¢ ¹ÇïáճϳÝáõÃÛ³Ý` Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇó ã»ë ϳñáÕ ëï³Ý³É û·ï³Ï³ñ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ú¯, ÝñµáõÃÛáõÝ£ ÜñµáõÃÛá¯õÝ£ âϳ áãÇÝã, áñáõ٠ϳñ»ÉÇ ãÉÇÝÇ û·ï³·áñÍ»É Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ3£ ºÃ» áñ¢¿ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ ¹»é¢ë ãÇ áõÕ³ñÏí»É, ÇëÏ Ýñ³ Ù³ëÇÝ ³ñ¹»Ý ѳÛïÝÇ ¿ ¹³ñÓ»É, ³å³ Ñ»ï³ËáõÛ½Á ¢ ݳ, áõÙ ³Û¹ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÁ ѳÛïÝÇ ¿ ¹³ñÓ»É` ëå³ÝíáõÙ »Ý£ ÀݹѳÝñ³å»ë, »ñµ ó³ÝϳÝáõÙ »ë ѳñí³Í»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñùÇÝ, ëå³Ý»É Ýñ³ Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó áñ¢¿ Ù»ÏÇÝ, ³Ýå³ÛÙ³Ý Ý³Ë³å»ë ÇÙ³óÇñ ½áñ³í³ñÇ å³Ñ³Ï³ËÙµÇ (Ù³ñ¹Ï³Ýó) ³ÝáõÝÝ»ñÁ, Ýñ³ (½áñ³í³ñÇ) Ù»ñÓ³íáñ û·Ý³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, Ùßï³Ï³Ý ³Ûó»ÉáõÝ»ñÇÝ, µ³ñ³å³ÝÝ»ñÇÝ£ Ðñ³Ù³ÛÇñ ùá Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ` ³Ýå³ÛÙ³Ý å³ñ½»Ý ³Û¹ ³Ù»ÝÁ4£ Üϳï»Éáí ù»½ Ùáï ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï³ËáõÛ½Ç Ñ³ÛïÝí»ÉÁ, ß³Ñáí ·ñ³íÇñ Ýñ³Ý ùá ÏáÕÙÁ, ï³ñ ù»½ Ùáï ¢ ï»Õ³íáñÇñ ùá ï³ÝÁ£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ó»éù µ»ñ»É í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³ËáõÛ½Ç ¢ û·ï³·áñÍ»É Ýñ³Ý£ Üñ³ÝÇó ¹áõ ß³ï µ³Ý ÏÇÙ³Ý³ë£ àõëïÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ó»éù µ»ñ»É ï»Õ³Ï³Ý ¢ Ý»ñùÇÝ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ¢ áõÕ³ñÏ»É Ýñ³Ýó (ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï)£ лµ³ñ, ÙÇ ÇÝã-áñ µ³Ý Ñݳñ»Éáí (Ï»ÕÍ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ) ¹áõ ϳñáÕ »ë ëïÇå»É ùá Ù³Ñí³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ Ñ³Õáñ¹»É ³Û¹ Ù³ëÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ£ Üñ³ÝÇó ¹áõ ß³ï µ³Ý ÏÇٳݳë£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
àõëïÇ ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ëïÇå»É ·áñÍ»É ùá Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ£ ²Ûë µáÉáñ ÑÇÝ· ϳﻷáñdzݻñÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ·áñÍ»ñÁ ïÝûñÇÝáõÙ ¿ ïÇñ³Ï³ÉÁ£ гϳé³Ïáñ¹Ç Ù³ëÇÝ ³Ù»Ý ÇÝã ÇÙ³ÝáõÙ »Ý í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ÙÇçáóáí£ àõëïÇ í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ýϳïٳٵ å»ïù ¿ ѳïϳå»ë ³é³ï³Ó»éÝ ÉÇݻɣ ÐÝáõÙ ÆÝ ó·³íáñáõÃÛáõÝÝ Çñ µ³ñÓñ³óٳٵ å³ñï³Ï³Ý ¿ ÈÛáõ Ú³ÇÝ, áñÁ ͳé³ÛáõÙ ¿ Çñ ÆÝÇ ·É˳íáñáõÃÛ³Ý Ý»ñùᣠàõëïÇ ÙdzÛÝ Éáõë³íáñÛ³É ïÇñ³Ï³ÉÝ»ñÁ ¢ ÇÙ³ëïáõÝ ½áñ³í³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Çñ»Ýó ѳٳñ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ ¹³ñÓÝ»É (ÙdzÛÝ) ɳÛݳͳí³É ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ¢ ¹ñ³Ýáí Ù»Í ·áñÍ»ñ ϳï³ñ»É5£ лï³Ëáõ۽ݻñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý Ñ³ïϳå»ë å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï£ Üñ³Ýù ³ÛÝ Ñ»Ý³ñ³ÝÝ »Ý, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ß³ñÅíáõÙ ¿ ½áñùÁ6£ ̲ÜಶðàôÂÚàôÜܺð I ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. ºñÏÇ ëϽµáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ å³ï»ñ³½ÙÁ ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ Ýñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí ¢ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¢áñ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ùµ£ «ä³ï»ñ³½ÙÁ` å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»Í ·áñÍ ¿»£ ²ÛÝ íï³Ý·³íáñ ù³ÛÉ ¿, ù³Ý½Ç å³ï»ñ³½ÙÇ ÙÇçáóáí áñáßíáõÙ ¿ «ÏÛ³ÝùÇ ¢ Ù³Ñí³Ý» ѳñóÁ£ ²Û¹åÇëÇ Ï³Ý˳½·³óáõÙÝ áõÝÇ ÏáÝÏñ»ï ÇÙ³ëï£ ²ñ¢»ÉÛ³Ý âÅááõÇ Ã³·³íáñáõÃÛ³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ (Ù.Ã.³. 770-249ÃÃ.) Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï »ñÏå³é³Ïïã³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ¿ÇÝ ÙÕíáõÙ£ Þ³ï Ñ³×³Ë å³ï»ñ³½ÙÝ ³í³ñïíáõÙ ¿ñ ÏéíáÕ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ÏáñͳÝáõÙáí£ ²Ûëå»ë ûñÇݳϪ àõ Çß˳ÝáõÃÛáõÝáõÙ, áñï»Õ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ù.Ã.³. VI ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ½áñ³í³ñ ¿ñ, Ù.Ã.³. 529Ã. ·ñ³í»ó âÅááõÉ³Û ÇßË³Ý³Ï³Ý Ï³Éí³ÍùÁ ¢ ¿ÉÇ ÙÇ ù³ÝÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñ£ àõëïÇ ¹³ ¿ñ å³ï׳éÁ, áñ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ý³Ë³½·áõß³óÝáõÙ ¿ñ, áñ «³Û¹ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳëï³ï³å»ë Çٳݳɻ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
2. ¸³á (áõÕÇ)£ ÐÇÝ âÇݳëï³ÝáõÙ àõÕÇÝ Ñ³ëϳÝáõÙ ¿ÇÝ áã ÙdzÛÝ ÏáÝÏñ»ï ÇÙ³ëïáí` áõÕÇ, ׳ݳå³ñÑ, ³ÛÉ¢, Ç ÝϳïÇ áõݻݳÉáí ¹ñ³ í»ñ³ó³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ` ÏÛ³ÝùÇ áõÕÇ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³é³ÝÓÇÝ ÏáÕÙ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ áõÕÕáõÃÛáõÝ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ «áõÕÇ» ѳëϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç Ý»ñ¹ÝáõÙ ¿ Ý»Õ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ£ ܳ ·ïÝáõÙ ¿, áñ å³ï»ñ³½Ù»É ϳñ»ÉÇ ¿ ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ ³éϳ ¿ Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝ, ÙdzëÝáõÃÛáõÝ ïÇñ³Ï³ÉÇ ¢ ÅáÕáíñ¹Ç ÙÇ碣 ²ÛÝåÇëÇ ÙdzëÝáõÃÛáõÝ, áñ ÅáÕáíñ¹Ç Ùáï áñ¢¿ ϳëÏ³Í ãÉÇÝÇ Çñ ïÇñ³Ï³ÉÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ×ßÙ³ñï³óÇáõÃÛ³Ý Ù»ç, áñå»ë½Ç ÅáÕáíñ¹Ç ÏáÕÙÇó ÉÇÝÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý, ³Ý³é³ñÏ»ÉÇ Ñݳ½³Ý¹áõÃÛáõÝ Çñ ïÇñ³Ï³ÉÇÝ£ ²ÛëåÇëáí , êáõÝ òÁ½ÇÝ ÁݹáõÝáõÙ ¿, áñ ÅáÕáíáõñ¹Á ϻݹ³ÝÇ áõÅ ¿, áñÁ å³ï»ñ³½ÙÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ·É˳íáñ ·áñÍáÝÝ ¿£ 3. îÛ³Ý (»ñÏÇÝù)£ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ñ³Ù³éáï å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿ Ýñ³ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ` ¹³ ï³ñí³ ï³ñµ»ñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÝ »Ý, ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, »Õ³Ý³ÏÁ, óáõñïÁ, ßá·Á, ûñ»ñÇ Ñ»ñó÷áËáõÙÁ ¢ ³ÛÉÝ£ âÇݳëï³ÝÇ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÝ ·»ñ³ÏßéáõÙ »Ý ÙáõëáÝÝ»ñÁ, áñáÝù ³Ùé³ÝÁ ÷ãáõÙ »Ý ѳñ³í-³ñ¢»ÉùÇó (³ÛëÇÝùÝ` ÍáíÇó ó³Ù³ù), ¢ Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ËáݳíáõÃÛáõÝ »Ý µ»ñáõÙ, áõëïÇ ·³ñݳÝÇó ï»ÕáõÙ »Ý ³ÝÓñ¢Ý»ñ£ ²Ùé³ÝÁ ßá· ¢ ³ÝÓñ¢³ÛÇÝ ¿£ î³ñí³ É³í³·áõÛÝ »Õ³Ý³ÏÁ` ³ßáõÝÝ ¿£ «êÇÙ³ ý³ÛÇ» («êÇÙÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ») é³½Ù³Ï³Ý »ñÏáõÙ ³ëí³Í ¿. «ÒÙé³ÝÝ áõ ³Ùé³ÝÁ» (¹³Å³Ý ë³éݳٳÝÇùÝ»ñÇÝ ¢ áõÅ»Õ ßá·»ñÇÝ) ½áñùÁ áïùÇ ã»Ý ѳÝáõÙ, áñáíÑ»ï¢ ËݳÛáõÙ »Ý Çñ»Ýó ÅáÕáíñ¹ÇÝ»£ 4. ¸Ç (»ñÏÇñ)£ Ü߳ݳÏáõÙ ¿ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñ£ êáõÝ òÁ½ÇÇ Å³Ù³Ý³Ï »ñÏÇñÁ Ïáõë³Ï³Ý ï»ëù áõÝ»ñ£ ¶»ï»ñÁ, áñáÝó áãÇÝã ã¿ñ å³ÑáõÙ, ѻջÕáõÙ ¿ÇÝ ó³Íñ³í³Ûñ»ñÁ, ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇ ×³ÑÇ×Ý»ñÁ ï³ñ³ÍùÇ Ý߳ݳϳÉÇó Ù³ëÝ ¿ÇÝ Ï³½ÙáõÙ (ѳïϳå»ë Ý»ñϳ òÁ½Û³Ýëáõ ·³í³éáõÙ ¢ ²ÝÑáõ»Û ·³í³éÇ ³ñ¢»ÉÛ³Ý Ù³ëÁ£ ²Ûë í³Ûñ»ñáõÙ ¿ ·áñÍ»É êáõÝ òÁ½ÇÝ` àõ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ½áñùÇ Ñ»ï), ËÇï ³Ýï³éÝ»ñÝ ³×áõÙ ¿ÇÝ ³Ù»Ýáõñ, ËáïÁ ͳÍÏáõÙ ¿ñ ³Ýï³éÝ»ñÇó ³½³ï ï³-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ гñáõëï ¿ñ ݳ¢ »ñÏñÇ Ï»Ý¹³Ý³Ï³Ý ³ß˳ñÑÁ£ ²ëïÇ׳ݳµ³ñ Ù³ñ¹Ý Çñ ³ß˳ï³Ýùáí, ¹³ñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ÷áË»ó »ñÏñÇ ï»ëùÁ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ ÑÇß³ï³ÏáõÙ ¿ «Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùÇ» Ù³ëÇÝ£ î»Õ³ÝùÇ áñáß ï»ë³ÏÝ»ñ (Ýñ³Ýù Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ãí³ñÏí³Í »Ý 10-ñ¹ ¢ 11-ñ¹ ·ÉáõËÝ»ñáõÙ) ϳñáÕ »Ý í×éáñáß ÉÇÝ»É ³ÛÝï»Õ å³ï»ñ³½ÙáÕ ÏáÕÙ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ÆëÏ ÙÛáõëÝ»ñÁ` «ÏÛ³ÝùÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ», ˻ɳÙïáñ»Ý û·ï³·áñÍ»Éáõ ¹»åùáõÙ, ѳëÝáõÙ »Ý ßáß³÷»ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ£ лµ³ñ, å³ï»ñ³½ÙÇÝ Ý³Ë³å³ïñ³ëïíáÕÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³ 鳽ٳóï»ñ³µ»ÙÇ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ£ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ Ù»Ïݳµ³Ý ¸áõ ØáõÝÁ Ñ»ï¢Û³É å³ñ½³µ³ÝáõÙÝ ¿ ï³ÉÇë. «Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ³Ýå³ÛÙ³Ý, í³Õûñáù, å»ïù ¿ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï ͳÝáóݳ ï»Õ³ÝùÇ ù³ñ﻽ÇÝ£ ܳ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ϳï³ñ»É³å»ë Çٳݳ (µáÉáñ) íï³Ý·³íáñ í³Ûñ»ñÁ, Ù³ñï³Ï³ñ·»ñÇ ³ÝóÙ³Ý í³Ûñ»ñÁ, ³ÛÝ ·»ï»ñÁ, áñáÝóáí ϳñáÕ »Ý ³ÝóÝ»É Ù³ñï³Ï³éù»ñÁ, É»éÝ»ñÇ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñÁ, ÑáíÇïÝ»ñÁ, ³ÛÝ í³Ûñ»ñÁ, áñï»Õ ÷³ñóÙáñ»Ý Ëáï ¿ ³×áõÙ, ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ, ù³Õ³ù³ÛÇÝ å³ï»ñÇ ã³÷»ñÁ, ù³Ý¹í³Í ù³Õ³ùÝ»ñÁ, ³Û·ÇÝ»ñÇ ¢ µ³Ýç³ñ³ÝáóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í í³Ûñ»ñÁ£ ²Ûë ³Ù»ÝÁ (½áñ³í³ñÁ) å»ïù ¿ å³ñï³¹Çñ Çٳݳ, ÇÝãå»ë ݳ¢ é»ÉÇ»ýÁ, ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ ëÏǽµÝ áõ í»ñçÁ£ ¼áñ³í³ñÝ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ å³ÑáõÙ ¿ Çñ ÑÇßáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¢ ÙdzÛÝ ³Û¹ ¹»åùáõ٠ݳ ãÇ ÏáñóÝÇ ï»Õ³ÝùÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÁ»£ 5. òÁ½Û³Ý (½áñ³í³ñ)£ êáõÝ òÁ½ÇÝ ½áñ³í³ñÇ ëáõµÛ»ÏïÇí ѳïϳÝÇßÝ»ñÇÝ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë, ·ïÝ»Éáí, áñ Ýñ³Ýù »Ý áñáßáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùÝ áõ ³í³ñïÁ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ãí³ñÏáõÙ ¿ ÑÇÝ· ѳïϳÝÇßÝ»ñ, áñáÝóáí å»ïù ¿ ûÅïí³Í ÉÇÝÇ ½áñ³í³ñÁ£ Ê» Ú³Ý-ëÇÝ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ µ³ó³ïñáõÙ ³Û¹ ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. «ºÃ» ½áñ³í³ñÝ ³ÝË»Éù ¿, ݳ ãÇ Ï³ñáÕ ·Ý³Ñ³ï»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ Ù߳ϻÉ, »Ã» ݳ ³ñ¹³ñ³óÇ ã¿, ãÇ Ï³ñáÕ Ññ³Ù³Û»É áõñÇßÝ»ñÇÝ ¢ Çñ »ï¢Çó ï³Ý»É Çñ »ÝóϳݻñÇÝ, »Ã» ݳ Ù³ñ¹³ë»ñ ã¿,
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
(³å³) ãÇ Ï³ñáÕ Çñ (ÏáÕÙÁ) ·ñ³í»É ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇÝ ¢ Çñ»Ý ϳå»É é³½ÙÇÏÝ»ñÇÝ, »Ã» ݳ ù³çáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ, Ç íÇ׳ÏÇ ãÇ ÉÇÝÇ Ï³ï³ñ»É áñ¢¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ ¢ Ù³ñïÇ Ù»ç ÙïÝ»É, »Ã» ݳ ËÇëï ã¿, ãÇ Ï³ñáÕ Çñ»Ý »ÝóñÏ»É áõÅ»ÕÇÝ ¢ ջϳí³ñ»É ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇÝ£ àí áñ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ ³Û¹ ÑÇÝ· ѳïϳÝÇßÝ»ñÇÝ, ݳ ½áñ³í³ñÇ Ù³ñÙݳíáñáõÙÝ ¿»£ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ Ù»Ïݳµ³Ý Ðáõ³ÝßÇ ·áõÝÁ («ºñ»ù Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ» »ñÏÇ Ñ»ÕÇݳÏ, Ù.Ã.³. 3-ñ¹ ¹³ñ) Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ½áñ³í³ñÇÝ. «Ü³, áí ù³ç ¿, ëÇñáõÙ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Çñ ϳÙùÁ, ݳ áí ÑÇÙ³ñ ¿, ãÇ Ùï³ÍáõÙ Çñ Ù³Ñí³Ý Ù³ëÇÝ£ …… سñ¹ÇÏ ¹³ïáõÙ »Ý ½áñ³í³ñÇ Ù³ëÇÝ, ¹Çï»Éáí Ýñ³ ù³çáõÃÛáõÝÁ£ ø³çáõÃÛáõÝÁ ½áñ³í³ñÇ ÙdzÛÝ ÙÇ ÏáÕÙÝ ¿£ ⿱ áñ ù³çÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ù³ñïÇ Ù»ç ÏÙïÝǪ ã·Çï»Ý³Éáí ß³ÑÁ, (³Û¹åÇëÇ Ù³ñ¹Á) ãÇ Ï³ñáÕ ½áñ³í³ñ ÉÇݻɻ£ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ µáÉáñ Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÝ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ½áñ³í³ñÇ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý Ï»ñå³ñÇݪ ß»ßïÁ ¹Ý»Éáí Ýñ³ ѳí³ë³ñ³Ïßéí³Í ÉÇÝ»Éáõ íñ³£ ºÃ» ½áñ³í³ñÁ ãáõÝÇ í»ñÁ Ýßí³Í ѳïϳÝÇßÝ»ñÁ, ³å³ ѳϳé³Ïáñ¹Á ϳñáÕ ¿ ׳ñåÏáñ»Ý û·ï³·áñÍ»É ¹ñ³Ýù Ç û·áõï Çñ»Ý£ ¸áõ ØáõÝÁ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿. «ºÃ» ÃßݳÙÇÝ ³Û¹åÇëÇÝ ¿ (µéÝÏíáÕ µÝ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ), ϳñ»ÉÇ ¿ Ýñ³Ý ËÇëï íÇñ³íáñ»É, ³ÛÝå»ë ³Ý»É, áñ ݳ ûâ³Ùïáñ»Ý ³é³ç ß³ñÅíÇ»£ ¼áñ³í³ñÇ Ù»Ï ³ÛÉ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÁ` ÑáõÙ³ÝǽÙÁ ¢ë ϳñ»ÉÇ ¿ û·ï³·áñÍ»É û·áõï ù³Õ»Éáõ ѳٳñ£ ÈÇ òÛáõ³ÝÝ ³Û¹ ³éÇÃáí Ýϳï»É ¿. «Ð³ñÓ³ÏíÇñ ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, ÇÝãÁ ݳ (½áñ³í³ñÁ) ëÇñáõÙ ¿£ (²Û¹ ¹»åùáõÙ) ݳ ½»ÝùÁ ÏßñçÇ (¢) ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïßï³åÇ å³ßïå³Ý»É ³ÛÝ, ÇÝãÝ ÇÝùÁ ëÇñáõÙ ¿£ ²Û¹åÇëÇ Ù³ñ¹áõÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ѳßí»Ýϳïáñ»Ý áõųëå³é ³Ý»É»£ ÆëÏ Ù»Ï ³ÛÉ Ù»Ïݳµ³Ý` ò³á-·áõÝÁ, ÏáÝÏñ»ï å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿ ϳï³ñáõÙ. «Ð³ÛïÝíÇñ ³ÛÝï»Õ, áõñ ݳ (½áñ³í³ñÁ) ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïëɳݳ£ ºÃ» ݳ ³Û¹åÇëÇÝ ¿ (ëÇñáõÙ ¿ ÅáÕáíñ¹ÇÝ), ³Ýå³ÛÙ³Ý Ï·Ý³ Ýñ³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ³ñ³·³óí³Í é³½Ù»ñÃáí£ ºÃ» ݳ ëÏëÇ ÷ñÏ»É, ³å³ ÏÑá·ÝÇ»£ 6. ü³ (ûñ»Ýù)£ ÊáëùÁ ·ÝáõÙ ¿ ûñ»ÝùÇ áã û ÙÇ ÇÝã-áñ í»ñ³ó³Ï³Ý ѳëϳóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³Ûëï»Õ ï³ÉÇë ¿ ÏáÝÏñ»ï µ³ó³ï-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ñáõÃÛáõÝ. ûñ»ÝùÁ` ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñ· áõ ϳÝáÝÝ áõ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ ¿, ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÝ áõ ½áñù»ñÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÁ£ ²ÛëåÇëáí, å³ï»ñ³½ÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ½áñù»ñáõÙ ÉÇÝÇ å³ïß³× ß³ñ³ÛÇÝ Ï³ñ· áõ ϳÝáÝ áõ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝ, áñå»ë½Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ¹ñí³ÍùÁ ×Çßï ÉÇÝÇ, ¢ áñå»ë½Ç ½áñù»ñÁ ųٳݳÏÇÝ Ù³ï³Ï³ñ³ñí»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ³Ù»Ý ÇÝãáí£ 7. «Î³ÝáÝÝ»ñÇ ¢ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ» Ý߳ݳÏáõÙ ¿ »ÝóñÏí»É ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ£ ì»Û ÈÛ³á-òÁ½ÇÇ é³½Ù³ñí»ëïÇÝ ÝíÇñí³Í »ñÏÇó (ì»Û ÈÛ³á-òÁ½Ç, Ù.Ã.³. 4-ñ¹ ¹³ñ) ï»Õ»Ï³ÝáõÙ »Ýù, áñ ãÇÝ³Ï³Ý ½áñù»ñáõÙ, ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ËÙµ³Ï³ÛÇÝ »ñ³ßËÇù£ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙáõÙ , Ù³ñïÇÏÝ»ñÇó Ù»ÏÇ Ï³ï³ñ³Í ѳÝó³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ÇÝ µáÉáñÁ` ÁݹÑáõå ÙÇÝ㢠ٳѳå³ïÇÅ£ ¸áõ ØáõÝÁ Ñ»ï¢Û³É ûñÇݳÏÝ ¿ íϳ۳ÏáãáõÙ, áñÁ ó³ÛïáõÝ Ï»ñåáí ·³ÉÇë ¿ ѳëï³ï»Éáõ í»ñÁ Ýßí³ÍÁ£ àõ òÇÝÁ (Ý߳ݳíáñ ½áñ³í³ñ, é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇã, ٳѳó»É ¿ Ù.Ã.³. 381 Ã.) ÏéíáõÙ ¿ñ óÇÝ»ñÇ (Çß˳ÝáõÃÛáõÝ Ù.Ã.³. 403-221ÃÃ) ¹»Ù£ سñïÁ ¹»é ã¿ñ ëÏëí»É, »ñµ àõ òÇÝÇ ½ÇÝíáñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, ãϳñáճݳÉáí ½ëå»É Çñ ù³çáõÃÛáõÝÁ, ³é³ç Ý»ïí»ó ¢ ëå³Ý»Éáí ÃßݳÙÇÝ»ñÇó »ñÏáõëÇÝ, Ýñ³Ýó ·ÉáõËÝ»ñáí »ï í»ñ³¹³ñÓ³í£ ¼áñ³í³ñÁ Ññ³Ù³Û»ó Ýñ³Ý ٳѳå³ïÅÇ »Ýóñϻɣ êå³Ý»ñÁ Ùáï»Ý³Éáí àõ òÇÝÇÝ, ëÏë»óÇÝ Ñ³Ùá½»É Ýñ³Ý. «¸³ ï³Õ³Ý¹³íáñ é³½ÙÇÏ ¿, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ýñ³Ý ٳѳå³ïÅÇ »Ýóñϻɻ£ àõ òÇÝÝ ³ë³ó. «Ð³í³ïáõÙ »Ù, áñ ï³Õ³Ý¹³íáñ ½ÇÝíáñ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ý³ ·áñÍ»É ¿ ³é³Ýó Ññ³Ù³ÝÇ»£ ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ýñ³Ý ·É˳ï»óÇÝ£ 8. Âí³ÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÝÇÝ ËáëáõÙ ¿ Çñ Ù³ëÇÝ£ êáõÝ òÁ½ÇÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ , ¹³ ³ÛÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇó ¿, áñÁ í×éáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÝ áõ å³ñïáõÃÛáõÝÁ£ 9. ºñÏáõ٠ѳݹÇåáõÙ »Ý ï»ñÙÇÝÝ»ñ, áñáÝù Ý߳ݳÏáõÙ ¢ ÇÙ³ëï³íáñáõÙ »Ý ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ï³ñµ»ñ ϳﻷáñdzݻñ. ó½áõ` é³½ÙÇÏÝ»ñ, ½ÇÝíáñÝ»ñ, ßÇ` Ïñïë»ñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñ (ë»ñųÝïÝ»ñ), ÉÇ, ¹³ÉÇ` ³í³· Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñ, óÁ½Û³Ý` ³é³ç³å³Ñ ½áñù»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ,
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
µÇÝóÁ½Û³` ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ, µÇÝ` ½áñù»ñÇ ß³ñ³ÛÇÝ Ï³½ÙÁ, ãÅáõÝ` ½áñù»ñÇ áã ß³ñ³ÛÇÝ Ï³½ÙÁ, ¹³Ûó½Û³` ½ñ³Ñ³ÏÇñ ½ÇÝíáñÝ»ñ, ó½Û³Ý` Ñ»ï³ËáõÛ½, Éñï»ë£ 10. «Ðñ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃ۳ݻ Ù³ëÇÝ ³ñï³Ñ³ÛïÇã Ï»ñåáí ËáëáõÙ ¿ àõ òÁ½ÇÝ. «Ø³ñ¹ÇÏ ëáíáñ³µ³ñ Ù³ÑÁ ·ïÝáõÙ »Ý ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñáíÑ»ï¢ ÑÙáõï ã»Ý, å³ñïáõÃÛáõÝ »Ý ÏñáõÙ, áñáíÑ»ï¢ ã»Ý ϳñáÕ³Ýáõ٠ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ·áñͻɣ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý Ù»ç ³Ù»Ý³·É˳íáñÁ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÝ ¿»£ ´³ó³ïñ»Éáí å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ, àõ òÁ½ÇÝ ³ëáõÙ ¿. «êáíáñ»óñáõ ß³ñÅí»É ßñç³Ýáí ¢ ù³é³ÝÏÛáõÝáí (ù³é»), Ýëï»É ¢ í»ñ ϻݳÉ, ѳí³ùí»É ¢ óñí»É»£ ²Û¹åÇëÇÝ ¿ÇÝ ÑÇÝ ãÇÝ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ ß³ñ³ÛÇÝ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÁ£ Ø»Ý òÁ½ÇÝ Çñ ·ñùáõÙ ÝßáõÙ ¿, áñ ³Õ»ÕÇó Ïñ³Ï»Éáõ ѳٳñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñ, áñáÝù ÏáãíáõÙ ¿ÇÝ «ëÛáõÛ»£ ´³ñÓñ³·áõÛÝ ¹åñáóÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ëáíáñáõÙ ¿ÇÝ ³½Ýí³ïáÑÙÇÏÝ»ñÇ ¢ ѳë³ñ³Ï Ù³ñ¹Ï³Ýó »ñ»Ë³Ý»ñÁ, ëáíáñ»óÝáõÙ ¿ÇÝ` ѳݹÇë³Ï³ñ·, ³Õ»ÕÇó Ïñ³Ï»É, ÓÇ»ñ ջϳí³ñ»É, ¢ ·ñ³·ñáõÃÛáõÝ£ ²Õ»ÕÇó Ïñ³Ï»Éáõ Íñ³·ÇñÁ µ³Õϳó³Í ¿ñ ÑÇÝ· µ³ÅÇÝÝ»ñÇó` µ³Ûß»Ý (ѳë³ñ³Ï Ý»ï³Ó·áõÃÛáõÝ), ó³ÝÉÛ³Ý (ËÙµ³ÛÇÝ Ý»ï³Ó·áõÃÛáõÝ), Û³ÝãÅáõ, ëÛ³ÝãÇ ¢ ó½ÇÝÝÇ (Ý»ï³Ó·áõÃÛáõÝ Ù³ñï³Ï³éùáí)£ 11. ä³ñ·¢³ïñáõÙÝ»ñÇ ¢ å³ïÇÅÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·ÇÝ ÐÇÝ âÇݳëï³ÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ ¿³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ ï³ÉÇë£ Üñ³Ýù ·ïÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ ³ñ¹³ñ³óÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ½áñ³í³ñÇ É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÝ ¿ ½áñùÇ íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ¢ Ýñ³ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ£ 12. ²ÛëåÇëáí, å³ï»ñ³½ÙÇ ³Û¹ Ûáà ѳßí³ñÏÝ»ñáõÙ ÝßíáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·Í»ñÁ`ÅáÕáíñ¹Ç µ³ñáÛ³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ, ½áñ³í³ñÇ ï³Õ³Ý¹Á, ųٳݳÏÁ, ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÁ, µ³Ý³ÏÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ, ½áñù»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ, ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ, ݳ˳å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¢ å³ïÇÅÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
13. êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ û·ïí»É Ûáà ѳßí³ñÏÝ»ñÇóª ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ß³ÑÁ£ ºñÏáõ٠ݳ µ³½ÙÇóë ËáëáõÙ ¿ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý (ß³ÑÇ) Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñÁ ѳçáÕ å³ï»ñ³½ÙÇ ³ÝÑñ³Å»ßï å³ÛÙ³ÝÝ ¿£ Ø»Ïݳµ³Ý ¸áõ ØáõÝ Ñ³ëï³ïáõÙ ¿ ³Û¹ ëϽµáõÝùÁ, ³ë»Éáí. «àÕç ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ·áñÍÇ ³é³çݳÛÇÝ ÑÇÙùÁ` û·áõïÇ ¢ íݳëÇ Ñ³ßí³éáõÙÝ ¿»£ ²Û¹ å³ï׳éáí, êáõÝ òÁ½ÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÙ ¿, áñ û·ï³·áñÍ»Éáí Çñ ѳßí³ñÏÝ»ñÝ û·áõïÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, Ïëï»ÕÍ»Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, áñáÝù ¹áõñë Ï·³Ý ³Û¹ ѳßí³ñÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó, ³ÛëÇÝùÝ` Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý µ³½Ù³½³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝ»É ×Çßï áñáßáõÙ£ 14. سñï³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñÇ µ³ÅÇÝÁ êáõÝ òÁ½ÇÝ ëÏëáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É åݹٳٵ. «ä³ï»ñ³½ÙÁ` ˳µ»áõÃÛ³Ý áõÕÇÝ ¿»£ гßíÇ ³éÝ»Éáí Ãí³ñÏí³Í Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý 13 ÑݳñùÝ»ñÁ, å³ï»ñ³½Ùáõ٠˳µ»áõÃÛáõÝÁ ѳëÏ³Ý³É é³½Ù³Ï³Ý Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛáõÝ` ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ³ÕûÉáõ Ù»Ãá¹£ ²Û¹ 13 Ù³ñï³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ËÙµ³íáñ»É Áëï ï»ë³ÏÝ»ñÇ` Ù³ñï³Ï³Ý ùáÕ³ñÏáõÙ (Ãí³óáÕ ÃáõÉáõÃÛ³Ý ùáÕ³ñÏáõÙ, ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý ùáÕ³ñÏáõÙÁ Ï»ÕÍ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ùµ), ݳ˳½·áõß³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç ·»ñ³½³Ýó áõÅ»ñÇÝ áõųëå³é ³Ý»ÉÁ, ѳϳé³Ïáñ¹Ç ·»ñ³ÏßÇé áõÅ»ñÇó Ëáõë³Ý³í»ÉÁ), ѳϳé³Ïáñ¹Ç ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¢ ë˳ÉÝ»ñÇó û·ïí»ÉÁ (ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³Ýå³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáõÙÁ, Ýñ³ ½·áÝáõÃÛ³Ý ÃáõɳóáõÙÁ, ³Ý½·áõßáõÃÛáõÝÝ»ñÁ), ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñùÇ íñ³ ³½¹»ÉÁ (Ýñ³ ß³ñù»ñÁ ù³Ûù³Û»É, å³é³ÏïáõÙ ³é³ç³óÝ»É Ýñ³ ß³ñù»ñáõÙ), ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ᷻ϳÝÇ íñ³ ³½¹»ÉÁ (¹ñ¹»É ãÙï³Íí³Í, íï³Ý·³íáñ Ó»éݳñÏáõÙÝ»ñÇ, µÃ³óÝ»É Ýñ³ ½·áÝáõÃÛáõÝÁ)£ ²Ûë µ³ÅÝáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ãí³ñÏáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñ£ سñï³í³ñáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï ï»ë³ÏÝ»ñÁ Ýñ³ ÏáÕÙÇó Ùß³Ïí»É »Ý III,V,VII,IX,X,XI ·ÉáõËÝ»ñáõÙ£ 15. êáõÝ òÁ½ÇÝ ·ïÝáõÙ ¿, áñ Ãí³ñÏí³Í Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñáí ½áñ³í³ñÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É Ñ³ÕóݳÏÇ£ ê³Ï³ÛÝ áñ ÑݳñùÁ, ÇÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¢ »ñµ ÏÇñ³é»É, í³Õûñáù ³ë»É Ñݳñ³íáñ ã¿, ù³ÝÇ áñ å³ï»ñ³½ÙáõÙ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³½Ù³½³Ý ¢ ÷á÷áË³Ï³Ý ¿£ ´³½-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ù³ï»ë³Ï Çñ³¹ñáõÃÛáõÝáõÙ å³ïñ³ëïÇ ûñÇÝ³Ï Ý³Ë³ï»ë»É Ñݳñ³íáñ ã¿£ ²Ù»Ý ÇÝã ϳËí³Í ¿ ½áñ³í³ñÇó, Ýñ³ ÑÙïáõÃÛáõÝÇó ¢ ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝÇó, áñå»ë½Ç, »ÉÝ»Éáí ѳٳå³ï³ëË³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó, ϳñáճݳ ÏÇñ³é»É Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÑݳñùÁ£ êáõÝ òÁ½Ç »ñÏÇ µ³½Ù³ÃÇí Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ µ³ó³ïñáõÙ »Ý, û ÇÝãå»ë »Ý ѳëϳó»É êáõÝ òÁ½ÇÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ êïáñ¢ µ»ñ»Ýù ¹ñ³ÝóÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ` ò³á ¶áõÝ. «ä³ï»ñ³½ÙáõÙ ãϳ Ùßï³Ï³Ý Ó¢` å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñí»ëïÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ ˳µ»áõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ø»Û Úá-ã»Ý. «²é³Ýó ˳µ»Éáõ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ û·ï³·áñÍ»É Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ½áñ³ß³ñÅ, ³é³Ýó Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ½áñ³ß³ñÅÇ ³ÝÑݳñ ¿ ѳÕÃ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ»£ ì³Ý âÅ». «Ê³µ»áõÃÛáõÝÁ ÙÇ ÙÇçáó ¿ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ýϳïٳٵ ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»Éáõ ѳٳñ»£ âÅ³Ý ÚáõÛ. «ä³ï»ñ³½ÙÇ ÑÇÙùáõÙ »Ýó¹ñáõÙ »Ý ÑáõÙ³ÝǽÙÝ áõ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, áñå»ë½Ç ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»ë, ³Ýå³ï×³é ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ˳µ»áõÃÛáõÝÁ»£ II ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. Êáë»Éáí ½áñù»ñÇ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³Ýó Éñ³Ï³½ÙáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, êáõÝ òÁ½ÇÝ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ï³ñ× ïíÛ³ÉÝ»ñáí, »Ýó¹ñ»Éáí, áñ ÁÝûñóáÕÝ»ñÇÝ Ñ³ÛïÝÇ »Ý ½áñùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ ϳ½ÙÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÁ£ лÏÇ ·É˳íáñ Ù³ñï³Ï³Ý áõÅÁ ¹³Ûó½³Ý»ñÝ ¿ÇÝ` ë³éÁ ½»ÝùÇó ½ñ³Ñáí å³ßïå³Ýí³Í Ý»ï³ÓÇ· ½ÇÝíáñÝ»ñÁ£ ¼ñ³ÑÁ å³ïñ³ëïí³Í ¿ñ ϳßíÇó, áñÇ íñ³ ³Ùñ³óí³Í ¿ÇÝ µ³ÙµáõÏÇ Ï³Ù ¿É µñáÝ½Ç ·ÉËÇÏÝ»ñ ϳ٠û÷áõÏÝ»ñ£ 2. âÅáËááõ` ÇÝùÝáõñáõÛÝ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñµ»ñ ³ëïÇ×³Ý áõÝ»óáÕ Çß˳ÝÝ»ñ, áñáÝù ÙïÝáõÙ »Ý âÅááõ ѳñëïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Üñ³Ýù ³ÝÁÝ¹Ñ³ï »ñÏå³é³Ïïã³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ¿ÇÝ í³ñáõÙ Çñ»Ýó ïÇñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ï»Éáõ ¢ Çñ»Ýó ï³ñ³ÍùÝ»ñÝ ÁݹɳÛÝ»Éáõ ѳٳñ£ нáñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ»ñÝ Çñ»Ýó ¿ÇÝ Ñå³ï³Ï»óÝáõÙ ÃáõÛÉ»ñÇÝ£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
3. úñ»ÝùÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ·ÛáõÕ³óÇÝ»ñÁ å³ñï³íáñ ¿ÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï »ñÏáõ ³Ý·³Ù ïñ³Ù³¹ñ»É å³ñ»Ý ¢ Ï»ñ. ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù, »ñµ ½áñù»ñÁ ·ÝáõÙ ¿ÇÝ ³ñß³íÇ, »ñÏñáñ¹ ³Ý·³Ù, »ñµ í»ñ³¹³éÝáõÙ ¿ÇÝ£ 4. ºñϳñ³ï¢ å³ï»ñ³½ÙÁ ÑÕÇ ¿ ٳѳóáõ ѻÝùÝ»ñáí` 鳽ٳϳÝ, ýÇݳÝë³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó£ î¢³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ¹»åùáõÙ «½»ÝùÁ µÃ³ÝáõÙ ¿, ¢ ëáõñ ͳÛñÁ ç³ñ¹íáõÙ ¿»£ àõÕÕ³ÏÇ ÇÙ³ëïáí ³Û¹ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ ËáëáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ëå³éí»Éáõ, ѳïÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ£ ²Ûë ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÏ³Ý³É Ý³¢ ÷á˳µ»ñ³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí, áñÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ »ñϳñ³ï¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ ÃáõɳÝáõÙ ¿ ½áñùÇ Ù³ñï³Ï³Ý á·ÇÝ£ ò½Ç ÉÇÝ ³Û¹ ³éÇÃáí ³ëáõÙ ¿. «ºÃ» ½»ÝùÇ ëáõñ ͳÛñÁ ç³ñ¹í»É ¿, ½ÇÝíáñÝ»ñÁ í»ñù»ñÇ Ù»ç »Ý, ÓÇ»ñÁ` Ñá·Ý³Í, Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ áõÅ»ñÁ ù³Ûù³Ûí»É »Ý»£ ÆëÏ âÅ³Ý ÚáõÛÁ ï³ÉÇë ¿ Ñ»ï¢Û³É Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÁ. «ºñµ å³ï»ñ³½ÙÁ »ñϳñ »Ý í³ñáõÙ ¢ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ѳÕÃáõÙ »Ý` ½ÇÝíáñÝ»ñÁ Ñá·ÝáõÙ »Ý ¢ Ýñ³Ýó Ùáï á·ÇÝ ÁÝÏÝáõÙ ¿»£ ºñϳñ³ï¢ å³ï»ñ³½ÙÁ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó, ù³Ûù³ÛÇã ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ÝáõÙ å»ï³Ï³Ý ·³ÝÓ³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, ù³ÝÇ áñ ëïÇåí³Í »Ý ûñ³Ï³Ý 1000 ó½ÇÝ (áëÏÇ) ͳËë»É£ î¢³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ »ñÏñÇ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÝ ³ÝÏáõÙ ¿ ³åñáõÙ£ îÝï»ë³Ï³Ý áÕç ͳÝñáõÃÛáõÝÝ ÁÝÏÝáõÙ ¿ ·ÛáõÕÇ íñ³£ ÄáÕáíáõñ¹Á å³ï»ñ³½ÙÇ å³ï׳éáí ÏáñóÝáõÙ ¿ áõÝ»óí³ÍùÇ 70 ïáÏáëÁ£ ä³ï׳éÝ»ñÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ »Ý. ³é³çÇÝ` «½áñùÇ Ñ³Ù³ñ å³ñ»ÝÁ Ñ»éíÇó »Ý µ»ñáõÙ ¢ ¹ñ³ ѻÝùáí ÅáÕáíáõñ¹Ý ³Õù³ï³ÝáõÙ ¿», ù³ÝÇ áñ Ïïñí³Í ¿ ÉÇÝáõÙ Çñ ½µ³ÕÙáõÝùÇó` ÑáÕ³·áñÍáõÃÛáõÝÇó, »ñÏñáñ¹` å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï áõŻճÝáõÙ ¿ ëå»ÏáõÉÛ³ódzÝ, ù³ÝÇ áñ «½áñùÇ Ùáï ³åñáÕ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÝ ³Ù»Ý ÇÝã í³×³éáõÙ ¿ óÝÏ, »ñµ ³Ù»Ý ÇÝã óÝÏ ¿ í³×³éíáõÙ, ÅáÕáíñ¹Ç áõÝ»óí³ÍùÁ ëå³éíáõÙ ¿»£ XIII ·ÉËáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ, Ëáë»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ»ï¢³ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, »½ñ³Ï³óÝáõÙ ¿, áñ «700000 ÁÝï³ÝÇùÝ»ñ µ»éݳ÷á˳¹ñÙ³Ý å³ñѳÏÝ»ñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí áõųëå³é »Ý ÉÇÝáõÙ, ¢ ã»Ý ϳñáÕ³ÝáõÙ ½µ³Õí»É Çñ»Ýó ³ß-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
˳ï³Ýùáí»£ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ ëÏëáõÙ ¿ ³ÝÏáõÙ ³åñ»É, áñÝ ëå³éÝáõÙ ¿ Çß˳ÝÇÝ ëÝÝϳóݻɣ 5. àñáß å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñ ï³ÉÇë »Ý ÑÇÝ ãÇÝ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ£ âÅááõ` ÏáݳӢ ë³Õ³í³ñï, å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ñ áõé»Ýáõ ×ÛáõÕ»ñÇó ¢ µ³ÙµáõÏÇó£ ¸áõݵÇ, Éáõ` Ù»Í ¢ ÷áùñ í³Ñ³ÝÝ»ñ, áñáÝù å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ÇÝ ÑÝ¹Ï³Ï³Ý »Õ»·ÝÇó ¢ áõé»Ýáõ ×ÛáõÕ»ñÇó, áñáÝù ·³É³ñ³Ó¢ ·áñÍíáõÙ ¿ÇÝ Ï»ÝïñáÝÇ ßáõñçÁ ¢ ³ãùÇ ¿ÇÝ ÁÝÏÝáõÙ µ³í³ñ³ñ ³ÙñáõÃÛ³Ùµ£ Üáõ` ³Õ»Õ, å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ñ ûÕÇÇó ¢ µ³ÙµáõÏÇó£ Ø»ï³ùëÛ³ ³Õ»Õ³É³ñ»ñÁ Ó·»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ 30-40 ÏÇÉá·ñ³ÙÇ Ñ³í³ë³ñ³½áñ áõÅ£ ÞÇ` Ý»ï, å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ñ 0,915 Ù»ïñ »ñϳñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ï»ãáõ ×ÛáõÕ»ñÇó£ ò½Ç` Ýǽ³Ï, áõÝ»ñ µñáݽ» ͳÛñ³Ï³É, áñÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ 0,3 Ù»ïñ ¿ñ, ÇëÏ ÏáÃÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ` 3 Ù»ïñ£ 6. êáõÝ òÁ½ÇÝ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó` ϳï³ÕáõÃÛ³Ý ÏáÕùÇÝ ÝßáõÙ ¿ ݳ¢ ³·³ÑáõÃÛáõÝÁ` ½³íûÉáõ ¢ óɳݻÉáõ Ó·ïáõÙÁ£ ²Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ µÝáõó·ñ³Ï³Ý ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ïí³ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ III ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. âÅááõ ѳñëïáõÃÛ³Ý ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñÇÝ»ñÇÝ ãÇÝ³Ï³Ý ½áñùÁ ϳ½Ùí³Í ¿ñ Ñ»ï¢Û³É ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇó. áõ` ÑÇÝ· Ù³ñ¹, ÉÛ³Ý` 25 Ñá·Ç, óÁ½áõ` 100 Ñá·Ç, ÉÛáõÛ` 500 Ñá·Ç, ßÇ` 2500 Ñá·Ç, ó½ÛáõÝ`12500 Ñá·Ç£ Ø»Ïݳµ³Ý ò³á ·áõÝÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ó½áõ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ ϳ½Ùí³Í ¿ »Õ»É 100-500, ÇëÏ áõ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ` 5-100 Ù³ñ¹áõó£ ¶áõÝ ïÇïÕáë ¢ ¹³·áõ ÏáãíáÕ Çß˳ÝÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»ÇÝ Ï³½Ù³íáñ»É ë³Ýó½ÛáõÝ (»ñ»ù µ³Ý³Ï, 37500 Ãí³Ï³½Ùáí), Ëááõ ¢ µá ïÇïÕáë³ÏÇñ Çß˳ÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÏáãíáõÙ ¿ÇÝ ãÅáõÝ·á, Ó¢³íáñáõÙ ¿ÇÝ ¿ñó½ÛáõÝ (»ñÏáõ µ³Ý³Ï, 25000 Ãí³Ï³½Ùáí), ëÛá·áõ ÏáãíáÕ ó½Ç ¢ Ý³Ý Çß˳ÝÝ»ñÝ Çñ³íáõÝù áõÝ»ÇÝ Ï³½Ù»É Çó½ÛáõÝ (Ù»Ï µ³Ý³Ï, 12500 Ù³ñ¹)£ âÇݳëï³ÝÇ Ï³ÛëñÇ µ³Ý³ÏÁ` ÉÛáõó½áõÝÁ, µ³Õϳó³Í ¿ñ í»ó µ³Ý³ÏÝ»-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ñÇó` 75000 Ù³ñ¹£ ØÇ ß³ñù Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÝßíáõÙ ¿, áñ ·áõÝ ¢ Ëááõ ïÇïÕáë³ÏÇñ Çß˳ÝÝ»ñÝ Çñ»Ýó µ³Ý³ÏáõÙ áõÝ»ó»É »Ý 1000 ûâ Ù³ñï³Ï³éù£ гßíÇ ³éÝ»Éáí, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñï³Ï³éùÇÝ Ñ³ëÝáõÙ ¿ñ ß³ñ³ÛÇÝ ¢ áã ß³ñ³ÛÇÝ Ï³½Ù, Ãíáí 100 Ñá·Ç, Ñ»ï¢áõÙ ¿, áñ í»ñÁ Ýßí³Í ·áõÝ ¢ Ëááõ Çß˳ÝÝ»ñÝ áõÝ»ó»É »Ý 100 000 -Ç Ñ³ëÝáÕ µ³Ý³Ï£ 2. Ø»Ïݳµ³Ý ÈÇ òÛáõ³ÝÁ Éáõ ï»ñÙÇÝÁ µ³ó³ïñáõÙ ¿ áñå»ë í³Ñ³Ý, áñáí ½ÇÝíáñÝ»ñÁ å³ßïå³ÝáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ýó ·ÉáõËÝ»ñÁ ù³Õ³ù³ÛÇÝ å³ñÇëåÝ»ñÁ ·ñáÑ»ÉÇë£ ²ÛÝ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ñ Ó»éùÇ ï³Ï ·ïÝíáÕ ÝÛáõûñÇó£ Ø»Ïݳµ³Ý ò³á ·áõÝÁ ÉáõÝ µ³ó³ïñáõÙ ¿ áñå»ë Ù»Í í³Ñ³Ý£ 3. ä³ß³ñáÕ³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³éùÁ (ý»Ýí»Ý), ÙÇ ß³ñù Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÇ Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ ù³é³ÝÇí ÷³Ûï» Ï³éù£ ²ÛÝ å³ïí»É ¿ ãÙß³Ïí³Í (ÑáõÙ) ϳßíáí£ ¸ñ³Ýù û·ï³·áñÍ»É »Ý ù³Õ³ùÝ»ñÇ å³ß³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ù³Õ³ù³ÛÇÝ å³ïÁ ßñç³å³ïáÕ Ë³Ý¹³ÏÁ ÑáÕáí ÉóÝ»Éáõ ѳٳñ£ 4. êáõÝ òÁ½ÇÝ ·ïÝáõÙ ¿, áñ áõÅ»ñÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ í×éáñáß Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ£ ºÃ» ï³ëݳå³ïÇÏ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ áõݻݳë` ³å³ å»ïù ¿ ßñç³å³ï»ë ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ¢ ݳ å»ïù ¿ ³ÝÓݳïáõñ ÉÇÝÇ£ àõÅ»ñÇ ÑÝ·³ÏÇ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ ÏÇñ³éíÇ áõÕÕ³ÏÇ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ, Ýå³ï³Ï áõݻݳÉáí ×Ýß»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ Ãí³ÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ùµ ¢ ѳñϳ¹ñ»É Ýñ³Ý ³ÝÓݳïáõñ ÉÇݻɣ ÎñÏݳÏÇ ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ áõÕÕ³ÏÇ Ñ³ñí³Í ѳëóݻɣ ²é³ç³ñÏíáõÙ ¿ ¹ÇÙ»É ½áñ³ß³ñÅÇ (Ù³ÝÛáíñ)` ½áñùÁ µ³Å³Ý»É »ñÏáõ Ù³ëÇ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ å»ïù ¿ ѳí³ë³ñ ÉÇÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç áõÅ»ñÇÝ£ ØÇ Ù³ëáí ·ñáÑáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÃÇÏáõÝùÇÝ Ï³Ù Ã¢ÇÝ£ ²Û¹ ÑݳñùÝ áõÕÕí³Í ¿ Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ³ñϳ¹ñ»Ý ѳÝÓÝí»É ³é³Ýó Ù³ñïÇ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³Û¹ »ñ»ù ϳÝáÝÝ»ñÁ Ý߳ݳÏáõÙ »Ý ѳÕÃ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çݪ «áÕç ½áñùÁ å³Ñå³Ý»Éáí» ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ÎéÇíÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿, »Ã» »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇ áõÅ»ñÁ ѳí³ë³ñ »Ý£ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³ëáõÙ ¿. «àõÅ»ñÇ Ñ³í³ë³ñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ Ù³ñ-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ïÁ í³ñ»É»£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ѳÕóݳÏÁ ϳËí³Í ÏÉÇÝÇ ½áñ³í³ñÇ ÑÙïáõÃÛáõÝÇó, Ýñ³ ½áñùÇ ù³çáõÃÛáõÝÇó ¢ ïáÏáõÝáõÃÛáõÝÇó£ гϳé³Ïáñ¹Ç Ãí³ÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, êáõÝ òÁ½ÇÝ, »ÉÝ»Éáí ÁݹѳÝáõñ ï»ëáõÃÛáõÝÇó, ·ïÝáõÙ ¿, áñ É³í³·áõÛÝ Ñ³ÕóݳÏÁ` ѳÕóݳÏÝ ¿ ³é³Ýó ׳ϳï³Ù³ñïÇ£ ܳ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ݳѳÝç»É ϳ٠Ëáõë³÷»É Ù³ñïÇó, ѳí³Ý³µ³ñ, áñå»ë½Ç Å³Ù³Ý³Ï ß³ÑÇ ¢ ѳÕóݳÏÝ ³å³ÑáíáÕ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍÇ£ ÐÇÙù ÁݹáõÝ»Éáí Çñ ï»ëáõÃÛáõÝÁ, êáõÝ òÁ½ÇÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ï³ÉÇë. «ºñµ»ù ÙÇ ßñç³å³ïÇñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ãáñë ÏáÕÙÇó»£ ¸áõ ØáõÝÝ ³Û¹ ÙÇïùÁ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå. «ÂßݳÙáõÝ óáõÛó ïáõñ ÏÛ³ÝùÇ ×³Ý³å³ñÑÁ£ ²ÛÝå»ë ³ñ³, áñ Ýñ³ Ùáï áã ÙÇ ¹»åùáõÙ Ù³Ñí³Ý Ù³ëÇÝ ÙÇïù ãÉÇÝÇ£ ºí, û·ïí»Éáí ¹ñ³ÝÇó, ѳñÓ³ÏíÇñ Ýñ³ íñ³»£ Ø»Ï ³ÛÉ Ù»Ïݳµ³Ýª ÈÇ òÛáõ³ÝÁ, ³ëáõÙ ¿. «Ð³ÛïÝÇ ¿, áñ ßñç³å³ï»Éáí ÃßݳÙáõÝ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÙÇ ÏáÕÙÁ å»ïù ¿ ÃáÕÝ»É µ³ó, óáõÛó ï³Éáí, áñ ßñç³å³ïáõÙÝ ³Ùáõñ ã¿£ ºÃ» Ýñ³Ý ãáñë ÏáÕÙÇó ßñç³å³ï»ë, (³å³) ÃßݳÙÇÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïݳ˳ӻéÝÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, ³ÛÝå»ë áñ, Ýñ³Ý ³ÛÝï»ÕÇó ¹áõñë ã»ë ù³ßÇ»£ 5. ºÃ» ³é³çÇÝ ·ÉËáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³¹ñáõÙ ¿ñ ïÇñ³Ï³ÉÇ ¢ ÅáÕáíñ¹Ç µ³ñáÛ³Ï³Ý ÙdzëÝáõÃÛáõÝ, ³í»ÉÇ ëïáõÛ·` ÅáÕáíñ¹Ç ³Ýí»ñ³å³Ñ »ÝóñÏí»ÉÁ ïÇñ³Ï³ÉÇÝ, ³å³ ³Ûëï»Õ ݳ ß»ßïÁ ¹ÝáõÙ ¿ ½áñùÇ µ³ñáÛ³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ ¢ Ýñ³ ³Ýí»ñ³å³Ñ Ñݳ½³Ý¹áõÃÛ³ÝÁ ½áñ³í³ñÇÝ£ 6. êáõÝ òÁ½ÇÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ½áñ³í³ñÇÝ ï³É ÉñÇí ÇÝùÝáõñáõÛÝáõÃÛáõÝ£ ´³ó³éíáõÙ ¿ ³Ù»Ý ï»ë³ÏÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ ïÇñ³Ï³ÉÇ ÏáÕÙÇó ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³ÝÁ£ IV ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. êáõÝ òÁ½ÇÇ å³ïÏ»ñ³óٳٵ, å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹ÛáõÝù ¿ áñáß ÃáõÉáõÃÛ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý ÃáõÉáõÃÛáõÝ, ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ÃáõÛÉ ï»Õ ãϳ, áõëïÇ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÇó ³ÝóÝ»É Ñ³ñÓ³Ïٳݣ ºí ѳϳé³ÏÁ` ѳñÓ³ÏáõÙÝ áõÅÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù ¿£ ê³Ï³ÛÝ ¹³ áã
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý áõÅÁ ã¿, ³ÛÉ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý áõÝÇ áñáß³ÏÇ ÃáõÉáõÃÛáõÝ, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ³ÝóÝ»É Ñ³ñÓ³Ïٳݣ 2. î³Õ³Ý¹³íáñ ½áñ³í³ñÁ ѳÕóݳÏÁ ï»ëÝáõÙ ¿ Ýñ³ ë³ÕÙáõÙ£ ¸ñ³Ýáí ¿ ݳ ï³ñµ»ñíáõÙ ëáíáñ³Ï³Ý Ù³ÑϳݳóáõÝ»ñÇó, áñáÝù ѳÕóݳÏÁ ï»ëÝáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ³ÛÝ Çñ³Ï³Ý³óí»É ¿£ 3. «Æñ³Ï³Ý³óÝ»É áõÕÇÝ» ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ Ù»Ïݳµ³Ý Ø»Û Úáõ-ã»Ý µ³ó³ïñáõÙ ¿ áñå»ë ѳñÓ³ÏÙ³Ý ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¿áõÃÛ³Ý ×Çßï ѳëϳóáõÃÛáõÝ£ «ä³Ñå³Ý»É ûñ»ÝùÁ» Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ×Çßï ѳëÏ³Ý³É å³ï»ñ³½ÙÇ ÑÇÝ· ûñ»ÝùÝ»ñÁ` »ñϳñáõÃÛáõÝÁ, ͳí³ÉÁ, ÃÇíÁ, ù³ßÁ,
ѳÕóݳÏÁ£
4. ä³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý ÑÇÝ· ûñ»ÝùÝ»ñÁ Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ µ³ó³ïñáõÙ »Ý Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå` «»ñϳñáõÃÛáõÝÁ» ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¢ ùá ÙÇç¢ ÁÝÏ³Í ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ ¿, «Í³í³ÉÁ»` ï»Õ³ÝùÇ ã³÷Ý áõ áõñí³·ÇÍÝ ¿, «ÃÇíÁ»` ½áñùÇ Ãí³ù³Ý³ÏÁ, «ù³ßÁ»` ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¢ ùá áõÅ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ, «Ñ³ÕóݳÏÁ»` Ù³ñïÝãáÕ áõÅ»ñÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ£ 5. «Ò¢»` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ½áñù»ñÇ Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ýó ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÁ, Ù³ñï³Ï³ñ·»ñÇ, ջϳí³ñÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ, áõÅ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¢ å³ï»ñ³½ÙáÕÝ»ñÇ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»ñÁ£ V ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. âÇÝ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý Ó¢ ï»ë III ·ÉËÇ ÃÇí 1 ͳÝáó·ñáõÃÛáõÝáõÙ£ 2. «Î³Ýáݳíáñ Ù³ñïÁ»` Ù³ñï³Ï³ñ·Ç ¹³ë³íáñáõÙÝ ¿£ ֳϳï³Ù³ñïÁ ëÏë»Éáõó Ñ»ïá ½áñ³í³ñÇ í³ñå»ïáõÃÛáõÝÝ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ñ å»ïù³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ½áñ³ß³ñÅÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ, í×é³Ï³Ý ѳñí³Í ѳëóÝ»Éáõ Ù»ç£ Ø»Ïݳµ³Ý ò½Û³ ÈÇÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ϳÝáݳíáñ Ù³ñïÁ ¢ ½áñ³ß³ñÅÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý Ù³ñïÇ ÁÝóóùáõÙ ½áñ³Ù³ë»ñÇ ÷áËѳٳ·áñͳÏóáõÃÛáõÝ£ 3. «È»÷-É»óáõÝáõÃÛáõÝÁ»` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¢ ϳÝáݳíáñ Ù³ñï ÏÇñ³é»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ£ «¸³ï³ñÏáõÃÛáõÝ»` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ½áñùÇ ÃáõÉáõÃÛáõÝ,³Ýå³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝ£ àõëïÇ êáõÝ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
òÁ½ÇÝ ·ïÝáõÙ ¿, áñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ñ³ëóí³Í ѳñí³ÍÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ñ³ñí³Í Çñ áÕç «É»÷-É»óáõÝáõÃÛ³Ùµ», áñÁ ѳñí³ÍáõÙ ¿ «¹³ï³ñÏáõÃÛ³ÝÁ», ÇÝãå»ë çñ³Õ³óù³ñÝ ¿ ѳñí³ÍáõÙ ÷ËñáõÝ ÓíÇÝ£ 4. ò½Û³Ý ¢ Ë» ï»ñÙÇÝÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ óñ·Ù³Ý»É ݳ¢ Çñ»Ýó ÏáÝÏñ»ï ³ÝáõÝÝ»ñáí` Ú³Ýó½Ç ¢ Êáõ³ÝË», µ³Ûó ù³ÝÇ áñ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³Û¹ µ³ÅÝáõÙ ËáëáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ (áã ÏáÝÏñ»ï) µÝ³Ï³Ý »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇ` «»ñÏÇÝù ¢ »ñÏÇñ», «³ñ¢ ¢ ÉáõëÇÝ», «ï³ñí³ ãáñë »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ», ³å³ ³Û¹ ï»ñÙÇÝÝ»ñÁ (ó½Û³Ý ¢ Ë») óñ·Ù³Ýí»É »Ý áñå»ë ·»ï»ñ ¢ Ñáë³ÝùÝ»ñ, áñáÝù ÝáõÛÝå»ë ÁݹѳÝáõñ µÝ³Ï³Ý »ñ¢áõÛÃÝ»ñ »Ý£ 5. Æ ÝϳïÇ áõÝÇ, áñ Ù³ñï³Ï³ñ·Ç ųٳݳϳíáñ ϳ½Ù³ÉáõÍÙ³Ý »ï¢áõ٠óùÝí³Í ¿ Ý»ñùÇÝ Ï³ñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ, ˳Ëïí³Í ß³ñù»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ÙÇïáõÙÁ£ ȳí ݳ˳å³ïñ³ëïí³Í (í³ñÅ»óí³Í) ¢ ϳñ·³å³Ñ ½áñù»ñÁ, ãÝ³Û³Í «Ó¢Ç», ³ÛëÇÝùݪ Ù³ñï³Ï³ñ·Ç ˳ËïÙ³ÝÁ, ã»Ý ÏáñóÝáõÙ Çñ»Ýó Ý»ñùÇÝ ³ÙñáõÃÛáõÝÁ ¢ ѻµ³ñ «ã»Ý ϳñáÕ å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»É»£ 6. ²Û¹ ³ëáõÛÃÝ»ñÁ í»ñóí»É »Ý Æ-òÁ½ÇÝ ·ñùÇ («öá÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Çñù») «êÇ óÇ ãÅáõ³Ý» Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÇó, áõñ ³ß˳ñѳϳñ·Ç ѳٳϳñ·Á ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ñ ë³ÑÙ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñ¢áõÛà í»ñ³÷áËíáõÙ ¿ Ù»Ï ³ÛÉ »ñ¢áõÛÃÇ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³é³çÇÝ »ñ¢áõÛÃÁ ѳë»É ¿ Çñ ë³ÑÙ³ÝÇÝ£ гëÝ»Éáí Çñ ë³ÑÙ³ÝÇÝ, ³ÛÝ ïñáÑíáõÙ ¿ »ñÏáõ ѳϳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ½³ñ·³Ý³Éáí ÙÇÝ㢠Çñ ë³ÑÙ³ÝÁ, ÏñÏÇÝ ïñáÑíáõÙ ¿ »ñÏáõ ѳϳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ£ ²Ûë ï»ëáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, «Ï³ñ· áõ ϳÝáÝÁ» ϳñáÕ ¿ ѳëóí»É Çñ ë³ÑÙ³ÝÇÝ£ ´³í³Ï³Ý ¿, áñ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³Û¹ ϳñ·Ç ·»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙ ¢ ³ñѳٳñѳÝù Ýñ³ Ýϳïٳٵ£ ²ñѳٳñѳÝùÇ Ç Ñ³Ûï ·³Éáí, ϳñ· áõ ϳÝáÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ÷Éáõ½íáõÙ ¿ ¢ í»ñ ¿ ³ÍíáõÙ ³Ýϳñ·áõÃ۳ݣ гٳÝÙ³Ý »ñ¢áõÛÃÝ»ñ ï»ÕÇ ÏáõÝ»Ý³Ý áõÅÇ ¢ ÃáõÉáõÃÛ³Ý, ù³çáõÃÛ³Ý ¢ í³ËÏáïáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ 7. «ÂÇíÁ»` ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ, Ù³ñï³Ï³ñ·»ñÝ »Ý, áñáÝó Ù»ç ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ï³ñ· áõ ϳÝáÝ ¢ ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝ£ «Ð½áñáõÃÛáõÝÁ»` ½áñùÇ Ý»ñùÇÝ áõÅÝ ¿£ нáñáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ë³ÕÙݳíáñí³Í í³ËÏáïáõ-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ÃÛáõÝÝ áõ ù³çáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù Ç Ñ³Ûï »Ý ·³ÉÇë áñáß³ÏÇ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó ϳËí³Í£ «Ò¢Á»` ½áñùÇ íÇ׳ÏÝ ¿, Ýñ³ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ سñïáõݳÏáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ áñáßáõÙ ¿ ½áñùÇ áõÅÝ áõ ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ£ Ø»Ïݳµ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, í»ñÁ ÑÇß³ï³Ï³Í óáõóáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÏáÕÙÝ áõÕÕí³Í ¿ Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ë»÷³Ï³Ý ³Ýϳñ·áõÃÛáõÝÁ óáõó³¹ñ»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ϳñáճݳ ˳µ»É Ýñ³Ý£ ʳµ»áõÃÛ³Ùµ á·¢áñí³Í ѳϳé³Ïáñ¹Ý ³ÝóÝ»Éáí ѳñÓ³ÏÙ³Ý, ѳݹÇå»Éáí Ù³ñï³Ï³ñ·ÇÝ, ß÷áÃáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ÁÝÏÝáõÙ ¢ ç³Ëç³ËíáõÙ£ ʳµ»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ í³ËÏáïáõÃÛ³Ý ¢ ÃáõÉáõÃÛ³Ý óáõó³¹ñٳٵ, Ýñ³ Ùáï ûâ ѳÕóݳÏÇ å³ïñ³Ýù »Ý ³é³ç³óÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Ñ³Ý¹Çå»Éáí ù³çáõÃÛ³ÝÝ áõ áõÅÇÝ, ѳϳé³Ïáñ¹Ý ÇÝùÝ ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍáõÙ Çñ»Ý ѳÕûÉáõ ѳٳñ£ 8. ²ÛÉ Ï»ñå êáõÝ òÁ½ÇÝ åݹáõÙ ¿ñ, áñ ѳÕóݳÏÁ ãÇ í×éíáõÙ ÙdzÛÝ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ Ð³ÕóݳÏÁ áñáßáõÙ ¿ ½áñùÇ ÁݹѳÝáõñ «Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ»£ ¼áñùÁ, ë³Ï³ÛÝ, µ³Õϳó³Í ¿ ½³Ý³½³Ý ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¢ áñ³ÏÝ»ñ áõÝ»óáÕ ³ÝѳïÝ»ñÇó£ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ Ù»Ïݳµ³Ý âÅ³Ý ÚáõÛÁ ·ïÝáõÙ ¿, áñ ½áñ³í³ñÁ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ½ÇÝíáñÇ «Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ». Ù»ÏÇ Ë»ÉùÁ, ÙÛáõëÇ Ñݳñ³ÙïáõÃÛáõÝÁ, »ññáñ¹Ç ù³çáõÃÛáõÝÁ, ãáññáñ¹Ç ³·³ÑáõÃÛáõÝÁ ¢ ³Û¹å»ë ß³ñáõݳϣ ¼áñ³í³ñÇó ¿ Ï³Ëí³Í ³é³ÝÓÇÝ é³½ÙÇÏÝ»ñÇ «Ñ½áñáõÃÛáõÝÇó» ³ñ³ñ»É ½áñùÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ, áñÇ í»ñçÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ѳÕûÉÝ ¿£ 9. ²Û¹ å³ïÏ»ñ³íáñ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùµ êáõÝ òÁ½ÇÝ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ÙϳݳÛÇÝ áõÅáí ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ·»ñ³ÝÁ ϳ٠ù³ñÁ ï»Õ³ß³ñÅ»É , ë³Ï³ÛÝ µ³ñ»Ýå³ëï å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ (½³éÇí³Ûñ ï»Õ³Ýù) ¹³ ¹ÛáõñÇÝ ¿ ϳï³ñ»É` û·ï³·áñÍ»Éáí ½áñùÇ Ý»ñáõÅÁ, ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë û·ï³·áñÍí»ó ù³ñÇ ë»÷³Ï³Ý ͳÝñáõÃÛ³Ý áõÅÁ` É»éÇó ³ÛÝ Ý»ñù¢ ·Éáñ»Éáõ ѳٳñ£ VI ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. «È»÷-É»óáõÝáõÃÛáõÝÁ», «Édzϳï³ñáõÃÛáõÝÁ» ѳëϳóíáõÙ ¿ áñå»ë ÉñÇí, ³ÙµáÕç³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ³ÏïÇí Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»Éáõ ½áñùÇ áõݳÏáõ-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÃÛáõÝ, Ýñ³ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ³ÝËáó»ÉÇáõÃÛáõÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çó£ «¸³ï³ñÏáõÃÛáõÝÁ»` Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ½áñùÇ áã µ³í³ñ³ñ å³ïñ³ëï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ í³ñ»Éáõ ÃáõÛÉ áõݳÏáõÃÛáõÝ£ Æñ »ñÏÇ ½³Ý³½³Ý Ù³ë»ñáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áõÅ»Õ Ï»ïÁ ϳ٠¿É ¹ñáõÃÛáõÝÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ «Édzϳï³ñáõÃÛáõÝ», ÇëÏ ó³Ýϳó³Í ÃáõÛÉ, Ëáó»ÉÇ Ï»ïÁ ϳ٠¹ñáõÃÛáõÝÁ` «¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝ»£ 2. êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳٳñ ϳñ¢áñ í³ÛñÇ, ¹ÇñùÇ íñ³ ϳï³ñ»É Ï»ÕÍ Ñ³ñÓ³ÏáõÙ£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ݳ Çñ áÕç áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ÏÏ»ÝïñáݳóÝÇ ¹ñ³ íñ³ ¢ ׳ݳå³ñÑ Ïµ³óÇ ÇëÏ³Ï³Ý Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ûµÛ»ÏïÇ íñ³£ гϳé³Ïáñ¹Ý Çñ áÕç áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¢ áõÅ»ñÁ Ï»ÝïñáݳóÝ»Éáí Ï»ÕÍ áõÕÕáõÃÛ³Ý íñ³, µÝ³Ï³Ý ¿, áñ ÏÃáõɳóÝÇ Çñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÉ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ϳñ»ÉÇ ¿ «³ÝóÝ»É 1000 ÉÇ ¢ ãÑá·Ý»É»£ 3. êáõÝ òÁ½ÇÝ å³ñï³¹Çñ ãÇ Ñ³Ù³ñáõÙ áõÝ»Ý³É ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ýϳïٳٵ£ ´³í³Ï³Ý ¿ å³Ñå³Ý»É Çñ ½áñùÇ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ Ù³ë»ñÇ µ³Å³Ý»É, áñå»ë½Ç Ñ»ïá ç³Ëç³Ë»É Ýñ³Ýó ³é³ÝÓÇÝ-³é³ÝÓÇÝ£ ¸ñ³Ý ϳñ»ÉÇ Ñ³ëÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ Ï»ÕÍ «Ó¢» óáõÛó ï³Éáí ï³ñµ»ñ ï»Õ»ñáõÙ, ³å³ÏáÕÙÝáñáᯐ Ýñ³Ý, áñÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ϵ»ñÇ Ýñ³Ý, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Á ÏÙ³ëݳïÇ Çñ áõÅ»ñÁ£ ÜÙ³Ý áõÕÇáí ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÝ»É ó³ÝϳÉÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃ۳ݣ 4. êáõÝ òÁ½ÇÝ Çñ »ñÏÁ ·ñ»É ¿ ÇßË³Ý Ê» ÉáõÇ (àõ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Çß˳ÝÇ) ѳٳñ, áñÇ Ùáï ݳ ͳé³ÛáõÙ ¿ñ áñå»ë ½áñ³å»ï£ «ÚáõÅ»ÝÝ»ñÇ» Ù³ëÇÝ ÏáÝÏñ»ï ÑÇß³ï³ÏáõÙÁ ÑÇÙù ¿ ï³ÉÇë »½ñ³Ï³óÝ»Éáõ, áñ »ñÏÁ ·ñí»É ¿ àõ ¢ Úáõ» Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í å³Ûù³ñÇ ÁÝóóùáõÙ£ ²Û¹ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó»É Ù.Ã.³. V ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ¢ Ù.Ã.³. IV ¹³ñÇ ëϽµÇÝ (ï»°ë ÃÇí 1 ͳÝáó·ñáõÃÛáõÝÁ)£ 5. «Ð³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ ·Ý³Ñ³ï»É» ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÏ³Ý³É áñå»ë í³Õûñáù, ÙÇÝ㢠ٳñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëÏëí»ÉÁ, ϳÝ˳ï»ë»É, û ÇÝãåÇëÇÝ ÏÉÇÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç é³½Ù³í³ñáõ-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
ÃÛáõÝÝ áõ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ£ àõëïÇ êáõÝ òÁ½ÇÝ 13-ñ¹ ·ÉËáõÙ ï³ÉÇë ¿ Ñ»ï¢Û³É ÏáÝÏñ»ï óáõóáõÙÁ` ѳí³Ý³Ï³Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ýϳïٳٵ ·áñͳϳɳÛÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ í³ñ»Éáõ Ù³ëÇÝ£ 6. гϳé³Ïáñ¹Ç ÏáÝÏñ»ï Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ` «Ýñ³ ß³ñÅáõÙÝ áõ ѳݷÇëïÁ» ϳñ»ÉÇ ¿ ѳëÏ³Ý³É «Ï»ÕÍ» Ó¢áí, ³ÛëÇÝùÝ` Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ Ù³ñïáí£ Ð³Ï³é³Ïáñ¹Ç ³ñÓ³·³ÝùÁ Ï»ÕÍ «Ó¢ÇÝ» óáõÛó Ïï³ Ýñ³ «ÏÛ³ÝùÇ áõ Ù³Ñí³Ý ï»ÕÁ», «³é³ïáõÃÛáõÝÝ áõ å³Ï³ëÁ», ³ÛëÇÝùÝ` ÃáõÛÉ ¢ áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÁ, Ëáó»ÉÇ ¢ ³ÝËáó»ÉÇ ï»Õ»ñÁ ϳ٠ٳë»ñÁ£ 7. ²Û¹ Ó¢³Ï»ñåáõÙÝ»ñáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ ¹ÇÙáõÙ ¿ ³é³ñϳÛÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ÙÇÝ㢠Çñ ë³ÑÙ³ÝÁ ÷ÇÉÇëá÷³Û³Ï³Ý ѳëϳóáõÃÛ³ÝÁ£ «Ò¢Á» ½³ñ·³Ý³Éáí ѳëÝáõÙ ¿ Çñ ë³ÑÙ³ÝÇÝ ¢ í»ñ ¿ ³ÍíáõÙ Çñ ÅËïÙ³ÝÁ`  µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³ÝÁ£ ²Û¹ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ½áñùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛáõÝÁ, Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ, ½áñ³ß³ñÅáõÃÛáõÝÁ ûñ·³Ý³Ï³Ý ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý£ лµ³ñ  µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ ¿ (í»ñçݳ·ÇÍÁ), ³ÛÝåÇëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛáõÝ, áñ «ÝáõÛÝÇëÏ ÑÙáõï Éñï»ëÁ ãϳñáճݳ áñ¢¿ µ³Ý å³ñ½»É», ÇëÏ «ÇÙ³ëïáõÝÁ ãϳñáճݳ áñ¢¿ µ³ÝÇó ·ÉáõË Ñ³Ý»É»£ 8. ²ÛëåÇëáí, µ³Ý³ÏÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ³Ý÷á÷áË ÉÇݻɣ ²ÛÝ Ï³Ëí³Í ¿ ù»½³ÝÇó ¢ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çó£ Øßï³å»ë ÷á÷áËíáÕ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó ϳñáÕ³Ý³É ·ÉáõË Ñ³Ý»É, ѳÕóݳÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ½áñù»ñÁ ջϳí³ñ»Éáõ ³ñí»ëïÁ` ³ÛÝù³Ý µ³ñ¹ ¢ ËáñÝ ¿, áñ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³Û¹ µáÉáñ áñ³ÏÝ»ñÇÝ ïÇñ³å»ïáÕ ½áñ³í³ñÇÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ «³ëïí³ÍáõÃÛáõÝ»£ 9. ÐÇÝ âÇݳëï³ÝáõÙ µÝáõÃÛ³Ý ÑÇÝ· áõÅ»ñÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ÇÝ çáõñ, Ïñ³Ï, ÷³Ûï, Ù»ï³Õ ¢ ÑáÕ£ î³ñ»ñ³ÛÇÝ ¹Ç³É»ÏïÇϳÛÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ³Û¹ ï³ññ»ñÁ Ù»ÏÇó ÙÛáõëÝ »Ý ³ÝóÝáõÙ` ÷³ÛïÁ í»ñ ¿ ³ÍíáõÙ Ïñ³ÏÇ, Ïñ³ÏÁ` ÑáÕÇ, ÑáÕÁ` Ù»ï³ÕÇ, Ù»ï³ÕÁ`çñÇ, çáõñÁ` ÷³ÛïÇ£ ²Û¹ ³ÝóáõÙÝ ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë ÙÇ ï³ññÇ ÏáÕÙÇó ÙÛáõë ï³ññÇ «ÍÝáõݹ» ¢ «Ñ³ÕóѳñáõÙ»£ ²Û¹ ½³ñ·³óáõÙÝ áõ ³ÝóáõÙÁ ÏñáõÙ »Ý ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ¢ ³ÝÁݹѳï ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃ, áõëïÇ Ýñ³Ýó Ù»ç «ãϳ Ùßï³å»ë
ѳÕÃáÕ»£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
²Û¹åÇëÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ý³¢ ï³ñí³ ãáñë »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó Ù»ç ãϳ «Ùßï³å»ë ѳëï³ïí³ÍÁ»£ ²Û¹åÇëÇÝ »Ý µÝáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÁ, ³Û¹åÇëÇ ûñ»ÝùÝ»ñ »Ý ÁÝÏ³Í Ý³¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ¿áõÃÛ³Ý Ù»ç, Ýñ³ÝáõÙ ã»Ý ϳñáÕ ÉÇÝ»É «Ùßï³å»ë ѳëï³ïí³Í ϳÝáÝÝ»ñ»£ VII ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. ²é³ç³¹ñ»Éáí áõÕÇÕ ¢ ßñç³ÝóÇÏ áõÕÇÝ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ѳëÝ»É Ñ³ÕóݳÏÇ, êáõÝ òÁ½ÇÝ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ »ñµ»ÙÝ ßñç³ÝóÇÏ áõÕÇÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³í»ÉÇ ßáõï Ýå³ï³ÏÇÝ µ»ñ»É, ù³Ý áõÕÇÕ ×³Ý³å³ñÑÁ£ 2. ¸áõ ØáõÝ Ñ³ÛïÝáõÙ ¿, áñ ÑÇÝ ãÇÝ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ëáíáñ³Ï³Ý ³ÝóáõÙÁ ϳ½Ù»É ¿ 30 ÉÇ£ âÅ³Ý ÚáõÛÁ ³í»ÉÇ ëå³éÇã ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ѳÛïÝáõÙ ½áñùÇ ûñ³·Ý³óÇ Ù³ëÇÝ. «¼áñùÝ ûñ³Ï³Ý ³ÝóÝáõÙ ¿ 30 ÉÇ ¢ ϳݷÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ³ÝóÝáõÙ ¿ 50 ÉÇ, ÇëÏ ¹ñ³ÝÇó ³í»ÉÇÝ ÏÉÇÝÇ ÏñÏݳÏÇ »ñÃáõÕÇ£ úñ áõ ·Çß»ñ ·Ý³É ãѳݷëï³Ý³Éáí` «³ÝÁÝ¹Ñ³ï »ñÃáõÕÇÝ ¿»£ 3. êáõÝ òÁ½ÇÇ Ëáëù»ñÇ ÇÙ³ëïÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ ¿` »ñµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ »Ý 100 ÉÇÇó ³í»ÉÇ, ûâ³½»Ý çáϳïÝ»ñÁ åáÏíáõÙ »Ý ³é³ç, Ù³ñ¹ÇÏ ÁÝÏÝáõÙ »Ý, ÓÇ»ñÁ Ñá·ÝáõÙ »Ý, Ù³ñ¹ÇÏ ó³ÝϳÝáõÙ »Ý çáõñ ËÙ»É ¢ çáõñ ã»Ý ·ïÝáõÙ£ ºÃ» ѳÝϳñÍ Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ³å³ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ áõųëå³é »Õ³ÍÝ»ñÁ å»ïù ¿ ¹ÇÙ³Ï³Û»Ý Ã³ñÙ»ñÇÝ, ëáí³ÍÝ»ñÁ` Ïáõßï»ñÇÝ, µ³Ý³ÏÇ ·ÉáõËÝ áõ åáãÁ (³é³ç³å³Ñ ¢ í»ñç³å³Ñ áõÅ»ñÁ) ÏáñóÝáõÙ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ϳåÁ£ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ »ñ»ù µ³Ý³ÏÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ·»ñíáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÏáÕÙÇó£ 4. êáõÝ òÁ½ÇÝ ÑÇß³ï³ÏáõÙ ¿ «¼áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ» ³ÝѳÛï é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇ Ù³ëÇÝ£ Ø»Û Úá-ã»ÝÁ ³Û¹ ·áñÍÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ «Ðݳ·áõÛÝ é³½Ù³Ï³Ý Ï³ÝáÝ», ì³Ý òÁ½ÇÝ` «Ðݳ·áõÛÝ ·Çñù å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇÝ»£ ²Ûë ³Ù»ÝÇó Ñ»ï¢áõÙ ¿, áñ êáõÝ òÁ½ÇÇó ¹»é ß³ï ³é³ç ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ Ù»Í³ù³Ý³Ï ½áñù»ñÁ ջϳí³ñ»Éáõ ϳÝáÝÝ»ñ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý Ïáãݳ½³Ý·»ñÇ (·áÝ·»ñÇ), ÃÙµáõÏÝ»ñÇ, ¹ñáß³ÏÝ»ñÇ ¢
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ýß³ÝÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ջϳí³ñ»ÉáõÝ£ ¼áñ³í³ñ êÇÙ³Ú³Ý ò½ÛáõÛÇ (Ù.Ã.³. VI ¹³ñ) «êÇÙ³ ý³ÛÇ» («êÇÙÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ») »ñÏáõÙ` ³Û¹ Ù³ëÇÝ ³ëí³Í ¿. «ÂٵϳѳñáõÃÛ³Ùµ ³½¹³Ýß³Ý ¿ ïñíáõÙ Ù³ñï³Ï³ñ·»ñÇÝ, ѻͻɳ½áñÇÝ, ѻÏÇÝ, ½»ÝùÇÝ, ·ÉáõËÝ»ñÇÝ, áïù»ñÇÝ»£ ¸ñáß³ÏÝ»ñáí ÝßíáõÙ ¿ÇÝ Ù³ñï³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÇ Ù³ë»ñÁ` ³é³ç³å³Ñ ¢ í»ñç³å³Ñ áõÅ»ñÁ ¢ â»ñÁ£ «Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ áõÝÇ Çñ ѳïáõÏ Ýß³ÝÁ»,- ³ëáõÙ ¿ ì»Û ÈÛ³á-òÁ½ÇÝ£ ²ÛëåÇëáí, ½áñ³ß³ñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ ¢ ½áñù»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ÇÝ Ó³ÛݳÛÇÝ ³½¹³Ýß³ÝÝ»ñÇ` ÃٵϳѳñáõÃÛ³Ùµ, Ïáãݳ½³Ý·»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ï»ëáÕ³Ï³Ý ³½¹³Ýß³ÝÝ»ñÇ` ¹ñáß³ÏÝ»ñÇ ¢ ¹ñáßÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ£ 5. ²Ûëï»Õ êáõÝ òÁ½ÇÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ÉÇdzñ³í ÙdzëݳϳÝáõÃÛáõÝ£ âÅ³Ý ÚáõÛÁ ¹³ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ å³ñ½³µ³ÝáõÙ. «ºñµ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ß³ï »Ý, ëïÇåí³Í »ë Áݹ³ñÓ³Ï ï³ñ³Íù ½µ³Õ»óÝ»É, (áñÇ) å³ï׳éáí ½áñùÇ ·ÉáõËÝ áõ åáãÁ (³é³ç³å³Ñ ¢ í»ñç³å³Ñ áõÅ»ñÁ) ÙÇÙÛ³ÝóÇó Ñ»éáõ »Ý ·ïÝíáõÙ, ¢ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ÙÇÙÛ³Ýó ã»Ý ï»ëÝáõÙ ¢ ã»Ý ÉëáõÙ£ àõëïÇ Ýñ³Ýó ÉëáÕáõÃÛ³ÝÁ ÙÇ ÇÝã-áñ µ³Ý »Ý ѳëóÝáõ٠ѳñí³Í»Éáí ÃÙµáõÏÝ»ñÇÝ, µ³ñÓñ³óÝ»Éáí ¹ñáß³ÏÝ»ñÁ, Ýñ³Ýó ÙÇ ÇÝã-áñ µ³Ý »Ý óáõÛó ï³ÉÇë£ ºñµ µáÉáñÇ ³ãù»ñÝ áõ ³Ï³ÝçÝ»ñÁ áõÕÕí³Í »Ý ÙÇ ÇÝã-áñ µ³ÝÇ íñ³, ûÏáõ½ ³Ûëï»Õ ÙÇÉÇáÝ Ù³ñ¹ ÉÇÝÇ, Ýñ³Ýù Ï·áñÍ»Ý ÇÝãå»ë Ù»ÏÁ»£ 6. êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ Ù»Ïݳµ³Ý ÈÇ òÛáõ³ÝÁ ¹³ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ µ³ó³ïñáõÙ. «Ð³ÛïÝÇ ¿, áñ ÃßݳÙáõÝ ßñç³å³ï»ÉÇë, ÏáÕÙ»ñÇó Ù»ÏÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ³½³ï ÃáÕÝ»É, óáõÛó ï³Éáí (áñ ßñç³å³ïáõÙÁ) ³Ùáõñ ã¿£ ºÃ» Ýñ³Ý ãáñë ÏáÕÙÇó ßñç³å³ï»ë, (³å³) ÃßݳÙÇÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïå³ßïå³ÝíÇ, (³ÛÝå»ë áñ) Ýñ³Ý ¹áõñë ã»ë ѳÝÇ»£ ¸áõ ØáõÝ ÝáõÛÝ ÙÇïùÁ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ. «(гϳé³Ïáñ¹ÇÝ) óáõÛó ïáõñ ÏÛ³ÝùÇ ×³Ý³å³ñÑÁ, áñå»ë½Ç (Ýñ³ Ùáï) áã ÙÇ ¹»åùáõÙ Ù³Ñí³Ý ÙÇïù ã³é³ç³Ý³£ ºí û·ïí»Éáí ¹ñ³ÝÇó, ѳñÓ³ÏíÇñ Ýñ³ íñ³»£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò VIII ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. «ÆÝÁ»` «Çó½ÇÝ۳ݻ Ãí»ñÇ ß³ñÅÙ³Ý í»ñçÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ ¿£ ÆÝÁ ½³ñ·³óÙ³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ÃÇíÝ ¿, áñÇó Ñ»ïá ·³ÉÇë »Ý Ýáñ Ãí»ñ, áñå»ë½Ç ÏñÏÇÝ ³×Ù³Ý áõÕÇáí ѳëÝ»Ý ë³Ñٳݳ·ÍÇÝ, ³ÛëÇÝùÝ` ÇÝÇÝ ¢ ÝáñÇó í»ñ³¹³éÝ³Ý ëϽµÇÝ, ë³Ï³ÛÝ ³ñ¹»Ý Ýáñ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ùµ£ ¸ñ³Ýù »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇ Ñ³í»ñÅ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, Ùßï³Ï³Ý ³ÝóáõÙ ÙÇ íÇ׳ÏÇó ÙÛáõëÇÝ£ ²ÛëåÇëáí, êáõÝ òÁ½ÇÇ Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ùµ «ÇÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» ³Ýí»ñç ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý£ ¶Çï»Ý³Éáí ³Ýѳٳñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿áõÃÛáõÝÁ` «ÏÇٳݳë, û ÇÝãå»ë å³ï»ñ³½Ù í³ñ»ë»£ лµ³ñ ï»Õ³ÝùÇ «Ó¢áõÙ», Ýñ³ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ϳñáÕ³Ý³É Ñ³ßíÇ ³éÝ»É ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝãÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ß÷íáõÙ ¿ ï»Õ³ÝùÇ Ñ»ï£ ²Ñ³ ³Ûëï»Õ ¿ ·ïÝíáõÙ û·áõïÁ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ¢ û·ï³·áñÍí»É ½áñ³í³ñÇ ÏáÕÙÇó£ 2. ÐÇÝ· Ãí³Ï³ÝÁ («ÑÇÝ· û·áõï») Ù»Í ï»Õ ¿ ·ñ³íáõÙ ãÇݳóÇÝ»ñÇ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñáõÙ, ÇÝãÁ »ñ¢áõÙ ¿ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇó£ Üñ³Ýó å³ïÏ»ñ³óٳٵ, µÝáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ùí³Í ¿ ÑÇÝ· ï³ññ»ñÇó, áñáÝó ëå»ÏïáñÁ µ³Õϳó³Í ¿ ÑÇÝ· ·áõÛÝ»ñÇó, ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ÙÁ ÑÇÝ·Ý ¿, »ñ³Åßï³Ï³Ý ·³ÙÙ³Ý áõÝÇ ÑÇÝ· Ó³ÛݳëïÇ×³Ý (ïáÝ)£ ¼áñ³í³ñÇ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³Õϳó³Í »Ý ÑÇÝ· ëϽµáõÝùÝ»ñÇó (ÇÙ³ëïáõÃÛáõÝ, ³ñ¹³ñ³óÇáõÃÛáõÝ, Ù³ñ¹³ëÇñáõÃÛáõÝ, ù³çáõÃÛáõÝ, ËëïáõÃÛáõÝ)£ àõëïÇ «ÑÇÝ· û·áõïÁ» ·áñͳÍíáõÙ ¿ µ³½Ù³ÃÇí û·áõïÝ»ñÇ ÇÙ³ëïáí, ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë «ÇÝÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ»` ÁݹѳÝñ³å»ë µ³½Ù³ÃÇí ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý, áñáÝù ½áñ³í³ñÁ å³ñï³íáñ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ¢ û·ï³·áñÍ»É Ù³ñ¹Ï³Ýó ջϳí³ñ»ÉÇë£ 3. êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ «û·áõïÁ» ÙdzóÝ»É «íݳëÇ» Ñ»ï£ ¸ñ³Ýù »ñÏáõ ѳϳ¹Çñ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý £ ê³Ï³ÛÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï û·áõïÇ Ù»ç ³Ù÷á÷í³Í ¿ ³Ý߳ѻϳÝáõÃÛáõÝÁ, ¢ íݳëÇ Ù»ç Ï³Ý û·áõïÇ ï³ññ»ñ£ ¶áñÍݳϳÝáõÙ, »Ã» ï»ëÝáõÙ »ë û·áõïÁ, ³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ û·ï³·áñÍ»É, »ñµ ѳßíÇ Ï³éÝ»ë ¢ ϳñáÕ »ë í»ñ³óÝ»É áÕç íݳëÁ, áñÁ åáï»ÝóÇ³É Ï»ñåáí ³Ù÷á÷í³Í ¿ ³Û¹ û·áõïÇ Ù»ç£ Î³ñáÕ »ë í»ñ³ó-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ý»É íݳëÁ, »Ã» ѳßíÇ ³éÝ»ë ¢ ϳñáճݳë û·ï³·áñÍ»É ³ÛÝ ß³ÑÁ, áñÁ åáï»ÝóÇ³É Ï»ñåáí ³Ù÷á÷í³Í ¿ íݳëÇ Ù»ç£ 4. ø³çáõÃÛáõÝÁ, ˻ɳÙÇï ½·áõßáõÃÛáõÝÁ, Ù³ñï³Ï³Ý ϳï³ÕáõÃÛáõÝÁ, å³ïíÇ ½·³óáõÙÁ ¢ µ³ñáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳݹÇë³Ý³Ý ½áñ³í³ñÇ ·É˳íáñ ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ê³Ï³ÛÝ êáõÝ òÁ½ÇÝ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ³Û¹ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áñ³ÏÇ »ï¢áõ٠óùÝí³Í ¿ Ù»Í íï³Ý·. ù³çáõÃÛ³Ý Ù»ç` Ù³Ñí³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ, ½·áõßáõÃÛ³Ý Ù»ç` ·»ñí»Éáõ íï³Ý·, ϳï³ÕáõÃÛ³Ý Ù»ç` ÇÝùݳïÇñ³å»ïÙ³Ý Ïáñáõëï, å³ïíÇ ½·³óÙ³Ý Ù»ç` ³í»Éáñ¹ ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ³Û¹ íï³Ý·Ý»ñÇÝ, ù³ÝÇ áñ ½áñ³í³ñÇ ³Û¹ ÑÇÝ· ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µ»ñ»É Ñ»Ýó Çñ` ½áñ³í³ñÇ ¢ Ýñ³ µ³Ý³ÏÇ ÏáñͳÝÙ³ÝÁ£ IX ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. ²Ûëï»Õ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ç ÝϳïÇ áõÝ»ñ ³é³ÝÓÇÝ ó»Õ»ñÇ Ñݳ½³Ý¹»óáõÙÁ ¢ ó»Õ³ÛÇÝ ÙÇ ³é³çÝáñ¹Ç ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÁ áõñÇßÇ Ýϳïٳٵ£ âÇÝ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Êáõ³Ý-¹ÇÇÝ (¸»ÕÇÝ Ï³Ûëñ) ѳٳñáõÙ ¿ ãÇݳóÇÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ÙdzíáñáÕÁ£ Üñ³Ý »Ý í»ñ³·ñíáõÙ ÙÇ ß³ñù ѳÛïݳ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ÑáÕ³·áñÍáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ù»ç, ÏßéÇ ¢ »ñϳñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, Ù»ï³ùë³·áñÍáõÃÛ³Ý, ³Õ»ÕÇ å³ïñ³ëïÙ³Ý ¢ ³ÛÉ µÝ³·³í³éÝ»ñáõÙ£ 2. ¸áõ ØáõÝÁ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ ¿ ³Ûë ÙÇïùÁ. «Ð³Ï³é³Ïáñ¹Á ÉùáõÙ ¿ ׳ٵ³ñÁ (³ÛÝå»ë), áñ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, û ÇÝùÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ÙÝ³É ³ÛÝï»Õ»£ ¸áõ ØáõÝÁ µ»ñáõÙ ¿ ½áñ³í³ñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ ûñÇݳÏÁ, áñÁ ˳µí»Éáí, ãÇ Ýϳï»É, û ÇÝãå»ë ѳϳé³Ïáñ¹Á Ï»ÕÍ ×³Ùµ³ñ å³ïñ³ëï»Éáí, Ýñ³ ï³ñµ»ñ Ù³ë»ñáõ٠˳éáõÛÏÝ»ñ í³é»Éáíª ³ÝÝϳï Ñ»é³ó»É ¿ñ£ ¼áñ³í³ñÁ ÙdzÛÝ »ñÏñáñ¹ ûñÝ ¿ ÝϳïáõÙ ³Û¹£ 3. Ø»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ ¹³ µ³ó³ïñáõÙ »Ý Ñ»ï¢Û³Éáí` ù³ÝÇ áñ Ïáñ»Ï³í³ñÓÝ ³éûñÛ³ áõï»ÉÇù ¿ñ, ÇëÏ ÙÇëÁ óÝÏ ëÝݹ³Ýûñù ¿ñ, áõëïÇ, »Ã» ѳϳé³Ïáñ¹Á Ïáñ»Ï³í³ñÓáí ³é³ïáñ»Ý Ï»ñ³ÏñáõÙ ¿ñ ÓÇ»ñÇÝ, ÇëÏ ÙÇëÝ áõïáõÙ ¿ñ ³é³Ýó ³÷ëáë³Éáõ, ³å³ ¹³ Ýß³Ý ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ѳϳé³Ïáñ¹Á ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÇó ¹áõñë ¿ »Ï»É ¢ Ùï³ÍáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ñáõë³Ñ³ï ÏéÇí ï³Éáõ Ù³ëÇÝ£ 4. ¸áõ ØáõÝÁ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿. «ÂßݳÙáõ ÏáÕÙÇó Ï·»ñíÇ Ý³, áí ËáñÁ åɳÝÝ»ñ ãáõÝÇ, (áí) Ñ»ÝíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý ù³çáõÃÛ³Ý íñ³, ³ñѳٳñѳÝùáí ¿ í»ñ³µ»ñíáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, ûâ³ÙÇï ¿, ãÇ Ñ»ï¢áõÙ (ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ)£ 5. ¸áõ ØáõÝÁ Ñ»ï¢Û³ÉÝ ¿ ³ëáõÙ.« (ºÃ») µ³ñáõÃÛáõÝÁ ãÇ ½áõ·³Ïóíáõ٠ѳí³ïáí, (³å³) ãÇ Ï³ñ»ÉÇ å³ïÇÅÝ»ñÇ ¢ ٳѳå³ïÇÅÝ»ñÇ ÙÇçáóáí Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳٳËÙµ»É»£ 6. ¸áõ ØáõÝÁ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ ¿. «¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ (áñ ݳ, áí) ¹³éÝáõÙ ¿ ½áñ³í³ñ, (¢) ųٳÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï (ëï³ÝÓÝáõÙ ¿ ½áñùÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ), »ñµ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ý ÁÝóÝáõÙ, (³å³ Ýñ³) Ññ³Ù³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý µ³ñÇ, íëï³ÑáõÃÛáõÝ Ý»ñßÝãáÕ (¢, Ç í»ñçá) ë³ñë³÷»óÝáÕ£ êϽµÝ³å»ë (Ññ³Ù³ÝÝ»ñÁ) Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳٳñ å³ñ½ (¢ Ñëï³Ï) å»ïù ¿ ÉÇݻݣ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ Ïѳϳ¹ñí»ë (ÏÙ³ñïÝã»ë) ÃßݳÙáõÝ (¢) ûñ»ÝùÝ»ñ Ïë³Ñٳݻë` áÕç ÅáÕáíñ¹ÇÝ (½áñùÇÝ) ѳí³ïáí Ï»ÝóñÏ»ë ù»½»£ X ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1.¸áõ ØáõÝÝ ³Û¹ ÙÇïùÁ Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ. «àñå»ë½Ç Ù»Ï (Ñá·áí) ѳñÓ³Ïí»ë ï³ëÇ íñ³, ëϽµÝ³å»ë ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñå»ë½Ç ¹áõ ï³ëÝ ³Ý·³Ù ·»ñ³½³Ýó»ë ÃßݳÙáõÝ åɳÝÝ»ñÇ Ùß³Ïٳٵ (Íñ³·ñ³íáñٳٵ, åɳݳíáñٳٵ), ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ù³çáõÃÛ³Ùµ…, ï»Õ³ÝùÇ ³é³í»ÉáõÃÛ³Ùµ, ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ïáõßï ¢ ëáí³Í ÉÇÝ»Éáõ ³ëïÇ׳Ýáí, (¢) ÙdzÛÝ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ϳñ»ÉÇ ¿ á·¢áñí»É Ù»ÏÇÝ` ï³ëÇ ¹»Ù ѳñÓ³Ïí»Éáõ ѳٳñ£ ºÃ» (ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇ) ѽáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ áõÅ»ñÁ ѳí³ë³ñ »Ý, ë³Ï³ÛÝ (¹áõ) ã»ë ϳñáÕ ·Ý³Ñ³ï»É ùá áõÅ»ñÁ (¢) ùá Ù»Ïáí ѳñÓ³Ïí»ë ÃßݳÙáõ ï³ëÝÛ³ÏÇ íñ³, ³å³ (¹áõ) ѳñϳ¹ñí³Í ÏÉÇÝ»ë ÷³Ëã»É»£ 2. ¸áõ ØáõÝ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿. «â»Ý ʳáÝ ³ëáõÙ ¿. «î»Õ³ÝùÇ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ »Õ³Ý³ÏÇó ¿É ϳñ¢áñ ¿»£ ¶Ý³Ñ³ï»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ,
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
áñáᯐ íï³Ý·³íáñÝ áõ ¹Åí³ñÁ, Ñ»éáõÝ ¢ ÙáïÇÏÁ` ¹³ ½áñ³í³ñÇ µ³ñÓñ³·áõÛÝ áõÕÇÝ ¿»£ 3. «ºñ»ù Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ» »ñÏÇ Ñ»ÕÇÝ³Ï Êáõ³ÝßÇ ¶áõÝÁ (Ù.Ã.³. II ¹³ñ) Ñ»ï¢Û³É Ï»ñå ¿ ϳñ¢áñáõÙ ïÇñ³Ï³É ¢ ½áñ³í³ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ»£ ¼áñùÇ ¹áõñë ·³ÉÁ (¢) µ³Ý³ÏÇ ß³ñÅáõÙÁ` (³Û¹) ³Ù»ÝÁ ÙdzÛÝ ½áñ³í³ñÇ Ññ³Ù³Ýáí ¿ ϳï³ñíáõÙ£ ºÃ» ѳñÓ³ÏáõÙÁ ջϳí³ñíáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ý»ñëÇó (³ñùáõÝÇùÇ ÏáÕÙÇó), ¹Åí³ñ ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëݻɣ àõëïÇ ÇÙ³ëïáõÝ Ã³·³íáñÁ ¢ Éáõë³íáñÛ³É Çß˳ÝÁ ÍÝÏÇ »Ý ÇçÝáõÙ ¢ ³é³ç ÙÕ»Éáí (½áñ³í³ñÇ Ï³éùÇ) ³ÝÇíÁ, ³ëáõÙ »Ý. «¼áñ³í³ñÁ í×éáõÙ ¿ (µáÉáñ) ·áñÍ»ñÝ (ÇÙ) å³É³ïÇ ß»ÙÇó ¹áõñ뻣 ²Ûë ûñÇݳÏáí Ñëï³Ïáñ»Ý ë³Ñٳݳ½³ïíáõÙ »Ý ïÇñ³Ï³ÉÇ ¢ ½áñ³í³ñÇ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ£ îÇñ³Ï³ÉÁ å»ïù ¿ íëï³ÑÇ Çñ ½áñ³å»ïÇÝ ¢ ³Ýï»ÕÇ ã˳éÝíÇ Ýñ³ ·áñÍ»ñÇÝ£ ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ íϳ۳ÏáãáõÙ ¿ µ³½Ù³ÃÇí ¹»åù»ñ áõ ÷³ëï»ñ, »ñµ ÝÙ³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ ÇÝã ó³í³ÉÇ ¢ ÝáõÛÝÇëÏ ³Õ»ï³ÉÇ í»ñç³µ³Ý ¿ áõÝ»ó»É å»ïáõÃÛ³Ý ¢ ÅáÕáíñ¹Ç ѳٳñ£ 4. è³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇ ·Çï³Ï ÈÇ òÁ½ÇÝ (571-649 ÃÃ.) å³ïÇÅÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ϳï³ñáõÙ. «ÐÝáõÙ ÑÙáõï ѳٳñíáÕ ½áñ³í³ñÝ»ñÁ ï³ëÁ Ù³ñ¹áõó (ѳÝó³ÝùÇ ¹»åùáõÙ) ³Ýå³ÛÙ³Ý ëå³ÝáõÙ ¿ÇÝ »ñ»ùÇÝ£ (Üñ³Ýó) Ñ»ï¢áÕ (½áñ³í³ñÝ»ñÁ) ï³ëÇó Ù»ÏÇÝ ¿ÇÝ ëå³ÝáõÙ£ (Üñ³Ýù áíù»ñ) ï³ëÇó »ñ»ùÝ ¿ÇÝ ëå³ÝáõÙ, ³Ñ³µ»ÏáõÙ ¿ÇÝ ÃßÝ³Ù³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÁ, (Ýñ³Ýù, áíù»ñ) ï³ëÇó Ù»ÏÇÝ ¿ÇÝ ëå³ÝáõÙ, ѳëÝáõÙ ¿ÇÝ áÕç µ³Ý³ÏáõÙ Ññ³Ù³ÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÁ£ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ï¢áõÙ ¿` ݳ, áí ë³ñë³÷»óÝáõÙ ¿ñ ÇÝÓ` ã¿ñ í³Ë»óÝáõÙ ÃßݳÙáõÝ, áí ³Ñ³µ»ÏáõÙ ¿ñ ÃßݳÙáõÝ` ã¿ñ í³Ë»óÝáõÙ ÇÝÓ£ ´³ñáõÃÛáõÝÁ, ûÏáõ½¢ ³Ù»Ý³ùÇãÁ, ³é³Ýó å³ñ·¢³ïñÙ³Ý ÙÇ ÃáÕÝÇñ, ã³ñáõÃÛáõÝÁ` ûÏáõ½¢ ³Ù»Ý³ãÝãÇÝ` ³Ýå³ïÇÅ ÙÇ ÃáÕÝÇñ»£ ºí êáõÝ òÁ½ÇÝ, ¢ ÙÛáõë Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ Áݹ·ÍáõÙ ¿ÇÝ` ½áñ³í³ñÝ Çñ áÕç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ å»ïù ¿ ³é³çÝáñ¹íÇ ÙdzÛÝ áõ ÙdzÛÝ ûñ»Ýùáí ݳ˳ï»ëí³Í ϳÝáÝÝ»ñáí£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò XI ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. êáõÝ òÁ½ÇÝ ï»Õ³ÝùÇ ÛáõñûñÇÝ³Ï ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ï³ÉÇë£ Ü³ µ³Å³ÝáõÙ ¿ ï»Õ³ÝùÁ »ñ»ù ï»ë³ÏÇ (ϳﻷáñdzݻñÇ)£ ²é³çÇÝ ï»ë³ÏÇ Ï³Ù ËÙµÇ Ù»ç ¿ ÙïÝáõÙ ë»÷³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÁ£ Æñ»Ýó ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇó áã Ñ»éáõ ·ïÝíáÕ é³½ÙÇÏÝ»ñÝ áõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÷³Ëã»É, áõëïÇ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³Û¹åÇëÇ ï»Õ³ÝùÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ «óñáÕ ï»Õ³Ýù»£ ºñÏñáñ¹ ËÙµÇÝ ¿ å³ïϳÝáõÙ ë³ÑٳݳÛÇÝ ß»ñïÁ£ «ºñµ é³½ÙÇÏÝ»ñÝ áõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ï³ñ³ÍùÁ ¹»é Ýáñ »Ý ÙïÝáõÙ, Ùï³ÍáõÙ »Ý ïáõÝ í»ñ³¹³éݳÉáõ Ù³ëÇÝ£ ¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù í»ñ³¹³ñÓÁ ûâ ·áñÍ »Ý ѳٳñáõÙ»£ ²Û¹å»ë ¿ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ
âÅ³Ý ÚáõÛÁ «Ã»Ã¢ ϳ٠ë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³ÝùÁ»£
ºññáñ¹ ËÙµÇÝ »Ý å³ïϳÝáõÙ ï»Õ³ÝùÇ ÙÛáõë ï»ë³ÏÝ»ñÁ£ «ºñµ ½áñùÁ Ëáñ³ÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ï³ñ³ÍùÁ, ³ÛÉ¢ë ãϳ ïáõÝ í»ñ³¹³éݳÉáõ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝ£ (ò³á ·áõÝ Ï³Ù ò³á ò³áª ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇã ¢ ½áñ³í³ñ (220-280 ÃÃ.), ì»Û Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ïÇñ³Ï³É, êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ ³é³çÇÝ Ù»Ïݳµ³ÝÁ)£ êáõÝ òÁ½ÇÝ Çñ »ñÏáõÙ Ù»Í ï»Õ ¿ ѳïϳóÝáõÙ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ, ·ïÝ»Éáí, áñ ¹ñ³Ýù ³Ýã³÷ ϳñ¢áñ »Ý. «Ä³Ù³Ý³ÏÁ, ųÙÁ, å³ÑÁ, ÙÇ ß³ñù ³ÝÝß³Ý å³ñ³·³Ý»ñ Ñ³×³Ë ³å³ÑáíáõÙ »Ý ѳÕóݳÏÁ£ γñáÕ³Ý³É áñë³É ųٳݳÏÁ, å³ÑÁ, û·ïí»É Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇóª Ù³ñïÁ ëÏë»Éáõ, í³ñ»Éáõ ¢ ³í³ñï»Éáõ ѳٳñ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ù³ñïÁ ųٳݳÏÇÝ ëÏë»É£ ºñµ ³ñ¢Á ßáÕßáÕáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³ãù»ñÇÝ, »ñµ áõÅ»Õ ù³ÙÇÝ ÷ãáõÙ ¿ Ýñ³ »ñ»ëÇÝ, »Ã» Ýñ³ µ³Ý³ÏÇ ï³ñµ»ñ çáϳïÝ»ñÇ ÙdzíáñáõÙÁ ãÇ Ï³Û³ó»É, »Ã» ëå³ëí³Í û·Ý³Ï³Ý áõÅ»ñÁ ã»Ý ųٳݻÉ, »ñµ ѳϳé³Ïáñ¹Á ѳݷëïÇ Ï³ñÇù áõÝÇ, »ñµ ݳ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙÝ ³å³ÑáíáÕ ÙÇçáóÝ»ñ ãÇ Ó»éݳñÏ»É, »ñµ ݳ ï³é³åáõÙ ¿ ͳñ³íÇó áõ ëáíÇó, »ñµ Ýñ³ ³ñÇ ³í³· ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇó áñ¢¿ Ù»ÏÁ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ ϳ٠¿É ÑÇí³Ý¹³ó»É ¿` ³é³Ýó ï³ñ³Ïáõë»Éáõ ·ñáÑ»ù»£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
2. âÅáõ³Ý-ãÅáõÝ ¢ ò³á ¶áõÛÁ óÇÏ» ¿ÇÝ («íñÇųéáõÝ»ñ»)£ âÅáõ³ÝãÅáõÝ µÝ³ÏíáõÙ ¿ñ àõ ˳ÝáõÃÛáõÝáõÙ (â³ÝóÛáõÛÇ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝáõÙ, Ù.Ã.³. 722-481 ÃÃ.)£ ºñµ àõ-Ç ³ñù³Û³½Ý ¶áõ³ÝÁ ó³ÝϳÝáõÙ ¿ñ ýǽÇϳå»ë áãÝã³óÝ»É ÇßË³Ý ÈÛ³áÇÝ, ݳ ³Û¹ ѳÝÓݳñ³ñ»ó âÅáõ³ÝãÅáõÇÝ£ ì»ñçÇÝë ÁÝÃñÇùÇ Å³Ù³Ý³Ï Çñ³·áñÍ»ó ³ñù³Û³½ÝÇ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÁ£ ò³á ¶áõÛÁ µÝ³ÏíáõÙ ¿ñ Èáõ Çß˳ÝáõÃÛáõÝáõÙ ¢ ͳé³ÛáõÙ ¿ñ âųÝ-·³ÝÇÝ (Ù.Ã.³. 693-662 ÃÃ.)£ ܳ Ó³ËáÕ³Ï ½áñ³í³ñ ¿ñ ¢ »ñ»ù ³Ý·³Ù å³ñïáõÃÛáõÝ ¿ñ Ïñ»É òÇÝ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù ÙÕ³Í å³ï»ñ³½ÙáõÙ£ ¸ñ³ ѻÝùáí Èáõ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ÑáÕ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÝ ³Ýó»É ¿ñ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ£ ÆßË³Ý ÈáõÝ áñáß»ó ѳßïí»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï£ ºñµ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ »ñÏáõ Çß˳ÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÁ, ò³á ¶áõÛÁ, áñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ñ Çñ Çß˳ÝÇ ßù³ËÙµáõÙ, ³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý ¹áõñë ¿ ù³ßáõÙ Çñ ¹³ßáõÛÝÁ ¢ ³ÛÝ Ùáï»óÝ»Éáí ÇßË³Ý òÇÇ ÏáÏáñ¹Çݪ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ í»ñ³¹³ñÓÝ»É ·ñ³íí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ£ 3. â³Ýß³Ý É»éÁ âÇݳëï³ÝÇ µ³ñÓñ³·áõÛÝ ·³·³ÃÝ»ñÇó ¿£ âÅ³Ý ÚáõÛÁ ·ïÝáõÙ ¿, áñ ½áñ³í³ñÝ å»ïù ¿ Çñ ½áñù»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÝ ³ÛÝå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåÇ ¢ ϳéáõóÇ, áñ Ýñ³ Ù³ë»ñÝ ³íïáÙ³ï Ï»ñåáí ³ç³Ïó»Ý ÙÇÙÛ³Ýó ¢ Ù³ë»ñÇó Ù»ÏÇ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÙÛáõë Ù³ëÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ѳñí³Í ѳëóÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ£ ¸³ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïááñ¹ÇݳóáõÙÝ ¿` ³Ýѳå³Õ ¢ »é³Ý¹áõÝ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ³ÛÝ Ù³ë»ñÇÝ, áñáÝù ¹ñ³ ϳñÇùÝ áõݻݣ ì»ñÁ Ýßí³ÍÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ ½áñù»ñÇÝ Ý»ñùÇÝ, µ³ñÓñ ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý ѳٻñ³ßËáõÃÛ³Ùµ£ «â³Ýß³ÝÛ³Ý ûÓ» ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ, ßÝáñÑÇí êáõÝ òÁ½ÇÇ, ãÇÝ³Ï³Ý É»½íÇ ·áñͳÍáõÃÛ³Ý Ù»ç Ùï³í áñå»ë ëñÁÝÃ³ó ¢ ×ÏáõÝ Ñ³ëóí³Í ѳϳѳñí³Í` Ç å³ï³ëË³Ý Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ѳñí³ÍÇÝ£ 4. ²Ûëï»Õ êáõÝ òÁ½ÇÝ µ»ñáõÙ ¿ ÏáÝÏñ»ï ûñÇÝ³Ï ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ïí³ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÇó, »ñµ àõ ¢ Úáõ» Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÃßݳÙÇ ¿ÇÝ ÙÇÙÛ³Ýó£ ê³Ï³ÛÝ, »ñµ Ýñ³Ýù ÙÇ Ý³í³Ïáí, ÷áÃáñÇÏÇ Å³Ù³Ý³Ï ·»ïÝ ³ÝóÝ»Ý, ³å³ Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ Ïû·ÝÇ, ÇÝãå»ë Ó³Ë Ó»éùÝ û·ÝáõÙ ¿ ³çÇÝ£ ²Ûë ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ý ÇÙ³ëïÁ, Ù»ñ ϳñÍÇùáí, Ñ»ï¢Û³ÉÝ ¿` Ýáñ, ³Ñ»Õ ¢ ³í»ÉÇ Ñ½áñ ÃßݳÙáõ ¹»Ù å³Ûù³ñ»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï Ñݳñ³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
íáñ ¿ »ñÏáõ ݳËÏÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÇ ¹³ßݳÏóáõÃÛáõÝÝ áõ ÙdzëÝ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ «àõÅ»ÝÝ áõ ÚáõÅ»ÝÁ ÙÇ Ý³í³ÏáõÙ» å³ïÏ»ñ³íáñ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ â³íáñ Ëáëù ¹³ñÓ³í âÇݳëï³ÝáõÙ£ ²ÛÝ óáõó³¹ñáõÙ ¿ ѳñϳ¹ñ³Ï³Ý, ë³Ï³ÛÝ ³Ùáõñ ѳٻñ³ßËáõÃÛáõÝ£ гñÏ ¿ Ýϳï»É, áñ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³Ûë ûñÇݳÏÁ ÷áË ¿ ³é»É «Æ òÁ½ÇÝ» («öá÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Çñù») Ñݳ·áõÛÝ ÷ÇÉÇëá÷³Û³Ï³Ý ·ñùÇó, áñï»Õ ³Û¹ ûñÇݳÏÁ Ñ»ï¢Û³É ï»ëùÝ áõÝÇ. «ºÃ» ½»ÝùÁ í³Ûñ ¹Ý»ë ÉùÛ³É í³ÛñáõÙ, ³å³ ÝáõÛÝÇëÏ ³½·³Ï³ÝÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ÙÇÙÛ³Ýó å³ßïå³Ý»É£ ºÃ» ÁݹѳÝáõñ ݳí³Ïáí ·»ïÝ ³ÝóÝáõÙ »Ý Êáõ ¢ Úáõ» ó»Õ»ñÇ Ù³ñ¹ÇÏ, ³å³ ÇÝãá±õ Ýñ³Ýù å»ïù ¿ íßï³Ý³Ý ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ Çñ»Ýó Ùáï ï³ñµ»ñ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý£ àõëïÇ ·Çï»Ý³Éáí Çñ»Ýó ¹ñáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ýù ã»Ý íßï³ÝáõÙ Çñ»Ýó ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¢ áã ³ÝÙÇç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó£ ºÃ» Ýñ³Ýù ѳëϳÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó Ýå³ï³Ï³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ³å³ (ÙÇÙÛ³Ýó) ã»Ý å³ñï³¹ñáõÙ (Çñ»Ýó) áõÅ»ñÝ áõ é³½Ù³ï»ÝãáõÃÛáõÝÁ£ 5. ºñµ ¹»é¢ë ·ñ³íí³Í ¹Çñù»ñáõÙ ã³Ùñ³ó³Í ½áñùÇÝ ëå³éÝáõÙ ¿ñ ÃßݳÙáõ ѳñÓ³ÏáõÙÁ, Ù³ñï³Ï³éù»ñÁ ¹³ë³íáñíáõÙ ¿ÇÝ ù³é³ÝÏÛáõÝÇ Ó¢áí, ÇëÏ Ýñ³Ýó ³ÝÇíÝ»ñÁ ûâ³ÏÇáñ»Ý ËñíáõÙ ¿ÇÝ ÑáÕÇ Ù»ç£ ÒÇ»ñÁ ϳåíáõÙ ¿ÇÝ ÙdzëÇÝ ¢ ï»Õ³µ³ßËíáõÙ ¿ÇÝ Ù³ñï³Ï³éù»ñÇ ÏáÕùÇÝ£ ²ÛëåÇëáí, ßï³å ϳñ·áí ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¿ñ ûճϳӢ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ£ êáõÝ òÁ½ÇÝ ·ïÝáõÙ ¿, áñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³Û¹ ÙÇçáóÝ ³ÛÝù³Ý ¿É Ñáõë³ÉÇ ã¿£ Ðáõë³ÉÇ ÙÇçáóÁ` ù³çáõÃÛáõÝÝ áõ ѳٻñ³ßËáõÃÛáõÝÝ ¿£ 6. ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï «µ³ñÓáõÝù µ³ñÓñ³Ý³Éáí ÙÇ ÏáÕÙ Ý»ï»É ³ëïÇ׳ÝÁ», «í³é»É ݳí»ñÁ» ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ϳñ »ññáñ¹ â³íáñ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ` «ç³ñ¹»É ϳÃë³Ý»ñÁ»£ ²Û¹ µáÉáñÁ Ý߳ݳÏáõÙ »Ý` Çñ»Ýó ݳѳÝçÇ ×³Ý³å³ñÑÇó ½ñϻɣ ¸áõ ØáõÝÁ Ñ»ï¢Û³É Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ϳï³ñáõÙ. «¸³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, (áñ, »Ã») é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ, ½áñ³í³ñÇ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙdzëÝ³Ï³Ý »Ý£ âëå³ë»Éáí ϳñ· áõ ϳÝáÝÇ (ÏáãÇÝ Ï³Ù Ññ³Ù³ÝÇÝ), (Ýñ³Ýù) Çñ»Ýù »Ý ³ã³Éáõñç
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
(¢) í³ËÇ Ù»ç »Ý ·ïÝíáõÙ, ãëå³ë»Éáí Ñáñ¹áñÝ»ñÇ (¢) Ññ³Ù³ÝÝ»ñÇ, Çñ»Ýù »Ý Ù»ñÓ»ÝáõÙ ½áñ³í³ñÝ»ñÇ (Ñ»ï) (¢) ѳí³ï³ñÇÙ »Ý (Ýñ³Ýó)£ «ºÃ» ³ñ·»Éí»Ý ϳÝ˳·áõß³ÏáõÙÝ»ñÁ ¢ áãÝã³óí»Ý ϳëϳÍÝ»ñÁ, (³å³) ÙÇÝã¢ Ù³Ñ (é³½ÙÇÏÝ»ñÁ) áãÝãÇ Ù³ëÇÝ ã»Ý Ùï³ÍÇ»£ ¸áõ ØáõÝÁ ݳ¢ Ñ»ï¢Û³É ËáñÑáõñ¹-Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ³ÝáõÙ. «î»Õ³íáñÇñ Ýñ³Ýó (½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ ³ÛÝï»Õ, áñï»ÕÇó) »Éù ãϳ£ Ü߳ݳÏáõÙ ¿, áñ (Ýñ³Ýù áã) ³é³ç, (áã) »ï` áã ÙÇ ï»Õ ã»Ý ϳñáÕ Ñ»é³Ý³É£ è³½ÙÇÏÝ»ñÁ ÏÏéí»Ý, ɳñ»Éáí Çñ»Ýó µáÉáñ áõÅ»ñÁ, (Ýñ³Ýù) ÏÙ»éÝ»Ý, (ë³Ï³ÛÝ) ÷³ËáõëïÇ ã»Ý ¹ÇÙÇ»£ ¸áõ ØáõÝÁ ï³ÉÇë ¿ í»ñÁ Ýßí³Í Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ï³ñµ»ñ³Ï. «´áÉáñ Ýñ³Ýù, áíù»ñ ѳÛïÝíáõÙ »Ý ³Ý»É³Ý»ÉÇ ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, Ù³Ñí³Ý ï»Õ³ÝùÝ ÁÝÏÝ»ÉÇë` »ñÏÛáõÕÇó Ù³Ñáí ÷ñÏíáõÙ »Ý Ù³ÑÇó£ ºÃ» ¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ñӳϳå»ë ³Ý»É³Ý»ÉÇ ¿, ³å³ µáÉáñÁ, ѳí³ù»Éáí Çñ»Ýó í»ñçÇÝ áõÅ»ñÁ, Ó»éݳٳñïÇ »Ý ¹ÇÙáõÙ»£ ¸áõ ØáõÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ï³ÉÇë. «è³½Ù³Ï³Ý (³ñí»ëïÇ) ûñ»ÝùÝ»ñÇ (ѳٳӳÛÝ), ßñç³å³ï»Éáí ½áñùÁ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ³ÝóáõÙ ÃáÕ, áñå»ë½Ç (½áñùÇ) Ùáï ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ãÉÇÝÇ Ù³Ñ³Ý³É£ ²ÛÅÙ å³ïÏ»ñ³óÝ»Ýù, áñ ·ïÝíáõÙ »Ù ßñç³å³ïÙ³Ý ï»Õ³ÝùáõÙ£ ÂßݳÙÇÝ µ³óáõÙ ¿ ÏÛ³ÝùÇ ×³Ý³å³ñÑÁ, áñå»ë½Ç ·³ÛóÏÕÇ ÇÙ ½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ£ ÆëÏ »ë, ѳϳé³ÏÁ, ÷³ÏáõÙ »Ù ³ÛÝ, áñå»ë½Ç ÇÙ é³½ÙÇÏÝ»ñÁ ó³ÝϳݳÛÇÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ù»éÝ»É (Ïéí»É)»£ 7. «Êï³óáõÙ ¢ Ó·áõÙ» Ýٳݳå»ë «Çó½ÇÝ۳ݻ ë³ÑÙ³ÝÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ »Ý£ ²ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ Ëï³óáõÙÁ ѳëÝáõÙ ¿ Çñ í»ñçݳ·ÍÇÝ Ï³Ù ë³ÑÙ³ÝÇÝ, ³é³ç³ÝáõÙ ¿ Ó·áõÙ£ ì»ñçÇÝë, ѳëÝ»Éáí Çñ ë³ÑÙ³ÝÇÝ, ³é³ç³ÝáõÙ ¿ Ëï³óáõÙ£ «Æ-òÁ½ÇÝáõÙ» ³Û¹ ûñÇݳã³÷áõÃÛáõÝÁ óáõó³¹ñíáõÙ ¿ áñ¹Ç ûñÇݳÏáí£ «àñ¹Á ë»ÕÙíáõÙ ¿, áñå»ë½Ç Ó·íÇ»£ âÇÝ ÙÛáõë Ùï³ÍáÕÝ»ñÝ ³Û¹ ÙÛáõë ûñÇݳÏÁ µ³ó³ïñáõÙ »Ý ûÓÇ ûñÇݳÏáí, áñÁ ó³ïÏÇó ³é³ç ÏÍÏíáõÙ ¿£ êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ½áñ³í³ñÇÝ Ëï³óÙ³Ý ¢ Ó·Ù³Ý Ù»ç ÷Ýïñ»É ë»÷³Ï³Ý û·áõïÁ£ 8. «´³í³Ý»` Ñ»·»ÙáÝ, Çß˳ÝÝ»ñÇ ÙÇáõÃÛ³Ý ³é³çÝáñ¹£ Æß˳ÝÝ»ñÇ ÙÇáõÃÛáõÝÁ »ñ¢³Ý »Ï³í ³ÛÝ ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, áñÁ ãÇÝ³Ï³Ý å³ï-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ù³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ÏáãíáõÙ ¿ àõµ³ÛÇ ¹³ñ³ßñç³Ý (ÑÇÝ· ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ, Ù.Ã.³. VII-VI ¹³ñ»ñ)£ ÆßË³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ »ñ¢³Ý ·³ÉÁ ѻÝù ¿ñ âÅááõÛ³Ý Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý ÃáõɳóÙ³Ý, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ âÅááõÛ³Ý Ñ³ñëïáõÃÛ³Ý Ï³½ÙÇ Ù»ç ÙïÝáÕ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ·ñ»Ã» ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ í»ñ³ó³í£ Æß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÇñ³Ï³ÉÝ»ñÁ Ùßï³å»ë »ñÏå³é³Ïïã³Ï³Ý ÏéÇíÝ»ñ ¿ÇÝ ÙÕáõÙ ÙÇÙÛ³Ýó ¹»Ù, ½áõ·³Ñ»é ¹³ßÇÝùÝ»ñ ÏÝùáõÙ£ àõÅ»Õ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·ñ³íáõÙ ¿ÇÝ ³í»ÉÇ ÷áùñ ¢ Ù³Ýñ ïÇñáõÛÃÝ»ñ£ àõµ³ ųٳݳϳßñç³ÝÇ í»ñçáõÙ ÙݳóÇÝ ÙdzÛÝ 14 ÇÝùÝáõñáõÛÝ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ¸ñ³ÝóÇó ³Ù»Ý³ËáßáñÝ»ñÝ ¿ÇÝ` òÇ, êáõÝ, òÁ½ÇÝ, âáõ, Úáõ», òÇÝ (Ù.Ã.³. VIII ¹³ñáõÙ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃÇíÁ ѳëÝáõÙ ¿ñ 120-Ç)£ 9. «´³óÙ³Ý ¢ ÷³ÏÙ³Ý ï³Ï ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³ÛÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ï»Õ³ß³ñÅ»ñÁ, áñáÝó å»ïù ¿ ѻÉ, áñå»ë½Ç Ñ»Ýó áñ ѳÛïݳµ»ñíÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç áñ¢¿ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ, ³ÝÙÇç³å»ë û·ïí»É ¹ñ³ÝÇó, áñå»ë½Ç ÃßݳÙáõÝ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïݻݣ XIII ·ÉËÇ Í³Ýáó·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
1. Ø»Û Úá- ã»ÝÝ Çñ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿. «ºñµ ÙÇÙÛ³Ýó ¹»Ù ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ Ï³Ý·Ý³Í 700 000 ÍáõË Ï³ï³ñáõÙ »Ý å³ñѳÏÝ»ñ, (¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá) ËÝ³Û»É ïÇïÕáëÝ»ñ ¢ å³ñ·¢Ý»ñ, ¢ ÙÇ ÇÝã-áñ 100 ó½Û³ÝÇ Ù³Ýñáõù, ãáõÕ³ñÏ»É Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ å³ñ½»Éáõ ¢ ¹ñ³Ýáí ѳÕóݳÏÇ ãѳëÝ»É` ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÝáõÃÛ³Ý ·³·³ÃݳϻïÝ ¿»£ ºí ³å³. «Â³·³íáñÝ»ñÝ ³Ýï»ÕÇ ã»Ý ß³ñÅí»É, (¢) »Ã» Ýñ³Ýù ß³ñÅí»É »Ý, ³å³ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ³ÕÃ»É »Ý£ ºÃ» Ýñ³Ýù Ñ»ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ϳï³ñ»É, ³å³ ³Ýå³ÛÙ³Ý ¹ñ³Ýáí ï³ñµ»ñí»É »Ý ÙÛáõë µáÉáñÇó£ ÆÝãá±õ£ àñáíÑ»ï¢ Ýñ³Ýù í³Õûñáù ï»ÕÛ³Ï »Ý »Õ»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ»£ ²Ûëï»Õ ËáëùÁ ·ÝáõÙ ¿ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ³ÏïÇí ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ ѳϳé³Ïáñ¹Ç í»ñ³µ»ñÛ³É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳí³ù»Éáõ Ù³ëÇÝ£ ÀݹѳÝñ³å»ë, ÐÇÝ âÇݳëï³ÝáõÙ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ ¹³ñÓÝáõÙ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇÝ, ù³ÝÇ áñ í»ñçÇÝÇë û·ÝáõÃÛ³Ùµ ½áñ³í³ñÁ ëï³ÝáõÙ ¿ñ Çñ»Ý ³ÝÑñ³-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Å»ßï ïíÛ³ÉÝ»ñÁ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ÃßÝ³Ù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³ÝÁ, Ãí³Ï³½ÙÇÝ, ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñÇÝ, ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ÙÇç¢ »Õ³Í ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¢ ³ÛÉÝ£ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ êáõ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÝ ³ÏïÇí Ï»ñåáí å³ñ½³µ³ÝáõÙ »Ý ½áñ³í³ñÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÙÇïùÁ£ ¸áõ ØáõÝ ³ëáõÙ ¿. «¶ÇïóÇñ ÃßݳÙáõ ¹ñáõÃÛáõÝÁ£ γÝ˳ï»ëáõÙÁ (í³Õûñáù áñ¢¿ µ³ÝÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³Ý³É) ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ëï³Ý³É ³ëïí³ÍÝ»ñÇó ¢ ¹¢»ñÇó, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ëï³Ý³É ѳٳ¹ñ»Éáí (³ÛÉ) Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï»£ ÆëÏ ò³á ¶áõÝÁ Ñ»ï¢Û³É Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ϳï³ñáõÙ. «Î³Ý˳ï»ëáõÙÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÷Ýïñ»É ³ÕáÃùÝ»ñáõÙ, ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÷Ýïñ»É ¹»åù»ñÇ ÝÙ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ»£ ÈÇ òÛáõ³ÝÇ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛ³Ùµ. «ØÇ³ÛÝ Éñï»ëÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÇÙ³Ý³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ¹ñáõÃÛáõÝÁ»£ 2. سÝñ³Ù³ëÝ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë Ø»Û Úá-ã»ÝÁ. «²ëïí³ÍÝ»ñÇ ¢ ¹¢»ñÇ Ù³ëÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ÇÙ³Ý³É ·áõß³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ, Çñ»ñÇ Ù³ëÇÝ` Ýñ³Ýó  ¢ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ϳñ»ÉÇ ¿ ÇÙ³Ý³É ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»Éáí ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, îÛ³Ý ¢ ¸Ç (ºñÏÇÝù ¢ ºñÏÇñ) ûñ»ÝùÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ÇÙ³Ý³É Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, ë³Ï³ÛÝ, »ñµ ·áñÍÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ, (³å³) ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ û·ïí»É Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇó ¢ ÙdzÛÝ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ϳñ»ÉÇ ¿ ÇÙ³Ý³É áñ¢¿ µ³Ý»£ 3. êáõÝ òÁ½ÇÝ Ãí³ñÏáõÙ ¿ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ÑÇÝ· ϳﻷáñdzݻñ, áñáÝù ɳÛÝáñ»Ý û·ï³·áñÍí»É »Ý ³Û¹ ųٳݳϣ î»Õ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ ѳí³ù³·ñíáõÙ »Ý ÃßݳÙÇ å»ïáõÃÛ³Ý µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÇó, áñáÝù ѳٳÏí³Í »Ý ³·³ÑáõÃÛ³Ùµ, »ë³ëÇñáõÃÛ³Ùµ ¢ ÷³é³ëÇñáõÃÛ³Ùµ£ ¸áõ ØáõÝ ³ëáõÙ ¿. «ÂßÝ³Ù³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝáõ٠ɳí í»ñ³µ»ñíÇñ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï, (Ýñ³Ýó) û·ï³·áñÍÇñ ǵñ¢ (ùá) Éñï»ëÝ»ñ»£ «Ü»ñùÇÝ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ» ѳí³ù³·ñáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ³ëïÇ׳ݳíáñÝ»ñÇó ¢ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý ³å³ñ³ïáõÙ ³ß˳ïáÕ ½³Ý³½³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÇó£ ¸áõ ØáõÝ Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ Ñ»ï¢Û³É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿ ѳÕáñ¹áõÙ. «ÂßÝ³Ù³Ï³Ý ³ëïÇ׳ݳíáñÝ»ñÇ (ÃíáõÙ) Ï³Ý Ë»É³óÇ (Ù³ñ¹ÇÏ), áñáÝù Ïáñóñ»É »Ý Çñ»Ýó å³ßïáÝÁ, ϳÝ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
³ÛÝåÇëÇÝ»ñÁ, áñáÝù ë˳Éٳٵ ó³Íñ å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ½µ³Õ»óÝáõÙ, Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇÝ»ñÁ, áñáÝù ϳï³ñ»É »Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ¢ å³ïÅí»É »Ý, Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇÝ»ñÁ, áñáÝù Ó·ïáõÙ »Ý û·ïí»É (Çñ»Ýó å»ïáõÃÛ³Ý) å³ñïáõÃÛáõÝÇó (¢) ÏáñͳÝáõÙÇó, áñå»ë½Ç Ç Ñ³Ûï µ»ñ»Ý Çñ»Ýó ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ¿áõÃÛ³Ùµ ϳÛáõÝ ã»Ý, ÷á÷áËíáÕ (¢) »ñÏ»ñ»ë³ÝÇ »Ý£ ºÃ» ³ëïÇ׳ݳíáñÝ»ñÝ ³Û¹åÇëÇÝ »Ý, ³å³ Ýñ³Ýó Ñ»ï ϳñ»ÉÇ ¿ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳëï³ï»É, ѳñóÝ»É Ýñ³Ýó Ï»óáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ÝíÇñ»É áëÏÇ (¢) Ù»ï³ùë, ¢ ³Û¹ Ó¢áí Ýñ³Ýó ϳå»É ù»½ (Ñ»ï)£ лÝí»Éáí Ýñ³Ýó íñ³, ϳñ»ÉÇ ¿ ï»Õ»Ï³Ý³É Ýñ³Ýó »ñÏñáõÙ ïÇñáÕ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áõëáõÙݳëÇñ»É Ýñ³Ýó åɳÝÝ»ñÁ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý Ù»ñ ·áñÍ»ñÇÝ£ ²å³ ϳñ»ÉÇ ¿ (ÃßÝ³Ù³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý) ïÇñ³Ï³ÉÇÝ µ³Å³Ý»É Çñ ݳ˳ñ³ñÇó, áñå»ë½Ç (Ýñ³Ýó ÙÇç¢) ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ãÉÇÝÇ»£ «ì»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ»£ êáõÛÝ Ï³ï»·áñdzÛÇÝ å³ïϳÝáõÙ »Ý Ù»ñϳóí³Í ¢ í»ñ³Ñ³í³ù³·ñí³Í ÃßÝ³Ù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ, áñáÝó ϳ߳éùáí ϳ٠ѳñϳ¹ñ³Ýùáí ëïÇåáõÙ »Ý «í»ñ³¹³éݳɻ Çñ »ñÏÇñÁ ¢ ³ß˳ï»É Çñ å»ïáõÃÛ³Ý ¹»Ù£ ¸áõ ØáõÝ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿ ³Û¹åÇëÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ñ³í³ù³·ñÙ³Ý ï»ËÝÇϳݣ «ºñµ ÇÝÓ Ùáï ѳÛïÝíáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç Éñï»ëÝ»ñÁ, (áñå»ë½Ç) ÇÝÓ Ñ»ï¢»Ý, ÇÝÓ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ í³Õûñáù ·Çï»Ý³É ³Û¹£ γ٠³é³ï ϳ߳éùáí ·³ÛóÏÕ»óÝáõÙ »Ù Ýñ³Ýó ¢ í»ñ »Ù ³ÍáõÙ (Éñï»ëÝ»ñÇ, áñáÝó) Ù»Ýù û·ï³·áñÍáõÙ »Ýù, ϳ٠¿É Ó¢³óÝ»Éáí, áñ (áãÇÝã) ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, (Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ) Ï»ÕÍ ½·³óÙáõÝùÝ»ñ »Ù óáõó³µ»ñáõÙ (¢) ³½³ï ³ñÓ³ÏáõÙ Ýñ³Ýó£ ²Û¹ ¹»åùáõÙ ÃßÝ³Ù³Ï³Ý Éñï»ëÝ»ñÁ í»ñ »Ý ³ÍíáõÙ Ù»ñ ÏáÕÙÇó û·ï³·áñÍíáÕ (Éñï»ëÝ»ñÇ)»£ ²Ûë å³ñ½³µ³Ýٳٵ, ¸áõ ØáõÝ ÝßáõÙ ¿ å³ñï³¹Çñ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ù³ëÇÝ, áñÝ û·ÝáõÙ ¿ µ³ó³Ñ³Ûï»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ ¢ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ í»ñ³Ñ³í³ù³·ñ»É Ýñ³Ýó£ «ì»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ» ϳﻷáñdzÛÇÝ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýó ÙÇçáóáí µ³óíáõÙ »Ý ³Ù»Ý³-
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
Ñáõë³ÉÇ áõÕÇÝ»ñÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ׳ٵ³ñáõÙ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ó³Ýó ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ѳٳñ£ «Üñ³ÝóÇó ¹áõ ß³ï µ³Ý ÏÇٳݳë»,- ³ëáõÙ ¿ñ êáõÝ òÁ½ÇÝ£ ÆëÏ ¸áõ ØáõÝ ÝßáõÙ ¿. «Ð»ï³Ëáõ۽ݻñÇ µáÉáñ ãáñë ï»ë³ÏÝ»ñÁ` ¢° ï»Õ³Ï³Ý, ¢° Ý»ñùÇÝ, ¢° Ù³Ñí³Ý, ¢° ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ` Ýñ³Ýù µáÉáñÝ ¿É ï»Õ»Ï³ÝáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ù³ëÇÝ í»ñ³¹³ñÓáÕ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ÙÇçáóáí»£ «Ø³Ñí³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ»£ ²Ûë ϳﻷáñdzÛÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ ëáíáñ³µ³ñ áõÕ³ñÏáõÙ ¿ÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç µ³Ý³Ï³ï»Õ Ï»ÕÍ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ýñ³Ý ÙáÉáñáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ó»Éáõ Ýå³ï³Ïáí£ ºñµ Ù³Ñí³Ý Ñ»ï³ËáõÛ½Á ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ñ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ϳï³ñ»É ³é³ç³¹ñ³ÝùÁ, ݳ ÃßݳÙáõ ÏáÕÙÇó ٳѳå³ïÅÇ ¿ñ »ÝóñÏíáõÙ£ Üñ³Ýù ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ¿ÇÝ áõÕ³ñÏíáõ٠˳ճÕáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»Éáõ ³Ýí³Ý ï³Ï£ ºñµ ÃßݳÙÇÝ, ѳí³ï³Éáí ¹»ëå³ÝÇ Ñ³í³ëïdzóáõÙÝ»ñÇÝ, ÃáõɳóÝáõÙ ¿ñ Çñ ½·áÝáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ý, ³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý ѳñí³Í ¿ñ ѳëóíáõÙ£ ºñµ µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ñ ¹»ëå³ÝÇ Çñ³Ï³Ý ¹Çï³íáñáõÃÛáõÝÁ, ݳ ٳѳå³ïÅÇ ¿ñ »ÝóñÏíáõÙ£ ²Ûëå»ë ûñÇݳϪ Ù³Ñí³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇó Ù»ÏÇÝ, ÃßÝ³Ù³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý ïÇñ³Ï³ÉÇ Ññ³Ù³Ýáí, ϻݹ³ÝÇ-ϻݹ³ÝÇ »÷»É ¿ÇÝ£ «ÎÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñ»£ ²Ûë Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï áõÕ³ñÏíáõÙ ¿ÇÝ ³ÛÝåÇëÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »ï¢Çó, áñáÝù ëï³Ý³Éáõ ϳ٠ѳÛóÛûÉáõ ¹»åùáõÙ å»ïù ¿ñ ³Ýå³ÛÙ³Ý »ï í»ñ³¹³éÝ³É Ï»Ý¹³ÝÇ£ ØÇ ß³ñù Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñ ·ïÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ ³Ûë ϳñ·Ç Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ å»ïù ¿ ïÇñ³å»ï»ÇÝ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÇ, ÇÝãåÇëÇù »Ý` ÇÙ³ëïáõÃÛáõÝÁ, ï³Õ³Ý¹Á, ½³Ý³½³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí ·áñÍ»Éáõ ÑÙïáõÃÛáõÝÁ£ ¸áõ ØáõÝÇ Ï³ñÍÇùáí. «ÎÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÁÝïñáõÙ »Ý (³ÛÝåÇëÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó, áñáÝù) ³ñï³ùݳå»ë ÑÇÙ³ñ »Ý (»ñ¢áõÙ), (ÇëÏ) Ý»ñùáõëï ˻ɳóÇ »Ý, ³ñï³ùݳå»ë` ÃáõÛÉ, ÇëÏ á·áí` ³Ùáõñ£ (Üñ³Ýù) ¹ÇÙ³óÏáõÝ, ³éáÕç, ³Ùáõñ (¢) ù³ç »Ý, ëáíáñ »Ý ·ïÝí»É ͳÝñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ϳñáÕ »Ý ¹ÇÙ³Ï³Û»É ëáíÇÝ, óñïÇÝ, ˳Ûï³é³ÏáõÃÛ³ÝÁ ¢ ³ÙáÃÇÝ»£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
лï³Ëáõ½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ ջϳí³ñáÕÇ Ýϳïٳٵ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ù»Í å³Ñ³ÝçÝ»ñ ¿ ³é³ç³¹ñáõÙ£ Üñ³ ϳñÍÇùáí ³Û¹ Ù³ñ¹Á å³ñï³íáñ ¿ «ïÇñ³å»ï»É ѳٳÏáÕÙ³ÝÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ»£ ¸áõ ØáõÝ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿. «àñáíÑ»ï¢, ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ, å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ï»É Ñ»ï³ËáõÛ½Ç µÝ³íáñáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³ ³ÝÏ»ÕÍáõÃÛáõÝÁ, ×ßÙ³ñï³ëÇñáõÃÛáõÝÁ, ѳٳÏáÕÙ³ÝÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ, ¢ ÙdzÛÝ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ϳñ»ÉÇ ¿ Ýñ³ÝÇó û·ïí»É£ ºñÏñáñ¹Á` å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ Ýϳïٳٵ ÉÇÝ»É Ù³ñ¹³ë»ñ, ·Ã³ëÇñï ¢ ³ñ¹³ñ³óÇ£ ºññáñ¹` å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ «Ýñµ³ÝϳïáõÃÛáõÝ ¢ Ëáñ³Ã³÷³ÝóáõÃÛáõÝ»£ ¸áõ ØáõÝ ÝßáõÙ ¿ ݳ¢. «ºñµ»ÙÝ Ñ»ï³ËáõÛ½Á ëï³ÝáõÙ ¿ óÝϳñÅ»ù ½³ñ¹»ñ ¢ ÷áÕ, ë³Ï³ÛÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ãÇ Ñ³ÛóÛÃáõÙ£ ²Û¹ ¹»åùáõ٠ݳ ³ß˳ïáõÙ ¿ ³½³ïí»É ³é³ç³¹ñ³ÝùÇó Ï»ÕÍÇùÇ (û·ÝáõÃÛ³Ùµ)£ ²Ñ³ ³Û¹ ¹»åùáõÙ ¿, áñ å»ïù ¿ ÉÇÝ»É ½·áõÛß ¢ Ëáñ³Ã³÷³Ýó, å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ϳñáÕ³Ý³É Ýñ³ ѳÕáñ¹áõÙÝ»ñáõÙ ï³ñµ»ñ»É ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ Ï»ÕÍÇùÇó»£ ÜÙ³Ý Ëëï³·áõÛÝ å³Ñ³çÏáïáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ ÏÛ³ÝùÇ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ ѳÛóÛÃáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý í×é»É ѳϳٳñïáÕ ÏáÕÙ»ñÇó áñ¢¿ Ù»ÏÇ ×³Ï³ï³·ÇñÁ£ ²Û¹ ¿ å³ï׳éÁ, áñ êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ µáÉáñ Ù»Ïݳµ³ÝÝ»ñÁ ·ïÝáõÙ »Ý, áñ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ³ß˳ï³ÝùáõÙ Ýñµ³·áõÛÝ Ñ»é³ï»ëáõÃÛ³Ùµ ¢ Ëáñ³Ã³÷³ÝóáõÃÛ³Ùµ ûÅïí³Í Ù³ñ¹Á ϳñáÕ ¿ «³Ù»Ý ÇÝã í³Õûñáù ÇÙ³Ý³É ¢ ³Ù»Ý ÇÝã ϳÝ˳ï»ë»É»£ 4. гϳé³Ïáñ¹Ç ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ áñáß»Éáõ ѳٳñ, êáõÝ òÁ½ÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇÝ Ñ³ÝÓݳñ³ñ»É ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳí³ù»É ÃßݳÙáõ µ³Ý³ÏÇ, µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ϳ½ÙÇ, Ýñ³Ýó ßñç³å³ïÇ, å³Ñ³Ï³ËÙµÇ ¢ ³ÛÉáó Ù³ëÇÝ£ ¸áõ ØáõÝ å³ñ½³µ³ÝáõÙ ¿, û ÇÝãÇ Ñ³Ù³ñ ¿ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ å³Ñ³ÝçíáõÙ. «ºñµ ó³ÝϳÝáõÙ »ë ѳñÓ³Ïí»É, (ÙÇÝ㢠³Û¹) ³Ýå³ï׳é å»ïù ¿ ·Çï»Ý³É, û áí ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ùáï ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáõÙ, Ýñ³ÝóÇó áí ¿ ˻ɳóÇ, áí` ÑÙáõï, ¢ áí` áã, ͳÝñ áõ û⠳ݻÉáí Ýñ³Ýó ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳٳå³ï³ëË³Ý Ï»ñåáí ·áñÍ»É Ýñ³Ýó ¹»Ù»£
êàôÜ òÀ¼Æ․ «ºðΠ貼زðìºêîÆ Ø²êÆÜ»
5. ÆÝ ѳñëïáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³íáñí»É ¿ Ù.Ã.³.1766Ã.£ âÇݳëï³ÝÇ Ñݳ·áõÛÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, êÛ³ ѳñëïáõÃÛ³Ý í»ñçÇÝ ïÇñ³Ï³É òÁ½»-í³ÝÝ Çñ í³Ûñ³·áõÃÛ³Ý ¢ ³Ýµ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ·³ÑÁÝÏ»ó ³ñí»ó Þ³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý ïÇñ³Ï³É âÅ»Ýï³ÝÇ ÏáÕÙÇó£ ²í³Ý¹áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, Æ âÅÇÝ Í³é³ÛáõÙ ¿ñ òÁ½»-í³ÝÇÝ£ ²å³ áñå»ë áõëáõóÇã ¢ ջϳí³ñ, ³Ýó»É ¿ ͳé³ÛáõÃÛ³Ý â»Ý-ï³ÝÇ Ùáï£ Ð³ëϳݳÉÇ ¿, áñ ·Çï»Ý³Éáí ³Ù»Ý ÇÝã, ÇÝã ϳï³ñíáõÙ ¿ Ù³Ûñ³ù³Õ³ùáõÙ, ݳ Ýå³ëï»ó Ýñ³Ý, áñ Çñ Ýáñ ïÇñ³Ï³ÉÁ ѳë³í ѳçáÕáõÃÛ³Ý êÛ³ ѳñëïáõÃÛ³Ý í»ñçÇÝ Ý»ñϳ۳óáõóÇã òÁ½»-í³ÝÇÝ ï³å³É»Éáõ ѳٳñ£ ÜáõÛÝÁ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í ݳ¢ ÆÝ ѳñëïáõÃÛ³Ý ³ÝÏÙ³Ý Ñ»ï ¢ Ýå³ëï»ó Ýñ³ ÷á˳ñ»Ý Ù.Ã.³. 1122Ã. âÅááõ ѳñëïáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³ÝÁ£ ÆÝ ѳñëïáõÃÛ³Ý í»ñçÇÝ ïÇñ³Ï³É âÅááõ-í³ÝÝ Çñ í³Ûñ³·áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ·³ÑÁÝÏ»ó ³ñí»ó ãÅááõÛ³Ý ïÇñ³Ï³É àõ-í³ÝÇ ÏáÕÙÇó£ ²Û¹å»ë ¿ ·Ý³Ñ³ïáõÙ êáõÝ òÁ½ÇÝ Ëáßáñ Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ¹»ñÁ, áñáÝó û·ÝáõÃÛ³Ùµ ß³ÑáõÙ »Ý ׳ϳï³Ù³ñï»ñÁ ¢ ·ñ³íáõÙ å»ï³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ£ 6. ò½Û³Ý ÈÇÝ ³ëáõÙ ¿, áñ ½áñùÝ ³é³Ýó Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ÝÙ³Ý ¿ ³é³Ýó ³ãùÇ áõ ³Ï³ÝçÇ Ù³ñ¹áõ£ ¸áõ ØáõÝ ·ñáõÙ ¿. «âÇٳݳÉáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹ÇñùÁ, ½áñùÁ áãÇÝã ãÇ Ï³ñáÕ ³Ý»É, ÇëÏ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç Ù³ëÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ÇÙ³Ý³É áã ³ÛÉ Ï»ñå, ù³Ý Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÇ ÙÇçáóáí»£ ²Ûë ³Ù»ÝÁ ·³ÉÇë ¿ ÏñÏÇÝ áõ ÏñÏÇÝ Ñ³ëï³ï»Éáõ ³ÛÝ å³ñ½ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, áñ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý É³í ϳ½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¹»åùáõÙ ³ÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ¢ ųٳݳÏÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñ³µ³Ý³ÏÇ Ù³ëÇÝ, áñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éáõÙ ·áñÍ»É íëï³Ñáñ»Ý ¢ í×é³Ï³Ýáñ»Ý£
15. ä²îºð²¼ØÆ Þ²ðàôܲββÜàôÂÚàôÜÀ ºì ²ðºìØîÚ²Ü
è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ1
ՀՐԱՉՅԱ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ
Ðá¹í³ÍáõÙ ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ã³÷³½³Ýó Ù»Í Ï³ñ¢áñáõÃÛáõÝÁ, ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ£ ¸ñ³Ý ѳïáõÏ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝϳÉÙ³Ý Éáõñç ËݹÇñÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñ, áñáÝó ѳÕóѳñáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ýáñ Ùß³ÏáõóÛÇÝ å³ñ³¹Ç·ÙÇ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýáñ Ùáï»óÙ³Ý Ùß³ÏáõÙ£ Ðá¹í³ÍáõÙ ïñíáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ù»Ïݳµ³ÝÙ³Ý, å³ï»ñ³½ÙÇ ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛ³Ý ¢ ¿íáÉÛáõódzÛÇ Ù³ëÇÝ ÁݹѳÝáõñ å³ïÏ»ñ³óáõÙ£ òáõÛó ¿ ïñíáõÙ, áñ 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ µ³ñ¹áõÃÛ³Ý Ù»Í³óáõÙÁ ¢ áã·Í³ÛÝáõÃÛáõÝÁ Ññ³ï³å »Ý ¹³ñÓÝáõ٠ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃ۳ݪ áñå»ë å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÇ, Ý»ñ³éáõÙÁ ųٳݳϳÏÇó é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¢ µ³ñ¹ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ëáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÙÁ£ ÀݹѳÝáõñ ·Í»ñáí ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ѳÛÏ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ËݹÇñÁ£
²Ûë Ñá¹í³ÍÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ÉáõÛë ¿ ï»ë»É ѳۻñ»Ýáí «21-ñ¹ ¸²ð» ³Ùë³·ñáõÙ, №4, 2006, ¿ç 3-52, ÇëÏ ³í»ÉÇ í³Õª éáõë»ñ»Ýáí «21-ñ¹ ¸²ð», №2, 2006 http://noravank.am/uploads/652/03_hrachya _arzumanyan.pdf: ì»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ ¿ áñáß³ÏÇ ËÙµ³·ñáõÙÝ»ñáí£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ð³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ã»Ù³Ý ÁÝϳÉíáõÙ ¿ áñå»ë µ³í³Ï³Ý ³µëïñ³Ïï, ÁÝóóÇÏ ëáóÇ³É³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ïïñí³Í, Ý»Õ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ûٳ£ ò³íáù, ³Ûëûñ Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý ¢ ÇÝï»É»Ïïáõ³É ÁÝïñ³ÝÇáõÙ ãÇ Ó¢³íáñí»É ³ÛÝ ÷³ëïÇ Ñëï³Ï ÁÝϳÉáõÙÝ áõ ³ñÅ¢áñáõÙÁ, áñ 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ áã ÙdzÛÝ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý, ³ÛÉ¢ ù³Õ³ù³ÏñÃ³Ï³Ý ¢ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³ëå»ÏïÝ»ñÝ »Ý ¹³ñÓ»É Çñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ëÁ£ Üáñ ųٳݳÏÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë Ñ»éáõ ÙÝ³É Ù»ñ ³ãù»ñÇ ³éç¢ Í³í³ÉíáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý «·Éᵳɳóٳݻ ·áñÍÁÝóóÇó, áñÝ ³ñ¹»Ý íëï³Ñ³µ³ñ ¢ ÙdzÝ߳ݳÏáñ»Ý Ý»ñ³éáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý, ³ÛÉ¢ ù³Õ³ù³ÏñÃ³Ï³Ý áõ Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³ñÃáõÃÛáõÝÁ£ ²Ûë ûٳÛÇ ßáõñç í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ëï»ÕÍí³Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ãϳñáÕ³ó³Ý ѳÕóѳñ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛ³ÝÁ ѳïáõÏ ÁݹѳÝáõñ ÇÝ»ñóÇáÝáõÃÛáõÝÁ, ¢ Ñ³Û ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇïùÝ ³Ûëûñ ÙÝáõÙ ¿ ëñÁÝóó Ï»ñåáí Í»ñ³óáÕ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÇ áõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ [ï»°ë, ûñÇݳÏ՝ 1, с. 3-15]£ ê³Ï³ÛÝ ³Ûëûñ ³ñ¹»Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ ÁÙµéÝáõÙÁ, áñ ³ÝÑݳñ ¿ ÉáõÍ»É 21-ñ¹ ¹³ñáõ٠г۳ëï³ÝÇ2 ѳçáÕ ½³ñ·³óÙ³Ý, Çñ³å»ë ѳÛÏ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Íñ³·ñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁª ³é³Ýó Ó¢³íáñ»Éáõ гÛáó ³ß˳ñÑÇ ¢ Ñ³Û ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý Ñ»Ýù³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ£ ÆÝãå»±ë ¿ г۳ëï³ÝÁ ݳÛáõÙ ³ß˳ñÑÇÝ, ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇÝ, á±ñÝ ¿ Ýñ³ ï»ÕÁ ͳí³ÉíáÕ ·Éáµ³É ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ£ ²Ûë ѳñó»ñÁ å»ïù ¿ Ëáñ³å»ë ÇÙ³ëï³íáñí»Ý Ñ³Û ëï»Õͳ·áñÍ ¢ Ùï³íáñ ÁÝïñ³Ýáõ ÏáÕÙÇó£ ò³íáù, ³Ûë Ýáõñµ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ ³ñ³·³óÙ³Ý »Ýóϳ ã»Ý ¢ ѳñϳ¹ñ³Ýù ã»Ý ѳݹáõñÅáõÙ£ гÛáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳëáõݳݳª Ýáñá2
²Ûëï»Õ ¢ ³ÛëáõÑ»ï, г۳ëï³Ý ³ë»Éáí, ÝϳïÇ »Ý ³éÝíáõÙ »ñÏáõ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁª г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ¢ È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù Ù»Ï ÙdzëÝ³Ï³Ý ³ÙµáÕçáõÃÛáõÝ »Ý Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¢ é³½Ù³ëïñ³ï»·Ç³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
íÇ ³ñÅ¢áñ»Éáõ ѳٳñ Çñ ï»ÕÁ áñ³Ï³å»ë ÷áËíáÕ 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ£ ²ÙµáÕç³Ï³Ý ¢ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï Ùáï»óÙ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³ÏñÃ³Ï³Ý ¢ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳï»ùëï»ñÇ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáíª ËÇëï ϳñ¢áñ ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ð³Û³ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ·áÝ» áõñí³·Í»ñÁ£ úµÛ»ÏïÇí ¢ ëáõµÛ»ÏïÇí å³ï׳éÝ»ñáí г۳ëï³ÝÝ ³Ûëûñ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ Ùß³Ï»É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï³Ý ¢ ѳۻó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ³ÙµáÕç ³ÝÑñ³Å»ßï Ñ»ÝùÁ ¢ ѳñϳ¹ñí³Í ¿ Ý»ñÙáõÍ»É ³ÛÉ Ùß³ÏáõóÛÇÝ áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ½³ñ·³óáÕ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ, é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ£ ¶Çï³Ïó»Éáí ³Ûë ù³ÛÉÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ áõ ѳñϳ¹ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ, Ñ³Û ÁÝïñ³ÝÇÝ å³ñï³íáñ ¿ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ùµ í»ñ³µ»ñí»É ¹ñ³Ýª Ëáõë³÷»Éáí ¿ÏÉ»ÏïÇÏáõÃÛáõÝÇó ¢ Ëëïáñ»Ý ѻÉáí ÇÝãå»ë гÛáó ³ß˳ñÑÇ ÑÇÙݳñ³ñ, Ñ»Ýù³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÇÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý ëáódzÉ-ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ Ýáñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÇÝ£ öá˳é»Éáõ ³Ûë ·áñÍÁÝóóÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÙdzÝ߳ݳÏáñ»Ý µ³ó³ë³Ï³Ý áñ³Ï»É, ù³ÝÇ áñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳ñÑÁ µ³í³Ï³Ý µ³½Ù³½³Ý ¿ ¢ áõÝÇí»ñë³É, ¢ ËÇëï ϳñ¢áñ ¿ ÁÝïñáõÃÛ³Ý áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ ɳÛÝ Áݹ·ñÏáõÙ áõݻݳɣ ¸³ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ Ñ³Û Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ»Ý ³í»ÉÇ Ùáï ¢ ѳٳñÅ»ù ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÝ ÁÝïñ»Éáõ ¢ ѳñÙ³ñ»óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÜÙ³Ý ÁÝïñáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ËÇëï ϳñ¢áñ ¿ ¹³éÝáõ٠г۳ëï³ÝÇ ¢ гÛÏ³Ï³Ý µ³ñÓñ³í³Ý¹³ÏÇ ï»ÕÇ ³ñÅ¢áñáõÙÁ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³ÏñóϳÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¢ ·³Õ³÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛáõÝáõÙ£ г۳ëï³ÝÝ, ³ÝϳëϳÍ, ÁݹѳÝáõñ »íñáå³Ï³Ý Ñá·¢áñ ³í³Ý¹áõÛÃÇ ÏñáÕÝ ¿£ лÝó ³Û¹ å³ï׳éáí ¿É Ñá¹í³ÍáõÙ ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý »íñáå³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇÝ µÝáñáß ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÝ ³é³í»É ѳçáÕí³ÍÝ ¿ í»ñçÇÝ ¹³ñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ£ ºíñáå³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇÝ å³ïϳݻÉáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝÇÝ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳٻٳﳵ³ñ «³Ýó³í» Ûáõñ³óÝ»É Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ³ñ¢ÙïÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁª ¹ñ³Ýáí ÇëÏ í»ñ³Ï³Ý·Ý»Éáí ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ¹³ñ»ñ Áݹѳïí³Í Ñ³Û é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÝ áõ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ£ ²ÝϳëϳÍ, ѳÛÏ³Ï³Ý Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ÝÙ³Ý «÷á˳Ýóٳݻ ѳçáÕáõÃÛáõÝÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ г۳ëï³ÝÇ áÕç ÇÝï»É»Ïïáõ³É ÁÝïñ³Ýáõ ÇÝï»ÝëÇí ³ß˳ï³ÝùÁ£ 1. ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ è³½Ù³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ µ»ÏáõÙݳÛÝáõÃÛáõÝÁ.- ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý áñáß
³ëå»ÏïÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ³ñÅ¢áñ»É ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ³Ûë áÉáñïáõÙ ·ñ»Ã» ³ÝÑݳñ ¿ áñ¢¿ Ýáñ µ³Ý ³ë»É£ Øß³ÏáõÛÃÁ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ñ»ÝíáõÙ »Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³ÏÇ Ù»ç ϳÛáõÝ Ùá¹»ÉÝ»ñÇ íñ³, áñáÝó ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ µ³í³Ï³Ý ѳ½í³¹»å ¢ ϳåí³Í ¿ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ¹³ñ³÷áõÉ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ųٳݳϳÏÇó ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ÷ÇÉÇëá÷³Û³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ, ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ Ùß³Ïí»É »Ý í»ñçÇÝ »ñÏáõ ѳ½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ¢ Çñ»Ýó Ù»ç Ïáõï³Ï»É »Ý µ³½áõÙ ë»ñáõݹݻñÇ ÷áñÓÁ£ ¸Çï³ñÏíáÕ Ã»Ù³ÛÇ Ýϳïٳٵ ÝÙ³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ѳñÏ ¿ ѳٳñ»É ûµÛ»ÏïÇí ¢ ß³ï µ³Ýáí ³ñ¹³ñ³óí³Í, ù³ÝÇ áñ å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ÷áË»Éáí ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý Ó¢»ñÝ áõ ÙÇçáóÝ»ñÁ, µÝáõÛÃáí ÙÝáõÙ »Ý ³Ý÷á÷áË£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ýáñ ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ, ÷áñÓ»Éáí ѳëÏ³Ý³É ¢ Ù»Ïݳµ³Ý»É Çñ»Ýó ÏáÕÙÇó ¹Çï³ñÏíáÕ »ñ¢áõÛÃÝ»ñÁ, ¹ÇÙáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ÙïùÇ Ñ³½³ñ³ÙÛ³ ųé³Ý·áõÃÛ³ÝÁª ç³Ý³Éáí ³ÛÝï»Õ ·ïÝ»É ³ÛÝ Ýáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ, áñáÝó µ³ËíáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ Çñ ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ [2, p. 3]£ Þñç³å³ïáÕ é³½Ù³Ï³Ý Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳëϳݳÉáõ ÷áñÓ»ñÁ, ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
½áõ·ÁÝóó, å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ׳ݳã»É ÇÝùÝ Çñ»Ý, ë»÷³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÁ ѳÕóݳÏÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ µ³Õ³¹ñÇãÝ ¿£ ²Ûë ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý Ûáõñ³óí»É ¿ñ ÐÇÝ âÇݳëï³ÝáõÙ ¢ Ó¢³Ï»ñåí»É ¿ ãÇݳóÇ Ëáßáñ Ùï³ÍáÕ êáõÝ ò½ÇÇ (Sun Tzu) ÏáÕÙÇó [3, p. 84]£ âÝ³Û³Í Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ³éϳ Ùßï³Ï³Ý Ùï³íáñ å³ß³ñÇÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ·³Õ³÷³ñÇ (áñÝ ³é³í»É å³Ñ³Ýçí³ÍÝ ¿ ѳݹÇë³Ýáõ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÏáÝÏñ»ï ÷áõÉáõÙ) ÙÇ ÇÝã-áñ «Ùá¹³»£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ÇÝï»É»Ïïáõ³É Ùá¹³Ý, ÇÝãå»ë ¢ ó³Ýϳó³Í Ù»Ï áõñÇßÁ, ÷á÷áË³Ï³Ý ¿ Çñ ¿áõÃÛ³Ùµ, ¢ í³Õ û áõß ·³ÉÇë ¿ ųٳݳÏ, »ñµ Ñ»ñÃ³Ï³Ý «Ù»Í ·³Õ³÷³ñÁ» ï»ÕÁ ½ÇçáõÙ ¿ ÝáñÇÝ» [2, p. 3]£ гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝ ½³ñ·³óáõÙÁ ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ß³ï µ³Ýáí ϳËí³Í »Ý Ýñ³ ÁÝïñ³Ýáõª Ýáñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ Ñ»ï ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï»Éáõ, Ýáñ Ó¢»ñÇ áõ Ù»ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¢áõÙ ÑÇÝ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ ï»ëÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÇóª ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ¹Ûáõñ³óÝ»Éáí Ýáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³ñÅ»ù å³ï³ëË³Ý Ó¢³íáñ»Éáõ ËݹÇñÁ£ Àݹ áñáõÙª ϳñ¢áñ ¿ ѳëϳݳÉ, áñ Ýáñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ÝáõÛÝÇëÏ Çñ»Ýó Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³Ýëå³ë»ÉÇ ½³ñ·³óáõÙ »Ý ëï³ÝáõÙ, ¢ ÇÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ æáÝ ¶ñ»ÛÁ (John Gray), «·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ »ÝóñÏíáõÙ ¿ Ñ»·Ý³ÝùÇ ûñ»ÝùÇÝ£ ¶³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõÝ»ÝáõÙ »Ý ѻÝùÝ»ñ, áñáÝù »ñµ»ù ã»Ý ÉÇÝáõ٠ϳ٠ѳ½í³¹»å »Ý ÉÇÝáõÙ ³ÛÝ, ÇÝã ëå³ëáõ٠ϳ٠ó³ÝϳÝáõÙ ¿ÇÝ Ýñ³Ýó Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÁ£ Þ³ï Ñ³×³Ë ¹ñ³Ýù ѳϳëáõÙ »Ý ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñÇÝ» [4, p. 27]£ ²ÛÝ ÁÙµéÝáõÙÁ, û ѳïϳå»ë áñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ »Ý «Ùá¹³ÛÇÏ» ³Ûëûñ ¢ áñáÝù, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ³é³í»É Ññ³ï³å ÏÉÇÝ»Ý í³ÕÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ ÇÝï»É»Ïïáõ³É «ËáѳÝáóÇ» ϳñ¢áñ³·áõÛÝ µ³Õ³¹ñÇãÝ ¿£ ÀÝïñ³Ýáõ ûñѳëáõÃÛáõÝÝ áõ ïѳëáõÃÛáõÝÁ ѳݷ»óÝáõÙ »Ý Ýñ³Ý, áñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳÝϳñͳÏÇÇ ¿ ·³ÉÇëª Áݹѳñí»Éáí Ýáñ, áõÅ áõ ÏßÇé ѳí³ùáÕ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇÝ, ÇÝãÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýñ³ ³ÝѳٳñÅ»ùáõÃÛ³ÝÁ ¢ É³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙª ųٳݳϳíáñ ϳÃí³ÍÇ£ гÛáõÃÛáõÝÁ í»ñçÇÝ ¹³ñ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠׳ϳﳷñ³Ï³Ýáñ»Ý áõß³ÝáõÙ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
¿ñ ³ÛÝ Ýáñ ÙÇïáõÙÝ»ñÝ áõ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ ÁÝϳɻÉáõ ·áñÍáõÙ, áñáÝù ³ÛÝáõÑ»ï¢ ¹³éÝáõÙ ¿ÇÝ í»ñ³Ñ³ë Ýáñ ųٳݳÏÝ»ñÇ ß³ñÅÇã áõÅ»ñÁ£ ÆÝãå»ë Ýϳï»É ¿ гÛÏ ²ë³ïñÛ³ÝÁ, «ì³Õáõó ¿, ÇÝã ѳÛÁ, áñå¿ë Ùï³ÍáÕ, ¹³ñÓ»É ¿ Ñ»ï¢³Ï ¢ Ñ»ï¢áõÙ ¿ ³ñ¹¿Ý Ù³ßáõ³Í, ëå³éáõ³Í ×ßÙ³ñïáõÃÇõÝÝ»ñÇ, Ð³Û Ùï³ÍáõÙÇ Ñ³Ù³ñª ·³ñáõÝÁ µ³óõáõÙ ¿ ³°ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñµ ºíñáå³ÛáõÙ ³ñ¹¿Ý áõß ³Ù³é ¿ ¢ åïáõÕÁª ù³Õáõ³Í» [5, ¿ç 157]£ â³÷³½³ÝóáõÃÛáõÝ ãÇ ÉÇÝÇ, »Ã» ³ë»Ýù, áñ Ñ³Û Ñá·¢áñ, Ùï³íáñ ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÁÝïñ³Ýáõ Ñ»Ýó ÝÙ³Ý áõß³óÙ³Ý Ù»ç ¿ óùÝí³Í 20-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÇ ³Õ»ïÇ å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ£ ¶³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ¢ ÑÇÙݳñ³ñ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳ñÑÁ å»ïù ¿ ·ïÝíÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ ÁÝïñ³Ýáõ ³Ïݹ»ï í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ý»ñùá, ù³ÝÇ áñ ³ÝѳÕáñ¹ ϳ٠³ÝѳëϳݳÉÇ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ ÙÇïáõÙÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ Ëáó»ÉÇ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ Çñ»Ýó ѳݹ»å [2, pp. 7-8]£ è³½Ù³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýó ϳñ¢áñ ¹»ñ »Ý ˳ÕáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýó ûñÁÙµéÝáõÙÁ ϳ٠áã ×Çßï Ù»ÏÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ »Ý ³Õ»ï³ÉÇ Ñ»ï¢³ÝùÝ»ñ áõÝ»Ý³É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ÆÝãå»ë ÝßáõÙ ¿ öáÉ ÐÇñßÁ (Paul Hirst), «å³ï»ñ³½ÙÁ ÙÕíáõÙ ¿ (áõÕÕáñ¹íáõÙ ¿) ³ÛÝ ·³Õ³÷³ñÝ»ñáí, û ÇÝãå»ë û·ï³·áñÍ»É ½»ÝùÝ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ·ñ»Ã» ³ÛÝ ã³÷áí, ÇÝã ã³÷áí ¢ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý áõ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ¶³Õ³÷³ñÝ»ñÝ, ³ÛëåÇëáí, áõÝ»Ý µ»ÏáõÙݳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ»£ Ø»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¢ ¹»ñ ¿ ëï³Ýáõ٠ݳ¢ ³ÛÝ Ùß³ÏáõÛÃÁ, áñÁ «ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ó¢³íáñ»É é³½Ù³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ ¢ ï³ñ³ÍáõÙÁ (¹Çýáõ½Ç³Ý)ª Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáí µÝ³Ï³Ý Ñ³ñÙ³ñ»óáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù ¹Åí³ñ ÏÉÇÝÇ Ï³Ý˳ï»ë»É» [6, p. 9]£ ²ÛëÇÝùݪ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ µ»ÏáõÙݳÛÝáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ ݳ¢ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ³ß˳ñÑÇ ¢ Ýáñ é³½Ù³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ áõ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝù³ÛÇÝ µ³ñ¹áõÃÛ³Ùµ£ гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç Ýáñ ·³Õ³÷³ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ÷áõÉ»ñ£ ²é³çÇÝ ßñç³ÝáõÙ ³ÛÝ Ó¢³Ï»ñåíáõÙ ¿ ·³Õ³÷³ñÁ ÍÝáÕÝ»ñÇ ¢ Ûáõñ³óíáõÙ ¿, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, í³Õ Ñ»ï¢áÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó£ г-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
çáñ¹ ÷áõÉáõÙ ³ÛÝ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ³½¹»óÇÏ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ËÙµÇ ßñç³ÝáõÙ, áíù»ñ ÁݹáõÝ³Ï »Ý ³½¹»É, áñå»ë½Ç ·³Õ³÷³ñÁ Ý»ñ¹ñíÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ»ÝùáõÙ, ÇÝùÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ ѳñÙ³ñ»óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ëϽµÝ³íáñÙ³ÝÁ£ ²Û¹ ÁÝóóùáõÙ ³é³ç³óáÕ ¹ñ³Ï³Ý ѳϳ¹³ñÓ Ï³åÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ³ÙµáÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç (µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ Ýñ³ ³é³í»É å³Ñå³ÝáÕ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ) ·³Õ³÷³ñÇ å³ÛÃÛáõÝÇÝ ¢ ï³ñ³ÍÙ³ÝÁ£ ¶³Õ³÷³ñÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ùï³íáñ ѳñëïáõÃÛ³Ý µÝ³Ï³Ý ¢ ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ëÁ [7, pp. 233-234]£ ò³íáù, 20-ñ¹ ¹. í»ñçÇÝ ¢ 21-ñ¹ ¹. ëϽµÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ï»ëɳϳÝÁ µ³ËíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ûµÛ»ÏïÇí ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ£ ÐÇÙݳϳÝáõÙ ¹³ ϳåí³Í ¿ »ñϳñ ¹³ñ»ñ å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉáõ Ñ»ï, ÇÝãÁ ã¿ñ ϳñáÕ ãѳݷ»óÝ»É ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ³ÝÏÙ³Ý, ÇëÏ Ñ»ï³·³Ûáõ٠ݳ¢ª ÁݹѳÝñ³å»ë Ñ³Û é³½Ù³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÇ ·ñ»Ã» ÉñÇí í»ñ³óٳݣ ØÇ ß³ñù ݳѳݷݻñáõÙ å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý «µ»ÏáñÝ»ñÇ» å³Ñå³ÝáõÙÝ û·Ý»ó áñáß ã³÷áí å³Ñå³Ý»É ݳ¢ áñáß ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ¢ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ «ÙݳóáõÏÝ»ñ», ÇÝãÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³Ýµ³í³ñ³ñ ¿ñ ·Çï³Ïóí³Í ųé³Ý·áñ¹áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ëáë»Éáõ ѳٳñ£ ºñÏÇñÁ, áñÁ Ù»ñ Ãí³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó ³é³ç ¹³ñ»ñ ß³ñáõÝ³Ï ¢ Ù»ñ Ãí³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ëϽµÇÝ áõÝ»ó»É ¿ ³é³ç³ï³ñ é³½Ù³Ï³Ý ï»ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ùµ³í, í»ñ³ÑëÏ»É ¿ гÛÏ³Ï³Ý µ³ñÓñ³í³Ý¹³ÏÁ, ³ÝϳëϳÍ, ïÇñ³å»ï»É ¿ ݳ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ, áõÝ»ó»É ¿ é³½Ù³Ï³Ý ÁÝïñ³ÝÇ ¢ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñ [8]£ гÛáó å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ 20-ñ¹ ¹³ñáõÙ ¢ ï³ñ³Í ѳÕóݳÏÝ»ñÁ Ýáñ é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓÇ ³ñÅ¢áñÙ³Ý ¢ Ñ³Û é³½Ù³Ï³Ý ÙïùÇ Áݹѳïí³Í ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ݳ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñ ëï»ÕÍ»óÇÝ£ ²Ûë ç³Ýù»ñÝ, ³Ýßáõßï, å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ·³ÝÓ³ñ³ÝÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ѳÛáó å³ïÙáõÃÛ³Ý áõ Ùß³ÏáõÛÃÇ Ëáñ ÇÙ³óáõÃÛáõÝ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ.- è³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ
·áñͳéáõÛÃÁ ³Ýëå³ë»ÉÇáõÃÛ³Ý ¿ý»ÏïÇ µ³ó³éáõÙÝ ¿, »ñµ ѳë³ñ³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÏáõÃÛáõÝÁ ѳÝϳñͳÏÇÇ ¿ ·³ÉÇëª µ³Ëí»Éáí Ýáñ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï [2, p. 28]£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ÇÝãå»ë ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É
Ýñ³ÝÇó ¹áõñë Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýëå³ë»ÉÇ ¢ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ½³ñ·³óáõÙ ³é³ç³óÝáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÃÇíÁ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ¿£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³ñ¢áñ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó ¿ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁª ¹ñ³ÝóÇó ³é³í»É íï³Ý·³íáñÝ»ñÇ Ç Ñ³Ûï µ»ñٳٵ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ·Í»ñÇó Ù»ÏÁ Ýñ³ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ýñ³ Ù³ëÇÝ Ëáë»É áñå»ë Ù»ù»Ý³Û³ÏáÕÙÝáñáßí³ÍÇ [9]£ î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝÇ Ù»ÏݳñÏٳٵ ³Ûë ÙÇïáõÙÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ëáñ³ó³Ý£ î»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ Ý»ñó÷³ÝóáõÙ »Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ·ñ»Ã» µáÉáñ ß»ñï»ñÁ, áñÝ ³é³ÛÅÙ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ Ó¢³íáñ»É ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù å³ï³ë˳ÝÁ [10, pp. 14-26]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃǪ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ï»ÕÝ áõ ¹»ñÁ µ³ó³ñӳϳóÝ»Éáõ ѳÏáõÙÁ Ýϳïí»É ¿ ¹»é¢ë í³Õáõó ¢, ³Û¹ ÃíáõÙ, ѻﳽáïíáõÙ ¿ñ ³ÛÉ Ùß³ÏáõÛÃÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ£ Ü»ñϳÛáõÙë ³Ûë ÙÇïáõÙÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ áñå»ë Ýáñ, áñ³Ï³å»ë ³ÛÉ ÇñáÕáõÃÛáõÝ Ó¢³Ï»ñå»Éáõ ÷áñÓ»ñÇ Ãáõݹ ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ùµ ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë ãÇݳóÇ Ñ»ï³½áïáÕÝ»ñÁ£ Üñ³Ýù, Ù³ëݳíáñ³å»ë, åݹáõÙ »Ý, áñ «µ³ñÓñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, Ý»ñ³éÛ³É Ý³¢ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ, ã»Ý ϳñáÕ ¹³éÝ³É ³å³·³ å³ï»ñ³½ÙÇ ÑáÙ³ÝÇßÁ£ ì»ñçÇÝÝ»ñë, ѳݹÇë³Ý³Éáí ųٳݳϳÏÇó ¹³ñ³ßñç³ÝÇ µ³ñÓñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, ·ñ³í»É »Ý, ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó, ϳñ¢áñ ¹Çñù»ñ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ѳٳϳñ·»ñáõÙ£ ê³Ï³ÛÝ ¹³ µáÉáñáíÇÝ ¿É µ³í³ñ³ñ ã¿, áñå»ë½Ç ³Û¹ »ñ¢áõÛÃÝ ëï³Ý³ å³ï»ñ³½Ù ³Ýí³ÝáõÙÁ» [11, p. 2]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý ¢, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ù»Ï ³ÛÉ Ï³ñ¢áñ ·ÇÍÝ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ Ñëï³Ï ë³Ñٳݳ½³ïáõÙÁ£ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇÝ Ëáñ³å»ë Ëáñà ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÙÇç¢ ë³ÑÙ³ÝÇ áñ¢¿ çÝçáõÙ. Ë³Õ³Õ ÏÛ³ÝùÁ «ù³Õ³ù³ódzϳÝÝ»ñÇ» Ñá·ëÝ ¿, ÇëÏ å³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ï»ñ³½Ù í³ñ»ÉÁª ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ ËݹÇñÝ áõ å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ [12, ch. 1]£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ÝÙ³Ý ËÇëï ë³Ñٳݳ½³ïáõÙÝ áõÝÇ Çñ ¹ñ³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ë»ñïáñ»Ý ÷áËϳåí³Í »Ý, ³ÝÁݹٻç ÷áË·áñͳÏóáõÙ »Ý ¢ ÷á˳¹³ñÓ³µ³ñ ³½¹áõÙ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó íñ³, ÇÝãÝ ³Û¹ ë³Ñٳݳ½³ïáõÙÁ µ³í³Ï³Ý ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ¿ ¹³ñÓÝáõÙ [13]£ êï³óíáõÙ ¿, áñ ²ØÜ é³½Ù³Ï³Ý í»ñݳ˳íÁ, ѳïϳå»ë ·áñÍáÕ µ³Ý³ÏáõÙ, ¹³ëïdzñ³Ïí»É ¿ лÉÙáõï ýáÝ ØáÉïÏ»Ç (Helmut Graf von Moltke)՝ 1857-88ÃÃ. ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ïÇ á·áí, áñÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݪ å³ï»ñ³½ÙÁ å»ïù ¿ ÙÕíÇ é³½Ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛ³Ý áõ ³ñí»ëïÇ ¢ áã û ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ [14, p. 17]£ ØáÉïÏ»Ý, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳí³ë³ñ»óÝ»Éáí ³½·³ÛÇÝ (·ñ³Ý¹) é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, åݹáõÙ ¿, áñ û¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ áñáßáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ ¢ ϳñáÕ ¿ ÝáõÛÝÇëÏ ÷áË»É ¹ñ³Ýù é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzÛÇ ÁÝóóùáõÙ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ÛÝ Çñ³íáõÝù ãáõÝÇ Ë³éÝí»É å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³ÝÁ [15, pp. 287-293, ³Ý·É. óñ·Ù. ï»°ë 16]£ ¸ñ³Ýáí ѳݹ»ñÓ, ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉÇ ¹»ñÇ ÙÇ ï»ë³Ï µ³ó³ñӳϳóáõÙ, áñÁ «Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù ¹³éÝáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý í³ñå»ï» [17, pp. XIII-XIV]£ ÆëÏ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzÛÇ ³ÝóϳóáõÙÝ ³í»ÉÇ ßáõï ûɳ¹ñíáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ûñÇݳã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñáí, ù³Ý áñ¢¿ ³ÛÉ µ³Ýáí£ Ð»·Ý³ÝùÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ ųٳݳÏÇÝ Ñ»Ýó ØáÉïÏ»Ý ¿ ѳݹ»ë »Ï»É Ñû·áõï ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ù³Õ³ù³ódzϳÝÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý, ÇÝãÁ å»ïù ¿ å³ßïå³Ý»ñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ³ÛÝ µ³ÝÇó, áñå»ë½Ç ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ·»ñÇßËáÕ ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ó»éù ãµ»ñ»ÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë ¢ å³ï»ñ³½Ù í³ñ»ÉÇë£ Ð³ëϳݳÉáí ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÙµáÕç íï³Ý·³íáñáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÝ Çñ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³ÝÝ ¿ñ »ÝóñÏ»Éáõ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý µáÉáñ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ, ØáÉïÏ»Ý ËáëáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ Ñ³Ï³ÏßéÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ [14, p. 17]£ Üß»Ýù, áñ Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ·áñÍáÕ µ³Ý³ÏÇ, ²ØÜ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ ¢
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÁ ÏáÕÙÝáñáßíáõÙ »Ý ¹»åÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ «Ï³ñÍÇùÁ», áñÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ã»É³¹ñíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ùµ ¢ áã û é³½Ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñáí [2, p. 1]£ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ íñ³ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ áõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï ë³Ñٳݳ½³ïÙ³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÁ ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý »ñÏíáõÃÛ³Ý í³é ¹ñë¢áñáõÙÝ ¿£ ì»ñÉáõÍ»Éáí ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁª µ³í³Ï³Ý ¹Åí³ñ ¿ ѳëϳݳÉ, û áí ¿ ³ÛÝï»Õ «Ó¢³íáñáõÙ» å³ï»ñ³½ÙÇ ¹»ÙùÁª ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»±ñÁ, û± ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÁ, áñáÝù ïÇñ³å»ïáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ³ñí»ëïÇÝ ¢ Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ [2, pp. 12-13]£ ØÇ ß³ñù å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÇ ¢ ù³Õ³ù³·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáíª ³Û¹ »ñÏíáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ í׳ñÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ µ³Ý³ÏÇ íñ³£ Àݹ áñáõÙª í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ ïñíáõÙ ¿ µ³ó³ñÓ³Ï Ï³ñ·³íÇ׳Ï, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë Ëáõë³÷»É ¿éá½Ç³ÛÇó ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ [18, pp. 9-60]£ ²ÛëåÇëáí, å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳÛïÝíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï, áíù»ñ Çñ³íáõÝù »Ý ëï³ÝáõÙ ÙÇç³Ùï»É Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÇÝ, å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ í³ñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÇÝ, ÇÝãÁ ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï é³½Ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ ¢, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, µ³ó³ë³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñÇ [19, pp. 429-458]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, «ù³Õ³ù³ódzϳÝÝ»ñÇÝ» ë˳Éí»Éáõ, µ³Ý³ÏÁ ãÇٳݳÉáõ ¢ ×Çßï ãѳëϳݳÉáõ (ÇÝãÁ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÙ Ýñ³Ýó åñáý»ëÇáÝ³É ãÉÇÝ»Éáõ µÝ³Ï³Ý ѻÝùÝ ¿) Çñ³íáõÝù ¿ í»ñ³å³ÑíáõÙ [20, p. 154]£ ø³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³Ûï³Í «Ï³ëϳͳÙïáõÃÛáõÝÁ» ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å, Ýñ³Ýó ѳ׳˳ÏÇ ¢ ã³ñ¹³ñ³óí³Í ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ¢ ϳ۳óÙ³Ý ·áñÍÁÝ-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
óóáõ٠ѳñó³Ï³ÝÇ ï³Ï »Ý ¹ÝáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ£ ¶áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ó³Ýϳó³Í áÉáñïáõÙ åñáý»ëÇáݳÉǽÙÇ ã³÷³ÝÇßÝ»ñÝ »Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ ¢ ÷áñÓÁ£ гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, íëï³ÑáõÃÛáõÝ ï³Í»Éáí ÏáÝÏñ»ï åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¢ ÷áñÓÇ Ñ³Ý¹»å, ³ÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ³ÙµáÕç Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý íñ³£ ºÃ» ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ˳éÝíáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzÛÇ ³ÝóϳóÙ³ÝÁ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, áñå»ë åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ, ³ÝÑñ³Å»ßï íëï³ÑáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ ϳ٠µ³í³Ï³Ý Ëáñ ã¿£ ²ÛëÇÝùÝ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Í³í³ÉÁ, áñÇÝ Ñ»ÝíáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáÝ³É ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, µ³í³Ï³Ý ã¿ å³ï»ñ³½ÙÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ѳٳñ ¢, Ý߳ݳÏáõÙ ¿, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³ÝÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ï³É ѳٳå³ï³ëË³Ý Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ¸³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÕóÛÇ ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ³í³ñïÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ÙÇ »½ñ³Ñ³Ý·Ù³Ý, áñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉǽÙÇ ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ëáë»ÉÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ³ÝÏáé»Ïï ¢, ѻµ³ñ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É ëÇñáÕ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ¢ ¹ÇÉ»ï³ÝïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó [21, pp. 3-18]£ è³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³ñÑ»ëï³Ï³Ý áõ ÙÇïáõÙݳíáñ ë³Ñٳݳ½³ïÙ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ µ³ó³ë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ ¿ ³ÛÝ, áñ å³ï»ñ³½ÙÁ ¹³¹³ñáõÙ ¿ ÁÝϳÉí»É áñå»ë ËáÉÇëïÇϪ ÙÇ ÇÝã-áñ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ý ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ë, ÇëÏ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇïùÁ Ëáõë³÷áõÙ ¿ ¹Çï³ñÏ»É é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñåí»Éáõ ËݹÇñÝ»ñÁ£ ê³ Ñ³Ý·»óÝáõÙ ¿ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ³é³ç³óÙ³Ý, áñÇ Ñ³ÕóѳñáõÙÁ í»ñ³ÍíáõÙ ¿ ³é³ÝÓÇÝ ¢ áã ÙdzÛÝ ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹñÇ [14, pp. VI-VII]£ ²Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³éÇ íñ³, »ñµ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÝ Çñ»Ýó áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝïñáݳóÝáõÙ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇÝ Ý³Ëáñ¹áÕ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¢ ¹ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ó¢³Ï»ñåÙ³Ý íñ³, ³ÛÝ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
¹»åùáõÙ, »ñµ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ Ï»ÝïñáݳÝáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzݻñÇ ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý íñ³ [14, p. 7]£ ²ñ¹ÛáõÝùÁ ÉÇÝáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ï³ñµ»ñ Ï»ñå »Ý å³ïÏ»ñ³óÝáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ, ÇÝãÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ íñ³ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý åɳݳíáñÙ³Ý, µÛáõç»Ç Ó¢³íáñÙ³Ý ¢ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñáõÙ£ ì³é ûñÇÝ³Ï Ï³ñáÕ ¿ ͳé³Û»É ¶»ñÙ³ÝdzÝ, áñÁ 30 ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ å³ñïáõÃÛáõÝ ¿ Ïñ»É »ñÏáõ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ, ÇÝãÝ ³ñ¹»Ý ¹Åí³ñ ¿ å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ áñ³Ï»É [2, p. 15]£ ºí ë³, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ ÑÇÝ ³ëáõÛÃÇ, ûª «ø³ÝÇ ¹»é ã»ë Ïéí»É ·»ñٳݳóÇÝ»ñÇ Ñ»ï, ã»ë Çٳݳ å³ï»ñ³½ÙÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ÇÝã ¿» [10, p. 19]£ ÐÇÙݳËݹñÇ ×Çßï å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ ³é³çÇÝ ù³ÛÉÝ ¿ Ýñ³ ѳÕóѳñÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑÇÝ, ¢ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ³ß˳ñÑÇ ÇÝï»É»Ïïáõ³É ÁÝïñ³ÝÇÝ Ï³ñÍáõÙ ¿, áñ ³Û¹åÇëÇÝ å»ïù ¿ ¹³éݳ ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñå»Éáõ ѳٳϳñ·³ÛÇÝ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ëáëïáí³ÝáõÃÛáõÝÁ£ гçáñ¹ ÷áõÉáõÙ ³Ûë ÁÙµéÝáõÙÁ å»ïù ¿ Ó¢³íáñíÇ áñå»ë ³ÙµáÕç é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ [2, p. 17]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ËݹÇñÝ»ñáí ½µ³Õí»É ¿ ݳ¢ ìÇÏïáñ ¸¢Çë гÝëáÝÁ (Victor Davis Hanson), áñÁ ÝáõÛÝå»ë »Ï»É ¿ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý, áñ ¹ñ³ÝáõÙ ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ «Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ áãÝã³óÝáÕ ó³Ýϳó³Í ׳ϳï³Ù³ñïÇ» ·³Õ³÷³ñÁ, »ñµ å³ï»ñ³½ÙÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ·áñÍÇù, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë «³Ý»É ³ÛÝ, ÇÝã Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ ³Ý»É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ»3 [22, pp. 20-22]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÁ Ù»Í Ù³ë³Ùµ »ÉÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝÇó, áñ Ñ»Ýó ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ Ññ³ÑñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ, áñÁ, ë³Ï³ÛÝ, ³í»ÉÇ ßáõï ¹³éÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ë»Õ³ÃÛáõñí³Í ³ÛÉÁÝïñ³ÝùÁ, ù³Ý Ýñ³ ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ [24, pp. 23-40]£ ê³ Ð³ÝëáÝÇÝ Ñ³ñϳ¹ñáõÙ ¿ ѳٳ3 ²Ûëï»Õ ݳ ½³ñ·³óÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ í³Õ ·ñ³Í ³ß˳ï³ÝùÇ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ [23]£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
Ó³ÛÝ»É ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ³ÛÝ Ï³ñ·³ËáëÇÝ, Áëï áñǪ å³ï»ñ³½ÙÝ «³í»ÉÇÝ ¿, ù³Ý ÃíáõÙ ¿»4£ ²ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ¹»é¢ë »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï Ð³Û³ëï³ÝÁ Ï·ïÝíÇ ËÇëï µ³ñ¹ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝáõÙ, ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýñ³Ý, áñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý Ñ³ñóÁ ãÇ ¹Çï³ñÏíáõÙ áñå»ë ³é³çݳѻñà ËݹÇñ£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, å»ïù ¿ ѳëϳݳÉ, áñ áñù³Ý ßáõï ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ëÏëí»Ý µ³Ý³í»×»ñÝ ³Ûë ³éÇÃáí, ³ÛÝù³Ý Ù»Í ÏÉÇÝÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ ѳۻñÇë ÏѳçáÕíÇ ·ïÝ»É ïíÛ³É ËݹñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù «Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ï»ëɳϳÝÁ»£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ÝÙ³Ý Ï³ñ¢áñ ѳñó»ñáõÙ áõñÇßÇ ÷áñÓÇ ³ÝËáѻ٠û·ï³·áñÍáõÙÝ ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿£ ê³ Ññ³ï³å ¿ Ýñ³Ýáí, áñ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÁÝïñ³ÝÇÝ Ý»ñϳÛáõÙë ÷áñÓáõÙ ¿ ÉáõÍ»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙïùáõÙ ³éϳ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ, áñáÝó ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý µ³Ëí»Éáõ ¿ ݳ¢ ѳÛáó å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, »Ã» ÁÝïñÇ áõñÇßÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ»ñÇ áõ ë˻ٳݻñÇ ³ÝËáѻ٠÷á˳éÝÙ³Ý áõÕÇÝ£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, гÛáó ³ß˳ñÑÁ ųٳݳÏÇÝ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ ϳñáÕ³ÝáõÙ ¿ñ ÉáõÍ»É ³ÛÝ ËݹÇñÝ»ñÁ, áñáÝù »íñáå³Ï³Ý Ñá·¢áñ ѳñÃáõÃÛáõÝáõ٠ѳݷ»óÝáõÙ ¿ÇÝ ³Ýѳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ¢ å³Ñ»É Çñ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛáõÝÁ5£ Ü߳ݳÏáõÙ ¿, г۳ëï³ÝÝ áõÝÇ µáÉáñ ³ÝÑñ³Å»ßï ݳ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñÁ ¢° Ñ³Û ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý áõ Ùï³íáñ ѳñÃáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý, ¢° ù³Õ³4 γñ·³ËáëÁ ÑÝãáõÙ ¿ ³Ûëå»ë. «Mehrsein als scheinen» ¢ óñ·Ù³ÝíáõÙ ¿ª «æ³Ý³É
ÉÇÝ»É ³í»ÉÇÝ, ù³Ý ϳë Çñ³Ï³ÝáõÙ»£ ¶»ñÙ³Ý³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÛÝ Ñ³ÛïÝí»É ¿ 18-ñ¹ ¹. í»ñçÇÝ ¢ ϳåí»É ¿ äñáõëdzÛÇ Ñ»ï£ ²í»ÉÇ áõß ³ÛÝ ï³ñ³Íí»ó ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ·É˳íáñ ßï³µáõÙª ßÝáñÑÇí ØáÉïϻǣ γñ·³ËáëÁ ѳۻñÇë ѳٳñ ÝáõÛÝå»ë ï»ÕÇÝ ¿£ 5 гÛáó ³ß˳ñÑÇ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳÛÏ³Ï³Ý áõÕáõ Ù³ëÇÝ ï»°ë [26]£ ¼³ñÛ³ÝÇ ³é³í»É ϳñ¢áñ ÙÇ ù³ÝÇ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý гÛáó ³ß˳ñÑǪ áñå»ë áõñáõÛÝ ÇñáÕáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÇÝ, ï»°ë [27, cc. 16-21]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõ å³ï»ñ³½ÙÇ áÉáñïÇ ÙÇç¢ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý ³é³ÛÅÙ åáï»ÝóÇ³É ËݹñÇ Ñ³çáÕ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùáï»óáõÙÁ (American way of war) ѳ½í³í»å ¿ ¹áõñë ·³ÉÇë é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzÛÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ËݹñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ¢ Ñ³ñϳ¹ñáõÙ ¿ ѳٳӳÛÝ»É è³ë»É àõÇ·ÉÇÇ (Russell Weigley) ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÇ Ñ»ï, û ¹³ ³í»ÉÇ ßáõï ׳ϳï³Ù³ñïÇ ¢ áã û å³ï»ñ³½ÙÇ Ùáï»óáõÙ ¿, ¢ Ù»Ýù µ³ËíáõÙ »Ýù ûñѳëáõÃÛ³Ý ¢ ï»ñÙÇÝÇ áõ Ýñ³ Çñ³Ï³Ý µáí³Ý¹³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ áñáß³ÏÇ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý [14, p. 1]£ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ²ØÜ-Á ÙÝáõÙ ¿ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ÁݹѳÝáõñ ѳٳï»ùëïáõÙ, ÇëÏ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Ý ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ í³ñ»É ׳ϳï³Ù³ñï»ñ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³Ýdzݻñ, µ³Ûó áã å³ï»ñ³½Ù£ ºí 볪 ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ²ØÜ-Á áõÝÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñå»Éáõ, ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¢ Ý³¢ ó³ÝϳÉÇ Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý Ï³ñ· ѳëï³ï»Éáõ ³ÝÁݹáõݳÏáõÃÛ³Ý µ³í³Ï³Ý ³Ý³ã³é å³ïÙ³Ï³Ý ÷áñÓ£ ²ØÜ-Á, ÇÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, ѳÝϳñͳÏÇÇ ¿ ·³ÉÇë, »ñµ µ³ËíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝdzÛÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá å³ï»ñ³½Ù í³ñ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ£ ²é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ÃíáõÙ ¿, û ³Ýëå³ë»ÉÇáõÃÛ³Ý ¿ý»ÏïÁ ϳñáÕ ¿ µ³í³Ï³Ý Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ѳÕóѳñí»É ѳٳå³ï³ëË³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛ³Ý, ×Çßï ϳ¹ñ³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ³ÛÉÝÇ ÙÇçáóáí£ ê³Ï³ÛÝ ËݹÇñÁ ß³ï ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ¿, áõ Ýñ³ «³ñÙ³ïÝ»ñÁ» ·ïÝíáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ áõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ ËÇëï Ñëï³Ï ë³Ñٳݳ½³ïáõÙ ³ÝóϳóÝ»Éáõ Ù»ç [2, pp. 16-17]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÁ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ.- »¢ ÁݹáõÝí³Í ¿ ï³ñµ»ñ³ÏáõÙ ÙïóÝ»É ï³ñµ»ñ »íñáå³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ²ØÜ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ Ùáï»óáõÙÝ»ñáõÙ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹ñ³Ýù µáÉáñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ÁݹѳÝáõñ ѳٳï»ùëïáõÙ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñÏñÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íÁ, Ù߳ϻÉáí ë»÷³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ¹áÏïñÇÝÝ»ñÁ, é³½Ù³í³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ñáõÃÛáõÝÝ áõ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÙdzÝÙ³Ý ¿ ³ñÓ³·³ÝùáõÙ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý, ëáódzÉ-ù³Õ³ù³Ï³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ÇÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, ÙÝáõÙ ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ç³Ëç³ËáõÙÁ, ¢ »Ã» ³Ûë Ýå³ï³ÏÝ ³Ûëûñ µ³ó³Ñ³Ûïáñ»Ý ãÇ µ³ñÓñ³Ó³ÛÝíáõÙ, ³ÛÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï»ñå ³éϳ ¿ Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý, ÏñÃáõÃÛ³Ý Ù»ç ¢ ³ÛÉáõñ [25]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ç³Ëç³ËÙ³Ý ÷³ëïÁ, Ýñ³ Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÇ ·ñ³íáõÙÁ ѳٳñáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÝ ³í³ñï»Éáõ ¢ Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóÝ ëÏë»Éáõ ѳïϳÝÇߣ ²ÛëÇÝùÝ, Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ å³ï»ñ³½ÙÁ, Ç Ñ»×áõÏë Îɳáõ½¢ÇóÇ ï»ë³Ï»ïÇ, ³í»ÉÇ ßáõï ¹Çï³ñÏíáõÙ »Ý áñå»ë ѳçáñ¹áÕ µ³Ý³Ïó³ÛÇÝ ·áñÍÁÝóóÇ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù ¢ áã û ¹ñ³Ýó ûñ·³Ý³Ï³Ý Ù³ë [14, p. 1]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùáï»óÙ³Ý ßáõñç Éáõñç µ³Ý³í»×»ñÝ ëÏëí»óÇÝ 20-ñ¹ ¹. 70-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÇÝ, è³ë»É àõÇ·ÉÇÇ «ä³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÁ» (The American Way of War) ٻݳ·ñáõÃÛ³Ý Ññ³å³ñ³ÏáõÙÇó Ñ»ïá [28]£ àõëáõÙݳëÇñ»Éáí, û ÇÝãå»ë »Ý ÙÕí»É å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÝ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ, àõÇ·ÉÇÝ »Ï»É ¿ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý, áñ ²ØÜ-Á ÏáÕÙݳÏÇó ¿ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ áõųëå³é ³Ý»Éáõ ϳ٠áãÝã³óÝ»Éáõ ÙÇçáóáí ç³Ëç³ËÇã å³ñïáõÃÛáõÝ Ñ³ëóÝ»Éáõ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ [28, p. 475]£ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý àõÇ·ÉÇÇ Ï³ï³ñ³Í ѻﳽáïáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ëï³óí³Í ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ, ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, ÏÇñ³é»ÉÇ »Ý ³ñ¢ÙïÛ³Ý ³ÙµáÕç é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ýϳïٳٵ, ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ØáÉïÏ»Ç Ó¢³Ï»ñå³Í ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÁ ß³ï µ³Ýáí ѳÙÁÝÏÝáõÙ ¿ ³Ù»ñÇÏÛ³ÝÇÝ [15, ³Ý·É. óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ ï»°ë 16]£
2002Ã. Ññ³å³ñ³Ïí³Í «Î³ï³ÕÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ѳÝáõÝ Ë³Õ³ÕáõÃ۳ݻ (Savage Wars of Peace) ٻݳ·ñáõÃÛáõÝáõ٠سùë ´áõïÁ (Max Boot), ѻﳽáï»Éáí ²ØÜ, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ÷áùñ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ÙÕ»Éáõ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ, ·³ÉÇë ¿ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý, áñ ²ØÜ-Á å³ï»ñ³½ÙÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÙÇ ù³ÝÇ Ùáï»óáõÙÝ»ñ ¿ áñ¹»·ñ»É [29]£ ´áõïÁ óáõÛó ¿
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ï³ÉÇë, áñ ÷áùñ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ, áñáÝù ݳ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ «ÇÙå»ñdzÉÇëï³Ï³Ý», ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ãÝ»ñ·áñÍ»Éáí »ñÏñÇ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÇ íñ³, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ù»Í ³í³Ý¹ áõÝ»Ý ²ØÜª áñå»ë ѳٳß˳ñѳÛÇÝ áõÅÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ£ ²Ù÷á÷Çã í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ, ¹Çï³ñÏ»Éáí ¢ ѳٳÏó»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ »ñÏáõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ, ´áõïÝ ³í»ÉÇ ßáõï ѳëï³ïáõÙ ¿ àõÇ·ÉÇÇ ï»ë³Ï»ïÁ ¢ áã û Ù»ñÅáõÙ ³ÛÝ [29, p. XVI]£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ¹»é í³Õ ¿ Ëáë»É å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ï»ëɳϳÝÇ Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ 1988-1994ÃÃ. ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ г۳ëï³ÝÁ ÙÝáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ¢ Ùß³ÏáõÛÃÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ÇÝãÁ ã¿ñ ϳñáÕ ãѳݷ»óÝ»É ³Ûë ׳ݳå³ñÑÇ Ñ³Ù³ñ µÝáñáß ûµÛ»ÏïÇí Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ³å³é³½Ù³Ï³Ý³óáõÙÁ.- Ü»ñϳÛáõÙë ³éϳ »Ý ѳÛï³ÝÇßÝ»ñÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ «ÑÇÝ» »íñáå³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÛÃÝ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ «³å³é³½Ù³Ï³Ý³óí³Í» ¿ ¹³éÝáõÙ [30]£ ²Ûë »ñ¢áõÛÃÁ ½áõ·³ÏóíáõÙ ¿ »íñáå³Ï³Ý ÙïùǪ µ³Ý³ÏÇó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³½³ïí»Éáõ Ñ»ï ϳåí³Í áõïáåÇ³Ï³Ý Ý³Ë³·Í»ñÇó Ù»ÏÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áñÓ»ñÇ Ñ»ï, »ñµ «ëáóÇ³É³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÁ», ëáóÇ³É³Ï³Ý µáÉáñ ѳϳëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ ¢ ³ÛÉÝ µ³Ý³ÏÁ ¹³ñÓÝáõÙ »Ý áã åÇï³ÝÇ£ гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳÕóѳñáõÙ ¿ «Ý»ñùÇÝ í³ÛñÇáõÃÛáõÝÁ» ¢ ³ÛÉ¢ë µéÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÇù áõ ³ÕµÛáõñ ѳݹÇë³óáÕ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñÇ Ï³ñÇù ãÇ áõÝ»ÝáõÙ [31]£ ²Ûë ³í³Ý¹áõÛÃÇ í³é ûñÇݳÏÝ ¿ γÝïÇ «¸»åÇ Ñ³í»ñŠ˳ճÕáõÃÛáõÝ» ïñ³Ïï³ïÁ, áñï»Õ Ýϳñ³·ñíáõÙ ¿ Éáõë³íáñÛ³É Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ßÝáõÃÛáõÝÁ, áñáõÙ «Ùßï³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ»ñÁ (miles perpetuus) ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ å»ïù ¿ Çëå³é í»ñ³Ý³Ý», ù³ÝÇ áñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³Ù³ñ ëï»ÕÍí³Í ÉÇÝ»Éáíª Ýñ³Ýù Ññ³ÑñáõÙ »Ý ³ÛÝ [32, cc. 257-347]£ «Ì»ñ ºíñáå³ÛÇ» Ùß³ÏáõÛÃÇ ³å³é³½Ù³Ï³Ý³óáõÙÁ ѻÝù ¿ ݳ¢ ëï»ÕÍí³Í ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳï»ùëïÇ, »ñµ »íñáå³óÇÝ»ñÝ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ã»Ý ½·áõÙ Éñçáñ»Ý í»ñ³µ»ñí»Éáõ ë»÷³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ£ ì»ñçÇÝ 50 ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ³ñ¢Ùï³»íñá-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
å³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ ݳËÁÝïñáõÙ ¿ ·ïÝí»É ²ØÜ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ñáí³Ýáõ ï³Ï ¢ ³Ýï»ëáõÙ ¿ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³½¹³Ýß³ÝÝ»ñÁ [2, pp. 211-222]£ ì»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ å³ï»ñ³½ÙǪ áñå»ë ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý »ñ¢áõÛÃÇ ¢ ·áñÍÇùÇ Ýϳïٳٵ, å»ïù ¿ ѳٳñíÇ Å³Ù³Ý³Ï³íáñ ¢ áã ѳëï³ïáõÝ, áõ «å³ï»ñ³½ÙÇ íñ³ ¹ñí³Í ï³µáõÝ ÏóÝ¹Ç ÇÝãå»ë í³Õáñ¹Û³Ý Ù³é³ËáõÕ, »Ã», ϳ٠³í»ÉÇ ßáõïª »ñµ ëÏë»Ý í»ñ³¹³éÝ³É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³ÝÑáõë³ÉÇáõÃÛ³Ý í³ï ųٳݳÏÝ»ñÁ» [10, p. 24]£ XX ¹. 90-³Ï³Ý ÃÃ. ÁÝóóùáõÙ ²ØÜ-áõÙ Ç Ñ³Ûï »Ï³Ý ³é³ëå»ÉÝ»ñ µéÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÇ ÝáÕϳÝùÇ, ³ß˳ñÑÇ Ñ»ïÑ»ñáë³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÷áõÉÇ Ù³ëÇÝ, »ñµ ³ÝÓÇ ·áñÍáÝÁ, Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ï³ÙùÁ å³ï»ñ³½ÙáõÙ ëÏëáõÙ »Ý Ë³Õ³É ëïáñ³¹³ë, »ñÏñáñ¹³Ï³Ý ¹»ñ [33, pp. 109-222]£ àñáß ·ÇïݳϳÝÝ»ñ ï»ë³Ï»ï »Ý ѳÛïÝ»É, û é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ¢ ÁݹѳÝñ³å»ë ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ Ëáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Éáµ³É ïÇñáõÛÃáõÙ ·áñÍáÕ Ýáñ Ó¢³íáñíáÕ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ï³µáõÝ»ñÇ ýáÝÇÝ å³ï»ñ³½ÙÁ ¹³¹³ñáõÙ ¿ ÉÇÝ»É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý åñ³ÏïÇÏ ·áñÍÇùÁ ¢ ¹³éÝáõÙ ¿ µ³ñáÛ³å»ë ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ [34, pp. 275-297]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³å³É»·ÇïÇÙ³óÙ³Ý íñ³ ³½¹áÕ Ï³ñ¢áñ ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ·Éáµ³É Ù³ëë-Ù»¹Ç³Ý ¿£ سñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ áõÕÇÕ «ûÝ-ɳÛÝ» ÙdzóáõÙÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë å³ï»ñ³½ÙÇ ¹³Å³Ý, Çñ³Ï³Ý å³ïÏ»ñÁ ѳëóÝ»É ï³é³óÇáñ»Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ïáõÝ£ ê³Ï³ÛÝ ÝáÕϳÝùÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý µéÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ¹³éÝáõÙ ¿ áã ³ÛÝù³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ¹³ï³å³ñïÙ³Ý, áñù³Ý íñ¹áíÙáõÝùÇ ³ñ¹ÛáõÝù ³ÛÝ ÷³ëïÇó, áñ ³ÛÝ ¹³éÝáõÙ ¿ Ù»¹Ç³µÇ½Ý»ë ¢ ÙÇ ï»ë³Ï ëåáñï, ÇÝãÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÇ ³í³Ý¹³Ï³Ý Ï»ñå³ñÇ ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ý «ÉÕá½Ù³ÝÁ» [35]£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ «÷á˳ϻñåٳݻ ËݹÇñÝ»ñÁ.-
ijٳݳϳÏÇó ³ß˳ñÑÁ, ëñÁÝóóáñ»Ý ÷á÷áËí»Éáí, ¹³éÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ¢ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ, ÇÝãÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÇ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³ÝÁ ³é³ç³óáÕ Ýáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇÝ [7, p. 2]£ ²ß˳ñÑÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ¿É ³í»ÉÇ áã·Í³ÛÇÝ,
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ÁݹѳÝñ³å»ë ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ, Ýñ³ áõųÛÇÝ Ï³éáõÛóÝ»ñáõÙ ß³ñáõݳÏáõÙ »Ý ÇßË»É ·Í³ÛÇÝ Ùß³ÏáõÛÃÁ, Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ ¢ ÏñÃáõÃÛáõÝÁ [36, cc. 123-153]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ²ñ¢ÙáõïùÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íáõ٠ѳëáõݳÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ÁÙµéÝáõÙÁ, áñ Ýáñ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù ³ñÓ³·³ÝùÁ, Ý»ñ³éÛ³É Ý³¢ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÷á˳ϻñåáõÙÁ, å»ïù ¿ ï»ÕÇ áõݻݳ áã·Í³ÛÝáõÃÛ³Ý å³ñ³¹Ç·ÙÇ ï»ñÙÇݳµ³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³å³ñ³ïÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ [37, pp. 48-49]£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ¢ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïÝ»ñÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ѳÝÓݳñ³ñ³Ï³ÝÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë, ѳñÏ ¿ Ëáõë³÷»É ͳÛñ³Ñ»ÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó£ ä»ïù ¿ ѳëϳݳÉ, áñ Ùß³ÏáõÛÃÝ Çñ µÝáõÛÃáí ³í»ÉÇ ÇÝ»ñóÇáÝ ¿, ù³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ µ³ó³éáõÙ ¿ Çñ íñ³ áõÕÕ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ Øß³ÏáõÛÃÇ íñ³ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·Í»ñÁ µáÉáñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ í»ñ³µ»ñ»É »Ý áõïáådzÛÇÝ, ¢ ÁݹáõÝ»Éáí Ùß³ÏáõÛÃÇ, Ýáñ ųٳݳÏÝ»ñÇÝ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳëϳݳÉ, áñ ³ÛÝ å³ïٳϳÝáñ»Ý ï»ë³Ý»ÉÇ Å³Ù³Ý³ÏáõÙ ÏÙݳ ³Û¹åÇëÇÝ£ «Øß³ÏáõÛÃÁ ÷á˳ϻñå»Éáõ» Ïáã»ñÁ å»ïù ¿ ÁݹáõÝ»É áñå»ë áã ѳٳñÅ»ù, ¢ ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝã ÙÝáõÙ ¿, ѳëï³ï³·ñ»É áõ ѳßíÇ ³éÝ»É Ùß³ÏáõÛÃÇ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ Ýáñ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ [38]£ Øß³ÏáõÛÃÁ ¢ Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ»ÝùÁ, ³ñï³óáÉ»Éáí ëáóÇ³É³Ï³Ý í³ñù³·ÍÇ Ëáñù³ÛÇÝ Ùá¹»ÉÝ»ñÁ, ݳËÝ³Ï³Ý »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³ñ¢ïÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñǪ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ, ³Ù»Ý å³ñ³·³ÛáõÙ, ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ Ýñ³ Ùß³ÏáõÛÃÇ ³ÝϳÛáõÝáõÃÛ³Ùµ ¢ ѳٳñÅ»ùáõÃÛ³Ùµ£ ØÛáõë ÏáÕÙÇóª ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ ã³÷³½³Ýó åɳëïÇÏ ¿ ¢, å³Ñå³Ý»Éáí ÙÇ ß³ñù ÑÇÙݳñ³ñ å³ñ³Ù»ïñ»ñ, ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ÷á˳éáõÃÛáõÝ ³Ý»É ¢ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïñ»É ³ÛÉ Ùß³ÏáõÛÃÝ»ñÇó [2, p. 22]£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
»¢ µáÉáñ ųٳݳÏÝ»ñÇ ¢ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ùï³ÍáÕÝ»ñÁ ÙdzϳñÍÇù »Ý ³ÛÝ Ñ³ñóáõÙ, áñ å³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛÃÁ áõÝÇí»ñë³É ¿ ¢ ³Ý÷á÷áË, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ÏáÝÏñ»ï å³ï»ñ³½ÙÁ ïíÛ³É Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ÁݹáõÝí³Í ѳٳï»ùëïÇó, ٻͳÃÇí ·áñÍáÝÝ»ñÇó áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇó ϳËí³Í Ùß³ÏáõóÛÇÝ »ñ¢áõÛà ¿£ ä³ï»ñ³½ÙÝ áõÝÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³Ù³ï»ùëï»ñ, áñáÝóÇó ϳñ¢áñÝ»ñÝ »Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³ÝÁ, ù³Õ³ù³Ï³ÝÁ, ëáódzɳϳÝÁ ¢ Ùß³ÏáõóÛÇÝÁ£ Àݹ áñáõÙª Éáõñç ѻﳽáïáÕÝ»ñÝ áõ ëïñ³ï»·Ý»ñÁ ÙÇßï Áݹ·Í»É »Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³ñ¢áñ ¹»ñÁ [39, ch. 5]£ ØÇ ß³ñù ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ÝßíáõÙ ¿, áñ í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ²ØÜ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ó¢³íáñÙ³Ý Ù»ç ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ùáï»óáõÙÝ»ñáõÙ áñáßÇã ¹»ñ ¿ ˳ÕáõÙ ³í»ÉÇ ßáõï ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ¢ áã û Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïÁ£ ¸³ ϳåíáõÙ ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ áã·Í³ÛÇÝ ï»ÏïáÝ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñÇ ¢ í»ñçÇÝ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ѻճ÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ѻµ³ñª ÏñáõÙ ¿ ųٳݳϳíáñ µÝáõÛà [40]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ñ¹»Ý ³ÏÝѳÛï ¿, áñ ÙÇ ß³ñù ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ ³ÛÝ åݹáõÙÝ»ñÁ, û ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ ³ß˳ñѳ·ñáõÃÛáõÝÁ ¢, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ¹³¹³ñáõÙ »Ý ÉÇÝ»É Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í×éáñáß ·áñÍáÝÝ»ñ, ã»Ý ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ£ î³ñ³ÍùÁ, ÇÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ³é³ç³ï³ñ ¹»ñ Ë³Õ³É å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÇëÏ «ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ ϳñïáýÇÉ ã»Ý ³×»óÝáõÙ» ³ëáõÛÃÁ, ³é³çí³ ÝÙ³Ý, ³ñ¹³ñ³óÇ ¿ª ϳï³ñ»Éáí ·Éáµ³É ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»¹³ÉÇ ¹³ñÓ»ñ»ëÇ ¹»ñ [10, p. 23]£ Ð³Û é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ÁݹѳïáõÙÁ, ³Ýßáõßï, µ³ó³ë³Ï³Ý ÷³ëï ÉÇÝ»Éáí, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ëï»ÕÍ»É ¿ «Ù³ùáõñ ¿çÇó» ¹ñ³Ýó í»ñ³ÍÝÙ³Ý »½³ÏÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ£ гÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳ½í³·Ûáõï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝÇ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÁ Ï»ñï»ÉÇë ѳßíÇ ã³éÝ»É é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ÇÝ»ñóÇáÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáÝÁ£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ϳñáÕ ¿ ³éϳ ÉÇÝ»É «é»ÉÛ³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ïÇíǽÙÇ» íï³Ý·, »ñµ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, ³å³ÏáÕÙÝáñáßí»Éáí, ÏïñíáõÙ ¿ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ ëáódzɳϳÝ, å³ïÙ³Ï³Ý ¢ ³ÛÉ Ñ³Ù³ï»ùëï»ñÇó£ г۳ëï³ÝÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ³Û¹ Ï»ñïáõÙÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ¢ ѳçáÕáõÃÛ³Ý ·ñ³í³Ï³Ý »Ý ¹³éÝáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ, Ýñ³ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ýù³Ïï»ÉÇáõÃÛáõÝÁª гÛáó ³ß˳ñÑÇ áÕç å³ïÙáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ6£ ²ñ¢ÙïÛ³Ý ³ß˳ñÑÇ Ýáñ Ùß³ÏáõóÛÇÝ å³ñ³¹Ç·ÙÁ.- ê³éÁ å³ï»ñ³½ÙáõÙ ²ØÜ ³Ýí»ñ³å³Ñ ѳÕóݳÏÇ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ¹ñ³ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ÑÇÙùÇ ÁÙµéÝÙ³Ý Ñ»ï¢³ÝùÁ ¹³ñÓ³í ³ñ¢ÙïÛ³Ý ÏÇë³·Ý¹Ç Ýáñ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ñ³¹Ç·ÙÁ (The Western Hemisphere New World Paradigm), áñÁ Ï»ñïí»ó «³Ù»ñÇÏÛ³Ý µ³ó³éÇÏáõÃ۳ݻ »ñ¢áõÛÃÇ ÑÇÙ³Ý íñ³£ ²ØÜ µ³ó³éÇÏáõÃÛáõÝÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ñ Ýñ³ µ³ñáÛ³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ùµ, Ýáñ ÇÝùÝáõÃÛ³Ý ¢ ³½·Ç ëï»ÕÍÙ³Ý ËݹÇñÁ ѳçáÕ ÉáõÍ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ùµ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ Ý»ñ·³ÕÃÛ³ÉÝ»ñÇ ÇÝï»·ñٳٵ [43, p. 7]£ «²ØÜ ѳëï³ïáõÝ Ñ³í³ïÝ Çñ µ³ó³éÇÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ýñ³ ³ñ¹³ñ³óÇáõÃÛ³Ý ¢ ³ÛÉ ³½·»ñÇ Ýϳïٳٵ µ³ñáÛ³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý íñ³» [44, p. 8]£ Øß³ÏáõÛÃÇÝ Ñ»ÝíáÕ ²ØÜ ×ÝßáÕ é³½Ù³Ï³Ý Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ ¢ áñå»ë ¹ñ³ ѻÝù ³é³ç³óáÕ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿ÛýáñÇ³Ý Ñ³Ý·»óñÇÝ ³Ýí»ñ³å³Ñ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ »½ñ³Ñ³Ý·Ù³Ý£ ²ß˳ñÑáõÙ ³ÛÉ¢ë «³ñųÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹» ã¿ñ Ùݳó»É, ¢ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ Ñéã³ÏíáõÙ ¿ñ ³Ù»Ý³Ñ½áñÁ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ì³Õ û áõß ³ÛÝ ÏÏáñͳÝÇ µáÉáñ ѳϳé³Ïáñ¹ ³í³Ý¹³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÝ»ñÁ, áñáÝù Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ÉÇÝÇ ¹ÇÙ³Ý³É Ùñó³ÏóáõÃÛ³ÝÁ£ Øß³ÏáõóÛÇÝ ·ñáÑÇÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ¹ÇÙ³¹ñ»Éáõ ÷áñÓ»ñÁ å»ïù ¿ ÙdzÛÝ áÕçáõÝí»Ý, ù³ÝÇ áñ, ¹³ï³å³ñïí³Í ÉÇÝ»Éáí Ó³ËáÕÙ³Ý, ¹ñ³Ýù óñáõÙ
гÛáó Ùß³ÏáõÛÃǪ Çñ å³ïÙáõÃÛ³Ý áÕç ÁÝóóùáõÙ, ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»°ë [41]£ ػݳ·ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇÝã ³Û¹ [42-áõÙ] ³ñï³óáÉí³Í ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙÝ ¿£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
»Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÝ áõ ¿Ý»ñ·Ç³Ýª ÃáõÛÉ ãï³Éáí Ýñ³Ýó Ï»ÝïñáÝ³Ý³É ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ù³ñï³Ññ³í»ñÇÝ Ñ³Ù³ñÅ»ù ³ñÓ³·³ÝùÇ Ó¢³íáñÙ³Ý íñ³£ ²Ûë ï»ë³Ï»ïÇó ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý ýáõݹ³Ù»Ýï³ÉÇëï³Ï³Ý, ³íïáñÇï³ñ µáÉáñ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ å»ïù ¿ ÁݹáõÝí»Ý áñå»ë ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõóÛÇÝ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ݳ¢ é³½Ù³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý Ëáñ³óÙ³ÝÁ Ýå³ëïáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñ [45, pp. 4-14]£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ²ØÜ áõÕÕ³ÏÇ áõ µ³ó³Ñ³Ûï Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³Ûë ³·ñ»ëÇ³Ý Ñ³Ù³ñÅ»ù ѳϳѳñí³ÍÇ Ñ³Ý¹Çå»ó ³í³Ý¹³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, ÇÝãÇ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ¹³ñÓ³í ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ó·áճϳÝáõÃÛ³Ý ÏïñáõÏ ³ÝÏáõÙÁ ¢ ѳϳ³Ù»ñÇϳÝǽÙÇ ³×Á. «Ð³Ï³³Ù»ñÇϳÝǽÙÁ Ý»ñϳÛáõÙë ÝÙ³Ý ¿ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ÏñáÝÇ» [43, p. 1; 46]£ ä»ïù ¿ ³ñųÝÇÝ Ù³ïáõó»É ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÁÝïñ³ÝáõÝ, áñÁ µ³í³Ï³Ý ³ñ³· ÏáÕÙÝáñáßí»ó, áñ ÃßݳÙáõÃÛ³Ý ³ÕµÛáõñ »Ý ³ÛÉ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ·Éáµ³É ã³÷»ñáí ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ áõÕÕ³ÏÇ ÷áËå³ïí³ëïÙ³Ý ÷áñÓ»ñÁ£ Ü»ñϳÛáõÙë ²ØÜ-Á ÷áñÓáõÙ ¿ í»ñ³ÏáÕÙÝáñáßí»É ¹»åÇ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ£ ²Û¹ ÷áñÓ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ, ѳϳëáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ëáñù³ÛÇÝ Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ¢ «µÝ³½¹Ý»ñÇ» Ñ»ï [47, p. 185]£ ²ØÜ-Á ÷áñÓáõÙ ¿ Ùß³Ï»É ¢ Ý»ñ¹Ý»É Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¿ùëå³ÝëdzÛÇ Ýáñ Ù»Ãá¹Ý»ñª ·Ý¹³å»ï Èááõñ»ÝëÇ á·áõÝ ¢ Ù³ùëÇÙÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý. «ØÇ ³ñ³ ¢ ÙÇ ç³Ý³ ³Ý»É ß³ï µ³Ý ë»÷³Ï³Ý Ó»éù»ñáí£ ²í»ÉÇ É³í ¿ ³ñ³µÝ»ñÝ ³Û¹ ³Ý»Ý ï³Ý»ÉÇ ã³÷áí, ù³Ý ¹áõª ÷³ÛÉáõÝ Ï»ñåáí£ ¸³ Ýñ³Ýó å³ï»ñ³½ÙÝ ¿, ¢ ¹áõ û·ÝáõÙ »ë Ýñ³Ýó ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»É ¢ áã û ѳÕÃ»É Ýñ³Ýó ÷á˳ñ»Ý» [48]£ γéáõóáÕ³Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ ï³ññ ¿ ѳÛï³ñ³ñíáõÙ ï»ëÝ»É «³ß˳ñÑÝ ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë áñ ݳ ϳ, ¢ áã û ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ³ÛÝ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ Ï³Ù ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë Ù»Ýù »Ýù áõ½áõÙ ï»ëݻɻ [49, p. 2]£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ñÃ³Ï³Ý ÷áõÉáõÙ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÁ ÏñÏÇÝ Ñ³Ý·»É ¿ Ùß³ÏáõÛÃÇ ¢ Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïÇ ³ñÅ¢áñÙ³ÝÁ, áñáÝù ÇÝã-áñ ³µëïñ³Ïï ϳ٠㻽áù µ³Ý»ñ ã»Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ¹Çï³ñÏ»ÉÇë [50, p. 588]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
²Ûë ³éáõÙáí Ñ³Û Ùß³ÏáõÛÃÇ ³Ýí»ñ³å³Ñ ÏßÇéÁ, ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñá·¢áñ ²í³Ý¹áõÛÃÇÝ Ýñ³ å³ïϳݻÉáõÃÛáõÝÁ µ³ñ»Ýå³ëï ݳ˳¹ñÛ³ÉÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍáõ٠г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¢ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ Øß³ÏáõÛÃÇ ¹»ñÇ áõ ï»ÕÇ ÷á÷áËíáÕ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ ýáÝÇÝ Ñ³ÛáõÃ۳ݪ ѳ½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ëï»ÕÍ³Í Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ»ÝùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ Ýñ³ ϳ۳ó³ÍáõÃÛ³Ý ·ñ³í³Ï³ÝÁ£ гÛáó å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ÝùÁ ѳݹÇë³óáÕ é³½Ù³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ¢ Ùß³ÏáõÛÃÇ í»ñ³ÍÝÙ³Ý Ñ³Ûï Ý»ñϳ۳óÝ»Éáíª Ð³Û³ëï³ÝÝ, ³ÝϳëϳÍ, Ïëï³Ý³ íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï í³ñÏÁ ²ñ¢ÙáõïùÇ Ñá·¢áñ ¢ Ùï³íáñ ÁÝïñ³Ýáõ ÏáÕÙÇó£ ÊݹÇñÁ Ñ³Û ÁÝïñ³Ýáõª Çñ»Ý Ý»ïí³Í Ù³ñï³Ññ³í»ñÇÝ Ñ³Ù³ñÅ»ù å³ï³ëË³Ý Ó¢³íáñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿£ 2. ä³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÁ, ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ ä³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÁ.- «ä³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳݻ (way of war)
ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ Ý»ñ³éáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ ³ÝóϳóÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ÙÇïáõÙÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ ѳïáõÏ é³½Ù³Ï³Ý ÙïùÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÁ áñáßáõÙ ¿ ³ÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñǪ å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇÝ ÑÇÙݳñ³ñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ, áñáÝù, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, áñáßáõÙ »Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý åɳݳíáñáõÙÁ, é³½Ù³Ï³Ý Í³Ëë»ñÁ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÝ áõ ¹áÏïñÇÝÝ»ñÁ [51, p. 1]£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ å»ïáõÃÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÁ ³í»ÉÇ É³ÛÝ å³ñ³¹Ç·ÙǪ ïíÛ³É ¹»åùáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ ¢ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ µ³Õ³¹ñ³ï³ññÝ ¿£ гÝëáÝÝ Çñ «Îáïáñ³Í ¢ Ùß³ÏáõÛû (Carnage and Culture) ٻݳ·ñáõÃÛáõÝáõÙ ËáëáõÙ ¿ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ÙÇ ß³ñù Ñ»Ýù³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý é³óÇáݳÉǽÙÇ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÁ, ÇݹÇíǹáõ³ÉǽÙÁ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ñïùÁ, ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ²ñ¢ÙáõïùÇ ³Ýí»ñ³å³Ñ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³ÝÁ é³½Ù³Ï³Ý «Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ϳñ·³å³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ÑáõÃÛ³Ý, µ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý, ÇÝïáõÇódzÛÇ, ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ» Ù»ç£ Ü³ ãÇ åݹáõÙ, û ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÝ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ áõÝÇ áõñÇßÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, µ³Ûó ѳëï³ïáõÙ ¿, áñ í»ñçÇÝ 5 ¹³ñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ï³ñµ»ñ Ùß³ÏáõÛÃÝ»ñÇ µ³Ý³ÏÝ»ñÇ µ³ËÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ÕóݳÏÁ å³ïÏ³Ý»É ¿ ²ñ¢ÙáõïùÇÝ [22, pp. 20-22]£ ØÇ ß³ñù ѻﳽáïáÕÝ»ñ, ûñÇݳϪ ²ÝïáõÉÇá ¾ã¢³ñÇ³Ý (Antulio Echevarria), ¹Çï³ñÏ»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ ËݹÇñÝ»ñÁ, ·³ÉÇë ¿ »½ñ³Ñ³Ý·Ù³Ý, áñ ³Ûë ï»ñÙÇÝÁ ²ØÜ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íáõÙ ëï³ÝáõÙ ¿ ËÇëï Ý»Õ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝ, ¢ Ý»ñϳÛáõÙë ³í»ÉÇ ßáõï ѳñÏ ¿ Ëáë»É «×³Ï³ï³Ù³ñïÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ», ³ÛÉ áã û «å³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëɳϳÝÇ» Ù³ëÇÝ [14, p. 1]£ ÈáõÍ»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ Ýáñ ï»ëɳϳÝÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ËݹÇñÁª ³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ÙÇïùÁ µ³ËíáõÙ ¿ »ñÏáõ Ù»Í ¢ ÷áËϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ£ ²é³çÇݪ ³ÛÝ å³ñï³íáñ ¿ Ñëï³Ï áñáᯐ å³ï»ñ³½ÙǪ ³Ûëûñí³ ¹ñáõÃÛ³Ùµ ³Ýáñáß ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áÉáñïÁ, ·áñͳéáõÛÃÝ áõ ¹»ñÁ, áñáÝù ÏÝ»ñϳ۳óí»Ý ëïáñ¢£ ¸³ å»ïù ¿ Ýí³½»óÝÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý »ñÏ×ÛáõÕáõÃÛáõÝÁ, áñÁ, ÇÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï å³ï»ñ³½ÙÇ ³é³ç³ï³ñ ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁª èáµ»ñï úë·áõ¹Á (Robert Osgood), ѻÝù ¿ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ ëï»ÕÍíáÕ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý [52]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³í³Ý¹³Ï³Ý ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ µÝáñáß ·Í»ñÇó »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý áõÅÇ ëË³É³Ï³Ý Ã»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ, «»ñϳñ³ï¢» ѳϳå³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÁ ¢ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ áõ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÏóÙ³Ý ³Ýµ³í³ñ³ñ ÷áñÓÁ [52, pp. 28-42]£ ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ û¢ å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÝ ³ß˳ïáõÙ »Ý ÙdzëÇÝ, ³ÝÓݳÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ Ýñ³Ýó ÙÇç¢ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ «ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝ» ¢ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ, ÇÝãÝ ³ÝÝß³Ý ¿ ¹³éÝáõÙ ÙdzÛÝ ïáï³É å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï£ ºñÏñáñ¹ Ù»Í ËݹÇñÁ, áñÁ å»ïù ¿ ÉáõÍíÇ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýáñ ï»ëɳϳÝÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ϳåí³Í ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
é³çÝáñ¹Ý»ñǪ å³ï»ñ³½ÙÁ áñå»ë ³ÙµáÕç³Ï³Ý »ñ¢áõÛà ï»ëÝ»Éáõ ¢, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ, é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñå»Éáõ ãÇÙ³óáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ è³½Ù³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñáõÙ ³éϳ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËݹÇñÁ Ýϳïí»É ¿ µ³í³Ï³Ý í³Õáõó (¹»é XX ¹. 70-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÇÝ), ë³Ï³ÛÝ ³ÛÅÙ ¿É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ëáë»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ³ÛÝ ÉáõÍí»É ¿, ¢ áñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ ³ÙµáÕç³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÁ ¹³ñÓ»É ¿ µáÉáñÇ ÏáÕÙÇó ÁݹáõÝ»ÉÇ ¢ ëáíáñ³Ï³Ý [53]£ ²í»ÉÇÝ, ³ñ¹»Ý ³éϳ ¿ ÁÙµéÝáõÙÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ ³Û¹ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý ¹³ñÓ»É ³ÛÝ ËáãÁݹáïÝ»ñÁ, áñáÝù ˳ݷ³ñ»É »Ý ²ØÜ-ÇÝ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ¢ Æñ³ùáõÙ ï³ñ³Í ѳÕóݳÏÝ»ñÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, ÇëÏ ³ÛÝáõÑ»ï¢ Ý³¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñå»ÉáõÝ [54, pp. 85-94]£ ²Ûë ËݹñÇ ÉáõÍáõÙÁ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Ïå³Ñ³ÝçÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÝ»ñÇ ÙÇ ù³ÝÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛáõÙ [55, pp. 47-54]£ Îå³Ñ³ÝçíÇ Ý³¢ ×ßï»É ³ÛÝ, û Ç6Ýã é»ëáõñëÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íٳٵ ¿ ÉáõÍíáõÙ ³ÛÝ ËݹÇñÁ, áñÁ ¾ÝïáÝÇ Îáñ¹ëÙ»ÝÝ (Anthony Cordesman) ³Ýí³Ý»É ¿ «³½·Ç ½ÇݳϻñïáõÙ» [56, p. 5]£ ²Ûëûñ ²ØÜ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÇÝï»É»Ïïáõ³ÉÝ»ñÇ ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ù³ñïáõÕ³ñáõÃÛ³Ý (Office of the Secretary of Defense OSD) ÙÇç¢ ³éϳ ¿ áñáß³ÏÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýáñ ï»ëɳϳÝÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ùáï»óáõÙÝ»ñáõÙ£ ²é³çÇÝÝ»ñÁ Ýáñ ï»ëɳϳÝÁ ¹Çï³ñÏáõÙ »Ý ųٳݳϳÏÇó ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ï»ñÙÇÝÝ»ñáí ¢ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ÙÇÝã¹»é ø³ñïáõÕ³ñáõÃÛáõÝÁ »ÉÝáõÙ ¿ ³å³·³ é³½Ù³Ï³Ý ³ÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù ³Û¹ ï»ëɳϳÝÁ ÑÇåáûïÇÏ Ï»ñåáí å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ [56, pp. 9-10]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, »ñÏáõ Ùáï»óáõÙÝ»ñÝ ¿É ï³é³åáõÙ »Ý ѳٳϳñ·³ÛÇÝ Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÷á˳ϻñå»Éáõ ËݹñÇ ÁÙµéÝÙ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ïϳñáõÃÛ³Ùµ£ ÆÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÁ ß»ßïÁ ¹ÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ßáõï ׳ϳï³Ù³ñïáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ³ñ³· ç³Ëç³Ë»Éáõ ¢ áã û ³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
í»ÉÇ É³ÛÝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ áñáÝÙ³Ý íñ³ [14, p. 16]£ ÆÝãå»ë ÝϳïáõÙ ¿ å³Ñ»ëïÇ ·»Ý»ñ³É ¾ÝïáÝÇ ¼ÇÝÇÝ (Anthony Zinni), ²ØÜ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý ¹³éÝáõÙ «ëå³Ý»Éáõ ¢ ÏáñͳݻÉáõ Ù»ç», ÇÝãÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÁ ׳ϳï³Ù³ñïáõÙ, µ³Ûó áã å³ï»ñ³½ÙáõÙ [57]£ гñÇ ê³Ù»ñëÁ (Harry Summers) µ»ñáõÙ ¿ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¹Çï³ñÏíáÕ ËݹñÇ Ññ³ï³åáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ïíáÕ ûñÇݳϣ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ìÇ»ïݳÙÇ ÙÇ ·Ý¹³å»ïÇ Ñ»ï µ³Ý³í»×Ç Å³Ù³Ý³Ï Ý³ ³å³óáõóáõÙ ¿ñ, áñ ²ØÜ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ áã ÙÇ ×³Ï³ï³Ù³ñï ï³ÝáõÉ ã»Ý ïí»É, ÇÝãÇÝ í»ñçÇÝë å³ï³ëË³Ý»É ¿. «Ðݳñ³íáñ ¿ª ³Û¹å»ë ¿, µ³Ûó ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ¹³ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ» [17, p. 1]£ ê³Ù»ñëÝ áõ½áõÙ ¿ ³ë»É, áñ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»É »Ý Çñ»Ýó ³éç¢ ¹ñí³Í µáÉáñ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÁ, ¢ å³ñïáõÃÛáõÝÁ íÇ»ïÝ³Ù³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý å³ñïáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù ¿ áõ í³é ûñÇݳÏÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, û ÇÝãå»ë ×Çßï ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ëË³É ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ å³ñïáõÃ۳ݣ ä³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¢ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ.- ²ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ÙÇïùÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¢ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝ ï»ñÙÇÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ XIX ¹. ëÏë³Í£ ¸ñ³Ýù ß³ï »Ý û·ï³·áñÍ»É Îɳáõ½¢ÇóÁ ¢ ØáÉïÏ»Ý, Ñ³×³Ë Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »Ý üñ³ÝëdzÛÇ ¢ ²Ý·ÉdzÛÇ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ïí³ é³½Ù³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ¢ ÏñÏÇÝ ³ñ¹Ç³Ï³Ý ¹³ñÓ³Ý ³ñ¹»Ý XX ¹. í»ñçÇÝ [58]£ ØáÉïÏ»Ý, ÁݹáõÝ»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýí»ñ³å³Ñ ϳñ¢áñáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, åݹáõÙ ¿ñ, áñ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëÏëí»Éáõ Ñ»ï Ñ»Ýó å³ï»ñ³½ÙÇ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ Ó»éù µ»ñáõÙ ·É˳íáñáÕ ¹»ñ ¢ å»ïù ¿ áñáßÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùÁ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¢ ³í»ÉÇ É³Ûݪ ³ñ¢ÙïÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇÝ, áñáß µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ Ùáï ¿ ØáÉïÏ»Ç «ù»ñ³Ï³Ý³Ï³Ý» Ùáï»óáõÙÁ, ù³Ý Îɳáõ½¢ÇóÇ ï»ë³Ï»ïÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇݪ áñå»ë ÙdzëÝ³Ï³Ý ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛáõÝ [14, p. 2]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
èáµ»ñï úë·áõ¹Á åݹáõÙ ¿, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ·Éáµ³É ÙÇçáõϳÛÇÝ ¹ÇٳϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ·áñͳ¹ñáõÙÁ ÙÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý é³óÇáÝ³É ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁª ³å³Ñáí»Éáí ßáß³÷»ÉÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝ «ÙdzÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý, µ³Ûó áã ѳϳé³Ïáñ¹Ç áãÝã³óÙ³Ý ï»ñÙÇÝÝ»ñáí» [52, p. 22]£ ê³Ï³ÛÝ ÝáõÛÝ úë·áõ¹Á ѳëï³ïáõÙ ¿, áñ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ Ýϳïٳٵ ÝÙ³Ý Ùáï»óáõÙÁ µÝáñáß ã¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇÝ, áñÇÝ Ñ³ïáõÏ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ áÉáñïÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ½³ïáõÙÁ£ гñϳ¹ñ³ÝùÇ ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ³é³ç³ï³ñ ï»ë³µ³Ý ÂáÙ³ë Þ»ÉÇÝ·Á (Thomas C. Schelling) ÝáõÛÝå»ë ËáëáõÙ ¿ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý ³í»ÉÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï ¢ Ï³Û³Ý³Ý Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ½ëåÙ³Ý, Ýñ³Ý í³Ë»óÝ»Éáõ ¢ å³ñï³¹ñ»Éáõ Ù»ç£ ¸»åù»ñÇ Ù»Í Ù³ëáõÙ áõÅÇ ÝÙ³Ý ·áñͳ¹ñáõÙÁ, ÇÝãÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳëÝ»É ÙÇç³ÝÏÛ³É Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ, ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ëï³óíáõÙ, ù³Ý Édzϳï³ñ ç³Ëç³ËáõÙÁ ¢ í»ñçÝ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ [59, pp. 474-475]£ úë·áõ¹Á ¢ Þ»ÉÇÝ·Á, ÉÇÝ»Éáí áã ÙdzÛÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÇ, ³ÛÉ¢ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ËݹñÇ ³é³ç³¹ñÙ³Ý ¢ ÉáõÍÙ³Ý ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñ, ÷áñÓáõÙ ¿ÇÝ ÷áË»É å³ï»ñ³½ÙÇ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ï»ëɳϳÝÁ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íáõÙª å³ï»ñ³½ÙÇ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó Ïǽ³Ï»ïÝ áõ ß»ßï³¹ñáõÙÁ ï»Õ³÷áË»Éáí Ýñ³ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý íñ³£ Ìáí³Ï³É àõ³ÛÉÇÝ (Joseph C. Wylie) åݹáõÙ ¿, áñ å³ï»ñ³½ÙÁ, Ýáñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹ÇݳÙÇϳ Ññ³Ññ»Éáí, ³ñÙ³ï³å»ë ÷áËáõÙ ¿ ݳ˳å³ï»ñ³½ÙÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ¹³¹³ñáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý»É Ýáñ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ¹³éÝáõÙ ¿ «áã åÇï³ÝÇ»£ Æñ «è³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»·Ç³» (Military Strategy) ·ñùáõ٠ݳ ³é³ÝÓݳóÝáõÙ ¿ «ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ» ¢ «ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³Ýù» («policy» and «politics») ï»ñÙÇÝÝ»ñÁ£ àõ³ÛÉÇÝ åݹáõÙ ¿, áñ Îɳáõ½¢ÇóÁ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýϳïٳٵ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³é³çݳÛÝáõÃÛ³Ý ¢ å³ï»ñ³½ÙǪ áñå»ë «ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ß³ñáõݳÏáõÃ۳ݻ í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ Ý߳ݳíáñ µ³Ý³Ó¢áõÙ ÝϳïÇ áõÝ»ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÁ, Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ÝÁݹٻç å³Ûù³ñÇ ·áñÍÁÝóóÁ ¢ áã û ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ºí »Ã» å³ï»ñ³½ÙÁ ï³ÝáõÉ ¿ ïñíáõÙ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ÝÁݹáõÝ³Ï ¿ñ, ¢ Ýñ³ ï»ÕÁ å»ïù ¿ ½µ³Õ»óÝÇ Ù»Ï ³ÛÉ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ£ öá÷áËí³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ ³ÝѳٳñÅ»ù ÑÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÏÇñ³é»Éáõ ѻﳷ³ ÷áñÓ»ñÁ ¢ë ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ×³Ï³ï³·ñ³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñÇ [60, pp. 67-69]£ ¸ñ³Ýáí ÇëÏ å³ï»ñ³½ÙÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ñóÁ ¹³éÝáõÙ ¿ áã û ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ×Çßï ѻÉÝ áõ ¹ñ³ ѳٳñÅ»ù û·ï³·áñÍáõÙÁ, ³ÛÉ ³ÛÝ, û áñù³Ý É³í ¿ñ Ùß³Ïí³Í ¢ ³å³Ñáíí³Í Ýñ³ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ö³áõ»ÉÇ ¹áÏïñÇÝÁ, áñÝ Ç Ñ³Ûï »Ï³í 1991-1992ÃÃ. ¢ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ àõ³Ûݵ»ñ·»ñÇ (Gasper Weinberger)7 ¹áÏïñÇÝÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, ÷áñÓáõÙ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ¢ Ñëï³Ï áñáß»É, û »ñµ ¢ ÇÝã å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÁ ϳñáÕ »Ý é³½Ù³Ï³Ý áõÅ ·áñͳ¹ñ»É [61, pp. 1-11; 62, p. B-2]£ ØÇ ß³ñù ѻﳽáïáÕÝ»ñ ϳñÍáõÙ »Ý, áñ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ å³ï»ñ³½ÙÇ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ëÏëáõÙ ¿ ûɳ¹ñ»É Çñ ë»÷³Ï³Ý ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ê³ Ñ³Ï³ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ¿ ÙïÝáõÙ ¹»é¢ë Îɳáõ½¢ÇóÇ Ó¢³Ï»ñå³Í ¢ ¹³ë³Ï³Ý ¹³ñÓ³Í ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ùáï»óÙ³Ý Ñ»ï, »ñµ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ í×éáñáß ¹»ñÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ í»ñçÇÝÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ ¹áÏïñÇÝÇ ÏáÕÙݳÏÇóÝ»ñÁ åݹáõÙ »Ý, áñ ³é³ç³ñÏíáÕ Ùáï»óáõÙÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³7
¸áÏïñÇÝÁ Ùß³Ïí»É ¿ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ γëå»ñ àõ³Ûݵ»ñ·»ñÇ ÏáÕÙÇó 1984Ã. ¢ µ³Õϳó³Í ¿ í»ó Ï»ïÇó. 1. ²ØÜ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ (¼àô) ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙïÝ»ÉÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ²ØÜ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ 2. ²ØÜ-Á ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç å»ïù ¿ ÙïÝÇ Ñ³ÕûÉáõ Ñëï³Ï Ùï³¹ñáõÃÛ³Ùµ£ 3. ²ØÜ ¼àô ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙïÝ»ÉÁ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ³ß˳ñѳٳëÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ áõ ËݹÇñÝ»ñÇ Ñëï³Ï»óáõÙ£ 4. гϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙïÝ»ÉÁ Ùßï³å»ë å»ïù ¿ í»ñ³·Ý³Ñ³ïíÇ ¢ ×ßïíÇ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý ³ÝÁݹѳï ÷á÷áËíáÕ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ÑÇÙùÇ íñ³£ 5. ²ØÜ ¼àô ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý »ñÏñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ£ 6. ²ØÜ ¼àô ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÙïÝ»ÉÁ å»ïù ¿ ï»ÕÇ áõݻݳ ÙdzÛÝ Í³Ûñ³Ñ»Õ ¹»åùáõÙ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÉÇë Ùß³Ï»É Ï³ï³ñÛ³É ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõݪ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ µ³ó³é»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ÁÙµéÝÙ³Ý ³Õ³í³ÕáõÙÝ»ñÝ áõ Ïáéá½Ç³Ý£ ø»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ ¿ ³å³Ñáí»É ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ÁÙµéÝÙ³Ý ¢ Ù»Ïݳµ³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñÅ»ùáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ý÷á÷á˳ϳÝáõÃÛáõÝÁ£ ²ÛÉ µ³Ý ¿, û áñù³Ýáí ¿ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ Ñ»Ýó ³Ûë ÇÙ³ëïáí ÁÝϳÉíáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ áñáßáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó [14, p. 6]£ «Foreign Affairs»-áõÙ 2003Ã. Ññ³å³ñ³Ïí³Í ³ß˳ïáõÃÛáõÝáõ٠سùë ´áõïÁ ½³ñ·³óÝáõÙ ¿ «Î³ï³ÕÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ѳÝáõÝ Ë³Õ³ÕáõÃ۳ݻ (Savage Wars of Peace) ٻݳ·ñáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁª å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ýáñ ï»ëɳϳÝÇ ³é³ç³ï³ñ Ý»ñϳ۳óáõóãÇ ¹Çñù»ñÇó [63, pp. 41-58]£ ´áõïÁ åݹáõÙ ¿, áñ Ýáñ ï»ëɳϳÝÁ ÃáõÛÉ Ïï³ ²ØÜÇÝ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÕ»É «Ï³ï³ÕÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ѳÝáõÝ Ë³Õ³ÕáõÃ۳ݻ, áñáÝù ÏÁݹɳÛÝ»Ý «³½³ïáõÃÛ³Ý Ï³ÛëñáõÃÛáõÝÁ», ÇÝãÝ ³ë»Éáí ݳ ÝϳïÇ áõÝÇ «ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳåÇï³ÉÇëï³Ï³Ý ³½·»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÁ»£ àñå»ë ÝÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ÑÇÙݳíáñáõ٠ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë ²ØÜ íÇÃ˳ñÇ é³½Ù³Ï³Ý ¢ ïÝï»ë³Ï³Ý ѽáñáõÃÛáõÝÁ [64, p. 5]£ ´áõïÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÝ ³ñÙ³ï³å»ë ï³ñµ»ñíáõÙ ¿ ö³áõ»ÉÇ ï»ë³Ï»ïÇó£ ʳճÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Çñ ϳï³ÕÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ ²ØÜ-Á å³ï»ñ³½ÙÇ Ù»ç ¿ Ý»ñù³ßíáõÙª ³é³Ýó Ñëï³Ïáñ»Ý ѳëϳݳÉáõ Çñ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÝ áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÁ, ÇÝãÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ »ñϳñ ųٳݳÏáí ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ [29, pp. 318-319]£ ´áõïÇ Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»É Ù»Ï ³ÛÉ Í³Ûñ³Ñ»ÕáõÃÛ³Ý, »ñµ å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ýñ³ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýï»ëáõÙÁ í»ñ³ÍíáõÙ ¿ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³Ù å³ñ½³å»ë Ó³ËáÕٳݣ ÀݹѳÝáõñ ³éٳٵ, ²ØÜ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõ٠ͳé³ÛáÕ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ëÏ»åïÇÏáñ»Ý »Ý í»ñ³µ»ñíáõÙ ³ÛÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÇÝ, áñáÝóáõÙ ·É˳íáñáÕ ¹»ñÁ ѳïϳóíáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ ¢ íñ¹áíÙáõÝùáí »Ý ÁݹáõÝáõÙ ¹ñ³Ýù é³½Ù³Ï³Ý Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ÷áñÓ»ñÁ [17, pp. XIII-XIV]£ ²ØÜ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ ¢ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íÇÝ, ѳ½í³¹»å µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ, ³é³í»É Ùáï »Ý àõÇ·ÉÇÇ Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ, áñáÝó ѳٳӳÛݪ å³ï»ñ³½ÙÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ áãÝã³óáõÙÝ ¿, áã û ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÇ Ñ³ëÝ»ÉÁ [28]£ àõÇ·ÉÇÇ ï»ë³Ï»ïÝ»ñÁ ùÝݳ¹³ïáõÙ ¿ ´ñ³ÛÝ ÈÇÝÁ (Brian M. Linn), áñÇ Ï³ñÍÇùáíª àõÇ·ÉÇÝ ã³ñ³ß³ÑáõÙ ¿ «áãÝã³óáõÙ» ï»ñÙÇÝÁ ¢ ãÇ ¹Çï³ñÏáõÙ ë³ñë³÷»óÝ»Éáõ ¢ «ÇÙåñáíǽ³ódzÛÇ áõ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÷áñÓÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³ÏáõÙÇ» ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÁ£ ÈÇÝÁ ϳñÍáõÙ ¿, áñ å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÁ, »Ã» ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ¿É, ³å³ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ûå»ñ³ïÇí ³ñí»ëïÇ, ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý áõïÇÉÇï³ñ ˳éÝáõñ¹Á [65, pp. 501-530]£ àõÇ·ÉÇÝ å³ï³ëË³Ý Ñá¹í³ÍáõÙ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ã³÷áí ѳٳӳÛÝáõÙ ¿ ÈÇÝÇ ÷³ëï³ñÏÝ»ñÇ Ñ»ï [66, pp. 531-533]£ Ü»ñϳÛáõÙë ²ØÜ ¼àô í»ñ³÷áËáõÙÝ»ñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý (Office of Force Transformation - OFT) ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñÇ ù³ñïáõÕ³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ùß³ÏíáÕ å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ëɳϳÝÇ Ùá¹»ÉÝ»ñÝ áõÝ»Ý ³ÛÝ ÝáõÛÝ Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝã ´áõïÇ ¢ àõÇ·ÉÇÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·»ñÁ£ ´áÉáñ ¹»åù»ñáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïÇó ³é³ÝÓݳóí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ, ÇëÏ Ñ³ÕóݳÏÇ Ýí³×áõÙÁ ß÷áÃíáõÙ ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ùå³ÝÇ³Ý ß³Ñ»Éáõ Ñ»ï [14, p. 8]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ²ØÜ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý í»ñݳ˳íáõÙ ³ñ¹»Ý ϳ ³ÛÝ ÁÙµéÝáõÙÁ, áñ ËݹñÇ, Ýñ³ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ×Çßï ǹ»ÝïÇýÇϳóÇ³Ý Ï³ñ¢áñ ÷áõÉ ¿ Ýñ³ ÉáõÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑÇÝ, ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý áõ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñëï³Ï»óáõÙÁ, å³ï»ñ³½ÙÁª áñå»ë ³ÙµáÕç³Ï³Ý »ñ¢áõÛà ÁÝϳɻÉáõ ëáíáñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏáõÙÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ù³ÛÉ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ Çñ³å»ë Ýáñ ï»ëɳϳÝÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑÇÝ, áñÁ ·áÛáõÃÛáõÝ Ïáõݻݳ áã ÙdzÛÝ ÃÕÃÇ íñ³, ³ÛÉ¢ Çñ³Ï³ÝáõÙ [14, p. 8]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò 3. ä³ï»ñ³½ÙÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛ³Ý ¿íáÉÛáõódzÝ
ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ñ³ñóÇ Ñ³Ù³éáï Ó¢³Ï»ñåÙ³Ý ÷áñÓ»ñÁ, ³Ûëå»ë û ³ÛÝå»ë, ѳݷáõÙ »Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÇÝ£ ø³ÝÇ áñ å³ï»ñ³½ÙÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ëÝ ¿ áõ Ýñ³ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, ³å³ é³½Ù³Ï³Ý ³ÙµáÕç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÁ ÝáõÛÝå»ë Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÝ ¿£ àñå»ë ѻÝù, »Ã» ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í µéÝáõÃÛ³Ý ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï»ë³ÏÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë å³ï׳鳵³Ýí³Í ã¿ ¢ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó ãÇ ¹ÝáõÙ, ³å³ ³ÛÝ å³ï»ñ³½Ù ³Ýí³Ý»É ãÇ Ï³ñ»ÉÇ [2, pp. 19-20]£ ºí ³Ûëå»ë, å³ï»ñ³½ÙÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍÇùÝ ¿, ³ÛÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý å»ïù ¿ ÏñÇ í»ñçÇÝÇ µÝáõÛÃÁ, ³ÛÝ å»ïù ¿ ã³÷íÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ã³÷³ÝÇßáí£ àõëïÇ å³ï»ñ³½Ù í³ñ»ÉÝ Çñ ·É˳íáñ ·Í»ñáí ÇÝùÁª ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, ·ñÇãÁ ÷áË³Í Ãñáí, µ³Ûó ã¹³¹³ñ»Éáí Ùï³Í»É Çñ ë»÷³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñáí [67, p. 438]£ гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ¢ ÁݹѳÝñ³å»ë ³ß˳ñÑáõ٠ϳï³ñí³Í áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý ¹Çå»É å³ï»ñ³½ÙÇ ³Ý÷á÷áË Ùݳó³Í µÝáõÛÃÇÝ, ¢ ÂáõÏǹǹ»ëÇ (Thucydides) áõ ¸áݳɹ γ·³ÝÇ (Donald Kagan) Ñ»ï¢Çó ϳñ»ÉÇ ¿ ÏñÏÝ»É, áñ ѳí»ñÅ áõ ³ñ¹³ñ³óÇ ¿ ÙÝáõ٠ݳ¢ å³ï»ñ³½Ù Ññ³ÑñáÕ ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñÇ »ññáñ¹áõÃÛáõÝÁª «í³Ë, Ñå³ñïáõÃÛáõÝ ¢ ߳ѻ [68, p. 43]£ XX ¹. 90-³Ï³Ý ÃÃ. Ý»ñå»ï³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ·»ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ ÇÝã-áñ »½³ÏÇ µ³Ý ã¿ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç, ¢ ³Ûëûñí³ ¹ñáõÃÛ³Ùµ áã ÙÇ Ñ³Ûï³ÝÇß ãϳ, û ³Ûë ÙÇïáõÙÁ ³å³·³ÛáõÙ ·É˳íáñáÕ ÏÙݳ£ âÝ³Û³Í ³ÛÝåÇëÇ Ñ»ÕÇݳϳíáñ é³½Ù³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáÕÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý êÃÇí»Ý Ø»óÁ (Steven Metz) ¢ è³ÛÙáݹ ØÇÉ»ÝÁ (Raymond Millen), åݹáõÙ »Ý, áñ «·³ÉÇù ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ ÏÏñÇ Ý»ñùÇÝ µÝáõÛû ¢ «Ù»Í å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ í×éáñáß å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ ѳÛïÝíáõÙ »Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ³Õµ³Ù³ÝáõÙ», »ñµ ³ñ¹»Ý ã»Ý Ùݳó»É ËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ ÉáõÍí»ÇÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ½ÇÝí³Í ѳ-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ϳٳñïáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí, ³Û¹ åݹáõÙÝ»ñÁ ѳ½Çí û ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ýí³Ý»É Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáÕ [69, pp. 7, 13]£ ²í»ÉÇÝ, Ý»ñùÇÝ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÃíÇ ³×Á ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, û ÙÇçå»ï³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ ¹³éÝáõÙ »Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ [10, p. 22]£ ²ØÜ í»ñçÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù óáõÛó ïí»óÇÝ, áñ
³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÁ ݳËÏÇÝÇ å»ë ÙÝáõÙ
»Ý ãÓ¢³Ï»ñåí³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛáõÝáõÙ£ ºí ¹³ª ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ²ØÜ-áõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ·áñͳ¹ñáõÙÁ, ÇÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ³ñïáÝáõÃÛáõÝ ¿ ¢ áñáßíáõÙ ¿ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ÝÓ³Ýó ÏáÕÙÇó [70]£ ê³Ï³ÛÝ, ÇÝãå»ë ³ñ¹»Ý Ýßí»É ¿, å³ï»ñ³½ÙÇ í»ñçÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ÙÝáõÙ ¿ áã û é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ, ³ÛÉ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛáõÝÁ£ ²í»ÉÇÝ, ÇÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ ÈǹÁÉ Ð³ñÃÁ (Basil H. Liddell Hart), å³ï»ñ³½ÙÇ Ýå³ï³ÏÁ «³í»ÉÇ É³í ³ß˳ñÑÝ ¿», ¢ ³ÛÝ å³ÛٳݳíáñíáõÙ ¿ ¹ñ³Ý ѳçáñ¹áÕ Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ùµ [71, p. 192]£ è³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ ÙÇßï ϳñ¢áñ ¿, µ³Ûó ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛ³Ý »ñ³ß˳íáñ ã¿, ¢ å³ï»ñ³½Ù ÙÕ»Éáíª ÙÇßï å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõÝ»Ý³É Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý Ï³ñ·³íáñÙ³Ý µÝáõÛÃÁ£ ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ ѳñáõëï ¿ ß³Ñ³Í ×³Ï³ï³Ù³ñï»ñÇ ¢ ï³ÝáõÉ ïí³Í å³ï»ñ³½ÙÇ áõ ˳ճÕáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñáí£ È³í ûñÇÝ³Ï »Ý гÝÝǵ³ÉÁ, áñÁ ß³Ñ»É ¿ »ñÏñáñ¹ äáõÝÇ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ µáÉáñ ׳ϳï³Ù³ñï»ñÁ, µ³óÇ Î³ñó·»ÝÇ Ùáï Ïñ³Í ó³í³ÉÇ å³ñïáõÃÛáõÝÇó, ¢ êï³ÉÇÝÁ, áñÁ ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ í»ñçÇÝ 18 ³ÙÇëÝ»ñÇÝ ÉáõÍáõÙ ¿ñ Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ¢ áã û ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ç³Ëç³ËÙ³Ý ËݹÇñÁ [72, pp. 80-86; 2, p. 29]£ è³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛáõÝÁ.- ä³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý Ù»ç ã³÷³½³Ýó ϳñ¢áñ ¿ ÃíáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ¢ ßï³µ³Ï³ÝÝ»ñÇ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñǪ Îɳáõ½¢ÇóÇ å³ï»ñ³½ÙÇ áõÕճѳ۳ó ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛáõÝÁ Ó¢³íáñáÕ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ [72, p. 85] (ÜÏ. 1)£ Îɳáõ½¢ÇóÁ ݳ˳½·áõ-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ß³óÝáõÙ ¿ñ, áñ ݳåáÉ»áÝÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇó ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý µ³ñ¹³óáõÙÇó Ñ»ïá «ã»Ý ϳñáÕ ÉÇÝ»É áã Ù»Í é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ½áõï é³½Ù³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ñóÁ, áã ¹ñ³Ýó ÉáõÍÙ³Ý ½áõï é³½Ù³Ï³Ý ë˻ٳݻñÁ» [73, p. 9]£ ºí »Ã» Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÇ Ñ³Ù³ñ «ÙÇçáó »Ý ͳé³ÛáõÙ í³ñÅí³Í ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ í³ñ»Ý Ù³ñïÁ£ Üå³ï³ÏÁ ѳÕóݳÏÝ ¿», ³å³ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ «³é³ÝÓÇÝ Ù³ñï»ñÇ Ñ³Ý·áõóáõÙÝ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁݹѳÝáõñ Ýå³ï³ÏÇÝ» [74, p. 122]£ ²Ûë Ýå³ï³ÏÁ «...í»ñçÇÝ ³ïÛ³Ýáõ٠ϳ½ÙáõÙ »Ý ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ áõÕÕ³ÏÇ Ñ³Ý·»óÝ»Ý Ë³Õ³ÕáõÃÛ³Ý ÏÝùٳݻ [74, pp. 150-151]£
ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñï
è³½Ù³Ï³Ý áÉáñï
è³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ
úå»ñ³ïÇí ³ñí»ëï
سñï³í³ñáõÃÛáõÝ ÜÏ.1. ä³ï»ñ³½ÙÇ áõÕճѳ۳ó ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛáõÝÁ
²ÛëåÇëáí, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÝ ³ÝÇÙ³ëï »Ý, ù³ÝÇ ¹»é ã»Ý Ñ»ï³åݹáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñ, áñáÝù, Áëï Îɳáõ½¢ÇóÇ, áñáßáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³Ý áÉáñïÁ£ «²ÛÝ µ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç ³ÙµáÕç å³ï»ñ³½ÙÁ ϳ٠·áÝ» Ýñ³ ÙÇ Ù»Í Ñ³ïí³ÍÁ, áñ ÏáãíáõÙ ¿ ³ñß³í³Ýù, ѳëóíÇ ÷³ÛÉáõÝ ³í³ñïÇ,
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ëáñ³ÙáõË ÉÇÝ»É µ³ñÓñ³·áõÛÝ å»ï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç»,- ·ñáõÙ ¿ ݳ£ ²Ûë ٳϳñ¹³ÏáõÙ «é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÙdzÓáõÉíáõÙ »Ý, ¢ ½áñ³í³ñÁ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ¹³éÝáõÙ ¿ ¢ å»ï³Ï³Ý Ù³ñ¹» [74, p. 100]£ «ø³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁ,- ·ñáõÙ ¿ àõÇÝëÃáÝ â»ñãÇÉÁ, Ûáõñ³óÝ»Éáí ³Ûë ¹³ë»ñÝ ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ,- Ýí³½áõÙ ¿ µ³Ý³í»×»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝÃ³ó£ ´³ñÓñ³·áõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ (·³·³Ã³ÅáÕáíáõÙ) ÇëÏ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇ¢ÝáõÛÝ µ³ÝÝ »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ» [75, p. 6]£ è³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛ³Ý ¿íáÉÛáõódzÝ.- ä³ï»ñ³½ÙÇ áõÕճѳ۳ó ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛ³Ý ³ñï³ùݳå»ë
˳µáõëÇÏ ¢ å³ñ½ Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ùµ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý (ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý), é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ áõ ÅáÕáíñ¹Ç «½³ñٳݳÉÇ »é³ÙdzëÝáõÃ۳ݻ Ý»ñÙáõÍٳٵ Îɳáõ½¢ÇóÁ ѻճßñçáõ٠ϳï³ñ»ó é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ, áñÁ ÝÙ³Ý ¿ñ Îáå»éÝÇÏáëÇ Ï³ï³ñ³Í ѻճßñçÙ³ÝÝ ³ëïÕ³·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»ç [13]£ ä³ï»ñ³½ÙÁ ϳåíáõÙ ¿ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ñ»ï ¢ ¹³éÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ [76, p. 115]£ Îɳáõ½¢ÇóÇ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÁ Ñ»ÝíáõÙ ¿ÇÝ Realpolitic-Ç, å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÇ íñ³ ¢ ·ñ»Ã» ѳßíÇ ã¿ÇÝ ³éÝáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùÇ Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñÁ£ è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇïùÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ã¿ñ ѳٳñáõ٠ѳßí³é»É ëáóÇ³É³Ï³Ý ³ëå»ÏïÝ»ñÁ, Ùß³Ï»É ¢ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É å»ï³Ï³Ý Ý»ñùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ£ ´³Ý³ÏÁª áñå»ë å»ïáõÃÛ³Ý Ó¢³Ï³½ÙÇã ÇÝëïÇïáõï, ÷áñÓáõÙ ¿ÇÝ Ù»Ïáõë³óÝ»É ³½³ï³Ï³Ý ¢ ëáóÇ³É³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÇ ¿éá½Ç³ÛÇó£ «´³Ý³ÏÝ ³ÛÅÙ Ù»ñ ѳÛñ»ÝÇùÝ ¿,- ·ñáõÙ ¿ñ ·»Ý»ñ³É ýáÝ èáõÝ (Albrecht Theodor Emil von Roon) ÏÝáçÁ 1848Ã. ѻճ÷áËáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï£- ØÇ³ÛÝ ³ÛÝï»Õ ã»Ý Ý»ñ¹ñí»É ³ÝÙ³ùáõñ ¢ ÏáñͳÝÇã ï³ññ»ñÁ, áñáÝù ³Ýϳñ·áõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ·óáõÙ ³ÛÝ ³Ù»ÝÁ, ÇÝãÇ Ù»ç ó÷³ÝóáõÙ »Ý» [77, p. 107]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
Ü»ñϳÛáõÙë ÝÙ³Ý Ù»Ïáõë³óáõÙÁ ÙdzÙïáõÃÛáõÝ ¿ ÃíáõÙ, ë³Ï³ÛÝ áã Îɳáõ½¢ÇóÁ, áã Ýñ³ ųٳݳϳÏÇóÝ»ñÁ ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ »Ýó¹ñ»É, û ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ ÇÝã Ëáñ ¢ ³Ýßñç»ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ïѳݷ»óÝ»ÇÝ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ¢ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ»Õ³÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÷áË»óÇÝ »é³ÙdzëÝáõÃÛ³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ²ñ¹»Ý XIX ¹. í»ñçÇÝ Ñ»Õ³÷áË³Ï³Ý í»ñ³÷áËáõÙÝ»ñÁ ï³ñ³Íí»óÇÝ ³ÙµáÕç ºíñáå³ÛáõÙª ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó å³Ñ³Ýç»Éáí ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõ٠ѳëÝ»É ÏáÝë»ÝëáõëÇ å»ïáõÃÛ³Ý ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»ÉÇë [78, p. 82]£ лճ÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Ï ³ÛÉ Ñ»ï¢³ÝùÁ ¹³ñÓ³í µ³ñ¹ ¢ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í µ³Ý³ÏÇ Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ, áñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ñ ³é³ÝÓÇÝ Ï³é³í³ñáÕ Ù³ñÙÝǪ ßï³µÇ ëï»ÕÍáõÙ£ ²Ûë ÙÇïÙ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ·³·³ÃݳϻïÝ, ³ÝϳëϳÍ, ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ·É˳íáñ ßï³µÝ ¿, áñÇ Ï³éáõóí³ÍùÝ áõ ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ÷áñÓ»É ¿ ÏñÏÝûñÇÝ³Ï»É »íñáå³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ [76, p. 73]£ ´³ó³ïñ»Éáí ¶»ñÙ³ÝdzÛÇ µ³Ý³Ï³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁª ·»Ý»ñ³É ì»Ûí»ÉÁ (Archibald Percival Wavell) ËáëáõÙ ¿ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¢ å³ïÙ³Ï³Ý Ý³Ë³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, åݹ»Éáí, áñ «å»ï³Ï³Ý ·áñÍãÇ ¢ é³½ÙÇÏÇ ÙÇç¢ ÷á˳¹³ñÓ ÷á˳ñÇÝ»ÉÇáõÃÛáõÝÝ ³ÝÁݹѳï ϳï³ñ»É³·áñÍí»É ¿... 11-ñ¹ ¹³ñáõÙ£ ¶»ñٳݳóÇÝ»ñÁ ¹³ñÓ»É »Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇ åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñ, ÇëÏ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ѳÛïݳ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³í»É³óÝ»Éáí Ýñ³Ýó ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù³ëݳ·Çï³óÝáõÙ ¿ÇÝ ³Û¹ ·ÇÍÁ» [79, pp. 33-34]£ XX ¹³ñáõ٠ѳñ³×áõÝ ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ Ç Ñ³Ûï ¿ÇÝ ·³ÉÇë ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ¢ ï»ËÝÇϳÛÇ ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ï»ë³ÏÝ»ñ, áñáÝó ëå³ë³ñÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ñ ѳٳå³ï³ëË³Ý ³å³ÑáíáõÙ£ Üáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ çÝçáõÙ ¿ÇÝ Ë³Õ³Õ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñáÕ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙÇç¢ Ý³ËÏÇÝáõÙ ³éϳ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³ÝÁ, ÇëÏ é³½Ù³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ³×áÕ ¢ µ³ñ¹³óáÕ Í³í³ÉÁ Ëݹñ³Ñ³ñáõÛó ¿ñ ¹³ñÓÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý åñáý»ëÇáݳÉÝ»ñÇ ¢
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ýϳïٳٵ [78, p. 79]£ ²ÛÅ٠ѳÕóݳÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ å»ïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»ñ Ï»ÝïñáݳóÝ»É ³½·³ÛÇÝ ·ñ»Ã» µáÉáñ é»ëáõñëÝ»ñÁª ·ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛáõÝÇó áõ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛáõÝÇó ÙÇÝ㢠·Çï³Ï³Ý Ý»ñáõÅ 7 ù³ñá½ãáõÃÛáõÝ£ ²ñ¹ÛáõÝùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¹»ñÇ áõ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ³×Á å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ·áñÍáõÙ£ лï³ùñùÇñ ¿, áñ Îɳáõ½¢ÇóÁ, ¹Çï³ñÏ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ý׳ñÇ ËݹÇñÁ, ųٳݳÏÇÝ ³Ýï»ë»É ¿ñ γñÝáÛÇÝ (Lazare Nicolas Marguerete Carnot)ª ܳåáÉ»áÝÇ «Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåãÇÝ»£ Üáñ ¹³ñÁ óáõÛó ïí»ó, áñ «é³½Ù³Ï³½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ѳÝ׳ñÁ», ëï³ÝÓÝ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ, ¹³éÝáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÇ í×éáñáß ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ [78, p. 60]£ Üáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ¢ ѳÙÁݹѳÝáõñ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ í³ñ»É ϳñáճݳÉáõ ѳٳñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳñϳ¹ñí³Í ¿ÇÝ ÷á˳ϻñå»É Çñ»Ýó »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÁª Ù߳ϻÉáí ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ Í³í³ÉáõÝ ¢ µ³ñ¹ ѳۻó³Ï³ñ·»ñ£ ÆÝãå»ë Ýϳï»É ¿ àõÇÉÛ³Ù æ»ÛÙëÁ (William James), «Ñ»Ýó ÇÝï»ÝëÇí Ïáßï (ëáõñ) ¢ å»ñٳݻÝï ³×áÕ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÁ å³ï»ñ³½ÙÇÝ ¹³éÝáõÙ ¿ é»³É å³ï»ñ³½Ù, »ñµ ׳ϳï³Ù³ñï»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý Ë³Õ³É «Ë³Õ³Õ ųٳݳϻ Ó»éù µ»ñ³Í í³ñå»ïáõÃÛ³Ý ÇÝùݳïÇå Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ëïáõ·Ù³Ý ¹»ñ» [80, pp. 273-274]£ Àëï ³Û¹Ù, é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïÁ «ï³ñ³ÍíáõÙ» ¿ ·ñ»Ã» ³ÙµáÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íñ³ª ³ÝÑñ³Å»ßï ¹³ñÓÝ»Éáí áã ÙdzÛÝ é³½Ù³Ï³Ý, ³ÛÉ¢ ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ó¢³Ï»ñåáõÙÝ áõ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ£ ¶Ý³Ñ³ï»Éáí ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ³ñÙ³ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙª Íáí³Ï³É ¿ùÉëÁ (Henry E. Eccles) ³½·³ÛÇÝ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ë³ÑÙ³Ý»É ¿ áñå»ë «³½·³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛ³Ý µáÉáñ ï³ññ»ñÇ Ñ³Ù³å³ñ÷³Ï áõÕÕáñ¹áõÙ ³½·³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ» [81, p. 70]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
4. ´³ñ¹áõÃÛ³Ý, áã·Í³ÛÝáõÃÛ³Ý ¢ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ï»ëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ
ä³ï»ñ³½ÙÁ í»ñÇÝ ³ëïÇ׳ÝÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý »ñ¢áõÛà ¿ ¢ ѳïáõÏ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, áñÇ Ï³ñ¢áñ ѳïϳÝÇßÝ»ñÇó »Ý µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ¢ áã·Í³ÛÝáõÃÛáõÝÁ [13]£ î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ³ÏÝѳÛï µ³ñ¹áõÃÛáõÝÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹³ñÓñ»É ³Ûë ϳﻷáñdzݻñÇ Ý»ñ³éáõÙÁ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ¹áÏïñÇÝÝ»ñÁ, ѳۻó³Ï³ñ·»ñÝ áõ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÁ µÝáõó·ñ»ÉÇë [81, p. 2]£ àñáß é³½Ù³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ¢ áã·Í³ÛÝáõÃÛáõÝÁ ³ñ¹»Ý å³ñï³¹Çñ ϳﻷáñdzݻñ »Ý, ÇÝãÁ ÙÇ ß³ñù ûµÛ»ÏïÇí ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï¢³Ýù ¿£ ¸³ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ï³åí³Í ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛÃÇ µ³ñ¹³óÙ³Ý, Ýáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý ¢, áñå»ë ѻÝù, ³ÛÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³í»É³óÙ³Ý Ñ»ï, áñáÝù å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝÇ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ£ ´³óÇ ³Û¹, ·ÇïáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ÃáõÛÉ ïí»ó ëï»ÕÍ»É ³ÝÑñ³Å»ßï ï»ë³Ï³Ý ÑÇÙùÁ ¢ Ùß³Ï»É Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÛÝ ³å³ñ³ïÁ, áñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ñ ¹³ñÓÝáõÙ ¹Çï³ñÏ»É å³ï»ñ³½ÙÁ ¢ ½ÇÝí³Í ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ ËáÉÇëïÇÏ (³ÙµáÕç³Ï³Ý) ³éáõÙáí£ Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇó å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ µÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ãÇ ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É Ýñ³ ¿áõÃÛ³Ý íñ³, ¢ ³ÛÝ, ÇÝãå»ë ¢ ݳËÏÇÝáõÙ, ϻݹ³ÝÇ, Ùï³ÍáÕ ¢ ³ñÓ³·³ÝùáÕ ³ÝÓ³Ýóª ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿£ àñ³Ï³å»ë ³×»É ¿ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¢ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Í³í³ÉÁ, áñáÝó å»ïù ¿ ïÇñ³å»ïÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ, ÇëÏ Ù³ñïÇ ëñÁÝóóáõÃÛáõÝÁ ËÇëï ϳñ¢áñ ¿ ¹³ñÓñ»É Ù³ñï³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ ³ñ³· ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ¢ ϳï³ñíáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³ñÅ»ù ³ñÓ³·³ÝùÁ£ ¸³ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ѳñÙ³ñí»Éáõ (³¹³åï³ódzÛÇ) ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ¹»ñÇ áõ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ¢ ÝáõÛÝÇëÏ áã Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ÏÝѳÛï ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ÑÇÝ ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý Çñ³í³óÇáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ å³ï»ñ³½ÙÝ ³í»ÉÇ ßáõï ³ñí»ëï ¿, ù³Ý áñ¢¿ ³ÛÉ µ³Ý [37, pp. 197-198]£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ä³ï»ñ³½ÙÁ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿, áñÁ ãÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¹»ï»ñÙÇÝÇëï³Ï³Ý ϳÝáÝÝ»ñÇÝ£ Æëϳå»ë, ï»ËÝáÉá·Ç³ÛÇ ³ñ³· ½³ñ·³óáõÙÁ ¢ ³½·³ÛÇÝ ß³Ñ»ñÇ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ ³ñ³·³óÝáõÙ ¢ áõŻճóÝáõÙ »Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝóϳóÙ³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý ËáãÁݹáïÝ»ñǪ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý, å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ³ÝáñáßáõÃÛ³Ý ¿ý»ÏïÝ»ñÁ£ ²Û¹ ËáãÁݹáïÝ»ñÇ Ïáõï³ÏÙ³Ý (ÏáõÙáõÉÛ³ïÇí) ¿ý»ÏïÁ Ñ³×³Ë Ýϳñ³·ñíáõÙ ¿ áñå»ë «å³ï»ñ³½ÙÇ Ùßáõß» ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ íñ³ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝ (µ»é) ¿ ¹ÝáõÙ ÙÝ³É ½·áÝ, ×ÏáõÝ ¢ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»É Ñ³ñÙ³ñí»É é»³É Å³Ù³Ý³ÏÇ é»ÅÇÙáõÙª û·ïí»Éáõ ѳٳñ Ýå³ëï³íáñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ¢ Ýí³½»óÝ»É Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ£ лÝó ë³ ¿É å³ï»ñ³½ÙÇ ³ñí»ëïÝ ¿ [83, pp. 213-215]£ Ü»ñϳÛáõÙë µ³í³Ï³Ý ëáõñ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ Ýáñ ËáÉÇëïÇÏ ï»ëáõÃÛ³Ý ¢ «Ùdzíáñí³Í» ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³ñóÁª ÇÝãå»ë é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ Ý»ñëáõÙ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ³½·³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛ³Ý ³ÛÉ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³éٳٵ£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ Ýáñ ï»ëáõÃÛáõÝÁ ϳ½¹Ç é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µáÉáñ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ íñ³, Ý»ñ³éÛ³É Ùß³ÏáõÛÃÁ, ϳ¹ñ»ñÇ å³ïñ³ëïáõÙÝ áõ ÏñÃáõÃÛáõÝÁ, ¹áÏïñÇÝÝ»ñÁ ¢ ѳۻó³Ï³ñ·»ñÁ£ ê³Ï³ÛÝ, ÇÝãå»ë ½·áõß³óÝáõÙ ¿ øáÉÇÝ ¶ñ»ÛÁ (Colin Gray), «Ó¢Ç ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ Ùßï³å»ë ß÷áÃíáõÙ ¿ ¿áõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ Ðݳñ³íáñ ѻճ÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛÃÇ Ù»ç ë˳Éٳٵ ß÷áÃáõÙ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ¿áõÃÛáõÝáõ٠ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ å³ï»ñ³½ÙÇó µËáÕ (³ÛëÇÝùݪ å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ»ï¢³Ýù ѳݹÇë³óáÕ- ͳÝ.ª Ð.².) ѻճ÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï» [39, p. 364]£ ²ÛëÇÝùݪ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ¢ ³å³·³ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ³éÝãíáõÙ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ áã û ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ ²í³Ý¹³Ï³Ý ¢ µ³ñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ.- ²í³Ý¹³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ Ëáßáñ³Í³í³É ѳϳٳñïáõÃÛáõÝ ¿, áñÇÝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÏáÕÙÇó Ù³ëݳÏóáõÙ »Ý Ù»Í ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñ (Ëáßáñ³Í³í³É áõÅ»ñ)£ ì»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, Ù³ñï³Ï³Ý µ³ËÙ³Ý Ù»ç ѳÕÃáõÙ ¿ ³ÛÝ ÏáÕÙÁ, áñÇ ½ÇÝí³Í
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
áõÅ»ñÝ áõÝ»Ý Ù»Í Ù³ëßï³µ, ³ÛëÇÝùݪ ³í»ÉÇ µ³½Ù³Ù³ñ¹ »Ý áõ É³í ³å³Ñáíí³Í ½»Ýùáí áõ ï»ËÝÇϳÛáí£ Àݹ áñáõÙª ѳëϳݳÉÇ ¿, áñ ѳÕóݳÏÁ ¹³éÝáõÙ ¿ å³ñ½ ï»Õ³ÝùáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ µ³ó³Ñ³Ûï µ³ËÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ÝÙ³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù³ë ã»Ý, ¢ «öáÃáñÇÏ ³Ý³å³ïáõÙ»-Á ϳ½Ù³Ï»ñåí»É ¢ ³Ýóϳóí»É ¿ñ Áëï ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ëó»Ý³ñÇ£ ´³ñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ ¢ ³ÝóϳóáõÙÝ áõÝ»Ý ³ÛÉ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝ£ ²é³í»É ɳí áõëáõÙݳëÇñí³Í µ³ñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ûñÇÝ³Ï »Ý ²ØÜ å³ï»ñ³½ÙÁ ìÇ»ïݳÙáõÙ ¢ ÊêÐØ å³ï»ñ³½ÙÝ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ£ ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý µ³½Ù³ÃÇí ·áñÍáÝÝ»ñ, áñáÝù å³ÛٳݳíáñáõÙ »Ý å³ñïáõÃÛáõÝÁ »ñÏáõ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ ¿É, µ³Ûó ϳñ¢áñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ å»ïù ¿ ѳٳñ»É ¹ñ³Ýó µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ£ ºñÏáõ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ ¿É ³ÝÑݳñ ¿ñ Ñëï³Ï ë³ÑÙ³Ý ³ÝóϳóÝ»É ë»÷³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ¢ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ ÙÇç¢, íëï³Ñáñ»Ý ǹ»ÝïÇýÇϳóÝ»É Ûáõñ³ÛÇÝÝ»ñÇÝ ¢ ûï³ñÝ»ñÇÝ£ гϳé³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ óñí³Í ¢ µ³Å³Ýí³Í ¿ÇÝ ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï ·ñ»Ã» ϳå ãáõÝ»óáÕ µ³½Ù³ÃÇí ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ, ÇÝãÝ ³ÝÑݳñ ¿ñ ¹³ñÓÝáõÙ ¹ñ³Ýó ×Çßï ï»ÕáñáßáõÙÁ [82, p. 19]£ ºñÏáõ ¹»åù»ñáõÙ ¿É Ù»Í Ù³ëßï³µÇ ³í³Ý¹³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, áñ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ÇÝ å³ñ½ ï»Õ³ÝùáõÙ Ëáßáñ³Í³í³É Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳٳñ, µ³ñ¹ ï»Õ³ÝùáõÙ µ³ËíáõÙ ¿ÇÝ ÙÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç, áñÝ áõݻݳÉáí ÷áùñ³Í³í³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ñ Ù»Í µ³ñ¹áõÃ۳ݣ ¶É˳íáñ ¹³ë»ñÇó Ù»ÏÁ, áñ ù³Õ»É ¿ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇïùÝ ³Ûë å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇó, ³ÛÝ ¿, áñ µ³ñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ß³Ñ»É ³í³Ý¹³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³£ ´³ñ¹ ï»Õ³ÝùáõÙ ¢ óñí³Í ѳϳé³Ïáñ¹Ç ¹»Ù é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ÕóݳÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ å»ïù ¿ µ³ñ¹ ÉÇÝ»Ý Ý³¢ ë»÷³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ, Ýñ³Ýó Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÝ áõ ³å³Ñáíí³ÍáõÃÛáõÝÁ£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»Ý Ñ³ñÓ³Ïí»É ¢ å³ßïå³Ýí»É ݳ¢ áñå»ë óñí³Í, ÃáõÛÉ Ñ³Ù³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ϳñ·í³Í ½áñ³Ù³ë»ñ ¢ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ£ Àݹ áñáõÙª ½áñù»ñÇ ÃáõÛÉ Ï³åÝ áõ ѳٳϳñ·áõÙÝ ³éϳ »Ý áã ÙdzÛÝ ûå»ñ³ïÇí, ³ÛÉ¢ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ£ ´áÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ½áñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»É ¢ ³ÝóϳóÝ»É ÃáõÛÉ Ïááñ¹ÇݳóÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ÇëÏ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ µ³Õ³¹ñÇã ¿ ¹³éÝáõÙ ÷áùñ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñǪ ÇÝùÝáõñáõÛÝ ·áñÍ»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ ¼ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÝÙ³Ý ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳëÝ»É áã ÙdzÛÝ Ñ³ñÏ »Õ³Í Ù³ëßï³µÇ, ³ÛÉ¢ ³ÝÑñ³Å»ßï µ³ñ¹áõÃ۳ݣ ´³ñ¹ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝáõ٠ѳÕóݳÏÁ Ýí³×íáõÙ ¿ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ë»÷³Ï³Ý ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ ¢ Ù³ëßï³µÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ѳϳé³Ïáñ¹Ç ½áñù»ñÇ ÝáõÛÝ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÁ£ ´³ñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ í³ñ»Éáõ ÁݹáõÝ³Ï ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ µÝáõó·ñíáõÙ »Ý Çñ»Ýó ³é³ÝÓÇÝ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ áõ ½áñ³Ù³ë»ñÇ ÇÝùݳí³ñáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ³ëïÇ׳Ýáí. ¹ñ³Ýù Ç íÇ׳ÏÇ »Ý í³ñ»É ³ÝÏ³Ë Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳٻٳﳵ³ñ ÃáõÛÉ Ïááñ¹ÇݳóÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ£ ÜÙ³Ý áõÅ»ñÇ ¹³ë³Ï³Ý ûñÇÝ³Ï »Ý ѳïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý áõÅ»ñÁ (special force operations), áñáÝó µÝáñáß »Ý ѳٳ½áñ³ÛÇÝ ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³ñ³·³ß³ñÅáõÃÛáõÝÁ ¢ ³ÝϳÝáÝ áõÅ»ñÇ ¹»Ù ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ£ гïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ½áñù»ñÇ Ýϳïٳٵ íëï³ÑáõÃÛ³Ý ³×Ý ³Ûëûñ µ³ñ¹ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ¢ ³ÝóϳóÝ»Éáõ ·áñÍáõÙ µ³ñ¹ ¢ ѳñÙ³ñ»óíáÕ áõÅ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ÁÙµéÝÙ³Ý ¹ñë¢áñáõÙÝ ¿ [82, p. 24]£ ´³ñ¹ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³Ù ½áñù»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÇó£ ìÇ»ïݳÙÇ ï»Õ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ï³ñµ»ñíáõÙ »Ý ²ýÕ³Ýëï³ÝÇó, ë³Ï³ÛÝ Ñ³ïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ½áñù»ñÁ, Ýñ³Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙÝ áõ ϳé³í³ñáõÙÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý í³ñ»Éáõ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ »ñÏáõ ¹»åù»ñáõÙ ¿É£ ÎÉÇÙ³ÛÇ, ï»Õ³ÝùÇ Ï³Ù Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñá·»µ³Ý³-ëáóÇá-Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïÇÝ Ñ³ïáõÏ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáííÇ Ç Ñ³ßÇí ½áñ³Ï³½ÙÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý, ½áñù»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¢ ѳݹ»ñÓ³íáñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý [82, p. 20]£ ijٳݳϳÏÇó ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ å³ïñ³ëï ÉÇÝ»Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»É ѳϳé³Ïáñ¹Ç ÇÝãå»ë ϳÝáݳíáñ, ³ÛÝå»ë ¿É ³ÝϳÝáÝ áõÅ»ñÇ ¹»Ù£ ²í»ÉÇÝ, ³å³·³Ûáõ٠ϳÝáݳíáñ ѳϳé³Ïáñ¹Á ϳñáÕ ¿ Ñ»ï¢»É å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ ³ÝóϳóÙ³Ý ³ÝϳÝáÝ, ³Ýѳٳã³÷ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý [2, p. 29]£ ê³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ åñáý»ëÇáÝ³É ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ Ññ³Å³ñí»Ý ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÇó, Áëï áñǪ ÷áùñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý, ³åëï³Ùµ³Ï³Ý ¢ å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ «³ÝûñÇݳϳݻ, «áã ×Çßï» å³ï»ñ³½ÙÇ ï»ë³ÏÝ»ñ »Ý, áñáÝù å»ïù ¿ ßñç³Ýó»É£ ÀݹѳÝáõñ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ù»Í ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÁ, áñáÝù ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï µ³ËíáõÙ »Ý å³ñ½ ï»Õ³ÝùáõÙª µ³ËÙ³Ý Ñëï³Ï ·Íáí áõ ÃÇñ³ËÝ»ñáí, áñáÝó áãÝã³óáõÙÁ ÃáõÛÉ Ïï³ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ ³é³í»É Ù»Í íݳë ѳëóÝ»É, ѳϳٳñïáõÙ »Ý ѳïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý í³ï Ïááñ¹ÇݳóíáÕ ½áñù»ñÇ Ñ»ï ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñáÝù ³ÝóϳóíáõÙ »Ý É»éÝáï ï»Õ³Ýùáõ٠ϳ٠ù³Õ³ùÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñáõÙ£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, »ñÏáõ ¹»åù»ñáõÙ ¿É ËáëùÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇÝ, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ù»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ¢ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ [82, p. 1]£ ²ÛëåÇëáí, ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëßï³µÁ ¢ Ïñ³Ï³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë µ³ñ¹ ï»Õ³ÝùáõÙ µ³ñ¹ ѳϳٳñïáõÃÛáõÝáõÙ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍ»Éáõ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ ÙÇ³Ï ã³÷³ÝÇßÝ»ñ, ¢ ½áñù»ñǪ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ÏáñóÝ»ÉÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ßáõï ¹ñ³Ýó µ³ñ¹áõÃÛ³Ý, ³ÛÉ áã û Ïñ³Ï³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛ³Ý Ýí³½Ù³Ý Ñ»ï¢³Ýù£ ´³ñ¹áõÃÛ³Ý ¹»ñÝ áõ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÝ ³é³í»É ³ÏÝѳÛï »Ý ÷áùñ Ù³ëßï³µÇ µ³ñ¹ áõÅ»ñÇ ¢ Ù»Í Ù³ëßï³µÇ Ñ³Ù³½áñ³ÛÇÝ ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ µ³ËÙ³Ý ¹»åùáõÙª µ³ñ¹ ï»Õ³ÝùáõÙ, ûñÇݳϪ É»éݳÛÇÝ ï»-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
Õ³Ýùáõ٠ϳ٠ù³Õ³ùÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñáõÙ, »ñµ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý Í³Ýñ ѳٳϳñ·»ñÁ ÃáõÛÉ ã»Ý ï³ÉÇë ³å³Ñáí»É ×ÝßáÕ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ£ ´³ñ¹áõÃÛáõÝÁ, ³é³Ýó áñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ³ÝÑݳñ ¿ ï³É ½áñ³Ù³ë»ñÇ ¢ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ, ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ϳåí³Í ¿ ½áñù»ñǪ ³ÝÏ³Ë ¢ ѳٳϳñ·í³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ áõݳÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ÇÝãÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ï³Ëí³Í ¿ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ï³Éáõ ¢ ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÇó, ѳÕáñ¹³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ Ù߳ϻÉáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÇó, ÇÝãå»ë ݳ¢ ëáóÇá-Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïÇó£ ´³ñ¹áõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙÁ ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÇ áãÝã³óÙ³Ý, Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ѳٳï»ùëïÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý, ϳé³í³ñ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ÏáñóÝ»Éáõ ¢ ³ÛÉÝÇ ³ñ¹ÛáõÝù£ ´³ñ¹áõÃÛ³Ý Ëáñ³óáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ, Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ï³Éáõ ¢ ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý í»ñ³Ý³ÛáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ݳ˳å³ïñ³ëïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃáõÙ [82, p. 2]£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëáõÃÛáõÝáõÙ.- ´³ñ¹áõÃÛ³Ý, áã·Í³ÛÝáõÃÛ³Ý ¢ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ, ÃáõÛÉ ï³Éáí «·ÉáõË Ñ³Ý»É» Ýáñ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇó, ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹³ñÓÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ¹³ñ³íáñ å³ß³ñÇ í»ñ³Ý³ÛáõÙÁ ¢ é³½Ù³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ÙïóÝ»ÉÁ [37, p. 49]£ ä»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ áñáß³ÏÇ µ³ñ¹áõÃÛáõÝ áõÝÇ, áñÁ, Ç ÃÇíë ³ÛÉáó, ݳ¢ å³ïÙ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù ¿£ ¸³ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë å»ïáõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý»É ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ, å³Ñå³Ý»É ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ ϳ٠·»ñ³½³Ýó»É åáï»ÝóÇ³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ [82, p. 11]£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ Ùßï³å»ë »Õ»É ¿ é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ³Ýù³Ïï»ÉÇ Ù³ëÁ, ¢ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ýª «Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝÁ» ¢ «Ñݳñ³·ÇïáõÃÛáõÝÁ» ¢ «àã ÙÇ åÉ³Ý ãÇ ÙÝáõÙ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï ³é³çÇÝ µ³ËáõÙÇó Ñ»ïá» ³ëáõÛÃÁ ³ñï³óáÉáõÙ »Ý ѳñÙ³ñí»Éáõ ï³ñµ»ñ ³ëå»ÏïÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ [84, p. 216]£ XXI ¹³ñáõ٠ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ³×³Í Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý»ñϳ ÷áõÉáõÙ ³Û¹ ѳëϳóáõÃÛ³Ý Ýáñ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ûï³ÝÇßÝ ¿£ гí³Ý³µ³ñ, ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇó ¿ ãÇݳóÇ ÷ÇÉÇëá÷³ êáõÝ ò½ÇÝ, áñÁ ËáëáõÙ ¿ñ ÁÝóóÇÏ Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ ÇÝãå»ë µ³Ý³ÏÝ»ñÇ, ³ÛÝå»ë ¿É ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ñ³ñÙ³ñí»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ «ÆÝãå»ë çáõñÁ ãáõÝÇ Ùßï³Ï³Ý Ó¢, ³ÛÝå»ë ¿É å³ï»ñ³½ÙáõÙ ãÏ³Ý Ùßï³Ï³Ý Ó¢»ñ£ ÖÇßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë çáõñÝ ¿ Çñ ÁÝóóùÁ ѳñÙ³ñ»óÝáõÙ ÑáÕÇÝ, ³Û¹å»ë ¿É µ³Ý³ÏÁ ϳé³í³ñáõÙ ¿ Çñ ѳÕóݳÏÁ ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñ»ï ëï»ÕÍí³Í Çñ³íÇ׳ÏÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻ [3, p. 96]£ ²ÝÁݹٻç ÷áË·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ÷á˳½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ß³ñáõݳϳϳÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳݷ»óÝáõÙ »Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÝãå»ë é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç. «²ÛÝ (ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ) ëïÇåí³Í ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É ÙÇç³í³ÛñÇ ¿áõÃÛáõÝÁ, áñÝ û·ï³·áñÍáõÙ ¿, ¢, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñª ÇÝùÝ ¿É Ñ³×³Ë ³ñÙ³ï³å»ë ÷á÷áËí»É...» [74, p. 15]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ÷áËíáõÙ ¿ ݳ¢ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ¢, ѻµ³ñ, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÇ áõ í»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÇ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ѳÕóݳÏÇ ³ÝÑñ³Å»ßï ï³ññ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç ÏáÕÙÇó Çñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ¢ ÷á÷áËí³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ Ýñ³ ѳñÙ³ñÙ³Ý í»ñ³Ý³ÛÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³ÝÁݹѳï ÷á÷áËíáÕ Ñ³Ù³ï»ùëïÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ Ñ³ñÙ³ñí»É ãϳñáճݳÉÁ ϳñáÕ ¿ ׳ϳﳷñ³Ï³Ý ѻÝùÝ»ñ áõÝ»Ý³É «áõß³óáÕ» ÏáÕÙÇ Ñ³Ù³ñ£ «²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ (ѳÛïÝÇ µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñáí) ٻͳ·áõÛÝ ë˳ÉÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
³ñ³· ѳñÙ³ñí»Éáõó Ýñ³Ýó Ññ³Å³ñáõÙÝ ¿ñ» [85, p. 5]£ ºí, ÇÝãå»ë Ýϳï»É ¿ æáõÉÇá ¸áõ»Ý (Giulio Douhet), «Ð³ÕóݳÏÁ ÅåïáõÙ ¿ Ýñ³Ýó, áíù»ñ Ïé³ÑáõÙ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ µÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ¢ áã û Ýñ³Ýó, áíù»ñ ëå³ëáõÙ ¢ ѳñÙ³ñíáõÙ »Ý ¹ñ³Ýó ³ÛÝ µ³ÝÇó Ñ»ïá, »ñµ ¹ñ³Ýù ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ» [86, p. 21]£ ÈǹÁÉ Ð³ñÃÁ, Ëáë»Éáí ѳñÙ³ñí»Éáõ åɳÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ·ñáõÙ ¿. «ò³Ýϳó³Í åɳÝ, áñå»ë½Ç åñ³ÏïÇÏ ÉÇÝÇ, å»ïù ¿ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³éÝÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Çª ³ÛÝ Ë³÷³Ý»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ. ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ñ³ÕóѳñÙ³Ý É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÁ ³ÛÝåÇëÇ åɳÝÇ Ùß³ÏáõÙÝ ¿, áñÁ ϳñáÕ ¿ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ï³ñ³÷áËí»Éª ѳٳå³ï³ë˳ݻÉáõ ѳٳñ Ó¢³íáñíáÕ Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ. ÝÙ³Ý Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÁ, áñ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝ ¿ »Ýó¹ñáõÙ, ·áñͳéÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ³ÛÝ ·ÍÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, áñÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ Ýå³ï³ÏÝ»ñ (ËݹÇñÝ»ñ)» [87, p. 338]£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝáíÇÝ ï³ñµ»ñíáõÙ ¿ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÇó [88]£ ÖÏáõÝáõÃÛáõÝÝ Çñ ¿áõÃÛ³Ùµ 黳ÏïÇí ¢ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ѳïÏáõÃÛáõÝ ¿, ÇÝãÝ Çñ ³ñï³óáÉáõÙÝ ¿ ·ï»É ÇÝãå»ë Çñ ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ÇÙ³ëï³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ÈÇÝ»É ×ÏáõÝ, ×Ïí»É, Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ÷á÷áËí»É ³ñï³ùÇÝ áõÅ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï£ àñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë ѳϳé³Ïáñ¹Á£ лÝó ݳ ¿ Ññ³ÑñáõÙ ¢ áõÕÕáñ¹áõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ¢ ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ÙdzÛÝ é»³ÏïÇí ¢ å³ßïå³Ý³Ï³Ý áõ áã û ³ÏïÇí ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ýª ѳñÓ³ÏáõÙÁ, ×»ÕùáõÙÁ£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ ³ÏïÇí, ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý Ñ³ïÏáõÃÛáõÝ ¿, ³ÛÝ Çñ ï»ÕÝ ¿ ·ï»É ²ØÜ ÙÇ ß³ñù ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ£ úñÇݳϪ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ²ØÜ èÌàô سñï³Ï³Ý ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝáõÙ (Fleet Marine Field Manual 1-0, Leading Marines) ³ÛëåÇëÇÝ ¿. «Ð³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý Ù»ñ µ³Ý³ÉÇÝ ¿£ »¢ ³ÛÝ ×ÏáõÝáõÃÛ³Ý ÑáÙ³ÝÇßÝ ¿, µ³Ûó Ý»ñ³éáõÙ ¿ Ýáñ³ñ³ñáõÃÛ³Ý á·Ç£ èÌàô-Ý Ùßï³å»ë Ó·ïáõÙ ¿ ѳñÙ³ñ»óÝ»É Ýáñ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙÝ áõ ÁÝóó³-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ϳñ·»ñÁ ÙÇç³í³ÛñÇ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ£ ÜáõÛݳϳݳóíáõÙ »Ý ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ï³ñ·»ñáõÙ, Ù»ñÅíáõÙ »Ý Ñݳó³Í ϳéáõÛóÝ»ñÁ ¢ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ùá¹ÇýÇϳódz ýáõÝÏóÇáݳÉáõÃÛ³ÝÝ áõ û·ï³Ï³ñáõÃÛ³ÝÝ ³ç³Ïó»Éáõ ѳٳñ£ гñÙ³ñí»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë èÌÜ-ÇÝ Ñ³ñÙ³ñ³í»ï ½·³É ³ÛÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áñáõÙ ·»ñÇßËáõÙ ¿ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÁ£ öáñÓ, ëó÷ ÙÇïù ¢ ¹³ïáÕáõÃÛ³Ý ùÝݳ¹³ï³Ï³Ý ÏÇñ³éáõÙ. ³Ûë ³Ù»ÝÁ û·ÝáõÙ ¿ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁª ïáÏáõÝ ÉÇݻɻ [89, p. 66]£ ²ØÜ ó³Ù³ù³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Ø³ñï³Ï³Ý ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝáõÙ (The Army, Field Manual 1) ïñíáõÙ ¿ ѳñÙ³ñíáÕ ³é³çÝáñ¹Ç ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ. «úå»ñ³ïÇí Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ³Ýáñáß ¿áõÃÛáõÝÁ ó³Ù³ù³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÇó å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÇÝùݳí»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¢ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝ£ ÆÝùݳí»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝ³Ï Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ ѳëϳÝáõÙ »Ý ûå»ñ³ïÇí Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ, ϳñáÕ »Ý ·Ý³Ñ³ï»É Çñ»Ýó Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáᯐ Çñ»Ýó áõÅ»Õ ¢ ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»ñÁ ¢ ³ÏïÇíáñ»Ý ëáíáñáõÙ »Ý, áñå»ë½Ç ѳÕóѳñ»Ý Çñ»Ýó ÃáõÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ гñÙ³ñí»Éáõ ÁݹáõÝ³Ï Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ áõÝ»Ý³Ý ÇÝùݳí»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝ, ³ÛÝáõÑ»ï¢ Éñ³óáõóÇã áõݳÏáõÃÛáõݪ Ïé³Ñ»Éáõ ûå»ñ³ïÇí ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÝáõÛݳϳݳóÝ»Éáõ ³Û¹ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ëáíáñ»Éáõ, û ÇÝãå»ë ϳñáÕ »Ý ѳñÙ³ñí»É ¹ñ³Ýó Ýáñ ÙÇç³í³Ûñáõ٠ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ» [90, pp. 12-13]£ ²ÛëåÇëáí, ѳñÙ³ñí»ÉÁ é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ ÷áË»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõݪ ûå»ñ³ïÇí, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ϳ٠ù³Õ³ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ£ ²¹³åïÇí ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁª ³) ûå»ñ³ïÇí ÙÇç³í³ÛñáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ÷áËáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¢ ï³ñ³ÍÙ³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ ¢ Áݹ·ñÏáõÙ »Ý Ýáñ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñ Íñ³·ñÙ³Ý, áñáßÙ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ¢ Ýñ³ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ, µ) ëï»ÕÍáõÙ »Ý Ýáñ Ïá³ÉÇódzݻñ, ³ÛÉ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ÷áË·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ, ·) ѳñÃáõÙ »Ý ϳ½Ù³-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ, ¹) Ùß³ÏáõÙ ¢ ѳñÙ³ñ»óÝáõÙ »Ý Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÇ íñ³ ÑÇÙÝíáÕ ³ß˳ï³ÝùÇ Ýáñ Ù»Ãá¹Ý»ñ [7, p. 153]£ гñÙ³ñí»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ ²ØÜ-áõÙ ¹Çï³ñÏíáõÙ ¿ áñå»ë ϳñ¢áñ å³Ñ³Ýç Ùdzíáñí³Í ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇÝ. «²ØÜ Ùdzíáñí³Í áõÅ»ñÁ å»ïù ¿ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»Ý Çñ»Ýó Ù³ñï³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳñÙ³ñ»óÝ»É ×·Ý³Å³Ù³ÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³ÝÁª ³é³Ýó Çñ»Ýó ûå»ñ³ïÇí ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ÏáñóÝ»Éáõ» [91, pp. 5-6]£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý ÙdzóÛ³É ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ «²ØÜ ó³Ù³ù³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Ùdzíáñí³Í å³ï»ñ³½Ù, ѳٳï»Õ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝ 1» (Joint Publication 1, Joint Warfare of the Armed Forces of the United States) Ó¢³ã³÷áõÙ£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝ.
³) ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (áñáÝù ³·ñ»ëÇíáñ»Ý ·ïÝáõÙ »Ý, ë³ëïϳóÝáõÙ ¢/ϳ٠û·ï³·áñÍáõÙ »Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñå»ë ³ñÓ³·³Ýù ÉáÏ³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇݪ Ù³ñï³¹³ßïÇ µáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ) ³ÝÑñ³Å»ßï ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù Ùá¹ÇýÇϳódzÛÇ ³ÏïÇí ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ£ µ) ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿, áñ µáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳ¹ñ»ñÁ ѳëÏ³Ý³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, ûå»ñ³ïÇí ¢ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ ßáõñç Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ (Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ³ñÓ³ÏáÕÇ) Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ ÁݹáõÝáõÙ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ¿áõÃÛáõÝÁ, áñÁ µÝáõó·ñíáõÙ ¿ ù³áëáí, ÷á÷á˳ϳÝáõÃÛ³Ùµ, µéÝáõÃÛ³Ùµ, å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ùµ ¢ Ùßáõßáíª ³Û¹ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ųٳݳϣ ²ÛÝ Ëñ³ËáõëáõÙ ¿ åɳݳíáñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ¢ Ùá¹ÇýÇϳóÇ³Ý ÁÝóóÇÏ Ù³ñï³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙª ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ ¢ ³ñ¹Ûáõݳí»ï Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý áõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ (Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ³ñÓ³ÏáÕÇ) Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ç³Ïó»Éáõ ѳٳñ£ ê³ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ å³ï»ñ³½ÙÇ ÙÛáõë µáÉáñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, µ³óÇ Ù³ñï³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÇó£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ³ÝÓÇ ¢ ËÙµÇ Ñݳñ³ÙïáõÃÛáõÝÁ, Ñݳñ³·ÇïáõÃÛáõÝÁ, Ýáñ³ñ³ñáõ-
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ÃÛáõÝÝ áõ »ñ¢³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ ²ÛÝ ÇÝãå»ë Ùï³íáñ, ³ÛÝå»ë ¿É ýǽÇÏ³Ï³Ý »ñ¢áõÛà ¿£ Ø»ÝÃ³É áõݳÏáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, ûå»ñ³ïÇí ϳ٠ٳñï³í³ñ³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝáõÙ (ÙÇç³í³ÛñáõÙ) áã·Í³ÛÇÝ Ùá¹»ÉÝ»ñ ·ïÝ»Éáõ, ÝáõÛݳϳݳóÝ»Éáõ ¢ û·ï³·áñÍ»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÝ ¿£ ²ÛÝ Ï³Ëí³Í ¿ Áëï ³Û¹ Ùá¹»ÉÝ»ñÇ ·áñÍ»Éáõ ϳ٠Ýáñ»ñÝ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ ³ñ³·, ù³Ý ѳϳé³Ïáñ¹Á, ëï»ÕÍ»Éáõ (å³ñï³¹ñ»Éáõ) ýǽÇÏ³Ï³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÇó ¢ ¹³ ³Ý»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ áõÅ»ñÇ áõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ, áñáÝù Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ Ùß³ÏáõÛà ¿, µ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íÇ×³Ï ¢ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùdzíáñí³Í ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ µÝáõó·ÇñÁ [92, pp. B1-B2]£ ØÇ ß³ñù ·áñÍáÝÝ»ñÇ ½áõ·³Ù»ïáõÃÛáõÝÁ (áñáÝóÇó ÑÇÙݳϳÝÝ»ñÝ »Ýª ³å³·³ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ, ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ÙåÇ Ù»Í³óáõÙÁ, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, ûå»ñ³ïÇí ¢ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ë³ÑÙ³ÝÇ í»ñ³óáõÙÁ, ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³×áÕ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ, ¿É ³í»ÉÇ ³ñ³·³óáÕ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѳñÙ³ñíáÕ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ý»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ) ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ³å³·³ÛÇ ¢, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ, ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ Ýϳïٳٵ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ «ÉÕá½Ù³ÝÁ»£ Üáñ ¹³ñ³ßñç³ÝÁ, ³ÝÑñ³Å»ßï ¹³ñÓÝ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ ÷á˳ϻñåáõÙÁ, ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ áñå»ë ٻ˳ÝǽÙ, áñÇ ÙÇçáóáí é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÁ ѳٳå³ï³ë˳ݻóíáõÙ ¿ Ýáñ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, »ñµ «ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÁ ѳñÙ³ñí»ÉÝ ¿ ÷á÷áËíáÕ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇÝ ¢ ï³ñµ»ñ ѳϳé³Ïáñ¹Ý»ñÇÝ» [93]£ ÆÝ»ñódzÛáí ß³ñÅíáÕ ¢ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳÛáÕ é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ Ñ»Ýó ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÝ ¿, áñå»ë é³½Ù³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ù³ë, ϳÙáõñç ¹³éÝáõ٠ųٳݳϳÏÇó ¢ ³å³·³ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ÙÇç¢ [84, pp. 201-202]£ ²å³·³ÛÇÝ å³ïñ³ëïí»ÉÁ Ù»½ÝÇó å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ùï³Í»É µ³½Ù³Ï»ñå ¢ ½³ñ·³óÝ»É áõÅ»ñÇ áõ ÙÇçáóÝ»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ ï»ë³ÏÝ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³ñ³· ѳñÙ³ñí»É Ýáñ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ ¢ ³Ýëå³ë»ÉÇ Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ£ гñÙ³ñí»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý ÏÉÇÝÇ ³ÛÝ
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
³ß˳ñÑáõÙ, áñáõÙ ³Ýëå³ë»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ¢ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ áñáßÇã µÝáõó·ñ»ñÝ »Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù»ñ Ýáñ ÙÇç³í³ÛñÇ [94]£ гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ Ññ³Ù³Û³Ï³Ý ¿, áñÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳÕóѳñ»É ³å³·³ÛÇ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ, ·ÉáõË Ñ³Ý»É é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÁݹɳÛÝí³Í û·ï³·áñÍáõÙÇó, µ³½Ù³½³Ý ¢ ³¹³åïÇí ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó áõ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇó£ âÝ³Û³Í é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ý µ³í³Ï³Ý ɳí Ùß³Ïí³Í ÉÇÝ»ÉáõÝ, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ Ï³ í»ñ³Ý³Û»É ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃ۳ݪ áñå»ë å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÇ, ϳÛáõÝ Ùáï»óáõÙÝ»ñÝ áõ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÁ [84, p. 217]£ «¸»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃÛáõÝ».- гë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ µáÉáñ áÉáñïÝ»ñáõÙ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ É³ÛÝ Ý»ñ¹ñáõÙÁ ¢ Ñ»ï³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ýáñ ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³Ñ³Ýç»óÇÝ í»ñ³Ý³Û»É ³ÛÝåÇëÇ ÑÇÙݳñ³ñ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ϳé³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ¢ ³ÛÉÝ£ «¸»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃÛáõÝ» (power to the edge) ѳۻó³Ï³ñ·Á, áñÝ áõëáõÙݳëÇñáõÙ ¿, û ÇÝãå»ë »Ý ³ß˳ïáõÙ ¢ ÷áË·áñͳÏóáõÙ ³ÝѳïÝ»ñÝ áõ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ï³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝáõÙ, ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Çï³ñÏ»É áñå»ë Ýáñ ¹³ñ³ßñç³ÝÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇ ³ñÓ³·³Ýù£ ²Ûë Ñá¹í³ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ѳۻó³Ï³ñ·Ç ³éÝãáõÃÛ³Ùµ ÏÝ»ñϳ۳óÝ»Ýù ÙdzÛÝ ¹ñ³ ÑÇÙݳϳÝ, é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ ³é³í»É ϳñ¢áñ µ³Õ³¹ñ³ï³ññ»ñÁ£ гۻó³Ï³ñ·Á Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ Çß˳ÝáõÃÛ³Ùµ ûÅïáõÙ ¿ ³ÝÓ³Ýó, áíù»ñ ³ß˳ïáõÙ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý »½ñ³ß»ñïáõÙ, áñï»Õ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ·áñͳéÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ£ Æß˳ÝáõÃÛ³Ý ¢ Édz½áñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»Õ³÷áËáõÙÁ »½ñ³ß»ñï å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ñ»Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃÇ Ëáñ í»ñ³÷áËáõÙ ¢ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýáñ ï»ë³ÏǪ »½ñ³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (edge organizations) ³é³ç³óÙ³ÝÁ£ º½ñ³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ûÕ³ÏÇ Ù»Ý»ç»ñÝ»ñÁ, ï»Õ³÷áËí»Éáí ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý »½ñ³ß»ñï,
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
³í»Éáñ¹ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ÙÇçÇÝ ûÕ³ÏÇ Ù»Ý»ç»ñÝ»ñÇ ÙÇ Ù»Í Ãí³ù³Ý³Ï, ¢ ÑÇ»ñ³ñËÇ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ ëÏëáõÙ ¿ Ë³Õ³É ëïáñ³¹³ë ¹»ñ [7, p. 5]£ Ü»ñϳÛáõÙë Ùß³ÏíáÕ ó³Ýó³Ï»ÝïñáÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ (òÎä) (network-centric war) ï»ëáõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ѳۻó³Ï³ñ·Áª áñå»ë Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ¢ ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ϳñ¢áñ µ³Õ³¹ñ³ï³ññ [95]£ ²é³Ýó «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñÙ³Ý, ³ÝÑݳñ ¿ ѳëÝ»É ÇÝùݳëÇÝùñáݳóÙ³Ý ¿ý»ÏïÇ, áñÁ òÎä ϳñ¢áñ³·áõÛÝ Ñ³ïϳÝÇßÝ ¿£ ÆÝùݳëÇÝùñáݳóáõÙÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѳëÝ»É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ß»ßï³ÏÇáõÃÛ³Ý (agility), ³å³Ñáí»É Ýñ³Ýó Ï»ÝëáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ¢ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ϳï³ñáõÙÁª Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Í»Éáí ó³Ýó³Ï»ÝïñáÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý ÙÇ ß³ñù ³é³ç³ï³ñ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáíª «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ѳۻó³Ï³ñ·Ç ѳñÙ³ñ»óáõÙÁ ¢ ¹ñ³ û·ï³·áñÍáõÙÝ Çµñ¢ ²ØÜ é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ¢ ûå»ñ³ïÇí ëϽµáõÝùª µ³ó³ñÓ³Ï ³ÝÑñ³Å»ßï ù³ÛÉ ¿, áñÁ ÃáõÛÉ Ïï³ å³Ñå³Ý»É ²ØÜ é³½Ù³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ XXI ¹³ñáõÙ [7, p. 6]£ ²ÛëåÇëáí, òÎä Ýáñ é³½Ù³Ï³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ùß³ÏíáÕ «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ѳۻó³Ï³ñ·Á (áñÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ýáñ ëÏëáõÙ »Ý Ëáë»É) ÁÙµéÝáõÙÝ ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ, û ÇÝãå»ë ¢ ÇÝã áõÕÇÝ»ñáí Ïϳï³ñíÇ å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ Ñ³ñÙ³ñ»óáõÙÁ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ [96]£ «¸»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃ۳ݻ ѳۻó³Ï³ñ·Á Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý Ýáñ ï»ë³Ï ¿ ¢ Ýáñ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ, áñáÝù áñáßáõÙ »Ý, û Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ¢ ϳé³í³ñÙ³Ý Ýáñ ѳٳϳñ·»ñÝ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ¹³ë³íáñí»Ý é³½Ù³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ϳéáõÛóáõÙ£ ø³ÝÇ áñ Ñ»Ýó Ùß³ÏáõÛÃÝ ¿ áñáßáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¢ ¹ñ³Ýù ϳñ·³íáñáÕ ÇßË³Ý³Ï³Ý ëáõµÛ»ÏïÇ ³ñÅ»ùÝ»ñÝ áõ í³ñù³·ÇÍÁ, «¹»åÇ »½ñ³ß»ñïÝ áõÕÕí³Í Çß˳ÝáõÃÛáõÝ»-Á å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÑÇÙݳñ³ñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ÇÝãå»ë Ùß³ÏáõÛÃÇ, ³ÛÝå»ë ¿É Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý á×Ç Ù»ç, ÇÝãÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ³ÝÓÇ, é³½Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³ÝÁ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ [7, p. 181]£ 5. ä³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ
ØÇÝã å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³éáï Ý»ñϳ۳óáõÙÁª ѳñÏ ¿ áñáß»É, û ÇÝã ¿ ÝϳïÇ ³éÝíáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñ ³ë»Éáí£ êϽµáõÝùÝ»ñÁ ѳÕóݳÏÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É å³ïñ³ëïÇ ¹»Õ³ïáÙë»ñ ¢ Ù»Ãá¹³Ï³Ý Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ ã»Ý£ ¸ñ³Ýù ãÇ Ï³ñ»ÉÇ û·ï³·áñÍ»É ÇñáÕáõÃÛáõÝÇó Ïïñí³Í£ ²Û¹ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ¹ñ³Ýù û·ï³·áñÍáÕ ³ÝÓÇ å³ïÙ³Ï³Ý Ñ»é³ÝϳñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ [97, pp. 23-27]£ ÈÇÝ»Éáí å³ï»ñ³½ÙÇ ï»ëáõÃÛ³Ý µáõÝ ¿áõÃÛáõÝÁª å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ß³ï ³í»ÉÇÝ »Ý, ù³Ý å³ñ½³å»ë ï»ëáõÃÛáõÝ, ¢ ϳï³ñáõÙ »Ý ϳÙñçÇ ¹»ñ ï»ëáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇ碣 ¸ñ³Ýù «Õ»Ï³í³ñáõÙ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ í³ñáõÙÁ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý, ûå»ñ³ïÇí ¢ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ» [92, p. B-1]£ ijٳݳÏÇ ùÝÝáõÃÛáõÝÁ µéÝ»Éáíª ¹ñ³Ýù Ý»ñϳ۳ÝáõÙ »Ý áñå»ë «Õ»Ï³í³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñ», áñáÝù å»ïù ¿ û·ï³·áñÍ»Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ` áñáßáõÙ Ù߳ϻÉáõ ¢ ½áñù»ñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ·áñÍÇ ¹Ý»Éáõ ¹»åùáõÙ» [98, p. 12]£ ²ÛëåÇëáí, ëϽµáõÝùÝ»ñÁ é³½Ù³Ï³Ý ëïñ³ï»·Ç³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³ñ¢áñ µ³Õ³¹ñÇãÝ »Ý ¢ ß³ï µ³Ýáí áñáßáõÙ »Ý ³ÛÝ, û ÇÝãå»ë ¿ »ñÏÇñÁ ݳÛáõÙ ³ß˳ñÑÇÝ, Çñ ÃßݳÙÇÝ»ñÇÝ ¢ Ñ»Ýó ÇÝùÝ Çñ»Ýª Áëï ³Û¹Ù ¹³éݳÉáí é³½Ù³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ÁݹáõÝíáÕ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³Ý Ñ»ÝùÁ [84, pp. 190-195]£ è³½Ù³Ï³Ý í»ñݳ˳íÇ ÙÇçáóáí å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳ٠³ÝáõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ³½¹áõÙ »Ý ѳñó»ñÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÇ íñ³, áñáÝù áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ã»Ý ³éÝãíáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇݪ Ý»ñ³éÛ³É ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ, é³½Ù³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ѳٳÉÇñÇ ½³ñ·³óáõÙÁ, ½ÇݳÙûñùÇ ·ÝáõÙÁ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý áõëáõóÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¢ ³ÛÉÝ£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
êáõÝ ò½ÇÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. «îñ³Ïï³ï é³½Ù³ñí»ëïÇ Ù³ëÇÝ» ѳÛïÝÇ ³ß˳ïáõÃÛáõÝáõÙ êáõÝ ò½ÇÝ åݹáõÙ ¿, áñ «ä³ï»ñ³½ÙÁ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»Í ·áñÍ ¿, ¹³ ÏÛ³ÝùÇ ¢ Ù³Ñáõ ÑÇÙùÝ ¿, ·áÛáõÃÛ³Ý ¢ ÏáñͳÝÙ³Ý áõÕÇÝ£ ¸³ å»ïù ¿ ѳëϳݳɣ ¸ñ³ ѳٳñ Ýñ³ ÑÇÙùáõÙ ¹ÝáõÙ »Ý ÑÇÝ· »ñ¢áõÛà (³ÛÝ ã³÷áõÙ »Ý Ûáà ѳßí³ñÏáí ¢ ¹ñ³Ýáí »Ý áñáßáõÙ íÇ׳ÏÁ)»£ êáõÝ ò½ÇÇ ÑÇÝ· »ñ¢áõÛÃÝ»ñÁ ¢ Ûáà ѳßí³ñÏÝ»ñÝ ³ÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë å³ï»ñ³½Ùáõ٠ѳëÝ»É Ñ³ÕóݳÏÇ £ êáõÝ ò½ÇÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ï³ÉÇë å³Ñ»É ÙdzÛÝ ³ÛÝ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇÝ, áíù»ñ Ñ»ï¢áõÙ »Ý Çñ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ, ¢ ѳí³ïáõÙ ¿ñ, áñ Ç íÇ׳ÏÇ ¿ ϳÝ˳ï»ë»É ѳÕÃáÕÇÝ ¢ å³ñïíáÕÇݪ »ÉÝ»Éáí Ýñ³ÝÇó, û áí ¿ Ñ»ï¢áõÙ Çñ å³ï·³ÙÝ»ñÇÝ [3, pp. 67-88]£ سùdzí»ÉÇÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. «ä³ï»ñ³½ÙÇ ³ñí»ëïÁ» (Arte della Guerra) ³ß˳ïáõÃÛáõÝáõÙ, áñ Ññ³å³ñ³Ïí»É ¿ 1521Ã., ÜÇÏáÉá Ø³ùdzí»ÉÇÝ ·ñáõÙ ¿ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, áñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Å³Ù³Ý³ÏÇ Ù»ç ³Ý÷á÷áË áñáß³ÏÇ ÑÇÙݳñ³ñ ëϽµáõÝùÝ»ñ, áñáÝù ϳñ»ÉÇ ¿ ѳÛïݳµ»ñ»É å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇÝ µáÉáñ ïñ³Ïï³ïÝ»ñáõÙ£ ܳ ÙïóÝáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ϳÝáÝÝ»ñ, áñáÝù å»ïù ¿ û·Ý»Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇÝ å³ï»ñ³½Ù ÙÕ»ÉÇë [99, pp. 6-7]£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³Ûëûñ ÁݹáõÝ»ÉÇ ß³ï ëϽµáõÝùÝ»ñ, Ý»ñ³éÛ³É Ý³¢ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝÁ, ï»Õ »Ý ·ï»É Ýñ³ ³ß˳ï³ÝùáõÙ. «âϳ ³í»ÉÇ Ï³ñ¢áñ µ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï, ù³Ý ÇٳݳÉ, û ÇÝãå»ë É³í³·áõÛÝ Ó¢áí û·ï³·áñÍ»É Ýå³ëï³íáñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, »ñµ ³ÛÝ å³ï³ÑáõÙ ¿» [100, pp. 270-272]£ ÄáÙÇÝÇÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. ä³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÁ ųٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ϳåáõÙ »Ý ²Ýïáõ³Ý лÝñÇ ÄáÙÇÝÇÇ (Antoine-Henri Jomini) ³Ýí³Ý Ñ»ï£ XIX ¹³ñÇ ßí»Ûó³ñ³óÇ ï»ë³µ³ÝÁ åݹáõÙ ¿ñ, áñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÉÇÝ»Ý Ñëï³Ï ¢ áã »ñÏÇÙ³ëï, ÇëÏ ¹ñ³Ýó Ãí³ù³Ý³ÏÁª ë³Ñٳݳ÷³Ï, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù Ññ³Ñ³Ý·Ç ¹»ñ »Ý ϳï³ñáõÙ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñª å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¢ í³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï [99, pp. 18-19]£ 1807Ã. ÄáÙÇÝÇÝ Ññ³å³ñ³Ï»ó ÙÇ ³ß˳ï³Ýù, áñáõÙ 10 å³ñ³·ñ³ýáí ïñíáõÙ ¿ óáõó³ÏÁ «ÁݹѳÝáõñ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, áñáÝó ÏÇñ³éáõÙÝ Çñ ³í³Ý¹Ý ¿ µ»-
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
ñáõÙ å³ï»ñ³½Ùáõ٠ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç»£ æáÝ ²É·»ñëÁ (John Algers) åݹáõÙ ¿, áñ ÄáÙÇÝÇÇ óáõó³ÏÁ ųٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ý³Ë³ïÇåÝ ¿ [99, pp. 21-23]£ Îɳáõ½¢ÇóÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. àñáß Ñ»ï³½áïáÕÝ»ñ ųٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ϳåáõÙ »Ý Îɳáõ½¢ÇóÇ ³Ýí³Ý Ñ»ï [99, p. 28]£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, áÙ³Ýù åݹáõÙ »Ý, áñ «Ý³ ٳݳí³Ý¹ ÅËïáõÙ ¿ñ ³ÛÝ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÁ, û Ñݳñ³íáñ ¿ áñáß³ÏÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇ ¢ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ Ùdzï»ÕÙ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ³Ù»Ýáõñ ¢ ³Ù»Ý ï»Õ ûɳ¹ñáõÙ »Ý í³ñùÇ ÙdzÛÝ Ù»Ï Ó¢Ç ÁÝïñáõÃÛáõÝ» [97, p. 446]£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Îɳáõ½¢ÇóÁ å³ïñ³ëï»ó Ñáõß³·Çñ åñáõë³Ï³Ý ó·³Å³é³Ý·Ç ѳٳñ, áñÁ ÏñáõÙ ¿ñ «ä³ï»ñ³½ÙÇ í³ñÙ³Ý ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ» (The Most Important Principles for the Conduct of War) ³Ýí³ÝáõÙÁ, áñÝ ëÏëíáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É µÝáñáßٳٵ. «²Ûë ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ÉÇÝ»Éáí »ñϳñ³ï¢ ËáñÑñ¹³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ùßï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝù, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ·ñí»É »Ý ѳå×»å, áõëïÇ ¢ ùÝݳ¹³ïáõÃÛ³Ý ã»Ý ¹Çٳݳ  ³éáõÙáí£ ´³óÇ ³Û¹, µ³½Ù³ÃÇí ûٳݻñÇó ßáß³÷í»É »Ý ÙdzÛÝ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñÝ»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ áñáß³ÏÇ Ñ³Ù³éáïáõÃÛáõÝ£ ²Ûë ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ѻµ³ñ, ³ÙµáÕç³Ï³Ý å³ï·³ÙÝ»ñÁ ã»Ý, áñ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý Ò»ñ¹ ²ñù³Û³Ï³Ý Ø»ÍáõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÉ Ò»ñ ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ áñå»ë ÙÕáõÙ ¢ Ññ³Ñ³Ý· »Ý ͳé³ÛáõÙ» [101, p. 11]£ Ðáõß³·ÇñÁ å³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ÁݹѳÝáõñ, ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý ¢ å³ßïå³ÝáÕ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ óáõó³ÏÁ, ¢ ãÝ³Û³Í Ñ»Ýó Îɳáõ½¢ÇóÇ ³ñ³Í í»ñ³å³ÑáõÙÝ»ñÇݪ ¹ñ³ÝáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Îɳáõ½¢ÇóÇ ÑÇÙݳϳݪ «ä³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ëÇÝ» ³ß˳ïáõÃÛáõÝáõÙ ¹Åí³ñ 㿠ѳÛïݳµ»ñ»É ųٳݳϳÏÇó å³ï»ñ³½ÙÇ µáÉáñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ£ êñ³ÝáõÙ Ñ»ßï ¿ ѳÙá½í»Éª ѳٻٳï»Éáí Îɳáõ½¢ÇóÇ «ëϽµáõÝùÝ»ñ» ï»ñÙÇÝÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ ²ØÜ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ïí³Í ë³ÑÙ³ÝÙ³Ý Ñ»ï8. «êϽµáõÝùÁ ݳ¢ ûñ»Ýù ¿ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý
àñå»ë ûñÇݳÏ. «è³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹áÏïñÇÝáõÙ (Air Force Basic Doctrine) ѳëï³ïíáõÙ ¿, áñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ «·Ý³Ñ³ïÙ³Ý »Ýóϳ Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ѳٳñ, µ³Ûó áã Ýñ³ ýáñÙ³É, ³Ýí»ñ³å³Ñ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ùµ, ³ÛÝ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ûñ»ÝùÇ á·ÇÝ áõ ·Çï³ÏóáõÙÁ. ³ÛÝ ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ Çñ³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ËóÏí»É ûñ»ÝùÇ Ïáßï Ó¢Ç Ù»ç, ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ³å³Ñáí»É ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í ³½³ïáõÃÛáõÝ£ ²ÛÝ ¹»åù»ñÁ, áñáÝó å³ñ³·³ÛáõÙ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ÏÇñ³éí»É, å»ïù ¿ ϳñ·³íáñí»Ý ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí. ëϽµáõÝùÝ, ³ÛëåÇëáí, Áëï ¿áõÃÛ³Ý ¹³éÝáõÙ ¿ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïáõ ³ÝÓÇ Ñ»Ý³ñ³ÝÁ, áõÕ»óáõÛó ³ëïÕÁ» [74, pp. 166-167]£ ò³Ýó³Ï»ÝïñáÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¢ ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ.- ò³Ýó³Ï»ÝïñáÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Ý»ñϳÛáõÙë Ó¢³íáñíáÕ
ï»ëáõÃÛáõÝÁ ë³ÑÙ³Ý»É ¿ Ñ»Ýù³ÛÇÝ ¢ ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ Éñ³óÝ»Ý Å³Ù³Ý³Ïáí ëïáõ·í³Í å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇݪ ½³Ý·í³Í, Ýå³ï³Ï, ѳñÓ³ÏáõÙ, ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ, áõÅ»ñÇ ËݳÛáõÙ, Ëáõë³Ý³íáõÙ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ÙdzëݳϳÝáõÃÛáõÝ, ѳÝϳñͳÏÇáõÃÛáõÝ, å³ñ½áõÃÛáõÝ [102, p. 8]£ Üáñ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ëï»ÕÍ»Éáí òÎä ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÑÇåáû½Á, ã»Ý Ùñó³ÏóáõÙ ¹³ë³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ï, ³ÛÉ Éñ³óÝáõÙ »Ý ¹ñ³Ýùª û·Ý»Éáí ѳëϳݳÉ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ٻͳݳ «ó³Ýó³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ» (networked forces) Ù³ñï³Ï³Ý ѽáñáõÃÛáõÝÁ£ òÎä ï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ»Ýù³ÛÇÝ »Ý ѳٳñíáõÙ Ñ»ï¢Û³É 4 ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. - ϳÛáõÝ ó³Ýó³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ µ³ñ»É³íáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÁ (A robustly networked force improves information sharing), - ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÁ µ³ñ»É³íáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý áñ³ÏÁ ¢ Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ï»Õ»Ï³óí³ÍáõÃÛáõÝÁ (Information sharing enhances the quality of information and shared situational awareness),
»Ý, áñáÝó û·ÝáõÃÛ³Ùµ ϳñ»ÉÇ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åáï»ÝóÇ³É áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ êϽµáõÝùÝ»ñÁ... ͳé³ÛáõÙ »Ý áñå»ë Ñ»Ýù ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ ·áñͳ¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ áñáßáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ѳٳñ£ ¸ñ³Ýù ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ åɳݳíáñÙ³Ý, áõëáõóÙ³Ý, ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ ¢ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¢ ãå»ïù ¿ ÁݹáõÝí»Ý áñå»ë µ³ó³ñӳϻ [98, p. 12]£
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
- Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ï»Õ»Ï³óí³ÍáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ÷áË·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ (³é³ç³¹ñ³ÝùÇ Ñ³Ù³ï»Õ ϳï³ñáõÙÁ) ¢ ÇÝùݳëÇÝùñáݳóáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛáõÝÝ áõ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ï³Éáõ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ (shared situational awareness enables collaboration and self-synchronization, and enhances sustainability and speed of command),
- ë³, Çñ Ñ»ñÃÇÝ, ¹ñ³Ù³ïÇÏáñ»Ý µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ9 [102, p. 7]£ òÎä ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ »Ý. - سñïÝãÇñ ³é³çÇÝÁ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ (Fight First for Information Superiority): - Æñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙ (Shared Awareness): - Ðñ³Ù³ÝÝ»ñ ï³Éáõ ¢ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ (Speed of Command and Decision Making): - ÆÝùݳëÇÝùñáݳóáõÙ (Self-Synchronization): - ¼áñù»ñÇ ³å³Ï»ÝïñáݳóáõÙ (Dispersed Forces)£ - ³å³½³Ý·í³ÛݳóáõÙ (Demassification)£ - Êáñ ë»Ýëáñ³ÛÇÝ Áݹ·ñÏáõÙ (Deep sensor Reach)£
- öáËÇñ ëϽµÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñÓñ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ (Alter Initial Conditions at Higher Rates of Change)£ - ê»ÕÙÇñ å³ï»ñ³½ÙÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ (Compressed Operations and Levels of War) [102, pp. 8-10]£
²ÏÝѳÛï ¿, áñ òÎä ï»ëáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóóª ջϳí³ñáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ Ï×ß·ñïí»Ý ¢, Ñݳñ³íáñ ¿, ÏÉñ³óí»Ý Ýáñ»ñáíª ëï»ÕÍ»Éáí ¿É ³í»ÉÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý å³ïÏ»ñÝ ³ÛÝ µ³ÝÇ, û ÇÝãå»ë å»ïù ¿ ϳéáõóí»Ý, áõëáõó³Ýí»Ý, Ù³ñ½í»Ý ¢ ·áñÍ»Ý ó³Ýó³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ£
²é³çÇÝ ³Ý·³Ù ³Ûë ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ÑÝã»óÇÝ ²ØÜ ÎáÝ·ñ»ëÇÝ Ý»ñϳ۳óí³Í ½»ÏáõÛóáõÙ [103]£
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
ܳ˳ï»ëáõÙ »Ýù ѳçáñ¹Çí Ý»ñϳ۳óÝ»É òÎä ï»ëáõÃÛ³Ý Í³í³ÉáõÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Á£ ²Ûë Ñá¹í³ÍÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ïë³Ñٳݳ÷³Ïí»Ýù ëϽµáõÝùÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ë»ÕÙ µÝáõó·ñٳٵ£ سñïÝãÇñ ³é³çÇÝÁ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ.- Ðñ³Ññ»É Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ·ñáÑ»É ï»Õ»Ï³ïí³-
Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ£ î»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É Å³Ù³Ý³ÏÇ, ×ß·ñïáõÃÛ³Ý ¢ ϳñ¢áñáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí É³í³·áõÛÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý ÙÇçáóáí£ Æñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙ.- γÝáݳíáñ³å»ë í»ñ³÷áË»É ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ¢ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ ÁݹѳÝáõñ ÁÙµéÝáÕáõÃÛ³Ý ¢ Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ Çñ³½»Ïí³ÍáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçíáÕ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݪ Ùdzíáñí³Í ϳ٠ѳٳï»Õ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý Áݹ·ñÏÙ³Ý ÙÇçáóáí£ Ðñ³Ù³ÝÝ»ñ ï³Éáõ ¢ áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»Éáõ ³ñ³·áõÃÛáõÝ.- ÀݹáõÝ»É ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ ¢ ÷á˳ñÏ»É ³ÛÝ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃ۳ݪ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÁ ¢ ÁÝóó³Ï³ñ·»ñÁ µ³ó»Éáõ ÙÇçáóáí, áñáÝù ѳϳé³Ï å³ñ³·³ÛáõÙ ³ÝÑݳñ »Ý (ÁݹáõÝ»ÉÇ éÇëÏÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ)£ ÆÝùݳëÇÝùñáݳóáõÙ.- ػͳóÝ»É ëïáñÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ áõÅ»ñǪ ·ñ»Ã» ÇÝùݳí³ñ Ï»ñåáí ·áñÍ»Éáõ, ÇÝùÝáõñáõÛÝ í»ñ³ËÙµ³íáñí»Éáõ ¢ ËݹÇñÝ»ñ ³é³ç³¹ñ»Éáõ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁª û·ï³·áñÍ»Éáí Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÁ ¢ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ (Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ³ñÓ³ÏáÕÇ) Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ£ ²å³Ï»Ýïñáݳóí³Í áõÅ»ñ.- سñï³Ï³Ý áõÅÁ Ù³ñïÇ ·Í³ÛÇÝ ¹³ßïÇó ï»Õ³÷áË»É ³é³Ýó µ³ËÙ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·ÇÍ£ ¸»Ù³ëëÇýÇϳódz.- ²ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí ³ÝÁݹѳï Ï»Ýïñáݳó³Í áõÅ»ñÇ íñ³ Ñ»ÝíáÕ Ùáï»óáõÙÇó ³ÝóÝ»É ¿ý»ÏïÇ (Ýå³ï³ÏÇ) ѳëÝ»Éáõ íñ³ Ñ»ÝíáÕ áõÅ»ñÇ£ Êáñ ë»Ýëáñ³ÛÇÝ Áݹ·ñÏáõÙ.- ÀݹɳÛÝ»É ï³ñ³ÍíáÕ, ï»Õ³µ³ßËíáÕ ¢ ó³Ýó³ÛÇÝ ë»ÝëáñÝ»ñÇ ÇÝãå»ë ¹Çëï³ÝóÇáÝ, ³ÛÝå»ë ¿É áõÕÕ³ÏÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áñáÝù ÏѳÛïݳµ»ñ»ÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ,
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
áñÁ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ûå»ñ³ïÇí ϳñ¢áñáõÃÛ³Ý ¹Ç³å³½áÝáõÙ í×éáñáß ¿ý»ÏïÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ£ ê»ÕÙÇñ å³ï»ñ³½ÙÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ.- ²ñ³· ¢ í×é³Ï³Ý ¿ý»ÏïÇ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ µ³ó³é»É ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ¢ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ý»ñëáõÙ ³éϳ ÁÝóó³Ï³ñ·³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÝ ³ÛÝå»ë, áñ Ùdzíáñí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ÉÇÝÇ ³ÝóϳóÝ»É Ñݳñ³íáñÇÝë ó³Íñ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ٳϳñ¹³ÏáõÙ£ öáËÇñ ëϽµÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñÓñ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ.- öáË»É Ý³ËÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ÷á÷áËáõ-
ÃÛáõÝÝ»ñÇ É³ÛÝ Í³í³ÉÇ ¹»åùáõÙ£ ú·ï³·áñÍ»É µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÇ Çñ³½»ÏáõÃÛ³Ý ÷á˳ݳÏÙ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, ¹ÇݳÙÇÏ ÇÝùݳëÇÝùñáݳóáõÙÁ, ³å³Ï»Ýïñáݳóí³Í ¢ óñí³Í áõÅ»ñÁ, Ëáñ ë»Ýëáñ³ÛÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ë»ÕÙ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÁ, Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ³ñӳϻÉáõ Ù»Í ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ, ÇÝãÁ Ùdzíáñí³Í áõÅ»ñÇÝ ÃáõÛÉ Ïï³ ³ñ³· ѳñÙ³ñí»Éª ÷áË»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç ûå»ñ³ïÇí ѳٳï»ùëïÁ ¢ ѳëÝ»Éáí ·»ñ³½³ÝóáõÃ۳ݣ ä³ï»ñ³½ÙÁ Ù»Í ã³÷áí ϳËí³Í ¿ Çñ ÁÝóóùÇ Ñ³Ù³ï»ùëïÇó ¢ ¹ÇݳÙÇϳÛÇó, ³Ûëï»ÕÇó ¿É µËáõÙ ¿ Ýñ³ ݳËÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ Ïáßï í»ñ³ÑëÏ»Éáõ Ññ³Ù³Û³Ï³ÝÁ£ ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ µ»ÏáõÙݳÛÇÝ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³å³Ïóí³ÍáõÃÛáõÝÁ ųٳݳÏÇ Ù»ç Ëáñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ ÃáÕÝáõÙª ÇÝãå»ë Ñá·»µ³Ýáñ»Ý, ³ÛÝå»ë ¿É ѳϳé³Ïáñ¹Ç Ñݳñ³íáñ å³ï³ë˳ÝÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ÙÇçáóáí£ ²ÕµÛáõñÝ»ñ ¢ ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
1. 2.
Тер-Арутюнян Г., Цивилизационный фактор в контексте проблем информационной безопаности, «21-й век», № 1, Ер., 2006. Gray C., Transformation and Strategy Surprise. Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle Barracks, April 2005. 1 September 2006.http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil /pdffiles/PUB602.pdf.
3.
4. 5. 6. 7.
8. 9. 10.
11.
12. 13. 14.
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò Sun Tzu, The Art of War, London, Oxford University Press, 1963 (translated by S B Griffith with a foreword by B. H. Liddell Hart; accepted in the Chinese Translations Series of UNESCO). Gray J., Al Qaeda and What It Means to be Modern, London, 2003. ²ë³ïñÛ³Ý Ð., гïÁÝïÇñ, ºñ., 2004£ Hirst P., War and Power in the 21st Century: The State, Military Conflict and the International System, Cambridge: Polity Press, 2001. Alberts D., Richard E., Power to the Edge: Command and Control in the Information Age. Washington, DC: DoD Command and Control Research Program (CCRP) Publication Series, 2003. 1 September 2006. http://www.dodccrp.org /publications/pdf/Alberts_Power.pdf. ²Ûí³½Û³Ý ²., Ð³Û ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ïíá í³ñù³Ï³ÝáÝÁ (4-5ñ¹ ¹³ñ»ñ), ºñ., 2000. Parker G., Military Revolution: Military Innovation and the Rise of the West, 1500-1800, New York: Cambridge University Press, 1996. Gray Colin S., «How Has War Changed Since the End of the ColdWar?» Parameters, U.S. Army War College, Spring 2005. 1 September 2006. http://www.carlisle.army.mil/USAWC/Parameters /05spring/gray.pdf Qiao Liang, Wang Xiangsui, Unrestricted Warfare: Assumptions on War and Tactics in the Age of Globalization, FBIS trans., Beijing: PLA Literature Arts Publishing House, 1999. Huntington Samuel P., The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations, New York: Vintage Books, 1964. Арзуманян Р., Нелинейная природа войны, «21-й век», № 1, Ер., 2005, с. 109-149. Echevarria II, Antulio J., Toward an American Way of War. Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle Barracks, March 2004. 1 September 2006. http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles /PUB374.pdf.
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
15. Moltke Helmuth von, «Über Strategie, 1871», in Großer Generalstab, ed., Moltkes Militärisches Werke, 14 Vols., Berlin: E. S. Mittler, 1892-1912. 16. Hughes Daniel, Moltke on the Art of War: Selected Writings, Novato, CA: Presidio, 1993. 17. Summers Harry G. Jr., On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War. Novato, CA: Presidio, 1995. 18. Kohn Richard H., «The Erosion of Civilian Control of the Military in the United States Today», Naval War College Review, Vol. 45, № 3, Summer 2002. 19. Cohen Eliot A., Supreme Command: Soldiers, Statesmen, and Leadership in Wartime, New York: Free Press, 2002. 20. Feaver Peter D., «The Civil-Military Problematique: Huntington, Janowitz, and the Question of Civilian Control», Armed Forces & Society, Vol. 23, 1996. 21. Snider Don M., Gayle L. Watkins, «Introduction», in Matthews Lloyd J. ed., The Future of the Army Profession, New York: McGraw Hill, 2002. 22. Hanson V. D., Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise of Western Power, New York: Doubleday, 2001. 23. Hanson V. D., The Western Way of War: The Infantry Battle in Classical Greece, New York: Knopf, 1989. 24. Echevarria II, Antulio J., «On the Brink of the Abyss: The Warrior Identity before the Great War,» War & Society, Vol 13, № 2, October 1995. 25. Posen B., The Sources of Military Doctrine: France, Germany, and Britain between the World Wars, Ithaca, NY: Cornell University Press, 1984. 26. ¼³ñÛ³Ý Î., ¸»åÇ ²ñ³ñ³ï, 2001: 27. Арзуманян Р., Странник. Костан Зарян и Армянская Духовная Традиция, «Анив», армянский журнал № 4 (7), Минск/Москва, 2006. 28. Weigley Russell F., The American Way of War: A History of U.S. Military Strategy and Policy, Bloomington, IN: Indiana University Press, 1973. 29. Boot M., Savage Wars of Peace: Small Wars and the Rise of American Power, New York: Basic Books, 2002. 30. Kagan R., Paradise and Power: America and Europe in the New World Order, London: Atlantic Books, 2003.
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
31. Крылов К., К философии армии, Отечественные Записки, № 8, 2002, 1 Сентября 2006. http://traditio.ru/krylov/army.htm. 32. Кант И., Сочинения в шести томах. М., 1966., т. 6. 33. Luttwak Edward N., «Towards Post-Heroic Warfare», Foreign Affairs, vol. 74, № 3, May/June 1995. 34. Kurth James C., «Clausewitz and the Two Contemporary Military Revolutions: RMA and RAM», in Strategic Logic and Political Rationality: Essays in Honour of Michael I. Handel, ed. Bradford A. Lee and Karl F.Walling, London: Frank Cass, 2003. 35. McInnes Colin., Spectator-Sport War: The West and Contemporary Conflict, Boulder, Colo.: Lynne Rienner Publishers, 2002. 36. Арзуманян Р., Метафора нелинейности в социальных системах, «21-й век», № 2 (4), Ер., 2004. 37. Whitehead Stuart A., «Balancing Tyche: Nonlinearity and Joint Operations», in Williamson, Murray (ed). National Security Challenges for the 21st Century. Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle Barracks, October 2003. 1 September 2006. http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil /pdffiles/PUB4.pdf 38. U.S. Army, 2004 Army Transformation Roadmap, Washington, DC: Office of the Deputy Chief of Staff, U.S. Army Operations, Army Transformation Office, July 2004. 39. Graye Colin S., Modern Strategy, Oxford: Oxford University Press, 1999. 40. Friedman Norman, The Fifty-Year War: Conflict and Strategy in the Cold War, Annapolis: Naval Institute Press, 2000. 41. ¶¢áñ·Û³Ý гÙÉ»ï ². î»ñ., öÇÉáëá÷³ÛáõÃÛáõÝ, å³ïÙáõÃÛáõÝ, Ùß³ÏáõÛÃ. ÐÐ ¶²². öÇÉáëá÷³ÛáõÃÛ³Ý, ëáóÇáÉá·Ç³ÛÇ ¢ Çñ³íáõÝùÇ ÇÝëïÇïáõï, ºñ¢³Ý, 2005: 42. Геворкян Гамлет А., Национальная культура с точки зрения философии истории, АН Армении, Институт философии и права, Ер., 1992. 43. Stewart Andrew W., Friction in U.S. Foreign Policy: Cultural Difficulties with the world. Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
44.
45.
46.
47. 48.
49.
50.
51. 52. 53. 54.
Barracks, June 2006. 1 September 2006. http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB706.pdf . Browning Susan A., Understanding Non-Western Cultures: A Strategic Intelligence Perspective, Strategy Research Project, Carlisle Barracks, PA: U.S. Army War College, 1997. Peters Ralph, «Constant Conflict», Parameters, U.S. Army War College Quarterly, Summer 1997. 1 September 2006. http://www.carlisle.army.mil/USAWC/parameters/97summer/peters.htm. Levy Bernard Henri, «American Vertigo, Traveling America in the Footsteps of Tocqueville», interview on live national television by Fox News, March 6, 2006/1745hrs EST. Kurth James, «The American Way of Victory», The National Interest, Summer 2000. 1 September 2006. <http://www.ciaonet.org/olj/ni/ni_00kuj01.html >. Lawrence Т. Е., «The 27 Articles of T.E. Lawrence», The Arab Bulletin, 20 August, 1917. 1 September 2006, <http://www.d-ni.net/fcs/lawrence_27_articles.htm>. Wunderle William, «Through the Lens of Cultural Awareness; Planning Requirements in Wielding the Instruments of National Power», in a Microsoft Power Point presentation with scripted commentary, April 21, 2005, slide 15. Gray Colin S., «Strategy in the Nuclear Age: The United States, 1945-1991», in The Making of Strategy: Rulers, States and War, Williamson Murray, Macgregor Knox, and Alvin Berstein, eds., New York: Cambridge University Press, 1994. Hoffman F.G., Decisive Force: The New American Way of War, Westport: Praeger, 1996. Osgood Robert E., Limited War: The Challenge to American Strategy, Chicago: University of Chicago Press, 1957. Iklé Fred Charles, Every War Must End, New York: Columbia University Press, 1971. Schadlow Nadia, «War and the Art of Governance», Parameters, Vol. 33, № 3, Autumn 2003, 1 September 2006. http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/03autumn/schadlow.pdf.
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò
55. Snider Don M., «America’s Postmodern Military», World Policy Journal, Vol. 17, № 1, Spring 2000. 56. Cordesman Anthony, «What is Next in Iraq? Military Developments, Military Requirements and Armed Nation Building», Washington, DC: Center for Strategic and International Studies (CSIS), August 2003. 1 September 2006. http://www.csis.org/media/csis/pubs/iraq_whatsnext.pdf. 57. Zinni Anthony, «How Do We Overhaul the Nation’s Defense to Win the Next War?» Special transcript of a presentation delivered at the U.S. Naval Institute, September 4, 2003. 1 September 2006. http://www.mcausniforum.org/forum03zinni.htm. 58. Echevarria II, Antulio J., After Clausewitz: German Military Thinkers before the Great War, Lawrence, KS: University Press of Kansas, 2000. 59. Schelling Thomas C., Arms and Influence, New Haven: Yale University Press, 1966. 60. Wylie Joseph C., Military Strategy: A General Theory of Power Control, Annapolis, MD: U.S. Naval Institute Press, 1989. 61. Weinberger Casper, Speech delivered at the National Press Club, on November 28, 1984, reprinted in Defense, January 1985. 62. Powell’s Doctrine, in Powell’s Words, The Washington Post, October 7, 2001, transcript of an interview with Tim Russert. 63. Boot Max, «The New American Way of War», Foreign Affairs, Vol. 82, № 4, July/August 2003. 64. Boot Max, «Everything You Think You Know About the American Way of War Is Wrong», Foreign Policy Research Institute, September 12, 2002. 1 September 2006. http://www.fpri.org/enotes/americawar.20020912 .boot.americanwayofwar.html 65. Linn Brian M., «The American Way of War Revisited», The Journal of Military History, Vol. 66, № 2, April 2002. 66. Weigley Russell F., «Response to Brian McAllister Linn», Journal of Military History, Vol. 66, № 2, April 2002. 67. Clausewitz Carl von, On War, Michael Howard and Peter Paret, trans., Princeton: Princeton University Press, 1976.
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
68. Strassler Robert B., ed., The Landmark Thucydides: A Comprehensive Guide to «The Peloponnesian War», trans. Richard Crawley, New York: Free Press, 1996. 69. Metz Steven, Raymond Millen., Future War/Future Battlespace: The Strategic Role of American Landpower, Carlisle, Pa.: US Army War College, Strategic Studies Institute, March 2003. 70. Coram Robert, Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War, Boston: Little, Brown, 2002. 71. Liddell Hart, Basil H., The Strategy of Indirect Approach, London: Faber and Faber, 1941. 72. Gray Colin S., «Why Strategy is Difficult», JFQ, Summer, 1999. 73. Clausewitz Carl von, Two Letters on Strategy, Peter Paret and Daniel Moran, eds. and trans., Carlisle, PA: U.S. Army War College, 1984. 74. Clausewitz Carl von, On War, Michael Howard and Peter Paret, trans., Princeton: Princeton University Press, 1976. 75. Churchill Winston S., The World Crisis 1915, New York: Charles Scribner’s Sons, 1929. 76. Jablonsky David, «Why Is Strategy Difficult» in Bartholomees, J. Boone Jr., (ed.) U.S. Army War College Guide to National Security Policy and Strategy Revisited, Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle Barracks, June 2006. 1 September 2006. http://www.strategicstudiesinstitute .army.mil/pdffiles/PUB708.pdf. 77. Craig Gordon A., The Politics of the Prussian Army 1640-1945, New York: Oxford University Press, 1956. 78. Handel Michael L., War, Strategy and Intelligence, London: Frank Cass, 1989. 79. Wavell Archibald, Generals and Generalship, London: Macmillan, 1941. 80. James William, «The Moral Equivalent of War». Lecture 11 in Memories and Studies, New York: Longman Green and Co., 1911. 81. Eccles Henry E., Military Power in a Free Society, Newport, RI: Naval War College Press, 1979. 82. Bar-Yam Yanner, Complexity of Military Conflict: Multiscale Complex Systems Analysis of Littoral Warfare, Multiscale Representation Phase II, Task 2:
83. 84.
85. 86. 87. 88. 89. 90. 91.
92.
93.
94.
貼زì²ðàôÂÚàôÜ. ¸²ê²Î²Ü ºì Ä²Ø²Ü²Î²ÎÆò Multiscale Analysis of Littoral Warfare. Report to Chief of Naval Operations Strategic Studies Group, April 21, 2003. 1 September 2006. http://necsi.org/projects/yaneer /SSG_NECSI_3_Litt.pdf. Scott-Kakures Dion, History of Philosophy, New York, 1993. Dickerson Brian, «Adaptability: A New Principle of War», in Williamson, Murray (ed). National Security Challenges for the 21st Century. Strategic Studies Institute (SSI), U.S. Army War College, Carlisle Barracks, October 2003. 1 September 2006. http://www.strategicstudiesinstitute.army .mil/pdffiles/PUB4.pdf Leonard Robert R., The Principles of War for the Information Age, Novato, CA, 1998. Tsouras Peter G., Warrior's Words: A Quotation Book: From Sesostris III to Schwarzkopf, 1871 B.C. to A.D. 1991, London: Cassell Arms and Armour, 1992. Liddell Hart Basil H., Strategy, 2nd edition, 1954, reprint, New York: Frederick A. Praeger, 1967. Frost Robert S., «The Growing Imperative to Adopt ‘Flexibility’ as an American Principle of War», Strategic Research Project, Carlisle Barracks, PA, 1999. U.S. Department of the Navy, «Leading Marines», Fleet Marine Field Manual 1-0, Washington, DC, 1995. U.S. Department of the Army, «The Army», Field Manual 1, Washington, DC, 2001. U.S. Joint Staff, Directorate for Operational Plans and Joint Force Development, «Evolving Joint Perspective: US Joint Warfare and Crisis Resolution in the 21st Century», White Paper, Washington, DC: United States Department of Defense, 2003. U.S. Joint Chiefs of Staff, «Joint Warfare of the Armed Forces of the United States: Joint Publication 1», Washington, DC: United States Department of Defense, 2000. 1 September 2006. https://www.dtic.mil/doctrine/jel/new_pubs/jp1.pdf. Myers Richard B., «We Can Not Rest On Our Success», interview by Gerry J. Gilmore, Defense Link, September 13, 2002. 1 September 2006. http://www.defenselink.mil/news/Sep2002/n09132002 _200209135.html Rumsfeld Donald H., «21st Century Transformation of U.S. Armed Forces», speech, National Defense University, Ft McNair, Washington, DC, January 31,
²ðºìØîÚ²Ü è²¼Ø²Î²Ü ØÞ²ÎàôÚÂÀ
95.
96. 97. 98.
99. 100. 101. 102.
103.
2002. 1 September http://www.defenselink.mil/speeches/2002/s20020131secdef.html. Alberts David S., John Garstka, Richard E. Hayes, David T. Signori., Understanding Information Age Warfare. Washington, DC: DoD Command and Control Research Program (CCRP) Publication Series, 2001. 1 September 2006. http://www.dodccrp.org/publications/pdf/Alberts_UIAW.pdf. Robertson Bruce, Valentin Sribar, The Adaptive Enterprise: IT Infrastructure Strategies to Manage Change and Enable Growth, Santa Clara, CA: Intel Press, 2001. Brodie Bernard, Strategy in the Missile Age, Princeton, NJ, 1959. U.S. Department of the Air Force, «Air Force Basic Doctrine», Air Force Doctrine Document (AFDD)1, Washington, DC, 1997. 1 September 2006. http://www.globalsecurity.org/military/library/policy /usaf/afdd/afdd1.pdf. Algers I. John, The Quest for Victory: The History of the Principles of War, Westport, Conn.: Greenwood Press, 1982. Machiavelli Niccolo, The Art of War, Ellis Farneworth, trans., Cambridge, MA, 2001. Clausewitz Carl von, Principles of War, Hans W. Gatzke, trans., Harrisburg, PA, 1942. Cebrowski A.K., «The Implementation of Network-Centric Warfare», Washington DC: Office of the. Secretary of Defense, 2005. 1 September 2006. http://www.oft.osd.mil/library/library_files/document_387 _NCW_Book_LowRes.pdf. Department of Defense, Network-Centric Warfare Report to Congress. Washington, DC, 2001. 1 September 2006. http://www.dod.mil/nii/NCW/ncw_sense.doc.
Զ
ՌԱԶՄԱԿԱՆ
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
16. βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ (1920 Â.)
ԳԵՎՈՐԳ ՅԱԶԸՃՅԱՆ
γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ 1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 30-Çݪ ÙÝáõÙ ¿ ѳÛáó Ýáñ³·áõÛÝ å³ïÙáõÃÛ³Ý ³Ù»ÝÇó ˳Ûï³é³Ï áõ ³ÙáóÉÇ ¿ç»ñÇó Ù»ÏÁ1£ àõñÇß Ç±Ýã áñ³Ïáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ï³É ³ÛÝ ÷³ëïÇÝ, áñ Ñû·áõï ѳۻñǪ µ³Ý³ÏÇ Ãí³Ï³½ÙÇ ¢ é³½Ù³ÙûñùÇ µ³½Ù³å³ïÇÏ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ÙÇ ù³ÝÇ Å³Ùí³ ÁÝóóùáõÙ 2, «³é³Ýó ÏéíÇ»3 ÃßݳÙáõÝ ¿ ³Ýó»É ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³½Ù³ß³ñù ѳٳϳñ· áõ1
Èǵ³Ý³Ý³Ñ³Û ³ñӳϳ·Çñ ¢ ´»ÛñáõÃÇ «Ü³ÛÇñÇ» ß³µ³Ã³Ã»ñÃÇ ÑÇÙݳ¹ÇñËÙµ³·Çñ ²Ý¹ñ³ÝÇÏ Ì³éáõÏÛ³ÝÁ γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ ѳٳñáõÙ ¿ «¸»ñ ¼áñ»Ý »ïù Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ Ïñ³Í ٻͳ·áõÛÝ ³Õ»ïÁ` áñáõÝ ßáõñç å³ïÙáõÃÛ³Ý ËáëùÁ Ñëï³Ï ã¿ ¹»é, ¢ ß³ï»ñáõ ÙïùÇÝ Ù»ç ÏÙݳ ³é»ÕÍí³Í³ÛÇÝ ß÷áÃáõÃÛ³Ùµ». ï»°ë Ýñ³ ËÙµ³·ñ³Ï³Ý Ý»ñ³Í³Ï³Ý ËáëùÁ ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÇ «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ» Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý ³éÃÇí, «Ü³ÛÇñÇ» ß³µ³Ã³Ã»ñÃ, ´»ÛñáõÃ, ĺ ï³ñí³ (1968,- ¶. Ú.) 45-50 ÙdzóÛ³É Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ÉáõÛë ï»ë³Í µ³ó³éÇÏ Ñ³Ù³ñ, ¿ç 8£ 2 Àëï г۳ëï³ÝÇ íñ³ ³ñß³í³Í Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ øÛ³½Ç٠γñ³µ»ùÇñÇ` γñëÝ ÇÝùÁ ·ñ³í»É ¿ 3.5 ųÙí³ ÁÝóóùáõÙ («øÛ³½Á٠γñ³µ»ùÇñÇ Ñáõß»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý íñ³ Ãñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñáõÝ Ù³ëÇÝ», óñ·Ù. ². ÞáñíûÕÉÛ³Ý, «¼³ñÃûÝù» ûñ³Ã»ñÃ, ´»ÛñáõÃ, 1966 Ã., 10 û·áëïáëÇ, ¿ç 2)£ 3 γñëÇ ê. ¶ñÇ·áñ Èáõë³íáñÇ㠻ϻջóáõ Í˳ï»ñ ù³Ñ³Ý³ ï. ÎáñÛáõÝ øáóÝçÛ³Ý. ï»°ë Ýñ³ 17 ¹»Ïï»Ùµ»ñ 1922-Ç ½»Ïáõó³·ÇñÁ ²Ù»Ý³ÛÝ Ð³Ûáó ¶¢áñ· º ϳÃáÕÇÏáëÇÝ, «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», ºñ¢³Ý, ÃÇí 1 (107), 2006, ¿ç 100£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ý»óáÕ ÙÇ µ»ñ¹³ù³Õ³ùª Çñ ³í»ÉÇ ù³Ý 700 Ãݹ³ÝáÃÝ»ñáí ¢ ³Ýѳßí»ÉÇ ³ÛÉ é³½Ù³Ùûñùáí4, ·»ñÇ »Ý ÁÝÏ»É ï³ëÝÛ³Ï Ñ³½³ñ³íáñ Ñ³Û ù³Õ³ù³óÇÝ»ñ, ѳ½³ñ³íáñ ½ÇÝíáñÝ»ñ, ³í»ÉÇ ù³Ý 120 ëå³, áñáÝó ß³ñùÇݪ »ñ»ù ·»Ý»ñ³É (²ñ³ñ³ïÛ³Ý, öÇñáõÙÛ³Ý, Ô³½³ñÛ³Ý) ¢ Ù»Ï Ý³Ë³ñ³ñ (´³µ³ÉÛ³Ý)£ ØÇÝ㢠γñëÇ Ù³ñ½Ç ³ÙµáÕç³Ï³Ý ѳ۳ó÷áõÙÁ, 1921 Ã., Ãáõñù»ñÁ ù³Õ³ùáõÙ Ïáïáñ»É »Ý 8 ѳ½³ñ, ÇëÏ Ù³ñ½áõÙª 12 ѳ½³ñ ѳ۪ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ïÕ³Ù³ñ¹ÇÏ5£ ¶»ñÇ ÁÝÏ³Í éáõÙÇÝ ù³Õ³ù³óÇ ì³ëÇÉ ÆáÝ»ëÏáõÝ íϳÛáõÙ ¿, áñ γñëáõÙ ÜáõñÇ µ»ÛÇó ÇÙ³ó»É ¿, «áñ ù³Õ³ùáõÙ ëå³Ýí³Í »Ý 8 ѳ½³ñ ѳۻñ (ϳݳÛù, »ñ»Ë³Ý»ñ ¢ ïÕ³Ù³ñ¹ÇÏ), µ³Ûó ÇÙ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñáí ëå³Ýí³ÍÝ»ñÇ ÃÇíÁ 10-12 ѳ½³ñÇó ùÇã ÉÇÝ»É ã¿ñ ϳñáÕ, ù³ÝÇ áñ ÙÇ ³ÙÇë ³Ýó ù³Õ³ùÇ ßñç³Ï³ÛùáõÙ ¹»é¢ë ϳñ»ÉÇ ¿ñ ï»ëÝ»É µ³½Ù³ÃÇí ¹Ç³ÏÝ»ñ» 6£ Àëï γñá ê³ëáõÝáõª
Æñ Ñáõß»ñáõ٠γñ³µ»ùÇñÁ ѳÛïÝáõÙ ¿. «Î³ñëÇ Ù»ç ³Ñ³·ÇÝ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ½ÇݳÙûñù ·ñ³í»óÇÝù£ È³í ·áñͳͻÉÇ íÇ׳ÏÇ Ù»ç 377, Ýáñá·áõÃÛ³Ý Ï³ñáï 339 Ãݹ³Ýáà ¢ ÙÇÉÇáÝÝ»ñáí éáõÙµ áõ ÷³Ù÷áõßﻣ «¶ÛáõÙñÇÇ Ù»ç ³É Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ½ÇݳÙûñù ¢ ½»Ýù»ñ Ó»éù ³ÝóáõóÇÝù»,- ³í»É³óÝáõÙ ¿ ݳ£ ²Ûë ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ Çñ»Ý å³Ñ»Éáí ѳݹ»ñÓ, γñ³µ»ùÇñ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³×³Ï³ï` Øáõëï³ý³ ø»Ù³ÉÇÝ áõÕ³ñÏ»É ¿ 117 Ãݹ³ÝáÃ, 12 ѳ½³ñ Ññ³ó³Ý, 244 ·Ý¹³óÇñ, 14 ѳ½³ñ ëíÇÝ ¢ ëáõñ, 170 ѳ½³ñ Ññ»ï³Ýáõ éáõÙµ, 32 ÙÇÉÇáÝ ÷³Ù÷áõßï, 110 ѳ½³ñ å³ÛÃáõóÇÏ «¢ ëݹáõÏÝ»ñáí, ¹»½»ñáí, ß᷻ϳéù»ñáí (í³·áÝ í³·áÝ) ½ÇݳÙûñù ¢ ٻͳ·áõÙ³ñ ¹ñ³Ù»£ ²Ûë µáÉáñÁ ÝϳïÇ áõݻݳÉáí, ü¢½Ç ÷³ß³Ý ÂáõñùdzÛÇ ³½·³ÛÇÝ Ù»Í ÅáÕáíáõÙ Çñ Ññ×í³ÝùÁ ѳÛïÝ»Éáí γñëÇ ³éáõÙÇ ³éÃÇí, ÑáËáñïáõÙ ¿ñ. «Ð³Û»ñ»Ý ³éÝí³Í ½»Ýù»ñáí ³ÝϳËáõÃÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ ï³ëÁ ï³ñÇ ³É ÏñݳÝù ß³ñáõݳϻɻ («øÛ³½Á٠γñ³µ»ùÇñÇ Ñáõß»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý íñ³ Ãñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñáõÝ Ù³ëÇÝ», «¼³ñÃûÝù», 1966 Ã., 10 ¢ 11 û·áëïáëÇ, ¿ç 2)£ 5 ²ßáï Ø»ÉùáÝÛ³Ý, «Î³ñë» ¢ «Î³ñëÇ Ù³ñ½» Ñá¹í³ÍÝ»ñ, «Ð³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñó» ѳÝñ³·Çï³ñ³Ý, ºñ¢³Ý, 1996, ¿ç 179, 181£ 6 г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³ñËÇí, ýáݹ 114, óáõó³Ï 2, ·áñÍ 43, ûñà 34 - ³ñï³ïåí»É ¿ Ñ»ï¢Û³É Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý Ù»ç. (³ß˳ï³ëÇñ»ó) ²í»ïÇë ö³÷³½Û³Ý, «Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ÷³ëï³ÃÕûñ», «¼³ñÃûÝù», 2005 Ã., 14 ë»åï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
2000 Ñ³Û ½ÇÝíáñ ¢ ëå³ ·»ñÇ ¿ ÁÝÏ»É Î³ñëáõÙ£ Üñ³ÝóÇó Áݹ³Ù»ÝÁ 600Ý ¿ í»ñ³¹³ñÓ»É Ð³Û³ëï³Ýª áõà ³Ùëí³ ·»ñáõÃÛáõÝÇó ¢ ï³Å³Ý³ÏÇñ ³ß˳ï³ÝùÇó Ñ»ïᣠÀëï ÝáõÛÝǪ Ãáõñù³Ï³Ý ·»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç áãÝã³óí»É ¿ ݳ¢ γñëÇó ¢ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇó ï³ñí³Í Ùáï 8000 Ñ³Û »ñÇï³ë³ñ¹7£ Ø»Ï ³ÛÉ É³í³ï»ÕÛ³Ï ³ÝÓª ѳÛÏ³Ï³Ý »ñϳÃáõÕáõ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáÝÛ³ ºÕÇß» ä³ÑɳíáõÝÇÝ Ñ³ÛïÝáõÙ ¿, áñ ·»ñÇ ÁÝÏ³Í «ÑÇÝ·-í»ó ѳ½³ñ ½ÇÝíáñÝ»ñÇó ϻݹ³ÝÇ í»ñ³¹³ñÓ³Ý ÙdzÛÝ 464-Á£ êå³Ý»ñÇó ٳѳó³Ý »ñ»ùÁ£ 105-Çó ÙݳóÇÝ 102 Ñá·Ç» 8£ î. ÎáñÛáõÝ ù³Ñ³Ý³ øáóÝçÛ³ÝÁ ·»ñÇ ëå³Ý»ñÇ ÃÇíÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ «120-Ç ã³÷», ÇëÏ ·»ñÇÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ÃÇíÁª «3700 Ñá·Ç, Áëï áÙ³Ýóª 7000», áñáÝóÇó ï³ëÝÙ»Ï ³ÙÇë Ñ»ïá «í»ñ³¹³ñÓ³Ý áã ³í»É, ù³Ý 800-900 Ñá·Ç»9, «ÙdzÛÝ 900 Ñá·Ç, Ù»Í Ù³ë³Ùµ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñ»10£ ØÇÝã¹»é «å³ï»ñ³½ÙÇ ëÏëí³Í ûñ»Ý ÙÇÝ㢠γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ, ³Û¹ ׳ϳïÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ÁݹѳÝáõñ ÏáñáõëïÁ »Õ³Í ¿ñ Ùáï 500 ëå³Ýí³Í ¢ 1000 íÇñ³íáñ»11£ ºí ³Ûëù³ÝÇó Ñ»ïá, Áݹ³Ù»ÝÁ »ñ»ù ëå³ ¿ ÇÝùݳëå³ÝáõÃÛ³Ùµ12 ÷áñÓ»É ù³í»É ѳٳ½·³ÛÇÝ ³Ûë Ù»Í ²ØàÂÀ, áñÇÝ Ñ»ï¢»ó г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Édzϳï³ñ å³ñïáõÃÛáõÝÁ, гÛñ»ÝÇùÇ ï³ñ³ÍùÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÇ ¢ ûÏáõ½ ÏÇë³ï-åé³ï ³ÝϳËáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÏáñáõëïÁ, ѳñí³ÍÝ»ñ, áñáÝóÇó ѳÛáõÃÛáõÝÁ ãÇ ëó÷í»É ÙÇÝ㢠ûñë£
γñá ê³ëáõÝÇ, «Ð³Û-Ãáõñù³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù» ³Ùë³·Çñ, ´áëïáÝ, [³ÛëáõÑ»ï` ÐÂä], 1926, Ã. 7, ¿ç 76£ 8 ºÕÇß» ä³ÑɳíáõÝÇ, «Ðáõß³Ù³ï۳ݻ, ºñ¢³Ý, 2006, ¿ç 161£ 9 î»ë Ýñ³ 17 ¹»Ïï»Ùµ»ñ 1922-Ç ½»Ïáõó³·ÇñÁ ²Ù»Ý³ÛÝ Ð³Ûáó ¶¢áñ· º ϳÃáÕÇÏáëÇÝ, «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», ÃÇí 1 (107), 2006, ¿ç 101£ 10 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 107£ 11 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 7, ¿ç 77£ 12 Üñ³Ýù »Ý` ³é³çÇÝ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·Ý¹³å»ï س½Ù³ÝÛ³ÝÁ, ê»åáõÑÇ µñÇ·³¹³ÛÇ ßï³µÇ å»ï ѳ½³ñ³å»ï âÇÉÇÝ·³ñÛ³ÝÁ ¢ Ññ»ï³Ýáõ Ù³ñïÏáóÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·É˳å»ï ´³·ñ³ïáõÝÇÝ£ ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý, «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 63; ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 7, ¿ç 76£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
гϳé³Ï γñëÇ ¢, ÁݹѳÝñ³å»ë, ³é³çÇÝ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ù»Í³Í³í³É ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³éϳÛáõÃÛ³Ý, Ù»ñ ϳñÍÇùáí, Ñ³Û å³ïÙ³·Çï³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇïùÝ ³Ûë Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³é ³Ûëûñ ×ß·ñÇï ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñ ãÇ ïí»É£ àõß³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³é³í»É³µ³ñ 뢻éí»É ¿ ³ÝÏáõÙÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý, Ù³ëݳíáñ³µ³ñ ³ñï³ùÇÝ-¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇ íñ³, Ñ»ïÇÝ åÉ³Ý ÙÕ»Éáí Ý»ñùÇݪ ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý, 鳽ٳϳÝ, é³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý, í³ñã³Çñ³í³Ï³Ý ¢ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ, áñáÝù ¿É Çñ³Ï³ÝáõÙ í×éáñáßÝ ¿ÇÝ£ ä³ñïáõÃÛ³Ý ÙÇ ù³ÝÇ å³ï׳é Ýß»Éáí, ³ÛÝ ¿Éª ѳñó³Ï³Ý Ó¢áí, Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÇó ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³ÝóÁ ·ñáõÙ ¿, áñ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý Ñ³ñóÁ «ÙÇ µ³ñ¹ ËݹÇñ ¿, ϳñáï ³Ý³ã³é ¢ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃ۳ݻ13£ Æñ ϳñ·ÇÝ, »ñç³ÝϳÑÇß³ï³Ï »Ï»Õ»ó³Ï³ÝÇ Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý »ñÏñáñ¹ í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏÇ㠲ݹñ³ÝÇÏ Ì³éáõÏÛ³ÝÁ ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ µáÉߢÇÏÛ³Ý ù³ñá½ãáõÃÛ³Ùµ å³Ûٳݳíáñ»ÉÁ «Ïñݳ Ù³ë³Ùµ ×Çßï ÁÉɳɻ, µ³Ûó «³Ýµ³í³ñ³ñ» ¿ ¢ «³ÝѳÙá½Ç㻣 ܳ ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ѳñó ¿ ï³ÉÇë. «ê³ñ¹³ñ³å³ïÇ Ù»ç ÏéíáÕ Ñ³Û ½áñùÁ ÇÝãå»±ë Ïñݳñ Ù»Ï ûñ»Ý ÙÛáõëÁ ¹³ë³ÉÇù µ³½ÙáõÃÛ³Ý ÙÁ í»ñ³ÍíÇÉ, ٳݳí³Ý¹ »ñµ ·áñÍ áõÝ»ñ ÙÇ¢ÝáõÛÝ ÃßݳÙÇÇݪ ÃáõñùÇÝ Ñ»ï, áñáõÝ ³ñÛáõÝáï Íñ³·ÇñÁ ѳÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ý¹»å ·³ÕïÝÇù ã¿ñ áã Ù»Ï Ñ³Ûáõ£ î³ñÇÝ»ñáõ ÁÝóóùÇÝ Ù»ñ ϳï³ñ³Í µáÉáñ ÁÝûñóáõÙÝ»ñÁ ·áѳóáõóÇã å³ï³ëË³Ý ã»Ý ïí³Í ³Ûë ѳñóáõÙÇÝ»14£ êáõÛÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ùµ ÷áñÓáõÙ »Ýù å³ï³ëË³Ý»É Ñ³ÛáõÃÛ³Ý ·áÛ³ï¢Ù³Ý ѳٳñ Ï»Ýë³Ï³Ý ³Ûë ѳñóáõÙÇÝ£
13 ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë
ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 41-42£ ²Ý¹ñ³ÝÇÏ Ì³éáõÏÛ³Ý, ËÙµ³·ñ³Ï³Ý Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ëáëù ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÇ «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ» Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý ³éÃÇí, «Ü³ÛÇñÇ», ĺ ï³ñí³ (1968,- ¶. Ú.) 45-50 ÙdzóÛ³É Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ÉáõÛë ï»ë³Í µ³ó³éÇÏ Ñ³Ù³ñ, ¿ç 8£ Àݹ·ÍáõÙÁ ². ̳éáõÏÛ³ÝÇÝÝ ¿£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý áõ ѳÛáõÃÛ³Ý Ë³Ûï³é³Ï å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÑÇß³ï³Ï»É »Ý µ³½ÙÇóë, ë³Ï³ÛÝ, ÇÝãå»ë ÜŹ»ÑÝ ¿ ÝßáõÙ, ãÇ ³ëí»É µáõÝ å³ï׳éÁ, ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ¿. ³Û¹ ûñ»ñÇÝ Ñ³Ù³ï³ñ³Íª «Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Çª Çñ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÝÙ³ñïáõݳÏ, ³Ý³ñÇ, ³ÝÙß³Ï Ñá·ÇÝ»15£ ºí ¹³ ÉÇáíÇÝ Ñ³ëϳݳÉÇ ¿. ³ë»É ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁª Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ÁݹáõÝ»É ë»÷³Ï³Ý ë˳ÉÁ ¢ ³å³ß˳ñ»É ¹ñ³ ѳٳñ, ÇëÏ ³å³ß˳ñ»É Ý߳ݳÏáõÙ ¿ª ë˳ÉÁ ·Çï³Ïó»Éáõó Ñ»ïá ½Õç³É ¢ ³Ù³ã»É, Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ Ëݹñ»É áõ ë˳ÉÁ ãÏñÏÝ»Éáõ ϳÙù ¹ñë¢áñ»É£ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ·ñ»É »Ýù 2002 Ã. ºñ¢³ÝáõÙ ÉáõÛë ï»ë³Íª Ù»ñ ϳ½Ù³Í áõ ËÙµ³·ñ³Í «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ (γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ 1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 30-ÇÝ – ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÁ ¢ ÷³ëï³ÃÕûñ)» ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³ÍáõáõÙ£ ¸ñ³ ÉáõÛë ï»ëÝ»Éáõó Ñ»ïá ÐÐ-áõÙ ¢ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí»É »Ý ³Ûë ûٳÛÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ ÙÇ ß³ñù Ýáñ ÝÛáõûñ ¢ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ¸ñ³Ýó Ù»ç ϳé³ÝÓݳóÝ»Ýù å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³ÝǪ ͳí³Éáí ¢ ïå³ù³Ý³Ïáí ÷áùñ (28 ¿ç, 100 ïå³ù³Ý³Ïáí), µ³Ûó Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ùµ ٻͪ «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ» áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ (ºñ¢³Ý, 2004)£ лÕÇݳÏÝ Çñ ³é³ç ËݹÇñ ¿ ¹ñ»É «áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»É ³Û¹ å³ñïáõÃÛ³Ý Ñ³ïϳå»ë µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÇÝ, áñÇó ٻͳå»ë ϳËí³Í ¿ ݳ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÁ»16£ ܳ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï×³é ¿ ÝßáõÙ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ í»ñóñ³Í Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÏáõÙ³ÛÇÝ íÇ׳ÏÝ áõ å³ñïíáÕ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁª å³Ûٳݳíáñí³Í ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ï³ñµ»ñ ³ñ³ïÝ»ñáí, áñáÝù Ñ³Ù³Ï»É ¿ÇÝ å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ï³Ý
¶³ñ»·ÇÝ ÜŹ»Ñ, «àñ¹ÇÝ»ñÇ å³Ûù³ñÁ ѳÛñ»ñÇ ¹»Ù», ê³ÉáÝÇÏ, 1927£ ì»ñ³Ññ³ï³ñ³Ïí»É ¿ ¶. ÜŹ»ÑÇ «Ð³ïÁÝïÇñ»-áõÙ, ºñ¢³Ý, 2001. ٻ絻ñáõÙÁ ϳï³ñí»É ¿ í»ñçÇÝÇó, ¿ç 86£ 16 ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ», ºñ¢³Ý, 2004, ¿ç 4£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ù»ù»Ý³Ýª í»ñ¢Çó ÙÇÝ㢠ݻñù¢, ³Û¹ ÃíáõÙª Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý (½áñ³ó) ݳ˳ñ³ñ, å»ïáõÃÛ³Ý ÷³ëï³Ï³Ý ¹ÇÏï³ïáñ èáõµ»Ý î»ñ-ØÇݳëÛ³ÝÇÝ17, µ³Ý³ÏÁª ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇó ÙÇÝ㢠߳ñù³ÛÇÝ ½ÇÝíáñÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁª Ùï³íáñ³Ï³Ý Ïáã»óÛ³ÉÇó ÙÇÝ㢠³ñÑ»ëï³íáñÝ áõ ·ÛáõÕ³óÇÝ18£ Ø»ñ ѳÙá½Ù³Ùµ, γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý É³í³·áõÛÝ ¢ ×ßÙ³ñï³óÇ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÁ ïí»É ¿ Ù»Í é³½Ù³·»ï, ù³Õ³ù³·»ï ¢ ³½·³ÛÇÝ ·³Õ³÷³ñ³Ëáë ¶³ñ»·ÇÝ ÜŹ»ÑÁª «àñ¹ÇÝ»ñÇ å³Ûù³ñÁ ѳÛñ»ñÇ ¹»Ù» ³ß˳ïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Ü³ «Ù»Í Ï»ÕÍÇù» ¿ ѳÛï³ñ³ñáõ٠γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý µáõÝ å³ï׳éÁ ³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí (³ÛÉ¢³ÛÉ »ñÏñáñ¹³Ï³Ý ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñáí) ÷á˳ñÇÝ»Éáõ ѳÝó³·áñÍ í³ñù³·ÇÍÁ£ «î³ñÇÝ»ñ »Ý ³Ýó»É γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ûñ»Ý, ï³ñÇÝ»ñ, ¢ … ³Û¹ µ»ñ¹Ç ßáõñçÁ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í áÕµ»ñ·áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ññ³å³ñ³Ïáõ٠ϳ ³Ù»Ý ÇÝã, ÙdzÛÝ áã ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ»19£ ÜŹ»ÑÁ ÝßáõÙ ¿, áñ ³Ûë Ù³ëÇÝ ß³ï »Ý ËáëáõÙ, Ùï³íáñ³Ï³ÝÇó ëÏë³Í ÙÇÝ㢠ë³÷ñÇãÁ, «µ³Ûó áã ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ
Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇ (µáõÝ ³ÝáõÝáí` гٵ³ñÓáõÙ Âá÷ãÛ³Ý), «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÇÝ å³ï׳éÝ»ñÁ» [³ÛëáõÑ»ï` βä], «Ø³ñïÏáó» ûñÃ, ö³ñǽ, 1932 Ã., 10 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ Ù»Í³ï³é»ñáí ٻ絻ñáõÙ ¿ 1920-³Ï³ÝÝ»ñÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇÝ èáõµ»ÝÇ ³ñï³µ»ñ³Í Ù»Ï ËáëùÁ. «²Ýå³ïÇí ÏÛ³ÝùÁ ݳËÁÝïñ»ÉÇ ¿, ù³Ý å³ïí³íáñ Ù³ÑÁ»£ ÆÝãå»ë ³ëáõÙ »Ý` Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í»Éáñ¹ »Ý… 18 γñëÇ 1919 Ã. ³åñÇÉÇ 12–1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 30 ųٳݳϳßñç³ÝÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ϳñÍ»ë ݳ¢ ³Ûëûñí³ Ñ³Ù³ñ ¿ ·ñ»É Ñ»ï¢Û³É ïáÕ»ñÁ. «¶³Õ³÷³ñÁ, ëñµáõÃÛáõÝÁ ¢ ǹ»³ÉÝ»ñÁ ϳñÍ»ë Çç»É ¿ÇÝ Çñ³Ýó ÑÙ³ÛÇã µ³ñÓñáõÃÛáõÝÇó, áõñ Ù³ñ¹ÇÏ Í³ÕñáõÙ ¿ÇÝ Çñ³Ýó ³Ù»Ý³ÝíÇñ³Ï³Ý ѳí³ï³ÉÇùÝ»ñÁ ¢ áõñ ãϳñ (×ÇßïÁ` «ãϳÛÇÝ»,- ¶. Ú.) ³ÛÉ¢ë ³ÙáÃ, å³ïϳé³Ýù ¢ ³½·³ÛÇÝ ³ÛÝ Ù»Í ÏáñáíÁ ¢ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñ ÏñÃ»É ¿ ë»ñáõݹݻñ ¢ å³ïÙáõÃÛáõÝ ëï»ÕͻɅ» (в², ý. 477, ó. 1, ·. 18, Ã. 79)£ ܳ ³í»É³óÝáõÙ ¿. «²Û¹ ÙÃÝáÉáñïáõÙ ã¿ñ (×ÇßïÁ` «ã¿ÇÝ»,- ¶. Ú.) ϳñáÕ ½³ñ·³Ý³É áõ ³Ùñ³Ý³É ϳé³í³ñã³Ï³Ý ÑÙ³ÛùÁ áõ ѳٳñáõÙÁ, ³Û¹ åñ»ëïÇÅÁ ûñ»óûñ ÁÝÏÝáõÙ, ÃáõɳÝáõÙ ¿ñ ¢ Çñ Ñ»ï¢Çó ï³ÝáõÙ Çñ³í³Ï³ñ·Á, áñÇ ÷Éáõ[½áõ]ÙÁ »[°]õ ³ÏÝ»ñ¢ ¿ñ »[°]õ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ» (ÝáõÛÝÁ, ·. 2, Ã. 21)£ 19 ¶. ÜŹ»Ñ, «Ð³ïÁÝïÇñ», ºñ¢³Ý, 2001, ¿ç 84-85£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
»ñ¢³Ý ѳݻÉáõ Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ùµ£ … ºí ³Ù»Ý Ù»ÏÁ, áñ ï·ÇïáõÃÛáõÝ ¢ í³ïáõÃÛáõÝ áõÝ»ó³í Çñ»ÝÇó ¹áõñë ÷Ýïñ»Éáõ ³Õ»ïÇ å³ï׳éÝ»ñÁª ÏñÏÝ»ó ÑÇÙ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ÙdzÛÝ»20£ ܳ ·ñáõÙ ¿. «ÀݹáõÝ»É ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ ѳÝñ³å»ï³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ýó Ù³ëÇÝ, å³ñ½»É γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ÇëÏ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ – ÏÝ߳ݳÏÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ÅÇÝ Áݹáõݻɻ£ ÜŹ»ÑÁ ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿. «Î³ñëÇ ³ÙáÃÁ Ð. гÝñ³å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ã¿ ÙdzÛÝ, ³Ûɪ áÕç Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç£ â³÷íáõÙ »Ý, µ³ËíáõÙ »Ý µ³Ý³ÏÝ»ñÁ, µ³Ûó ѳÕÃáõ٠ϳ٠å³ñïíáõÙ »Ý ³½·»ñÁ, ó»Õ»ñÁ21£ γñëÇ å³ï»ñÇ ï³Ï å³ñïíáÕÁ Ñ³Û ½ÇÝíáñÝ áõ ½áñ³í³ñÁ ã¿ÇÝ ÙdzÛÝ, ³Ûɪ µáí³Ý¹³Ï ѳÛáõÃÛáõÝÁ, Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Çª Çñ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÝÙ³ñïáõݳÏ, ³Ý³ñÇ, ³ÝÙß³Ï Ñá·ÇÝ£ ²Ñ³° ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ, ѳ°Û »ñÇï³ë³ñ¹...»22£ ÜŹ»ÑÇ ¹³ïáÕáõÃÛ³ÝÁ ѳٳÑáõÝã ¿ γñëÇ 1919 Ã. ³åñÇÉÇ 12– 1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 30 ųٳݳϳßñç³ÝÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ ï»ë³Ï»ïÁ, û ù³Õ³ùÇ ³ÝÏÙ³Ý áõ å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÏáñͳÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Ù»Õ³¹ñÛ³ÉÝ»ñÇ Ýëï³ñ³ÝÇÝ ï»Õ í»ñ³å³Ñ³Í ÏÉÇÝÇ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ23£ ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ²Ý¹ñÏáíϳëáõÙ µ³ñÓñ ÏáÙÇë³ñ, ·Ý¹³å»ï êïáÏëÁ Çñ ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ 1920 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 24-ÇÝ áõÕ³ñÏ³Í Í³Íϳ·Çñ ½»Ïáõó³·ñáõÙ. «(г۪ ¶. Ú.) ÅáÕáíñ¹Ç Ùáï Ïéí»Éáõ ϳÙùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ Ñ»°Ýó ëϽµÇó ѳÙá½í³Í ¿ÇÝ, û å³Ûù³ñÁ Çñ»Ýó áõÅ»ñÇó í»ñ ¿»24£ 20 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 85£
ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ. «´³Ý³ÏÝ»ñÁ Çñ³ñáõ ¹»Ù å³ï»ñ³½Ù»Éáõ ³ï»Ý` Ñá·»Ï³Ý ÓÇñù»°ñÝ »Ý áñ Ïã³÷íÇÝ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñáõÝ Ï³Ù ÃßݳÙÇÝ»ñáõÝ ÙÇç¢, ³Ù»Ý µ³Ý» ³í»ÉÇ» (βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 10 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2)£ 22 ¶. ÜŹ»Ñ, «Ð³ïÁÝïÇñ», ¿ç 86£ 23 в², ý. 477, ó. 1, ·. 14, Ã. 69£ 24 Armenia – Political and Ethnic Boundaries 1878-1948, compiled by Anita Burdett, “Archive” Editions, London, 1998, pp. 659-660. ö³ëï³ÃÕÃÇ Ñ³Û»ñ»Ý óñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÁ ï»ë` «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 59-60£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
î³ñûñÇÝ³Ï ¿, áñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ γñëÇ ³ÝÏáõÙÁ ѳٳñáõÙ ¿ «ãëå³ëí³Í Ïáñáõëï», «³Ýëå³ë»ÉÇ», «³Ý³ÏÝϳɻ (Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇ)25; «³Ý³ÏÝϳɻ, «³Ý³ÏÝÏ³É ÝáõÛÝÇëÏ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý µ³ñÓñ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ» (¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó)26 ¢ ³ÛÉÝ, ÙÇÝã¹»é, Áëï Ù»½, ³Û¹ ˳Ûï³é³Ï ³ÝÏáõÙÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ µÝ³Ï³Ý, ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý áõ ûñÇݳã³÷ ¿ñ, ¢ ÇëÏ³Ï³Ý ³Ý³ÏÝϳÉÝ ³ÛÝ ÏÉÇÝ»ñ, »Ã» γñëÁ ÃßݳÙáõ Ó»éùÁ ã³ÝóÝ»ñ£ øÝݳñÏ»Éáí γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ¢ ¹ñ³Ý ѳçáñ¹³Íª ÐÐ ÏáñͳÝÙ³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ, Ï»ÝïñáݳݳÉáõ »Ýù ³é³í»É³µ³ñ ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý, ½áõï 鳽ٳϳÝ, é³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý áõ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ å³ï׳éÝ»ñÇ íñ³, û¢ »ñµ»ÙÝ ³Ý¹ñ³¹³éݳÉáõ »Ýù ³ÛÉ µÝáõÛÃÇ å³ï׳éÝ»ñÇ ¢ë, áñáíÑ»ï¢ µáÉáñ ·áñÍáÝÝ»ñÝ ûñ·³Ý³å»ë ÙdzÑÛáõëí³Í »Ý ÙÇÙÛ³Ýó£ ä³ï׳éÝ»ñÇ µÝáõÛÃÇ Ù»ñ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý ¿. ûñÇݳϪ áñáß ½áõï é³½Ù³Ï³Ý ë˳ÉÝ»ñ Çñ»Ýó ËáñùáõÙ áõÝ»Ý ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý, é³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ¢/ϳ٠µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ݳ˳å³ï׳é(Ý»ñ) ¢ Áݹѳϳé³ÏÁ£
². γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ¢ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ù³Ûù³ÛÙ³Ý
·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ
Ø»ñ ѳÙá½Ù³Ùµ, ³Ù»Ý³áñáßÇãÝ áõ ³é³çݳÛÇÝÝ »Ý ·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý ¢ á·»Ï³Ý áÉáñïÝ»ñáí å³Ûٳݳíáñí³Í å³ï׳éÝ»ñÁ£ ¸ñ³Ýó µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÇó ϳ٠ÃáõÉáõÃÛáõÝÇó »Ý ³Í³ÝóíáõÙ ÙÛáõë µáÉáñ å³ï׳éÝ»ñÁ£ ². 1. ´³Ý³ÏÇ Ññ³Ùϳ½ÙÇ ³å³½·³ÛÇÝ-ѳϳ½·³ÛÇÝ Ýϳñ³·ÇñÁ ¢ Ýñ³ Ùáï ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÇ ÃáõÉáõÃÛáõÝÁ, Ñ³×³Ë ¿Éª ÑÇÙÝáíÇÝ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ
ÐÐ µ³Ý³ÏÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Û³Ï³Ý ϳ½ÙáõÙ (·»Ý»ñ³ÉÝ»ñ, ·Ý¹³å»ïÝ»ñ ¢ ÷á˷ݹ³å»ïÝ»ñ) ½·³ÉÇ ïáÏáë ¿ÇÝ Ï³½ÙáõÙ ó³ñ³25 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 29 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 1£ 26 «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 41£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ áã ѳ۳½·Ç ëå³Ý»ñÁ (Ù»Í Ù³ë³Ùµª ³½·áõÃÛ³Ùµ éáõë)ª ¼ÇÝ·¢Çã, ºñáõë³ÉÇÙëÏÇ, úéÉáíëÏÇ, Ü»ëï»ñáíëÏÇ, Ø»¹í»¹¢, ÎáñáÉÏáí, ÞÝ»áõñ, ¶ñááë, ´³µ³ç³Ýáí ¢ ³ÛÉÝ£ г۳½·Ç µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ç³Ëç³ËÇã ٻͳٳëÝáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë ûï³ñ ¿ñ Çñ ÇëÏ Ñ³Ûñ»ÝÇùáõÙ£ Üñ³Ýù «áã ÙdzÛÝ ³ÝͳÝáà ¿ÇÝ Ñ³Û É»½íÇÝ áõ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÉ¢ª Ñ³Û ½áñùÇÝ»27, ãáõÝ»ÇÝ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ÝáõÛݳóáõÙ Çñ»Ýó ³½·Ç áõ Ýñ³ å³ïÙ³Ùß³ÏáõóÛÇÝ Å³é³Ý·áõÃÛ³Ý (Ý»ñ³éÛ³É Ñ³½³ñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñ áõÝ»óáÕ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý é³½Ù³ñí»ëïÇ) Ñ»ï, ѻµ³ñ ¢ ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ áõÝ»Ý³É ³½·³ÛÇÝ ³ñųݳå³ïíáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙ, ÇÝãå»ë ¢ ³½·Ç ³é³ç å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝ28£ âáõݻݳÉáí ѳÛñ»ÝÇ ÑáÕÇ Ñ»ï Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý Ëáñ ÝáõÛݳóáõÙ, Ýñ³Ýó ѳٳñ ³Û¹ ÑáÕÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ϳ٠ÏáñáõëïÁ ã¿ñ ϳñáÕ áñå»ë ³ÝÓÝ³Ï³Ý å³ïíÇ Ñ³ñó ϳ٠áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝ ÁÝϳÉí»É£ Üñ³Ýó Ùáï Ñ³Û ³½·Ç Ñ»ï Çñ»Ýó ³ÝÓÇ ³éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ýó ³½·³ÛÇÝ Í³·Ù³Ý Ù³ëÇÝ ÑÇßáÕáõÃÛ³Ùµ ¢ áã ³í»ÉÇÝ£ Üñ³Ýó Ùáï ã¿ñ ÝϳïíáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ «¿ÃÝÇÏ³Ï³Ý »ñϳïí³ÍáõÃ۳ݻ »ñ¢áõÛÃ29£ Üñ³ÝóÇó ·»Ý»ñ³É ܳ½³ñµ»·Û³ÝÝ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ µ³é ·Çï»ñ ÂÇýÉÇëÇ Ñ³Ûáó µ³ñµ³éÇó, ÇëÏ ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³ÝÁª ²ñó³ËÇ µ³ñµ³éÇó£ ØÛáõë ѳ۳½·ÇÝ»ñÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ù³ëÁ Ù»Ï µ³é ÇëÏ Ñ³Û»ñ»Ý ã·Çï»ñ ¢ ×Ç· ¿É ã¿ñ ³ÝáõÙ ëáíáñ»Éáõ£ èáõë³Ï³Ý ¹åñáóÝ»ñáõÙ ëáíáñ³Í ëå³Ý»ñÁ Ñ³Û ¿ÇÝ «³ÝáõÝáí ÙdzÛÝ, Ù»Í Ù³ëÁ ó³ñ³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ Ù³ñ¹ÇÏ ¿ÇÝ, ³Ýï»Õ۳Ϫ Ù»ñ ÏÛ³ÝùÇÝ, ³Ý·Çï³Ïª Ù»ñ É»½íÇÝ£ Þ³ï»ñÁ ɳí ѳۻñ ¿ÇÝ, µ³Ûó áã ѳÛñ»Ý³ë»ñÝ»ñ30£ ØÇ Ù³ëÁ … å³ñ½ í³ñÓÏ³Ý ¿ñ, ûï³ñª Ù»ñ Ó·ïáõÙÝ»ñÇÝ, Ù»ñ ÅáÕáíñ¹Ç
ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ (µáõÝ ³ÝáõÝáí` Ø»ÉÇùë»Ã Øáõñ³¹Û³Ý), «Ð³Û-ï³×Ï³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ – Ð³Û ëå³ÛáõÃÛáõÝÁ – Þ³ï³Ë», ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 62£ 28 î»ë ²Éµ»ñï ܳÉã³çÛ³Ý, «¾ÃÝÇÏ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 2001, ¿ç 61-62£ 29 ²ÛëÇÝùÝ` «ÝáõÛÝ ³ÝÓÇ Ù»ç »ñÏáõ ¿ÃÝÇÏ³Ï³Ý »ë-ÏáÝó»åódzݻñÇ ·áÛ³ÏóáõÃÛáõÝÁ» (ÝáõÛÝÁ, ¿ç 460)£ 30 ÐÇÙÝáíÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ã»Ýù ³ÛëåÇëÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇ Ñ»ï. áã ѳÛñ»Ý³ë»ñ, ³½·³ÛÇÝ É»½áõÝ ³ñѳٳñÑáÕ Ñ³Û³½·Ç ³ñ³ñ³ÍÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ñ³Û Ïáãí»É£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ϳñÇùÝ»ñÇÝ£ … γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ãϳñáÕ³ó³í í»ñ³Ï³½Ù»É Ù»ñ ½áñùÁ ³½·³ÛÇÝ ÑÇÙáõÝùÝ»ñáí»31£ ´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý «Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇó ß³ï»ñÁ »ñ³½áõÙ ¿ÇÝ éáõë³Ï³Ý ½áñùÇ ÙáõïùÁ г۳ëï³Ý ¢ ¹»ÝÇÏÇÝÛ³Ý ûñ»ñÇÝ µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ Ù»ñ µ³Ý³ÏÁ ѳٳñáõÙ ¿ÇÝ ÙÇ ½áñ³Ù³ë éáõë³Ï³Ý ϳٳíáñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ»32£ Üñ³Ýù «³ÝÏ³Ë Ð³Û³ëï³ÝÁ ѳٳñáõÙ ¿ÇÝ Å³Ù³Ý³Ï³íáñ ÙÇ »ñ¢áõÛÃ, áñ åÇïÇ ãù³Ý³ñ éáõë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï»33£ ²ÝÑݳñ ¿ ³é³Ýó ³ñ·³Ñ³ï³ÝùÇ Ï³ñ¹³É γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ ³ñӳݳ·ñ³Í Ñ»ï¢Û³É ïáÕ»ñÁ. «²ñѳٳñѳÉÇó ¢ Ñ»·Ýáñ»Ý, ³Û¹ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ ¢ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÁ ͳÕñáõÙ ¿ÇÝ «Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ëáõí»ñ»ÝÇï»ïÁ», ¹ñí³ïáõÙ ¿ÇÝ éáõë å»ï³Ï³Ý ³Ýóáõ¹³ñÓÁ, Ñ³Û ÙÇÝÇëïñÝ»ñÇÝ «ËÙµ³å»ïÝ»ñ» ³Ýí³ÝáõÙ ¢ ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÁ µ³Ý³ÏÇ ³½·³ÛݳóÙ³Ý Ù³ëÇÝ ½³í»ßï[,] ½³é³Ýó³Ýù ѳٳñ»Éáí, ³Û¹ ³éÇÃáí éáõë»ñ»Ý ¿ÇÝ ëñ³ËáëáõÙ… ´³Å³Ï³×³é»ñÁ í»ñç³ÝáõÙ ¿ÇÝ éáõë»ñ»Ý «áõé³Ûáí», áõñ µáÉáñÇ Ñ³Û³óùÁ ¹³éÝáõÙ ¿ñ ¹»åÇ ÑÛáõëÇë»34£
²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 67-68£ ´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³ÛáõÃÛ³Ý ³å³½·³ÛÇÝ ¹ÇÙ³·ÍÇ, í³ñÓϳÝÇ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³ áõ ß³ñù³ÛÇÝ ½ÇÝíáñáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ ËáñÁ ³Ý¹áõÝ¹Ç Ù³ëÇÝ ï»°ë ݳ¢ в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, ÃÃ. 84, 159; Ù³ë 2, ÃÃ. 197, 235-236, 252, 255, 284; ÝáõÛÝÁ, ·. 18, Ã. 66; ·. 16, Ã. 47£ 32 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 67£ ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ ´Ûáõñá-ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ Ý»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ý³Ë³ñ³ñ, »ñÏñÇ ÷³ëï³Ï³Ý ¹ÇÏï³ïáñ èáõµ»Ý î»ñ-ØÇݳëÛ³ÝÁ (èáõµ»Ý, «Ð³Û ѻճ÷á˳ϳÝÇ ÙÁ ÑÇß³ï³ÏÝ»ñÁ» Ñ. ¾, Èáë ²Ýç»Éáë, 1952, ¿ç 214. ٻ絻ñí³Í ¿` ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ», ¿ç 28)£ ²Ûë ˳Ûï³é³Ï Ëáëïáí³ÝáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá ϳñ»ÉDZ ¿ ³ñ¹Ûáù г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝ Ñ³Ù³ñ»É… 33 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 68£ î»°ë ݳ¢ ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 40; в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 403; ·. 18, Ã. 60£ 34 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 400£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
´³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ÙÇ ³ß˳ñÑ ¿ñ, ÇëÏ ½ÇÝíáñáõÃÛáõÝÁª ³ÙµáÕçáíÇÝ Ù»Ï ³ÛÉ ³ß˳ñÑ, «Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ÙÇïùÁ ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹³ëÁ ³Ýç³ï ¿áõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ÇÝ…»35£ гÛñ»Ý³ëÇñ³Ï³Ý çÇÕ, ÉñçáõÃÛáõÝ, µ³ÝÇÙ³óáõÃÛáõÝ ¢ é³½Ù³Ï³Ý å³ïí³ËݹñáõÃÛáõÝ ÇÝã-áñ ã³÷áí áõÝ»ó»É »Ý ÙdzÛÝ ·»Ý»ñ³É êÇÉÇÏÛ³ÝÁ (û¢ ݳ ¿É ѳۻñ»Ý ã·Çï»ñ36) ¢ гÛáó µ³Ý³ÏÇ ³é³çÇÝ ·Ý¹Ç »ñµ»ÙÝÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·Ý¹³å»ï гñáõÃÛáõÝÛ³ÝÁ£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, êÇÉÇÏÛ³ÝÁ «×³Ï³ï³·ñ³Ï³Ý ³Ûë å³ï»ñ³½ÙáõÙ… Çñ»Ý ɳí ÏáÕÙ»ñáí ã¹ñë¢áñ»ó»37£ ¼ÇÝÑñ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ³å³½·³ÛÇÝ-ѳϳ½·³ÛÇÝ ¢ ѳϳå»ï³Ï³Ý Ýϳñ³·ÇñÁ ¹ñë¢áñí»É ¿ ÝáõÛÝÇëÏ Ãáõñù³Ï³Ý ·»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç£ Àëï ²ñï. ´³µ³ÉÛ³ÝÇ íϳÛáõÃÛ³Ý, «Î³ñëáõÙ ·»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ éáõë³Ñ³Û ëå³Ý»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ áõñ³Ë ¿ñ, áñ г۳ëï³ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ¿ñ ѳëï³ïí»É» ¢ «ÙdzÛÝ »ñ»ù-ãáñë Ñá·áí ¿ÇÝù Ñá·áí-ëñïáí ï³ÝçíáõÙ Ù»ñ »ñÏñÇ Ïáñáõëïáí£ ØÛáõëÝ»ñÁ ¹»Ý Ý»ï»óÇÝ áõë³¹ÇñÝ»ñÁ ¢ ëÏë»óÇÝ û·ï³·áñÍ»É «ÁÝÏ»ñ» µ³éÁ» 38£ ´áÉáñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÁ ß»ßïáõÙ »Ý ³ÛÝ ÙÇïùÁ, áñ ÐÐ-Ý Ã»¢ áõÝ»ó³í ½ÇÝíáñáõÃÛáõÝ ¢ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, µ³Ûó ãÏñ35 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 11, ¿ç 110£ úï³ñ ¢ ûï³ñ³ó³Í ѳ۳½·Ç µ³ñÓñ³ë-
ïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ù»ç å»ïáõÃÛ³ÝÁ Çñ ÝíÇñí³ÍáõÃÛ³Ùµ ³é³ÝÓݳó»É ¿ … éáõë Ü»ëï»ñáíëÏÇÝ. ݳ «ï³ñûñÇݳÏáñ»Ý ϳåí³Í ¿ñ г۳ëï³ÝÇÝ», áñÝ ÁݹáõÝ»É ¿ñ «áñå»ë Çñ Ýáñ áõ ѳñ³½³ï ѳÛñ»ÝÇùÁ»£ ²ëáÕÝ»ñ ¿É ϳÛÇÝ, áñ ù³ç ѳٳñíáÕ ãáññáñ¹ ·Ý¹Ç «ÇëÏ³Ï³Ý ÷³éùÝ ÇÝù` ÷á˷ݹ³å»ï Ü»ëï»ñáíëÏÇÝ ¿ñ» (ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 60)£ 36 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 362, 393£ ²ñÅ» Ýß»É, áñ êÇÉÇÏÛ³ÝÝ ³½·áõÃÛ³Ùµ (ѳ۳ó³Í) áõ¹Ç ¿ñ£ 37 ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ», ¿ç 19£ 38 ÎïñÇ× ê³ñ¹³ñÛ³Ý, «Ð³Û-íñ³ó³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1918-1921 ÃÃ.», ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 176£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ó³í ëï»ÕÍ»É ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³Ï39£ àõëïÇ, «Ý³, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ å»ïù ¿ å³ñïí»ñ»40£ ². 2. ´³Ý³ÏáõÙ ïÇñáÕ É»½í³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ¢ ûï³ñ³ÙáÉáõÃÛ³Ý »ñ¢áõÛÃÝ»ñÁ
²½·³ÛÇÝ É»½áõÝ ¢ ³½·³ÛÇÝ ÇÝùݳ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³Ý˽»ÉÇáñ»Ý ÷áËϳå³Ïóí³Í »ñ¢áõÛÃÝ»ñ »Ý41£ ÆëÏ ÇÝãåÇëÇ±Ý ¿ñ íÇ׳ÏÁ ÐÐ µ³Ý³ÏáõÙ£ Ðñ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ Ñ³Û ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ñ»ï ËáëáõÙ ¿ÇÝ… óñ·Ù³ÝãÇ ÙÇçáóáí£ àõß³·ñ³í ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ γñëÇ ³ÝÏáõÙÇó ÙÇ ù³ÝÇ ûñ ³é³ç ųٳݻÉáí µ»ñ¹³ù³Õ³ù, ·»ñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ܳ½³ñµ»·Û³ÝÁ ó³Ýϳó»É ¿ ¹ÇÙ»É ½áñùÇݪ ѳۻñ»Ýáí, µ³Ûó ѳ½Çí ϳñáÕ³ó»É ¿ ³ñï³ë³Ý»É «Î»óó»° Ð³Û³ëï³Ý», ³ÛÝ ¿Éª «Ù»ñ ³Ï³ÝçÇÝ ûï³ñ ¢ Ëáñà ³éá·³ÝáõÃÛ³Ùµ»42£ Ø»ñ ѳÙá½áõÙáí, ѳÛáó É»½íÇ Ýϳïٳٵ ³Ý³ñ· Ùáï»óáõÙÁ ¿³Ï³Ý ¹»ñ ¿ ϳï³ñ»É γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ¢ ³éѳë³ñ³Ï ѳÛÏ³Ï³Ý ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Í³Ýñ ¢ ³Ý÷³éáõÝ³Ï å³ñïáõÃÛ³Ý áõ í»ñ³óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÐРջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý Éáõñç ÙÇçáóÝ»ñÇ ã¹ÇÙ»óª ³Ûë ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝáíÇÝ ÷áË»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£ ²39
²Ûë Ù³ëÇÝ ï»ë, ûñÇݳÏ, ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 11, ¿ç 108; ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 57£ 40 в², ý. 477, ó. 1, ·. 9, ÃÃ. 1-2£ à·áí, Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ùµ ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý ǹ»³ÉÝ»ñáí ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ ã·áÛáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ï»Éáí ѳݹ»ñÓ, å³ïÙ³µ³Ý ². гÏáµÛ³ÝÁ ³í»ÉÇ Ù»ÕÙ ¿ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ, ѳÛïÝ»Éáí, û «ÝÙ³Ý µ³Ý³ÏÇó ѳ½Çí û Ñݳñ³íáñ ¿ñ ßáß³÷»ÉÇ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ÏÝϳɻɻ (²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ», ¿ç 28)£ 41 ²Éµ»ñï ܳÉã³çÛ³Ý, «¾ÃÝÇÏ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ», ¿ç 61-62£ 42 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 371-373£ лï³ùñùñ³Ï³Ý ¿, áñ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñ³ÝÇ ûñ»ñáõÙ, ܳ½³ñµ»·Û³ÝÁ «ÃáÕ»É ¿ñ éáõë å³ßïáݳ½·»ëïÁ ¢ å×Ýí»É ¿ñ ѳÛÏ³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ï³ñ³½áí£ … ²Û¹ ûñ»ñáõ٠ݳ ѳ·ÝáõÙ ¿ñ Çñ ÷³é³íáñ ³ÝóÛ³ÉÇ å³ïí³ÉÇó ·É˳íáñ ßù³Ýß³ÝÝ»ñÁ» (в², ý. 477, ó. 1, ·. 9, Ã. 3)£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
í»ÉÇÝ, Ýñ³ Ó»éù ³é³Í ÙÇ ù³ÝÇ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ áã ÙdzÛÝ ã·áñͳ¹ñí»óÇÝ, ³ÛÉ¢, ¹ñ³Ýáí ÇëÏ, ¿°É ³í»ÉÇ í³ñϳµ»Ï»óÇÝ å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÁ£ ²Û¹ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇó ¿ñ ÐРϳé³í³ñáõÃ۳ݪ 1920 Ã. Ù³ÛÇëÇ 30-ÇÝ Ñ³ëï³ï³Í «ä»ï³Ï³Ý É»½áõÝ ãÇÙ³óáÕ å³ßïáÝ۳ݻñÇ ÉÇÏíǹ³ódzÛÇ Ù³ëÇÝ» ûñ»ÝùÁ, áñÁ ³Û¹å»ë ¿É Ùݳó ÃÕÃÇ íñ³43£ úï³ñ³½·Ç ¢ ѳ۳ÝáõÝ, µ³Ûó ³½·áõñ³ó ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇÝ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇÝ Ñáí³Ý³íáñáõÙ ¿ñ ½áñ³ó ݳ˳ñ³ñ èáõµ»Ý î»ñ-ØÇݳëÛ³ÝÁ44£ ÆÝãå»ë í»ñ¢áõÙ Ýß»óÇÝù, µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ ³ãùÇ ã¿ÇÝ ÁÝÏÝáõ٠ݳ¢ ³ÝÏ³Ë å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ Ýí³½³·áõÛÝ Ñ³ñ·³Ýùáí, Çñ»Ýó ³í»ÉÇ í³ï ¹ñë¢áñ»Éáí, ù³Ý í³ñÓϳÝÝ»ñÁ£ ´³í³ñ³ñí»Ýù ÙÇ ù³ÝǪ ³é³í»É ³ñï³éáó ûñÇݳÏÝ»ñáí45. ¶Ý¹³å»ï ÜÇÏáÉ³Û ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ «Ù»Ï µ³é ѳۻñ»Ý ã¿ñ ·Çï»ñ», ÇëÏ êÙµ³ïÁ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ, áñáÝó ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ ¿ñ ݳ ÙÇÝ㢠÷á˳ñÇÝí»ÉÁ ê»åáõÑáí, «µ³óÇ Ñ³Û»ñ»Ý» áõñÇß áñ¢¿ É»½áõ ã¿ÇÝ ·Çï»ñ»46£ ÐÐ ³é³çÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ý³Ë³ñ³ñ (1918 Ã. ÑáõÝÇë – 1919 Ã. Ù³ñï) ¢ µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ï ·»Ý»ñ³É ÐáíѳÝÝ»ë гËí»ñ¹Û³ÝÁ «ëñïáí ÷³ñ³Í ã¿ñ г۳ëï³ÝÇ ¹³ïÇÝ»47, «Ý³ ã¿ñ ѳí³ïáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ, ѳÛáó ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ݳ å³ñ³å ų-
²Ûë ûñ»ÝùÁ ѳÛï³ñ³ñ»Éáí «Å³Ù³Ý³Ï³íñ»å», å³ïÙ³µ³Ý ì³ÝÇÏ ´³µ³ç³ÝÛ³ÝÁ ¹³ ѳٳñáõÙ ¿ «³í»ÉÇ ß³ï ³ñ¹ÛáõÝù ´Ûáõñá-ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý áã éáõë³Ï³Ý ѳÏáõÙÝ»ñÇ». ï»°ë ì³ÝÇÏ ´³µ³ç³ÝÛ³Ý, «ØÇçÏáõë³Ïó³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ µáÉߢÇÏÛ³Ý Ñ³Ï³å»ï³Ï³Ý »ÉáõÛÃÝ»ñÇ ¢ ¹ñ³Ýó ѻÝùÝ»ñÇ Ñ³ÕóѳñÙ³Ý ßñç³ÝáõÙ (1920 Ã. Ù³ÛÇë-û·áëïáë)», ºñ¢³Ý, 2006, ¿ç 15£ Ø»ñ ѳÙá½Ù³Ùµ, »ñÏáõ ï³ñÇ ³é³ç ³ÝϳËáõÃÛáõÝ Ñéã³Ï³Í áñ¢¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ù»ç ÝÙ³Ý ûñ»ÝùÇ ÁݹáõÝáõÙÁ áã ÙdzÛÝ ãÇ Ï³ñáÕ «Å³Ù³Ý³Ï³íñ»å» ÉÇÝ»É, ³ÛÉ` å³ïÙ³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿£ 44 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 341£ 45 ²Û¹ ûñÇݳÏÝ»ñÁ ³ÛÝù³Ý ß³ï »Ý, áñ ϳñ»ÉÇ ¿ ¹ñ³Ýóáí … ѳïáñÝ»ñ ϳ½Ù»É£ 46 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 4, ¿ç 83£ 47 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 382£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ٳݳÏÇ ½µ³ÕÙáõÝù ¿ñ ѳٳñáõÙ»48£ ØÇ ³éÇÃáí, ÎáíϳëÛ³Ý é³½Ù³×³Ï³ïÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇó â»éÝá½áõµáíÁ Ýñ³ Ù³ëÇÝ ³ë»É ¿ñ, û «³Ûë ÑdzݳÉÇ Ù³ñ¹áõ ³Ù»Ý³Ù»Í ³é³ùÇÝáõÃÛáõÝÝ Çñ Ñ³Û ãÉÇÝ»ÉÝ ¿»49£ ÜáõÛÝ «³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ» áõÝ»ñ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁª ·»Ý»ñ³É ÂáíÙ³ë ܳ½³ñµ»·Û³ÝÁ£ гÛÏ³Ï³Ý ÏáñåáõëáõÙ, ³ÛÝáõÑ»ï¢ ÐÐ µ³Ý³ÏáõÙ Ýñ³ ÏáÕùÇÝ Í³é³Û³Í, ó³ñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ëå³, ͳ·áõÙáí ¿É½³ëÉáóñÇݷdzóÇ ·Ý¹³å»ï ²É»ùë³Ý¹ñ ÞÝ»áõñÁ, Ýñ³ Ù³ëÇÝ ³ëáõÙ ¿. «Ì³·áõÙáí ݳ Ñ³Û ¿ñ, ë³Ï³ÛÝ Çñ»Ý éáõë ¿ñ ѳٳñáõÙ ¢ ѳۻñ»Ý ã¿ñ ËáëáõÙ»50£ ²Ñ³ û ÇÝãåÇëÇ ³½·³ÛÇÝ áõ å»ï³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛ³Ý ï»ñ ¿ »Õ»É ³ÝÏ³Ë Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¹»ÙùÁª «ëå³ñ³å»ïÁ», áõÙ íëï³Ñí»É ¿ñ ѳÛáó ѳÛñ»ÝÇùÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÑáõÛÅ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñÍÁ… â³÷³½³Ýó µÝáõó·ñ³Ï³Ý ¿ Ñ»ï¢Û³É ¹»åùÁ. 1919 Ã. ³Ù³éÁ ÐÐ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ß»ÝùÇ ÙÇ ë»ÝÛ³ÏÇó ÉëíáõÙ ¿ éáõë»ñ»Ý ÙÇ »ñ·£ ÊáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÷áËݳ˳·³ÑÁ ¢ áõñÇßÝ»ñ ßï³åáõÙ »Ý ³ÛÝï»Õ ëïáõ·»Éáõ, û DZÝã ¿ ϳï³ñíáõÙ£ ä³ñ½íáõÙ ¿, áñ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Ý»ñÁ »ñ·áõÙ ¿ÇÝ ó³ñ³Ï³Ý èáõë³ëï³ÝÇ «´áÅ», ó³ñÛ³ Ëñ³ÝÇ» ÑÇÙÝ»ñ·Áª ÐРջϳí³ñáõÃÛáõÝÇó ³é³ç ÇÙ³ó³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ Çñ»Ýó ÏáõéùÁª ³Û¹ ûñÁ ºñ¢³Ý ѳëÝáÕ ·Ý¹³å»ï ¼ÇÝ·¢ÇãÁ Ý߳ݳÏí»É ¿ ¸»ÝÇÏÇÝÇ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã ÐÐ-áõÙ… «Æ ½áõñ îÇ·ñ³ÝÛ³ÝÁ51 ë³ëï»ó ¢ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ³ÝáõÝáí ëå³éݳó Ñ³Û ëå³Ý»ñáõÝ£ Àݹѳϳé³ÏÝ, ù³ÝÇ ³Ý ³í»ÉÇ Éáõñç µÝáõÛà ïí³í Çñ ëå³éݳÉÇùÇÝ, ëå³Ý»ñÝ ³í»ÉÇ á·¢áñí³Í »ñ·»óÇÝ ó³ñ³Ï³Ý å³ßïáÝ³Ï³Ý »ñ·Á» ¢ «Ç48 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 406£ 49 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç
382£ ¶»Ý»ñ³É гËí»ñ¹Û³ÝÇ ³å³½·³ÛÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»°ë в², ý. 477, ó. 1, ·. 12, Ã. 80£ 50 ²Ý¹ñ» ²ÙáõñÛ³Ý, «¶Ý¹³å»ï ²É»ùë³Ý¹ñ ÞÝ»áõñÇ Ñáõß»ñÁ», üñ»½Ýá, 1967, ¿ç 39£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí, ¿°É ³í»ÉÇ ¹³ï³å³ñï»ÉÇ ¿, áñ ã¿ñ ¿É áõ½áõÙ ëáíáñ»É, ÝáõÛÝÇëÏ ³í»ÉÇ ù³Ý 2 ï³ñÇ Í³é³Û»Éáí ÙÇ å»ïáõÃÛ³Ý µ³Ý³ÏáõÙ, áñÇ å»ï³Ï³Ý ÙÇ³Ï É»½áõÝ Ñ³Û»ñ»ÝÝ ¿ñ£ 51 êÇñ³Ï³Ý îÇ·ñ³ÝÛ³Ý` ³Û¹ ûñ»ñÇÝ ÐÐ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÇ ÷áËݳ˳·³Ñ£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ñ»Ýó ïáõÝ»ñÁ óñí»ó³Ý ³Ý³ñ·»É»52£ ÆÑ³ñÏ», ³Û¹ «³½·áõñ³ó Ñ³Û ëå³Ý»ñ»-Çó53 áã áù å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ãϳÝãí»ó£ êïñϳÙïáõÃÛáõÝÝ áõ ëïáñ³ù³ñßáõÃÛáõÝÁ ѳë»É ¿ñ ³ÛÝåÇëÇ ³Ñé»ÉÇ ã³÷»ñÇ, áñ «³Ý·³Ù Ù»ñ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ٻͳñÅ»ù ¹»Ùù»ñ»Ý Ù»ÏÁ54 áõñÇßÝ»ñáõ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ý ÏñÏÝ»É ¿ñ. «ºñ³ÝÇ Ã» èáõë³ëï³ÝÁ 1914-Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ íñ³ ÉÇÝ»ñ, ÃáÕ »ë ¿É Ýñ³ µ³ÝïáõÙÁ ÉÇݻǻ»55£ ²½·³ÛÇÝ-å»ï³Ï³Ý Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛÉ ¿ñ ݳ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáÕÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ Ùáï£ ²ñï³éáó ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ å»ïáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ¹»ÙùÁª í³ñã³å»ï ²É»ùë³Ý¹ñ ʳïÇëÛ³ÝÁ, 1919 Ã. ³ßݳÝÁ ÐÐ ÑÛáõëÇë-³ñ¢»ÉÛ³Ý ßñç³ÝÝ»ñ Çñ ϳï³ñ³Í ³ÛóÇ ÁÝóóùáõÙ ²ñ¹³Ñ³ÝáõÙ ³Ûó»ÉáõÙ ¿ Ùáï³Ï³ íñ³ó³Ï³Ý ½áñ³Ù³ëÁ56 ¢ ³ÛÝï»Õ »ÉáõÛà áõÝ»ÝáõÙ … íñ³ó»ñ»Ýáíª Ëáë»Éáí ѳÛ-íñ³ó³Ï³Ý µ³ñ»Ï³ÙáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¢ «Ï»óó»» ·áé³Éáí Ç å³ïÇí íñ³ó ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý57£ ². 3. ÐáõÛëÁ ûï³ñÝ»ñÇ íñ³ ¹Ý»ÉÁ
ØÇÝã ÂáõñùÇ³Ý Çñ ÑáõÛëÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ¹ñ»É ¿ñ Çñ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ íñ³, ÐРջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ, ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇÝ íëï³Ñ»Éáí, ûñ³·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ñ Çñ ë»÷³Ï³Ý é³½ÙáõÅÇ Ï³ï³ñ»ÉÇù ·áñÍÁ ¢ ÑáõÛëÁ ¹ñ»É ¿ñ ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý íñ³58£ гÛáõÃÛ³Ý, Ù³ëݳíáñ³µ³ñ ÐÐ ù³52 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 370-371£ ò³ñ³Ï³Ý ÑÇÙÝ»ñ·Á ÐÐ µ³Ý³ÏÇ µ³ñÓ-
ñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ³Ù»Ý³ëÇñ³Í »ñ·»ñÇó ÉÇÝ»ÉÁ ¢ Ýñ³Ýó Ùáï «ß³ï µ³ñÓñ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝ» ëï»ÕÍ»ÉÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 399, 401-402)£ 53 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 371£ 54 Ðáõß³·ñáÕÁ ãÇ ï³ÉÇë Ýñ³ ³ÝáõÝÁ£ 55 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 102£ 56 ²É»ùë³Ý¹ñ ʳïÇëÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Í³·áõÙÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1925, ÃÇí 6, ¿ç 52£ 57 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 207£ ÐÇß»óÝ»Ýù, áñ ³Û¹ Ëáëù»ñÝ ³ëíáõÙ ¿ÇÝ, »ñµ Ù»Ï ï³ñÇ ¿É ã¿ñ ³Ýó»É ѳÛ-íñ³ó³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇó£ 58 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 4, ¿ç 62£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Õ³ù³Ï³Ý áõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëÝ Çñ ÷ñÏáõÃÛáõÝÝ Çñ»ÝÇó ¹áõñë ¿ñ ï»ëÝáõÙ59£ Üñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÁ ëå³ëáõÙ ¿ñ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ é³½Ù³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³ÝÁ, ÇëÏ ÙÛáõë Ù³ëÝ ¿É ³ñ¹»Ý ¿Ý ·ÉËÇó »ñ³½áõÙ ¿ñ éáõë³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³¹³ñÓÁ£ Âáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÝ ëÏëí»Éáõó 20 ûñ Ñ»ïá ÇëÏ, ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ Çñ ÑáõÛëÁ ¹ÝáõÙ ¿ñ áã û ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ, ³Ûɪ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ íñ³£ ʳճÕáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ÅáÕáíÇÝ ÐÐ å³ïíÇñ³ÏáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³Ñ ²í»ïÇë ²Ñ³ñáÝÛ³ÝÁ ÐÐ ³ÝáõÝÇó 1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 6-ÇÝ Ñáõß³·Çñ ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¹³ßݳÏÇó áõÅ»ñÇ ·»ñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ Ù³ñß³É ü»ñ¹Çݳݹ üáßÇÝ, áõñ ³ëíáõÙ ¿, û «ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ·ïÝáõÙ ¿, áñ Ãáõñù-µáÉߢÇÏÛ³Ý åɳÝÁ áãÝã³óÝ»Éáõ ³Ù»ÝÇó ³½¹áõ ÙÇçáóÁ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó îñ³åǽáÝÇ ·ñ³íáõÙÝ ¿»60£ ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ûųݹ³Ï ÙÇçáó, ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ¿ñ ѳÛïÝáõÙ ÑáõÝ³Ï³Ý ½áñùÇ ³é³ç˳ճóáõÙÝ ³ñ¢ÙïÛ³Ý é³½Ù³×³Ï³ïáõÙ61£ üáßÇ ³ÝáõÝÇó ÐÐ ¹ÇÙáõÙÇÝ å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ¹³ßݳÏÇó ÙdzóÛ³É ½áñù»ñÇ ßï³µÇ å»ï, ·»Ý»ñ³É سùëÇÙ ì»Û·³ÝÁª Çñ å³ï³ë˳ÝÁ ÑÕ»Éáí
Ð³Û ÅáÕáíñ¹ÇÝ ÑáõÛëÁ ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ íñ³ ¹Ý»Éáõ Ñáñ¹áñ-Ù³ñï³Ïáã ¿ ²Ù»Ý³ÛÝ Ð³Ûáó ϳÃáÕÇÏáë ¶¢áñ· º êáõñ»ÝÛ³ÝóÇ Ïáݹ³ÏÁ£ гÛáó ѳÛñ³å»ïÁ ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿ñ, û «Ù»Ýù å»ïù ¿ å³ßïå³Ý»Ýù Ù»ñ Ù³Ûñ»ÝÇùÁ [³Ûëå»ë ¿ µÝ³·ñáõÙª ¶. Ú.], ûï³ñÁ Ù»½ ãû·Ý»ó ¢ ãǰ û·Ý»Éáõ». ¶¢áñ· º-Ç ÏáãÁ ï»°ë «¾çÙdzÍÇÝ» ß³µ³Ã³Ã»ñÃ, ì³Õ³ñß³å³ï, ÃÇí 12, 1920 Ã., 4 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 177-179£ 60 Armenia – Political and Ethnic Boundaries 1878-1948, p. 767. 61 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ ÐÙÙï. в², ý. 200, ó. 1, ·. 602, Ã. 400 (÷³ëï³ÃÕÃÇ ÉñÇí ß³ñ³¹ñ³ÝùÁ` ï»°ë «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ 1918-1920ÃÃ. (ø³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ) - ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¢ ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³Íáõ», ÷³ëï³ÃáõÕà Ã. 242, ¿ç 290)£ ØÇÝã ²í»ïÇë ²Ñ³ñáÝÛ³ÝÁ ÏÝ»ñϳ۳óÝ»ñ ÑÇßÛ³É ¹ÇÙáõÙÁ, ÐÚ¸ «Ú³é³ç» ûñ³Ã»ñÃ-å³ßïáݳûñÃÇ Ý³Ëáñ¹ ûñí³` ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 5-Ç Ñ³Ù³ñáõÙ ÉáõÛë ¿ñ ï»ë»É ö³ñǽÇó Ýáñ í»ñ³¹³ñÓ³Í ²É. ʳïÇëÛ³ÝÇ Ñ³ñó³½ñáõÛóÁ, áñï»Õ ݳ Ñëï³Ïáñ»Ý ³ëáõÙ ¿. «¼ÇÝíáñ ³ÝáÝù (¹³ßݳÏÇóÝ»ñÁª ¶. Ú.) Ù»½Ç ãÇ ïñ³Ù³¹ñ»óÇÝ, ¢ µ³ó»Çµ³ó ѳÛïÝ»óÇÝ, û г۳ëï³Ý å»ïù ¿ Çñ ÑáõÛëÁ ¹Ý» Çñ µ³Ý³ÏÇÝ íñ³» («Ú³é³ç», ºñ¢³Ý, 1920 Ã., 5 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 1. ѳëï³·ñáõÙÁ Ù»ñÝ ¿ª ¶. Ú.)£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ËáñÑñ¹³ÅáÕáíÇ Ý³Ë³·³ÑÇÝ£ ܳ ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ ѳÛÏ³Ï³Ý ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ «áñù³Ýáí ¿É ëϽµáõÝùáí ³ñ¹³ñ³Ý³ÉÇ ¿», ë³Ï³ÛÝ Ýñ³ µ³í³ñ³ñáõÙÁ «å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ áõÅ»ñ, áñáÝù ²Ýï³ÝïÇ ³ñ¹Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó í»ñ »Ý»62£ ²Ûëù³ÝÇó Ñ»ïá ¿É ÐРջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ѳٳéáñ»Ý ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ÝáõÛÝ Ñ³ÝÏ»ñ·Á »ñ·»É£ ÐÐ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ìñ³ëï³ÝáõÙ ÐÐ Édz½áñ Ý»ñϳ۳óáõóãÇÝ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 29-ÇÝ ÑÕ³Í Ñ»é³·ñáí Ññ³Ñ³Ý·áõÙ ¿ñ Ýñ³Ý. «Êݹñ»ó»°ù ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇó ßï³å ¢ é»³É û·ÝáõÃÛáõݪ ¹»ë³Ýï îñ³åǽáÝÇ63 ßñç³ÝáõÙ, é³½Ù³ÙûñùÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñáõÙ ¢ ³ÛÉÝ»64£ Ð³Û ¹Çí³Ý³·»ïÁ, ëï³Ý³Éáí γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ»é³·ÇñÁ, ï»ëÝíáõÙ ¿ ²Ý¹ñÏáíϳëáõÙ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ µ³ñÓñ ÏáÙÇë³ñ êïáÏëÇ Ñ»ï ¢ ÝáñÇó µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ ûųݹ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ£ ´ñÇï³Ý³óÇ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ ³ÝÏ»ÕÍáñ»Ý Ëáëïáí³ÝáõÙ ¿, áñ «Áëï »ñ¢áõÛÃÇÝ, ²Ýï³ÝïÁ ϳ°Ù ãÇ Ï³ñáÕ, ϳ°Ù ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ û·Ý»É»65£ êïáÏëÁ ݳ˳å»ë
62 Armenia – Political and Ethnic Boundaries 1878-1948, p. 769. 63 ´Ý³·ñáõÙ` «îñ³µ³ÝÇ», áñÁ ë˳ÉÇ Ï³Ù ß÷áÃÇ Ñ»ï¢³Ýù ¿£
ö³ëï³ÃáõÕÃÁ` в², ý. 276, ó. 1, ·. 19, ÃÃ. 34-36£ ²ñï³ïåíáõÙ ¿ «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ 1918-1920ÃÃ. (ø³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ) - ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¢ ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³ÍáõÇó», ÷³ëï³ÃáõÕà Ã. 276, ¿ç 322£ ØÇÝ㢠¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇÝ ¹ÇÙ»ÉÁ ¢ ݳËù³Ý ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ µéÝÏáõÙÁ, ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ îñ³åǽáÝáõÙ ¹»ë³Ýï Çç»óÝ»Éáõ ѳñóáí ßáß³÷»É ¿ ݳ¢ гñ³í³ÛÇÝ èáõë³ëï³Ýáõ٠ϳٳíáñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ìñ³Ý·»ÉÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ (в², ý. 200, ó. 1, ·. 602, Ã. 400, ÷³ëï³ÃÕÃÇ ÉñÇí ß³ñ³¹ñ³ÝùÁ` ï»°ë «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ 1918-1920ÃÃ. (ø³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ) - ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¢ ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³Íáõ», ÷³ëï³ÃáõÕà Ã. 242, ¿ç 290)£ Æ ¹»å, 1920 Ã. ÑáõÝÇëÇÝ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ úÉÃÇ ÙáõïùÁ í»ñçÝ³Ï³Ý Ýå³ï³Ï áõÝ»ñ ³÷ ¹áõñë ·³É îñ³åǽáÝÇ ßñç³ÝáõÙ ¢ ê¢ ÍáíÇ íñ³ ѳÛáó Ç Ýå³ëï »ÉùÇ ¹ñáõÛÃÁ ³Ùñ³·ñ»É ï³É úëÙ³ÝÛ³Ý Ï³ÛëñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ßáõïáí ëïáñ³·ñí»ÉÇù ˳ճÕáõÃÛ³Ý ¹³ßݳ·ñáõÙ£ 65 ö³ëï³ÃáõÕÃÁ` в², ý. 200, ó. 1, ·. 602, Ã. 72£ Ðñ³å³ñ³Ïí»É ¿ «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ» ѳݹ»ëáõÙ, 1971, ÷³ëï³ÃáõÕà Ã. 7, ¿ç 37£ èáõë»ñ»Ý µÝ³-
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¿Éª γñëÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ãáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏÙ³Ý ûñ»ñÇÝ ºñ¢³Ý ¢ γñë Çñ ³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, Ñëï³Ïáñ»Ý ³ë»É ¿ñ, û «áã ÙÇ û·ÝáõÃÛ³Ý ÑáõÛë ãåÇïÇ ¹Ý»Ýù ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ íñ³»66£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ºíñáå³ÛÇ íñ³ ÑáõÛëÝ ³ÛÝù³Ý Ù»Í ¿ñ, «áñ γñëáõÙª å³ñïí»ÉÁ ϳ٠ѳÕûÉÁ ã¿ñ ѳٳñíáõ٠׳ϳﳷñ³Ï³Ý гÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÇ Ñ³Ù³ñ»67£ ØÇÝã¹»é ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ å³ïÙ³Ï³Ý ³Û¹ ųٳݳϳßñç³ÝáõÙ «Ñ³ÛáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëÇ ³ãù»ñÁ ѳé³Í ¿ÇÝ ¹»åÇ ÑÛáõëÇë. ÷ñÏáõÃÛáõÝÁ èáõë³ëï³ÝÇó ¿ñ ëå³ëíáõÙ»68£ ´. γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý é³½Ù³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ
γñá ê³ëáõÝÇÝ Ï³ï³ñáõÙ ¿ Ñ»ï¢Û³É ÑdzݳÉÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝÁ. «´³Ý³ÏÁ ÏÝÙ³ÝÇ É³ñí³Í Ù»ù»Ý³ÛÇ ÙÁ, áñáõ ϳÝáݳíáñ ß³ñÅÙ³Ý Ç ï»ë Ù³ñ¹ ÏÑdzݳ ¢ ³ÏݳåÇß Ï¹Çﻣ ´³Ûó »ñµ Ù»Ï åïáõï³ÏÁ ³Û¹ Ñëϳ Ù»ù»Ý³ÛÇÝ Ó³ËáÕÇ áõ ¹áõñë ·³, Ù»ù»Ý³Ý ϳݷ ϳéÝ», ϳ٠³Ýáñ Ù³ë»ñÁ Çñ³ñ ë»ÕÙ»Éáíª Ïç³Ëç³ËíÇÝ»69£ гٳñÛ³ ÝáõÛÝÁ ·ñáõÙ ¿ ݳ¢ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ. «Î³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý Ïáõñë (Áݹ·ÍáõÙÁ Ñ»ÕÇݳÏÇÝÝ ¿ª ¶. Ú.) ãáõÝ»ñ, … áõñ µ³ñ¹ Ù»ù»Ý³ÛÇ µáÉáñ Ù³ëÝÇÏÝ»ñÁ Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ Éñ³óÝ»Éáí, ¢ Ù»ÏÁ ³é³Ýó ÙÛáõëÇ áãÇÝã, ϳñáÕ »Ý ÙdzÛÝ ëï»ÕÍ»É Ï³é³í³ñã³-
·ÇñÁ ï»°ë «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ 1918-1920ÃÃ. (ø³Õ³ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ) - ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¢ ÝÛáõûñÇ ÅáÕáí³Íáõ», ÷³ëï³ÃáõÕà Ã. 281, ¿ç 327£ 66 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 67£ 67 гÛÏ ²ë³ïñÛ³Ý, «ì»ñ³Ýáñá·ã³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ», «è³½ÙÇÏ» ÏÇë³ß³µ³Ã³Ã»ñÃ, êáýdz, ÃÇí 113-120, 1938-1939£ ²ñï³ïåí»É ¿ Ñ»ï¢Û³É ·ñùáõÛÏáõÙ` гÛÏ ²ë³ïñÛ³Ý, «ì»ñ³Ýáñá·ã³Ï³Ý ß³ñÅáõÙ (ËáñÑñ¹³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ)», «²½·³ÛÝ³Ï³Ý ³Ïáõٵǻ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝ, ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 13£ ¼áõ·³Ñ»é ï³Ý»Éáí ³Ûëûñí³ ÐÐ-Ç Ñ»ï, Ýϳï»Ýù, áñ ÐÐ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å³ßïáݳï³ñÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Ñ³Ûï³ñ³ñáõÙ »Ý, áñ гÛáó ³ñ¢»ÉÇó ÏáÕÙ³Ýó ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ñ³ÝÓÝáõÙÝ ²¹ñµ»ç³ÝÇÝ` ãÇ Ï³ñáÕ ×³Ï³ï³·ñ³Ï³Ý ÉÇÝ»É µáõÝ ÐÐ-Ç Ñ³Ù³ñ… 68 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 521£ 69 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 85£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
Ï³Ý ³å³ñ³ïÇ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï ÁÝóóùÁ»70£ ä»ï³Ï³Ý í³ñã³Ù»ù»Ý³ÛÇ µÝ³Ï³ÝáÝ ¢ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ϳñ¢áñ »Ý áã ÙdzÛÝ µ³Ý³ÏÇ é³½Ù³Ï³Ý, ³ÛÉ¢ Ýñ³ áõ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ£ ÆëÏ ÇÝãåÇëÇ±Ý ¿ÇÝ ³Û¹ áñ³ÏÝ»ñÁ г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ÁݹѳÝñ³å»ë ¢ µ³Ý³ÏáõÙ Ù³ëݳíáñ³å»ë£ ¸ñ³Ýù ùÝݳñÏ»Éáõ »Ýù ѳçáñ¹ ¿ç»ñáõÙ£ ´. 1. ¼áõï é³½Ù³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñ ¢ ë˳ÉÝ»ñ ´. 1. 1. è³½Ù³Ï³Ý ³Ýå³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÁ
ä³ï»ñ³½ÙÇÝ ³Ýå³ïñ³ëï ÉÇÝ»Éáõ ÷³ëïÁ ѳëï³ïáõÙ »Ý ß³ï Ñáõß³·ñáÕÝ»ñ, áñáÝó ß³ñùáõÙª êÇÙáÝ ìñ³óÛ³ÝÝ71 áõ γñá ê³ëáõÝÇÝ72£ ÐРջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ ϳñÍáõÙ ¿ñ, áñ µ³Ý³ÏÁ ½»Ýù-½ÇݳÙûñùáí, ëÝݹáí, ѳݹ»ñÓ³Ýùáí, í³é»É³ÝÛáõÃáí ¢ ÷áÕáí ³å³Ñáí»ÉÁ Ù³ñïáõÝ³Ï µ³Ý³Ï áõÝ»Ý³É ¿ Ý߳ݳÏáõÙ, ÑÇÙÝáíÇÝ ³Ýï»ë»Éáí µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÁ, áñÁ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ µ³í³Ï³ÝÇÝ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏáõÙ ¿ñ£ 1918 Ã. Ù³ÛÇëÇÝ Ñ»ñáë³Ï³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ùµ Ãáõñù»ñÇÝ ²ËáõñÛ³ÝÇ Ó³Ë ³÷Á ó÷³Í ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ áõ ÁݹѳÝáõñ í»ñóñ³Íª ÐÐ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ ³åñáõÙ ¿ÇÝ å³ñïíáÕ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ùµ£ ä»ï³Ï³Ý µÛáõç»Ç ͳËë³ÛÇÝ Ù³ëÇ ßáõñç 85
70 в², ý. 477, ó. 1, ·. 18, Ã. 10£ 71 Àëï ê. ìñ³óÛ³ÝÇ` г۳ëï³ÝÁ «µáÉáñáíÇÝ å³ïñ³ëï ã¿ñ ³Û¹ å³ï»ñ³½ÙÇÝ»
(êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 504. ѳëï³·ñáõÙÁ Ù»ñÝ ¿,- ¶. Ú.)£ 72 Àëï Î. ê³ëáõÝáõ` «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ï³é³í³ñáõÃÛáõÝÁ … ³Ýå³ïñ³ëï ¿ñ Ãáõñù»ñáõ ÏáÕÙ» µ³óí³Í å³ï»ñ³½ÙÇ ÙÁ£ … àã áù Ùïù»Ý ϳÝó[Á]Ý»ñ, û ù³Õ³ù³Ï³Ý³å»ë ×½Ùí³Í î³×ϳëï³ÝÁ г۳ëï³ÝÇ ¹»Ù å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÁ Çñ íñ³ åÇïÇ í»ñóÝ»ñ» (ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù» 1926, Ã. 5, ¿ç 75)£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ïáÏáëÁ ѳïϳóíáõÙ ¿ñ µ³Ý³ÏÇ Ï³ñÇùÝ»ñÇÝ73£ «êå³Ý»ñÝ áõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý å³ßïáÝ۳ݻñÁ ëï³ÝáõÙ ¿ÇÝ É³í³·áõÛÝ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝÁ£ … γé³í³ñáõÃÛáõÝÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ñ Áëï ³Ù»Ý³ÛÝÇ µ³í³ñ³ñ»É ½áñùÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, ¢ ³ÛÝáõÑ»ï¢ ÙdzÛÝ Ùï³Í»É ÅáÕáíñ¹Ç ³ÛÉ Ï³ñÇùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ»74£ ´³Ûó ½ÇÝíáñÝ»ñÁ ÙÝáõÙ ¿ÇÝ Ù»ñÏ, ù³Õó³Í ¢ ³ÝËݳ٠75£ ä³ï»ñ³½ÙÇÝ ³Ýå³ïñ³ëï ÉÇÝ»Éáõ ïËáõñ ÷³ëïÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ñ ÏÛ³ÝùÇ ³éѳë³ñ³Ï µáÉáñ áÉáñïÝ»ñÇÝ (ïÝï»ë³Ï³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý, ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ¢ ³ÛÉÝ), Ù³ëݳíáñ³µ³ñ, µ³Ý³ÏÇ áõ ѳë³ñ³ÏáõÃ۳ݪ å³ï»ñ³½ÙÇÝ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ݳ˳å³ïñ³ëïáõÃÛ³ÝÁ£ ÐÐ å³ñµ»ñ³Ï³Ý Ù³ÙáõÉÁ ѻջÕí³Í ¿ñ Ãáõñù»ñÇ áõ Ýñ³Ýó ³ñ¢»ÉÛ³Ý ó»Õ³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ»ï µ³ñǹñ³óÇáõÃÛ³Ý ¢ ÝáõÛÝÇëÏ µ³ñ»Ï³ÙáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñáíª µÃ³óÝ»Éáí ÃßݳÙáõ ׳ݳãÙ³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ÁÝϳÉáõÙÁ£ ´. 1. 2. è³½Ù³Ï³Ý åɳÝÇ ¢ ù³ñ﻽ݻñÇ ã·áÛáõÃÛáõÝÁ
Ðáõß³·ñáÕÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ íϳÛáõÃÛ³Ùµ, ãϳñ é³½Ù³Ï³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳï³Ï³·ÇÍ-åɳÝ, áñáí ³é³çÝáñ¹í»ñ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý Ã» å³ßïå³ÝáÕ³Ï³Ý Ù³ñï»ñ ÙÕ»ÉÇë£ ´³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ñ Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛáõÝÁ ½áñùÇ ï³ñµ»ñ ÙdzíáñÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ碣 ²Ý÷áõÃáõÃÛáõÝ ¿ ¹ñë¢áñí»É ݳ¢ é³½Ù³Ï³Ý ù³ñ﻽ݻñÇ Ñ³ñóáõÙ£ ¸ñ³Ýù å»ïù ¿ å³ñµ»ñ³µ³ñ ÷á÷áËí»Çݪ ³ñï³Ñ³Ûï»Éáí í»ñçÇÝ å³ÑÇ é³½Ù³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ£ ØÇÝã¹»é áã ÙdzÛÝ ³Û¹åÇëÇ ûå»ñ³ïÇíáõÃÛáõÝ ãÇ »Õ»É, ³ÛÉ¢ ϳ°Ù é³½Ù³Ï³Ý ù³ñ﻽ݻñ ã»Ý »Õ»É ÝáõÛÝÇëÏ Î³ñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñ öÇñáõÙÛ³ÝÇ ßï³µáõÙ, ϳ°Ù ¿É ¹ñ³ÝóÇó ѳëϳóáÕ ëå³Ý»ñ£ ²Û¹åÇëÇ »ñÏáõ ûñÇÝ³Ï µ»ñáõÙ ¿ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ£ ÊÙµ³å»ïÝ»ñÇó öÇÉáëÁ öÇñáõÙÛ³ÝÇ ßï³µ µ»ñáõÙ ¿ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ׳ϳïÇó,
²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 67; в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, ÃÃ. 194, 253; ÝáõÛÝÁ, ·. 18, Ã. 39£ 74 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ»,¿ç 67£ 75 в², ý. 477, ó. 1, ·. 18, Ã. 39£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
«µ³Ûó ³í»ÉÇ ù³Ý Ï»ë ų٠å»ïù ¿ñ ù³ñ﻽ ·ïÝ»Éáõ ѳٳñ»76£ è³½Ù³Ï³Ý åɳÝÇ ¢ ϳåÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, ·Ý¹³å»ï Æß˳ÝÛ³ÝÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Í 7-ñ¹ ·áõݹÁ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ûñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ñ γñëÇó ³ñ¢»Éù, ÙÇ ù³ÝÇ ÏÇÉáÙ»ïñ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³ ¢ ã¿ñ ÇÙ³Ýáõ٠DZÝ㠳ݻÉ77, ÙÇÝã¹»é Ýñ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ³ÏïÇí ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Áݹ·ñÏ»ÉÁ ϳñáÕ ¿ñ µ»ÏáõÙݳÛÇÝ ÉÇݻɣ öÇñáõÙÛ³ÝÇ ßï³µÁ «÷³ÛÉ»É ¿» ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý ³ÛÉ ÷³ëï»ñáí£ Ì³Õñ»Éáí Ýñ³Ý ¢ ßï³µ µ³éÁ ã³Ï»ñï³íáñ»Éáí, ݳѳݷ³å»ï ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ·ñáõÙ ¿, áñ ¹³ «ÝÙ³Ý ¿ñ ³í»ÉÇ ÙÇ ³ÝÏ۳ɳÝáóÇ ¢ áã »ñµ»ù ÇÝùÝ³Ï³É Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ϳ۳ÝÇ»78£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ, ѳϳë»Éáí ÇÝùÝ Çñ»Ý, íϳÛáõÙ ¿, û »Õ»É ¿ é³½Ù³Ï³Ý åɳÝ, áñÁ «Ï³½Ùí³Í ¿ñ ß³ï ÇÙ³ëï³ÉÇó ¢ Ù»Í é³½Ù³Ï³Ý ³ñÅ»ù áõÝ»ñ»£ ¸³ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ñ, áñ ¸ñáÛÇ ¢ ·Ý¹³å»ï гë³Ý-ö³ß³Û³ÝÇ ½áñ³Ù³ë»ñÁ, 鳽ٳ׳ϳïÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݳµ³ñ Ó³Ë (²ñ³ùëÇ ÑáíÇï) áõ ³ç (²ËáõñÛ³Ý) ÏáÕÙ»ñÇó å»ïù ¿ ßñç³å³ï»Ý Ãáõñù³Ï³Ý ½áñùÁ ÃÇÏáõÝùÇó£ «ºí »Ã» Ñ³Û ëå³ÛáõÃÛáõÝÁ ѳٳÏí³Í ÉÇÝ»ñ Çñ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëñµáõÃÛ³Ùµ, γñ³µ»ùÇñ Çñ ³ÙµáÕç µ³Ý³Ïáí Ù»ñ å³ïí³íáñ ·»ñÇÝ ÏÉÇÝ»ñ»79£ ê³Ï³ÛÝ, ³Ûë åɳÝÁ ÑÇÙÝáíÇÝ Ó³ËáÕíáõÙ ¿ ÷á˷ݹ³å»ï Ôáݹ³ËãÛ³ÝÇ ³åÇϳñáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí (ï»ëÝ»É Ý»ñù¢áõÙ)£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, «ÃÛáõñù³ó Ññ³Ù³Ý³ï³ñÁ »ñÏáõ µ³Ý ß³ï ¿ ëÇñáõÙª ù³ñ﻽ ¢ ѻ鳹Çï³Ï… ø³ñï»½Ç ³é³ç ݳ ÝëïáõÙ ¿ ųٻñáí, áõëáõÙݳëÇñáõÙ ¢ Çñ é³½Ù³Ï³Ý ¹³ë³íáñáõÙÝ»ñÁ ³ÝáõÙ, ÇëÏ ³ñß³íÇ Å³Ù³Ý³Ï Ý³ Ó»éùÇó í³Ûñ ã¿ ÃáÕÝáõ٠ѻ鳹Çï³ÏÁ…»£ Ðáõß³·ñáÕÝ ³ÝÙÇç³å»ë ³í»É³óÝáõÙ ¿ª ͳÕñ³Ï³Ý á×áí. «ÖÇßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë áñ Ù»ñ γñëÇ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ…»80£ 76 в², ý. 477, ó. 1, ·. 12, Ã. 16£ 77 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 11, ÃÃ. 4-7£ 78 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 14, ÃÃ. 21-22£ 79 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 8, ÃÃ. 1-2£ 80 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 17, Ã. 19£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ ´. 1. 3. è³½Ù³Ï³Ý áõÅ»ñÇ Ï»ÝïñáݳóÙ³Ý ¢ ˻ɳÙÇï (é³óÇáݳÉ) û·ï³·áñÍÙ³Ý ëϽµáõÝùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ϳ٠³ñѳٳñÑáõÙÁ
гëϳݳÉÇ ¿, áñ óóñ-µáÉߢÇÏÛ³Ý Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇ áõ Ý»ñëÇ ÙáõëáõÉÙ³Ý ½³Ý·í³ÍÇ ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí, µ³Ý³ÏÇ ÙÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ ëïÇåí³Í ¿ñ ·ïÝí»É γñëÇ ×³Ï³ïÇó Ñ»éáõ, ÙÇÝã¹»é γñ³µ»ùÇñ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ¹»Ù Ñ³Ý»É ¿ñ ²ñ¢ÙïÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ·ñ³íÛ³É ï³ñ³ÍùáõÙ ·ïÝíáÕ Ãáõñù³Ï³Ý µáÉáñ ½áñù»ñݪ Áݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï í³ßï ÃáÕÝ»Éáí γñÇÝáõÙ£ ê³Ï³ÛÝ, ÐÐ ½áñù»ñÇ ÙݳóÛ³É Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿É ã·áñͳÍí»óÇÝ Ë»É³ÙÇï Ó¢áí£ ¸ñ³ É³í³·áõÛÝ ûñÇݳÏÁ ê»åáõÑÇ µñÇ·³¹³ÛÇ Ñ»ï ϳï³ñí³ÍÝ ¿£ ¶»Ý»ñ³ÉÝ»ñÝ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÁ, ÃßݳٳÝùÇ Ñ³ëÝáÕ ³ï»ÉáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáí ê»åáõÑÇ Ýϳïٳٵ, µ³Å³Ý-µ³Å³Ý ¿ÇÝ ÃáÕ»É Ýñ³ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Í µñÇ·³¹³Ý£ ì»ñçÇÝÇë Ù»ç ÙïÝáÕ 7-ñ¹ ·áõݹÁ ·ïÝíáõÙ ¿ñ Æ·¹Çñ-êáõñÙ³ÉáõÇ ×³Ï³ïáõÙ, 8ñ¹Áª γñëÇ ×³Ï³ïáõÙ (Áݹ áñáõÙ, í»ñçÇÝÇë ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÝ ¿É ï³ñµ»ñ ¹Çñù»ñáõÙ ¿ÇÝ ï»Õ³Ï³Ûí³Í), µñÇ·³¹³ÛÇ Ù»ç ÙïÝáÕ êÙµ³ïÇ Ï³Ù³íáñ³Ï³Ý ËÙµ»ñÁª ²ñ¹³Ñ³ÝÇ ßñç³ÝáõÙ. Ýñ³Ýù Çñ³ñÇó Éáõñ ãáõÝ»ÇÝ ¢ ï³ñµ»ñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ »Ýóϳ ¿ÇÝ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ ß³µ³ÃÝ»ñÇÝ ê»åáõÑÇ µñÇ·³¹³Ý, áñå»ë ³é³ÝÓÇÝ ½áñ³ÙdzíáñáõÙ, ÷³ëïáñ»Ý, ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ£ ²Ûë ëϽµáõÝùÝ ³Ýï»ë»Éáõ Ù»Ï ³ÛÉ ûñÇÝ³Ï ¿ñ 7-ñ¹ ·Ý¹Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ãû·ï³·áñÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë ï»ë³Ýù «è³½Ù³Ï³Ý åɳÝÇ ¢ ù³ñ﻽ݻñÇ ã·áÛáõÃÛáõÝÁ» Ï»ïáõÙ£ ´. 1. 4. è³½Ù³Ï³Ý Ù³Ý¢ñÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ
гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ë˳ÉÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É áõÅ»ñÇ ï³ñ³Ýç³ïí³ÍáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 14-Ç Ñ³Ï³Ñ³ñÓ³ÏáõÙÁ ݳ˳ӻéÝ»ÉÝ ¿ñ, áñÝ ³í³ñïí»ó ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ùµ, ¢ áñÇó Ñ»ïá ¹³ë³ÉùáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, å³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ݳѳÝçÝ»ñÇ ßÕÃ³Ý ¹³ñÓ³í ³ñ¹»Ý ³Ýϳé³í³ñ»ÉÇ, ¢ «Î³ñëÇ Ñ³ÝÓÝáõÙÁ Ñ»ßï ÁÙµé-
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ÝáõÙ ¹³ñÓ³í»81£ ØÇÝã¹»é, »Ã» ê»åáõÑÇ µñÇ·³¹³ÛÇ ÙdzíáñÝ»ñÁ Æ·¹ÇñÇó ¢ ¸ÇÉÇç³ÝÇó ѳë³Í ÉÇÝ»ÇÝ Î³ñëÇ é³½Ù³×³Ï³ï ¢ ¹ñ³Ýù û·ï³·áñÍí»ÇÝ Î³ñ³µ»ùÇñÇ ½áñùÇ ÃáõÛÉ Ï»ï»ñÇÝ Ñ³ñí³Í»Éáõ ѳٳñ,
ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ³Ï³Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ×³Ï³ï³·ÇñÁ ϳñáÕ ¿ñ ³ÛÉ ÉÇݻɣ ²Û¹
ѳϳѳñÓ³ÏáõÙÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÃÇñ³Ë áõÝ»ñ 鳽ٳ׳ϳïÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÁ, áñï»Õ Ãáõñù»ñÇ ¹Çñù»ñÁ ³Ù»Ý³áõÅ»ÕÝ ¿ÇÝ£ Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³Ûë ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ µ³óÃáÕáõÙÝ»ñÇ, ÑÙáõï ½áñ³í³ñ γñ³µ»ùÇñÁ ݳ¢ é³½Ù³Ï³Ý Ù³Ý¢ñÝ»ñÇ áõ ˳µ»áõÃÛ³Ý ÑdzݳÉÇ í³ñå»ï ¿ñ£ ú·ïí»Éáí γñëÇ Ñ³ñ³íáõ٠г×Ç Ê³ÉÇÉ µ³ñÓáõÝùÇó ÙÇÝ㢠²ËáõñÛ³Ý Ó·íáÕ Ùáï 50 ÏÇÉáÙ»ïñ ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñÛ³ ³Ýå³ßïå³Ý ¹ñáõÃÛáõÝÇó,- ÇÝãÁ é³½Ù³Ï³Ý Ù»Í ëË³É ¿ñ82,- ÑáÏï»Ùµ»ñÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÇÝ Çñ áõÅ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ٳݢñáí ÙÕ»ó γñëÇó ³ñ¢»Éùª ¹ñ³Ýáí ѳٳñÛ³ µáÉáñ ÏáÕÙ»ñÇó å³ß³ñÙ³Ý ï³Ï ³éÝ»Éáí γñëÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ½áñùÁ ¢ Ïïñ»Éáí γñë-²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉ Ë×áõÕÇÝ ¢ »ñϳÃáõÕ³·ÇÍÁ£ ²Û¹ ûñ»ñÇÝ (ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 27 ¢ 28), «ÃßݳÙáõ ·É˳íáñ áõÅ»ñÁ Ïáñëí³Í ¿ÇÝ» ¢ γñëÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ³Û¹ ûñ»ñÇ «½»ÏáõóáõÙÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ áñ³Ï»É «÷Ýïéïáõù» µ³éáí»83£ ºí ÙdzÛÝ ù³Õ³ùÇ Ñ³ñ³í³ÏáÕÙÇ µ³ñÓáõÝùÝ»ñáõÙ ¢ 컽ÇÝù»áÛáõÙ (γñëÇ ³ñ¢»ÉùáõÙ) ·ïÝíáÕ ÙÇ µáõé ѳÛÏ³Ï³Ý í³ßï»ñÇ Ñ»ñáë³Ï³Ý ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ÷áùñ-ÇÝã áõß³óñ»ó Ãáõñù³Ï³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÅ»ñÇ ³é³ç˳ճóáõÙÁ, µ³Ûó ³ñ¹»Ý ß³ï áõß ¿ñ£ ØÇÝ㠳ϳ¹»ÙÇ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛ³Ùµ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ѳñí³ÍÇ ëË³É ï³ÏïÇϳ ¿ÇÝ ÁÝïñ»É, ÝáõÛÝåÇëÇ ÏñÃáõÃÛáõÝ ãáõÝ»óáÕ ê»åáõÑÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ñ ×Çßï ³ÛÝ, ÇÝã ÁÝïñ»ó γñ³µ»ùÇñÁ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÇÝ£ ÊáëùÁ ï³Ýù ê»åáõÑÇ Ùáï ͳé³Û³Í ³Ý³ÝáõÝ ûñ³·ñáÕÇÝ, áñÁ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 14-ÇÝ Ýᯐ ¿ Ñ»ï¢Û³ÉÁ. «ê»åáõÑÁ ¹»é ëϽµÇó ¹»Ù ¿ñ ³Û¹å»ë ßáõï³÷áõÛà ÁݹѳÝáõñ ѳñÓ³ÏÙ³Ý ³ÝóÝ»ÉáõÝ, Ýñ³ ϳñÍÇùáí, ׳ϳïÇó »Ã» ѳñÓ³Ïí»Éáõ ÉÇÝ»Ýù, µÝ³í ã»Ýù ѳçáÕÇ, 81 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 87£ 82 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 92£ 83 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ã. 7, ¿ç 69£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¢ ³Û¹å»ë ¿É »Õ³í£ ܳ ·ïÝáõÙ ¿ñ, áñ Ù»ñ áõÅ»Õ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÁ å»ïù ¿ ϳï³ñí»Ý â»ñÇó, ٳݳí³Ý¹ Ó³ËÇó84, áñï»Õ Ù»Ýù ³Ýå³ï׳é å»ïù ¿ ³ÝóÝ»Ýù ÃßݳÙáõ ÃÇÏáõÝùÁ ¢ ³Û¹åÇëáí ëïÇå»Ýù Ýñ³Ý ÃáõɳóÝ»É Ï»ÝïñáÝÁ ¢ ³å³ ѳñí³Í»É Ýñ³ ϻݹ³ÝÇ áõÅ»ñÇÝ»85£ Æñ Ñáõß»ñáõ٠γñ³µ»ùÇñÝ ³ëáõÙ ¿, áñ ѳۻñÇ Ñ»ï Çñ ݳËáñ¹ µ³ËáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÙÇßï ѳñÓ³Ïí»É ¿ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇó, ë³Ï³ÛÝ Î³ñëÇ ¹»åùáõ٠ݳËÁÝïñ»ó ¹³ ã³Ý»É, ³Ûɪ Ý³Ë Ë³µ»É ѳÛáó ½áñùÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇݪ Ýñ³Ýó ѳí³ï³óÝ»Éáí ÝáõÛÝ ëó»Ý³ñÁ áñ¹»·ñ»Éáõ Ù»ç, ¢, »ñÏñáñ¹, û·ïí»É Çñ áõÝ»ó³Í ³ÛÉ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó. «ÆÙ ³Ûë ï»Õ»ñÁ (γñëÇ ßñç³ÝÁª ¶. Ú.) ¢ γñë µ»ñ¹³ù³Õ³ùÇÝ ÑáÕ»ñÁ Ãǽ ³é Ãǽ ׳ÝãݳÉë, ѳÛáó ïϳñ Ï»ï»ñÁ ·ÇïݳÉáí, γñëÇ íñ³ ÷áË³Ý³Ï ×³Ï³ï»Ý ѳñӳϻÉáõ, ³ñ¢»Éù»Ý ѳñÓ³ÏÇÉë »Õ³Í ¿»86£ ´. 1. 5. î»Õ³ÝùÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÇó û·ïí»Éáõ Ýϳïٳٵ ³Ý÷áõÛà Ùáï»óáõÙÁ
²Ûë ³éÝãáõÃÛ³Ùµ, Ù³ñï»ñÇ Ù³ëݳÏÇó Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ ÝßáõÙ ¿ Ëñ³ÙÝ»ñ ÷áñ»Éáõ, ·ñ³í³Í ¹Çñù»ñÁ ³Ùñ³óÝ»Éáõ, å³ßïå³Ý»Éáõ ¢ ¹ñ³Ýù ³Ýíï³Ý· ¹³ñÓÝ»Éáõ Ýϳïٳٵ Ùï³Ñá·áõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ£ ²í»ÉÇÝ, ݳ ÝßáõÙ ¿ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ «å³ïëå³ñí»Éáõ, ÃßݳÙÇ»Ý ãÝϳïí»Éáõ ¢ ãËáõ½³ñÏí»Éáõ ѳٳñ ¿³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ í³Û»ÉáÕ í³ñÅáõÃÛ³Ý ¢ µÍ³ËݹñáõÃÛ³Ý å³Ï³ëÝ áõ ³ÙµáÕç³Ï³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ»87£
84 ²ÛëÇÝùÝ` γñëÇó ѳñ³í ÁÝÏ³Í ï³ñ³ÍùÇó£
²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ºñ¢³Ý, 1994, ¿ç 98-99£ 86 «øÛ³½Á٠γñ³µ»ùÇñÇ Ñáõß»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý íñ³ Ãñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñáõÝ Ù³ëÇÝ», «¼³ñÃûÝù», 1966 Ã., 10 û·áëïáëÇ, ¿ç 2£ 87 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 3 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
´. 1. 6. è³½Ù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ¢ ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý Ë³Ûï³é³Ï íÇ׳ÏÁ
´áÉáñ Ñáõß³·ÇñÝ»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý ³Ûë Ù³ëÇݪ ³éѳë³ñ³Ï ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÝ áõ ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÁ áñ³Ï»Éáí ã³÷³½³Ýó ͳÝñ ³Í³Ï³ÝÝ»ñáíª «áÕµ³ÉÇ», «³Ýµ³í³ñ³ñ», «Ù»ñ ³Ù»Ý³ÃáõÛÉ ÏáÕÙ»ñ»Ý Ù»ÏÁ»88, «ß³ï áÕµ³ÉÇ»89, «³Ýã³÷ ³Ý·áõÛÝ, ³Ýã³÷ áÕáñÙ»ÉÇ»90, Ñ»·Ý³Ï³Ý ÇÙ³ëïáíª «µ³ñÓñ, ÝáõÇñ³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝ»91, ÇëÏ Ýñ³ γñëÇ µ³Å³ÝÙáõÝùÁ, áñÁ ջϳí³ñáõÙ ¿ñ ·É˳å»ï Ø»¹í»¹¢Á, «ÙÇ Í³Õñ ¿ñ ¢ áã Éáõñç ѳëï³ïáõÃÛáõÝ»92£ àõÕÕ³ÏÇ ³åß»É Ï³ñ»ÉÇ ¿ ϳñ¹³Éáí Ñ»ï¢Û³É íϳÛáõÃÛáõÝÁ. «²ñ¹³Ñ³ÝÇ ¢ γñëÇ µÝÇÏ Ãáõñù »ñ¢»ÉÇÝ»ñ»Ý áÙ³Ýù … å³ï»ñ³½ÙÁ ãëÏë³Í, ÝáõÛÝÇëÏ Ï³Ûó»É»ÇÝ ë³Ñٳݳ·ÉáõËÁ å³ßïå³Ý»Éáõ Ïáãí³Í Ù»ñ ·áõݹ»ñáõ ¢ ³Ûëå»ë ·Çï³Ï Ïå³Ñí»ÇÝ Ù»ñ µáÉáñ å»ï³Ï³Ý-½ÇÝíáñ³Ï³Ý µÝáõÛà ÏñáÕ ËݹÇñÝ»ñáõÝ»93£ 88 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 33, 71, 284£ 89 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 75£ 90 в², ý. 477, ó. 1, ·. 18, Ã. 53£ 91 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 297£
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 6, Ã. 17£ î³ñûñÇÝ³Ï ¿, áñ å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³ÝÁ г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³ÝÁ ÝíÇñí³Í Çñ ³ß˳ïáõÃÛ³Ý Ù»ç (ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1918-1920ÃÃ.», ºñ¢³Ý, 1998) ¹ñ³Ï³Ý »ñ³Ý·Ý»ñáí ¿ Ýϳñ³·ñáõÙ ³Ûë Ù³ñÙÝÇ ³ß˳ï³ÝùÁ, ÙÇÝã¹»é Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ÷³ëï³ÃÕûñÁ íϳÛáõÙ »Ý ѳϳé³ÏÁ, ³éÝí³½Ý` Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý÷áõÛà Ùáï»óÙ³Ý Ù³ëÇÝ£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ì. ìÇñ³µÛ³ÝÁ Ëáëïáí³ÝáõÙ ¿, áñ ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÝ «Ç íÇ׳ÏÇ ã»Õ³Ý ùÇã û ß³ï ßáß³÷»ÉÇ ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É, Ñ»Ýó ûÏáõ½ Ãáõñù³Ï³Ý ѳïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (Ù³ëݳíáñ³å»ë ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý) ¹»Ù å³Ûù³ñáõÙ» (¿ç 21)£ Þ³ï Ù»ÕÙ ¿ ³ëí³Í… ƱÝã «³é³í»ÉáõÃÛáõÝ», ïíÛ³É Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ѳÛÏ³Ï³Ý ¢ Ãáõñù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝ ³ÝóϳóÝ»ÉÝ ÇëÏ ×Çßï ã¿£ 93 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 3 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ØÛáõë ÏáÕÙÇó, Áëï Ð³Û ¶Ý¹áõÝáõª «ºñ¢³ÝÁ Ó»éù ã¿ñ ³é³Í ¢ ã¿ñ ³éÝ»ñ áã Ù»Ï ³½¹áõ ½»Ýùª ó÷³Ýó»Éáõ ÃßݳÙÇ ÂáõñùdzÛÇ Íñ³·ÇñÝ»ñáõÝ ¢ ѳßÇíÝ»ñáõÝ»94£ ÜáõÛÝ ³ÕµÛáõñÁ ѳÛïÝáõÙ ¿, û ѳÛÏ³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÝ áõ ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÁ «å³ñ½³å»ë Ùáéóí³Í, ³Ýï»ëí³Í ¿ñ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇÝ Çñ³í³ëáõ ¢ å³ï³ë˳ݳïáõ å»ï»ñ»Ý»95£ ²Û¹ Ù³ñÙÇÝÁ «áãÇÝã ã·Çï»ñ, ݳ ½µ³Õí³Í ¿ñ ÇÝïñÇ·Ý»ñáí ¢ Çñ ѳßÇíÝ»ñáí, µ³Ûó áã å»ï³Ï³Ý íë»Ù³·áõÛÝ ÇÙ³ëïÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ùµ£ … Ø»ñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ áãÇÝã ã·Çï»ñ, û ÇÝã ¿ ϳï³ñíáõÙ ë³ÑÙ³ÝÇó ³ÛÝ ÏáÕÙÁ, ݳ ã·Çï»ñ ¢ »ñÏñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¹»åÇ Å³Ù³Ý³ÏÇ í»ñ³åñáõÙÝ»ñÁ»96£ ²Ûë Ù³ñÙÇÝÁ ºñ¢³Ý áõÕ³ñÏ³Í Çñ ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí Ñ»ñùáõÙ ¿ñ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ³ÛÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñ Ó»éù ¿ñ µ»ñáõ٠γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÁ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ ·³í³é³å»ï γ¹ÇÙáíÇ ¢ ùáõñ¹ »ñ¢»ÉÇÝ»ñÇ ÙÇçáóáí£ Ð³ÛÏ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñÛ³ ã·áÛáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ·É˳íáñ ßï³µÁ ÙÇÝ㢠å³ï»ñ³½ÙÇ í³Ë׳ÝÁ Çñ³Ï³Ý å³ïÏ»ñ³óáõÙ ã»Ý áõÝ»ó»É Ãáõñù³Ï³Ý áõÅÇ ¢ åɳÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ97£ Âáõñù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ·áñÍ»É ¿ ѳٳñÛ³ ³Ý³ñ·»É ¢ Ù»Í ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ùµ£ ²ñųݳѳí³ï ³ÕµÛáõñ ï. ÎáñÛáõÝ ù³Ñ³Ý³ øáóÝçÛ³ÝÁ, áñÁ γñëÇó ³Ù»Ý³í»ñçÇÝÁ ¹áõñë »ÏáÕ Ñ³Û»ñÇó ¿ (·ñ³íí³Í ù³Õ³ùáõÙ Ùݳó»É ¿ »ñÏáõ ï³ñÇ), íϳ۳ÏáãáõÙ ¿ Ãáõñù³Ï³Ý 9-ñ¹ ¹ÇíǽdzÛÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·Ý¹³å»ï ÐÛáõëÝÇ µ»ÛÇ ËáëùÁ. «Ò»ñ µáÉáñ ÅáÕáíÝ»ñáõÙ Ëáëí³Í ׳é»ñÁ ¢ ½ÇÝíáñ[³Ï³Ý] ·³ÕïÝÇ áñáßáõÙÝ»ñÁ Ù»½ ³ÝÙÇç³å»ë 94 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 95 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 96 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, ÃÃ. 125-126£
²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 53-54; ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 409, ÍÝÃ. 29; βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 3 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2; ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1918-1920ÃÃ.», ºñ¢³Ý, 1998, ¿ç 21; ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 4, ¿ç 61£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ï»Õ»Ï³óÝáõÙ ¿ÇÝ Ù»ñ µ³ñ»Ï³Ù ѳۻñÝ áõ ÙáÉáϳÝÝ»ñÁ»98£ Ðݳñ³íáñ ¿, áñ Ãáõñù ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ ã³÷³½³ÝóÝáõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ³ë»Éáõ áñáß³ÏÇ ÑÇÙù»ñ ϳÛÇÝ£ г۳½·Ç µáÉߢÇÏ ï³Ï³ÝùÁ µ³ó³Ñ³Ûïáñ»Ý Ïáã ¿ñ ³Ýáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÏáñͳÝÙ³Ý ¢ Éñï»ëáõÙ ¿ñ ë»÷³Ï³Ý ³½·Ç áõ å»ïáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ ¹»Ùª Ç Ýå³ëï «»Õµ³Ûñ³Ï³Ý», «ÇÝï»ñݳóÇáݳÉÇëï» Ãáõñù»ñÇ£ γñ³µ»ùÇñÇ Ùáï ϳÛÇÝ áõñ³óáÕ Ñ³Û³½·Ç ï³Ï³ÝùÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙª ݳËÏÇÝáõÙ Ð³Û Ï³ÃáÉÇÏ ¢ Ð³Û ³é³ù»É³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇ ÙÇ í³ñ¹³å»ï, áñÁ Ù³ÑÙ»¹³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿ñ ÁݹáõÝ»É ¢ γñ³µ»ùÇñÇ ³é³ÝÓÇÝ Ã³ñ·Ù³ÝÝ ¿ñ ¹³ñÓ»É99, ÙÇ «Ññ»ß Ñ³Û ¹³í³×³Ý»100, áñÁ «ã³ñ³·áñÍ áëïÇϳÝÇ å³ßïáÝ ¿ñ ϳï³ñáõÙ»101£ γñ»ÉDZ ¿ñ ѳÛÏ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇÝ ÝíÇñí³Í Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ ³ÏÝÏ³É»É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ ßï³µÇ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý µ³ÅÇÝÁ (áñÇ íñ³ ¹ñí»É ¿ÇÝ Ý³¢ ѳϳѻï³Ëáõ½³Ï³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ), ·É˳íáñ ßï³µÇ ³ÛÉ µ³ÅÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï, ëï»ÕÍ»É ¿ éáõë³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ëå³, ëϽµÝ³Ï³Ý ßñç³ÝáõÙ ·»Ý»ñ³É ²ÝïáÝ ¸»ÝÇÏÇÝÇ áã å³ßïáÝ³Ï³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇ㠷ݹ³å»ï ¼ÇÝ·¢ÇãÁ£
«´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», ÃÇí 1 (107), 2006, ¿ç 107£ Àëï ³Ï³Ý³ï»ë ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ` ù³Õ³ù Ùï³Í ³ëÏÛ³ñÝ»ñÝ áõ µ³ßǵá½áõùÝ»ñÁ ³Ù»Ý ï»ë³Ï ³Ûɳݹ³ÏáõÃÛáõÝ ·áñÍ»ÉÇë ËݳÛáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ý` »Ï»Õ»ó³Ï³ÝÇ ÙáñáõùÝ ÁݹáõÝ»Éáí áñå»ë ÙáÉáÏ³Ý ³Õ³Ý¹³íáñÇ Ñ³ïϳÝÇß ¢ ÝáõÛÝÇëÏ ³ëáõÙ ¿ÇÝ, û «ÙáɳϳÝÝ»ñÁ Ù»ñ »Õµ³ÛñÝ»ñÝ »Ý» («´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», ÃÇí 3, 1989, ¿ç 130)£ 99 «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», ÃÇí 3, 1989, ¿ç 104£ 100 ²ñï³ß»ë ²É»ùë³Ý¹ñÛ³Ý, «Î³ñë 1920-21», ºñ¢³Ý, 1986, ¿ç 62£ 101 «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 49£ Æñ áõñ³óáõÙ-¹³í³×³ÝáõÃÛáõÝÝ ³é³í»É ß»ßï»Éáõ ѳٳñ «Ðǹ³Û³Ã» (Ãáõñù³óí³Í ³ñ³µ»ñ»Ýáí Ý߳ݳÏáõÙ ¿ «×Çßï ÏñáÝÇ áõÕÇÝ ÁÝïñ³Í»)ª ³ß˳ñÑ³Ï³Ý ³ÝáõÝáí` ³¹¢áë, ÏñáݳϳÝáí` ¾ÙÙ³Ýáõ¿É Ïáãí³Í ³Ûë ï³Ï³ÝùÁ ÝáõÛÝÇëÏ Ë³÷³Ý»É ¿ ·»ñáõÃÛáõÝÇó ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ ÷³ËáõëïÁ (ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ)£ ²Ûë ³½·áõñ³ó ¹³í³×³ÝÇ ëïáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»°ë ²ñï³ß»ë ²É»ùë³Ý¹ñÛ³Ý, «Î³ñë 1920-21», ¿ç 67, 91-94, 103-104£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ܳ áÕç ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ·É˳íáñ ßï³µÁ ϳ½Ù³íáñ»É ¿ñ ¸»ÝÇÏÇÝÇ Ï³Ù³íáñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ÝáõÛÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ å³ï×»ÝáõÙáí (¸»ÝÇÏÇÝÝ ¿É å³ï×»Ý»É ¿ñ éáõë³Ï³Ý ó³ñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ)102£ ¶É˳íáñ ßï³µÇ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý µ³ÅÝÇ µáÉáñ å³ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáÝÝ»ñÇÝ Ý߳ݳÏí³Í ¿ÇÝ ûï³ñÝ»ñ103£ ²Û¹ µ³ÅÇÝÝ Çñ ï»Õ»Ï³·ÇñÝ»ñÁ (³í»Éáñ¹ ¿ ³ë»É, áñ ¹ñ³Ýù ϳ½ÙíáõÙ ¿ÇÝ áã å»ï³Ï³Ý É»½íáíª éáõë»ñ»Ýáí) å³ïñ³ëïáõÙ ¿ñ »ñÏáõ ûñÇݳÏÇó, áñáÝóÇó Ù»ÏÝ áõÕ³ñÏíáõÙ ¿ñ ÙÇÝÇëïñ-ݳ˳·³ÑÇÝ (í³ñã³å»ïÇÝ), »ñÏñáñ¹Áª… ¸»ÝÇÏÇÝÇÝ£ ºí ÙdzÛÝ 1920 Ã. »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇÝ, »ñµ ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ÷áùñ³Í³í³É ÁݹѳñáõÙÝ»ñÝ ëÏëí»É ¿ÇÝ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ úÉÃÇ Ñ³ñÓ³ÏáõÙáí ¢ ¸»ÝÇÏÇÝÇ Î³Ù³íáñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ ¿É Çñ³ñ³Ñ³çáñ¹ å³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ñ Ïñáõ٠γñÙÇñ µ³Ý³ÏÇóª ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ÎáíϳëáõÙ, ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÷áñÓ»ó ¹»ÝÇÏÇÝÛ³Ý Ñ³í³ï³ñÙáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ëå³Ý»ñÇÝ Ù»Ïáõë³óÝ»É «Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝáõÙ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¹»ñÇó, áñÁ Ýñ³Ýù í³ñáõÙ ¿ÇÝ ÙÇïáõÙݳíáñ ¢ ѳñÙ³ñ»óÝ»Éáí ·É˳íáñ³å»ë ¸»ÝÇÏÇÝÇ Ï³Ù³íáñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ß³Ñ»ñÇÝ»104£ Æ ¹»å, «Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝÝ Çñ ³í³Ý¹³Ï³Ý ³åÇϳñáõÃÛáõÝÁ óáõÛó Ïáõï³ñ ݳ¢ ѳÛ-³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ׳ϳïÇÝ íñ³»105£ Ø»Ï ³ÛÉ áÕµ»ñ·³Ï³Ý ÷³ëï ¿ ³ÛÝ, áñ ѳïáõÏ»Ýï ¹»åù»ñáõÙ, »ñµ ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³ÝÁ ѳçáÕíáõÙ ¿ñ ÇÝã-áñ ϳñ¢áñ ï»Õ»-
102 ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³Ý, Ýßí. ³ßË., ¿ç 13£ 103 ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»ë, ûñÇݳÏ, в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 297£ 104 ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³Ý, Ýßí. ³ßË., ¿ç 14£ ÜáõÛÝ Ñ»ÕÇݳÏÁ ·ñáõÙ ¿, áñ «Ñ³ïáõÏ Í³-
é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ½Ù»É »Ý г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý é³½Ù³ù³Õ³ù³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ³Ýµ³Å³Ý Ù³ëÁ£ лÝó ¹ñ³Ýáí ¿ñ ݳ¢ г۳ëï³ÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í å»ïáõÃÛáõÝ» (ÝáõÛÝÁ, «²Ù÷á÷áõÙ» í»ñç³µ³Ý, ¿ç 35)£ ºÃ» ³ÛëåÇëÇ°Ý ¿ÇÝ ³Û¹ ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ áñ³ÏÝ áõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ³å³ ó³íáí å»ïù ¿ ѳëï³ï»É, áñ ÐÐ-Á ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í å»ïáõÃÛáõÝ ãÇ »Õ»É£ 105 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 330£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïáñ½»É, ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛáõÝÁ å³ïß³× ÉñçáõÃÛ³Ùµ ã¿ñ í»ñ³µ»ñíáõÙ ¹ñ³Ýó106£ ²ëí³ÍÝ»ñÇó ϳñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ »ÕáÕ »ñÏáõ ÇÝùݳÃÇéÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ·áñÍáõÙª µ³í³Ï³ÝÇÝ ó³Íñ ¿ »Õ»É£ ´. 1. 7. ²å³ßÝáñÑ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ áõß³ó³Í ÷á˳ñÇÝáõÙÝ»ñÁ ¢ Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ Ý»ñáÕ³ÙÇï í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
¶Ý¹³å»ï ÜÇÏáÉ³Û ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ ³åÇϳñ ջϳí³ñáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, γñëÇ é³½Ù³×³Ï³ïÇ ³ç Ã¢Ç ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá ÙdzÛÝ, ÑáÏï»Ùµ»ñÇ Ï»ëÇÝ Ýñ³Ý ³Û¹ ï»Õ³Ù³ëáõÙ ÷á˳ñÇÝáõÙÁ ê»åáõÑáí, ³ÛÝ ¿Éª Çñ µñÇ·³¹³ÛÇ Áݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï Ù³ëáí, µ³í³Ï³Ý áõß³ó³Í ÙÇçáó³éáõÙ ¿ñ£ ÆëÏ ³Û¹ ÙÇçáóÇÝ, 15 ûñ (ë»åï»Ùµ»ñÇ 20-Çó ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 5-Á) 鳽ٳ׳ϳïÇ ³ç âÁ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ãÇ áõÝ»ó»É107£ ¾°É ³í»ÉÇ Ñ³Ýó³íáñ ¿ñ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ñӳݳ·ñáÕ ·»Ý»ñ³É Ðáíë»÷Û³ÝÇ ÷á˳ñÇÝáõÙÁ ·»Ý»ñ³É Ô³½³ñÛ³Ýáí, Áݹ³Ù»ÝÁ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 28-ÇÝ, »ñµ íÇ׳ÏÁ ã³÷³½³Ýó µ³ñ¹³ó»É ¿ñ µ»ñ¹³ù³Õ³ùÇ ßáõñç£ ºí DZÝã, ÷áË³Ý³Ï Ýñ³Ý é³½Ù³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÇ ÷á˳Ýó»Éáõ, Ðáíë»÷Û³ÝÇÝ ïñíáõÙ ¿ ß³ï å³ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáݪ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇ ³ÝÏáõÙÇó Ñ»ïá ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý Ýáñ ·ÇÍ ¹³ñÓ³Í ²ñ³·³ÍÇ é³½Ù³×³Ï³ïÇ Õ»Ï³í³ñáõÙÁ£ ²Ûëï»Õ ¢ë ݳ Ó³ËáÕíáõÙ ¿, ¢ ÝáÛ»Ùµ»ñÇ Ï»ëÇÝ Ýñ³Ý ÷á˳ñÇÝáõÙ ¿ ÙÇÝã ³Û¹ Çñ»Ý »Ýóϳ ·Ý¹³å»ï ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÁ, áñÁ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ ãáññáñ¹ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõ106
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 70£ ²Ûë Ù³ëÇÝ µ³½Ù³ÃÇí ³Ý·³Ù íϳÛáõÙ ¿ ݳ¢ êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ Çñ Ñáõß»ñáõÙ, ÐРջϳí³ñáõÃÛ³ÝÁ Ù»Õ³¹ñ»Éáí Çñ Ó»éù Ó·³Í Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ýï»ë»Éáõ ϳ٠¹ñ³Ýó ѳí³ëïÇáõÃÛ³ÝÁ ϳëϳͻÉáõ Ù»ç£ ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ å³ïÙ³µ³Ý ì³ÝÇÏ ìÇñ³µÛ³ÝÁ г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ÝíÇñí³Í Çñ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ£ 107 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 82£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ÃÛáõÝÁ£ Æñ»ñ³Ñ³çáñ¹ Ó³ËáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÁ ½áñ³ó ݳ˳ñ³ñ èáõµ»ÝÇ Ññ³Ñ³Ý·áí ÙdzÛÝ ÝáÛ»Ùµ»ñÇ Ï»ë»ñÇÝ Ï³Ýãí»É ¿ ºñ¢³Ýª ¹³ïí»Éáõ108, ë³Ï³ÛÝ ãÇ å³ïÅí»É, ¢ ½áñ³ó Ýáñ ݳ˳ñ³ñ ¸ñáÛÇ ó³ÝÏáõÃÛ³Ùµ ³½³ï ¿ ³ñÓ³Ïí»É109£ ²å³ßÝáñÑ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Ý»ñÇ Ýϳïٳٵ ³ÝÑÇÙÝ Ý»ñáÕ³ÙïáõÃÛáõÝÝ ¿°É ³í»ÉÇ Ë³Ûï³é³Ï µÝáõÛà ëï³ó³í ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ûñ»ñÇÝ£ ²Ûëï»Õ Ù»Í ¹»ñ ¿ñ ˳ÕáõÙ Ñáí³Ý³íáñãáõÃÛáõÝÁª å³Ûٳݳíáñí³Í ëå³Ý»ñÇ Ïáõë³Ïó³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ (ÇÝùÝÇÝ ³åûñÇÝÇ ÙÇ ÇñáÕáõÃÛáõÝ), ËݳÙÇ-ͳÝáÃ-µ³ñ»Ï³Ù ·áñÍáÝáí, ¢, ÇѳñÏ», ϳ߳éùáí£ «Ø»ñ ³é³çÝáñ¹Ý»ñáõÝ Ù»ç ³í»ÉÇ ½áñ³íáñ ¿ÇÝ Ñ»Õ³÷áË³Ï³Ý Ã³÷Á ¢ ³ñ»Ý³Ïó³Ï³Ý ϳåÁ, ù³Ý û å»ï³Ï³Ý Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñáõ ÁÙµéÝáõÙÁ»110,íϳÛáõÙ ¿ 1920 Ã. ³åñÇÉÇó γñëáõÙ ·ïÝí³Í ¹³ßݳÏó³Ï³Ý ·áñÍÇã ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇÝ£ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ëáë»É µ³Ý³Ïáõ٠ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݪ ³ÝÙïáõÃÛáõÝ ÏÉÇÝ»ñ£ ػ絻ñ»Ýù ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇݳÏ. ²ËáõñÛ³ÝÇ Ùáï ùñ¹³Ï³Ý Ódzíáñ ÙÇ ËÙµÇ Ñ³Ý¹Çå»Éáí, ÷³Ë³Í ¢ ½ÇݳÙûñùÁ ÃßݳÙáõÝ ÃáÕ³Í111 ÷á˷ݹ³å»ï Ôáݹ³ËãÛ³ÝÁ û¢ ¹³ïÇ ïñí»ó, «µ³Ûó Ùݳó ³Ýå³ïÇÅ ¢ Ý߳ݳÏí»ó Ýáñ å³ßïáÝÇ»112£ ¶»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³ÝÇ ÷»ë³Ýª ·Ý¹³å»ï ØÇñ½á¢Á, ³é³Ýó ÏéÇí ï³Éáõ ÷³ËãáõÙ ¿ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉ, ݳËûñáù ³ÛÝï»Õ ï»Õ³÷áË»Éáí Çñ áõÝ»óí³ÍùÁ£ èáõµ»ÝÁ Ýñ³Ý µ³Ýï³ñÏ»Éáõ Ññ³Ù³Ý ãÇ ï³ÉÇë 113£ 108 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ã. 9, ¿ç 114£ 109 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 68£ 110 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 39£ 111 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 26; ÝáõÛÝÁ, ·. 8, ÃÃ. 3-6£
²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 56£ êï. Ôáñճݻ³ÝÁ ·ïÝáõÙ ¿, áñ «÷á˷ݹ³å»ïÇ ï»ÕÁ 24 ųÙí³ ÁÝóóùáõÙ Ç Ï³ï³ñ ³Íí³Í ϳ˳ճÝÝ ¿ñ», «µ³Ûó ѳÛÏ³Ï³Ý ¹³ï³ñ³ÝÁ, ëϽµÇó ¢»Ã ÙÇ ýÇÏódz, Ïáñáí ãáõÝ»ó³í ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛáõÝ Ï»ñï»Éáõ» (в², ý. 477, ó. 1, ·. 8, Ã. 8)£ 113 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 39-40£ ê³ ³ÛÝ ëå³Ý ¿, áñÇ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ ùÇã ¿ñ ÙÝáõÙ ³åëï³Ùµ»ÇÝ 1919 Ã. í»ñçÇÝ ûñ»ñÇÝ, »ñµ ݳ ·áÕ³ó»É ¿ñ Çñ ·Ý¹ÇÝ Ñ³ïϳóí³Í ëÝáõݹÁ£ øÝÝáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ï»É ¿ñ ÏáÕáåáõïÇ ÷³ëïÁ, ¢, ѳϳé³Ï Çñ ³Ý»-
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
àñáß ¹»åù»ñáõÙ ¿É ϳÛÇÝ ãÑÇÙݳíáñí³Í ¢ ³Ý³ñ¹³ñ³óÇ ÷á˳ñÇÝáõÙÝ»ñ£ ²Ûëå»ë, ½áñ. Ðáíë»÷Û³ÝÁ, Çñ ÷á˳ñÇÝáõÙÇó ñáå»Ý»ñ ³é³ç ëïáñ³·ñáõÙ ¿ ϳñ·³¹ñáõÃÛáõÝ, áñáí ׳ϳïÇ ³é³çÇÝ ·ÍáõÙ ·ïÝíáÕ 8-ñ¹ ·Ý¹Ç ³é³çÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ѳñÛáõñ³å»ï Ð³Û ¶Ý¹áõÝáõó ÷á˳ÝóáõÙ ¿ ѳ½³ñ³å»ï ²Õ³Û³ÝÇÝ, ÇÝã ¿ û í»ñçÇÝë ³ëïÇ׳Ýáí ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ¿ »Õ»É… ä³ßïáÝÇ Ñ³ÝÓÝÙ³Ý Ó¢³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳ½Çí Éñ³ó³Í ëÏëíáõÙ ¿ Ãáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÁ ³Û¹ ·áõÙ³ñï³ÏÇ å³ßïå³Ý³Í ï»Õ³Ù³ëáõÙ114£ ´. 1. 8. ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý µ³½Ù³ëïÇ×³Ý »ÝóϳÛáõÃÛáõÝÁ ¢ ³Ûë ѳñóáõÙ éáõë³Ï³Ý ß³µÉáÝÇ Ï³åÏáõÙÁ
γñëÇ é³½Ù³×³Ï³ïÇ Ã»° ï»Õ³·ñáõÃÛáõÝÁ, ¢ û° ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý ÷áùñáõÃÛáõÝÁ å³ñï³íáñ»óÝáõÙ ¿ÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý Ù»Ïï»ÕáõÙ, ³ÛÝ ¿Éª ϳñáÕ, å³ïϳ鳽¹áõ, ³éÇÝùÝáÕ, ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¹ñ³Ï³Ý ûñÇÝ³Ï Í³é³ÛáÕ é³½Ù³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ó»éùáõÙ£ ØÇÝã¹»é ³Ûë ѳñóáõÙ ÃáõÛÉ ïñí»óÇÝ ÏáåÇï ë˳ÉÝ»ñ£ ²é³çÇÝ, é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ ¿ñ ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÁ, áñÇ í»ñ³¹³ëÝ ¿ñ γñëÇ µ»ñ¹³å³Ñ áõ 鳽ٳ׳ϳïÇ ÷³ëï³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·»Ý»ñ³É ¸³ÝÇ»É-µ»· öÇñáõÙÛ³ÝÁ115£ ì»ñçÇÝÇë ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñÝ ¿ñ 鳽ٳ׳ϳïÇ ³Ýí³Ý³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·»Ý»ñ³É Øáíë»ë êÇÉÇÏÛ³ÝÁ, áñÁ ÝëïáõÙ ¿ñ é³½Ù³Ï³Ý ·áññáç` ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³ÝÇ ÙÇç³ÙïáõÃÛ³ÝÁ, Ýñ³Ý ³½³ï»É ¿ÇÝ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÇó£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ØÇñ½á¢Á ß³ï ßáõïáí Ý߳ݳÏí»É ¿ γñëÇ ÙÇ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ û·Ý³Ï³Ý (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 254), ³ÛëÇÝùÝ «å³ïÅí»É» ¿ Áݹ³Ù»ÝÁ ûâ³ÏÇ å³ßïáݳ½ñÏáõÙáí£ 114 Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇ, «¸ñí³·Ý»ñ γñëÇ ÏéÇíÝ»ñ»Ý», «ä³Ûù³ñ» ³Ùë³·Çñ, ´áëïáÝ, 1931, ë»åï»Ùµ»ñ, ¿ç 80£ 115 Æ ¹»å, Áëï ɳí³ï»ÕÛ³Ï ³ÝÓ, ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý` γñëÇ é³½Ù³×³Ï³ï áõÕ³ñÏí³Í Édz½áñ, Ëݳٳï³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ ². ´³µ³ÉÛ³ÝÇ, «³é³çÇÝÁ ǵñ û åÇïÇ »ÝóñÏí»ñ »ñÏñáñ¹ÇÝ, µ³Ûó Ù»Ýù µÝ³í ³Û¹ ãÝϳï»óÇÝù». (²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 56)£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³ï»ñ³µ»ÙÇó ßáõñç 70 ÏÇÉáÙ»ïñ Ñ»éáõª ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉáõÙ116£ êÇÉÇÏÛ³ÝÇ í»ñ³¹³ëÝ ¿É ½áñùÇ ÁݹѳÝáõñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·»Ý»ñ³É ÂáíÙ³ë ܳ½³ñµ»·Û³ÝÝ ¿ñ, áñÁ ÝëïáõÙ ¿ñ ºñ¢³ÝáõÙ£ ²ÛëåÇëáí, ëï»ÕÍí»É ¿ñ ãáñë ³ëïÇ׳ÝÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝ, Ù»Ï Ù³ñÙÇݪ ãáñë ·ÉËáí£ ê³ »Ã» Ù»Ï ÏáÕÙÇó éáõë³Ï³Ý é³½Ù³ñí»ëïÇ µ³½Ù³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÙ³Ý ëϽµáõÝùÇ Ï³åÏáõÙ ¿ñ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ϳï³ñí»É ¿ñ ÇÝùݳѳí³Ý ¢ ÙÇÙÛ³Ýó Ýϳïٳٵ ݳ˳ÝÓáí áõ ³ï»ÉáõÃÛ³Ùµ Éóí³Í ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ ÷³é³ëÇñáõÃÛáõÝÁ µ³í³ñ³ñ»Éáõ ѳٳñ£ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ÇѳñÏ», áõÝ»ñ ݳ¢ Çñ ßï³µÁª µ³½Ù³ÃÇí ëå³Ý»ñáí£ ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ÝÑݳñ ¿ñ ¹³ñÓ»É ûå»ñ³ïÇí é³½Ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝ»ÉÁ, Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñ ³ñӳϻÉÝ áõ ¹ñ³Ýù ï»Õ ѳëóÝ»ÉÁ, é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙÁ£ ºÃ» ³í»É³óÝ»Ýù, áñ ѻ鳷ñ³Ï³Ý ¢ Ñ»é³Ëáë³ÛÇÝ Ï³åÁ Ñ³×³Ë Ë½íáõÙ ¿ñ, »ñµ»Ùݪ »ñϳñ ųٳݳÏáí, ³å³ å³ïÏ»ñÁ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ÏÉÇÝÇ£ Þ³ï »Ý íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, û ׳ϳïÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ½áñ³ÙdzíáñÁ ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ, û ÇÝã ¿ ϳï³ñíáõ٠â»ñáõÙ117, ÝáõÛÝÇëÏ Ñ³ñ¢³Ý ½áñ³ÙdzíáñÝ»ñáõÙ118£ ØÛáõë ë˳ÉÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ ³Ûë µáÉáñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ÙÇç¢ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù»ÕÙ ³ë³Í, µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý ã¿ÇÝ. Ýñ³Ýó ÙÇç¢ Ï³ÛÇÝ ï¢³Ï³Ý Ý³Ë³ÝÓ, ÷á˳¹³ñÓ ¹³í»ñ£ «ØÇÝã¹»é Ù»ñ ¹ÇÙ³ó Ù»Ï Ï³Ùù, Ù»Ï Ññ³Ù³ÛáÕ Ï³ñ – øÛ³½Á٠γñ³µ»ùÇñ ÷³ß³Ý»119£ ´. 1. 9. ¼áñ³ÏáãÇ µ³ñÓÇÃáÕÇ íÇ׳ÏÁ
¼áñ³ÏáãÇ Ï³ñ¢áñ ·áñÍÇ Ýϳïٳٵ ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ùáï»óáõÙÁ, Ð³Û ¶Ý¹áõÝáõ ѳٳӳÛÝ, «Ù³Ï»ñ»ë³ÛÇÝ ¢ Çñ³å»ë í³ñųå»116
Þï³µÇ Ñ³ëï³ïáõÙÁ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉáõ٠γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ «×³Ï³ï³·ñ³Ï³Ý» ëË³É ¿ ѳٳñáõÙ. ï»°ë в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 362£ 117 î»ë, ûñÇݳÏ, ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 36£ 118 î»ë ݳ¢ в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 96£ 119 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 56£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ï³Ï³Ý» ¿ñ120£ êÇÙáÝ ìñ³óÛ³ÝÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙáíª ½áñ³ÏáãÝ áõ ³éѳë³ñ³Ï ÃÇÏáõÝùÁ «É³í ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í» ã¿ÇÝ121, ÇëÏ Î³ñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ, ³Û¹ å³ï³ë˳ݳïáõ ·áñÍÁ «ÙÇ ³ÛÝåÇëÇ ß÷áÃ, ÙÇ ³ÛÝåÇëÇ ù³áë ¿ñ, áñÇ ÝÙ³ÝÁ »ñ¢³Ï³Û»É ³Ý·³Ù ¹Åí³ñ ¿»122 ¢ «·ïÝíáõÙ ¿ñ ³ÝßÝáñÑù ¢ ³åÇϳñ ³¹ÙÇÝÇëïñ³ódzÛÇ Ó»éùáõÙ»123£ ÂÇÏáõÝùÇ å»ï, ·»Ý»ñ³É ØÇù³Û»É ²ñ»ßÛ³ÝÁ ÙÇ ³å³ßÝáñÑ Ù³ñ¹ ¿ñ ¢ «÷áË³Ý³Ï Çñ»Ý ѳÝÓÝí³Í Ýáñ-Ýáñ áõÅ»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáí ׳ϳïÝ áõÕ³ñÏ»Éáõ, ³í»ÉÇ Ïù³ç³É»ñ»ñ ¹³ë³ÉùáõÃÛáõÝÁ ¹»åÇ ìñ³ëï³Ý»124£ ´³Ý³ÏÇ ¼áñ³Ïáã³ÛÇÝ í³ñãáõÃÛáõÝÁ ·É˳íáñáõÙ ¿ñ éáõë ·Ý¹³å»ï سϳíÇ¢Á£ ܳѳݷݻñáõÙ ¢ë éáõëÝ»ñÇ Ï³Ù Ñ³ÛáõÃÛáõÝÇó ÉñÇí áõͳó³Í ëå³Ý»ñÇ ¿ñ ѳÝÓÝí»É ³Ûë ÑáõÛŠϳñ¢áñ ÙÇçáó³éÙ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ£ Üñ³Ýù »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ µ³ÝÇÙ³ó ¢ Ù³ëݳ·»ï ÉÇÝ»ÇÝ ³Ûë ѳñóáõÙ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ëñï³ó³í ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ ÉÇÝ»É. éáõë ëå³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñª г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ Çñ»Ýó ѳÛñ»Ý³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝÁ ã¿ñ, ÇëÏ Ñ³Û³½·Ç ëå³Ý»ñÇó ß³ï»ñÇ Ñá·áõÙ ÐÐ-Á áñå»ë ë»÷³Ï³Ý, ѳÛñ»Ý³Ï³Ý å»ïáõÃÛáõÝ ã¿ñ ÁÝϳÉíáõÙ£ ¼áñ³ÏáãÇ åÉ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ, ÇëÏ »Ã» ϳñ, ¹ñ³ÝÇó ³Ýï»ÕÛ³Ï ¿ñ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ, áñÇ íñ³ ¿ñ ¹ñí»É ½áñ³ÏáãÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ݳѳݷáõÙ125£ Ü³Ñ³Ý·Ç ½áñ³ÏáãÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ïáãí³Í ѳ۳ÝáõÝ, ѳۻñ»Ý áã ÙÇ µ³é ãÇÙ³óáÕ ·Ý¹³å»ïÇÝ «ÝáõÛÝã³÷ ¿ñ Ñ»ï³ùñùñáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ·áñÍÁ, áñù³Ý ÇÝÓ ¢ Ó»½ª ³ÝóÛ³É ï³ñí³ ù³ÙÇÝ»,- Ñ»·ÝáõÙ ¿ ݳѳݷ³å»ïÝ Çñ Ñáõß»ñáõÙ126£
120 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 29 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ 121 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 508£ 122 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, Ã. 155£ 123 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 10, Ã. 4£ 124 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 292£ 125 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 94£ 126 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 165£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ ´. 1. 10. Üáñ ëï³óí³Í ϳݳ¹³Ï³Ý Ññ³ó³ÝÝ»ñÇÝ Ñ³Û ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ³Ýí³ñÅ ÉÇÝ»ÉÁ
Âáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáõÙÇó Ñ»ïá ѳÛï³ñ³ñí³Í ½áñ³Ïáãáí «½»ÝùÇ ï³Ï ³éÝí³Í Ù³ñ¹áó ·ñ»Ã» Ù»Í Ù³ëÁ ³Ýï»ÕÛ³Ï ¿ñ Ññ³ó³ÝÇ ·áñͳÍáõÃÛ³Ý, ½ÇÝ. ï³ññ³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝ áõ í³ñÅáõÃÛáõÝ ã¿ñ ï»ë³Í»,íϳÛáõÙ ¿ ³é³çÇÝ ·ÍáõÙ Ù³ñïÝã³Í 8-ñ¹ ·Ý¹Ç ³é³çÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ127£ 1920 Ã. ³ßݳÝÁ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛǪ ÐÐÇÝ í³×³é³Í ϳݳ¹³Ï³Ý Ññ³ó³ÝÝ»ñÁ «µáÉáñáíÇÝ ³Ýå»ï ½»Ýù»ñ ¿ÇÝ», ÇëÏ Ñ³Û ½ÇÝíáñÝ áõ ½ÇݳÏáãÇÏÁ ¹ñ³Ýó ·áñͳÍáõÃÛ³ÝÁ «ã¿ñ Ù³ñ½í³Í ѳñÏ »Õ³ÍÇÝ ã³÷»128, ¹ñ³Ýó «í³ñÅ ã¿ñ»129£ γñá ê³ëáõÝáõ ѳٳӳÛݪ ³Û¹ Ññ³ó³ÝÝ»ñÁ ͳÝñ ¿ÇÝ ¢ Ïáßï, Ýñ³Ýó ³ñÓ³Ï³Í ÷³Ù÷áõßïÝ»ñÇ ½·³ÉÇ ïáÏáëÁ ã¿ñ å³ÛÃáõÙ, ÇÝãÁ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý í³ï ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ñ ÃáÕÝáõÙ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ùáï130£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó, «ÝáõÛÝÇëÏ ëå³Ý»ñÇó áÙ³Ýù ¹»é ã¿ÇÝ Ã³÷³Ýó»É Ýáñ ½»ÝùÇ ·áñͳÍáõÃÛ³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÇÝ, áñå»ë½Ç ëáíáñ»óÝ»É Ï³ñáճݳÛÇÝ Çñ»Ýó »ÝóñÏÛ³É ½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ»,- íϳÛáõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßñç³Ý ϳٳíáñ Ù»ÏÝ³Í ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÁ131£ ´. 1. 11. ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ³å³ßÝáñÑ Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÁ
²Ûë Ù³ëÇÝ ·ñáõÙ »Ý ·ñ»Ã» µáÉáñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÁ£ ¼áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ñ³ëó»ÇÝ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÇ Ùáï ѳݹÇåáõÙ »Ýù ³Ù»Ý³µ³ó³ë³Ï³Ý áñ³ÏáõÙÝ»ñÇ£ Üñ³Ýó Ù»Í Ù³ëÁ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙ ¿ »ñÏáõ ËÙµ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ. 127 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 29 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ 128 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, 1932 Ã., 8 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 1£ 129 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 508£ 130 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 80£
¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», ï»°ë «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 31£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
1. Ð³Û ëå³ÛáõÃÛ³Ý «Ñ³Ûñ»ñÁ». ëñ³Ýù éáõëÝ»ñ ¿ÇÝ Ï³Ù µ³ó³é³å»ë áõ ÙdzÛÝ éáõë»ñ»Ý ËáëáÕÝ»ñ£ 2. «ÜáñÁÝͳ Ñ³Û ëå³Ý»ñÁ». ëñ³Ýó Ù»Í Ù³ëÁ ݳ˳å»ë »Õ»É ¿ «ïÇñ³óáõ, ˳ÝáõÃå³Ý, ·áñͳϳï³ñ», ϳÙ, «É³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ, ÍË³Ï³Ý áõëáõÙݳñ³ÝÇ í³ñųå»ï»£ êñ³Ýù éáõëÝ»ñÇ ¢ éáõë³ËáëÝ»ñÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ï³é³åáõÙ ¿ÇÝ ëïáñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý µ³ñ¹áõÛÃáí£ Àëï ³Ûë ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÝ ³ÝáÕ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝǪ ³Ûë ¹³ëÁ «ïùÝáõÙ ¿ñ éáõë»ñ»Ý Ëáë»Éáõ, µ³Ûó ݳ éáõë»ñ»Ý ÙdzÛÝ Ïáïñ³ïáõÙ ¿ñ…»ª «³é³ç µ»ñ»Éáí éáõëÝ»ñÇ Ù»ç ÙdzÛÝ Ñ»·Ý³Ýù ¢ ÙdzÛÝ Í³Õñ»132£ Ü»ñϳ۳óÝ»Ýù ³Ûë Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ³å³ßÝáñÑáõÃÛ³Ý Áݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï ûñÇݳϣ Üϳñ³·ñ»Éáí ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 28 ÉáõÛë 29-Ç ·Çß»ñÁ 鳽ٳ׳ϳïÇ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ëï³ÝÓÝ³Í ·»Ý»ñ³É Ô³½³ñÛ³ÝÇÝ Çñ Ý»ñϳ۳ݳÉÁ, 8-ñ¹ ·Ý¹Ç ³é³çÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ Çñ Ñáõß»ñáõÙ ·ñáõÙ ¿. «¼áñ³í³ñÁ ¹ñáõÃÛáõÝÝ ÁÙµéÝáÕÇ ã¿ñ Ýٳݻñ, ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛ³Ùµ Ïí³ñí»ñ Ù»ñ ½»ÏáõóáõÙÇÝ Ñ»ï, ÝáõÛÝÇëÏ Ï³ï³ñ»É³å»ë ³Ýáõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»Éáí ÇÙ ÏïñáõÏ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝë, áñ Ãáõñù»ñÁ Ñ»ï¢Û³É ûñÝ ÇëÏ »Ã» áõ½»ÇÝ ³é³ç ß³ñÅÇÉ ¢ Ñ³Û µ³Ý³ÏÁ ãϳñ»Ý³ñ Éáõñç ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ ÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»É, γñëÁ ÏÇÛݳñ ÝáõÛÝ ûñÝ ÇëÏ»133£ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ×Çßï ѳϳé³Ï å³ïÏ»ñÝ ¿ñ Ãáõñù³Ï³Ý ÏáÕÙáõÙ£ γñ³µ»ùÇñÇ ëïáñ³¹³ëÝ»ñÁ ³ãùÇ ¿ÇÝ ÁÝÏÝáõÙ µ³ñÓñ áñ³ÏÝ»ñáí£ úñÇݳÏ, ·Ý¹³å»ï ʳÉǹ µ»·Áª «ß³ï ù³ç, ѳݹáõ·Ý» ÙÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, γñëÇ íñ³ ѳñÓ³ÏÙ³Ý «Ññ³Ù³ÝÁ ï³ÝáÕ øÛ³½ÁÙ µ»·»Ý Ëݹñ³Í ¿, áñ 12-ñ¹ µ³Ý³ÏÇÝ Ñ»ï ï»ÕÁ ÷áËíÇ ¢ ³Ù-
132 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 397-399£
Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇ, «¸ñí³·Ý»ñ γñëÇ ÏéÇíÝ»ñ»Ý», «ä³Ûù³ñ» ³Ùë³·Çñ, 1931, ë»åï»Ùµ»ñ, ¿ç 82£ Ô³½³ñÛ³ÝÁ ³ÛÝ ·Ý¹³å»ïÝ ¿ñ, áñ 1919 Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇÝ êÛáõÝÇù Ù»ÏÝ»Éáõ áñå»ë ݳ˳å³ÛÙ³Ý ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÇó å³Ñ³Ýç»É ¿ñ «Ï³ÝË³í ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙ ¢ ÏñÏݳÏÇ ³Ùë³Ï³Ý» (úÝÝÇÏ ¼³ñÙáõÝÇ, «ò»ÕÇ Ññ³Ù³Û³Ï³ÝÁ», ºñ¢³Ý, 2007, ¿ç 158), ÇÝãÁ ¢ ëï³ó»É ¿ñ…
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÝ íñ³ ÇÝù ѳñÓ³ÏÇ»134£ øÛ³½ÁÙ µ»·… Ù»ñÅ»É ¿ Áݹ³é³ç»É Ëݹñ³ÝùÇÝ£ ´. 1. 12. ÐáõÛëÁ γñëÇ ³Ý³éÇÏ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ¹Ý»ÉÁ
¸ñ³Ýó íñ³ Çñ»Ýó ÑáõÛëÝ ¿ÇÝ ¹ñ»É ß³ï»ñÁª µ³ñÓñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇó ÙÇÝ㢠ÐÐ ù³Õ³ù³Ï³Ý í»ñݳ˳íÝ áõ γñëÇ µÝ³ÏãáõÃÛáõÝÁ£ ºÃ» µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ å³Ûù³ñ»Éáõ, ¹ÇÙ³¹ñ»Éáõ ¢ ѳÕûÉáõ á·ÇÝ, ³Ù»Ý³³Ý³éÇÏ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÇëÏ ³ÝϳñáÕ »Ý å³ñïáõÃÛ³Ý ¹³éÝáõÃÛáõÝÁ ϳÝË»Éáõ£ ÖÇßï ¿ ³ÛÝ, áñ «»Ã» γñ³¹³ÕÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ñ Ãݹ³ÝáÃÝ»ñÁ ÙdzÛÝ ·áñÍ»ÇÝ, á°ã ÙdzÛÝ ù³Õ³ùÁ å³ßïå³Ýí³Í ÏÉÇÝ»ñ, ³ÛÉ Ýáù³ (Ãáõñù»ñÁª ¶. Ú.) ã»ÇÝ Ï³ñáÕ µ»ñ¹ÇÝ ÇëÏ Ùáï»Ý³É»,- ·ñáõÙ ¿ ¶³ñ»·ÇÝ ëñµ³½³ÝÁ135£ ê³Ï³ÛÝ, ·»ñ³ßÝáñÑ Ñ³ÛñÁ Ùáé³ÝáõÙ ¿, áñ Ãݹ³ÝáÃÝ»ñÁ µ³Ý»óÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹ÇÏ, áñáÝù å»ïù ¿ ³Ý»ñ»ñ ѳí³ïù áõÝ»Ý³Ý Çñ»Ýó ѳÕóݳÏÇ Ýϳïٳٵ£ Ðñ³Ùϳ½ÙÇ ÙÇ Ù³ëÁ ã¿ñ ¿É ѳí³ïáõ٠γñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ£ «Ü³½³ñµ»·Û³Ý ϳñÍáõÙ ¿ñ, áñ ÃßݳÙáõ ×ÝßÙ³Ý ï³Ï, ëïÇåí³Í åÇïÇ ÉÇÝ»Ýù ÃáÕÝ»É Î³ñëÁ ¢, å³Ñå³Ý»Éáí ϻݹ³ÝÇ áõÅÁ, ϳñ·Ç µ»ñ»É Ù»ñ ·Ý¹»ñÁ, ½ÇÝ»É, ѳ·óÝ»É ¢ ³å³ ã³÷í»É ÃßݳÙáõ Ñ»ï»136£ ÜáõÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ ¿ »Õ»É ݳ¢ ·É˳íáñ ßï³µÇ å»ï, ·»Ý»ñ³É ÐáíѳÝÝ»ë гËí»ñ¹Û³ÝÁ£ γé³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ù»ñÅáõÙ ¿ ³Ûë ³é³ç³ñÏÁª Ñáõë³ÉùáõÙ ã³é³ç³óÝ»Éáõ ѳٳñ£ Î. ê³ëáõÝÇÝ ×Çßï ¿ ѳٳñáõ٠ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ ³é³ç³ñÏÁ ¢ ³í»É³óÝáõÙ. «Î³ñëÇ µ»ñ¹ÇÝ ¢ ù³ñ»ñáõÝ íñ³ ÑáõÛëÁ ¹Ý»ÉÁ ³Ù»Ý»Ý Ù»Í ë˳ÉÁ »Õ³Í ¿»£ «Î³ñëÇ µ»ñ¹Á »Õ³í ·É˳íáñ å³ï׳éÁ γñëÇ ³Õ»ï³ÉÇ ³ÝÏٳݻ137£
134 «øÛ³½Á٠γñ³µ»ùÇñÇ Ñáõß»ñÁ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý íñ³ Ãñù³Ï³Ý
ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñáõÝ Ù³ëÇÝ», «¼³ñÃûÝù», 1966 Ã., 10 û·áëïáëÇ, ¿ç 2£ 135 «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 41£ 136 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 55£ 137 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 7, ¿ç 73-74£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ê³Ï³ÛÝ ¿É ³í»ÉÇ íñ¹áí»óáõóÇã ÷³ëï ¿ ³ÛÝ, áñ γñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ¹ñë¢áñ»É ¿ ³Ý÷áõÛà í»ñ³µ»ñÙáõÝù ÝáõÛÝ ÇÝùÁ` µ»ñ¹³å³Ñ Ý߳ݳÏí³Í ·»Ý»ñ³É ¸³ÝÇ»É-µ»· öÇñáõÙÛ³ÝÁ138£ лÝó ëϽµÇó ÙdzëÝáõÃÛáõÝ ãϳñ ³ÛÝ Ñ³ñóáõÙ, û ѳñϳíá±ñ ¿ ³ñ¹Ûáù γñëÁ å³Ñå³Ý»É áñå»ë µ»ñ¹³ù³Õ³ù, û± á㣠ÆÝãå»ë ß³ï ѳñó»ñáõÙ, ³Ûë ѳñóÝ ¿É ÃáÕÝíáõÙ ¿ ãÉáõÍí³Í ¢ µ³ñÓÇÃáÕÇ íÇ׳ÏáõÙ£ «´»ñ¹Á ¢° ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ¢° á㣠´»ñ¹³å³Ñ ϳñ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Ññ»ï³ÝÇÇ å»ï, µ³Ûó ½áñù ãϳñ»139£ ºí ÙdzÛÝ å³ï»ñ³½ÙÁ ëÏëí»Éáõó Ñ»ïá ѳå×»å Ï»ñåáí ÙÇ ß³ñù ϳñ·³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³ÝáõÙ, áñáÝù »ñϳñ ³ÙÇëÝ»ñÇ ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ëï»ÕÍí³Í áÕáñÙ»ÉÇ íÇ׳ÏÁ ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ Ñ³ßí³Í ûñ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ѻճßñç»É£ ÐáÏï»Ùµ»ñÇ í»ñçÇÝ ß³µ³ÃÁ Ç í»ñçá ëÏëáõÙ »Ý ϳñ·Ç µ»ñ»É µ»ñ¹Çª «»ñ»ëÇ í»ñ³ ÁÝÏ³Í µ³½Ù³ÃÇí Ãݹ³ÝáÃÝ»ñÁ», Ñ»é³Ëáë³ÛÇÝ áõ ѻ鳷ñ³Ï³Ý ϳåÁ í»ñ³Ï³Ý·Ý»É ¢ ³ÛÉ ³ÝÑñ³Å»ßï ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ï³Ý»É, Ãݹ³ÝáóÓÇ· ëå³Ý»ñ ׳ñ»É140£ ´. 1. 13. гÛÏ³Ï³Ý »ñϳÃáõÕáõ ˳Ûï³é³Ï íÇ׳ÏÁ
ê³ ¢ë ϳñ»ÉÇ ¿ ¹³ë»É é³½Ù³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ë˳ÉÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ£ úñ³·ñáÕÁ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 3-ÇÝ ·ñ»É ¿. «Ü³íà áõ Ù³½áõà ãáõݻݳÉáõ å³ï׳éáí, Ù»ñ »ñϳÃáõÕ³·ÇÍÁ ѳٳÛÝ Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ³Ûë ù³ÝÇ ß³µ³Ã ¿, áñ Ç ëå³é Ï³Ý·Ý»É ¿»£ úñ³·ñáÕÁ íñ¹áíí³Í ³í»É³óÝáõÙ ¿. «ÆÝÓ Ùݳñ, »ë æ³Ù³ÉÛ³ÝÇÝ141 ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ é³½Ù³¹³ßï³ÛÇÝ ¹³ï³ñ³ÝÇ ÏѳÝÓݻǻ142£ гÛÏ³Ï³Ý »ñϳÃáõÕáõ٠ϳ߳éùÝ áõ ÏáÕáåáõïÁ í»ñ³Íí»É ¿ÇÝ «µÝ³Ï³Ý» »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇ£ «ºñϳÃáõÕáõ ³Ù»Ý ÙÇ Ï³Û³Ý ÙÇ ë³ïñ³åáõÃÛáõÝ, «ÇÝùÝáñáßíáÕ» ÙÇ Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝ ¿ñ, áõñ ·Ý³óùÁ å»ïù ¿ 138 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 58£ 139 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 140 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 364, 367£ 141 гÕáñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñ ²ñß³Ï æ³Ù³É۳ݣ 142 ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 88£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ϳݷݻñ ¢ í׳ñ»ñ Çñ Ù³ùëÁ»143£ ºñϳÃáõÕáõ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·Ç Ñ³ïí³ÍáõÙ ÏáÕáåïáõÙ ¿ÇÝ Ñ³ïϳå»ë ѳñáõëï Ãáõñù»ñÇÝ£ ܳѳݷ³å»ïÁ »ñϳÃáõÕáõ ÙÇÉå»ïÇÝ Ñ»é³óÝáõÙ ¿ ³ß˳ï³ÝùÇó, µ³Ûó áñáß Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ÇÙ³ÝáõÙ, áñ ºñ¢³ÝÇó Ýñ³Ý ÝáñÇó Ýß³Ý³Ï»É »Ý ÝáõÛÝ å³ßïáÝáõÙ144£ ´. 2. è³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñ ¢ ë˳ÉÝ»ñ ´. 2. 1. ä³ï»ñ³½ÙÇÝ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³Ýå³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛáõÝÁ, Ãáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Ç ³ñѳٳñÑáõÙÁ ϳÙ, ³éÝí³½Ý, ûñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ¢ ë»÷³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ
Ø»ñ ѳÙá½áõÙáí, ë³ Î³ñëÇ ¢ ¹ñ³Ý Ñ»ï¢³Í ÐÐ ³ÝÏÙ³Ý ·É˳íáñ ·áñÍáÝÝ»ñÇó ¿£ àñ¢¿ å³ï»ñ³½ÙÇ Ï³Ù ÝáõÛÝÇëÏ ¹ñ³ íï³Ý·Ç Ýϳïٳٵ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³Ýå³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ³é³çÝáñ¹áõÙ ¿ Ù³ñï³Ï³Ý á·áõ ÃáõɳóÙ³ÝÁ145£ «Î³é³í³ñáõÃÛ³Ý áõ å³ñɳٻÝïÇ Ñ³Ù³ñ ï³×Ï³Ï³Ý íï³Ý· ãϳñ, ϳ٠³Û¹ íï³Ý·Á ëå³éݳÉÇó ã¿ñ»,- ·ñáõÙ ¿ ݳ˳ñ³ñ ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÁ146£ ¸³ áõÝÇ Çñ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÁ. ÐÐ-Ý Î³ñëÇ Ù³ñ½Á Ó»éù ¿ñ µ»ñ»É Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ, ³é³Ýó Ù»Í ½áÑáÕáõÃÛáõÝÝ»ñǪ ³ÛÝ ëï³Ý³Éáí µñÇï³Ý³óÇÝ»ñÇó 1919 Ã. ·³ñݳÝÁ£ ÆëÏ ÇÝã Ó»éù ¿ µ»ñíáõÙ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ, ÁݹѳÝñ³å»ë, ÇëÏ³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ ûñ³·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿, Ýٳݳå»ëª ûñ³·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý ³ÛÝ ÏáñóÝ»Éáõ íï³Ý·Ý áõ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ£
143 в², ý. 477, ó. 1, ·. 12, Ã. 68£ 144 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 1, ÃÃ. 41-44£ 145 î»°ë ݳ¢ ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «1920 Ã. Ãáõñù-ѳÛÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ å³ï-
ÙáõÃÛ³Ý ÷áñÓÝ áõ ¹³ë»ñÁ», ¿ç 28£ 146 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 54£ î»ë ݳ¢ ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 35£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
Âáõñù³Ï³Ý íï³Ý·Ç ûñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÝ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ñ ë»÷³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÑÇÙÝ ·»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙáí, «áñáíÑ»ï¢ Ñ³ÕÃ³Ï³Ý ¿ÇÝù Ù»ñ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ûñ»ñÇó ÇëÏ», «É³í ½ÇÝí³Í ¢ å³ñ»Ý³íáñí³Í, ²Ý¹ñÏáíϳëáõÙ ÏéíáÕÇ Ñéã³Ï ѳݳÍ, Ãíáí ·»ñ³½³Ýó» µ³Ý³Ï áõÝ»ÇÝù ¢ «áõÅ»Õ ¿ÇÝù ²Ý¹ñÏáíϳëÛ³Ý ÙÛáõë ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï»147£ Àëï γñá ê³ëáõÝáõª «Ð³ÛÏ³Ï³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÓݳíëï³ÑáõÃÛáõÝÁ Çñ ϳñÍ»óÛ³É Ãí³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý íñ³ ¿ñ»148£ ²é³ç ÁÝÏÝ»Éáí Ýϳï»Ýù, áñ ³Ûë ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÁ ½³ñٳݳÉÇáñ»Ý ÝÙ³ÝíáõÙ »Ý ²ñó³ËÛ³Ý ³½³ï³Ù³ñïÇó Ñ»ïá áõ ÙÇÝ㢠ûñë ¿É ÑÝãáÕ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇÝ£ Àëï ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ ³ñųݳѳí³ï íϳÛáõÃÛ³Ý, ѳÛáó ½áñùÁ «·ñ»Ã» ³ÙµáËÇó ¿ñ µ³Õϳó³Í»149£ ²Û¹ ½ÇݳÏáãÇÏÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ »Ï»É ¿ñ ·ÛáõÕ»ñÇó, áñï»Õ ³ßݳݳÛÇÝ µ»ñù³Ñ³í³ùÇ »éáõÝ ßñç³ÝÝ ¿ñ ÁÝóÝáõÙ, ¢ ·ÛáõÕ³óÇ »ñÇï³ë³ñ¹Á ã¿ñ ϳñáÕ ãÙï³Ñá·í»É ûñ ³é³ç ïáõÝ ¹³éݳÉáí Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ ÓÙ»éí³ å³ß³ñÝ ³å³Ñáí»Éáõ, ÙÇ ùÇã ¿É ë¢ ûñí³ Ñ³Ù³ñ ËݳÛáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ áõݻݳÉáõ µÝ³Ï³Ý áõ ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý Ëݹñáí£ ¼áñ³ÏáãÇÝ Ý»ñϳ۳ÝáõÙ ¿ÇÝ ³Õù³ïÝ»ñÇ ¢ «ï³ÝÇù» ãáõÝ»óáÕÝ»ñÇ áñ¹ÇÝ»ñÁ£ Ðáí³Ý³íáñ áõÝ»óáÕ Ï³Ù Ï³ß³éù ïíáÕ »ñÇï³ë³ñ¹Ý»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ÷³ËãáõÙ ¿ñ ³ñï³ë³ÑÙ³Ý (Ù³ëݳíáñ³µ³ñ ÂÇýÉÇë), ÙÛáõë Ù³ëÁ ï»Õ³íáñíáõÙ ¿ñ ëå³Ý»ñÇ Ùáïª é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»éáõ£ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ »½ñ³Ï³óÝáõÙ ¿, áñ ½áñ³Ñ³í³ùÁ ѳí³ë³ñí»É ¿ñ «³ÙáóÉÇ ëݳÝÏáõÃ۳ݻ150£
²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 64-65£ ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇÝ (ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 35)£ 148 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 89£ 149 ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ ûñ³·ÇñÁ, «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», 1989, Ã. 3, ¿ç 146£ 150 в², ý. 477, ó. 1, ·. 10, Ã. 4£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
è³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ÏáåÇï ëË³É ¿ñ ÝÙ³Ý áñ³Ïáí ½áñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇ Ùdz˳éÝáõÙÁ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇÝ, áñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí ½·³ÉÇáñ»Ý Ýí³½áõÙ ¿ñ í»ñçÇÝÝ»ñÇë Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, Ýñ³Ýó ¢ë ÙÕ»Éáí Ëáõ׳åÇ£ ´. 2. 2. Ðñ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý µ³ó³ñÓ³Ï ³Ý·ÇïáõÃÛáõÝÁ ½áñùÇ áñ³Ï³Ï³Ý ³ñÅ»ùÇ Ù³ëÇÝ Ï³Ù ¹ñ³ ÙÇïáõÙݳíáñ ·»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÁ
ÐÐ µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ϳ°Ù ã¿ñ Ñ»ï³ùñùñíáõÙ ½áñùáõÙ ïÇñáÕ Çñ³Ï³Ý íÇ׳Ïáí, ϳ°Ù Çñ³Ï³ÝáõÙ ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ ¹ñ³ÝÇó, ϳ°Ù ¿É ³Ýï»ëáõÙ ¿ñ ½áñùáõÙ ïÇñáÕ µ³ó³ë³Ï³Ý áñ³ÏÝ»ñÁ£ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ¹ÇåáõÏ Ýϳï»É ¿ ï³ÉÇë, áñ ½áñùÝ áõ Çñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ «»ñÏáõ Ëáñà ¢ Çñ³ñ ѳϳëáÕ áõ µ³ó³éáÕ Ñ³ïí³ÍÝ»ñ ¿ÇÝ»151£ ²Ûë Ù³ëÇÝ ã³÷³½³Ýó áõß³·ñ³í ¿ ÐÐ-áõÙ ·áñÍ³Í Ð³Û é³Ùϳí³ñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ, «ì³Ý-îáëå» Ã»ñÃÇ ËÙµ³·Çñ, ѻﳷ³ÛáõÙ è²Î ջϳí³ñÝ»ñÇó ²ñï³Ï ¸³ñµÇÝ»³ÝÇ íϳÛáõÃÇõÝÁ£ ܳ ºñ¢³ÝÇó ¹áõñë ·³Éáõó ³é³ç, 1920 Ã. ³ßÝ³Ý ëϽµáõ٠ѳݹÇåáõÙ ¿ í³ñã³å»ï гÙá úѳÝç³ÝÛ³ÝÇÝ ¢ Çñ ¹åñáó³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáçÁª èáõµ»Ý î»ñ-ØÇݳëÛ³ÝÇÝ áõ Ýñ³ÝóÇó ËݹñáõÙ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñª Ð³Û é³Ùϳí³ñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ å³ï·³Ù³íáñ³Ï³Ý ÅáÕáíÇÝ ÷á˳Ýó»Éáõ ѳٳñ£ «Â»° úѳÝç³ÝÛ³Ý ¢ û° î»ñ-ØÇݳëÛ³Ý Ñ³í³ëïdzóáõóÇÝ ÇÝÓ, û ³Û¹ (Ãáõñù³Ï³Ý ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ßñç³Ý³éíáÕ,- ¶. Ú.) ½ñáõÛóÝ»ñÁ ã³÷³½³Ýóí³Í »Ý»£ èáõµ»ÝÝ ³í»É³óÝáõÙ ¿. «²Ûëûñ, »ñµ г۳ëï³Ý ¢ ù»Ù³É³Ï³Ý Âáõñùdz Çñ³ñáõ ¹»Ù å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ Ù»ç Ï·ïÝíÇÝ, Çñ³å»ë ã»Ù ·Çï»ñ, û DZÝã ¿ Ù»ñ µ³Ý³ÏÇÝ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ¢ áñ³Ï³Ï³Ý áõÅÁ»152£
151 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 235£
²ñï³Ï ¸³ñµÇÝ»³Ý, «Ð³Û ³½³ï³·ñ³Ï³Ý ß³ñÅÙ³Ý ûñ»ñ»Ý» Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý «î»Õ»Ï³·Çñ Ô³ñ³µ³ÕÇ, ¼³Ý·»½áõñÇ ¢ ܳËÇ碳ÝÇ Ñ³ñóÇÝ ßáõñç» Ñ³ï-
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
´. 2. 3. ÐÐ µ³Ý³Ïáõ٠ѳٳï³ñ³Í ³Ý÷áõÃáõÃÛáõÝÁ, ³Ýϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ
Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áñÍÇ, ³é³í»É ¢ë, µ³Ý³Ï³ÛÇÝ ·áñÍÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý áõ ѳçáÕáõÃÛ³Ý ÑÇÙù»ñÇ ÑÇÙùÁ ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÝ ¿£ Ðñ³Ù³ÝÝ»ñÇ ³Ýí³ñ³Ý, «³Ýí×é³µ»Ï å³ñï³íáñáõÃÛ³Ùµ ¢ ×ßïáõÃÛ³Ùµ» ϳï³ñáõÙ, ѳïϳå»ë é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, ·áÛáõÃÛáõÝ ãÇ áõÝ»ó»É ÐÐ µ³Ý³ÏáõÙ£ ²Ù»Ý Ù»ÏÁ «ëÇñáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ ×³é»É ¢ ÙdzÛÝ Áݹ[¹]ÇÙ³Ëáë»É»153£ ¸³, áñå»ë ÐÐ µ³Ý³ÏÇ Ù»Í³·áõÛÝ Ã»ñáõÃÛáõÝ, Ýᯐ ¿ ÝáõÛÝ Î³ñ³µ»ùÇñÁ. «Ð³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ, µ³óÇ Ýáñ»ÉáõÏ ÁÉɳɻ, áõÝÇ Ë³Ëáõï ÑÇÙù£ ÈÇÝ»Éáí ѻճ÷áË³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ÙÁ ½ÇÝ³Ï³Ý áõÅÁ, ãáõÝÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ»154£ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ, Ïñïë»ñ ¢ µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ݳíáñ ëå³Ý»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ Çñ ëï³ó³Í Ññ³Ù³ÝÝ»ñÁ ϳï³ñ»Éáõ ϳ٠ãϳï³ñ»Éáõ Çñ³íáõÝù ¿ í»ñ³å³Ñ»É ÇÝùÝ Çñ»Ý£ ´Ûáõñá-ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ «áõÅ ïí³í µ³Ý³ÏÁ Ù»ÍóÝ»ÉáõÝ, ³é³Ýó ѳٳå³ï³ëË³Ý ã³÷áí áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓÝ»Éáõ ³Ýáñ ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ¢ ûñ·³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ íñ³»155£ ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ˳ËïáÕÝ»ñÁ áã ÙdzÛÝ ËÇëï å³ïÅÇ ã»Ý ³ñųݳó»É, Ýñ³Ýó áã ÙdzÛÝ Ý»ñí»É ¿, ³ÛÉ¢ ѳ׳˅ Ýáñ å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ëï³ó»É ϳ٠å³ñ·¢³ïñí»É£ úñÇݳÏ, سÛÇëÛ³Ý ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, µáÉߢÇÏÝ»ñÁ ·Ý¹³å»ï
í³ÍÇó. ٻ絻ñí»É ¿ Ñ»ï¢Û³É ÅáÕáí³ÍáõáõÙ` Üáõå³ñ ²ÏÇßÛ³Ý, «Ø»Í»ñ»Ý ï³ëÁ», è²Î Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ï»Ý³ß³ñ ÃÇí 1, Èáë ²Ýç»Éáë, 1990, ¿ç 68£ 153 в², ý. 477, ó. 1, ·. 8, Ã. 12£ 154 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 244£ Âáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ѳÛϳϳÝÇó Çñ ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ùµ ¿³å»ë ï³ñµ»ñí»É ¿ ÝáõÛÝÇëÏ Ã³É³ÝÇ Ñ³ñóáõÙ£ ÜáõÛÝ ³Ï³Ý³ï»ë ³ÕµÛáõñÁ íϳÛáõÙ ¿, áñ ³ëÏÛ³ñÝ»ñÇÝ ÃáõÛɳïñí³Í ¿ñ ÷áÕ ¢ ѳ·áõëï óɳݻÉ, ë³Ï³ÛÝ ËÇëï ³ñ·»Éí³Í ¿ñ é³½Ù³ÙûñùÇ ¢ áã˳ñ-ï³í³ñÇ Ã³É³ÝÁ, áñÁ Ãáõñù³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ñ ѳٳñíáõÙ (ÝáõÛÝÁ, ¿ç 256)£ 155 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 47£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ÜÇÏáÉ³Û ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇÝ Ýß³Ý³Ï»É ¿ÇÝ Çñ»Ýó ßï³µÇ å»ï, ¢ ݳ «»ÝóñÏí³Í ¿ñ Ëéáí³ñ³ñÝ»ñáõÝ»156£ ÊéáíáõÃÛ³Ý ×ÝßáõÙÇó Ñ»ïá Ýñ³Ý áã áù å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ãϳÝã»ó, ¢ Ýñ³Ý íëï³Ñí»ó γñëÇ é³½Ù³×³Ï³ïÇ ³ç âÁ, áõñ ݳ ÙdzÛÝ ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ñӳݳ·ñ»ó£ ¶Ý¹³å»ï ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ÙdzÏÁ ã¿ñ£ ²í»ÉÇÝ. سÛÇëÛ³Ý ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñ»ñÇÝ µáÉߢÇÏÝ»ñÇÝ ãѳñáÕ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Ý»ñÁ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ Ï³½ÙáõÙ£ úñÇݳÏ, ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇ Ù»ç, ëå³ÛáõÃÛáõÝÁ ׳ݳã»É ¿ñ 賽ٳѻճ÷áË³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ç Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ157, ÇëÏ öÇñáõÙÛ³ÝÝ Çñ»Ý »Ýóϳ ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÇ ¢ ·Ý¹³å»ï ì³Ñ³Ý î»ñ-²é³ù»ÉÛ³ÝÇ Ñ»ï ³Û¹ ûñ»ñÇÝ ã»½áùáõÃÛáõÝ Ñ³Ûï³ñ³ñ»ó ¢ «³ÝÑá·-³ÝÑá· ÷áÕáóÝ»ñÁ ã³÷ã÷»óÇÝ»158£ ¾°É ³í»ÉÇ ³ñï³éáó ¿ Ù³ÛÇëÛ³Ý ËéáíáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÑÇÝ·»ñáñ¹ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, éáõë³Ëáë ·Ý¹³å»ï Þ³Õáõµ³ÃÛ³ÝÇ159 å³Ñí³ÍùÁ γñëáõÙ£ ܳ ³Û¹ ûñ»ñÇÝ «Ñݳñ³íáñ ѳٳñ»ó åë³Ïí»Éáõ ¢ áõñ³Ë³Ý³Éáõ…»£ ²í»ÉÇÝ, «»ñµ Ëéáí³ñ³ñÝ»ñÁ ϳñÙÇñ óÝóáïÇ ¹ñáß³ÏÝ»ñáí ³ÝóÝáõÙ 156 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 4, ¿ç 83£
î³ñûñÇÝ³Ï ¿, áñ ê. ìñ³óÛ³ÝÁ ¹³ µ³ó³ïñáõÙ ¿ ëå³ÛáõÃÛ³Ý` «½áñùÇ ³ÙµáÕçáõÃÛáõÝÁ ÷ñÏ»Éáõ ¢ Ý»ñùÇÝ ÏéÇíÝ»ñÇ å³ï׳é ãï³Éáõ» ³½ÝÇí ÙÕáõÙÝ»ñáí (ê. ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 422), ÙÇÝã¹»é ³Û¹ ëå³ÛáõÃÛ³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ñ ÙÇÝ㢠áõÕÝ áõ ÍáõÍÁ ³å³½·³ÛÝáõÃÛ³Ùµ ¢ ë»÷³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ѳí³ïùÇ å³Ï³ëáí ϳÙ, ³éÝí³½Ý, ³ñѳٳñÑ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙáí£ 158 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 42£ êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ µ»ñáõÙ ¿ ÑáõÛŠϳñ¢áñ ÙÇ íϳÛáõÃÛáõÝ£ ºñµ 1920 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 2 – ÉáõÛë 3-Ç ·Çß»ñÁ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ ëïáñ³·ñ³Í ÐÐ å³ïíÇñ³ÏáõÃÛ³Ý »ñ»ù ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ, Ýáñ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñ³Ýçáí, ¹áõñë ¿ÇÝ ·³ÉÇë ³ñ¹»Ý ËáñÑñ¹³Ûݳó³Í ÐÐ-Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó, ·Çß»ñáõÙ »Ý Ô³ñ³ùÇÉÇë³ÛáõÙ, áõñ Ýñ³Ýó Ùáï»ÝáõÙ ¿ ï»ÕÇ Ñ»ÕÏáÙÇ ³Ý¹³Ù ÙÇ »ñÇï³ë³ñ¹` Ô³½³ÝãÛ³Ý ³½·³ÝáõÝáí ¢ ѳÛïÝáõÙ, áñ «Ù³ÛÇëÛ³Ý Î³ñëÇ ËéáíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÇãÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ÇÝùÝ ¿ñ» ¢ û «·»Ý. öÇñáõÙáí ¢ ·»Ý. Ðáíë»÷Û³Ý ³Ýó»É ¿ÇÝ Ýáó³, Ëéáí³ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÁ» (в², ý. 477, ó. 1, ·. 10, ÃÃ. 44-45)£ 159 àñáß ³ÕµÛáõñÝ»ñáõÙ Ýñ³ ³½·³ÝáõÝÁ ÝßíáõÙ ¿ «Þ³Ñµáõ¹³Õ۳ݻ Ó¢áí£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
¿ÇÝ ½áñ³ÝáóÝ»ñÇ Ùáïáí, ³Û¹ Ýáñ ³Ùáõëݳó³Í ·Ý¹³å»ïÁ, ³ñï³ëáõùÁ ³ãù»ñÇÝ, áñå»ë ÙÇ ëñµáõÃÛáõÝ Ñ³ñϳíáñ ѳٳñ»ó ѳٵáõñ»É Çñ³Ýó ³ÛÝã³÷ ѳñ³½³ï ³Û¹ ϳñÙÇñ óÝóáïÇÝ…»160£ ºí DZÝã, å³ïÅí»±ó ³Ûë áõñ³óáÕ ¢ ³Ýå³ï³ë˳ݳïáõ ëå³Ý£ ÆÑ³ñÏ» á㣠ºí Ù»Ýù ѻﳷ³ÛáõÙ Ýñ³Ý ï»ëÝáõÙ »Ýù γñëÇ é³½Ù³×³Ï³ïáõÙ, Çñ ·Ý¹Ç Ñ»ï «³Ù»Ý³³Ùáà ϻñåáí» ÷³ËãáÕÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ß³ñùáõÙ…161 ²Ù»Ýáõñ»ù «³åëï³ÙµáõÃÛáõÝÁ ϳï³ñí»ó³í ½áñùÇ ÏáÕÙ»», áñÇ å³ï׳éáí ¿É «´Ûáõñá-ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ íëï³ÑáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ ϳÝáݳíáñ ½áñùÇÝ íñ³»162£ ÜáõÛÝ ËéáíáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí, «å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÁ, áñ ³é³Ýó ³ÛÝ ¿É áõÅ»Õ ã¿ñ Ù»ñ Ýáñ³ëï»ÕÍ ³½·³ÛÇÝ µ³Ý³ÏáõÙ, ³í»ÉÇ ¢ë Ãáõɳó³í»163£ ²Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ó³ÛïáõÝ ûñÇÝ³Ï ¿ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 14-Ç Ñ³ñÓ³ÏáõÙÁ, áñÁ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ñ ³ñ¢³Í³·ÇÝ, ë³Ï³ÛÝ «·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ ¢ ßﳵݻñÇ ³ÝÑá·áõÃÛ³Ý å³ï׳éáí»164 ëÏëáõÙ ¿ áñáßí³Í ųÙÇó »ñÏáõ ųÙ, ÇëÏ Ð³ñ³Ù ì³ñ¹³ÝÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ·áñÍáÕ Ã¢áõÙª 3.5 ų٠ѻïá, ÇëÏ ³ç Ã¢Ç ÙÇ ½áñ³Ù³ë «Çñ Ãݹ³ÝáÃÝ»ñáí »ñ»ù ų٠ѻïá ѳë³Í ¿ñ Çñ»Ý ѳٳñ áñáßí³Í í³ÛñÁ»165£ ²Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ó³ÛïáõÝ ûñÇÝ³Ï ¿ ËÙµ³å»ï ÎÝÛ³½Ç ³ñ³ÍÁ. ëï³Ý³Éáí Ññ³Ù³Ý Ñ»ï³Ëáõ½»Éáõ Ó³Ë Ã¢Á, ݳ «Ï»ë ׳ݳå³ñÑÇó í»ñ³¹³ñÓ»É ¿ñ ѳݷëï³óáõóÇã ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛ³Ùµ», ѳÛïÝ»Éáí û ³Û¹ Ã¢Ç íñ³ ÃßݳÙÇ ãϳ166£ ²Ñ³í³ëÇÏ ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý ¢ë Ù»Ï ³ñï³éáó ûñÇݳϣ ÐáÏï»Ùµ»ñÇ 22-ÇÝ ê»åáõÑÇ µñÇ·³¹³ÛÇ ßï³µÁ ѳëï³ïíáõÙ ¿ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·Ç 160 в², ý. 477, ó. 1, ·. 18, Ã. 21£ 161 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 162 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 46£ 163 ê. ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 426£ 164 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 57£ 165 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 84£ 166 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 61£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
è³¹ÇÝáíϳ ÙáÉáϳÝÝ»ñÇ ·ÛáõÕÇ ÙÇ µÝ³Ï³ñ³ÝáõÙ, áõñ ³åñáõÙ ¿ñ ÙáÉáÏ³Ý ÙÇ å³é³í Çñ Ãáé³Ý Ñ»ï£ «Ø»ñ ѻ鳷ñ³ï³Ý ͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ËáëáõÙ »Ý éáõë»ñ»Ý, ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÝáõÛÝ É»½íáí ¿ ϳï³ñíáõÙ ¢ û~, ½³ñÙ³Ýù, ÙáÉáÏ³Ý ÁÝï³ÝÇùÁ Ýëï³Í ³Ûëï»Õ ÉëáõÙ ¿ ³Ù»Ý µ³Ý»167£ ºí ë³ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ÙáÉáϳÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ¹»åÇ ÐÐ-Á ËÇëï ÃßÝ³Ù³Ï³Ý ¿ñ£ ÆëÏ ·ÉáõË ·áñÍáó ÑÇÙ³ñáõÃÛáõÝ ¿ Ñ»ï¢Û³ÉÁ. ãáññáñ¹ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·Ý¹³å»ï ¸ÙÇïñÇ ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñáõÃÛ³Ùµ, ë»åï»Ùµ»ñÇ 13-ÉáõÛë 14-Ç ·Çß»ñÁ γñ³áõñ·³Ý ϳ۳ñ³Ýáõ٠ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ñ³Û ¢ Ãáõñù ëå³Ý»ñÇ Ùdzó۳Ʌ ËÝçáõÛù, áñå»ë½Ç «Ñݳñ³íáñ ÁÉɳñ ·áÝ» ÏáÝÛ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïáñ½»É ï³×Ï³Ï³Ý Ý»ñùÇÝ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñáõÝ Ù³ëÇÝ»£ λñáõËáõÙÇ ÁÝóóùáõÙ ÑÝãáõÙ »Ý ÷á˳¹³ñÓ «Ï»óó»»-Ý»ñ ¢ «áõéé³»-Ý»ñ, «·Ý¹³å»ï ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÇ ëïáñ³¹³ëÝ»ñÁ Ñá·»Ï³Ý ³Ù»Ý³Ù»Í ѳ×áõÛùáí ÏáÝÛ³ÏÇ ßÇß»ñÁ Ïå³ñå»ÇÝ áñÏñ³ÙáÉ, ³ÛÉ Íáõճϻ ãµéÝíáÕ Ãáõñù ëå³Ý»ñáõÝ Ï»Ý³óÁ»£ ºí DZÝ㣠Âáõñù ëå³Ý»ñÇ Ù»ÏÝáõÙÇó ùÇã ³Ýó, Ãáõñù Ñ»ï³Ëáõ۽ݻñÁ ó÷³ÝóáõÙ »Ý ù»ýÇ Ï»ïÁ ¢ ÏáïáñáõÙ ß³ï»ñÇÝ, ÇëÏ ÙÇ ù³ÝÇ Å³Ù ³Ýó ëÏëíáõÙ ¿ Ãáõñù³Ï³Ý «ãݳ˳ï»ëí³Í», «³Ý³ÏÝϳɻ ѳñÓ³ÏáõÙÁ168, áñÇÝ Ñ»ï¢áõÙ ¿ ѳÛÏ³Ï³Ý Ý³Ñ³ÝçÁ ³é³Ýó Éáõñç ¹ÇÙ³¹ñáõÃ۳ݣ ²Ù»ÝÇó ßáõï ÷³ËãáõÙ ¿ ·Ý¹³å»ï ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÁ169… àã áù å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ãÇ Ï³ÝãíáõÙ ³Ûë ³Ûɳݹ³Ï í³ñùÇ Ñ³Ù³ñ£ ²Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝÁ ѳٳï³ñ³Í ¿ »Õ»É ݳ¢ å»ï³Ï³Ý áÕç í³ñã³Ù»ù»Ý³ÛáõÙ170£
167 ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 101£ 168 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 83£
в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 350£ î»ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, Ã. 352£ ºí ³ë»É, û ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÁ ù³ç ¢ ËÇëï Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ñ³Ùµ³í ¿ áõÝ»ó»É… (¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», ï»°ë «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 38)£ 170 в², ý. 477, ó. 1, ·. 12, Ã. 77£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
лµ³ñ, ÉÇáíÇÝ Çñ³í³óÇ ¿ γñëÇ »ñµ»ÙÝÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÁ, »ñµ ѳëï³ïáõÙ ¿, áñ «Î³ñëÁ ÁÝϳí áã å³ñïí³Í, ݳ ½áÑ ¹³ñÓ³í Ù»ñ á×ñ³·áñÍ ³ÝÑá·áõÃ۳ݻ171£ ´. 2. 4. ¸³ë³ÉùáõÃÛáõÝÁ
ê³ ÁݹѳÝñ³å»ë µ³Ý³ÏÇ Ù³Ñ³óáõ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¿, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý «Ý»ñùÇÝ ÃßݳÙÇÝ»172, áñÇ ¹»Ù å»ïù ¿ å³Ûù³ñ»É ³Ù»Ý³ÛÝ ËëïáõÃÛ³Ùµ£ ¸ñ³Ý ѳϳé³Ï, ë³Ï³ÛÝ, ¹³ë³ÉÇùÝ»ñÝ ³ñųݳÝáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ýó ѳñ³½³ïÝ»ñÇ Ñá·³ÍáõÃÛ³ÝÁ, Ýñ³Ýó ÙÇçáóáí Ó¢»ñ ·ïÝáõÙ ÍÉÏ»Éáõ 鳽ٳ׳ϳïÇó, ÇëÏ ×³ñåÇÏÝ»ñÁ ¢ «áõÅ»ÕÝ»ñÇ» ïÕ»ñùÁ ×áÕáåñáõÙ ¿ÇÝ ÂÇýÉÇë£ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ Çñ³í³óÇ ¿, »ñµ ¹³ë³ÉùáõÃÛ³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ «Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ³ÙµáÕç ëÇëï»ÙÇ» ѳٳï»ùëïáõÙ173£ ²Û¹ å³ï׳éÝ»ñÇ Ù»ç ³é³çݳÛÇÝÝ»ñÇó ¿ »Õ»É ÏáÕáåï»Éáõ ÙáÉáõóùÁ£ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÝ Çñ Ñáõß»ñáõÙ ·ñáõÙ ¿, áñ ³Ù»Ý ï»ÕÇó, ÝáõÛÝÇëÏ úÉÃÇÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ß³ñÅ³Í ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï ϳå ãáõÝ»óáÕ ³ÙµáÕç ·Ý¹»ñ ¹³ë³ÉÇù ¿ÇÝ ÉÇÝáõÙª úÉÃÇ »ñóÉáí óɳÝÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳٳñ174£ ¶áñÍáÕ µ³Ý³ÏáõÙ ¹³ë³ÉùáõÃÛáõÝÁ ѳٳñÛ³ ³Ýßñç»ÉÇ ¹³ñÓ³í ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 14-Ç Ñ³Ï³Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïᣠ¸³ë³ÉùáõÃÛ³Ý ³é³çÝ ³éÝ»Éáõ ¢ ѳí³Ý³Ï³Ý ¹³ë³ÉÇùÝ»ñÇÝ í³Ë»óÝ»Éáõ ѳٳñ, γñëÇ Ññ³å³ñ³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ Ï³Ë³Õ³Ý ¿ ¹ñíáõÙ£ ê³Ï³ÛÝ, 171 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 421£
àñ³ÏáõÙÁ ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÇÝÝ ¿. ï»°ë Ýñ³ «Ø»ñ ÃßݳÙÇÝ»ñÁ» Ññ³ï³ñ³Ïí³Í Ñá¹í³ÍÁ («¾çÙdzÍÇÝ» ß³µ³Ã³Ã»ñÃ, 4 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 1920, Ã. 12, ¿ç 181-183) ¢ ÝáõÛÝÇ «Ü»ñùÇÝ ÃßݳÙÇÝ» Ñá¹í³ÍÁ, ·ñí³Í ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉáõÙ (в², ý. 57, ó. 5, ·. 93, ÃÃ. 20-21) (Ñá¹í³ÍÝ»ñÁ ï»°ë «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 75-80)£ ì»ñçÇÝÇë Ù»ç Ñ»ÕÇݳÏÁ ·ñáõÙ ¿, û «Ù»ñ ³ãùáõÙ ï³×ÇÏÝ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¿ ǵñ¢ ÃßݳÙÇ, ù³Ý ³Û¹åÇëÇ Ý»ñùÇÝ ÃßݳÙÇÝ` ¹³ë³ÉÇùÁ» («à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 78)£ 173 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 167£ 174 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ÃÃ. 265-266£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¹³ ¿É ãÇ ³½¹áõÙ, ù³ÝÇ áñ ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³ÝÁ é³½Ù³Ï³Ý ïñǵáõݳÉÇ Ý³Ë³·³Ñ ¿ Ý߳ݳÏáõÙ Çñ ÷»ë³, ÷á˷ݹ³å»ï ØÇñ½á¢ÇÝ, áñÁ 910 ³ÙÇë ³é³ç ³ñ³ï³íáñí³Í ¿ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ½»ÕÍáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñª Ûáõñ³óñ³Í ÉÇÝ»Éáí Çñ ·Ý¹Ç ½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ Ñ³ïϳóí³Í ëÝÝ¹Ç ÙÇ Ù³ëÁ£ ²Û¹åÇëÇ ¹³ï³íáñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ, «³Û¹ ¹³ï³ñ³Ý ã¿ñ, ÇѳñÏ», ³Û¹ ÙÇ Ý³Ë³ïÇÝù ¿ñ, ÙÇ Í³Õñ Çñ³í³Ï³ñ·Ç, áñ … µÝáñáßáõÙ ¿ñ µ³ñù»ñÁ ¢ Ù»ñ ųٳݳÏÁ…»,- ¹³éÝáõÃÛ³Ùµ ³ñӳݳ·ñáõÙ ¿ γñëÇ »ñµ»ÙÝÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÁ Çñ Ñáõß»ñáõÙ175£ ¸³ë³ÉùáõÃÛáõÝÝ ³Ý»ñ¢³Ï³Û»ÉÇ ã³÷»ñÇ Ñ³ë³í ٳݳí³Ý¹ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ûñÇó ëÏë۳ɣ ´³µ»ÉáÝÛ³Ý Ë³éݳÏáõÃÛáõÝ ¿ñ ïÇñáõÙ176£ г½³ñ³íáñ ¹³ë³ÉÇùÝ»ñÇÝ ÐÐ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý å³ïÅáõÙ£ Æ ï»ë ³Ûë ˳Ûï³é³Ï Çñ³íÇ׳ÏÇ, ³÷»ñÇó ¹áõñë »É³Í ê»åáõÑÁ ³ÝÓ³Ùµ ·Ý¹³Ï³Ñ³ñáõÙ ¿ »ñÏáõ ¹³ë³ÉÇùÇ, áñáÝóÇó Ù»ÏÁ µ³ËïÇ ùٳѳ×áõÛùáí áÕç ¿ ÙÝáõÙ 177£ ¸³ë³ÉùáõÃÛáõÝÁ Ñ³Ù³Ï»É ¿ñ ݳ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ£ Æñ Ñáõß»ñáõÙ ÞÇñ³ÏÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï γñá ê³ëáõÝÇÝ, ³ÝÁÙµéÝ»ÉÇáñ»Ý, ³ñ¹³ñ³óÝáõÙ ¿ ÝÙ³Ý í³ñí»É³Ï»ñåÁ178£ ܳ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇ ù³Õ³ù³å»ï ä³ñáõÛñ È¢áÝÛ³ÝÇ Ñ»ï «ÃÛáõñù»ñÇ ¹»é ²175 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 375-380£ 176 ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 109£ 177 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 110£
Ü»ñùÇÝ ·áñÍ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñ èáõµ»Ý î»ñ-ØÇݳëÛ³ÝÁ ѻ鳷ñáí å³Ñ³Ýç»É ¿ñ, «áñ Ãáõñù»ñÁ ù³Õ³ùÁ ·ñ³í»Éáõ å³ñ³·³ÛÇÝ, Çñ»Ýó å³ßïáÝÇ ·ÉáõËÁ å»ïù ¿ ÙÝ³Ý ù³Õ³ù³·ÉáõËÁ, í³ñãáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ, ßñç³Ý³ÛÇÝ ÇÝùݳí³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³ÑÁ ¢ í³ñãáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÁ. ÙdzÛÝ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÁ ³ñïáÝí³Í ¿ñ Ñ»é³Ý³É ù³Õ³ù»Ý»£ ²Ûë ѻ鳷ÇñÁ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉáõÙ` ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 1-Ç »ñ»ÏáÛ³Ý, «¢ ³Û¹ ï»Õ ·ïÝí³Í ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÝ áõ ·áñÍÇãÝ»ñÁ ·ñ»Ã» ÙdzӳÛÝáõÃÛ³Ùµ áñáß»óÇÝ, áñ í»ñ[Á] ÑÇßí³Í å³ï³ë˳ݳïáõ å³ßïáÝ۳ݻñÁ Çñ³íáõÝù áõÝÇÝ Ñ»é³Ý³Éáõ, ÝϳïÇ áõݻݳÉáí Ãñù³Ï³Ý µ³ñµ³ñáëáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» (ÐÂä, 1926, ÃÇí 8, ¿ç 93)£ ê³ ¢ë ³å³óáõÛó ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ, û áã ÙdzÛÝ µ³Ý³ÏáõÙ, ³ÛÉ¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í³ñã³Ù»ù»Ý³Ûáõ٠ϳñ·³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ·ïÝí»É ¿ ß³ï ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ËáõñÛ³Ý ãѳë³Í ¢ ³é³Ýó ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛ³Ý, Éù»É »Ý Çñ»Ýó ¹Çñù»ñÁ ¢ Ñ»é³ó»É»179£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, «³ñï³Ï³ñ· ¹³ï³ñ³ÝÁ, Ûáõñ í»ñçÇÝ ÝÇëïáõÙ ùÝÝ»Éáí ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇ ù³Õ³ù³·ÉáõË ä³ñáõÛñ È¢áÝÛ³ÝÇ áõ í³ñãáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ å³ßïáݳÉùÙ³Ý ·áñÍÁ[,] ·ï»É ¿ Ýñ³Ýó ³ñ¹³ñ»180£ ¸³ë³ÉÇùÝ»ñÇ «³ñ¹³ñ³óáõÙÁ» ѳÙÁݹѳÝáõñ »ñ¢áõÛà ¿ñ, áñÝ ¿°É ³í»ÉÇ ¿ñ ³Ýµ³ñá۳ϳݳóÝáõÙ ÁݹѳÝáõñ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÙÃÝáÉáñïÁ£ ´. 2. 5. âѳßí³ñÏí³Í ¢ ³ÝѳñÏÇ Ý³Ñ³ÝçÝ»ñáí ½áñùÇ µ³ñáÛ³ÉùáõÙÁ
ä³ï»ñ³½ÙÇÝ ³Ýå³ïñ³ëï ÉÇÝ»Éáõ ѻÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ³ÝÇÙ³ëï ¢ é³½Ù³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó ã³é³ç³ó³Í ݳѳÝçÝ»ñÇ ß³ñ³ÝÝ ¿ñ, áñÁ ϳݷ ³é³í ÙdzÛÝ ë»åï»Ùµ»ñÇ í»ñçÇݪ γñëÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñáõÙ£ ²Ûë ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ, Ãáõñù³Ï³Ý ½áñùÇ Ñ»ï ѳÛÏ³Ï³Ý ½áñùÁ ãáõÝ»ó³í Éáõñç ÁݹѳñáõÙÝ»ñ£ ²Û¹ ݳѳÝçÝ»ñÝ ¿°É ³í»ÉÇ µ³ñáÛ³Éù»óÇÝ ½áñùÁ£ ´. 2. 6. гÛÏ³Ï³Ý ¢ Ãáõñù³Ï³Ý ¿ÃÝáÑá·»µ³Ý³Ï³Ý ¢ é³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýï»ëáõÙÁ
ê³ é³½Ù³ñí»ëïÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñÁ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ÑÇÙÝáíÇÝ ³Ýï»ë»É ¿ ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ£ ò³ñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇÝ ëáíáñ éáõë ¢ éáõë³Ëáë µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ ѳÛáó µ³Ý³ÏÇ ½ÇÝíáñÇÝ í»ñ³µ»ñí»É »Ý ǵñ¢ éáõëÝ»ñÇ, ÙÇÝã¹»é, å³Ûٳݳíáñí³Í ³½·³ÛÇÝ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñáí, Ñ³Û ¢ éáõë ½ÇÝíáñÝ»ñÝ áõÝ»Ý áñáß³ÏÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ£ ÀݹѳÝáõñ í»ñóñ³Í, ѳÛ
«ÄáÕáíáõñ¹» ûñÃ, ûñ·³Ý Ð³Û ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý, ºñ¢³Ý, ÃÇí 182, 1920 Ã., 9 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2, «øñáÝÇÏáÝ» ëÛáõݳÏÁ£ 180 «ÄáÕáíáõñ¹», ÃÇí 192, 1920 Ã., 24 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, «øñáÝÇÏáÝ» ëÛáõݳÏÁ, »Ýóí»ñݳ·Çñ` «ä³ñáõÛñ È¢áÝÛ³ÝÇ ³ñ¹³ñ³óáõÙÁ»£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
½ÇÝíáñÁ ѳñÓ³ÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ù³ñÓ³Ï ¿ ¢ ÃßݳÙáõ áõÅÝ ³ñѳٳñÑáÕ£ Ø»Ï ³ÛÉ Ñ³ïϳÝÇß (áñÁ ÝϳïÇ ¿ áõÝ»ó»É ·»Ý»ñ³É êÇÉÇÏÛ³ÝÁ, µ³Ûó ¹ñ³ Ñ»ï ѳßíÇ ã»Ý Ýëï»É), ³ÛÝ ¿, áñ Ñ³Û ½ÇÝíáñÇÝ, Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, »Ã» ëïÇåáõÙ »Ý ëå³ë»É (ٳݳí³Ý¹ ³ÝѳñÏÇ Ï³Ù ãïñ³Ù³µ³Ýí³Í), ݳ «ßáõïáí Ïáñáí³½áõñÏ» ¿ ÉÇÝáõÙ181£ ¶. γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ
²Ûë µ³ÅÝáõÙ µ»ñíáÕ å³ï׳éÝ»ñÝ áõ ϳï³ñíáÕ ¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ×Çßï »Ý áã ÙdzÛÝ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ, ³ÛÉ¢ ÐÐ å»ï³Ï³Ý í³ñã³Ù»ù»Ý³ÛÇ ¢ å»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Û³½·Ç ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ²é³ÝÓݳå»ë ϳݷ ã»Ýù ³éÝ»Éáõ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ ¢ ÁݹѳÝáõñ í»ñóñ³Íª г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ µáÉߢÇÏÛ³Ý ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý ³í»ñÇã ³½¹»óáõÃÛ³Ý íñ³£ ²Û¹ Ù³ëÇÝ ã³÷³½³Ýó ß³ï ¿ ·ñí»É£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí, µáÉߢÇÏÛ³Ý ù³ñá½ãáõÃÛáõÝÁ (Çñ ÑÇÙÝ³Ï³Ý »ñÏáõ ³½·³ÏáñÍ³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñáíª Ñ³Ûáó ÙÇ³Ï ÷ñÏáõÃÛáõÝÁ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ èáõë³ëï³ÝÇÝ Ïóí»Éáõ ¢ Ãáõñù»ñÇÝ áõ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÇÝ «»Õµ³Ûñ» ׳ݳã»Éáõ ¹ñáõÛÃÝ»ñáí) ã¿ñ ϳñáÕ Ñ³ÕÃ»É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ, »Ã» Ýñ³ Ù³ñÙÇÝÝ áõݻݳñ Ù»Í ¹ÇÙ³¹ñ³áճϳÝáõÃÛáõÝ áõ í³ñ³Ïí³Í ãÉÇÝ»ñ µ³ñáÛ³Ï³Ý ¢ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý µ³½Ù³ÃÇí ³Ëï»ñáí, áñáÝóÇó ϳñ¢áñ³·áõÛÝÝ»ñÁ ÝßáõÙ »Ýù ëïáñ¢£ ¶. 1. Îéí»Éáõ ¢ ѳÕûÉáõ ϳÙùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ¢ ÝáõÛÝǪ ÃßݳÙáõ Ùáï ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ
²Ûë ÑáõÛŠϳñ¢áñ ·áñÍáÝÁ ÝßáõÙ »Ý µáÉáñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÝ áõ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÁª ³é³Ýó µ³ó³éáõÃÛ³Ý, û¢ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ¹³ ϳï³ñáõÙ ¿ ï³ñµ»ñ áõÅ·ÝáõÃÛ³Ùµ£ àã ÙdzÛÝ ÐÐ µ³Ý³ÏÁ, ³ÛÉ¢ ѳÛáõÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝñ³å»ë «ÏéíÇÉ ãáõ½»Éáõ ¢ ãïáϳÉáõ ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ùµ 181 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 83£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ÙÁ í³ñ³Ïí³Í» ¿ñ182, ÙÇÝã¹»é «µ³ñáÛ³Ï³Ý áõÅÁ ϳ٠ÏáñáíÁ ·É˳íáñ³·áõÛÝ ½»ÝùÝ ¿ ½áñùÇÝ, ÏéíÇ ¹³ßïÇÝ íñ³ ѳÕÃ³Ï³Ý ÁÉɳÉáõ ѳٳñ»183£ «Ð³Û ½áñùÁ íï³Ý·ÇÝ ë»ñÁ ã¿ñ ׳߳ϳͻ184, «Ð³Û ջϳí³ñÝ»ñÁ êå³ñï³ÛÇ í³ñ¹³å»ïáõÃÛáõÝÁ Éë»ñ ¿ÇÝ, ³é³Ýó, ë³Ï³ÛÝ, ³Ýáñ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ ó÷³Ýó»Éáõ»185£ Ð³Û ½ÇÝíáñÁ ã¿ñ ѳÕÃ»É Ù³Ñí³Ý í³ËÁ£ ¶»ñ³·áõÛÝ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·»Ý»ñ³É ܳ½³ñµ»·Û³ÝÁ «É³í³ï»ëÝ»ñ»Ý ã¿ñ г۳ëï³ÝÇ ³å³·³ÛÇ Ù³ëÇÝ»186£ êÇÉÇÏÛ³ÝÇ ßï³µÇ å»ï ·Ý¹³å»ï ì»ùÇÉÛ³ÝÁ Ëáëïáí³ÝáõÙ ¿ñ, û «Ñ³Û ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳí³ïù ãáõÝ»ñ Ãáõñù»ñÁ ѳÕûÉáõ»187£ ÆÝãå»±ë áõݻݳñ, »Ã» µ³ñ ³É³Ý-óɳÝáí í³ñ³Ïí³Í ÉÇÝ»Éáí, «Ý³ ÇÝùÝ ¿É Ïáñóñ»É ¿ñ Çñ ѳí³ïÁ ¹»åÇ Çñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ»188£ ÆëÏ Ð³ñ³Ù ì³ñ¹³ÝÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·Ý¹³å»ï ö»ñí»ñ¹Ç¢ Çñ ½áñ³Ù³ë»ñÇÝ ûñ»ñáí µ³ó³ïñáõÙ ¿ñ, û «ÇÝã ׳ݳå³ñÑÝ»ñáí å»ïù ¿ Ñ»é³Ý³É, ÷³Ëã»É, »ñµ ÃßݳÙÇÝ ·³Éáõ ÉÇÝÇ…»£ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÝ ³Û¹ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³óÝáõÙ ¿ öÇñáõÙÛ³ÝÇÝ, áñÁ ùÝÝáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáí, å³ñ½áõÙ ¿, û «ö»ñí»ñ¹Ç¢ ³ñµ³Í ¿ñ, ݳ ѳÛïÝÇ ³ñµ»óáÕ ¿ ¢ »ë Ýáñ³Ý ÙÇ »ñÏáõ ûñáí å³ïíÇñ»óÇ µ³Ýï³ñϻɅ»189£ Îéí»Éáõ ϳÙùÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí áõß³·ñ³í ¿ ê»åáõÑÇ Ó»éùÁ ·»ñÇ ÁÝÏ³Í ÙÇ Ãáõñù í³ßï³å»ïÇ Ëáëïáí³ÝáõÃÛáõÝÁ, û Ãáõñù³Ï³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃ۳ݪ Çñ ѳÕóݳÏÇ Ýϳïٳٵ ѳí³ïùÇ ÑÇÙù»ñÇó ¿ñ ³ÛÝ, áñ «Ó»ñ ½áñùÁ á°ã û ã¿ñ Ïñݳñ ¹ÇÙ³Ý³É Ù»½, ³Ûɪ 182 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 29 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ 183 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, 1932 Ã., 1 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ 184 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, 1932 Ã., 8 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 1£ 185 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 90£ 186 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 380£ 187 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 33£ 188 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 306£
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ù³ë 3, Ã. 370£ ÐÐ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Ý»ñÇ ½·³ÉÇ ïáÏáëÝ ³ãùÇ ¿ñ ÁÝÏÝáõ٠ݳ¢ ѳñµ»óáÕáõÃÛ³Ùµ, ³Ûë ëáíáñáõÛÃÁ «í³ëï³Ï³Í» ÉÇÝ»Éáí ó³ñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
åÇïÇ ãÏéí»ñ Ù»ñ ¹»Ù»190£ ²ÛëÇÝùÝ, Ãáõñù»ñÁ Ñ³Û ½ÇÝíáñÇ Ù³ñï³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã¿ÇÝ Ã»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙ, ë³Ï³ÛÝ É³í³ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»Éáí »ñÏñáõÙ áõ ѳïϳå»ë µ³Ý³ÏáõÙ ïÇñáÕ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý íÇ׳ÏÇÝ, å³ÑÁ ѳñÙ³ñ ¿ÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ ÍÝÏÇ µ»ñ»Éáõ ѳÛáõÃÛ³ÝÁ£ γñ³µ»ùÇñÁ Çñ Ñáõß»ñáõÙ ß³ï ¿ ·ñáõÙ ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û Çñ»Ý ã³÷³½³Ýó ¹Åí³ñ »Õ³í ѳÙá½»É ÙÇÉÉÇ ß³ñÅÙ³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ (áñÁ ϻݳóÙ³Ñáõ ÏéÇí ¿ñ ÙÕáõÙ öáùñ ²ëdzÛÇ ³÷ »É³Í áõ ¹»åÇ ²Ý³ïáÉdzÛÇ Ëáñù»ñÝ ³é³ç³óáÕ ÑáõÝ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ¹»Ù ¢ ËÇëï ϳñÇùÝ áõÝ»ñ γñ³µ»ùÇñÇ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ ½ÇÝáõÅÇÝ ¢ é³½Ù³ÙûñùÇÝ)ª ÐÐ-Ç ¹»Ù å³ï»ñ³½ÙÝ ëÏë»Éáõ ×Çßï å³ÑÇ Ñ³ñóáõÙ£ سñï³Ï³Ý á·Ç ÏáãíáÕ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ѽáñ ½»ÝùÁ ݳ ÑdzݳÉÇáñ»Ý ·áñͳͻó£ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý Ý³Ëáñ¹ ûñÁª ÇëÉ³Ù³Ï³Ý áõñµ³ÃÇÝ, ݳ ¹ÇÙ»É ¿ ÏÇë³Ù»ñÏ áõ ûñ³ëÝí³Í Çñ ½áñùÇÝ191 ¢ óáõÛó ï³Éáí γñëÁ, Ýñ³Ýó Ëáëï³ó»É ¿ ù³Õ³ùÇ ·ñ³íÙ³Ý ¹»åùáõÙ Ýñ³Ýó ÃáÕÝ»É ù³Õ³ùÇ Ñ³Û µÝ³ÏÇãÝ»ñÇ ëÝáõÝ¹Ý áõ ѳݹ»ñÓ³ÝùÁ£ ä³ñïíáÕ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ùµ í³ñ³Ïí³Í ¿ñ áã ÙdzÛÝ µ³Ý³ÏÁ, ³ÛÉ¢ áÕç ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ£ «ÐáÏï»Ùµ»ñÇ ³é³çÇÝ ûñ»ñÇÝ» γñë áõÕ¢áñí³Í ¶³ñ»·ÇÝ »åë. Ðáíë»÷Û³ÝóÁ ·Çß»ñÁ ѳë³Í ÉÇÝ»Éáí ù³Õ³ùÇ »ñϳÃáõÕáõ ϳ۳ñ³ÝÁ, ³ÛÝï»Õ ͳÝáóÝáõÙ ¿ «ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ϳñÍÇùÝ»ñÇ ¢ ×Ýßí³Í ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï£ ºñÏÙïáõÃÛ³Ý ¢ Ù³ë³Ùµ Ñáõë³ÉùáõÃÛ³Ý á·ÇÝ ÷é»É ¿ñ Ûáõñ â»ñÁ ÅáÕáíñ¹Ç µ³ó³ë³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý íñ³£ àÙ³Ýù ã¿ÇÝ ù³ßíáõÙ ³ë»Éáõ, û ³Ûë å³ï»ñ³½ÙÁ åÇïÇ í»ñç³Ý³ Ù»ñ å³ñïáõÃÛ³Ùµ»192£ ÜáõÛÝ Ñáõß³·ñáÕÁ ùÇ㠳ݹÇÝ 190 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 291£ 191 ´áÉáñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÁ ѳëï³ïáõÙ »Ý γñë Ùï³Í Ãáõñù ³ëÏÛ³ñÝ»ñÇ ¢ ùáõñ¹
µ³ßǵá½áõÏÝ»ñÇ ³Ûë íÇ׳ÏÁ£ Üñ³Ýó ³é³çÇÝ ·áñÍÝ ¿ »Õ»É, Ïáïáñ³ÍÝ ëÏë»Éáõó ³é³ç, Ù»ñϳóÝ»É Ñ³Û»ñÇÝ ¢ Ýñ³Ýó ѳ·áõëïÁ ѳ·Ý»É£ 192 ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 28£ ÄáÕáíñ¹Ç ¢ µ³Ý³ÏÇ å³ñïíáÕ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ùµ í³ñ³Ïí³Í ÉÇÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ï»°ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, ¿ç 37-39; ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 83£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
¹³éÝáõÃÛ³Ùµ ³ñӳݳ·ñáõÙ ¿. «²½·»ñÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ¹Åí³ñ ¿ ·ïÝ»É ³ÛÝåÇëÇ Ë³Ûï³é³Ï å³ñïáõÃÛáõÝ, ÇÝãå»ë Ù»ñÝ ¿ñ ³Û¹ ûñ»ñÇÝ£ ØÇ³ÛÝ Ã³Ã³ñÝ»ñÇ ³ñß³í³ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï å³ï³Ñ»É »Ý ³ÛëåÇëÇ ³ÝѳëϳݳÉÇ »ñ¢áõÛÃÝ»ñ, Áݹ¹ÇÙáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñÛ³É µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ ÃßݳÙáõ ¹»Ù»193£ ²ÝÏÙ³Ý ûñÁ γñëáõÙ ·ïÝí³Í ¢ ·»ñÇ ÁÝÏ³Í Ý³Ë³ñ³ñ ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÝ ¿É ÝáõÛÝÝ ¿ íϳÛáõÙ. «¸ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝ ã»Õ³í. íÇñ³íáñÝ»ñ ¢ ëå³ÝÝí³ÍÝ»ñ (ѳÛϳϳÝ,- ¶. Ú.) ½áñùÇó ãϳÛÇÝ£ î³×ÇÏÝ»ñÇó íÇñ³íáñí³Í ¿ÇÝ ÑÇÝ· ³ëÏÛ³ñ ÙdzÛÝ»194£ ØÇÝ㢠30 ÑáÏï»Ùµ»ñÇ áõß »ñ»ÏáÝ, Ãáõñù³Ï³Ý ÙÇ ·áõÙ³ñï³Ï ¢ ùáõñ¹ ÓdzíáñÝ»ñÝ »Ý ·ñ³íí³Í å³Ñ»É ù³Õ³ùÁ195£ ÄáÕáíñ¹Ç Ñá·»Ï³Ý ¹ñáõÃÛáõÝÁ ѳÛï³ñ³ñ»Éáí «³ÝϳÛáõÝ», ê. ìñ³óÛ³ÝÁ ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ ݳ «Çñ»Ý ëå³éݳóáÕ ³Ñ³íáñ íï³Ý·Ç ¹ÇÙ³ó ³ÝϳñáÕ »Õ³í µ³í³ñ³ñ ϳÙù ¢ í×é³Ï³ÝáõÃÛáõÝ óáõÛó ï³É»196£ Þ³ï ¹ÇåáõÏ ¿ Ð³Û ¶Ý¹áõÝáõ ѳëï³ïáõÙÁ. «Æñ»Ýó ÏáãáõÙÇÝ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ ã·ÇïóáÕ Ù»ñ Ùï³íáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ áõ ·ÉáõËÝ»ñÁª ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ¹Çñù»ñáõ íñ³ Ïñ³Í å³ñïáõÃ»Ý»Ý ³é³ç, ³Ûá°, ë³ÕÙݳíáñ»ñ ¢ å³ïñ³ëï»ñ ¿ÇÝ Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÝ áõ ·ñ³íáõÙÁ£ àõñÇß Ëáëùáí, γñëÁ, ѳÛÏ. ÃÇÏáõÝùÇÝ Ù»ç ÑáÏï. 30-»Ý ³í»ÉÇ Ï³ÝáõË ÇÝÏ³Í ¿ñ ³Ý³ñÅ³Ý ¢ ¹³í³×³Ý ջϳí³ñÝ»ñáõÝ Ó»éùáí»197£ ¶. 2. ¼ÇÝíáñ³Ï³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý ¢ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ÝÙdzµ³ÝáõÃÛáõÝÁ,
ݳ˳ÝÓÁ ¢ ÙÇÙÛ³Ýó Ýϳïٳٵ ¹³í»ñÁ
ì»ñ¢áõÙ ³ñ¹»Ý ·ñ»É »Ýù ê»åáõÑ-½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ£ ê»åáõÑÇ «Ñ»ï ¿ÇÝ Ñ³Ûñ»Ý³ë»ñ ëå³ÛáõÃÛ³Ý ¢ ½áñùÇÝ
¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 41£ 194 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 62£ 195 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 196 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 521£ 197 βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 10 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2. ѳëï³·ñáõÙÁ Ù»ñÝ ¿,- ¶. Ú.£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ëÇñïÝ áõ Ñá·ÇÝ»198, ÙÇÝã¹»é áõë³¹ñ³íáñ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ «Ëáñà ½³í³Ï» ¿ñ199, «³ãùÇ ÷áõß». í»ñçÇÝÝ»ñë Ýñ³Ý, ¸ñáÛÇÝ, ²Ý¹ñ³ÝÇÏÇÝ ¢ ÝÙ³Ý Ñ³Û¹áõÏÝ»ñÇÝ ³ñѳٳñѳÝùáí «ËÙµ³å»ï» ¿ÇÝ ÏáãáõÙ200, áñáÝó ·áÛáõÃÛáõÝÁ, Çñ»Ýó ѳÙá½Ù³Ùµ, «³Ýѳٳå³ï³ëË³Ý [¿ñ] ³ñ¹Ç³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ÙÁ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñáõÝ ¢ å³Ñ³ÝçÝ»ñáõÝ, ½³ÛÝ Ïѳٳñ»ñ ï»ë³Ï ÙÁ ¹Çïٳٵ ëï»ÕÍí³Í ѳϳ¹Çñ áõÅ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ»201£ ê»åáõÑÁ, Çñ ϳñ·ÇÝ, íëï³ÑáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ íñ³202£ ¶»Ý»ñ³ÉÝ»ñÝ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÁ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ¹³í»ñ ¿ÇÝ ÝÛáõÃáõÙ ê»åáõÑÇ ¹»Ùª ³ß˳ï»Éáí áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ Ýñ³Ý Ñ»éáõ å³Ñ»É é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ»ÙÇó£ öÇñáõÙÛ³Ý-ê»åáõÑ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÁ «Ù»Ï ÏáÕÙ»ª µÝ³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ ¿ñ» öÇñáõÙÛ³Ý-ݳѳݷ³å»ï ÔáñÕ³ÝÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³ÝÁ, «¢ ÙÛáõë ÏáÕÙ»ª ³Ýáõñ³Ý³ÉÇ ÷³ëïÝ ³ÛÝ ³Ýѳٻñ³ßËáõÃÛ³ÝÁ, áñ ëÏǽµ»Ý Ç í»ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ Ù»ñ ϳٳíáñ é³½ÙÇÏÝ»ñáõÝ ¢ ëå³ÛáõÃÛ³ÝÁ ÙÇ碻203£ ê»åáõÑÇ Ýϳïٳٵ ³Ûë ³Ýѳñ198 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, 1932 Ã., 5 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2£ 199 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, Ã. 66£ 200 ´³óÇ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³Ï³¹»Ù³Ï³Ý ÏñÃáõÃÛáõÝ áõݻݳÉáõ ϳ٠ãáõݻݳÉáõ ѳÝ-
·³Ù³ÝùÇó, ³Ûë ³ñѳٳñѳÝùÝ áõÝÇ Ý³¢ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ£ ²Ûë ѳ۹áõÏÝ»ñÝ ³½·³ÛÇÝ-³½³ï³·ñ³Ï³Ý å³Ûù³ñÇ ýǹ³Û³Ï³Ý ßñç³ÝáõÙ ¹³ñÓ»É ¿ÇÝ ³½·³ÛÇÝ ËáñÑñ¹³ÝÇß, ÇëÏ ³å³½·³ÛÇÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ, Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ÝáõÛݳóáõÙ ãáõݻݳÉáí Ñ³Û ³½·Ç Ñ»ï, ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÅËïáõÙ ¿ÇÝ Ï³Ù ³éÝí³½Ý ³ñѳٳñÑáõÙ áñå»ë Ñ³Û ³½·Ç ËáñÑñ¹³ÝÇß ÁÝϳÉíáÕ ³Ù»Ý µ³Ý (É»½áõ, å»ïáõÃÛáõÝ ¢ å»ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ÝÇßÝ»ñ [ÑÇÙÝ»ñ·, µ³Ý³Ï, ¢Ý.], ³ÝÓ»ñ ¢ ³ÛÉÝ)£ ²½·³ÛÇÝ ËáñÑñ¹³ÝÇßÝ»ñÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¢ ³½·³ÛÇÝ «Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý Ëï³óáõÙÝ»ñ »Ý» (²Éµ»ñï ܳÉã³çÛ³Ý, «¾ÃÝÇÏ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ», ¿ç 173), ÇëÏ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý Ëï³óáõÙÁ éáõë³Ï³Ý ¿ñ£ 201 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 379£ ê»åáõÑ-µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»°ë в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, Ã. 70; Ù³ë 3, Ã. 338; ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 82; ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 96£ 202 ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 94£ 203 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 149£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
·³ÉÇó Ùáï»óáõÙÁ µ³ñáÛ³½ñÏáõÙ ¿ñ ÅáÕáíñ¹ÇÝ, áñÁ ê»åáõÑÇÝ ³½·³ÛÇÝ Ñ»ñáë ¿ñ ѳٳñáõÙ£ ³ɳÝÇ µ³Å³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ ¢ ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñáõÙ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí, ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñ öÇñáõÙÛ³ÝÇ ¢ Ðáíë»÷Û³ÝÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ɳí ã¿ÇÝ204£ ì»ñçÇÝë «³ÝÝ»ñ»ÉÇ ã³÷áí» ³ïáõÙ ¢ ¹³í»ñ ¿ñ ɳñáõÙ Çñ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ëïáñ³¹³ëÝ»ñÇó, ãáññáñ¹ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ·Ý¹³å»ï ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÇ205, ÇÝãå»ë ݳ¢ ÏéíáõÙ ¿ñ ·Ý¹³å»ï гñáõÃÛáõÝÛ³ÝÇ Ñ»ï206. ³é³çÇÝ ·Ý¹Ç ³Ûë Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ýϳïٳٵ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ ïÑ³× ½·³óÙáõÝùÝ»ñ ¿ÇÝ ï³ÍáõÙ ¢ «Ýáñ³Ý ÙÇßï γñëáõÙ ¿ÇÝ å³ÑáõÙ»207£ öÇñáõÙÛ³ÝÇÝ Î³ñëÇ µ»ñ¹³å»ï Ý߳ݳϻÉÇë ½áñ³ó ݳ˳ñ³ñÇ û·Ý³Ï³Ý ·»Ý»ñ³É êÇÉÇÏÛ³ÝÁ µáÕáùáõÙ ¿ ¢ ÁݹѳñíáõÙ Çñ í»ñ³¹³ëÝ»ñÇ, ݳ˳ñ³ñ ·»Ý»ñ³É ²ñ³ñ³ïÛ³ÝÇ ¢ ëå³ñ³å»ï ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ Ñ»ï£ öÇñáõÙÛ³ÝÝ «áõËﳷݳóáõÃÛáõÝ ¿ ϳï³ñáõÙ ºñ¢³Ý, ¹»åÇ ²ëïÕ»ñÇ å³É³ïÁ208, «ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý ßñç³ÝÝ»ñÁ» ¢ ¹ñáõÃÛáõÝÁ ¹ÛáõÃÇã Ó¢áí ÷áËíáõÙ ¿» áõ ݳ ÙÝáõÙ ¿ Çñ Ýáñ å³ßïá-
204 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 508£
ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 90£ гïϳÝß³Ï³Ý ¿ ·É˳íáñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ Ëáëïáí³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñ Ðáíë»÷Û³ÝÝ áõ öÇñáõÙÛ³ÝÁ ÙÇçÝáñ¹áõÙ ¿ÇÝ ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÇÝ` «³Û¹ »ñÏãáï ¢ ³Ýå»ïù ëå³ÛÇÝ … ·»Ý»ñ³ÉÇ ³ëïÇ×³Ý ï³Éáõ£ ºñµ ѳݹÇٳݻóÇ ¹áñ³ ѳٳñ ·»Ý»ñ³É Ðáíë»÷Û³ÝÇÝ, í»ñçÇÝë Ëáëïáí³Ýí»ó, áñ Çñ³Ýù áõ½áõÙ ¿ÇÝ ·»Ã ³Û¹ ÙÇçáóáí ³½³ïí»É ³Û¹ ·Ý¹³å»ïÇó…» (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 353)£ 206 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 22£ 207 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 267£ 208 êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÝ Çñ Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ³×³Ë ¿ ÑÇß³ï³ÏáõÙ ºñ¢³ÝáõÙ ·ïÝíáÕ «²ëïÕ»ñÇ å³É³ïÁ», «³Û¹ ³Ý»ñ¢áõÛà áõÅÁ», áñ «³Ýç³ï ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÇó ¢ å³ñɳٻÝïÇó, ïÝûñÇÝáõÙ ¿ñ »ñÏñÇ µ³ËïÁ» (ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ)£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí, ݳ ÝϳïÇ áõÝÇ Ù³ëáÝ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ£ лﳷ³ÛáõÙ, íï³ñ³Ý¹ÇáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó ÙÇ ù³ÝÇëÁ ϳñ¢áñ å³ßïáÝÝ»ñ »Ý ½µ³Õ»óÝáõÙ Ù³ëáÝ³Ï³Ý ûÃÛ³ÏÝ»ñáõÙ (²É. ʳïÇëÛ³ÝÁ` ßáïɳݹ³Ï³Ý Í»ëÇ 33-ñ¹ ³ëïÇ׳ÝÇ Ø»Í í³ñå»ï, ê. ìñ³óÛ³ÝÁ` 18-ñ¹ ³ëïÇ׳ÝÇ Ù³ëáÝ ¢Ý.)£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ÝáõÙ209£ Æñ Ñ»ñÃÇÝ, ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³Ý, Ýñ³ ßï³µÇ å»ï ·Ý¹³å»ï î»ñ-²é³ù»ÉÛ³Ý ¢ ßï³µÇ ³í³· ëå³ ÷á˷ݹ³å»ï ²íß³ñáí «ß³ñáõÝ³Ï ÏéíáõÙ ¿ÇÝ Çñ³ñ Ñ»ï, ѳÛÑáÛáõÙ Çñ³ñ…»210£ öÇñáõÙÛ³Ý ¢ γñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ññ»ï³Ýáõ å»ï ·Ý¹³å»ï ´³µ³ç³Ýáí «Çñ³ñáõ ï³Ï ÷áñ»Éáõ ¢ Çñ³ñáõ ï³å³É»Éáõ» ѳñóáõÙ ÙñóáõÙ ¿ÇÝ211£ ¶»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ ¢ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ, ³í³ñÇ µ³Å³ÝÙ³Ý (ï»ë ëïáñ¢) ѳñó»ñáõÙ ³ÝÁݹѳï ï³ñ³Ï³ñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ áõݻݳÉáí, ÙÇßï Çñ³ñ ¿ÇÝ ³Ùµ³ëï³ÝáõÙ ¢ Çñ³ñ ѳÛÑáÛáõÙ212£ ÐáÏï»Ùµ»ñÇ 28-ÇÝ ·»Ý»ñ³É Ðáíë»÷Û³ÝÇÝ ÷á˳ñÇÝ³Í ·»Ý»ñ³É Ô³½³ñÛ³ÝÇ ·³ÉáõëïÁ öÇñáõÙÛ³ÝÁ ïѳ×áõÃÛ³Ùµ ¿ ÁݹáõÝáõÙ213£ Ô³½³ñÛ³ÝÁ »ñµ Ù»ÏÝáõÙ ¿ Ðáíë»÷Û³ÝÇ Ï³Û³ÝÁ, ³ÛÝï»Õ é³½Ù³Ï³Ý ù³ñ﻽ ãÇ ·ïÝáõÙª ³å³óáõÛóÁ Çñ»Ýó ·áñÍÇ Ýϳïٳٵ ëå³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ï³ñ³Í ³Ý÷áõÃáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý (³Ûë Ù³ëÇÝ ·ñ»É »Ýù ³ÝÏÙ³Ý é³½Ù³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇ µ³ÅÝáõÙ)£ ²Ûë ÷³ëïÝ ³ñӳݳ·ñáÕ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ Ô³½³ñÛ³ÝÝ «³é³Ýó ³Û¹ é³½Ù³Ï³Ý ù³ñ﻽Ç, ÇÝùÁ ܳåáÉ»áÝ (¿É ÉÇÝ»ñª ¶. Ú.)ª áãÇÝã ã¿ñ ϳñáÕ ³Ý»É»214£
209 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 392-393£
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 6, Ã. 22£ ²ñÅ» Ýß»É, û ì³Ñ³Ý î»ñ-²é³ù»ÉÛ³ÝÁ ųٳݳÏÇÝ »Õ»É ¿ ÎáÙÇï³ë í³ñ¹³å»ïÇ ³ß³Ï»ñïÁ سÛñ ³Ãáé ë. ¾çÙdzÍÝÇ ¶¢áñ·Û³Ý ×»Ù³ñ³ÝáõÙ ¢, ѳí³Ý³µ³ñ, Ñá·¢áñ³Ï³Ý ¹³éݳñ` »Ã» ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÁ ãµéÝÏí»ñ£ 211 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 430£ 212 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 6, Ã. 22-24£ 213 ¸ñ³ å³ï׳éÁ ³ÛÝ ¿ñ, áñ µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÕáåáõïÇ Ù³ëÇÝ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÇ µáÕáù³·ñ»ñÇ ÇëÏáõÃÛáõÝÁ ëïáõ·»Éáõ ѳٳñ, ½áñ³ó ݳ˳ñ³ñ, ·»Ý»ñ³É ²ñ³ñ³ïÛ³ÝÁ 1919-ÇÝ áñå»ë ùÝÝÇã γñë ¿ñ áõÕ³ñÏ»É Ô³½³ñÛ³ÝÇÝ, áñÁ ѳëï³ï»É ¿ñ µáÕáùÝ»ñÇ Ñ³í³ëïÇáõÃÛáõÝÁ (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, ÃÃ. 67-68), û¢ «áã áù ³Û¹ óɳÝÇ Ñ»ñáëÝ»ñÇó ¹³ïÇ ãïñí»ó ¢ µáÉáñÁ ÙݳóÇÝ Çñ³Ýó ï»Õ»ñáõÙ» (ÝáõÛÝÁ, Ù³ë 2, Ã. 291)£ 214 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 32£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
«êå³Ý»ñÇ ¢ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ ß³ï Ù³ë»ñáõÙ Ùï»ñÙ³Ï³Ý ã¿ñ»215. ÇÝãå»±ë ÉÇÝ»ñ, »Ã» «Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ϳ½ÙÁ ߳ѳ·áñÍáõÙ ¿[ñ] Ù»ñ ß³ñù³ÛÇÝ ½ÇÝíáñáõÃÛáõÝÝ Çñ ³ÝÓÝ³Ï³Ý û·áõïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ²Û¹ ÙÃÝáÉáñïáõ٠ѳë³ñ³Ï ½ÇÝíáñÁ ã¿ñ ϳñáÕ å»ï³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛáõÝ ëï³Ý³É, ݳ ï»ëÝáõÙ ¿ñ ٻͻñÇ ûñÇݳÏÁ ¢ Çñ³Ý ¿É, ÇѳñÏ», ã¿ñ Ùáé³ÝáõÙ… ²Û¹ ³é³ÝóùáõÙ Ëáëù ã¿ñ ϳñáÕ ÉÇÝ»É ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏáñáíÇ, ·³Õ³÷³ñÇ Ù³ëÇÝ£ ä»ï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѳÛñ»ÝÇùÁ, ³½·³ÛÇÝ å³ïí³ËݹñáõÃÛáõÝÁ, ³ñ¹»Ý Ëáñóó³Í, »ñ³Ý³íáñ áõñí³Ï³ÝÝ»ñ ¿ÇÝ»216£ ØÇ Ëáëùáí, ÐÐ µ³Ý³ÏáõÙ ïÇñáõÙ ¿ÇÝ éáõë³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇó ųé³Ý·í³Í «¹»¹áíßãÇݳÛÇ» ³Ûɳݹ³Ï µ³ñù»ñÁ£ ¶. 3. γñëÇ Ý³Ñ³Ý·Ç ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ ÃßݳٳÝùÇ Ñ³ëÝáÕ Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛáõÝÁ
ê³ ¢ë ÝßáõÙ »Ý µáÉáñ Ñáõß³·ÇñÝ»ñÁ217£ ØÇ ÏáÕÙÇó γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ ¢ ÙÛáõë ÏáÕÙÇó µ»ñ¹³å»ï, ·»Ý»ñ³É ¸³ÝÇ»É-µ»· öÇñáõÙÛ³ÝÇ, Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÇ áõ Ýñ³Ýó »Ýóϳ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ ÙÇç¢ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ͳÛñ ³ëïÇ×³Ý É³ñí³Í ¿ÇÝ£ ö³ëïáñ»Ý, ݳѳݷáõÙ ïÇñáõÙ ¿ñ »ñÏÇß˳ÝáõÃÛáõÝ£ ²Ûë ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ áõÝ»ñ µ³½Ù³ÃÇí å³ï׳éÝ»ñ, áñáÝóÇó ·É˳íáñÝ»ñÝ »Ý ³É³Ý-óɳÝÇ Ýϳïٳٵ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ áõ Ýñ³Ýó »ÝóϳݻñÇ Ù»Í ³ËáñųÏÝ áõ ¹ñ³Ýª ݳѳݷ³å»ïÇ ËÇëï ѳϳé³ÏáõÃÛáõÝÁ, ¢, »ñÏñáñ¹, Ý³Ñ³Ý·Ç ÙáõëáõÉÙ³Ý (Ãáõñù, ùáõñ¹, ϳñ³÷³÷³Ë ¢ ³ÛÉÝ) 215 êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 508£ 216 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, ÃÃ. 304-305£
î»°ë, ûñÇÝ³Ï êÇÙáÝ ìñ³óÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1993, ¿ç 508; ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 34; ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 59; êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ (в², ý. 477)£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ í³ñí»ÉÇù ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³·Íáñ»Ý ѳϳé³Ï ÉÇÝ»ÉÁ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ¢ ݳѳݷ³å»ïÇ Ùáï£ Ü³Ñ³Ý·³å»ïÁ í³ñáõÙ ¿ñ ³Ûɳ½·ÇÝ»ñÇÝ, Ù³ëݳíáñ³µ³ñ ùñ¹»ñÇÝ ëÇñ³ß³Ñ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, ÙÇÝã¹»é ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ, ÏáÕÙݳÏÇó ÉÇÝ»Éáí ³Ûɳ½·ÇÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ Ïáßï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ218, Çñ³Ï³ÝáõÙ Ñ»ï³åݹáõÙ ¿ÇÝ ÙáõëáõÉÙ³ÝÝ»ñÇÝ ³É³Ý-óɳݻÉáí ѳñëï³Ý³Éáõ ³å³éáÕç Ýå³ï³ÏÝ»ñ£ öÇñáõÙÛ³ÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ñ Çñ»Ý Ýß³Ý³Ï»É ·»Ý»ñ³É-ݳѳݷ³å»ï ¢ Çñ»Ý »ÝóñÏ»É ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý í³ñãáõÃÛáõÝÁ, ÙÇ µ³Ý, áñÇÝ µ³ó³ñӳϳå»ë ¹»Ù ¿ñ ݳѳݷ³å»ï ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ219£ ¼ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí, ݳѳݷáõ٠ó·³íáñáõÙ ¿ÇÝ Ï³Ù³Û³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ µéÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÐРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ÷áË³Ý³Ï ³É»ùë³Ý¹218
²É»ùë³Ý¹ñ ʳïÇëÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Í³·áõÙÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1925, ÃÇí 6, ¿ç 50-51£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí, γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ¢ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÏáñͳÝÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ »ñÏñáñ¹³Ï³Ý ¹»ñ ãÇ Ë³Õ³ó»É ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý` Çñ ³½·³ÛÇÝ ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ Ñëï³Ï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ãáõݻݳÉáõ ÷³ëïÁ£ ¸ñ³ÝÇó û·ïí»É »Ý ³Ù»Ý ï»ë³ÏÇ å³ï»Ñ³å³ßïÝ»ñÁ£ úñÇݳϪ γñëÇ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÁ Ý³Ñ³Ý·Ç ÑáõÛÝ»ñÇó ϳ½Ù»É ¿ÇÝ Ï³Ù³íáñ³Ï³Ý ËÙµ»ñ, áñáÝù «Ù³ëݳ·Çï³ó»É ¿ÇÝ» Ãáõñù³Ï³Ý ¢ ùñ¹³Ï³Ý ·ÛáõÕ»ñÇ Ã³É³ÝÙ³Ý ·áñÍáõÙ (ï»ë, ûñÇݳÏ, в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, ÃÃ. 456-458), ÙÇ Ñ³Ý·³Ù³Ýù, áñÝ Çñ µ³ó³ë³Ï³Ý ¹»ñÝ áõÝ»ó³í ݳѳݷáõÙ ³½·³ÙÇçÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëñ»Éáõ ѳñóáõÙ£ ²Ûë ËݹñÇÝ ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É »Ýù Ù»ñ «Ð³Û-ùñ¹³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ 1919-1920 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ» áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ù»ç («Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¢»Éù – ä³ïÙáõÃÛáõÝ, ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ, Ùß³ÏáõÛà (Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ ÅáÕáí³Íáõ)», ÐÐ ¶²² ³ñ¢»É³·ÇïáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõï, ºñ¢³Ý, 2002, ¿ç 158-169)£ 219 ²É»ùë³Ý¹ñ ʳïÇëÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Í³·áõÙÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1925, ÃÇí 6, ¿ç 51£ ܳѳݷáõÙ 1919 Ã. Ù³ÛÇëÇÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÇó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá, ß³ï ÷áùñ ųٳݳϳѳïí³Í, ݳѳݷáõ٠ѳëï³ïí»É ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ¢ ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÁ Ý߳ݳÏí»É ¿ ·»Ý»ñ³É-ݳѳݷ³å»ï (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 230)£ Ðáíë»÷Û³ÝÔáñÕ³ÝÛ³Ý Ñ³Ï³Ù³ñïáõÃÛ³Ý å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ¹³ ¿ñ (ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ)£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ñÛ³Ý á×áí ÉáõÍ»Éáõ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý »ñÏíáõÃÛ³Ý ³Ûë ·áñ¹Û³Ý ѳݷáõÛóÁ, µ³í³ñ³ñíáõÙ ¿ñ Éë»Éáí »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇÝ ¢… µ³ñÓÇÃáÕÇ Ù³ïÝ»Éáí ѳñóÇ í×éáõÙÁ£ ¶»Ý»ñ³ÉÝ»ñ-γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ñ »ñÏÏáÕÙ³ÝÇ ¹³í»ñáí ¢ ݳѳݷáõÙ ³ÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ëáñ³óٳٵ£ ²Ûë ѳϳٳñïáõÃÛ³ÝÁ Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ñ Ý³Ñ³Ý·Ç ÐÚ¸ ϳéáõÛóÁ, áñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ݳѳݷ³å»ïÇ ÏáÕÙÝ ¿ñ, ÙÛáõëÁª ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ£ ²Ûë Ïáõë³Ïó³Ï³ÝÝ»ñÝ áõ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ, ¹áõñë ·³Éáí Çñ»Ýó Çñ³í³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ˳éÝíáõÙ ¿ÇÝ Ý³Ñ³Ý·Ç ¢ ³éѳë³ñ³Ï ÐÐ-Ç ù³Õ³ù³ódzϳÝ, í³ñã³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý áõ ϳ¹ñ³ÛÇÝ ·áñÍ»ñÇÝ, ÇÝãÇ ¹»Ù ݳѳݷ³å»ïÝ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï µáÕáùáõÙ ¿ñ220£ ²Ûë ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ, Çñ ͳÝñ ѻÝùÝ»ñáí, ß³ñáõݳÏí»ó ÝáõÛÝÇëÏ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÙµáÕç ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ 221 áõ ׳ϳﳷñ³Ï³Ý ¢ ³Õ»ï³µ»ñ »Õ³í û° ù³Õ³ùÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý, ¢ û° ³éѳë³ñ³Ï Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç áõ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ222£ ¶. 4. ø³Õ³ù³Ï³Ý áõ ѳïϳå»ë é³½Ù³Ï³Ý å³ïϳ鳽¹áõ ³é³çÝáñ¹-Ññ³Ù³Ý³ï³ñ(Ý»ñ)Ç µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ
Ð³Û ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ å³ïϳé³Ýù ã¿ñ ³é³ç³óÝáõÙ ·»Ý»ñ³É ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ ³ÝÓÁ£ ܳ, «Ýáñ³ëï»ÕÍ Ð³Û³ëï³ÝÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñáõÝ µ³í³ñ³ñáõÃÛáõÝ ïíáÕ Ù³ñ¹Á ã¿ñ»223, ݳ «³í»ÉÇ ßáÛáÕ ýÇÏódz ¿ñ, ù³Ý û ó³ÝϳÉÇ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ - ·»Ý»ñ³É ܳ½³ñµ»·áí
220 в², ý. 477, ó. 1, ·. 14, ÃÃ. 1-2; ÝáõÛÝÁ, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 394-396£
¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 34; ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 59£ 222 ²É»ùë³Ý¹ñ ʳïÇëÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Í³·áõÙÝ áõ ½³ñ·³óáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1925, ÃÇí 6, ¿ç 51; ²ñ³ñ³ï гÏáµÛ³Ý, «Ð³Û³ëï³ÝÇ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÁ ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1918-1920», ºñ¢³Ý, 2005, ¿ç 274£ 223 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 381£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ó·³íáñáõÙ ¿ñ, µ³Ûó áã ϳé³í³ñáõÙ»224£ «Ø»½ å³Ï³ëáõÙ ¿ñ ÙÇ Çß˳ݳÉÇó Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ÙdzÛÝ ¢ Ñ³Û ù³ç»ñÁ å³ïñ³ëï ÏÉÇÝ»ÇÝ Ïñ³ÏÁ Ý»ïí»Éáõ», ¢ ³Û¹ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ëñÇ Ñ»ï¢Çó «Ñ³ÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ ³ÝÓÝáõñ³ó Ï»ñóñ»225£ ²Ûë ·áñÍáÝÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ Ð³Û ¶Ý¹áõÝÇÝ Ëáñ íñ¹áíáõÙáí ·ñáõÙ ¿. «ø³ÝÇ ÙÁ ï³ëÝÛ³Ï í³ñųå»ïÝ»ñ ¢ ³ëáÝó Ù»ç ³Ù»Ý»Ý ³í»ÉÇ ×³ñåÇÏÝ»ñÁ», ¹³í³¹ÇñÝ»ñÁ, ëáõï Ñ»ñáëÝ»ñÝ áõ Ï»ÕÍ Ñ»Õ³÷á˳ϳÝÝ»ñÁ ÏϳñÍ»ÇÝ Ý³Ë³ñ³ñ, í³ñã³å»ï, Ù»Í³Ù»Í ÅáÕáíÝ»ñáõ ݳ˳·³ÑÝ»ñ »Õ³Í ÁÉɳɻ£ Üñ³Ýù ã·Çï»ÇÝ ¢, ³í»ÉÇ ¹³ï³å³ñï»ÉÇÝ, ã¿ÇÝ ¿É áõ½áõÙ ëáíáñ»É «³ÛÝ µáÉáñ µ³Ý»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ÇÝ, ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿ÇÝ »ñÏÇñ ¢ ÅáÕáíáõñ¹ ϳé³í³ñ»Éáõ ѳٳñ»226£ âϳÛÇÝ «áïùÇ Ï³Ý·Ý³Í µ³½ÙáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍáÕ, ϳÙù»ñÁ ÏéáÕ-Ïá÷áÕ í³ÛñÏÛ³ÝÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ»227, Ññ³å³ñ³ÏáõÙ »ñ¢³óáÕ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ «áã ÙÇ µ³ñáÛ³Ï³Ý Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛáõÝ ã»¿ÇÝ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ Ñ³Û ½ÇÝíáñÇ ³ãùáõÙ»228£ ä³ï»ñ³½ÙáõÙ ¢ ˳ճÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳÕûÉáõ ѳٳñ, Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹Á ϳñÇùÝ áõÝ»ñ,- ¢ ³Ûëûñ ¢ë áõÝÇ,- ѳٳ½·³ÛÇÝ ÙdzëÝáõÃÛ³Ý, Çëϳ廰ë ѳÛñ»Ý³ë»ñ, Ñ»é³ï»ë, ·³Õ³÷³ñ³å³ßï ¢ å³ïϳ鳽¹áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ£ àã ÙdzÛÝ µ³Ý³ÏÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÁ, ³ÛÉ¢ ѳë³ñ³Ï ÅáÕáíáõñ¹Á ã¿ñ ѳí³ïáõÙ Çñ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áõ ѳñ·³Ýù ãáõÝ»ñ Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ229£ ÆëÏ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¹»Ù ³ñß³íáÕ Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ áõÝ»ñ ù³Õ³ù³Ï³Ý áõ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý Ù»Ï Õ»Ï³í³ñª 38 ï³ñ»Ï³Ý, é³½Ù³Ï³Ý ³Ï³¹»ÙÇ³Ï³Ý ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ ÏñÃáõ-
224 в², ý. 477, ó. 1, ·. 16, Ã. 41£ 225 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 6, Ã. 82£ î»ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 357£ 226 βä, «Ø³ñïÏáó», 10 ÝáÛ»Ùµ»ñ 1932, ¿ç 2£ 227 ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 97£ 228 в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 252£ 229 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 381£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ÃÛáõÝ (áñÁ ѳïϳÝßíáõÙ ¿ ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ Ëëï³·áõÛÝ Ùáï»óáõÙáí) ëï³ó³Í, ²é³çÇÝ ³ß˳ñѳٳñïÇÝ Ù»Í ÷áñÓ³éáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ³Í, «ÁݹáõÝ³Ï ¢ Éáõñç ½áñ³í³ñ»230, å³ïϳ鳽¹áõ Ù»Ï ³ÝÓª øÛ³½Ç٠γñ³µ»ùÇñ ÷³ß³Ý, áñÝ Çñ ³ÝÓÇ Ù»ç ÙdzíáñáõÙ ¿ñ ϳñ¢áñ áñ³ÏÝ»ñª ù³Õ³ù³·»ïÝ áõ ¹Çí³Ý³·»ïÁ, é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ áõ Ãáõñù³Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃ۳ݪ ѳٳÃáõñù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñ³ÏÇñÝ áõ ¹ñ³ ³ÝÓÝ³Ï³Ý í³é ûñÇݳÏÁ£ ²é³çÝáñ¹Ç ³ÝÓÝ³Ï³Ý ûñÇݳÏÁ ËÇëï í³ñ³ÏÇã ¿ ¹³éÝáõÙ Ù³ëݳíáñ³µ³ñ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ å³ï»ñ³½ÙÁ£ ØÇÝã γñ³µ»ùÇñ ³ÝÓݳå»ë ¿ñ ³é³çÝáñ¹áõÙ Çñ ½áñù»ñÁ ¢ ѻ鳹Çï³ÏÁ Ó»éùÇÝ Ñ»ï¢áõÙ ¿ñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ï»ÕáõÙ ûå»ñ³ïÇí ϳñ·áí áñáßáõÙÝ»ñ ÁݹáõÝáõÙ áõ Ññ³Ù³ÝÝ»ñ ³ñÓ³ÏáõÙ, ѳÛáó µ³Ý³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ÝëïáõÙ ¿ñ ÷³÷áõÏ µ³ñÓ»ñÇ íñ³ª ºñ¢³ÝáõÙ, ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉáõ٠ϳ٠γñëÇ ÓáñáõÙ ·ïÝíáÕ ßï³µÇ ß»ÝùáõÙ (áñï»ÕÇó «»ñÏÝùÇ ÙÇ Ïïáñ ï»ëÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ÙdzÛÝ»231) ¢ áã û ù³Õ³ùÇÝ ÇßËáÕ Î³ñ³¹³ÕÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñï»ÕÇó ѻ鳹Çï³Ïáí ϳñ»ÉÇ ¿ñ Ñ»ï¢»É ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ232£ öÇñáõÙÛ³ÝÁ «ß³ï ùÇ㠳ݷ³Ù γñë»Ý ¹áõñë »Ï³í Çñ»Ý ѳÝÓÝí³Í ßñç³ÝÇÝ ¢ ¹Çñù»ñáõÝ áõ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÝ Í³ÝáóݳÉáõ»233£ ֳϳï³230 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 17, Ã. 22£ 231 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 68£
²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë, ûñÇݳÏ, ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 68; βä, «Ø³ñïÏáó», 1932 Ã., 8 ÝáÛ»Ùµ»ñÇ, ¿ç 2; в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 368£ àõß³·ñ³í ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ³ñ¹»Ý ·»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, »ñµ γñ³µ»ùÇñÇ ßï³µÇ å»ï ʳÉÇÉ µ»ÛÁ ѳñó ¿ ï³ÉÇë êÇÉÇÏÛ³ÝÇ ßï³µÇ å»ï ì»ùÇÉÛ³ÝÇÝ, «Ã» á±ñ ¹Çñù»ñÇó ¿Çù ¹áõù, ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙáíÇ Ñ»ï, í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ, ¹ÇïáõÙ é³½Ù³µ»ÙÁ», ݳ å³ï³ëË³Ý»É ¿` «Î³ñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³Û»-Çó£ «Ø»Ýù γñ³µ»ùÇñ ÷³ß³ÛÇ Ñ»ï ³Û¹å»ë ¿É ϳñÍáõÙ ¿ÇÝù»,- Ñ»·Ý»É ¿ Ãáõñù ·Ý¹³å»ïÁ (в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 368)£ 233 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 383£ ÜáõÛÝÁ ѳëï³ïáõÙ ¿ ݳ¢ êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ£ лµ³ñ, ÑÇÙݳ½áõñÏ ¿ å³ïÙ³µ³Ý гñáõÃÛáõÝ ÂáõñßÛ³ÝÇ (1900-1978)
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
·ñ³Ï³Ý ³Û¹ ûñ»ñÇÝ Ý³ ³íïáíóñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí Ïáïñ»É ¿ñ áïùÝ áõ å³éÏáõÙ ¿ñ ßï³µÇ ß»ÝùáõÙ£ ¶. 5. ²É³Ý-óɳÝÇ ÙáÉáõóùÁ ÐÐ ù³Õ³ù³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ý ¢ µ³Ý³ÏǪ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ ·ïÝíáÕ ½áñ³ÙdzíáñÝ»ñÇ ¢ Ù³áõ½»ñÇëïÝ»ñÇ Ùáï
²Ûë Ù³ëÇÝ Ñ³ñÛáõñ³íáñ íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý µáÉáñ Ñáõß³·ñáÕÝ»ñÇ Ùáï, ÇÝãå»ë ݳ¢ ³ñËÇí³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ£ ³ɳÝÇ Ñ³ñóáõÙ Çñ ³ÝÓÁ í³ñϳµ»Ï»É ¿ñ ·»Ý»ñ³É ¸³ÝÇ»É-µ»· öÇñáõÙÛ³ÝÁ£ ²Ûë áÉáñïáõ٠ѳïϳå»ë «÷³ÛÉáõÙ ¿ñ» ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÁ, áñÁ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñ»ñÇÝ ³í»ÉÇ ß³ï ½µ³Õí³Í ¿ñ Çñ óɳݳÍÝ»ñÝ ³å³Ñáí ï»Õ ѳëóÝ»Éáõ ѳñóáí, ù³Ý ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ùµ234£ Æñ íϳÛáõÃÛáõÝÁ í»ñ³·ñ»Éáí ÅáÕáíñ¹ÇÝ, ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ «Ýáñ³Ý «Ã³É³ÝãÇ» ¢ «³Ý³ëáõÝÝ»ñÇ í³×³é³Ï³Ý» ¿ÇÝ ³Ýí³ÝáõÙ, áñ Ãáõñù ¢ ùáõñ¹ ï³ññ»ñÇó ѳ÷ßï³Ï»Éáí Ýñ³Ýó ³Ý³ëáõÝÝ»ñÁ, áñå»ë Ëéáí³ñ³ñÝ»ñÇÝ å³ïÅ»Éáõ å³ïñí³Ïáí, í³×³éáõÙ ¿ñ ìñ³ëï³ÝÇ í»ñ³»£ «Ð³ñϳíáñ ã¿ µ³ó³ïñ»É, û ÇÝã Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝ åÇïÇ áõݻݳÛÇÝ ß³ñù³ÛÇÝ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùÁ, áñ öÇñáõÙÛ³ÝÁ «³ÛÝ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇó ã¿ñ, áñáÝù ³å³Ñáí Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÇó »Ý ջϳí³ñáõÙ ÏéÇíÁ£ ¸³ÝÇ»É-µ»·Ý ³ÝÙÇç³å»ë Ù»ÏÝáõÙ ¿ Ïñ³ÏÇ ³é³çÇÝ ·ÇÍÁ, ë³Ï³ÛÝ ³íïáÙáµÇɳÛÇÝ ³Õ»ï ¿ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ, áñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí ÏáïñíáõÙ ¿ Ýñ³ áïùÁ» (гñáõÃÛáõÝ ÂáõñßÛ³Ý, «ê³ñ¹³ñ³å³ïÇ Ñ»ñáëÁ (¸³ÝÇ»É-µ»· öÇñáõÙÛ³Ý) (1863-1922)», «´³Ýµ»ñ г۳ëï³ÝÇ ³ñËÇíÝ»ñÇ», 1969, ÃÇí 1, ¿ç 179)£ âÅËï»Éáí ѳݹ»ñÓ ¸. öÇñáõÙÛ³ÝÇ Çëϳå»ë Ù»Í áõ Ñ»ñáë³Ï³Ý ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ê³ñ¹³ñ³å³ïÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïáõÙ, ó³íáù, ѳëï³ïáõÙ »Ýù, áñ ݳ ïÇåÇÏ ûñÇݳÏÝ ¿ ³ÛÝ Ñ»ñáëÇ, áñÁ ã¹ÇٳݳÉáí ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ÁÝïñáõÙ ¿ ³Ýå³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ¢ ³Ýµ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý áõÕÇÝ ¢ ³Û¹ ׳ݳå³ñÑáí ÁÝóÝáõÙ ¹»åÇ ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇ ÏáñͳÝáõÙ£ ²Ûëï»Õ ³ñÅ» ÑÇᯐ ÜŹ»ÑÇ ÇÙ³ëïáõÝ ÙÇïùÁ. «ÎÛ³ÝùáõÙ ¹Åí³ñ ¿ Ñ»ñáë³Ý³ÉÁ, µ³Ûó ³í»ÉÇ ¹Åí³ñ ¿ Ñ»ñáë ÙݳÉÁ, ÇëÏ ¿°É ³í»ÉÇ ¹Åí³ñ` Ñ»ñáë Ù»éÝ»ÉÁ»£ 234 ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 5, ¿ç 87£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
í»ñ³ Çñ»Ýó ·»Ý»ñ³ÉÇ Ù³ëÇÝ ³ÛëåÇëÇ ½ñáõÛóÝ»ñÁ, áñ ÃéãáõÙ ¿ÇÝ µ»ñÝ» µ»ñ³Ý»,- ³ÝÙÇç³å»ë ³í»É³óÝáõÙ ¿ ·»ñ³ßÝáñÑ Ñ³ÛñÁ235£ ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ ϳñÇùÁ ãáõÝ»ÇÝ ³Û¹åÇëÇ «½ñáõÛóÝ»ñ» Éë»Éáõ, ù³ÝÇ áñ Çñ»Ýó ÙÇ Ù³ëÁ ¢ë å³ñï³¹ñ³µ³ñ, áÙ³Ýù ¿Éª ëÇñ³Ñáųñ Ï»ñåáí, Ù³ëݳÏÇó ¿ »Õ»É ³Û¹ ÏáÕáåáõïÝ»ñÇÝ£ Àݹ áñáõÙ, ½ÇÝíáñÝ»ñÁ ïݳÛÇÝ Çñ»ñÁ ÏáÕáåï»Éáõó Ñ»ïá, ëÏëáõÙ ¿ÇÝ ÑÝÓ»É Ñ³ñáõëï ³ñï»ñÁ ¢ ÃáõÛÉ ãï³É, áñ «³í»ÉÇ ëáí³Í Ñ³Û ·ÛáõÕ³óÇáõÃÛáõÝÁ ·»Ã Ù³ë³Ùµ û·ïí»ñ Óñdzµ³ñ Ó»éù ³Ýó³Í ³Û¹ ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ñ³ñëïáõÃÛáõݻݻ236£ Ðáõß³·ñáÕÁ ¹ÇåáõÏ Ýϳï»É ¿ ï³ÉÇë. «Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý ³Ûë ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»çª Ñ³Û ½ÇÝíáñÁ á°ã ÁݹáõÝ³Ï ¿ñ Ïéí»Éáõ ¢ á°ã ³É Çñ ϳóáõÃÛ³ÝÁ Ù³ëÇÝ í×Çï ·³Õ³÷³ñ ÙÁ áõݻݳÉáõ»237£ ÎáÕáåáõïÇ Ñ³ñóáõÙ, «Áëï ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÇ, Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý ϳ½ÙÁ µ³Å³Ý»É ¿ñ Çñ³ñ Ù»ç «³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½áݳݻñÁ» ¢ ³Ù»Ý Ù»ÏÁ ·Í»É ¿ñ Çñ ïÝï»ë³Ï³Ý Çñ³í³ëáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÁ»,- Ýϳï»É ¿ ï³ÉÇë ݳѳݷ³å»ï ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ238£ Â³É³Ý»É »Ý ÝáõÛÝÇëÏ å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³, ÐÐ µ³Ý³ÏÇ úÉÃÇ ÙáõïùÇó Ñ»ïá ³ÛÝï»Õ ·³í³é³å»ï Ý߳ݳÏí³Í ùáõñ¹ ¾½á µ»·Ç 800 ·ÉáõË áã˳ñÇ ÑáïÁª Ýñ³ »ñÏáõ ÑáíÇíÝ»ñÇÝ ëå³Ý»Éáí239£ 1920 Ã. ³Ù³éí³ ÁÝóóùáõÙ, γñëÇó ÙÇÝ㢠úÉÃÇ ï³ñ³ÍùÇ Ãáõñù³Ï³Ý ¢ ùñ¹³Ï³Ý ·ÛáõÕ»ñáõÙ Éùí³Í áõÝ»óí³ÍùÁ å»ï³Ï³Ý³óÝ»Éáõ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÇ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÁ ºñ¢³Ýª ѳñáõóáõÙ ¿ ÏáÕáåáõïáí ÑÕ÷³ó³Í µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ ÃßݳٳÝùÁ£ ØÇ Ëáëùáíª ïÇ235
¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³Ýó, «ÎÛ³ÝùÇë ³Ù»Ý³¹Åµ³Ëï ûñÁ ¢ »ñç³ÝÏáõÃÛ³Ýë ñáå»Ý», «à·áõÝ ã³å³íÇÝ»Éáõ ³ñ¹ÛáõÝùÁ», ¿ç 35£ ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù-Ç ³Ûë íϳÛáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ïáõÙ »Ý ݳ¢ γñá ê³ëáõÝÇÝ ¢ ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇÝ. ï»°ë ÐÂä, «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1926, Ã. 6, ¿ç 87-88; ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 30£ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ï êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ Ñáõß»ñáõÙ ï³ëÝÛ³ÏÝ»ñáí íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇ, Ù³ëݳíáñ³µ³ñ Ðáíë»÷Û³ÝÇ Ã³É³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ£ 236 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 199£ 237 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ£ 238 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 272£ 239 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ÃÃ. 265, 269-271£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñ»É ¿ «Ù»ñ ¹»Ù Ë³Õ ãϳ» ëϽµáõÝùÁª ÑÇÙÝáíÇÝ áïݳï³Ï ï³Éáí ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³éѳë³ñ³Ï å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñÁ£ ²É³Ý-óɳÝÇÝ Ù»Í ³ÏïÇíáõÃÛáõÝ ¿ óáõó³µ»ñ»É ³é³çÇÝ ·Ý¹Ç Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ·Ý¹³å»ï ÐáíѳÝÝ»ë Ø³½Ù³ÝÛ³ÝÁ£ ø³ç ¢ ѳÛñ»Ý³ë»ñ ëå³ÛÇ Ñ³Ùµ³íÇ ïÇñ³ó³Í ³Ûë ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÁ »Õ»É ¿ ·»Ý»ñ³É ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÇ ³ç µ³½áõÏÁ óɳÝÇ ·áñÍáõÙ 240 ¢ Ñû·áõï Ýñ³Ý áõ ë»÷³Ï³Ý ³ÝÓÇÝ Ï³ï³ñáõÙ ¿ñ ëå³ÛÇÝ áã í³Û»É ·áñÍ»ñ£ ²Û¹ ѳñóáõÙ Ýñ³Ý ٻͳå»ë û·ÝáõÙ ¿ÇÝ, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, «Ï³Ù³íáñÝ»ñÁ»ª Ódzíáñ Ù³áõ½»ñÇëïÝ»ñÁ241£ ²Ù»Ý³ÃáÕáõÃÛáõÝÝ áõ ë³ÝÓ³ñÓ³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳë»É ¿ÇÝ ³Ù»Ý³í³é »ñ¢³Ï³ÛáõÃÛáõÝÇó ³Ý¹ÇÝ£ úñÇݳÏ, «»ñµ γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ½ñ³ÑÇ ï³Ï, ëÏëí»ó Ñéã³Ï³íáñ óɳÝÁ»242, ·»Ý»ñ³É öÇñáõÙÛ³ÝÇ ¢ «²ëïÕ»ñÇ å³É³ïÇ»243 ÙÇ ³Ý¹³ÙÇ ÙÇç¢ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ñ»ï¢Û³É Ñ»é³Ëáë³½ñáõÛóÁ. «N ç³Ý, ³ëáõÙ ¿ ·»Ý. öÇñáõÙáí, ù»½ ß³ï »Ù Ï³ñáï»É, »[±]ñµ »ë ·³Éáõ γñë, óɳÝÇ ùá µ³ÅÇÝÁ å³Ñ»É »Ù…»£ ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ ѳÛïÝáõÙ ¿, áñ »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ ¹³ ϳï³Ï ¿ñ, ³å³ ·áÝ» å»ïù ã¿ ³ñí»ñ «Ññ³å³ñ³Ï³í, ºñ¢³ÝÇ ¢ γñëÇ Ñ»é³·ñ³ï³Ý µ³½Ù³ÃÇí å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùµ», áñÇ Ñ»ï¢³Ýùáí ³Ûë Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ «ÙÇ Å³ÙÇó Ñ»ïá µ»ñ³ÝÇó µ»ñ³Ý ¿ñ ³ÝóÝáõ٠û° γñëáõÙ ¢ û° ºñ¢³ÝáõÙ…»244£ ³ɳÝáõÙ ¿ÇÝ áã ÙdzÛÝ ÙáõëáõÉÙ³ÝÝ»ñÇ áõÝ»óí³ÍùÝ áõ å»ï³Ï³Ý ѳñëïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ¢, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ϳñÇùÝ»ñÇ åÇï³ÏÇ ï³Ï, µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ëå³Ý»ñÁ ÏáÕáåïáõÙ ¿ÇÝ Î³ñëÇ ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ
в², ý. 477, ó. 1, ·. 6, Ã. 34; ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 59, 62£ 241 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 59£ 242 ³ɳÝÝ ëÏëí»É ¿ ³Ý·ÉdzóÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³ÝÁ ÷á˳Ýó»Éáõó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá` 1919 Ã. Ù³ÛÇëÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇÝ£ 243 î»ë ÃÇí 209 ͳÝáó·ñáõÃÛáõÝÁ£ 244 в², ý. 477, ó. 1, ·. 10, ÃÃ. 39-40£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ó³ñ³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý Ïáõï³Ï³Í Ñëϳ۳ù³Ý³Ï ·áõÛùÁ245£ ³ɳÝÝ ³ÛÝåÇëÇ ï³ñáÕáõÃÛáõÝ ¿ñ ëï³ó»É, áñ γñëÇ ³ÝÏáõÙÇó ÙÇ ß³µ³Ã ³é³ç, »ñµ áñáßáõÙ »Ý ϳñ·Ç µ»ñ»É µ»ñ¹Ç ³ÙñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, å³ñ½íáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù ½áõñÏ »Ý ¿É»Ïïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó áõ çñÇó, Ñ»é³Ëáë³ÛÇÝ ¢ ѻ鳷ñ³Ï³Ý ë³ñù»ñÇó, ѻµ³ñ ݳ¢ ϳåÇó û° ÙÇÙÛ³Ýó, û° µ»ñ¹Ç ßï³µÇ áõ Ññ»ï³Ýáõ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ Ñ»ï246£ ¶áÕ³ó»É ¿ÇÝ Ý³¢ ³íïáÙ»ù»Ý³Ý»ñÁ ¢ ÂÇýÉÇë ï³Ý»Éáíª í³×³é»É247£ ÎáÕáåáõïÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏÇó ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÁ ÙÝáõÙ ¿ÇÝ ³Ýå³ïÇÅ£ ºñµ óɳÝÝ ³Ñé»ÉÇ ã³÷»ñ ¿ ÁݹáõÝáõÙ áõ Ñ»ï³ùÝÝáõÃÛ³Ùµ ѳëï³ïíáõÙ, ܳ½³ñµ»·Û³ÝÁ Ëëïáñ»Ý Ññ³Ù³ÛáõÙ ¿ í»ñç ï³É ¹ñ³Ý, µ³Ûó áù áù ã¿ñ »ÝóñÏíáõÙ ëå³ñ³å»ïÇ Ññ³Ù³ÝÇÝ£ àñ¢¿ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ öÇñáõÙÛ³ÝÇÝ ¹³ïÇ ï³Éáõ ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ ëå³éݳÉÇùÁ£ ²í»ÉÇÝ, öÇñáõÙÛ³ÝÁ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ëï³ÝáõÙ ¿ ³í³· ½áñ³í³ñÇ (·»Ý»ñ³É-É»Ûï»Ý³Ýï) ³ëïÇ׳݅248 ³ɳÝÇ Ñ³ñóáõÙ ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇÝ áõ ·Ý¹³å»ïÝ»ñÇÝ Ù»Í ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ »Ý Ù³ïáõó»É Ù³áõ½»ñÇëïÝ»ñÝ áõ Ýñ³Ýó ËÙµ³å»ïÝ»ñÁ, áñáÝù гÛñ»ÝÇùÇ å³ßïå³Ý «Ï³Ù³íáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ» åÇï³ÏÇ ï³Ï ѳÛïÝí»É ¿ÇÝ Î³ñëÇ Ù³ñ½áõÙ áõ Ïóí»É ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ëå³ÛÇÝ. «¶ñ»Ã» ³Ù»Ý ÙÇ ëå³ áõÝ»ñ Çñ … «ËáõÙµÁ» »249£ Üñ³Ýù ½µ³Õí»É »Ý áã ÙdzÛÝ Ã³É³Ýáí, ³ÛÉ¢ª µéݳµ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¢ ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ ÎáÕáåáõïÇ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³ñß³íÇó í»ñ³¹³éݳÉáí γñë, Ýñ³Ýù «ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ í³ïÝáõÙ ¿ÇÝ ß³ï Ù»Í ·áõÙ³ñÝ»ñ, ÑÛáõñ³ëÇñ»Éáí ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇÝ», áíù»ñ «³Û¹ ½»ËáõÃÛ³Ý ÁݹÙÇçáõÙÝ»ñáõÙ ÃáõÕà ˳ճÉáí, ï³ÝáõÙ ¢ ï³ñíáõÙ ¿ÇÝ ÙÇÉÇáÝÝ»ñ…»250£ ²Ûë Ññáë³Ï³ËÙµ»ñÁ ٻͳå»ë Ýå³ëï»É »Ý ݳ¢ ϳÝáݳíáñ ½áñùÇ Ù»ç ³Ý-
245 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 1, Ã. 50£ 246 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ã. 51£ î»ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, Ù³ë 3, Ã. 365£ 247 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 1, Ã. 61£ î»ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, Ù³ë 3, Ã. 364£ 248 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ù³ë 2, ÃÃ. 243-244, 251£ 249 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ã. 262£ 250 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, Ã. 283£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³ÝÁ£ Üñ³Ýù »Õ»É »Ý ׳ϳïÇó ÷³ËãáÕÝ»ñÇ ³é³çÇÝ ß³ñùáõÙ 251£ ÊÙµ³å»ïÝ»ñ öÇÉáëÇ ¢ Øáõñ³¹Ë³ÝÇ ïÕ»ñùÁ ã¿ÇÝ ËáñßáõÙ å³ï»ñ³½ÙÇ ûñ»ñÇÝ ÇëÏ ÏáÕáåï»Éáõ γñëÇ Çñ»Ýó ³½·³ÏÇóÝ»ñÇ µÝ³Ï³ñ³ÝÝ»ñÁ252£ ÎáÕáåáõïáí ½µ³Õí»É »Ý êÙµ³ïǪ ѳñ³µ»ñ³µ³ñ ãí³ñϳµ»Ïí³Í Ódzíáñ ϳٳíáñÝ»ñÝ ³Ý·³Ù253£ ØÇ Ëáëùáí, óɳÝÇ ÙáÉáõóùáí í³ñ³Ïí»É »Ý ß³ï ß³ï»ñÁª ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñ, ëå³, ½ÇÝíáñ, ϳٳíáñ, å»ï³Ï³Ý å³ßïáÝÛ³, å³ñ½ ù³Õ³ù³óÇ, «ÝáõÛÝÇëÏ Ï»¹ñáÝÇ Ñ³Ù³½·³ÛÇÝ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕÝ»ñ»Ý áñáß Ãíáí ³ÝÓ»ñ»254£ Üñ³Ýù «ÙËñ×í»ó³Ý óɳÝÇ, ÏáÕáåáõïÇ ¢ µéݳµ³ñáõÃÛ³Ý ïÇÕÙÇÝ Ù»ç ¢ ³°É ³ÝϳñáÕ »Õ³Ý ¹áõñë ·³É ³ÝÏ», ÙÇÝ㢠áñ ѳÛÏ³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛáõÝÝ ³É Çñ»Ýó Ñ»ï ó»ËÇÝ Ñ³ï³ÏÁ ï³ñ³Ý»255£ ³ɳÝáõÙ ¿ÇÝ áã ÙdzÛÝ µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÉ¢ª ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÇ ¢ å»ï³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ256, ÝáõÛÝÇëϪ … Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ. «¶áÕÁ ·áÕ»Ý Ï·áճݳñ ¢ ²ëïí³Í ÇÝù »ñÏÝùÇÝ Ù»ç Ͻ³ñٳݳñ»257,- ѳé³ãáõÙ ¿ Ñáõß³·ñáÕÁ£ ³ɳÝÇ «Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï»Ý ëï³ó³Í ¿ñ ï»ë³Ï ÙÁ µÝ³Ï³Ý »ñ¢áõÛû258£ Ðáõß³·ñáÕÁ «Ã³É³ÝÇ ³Ý251 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 62£ 252 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 131-132£
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 154£ è³½Ù³Ï³Ý ·áïáõÙ Ù³áõ½»ñÇëïÝ»ñÇ ³ÝûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»°ë ²Ý³ÝáõÝ, «²½³ï, ³ÝÏ³Ë ¢ ÙdzóÛ³É Ð³Û³ëï³ÝÇ í»ñçÇÝ ûñ»ñÁ», ¿ç 31, 83; ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 31, 124, 156£ 254 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 152, ï»°ë ݳ¢, ¿ç 29, 256£ 255 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 73£ 256 úñÇݳϪ ²É»ùë³Ý¹ñ³åáÉÇó ݳѳÝç»ÉÇë ѳÛáó µ³Ý³ÏÇ ½ÇÝíáñÝ»ñÁ, ³ÛÉáó ß³ñùáõÙ, ÏáÕáåï»É ¿ÇÝ «ê³·û» ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ¢ ýÇݳÝë³Ï³Ý ݳ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ß»Ýù»ñÁ£ ê³ ÏáÕáåáõï ¿ñ, ù³ÝÇ áñ ϳï³ñí»É ¿ áã û µ³ñÇùÝ»ñÁ, å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÝ áõ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ÃßݳÙáõÝ ãÃáÕÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ³ÛÉ, ˳éݳÏáõÃÛáõÝÇó û·ïí»Éáí, ¹ñ³Ýù ë»÷³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ÙáÉáõóùáí£ 257 ì³Ñ» ²ñÍñáõÝÇ, Ýßí. ³ßË., ¿ç 256£ 258 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 29£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
½áõëå ѳÏáõÙÁ» ѳٳñáõÙ ¿ «Î³ñëÇ ×³Ï³ïÇ Ó³Ëáñ¹áõÃÛ³Ýó Ëáßáñ³·áõÛÝ ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñ»Ý Ù»ÏÁ»259, ÙÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý, áñÇ Ñ»ï ÉÇáíÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ »Ýù, ³ÛÝ Ñ³í»ÉáõÙáí, áñ óɳÝÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹»ñ ˳ճó ½áñùÇ ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µ³ñáÛ³Ï³Ý ³ÝÏÙ³Ý ¿°É ³í»ÉÇ Ëáñ³óÙ³Ý Ù»ç£ «²Ûɳë»ñí»É ¿ñ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ÙÃÝáÉáñïÁ ¢ Ù³ñ¹ÇÏ µÃ³ó»É ¿ÇÝ áã ÙdzÛÝ ¹»åÇ å»ï³Ï³Ý, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³ïÇíÁ, ³ÛÉ¢ ¹»åÇ Çñ³Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý å³ïí³ëÇñáõÃÛáõÝÁ», «Ë³Ëïí»É ¿ÇÝ ï³ññ³Ï³Ý ѳëϳóáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»ç µÃ³ó»É ¿ñ å³ñï³×³Ý³ãáõÃÛ³Ý ½·³óÙáõÝùÁ»260,- ¹ÇåáõÏ Ýϳï»É ¿ ï³ÉÇë êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÁ£ ÆëÏ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç áñ¢¿ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÏáñͳÝÙ³ÝÁ ݳËáñ¹áõÙ ¿ µ³ñáÛ³Ï³Ý ÏáñͳÝáõÙÁ£ ¶. 6. гÛñ»ÝÇùÇ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ µ³ñµ³ñáë³Ï³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ
гÛñ»ÝÇùÁ ëñµáõÃÛáõÝ ¿, ѳÛáõÃÛ³Ý µáÉáñ ë»ñáõݹݻñÇ Ñ³Ù³ÛÝ³Ï³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ лµ³ñ Ýñ³ Ñ»ï å»ïù ¿ í»ñ³µ»ñí»É »ñÏÛáõÕ³ÍáõÃÛ³Ùµ, ÇëÏ Ýñ³ ³½³ï³·ñí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ñ»ïª ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ëÇñáí£ ²Ûë ëϽµáõÝùÁ áã ÙdzÛÝ ãѳñ·í»ó γñëÇ Ý³Ñ³Ý·áõÙ ¢ 1920 Ã. ³Ù³éÁ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ úÉÃÇÇ ßñç³ÝÇ ³½³ï³·ñ³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ, ³ÛÉ, Áݹѳϳé³ÏÁ, ¹ñ³Ýó Ñ»ï í»ñ³µ»ñí»óÇÝ áñå»ë ÃßݳÙáõ ï³ñ³ÍùǪ ³Ûëï»ÕÇó µËáÕ µáÉáñ ѻÝùÝ»ñáí£ «Î³ñëÇ Ý³Ñ³Ý·Á Éóí»ó µ³Ëï³ËݹÇñÝ»ñáí ÙdzÛÝ, å³ï³Ñ³Ï³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýóáí, áñáÝù ßï³åáõÙ ¿ÇÝ ÙdzÛÝ Ï»Õ»ù»É ¢ ÷³Ëã»É»261£ ²Ûë ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ áõ ËÙµ³å»ïÝ»ñÇ Ù³áõ½»ñÇëï ïÕ»ñùÁ í³ñ»óÇÝ «³Ûñ³Í »ñÏñÇ» ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ. ÏáÕáåáõïÁ, µéݳµ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ³Ù»Ý ï»ë³Ï í³Ûñ»ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã³÷ áõ ë³ÑÙ³Ý ãáõÝ»ÇÝ ¢ ¹ñë¢áñíáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ýó áÕç ï·»ÕáõÃÛ³Ùµ£ ´³í³259 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 152£ î»ë ݳ¢ ÝáõÛÝÁ, ¿ç 29, 255-256£ 260 в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 1, ÃÃ. 57-58£ 261 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ÃÃ. 145-146£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñ³ñ ¿ ³ë»É, áñ Áݹ³Ù»ÝÁ »ñÏáõ ³Ùëí³ ÁÝóóùáõ٠γñëÇ Ý³Ñ³Ý·³å»ïÝ ³ñӳݳ·ñ»É ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ·áñÍ³Í 75 á×Çñ262£ ÜϳïÇ áõݻݳÉáí ³ÙµáÕç í»ñáß³ñ³¹ñÛ³ÉÝ áõ Ñ»ï¢Û³É ÷³ëï»ñÁ. 1. ¶»Ý»ñ³É-Ù³Ûáñ ²ñïÛáÙ Ðáíë»÷Û³ÝÝ áõ ·Ý¹³å»ï ¸ÙÇïñÇ ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÁ µáÉߢÇÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó áã ÙdzÛÝ èÛ³½³Ý ã³ùëáñí»óÇÝ 1921 Ã. ÑáõÝí³ñÇÝ, ÐÐ ëå³ÛáõÃÛ³Ý Ï³½ÙáõÙ, ³Ûɪ ÝáõÛÝ Ãí³Ï³ÝÇ ÷»ïñí³ñÇÝ Çñ»Ýó ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ù³ïáõóÇÝ Î³ñÙÇñ µ³Ý³ÏÇ ¹»åÇ ÈáéÇ, ÂÇýÉÇë áõ ³åëï³Ùµ³Í ºñ¢³Ý ³ñß³í³ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¿É Ýñ³Ýù ßù³Ýß³ÝÝ»ñÇ ³ñųݳó³Ý (ѳٳӳÛÝ »Ýù êï. ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ Ñ»ï, û «³í»ÉÇ ó³ÛïáõÝ ¹³í³×³ÝáõÃÛáõÝ ¢ ³í»ÉÇ ³Ûɳݹ³Ï Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ï»ëÇÉ ãÇ Ï³ñáÕ ëï»ÕÍ»É ³Ù»Ý³í³é »ñ¢³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ³Ý·³Ù»263). 2. ºñÏáõëÝ ¿É ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá ¿É ß³ñáõݳϻóÇÝ Í³é³Û»É γñÙÇñ µ³Ý³ÏÇÝ (ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÝ ³ñųݳó³í ·»Ý»ñ³É³Ï³Ý áõë³¹ÇñÝ»ñÇ). 3. ¶»Ý»ñ³ÉÝ»ñ öÇñáõÙÛ³ÝÁ ¢ Ðáíë»÷Û³ÝÁ 1920 Ã. Ù³ÛÇëÇ µáÉߢÇÏÛ³Ý ËéáíáõÃÛ³Ý ûñ»ñÇÝ ³Ýó»É ¿ÇÝ Ëéáí³ñ³ñÝ»ñÇ ÏáÕÙÁª «ã»½áùáõÃ۳ݻ åÇï³ÏÇ ï³Ï. 4. êï»÷³Ý ÔáñÕ³ÝÛ³ÝÇ ³ÛÝ íϳÛáõÃÛáõÝÁ, û γñëÇ µáÉáñ ·ñ³íáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ù»Í ¹»ñ ¿ ˳ճó»É ϳ߳éùÇ ¹ÇÙ³ó ù³Õ³ùÇ Ñ³ÝÓÝáõÙÁª å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ó¢³Ï³Ý ÏéÇíÝ»ñÇó Ñ»ïá (³Ûë ³éáõÙáí ÑÇß»óÝ»Ýù, áñ 1918 Ã. ³åñÇÉÇ 12-Ç Ï»ëûñÇÝ, ê»ÛÙÇ Õ»Ï³í³ñ âË»ÝÏ»Éáõ Ññ³Ñ³Ý·áí, ·»Ý»ñ³É ܳ½³ñµ»·Û³ÝÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Í гÛÏ³Ï³Ý ÏáñåáõëÁ ѳٳñÛ³ ³é³Ýó ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý ù³Õ³ùÁ ÃáÕ»É ¿ñ Ãáõñù»ñÇÝ) 264, – ѳÏí³Í »Ýù í³ñϳÍÇ Ï³ñ·áí »Ýó¹ñ»Éáõ, áñ γñë µ»ñ¹³ù³Õ³ùÇ 1920 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñ 30-Ç Ñ³ÝÓÝáõÙÁ ¢ë ϳï³ñí»É ¿ ÐÐ µ³Ý³ÏÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëǪ ÏáÝÏñ»ïª 鳽ٳ׳ϳïÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ
ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 7, Ù³ë 2, Ã. 285£ ²Û¹ á×ÇñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³í»ÉÛ³É ï»°ë ÝáõÛÝÁ, Ù³ë 3, ÃÃ. 329-333£ 263 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ·. 18, Ã. 38£ 264 î»ë ݳ¢ в², ý. 477, ó. 1, ·. 7, Ù³ë 3, Ã. 416£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ѳïí³ÍÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñ Ðáíë»÷Û³ÝÇ áõ ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÇ ¹³í³×³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¢³Ýùáí 265£ ²Ù÷á÷»Éáí, ÙÇ ³Ý·³Ù ¢ë ѳëï³ïáõÙ »Ýù, áñ é³½Ù³Ï³Ý ¢ ٳݳí³Ý¹ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³ÛëåÇëÇ µ³½Ù³ÃÇí ë˳ÉÝ»ñÇ Ã»Ïáõ½ ÙÇ Ù³ëÁ µ³í³ñ³ñ ÏÉÇÝ»ñ ÏáñͳÝÙ³Ý ï³Ý»Éáõ ѳÛÏ³Ï³Ý Î³ñëÝ áõ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ£ ÜÙ³Ý áñ³ÏÝ»ñáí å³ñïáõÃÛáõÝÁ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ åÇïÇ ÉÇÝ»ñ, ÇëÏ Ñ³ÕÃáõÃÛáõÝÁª ³Ù»Ý ï»ë³Ï ûñÇݳã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáåÇï ¢ ³Ýïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ˳ËïáõÙ266£
γñÙÇñ µ³Ý³ÏÇ ·»Ý»ñ³ÉÇ áõë³¹Çñ ëï³ó³Í ¸ÙÇïñÇ ØÇñÇÙ³ÝÛ³ÝÁ, 1919 Ã. Ù³ñïÇó ÙÇÝ㢠1920 Ã. Ù³ÛÇëÁ` ÐÐ é³½Ù³Ï³Ý Ý³Ë³ñ³ñ, ÐÐ µ³Ý³ÏÇ, ³å³ γñÙÇñ µ³Ý³ÏÇ ·»Ý»ñ³É øñÇëï³÷áñ ²ñ³ñ³ïÛ³ÝÁ ¢ µáÉߢÇÏÝ»ñÇÝ Í³é³Û»É Ù»ñÅ³Í ·»Ý»ñ³É Øáíë»ë êÇÉÇÏÛ³ÝÁ 1937-ÇÝ Ñ³Ûï³ñ³ñí»óÇÝ «ÅáÕáíñ¹Ç ÃßݳÙÇ» ¢ ÙÇ ù³ÝÇ ³ÛÉ ëå³Ý»ñÇ Ñ»ï ÝáõÛÝ Ãí³Ï³ÝÇ ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 10-ÇÝ ·Ý¹³Ï³Ñ³ñí»óÇÝ ÜáñùÇ ÓáñáõÙ. ï»°ë Гайк Айрапетян, Триумф и трагедия генерала Силикова, Новое Время (Ереван) 25 сентября 2002г., стр. 3. ²Ûëï»Õ ³ñÅ» ÑÇß»óÝ»É, áñ Ñ³Û Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é ³Ûëûñ ѳٳéáñ»Ý ßñçáõÙ »Ý Éáõñ»ñ, û ²ñÍí³ß»ÝÝ áõ Þ³ÑáõÙÛ³ÝÇ »Ýóßñç³ÝÁ 1990-³Ï³ÝÝ»ñÇ ëϽµÇÝ ³¹ñµ»ç³ÝóÇ ÃßݳÙáõÝ Ñ³ÝÓÝí»óÇÝ ·áñͳñùáí (³Û¹ ¹»åù»ñÇ ³Ï³Ý³ï»ëÇ Ñáõß»ñÁ ï»°ë ¸Ý»åñÇÏ ´³Õ¹³ë³ñÛ³Ý, «¸ÇٳϳÛáõÃÛáõÝ», ºñ¢³Ý, 1998, ¿ç 144-151)£ 266 гٳÝÙ³Ý µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³ÝÏÙ³Ý å³ï׳éáí ÑáõÝ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ˳Ûï³é³Ï å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»ó Ãáõñù»ñÇó` 1922 Ã. ¢ γñëÁ Ãáõñù»ñÁ ÏñÏÝ»óÇÝ Æ½ÙÇñáõÙ` 1922 Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇÝ£ ²Ûë ½áõ·³Ñ»éÁ ¹ÇåáõÏ Ýϳï»É ¿ ´»ÛñáõÃÇ «Ü³ÛÇñÇ» ß³µ³Ã³Ã»ñÃÇ ËÙµ³·Çñ, ³ñӳϳ·Çñ ²Ý¹ñ³ÝÇÏ Ì³éáõÏÛ³ÝÁ£ »ñÃÇ Äº ï³ñí³ (1968,- ¶. Ú.) 45-50 ÙdzóÛ³É Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ÉáõÛë ï»ë³Í µ³ó³éÇÏ Ñ³Ù³ñáõÙ, ݳ í»ñ³Ññ³ï³ñ³Ï»É ¿ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÇ ¢ ¶³ñ»·ÇÝ ³ñù. Ðáíë»÷Û³ÝóÇ Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ` ¿ç 8-14 ¢ 15-19)` Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇÝ Ïó»Éáí ËÙµ³·ñ³Ï³Ý Áݹ³ñÓ³Ï Ëáëù»ñ£ ²ÛÝáõÑ»ï¢ ïå³·ñ»É ¿ سñïÇñáë ê³ñÛ³ÝÇ (ãß÷áÃ»É ³ß˳ñѳÑéã³Ï ·»Õ³ÝϳñãÇ Ñ»ï,- ¶. Ú.) «Æ½ÙÇñÇ ³Õ»ïÁ» Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÁ (¿ç 20-27)£ Ðáõß³·ñáÕÁ ÝßáõÙ ¿, áñ ÑáõÝ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ Ãáõñù»ñÇ ¹ÇÙ³ó ųٳݳÏÝ ³ÝóϳóÝáõÙ ¿ñ ³Ý·áñÍáõÃÛ³Ùµ, ˳Õáõå³ñáí, »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ùµ, ѳñµ»óáÕáõÃÛ³Ùµ ¢ ³ÛÉ ½í³ñ×áõÃÛáõÝÝ»ñáí (ݳ Ùáé³ó»É ¿ ϳ٠ãÇ ó³Ýϳó»É Ýß»É Ã³É³ÝÝ áõ µéݳµ³ñáõÃÛáõÝÝ»-
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
γñëÇ 1920 Ã. ˳Ûï³é³Ï å³ñïáõÃÛ³Ý áõ ¹ñ³Ý Ñ»ï¢³Í Ð³Û³ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÏáñͳÝÙ³Ý µ³½Ù³µ¢»é å³ï׳éÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõó áõ í»ñÉáõÍ»Éáõó Ñ»ïá ѳݷáõÙ »Ýù Ñ»ï¢Û³É »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ. 1. γñëáõÙ ÁݹѳÝñ³å»ë ѳÛáõÃÛ³Ý áõ Ù³ëݳíáñ³å»ë гÛáó µ³Ý³ÏÇ å³ñïáõÃÛáõÝÁ ûñÇݳã³÷ ¿ñ ¢ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ267£ ´³Ý³ÏÝ»ñÝ áõ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÁ ѳٻٳïíáõÙ »Ý Çñ»Ýó ᷻ϳÝ-·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý áñ³ÏÝ»ñáí áõ ¹ñ³ÝóÇó µËáÕ µ³ñáÛ³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñáí£ ´³Ý³ÏÇ Ù³ñïáõݳÏáõÃÛáõÝÁ áñáßíáõÙ ¿ á°ã µ³Ý³ÏÇ Ãí³Ï³½Ùáí, á°ã Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ùµ (½ÇÝï»ËÝÇϳÛÇÝ ïÇñ³å»ï»Éáí), á°ã ¿É Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ³ñ¹Ç³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ áõ ѳ·»óí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳Ýáí£ ²Û¹ µáÉáñÁ ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý, µ³Ûó á°ã µ³í³ñ³ñ£ ´³Ý³ÏÁ, Ý³Ë ¢ ³é³ç, á·Ç ¿, Ù³ñï³Ï³Ý á·Ç, áñÁ ëÝíáõÙ ¿ ³½·Ç á·áõó£ ºÃ» á·ÇÝ ãϳ ϳ٠ÃáõÛÉ ¿ª å³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ »Ý ¹³éÝáõÙ£ ෻ϳÝ-·³Õ³÷³ñ³Ï³Ý, µ³ñáÛ³Ï³Ý ¢ Ñá·¢áñ ³ÝÏáõÙÝ ³Ýå³ÛÙ³Ýáñ»Ý ¢ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ³é³çÝáñ¹áõÙ ¿ ýǽÇÏ³Ï³Ý (ÝÛáõóϳÝ) ³ÝÏٳݣ 2. ²½·Ç ¢ ³½·³ÛÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý áõ ѽáñ³óÙ³Ý ÑáõÛëÁ å»ïù ¿ ¹Ý»É ÙdzÛÝ ¢ ÙdzÛÝ ³½·Ç ë»÷³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³՝
¹ñ³Ýù ÙáµÇÉǽ³óÝ»Éáí áõ ߳ճ˻Éáí í»Ñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñáí ¢ ջϳí³ñÝ»ñÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¹ñ³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñáí£ êáõÛÝ Ñá¹í³Íáí Ù»Ýù ÷áñÓ»óÇÝù Ý»ñϳ۳óÝ»É áõ í»ñÉáõÍ»É Î³ñëÇ ¢ г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝÏáõÙÝ»ñÁª ·³Õ³÷³ñÁ,- ¶. Ú.), ³å³ ·ñáõÙ. «Æëϳå»ë áÕµ»ñ·³Ï³Ý ¿ñ ÑáõÛÝ µ³Ý³ÏÇÝ ¢ ÑáõÛÝ ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ íÇ׳ÏÁ ƽÙÇñÇ Ù»ç, ¢ ϳñ· ÙÁ ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ý »½ñ»ñ áõÝ»ñ Ù»ñ γñëÇ áõ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ µ³Ý³ÏÇÝ, г۳ëï³ÝÇ ¢ Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹Ç ¹³éݳջï å³ñïáõÃÛ³Ý ë¢ ×³Ï³ï³·ñÇÝ Ñ»ï» (¿ç 27)£ 267 ²Ý¹ñ³ÝÇÏ Ì³éáõÏÛ³Ý, ËÙµ³·ñ³Ï³Ý Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ëáëù ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÇ «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ» Ñáõß³·ñáõÃÛ³Ý í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý ³éÃÇí, «Ü³ÛÇñÇ», ĺ ï³ñí³ (1968,- ¶. Ú.) 45-50 ÙdzóÛ³É Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ÉáõÛë ï»ë³Í µ³ó³éÇÏ Ñ³Ù³ñ, ¿ç 8£
βðêÆ ²ÜÎØ²Ü ´àôÜ ä²îÖ²èܺðÀ
ñ³Ï³Ý, é³½Ù³Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý, ëáódzÉ-Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ¢ ³ÛÉ «Ý»ñùÇÝ» ï»ë³ÝÏÛáõÝÝ»ñÇó£ ²Ûë «Ý»ñùÇÝ» å³ï׳éÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ Ëáñ³óí³Í ѳٳÉÇñ í»ñÉáõÍáõÙÁ ÑáõÛŠϳñ¢áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý å»ï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï³·³ ·áÛ³ï¢Ù³Ý ѳٳñ£ γñëÇ áõ г۳ëï³ÝÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝÏÙ³ÝÝ áõ ÏáñͳÝÙ³ÝÁ ݳËáñ¹³Í ³ñ³ï³íáñ »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇó ß³ï»ñÝ ³Ûëûñ ¿É ³éϳ »Ý ѳÛÏ³Ï³Ý å»ïáõÃÛ³Ý ¢ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ£ лµ³ñ, Ýáñ ³ÝÏáõÙÝ áõ ÏáñͳÝáõÙÁ ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É Ñ³í³Ý³Ï³Ý, »Ã» í³ÛñÏÛ³Ý ³é³ç ãÓ»ñµ³½³ïí»Ýù µ³ó³ë³Ï³Ý »ñ¢áõÛÃÝ»ñÇó áõ ïñ³Ù³·Íáñ»Ý ãßñç»Ýù Çñ³íÇ׳ÏÁ£ γñëÇ ³ÝÏÙ³Ý ³Ï³Ý³ï»ë ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³ÝÝ Çñ Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ ³í³ñïáõÙ ¿ ³ë»Éáí. «ºñ³ÝÇ Ã» ³Ûë ¹³éÝ ë˳ÉÝ»ñÁ ¹³ë ͳé³Û»ÇÝ ³å³·³ÛÇ Ñ³Ù³ñ»268£
268 ²ñï³ß»ë ´³µ³ÉÛ³Ý. «Î³ñëÇ ³ÝÏáõÙÁ», «Ð³Ûñ»ÝÇù», 1923, Ã. 12, ¿ç 68£
18. ȺèÜ²ÚÆÜ (Ⱥèܲ²Üî²è²ÚÆÜ) زðî²ì²ðàôÂÚ²Ü ¼²ð¶²òàôØÀ XX ¸²ðàôØ ¢ Üð² ²¼¸ºòàôÂÚàôÜÀ ²ðò²ÊÚ²Ü ä²îºð²¼ØÆ ìð²
ՍՈՒՐԵՆ ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ
È»éÝ»ñáõÙ, ٳݳí³Ý¹, ³Ýï³é³å³ï Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñáõÙÁ ϳåí³Í ¿ ٻͳÃÇí ѳí»ÉÛ³É ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, áñÇ å³ï׳éáí ½áñ³í³ñÝ»ñÁ Ñݳ·áõÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó Ó·ï»É »Ý å³ï»ñ³½ÙÇ »ÉùÁ í×éáÕ ×³Ï³ï³Ù³ñï»ñÁ í³ñ»É ¹³ßï³í³Ûñ»ñáõÙ ¢ ÙdzÛÝ Í³Ûñ³Ñ»Õ ¹»åù»ñáõÙ »Ý µ³ñÓñ³ó»É É»éÝ»ñ áõ íï³Ý·»É Çñ»Ýó ½áñù»ñÁ£ êáõÛÝ Ñá¹í³ÍáõÙ Ï÷áñÓ»Ýù í»ñÉáõÍ»É ¢ ÁݹѳÝñ³óÝ»É í»ñçÇÝ Ñ³ñÛáõñ³ÙÛ³ÏÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ¹³ë»ñÁ, µ³ó³Ñ³Ûï»É ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ1 ¢ ѳçáñ¹áÕ ½Çݳ¹³¹³ñÇ ÁÝóóùáõ٠ѳÛáó µ³Ý³Ï³ßÇÝáõÃÛ³Ý íñ³£
è³½Ù³ñí»ëïáõÙ ÁݹáõÝí³Í ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ѳٳӳÛÝ, ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ 1990 Ã. Ó»éù µ»ñ»ó å³ï»ñ³½ÙÇÝ µÝáñáß µáÉáñ ·Í»ñÁ£ ÈÔÆØ-Ç Édzϳï³ñ ßñç³÷³ÏáõÙáí, ÐÊêÐ-Ç ÑÛáõëÇë-³ññ¢»ÉÛ³Ý ßñç³ÝÝ»ñÇ ¢ 1990 Ã. ÑáõÝí³ñÇÝ ²ñ³ñ³ïÇ ßñç³ÝÇ ºñ³ë˳í³Ý ·ÛáõÕÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ëÏë»ó Ó¢³íáñí»É ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ·ÇÍÁ£ ²Û¹ ÁÝóóùáõÙ ÷á˳¹³ñÓ Ñ³Ï³Ïñ³ÝùÁ ¢ µ³ËÙ³Ý ùáÕ³ñÏí³Í ¹ñë¢áñáõÙÝ»ñÁ í»ñ³×»óÇÝ µ³ó³Ñ³Ûï ½ÇÝí³Í Áݹѳñٳݣ ²Û¹ å³ï׳éáí é³½Ù³ñí»ëïÁ í»ñÉáõÍ»ÉÇë ѳïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ï¹³ñÓÝ»Ýù 1990-1994 ÃÃ-Ç Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
1945Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇ 2-ÇÝ ³í³ñïí»ó å³ïÙáõÃÛ³ÝÁ ѳÛïÝÇ ³Ù»Ý³Ù»Í ¢ ³Ù»Ý³³í»ñÇã` ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÁ (ºÐä), áñÁ ÙÇÝã ûñë å³Ñå³ÝáõÙ ¿ ó³í³ÉÇ ³é³çÝáõÃÛáõÝÁ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ (»ñÏáõ ÏáÕÙÇóª ³í»ÉÇ ù³Ý 110 ÙÉÝ. Ù³ñ¹), Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½áÑ»ñÇ (Ùáï 60 ÙÉÝ.), ³í»ñí³Í ϳ٠ÏÇë³í»ñ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ù³Ý³Ïáí ¢ ³í»ñÇã áõÅáí ݳËÏÇÝáõ٠ѳÛïÝÇ ½»Ýù»ñÇó áñ³Ï³å»ë ï³ñµ»ñíáÕ ÙÇçáõϳÛÇÝ ½»ÝùÇ ÏÇñ³éáõÙáí£ ºÐä-Ç ³é³çÇÝ ÇëÏ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÝ ³Ù÷á÷»Éáíª ù³Õ³ù³ÏÇñà ٳñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ³Ñ³½³Ý· ÑÝã»óñ»ó£ ²å³·³ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ѳٳñ å»ïù ¿ñ Ùß³Ï»É ½ÇÝí³Í ÁݹѳñÙ³Ý ï³ñ³ÍÙ³ÝÁ ËáãÁݹáïáÕ, ³ÛÝ ï»Õ³ÛݳóÝáÕ, ÇÝã-áñ ï»Õ ݳ¢ª ÁݹѳñáõÙÝ»ñÇ «ÇÝùݳϳ½Ù³Ï»ñåٳݻ ѳٳϳñ·£ ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí 1945 Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇÝ ëï»ÕÍí»ó زÎ-Á, 1949 Ã. ÁݹáõÝí»óÇÝ ÄÝ¢Û³Ý ãáñë ÏáÝí»ÝódzݻñÁ2 ¢ ³ÛÉÝ£ ²Ûë ѳٳϳñ·áí ë³Ñٳݳ÷³ÏíáÕ áõ ѳϳٳñïáõÃÛ³ÝÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ãÙ³ëݳÏóáÕ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ÁݹѳñÙ³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ ãٻͳóÝ»Éáõ Ó·ïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ «÷³Ï ï³ñ³ÍùáõÙ ½³ñ·³óáÕ» ½ÇÝí³Í ÁݹѳñáõÙÝ»ñÝ ÁݹáõÝí³Í ¿ Ïáã»É ï»Õ³ÛÇÝ Ï³Ù ÉáÏ³É å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ (½ÇÝí³Í ÁݹѳñáõÙÝ»ñ)£ Üáñ ïÇåÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇÝ ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý Ýå³ëïáõÙ ¿ñ »ñÏáõ ÙÇçáõϳÛÇÝ ·»ñï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñǪ ÊêÐØ-Ç ¢ ²ØÜ-Ç ÙÇç¢ ëÏëí³Í «ë³éÁ å³ï»ñ³½ÙÁ» (1946-1991 ÃÃ.)£ ÆÝùÝÁëïÇÝùÛ³Ý Ñ³ëϳݳÉÇ ¿, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ³Ù»Ý³Áݹ·ñÏáõÝ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÝ Çñ»Ýó Ù³ëßﳵݻñáí ã»Ý ϳñáÕ Ñ³Ù»Ù³ïí»É ºÐä-Ç Ñ»ï, µ³Ûó ¹ñ³ÝóáõÙ ÏÇñ³éíáÕ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ñ ³ß˳ñѳٳñï»ñÇ ÷áñÓÇ íñ³£ ²í»ÉÇÝ, ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ ½áñ³Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ÇÝ Ñݳñ³íáñÇÝë Ó»éÝå³Ñ ÙÝ³É Ýáñª ã÷áñÓí³Í Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÇó3£
î»°ë 1949 Ã. û·áëïáëÇ 12-Ç ÄÝ¢Ç ÏáÝí»ÝódzݻñÁ ¢ ¹ñ³Ýó Éñ³óáõóÇã ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÎÊØÎ-Ç Ññ³ï., º., 1999, ¿ç 19-306£ 3 ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë Ч. Мессенджер, Энциклопедия войн ХХ века, Москва, 2000, стр. 401-464.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
¸³ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ñ Ýñ³Ýáí, áñ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ, ³é³Ýó ³í»Éáñ¹ Ó¢³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ, û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ÇÝ ïíÛ³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÏÇñ³é»ÉÇ µáÉáñ ÑݳñùÝ»ñÁ£ ÀݹѳÝñ³óáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÝÛáõà ϳñ, ù³ÝÇ áñ, ÙÇ¢ÝáõÛÝ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÁ µ³½Ù³ÃÇí ѳñó»ñáõÙ ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ñ ï³ñµ»ñ Ù³Ûñó³Ù³ùÝ»ñáõÙ áõ ÝáõÛÝÇëÏ ï³ñµ»ñ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý ·áïÇÝ»ñáõÙ£ ²Ûëå»ë. •
•
µ¢»é³ÛÇÝ ·áïáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÁ ÑÇÙù ѳݹÇë³ó³í ÇÝãå»ë µ³ñ»Ë³éÝ ·áïáõÙ ÓÙé³ÝÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ÙÛáõë µáÉáñ ·áïÇÝ»ñÇ µ³ñÓñ É»éݳÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ÁÝóóáÕ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï. ѳë³ñ³Ï³Í³ÛÇÝ çáõÝ·ÉÇÝ»ñáõÙ í³ñíáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓÁ ½·³ÉÇáñ»Ý Ýå³ëï»ó ÙÛáõë ·áïÇÝ»ñÇ ³Ýï³é³å³ï ï»Õ³ÝùáõÙ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïÙ³Ý áõ í³ñÙ³Ý µ³½Ù³ÃÇí ѳñó»ñÇ ×ß·ñïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ úñÇݳÏ, û¢ ³ÏÝѳÛï »Ý 5.4-5.6 ÙÙ ïñ³Ù³ã³÷Ç Ó»éùÇ ³íïáÙ³ï Ññ³½»ÝÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ 7.5-8 ÙÙ-³Ýáó Ññ³½»ÝÇó Ññ³Å³ñí»ÉÁ ëÏëí»É ¿ ¹»é¢ë 1960-³Ï³Ý ÃÃ., ë³Ï³ÛÝ ëϽµÇó ¢»Ã Ñ³ÛïÝÇ ¿ÇÝ, áñ ÷áùñ ïñ³Ù³ã³÷Ç ÷³Ù÷áõßïÝ»ñÁ, ×ÛáõÕ»ñÇÝ ¹Çåã»Éáí, Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ÷áËáõÙ »Ý ÃéÇãùÇ áõÕÕáõÃÛáõÝÁ£ ²Û¹ å³ï׳éáí Ù»ñ ûñ»ñáõÙ ¢ë ³Ýï³é³å³ï É»éÝ»ñáõÙ í³ñíáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ý³ËÁÝïñ»ÉÇ ¿ ѳٳñíáõÙ «ÑÇÝ» Ññ³½»ÝÁ£ ²Ûë ÙÇïáõÙÝ ³é³í»É ó³ÛïáõÝ Ï»ñåáí ¹ñë¢áñí»ó 1994-1996 ÃÃ. ¢ 1999-2001 ÃÃ. â»ã»Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï£
²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ѻﳷ³ÛÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ íϳۻóÇÝ, áñ Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÁ ³Ù»Ýáõñ»ù ѳí³ë³ñ³ã³÷ ÏÇñ³é»ÉÇ ã¿£ ²Ûë ѳݷ³Ù³Ýùáí »Ý å³Ûٳݳíáñí³Í, ѳïϳå»ë, É»éݳÛÇÝ (É»éݳ³Ýï³-
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
é³ÛÇÝ) ï»Õ³ÝùáõÙ ÁÝóóáÕ ½ÇÝí³Í ÁݹѳñáõÙÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ²ß˳ñѳٳñï»ñÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá, ûñ¢ë, ÙdzÛÝ É»éݳÛÇÝ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÝ ¿ñ, áñ Éñ³óáõóÇã ×ß·ñïáõÙÝ»ñÇ ¢ ³ÙµáÕç³óÙ³Ý Ï³ñÇù áõÝ»ñ£ гñóÝ ³ÛÝ ¿, áñ áñù³Ý ¿É Ù»Í ÉÇÝ»ñ ºñÏñáñ¹ ³ß˳ñѳٳñïÇ Áݹ·ñÏáõÙÁ, ÙÇ¢ÝáõÛÝ ¿, å³ï»ñ³½ÙÇ »ÉùÁ í×éí»É ¿ñ ºíñáå³ÛáõÙ 4£ ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ, ºíñáå³Ûáõ٠ͳí³Éí³Í é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¿É 뢻éí»É ¿ÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Û³óùÝ»ñÁ5£ ´³óÇ ³Û¹, ³é³Ýó ³ÛÝ ¿É µ³ñÓñ É»éÝ»ñ ãáõÝ»óáÕ ºíñáå³ÛÇ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ É»éݳÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ Ù»Í Áݹ·ñÏáõÙ áõÝ»óáÕ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ·ñ»Ã» ã¿ÇÝ í³ñí»É, ÇëÏ »½³ÏÇ «µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñÁ» ÑÇÙݳñ³ñ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ã¿ÇÝ ï³ÉÇë£ Ø³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿³Ï³Ý ËáãÁݹáï ¿ñ, áñ ÁݹÑáõå ÙÇÝ㢠ºÐä-Á ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ñ É»éÝ»ñáõ٠ٻͳٳëßï³µ ³é׳ϳïáõÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ Ó·ïáõÙÁ£ ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ (1914-1918 ÃÃ.) ÙÇ³Ï Ù»Í É»éݳÛÇÝ ûå»ñ³ódzݪ 1917 Ã. ³ßݳÝÁ γåáñ»ïïáÛÇ Ùáï ·»ñٳݳ-³íëïñÇ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óñ³Í ѳñÓ³ÏáõÙÝ ¿ñ6£ ijٳݳÏÇÝ û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ë³Í ³Ý·ÉÇ³Ï³Ý ¢ ýñ³ÝëÇ³Ï³Ý 11 ¹ÇíǽdzݻñÁ ³ñ³·áñ»Ý í»ñ³Ï³Ý·Ý»óÇÝ Çï³É³óÇÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, ѻµ³ñ, ûå»ñ³óÇ³Ý ó³ÝϳÉÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ãѳݷ»óñ»ó áõ å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÙ³Ý Ï³Ù Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ ¿³Ï³Ý ¹»ñ ã˳ճó£
¸»é¢ë ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ é³½Ù³ñí»ëïÝ áõëáõÙݳëÇñáÕ ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ ëÏë»óÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³ï»ñ³µ»Ù»ñÁ (è¶Â) µ³Å³Ý»É ·É˳íáñÇ ¢ »ñÏñáñ¹³Ï³ÝÇ£ ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝÇó Ñ»ïá ³Ûë µ³Å³ÝáõÙÁ ¹³ñÓ»É ¿ ѳÙÁݹѳÝáõñ ÁݹáõÝí³Í£ ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë, А.А. Строков, История военного искусства£ капиталистическое общество периода империализма, М., 1967, стр. 271-274. 5 î»°ë Развитие тактики Советской Армии в годы Великой отечественной войны (1941-1945гг.), под общ. ред. К. С. Колганова, М., 1958. 6 А.А. Строков, указ. соч., стр. 568-575.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ºÐä Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ¢ë ³í»ÉÇ ß³ï ѳñó»ñ ¿ÇÝ ÃáÕ»É, ù³Ý ݳ˳Ýᯐ å³ï³ë˳ÝÝ»ñ7£ سëݳíáñ³å»ëª ²ÉåÛ³Ý ¢ äÇñ»Ý»Û³Ý É»éÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ·ñ»Ã» ã¿ÇÝ í³ñí»É, áñÝ ¿³å»ë Ýí³½»óÝáõÙ ¿ñ ÁݹѳÝñ³óíáÕ ÷áñÓÁ£ 1941 Ã. ·³ñݳÝÝ ³ÛÝù³Ý ³ÏÝѳÛï ¿ñ ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Û³óí³Í ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ ѳñ³íëɳí³Ï³Ý ¢ ÑáõÝ³Ï³Ý Ñ»ï¢³Ï³ÛÇÝ Ï³Ù Ñ»ÍÛ³É ½áñ³Ù³ë»ñÇ Ýϳïٳٵ, áñ ãÝ³Û³Í í»ñçÇÝÝ»ñÇë Ñ»ñáë³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁª ´³ÉϳÝÝ»ñáõÙ ·»ñٳݳóÇÝ»ñÇ Ï³ÛͳÏݳÛÇÝ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÁ «¹³ï³å³ñïí³Í» ¿ñ ѳçáÕáõÃÛ³Ý8£ ´³óÇ ³Û¹, ·»ñٳݳóÇÝ»ñÁ É»éÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý ÷áñÓ áõÝ»óáÕ ½áñ³Ù³ë»ñ áõݻݳÉáí ѳݹ»ñÓ, ϳñáÕ³ó³Ý Çñ»Ýó ϳÙùÁ ûɳ¹ñ»É ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ ¢ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý »ÉùÁ í×é»É ݳ˳ɻéݳÛÇÝ ¢ ¹³ßï³í³Ûñ³ÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ í³ñíáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï9£ ÎáíϳëÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïÇ (1942 Ã. ÑáõÉÇë-1943 Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñ) ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳÕÃáÕ »ñÏñÝ»ñÇ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ ßñç³ÝáõÙ ³ñÙ³ï³íáñí»ó ï»ë³Ï»ï, ѳٳӳÛÝ áñÇ, ѳٳå³ï³ëË³Ý Ù³ñï³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ µ³ñÓñ É»éݳßÕóݻñÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇ µÝ³Ï³Ý ³ÙñáóÝ»ñÇ í»ñ³Í»É£ γñáÕ ¿ ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó ï³ñûñÇÝ³Ï Ãí³É, µ³Ûó ³Ûë ëË³É ï»ë³Ï»ïÇ ³é³ÝÓÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñ ·»ñÇßËáÕ ¿ÇÝ Ý³¢ ѻﳷ³ÛáõÙª ÝáõÛÝÇëÏ 19791989 ÃÃ. ²ýÕ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇó Ñ»ïᣠ²Ûëå»ë, ÊêÐØ ò³Ù³ù³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ·É˳íáñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÇ ÏáÕÙÇó ѳٳ½áñ³ÛÇÝ ¢ ï³ÝϳÛÇÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ áõëáõÙݳñ³ÝÝ»ñáõÙ áõëáõóÙ³Ý Ñ³-
²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë История военного искусства. Учебник для военных академий Советских Вооруженных Сил, Москва, 1984. стр. 120-414. 8 î»°ë Вторая мировая война 1939-1945 гг.£ Военно-исторический очерк, под общ. ред. С. П. Платонова, Москва, 1958, стр. 108-112. 9 История второй мировой войны 1939-1945, в 12-ти томах, т. 3, М., 1974, стр. 259-273.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í «Ø³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ (í³ßï, ·áõÙ³ñï³Ï)» ¹³ë³·ñùáõ٠ϳñ¹áõÙ »Ýù. «¸Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ ï»Õ³Ù³ë»ñ ¢ ٻͳÃÇí µÝ³Ï³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñ áõÝ»óáÕ É»éݳÛÇÝ ï»Õ³ÝùÁ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇÝ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ëï»ÕÍ»É ³ÝѳÕóѳñ»ÉÇ ¢ ϳÛáõÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ (позволяет подразделениям создавать непреодолимую и устойчивую оборону) ³é³í»É ɳÛÝ ×³Ï³ïáíª Ý»ñ³éÝ»Éáí ѳϳé³Ïáñ¹Ç ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³é³í»É Ù³ïã»ÉÇ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ»10£ ²ñ¹»ÝÝ»ñáõÙ ·»ñٳݳóÇÝ»ñÇ 1944 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ Ñ³Ï³Ñ³ñí³ÍÁ ¢ë Ù»Ï ³Ý·³Ù íϳۻó, áñ ½áñ³í³ñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³ÝÑñ³Å»ßï áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ã¿ñ ¹³ñÓÝáõÙ É»éݳÛÇÝ è¶Â-»ñÇÝ£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ѳϳѳñí³ÍÝ ³Ûëûñ ѳٳñíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ß³ï ѳϳé³Ïáñ¹Ç (³Ý·Éá³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ý) µ³óÃáÕáõÙÝ»ñÇó ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ û·ïí»Éáõ, ù³Ý É»éݳÛÇÝ ï»Õ³Ýùáõ٠ѳñÓ³ÏÙ³Ý ûñÇݳÏ11£ ²Ûë ß³ñùáõÙ, ûñ¢ë, µ³ó³éáõÃÛáõÝ ¿ 1944 Ã. ë»åï»Ùµ»ñ-ÑáÏï»Ùµ»ñ ³ÙÇëÝ»ñÇÝ Î³ñå³ïÝ»ñÝ ³ÝóÝ»ÉÇë ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñǪ ·»ñٳݳóÇÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³ÕóѳñáõÙÁ£ Æ ¹»å, Ýß»Ýù, áñ γñå³ïÛ³Ý É»éÝ»ñáõÙ ¢ ´³ÉϳÝÝ»ñáõ٠ͳí³Éí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ É»éݳÛÇÝ »Ýù ѳٳñ»É å³ÛٳݳϳÝáñ»Ý, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ »½³ÏÇ »Ý ÍáíÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó ÝáõÛÝÇëÏ 2000 Ù»ïñ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ ·»ñ³½³ÝóáÕ ·³·³ÃÝ»ñÁ, ÇëÏ Î³ñå³ïÛ³Ý É»éÝ»ñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ëÇ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ 800-1200 Ù»ïñ ¿£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, γñå³ïÝ»ñáõ٠ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý Ù³ñï»ñ í³ñ»Éáõ ÷áñÓÝ û·ï³·áñÍ»Éáí ¿ñ, áñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÁ ÙññÇÏÇ å»ë ³Ýó³Ý سÝçáõñdzÛÇ É»éÝ»ñáí (Ø»Í ¢ öáùñ ÊÇÝ·³ÝÇ É»éݳßÕóݻñ)£
10 Тактика (рота, батальон), ч. II, под ред. Е.
И. Крылова, М., 1991, стр. 173. Б.Х. Лиддел-Гарт, Стратегия непрямых дейтвий, Москва, 1957, стр. 426. В. Н. Лобов, Военная хитрость в истории войн, Москва, 1988, стр. 150-151.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
´³í³Ï³Ý ¿ Ýß»É, áñ ѳñÓ³ÏÙ³Ý ï»ÙåÝ ³Û¹ ųٳݳϳßñç³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ·ñ»Ã» ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý ¿ñª ûñ³Ï³Ý 120-150 ÏÙ 12£ ºñÏñáñ¹ ³ß˳ñѳٳñïÇó Ñ»ïá ÙÇÝ㢠1990 Ã. ÁÝÏ³Í ÙÇçáóÇÝ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í Ùáï 300 å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇó ÙdzÛÝ »ñÏáõëáõÙ (Îáñ»³ÛáõÙ (1950-1953 ÃÃ.) ¢ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ13) Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÝ ¿ñ, áñ ßáß³÷»ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»ó³í ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ é³½Ù³ñí»ëïÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ áñáß»ÉÇë£ Àݹ áñáõÙ, ËáëùÁ ÇÝãå»ë ѳÛϳϳÝ, ³ÛÝå»ë ¿É ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÇ ÏÇñ³é³Í é³½Ù³ñí»ëïÇ Ù³ëÇÝ ¿ 14£ ijٳݳϳÏÇó É»éݳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¢áñ áõÕ»ÝÇß ¿ ݳ¢ â»ã»Ý³Ï³Ý í»ñçÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ Ïáõï³Ïí³Í ѳñáõëï ÷áñÓÁ, áñÁ µ³Ý³Ï³ßÇÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ç ÷áõÉáõÙ áõë³Ý»ÉÇ ¿ Ù»½ ѳٳñ£
История военного искусства, под общ. ред. А. А. Строкова, Москва, 1966, стр. 509-510, 515. 13 ²ýÕ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ ÁݹáõÝí³Í ¿ µ³Å³Ý»É ãáñë ÷áõÉ»ñÇ. 1979Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñ-1980 Ã. ÷»ïñí³ñª ½áñù»ñÇ Ý»ñËáõÅáõÙÁ ¢ ï»Õ³µ³ßËáõÙÁ ï»ÕáõÙ£ 1980Ã. Ù³ñï-1985Ã. ³åñÇɪ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ³ÏïÇí ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 1985Ã. Ù³ÛÇë-1986Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñª ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ýÕ³Ýëï³ÝóÇÝ»ñÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ£ 1987Ã. ÑáõÝí³ñ-1989Ã. ÷»ïñí³ñª ½áñù»ñÇ ¹áõñëµ»ñáõÙÁ£ ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë П. Аллан, Д. Клей, Афганский капкан£ правда о советском вторжении, Москва, 1999, стр. 237-308. ì»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ù»Ýù ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ñÓñ»É »Ýù »ñÏñáñ¹ ¢ »ññáñ¹ ÷áõÉ»ñÇ é³½Ù³ñí»ëïÇ íñ³£ 14 ì»ñçÇÝ ßñç³ÝÇ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï É»éÝ»ñáõÙ (Ïïñïí³Í ï»Õ³ÝùáõÙ) í³ñíáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ûñÇݳÏÝ»ñÁ µ³½Ù³ÃÇí »Ý, ë³Ï³ÛÝ »Õ³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý, áñ ·ñ»Ã» ãÇ û·ï³·áñÍí»É ÝáõÛÝÇëÏ ³ñ³µ³-Çëñ³Û»É³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõë³Ý»ÉÇ ÷áñÓÁ£ ä³ï׳éÁ, ûñ¢ë, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³Ï³ëÝ ¿ñ£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
²ýÕ³Ý³Ï³Ý ¢ â»ã»Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÷áñÓÝ û·ï³·áñÍ»ÉÇë, å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÉ, áñ ³Ûë å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ ÏáÕÙ»ñÇó Ù»ÏÁ (²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙª Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÁ, ÇëÏ â»ãÝdzÛáõÙª ³Ýç³ïáճϳÝÝ»ñÁ) ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ½ÇçáõÙ ¿ñ ÙÛáõëÇÝ (ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ¢ è¸ ¹³ßݳÛÇÝ ½áñù»ñÇÝ), áñÇ å³ï׳éáí Ëáõë³÷áõÙ ¿ñ µ³ó ׳ϳï³ÛÇÝ ÁݹѳñáõÙÝ»ñÇó ¢ ³Ù»Ý Ï»ñå Ó·ïáõ٠ѳϳٳñïáõÃÛáõÝÁ í»ñ³Í»É å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ£ ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ϻݹ³ÝÇ áõÅÇ, ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ϳÛáõÝ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÝù³Ý ×ÝßáÕ ã¿ÇÝ, áñ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ Ññ³Å³ñí»ñ ¹Çñù³ÛÇÝ å³Ûù³ñÇó15£ È»éݳ³Ýï³é³ÛÇÝ è¶Â-áõÙ í³ñíáÕ ï»Õ³ÛÇÝ ½ÇÝí³Í ÁݹѳñáõÙÝ»ñÇó ³é³çÇÝÁ Îáñ»³ÛÇ å³ï»ñ³½ÙÝ ¿ñ£ ²ñï³Ï³ñ· Ù»Í Ã³÷áí ¢ Áݹ·ñÏáõÙáí í³ñíáÕ ³Û¹ å³ï»ñ³½ÙÇ16 ÁÝóóùáõÙ ·ñ»Ã» ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ÏñÏÝíáõÙ ¿ñ ºÐä-áõÙ ÏÇñ³éí³Í é³½Ù³ñí»ëïÁª ÁݹÑáõå ÙÇÝ㢠ûå»ñ³ïÇí ËïáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ17£ ²Û¹ å³ï׳éáí Îáñ»³ÛÇ å³ï»ñ³½ÙÇ ÷áñÓÁ µ³½Ù³ÃÇí ѳñó»ñáõÙ åÇï³ÝÇ ã¿ñ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ ÷áùñ Áݹ·ñÏáõÙ áõÝ»óáÕ ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ
î»°ë Ð. ä»ïñáëÛ³Ýó, î»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³, ºñ., 2002, ¿ç 12-17£ 16 ´³í³Ï³Ý ¿ ³ë»É, áñ ²ØÜ-Ý é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³í»É ¿ñ Çñ û¹áõÅÇ 35%-Á£ ¸ñ³ ßÝáñÑÇí ¿ñ ÙdzÛÝ å³Ñå³ÝíáõÙ ·»ñÇß˳ÝáõÃÛáõÝÝ û¹áõÙ£ ÌáíáõÙ, Îáñ»³ÛÇ ³÷»ñÇ Ùáï, Ï»Ýïñáݳóí»É ¿ñ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ùáï 200 é³½Ù³Ý³í£ Ð³ñ³íÇ ½áñù»ñÝ áõÝ»ÇÝ Ùáï 1 ÙÉÝ. ½ÇÝíáñ ¢ ³í»ÉÇ ù³Ý 1000 ï³ÝÏ áõ 1600 ÇÝùݳÃÇé£ ²ÛëåÇëÇ Ù»Í³ÃÇí áõÅ»ñÁ ջϳí³ñíáõÙ ¿ÇÝ Ï»Ýïñáݳóí³Í Ó¢áí, áñÝ ¿°É ³í»ÉÇ ¿ñ ٻͳóÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»Éáõ Ýñ³Ýó ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ£ î»°ë М. А. Борчаев, “О теории военного искусства”, Военная мысль, №9, 1994, стр. 43-44. 17 ä³ßïå³ÝáõÃÛáõÝáõÙ ûå»ñ³ïÇí ËïáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ñ ѳëÝ»É ÙÇÝ㢠1 ·áõÙ³ñï³Ï/ÏÙ, 10 ï³ÝÏ/ÏÙ, 40 Ãݹ³Ýáà ¢ ³Ï³Ý³Ý»ï/ÏÙ, 10 ѳϳï³ÝϳÛÇÝ Ãݹ³ÝáÃ/ÏÙ£ î»°ë История военного искусства, Учебник…, стр. 520.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ѳٳñ£ سëݳíáñ³å»ë, Îáñ»³ÛáõÙ ß»ßïÁ ¹ñíáõÙ ¿ñ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ×»ÕùÙ³Ý ¹³ë³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù ÏÇñ³é»ÉÇ ¿ÇÝ Ñ³ñóí³Ûñ³ÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ, ÇëÏ É»éÝ»ñáõÙª ÙdzÛÝ Ù»Í³ù³Ý³Ï ½áñù»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ18£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, Ù»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ Ñ»ï ÝÙ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÝù³Ý ß³ï ¿ÇÝ, áñ ³ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïÝ»ñáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ ѳٳñ áõë³Ý»ÉÇ Ñ³ñó»ñ ¢ë ϳÛÇÝ£ úñÇݳϪ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ×»ÕùáõÙÁ Ù»Ï ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¢ Ù»Ï Ï³Ù »ñÏáõ ³ç³ÏóáÕ (ß»ÕáÕ) ѳñí³ÍÝ»ñ ѳëóÝ»Éáõ ÙÇçáóáí£ ´³óÇ ³Û¹, Îáñ»³ÛáõÙ, ãÝ³Û³Í ½áñù»ñÇ Ù»Í ËïáõÃÛ³ÝÁ, Ù³ñï³Ï³Ý ¹³ë³íáñáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, Ù»Ï ¿ß»ÉáÝáí ¿ñ, áñÁ Ù»ñ ûñ»ñÇ É»éݳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¹³ë³Ï³Ý ϳñ· ¿ ¹³ñӻɣ гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ ³ÝÏ³Ë ï»Õ³ÝùÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ¿³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ ÃáÕÝáõÙ ½áñù»ñÇ Ù»ù»Ý³Û³óÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ£ ²ñ¹Ç å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ ³ÛÝ Ï³ÛáõÝ ³×Ç ÙÇïáõÙ áõÝÇ£ ¶É˳íáñ³å»ë Ù»ù»Ý³Û³óÙ³Ý µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÝ ¿ñ å³ï׳éÁ, áñ å³ßïå³Ý³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñÁ ½áñ³ß³ñųÛÇÝ ¿ÇÝ. Ù»ù»Ý³Û³óí³Í ½áñ³Ù³ë»ñÝ ³ñ³· áõ Ù»Í Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ùµ ÏïñíáõÙ ¿ÇÝ Ñ³ñÓ³ÏíáÕ ½áñù»ñÇó19£ ²ñó³ËáõÙ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÝ ¿É Ñݳñ³íáñÇÝë Ó·ïáõÙ ¿ÇÝ í³ñ»É ¹Çñù³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, áñÁ, ë³Ï³ÛÝ, ¿³Ï³Ý ËáãÁݹáï ã¹³ñÓ³í ³é³ÝÓÇÝ ½áñ³ß³ñųÛÇÝ ûå»ñ³ódzݻñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ ì»ñçÇÝ å³ÑÁ áõß³·ñ³í ¿, ù³ÝÇ áñ ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ³ÙµáÕç ÁÝóóùáõÙ »ñÏáõ ÏáÕÙÇó ¿É Ù³ñï»ñÇ ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ó³Íñ ¿ñ£ Ðݳñ³íáñ ã¿ Ù³ïݳóáõÛó ³Ý»É ûÏáõ½ Ù»Ï ï»Õ³Ù³ë, áñï»Õ µñÇ·³¹Ç ϳ٠·Ý¹Ç ³ÙµáÕç³Ï³Ýª ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ³éáõÙáí µ³í³ñ³ñ ë³ñù³íáñí³Í, ѳ·»óí³Í áõ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý µáÉáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáÕ, å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ »Õ³Í ÉÇÝÇ£ ¸ñ³ å³ï׳éÁ ϻݹ³ÝÇ áõÅÇ å³Ï³ëÝ ¿ñ, ٳݳí³Ý¹ª ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙáõÙ£ ²Û¹ ÝϳïÇ 18 î»°ë Р.
Э. Осгуд, Ограниченная война, Москва, 1960, стр. 231-251.
19 История военного искусства, Учебник …, стр. 517-528.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
áõݻݳÉáíª Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÁ, å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Ï³éáõó»ÉÇë, ëïÇåí³Í ¿ÇÝ ÉÇÝáõÙ ³í»ÉÇ ß³ï û·ï³·áñÍ»É ï»Õ³ÝùÁ, ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ѳÝϳñͳÏÇ ¢ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳٳñ ³Ýëå³ë»ÉÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁª ¹ñ³Ýóáí Ù³ë³Ùµ ÷áËѳïáõó»Éáí ³éϳ µ³óÁ£ È»éÝ»ñáõÙ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ï»Õ³ÝùÝ ¿ñ å³ï׳éÁ, áñ ·ñ»Ã» ³Ù»Ýáõñ ½ñ³Ñ³ï³ÝϳÛÇÝ ½áñù»ñÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ÇÝ Ñ»ï¢³ÏÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñª ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ³éáõÙáí ѳٻٳﳵ³ñ ɳí å³ïñ³ëïí³Í áõ ѳϳï³ÝϳÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñáí ѳ·»óí³Í å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ×»Õù»ÉÇë£ Ð³Ï³ï³ÝϳÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÁ (µ³óÇ Ó»éùÇ Ñ³Ï³ï³ÝϳÛÇÝ ÝéݳϳݻïÝ»ñÁ) ï»Õ³¹ñíáõÙ ¿ÇÝ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ ¢ µ³ó³ïÝ»ñÇ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñáõÙ áõ Ù»çï»Õáí ³ÝóÝáÕ ï³ÝÏ»ñÇÝ Ã¢³ÛÇÝ Ïñ³ÏÇ ï³Ï ·óáõÙ£ Æ ¹»å, ųٳݳϳÏÇó ѳٳ½áñ³ÛÇÝ Ù³ñïáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»ÉÇë ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ ëï³Ýáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹Ç µáÉáñ Ïñ³Ï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ íñ³ ˳ã³Ó¢ ϳ٠â³ÛÇÝ Ïñ³ÏÇ í³ñÙ³Ý Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ20£ î»Õ³ÝùÁ (ѳïϳå»ë, »Ã» É»éÝ»ñÝ ³Ýï³é³å³ï »Ý) ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ×ßïáñ»Ý ϳÝ˳ï»ë»É ·É˳íáñ ѳñí³ÍÇ Ñݳñ³íáñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁª ï³Ýϳíï³Ý· ï»Õ³Ù³ë»ñÁ£ ²Û¹ ï»Õ³Ù³ë»ñáõÙ ¿É ÷áñíáõÙ »Ý ѳٳï³ñ³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý Ëñ³Ù³ïÝ»ñ£ ¸»é¢ë Îáñ»³ÛáõÙ Ñëï³Ïáñ»Ý ï³ñ³Ýç³ïí»óÇÝ Ñ³Ï³Ù³ñïáÕ ÏáÕÙ»ñÇ »ñÏáõ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñ. «×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ »ñϳÛÝùáí» ÏéíáÕ (ٻͳÃÇí ³ÝÓݳϳ½Ù ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳ áõÝ»óáÕ ÏáÕÙ), ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇ ÙÇ碪 ѳϳé³Ïáñ¹Ç «Ñ³Ù»Ù³ï³µ³ñ ÃáõÛÉ Ã¢»ñáõÙ» ·áñÍáÕ (Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³Ïáí ½ÇçáÕ ÏáÕÙ)£ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ Îáñ»³ÛÇ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ, ³ýÕ³Ý Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ã»ã»Ý³Ï³Ý ½ÇÝí³Í ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ Ñ»ï¢áõÙ ¿ÇÝ »ñÏñáñ¹ ѳٳϳñ·ÇÝ£
20 î»°ë Тактика (рота, батальон), стр. 174.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ÐÇÙݳϳÝáõÙ ³Ûë ѳٳϳñ·Ç ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¿ñ ·áñÍáõ٠ݳ¢ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ, ѳïϳå»ë, ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ »ñÏáõ»ñ»ù ï³ñÇÝ»ñÇÝ£ ºí ¹³ µÝ³Ï³Ý ¿ñ, ù³ÝÇ áñ å³ï»ñ³½ÙÇ ³ÙµáÕç ÁÝóóùáõÙ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÁ å³Ñå³ÝáõÙ ¿ÇÝ Ï»Ý¹³ÝÇ áõÅÇ ¢ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÁ£ ²í»É³óÝ»Ýù ݳ¢, áñ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÝ áõÝ»ñ ¢ ÏÇñ³éáõÙ ¿ñ Ù³ñï³Ï³Ý ÇÝùݳÃÇéÝ»ñ21, ÇëÏ Ñ³ÛϳϳÝÁª á㣠Üϳï»Ýù, áñ ûñÇ ¿ ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, û Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ Ù»Í ù³Ý³ÏÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÝ, Ç í»ñçá, ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳÕóݳÏÇ ¿ ѳëóÝáõÙ 22£ ²Ûë ¹ñáõÛÃÝ ³é³í»É ¢ë ëË³É ¿ Ïïñïí³Í ï»Õ³ÝùáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï£ ²ëí³ÍÇ ³å³óáõÛóÝ »Ý ÇÝãå»ë ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ, ³ÛÝå»ë ¿É 1994-1996 ÃÃ. â»ã»Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ£ úñÇݳÏ` ٻͳÃÇí ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳÛáí ɳÛݳٳëßï³µ ѳñÓ³ÏáõÙ ëÏë³Í ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÁ 1992 Ã. ³Ùé³Ý Ù³ñï»ñáõ٠û¢ ѳë³í áñáß Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ë³Ï³ÛÝ Ïáñóñ»ó 40 ï³ÝÏ ¢ 60 ÐØØ «³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ Õ³ñ³µ³ÕÛ³Ý ÏáÕÙÁ ·áñÍݳϳÝáõÙ ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳ ãÏáñóñ»ó»23, ÇëÏ ã»ã»Ý ³Ýç³ïáճϳÝÝ»ñÇ ¢ ¹³ßݳÛÇÝ ½áñù»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³ÏÝ ³Ýѳٻٳï»ÉÇ ¿ñ£ È»éÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ÏÇñ³éáõÙÁ å³ñï³¹Çñ ã¿, áñ ÙdzÛÝ Ý»Õ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÇó µËÇ£ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñ³Ù³ë»ñÇ é³½Ù³ñí»ëïÇ µ³ÕϳóáõóÇãÝ»ñÇó ¿ñ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëϽµáõÙ, ½ÇÝí³Í ÁݹѳñÙ³Ý Í³í³ÉÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó, ѳϳé³Ïáñ¹ÇÝ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛáí Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ×ÝßÙ³Ý »ÝóñÏ»ÉÁ, áñÁ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ÝÙ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»ñ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ, ²ñó³ËáõÙ ¢ â»ãÝdzÛáõÙ£ ¸³ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ñ áã ³ÛÝù³Ý É»éݳÛÇÝ 21 М. Жирохов, “Карабах£ хроника воздушной войны”, Авиамастер, №6, 2000, стр. 2-8. 22 ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë А.
А. Дремков, “Нетрадиционные войны£ сущность, проблемы, перспективы,” Военная мысль, №2, 1998, стр. 73. 23 ê. è. гëñ³ÃÛ³Ý, Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý å³ï»ñ³½Ù, ºñ., 2001, ¿ç 61£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
å³ï»ñ³½ÙÇ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñáí, áñù³Ý ÝáõÛÝ «¹åñáóÇÝ» å³ïϳÝáÕ ½ÇÝíáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí£ Ø³ëݳíáñ³å»ë, ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ý»ñËáõÅÙ³ÝÁ ѳçáñ¹³Í ³ÙÇëÝ»ñÇÝ ½áñù»ñÇÝ Ññ³Ù³Ûí³Í ¿ñ Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ ³ÏïÇíáõÃÛ³Ý ßñç³ÝÝ»ñáõÙ, µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ÙÇçáí ³ÝóÝ»Éáí, óáõó³¹ñ»É µ³Ý³ÏÇ áõÅÝ áõ ѽáñáõÃÛáõÝÁ24£ ¼áñù»ñÁ Ïñ³Ï ã¿ÇÝ µ³óáõÙ£ Æñ»Ýó íñ³ ѳñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ýñ³Ýù ͳí³ÉíáõÙ, Ù³ñï³Ï³ñ· ¿ÇÝ ÁݹáõÝáõÙ ¢ ï»ËÝÇϳÛÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ·ñáÑáõ٠ѳϳé³Ïáñ¹Ç íñ³£ ²Ûë ³ÏódzݻñÁ ϳñ×³ï¢ ¿ÇÝ áõ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ÏáÕÙÇó ¿³Ï³Ý ÏáñáõëïÝ»ñÇ å³ï׳é ã¿ÇÝ ¹³éÝáõÙ£ XIX ¹³ñÇ í»ñçÇ ³Ý·ÉÇ³Ï³Ý Ññ³ó³ÝÝ»ñáí ½ÇÝí³Í Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÝ ëϽµáõÙ áñáß³ÏÇ µ³ñáÛ³Éùí³Í ¿ÇÝ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÇó, ë³Ï³ÛÝ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë Ñ»ïá ³Û¹ Ñáõë³Éùí³ÍáõÃÛáõÝÝ ëÏë»ó í»ñ³Ý³É£ ²ñó³ËÛ³Ý ½ÇÝí³Í ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ »ñÏáõ ï³ñÇÝ»ñÇÝ (1990-1991ÃÃ.) ³Ûë ÑݳñùÝ»ñÝ ¿ñ ÏÇñ³éáõ٠ݳ¢ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ µ³ó³Ñ³Ûï ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ í³Û»ÉáÕ ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý ÏáÕÙÁ£ î»ËÝÇÏ³Ï³Ý ·»ñ³½³ÝóáõÃÛáõÝÝ Ç óáõÛó ¹Ý»Éáí, ·»ï³ß»ÝóÇÝ»ñÇ ¹ÇÙ³¹ñ»Éáõ ϳÙùÝ Ç ëϽµ³Ý» Ïáïñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí ¿ñ, áñ ·ÛáõÕÇ Ñ³Û³Ã³÷Ù³Ý ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ï»Ýïñáݳóí»ó ³í»ÉÇ ù³Ý ѳñÛáõñ Ùdzíáñ ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳ ¢ Ù³ñï³Ï³Ý áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñ£ ¶»ï³ß»ÝóÇÝ»ñÁ ѳϳï³ÝϳÛÇÝ ¢ ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇçáóÝ»ñ ãáõÝ»ÇÝ ¢, ³ÏÝѳÛï ¿ñ, áñ ³Û¹ ù³Ý³ÏÇ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ Ï»ÝïñáݳóÙ³Ý Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ãϳñ£ ²ÛëåÇëÇ ÷áñÓ»ñ Ó»éݳñÏí»óÇÝ Ý³¢ ѻﳷ³ÛáõÙ25£ ÜáõÛÝÁ ÷áñÓ»óÇÝ ÏÇñ³é»É â»ã»Ý³Ï³Ý ³é³çÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÙ (1994Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇÝ) è¸ ½áñù»ñÁ ¶ñá½ÝÇÇ ·ñ³íÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ë³Ï³ÛÝ é³½Ù³Ï³ÝÇó ³í»ÉÇ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»Éáõ ³Ûë ÷áñÓÁ ³í³ñïí»ó ϳï³ñÛ³É ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ùµ£ Üáñ ï³ñí³ 24 П.
Аллан, Д. Клей, указ. соч., стр. 253-254.
25 î»°ë, ê. è. гëñ³ÃÛ³Ý, Ýßí. ³ßË., ¿ç 47£
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
·Çß»ñÁ ¶ñá½ÝÇáõÙ ½áÑí»ó ¹³ßݳÛÇÝ ½áñù»ñÇ ³í»ÉÇ ù³Ý 1.5 ѳ½³ñ ½ÇÝíáñ áõ ëå³26£ ¾°É ³í»ÉÇ Í³Ýñ ¿ñ ¶ñá½ÝÇÇ ÷áÕáóÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÷áñÓÁ. 131-ñ¹ Ù³ÛÏáåÛ³Ý µñÇ·³¹ÇÝ ïñí³Í 26 ï³ÝÏ»ñÇó 20-Á Ë÷í»ó27, ÇëÏ µñÇ·³¹Ç Ù³ñïÇÏÝ»ñÁ ϳñáÕ³ó³Ý ù³Õ³ùÇó ¹áõñë µ»ñ»É 120 ÐØØ-Ý»ñÇó 18-Á28£ ²Ûë ûñÇݳÏÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë í»ñ³Ý³Û»É É»éݳÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ÙÇ ß³ñù ѳñó»ñ, ѳïϳå»ë, ï»ËÝÇϳÛÇ ÏÇñ³éáõÙÁ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñáõÙ, »ñµ µÝ³Ï³Ý ³ñ·»ÉùÝ»ñÇÝ ³í»É³ÝáõÙ »Ý ݳ¢ µ»ïáÝ» ³Ùñ³ßÇÝ³Ï³Ý Ï³éáõÛóÝ»ñÇ ¹»ñ ϳï³ñáÕ ß»Ýù»ñÝ áõ ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ29£ Æ ¹»å, â»ã»Ý³Ï³Ý ³é³çÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ éáõë³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ï³ÝáõÉ ïí»ó ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý-ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ûå»ñ³ódzݻñ30 ¢ë áõ ÁݹѳÝáõñ å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»ó ù³Õ³ù³Ï³Ý, ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¢ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ×³Ï³ïÝ»ñáõÙ31£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõÙ, ѳϳé³Ïáñ¹Ç ٻͳÃÇí ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ñ ëï³Ýáõ٠ѳٳñÓ³Ï áõ ѳϳé³Ïáñ¹Ç ѳٳñ ³Ýëå³ë»ÉÇ
î»°ë А. Куликов, С. Лембик, Чеченский узел. Хроника вооруженного конфликта 1994-1996 гг., Москва, стр. 85-88. 27 î»°ë Войны второй половины ХХ века, автор-сост. А.Н. Гордиенко, Минск, 1998, стр. 130. 28 î»°ë А. Куликов, С. Лембик, указ.соч., стр. 88. 29 Ø»Ï ¢ Ï»ë ³ÙëáõÙ, 1994 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ í»ñç»ñÇó ÙÇÝ㢠1995 Ã. ÷»ïñí³ñ ÙdzÛÝ ¶ñá½ÝÇáõÙ ¹³ßݳÛÇÝ ½áñù»ñÁ Ïáñóñ»É »Ý ³í»ÉÇ ù³Ý 450 Ùdzíáñ ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳ, áñÇ Ï»ëÇó ³í»ÉÇÝ (³Û¹ ÃíáõÙª 62 ï³ÝÏ) ³Ýí»ñ³¹³ñÓ£ î»°ë А. Тарас, Малая война (организация и тактика боевых действий малых подразделений), Минск, 2000, стр. 318-319. 30 ²Ûë Ù³ëÇÝ ûñÇݳÏÝ»ñ ï»°ë Г. Трошев, Моя война. Чеченский дневник окопного генерала, Москва, 2002, стр. 113-117. 31 î»°ë А.А. Дремков, “Нетрадиционные войны£ сущность, проблемы, перспективы”, Военная мысль, №2, 1998, стр. 73.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ£ úñÇݳϪ 1981 Ã. ³åñÇÉ ¢ ë»åï»Ùµ»ñ ³ÙÇëÝ»ñÇÝ Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÁ Գݹ³Ñ³ñ ù³Õ³ùÇ íñ³, ã»ã»Ý ½ÇÝÛ³ÉÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¶ñá½ÝÇÇ í»ñÁ Ýßí³Í å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ²ñó³ËáõÙª Þ³ÑáõÙÛ³ÝÇ ßñç³ÝÇ ¾ñù»ç, ´áõ½ÉáõË ¢ سݳßǹ ·ÛáõÕ»ñÇ ³½³ï³·ñáõÙÁ (1991 Ã. ë»åï»Ùµ»ñ)32£ ä»ïù ¿ ÝϳïÇ áõݻݳÉ, áñ É»éÝ»ñáõÙ ÁÝÏÝáõÙ ¿ û¹Ç ×ÝßáõÙÁ ¢, ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñª Ù³ñ¹Ï³Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ áõ ï»ËÝÇϳÛÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ£ ÌáíÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó 2000Ù. µ³ñÓñáõÃÛ³Ý íñ³ ѳñóí³Ûñ³ÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñÇó ½áñ³Ïáãí³Í ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ùáï ßÝã³éáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ËݹÇñÝ»ñ »Ý ͳ·áõÙ£ 2500-3000Ù-Ç íñ³ ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñÝ ³Ùë³Ï³Ý ÏáñóÝáõÙ ¿ÇÝ ÙÇÝ㢠8 Ï·. ù³ß£ È»éÝ»ñáõÙ ï»Õ³ß³ñÅáõÙÝ»ñÁ ¢ë ë³Ñٳݳ÷³Ï ¿ÇÝ, áñáß ¹»åù»ñáõ٠ϳ½Ù»Éáí 0.5-1 ÏÙ/Å, »ñµ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ ³í»Éáñ¹ µ»é ¿ñ ¹³éÝáõÙ ½ÇÝíáñÇ Ñ³Ù³ñ£ ²é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ, ϳñ¢áñ ¿ñ, û å³ï»ñ³½ÙÇ áñ ÷áõÉáõÙ ¿ÇÝ Í³í³ÉíáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ Ø»ñ ÏáÕÙÇó ùÝݳñÏíáÕ µáÉáñ ãáñë ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ëϽµáõÙ (³é³çÇÝ ÷áõÉ»ñáõÙ) å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳݷáõÙ ¿ñ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí ϳñ¢áñ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ͳ·áõÙ ¿ ¹ñ³Ýó íñ³ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ë¢»é»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ£ ì»ñçÇÝ ÷áõÉáõÙ (÷áõÉ»ñáõÙ)ª ѳϳٳñïáÕ ÏáÕÙ»ñÇ ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ÑÛáõÍáõÙÇó Ñ»ïá, ÝáõÛÝÇëÏ µ³ñÓñ É»éݳÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ·ÇÍÁ ¹³éÝáõÙ ¿ñ ѳٳï³ñ³Í, ÇëÏ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõ٠ϳï³ñíáõÙ ¿ÇÝ ¿ß»ÉáݳóÙ³Ý ÷áñÓ»ñ£ Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ã¿ß»Éáݳíáñ»Éáõ Ó·ïÙ³ÝÁª É»éÝ»ñáõÙ ³ÛÝ É³ÛÝáñ»Ý ѳñϳíáñíáõÙ33 (Û³ñáõë³íáñíáõÙ) ¿ñ, áñáí Ó»éù ¿ñ µ»ñíáõÙ Ïñ³ÏÇ Ù»Í ËïáõÃÛáõÝ£ Àݹ áñáõÙ, ³Ûë ÙÇïáõ-
«Ô³ñ³µ³ÕÇ ³½³ï³·ñ³Ï³Ý å³ï»ñ³½Ù 1988-1994: гÝñ³·Çï³ñ³Ý», ºñ., 2004, ¿ç 148, 841, 695£ 33 î»°ë Тактика (рота, батальон), стр. 174.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ÙÁ í³é Ï»ñåáí ¹ñë¢áñí»ó ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ µáÉáñ ÷áõÉ»ñáõÙ áõ Ëñ³Ëáõë»ÉÇ ¿ ѻﳷ³ÛáõÙ ÏÇñ³é»Éáõ ѳٳñ£ ä³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ ³ÙÇëÝ»ñÇÝ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ Ñ³Ù³ï³ñ³Í å³ßïå³Ý³Ï³Ý µÝ³·Í»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ ¿ñ å³ï׳éÁ, áñ ²ýÕ³Ýëï³Ý Ý»ñËáõÅ»Éáõó Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ³Ýó (1980 Ã. ·³ñݳÝÁ) ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óñ³Í ³é³çÇÝ Ëáßáñ ûå»ñ³ódzݻñÇ Ýå³ï³ÏÁ ä³ÏÇëï³ÝÇó Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ Ý»ñó÷³ÝóáõÙÁ ϳÝË»ÉÝ ¿ñ£ ²Ûë ϳñ·Ç ѳñí³ÍÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ѳٳñ Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ ËÙµ»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåã³Ï³Ý ³éáõÙáí ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ÇÝ ÏñáõÙ£ ºÃ» å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÙ Ýñ³Ýó ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ó³Íñ ¿ñ, ³å³ ßáõïáí ³ÛÝ ³×»ó, Ý³Ë ¢ ³é³ç, Ýáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí£ Øáç³Ñ»¹Ý»ñÁ Ëáõë³÷áõÙ ¿ÇÝ µ³ó³Ñ³Ûï ³é׳ϳïáõÙÇó, ÇëÏ «Ñ³ñí³ÍÇñ ¢ ÷³ËÇñ» Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ýó ¹³ñÓÝáõÙ ¿ñ ³Ýã³÷ íï³Ý·³íáñ ¢ ³Ýáñë³ÉÇ£ ä³ñ½í»ó, áñ Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ ³Ûë Ýáñ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ѳϳ¹ñí»Éáõ ѳٳñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ É»éݳÛÇÝ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ½ÇݳÝáóÁ ¢ë ³Ýã³÷ ³Õù³ïÇÏ ¿£ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·áõÙ »Ã» å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñáí å³Ûù³ñÇ í³ñáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ñ ѳٳñíáõÙ, ³å³ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý µ³ó³éíáõÙ ¿ñ å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý çáϳïÝ»ñÇ ¹»Ù å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ²Û¹ å³ï׳éáí »ñµ»ù Éñçáñ»Ý ã¿ñ ùÝݳñÏí»É ѳϳå³ñïǽ³Ý³Ï³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³Ý Ñ³ñóÁ ¢ ï»ë³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ áõ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç¢ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ÇÝ Í³·áõÙ£ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³Ý³ÏÇ á°ã ½ÇÝíáñÝ»ñÇÝ, á°ã ëå³Ý»ñÇÝ ¢ á°ã ¿É ·»Ý»ñ³ÉÝ»ñÇÝ »ñµ¢Çó» ã¿ÇÝ å³ïñ³ëï»É ï»Õ³Ï³Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ í³Û»ÉáÕ å³ñïǽ³Ý³Ï³Ý çáϳïÝ»ñÇ ¹»Ù »ñϳñ³ï¢ å³Ûù³ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ²é³ç³¹ñí³Í ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ×Çßï ãÏáÕÙÝáñáßí»Éáíª ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ÙÇçÇÝ ¢ µ³ñÓñ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ÇÝ ÉÇÝáõ٠ѳٳñÅ»ù áñáßáõÙÝ»ñ Áݹáõݻɣ úñÇݳϪ
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ãÝ³Û³Í É»éÝ»ñáõÙ ½áñ³ß³ñÅ»ñÇ Ñ»ï ϳåí³Í Éáõñç ËݹÇñÝ»ñÇݪ ·áñÍÇ ¿ÇÝ ¹ñíáõÙ ï³ÝϳÛÇÝ ·Ý¹»ñ£ Ø»ù»Ý³Û³óí³Í ½áñ³Ù³ë»ñÁ Ù»Í Ïñ³Ï³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ, µ³Ûó ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ ¿³å»ë ÃáõɳóÝ»É Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ÇÝ£ Øáç³Ñ»¹Ý»ñÝ ³ñ³·áñ»Ý ëáíáñ»óÇÝ ·ñáÑ»É ß³ñ³ëÛáõÝ»ñáí ß³ñÅíáÕ ³Û¹ ½áñ³Ù³ë»ñÇ íñ³ áõ å³ñ½í»ó, áñ Ýñ³Ýù ³Û¹ù³Ý ¿É ÃáõÛÉ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ ã»Ý£ êÏë»ó Ç Ñ³Ûï ·³É É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ¹ÇíǽdzݻñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ ³é³ç³ó³Í µ³óÁ£ ²Ûë ¹ÇíǽdzݻñÝ Çñ»Ýó É³í ¿ÇÝ ¹ñë¢áñ»É гÛñ»Ý³Ï³Ý Ù»Í å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÎáíϳëÇ áõ γñå³ïÝ»ñÇ Ùáï ͳí³Éí³Í Ù³ñï»ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ í»ñ³óí»É ¿ÇÝ ¹»é¢ë 1950-³Ï³Ý ÃÃ. ëϽµÝ»ñÇÝ£ È»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ¹ÇíǽdzݻñÇ í»ñ³óÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÁ ÙÇçáõϳÛÇÝ ½»Ýùáí ½ÇÝíáÕ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³Ý³ÏǪ áñ³Ï³å»ë Ýáñ Ù³ñï³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ Ó·ïáõÙÝ ¿ñ£ ´³óÇ ³Û¹, ë³éÁ å³ï»ñ³½ÙÇ «å³ñï³¹ñ³Ýùáí» ÊêÐØ-áõÙ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ÇÝ ÑÇÙݳϳÝáõÙ »íñáå³Ï³Ý è¶Â-áõÙ í³ñí»ÉÇù ѳϳٳñïáõÃÛ³ÝÁ, áñáõÙ µáÉáñ ãݳ˳ï»ëí³Í ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝ»ñ ѳÕóѳñ»É ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»Ýù»ñÇ (¼à¼) ÏÇñ³éáõÙáí£ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ³Ûë é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç áñ¹»·ñáõÙÇó Ñ»ïá ÊêÐØ-áõÙ ½áñù»ñÇ É»éݳÛÇÝ å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ùµ áã áù Éñçáñ»Ý ã¿ñ ½µ³Õí»Éáõ£ سñï³í³ñáõÃÛ³Ý ¹³ë³·ñù»ñáõÙ É»éݳÛÇÝ è¶Â-áõÙ Ù³ñï»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ·ñ»Ã» áãÇÝã ã¿ñ Ýßíáõ٠ϳ٠ïñí³Í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ áõÕÕ³ÏÇ ³Ýµ³í³ñ³ñ ¿ñ£ ²Ûëå»ë, ÊêÐØ ¼àô ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ½áñù»ñÇ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÙ ·áñÍݳϳÝáõÙ áãÇÝã ãϳ É»éÝ»ñáõÙ ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ34, ÇëÏ í»ñÁ Ýßí³Í «Ø³ñï³í³ñáõÃÛáõÝ (í³ßï, ·áõÙ³ñï³Ï)» 464 ¿ç³Ýáó Ó»éݳñ34
Тактико-специальная и техническая подготовка подразделений инженерных войск, под ред. А.П. Горбачева, М., 1988.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ÏáõÙ Áݹ³Ù»ÝÁ ãáñë³Ï³Ý ¿ç ¿ ïñ³Ù³¹ñí³Í É»éÝ»ñáõÙ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇÝ, ÇëÏ Ó»éݳñÏÇ ÙÛáõë µ³ÅÇÝÝ»ñáõÙ (ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ï»Õ³µ³ßËáõÙÁ ï»ÕáõÙ, å³Ñ³Ï³ÛÇÝ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝ, Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛáõÝ, Ù³ñï³Ï³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝ, ÇÝŻݻñ³Ï³Ý ¢ ùÇÙÇ³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÙ, å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ ¼à¼-Çó, Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ùáÕ³ñÏáõÙ ¢ ³ÛÉÝ) É»éݳÛÇÝ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ áãÇÝã ãϳ£ ²éϳ µ³óÁ Éñ³óÝ»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ Ó»éݳñÏí»óÇÝ ÙdzÛÝ 1982 Ã.35£ Âáõñù»ëï³ÝÛ³Ý ûÏñáõ·áõÙ ëÏë»ó Çñ³Ï³Ý³óí»É ²ýÕ³Ýëï³Ý áõÕ³ñÏí»Éáõ ѳٳñ ݳ˳ï»ëí³Í Ýáñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇ Ñ³ïáõÏ É»éݳÛÇÝ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ýáñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç` «»ñÇï³ë³ñ¹ Ù³ñïÇÏÇ Íñ³·ñÇ» (ºØÌ), ï¢áÕáõÃÛáõÝÁ ÙÛáõë é³½Ù³Ï³Ý ûÏñáõ·Ý»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï ·ñ»Ã» »é³å³ïÏí»ó ¢ ï¢áõÙ ¿ñ »ñ»ù ³ÙÇë£ Üáñ³ÏáãÇÏÝ»ñÇÝ áõëáõó³ÝáõÙ ¿ÇÝ É»éÝ»ñáõÙ ÷áùñ ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ ¢, ѳïϳå»ë, ·Çß»ñÁ Ù³ñïÇ í³ñÙ³Ý ·³ÕïÝÇùÝ»ñÁ36£ ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ¿É é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ ÝßáõÙ ¿ÇÝ, áñ áõëáõóÙ³Ý ³Û¹ ųٳù³Ý³ÏÝ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ µ³í³ñ³ñ ã¿ñ ÉÇÝáõÙ ¢ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ã¿ñ ϳñáÕ³ÝáõÙ Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ Ñ»ï Ùñó»Éª Ù³ñïáõ٠ųÛé»ñÇ Ù³·ÉóÙ³Ý Ï³Ù ³ÛÉ Ï³ñ·Ç ï»Õ³ß³ñÅ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï£ Þáõïáí ºØÌ-Ý »ñϳñ³óí»ó ¢ë »ñ»ù ³Ùëáíª Ï³½Ù»Éáí »ñϳÙÛ³ å³ñï³¹Çñ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý Ù»Ï ù³éáñ¹Á£ ØÇÝã ³Û¹, ¹»é¢ë 1980 Ã. »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇó, ·áñÍÇ ¿ÇÝ ¹ñí»É ѳïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ, áñáÝù ³í»ÉÇ É³í ¿ÇÝ ½ÇÝí³Í ¢ í³ñÅ»óí³Í£ Æ ¹»å, É»éÝ»ñáõÙ û¹³¹»ë³Ýï³ÛÇÝ (¹»ë³Ýï³·ñáѳÛÇÝ) áõÅ»ñáí É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ½áñ³Ù³ë»ñÇ µ³óÁ Éñ³óÝ»Éáõ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÝ, ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ, Çñ»Ý ³ñ¹³ñ³óñ»ó ݳ¢ â»ã»Ý³Ï³Ý å³-
35 П.А.
Аллан, Д. Клей, указ. соч., стр. 334.
36 î»°ë ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ¢, û¢ ÐÐ ¼àô-áõÙ ÏÇñ³é»Éáõ ѳñóÁ íÇ×»ÉÇ ¿37, ë³Ï³ÛÝ Éáõñç ÙïáñáõÙÝ»ñÇ ï»ÕÇù ¿ ï³ÉÇë£ Ø»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ËݹÇñÁ ϳñ¢áñ áõ Ñ»é³Ýϳñ³ÛÇÝ ¿ ÃíáõÙ, áñÇ å³ï׳éáí ѳñÏ »Ýù ѳٳñáõÙ ³ÛÝ ùÇã ³í»ÉÇ Ñ³Ý·³Ù³Ýáñ»Ý í»ñÉáõͻɣ ÐëÏ³Û³Ï³Ý µ³Ý³ÏÝ»ñÇ ÙÇç¢ ×³Ï³ï³Ù³ñï»ñÁ Ùݳó»É »Ý ³ÝóÛ³ÉáõÙ£ ²ñ¹»Ý ³Ûëûñ ³ÏÝѳÛï ¿, áñ Ùáï ³å³·³ÛÇ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÁ ÙÇïáõÙ áõÝ»Ý í»ñ³Íí»Éáõ ¿ÉÇï³ñ ½áñ³Ù³ë»ñÇ (ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ), ïÇ»½»ñ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ, ѳٳϳñ·ÇãÝ»ñÇ, ϳåÇ Ñ³Ý·áõÛóÝ»ñÇ, Ýáñ³·áõÛÝ áõ ·»ñ×ß·ñÇï ½»ÝùÇ ¹ÇٳϳÛáõÃ۳ݣ ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ѳٳ½áñ³ÛÇÝ Ù³ñïÇ í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ïñ³ëïíáÕ ½áñ³Ù³ë»ñÝ ³é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ÉÇÝáõÙ ³ÙµáÕç ͳí³Éáí ѳÕóѳñ»Éáõ É»éݳÛÇÝ (É»éݳ³Ýï³é³ÛÇÝ) ï»Õ³Ýùáõ٠ͳ·áÕ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ Þ»ßï»Ýù, áñ í»ñçÇÝ Ã»ñáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ã¿ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ µ³Ý³ÏÇ Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³Ýϳï³ñáõÃÛ³Ùµ£ гñóÝ ³ÛÝ ¿, áñ ųٳݳϳÏÇó ѳϳé³Ïáñ¹Á áã ÙÇßï ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í µ³Ý³ÏÇ Ï³Ù é³½Ù³×³Ï³ïÇ ï»ëùáí ѳݹ»ë ·³ÉÇë£ ´³½Ù³åÇëÇ Ù³ñï³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñ ϳÝ, áñáÝó Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ Ñ³ïáõÏ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ½ÇÝíáñÝ»ñÇ ËÙµ»ñÇ áõÅ»ñáí (ÝáõÛÝÝ ¿ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ³Ñ³µ»ÏÇãÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ)£ ²Û¹ ËÙµ»ñÁ, û·ï³·áñÍ»Éáí ï»Õ³ÝùÁ, ·³ÕïÝÇ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ »Ý, ѳÝϳñͳÏÇ Ñ³ÛïÝíáõÙ, ç³Ëç³ËÇã ѳñí³Í ѳëóÝáõÙ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñ Ï»ï»ñÇÝ ¢ ÝáõÛÝ Ó¢áí ³Ýëå³ë»ÉÇ Ñ»é³ÝáõÙ£ ²Ý³ÏÝÏ³É ·ñáÑÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ѳٳñ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³É ûå»ñ³ïÇí ջϳí³ñÙ³Ý Ñáõë³ÉÇ Ï»ÝïñáÝÝ»ñ ¢ É³í³·áõÛÝ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í ÁÝïÇñ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ£ è³½Ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ¢ ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï¢³Ýùáí µ³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ¿³å»ë ٻͳó»É ¿ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ËáñÁ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ïÇñ³å»ïáÕ ³ÝÓݳϳ½Ùáí ѳٳÉñ37 ²Ûë Ù³ëÇÝ ï»°ë ëïáñ¢£
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
í³Í ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ¹»ñÁ£ ØÇ ù³ÝÇ ï³ëÝÛ³Ï Ù³ñïÇÏ áõÝ»óáÕ ³Û¹åÇëÇ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ ¹Åí³ñ³Ýó³Ý»ÉÇ É»éÝ»ñáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Ù³ñï³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñ ß³ï ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý ¿ ϳñáÕ³Ýáõ٠ϳï³ñ»É, ù³Ý ³ÙµáÕç ÙáïáÑñ³Ó·³ÛÇÝ ½áñ³Ù³ëÁ£ ì³Õáõó ³ñ¹»Ý ѳëáõݳó»É ¿ ÐÐ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÇ (¼àô) ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñáõÙ É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ ëï»ÕÍ»Éáõ ѳñóÁ£ ¸ñ³Ýó ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ ûå»ñ³ïÇíáñ»Ý ÉáõÍ»É Í³·áÕ ËݹÇñÝ»ñÁ£ ú¹³¹»ë³Ýï³ÛÇÝ (¹»ë³Ýï³·ñáѳÛÇÝ) ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ã¿, ù³ÝÇ áñ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÙÇ ù³ÝÇ ï»Õ³Ù³ë»ñáõÙ ½áñ³Ù³ë»ñÇ ¹»ë³Ýï³íáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ ݳ˳ï»ëí³Í ٻͳÃÇí é³½Ù³Ï³Ý ³ídzódz Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñÁ ãáõÝ»Ý ¢ ï»ë³Ý»ÉÇ Ñ»é³ÝϳñáõÙ ã»Ý áõݻݳ£ Æñ³å»ë, ٻͳÃÇí ³ídzódzÛÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ÐÐ ¼àô-ÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ ³Ýëå³ë»ÉÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óݻɣ гϳé³Ïáñ¹Á, Ù»Ï Ï³Ù »ñÏáõ ï»Õ³Ù³ëáõÙ Çç»óí³Í ¹»ë³ÝïÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ëï³Ý³Éáí, Çñ ³ÙµáÕç 黽»ñíÝ»ñÁ ÏÏ»ÝïñáݳóÝÇ Ýñ³Ýó ¹»Ù` íëï³Ñ ÉÇÝ»Éáí, áñ ³Û¹ å³ÑÇÝ Ù»ñ ÏáÕÙÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ ³í»ÉÇÝ ³Ý»É£ Þ»ßï»Ýù, áñ ³ídzódzÛÇ ³Ýµ³í³ñ³ñ ù³Ý³ÏÇ ÷³ëïÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ ãÇ Ï³ñáÕ ¹Çïí»É áñå»ë ÐÐ ¼àô ÃáõÉáõÃÛ³Ý íϳÛáõÃÛáõÝ£ Ø»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ÙÛáõë å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ë ãáõÝ»Ý ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÙÇ ù³ÝÇ ï»Õ³Ù³ëáõÙ ¹»ë³Ýï³íáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³ídzódz£ »ñ¢ë, áñáß í»ñ³å³ÑáõÙÝ»ñ ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ý»É ÙdzÛÝ ÂáõñùdzÛÇ å³ñ³·³ÛáõÙ, áñÇ ¹»ë³Ýï³ÛÇÝ áõÅ»ñÁ û¢ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í³ÃÇí »Ý, ë³Ï³ÛÝ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý áõ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³å³Ñáíí³ÍáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí Ñ»éáõ »Ý ųٳݳϳÏÇó ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇó ¢ ûñ-ûñÇ ¿É ³í»ÉÇ »Ý Ñ»ï ÙÝáõÙ£ ÐÇÙݳíáñ»Éáõ ѳٳñ Ýß»Ýù, áñ ¹»é¢ë 1980-³Ï³Ý ÃÃ. Ï»ë»ñÇÝ, Áݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï ÏáñåáõëÇ áõÅ»ñáí ѳٳ½áñ³ÛÇÝ ûå»ñ³ódzݻñÝ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ, ÙdzÛÝ ×»ÕùÙ³Ý ï»Õ³Ù³ëáõÙ ³é³ç³ñÏíáõÙ ¿ñ áõÝ»Ý³É 280-300 Ãݹ³Ýáà ¢ ³Ï³Ý³Ý»ï, Ïñ³Ï³ÛÇÝ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í Ùáï 90 áõÕÕ³-
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ÃÇé ¢ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ³ídzódzÛÇ ÙÇÝ㢠50 ÇÝùݳÃÇé38£ ºÃ» ³Ûë ÃíÇÝ ³í»É³óÝ»Ýù ݳ¢ ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ã¢»ñáõÙ Ý»ñ·ñ³ííáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÝ, ¹»ë³Ýï³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñÁ ¢ ³ñ¹ÛáõÝùÁ µ³½Ù³å³ïÏ»Ýù ѳñÓ³ÏÙ³ÝÁ Ý»ñ·ñ³ííáÕ ½áñ³ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇ íñ³, ³å³ å³ïÏ»ñÝ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ÏÉÇÝÇ£ ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÷áñÓÁ íϳÛáõÙ ¿, áñ ûå»ñ³ïÇí ËïáõÃÛ³Ý ³Ûë å³ïϳé»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ¢ë µ³í³ñ³ñ ãÇ ÉÇÝáõÙ ×»ÕùáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ£ Àݹ áñáõÙ, ѳñí³ÍÇÝ Ý»ñ·ñ³ííáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ù³Ý³ÏÁ ϳñáÕ ¿ ³×»É ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù£ úñÇݳϪ ä³ñëÇó ÍáóÇ 1990-1991ÃÃ. å³ï»ñ³½Ùáõ٠زÎ-Ç µ³½Ù³½· áõÅ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ ·áñÍáÕ ²ØÜ-Ç 7-ñ¹ µ³Ý³Ï³ÛÇÝ ÏáñåáõëÇ ÙdzÛÝ Ù»Ï ¹ÇíǽdzÛÇ (1-ÇÝ Ù»ù»Ý³Û³óí³Í) ѳñí³Í³ÛÇÝ »ñÏáõ ËÙµ³íáñáõÙÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ áõÝ»ñ ³í»ÉÇ ù³Ý 300 ï³ÝÏ ¢ Ùáï 200 ÐØØ39£ гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ Ññ»ï³Ýáõ ËïáõÃÛáõÝÁ Ù»Í ã¿ñ, ë³Ï³ÛÝ ÏÇñ³éí»óÇÝ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳë»ï³ÛÇÝ ³ñÏ»ñ (¹ÇíǽdzÛÇ Ñ³ñÓ³ÏÙ³Ý ß»ñïáõÙª Ùáï 11 ѳ½³ñ Ññ»ï³Ý³ÛÇÝ ³ñÏ ¢ ³í»ÉÇ ù³Ý 410 ÑñÃÇé), áñáí ѳñí³ÍÝ»ñÇ Ïñ³Ï³ÛÇÝ Ñ½áñáõÃÛáõÝÝ ¿³å»ë ٻͳó³í 40£ Ðî ¢ Ðúä ÙÇçáóÝ»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙÝ ³ñ¹»Ý ÇëÏ Ñ³Ý·»óñ»É ¿ ÙÇ Çñ³íÇ׳ÏÇ, »ñµ É»éݳÛÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ¢ë ٻͳÃÇí Ù³ñï³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÝ ³ÝíÇ×»ÉÇ ¿£ Æ ¹»å, ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùáõÙ ¢ë Çñ³Ï³Ý³óí»óÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ Ù»Í³Ù³ëßï³µ ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáí ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ ѻﳷ³ÛáõÙ ¹ñ³Ýó Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ úñÇݳϪ 1992Ã. ÑáõÉÇëÛ³Ý Ñ³ñÓ³ÏÙ³ÝÝ ³¹ñµ»ç³ÝóÇÝ»ñÁ Ý»ñ·ñ³í»É ¿ÇÝ ³í»ÉÇ ù³Ý 150 Ùdzíáñ ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳ ¢ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ë-
38 История военного искусства, под ред. П.А.
Жилина, М., 1986, стр. 432-433. Золотов, “Взгляды на развитие способов ведения общевойсковой операции и боя”, Военная мысль, №3, 1998, стр. 39. 40 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 40£ 39 Л.С.
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ÝÛ³Ï Ñ³½³ñÝ»ñÇ Ñ³ëÝáÕ Ñ»ï¢³Ï41£ лµ³ñ, å»ïù ¿ ϳñÍ»É, áñ Ýáñ å³ï»ñ³½ÙÇ ë³ÝÓ³½»ñÍÙ³Ý ·áñÍáõÙ «Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ» ѳëÝ»Éáõ ¹»åùáõÙ Ù»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ¢ë Ñݳñ³íáñ »Ý, »Ã» áã ³ídzódzÛÇ, ³å³, ·áÝ» ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇϳÛÇ ½·³ÉÇ Ïáõï³ÏáõÙÝ»ñáí Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñ£ È»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ (½áñ³Ù³ë»ñÇ) å³ñ³·³ÛáõÙ ËݹÇñÝ ³ÛÉ ¿£ È»éݳÛÇÝ Ñ³ïáõÏ å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ Ù»ñÅáÕÝ»ñÇ ·É˳íáñ ѳϳ÷³ëï³ñÏÁ áñ³Ï³å»ë Ýáñ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ϳéáõóí³Íù áõÝ»óáÕ Ù³ñï³Ï³Ý ÙdzíáñÝ»ñÇ íñ³ ͳËëíáÕ ·áõÙ³ñÇ Ñ³ÛóÛÃÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ѳí³Ý³Ï³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý£ гÛïÝÇ ¿, áñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³é³ÛÅÙ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É Ýáñ ½áñ³ï»ë³ÏÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ͳËë»ñÁ Ñá·³Éáõ, ³é³í»É ¢ëª ٻͳÃÇí ³ñÑ»ëï³í³ñÅ µ³Ý³Ï å³Ñ»Éáõ ѳٳñ£ àñáß Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, ³ÛëåÇëÇ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ ãÇ Ï³ñáճݳ ëï»ÕÍ»É Ý³¢ г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí, ÐÐ ¼àô-Ç Ù³ñï³Ï³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý Ý»ñϳÛÇë ٳϳñ¹³ÏÁ ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ³ñ¹»Ý ³Ûëûñ, ³é³Ýó Ù»Í Í³Ëë»ñ ϳï³ñ»Éáõ, ëï»ÕÍ»É Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í ½ÇÝͳé³ÛáÕÝ»ñáí ѳٳÉñí³Í, ݳËÏÇÝÇó áñ³Ï³å»ë ï³ñµ»ñíáÕ, Ù³ñï³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝ»óáÕ É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñ£ ²Û¹ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ÏÉÇÝ»Ý Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»É ¹Åí³ñÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ ÓÙé³ÝÁ, ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÅ»ñÇó Ïïñí³Í ÉÇÝ»Éáí ¢ «¹ñëÇó» û·ÝáõÃÛáõÝ ãëå³ë»Éáí, ÇëÏ Ù³ñïÇÏÝ»ñÇ ³ÝûñÇ í³ñÅí³ÍáõÃÛáõÝÝ áõ ëïáñ³µ³Å³ÝÙ³Ý Ñ³ëïÇù³ÛÇÝ ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÁ ÉÇáíÇÝ µ³í³ñ³ñ ¿ ¹Åí³ñÇÝ ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ£ γñ¢áñ ¿ Ýß»É, áñ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÁ ÷áùñ Ù³ñï³Ï³Ý ÙdzíáñÝ»ñ ã»Ý ¢, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, Ç íÇ׳ÏÇ ÏÉÇÝ»Ý ¿³Ï³Ý 41 ê.è. гëñ³ÃÛ³Ý, Ýßí. ³ßË., ¿ç 47£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõÝ»Ý³É µ³ñÓñ É»éݳÛÇÝ Ï³Ù É»éݳ³Ýï³é³ÛÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ í³ñíáÕ ³Ù»Ý³Ï³ñ¢áñ ûå»ñ³ódzݻñáõÙ£ È»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÝ áõÕÕ³ÏÇ ³Ý÷á˳ñÇÝ»ÉÇ ÏÉÇÝ»Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ³é³çÇÝ ÷áõÉáõÙª ѳϳé³Ïáñ¹Ç ³é³çÇÝ Ñ³ñí³ÍÇ ³Ý¹ñ³¹³ñÓÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï£ γñ¢áñ³·áõÛÝ ·»ñÇßËáÕ µ³ñÓáõÝùÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙáí Ýñ³Ýù ϳñáÕ »Ý áã ÙdzÛÝ ³é³ÝÓÇÝ ½áñ³Ù³ëÇ Ï³Ù ½áñ³ÙdzíáñÙ³Ý å³ßïå³Ý³Ï³Ý ûå»ñ³ódzÛÇÝ ³ÏïÇíáõÃÛáõÝ Ñ³Õáñ¹»É, ³ÛÉ¢ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ï³É ÷áË»Éáõ ³ÙµáÕç å³ï»ñ³½ÙÇ ÁÝóóùÁ£ ²é³çÇÝ Ñ³ñí³ÍÇ ³Ý¹ñ³¹³ñÓÙ³Ý ·áñÍáõÙ áõÝ»ó³Í ³Û¹ ϳñ¢áñ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ùµ É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ËݹÇñÁ Ý»Õ Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛáõÝÇó ï»Õ³÷áËíáõÙ ¿ ûå»ñ³ïÇí ³ñí»ëïÇ ¢, ÝáõÛÝÇëÏ, é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý µÝ³·³í³é£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, å»ïù ¿ ϳï³ñ»É Ù»Ï Ï³ñ¢áñ í»ñ³å³ÑáõÙ£ ¶É˳íáñ ѳñí³ÍÝ Çñ»Ýó íñ³ í»ñóÝ»Éáíª å³ï»ñ³½ÙÇ ëϽµáõÙ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙ áõÝ»ó³Í É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÁ ÙÛáõë ÷áõÉ»ñáõÙ ã»Ý ϳñáճݳ ÝáõÛÝ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ùµ ·áñÍ»É42£ ²ëí³ÍÁ ÑÇÙݳíáñáÕ ÙÇ ù³ÝÇ å³ï׳éÝ»ñÇó µ»ñ»Ýù »ñÏáõëÁ. •
•
³é³çÇÝ Ñ³ñí³ÍÝ ³Ù»Ý³Ñ½áñÝ ¿ ÉÇÝáõÙ, áñÇ ³Ý¹ñ³¹³ñÓÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ å³ßïå³ÝíáÕ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÁ ¢ë ϳñáÕ ¿ ٻͳÃÇí ½áÑ»ñ ï³É, ѳçáÕ ³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá՝ ѳϳѳñÓ³ÏÙ³Ý ³ÝóÝ»Éáõ ÷áõÉáõÙ, »Ã» Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»Õ³÷áËí»Ý ¹³ßï³í³Ûñ³ÛÇÝ ï»Õ³Ýù, É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ áõÅ»ñÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã»Ý ÉÇÝÇ Ï³ï³ñ»Éáõ ÝáõÛÝ ¹»ñÁ ¢ Ï·áñÍ»Ý áñå»ë ÙáïáÑñ³Ó·³ÛÇÝ (Ññ³Ó·³ÛÇÝ) ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñ£
öáñÓÇ Ïáõï³ÏÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó, ݳ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÇó µ³óÇ,
²Ûë ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ Ù»ñ ½ÇÝí³Í áõÅ»ñáõÙ Ï³Ý Ñ³ïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ¢ ¹»ë³Ýï³ÛÇÝ ½áñ³Ù³ë»ñ, áñáÝó Ù³ñï³Ï³Ý ÏÇñ³éáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÝ ³é³ÝÓÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ï³ñÇù áõݻݣ
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
ϳñ»ÉÇ ¿ ëï»ÕÍ»É µ³Ý³Ï³ÛÇÝ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý Ù»Ï-»ñÏáõ ·áõݹ ϳ٠·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÁ í»ñ³Ï³½Ù³íáñ»É ·Ý¹»ñÇ£ àñáß Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ѳñó»ñÇ ÉáõÍáõÙÇó Ñ»ïá ÐÐ ¼àô ëå³Û³Ï³Ý ¹³ñµÝáóǪ ì. ê³ñ·ëÛ³ÝÇ ³Ýí³Ý é³½Ù³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ ¹Ý»É ݳ¢ ѳٳå³ï³ëË³Ý ëå³Û³Ï³Ý ϳ¹ñ»ñáí É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ÉñÙ³Ý ËݹÇñÁ£ ÆÝëïÇïáõïÇ áõëáõÙݳÝÛáõóï»ËÝÇÏ³Ï³Ý µ³½³Ý áõ ¹³ë³Ëáë³Ï³Ý ϳ½ÙÇ å³ïñ³ëïí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, Ù»ñ ϳñÍÇùáí, Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ñݳñ³íáñ »Ý ¹³ñÓÝáõÙ ³Ûë ϳñ·Ç ³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ£ ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ûñ¢ë ϳñáÕ ¿ ͳ·»É áñáß Ý»Õ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñáí ѳٳÉñ»Éáõ, ÇÝëïÇïáõïÇ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝáõ٠ϳ٠Ññ³Ó·³ñ³ÝáõÙ áñáß ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ, áñáÝù ¢ë ÉáõÍ»ÉÇ ËݹÇñÝ»ñ »Ý£ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÝ ³ÛÉ Ï»ñå ÉáõÍ»óÇÝ É»éݳÑñ³Ó·³ÛÇÝ ½áñ³Ù³ë»ñÇ ËݹÇñÁ. ½áñ³Ù³ë»ñÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ¹³ñÓ³Ý Ã»Ã¢ áõ ß³ñÅáõݳÏ43£ Üñ³Ýó ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ù³ñï³Ï³Ý ÙdzíáñÁ ÙáïáÑñ³Ó·³ÛÇÝ ·áõÙ³ñï³ÏÝ ¿ñ, áñÁ áõŻճóíáõÙ ¿ñ û¹³¹»ë³Ýï³ÛÇÝ ëïáñ³µ³Å³ÝáõÙÝ»ñáí áõ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñáõÙ 3-5 ûñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ£ ²í»ÉÇ Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ¿ÇÝ ÏÇñ³éíáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñÁ, áñáí Ýáñ ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ñӳݳ·ñí»óÇÝ£ ØÇ24 áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñÁ ¢ êáõ-25 ·ñáѳÛÇÝ ÇÝùݳÃÇéÝ»ñÁ É»éÝ»ñáõ٠ѻÏÇÝ ï³ÉÇë ¿ÇÝ ³ÛÝ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ѳñóí³Ûñ»ñáõÙ ï³ÉÇë ¿ÇÝ ï³ÝÏ»ñÁ, Ù³ë³Ùµª Ññ»ï³ÝÇÝ£ ²ñó³ËÛ³Ý ×³Ï³ïÝ»ñáõÙ áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñÁ Ù»Í Í³í³Éáí ã»Ý ÏÇñ³éí»É, µ³Ûó ¹»é¢ë ³ýÕ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ÷áñÓáí ³å³óáõóí»É ¿ñ É»éÝ»ñáõÙ áõÕÕ³ÃÇéÝ»ñÇ ³Ý÷á˳ñÇÝ»ÉÇ ÉÇÝ»ÉÁ£ â»ã»Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ éáõë³Ï³Ý ³ídzódzÛÇ ÏÇñ³éáõÙÁ Éñ³óáõóÇ㠳ݷ³Ù ÑÇÙݳíáñáõÙ ¿ ³Ûë ï»ë³Ï»ïÇ Çñ³í³óÇáõÃÛáõÝÁ£
43 î»°ë Войны второй половины ХХ века, стр. 363-365.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ û¹áõÅÇ, ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½ñ³Ñ³ï»ËÝÇÏ³Ý ²ýÕ³Ýëï³ÝÇ É»éÝ»ñáõÙ Ïéí»Éáõ ѳٳñ ѳñÙ³ñ»óí³Í ã¿ñ£ ÐØØ-Ý»ñÇ íñ³ ï»Õ³¹ñí³Í ¹³Ý¹³Õ Ïñ³ÏáÕ 73 ÙÙ-áó Ññ³ÝáÃÝ»ñÁ 30 ÙÙ-áó ³íïáÙ³ï Ññ³ÝáÃÝ»ñáí ÷á˳ñÇÝ»Éáõó Ñ»ïá ÙdzÛÝ ï»ËÝÇÏ³Ý ¹³¹³ñ»ó ûâ ÃÇñ³Ë ÉÇÝ»É Ùáç³Ñ»¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ØÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ýß»Ýù, áñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ 40-ñ¹ µ³Ý³ÏÁ ³ñ³·áñ»Ý Ù³ñï³Ï³Ý ÷áñÓ ¿ñ Ïáõï³ÏáõÙ£ »ñ¢ë ÙdzÛÝ é³½Ù³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ͳÝáóݳÉÁ µ³í³ñ³ñ ¿ å³ïÏ»ñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ, û ÇÝã ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ñ áõÝ»ÝáõÙ å³ï»ñ³½ÙÁ ½áñù»ñÇ Õ»Ï³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³£ ´³Ûó Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙÁ ѳݹÇåáõÙ ¿ñ µ³½Ù³ÃÇí ³ñ·»ÉùÝ»ñÇ£ ØÇ ÏáÕÙÇó, ¹Åí³ñÇÝ ï»Õ³ÝùáõÙ, ³é³Ýó Å³Ù³Ý³Ï ÏáñóÝ»Éáõ, Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ÇÝ ûå»ñ³ódzݻñ, áñáÝóáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ×ÏáõÝáõÃÛáõÝÁ Ù»Í Ñ³ñó³Ï³ÝÝ»ñÇ ï³Ï ¿ñ ¹ÝáõÙ ¹³ë³·ñù³ÛÇÝ «×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ»£ ØÛáõë ÏáÕÙÇó ¿É µ³½Ù³ÃÇí ¿ÇÝ ûñÇݳÏÝ»ñÁ, »ñµ ϳÝáݳ·ñù»ñÇó ÃáõÛÉ ïñí³Í ³ÝÝß³Ý ß»ÕáõÙÝ»ñÁ ï³ëÝÛ³Ï ½áÑ»ñÇ å³ï×³é ¿ÇÝ ¹³éÝáõÙ£ ²ýÕ³Ý³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙÁ í»ñçÇÝ »ñÏáõ-»ñ»ù ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇó ÙdzÏÝ ¿ñ, áñÇ ÁÝóóùáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ÷áñÓÁ ѳëóñ»ó ϳÝáݳ¹ñáñ»Ý ³Ùñ³åݹí»É ¹»é¢ë ݳËù³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÁ£ Üϳï»Ýù, áñ Ù³ñï³Ï³Ý ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ É»éݳÛÇÝ ï»Õ³ÝùÇ íñ³ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ë¢»é»ÉÁ ã¿ñ Ý߳ݳÏáõÙ, û ÑÇÙݳѳñóáí ëÏë»É ¿ÇÝ ½µ³Õí»É µáÉáñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ£ سëݳíáñ³å»ë, ÇÝãå»ë Ýß»óÇÝù í»ñ¢áõÙ, ï³Ï³íÇÝ ÉáõÍí³Í ã¿ÇÝ Ïáõï³Ïí³Í ÷áñÓÁ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏÝ»ñáõÙ, Ññ³Ñ³Ý·Ý»ñáõ٠ϳ٠ϳï³ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ñï³¹Çñ ѳٳñíáÕ ³ÛÉ ÷³ëï³ÃÕûñáõÙ Ý»ñ³é»Éáõ ËݹÇñÁ£ Æñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù ãÙ»Õ³Ýã»Éáõ ѳٳñ Ýß»Ýù, áñ á°ã ѳÛÏ³Ï³Ý ¢, ³é³í»É ¢ë, á°ã ¿É ³¹ñµ»ç³Ý³Ï³Ý é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³ÝÝ»ñÁ, ÁݹÑáõå ÙÇÝ㢠²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ ³ÏïÇí ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý ÷áõÉÇ ³í³ñïÁ (1994 Ã.), ãϳñáÕ³ó³Ý ÁݹѳÝñ³óÝ»É Ù»Í³ÃÇí ½áÑ»ñÇ
ȺèÜ²ÚÆÜ Ø²ðî²ì²ðàôÂÚàôÜÀ XX ¸²ðàôØ
·Ýáí Ó»éù µ»ñí³Í Ù³ñï³Ï³Ý ÷áñÓÁ, ¢ Ýáñ Ù³ñï³Ï³Ý ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ã·ñí»óÇÝ44£ ´³½ÙÇóë Ýßí»É ¿ ݳ¢, áñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ³Ù»Ý³ÃáõÛÉ ï»ÕÁ ë»ñųÝïÇó ÙÇÝ㢠¹³ë³ÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ûÕ³ÏÝ ¿ñ45£ ØÇ³ÏáÕÙ³ÝÇ` ÙdzÛÝ »íñáå³Ï³Ý óï»ñ³µ»ÙáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñ»Éáõ ѳٳñ ݳ˳å³ïñ³ëïí³Í áñáß ëå³Ý»ñ Çñ»Ýó ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ëϽµáõÙ ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ ÇÝùÝáõñáõÛÝ áñáßáõÙÝ»ñ Áݹáõݻɣ ¸³ ÙÇ ÏáÕÙÇó å³ÛٳݳíáñíáõÙ ¿ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ³Ù³Ï³ñ·áí, ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ÏñÃáõÃÛ³Ùµ áõ ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛ³Ùµ£ ê³Ï³ÛÝ å»ïù ¿ ß»ßï»É, áñ å»ï»ñÇ áõ »ÝóϳݻñÇ ï³ñ³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳ½í³¹»å ¿ÇÝ£ ìï³Ý·Ç å³Ñ»ñÁ ѳٳËÙµáõÙ ¿ÇÝ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÏáÉ»ÏïÇíÝ»ñÁ£ êï»ÕÍí»É ¿ñ áõß³·ñ³í ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·, »ñµ ³ï»ÉáõÃÛáõÝÝ áõ Ïáõï³Ïí³Í ÉÇóù»ñÁ »ÝóϳݻñÁ ó÷áõÙ ¿ÇÝ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹Ç íñ³£ è³½Ù³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ ÏáÉ»ÏïÇíǽÙÇ ÙÃÝáÉáñïÇ Ó¢³íáñÙ³Ý ³Ûë ѳٳϳñ·Á áõë³Ý»ÉÇ ¿ áõ ѻﳷ³Ûáõ٠ѳݷ³Ù³Ý³ÉÇó áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý Ï³ñÇù áõÝÇ£ ܳËù³Ý É»éÝ»ñáõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙÁ, å»ïù ¿ ÝϳïÇ áõÝ»Ý³É Ý³¢, áñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ÉÇÝ»Éáõ ÑëÏ³Û³Ï³Ý Í³í³ÉÇ «áã Ù³ñï³Ï³Ý» ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óݻɣ ¼áñùÇ Ù³ï³Ï³ñ³ñÙ³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëïÇåáõÙ »Ý ëï»ÕÍ»É ½ÇݳÙûñùÇ Ù»Í å³ß³ñÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Ù»Í áõÅ»ñáí å³ßïå³Ý»É ÃÇÏáõÝùÝ áõ ѳÕáñ¹³ÏóáõÕÇÝ»ñÁ (ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÁ)£ ²Ûëå»ë, û¢ 1984 Ãí³Ï³ÝÇó ѳïáõÏ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ½áñù»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³ÏïÇí³óáõÙÁ ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý µÝáõÛà ѳÕáñ¹»ó ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ï»Õ³Ï³Ûí³Í ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýó áõÅ»ñÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ ½µ³Õí³Í ¿ñ ÇÝŻݻñ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáí ¢ ϳ۳½áñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛ³Ùµ (ÙáïáÑñ³Ó·³ÛÇÝ 55 ·áõÙ³ñï³ÏÝ»ñÇó 32-Á ݳ˳ï»ëí³Í ¿ÇÝ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇ ¢ ³ÛÉ 44 î»°ë ÐÐ ¼àô سñï³Ï³Ý ϳÝáݳ¹ñáõÃÛáõÝ, Ù³ë II, ºñ., 1999£ سë III, ºñ., 1997£ 45 П.А.
Аллан, Д. Клей, Указ. соч., стр. 380-384.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ, ÇëÏ ³ýճݳ-å³ÏÇëï³ÝÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ÷³Ï»Éáõ ѳٳñ å»ïù ¿ñ ÏñÏݳå³ïÏ»É ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ï»Õ³Ï³Ûí³Í ½áñù»ñÇ ù³Ý³ÏÁ46)£ гëϳݳÉÇ ¿, áñ Ù»Ï Ñá¹í³ÍáõÙ Ñݳñ³íáñ ã¿ í»ñÉáõÍ»É É»éݳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ µáÉáñ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ²Ûë Ñá¹í³ÍÝ ³éϳ µ³óÁ Éñ³óÝ»Éáõ Ù»Ï ÷áñÓ ¿ ÙdzÛÝ£ î³Ï³íÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý Ï³ñáï »Ý ·Çß»ñ³ÛÇÝ Ù³ñï»ñÁ, ¹³ñ³ÝÝ»ñÝ áõ ÍáõÕ³ÏÝ»ñÁ£ »¢ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ³Ûë ¢ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ áñáß³ÏÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ϳï³ñí»É »Ý47, ë³Ï³ÛÝ µ³½Ù³ÃÇí ѳñó»ñ ϳÝ, áñáÝó å³ï³ë˳ݻÉáí, Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïëï³Ý³Ýù ѳñëï³óÝ»É Ù»ñ è¶Â-áõÙ Ù³ñï³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý ½ÇݳÝáóÁ ¢ ¿°É ³í»ÉÇ ³Ùñ³óÝ»É å»ï³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ£ ¸³ñ»ñ ß³ñáõÝ³Ï Ñ³Ûáó é³½Ù³ñí»ëïÁ ½³ñ·³ó»É ¿ Ñ»éáõ ¢ ÙáïÇÏ «Ñ³ñ¢³ÝÝ»ñÇ» áïÝÓ·áõÃÛáõÝÝ»ñÇó »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ ï»Õ³ÝùÇ Ï³ñ¢áñ ¹»ñÇ ·Çï³ÏóÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ£ È»éÝ»ñÁ Ñáõë³ÉÇ å³Ñ³å³Ý »Ý »Õ»É ³í»ñíáÕ ßñç³ÝÝ»ñÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¢ ¹ñ³Ýó Ñ»Ýí»Éáí ¿ ÙÇßï å³ï»ñ³½Ù»É ѳÛáó µ³Ý³ÏÁ£ ¶ÇïáõÃÛ³Ý ¢ ï»ËÝÇϳÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Ûëûñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõÝ»Ýù ¿É ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáñ»Ý û·ï³·áñÍ»É É»éÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáÕ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ¸ñ³Ýù ³ÙµáÕç³å»ë û·ï³·áñÍ»ÉÁ ¢ ѳçáñ¹ ë»ñáõݹݻñÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ ¿°É ³í»ÉÇ Ñ½áñ³ó³Í íÇ׳Ïáõ٠ѳÝÓÝ»ÉÁ` ³Ûëûñ ³åñáÕÝ»ñÇë ëñµ³½³Ý å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿£
46 П.А.
Аллан, Д. Клей, Указ. соч., стр. 87. Ð. ä»ïñáëÛ³Ýó, Îñ³Ï³ÛÇÝ ¹³ñ³ÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ, гÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³Ï, №1-2, 2002, ¿ç 92-96£
19. Ðܲ¶àôÚÜ Ðð²Ø²Ú²Î²Ü. ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð ºì ̲ÌàôÎ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜܺð ∗
ՌՈՈՒԶ ՄԵՐԻ ՇԵԼԴՈՆ
ÊÙµ³·ñÇ ÏáÕÙÇó.
³ñ·Ù³Ý³µ³ñ Ññ³å³ñ³Ï»Éáí ëáõÛÝ Ñá¹í³ÍÁ, ϳñ¢áñáõÙ »Ýù áã ³ÛÝù³Ý Ýñ³ÝáõÙ ÑÇß³ï³Ïí³Í (Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇÝ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ͳÝáÃ) å³ïÙ³Ï³Ý ÷³ëï»ñÇ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ, áñù³Ý ϳï³ñí³Í ѳñó³¹ñáõÙÝ»ñÇ՝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù»ñûñÛ³ ѳëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ åñ³ÏïÇϳÛÇ íñ³ ˳ñëËí³ÍáõÃÛáõÝÝ áõ ËÇëï ³ÛÅÙ»³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë՝ ³ñ¹Ç ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ÐéáÙ»³Ï³Ý ϳÛëñáõÃÛ³Ý ÷áñÓ³ñÏ³Í ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³é»ÉÇáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý¹ñµ»ÙÛ³Ý ùÝݳñÏáõÙÁ£ ¼áõï å³ïÙ³·Çï³Ï³Ý ³éáõÙáí áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³Ù»Í ûñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ, ³ñ¢ÙïÛ³Ý Ñ³Û³·ÇïáõÃÛ³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñáí, ÐÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÁ ¹³ñÓÛ³É Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ áñå»ë ·»ñѽáñÝ»ñÇ Ó»éùÇÝ Ë³Õ³ÉÇù ÙÇ »ñÏÇñ£ Æñ³Ï³ÝáõÙ, Ø»Í Ð³ÛùÇ Ã³·³íáñáõÃÛáõÝÁ 鳽ٳϳݳå»ë, Ùß³Ïáõóå»ë áõ ïÝï»ë³∗
Rose Mary Sheldon, “The Ancient Imperative: Clandestine Operations and Covert Action,” International Journal of Intelligence and Counterintelligence [лï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ¢ ѳϳѻï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ùë³·Çñ], ѳïáñ 10, №3, 1997 (¿ç 299315)£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
å»ë ѽáñ ÙÇ áõÅ ¿ñ, áñÝ ²ñ¢ÙáõïùÝ áõ ²ñ¢»ÉùÁ µéݳ½³íóÍ-Ùdzíáñ³Í, ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ Áݹ³ñÓ³Ï ï³ñ³ÍùÇ áõ Ù»Í é»ëáõñëÝ»ñÇ ï»ñ ϳÛëñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï å³Ûù³ñáõ٠ϳñáÕ³ó³í ѳÕóѳñ»É Çñ ѳٳñ ׷ݳųٳÛÇÝ ³Û¹ ¹³ñ³ßñç³ÝÁ ¢, Ç í»ñçá, å³Ñå³Ý»ó ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ Çñ ï»ÕÁ՝ »ñ»ù ѽáñÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ **£ ².².
¶³ÕïÝÇ ûå»ñ³ódzݻñÁ ¢ ͳÍáõÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ»ñÁ å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ³Ù»Ý³ï³ñ³Íí³Í, ûå»ï¢ ³Ù»Ý³Ñ³×³Ë å³Ë³ñ³ÏíáÕ ÙÇçáóÝ»ñÇó »Ý£ ´áÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿É ¹ÇÙáõÙ »Ý ¹ñ³Ýó, áñ¢¿ å»ïáõÃÛáõÝ ãÇ ó³ÝϳÝáõÙ ÁݹáõÝ»É ³Û¹ ÷³ëïÁ, ÇëÏ »Ã» ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳÛïÝÇ »Ý ¹³éÝáõÙ, ³ß˳ñÑÁ ¹ñ³Ýù Ëëïáñ»Ý ¹³ï³å³ñïáõÙ ¿£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, å³ïÙ³Ï³Ý ÷³ëï»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý, áñ ùÇã »Ý ³ÛÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ѳïϳå»ë Ýñ³Ýù, áñáÝù ϳÛëñáõÃÛáõÝ ã»Ý »Õ»É), áõ٠ѳçáÕí»É ¿ ½»ñÍ ÙÝ³É ÝÙ³Ý û·ï³Ï³ñ ¢ ×ÏáõÝ ÙÇçáóÝ»ñ ÏÇñ³é»Éáõó, »ñµ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ÇÙ»ÉÁ ·áñÍݳϳÝáõ٠ϳ٠³Ýû·áõï »Õ»É ¿, ϳ٠¿É` ³ÝÑݳñ£ ²Ûë ÇñáÕáõÃÛáõÝÝ ³é³í»É³·áõÛÝ Ï»ñåáí ³Ïݳéáõ ¿ ÑÇÝ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ£ Æñ»Ýó ѳÝñ³ÛÇÝ ù³ñá½ãáõÃÛ³Ùµ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ µ³ó, áõÕÕ³ÙÇï ¢ ³½ÝÇí ¿ÇÝ Ý»ñϳ۳ÝáõÙ£ Æñ³Ï³ÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, µ³Ýë³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Éñï»ëáõÃÛ³Ý áõ ëïáñ ÑݳñùÝ»ñÇ í³ñå»ï ¿ÇÝ£ ÐÇÝ· ¹³ñ ß³ñáõÝ³Ï ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ »ñϳÃÛ³ µéáõÝóùáí ïÇñ»É »Ý ÙÇç»ñÏñ³ÍáíÛ³Ý ³ß˳ñÑáõÙ, µ³Ûó ٻͳí Ù³ë³Ùµ ÑéáÙ»³Ï³Ý ïÇñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ é³½Ù³Ï³Ý áõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý áõÕÕ³ÏÇ ³ñ¹ÛáõÝù ãÇ »Õ»É£ ** ì»ñç»ñë Ù»½³ÝáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí»É ¿ ݳËáñ¹, ٳϻ¹áÝ³Ï³Ý ÷áõÉáõÙ ·³ÕïÝÇ
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³ÝÁ ÝíÇñí³Í ³ñÅ»ù³íáñ ÙÇ ³ß˳ïáõÃÛáõݪ ï»°ë Øáõñ³¹ úѳÝÛ³Ý, ²É»ùë³Ý¹ñ سϻ¹áݳóáõ ³ñ¢»ÉÛ³Ý ³ñß³í³ÝùÁ ¢ г۳ëï³ÝÁ, ºñ¢³Ý, 2003£
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
Ø»ñûñÛ³ å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÁ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ »Ý ÁݹáõÝáõÙ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñǪ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ·³ÕïÝÇ Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñÇ ¢ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Í³í³ÉÁ1£ ÐÇÝ ÐéáÙáõÙ Çñ»Ýó ѳٳñÅ»ùÝ»ñÝ »Ý áõÝ»ó»É Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ³Ûëûñí³ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇÝ Ñ³ÛïÝÇ ³ÛÝåÇëÇ ï»ñÙÇÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѳϳëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë»ñÙ³ÝáõÙÁ ¢ å³é³ÏïáõÙÁ, ù³ñá½ãáõÃÛáõÝÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ³å³ëï³ÝÇ ïñ³Ù³¹ñáõÙÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ ÏÇë³é³½Ù³Ï³Ý³óí³Í (paramilitary) ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÜáõÛÝÇëÏ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ë³Ï³íáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ϳñ»ÉÇ ¿ å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»É ÐÇÝ ÐéáÙÇ ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ÏÇñ³éí³Í ͳÍáõÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ·³ÕïÝÇ ûå»ñ³ódzݻñÇ å³ïÏ»ñÇ Ù³ëÇÝ£ ÊݹñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ËáãÁݹáïÝ»ñÁ
²ÕµÛáõñÝ»ñÇ ³Ýµ³í³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ëï»ÕÍáõÙ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ó³Ýϳó³Í ûٳ ùÝÝ»ÉÇë, µ³Ûó ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý µ³ñ¹áõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ÑÇÝ· ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñáí. 1. ¶ñ³íáñ íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙdzÏáÕÙ³ÝÇáõÃÛ³Ùµ. »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇó µ»ñí³Í íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ËÇëï ѳ½í³¹»å »Ý£ ÐéáÙÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ å³ïÙÇãÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ÈÇíÇáëÁ ¢ î³ÏÇïáëÁ, áñáÝù, ë³Ï³ÛÝ, ó³Ýϳó³Í ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝ ÷áñÓ»É »Ý Ý»ñϳ۳óÝ»É å³ïϳé»ÉÇáõÃÛ³Ý ùáÕÇ Ý»ñùᣠγÛëñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë µÝ³ÏíáÕ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÁ Ñ³×³Ë ³Ý·ñ³·»ï ¿ÇÝ,
1 1989 Ãí³Ï³ÝÇ ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 8-ÇÝ ì³ßÇÝ·ÃáÝáõÙ æáñç ì³ßÇÝ·ïáÝ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ
¹³ë³Ï³Ý ë»ÙÇݳñÝ»ñÇó (George Washington University Classical Seminars) Ù»ÏÇ ÁÝóóùáõÙ öñÇÝëÃáÝÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇ åñáý»ëáñ æá½Ç³ úµ»ñÁ ³ë³ó. «ì³ßÇÝ·ÃáÝÁ ÐÇÝ ÐéáÙÇó ß³ï µ³Ý ϳñáÕ ¿ ëáíáñ»É å»ï³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ý¹»å µ³ó Ùáï»óÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ»£ γñÍáõÙ »Ù, Áݹѳϳé³ÏÁª ³í»ÉÇ ß³ï µ³Ý Ù»Ýù ϳñáÕ ¿ÇÝù ëáíáñ»É Ýñ³Ýó ·³ÕïÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÇó£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
áõëïÇ ¢ áñ¢¿ í³í»ñ³·Çñ ã»Ý ÃáÕ»É ³ÛÝ Ù³ëÇÝ, û ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÝ Çñ»Ýó ¹»Ù ÇÝãåÇëÇ ÙÇçáóÝ»ñ »Ý ÏÇñ³é»É£ ²Ý·³Ù, »ñµ ËáëùÁ Ù»Í Ï³ÛëñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¿ (ûñÇݳϪ å³ñëÇÏÝ»ñÇ Ï³Ù å³ñâݻñÇ), ãáõÝ»Ýù áã µ³Ý³íáñ ³í³Ý¹áõÛÃáí å³Ñå³Ýí³Í ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¢ áã ¿É í³í»ñ³·ñ»ñ ³é ³ÛÝ, û Ýñ³Ýó ³ñùáõÝÇùÝ»ñáõÙ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý ÇÝã ¢ ÇÝãåÇëÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Çñ³Ï³Ý³óí»É£ 2. è³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·³ÕïÝÇ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ. ÐéáÙÁ ÑÇÝ ³ß˳ñÑÇ ³Ù»Ý³Ñ½áñ ϳÛëñáõÃÛáõÝÝ ¿ñ, áñÝ áõÅ ÏÇñ³é»Éáõ áñ¢¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ãáõÝ»ñ£ âϳñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝù, ãϳÛÇÝ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ¹»Ù áõÕÕí³Í Çñ³í³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñ, ãϳÛÇÝ ë˳ÉÝ»ñÁ Éáõë³µ³ÝáÕ Éñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñ, ѻµ³ñ ãϳñ ݳ¢ ë»÷³Ï³Ý ³ñ³ñùÝ»ñÁ óùóÝ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ£ ¶ñ»Ã» ÙÇßï ·áñÍáõÙ ¿ñ «àõÅ»ÕÁ ÙÇßï ¿É Çñ³í³óÇ ¿» ëϽµáõÝùÁ£ ²ÛÝï»Õ, áñï»Õ ϳÛëñÁ ¢° ϳé³í³ñÇã ¿ñ, ¢° ³ëïí³Í, DZÝã ϳñÇù ϳñ áñ¢¿ µ³Ý óùóÝ»Éáõ£ ØÇ³ÛÝ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¢ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³Ï³ëÁ ϳñáÕ ¿ñ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ϳÛëñÇÝ£ ºí Ñ»Ýó ³Ûë ¹»åù»ñáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ ¹³éÝáõÙ µ³ó³Ñ³Ûï»É ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ£ 3. ÐéáÙ»³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝáõÙ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ¢ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍáó Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃjáõÝ. ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý í³ñã³ñ³ñ³Ï³Ý ÏáÕÙÁ ³ñӳݳ·ñÙ³Ý »Ýóϳ ã¿ ³ÛÝ å³ñ½ å³ï׳éáí, áñ ÐéáÙ»³Ï³Ý ϳÛëñáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý µ³½Ù³ÃÇí ÏáÕÙ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý£ лï³Ëáõ½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¢ ͳÍáõÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ÇÝ ³ÝѳïÝ»ñÇ, ³ÛÉ áã Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛ³Ùµ£ лï³Ëáõ½³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ Ýå³ï³Ï áõÝ»ñ ³å³Ñáí»Éáõ Ý»ñùÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ. ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ã¿ñ Ý»ñ·ñ³íáõÙ ûï³ñ»ñÏñÛ³ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»Ù ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
4. ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ËݳÙùáí óùóñ»É »Ý Çñ»Ýó ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ¹³ï³å³ñï»É »Ý é³½Ù³Ï³Ý Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛ³Ý ¹ÇÙ»ÉÁ` ÈÇíÇáëÇ ¹³ë³Ï³Ý á×áí Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí Çñ»Ýó áñå»ë ɳïÇÝ é³ÙÇÏÝ»ñÇ Ñ»ïÝáñ¹Ý»ñ, áíù»ñ Çñ»Ýó ³ñųݳå³ïíáõÃÛáõÝÇó ó³Íñ ¿ÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ ó³Ýϳó³Í ³ñÑ»ëï³ÍÇÝ Ï³Ù ³Ý³½ÝÇí ù³ÛÉ2£ Èñï»ë³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇÝ ¢ Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛ³ÝÝ ³å³íÇÝ»ÉÁ Ùßï³å»ë í»ñ³·ñí»É ¿ ûï³ñÝ»ñÇÝ ¢ »ñÏ»ñ»ë³ÝÇáñ»Ý ¹³ï³å³ñïí»É` ½áõ·áñ¹í»Éáí ³ñ¹³ñ áõ ÇëÏ³Ï³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ Ó»éݳٳñïÇ, ³ÛÉ áã û ÑݳñùÝ»ñÇ, Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛ³Ý Ï³Ù ¿É å³ï³Ñ³Ï³Ý ѳÕóݳÏÝ»ñÇ ·áí³µ³Ýٳٵ ¢ ù³ñá½Ù³Ùµ3£ «¸áõù … ϳå³óáõó»ù ÐéáÙÇÝ ¢ ³ß˳ñÑÇÝ, … áñ ѳÕÃ»É »ù ½»ÝùÇ áõÅáí ¢ á㠳ݳñ¹³ñ³óÇáñ»Ý, Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛ³Ùµ ϳ٠˳µ»áõÃÛ³Ùµ ½Çݳ¹³¹³ñÇ Ë³Ëïٳٵ»4£ âÝ³Û³Í äáÉǵÇáëÁ ¢ ³ÛÉ ³åáÉá·»ïÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï ÏñÏÝ»É »Ý ÑéáÙ»³Ï³Ý ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ, å³ïÙ³Ï³Ý ÷³ëï»ñÁ íϳÛáõÙ »Ý ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ëáñ³Ù³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ˳µ»áõÃÛ³Ý ¢ Ï»ÕÍÇùÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ù³ëÇÝ£ 5. âϳñ ÐéáÙÇÝ Ñ³í³ë³ñ³½áñ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ï»ñáõÃÛáõÝ. ÐÇÝ ³ß˳ñÑáõÙ ß³ï ѳ½í³¹»å ¿ »Õ»É, »ñµ ѳí³ë³ñ³½áñ »ñÏáõ ï»ñáõÃÛáõÝ ³í»ÉÇ ÷áùñ »ñÏñÇÝ ïÇñ»Éáõ ϳ٠³Û¹ »ñÏñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ íñ³ ·³ÕïÝÇ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ùñó³Ïó»ÇÝ ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï£ ÐéáÙÁ ½áõñ ç³Ýù»ñ ã¿ñ ·áñͳ¹ñáõÙ µ³Ý³Ïó»Éáõ ³ÛÝ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝó Ñݳñ³íáñ ¿ñ é³½Ù³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ×Ý߻ɣ êáíáñ³µ³ñ, áõÅÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ϳ٠¹ñ³ ëå³éݳÉÇùÁ µ³í³2
Livy 9.36 î³ñÏÇÝÇáõë êáõå»ñµáõëÇ Ù³ëÇÝ, áñ ˳µ»áõÃÛ³Ý ¢ Ñݳñ³ÙïáõÃÛ³Ý ¿ ¹ÇÙáõÙ, û¢ ³Û¹ µáÉáñáíÇÝ µÝáñáß ã¿ñ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇÝ (postremo minimo arte Romana). ÑÙÙï. Frontinus 1.2.2.£ 3 î»°ë F. Dvornik, The Origins of Intelligence Services (New Brunswick, 1974), ¿ç 53 ϳ٠³é³í»É Ýáñ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇóª E.L. Wheeler, Stratagem and the Vocabulary of Military Trickery (Leiden, 1988), ¿ç 24£ 4 Herodian 4.14.8.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ï³Ý ¿ÇÝ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ£ ÐÇÙݳϳÝáõÙ Ýñ³Ýó ³ËáÛ³ÝÁ ϳ٠ٳÝÇåáõɳódzÛÇ, Ý»ñó÷³ÝóÙ³Ý ¢ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ã»ÝóñÏíáÕ Ùß³ÏáõÛà áõÝ»óáÕ µ³ñµ³ñáë ó»Õ»ñÝ ¿ÇÝ, ϳ٠¿É ù³Õ³ù³ÏÇñÃ, µ³Ûó Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ å³ñïíáÕ ÷áùñ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ êáõÛÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³í»É Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ·ïÝ»É ÐéáÙÇ ÙÇ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹, áñÁ µ³í³Ï³Ý Ù»Í ¿, µ³í³Ï³Ý ѽáñ, ³½¹»óÇÏ ¢ ·ïÝí»ñ ³ÛÝåÇëÇ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³, áñ ÙdzÛÝ ½»ÝùÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ãÉÇÝ»ñ Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ, ¢ áñ ͳÍáõÏ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ÙÇ³Ï ÉáõÍáõÙÁ ÉÇÝ»ÇÝ£ ²Û¹áõѳݹ»ñÓ, ÐéáÙÇ é³½Ù³Ï³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛ³Ý, ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¢áõÙ ³Ý·³Ù ϳñ»ÉÇ ¿ ï»ëÝ»É ·³ÕïÝÇ ûå»ñ³ódzݻñÇ ¢ ͳÍáõÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ íϳÛáÕ ÷³ëï»ñ£ Ü߳ݳÏáõÙ ¿` ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ù³ç³Í³Ýáà ¿ÇÝ ³ÛÝ ÑݳñùÝ»ñÇÝ, áñ ³Ûëûñ ¿É ÏÇñ³éáõÙ »Ý Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ÐéáÙÇ` ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÇó ϳÛëñáõÃÛ³Ý ³ÝóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ ä³ñâëï³ÝÇ Ñ»ï ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý É³í³·áõÛÝ ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»É` å³ñ½³µ³Ý»Éáõ µ»ñí³Í ÷³ëï»ñÁ£ ÐéáÙÝ Áݹ¹»Ù ä³ñâëï³ÝÇ
ijٳݳÏÇ Ñ½áñ é³½Ù³Ï³Ý ·»ñï»ñáõÃÛ³Ý` ä³ñâëï³ÝÇ ³é³çÇÝ ß÷áõÙÝ»ñÁ ÐéáÙ»³Ï³Ý ϳÛëñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó»É Ù.Ã.³. I ¹³ñáõÙ£ ²é³çÇÝ ÇëÏ å³ÑÇó »ñÏáõ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ɳñí³ÍáõÃÛáõÝ ¿ ³é³ç³ÝáõÙ£ гßíÇ ³éÝ»Éáí, áñ ÏáÕÙ»ñÇó ¢ áã Ù»ÏÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ñ ³Ýí»ñ³å³Ñ ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»É ÙÛáõëÇ Ýϳïٳٵ, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ ÷áñÓáõÙ ¿ñ, å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí, »ñÏáõ ·»ñï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ Ñ³ÛïÝí³Í г۳ëï³ÝÁ Ý»ñù³ß»É ë»÷³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý áÉáñï£ Úáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ÷áñÓáõÙ ¿ñ ѳÛáó ·³ÑÇÝ Ýëï»óÝ»É Çñ ûÏݳÍáõÇÝ£ г۳ëï³ÝÇ ËÝ-
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
¹ÇñÁ ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï ³Ýѳݷëï³óñ»É ¿ ÑéáÙ»³Ï³Ý ϳÛëñ»ñÇÝ5£ ø³ñù³ñáï áõ É»éݳÛÇÝ, ³Ùé³Ý ³ÙÇëÝ»ñÇÝ ßá·, ÇëÏ ÓÙé³ÝÁ óáõñï` г۳ëï³ÝÁ ¹Åí³ñ ¿ñ ·ñ³í»É, ¹Åí³ñ ¿ñ å³Ñ»É, ¢ ³ÝÑݳñÇÝ ¿ñ ÐéáÙÇÝ ÙdzóÝ»É, ÙÇÝã¹»é ä³ñâëï³ÝÁ ÙÝáõÙ ¿ñ áõÅ»Õ ¢ ³ÝÑݳ½³Ý¹£ à°ã ÐéáÙÁ, á°ã ¿É ä³ñâëï³ÝÁ ã¿ÇÝ Ï³ñáÕ ÃáõÛÉ ï³É, áñ ѳϳé³Ïáñ¹Á Ýí³×Ç Ð³Û³ëï³ÝÁ` ³é³Ýó Çñ»Ýó ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ¢ Ñ»ÕÇݳÏáõÃÛ³Ý ³Ýó³ÝϳÉÇ ÏáñáõëïÝ»ñÇ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ·»ñÇß˳ÝáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝáõÙ Ñ³×³Ë é³½Ù³Ï³Ý µÝáõÛà áõÝ»ñ, ÙÇÝã¹»é ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇ ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ý ¢ ˳éÁ ³ÙáõëÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠ѳۻñÝ ³é³í»É ѳÏí³Í ¿ÇÝ ¹»åÇ ä³ñâëï³ÝÁ£ ºí Ñ»Ýó ËݹñÇ áã ³ÏÝѳÛï é³½Ù³Ï³Ý ÉÇÝ»Éáõ ßÝáñÑÇí Ñݳñ³íáñ ¿ ¹³éÝáõÙ áõëáõÙݳëÇñ»É ³Ý¹ñÏáõÉÇëÛ³Ý ÑݳñùÝ»ñÁ£ ²ÛÝ å³Ñ»ñÇÝ, »ñµ ³ÏÝѳÛï ³·ñ»ëÇ³Ý Ó³ËáÕÙ³Ý ¢, ³ÝϳëϳÍ, ½·³ÉÇ ÝÛáõÃ³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇ Ï³ñáÕ ¿ñ ѳݷ»óÝ»É, û·ÝáõÃÛ³Ý ¿ÇÝ ·³ÉÇë ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛáõÝÝ áõ µ³Ýë³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ£ ´³óÇ ³Û¹, å³ï»ñ³½ÙÇ ¹»åùáõÙ, ³Ýßáõßï, ÏïáõÅ»ÇÝ Ã»° ÐéáÙÇ ¢ û° ä³ñâëï³ÝÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ߳ѻñÁ£ ºñÏáõëÝ ¿É ߳ѳ·ñ·éí³Í ¿ÇÝ, áñ Ðݹϳëï³ÝÇ, λÝïñáÝ³Ï³Ý ²ëdzÛÇ ¢ âÇݳëï³ÝÇ ³é¢ïñ³Ï³Ý ù³ñ³í³ÝÝ»ñÝ ³ÝóÝ»ÇÝ º÷ñ³ïÇ ¹³ßï³í³Ûñáí£ ²Ûëå»ë, ²ëáñÇùáõÙ ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñùá ä³ÉÙÇñ³Ý ³ñ³· ¹³ñÓ³í µ³ñ»Ï³ñ· ÷áÕáóÝ»ñáí, ³Û·ÇÝ»ñáí ¢ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí ù³ñ³í³Ý³ÛÇÝ Ù»Í ¢ ѳñáõëï ù³Õ³ù£ ÐéáÙ»³óÇ Ù»Í å³ïÙÇã î³ÏÇïáëÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É ¿ г۳ëï³ÝáõÙ »ñÏáõ «Ù»Í» ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ£ ÎáÕÙ»ñÁ Ñ³×³Ë Ý»ñ·ñ³ííáõÙ ¿ÇÝ ³½·³ÛÝ³Ï³Ý ¢ ½·³óÙáõÝù³ÛÇÝ ß³Ñ³ñÏáõÙÝ»ñáõÙ, áñÁ, ÇÝãå»ë ëïáñ¢ å³ñ½ Ϲ³éݳ, ϳñ¢áñ ¹»ñ ¿ñ ëÏë»É Ë³Õ³É ß³ï ³í»ÉÇ í³Õ, ù³Ý Ó¢³íáñí»ó ³ñ¹Ç ÇÙ³ëïáí ³½·³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ê»÷³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ùµ ¢ Ï»ñå³ñÇ ëï»ÕÍٳٵ ѳٳÏí³Í ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ¢ å³ñâݻñÁ Ñ³×³Ë ³Ýï»ëáõÙ ¿ÇÝ Ñ³Û»5 î»°ë
W. Henderson, “The Chronology of the Wars with Armenia 51-63 A.D.,” Classical Review 15, no. 4 (1901), ¿ç 204-213 ¢ 266-274£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñÇ ³½·³ÛÇÝ µÝ³íáñáõÃÛ³Ý ¢ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ñ¢áñ³·áõÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, ãÝ³Û³Í ËݹñÇ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï ¢ áã ÙÇ ÉáõÍáõÙ ã¿ñ ϳñáÕ ÉÇÝ»É` ³é³Ýó ³Û¹ ·áñÍáÝÝ»ñÁ ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí г۳ëï³ÝÁ Å³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï Çñ»Ý ³Ýï»ëí³Í ¿ñ ½·áõ٠ϳ٠¿É ѳݹ»ë ·³ÉÇë ÷á˳ÝóÇÏ ·³í³ÃÇ ¹»ñáõÙ£ ²é³çÇÝ ß÷áõÙÝ»ñÁ
ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ³é³çÇÝ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó»É Ù.Ã.³. Ùáï 58-57 ÃÃ.` ·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛ³Ý ÙÇ ËݹñÇ ³éÝãáõÃÛ³Ùµ£ ä³ñâëï³ÝÇ Ðñ³Ñ³ï III ó·³íáñÇ áñ¹ÇÝ»ñ àñá¹»ëÁ ¢ ØÇÑñ¹³ïÁ, ÑáñÁ ëå³Ý»Éáí, ó·³íáñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ »Õµ³Ûñ³ëå³Ý å³ï»ñ³½Ù ë³ÝÓ³½»ñÍ»óÇÝ6£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ, ·³ÑÝ ³Ýó³í ³í³· »ÕµáñÁ` ØÇÑñ¹³ïÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ Ý³ ß³ï Ëáó»ÉÇ ¿ñ ¹³ñÓ»É, ³Û¹ å³ï׳éáí ¿É å³ñâ ³í³·³ÝÇÝ Ýñ³Ý ·³ÑÁÝÏ»ó ³ñ»ó` ÷á˳ñ»ÝÁ ·³Ñ µ³ñÓñ³óÝ»Éáí àñá¹»ë II-ÇÝ7£ ö³ËáõëïÇ ¹ÇÙ³Í ØÇÑñ¹³ïÁ ³å³ëï³Ý ·ï³í ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É ¶³µÇÝÇáëÇ Ùáï, áñÁ áñáᯐ ¿ñ ØÇÑñ¹³ïÇÝ ·³ÕïÝÇ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»É` Ïáñëí³Í ó·³íáñáõÃÛáõÝÁ í»ñ³Ï³Ý·Ý»Éáõ ·áñÍáõÙ£ ²ÛëåÇëáí, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ, ÷³ëïáñ»Ý, Ý»ñ·ñ³íí»óÇÝ å³ñâ³Ï³Ý ·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛ³Ý ËݹñÇ Ù»ç£ ÐéáÙÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¢ é³½Ù³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ ØÇÑñ¹³ï III-Á ·ñ³í»ó ´³µ»ÉáÝÁ ¢ ê»É¢ÏdzÝ, ë³Ï³ÛÝ Ñ»ï³·³ÛáõÙ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ý Ù³ïÝí»ó£ àñá¹»ëÁ í»ñ³¹³ñÓñ»ó Çñ»Ý ´³µ»ÉáÝÁ ¢, ëå³Ý»Éáí »ÕµáñÁ, ¹³ñÓ³í ä³ñâëï³ÝÇ ÙdzÝÓÝÛ³ ïÇñ³Ï³ÉÁ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ å³ñâ³Ï³Ý ·³ÑÇ Ã»ÏݳÍáõÇ Ñ³ñóáõÙ ëË³É ÁÝïñáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ Ï³ï³ñ»É£ ´³óÇ ³Û¹, Ù.Ã.³. 55 Ã., »ñµ »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ÙÇç¢ å³Ûù³ñÁ ¹»é ÁÝóÝáõÙ ¿ñ, ²ëáñÇùáõÙ ¶³µÇÝÇáëÇÝ ÷á˳6 Dio
Cassius 39.56.2. Justin 42.4.1. Dio Cassius 39.56 àñá¹»ëÇÝ ëïÇåáõÙ ¿ ³é³çÇÝÁ ѳëÝ»É ·³ÑÇÝ£ McDowell, Coins from Seleucia, 212; Newell, “Coinage of the Parthians” in Survey of Persian Art.
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
ñÇÝ»ó Ø³ñÏáë ÈÇÏÇÝÇáë Îñ³ëáëÁ£ ¼áñ³í³ñ³Ï³Ý ϳëϳͻÉÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ûÅïí³Í Îñ³ëáëÁ 53 Ã., ³é³Ýó áñ¢¿ å³ï׳éÇ, å³ï»ñ³½Ù ѳÛï³ñ³ñ»ó ä³ñâëï³ÝÇÝ£ àñá¹»ë ó·³íáñÝ ³ñß³í»ó ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ¹³ßݳÏÇó г۳ëï³ÝÇ íñ³£ ²Û¹ ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï å³ñâ ½áñ³í³ñ êáõñ»ÝÁ ØÇç³·»ïùáõÙ µ³Ëí»ó Îñ³ëáëÇ ½áñù»ñÇ Ñ»ï£ ²ñ¹ÛáõÝùáõÙª ʳé³ÝÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïáõÙ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ˳Ûï³é³Ï å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»óÇÝ£ Îñ³ëáëÁ ëå³Ýí»ó£ ²Û¹ ׳ϳï³Ù³ñïáõÙ å³ñâݻñÁ áã ÙdzÛÝ ÑéáÙ»³Ï³Ý Ûáà ɻ·»áÝ ç³Ëç³Ë»óÇÝ, ³ÛÉ¢ ËÉ»óÇÝ ÑéáÙ»³Ï³Ý ³ñÍí³ÏÇñ ¹ñáßÝ»ñÁ` óáõó³¹ñ»Éáí ¹ñ³Ýù å³ñâ³Ï³Ý ï³×³ñÝ»ñáõÙ£ ²Ûë å³ñïáõÃÛáõÝÝ ³å³óáõó»ó, áñ å³ñâݻñÇ ¹»Ù áõÕÕí³Í µ³ó³Ñ³Ûï ѳñÓ³ÏÙ³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÝ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ¢ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ý ¿ ¹³ï³å³ñïí³Í£ ä³ñâݻñÇ ÏáÕÙÇó ²ëáñÇùÇ å³ï³ëË³Ý ·ñ³íÙ³Ý ëå³éݳÉÇùÁ ¹»é µ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í ¿ñ, »ñµ Ù.Ã.³. 51 Ãí³Ï³ÝÇÝ òÇó»ñáÝÁ ÷áËÏáõë³Ï³É Ý߳ݳÏí»ó ÎÇÉÇÏdzÛáõÙ£ ä³ñâݻñÇ ß³ñáõݳÏíáÕ ³ñß³íÝ»ñÝ áõųëå³é ¿ÇÝ ³ÝáõÙ ÑéáÙ»³Ï³Ý ½áñùÁ. ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇó ¢ áã Ù»ÏÁ ѳÏí³Í ã¿ñ Ý»ñ·ñ³íí»É ɳÛݳͳí³É é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç£ ¼·³Éáí é³½Ù³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ` ²ëáñÇùÇ Ñ³çáñ¹ ÷áËÏáõë³Ï³É ´ÇµáõÉáëÁ ÝáñÇó ¹ÇÙ»ó ·³ÕïÝÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ£ ú·ïí»Éáí àñá¹»ëÇ Ýϳïٳٵ ï»ÕÇ ë³ïñ³å úÙá¹³å³ï»ëÇ ³Ýµ³ñÛ³ó³Ï³Ù í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇó` ´ÇµáõÉáëÁ ¹ñ¹áõÙ ¿ Ýñ³Ý àñá¹»ëÇÝ ·³ÑÁÝÏ»ó ³Ý»Éáõ ¢ ÷á˳ñ»ÝÁ Ýñ³ áñ¹áõÝ` ´³ÏáõñÇÝ ·³Ñ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ Íñ³·Çñ Ù߳ϻɣ ÜÙ³Ý Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ³é³í»É ϳñ¢áñÁ ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ¿ñ£ ê³Ï³ÛÝ àñá¹»ë ³ñù³Ý, ³ñ¹Ûáõݳí»ï Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí, µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿ ¹³í³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¢ Ñ»ï ϳÝãáõÙ ´³ÏáõñÇÝ8£ ´³ÏáõñÁ ½³ñٳݳÉÇáñ»Ý ãÇ ëå³ÝíáõÙ, ÇëÏ Ñ»ï³·³ÛáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙ ¿ ½ÇÝíáñ³Ï³Ý µ³ñÓñ å³ßïáÝÁ
Justin 42.4.5. ï»°ë R.M. Sheldon, Tinker, Tailor, Caesar Spy£ Espionage in Ancient Rome ¹áÏïáñ³Ï³Ý û½ (University of Michigan, 1987), ¿ç 202-204£ N.C. Debevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), ¿ç 82£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¢ ¹³éÝáõÙ å³ñâ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ µáÉáñ ųٳݳÏÝ»ñÇ É³í³·áõÛÝ ½áñ³í³ñÝ»ñÇó Ù»ÏÁ£ Ò³ËáÕíáõÙ ¿ ÑéáÙ»³Ï³Ý ¢ë Ù»Ï ¹³í³¹ñáõÃÛáõÝ£ ºñÏáõ ÏáÕÙ»ñÝ ¿É ¹ÇÙáõÙ ¿ÇÝ ÝÙ³Ý ·³ÕïÝÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ£ ä³ñâݻñÁ ¢ë ѳٳñáõÙ ¿ÇÝ, áñ ³Ý¹ñÏáõÉÇëÛ³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³Û¹ ÃíáõÙ` ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ÙÇç¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ï»ñ³½Ù Ññ³Ññ»ÉÁ, ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÙÇçáó »Ý£ ÐáõÛë áõݻݳÉáí í»ñ³¹³ñÓÝ»É ²ëáñÇùÁ` å³ñâݻñÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, äáÙå»áëÇ µ³Ý³ÏÇÝ ¹»Ù ³é ¹»Ù ѳݹÇå»ÉáõÝ Ý³ËÁÝïñáõÙ ¿ÇÝ Ýå³ëï»É äáÙå»áëÇ ¢ λë³ñÇ ÙÇç¢ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëñÙ³ÝÁ£ ê³Ï³ÛÝ Î»ë³ñÁ ݳËÁÝïñáõÙ ¿ñ ßÇï³Ï ·áñͻɣ ܳ ѳÙá½í³Í ¿ñ. å³ñâ³Ï³Ý ѳñóáõ٠ѳå³ÕáõÙÁ ÉáõÍáõÙ ã¿ñ ϳñáÕ ÉÇÝ»É, áõëïÇ Ù»Í ³ñß³í³Ýù Íñ³·ñ»ó Áݹ¹»Ù ä³ñâëï³ÝÇ9£ ØÇÝã λë³ñÁ ½µ³Õí³Í ¿ñ µ³Ý³ÏÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïٳٵ, ÐéáÙáõÙ Éáõñç ÙÇçáóÝ»ñ ¿ÇÝ Ó»éݳñÏáõÙ Ý»ñùÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£ Üñ³ »Õµáñáñ¹ÇÝ` úÏï³ídzÝáëÁ, Çñ³Ï³ÝáõÙ ÉÇÝ»Éáí é³½Ù³Ï³Ý Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÝ áõëáõÙݳëÇñáÕ ·áñÍ³Ï³É ¢ ³é³çÇϳ ³ñß³í³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳí³ùáÕ, ǵñ û ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝ áõë³Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, áõÕ³ñÏíáõÙ ¿ ²åáÉáÝdz10£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Éáõñç å³ïñ³ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É ËáëáõÝ ¿ÇÝ íϳÛáõÙ å³ñâݻñÇ Ýϳïٳٵ ÐéáÙÇ í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ Ù³ëÇÝ11£ ´³Ûó λë³ñÇ Ù³ÑÁ í»ñç ¹ñ»ó Ýñ³ Íñ³·ñ»ñÇÝ` ÷ñÏ»Éáí å³ñâݻñÇÝ ³ÝϳëÏ³Í Éáõñç å³ï»ñ³½ÙáõÙ Ý»ñù³ßí»Éáõó£ ä³ñâݻñÁ ß³ñáõÝ³Ï ç³ÝáõÙ ¿ÇÝ Ý»ñùÇÝ ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ë»ñÙ³Ý»É ÐéáÙáõÙ£ Üñ³Ýù γëÇáëÇÝ ²ÝïáÝÇáëÇÝ ¢ úÏï³ídzÝáëÇÝ Ñ³Ï³¹ñí»Éáõ ѳٳñ ½áñù ïñ³Ù³¹ñ»óÇÝ£ ¸Åµ³Ëï³µ³ñ, å³ñâݻñÇ ³Ûë Ó»éݳñÏáõÙÁ Ù.Ã.³. 42 Ãí³Ï³ÝÇÝ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í öÇÉÇåå»Ç ׳ϳï³Ù³ñïáõÙ ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ý Ù³ïÝí»ó. ѳÕÃ³Ý³Ï ï³ñ³Ý úÏï³ídzÝáëÁ ¢ ²ÝïáÝÇáëÁ£ 9 Suetonius, Augustus 6. 10 A.H.M.
Jones, Augustus (New York£ W.W. Norton, 1970), ¿ç 10£ Cassius 44.15£ Appian, Civil Wars 2.110£ Plutarch, Caesar 60£ Suetonius, Divine Julius 79.3. N.C. Debevoise, Political History of Parthia, ¿ç 107£
11 î»°ë Dio
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
ä³Ûù³ñ ²ëáñÇùÇ Ñ³Ù³ñ
ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ÏáÕÙÇó ï³ñíáÕ ù³ñá½ã³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝáõÙÝ áõÕÇÕ Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý ¿ñ Ýñ³Ýó ÙÇç¢ Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëáñ³óÙ³ÝÁ£ ²ÝïáÝÇáëÁ, ųé³Ý·»Éáí λë³ñÇ ¹Çí³ÝÁ ¢ å³ñâ³Ï³Ý ³ñß³í³ÝùÇ Íñ³·ÇñÁ, Ýå³ï³Ï ¹ñ»ó ϳÛëñáõÃÛáõÝÁ ÑéáÙ»³Ï³Ý áõÅáí ·ñ³í»É£ ´³Ûó å³ñâݻñÁ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÝ Çñ»Ýó Ó»éùÁ í»ñóñ»óÇÝ£ Ø.Ã.³. 40 Ãí³Ï³ÝÇÝ, »ñµ ²ÝïáÝÇáëÁ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇ Ñ»ï ·ïÝíáõÙ ¿ñ º·ÇåïáëáõÙ, å³ñâݻñÁ, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáí, áñáßáõÙ »Ý ¹ÇÙ»É Ñ»Ýó ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³ÝÁ£ àõÅ»ñÝ ³å³Ñáí»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ´ñáõïáëÇ ¢ γëÇáëÇ ³é³ç³¹ñ³Ýùáí, ä³ñâëï³Ý Ù»ÏÝ³Í ¹»ëå³ÝÝ»ñÇó øíÇÝïáë ȳµÇ»ÝáëÁ, ÇٳݳÉáí öÇÉÇåå»Ç ׳ϳï³Ù³ñïÇó Ñ»ïá Çñ³Ï³Ý³óñ³Í Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ¹³ï³ëï³ÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáßáõÙ ¿ ³ÝóÝ»É å³ñâݻñÇ ÏáÕÙÁ12£ ä³ñâ³Ï³Ý ½áñùÁ` ä³ñâëï³ÝÇ ³ñù³ àñá¹»ëÇ áñ¹Ç ´³ÏáõñÇ ¢ ȳµÇ»ÝáëÇ Ñ³Ù³ï»Õ Ññ³Ù³Ý³ï³ñáõÃÛ³Ùµ, Ù.Ã.³. 40 Ã. ·ñ³í»ó ²ëáñÇùÁ ¢ ѳñÓ³Ïí»ó ²å³Ù»³ ù³Õ³ùÇ íñ³£ ²ÛÝï»Õ ï»Õ³Ï³Ûí³Í ÷áùñ ½áñ³·Ý¹»ñÁ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝí»óÇÝ, ù³Ý½Ç ųٳݳÏÇÝ Í³é³Û»É ¿ÇÝ ´ñáõïáëÇ ¢ γëÇáëÇ Ñ»ï, áõëïÇ ¢ µ³ñÛ³ó³Ï³Ù ¿ÇÝ ïñ³Ù³¹ñí³Í å³ñâݻñÇ Ñ³Ý¹»å£ ê³Ï³ÛÝ Ã»° ù³Ý³Ï³Ï³Ý ³é³í»ÉáõÃÛ³Ý, ¢ û° ï»Õ³ÝùÇ ½·³ÉÇ ³Ùñ³óí³ÍáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ï»ÕÇ Ïáõë³Ï³ÉÇÝ ¢ Çñ ½áñùÁ ѳÕóѳñ»ÉÝ ³í»ÉÇ µ³ñ¹ ËݹÇñ ¿ñ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ£ ȳµÇ»ÝáëÁ ÑéáÙ»³Ï³Ý ׳ٵ³ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ³ñÓ³ÏíáÕ Ý»ï»ñÇ íñ³ /µ³é³óÇáñ»Ý/ ÷³Ã³Ãí³Í ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí µ³ñáÛ³Éù»ó ѳϳé³Ïáñ¹Ç µ³Ý³ÏÁ£ ²Û¹ ѳÕáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÁ µ³ñáÛ³Éù»ó ݳ¢ ï»ÕÇ Ïáõë³Ï³É ê³ùë³ÛÇÝ, áí Ï»ë·Çß»ñáí ÷³Ë³í ²ÝïÇáù£ ´³Ý³ÏÇ Ù»Í Ù³ëÝ ¿É ³é³Ýó ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛ³Ý ³Ýó³í ȳµÇ»ÝáëÇ ÏáÕÙÁ£ гÙá½í³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ ÏáÕÙ»ñÇó áã Ù»ÏÝ Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ñ í×é³Ï³Ý ѳÕÃ³Ý³Ï ï³Ý»É` ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ¹»ëå³ÝÝ»ñ áõÕ³ñÏ»óÇÝ,
Florus 2.19; Dio Cassius 48.24.4, Velleius Paterculus 2.78; Livy, Epitome 127; Rufus Festus 18.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ëݹñ»Éáí í»ñ³¹³ñÓÝ»É ¹»é áÕç Ùݳó³Í ·»ñÇÝ»ñÇÝ ¢ Îñ³ëáëÇó ËÉí³Í ¹ñáßÝ»ñÁ13£ ä³ñâëï³ÝÁ Ù»ñÅ»ó Ëݹñ³ÝùÁ£ ö³ëïáñ»Ý, ÐéáÙÇ ³ëÇ³Ï³Ý áÕç ïÇñáõÛÃÝ ³ÛÉ¢ë ϳ٠å³ñâݻñÇ Ó»éùÇÝ ¿ñ, ϳ٠¿É` íï³Ý·í³Í£ ä³ñâݻñÁ ëÏë»óÇÝ å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»É Ù.Ã.³. 39 Ãí³Ï³ÝÇÝ, »ñµ ²ÝïáÝÇáëÇ ½áñ³Ï³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ` äáõµÉÇáë ì»ÝïǹÇáë ´³ëáëÁ, ï»ÕÇ ÷áùñ ½áñ³·Ý¹áí, å³ñâ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ, ²ÝïáÝÇáëÇÝ ³Ý³ÏÝÏ³É Ù³ïáõó»ó£ ȳµÇ»ÝáëÁ ݳѳÝç»ó ²ëáñÇù ¢ ³ÛÝï»Õ ѳÛïÝí»ó ³Ý»É³Ý»ÉÇ íÇ׳ÏáõÙ£ ºñµ Ù.Ã.³. 38 Ã. µ³ËáõÙÁ í»ñç³å»ë ï»ÕÇ áõÝ»ó³í, å³ñâݻñÁ` ã³÷³½³Ýó íëï³Ñ Çñ»Ýó áõÅ»ñÇÝ, å³ñïí»óÇÝ£ êå³Ýí»ó ݳ¢ ȳµÇ»ÝáëÁ£ ´³ÏáõñÁ ÝáõÛÝå»ë ëå³Ýí»ó ³Ûë å³ï»ñ³½ÙÇ Å³Ù³Ý³Ï£ Üñ³ ·ÉáõËÝ Ç óáõÛó ¹ñí»ó ²ëáñÇùÇ ³åëï³Ùµ³Í ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ` ëïÇå»Éáí Ýñ³Ýó ѳÝÓÝí»É14£ ì»ÝïǹÇáëÁ ¢ë ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ÕÃ³Ý³Ï ï³ñ³í å³ñâݻñÇ Ýϳïٳٵ£ ܳ ÑéáÙ»³óÇ ³ÛÝ ë³Ï³í³ÃÇí ½áñ³í³ñÝ»ñÇó ¿ñ, áõÙ µ³Ëï íÇ׳Ïí»ó ÝÙ³Ý µ³Ý ³Ý»É£ ì»ÝïǹÇáëÝ Çñ ѳÕóݳÏÁ ïáÝ»ó ÐéáÙáõÙ Ù.Ã.³. 38 Ãí³Ï³ÝÇ ÝáÛ»Ùµ»ñÇÝ15£ ²ñ¹»Ý Í»ñ³óáÕ àñá¹»ë ³ñù³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ´³ÏáõñÇ Ù³ÑÁ Ù»Í Ñ³ñí³Í ¿ñ£ ´³ÏáõñÁ »é³Ý¹áõÝ ¢ ѳÝ׳ñ»Õ ½áñ³í³ñ ¿ñ£ Üñ³ Ù³ÑÁ Ù»Í Ïáñáõëï ¿ñ ݳ¢ ä³ñâ³Ï³Ý ó·³íáñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ16£ àõ ãÝ³Û³Í àñá¹»ëÝ áõÝ»ñ »ñ»ëáõÝ áñ¹Ç, ݳ ó·³Å³é³Ý· ÁÝïñ»ó Çñ ³í³· áñ¹áõÝ` Ðñ³Ñ³ïÇÝ£ ºí ë˳Éí»ó£ ²ÝïáÝÇáëÇ ³é³çÇÝ ³ñß³í³ÝùÁ
Ðñ³Ñ³ï IV-Á Çß˳ÝáõÃÛ³Ý »Ï³í Ù.Ã.³. 36 Ãí³Ï³ÝÇ í»ñçÇÝ ¢ ³ÝÙÇç³å»ë Ññ³Ù³Û»ó ٳѳå³ïÅÇ »ÝóñÏ»É Çñ ÑáñÁ17£ ܳ ³ÛÝáõ13 Dio
Cassius 49.24; Plutarch, Antony 37. Marcellinus 23.23. 15 Fronto, Epis. 2.1.5; E. Pais, Fasti Triumphales (Rome, 1920). 16 Tacitus, Germania 37; Horace, Odes 3.6.9. 17 êϽµáõÙ Ðñ³Ñ³ïÁ ÷áñÓ»ó ÑáñÁ Ãáõݳíáñ»É ÁÝÓ³ËáïÇ ÙÇçáóáí, ÇëÏ Ñ»ï᪠˻չ³Ù³Ñ ³ñ»ó Ýñ³Ý£ Plutarch, Crassus, 33; N.C. Debevoise, Political History, ¿ç 121, n. 2£ 14 Ammianus
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
Ñ»ï¢ ³ùëáñ»ó Çñ »ÕµáñÝ áõ Ù»Í Ãíáí å³ñâ ³½Ýí³Ï³ÝÝ»ñÇ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¢ í»ñçÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇÝ Ù³ëݳÏó³Í ½áñ³Ï³ÝÝ»ñÇ£ ²Ûë ½áñ³Ï³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ` ØáÝ»ë ³ÝáõÝáí, Ù»ÏÝ»ó ÐéáÙ ¢ ²ÝïáÝÇáëÇÝ Ëáëï³ó³í, áñ ϳé³çÝáñ¹Ç ÑéáÙ»³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ ¢ Ï·ñ³íÇ ä³ñâëï³ÝÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ£ ²Ûë ËáëïáõÙáí á·¢áñíáñí³Í` ²ÝïáÝÇáëÁ ëÏë»ó å³ñâݻñÇ ¹»Ù å³ï»ñ³½ÙÇ å³ïñ³ëïí»É£ ê³Ï³ÛÝ Ðñ³Ñ³ïÝ Çñ ·áñͳϳÉÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ØáÝ»ëÇÝ Ñ³Ùá½»ó í»ñ³¹³éÝ³É ä³ñâëï³Ý£ ²ÝïáÝÇáëÁ ã÷áñÓ»ó ϳݷݻóÝ»É Ýñ³Ý ¢ ÝáõÛÝÇëÏ ¹»ëå³ÝÝ»ñ áõÕÕ³ñÏ»ó` Ëݹñ»Éáõ í»ñ³¹³ñÓÝ»É ·»ñ»í³ñí³ÍÝ»ñÇÝ, Îñ³ëáëÇó Ù.Ã.³. 53 Ã. ËÉí³Í ¹ñáßÝ»ñÁ18£ ØÇÝã ³Ûë µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁÝóóùÇ Ù»ç ¿ÇÝ ²ÝïáÝÇáëÁ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ñ å³ï»ñ³½ÙÇ ¢ ѳïϳå»ë ç³ÝáõÙ ¿ñ ³å³Ñáí»É Çñ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ѻϳÛÇÝ ½áñùÇ Ñ³Ù³ÉñáõÙÁ£ ²ñ¹ÛáõÝùÁ »Õ³í ³ÛÝ, áñ ²ÝïáÝÇáëÁ ·É˳íáñ»ó å³ñâݻñÇ ¹»Ù »ñµ¢¿ »É³Í ³Ù»Ý³Ñ½áñ µ³Ý³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÁ£ Ø.Ã.³. 38 Ãí³Ï³ÝÇ ³åñÇÉÇÝ Ï³Ù Ù³ÛÇëÇÝ Ý³ ѳñÛáõñ ѳ½³ñ³Ýáó µ³Ý³Ïáí ¹áõñë »Ï³í å³ñâݻñÇ ¹»Ù19£ ²ÝïáÝÇáëÁ á·»ßÝãí³Í ¿ñ ³ÛÝ Ùïùáí, áñ ϳñáÕ ¿ ß³ñáõÝ³Ï»É ì»ÝïǹÇáëÇ ³ñß³í³ÝùÁ ¢ ³í³ñï»É ³ÛÝ Ù»Í é³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏáí, ë³Ï³ÛÝ Çñ³Ï³ÝáõÙ ³Û¹ ³ñß³íÁ Ýñ³ ѳٳñ ³ÙáóÉÇ ÙÇ å³ñïáõÃÛáõÝ »Õ³í, áñï»Õ ݳ Ïáñóñ»ó 35000 ½ÇÝíáñ£ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ï³ëÝáõà ׳ϳï³Ù³ñï»ñáõÙ ²ÝïáÝÇáëÇÝ Ñ³çáÕí»ó Çñ µ³Ý³ÏÁ ÷ñÏ»É ·ÉËáíÇÝ áãÝã³óáõÙÇó, µ³Ûó ë³, É³í³·áõÛÝ ¹»åùáõ٠ϳñáÕ ¿ñ ѳٳñí»É ÉáÏ åÛáõéáëÛ³Ý Ñ³Õóݳϣ
18 Dio
Cassius 49.24; Plutarch, Antony 37. Àëï äÉáõï³ñùáëÇ, Anthony 37, ¢ ÐáõëïÇÝdzÝáëÇ 42.5.3, ²ÝïáÝÇáëÇ µ³Ý³Ïáõ٠ϳñ 60000 ѻÏ, 10000 ѻͻɳ½áñ ¢ 30000 ¹³ßݳÏÇó ½áñù£ æ. ÎñáÙ³Û»ñÁ, Hermes 31 (1896) 71, ³ëáõÙ ¿, û ²ÝïáÝÇáëÁ ¼¢·Ù³ÛáõÙ Çñ ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ï³Ï í»ñóñ³Í ½áñùáõÙ ØÇç³·»ïùáõÙ å³ñâݻñÇ ¹»Ù ¹áõñë ·³Éáõ ѳٳñ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ íëï³Ñ ã¿ñ, ѻµ³ñª áñáß»ó ³ÝóÝ»É Ð³Û³ëï³Ýáí£ Ð. ¸»ÉµñÛáõùÝ ³ÛÉ Ï³ñÍÇùÇ ¿ (ï»°ë H. Delbruk, History of the Art of War, 1.449,£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ ºñÏñáñ¹ ÷áñÓÁ
²ÝïáÝÇáëÇ »ñÏñáñ¹ ³ñß³í³ÝùÁ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í Ù.Ã.³. 34 Ãí³Ï³ÝÇÝ£ ²Ûë ³Ý·³Ù, ë³Ï³ÛÝ, ݳ ÷áñÓ»ó, Ý³Ë ¢ ³é³ç, ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ÑÇÙù»ñ ëï»ÕÍ»É áõ ëϽµáõÙ ³å³Ñáí»É г۳ëï³ÝÇ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ£ ܳ ÷áñÓ»ó Çñ ¢ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇ áñ¹áõÝ ³ÙáõëݳóÝ»É Ð³Û³ëï³ÝÇ Ã³·³íáñ ²ñï³í³½¹ II-Ç ¹áõëïñ»ñÇó Ù»ÏÇ Ñ»ï£ ºñµ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ó³ËáÕí»óÇÝ, ²ÝïáÝÇáëÁ ·»ñ»í³ñ»ó ²ñï³í³½¹ÇÝ£ ²ñï³í³½¹Á, Ýñ³ ÏÇÝÁ, »ñ»Ë³Ý»ñÁ, Ýñ³Ýó Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ½·³ÉÇ é³½Ù³Ï³Ý ³í³ñ ÁÝͳ Ù³ïáõóí»óÇÝ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇÝ£ Æ í»ñçá, гÛáó ³ñù³Ý ½³ñ¹³ñ»ó ßù³Ñ³Ý¹»ëÁ ¢ ¹³ï³å³ñïí»ó Ù³Ñí³Ý20£ ²ÝïáÝÇáëÝ Çñ áñ¹Ç ²É»ùë³Ý¹ñÇÝ Ý߳ݳϻó г۳ëï³ÝÇ Ã³·³íáñ£ г۳ëï³ÝÁ 㻽áù³óÝ»Éáí` ²ÝïáÝÇáëÁ ÑáõÛë áõÝ»ñ å³ñâݻñÇ íñ³ ϳï³ñí»ÉÇù ѳñÓ³ÏáõÙÝ ³í»ÉÇ ¹ÛáõñÇÝ ¹³ñÓݻɣ Ø.Ã.³. 33 Ãí³Ï³ÝÇÝ ²ÝïáÝÇáëÇ ½áñùÁ ѳë³í ÙÇÝ㢠²ñ³ùë ·»ïÇ ³÷Á, áñï»Õ سñ³ëï³ÝÇ ²ñï³í³½¹ ³ñù³ÛÇ Ñ»ï ¹³ßÇÝù ÏÝù»ó Áݹ¹»Ù úÏï³ídzÝáëÇ ¢ å³ñâݻñÇ£ ê³Ï³ÛÝ ²ÝïáÝÇáëÇ Ñ»é³Ý³Éáõó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá Ø³ñ³ëï³ÝÇ Ã³·³íáñÁ, áñÇÝ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ¿ÇÝ Ý߳ݳϻÉ, ·³ÑÁÝÏ»ó ³ñí»ó, ÇëÏ Ø³ñ³ëï³ÝÝ ³Ýó³í г۳ëï³ÝÇ ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý ï³Ï£ г۳ëï³ÝÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ ÝáñÇó ³Ýó³í ä³ñâëï³ÝÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ý»ñùᣠ²ÝïáÝÇáëÇ »ñÏñáñ¹ ³ñß³í³ÝùÝ, ³ÛëåÇëáí, ÝáõÛÝù³Ý ³ÝѳçáÕ ¿ñ, áñù³Ý ¢ ³é³çÇÝÁ£ Üñ³Ý ÷ñÏ»ó ÙdzÛÝ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ä³ñâëï³ÝáõÙ µáñµáùí³Í Ý»ñùÇÝ å³é³ÏïáõÙÁ Ãáõɳóñ»É ¿ñ »ñÏñÇ å³ßïå³ÝáõݳÏáõÃÛáõÝÁ£ Ø.Ã.³. 31-25 Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ Ðñ³Ñ³ïÝ ëïÇåí³Í ¿ñ ·³Ñ³Ï³É³Ï³Ý ÏéÇíÝ»ñ ÙÕ»É ³åëï³Ùµ îñ¹³ïÇ ¹»Ù£ ºñÏáõ ÏáÕÙÝ ¿É ³ÏÝϳÉáõÙ ¿ÇÝ úÏï³ídzÝáëÇ û·ÝáõÃÛáõÝÁ, áñ ã³÷Çó ³í»ÉÇ ½µ³Õí³Í ¿ñ ²ÝïáÝÇáëÇ ¢ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇ ¹»Ù å³Ûù³ñáí, áñå»ë½Ç ·³ÕïÝÇ Ï³Ù µ³ó³Ñ³Ûï Ý»ñ·ñ³íí»ñ ݳ¢ ä³ñâëï³ÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ Ý»ñù³Õ³ù³20
ÊÙµ. ÏáÕÙÇó. – лÕÇݳÏÁ ßñç³ÝóáõÙ ¿ ²ñï³í³½¹ ³ñù³ÛÇ ³ñųݳå³ïÇí å³Ñí³ÍùÁª ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ³éç¢ ·ÉáõË ãËáݳñÑ»Éáõ, ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ¿É Ù³Ñí³Ý ¹³ï³å³ñïí»Éáõ ѳÛïÝÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ£
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
Ï³Ý å³Ûù³ñáõÙ£ ²Û¹ å³Ûù³ñáõ٠ѳÕóݳϻó îñ¹³ï I-Á (II) (30-25) ¢ Ñéã³Ï»ó Çñ»Ý ä³ñâëï³ÝÇ ·³Ñ³Ï³É£ Þáõïáí úÏï³ídzÝáëÁ ¹³ñÓ³í ÙÇ³Ï ÑéáÙ»³óÇÝ, áõÙ îñ¹³ïÁ ϳñáÕ ¿ñ ¹Çٻɣ úÏï³ídzÝáëÁ
Ø.Ã.³. 31 Ãí³Ï³ÝÇ ë»åï»Ùµ»ñÇÝ ²ÏïÇáõÙÇ Íáí³Ù³ñïáõÙ ²ÝïáÝÇáëÇÝ ¢ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇÝ í»ñçݳϳݳå»ë ç³Ëç³Ë»Éáõó Ñ»ïá úÏï³ídzÝáëÁ º·ÇåïáëÇó Ù»ÏÝ»ó ²ëáñÇù, áõñ ³Ýóϳóñ»ó 30-29 ÃÃ. ÓÙ»éÁ£ îñ¹³ïÝ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ ¹áõñë ¿ñ ÙÕí»É ä³ñâëï³ÝÇó ¢ ³å³ëï³Ý ·ï»É ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Ùáï` ³é¢³Ý·»Éáí ¢ Çñ Ñ»ï ï³Ý»Éáí ݳ¢ å³ñâ³ó ³ñù³ÛÇ áñ¹áõÝ£ ³·³íáñ³Ï³Ý ·³ÑÇÝ í»ñ³Ï³Ý·Ýí³Í Ðñ³Ñ³ï IV-Á ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Ùáï ¹»ëå³ÝÝ»ñ áõÕ³ñÏ»ó` »ï Ëݹñ»Éáõ Çñ áñ¹áõÝ ¢ ¹³í³×³Ý îñ¹³ïÇÝ£ úÏï³ídzÝáëÁ å³ÛÙ³Ý ¹ñ»ó, û Ïí»ñ³¹³ñÓÝÇ Ðñ³Ñ³ïÇ áñ¹áõÝ, »Ã» ÷á˳ñ»ÝÁ ÐéáÙÇÝ í»ñ³¹³ñÓÝ»Ý Ê³é³ÝÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïáõÙ ËÉí³Í ¹ñáßÝ»ñÁ£ ²ñù³Ý ѳٳӳÛÝ»ó, µ³Ûó ³Ýó³í ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ, ÙÇÝ㢠¹ñáßÝ»ñÁ í»ñ³¹³ñÓí»óÇÝ£ ú·áëïáëÇ Ùáï áõÕ³ñÏí³Í ³Ûë ¹»ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýå³ëï³íáñ ¿ÇÝ ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ÙÇç¢ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñ»É³íÙ³Ý ³éáõÙáí. Îñ³ëáëÇó ¢ ²ÝïáÝÇáëÇó ËÉí³Í ¹ñáßÝ»ñÁ ¢ ¹»é¢ë áÕç Ùݳó³Í ·»ñÇÝ»ñÁ ÐéáÙ í»ñ³¹³ñÓí»óÇÝ Ù.Ã.³. 20 Ãí³Ï³ÝÇÝ` ³é³Ýó å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ£ ú·áëïáë. ͳÍáõÏ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý ³Ù»Ý³³ÏïÇí ųٳݳϳßñç³ÝÁ
ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ãÙáé³ó³Ý ë³Ï³ÛÝ å³ñâݻñÇ Ñ»ï ÁݹѳñáõÙÝ»ñáõÙ Ïñ³Í å³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ. å³ï»ñ³½ÙÝ ²ñ¢»ÉùáõÙ, ѳí³Ý³µ³ñ, ú·áëïáëÇ ³é³çݳѻñà ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ñ£ ²Ûëï»Õ Ñ³×³Ë Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ùµ ·áñͳϳÉÝ»ñ ¿ÇÝ áõÕ³ñÏíáõÙ£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
¸ñ³ÝóÇó Ù»ÏÝ ¿ñ ݳ¢ ÈÇÏáï³ëÁ21£ ê³Ï³ÛÝ ú·áëïáëÁ ³ÛÝù³Ý ¿É ³ÝË»Éù ã¿ñ£ ¶áõó» ¢ ݳ ²ëÇ³Ý ·ñ³í»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ³Ýßáõßï, ѳëϳÝáõÙ ¿ñ, áñ º÷ñ³ïÇó ¹»åÇ ³ñ¢»Éù ÁÝÏ³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ ·ñ³í»Éáõ ݳËáñ¹ ÷áñÓ»ñÇ ï³å³ÉáõÙÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ñ Ç ëϽµ³Ý» Ó³ËáÕÙ³Ý ¹³ï³å³ñïí³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ£ àõëïÇ ú·áëïáëÁ ÷á˽ÇçáõÙ³ÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõÕÇÝ»ñ ¿ñ áñáÝáõÙ£ Æñ³Ï³ÝáõÙ ä³ñâëï³ÝÁ ÐéáÙÇ Ñ³Ù³ñ ëå³éݳÉÇù ã¿ñ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ£ ä³ñâëï³ÝÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÁ, ³ñùáõÝÇùáõ٠ѳ׳˳ÏÇ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ñ»Õ³ßñçáõÙÝ»ñÁ, å³Ûù³ñÁ ³í³·³Ýáõ ï³ñµ»ñ ËÙµ³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢, ë³ïñ³åÝ»ñÇ ³Ýç³ïáÕ³Ï³Ý Ñ³í³ÏÝáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¢ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý áõÅ»Õ Çß˳ÝáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ÇÝ ÁÝÓ»éáõÙ ÐéáÙÇÝ Ý»ñ³½¹»Éáõ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³ û° ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý, û° ·³ÕïÝÇ ÙÇçáóÝ»ñáí£ ÜÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ »ñÏáõ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¿É ߳ѳí»ï ÏÉÇÝ»ñ ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý Ó»éùµ»ñáõÙÁ, ÇëÏ ¹ñ³Ý ѳëÝ»Éáõ ÙÇ³Ï ×³Ý³å³ñÑÁ ³é¢ïñ³Ï³Ý ϳå»ñÝ ¿ÇÝ£ ²Ûë ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³ñ·³ë³µ»ñ »Õ³í£ ´³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ðñ³Ñ³ï IV-Á ú·áëïáëÇÝ í»ñ³¹³ñÓñ»ó Îñ³ëáëÇó ¢ ²ÝïáÝÇáëÇó ËÉí³Í ¹ñáßÝ»ñÁ£ ¶»ñÇÝ»ñÝ áõ ¹ñáßÝ»ñÁ ѳïáõÏ ³Ûë Ýå³ï³Ïáí ä³ñâëï³Ý Å³Ù³Ý³Í îǵ»ñÇáëÇÝ Ñ³ÝÓÝí»óÇÝ Ù.Ã.³. 20 Ãí³Ï³ÝÇ Ù³ÛÇëÇ 12-ÇÝ22£ ø³ñá½ã³Ï³Ý Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí` ú·áëïáëÝ ÁݹáõÝ»ó ¹ñ³Ýù ³ÛÝå»ë, ϳñÍ»ë å³ñâݻñÇ Ýϳïٳٵ ѳÕÃ³Ý³Ï ¿ñ ï³ñ»É å³ï»ñ³½ÙáõÙ£ ê³Ï³ÛÝ Ý³ ݳ¢ ѳÛï³ñ³ñ»ó, áñ ³ÛÝ, ÇÝã ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ݳËÏÇÝáõÙ
D. Magie, “Mission of Agrippa,” Classical Philology 3 (1908) 145 ff£ ¸. س·ÇÇ Ï³ñÍÇùáí, ÙÇÝã ²·ñÇå³Ý Ù.Ã.³. 23 Ã. ·ïÝíáõÙ ¿ñ ØÇÃÇÉ»ÝáõÙ, Ýñ³ ½áñ³í³ñÝ»ñÁ, ѳí³Ý³µ³ñ, µ³Ý³ÏóáõÙ ¿ÇÝ ¹ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÇ ßáõñçÁ£ Ðáñ³óÇáëÁ, Odes 1.12.53, ÙÇ·áõó» ݳ¢ª 1.12.15-áõÙ ³Ûë µ³Ýáõ٠ѳÙá½í³Í ã¿£ 22 Suetonius, Augustus 21.3 ¢ Tiberius 9.1; Justin 42.5.11; Livy, Epitome 141; Velleius Paterculus 2.91.1; Florus 2.34.63. î»°ë ݳ¢ äñÇÙ³ äáñï³ÛÇ ²ÝïáÝÇáëÇ ³ñÓ³ÝÁ Cambridge Ancient History, Plates IV, 148 A ¢ 150£
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
Ïáñóñ»É ¿ÇÝ é³½ÙÇ ¹³ßïáõÙ, ݳ í»ñ³¹³ñÓñ»ó ³é³Ýó å³ï»ñ³½ÙÇ23£ ÆÝã Ëáëù, Ýñ³ ųٳݳϳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¹³ Çñ³Ï³ÝáõÙ Ù»Í ¢ ³½¹»óÇÏ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝ ¿ñ£ Ø.Ã.³. 20 Ãí³Ï³ÝÇÝ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ëïáñ³·ñí³Í å³Ûٳݳ·ÇñÁ ÑéáÙ»³Ï³Ý åỽdzÛáõÙ ¢ å³ïÏ»ñ³·ñáõÃÛáõÝáõÙ ÷³é³µ³Ýí»ó áñå»ë å³ñâݻñÇ »ÝóñÏáõÙ «Î»ë³ñÇ ûñ»ÝùÇÝ ¢ Çß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ»24£ ²Ûë Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³ÝÁ ѳïϳå»ë ß³ï »Ý ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É ÑéáÙ»³Ï³Ý ¹ñ³ÙÝ»ñÇ íñ³ ¹ñáßÙíáÕ å³ïÏ»ñÝ»ñáõÙ25£ äáÙå»áë Ø»ÍÇ ÏáÕÙÇó ³½³ï ³ñÓ³Ïí³Í ëïñáõÏ å³ïÙ³µ³Ý îñá·áë äáÙå»áëÇ Ëáëù»ñáí` ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÁ ³ß˳ñÑÁ ä³ñâëï³ÝÇ ¢ ÐéáÙÇ ÙÇç¢ µ³Å³Ý»ÉÝ ¿ñ£ ¸ñáßÝ»ñÁ í»ñ³¹³ñÓí»É ¿ÇÝ áã û 鳽ٳϳÝ, ³ÛÉ ·³ÕïÝÇ ÷á˳ݳÏáõÙÝ»ñÇ, ³é¢³Ý·áõÙÝ»ñÇ ¢ ß³Ýï³ÅÇ ÙÇçáóáí£ è³½Ù³Ï³Ý Ñ³ÕóݳÏÇ å³ñ³·³Ûáõ٠û° signis receptis (¹ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÁ) ¢ û° Armenia recepta (г۳ëï³ÝÇ í»ñëïÇÝ Ýí³×áõÙÁ) ϳ½¹³ñ³ñí»ÇÝ ÐéáÙáõ٠ѳÕóϳٳñÇ Ï³éáõóٳٵ ¢ ¹ñ³ÙÝ»ñ ѳï»Éáí, µ³Ûó ³Ù»Ý ÇÝã ·³ÕïÝÇ ûå»ñ³ódzݻñÇ ßÝáñÑÇí ¿ñ Çñ³Ï³Ý³óí»É£ Ðñ³Ñ³ïÁ ѳٳӳÛÝ»ó ݳ¢ ·³ÑÁÝÏ»ó ³Ý»É гÛáó ó·³íáñÇÝ ¢ ÷á˳ñ»ÝÁ ·³Ñ µ³ñÓñ³óÝ»É Ñ³ñ³½³ï »ÕµáñÁ` îÇ·ñ³ÝÇÝ26, áñÁ ï³ëÁ ï³ñÇ ³åñ»É ¿ñ ÐéáÙáõÙ£ îÇ·ñ³ÝÁ ó·Á ëï³ó³í îǵ»ñÇáëÇ Ó»éùÇó ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë í»ñçÇÝë ÑéáÙ»³Ï³Ý ¹ñáßÝ»ñÝ ¿ñ ëï³ó»É Ðñ³Ñ³ïÇ Ó»éùÇó£ »¢ å³ñâݻñÁ ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ù³ëݳÏóáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ó³Ý ѳÛÏ³Ï³Ý ·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛ³Ý ËݹñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ, Ýñ³Ýó ѳßïíáÕ³Ï³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ÑéáÙ»³Ï³Ý Ë³Õ³Õ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ ·áñÍÇÝ ³Ýáõß³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ïÝí»óÇÝ ÐéáÙáõÙ£
23 Dio
Cassius 54.8.
24 Horace, Epis. 1.12.27.
Justin 41.1.1. ï»°ë Zanker 1988, 187-92՝ äñÇÙ³ äáñï³ÛÇ ³ñÓ³ÝÇ å³ïÏ»ñ³·ñáõÃÛ³Ý ¢ ÍÝϳãáù å³ñâݻñÇ í»ñ³µ»ñ۳ɣ 26 Dio 54.9.5-7; Suetonius, Tiberius 9.1.; Josephus, AJ 15.105; Fetus 19; Velleius Paterculus 2.99.4; 100.1; Tacitus, Annals 2.3.2; 4.1.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ø.Ã.³. 19 Ãí³Ï³ÝÇÝ ú·áëïáëÇ ÏáÕÙÇó ѳïí³Í ¹ñ³ÙÝ»ñÁ ÷³é³µ³ÝáõÙ ¿ÇÝ ¹ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÁ (signis receptis) ¢ «Ð³Û³ëï³ÝÇ Ýí³×áõÙÁ» (Armenia capta)27£ ¸ñáßÝ»ñÁ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõó ¢ »ñÏáõ ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¢ µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳëï³ï»Éáõó Ñ»ïá ú·áëïáëÁ Ðñ³Ñ³ïÇÝ ÁÝͳ áõÕ³ñÏ»ó ÙÇ Çï³É³óÇ ëïñÏáõÑáõ` Øáõë³ ³ÝáõÝáí£ ú·áëïáëÁ ·Çï»ñ, áñ ä³ñâëï³ÝáõÙ ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ É³í³·áõÛÝ ÙÇçáóÁ å³ñâ³Ï³Ý ³ñùáõÝÇùÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõݻݳÉÝ ¿ñ£ ä³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÁ Ñ³×³Ë »Ý í»×Ç µéÝíáõÙ ³ÛÝ Ñ³ñóÇ ßáõñç, û é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ¹Çñùáõ٠ѳÛïÝí³Í Øáõë³Ý ä³ñâëï³Ý ¿ñ áõÕ³ñÏí»É ëáëÏ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ±, û± Ðñ³Ñ³ïÇ íñ³ Ý»ñ³½¹»Éáõ Ýå³ï³Ïáí£ ²Ûë Ù³ëÇÝ ëïáõÛ· ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ãϳÝ28£ ê³Ï³ÛÝ Ðñ³Ñ³ïÁ Øáõë³ÛÇó Ðñ³Ñ³ï³Ï (Ðñ³Ñ³ï Ïñïë»ñ) ³ÝáõÝáí ó·³Å³é³Ý· áõݻݳÉáõó Ñ»ïá, Øáõë³ÛÇÝ ³½³ïáõÙ ¿ ѳñ×Ç Ï³ñ·³íÇ׳ÏÇó áõ ó·áõÑÇ ¹³ñÓÝáõÙ` ѳÛïÝÇ î»³ àõñ³Ýdz Øáõë³ ³ÝáõÝáí£ Â³·³Å³é³Ý·áõÃÛ³Ý ï³ñÇùÁ Éñ³Ý³ÉáõÝ å»ë Øáõë³Ý ѳÙá½áõÙ ¿ Ðñ³Ñ³ïÇݪ Çñ ³í³· áñ¹ÇÝ»ñÇÝ áõÕ³ñÏ»É ÐéáÙ` ³Û¹åÇëáí ³ëå³ñ»½ ѳñûÉáí Çñ áñ¹áõ ѳٳñ£ ºí Çñáù, ó·³íáñÁ ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É Ø. îÇïáëÇÝ Ññ³íÇñáõÙ ¿ ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý ¢ Ýñ³Ý ѳÝÓÝáõÙ Çñ ãáñë ³í³· áñ¹ÇÝ»ñÇÝ` Çñ»Ýó ϳݳÝóáí ¢ ãáñë áñ¹ÇÝ»ñáí£ ø³Õ³ù³27
¸ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÁ å³ïÏ»ñí»ó ³ëdzϳÝ, Çëå³Ý³Ï³Ý, ë»Ý³ïáñ³Ï³Ý ¢ ϳÛë»ñ³Ï³Ý ¹ñ³Ù³Ñ³ï³ñ³ÝÝ»ñáõÙ å³ïñ³ëïí³Í ¹ñ³ÙÝ»ñÇ íñ³£ ²Û¹ ųٳݳϳßñç³ÝÇ Ù³ëÇÝ å³ïÙáÕª ¹ñ³ÙÝ»ñÇ íñ³ ³ñí³Í ·ñ³éáõÙÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ å³ñâݻñÇÝ£ ú·áëïáëÝ ³Û¹ ÙÇç³¹»åÇÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ Monumentum Ancyranum-áõÙ 5.29£ H. Mattingly and E.A. Sydenham, The Roman Imperial Coinage I (London, 1923) ¿ç 63, no. 46ff; ¿ç 70, no. 98ff., ¿ç 84, no. 256, ¿ç 86 nos. 302-304; ¿ç 86-87, nos. 305-310, ¿ç 87, nos. 311-33£ äñÇÙ³ äáñï³ÛáõÙ ú·áëïáëÇ Ñ³ÛïÝÇ, µ³Ûó ¢ ËáñÑñ¹³íáñ ³ñÓ³ÝÇ É³Ýç³å³Ý³ÏÇ íñ³ å³ïÏ»ñí³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÁ ¹ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÝ ¿£ 28 N.C. Debevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), 143.
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
Ï³Ý å³ï³Ý¹Ý»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ú·áëïáëÇÝ ä³ñâëï³ÝÇ Å³é³Ý·³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ ÝáÙÇÝ³É Çß˳ÝáõÃÛáõÝ ßÝáñÑ»ó. ù³ÝÇ ¹»é ä³ñâëï³ÝÇ ³ñù³ÛÇ ûñÇÝ³Ï³Ý Å³é³Ý·Ý»ñÁ Æï³ÉdzÛáõÙ/ÐéáÙáõÙ ¿ÇÝ ·ïÝíáõÙ, Ðñ³Ñ³ïÁ ²ñ¢»ÉùáõÙ ÐéáÙÇ í³ñ³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýí»ñ³å³Ñ ³ç³ÏÇóÁ ÉÇÝ»Éáõ å³ï׳é áõÝ»ñ£ Ø.Ã.³. 2 Ãí³Ï³ÝÇÝ Øáõë³Ý ÙÇ í»ñçÇÝ ù³ÛÉ Ó»éݳñÏ»ó` áñ¹áõÝ ä³ñâëï³ÝÇ ·³Ñ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ ѳٳñ Ãáõݳíáñ»ó ³ÙáõëÝáõÝ29£ ø³ÝÇ ¹»é Ðñ³Ñ³ï V-Á (Ù.Ã.³. 2 – Ù.Ã. 4 ÃÃ.), Ùݳó³Í ó·³Å³é³Ý·Ý»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ «íݳ볽»ñÍí³Í ¿ÇÝ», å³ñâ³Ï³Ý ·³ÑÇÝ ÑéáÙ»³Ï³Ý ¹ñ³ÍáÝ ¿ñ ÇßËáõÙ£ ²ÛÝáõٻݳÛÝÇí, Ðñ³Ñ³ï Ïñïë»ñÇ ¢ ú·áëïáëÇ ÙÇç¢ ÙÇ áñáß Å³Ù³Ý³Ï É³ñí³ÍáõÃÛáõÝ ³é³ç³ó³í£ гÛáó ·³ÑÇÝ µ³½Ù³Í ÑéáÙ»³Ï³Ý ¹ñ³Íá ²ñï³í³½¹ÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇó íï³ñ»Éáí` Ðñ³Ñ³ïÝ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ óáõÛó ïí»ó îÇ·ñ³Ý IV-ÇÝ ¢ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ»ó ú·áëïáëÇ Ýϳïٳٵ£ ÐéáÙÇ Ï³ÛëñÝ ³ÝÙÇç³å»ë г۳ëï³Ý µ³Ý³Ï áõÕ³ñÏ»ó Çñ Ãáé³Ý` ¶³Ûáë λë³ñÇ ·É˳íáñáõÃÛ³Ùµ, ßÝáñÑ»Éáí Ýñ³Ý ²ñ¢»ÉùáõÙ Ïáõë³Ï³ÉÇ ÉÇÇñ³í Çß˳ÝáõÃÛáõÝ30£ Æëǹáñ â³ñ³ùóÇÝ (Isidore of Charax) Ý߳ݳÏí»ó ²ñ¢»ÉùÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ í»ñ³ÑëÏ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí. ë³ ³å³óáõÛó ¿ñ ³ÛÝ µ³ÝÇ, áñ ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ëó÷íáõÙ ¿ñ` ï»ëÝ»Éáí ²ñ¢»ÉùáõÙ ÐéáÙÇ é³½Ù³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ³Ýµ³í³ñ³ñ ³ß˳ï³ÝùÁ31£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó áõÅÇ ÝÙ³Ý ¹ñë¢áñáõÙÁ ëïÇå»ó Ðñ³Ñ³ïÇÝ ÷áË»É Çñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¢ Ëáëï³Ý³É ãÙÇç³Ùï»É г۳ëï³ÝÇ Ý»ñù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍ»ñÇÝ£ Ðñ³Ñ³ïÁ º÷ñ³ïÇ ³÷ÇÝ Ñ³Ý¹Çå»ó ¶³Ûáë λë³ñÇ Ñ»ï, áñÇ ÁÝóóùáõÙ ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ÙÇç¢ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñí»ó£ ä³ñâëï³ÝÇ ·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛ³Ý Ëݹñáí Ýñ³Ýù ݳ¢ ëïÇåí³Í »Õ³Ý Ù.Ã. 6 Ãí³Ï³ÝÇÝ ¹»ëå³ÝáõÃÛáõÝ áõÕ³ñÏ»É ÐéáÙ` Ëݹñ»Éáí í»29 N.C.
Debevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), 147. ØÇÝ㢠ٳѳݳÉÁ ¶³ÛáëÁ ³ñß³í³Ýù ¿ñ Íñ³·ñáõÙª « Ðé»ÝáëÇó, º÷ñ³ïÇó ¢ ¸³ÝáõµÇó ³ÛÝ ÏáÕÙ ï³ñ³ÍùÝ»ñÝ ÁݹɳÛÝ»Éáõ ѳٳñ »£ Sen. Brev. vit. 4.5 31 Pliny, Natural History, 6.141.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñ³¹³ñÓÝ»É Ðñ³Ñ³ï IV-Ç áñ¹ÇÝ»ñÇó Ù»ÏÇÝ£ ä³ñâëï³Ý áõÕ³ñÏí»ó Ðñ³Ñ³ïÇ ³í³· áñ¹ÇÝ` ìáÝáÝ I-Á (Ù.Ã. 7/8-12 ÃÃ.) 32£ ´³Ûó å³ñâ³óÇÝ»ñÁ ¹Å·áÑ ¿ÇÝ Çñ»Ýó Ýáñ ó·³íáñÇó, ѳïϳå»ë Ýñ³ ³ñ¢ÙïÛ³Ý µ³ñù»ñÇó áõ ÑéáÙ»³óÇ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇó£ Üñ³ ù³Ù³Ññ³ÝùÁ áñëÇ ¢ ³í³Ý¹³Ï³Ý ïáݳϳï³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ѳϳëáõÙ ¿ñ å³Ã¢³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃÝ»ñÇÝ£ Üñ³ ã³÷Çó ³í»ÉÇ ³Ýµéݳ½µáë í³ñùÁ ¢ ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁ ÓÇ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ëïÇå»óÇÝ ³½·³ÛÝ³Ï³Ý áõÅ»ñÇÝ Ýáñ ·³Ñ³Ï³É å³Ñ³Ýç»É£ ²ÛëåÇëáí, ²ñï³í³Ý III-Ç (Ù.Ã. 12 – Ùáï. 38) ·É˳íáñáõÃÛ³Ùµ áïùÇ »É³í ÙÇ µ³Ý³Ï, áñÁ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»ó ìáÝáÝÇÝ ¢ íï³ñ»ó Ýñ³Ý ó·³íáñáõÃÛáõÝÇó£ ܳ ³å³ëï³Ý ·ï³í ²ëáñÇùáõÙ` ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Ùáï, áñï»Õ ÑéáÙ»³óÇ Ïáõë³Ï³ÉÇó ÃáõÛïíáõÃÛáõÝ ëï³ó³í ѳëï³ïí»É ²ÝïÇáùáõÙ` å³Ñå³Ý»Éáí ³ñù³ÛÇÝ í³Û»É ³ñï³ùÇÝ ßáõùÁ ¢ ³ÝáõÝÁ£ ´³Ûó íï³Ý·Á, áñ ÐéáÙÁ ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍ»É Çñ»Ý áñå»ë ä³ñâëï³ÝÇ ¹»Ù áõÕÕí³Í ·³ÕïÝÇ ÙÇçáó, Ùßï³å»ë ³éϳ ¿ñ£ ̳ÍáõÏ ûå»ñ³ódzݻñÁ îǵ»ñÇáëÇ ûñáù
ú·áëïáëÇ Ù³ÑÇó Ñ»ïá ÐéáÙÇ Ï³Ûëñ ¹³ñÓ³Í îǵ»ñÇáëÁ í»ñëÏë»ó µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ä³ñâëï³ÝÇ Ñ»ï£ ²ñï³í³ÝÁ Éáõñ áõÕ³ñÏ»ó, û ÇÝùÁ Ïó³Ýϳݳñ ѳëÝ»É ÙÇÝ㢠º÷ñ³ï` ÐéáÙÇ ¢ ä³ñâëï³ÝÇ ÙÇç¢ ë³Ñٳݳ·ÍÇÝ, áñÝ ³í³Ý¹³µ³ñ ѳݹÇåÙ³Ý í³Ûñ ¿ »Õ»É »ñÏáõ ·»ñï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£ ܳ ݳ¢ ѳïáõÏ Ëݹñ³Ýù Ý»ñϳ۳óñ»ó, áñå»ë½Ç ìáÝáÝÁ Ñ»é³óíÇ ë³ÑٳݳٻñÓ ·áïáõó, ù³ÝÇ áñ í»ñçÇÝë å³ñâݻñÇ ß³ñù»ñáõ٠ϳñáÕ ¿ñ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñ Ññ³Ññ»É£ ìáÝáÝÝ áõÕ³ñÏí»ó ÎÇÉÇÏdzÛÇ äáÙå»áõåáÉÇë (ÑÇÝ êáÉÇ/êáÉ») Íáí³÷ÝÛ³ ù³Õ³ù33£ Ø»Ï ï³ñÇ ³Ýó` Ù.Ã. 19 Ãí³Ï³ÝÇÝ, ìáÝáÝÁ, ϳ߳é»Éáí Çñ»Ý ÑëÏáÕ å³Ñ³Ï³½áñÇÝ, ÷áñÓ»ó áñëÇ ÁÝóóùáõÙ ÷³ËáõëïÇ ¹Çٻɣ ö³ËáõëïÁ ë³Ï³ÛÝ Ñ³çáÕí»ó ϳë»óÝ»É. ¹ñ³ ѳٳñ
32 Tacitus, Annals, 1.1-2; Josephus Antiquities 18.46. 33 Tacitus, Annals, 2.58.
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
³ÝÑñ³Å»ßï »Õ³í ³í»ñ»É Ýñ³ ׳ݳå³ñÑÇÝ ÁÝÏ³Í Ï³ÙáõñçÁ£ ìáÝáÝÇÝ Ó»ñµ³Ï³É»ó ѻÏÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ìǵÇáë üñáÝïáÝ, ÇëÏ ³í»ÉÇ áõß äáÙå»áõåáÉÇëáõÙ Çñ»Ý ÑëÏáÕ å³Ñ³Ï³½áñÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ëå³Ý»ó Ýñ³Ý` ѳí³Ý³µ³ñ ÏáÍÏ»Éáõ ѳٳñ ÷³ËáõëïÇ ÷áñÓÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ù»ç ë»÷³Ï³Ý Ù»Õë³ÏóáõÃÛáõÝÁ34£ ²ñï³í³ÝÁ Ù³ñï³Ññ³í»ñ Ý»ï»ó ÐéáÙÇÝ` гÛáó ·³ÑÇÝ Ýëï»óÝ»Éáí Çñ áñ¹Ç ²ñß³ÏÇÝ£ îǵ»ñÇáëÝ ³Ûë ù³ÛÉÇÝ ³ñÓ³·³Ýù»ó Ýñ³Ýáí, áñ å³é³ÏïáõÙ Ññ³Ññ»ó û° гÛáó, ¢ û° ä³ñâ³ó ·³Ñ»ñÇ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ ÙÇ碣 ²ñï³í³½¹Ç ûñáù г۳ëï³ÝÁ »ÝóñÏí»ó ݳ¢ ǵ»ñ³Ï³Ý Ý»ñËáõÅٳݣ âϳñáճݳÉáí áõÅ»Õ Ñ³Ï³½¹»óáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»É ³Û¹ ³ñß³í³ÝùÇÝ, ݳ, Ç í»ñçá, ëïÇåí³Í »Õ³í ÷³Ëã»É ÐÇñϳÝdz (=ÐÛáõñϳÝdz-ìñϳݪ ËÙµ.)£ лﳷ³Ûáõ٠ݳ Çñ ѳٳñ ѻﹳñÓÇ ×³Ý³å³ñÑ Ýí³×»ó ¹»åÇ ê»É¢ÏÛ³Ý å»ïáõÃÛáõÝ, µ³Ûó Ñ»ï³åݹí»Éáõ ÁÝóóùáõÙª º÷ñ³ïÇ Ùáï ÈáõÏÇáë ìÇï»ÉÇáëÇ Ñ»ï ѳݹÇåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ëïÇåí³Í »Õ³í ÁݹáõÝ»É Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ÐéáÙÇ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ` ÷á˳ñ»ÝÁ Ó»éù µ»ñ»Éáí ä³ñâëï³ÝáõÙ Çñ ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³Ý ×³Ý³ãáõÙÁ£ ²ñï³í³Ý III-Á µ³í³Ï³Ý »ñϳñ ïÇñ»ó ä³ñâëï³ÝáõÙ` Çñ ѽáñáõÃÛ³Ý ¢ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí »ñÏñáõÙ í»ñ³Ï³Ý·Ý»Éáí ݳ˳ñ³ñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å ݳ¢ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ£ âÝ³Û³Í ¹ñ³Ý, å³ñâ ³í³·³ÝÇÝ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ¹³í³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»É` ³ÏÝѳÛï ³å³íÇÝ»Éáí ÐéáÙÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³ÝÁ£ êÇÝÝ³Ï»ë ¢ ²µ¹áõë (²µ¹³·»½áõë) ³ÝáõÝÝ»ñáí »ñÏáõ Ý߳ݳíáñ å³ñâ ³½Ýí³Ï³Ý óùáõÝ ·ÝáõÙ »Ý ÐéáÙ ¢ ѳÛïÝáõÙ, áñ ä³ñâëï³ÝÁ Ïë³ï³ñÇ ÐéáÙáõÙ ·ïÝíáÕ å³ñâ ó·³Å³é³Ý·Ý»ñÇó ó³Ýϳó³Í Ù»ÏÇÝ£ îǵ»ñÇáëÇ ó³ÝÏáõÃÛ³Ùµ ó·³Å³é³Ý· ¿ ÁÝïñíáõÙ Ðñ³Ñ³ï IV-Ç Ïñïë»ñ áñ¹ÇÝ` Ðñ³Ñ³ïÁ, áí Ùáï Ï»ë ¹³ñ ³åñ»É ¿ñ ÐéáÙáõÙ ¢ ³ñ¹»Ý ï³ñÇùÝ ³é³Í Ù³ñ¹ ¿ñ£ Ðñ³Ñ³ïÁ, ë³Ï³ÛÝ, ä³ñâëï³Ý ųٳݻÉáõó ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ѳÝϳñÍ³Ù³Ñ »34 Tacitus, Annals, 2.68; Suetonius, Tiberius 49.2.
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Õ³í, áñÇ å³ï׳éÁ ϳ٠ï³ñÇùÝ ¿ñ, ϳ٠Ñá·Ý»óáõóÇã ׳ݳå³ñÑáñ¹áõÃÛáõÝÁ, ϳ٠¿É ²ñï³í³ÝÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Í ÃáõݳíáñáõÙÁ` ù³ÝÇ ¹»é Ðñ³Ñ³ïÁ ã¿ñ ѳëóñ»É áïÝÓ·áõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»É ·³ÑÇ Ýϳïٳٵ£ ²ñï³í³ÝÁ óáõÛó ïí»ó îǵ»ñÇáëÇÝ, áñ »ñÏáõ ¹»ëå³Ýáñ¹Ý»ñÇ ·³ÕïÝÇ Íñ³·ñ»ñÁ µ³ó³Ñ³Ûïí³Í »Ý£ ²å³ ݳ ëå³Ý»É ïí»ó ²µ¹áõëÇÝ, ÇëÏ êÇÝݳϻëÇÝ Ý»ñ·ñ³í»ó ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ÝÓݳñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, áñáÝù ï³ñµ»ñ å³ïñí³ÏÝ»ñáí Ù»Ïáõë³óÝáõÙ ¿ÇÝ Ýñ³Ý£ îǵ»ñÇáëÁ, ë³Ï³ÛÝ, ãÑáõë³Ñ³ïí»ó ¢ Ù»Ï ³ÛÉ Å³é³Ý·áñ¹ ·ï³í å³ñâ³Ï³Ý ·³ÑÇ Ñ³Ù³ñ. ³Ûë ³Ý·³Ù ûÏݳÍáõÝ Ðñ³Ñ³ï IV-Ç ÃáéÝ ¿ñ` îñ¹³ï III-Á£ ÈáõÏÇáë ìÇï»ÉÇáëÇÝ îǵ»ñÇáëÁ Ý߳ݳϻó ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É, ¢, í»ñçÇÝÇë ·áñÍÁ ûâ³óÝ»Éáõ ѳٳñ, áñáß»ó Ùñó³ÏÇó ó·³íáñ Ýß³Ý³Ï»É Ð³Û³ëï³ÝáõÙ£ Ø»Í Ï³ß³éùÇ ßÝáñÑÇí ѳçáÕí»ó Ƶ»ñdzÛÇ Ã³·³íáñÇÝ Ñ³Ùá½»É Çñ »ÕµáñÁ Ýß³Ý³Ï»É Ð³Ûáó ·³ÑÇÝ£ гÛáó ó·³íáñ ²ñï³í³ÝÝ Çñ ½áñùÁ áõÕÕ»ó ǵ»ñ³óÇÝ»ñÇ ¹»Ù, ë³Ï³ÛÝ ×³Ý³å³ñÑÇÝ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳ߳éí³Í ï»ÕÇ ó»Õ»ñÁ ѳñÓ³Ïí»óÇÝ Ýñ³ íñ³£ üÇݳÝë³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ·³ÕïÝÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÁ ³Ý˳÷³Ý ¿ñ ·áñÍáõÙ£ ØÇÝã ²ñï³í³ÝÁ ÏѳëóÝ»ñ Éáõñç ù³ÛÉ Ó»éݳñÏ»É, ìÇï»ÉÇáëÁ ݳ˳ѳñÓ³Ï »Õ³í ¢ Éáõñ ï³ñ³Í»ó, û ǵñ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ ·ñ³í»É ØÇç³·»ïùÁ£ Êáõë³÷»Éáí »ñÏáõ ׳ϳïáí å³ï»ñ³½ÙÇ Ù»ç Ý»ñù³ßí»Éáõó (г۳ëï³ÝáõÙ ¢ ä³ñâëï³ÝáõÙ)` ²ñï³í³ÝÁ í»ñ³¹³ñÓ³í ïáõÝ` å³ßïå³Ý»Éáõ Çñ ó·³íáñáõÃÛáõÝÁ£ ²ÛëåÇëáí, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ѳë³Ý Çñ»Ýó Ýå³ï³ÏÇÝ ¢ ϳ߳éùÝ»ñÇ áõ ³å³ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÙÇçáóáí ä³ñâ³Ï³Ý ó·³íáñáõÃÛ³Ý Ý»ñëáõÙ ¹Å·áÑáõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç³óñÇÝ£ ¶³ÕïÝÇ Ï³ï³ñí³Í ³ß˳ï³ÝùÝ ³ÛÝù³Ý ѳçáÕ ¿ñ Çñ³Ï³Ý³óí»É, áñ ²ñï³í³ÝÁ ëïÇåí³Í ¿ñ ³å³ëï³Ý»É Çñ ³ñ¢»ÉÛ³Ý ë³ÑٳݳٻñÓ ßñç³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙª Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ËáõÙµ ûï³ñ í³ñÓϳÝÝ»ñÇ çáϳïáí£ ²Ûë µáÉáñ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ó»éù µ»ñí»óÇÝ ³é³Ýó µ³ó³Ñ³Ûï é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ£ »° ä³ñâëï³ÝÁ, ¢ û° ÐéáÙÁ å³ï»ñ³½ÙÇó Ëáõë³÷»Éáõ å³ï׳éÝ»ñ áõÝ»ÇÝ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ѳëϳÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ Çñ»Ýó é³½Ù³Ï³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ²ñ-
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
¢»ÉùáõÙ »ñϳñ³ï¢ ã»Ý£ ä³ñâëï³ÝÁ ·³ÑÇ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý»ñÇ ï³ñ³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñáí å³é³Ïïí³Í ¢ ³ëÇ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ»ñáí íï³Ý·í³Í` Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ ѳñÓ³Ïí»Éáõ ÐéáÙÇ íñ³ ¢ ݳËÁÝïñáõÙ ¿ñ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»É, ù³Ý Ý»ñù³ßí»É Çñ³Ï³Ý ѳϳٳñïáõÃÛ³Ý Ù»ç£ ÆÑ³ñÏ», »ñµ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ íëï³Ñ ¿ÇÝ ÉÇÝáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ×³Ý³å³ñÑáí å³ñâݻñÇÝ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ³å³ é³½Ù³Ï³Ý áõÅ ¿ÇÝ ÏÇñ³éáõÙ£ Ü»ñáÝÇ35, îñ³Û³ÝáëÇ ¢ ê»åïÇÙÇáë ê»í»ñáëÇ ûñáù ³ñß³í³ÝùÝ»ñÁ Ñ»Ýó ÝÙ³Ý áõÕÇÕ é³½Ù³Ï³Ý ³é׳ϳïáõÙÝ»ñ ¿ÇÝ£ ê³Ï³ÛÝ, í»ñçÇÝ Ñ³ßíáí, ¹ñ³Ýù ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ³ÝѳçáÕ Ó»éݳñÏáõÙÝ»ñ ¿ÇÝ, áñáÝó ÙÇ³Ï Ýí³×áõÙÁ »Õ³í ³ÛÝ, áñ ½·³ÉÇáñ»Ý ÃáõɳóñÇÝ ä³ñâëï³ÝÁ` Ýå³ëï»Éáí ê³ë³ÝÛ³ÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ·ñ³í»ÉáõÝ£ ºí ãÝ³Û³Í ³ñ¢»ÉÛ³Ý ×³Ï³ïÁ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³ï»ñ³µ»Ù Ùݳó ÙÇÝ㢠4-ñ¹ ¹³ñÁ, ³ÛÝ ÙÇßï ¿É Ã³ÝÏ ·Ýáí ¿ñ ïñíáõÙ Ýñ³Ýó£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ Ý³ËÁÝïñ»ÉÇ ¿ÇÝ, ù³Ý óÝϳñÅ»ù é³½Ù³Ï³Ý µ³ËáõÙÝ»ñÁ£ ¸Åµ³Ëï³µ³ñ, ³Ûë ׳ݳå³ñÑáí Ó»éù µ»ñí³Í ѳÕóݳÏÝ»ñÁ ÑéáÙ»³óÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇÝ ã¿ÇÝ µ»ñáõÙ ³ÛÝ ÷³éùÁ, áñÇÝ Ýñ³Ýù ³Û¹ù³Ý Ñ³×³Ë Ó·ïáõÙ ¿ÇÝ£ ʳµ»áõÃÛ³Ý í³ñå»ïÝ»ñÁ
̳ÍáõÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ³Ý¹»å ÐéáÙÇ å³ßïáÝ³Ï³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÁ ÙÇßï ¿É ÑÇÙÝí»É ¿ ³ÛÝ ÷³ëï³ñÏÇ íñ³, û ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ÝÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ »ñµ¢¿ ã»Ý ¹ÇÙ»É ¢ ÙÇßï ¿É í³ñå»ïáñ»Ý Ý»ñϳ۳ó»É »Ý áñå»ë áõÕÕ³ÙÇï ¢ ó³Ýϳó³Í ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý ¹»Ù ѳݹ»ë »ÏáÕ å»ïáõÃÛáõÝ£ Üñ³Ýù ÙÇßï ¿É ûï³ñÝ»ñÇÝ, ûñÇݳÏ` ѳۻñÇÝ Ï³Ù Ï³ñó·»ÝóÇÝ»ñÇÝ »Ý Ý»ñϳ۳óñ»É áñå»ë ³Ýíëï³Ñ»ÉÇ
ÎáñµáõÉáëÇ ³ñß³í³ÝùÇ Å³Ù³Ý³Ï ä³ñâëï³ÝÇ Ñ»ï Ñé»ïáñ³Ï³Ý ¢ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý Ëáõë³Ý³íáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»°ë K. Gilmartin, “Corbulo’s Campaigns in the East,” Historia (1973), ¿ç 583-626; R. Syme, Tacitus ¿ç 496£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
Ù³ñ¹ÇÏ36£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³Ý·³Ù ³Ûë Ý»Õ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ¢ ųٳݳϳÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ³ÏÝѳÛï ùáÕ³ñÏí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¹³ë³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñ ·ïݻɣ ø³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñ³½¹»óáõÃÛ³ÝÝ áõÕÕí³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ. ûï³ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ÙÇßï ¿É ·³ÕïÝÇ Ý»ñ³½¹»É »Ý µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý å»ï³Ï³Ý ³Ûñ»ñÇÝ ¢ Ý߳ݳíáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó` ÉÇÝ»ÇÝ Ã»° гÛáó ϳ٠ä³ñâ³ó ·³ÑÇ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý»ñ, û° ³Û¹ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñùáõÝÇùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ, ¢° ËáñÑáõñ¹, ¢° ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ »Õ³Ý³Ïáí£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ûï³ñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ϳå»ñ ¿ÇÝ Ñ³ëï³ïáõÙ ¢ ½³ñ·³óÝáõÙ ¹ñ³Ýù, µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿ÇÝ Ñݳñ³íáñ ³å³·³ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇÝ ¢ ³ç³ÏóáõÙ Ýñ³Ýó [é³½Ù³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³Ï³Ý] ¹ÇñùÇ ³é³ç˳ճóÙ³ÝÁ£ ÐéáÙáõÙ ³åñ»Éáí` ·³Ñ³Å³é³Ý·Ý»ñÝ ³ñù³Û³Ï³Ý ϳñ·³íÇ׳ÏÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ɳí í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ ¿ÇÝ ³ñųݳóÝáõÙ, µ³Ûó ÙÇ¢ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÑéáÙ»³Ï³Ý Ùï³Í»É³Ï»ñå ¢ ÐéáÙÇ Ýϳïٳٵ ѳٳÏñ³Ýù ¿ÇÝ ë»ñÙ³ÝáõÙ£ ²Û¹ ѳٳÏñ³ÝùÁ å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ñ Ýñ³Ýó ÏÛ³ÝùÇ ·ñ»Ã» áÕç ÁÝóóùáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë Ù³ñ¹ÇÏ Ñ³Ûñ»ÝÇù í»ñ³¹³éݳÉÇë Ñ³×³Ë Çñ»Ýó ÇëÏ ÅáÕáíñ¹Ç ÏáÕÙÇó ã¿ÇÝ ÁݹáõÝíáõÙ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ݳ¢ ·áñͳϳÉÝ»ñ ¿ÇÝ áõÕ³ñÏáõÙ å³ñâ³Ï³Ý ³ñùáõÝÇù, ÇÝãå»ë ûñÇݳϪ ëïñÏáõÑÇ Øáõë³Ý ¿ñ, áí, Ç í»ñçá, ¹³ñÓ³í áã ÙdzÛÝ Ã³·áõÑÇ, ³ÛÉ¢ ï³ëÝÛ³Ï ï³ñÇÝ»ñ å³ñâ³Ï³Ý ·³ÑÇÝ ³éÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñÁ í»ñ³ÑëÏáÕ ÙÇ ÏÇÝ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³, ³é³í»É ѳ׳Ë` ³½·³ÛÝ³Ï³Ý Ã¢Ç, ÇÝãÝ ³í»ÉÇ ù³Ý »ñ»ù ѳñÛáõñ³ÙÛ³Ï ß³ñáõÝ³Ï ³½¹áõÙ ¿ñ г۳ëï³ÝáõÙ ¢ ä³ñâëï³ÝáõÙ áõÅ»ñÇ Ý»ñùÇÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ¢ ù³Õ³ù³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý íñ³£ гßíÇ ³éÝ»Éáí, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ë³Ï³íáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Ûëù³Ý íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ýù ·ïÝáõÙ å³ñâ ¢ Ñ³Û ³½Ý³í³Ï³ÝÝ»ñÇ íñ³ ϳ߳éùÇ ÙÇçáóáí ³½¹»óáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, ³36 Tacitus, Annals, 13.35.1.
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
å³ Ï³ñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ Çñ³Ï³ÝáõÙ ß³ï ³í»ÉÇ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ÇÝ ï»ÕÇ áõÝ»ÝáõÙ Ñ»ïݳµ»ÙáõÙ, áñáÝó Ù³ëÇÝ, ë³Ï³ÛÝ, Ù»Ýù áñ¢¿ µ³Ý ã·Çï»Ýù£ ø³ÝÇ áñ á°ã г۳ëï³ÝáõÙ, ¢ á°ã ¿É ä³ñâëï³ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ٠ݻñϳ۳óáõóã³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãϳÛÇÝ, Ñݳñ³íáñ ã¿ñ áñ¢¿ Ï»ñå Ý»ñ³½¹»É «ÁÝïñ³Ï³Ý» ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³£ ´³Ûó ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿ÇÝ »Õ³Í ËÙµ³íáñáõÙÝ»ñÁ ¢ Ñ»ï³Ùáõï ¿ÇÝ ÉÇÝáõÙ Ýñ³Ý, áñ ·³Ñ³Ï³ÉÝ»ñ ¹³éݳÛÇÝ ÐéáÙÇ Ñ³Ù³ñ ݳËÁÝïñ»ÉÇ Ã»ÏݳÍáõÝ»ñ£ Îɳí¹ÇáëÝ, ûñÇݳÏ, Ý»ñùÇÝ ³ÝѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ¢ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ñ Ññ³Ññ»É ä³ñâëï³ÝáõÙ, ÙÇÝã¹»é г۳ëï³ÝáõÙ ÑéáÙ»³Ï³Ý ·»ñÇß˳ÝáõÃÛáõÝ ¿ñ í»ñ³Ñ³ëï³ï»É ¹³ë³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ÏÇñ³éٳٵ` ³ÛÝï»Õ ÐéáÙÇ Ýϳïٳٵ µ³ñÛ³ó³Ï³Ù ïñ³Ù³¹ñí³Í ³ñù³ Ý߳ݳϻÉáí£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ Ùßï³Ï³Ý Ï³å ¿ÇÝ å³Ñå³ÝáõÙ ³ÛÝ ³é³çÝáñ¹Ý»ñÇ, ųé³Ý·Ý»ñÇ Ï³Ù ¿É áõÅ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù ϳñáÕ ¿ÇÝ ûųݹ³Ï»É ÐéáÙÇ ß³Ñ»ñÇÝ£ ÆÝã Ëáëù, ÝÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»É »Ý »ñÏáõ ÏáÕÙÝ ¿É£ ä³ñâëï³ÝÇ ³ñù³Ý»ñÁ äáÙå»áëÇ ¢ λë³ñÇ ÙÇç¢ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³Ï³ëáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ï³ñµ»ñ ÏáÕÙ ¿ÇÝ µéÝáõÙ£ ÜÙ³Ý Ë½áõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³í ݳ¢ ³í»ÉÇ áõß` ²ÝïáÝÇáëÇ ¢ úÏï³ídzÝáëÇ ÙÇ碣 ²Ûë ÙÇçáóÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ßáõï ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ýí³Ý»É ù³Õ³ù³Ï³Ý «Ñáí³Ý³íáñáõÃÛáõÝ», ù³Ý µ³ó³Ñ³Ûï ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ£ «ê³éÁ» å³ï»ñ³½ÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÝ»ñáõ٠ɳÛÝáñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ¿ñ ù³ñá½ãáõÃÛáõÝÁ£ âÝ³Û³Í ÑÇÝ ³ß˳ñÑáõÙ ãϳÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý Ý»ñϳÛÇë Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù³ñ¹ÇÏ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝáõÙ ëñáõÃÛ³Ùµ ½·áõÙ ¿ÇÝ, û ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ Ç°Ýã å»ïù ¿ Çٳݳ ¢ »ñµ£ ä³ñµ»ñ³µ³ñ ³é³ùíáÕ ëáõñѳݹ³ÏÝ»ñÁ ѳëóÝáõÙ ¿ÇÝ Ñ³ÕóݳÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Éáõñ»ñ, áñáÝù ³ÛÝáõÑ»ï¢ «Ññ³å³ñ³ÏíáõÙ» ¿ÇÝ Ù»ï³Õ³¹ñ³ÙÝ»ñÇÝ ³ñíáÕ ¹ñáßÙí³ÍùÝ»ñáí, ѳÕóϳٳñÝ»ñÇ íñ³ ù³Ý¹³Ïí³Í ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ ѳÛï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí£ ¸ñáßÝ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓÇ Ñ»ï ϳåí³Í ú·áëïáëÇ «Ñ³ÕóݳÏÝ» ³í»ÉÇ ßáõï ù³ñá½³ñß³í ¿ñ, ù³Ý é³½Ù³Ï³Ý Ñ³Õó-
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ݳÏ, áñ ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï Ó·íáÕ ·³ÕïÝÇ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ß³Ýï³ÅÇ, ³é¢³Ý·áõÙÝ»ñÇ ¢ ³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ¿ñ Ýí³×í»É, áñáÝù, ë³Ï³ÛÝ, »ñµ¢¿ ãÝ»ñϳ۳óí»óÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³ÝÁ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ѳëϳÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ áõÅÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ùï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÉáõñÁ ϳñáÕ ¿ñ ÝáõÛÝù³Ý ³½¹»óÇÏ ÉÇÝ»É, áñù³Ý ¢ ÑéáÙ»³Ï³Ý Çñ³Ï³Ý µ³Ý³ÏÁ£ ²ÝϳëϳÍ, ÝÙ³Ý Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ß³ï ¿ñ û·ï³·áñÍíáõ٠ݳ¢ ³å³ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ£ ÆÝãå»ë Îñ³ëáëÝ ¿ñ Ýß»É, ä³ñâëï³ÝÇ ¹»Ù ³ñß³íÝ ³é³Ýó ÑéáÙ»³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÃÛ³Ý íï³Ý·³íáñ Ó»éݳñÏ ¿ñ£ Ðñ³Ù³Ý³ï³ñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ·Çï»ñ, û ÇÝãå»ë ߳ѻñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ýí³×áõÙÝ»ñ ݳ˳ӻéÝ»ÉÇë£ ÎÉ»áå³ïñ³Ý ÇÝùÝ ¿É ù³ñá½ãáõÃÛ³Ý ½áÑÁ ¹³ñÓ³í, »ñµ ú·áëïáëÝ Çñ ³Ýí³Ý íñ³ ëïí»ñ Ý»ï»Éáõ ÷áñÓ ³ñ»ó ¢ ѳÝñ³ÛÇÝ Ï³ñÍÇùÇ ³ÉÇù µ³ñÓñ³óñ»ó Áݹ¹»Ù ²ÝïáÝÇáëÇ ¢ «ûï³ñ³½·Ç ó·áõÑáõ»£ ÎÇë³é³½Ù³Ï³Ý³óí³Í ¢ ·³ÕïÝÇ ûå»ñ³ódzݻñÝ ³í»ÉÇ ùÇã ¿ÇÝ Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ «Ë³Õ³ó³ÝÏáõÙ» ³ÛÝ å³ñ½ å³ï׳éáí, áñ Ýñ³Ýù ϳñáÕ ¿ÇÝ Ý³¢ ³ÏÝѳÛï ·áñÍ»É` ³é³Ýó å³ï³ëË³Ý Ñ³Ï³Ñ³ñí³Í ëï³Ý³Éáõ íï³Ý·Ç »ÝóñÏí»Éáõ£ ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ýñ³Ýù ·ïÝáõÙ ¢ í³ñÅ»óÝáõÙ ¿ÇÝ ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÇ, ûñÇݳÏ` å³ñâݻñÇ Ï³Ù Ñ³Û»ñÇ, áñáÝó ϳñ»ÉÇ ¿ñ ë»÷³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ û·ï³·áñͻɣ ò³Ýϳó³Í µ³ñÓñ³ëïÇ×³Ý ¹³ë³ÉÇù ½áñ³Ï³Ý å³ñâ ϳñáÕ ¿ñ íëï³Ñ ÉÇÝ»É, áñ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÝ Çñ»Ý ÏÝß³Ý³Ï»Ý Éñ³óáõóÇã ·Ý¹Ç ·ÉáõË, Áݹ áñáõÙ` ·áõݹÁ µ³Õϳó³Í ÏÉÇÝ»ñ ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó í³ñÅ»óí³Í Çñ ÇëÏ Ñ³Ûñ»Ý³ÏÇóÝ»ñÇó37£
I, II ¢ III Parthica-Ý»ñÁ ê»åïÇÙáõë ê»í»ñáëÇ ÏáÕÙÇó ϳ½Ùí³Í »ñ»ù É»·»áÝÝ»ñÝ ¿ÇÝ£ ²é³çÇÝÁ ¢ »ññáñ¹Á ϳ½Ùí»É ¿ÇÝ ²ñ¢»ÉùáõÙª ³ÛÝï»Õ, áõñ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ØÇç³·»ïùÝ ¿ñ£ ºñÏñáñ¹Á ÑÇÙÝí»É ¿ñ ²Éµ³ÝáÛáõÙª ÐéáÙÇó 20 ÙÕáÝ ¹»åÇ Ñ³ñ³í£ I Parthica-Ý ëϽµáõÙ ï»Õ³Ï³Ûí»É ¿ñ ÜÇëǵÇëáõÙ, ³ÛÅÙÛ³Ý êÇñdzÛÇ ÑÛáõëÇë³ñ¢»ÉÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÇÝ Ùáï ·ïÝíáÕ ²É ø³ÙÇßÇ ù³Õ³ùÇ Ùáï£ âÝ³Û³Í Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ùï³Í»É, áñ ³ÛÝ Ù³ëݳÏó»É ¿ ä³ñâëï³ÝÇ ¹»Ù Çñ³ñ³Ñ³çáñ¹ å³ï»ñ³½ÙÝ»-
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
гí³Ý³µ³ñ, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ûï³ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ Çñ»Ýó Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ý ï³Ï ·ïÝíáÕ ·³Ñ³Ï³ÉÝ»ñÇÝ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ¿ÇÝ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ïíáõÃÛáõÝ, Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý Íñ³·ñ³íáñáõÙ ¢ ýǽÇÏ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ£ гßíÇ ³éÝ»Éáí гÛáó ·³ÑÇ Ñ³Ù³ñ ÁÝóóáÕ Ã»Å å³Ûù³ñÁ, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ Ñ³×³Ë Çñ»Ýó Ýáñ ¹ñ³ÍáÛÇÝ ÑëÏ»Éáõ ѳٳñ 2000 Ñá·³Ýáó ½áñ³·áõݹ ¿ÇÝ ï»Õ³Ï³ÛáõÙ ïíÛ³É »ñÏñáõÙ£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ѳëϳÝáõÙ ¿ÇÝ` ûï³ñ ½áñù í³ñÅ»óÝ»ÉÁ íï³Ý·³íáñ ¿ñ Ýñ³Ýáí, áñ ÙÇ ûñ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ñ Ñ»Ýó Çñ»Ýó ¹»Ù ¹áõñë ·³É£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ³å³ëï³Ý ¿ÇÝ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ó³Ýϳó³Í ù³Õ³ù³Ï³Ý ÷³Ëëï³Ï³ÝÇ, ·³ÑÇ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ç, áã ³ÝÙÇç³Ï³Ý/»ñÏñáñ¹³Ï³Ý ³½·³Ï³ÝÝ»ñÇ ¢ µ³ñÓñ ¹Çñù ½µ³Õ»óÝáÕ ¹³í³×³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ û° г۳ëï³ÝÇó, ¢ û° ä³ñâëï³ÝÇó£ ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ »ñµ»ù µ³ó ã¿ÇÝ ÃáÕÝáõÙ ³ÝÓݳϳ½Ù å³ïñ³ëï»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, áñ ϳñáÕ ¿ñ û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É Ã»° ù³Õ³ù³Ï³Ý, ¢ û° é³½Ù³Ï³Ý ³éáõÙáí£ ²ÝÑݳñ ¿ ³ë»É, û ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÝ ÇÝãå»ë ¿ÇÝ Ý³Ë³å³ïñ³ëïáõÙ ³Û¹ Ù³ñ¹Ï³Ýó£ ÈÇÝáõÙ ¿ñ ݳ¢ ³ÛÝå»ë, áñ Ýñ³Ýó ÏáÕÙÇó ³ç³ÏóáõÃÛáõÝ ëï³óáÕ Ññ³ÑñÇãÝ»ñÝ ³í»ÉÇ ß³ï ËݹÇñÝ»ñ ¿ÇÝ Ñ³ñáõóáõÙ, ù³Ý ݳ˳ï»ëí³Í ¿ñ, ÇÝãå»ë, ûñÇݳÏ, »Õ³í ìáÝáÝÇ ¹»åùáõÙ, »ñµ ݳ ¢ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ³ñï³ùëí»ó ¹»åÇ Ï³ÛëñáõÃÛ³Ý áõñÇß ßñç³Ý£ êå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ. ÐéáÙ»³óÇÝ»ñÁ ã¿ÇÝ ËáñßáõÙ, ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ¹ÇÙ»Éáõ ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ` Ýáñ ·³Ñ³Ï³É Ý߳ݳϻÉáõ ϳ٠¿É áñ¢¿ Ù»ÏÇ ·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛáõÝÁ ϳÝË»Éáõ ѳٳñ£ λë³ñÇ áñ¹Ç λë³ñÇáÝÁ ¢ ²ÝïáÝÇáëÇ Ãáé äïÕáÙ»áë Ø³íñÇï³Ý³óÇÝ ³Ýå³ïÇÅ ëå³Ýí»óÇÝ£ ÜáõÛÝ Ï³ÝáÝÝ»ñÝ ¿ÇÝ ÏÇñ³éíáõÙ ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÇ Ñ³Ý¹»å£ ºñµ, ³é³Ýó ÐéáÙÇ ·ÇïáõÃÛ³Ý, гÛáó ·³ÑÇÝ µ³ñÓñ³óí»ó ä³ñóٳëÇñÁ, îñ³Û³ÝáëÁ ³ñß³í»ó г۳ëï³ÝÇ ¹»Ù ¢ ä³ñóٳëÇñÇ Ñ»ï ÑéáÙ»³Ï³Ý ׳ٵ³ñáõ٠ѳݹÇåáõÙÇó Ñ»ïá, »ñµ ݳ ³ñ¹»Ý í»-
ñÇÝ, ³Û¹ ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ áã ÙÇ ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝ ãϳ£ ºñÏñáñ¹ É»·»áÝÁ Ù³ëݳÏó»É ¿ γñ³Ï³É³ÛÇ Ù.Ã. 216 Ãí³Ï³ÝÇ å³ñâ³Ï³Ý ³ñß³í³ÝùÇÝ£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ
ñ³¹³éÝáõÙ ¿ñ, ÑéáÙ»³Ï³Ý ѻͻɳ½áñÇ ³é³çÝáñ¹Á Ññ³Ù³Û»ó Ýñ³Ý ë³ÝÓ»É ÓÇÝ ¢ ëå³Ý»ó Ýñ³Ý38£ ²ÛëåÇëáí, Çñ»Ýó ϳÛëñáõÃÛáõÝáõÙ ãáõݻݳÉáí ³é³ÝÓÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝ, ³ñï³ùÇÝ ·áñÍáó Ù³ñÙÇÝ áõ áã ¿É ù³Õ³ù³·»ïÝ»ñ, ÑéáÙ»³óÇÝ»ñÁ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ÇÝ ³ñÅ»ù³íáñ ÙÇ Ó»éݳñÏ ·ñ»É ·³ÕïÝÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ù³ëÇÝ£ гí»Éí³Í (³ÕµÛáõñÁ` úùëýáñ¹Ç ¹³ë³Ï³Ý µ³é³ñ³Ý) г۳ëï³ÝÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ ²ñï³ß»ë I (Ù.Ã.³. 190 – 161 Ã.) ²ñï³í³½¹ I (ÙÇÝ㢠Ù.Ã.³. 138 Ã.) îÇ·ñ³Ý I (·³Ñ³Ï³ÉáõÃÛ³Ý ÃÇíÁ` ³ÝѳÛï) îÇ·ñ³Ý II (Ø»Í) (Ù.Ã.³. 95 – 56/55 Ã.) ²ñï³í³½¹ II (Ù.Ã.³. 56/55 – 34 Ã.) ²ñï³ß»ë II (Ù.Ã.³. 33 – 20 Ã.) îÇ·ñ³Ý III, îÇ·ñ³Ý IV ¢ ¾ñ³ïá (Ù.Ã.³. 20 – Ùáï. 6 Ã.) ²ñï³í³½¹ III, îÇ·ñ³Ý IV ¢ ¾ñ³ïá (Ù.Ã.³. 6 – Ù.Ã. 1Ã.) îÇ·ñ³Ý V (Ù.Ã. 2 – Ùáï. 12 Ã.) ìáÝáÝ (å³ñâ) (Ù.Ã. Ùáï.12 – 15/16Ã.) àñá¹»ë (å³ñâ) (Ù.Ã. Ùáï. 15/16 Ã.) ¼»ÝáÝ-²ñï³ß»ë (åáÝï³óÇ) (Ù.Ã.18 – Ùáï. 34 Ã.) ²ñß³Ï (å³ñâ) (Ù.Ã. Ùáï. 34- 36 Ã.) ØÇÑñ¹³ï (ǵ»ñ³óÇ) (Ù.Ã. 36 – Ùáï. 51)
Arrian, Parthica fr. 39£ Fronto, Princ. Hist. (Loeb 11, pp. 212-214). ÑÙÙï. Eutropius, Breviarium 8.3; Aurelius Victor, Epitome, 48.10£ ¸³ë³Ï³Ý Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÁ ÷áñÓ»É »Ý ½»ñÍ ÙÝ³É îñ³Ý³ÛáëÇÝ ³Ûë ëå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç Ù»Õ³¹ñ»Éáõó, ë³Ï³ÛÝ, ³Ýßáõßï, ¹³í³×³ÝáõÃÛ³Ý ¹»åù»ñÇ Ù³ëÇÝ íϳÛáÕ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ Ãíáí ûñÇݳÏÝ»ñ »ñÏáõ ÏáÕÙÇó ¿É ϳݣ
Ðܲ¶àôÚÜ ¶²ÔîÜÆ úäºð²òƲܺð
ä³ñâëï³ÝÇ Ï³é³í³ñÇãÝ»ñÁ ²ñï³í³Ý I (II) (Ùáï. 128 – 124/123) ØÇÑñ¹³ï II (Ùáï. 123 – 88/87) ¶áï³ñ½ I ( 91 – 81/80) àñá¹»ë I (80 – 76/75) ê³Ý³ïñáõÏ (76/75 – 70 ϳ٠69) Ðñ³Ñ³ï III (70 ϳ٠69 – 58/57) ØÇÑñ¹³ï III (58/57 - 55) àñá¹»ë II (Ùáï. 57 – Ùáï. 38/37) ´³Ïáõñ I (Ù³Ñ. 38) Ðñ³Ñ³ï IV (Ùáï. 38 – 32) îñ¹³ï I (II) (30 – 25 ) Ðñ³Ñ³ï V (Ðñ³Ñ³ï³Ï) (Ù.Ã.³. 2 – Ù.Ã. 4) àñá¹»ë III (4 – Ùáï. 6/7) ìáÝáÝ I (7/8 – 12) ²ñï³í³Ý II (III) (12 – Ùáï. 38) îñ¹³ï II (III) (Ùáï. 36) øÇݳ٠(Ùáï. 37) ¶áï³ñ½ II (Ùáï. 38 – 51) ì³ñ¹³Ý Ùáï. (39 – 47/48) ìáÝáÝ II (Ùáï. 51) ì³Õ³ñß I (51/52 – 79/80) ijٳݳϳ·ñáõÃÛáõÝ Ù.Ã.³. 58/57 Ã. àñá¹»ëÁ ¢ ØÇÑñ¹³ïÁ ëå³ÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ÑáñÁ`
å³ñâ ó·³íáñ Ðñ³Ñ³ï III-ÇÝ£ ²áõÉáë ¶³µÇÝÇáëÁ ë³ï³ñáõÙ ¿ ØÇÑñ¹³ïÇ Ã»ÏݳÍáõÃÛáõÝÁ£ Ù.Ã.³. 57 Ã. àñá¹»ë II-Á ï³å³ÉáõÙ ¿ Çñ »ÕµáñÁ` ØÇÑñ¹³ïÇÝ ¢ ¹³éÝáõÙ ä³ñâëï³ÝÇ ÙdzÝÓÝÛ³ ϳé³í³ñÇãÁ£ Ù.Ã.³. 55 Ã. Îñ³ëáëÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É£
è²¼Ø²Î²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ Ù.Ã.³. 53 Ã. ʳé³ÝÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïÁ£ Ù.Ã.³. 52 Ã. òÇó»ñáÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É£ Ù.Ã.³. 51 Ã. ´ÇµáõÉáëÁ` ²ëáñÇùÇ Ïáõë³Ï³É£
¸³í³¹ñáõÃÛáõÝ` ´³ÏáõñÇÝ ·³Ñ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí£ Ù.Ã.³. 44 Ã. λë³ñÁ ݳ˳å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ ³ñß³í»É ä³ñâëï³ÝÇ ¹»Ù£ λë³ñÇ Ù³ÑÁ£ Ù.Ã.³. 42 Ã. öÇÉÇåå»Ç ׳ϳï³Ù³ñïÁ£ ²ÝïáÝÇáëÁ å³ñïáõÃÛ³Ý ¿ Ù³ïÝáõ٠γëÇáëÇÝ ¢ ´ñáõïáëÇÝ£ Ù.Ã.³. 41/40 Ã. øíÇÝïáë ȳµÇ»ÝáëÁ ¢ ó·³íáñÇ áñ¹Ç ´³ÏáõñÁ ·É˳íáñáõÙ »Ý å³ñâ³Ï³Ý ½áñùÝ Áݹ¹»Ù ²ëáñÇùÇ ¢ å³ñïáõÃÛ³Ý Ù³ïÝáõÙ ¸»ÏǹÇáë ê³ùë³ÛÇÝ£ Ù.Ã.³. 38 Ã. ì»ÝïǹÇáëÁ å³ñïáõÃÛ³Ý ¿ Ù³ïÝáõÙ ¢ ëå³Ýáõ٠ȳµÇ»ÝáëÇÝ£ Ù.Ã.³. 38 Ã. ²ÝïáÝÇáëÁ ³ñß³íáõÙ ¿ ä³ñâëï³ÝÇ ¹»Ù£ Ù.Ã.³. 38 Ã. ¶³Ñ ¿ µ³ñÓñ³ÝáõÙ Ðñ³Ñ³ï IV-Á£ Ù.Ã.³. 34 Ã. ²ÝïáÝÇáëÁ г۳ëï³ÝÁ ÙdzóÝáõÙ ¿ ÐéáÙÇÝ` ßÝáñÑ»Éáí Ýñ³Ý ·³í³éÇ Ï³ñ·³íÇ׳ϣ Ù.Ã.³. 33 – 20 Ã. ²ñï³ß»ëÇ Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝáõÙ£ Ù.Ã.³. 32 Ã. Ðñ³Ñ³ï IV-Ç Ù³ÑÁ£ Ù.Ã.³. 31 Ã. ²ÏïÇáõÙÇ ×³Ï³ï³Ù³ñïÁ£ úÏï³ídzÝáëÁ å³ñïáõÃÛ³Ý ¿ Ù³ïÝáõÙ ²ÝïáÝÇáëÇÝ ¢ ÎÉ»áå³ïñ³ÛÇÝ£ Ù.Ã.³. 30 – 25 Ã. ¶³Ñ ¿ µ³ñÓñ³ÝáõÙ îñ¹³ï I-Á£ Ù.Ã.³. 20 Ã. ÐéáÙ»³Ï³Ý ³ñÍí³ÏÇñ ¹ñáßÝ»ñÁ í»ñ³¹³ñÓíáõÙ »Ý îǵ»ñÇáëÇÝ£ Ù.Ã.³. 20 Ã. ú·áëïáëÁ Ðñ³Ñ³ïÇÝ ¿ áõÕ³ñÏáõÙ Øáõë³ÛÇÝ£ Ù.Ã.³. 2 – Ù.Ã. 4 Ã. Ðñ³Ñ³ï IV (Ðñ³Ñ³ï³ÏÇ) Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ä³ñâëï³ÝáõÙ£ Ù.Ã. 7/8 – 12 Ã. ìáÝáÝ I-Ç Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ä³ñâëï³ÝáõÙ£ Ù.Ã. 12 Ã. ìáÝáÝÇ ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ£ Ù.Ã. 12 -38 Ã. ²ñï³í³Ý II-Ç Çß˳ÝáõÃÛáõÝÁ ä³ñâëï³ÝáõÙ£
Է
ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
20.
ТОМАС ДЕ ВААЛ, “ЧЕРНЫЙ САД”: В ПОИСКАХ
НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
КАРЕН ВРТАНЕСЯН
Писать критический обзор книги британского журналиста Томаса де Ваала “Черный сад: Армения и Азербайджан между миром и войной” – дело нелегкое и неблагодарное. Агрессивная и последовательная рекламная кампания по продвижению “Черного сада” уже зарезервировала книге статус серьезного и чуть ли не самого нейтрального на сегодняшний день исследования по карабахской проблеме. А Ваал представлен читателю как “осторожный, дотошный и объективный”1 исследователь. Впрочем, надо отдать автору должное: “Черный сад” написан увлекательно и читается на одном дыхании. Вследствие чего подробный анализ приведенных в книге фактов и выводов автора может показаться скучным, а попытки обратить внимание читателя на искажения, недомолвки и передергивания могут быть встречены без особого энтузиазма. “Обезвреживание” заложенных в книгу “информационных мин” требует подробных и объемных комментариев, и одно только это ставит потенциального критика в заведомо затруднительное положение. Кроме того, априори объявлены “слепыми фанатиками” (blind partisans)2 те, кому книга не по душе, а любая критика со стороны армян или азербайджанцев преподносится как доказательство не1
Paul Quinn-Judge, Two Peoples, One Nightmare, Time-Europe, Feb. 2, 2004 (http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,586303,00.html)
2 Там же.
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
предвзятости Ваала3. Отдавая себе отчет, что и автора данного обзора будут обвинять в мнительности, излишней педантичности и бескомпромиссности, я тем не менее уверен в том, что необходимость в критическом анализе “Черного сада” назрела давно. Томас де Ваал – журналист, специализируется по проблемам России и Кавказа. Работал в Би-би-си, газетах Moscow Times и The Times of London. Будучи в России, освещал события в Чечне и является соавтором книги “Chechnya: Calamity in the Caucasus” (“Чечня: бедствие на Кавказе”). Является редактором (руководителем) Кавказского отдела IWPR.
О русском переводе книги Данный обзор предполагалось написать на основе российского издания книги (Томас де Ваал, “Черный сад: Армения и Азербайджан между миром и войной”, Москва: “Текст”, 2005). Однако значительные отступления от оригинала, обнаруженные в русском переводе, вынудили взять за основу английский текст – Thomas de Waal, Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War; NYU Press; New Ed edition, 2004; ISBN: 0814719457. Далее ссылки на текст книги будут даваться по этому изданию, за исключением отдельно отмеченных случаев. Подчеркну, что речь идет именно об искажениях, а не “трудностях перевода”. Например: В течение семи лет армяне безраздельно владели почти всей территорией Нагорного Карабаха, и прилегающих к нему азербайджанских районов – что в общей сложности составляло около 14 процентов международно признанной территории Азербайджана. Сотни тысяч азербайджанцев были изгнаны с родных земель.
Во время своего выступления на презентации русского издания “Черного сада” в ереванском офисе “Института по освещению мира и войны” (IWPR) 6 ноября 2006 г. Томас де Ваал заявил, что его критикуют и армяне, и азербайджанцы, поэтому книга непредвзята. Через несколько дней эту мысль почти дословно повторил его подчиненный Шаин Рзаев, директор азербайджанского филиала IWPR, во время встречи в ресурс-центре НПО “Институт гражданского общества” 10 ноября 2006 г. в г. Ереване.
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
В ответ Азербайджан наглухо закрыл границу с Арменией. В знак солидарности с братской тюркской нацией то же самое сделала и Турция. Если принять во внимание нестабильность транспортных коммуникаций, идущих через Грузию, и малопригодную для крупных перевозок границу с Ираном - можно сказать, что Армения фактически оказалась в кольце экономической блокады. (стр. 20 рус. издания)
В оригинале: For seven years the Armenians had had full possession of almost the entire disputed province of Nagorny Karabakh, as well as vast areas of Azerbaijan all around it – in all, almost 14 percent of the internationally recognized territory of Azerbaijan. They had expelled hundreds of thousands of Azerbaijanis from these lands. In response to this massive loss of territory, Azerbaijan, in concert with Turkey, kept its borders with Armenia sealed, crippling Armenia’s economic prospects. (стр. 3)
Неясно, как в русской версии появились фраза о “солидарности братской тюркской нации” и фрагмент о Грузии и Иране. Более того, выражение “these lands” (эти земли) переведено как “родные [для азербайджанцев] земли”, что, согласитесь, далеко не одно и то же4. Наличие такого рода ошибок (?) в русском переводе тем более странно, если учитывать, что Ваал окончил Оксфордский университет со специализацией в русском языке. Да и не надо быть профессором русской словесности, чтобы заметить невесть откуда появившиеся слова о “братской тюркской нации”. Однако в предисловии к русскому изданию Ваал не только благодарит переводчика за “замечательный перевод”, но и утверждает, что русский текст дополнительно прошел редакторскую правку двух людей, отлично владеющих русским языком – сотрудников Би-би-си Фамиля Исмайлова и Марка Григоряна (стр. 13 русской версии). Несмотря на проваль4
В данном примере оригинал также содержит фактологическую ошибку: наземная блокада Армении не была начата “в ответ” на территориальные потери. Блокада началась в 1989 г., задолго до “массивных территориальных потерь” Азербайджана. См. например доклад Исследовательской службы конгресса США: CRS Issue Brief 92109: Armenia-Azerbaijan Conflict (http://www.fas.org/man/crs/92109.htm). Следует отметить, что книга просто изобилует подобными нарушениями хронологического порядка событий.
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
ный перевод, русская версия “Черного сада” активно проталкивается: ее сокращенный вариант опубликован в разделе “Карабахская страница” на сайте Би-би-си5, книга также публикуется с продолжениями в одном из азербайджанских еженедельников6. При личном участии автора были проведены презентации “Черного сада” в Баку, Тбилиси, Ереване и Степанакерте. Еще одна презентация должна была состояться в Москве, однако Ваалу было отказано в российской визе7.
Декларируемые цели. Выводы автора. Томас де Ваал утверждает, что книга является попыткой реконструировать события 1988 – 1994 гг. в Нагорном Карабахе, а также раскрыть предысторию армяно-азербайджанского конфликта8. Еще одной целью книги, как утверждает автор, является развенчивание пропагандистских мифов армянской и азербайджанской сторон (стр. xiii). В книге нашлось место и для описания послевоенной ситуации и жизни задетых войной людей как в Армении и Азербайджане, так и в Нагорном Карабахе. Акцент в книге сделан на то, что “карабахский конфликт – это проблема 20 века, советской системы и последних 20 лет”9: Я пришел к двум заключениям, которые могут показаться и спорными. Первое состоит в том, что конфликт был неминуем, он лишь ждал своего часа. Формированием Нагорно-Карабахской автономной области было создано нестабильное политическое устройство, которое не могло не вызвать проблем, вышедших на пер5
Черный сад. Между миром и войной (http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth /newsid_4673000/4673979.stm) 6 Со слов Шаина Рзаева, директора азербайджанского филиала “Института по освещению мира и войны” (IWPR), во время встречи в ресурс-центре НПО “Институт гражданского общества” 10 ноября 2006 г. в Ереване. 7 МИД России отказал во въездной визе редактору кавказского отдела британского Института по освещению войны и мира Томасу де Ваалу: http://www.ifex.cjes.ru /alerts/?id=168 8 Выступление Томаса де Ваала на презентации русского издания “Черного сада” в армянском филиале IWPR, Ереван, 6 ноября 2006 г. 9 “Том де Ваал уехал из Степанакерта грустным” – интервью степанакертской газете Демо: http://www.karabakhopen.com/src/index.php?lang=ru&id=2&nid=5125
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
вый план как только началось ослабление централизованной советской системы власти. Второй вывод связан с тем, что обе стороны ошибочно приписывают развязывание конфликта кремлевскому руководству в Москве. Истоки конфликта надо искать у себя дома, на местах (стр. 9 русской версии).
Из других выводов автора отметим следующие: уровень враждебности между сторонами конфликта очень высок, особенно у проигравшей стороны; тем не менее между армянами и азербайджанцами много общего и среди простых людей старшего поколения сохранились воспоминания о дружбе: этот ресурс необходимо использовать для примирения враждующих сторон.10 В большинстве отзывов на книгу говорится о том, что несмотря на некоторые фактические неточности, ее появление очень своевременно и что подобный труд – обзорный и нейтральный – давно был необходим. Насколько в действительности нейтральна и объективна книга, мы и попытаемся сейчас выяснить. Многие отмечают, что в “Черном саде” автор пытается искусственно создать “баланс виновностей” между сторонами конфликта, даже в ущерб объективности повествования. Говорится и о многочисленных фактических ошибках. Подобную критику можно найти, например, на странице отзывов о книге на сайте amazon.com (см. например, обзор Эмиля Санамяна, бывшего аналитика Армянской ассамблеи Америки).11 Схожие мнения были высказаны и во время презентации “Черного сада” в Ереване. Есть также претензии по источникам, выбранным Ваалом. В то же время большинство обозревателей и критиков не замечают еще один очень важный аспект “Черного сада”, который можно назвать “эффектом голографической картинки” по аналогии с псевдотрехмерными изображениями, в которых картинка меняется в зависимости от угла зрения. (Возможно, читатель вспомнит продававшиеся в киосках Союзпечати карманные календари с такими изображениями.) Так вот, книга британца совершенно по-разному воспринимается в зависимости от того, к какому “лагерю” принадлежит читатель: армянскому, азербайджанскому или условно-нейт10
Выступление Томаса де Ваала на презентации… http://www.amazon.com/gp/cdp/member-reviews/A5QWSND4SZ599/
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
ральному, как и от того, насколько осведомлен о деталях конфликта человек, взявший в руки этот труд. Ваал владеет и мастерски пользуется арсеналом приемов, позволяющих в зависимости от ситуации затемнить или осветлить того или иного героя, то или иное событие, одновременно сохраняя впечатление объективности повествования. Рассмотрим несколько примеров. 1. Осада Степанакерта и взятие Ходжалы В главе “Ходжалы” (стр. 169) Ваал пишет: Начиная с [новогодних праздников] 1992 г., армяне стали проводить вылазки за пределы карабахской столицы Степанакерта. Они захватили азербайджанские деревни, окружавшие город, изгнав сотни остававшихся там азербайджанцев. Их главной целью теперь являлся Ходжалы – в пяти милях к северо-востоку от Степанакерта – где находился [единственный] аэропорт региона. (Здесь и далее перевод мой, В. К.) [Beginning in the New Year of 1992, the Armenians began to break out of the Karabakhi capital, Stepanakert. They captured the Azerbaijani villages that surrounded the town, expelling the hundreds of Azerbaijanis who remained there. Their main target was now Khojali, five miles northeast of Stepanakert and the base for the region’s airport.]
Ваал умалчивает о том, что к тому времени Степанакерт уже находился в осаде и регулярно обстреливался из окружавших его азербайджанских сел, и что действия армян не могли быть иными в данной ситуации. Чуть ранее (стр. 166) Ваал лишь намекает на уязвимость города: Степанакерт – столица армян и главный город Карабаха – был крайне уязвим. Будучи расположенным на открытом, слегка пологом склоне, он был окружен азербайджанскими поселениями. [Stepanakert, Karabakh’s main town and the Armenians’ capital, was extremely vulnerable. Situated on an open, gently sloping hillside, it was surrounded by Azerbaijani settlements.]
Получается, что Степанакерт был уязвим, но чисто теоретически, потому что об обстрелах и о том, когда они начались, пока не упоминается. Таким образом пассаж про “вылазки армян за пределы Степанакерта” несведущим в исторических нюансах читате-
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
лем воспринимается как “армяне стали нападать из Степанакерта на мирные азербайджанские деревни…” Об обстрелах Степанакерта, нарушая хронологию событий, Ваал пишет на стр. 173 после рассказа о событиях в Ходжалы (конец февраля 1992 г.). К этому моменту читатель уже успел получить внушительную дозу негатива в адрес армянской стороны. В главе “Осада Степанакерта” (The Siege of Stepanakert, стр. 173) автор ведет повествование, избегая точных датировок, произвольно перескакивает с одной даты на другую, окончательно запутывая читателя. Глава открывается описанием эвакуации 366 полка российской армии из Степанакерта (март 1992 г.), и у читателя возникает ощущение, что раз глава об осаде столицы Карабаха начата с событий марта 1992 г., то именно в тот момент и началась осада. Целая страница посвящена описанию вывода российских войск, не имеющего непосредственного отношения к осаде Степанакерта, затем следует фраза: “На протяжении всей весны 1992 г. Степанакерт находился в осаде” [Throughout the spring of 1992, Stepanakert was under the siege.] (стр. 174), которая также должна закрепить в голове читателя хронологию событий именно в той последовательности, какая нужна Ваалу: сначала Ходжалы, и только потом, начиная с весны 1992 г. – осада Степанакерта. После закрепления “пройденного”, повествование вдруг возвращается в середину февраля: В начале февраля один из командиров Народного Фронта Азербайджана Рахим Газиев установил в находящейся на вершине скалы Шуше две установки Град для стрельбы по Степанакерту. [Then in early February, Azerbaijani Popular Front commander Rahim Gaziev took two Grad multiple-rocket launchers up to the clifftop town of Shusha to fire on Stepanakert.] И далее (стр. 175): [Начиная] с середины февраля на Степанакерт из Шуши сыпались сотни ракет, вызывая разрушения. [From mid-February, hundreds of rockets rained down from Shusha onto Stepanakert, causing havoc.]
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
Таким образом, дата начала обстрелов Степанакерта из установок «Град» незаметно передвигается на середину февраля – т.е. на время до ходжалинских событий! Хотя и тут ни слова не сказано о регулярных обстрелах из других видов артиллерии, происходивших задолго до появления установок «Град». Но Ваал не был бы Ваалом, не оставь он себе глубоко спрятанной страховки. В алфавитном указателе (!) на странице 335 под пунктом “Stepanakert”, мелким шрифтом включена подкатегория “Siege of Stepanakert (1991–1992)”. Как же так? Если осада Степанакерта отмечена как происходившая в 1991–1992 гг., то почему рассказ о ней Ваал начинает с весны 1992 года? Описывая ситуацию в Ходжалы перед штурмом, Ваал ссылается на американского журналиста Томаса Гольца (вопрос объективности Гольца, которого коллеги называют Томми-турок, из-за его симпатий к Турции и ко всему турецкому, достоен отдельной статьи): “В Ходжалы не было работающих телефонов, вообще ничего не работало: [не было] ни электричества, ни мазута, ни водоснабжения” – писал Гольц. [“There were no working telephones in Khojali, no working anything – no electricity, no heating oil, and no running water,” Goltz wrote.] (стр. 170)
Почему-то об аналогичном положении мирного населения в Степанакерте Ваал пишет лишь позднее, на стр. 175, и в значительно более мягких тонах, не упоминая и того, что такая ситуация сложилась в столице НКАО еще с 1991 г. О том, что в действительности происходило в тот момент в Степанакерте, писала в свое время очевидец осады российская журналистка А. Чечина: 21-25 января была в Степанакерте. В городе по-прежнему нет ни электричества, ни воды. Вода достается с таким трудом, что стыдно пить чай. Талоны на продукты отоваривать нечем. В городе уже есть случаи опухания от голода... Степанакерт напоминает кинохронику блокадного Ленинграда”.12
А. Чечина, Москва, “Новое Время”, № 8, 1992. Цитируется по: Демоян, Мелик-Шахназарян, “Ходжалинское дело, особая папка”: http://www.armenian house.org/mshakhnazaryan/docs-ru/khojaly_f/khojaly.html#3
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
Рассказывая о штурме Ходжалы, Ваал намекает на то, что дата проведения операции была выбрана так, чтобы “отметить” четвертую годовщину армянских погромов в Сумгаите (стр. 170). Таким образом, взятие Ходжалы армянами подается как акт мести, а не как вынужденная мера, предпринятая с целью прекратить многомесячную осаду Степанакерта. 2. “Кафанские беженцы” и погромы армян в Сумгаите Начальный период конфликта также освещен крайне неадекватно. С подачи азербайджанского историка Арифа Юнусова Томас де Ваал вводит в оборот несколько сомнительных данных, в том числе и о “погромах” азербайджанцев в армянском городе Кафане, произошедших то ли в ноябре 1987 г., то ли в январе или феврале 1988 г. Явственно ощущается стремление автора любой ценой “сбалансировать” факт резни армян в азербайджанском городе Сумгаите в феврале 1988 г. Согласно Ваалу, 26 февраля 1988 г. в Сумгаите состоялась первая антиармянская демонстрация, и костяк демонстрантов состоял из “беженцев из Кафана” (стр. 32). В примечаниях (стр. 301) упоминается, что позднее двое из арестованных в Сумгаите погромщиков оказались жителями Гугаркского района Армении (как известно, этот район находится далеко от Кафана, в другом конце республики). Тем не менее Ваал продолжает развивать тему “кафанских беженцев”, полностью игнорируя информацию из других, даже западных источников, где однозначно указывается, что так называемые “беженцы” были провокаторами13. При этом он не утруждает себя попыткой найти ответ на вопрос, кто покровительствовал этим провокаторам. Ссылаясь на интервью с анонимным источником, он пишет о том, что в ноябре 1987 г. в Баку прибыли два товарных вагона с беженцами из Кафана – грязными, бородатыми и длинноволосыми людьми (стр. 19). Непонятно, каким образом за несколько часов, которые занимает путь из Кафана в Баку по железной дороге, беженцы успели зарости. Далее следует свидетельство Арифа Юну13
Across Frontiers, winter–spring 1989, p. 22-23.
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
сова, согласно которому 25 января 1988 г. он видел в четырех автобусах “избитых беженцев из Кафана” (стр. 19). Это свидетельство добавляет еще больше путаницы, поскольку непонятно, почему одни “жертвы погромов” добрались до Баку сразу (но успели при этом зарости), а другим потребовалось для этого больше двух месяцев. Непонятно также, почему советские власти никак не реагировали на “избиения азербайджанцев”, продолжавшиеся, согласно Ваалу в течение как минимум двух месяцев. Характерно, что Ваал так и не удосужился встретиться и опросить хотя бы одного “кафанского беженца”. Далее, описывая на стр. 32 армянский погром в Сумгаите, автор вновь ссылается на анонимные источники (конспирация в данном случае не имеет смысла, ведь свидетельствуют бывшие сумгаитские армяне, живущие ныне в Армении) и цитирует показания еще одного очевидца – Константина Пхакадзе14, незаметно искажая рассказ последнего и пропуская несколько важных деталей, указывающих на то, что лидер погромщиков, выступаювший в роли “кафанского беженца”, лжет: Костяк демонстрантов состоял из тех же азербайджанцев, которые недавно бежали из Армении. Бородатый, с тонкими усиками человек с вытянутым лицом, азербайджанец из Капана, которого позднее некоторые армяне окрестили “Лидером”, рассказал толпе, как был изгнан армянами, убившими нескольких из его родственников… Рассказы Лидера становились все более устрашающими. Он сказал, что были убиты члены семьи ее жены, что у женщин были отрезаны груди. [The raw material for the demonstrations was the same group of Azerbaijanis who had recently fled Armenia. A man with a long face, beard, and narrow moustache, whom some of the Armenians later dubbed the “Leader,” an Azerbaijani from Kafan, told the crowd how he had been expelled by the Armenians, who had killed several of his relatives. … The Leader’s tales hаd become yet more blood curdling. He said members of his wife’s family had been killed and women had had their breasts cut off] (стр. 32–33)
Самвел Шахмурадян, Сумгаитская трагедия в свидетельствах очевидцев, Ереван 1989; стр. 100 – 103.
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
Сравним с оригинальным текстом свидетельства Пхакадзе: Среди выступающих выделил одного товарища, которого про себя условно назвал Лидером. Значит, он выступал по-азербайджански. Смысл речи был в следующем: товарищи мусульмане, я приехал из Кафана, со мной приехали мои соотечественники. В Кафане зарезали брата моей жены, отца моей жены, мою мать и, значит, несколько моих знакомых и родных. Он там еще что-то перечислял. … Он говорил: товарищи, мы остались без крова, без крыши над головой. Из его выступлений можно было сделать следующий вывод: долой армян с азербайджанской земли! Чтобы освободились квартиры. Нам где-то надо жить, надо отсюда армян прогнать… В общем, мы бежали из Кафана. Внешность Лидера. Продолговатое лицо, если можно сказать – длинное лицо, бородка, тонкие усики. Дорогая шапка /не знаю, лишними деньгами я никогда не страдал, дорогие шапки не носил, даже не разбираюсь, что это – норка ли, нутрия/ коричневого цвета, типа меблировки цвета. На нем был лайковый плащ, лайковый плащ – это четко выделил я тогда. …Отметил я в этот день опять же того самого Лидера. На второй день он тоже самое повторял: у жены родственников убили, у него кого-то там из родственников убили. Но, но было одно “но”. Он добавил, что в Кафане есть общежитие азербайджанских девушек, куда армяне ворвались, значит, изнасиловали всех девушек и вырезали груди этим девушкам, чему я, естественно не поверил, ибо это чисто мусульманский вариант – вырезать груди гулящим женщинам. Поэтому все это воспринималось мною опять же только как спектакль…15
Нетрудно заметить, что Ваал последовательно опускает все детали, на основе которых у читателя может создаться мнение, что выступление “беженца” – всего лишь спектакль для разогрева толпы. Им проигнорированы откровенно лживые заявления погромщика и еще одна немаловажная деталь – “беженец” хорошо одет. Зато в пересказе Ваала пресловутый лидер без всяких оговорок назван азербайджанцем из Кафана, что никак не следует из показаний очевидца. Британский журналист не упоминает и о другом случае: 28 февраля, когда в Сумгаите полным ходом шел погром, в Кировоба15
Там же.
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
де была совершена неудачная попытка повторить сумгаитский сценарий. Погрома удалось избежать потому, что компактно проживающее армянское население Кировабада оказало яростное сопротивление толпе азербайджанцев16. Этот эпизод “забыт” видимо потому, что не укладывается в выстроенную автором схему: армяне изгоняют азербайджанцев из Кафана, в ответ кафанские азербайджанцы режут армян в Азербайджане. Во время презентации “Черного сада” в ереванском офисе IWPR представитель Международной кризисной группы (ICG)17 в Армении Левон Зурабян рассказал, что проводил по поручению ICG расследование в Кафане, но не нашел никаких доказательств того, что в 1987 г. или в 1988 г. там произошли погромы азербайджанцев. Однако Томаса де Ваала это ничуть не смутило: “Давайте [дальше] исследовать кафанские события”,– сказал он, добавив, что попробует достать на это средства18. Если Ваал действительно нейтрален, то невозможно объяснить упорство, с которым он вопреки фактам продолжает настаивать на достоверности “кафанских событий”. Еще труднее объяснить, почему якобы непредвзятый автор всячески избегает слова “беженец” применительно к армянам, бежавшим из Азербайджана. Иногда доходит до абсурда. Например, рассказывая о программе встреч международных посредников с разными слоями населений Армении и Азербайджана, Ваал пишет: The mediators had designed a high-profile tour across the region, which would underline how ordinary people continued to suffer from the nonresolution of the Armenia-Azerbaijan dispute. As well as political leaders, it would take in encounters with refugees in Azerbaijan and the poor and unemployed in Armenia. (стр. 5, подчеркнуто мной, К. В.) 16 Левон Мелик-Шахназарян, “Гандзак: неутраченный мир” (http://armenianhouse .org/mshakhnazaryan/docs-ru/gandzak.html) 17 Подробнее о деятельности ICG в Армении и Азербайджане см. Андрей Арешев, “Кто есть кто в Международной Кризисной Группе?” – в: Освобожденная территория Армении и урегулирование карабахского конфликта. Сборник статей и материалов. Под ред. А. Айвазяна, Ереван, 2006, стр. 63-69; ср. А. Арешев, “Международная Кризисная Группа, Нагорный Карабах и турецкое лобби” (http:// fondsk.ru/article.php?id=53). 18 Презентация русского издания “Черного сада” в армянском филиале IWPR, Ереван, 6 ноября 2006 г.
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
“Беженцы в Азербайджане” и “бедняки и безработные в Армении” – и это объективность? 3. Хронология На странице 287 приводится краткая хронология конфликта, которая начинается с правления хаченского князя Хасана Джалала в 1214 году, а далее идут упоминания об иранском правлении в Карабахе: 1214–1261 Reign of Hasan Jalal, prince of Khachen19 1501–1525 Shah Ismail I founds Safavid Dynasty in Tabriz, makes Shiite branch of Islam his official religion. 1722 End of Safavid Dynasty. 1747 Death of Nadir Shah ends direct Iranian sovereignty over Karabakh 1752 Panakh Khan builds a fortress in Shusha 1752 Panakh Khan’s successor, Ibrahim Khan, surrenders to Russians.
Хочется спросить автора, разве не было в истории Карабаха более значительных событий до 1214 года? Например, почему бы не взять в качестве отправной точки V век: основание в Карабахе одной из первых армянских школ Месропом Маштоцом – создателем армянского алфавита? А лучше начать с века четвертого, когда в “Истории Армении” Агатангелоса (Агафангела) в списке шестнадцати “избранных князей, наместников и краеначальников… страны Армянской” двенадцатым упоминается ишхан земли Цавда, в которую входила и территория нынешнего Карабаха20. Во-вторых, хотя в основном тексте Хасан Джалал и упоминается в контексте споров между азербайджанскими и неазербайджанскими (а не только армянскими, как пытается представить автор) историками о его национальной принадлежности, не сделаю открытия, если скажу, что для европейца, американца или русского, не очень легко запомнить в потоке совершенно чужеродно звучащих имен национальную принадлежность того или иного исторического деятеля. Налицо трюк с “голографической картинкой”. При том, что армяне считают чем-то само-собой разумеющимся, что Хасан Джалал был армянином, не знакомый с историей Карабаха читатель вряд ли 19 1214–1261:
Правление Хасана Джалала, хаченского князя Агатангелос, История Армении. Пер. с древнеарм., вступ. статья и комментарий К. С. Тер-Давтян и С. С. Аревшатяна. Ер, Наири, 2004; стр. 233
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
догадается, что правитель с мусульманским именем Хасан Джалал был христианином, особенно на фоне перечисляемых вслед за ним имен мусульманских правителей. Небольшой блиц-опрос, проведенный среди участников одного из самых популярных интернетсообществ Рунета21 полностью подтвердил эти опасения. На вопрос, каково первое впечатление о возможном вероисповедании “Hasan Jalal, prince of Khachen, 13 век.”, были получены следующие ответы (орфография сохранена): Иудей? Написал maxray 26.11.2006 в 00.15 первое–ислам ессесно но видимо ответ неверный Написал Jes-teR 26.11.2006 в 00.16 Первое, естественно, мусульманин. … Написал Nurmamed 26.11.2006 в 00.17 Первое – ислам. Вообще, если не путаю, это тот, который стал побратимом с каким–то немецким принцем и принял католичество. Хотя может чего–то путаю. Написал T1M0N 26.11.2006 в 00.18 Ислам, вероятно. Написал DC0 26.11.2006 в 00.28
Если приведенный выше пример можно отнести к категории тонких манипуляций, то следующие “промахи” автора сработаны грубее. Например, армяно-татарские столкновения 1905–1907гг.22, начавшиеся с массовой резни армян в Баку, представлены в хронологии всего одной строкой – столкновениями в Шуше: “Август–сентябрь 1905: столкновения в Шуше” [August–September 1905: Fighting in Shusha]
Предположение, что Томас де Ваал не осведомлен о тех событиях, отметается сразу, поскольку в основном тексте (стр. 99) упо21
Речь о http://leprosorium.dirty.ru – закрытом разделе коллективного блога www.dirty.ru От ред.: В исторической литературе эти столкновения в 1905-1907 гг. известны именно как “армяно-татарские”, так как этнонима “азербайджанец” не существовало вплоть до 1930-х гг.. В переписях и официальных документах царской России тюркоязычные мусульмане Закавказья именовались “кавказскими татарами”.
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
минаeтся “жестокая резня” (violent massacres) 1905 года в Баку. Кроме того, он часто ссылается на книгу итальянского путешественника Луиджи Виллари “Огонь и меч на Кавказе” о событиях 1905 г., в которой резня бакинских армян описана более чем подробно, а в составленной самим Виллари хронологии совершенно отчетливо и недвусмысленно указано на то, что армяно-татарские столкновения начались именно с резни армян в Баку: Feb. 19 [1905]
First outbreak of the Tartars against the Armenians at Baku (400 to 500 killed and wounded).23
В хронологии Ваала пропущена и информация о резне армян в Нахичеване в мае 1905 г. Фактически он настойчиво игнорирует любые факты, могущие указать на то, что доля вины в насилии не распределена равномерно между обеими сторонами конфликта. Пристальное внимание Ваала к шушинским событиям и замалчивание более значительных эпизодов армяно-азербайджанских столкновений того периода можно объяснить только тем, что это единственный случай из упоминаемых итальянским путешественником, в котором потери армян меньше потерь азербайджанцев (см. цитату из книги Виллари на стр. 190 “Черного сада”). Точно так же резня армян в Шуши и последующее сожжение города в марте 1920г. описаны в хронологии как “разграбление” города азербайджанскими войсками: 20 March 1920Azerbaijani army sacks Shusha,
хотя ранее на стр. 52 и 190 упоминаются сотни убитых в Шуши армян24. Подобные “упрощения” встречаются и в той части хронологии, которая относится к новейшему периоду конфликта. Например, вообще не упомянуты многомесячная осада и бомбардировки Степанакерта, нет ни слова о самообороне и последу23
Villari, Luigi. Fire and Sword in the Caucasus. London, T. F. Unwin, 1906, стр. 13. От ред.: Резня армянского населения Шуши в марте 1920 г. замалчивается и некоторыми другими англо-американскими авторами, например, ныне профессором Чикагского университета Рональдом Сюни, что свидетельствует о едином подходе и существовании псевдонаучной “школы” в западной арменистике. См. Ronald Grigor Suny, Looking Toward Ararat: Armenia in Modern History. Bloomington: Indiana University Press, 1993, p. 195; критику см. Армен Айвазян, Освещение истории Армении в американской историографии: критический обзор (1998, на арм. яз.), стр. 91.
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
ющем выселении нескольких тысяч армянских жителей г. Кировабада (ныне Гянджа) в ноябре-декабре 1988 г.25 и т. д. 4. Обложка Театр начинается с вешалки, а книга – с обложки. Я вынужден привлечь внимание читателя к оформлению обложки “Черного сада”, прекрасно понимая насколько это необычно для обзора публицистического материала. Итак, на обложке самого первого издания (май 2003, твердый переплет, ISBN 0-8147-1944-9) по непонятным причинам изображен минарет шушинской мечети, и лишь где-то вдали на заднем фоне – малозаметная армянская церковь.
Мягко говоря, странный выбор для нейтральной книги о территории, где по признанию самого автора лишь 25 процентов населения к началу конфликта были мусульманами (стр. 12). При этом
Левон Мелик-Шахназарян "Гандзак. Неутраченный мир", 1995 год, ноябрь: http://armenianhouse.org/mshakhnazaryan/docs-ru/gandzak.html
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
надо учитывать, что далеко не каждый западный читатель хотя бы раз в жизни видел армянский храм, чтобы опознать в виднеющемся вдалеке строении христианскую церковь, в то время как минарет является одним из широко известных во всем мире образов ислама. Таким образом, лишь только взяв в руки книгу, читатель получает визуальную привязку: Черный Сад (Карабах) Ù Минарет (Ислам). В то же время, армянский читатель даже если и останется недоволен “пропорциями”, вряд ли догадается, что только он, да еще и небольшое количество знатоков вообще способны увидеть христианский символ на этой фотографии.
Однако если выбор фотографии для обложки первого издания можно как-то объяснить случайностью, непродуманностью или в крайнем случае пренебрежением чувствами одной из сторон конфликта, то антиармянская направленность обложки второго издания несомненна. На переднем плане изображен боец с автоматом, спокойно смотрящий в объектив. На губах – легкая улыбка. Трупы
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
людей на заднем плане замечаешь не сразу, но заметив, испытываешь легкий шок. Изображение трупов размыто, поэтому невозможно сразу понять, мирные ли это жители или солдаты. Пестрые пятна на фотографии могут привести к выводу, что убиты гражданские лица. Невольно начинаешь искать подпись к картинке и находишь ее на задней части обложки: Об обложке: Каринтак, после [свершившегося]. Армянский боец на фоне азербайджанских трупов, 1992 [About the cover: Karintak, the aftermath. Armenian fighter with Azerbaijani dead behind him, 1992.]
Какой вывод сделает человек, который ни разу не слышал об обороне армянского села Каринтак? Что подумает человек, который не слышал о том, что в знаменитом каринтакском бою несколько десятков армянских ополченцев и крестьян – мужчин и женщин, ценой своих жизней отразили атаку многократно превосходящих сил азербайджанских омоновцев, поддерживаемых бронетехникой? Скорее всего несведущий читатель подумает, что армянский боец на фотографии – зверь, что он не только убил мирных азербайджанцев, но, не скрывая довольной улыбки, позирует на фоне тел своих жертв. Такому восприятию способствует и текст подписи к изображению. Сравните Armenian fighter и Azerbaijani dead – автор специально подчеркивает, что армянин боец (fighter), а о том, кем были погибшие азербайджанцы, автор умалчивает. В самой книге непосредственно о бое под селом Каринтак написано всего лишь несколько предложений (стр 176): Мехтиев возглавил катастрофическую вылазку из Шуши с целью захватить армянскую деревню Каринтак (называемую азербайджанцами Дашалты). Он попал в засаду, и до семидесяти солдат погибло26, многие были застрелены во время бегства. Когда фотограф Джон Джонс прибыл к месту событий, он увидел усыпанный трупами снежный склон. [Mekhtiev led a disastrous sortie out of Shusha to try to capture the Armenian village of Karintak (known as Dashalty by Azerbaijanis). He was ambushed and up to seventy soldiers died, many shot down as
От ред.: На самом деле в бою под Каринтаком было уничтожено 92 азербайджанских омоновца.
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
they fled. When the photographer Jon Jones arrived on the scene, he saw a snowy hillside scattered with bodies.]
Тенденциозность описания видна невооруженным глазом: вопервых, в реальности это была не “засада”, а продолжавшийся несколько часов кровопролитный оборонительный бой на подступах и внутри самой деревни, во-вторых, автор “забывает” упомянуть погибших во время боя жителей села – мужчин и женщин, молодых и пожилых; ни слова не сказано о неравных силах нападавших и оборонявшихся. Зная историю каринтакского боя не только понимаешь улыбку армянского ополченца, но и целиком разделяешь его чувства: это улыбка человека, который рискуя своей жизнью в очередной раз подтвердил свое право жить на земле своих предков, который победил не имея на победу почти никаких шансов (against all odds, как любят говорить американцы). Чтобы проверить предположения о первом впечатлении нейтрального и ничего не знающего о карабахском конфликте читателя, был проведен небольшой эксперимент. Я отсканировал и выложил фотографию вместе с подписью на упоминавшемся выше российском блоге и попросил участников поделиться своими первыми впечатлениями. Вот несколько характерных отзывов (оригинальная орфография сохранена): Этот чувак все застрелил. Правильно? Написал bakulinnikita 10.10.2006 в 11.01 ну и лицо у него… мона лиза отдыхает со своей полуулыбкой. на заднем фоне какие–то мёртвые люди? он всех убил? или защищался? или убил? скорее убил с таким–то лицом. Написала yesfuture 10.10.2006 в 11.05 картинка маловата, но можно предположить, что расстрел. Написал Jorgen 10.10.2006 в 11.13 когнитивный диссонанс между лицом и трупами сзади. Ощущение нереальности и мысль о животности человека. Примерно в таком порядке. Написал Dr_De 10.10.2006 в 11.13
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð Расстрел или зачистка мирного населения, суть одно и то же. По впечатлениям Dr_De хорошо сказал. Сначала – нереальность. Именно не шок–ужас, а нестыковка, с таким лицом (а тут лицо, а не рожа) над кучей трупов не стоят. Потом да, мысль про фотошоп. Ну а если это не монтаж, то да, "Вы звери, господа." …Точно сказать конечно нельзя, но там не бой, там куча тел. Может не мирные жители, может расстрелянные вражеские боевики. Но выражение на фото именно "дембельское", фото для любимой девушки, для мамы. У меня все хорошо, скоро вернусь домой. Если бы выражение было другим, равнодушие, презрение, злость, все на месте, типа война. А тут бл*** точно Мона Лиза после охоты на уток. Написал SmartMonster 10.10.2006 в 11.31 Да это не может быть реальным фото. Написал Yo 10.10.2006 в 11.32 Снимали портрет – фон размыт и первое впечатление – ну, стоит такой мужичек с автоматом и улыбается, без негатива. Потом начинаешь сопоставлять с тем, что на заднем плане и становится страшно. Эдакий "работник мясокомбината на фоне линии по забою скота". Хотя, если бы он не улыбался, это была бы уже совсем другая история. Написал trimurti 10.10.2006 в 11.42 Трупы в зимнем камуфляже (маскхалатах), полураздетые, без оружия, лежат плотной кучей. Всё указывает на расстрел военнопленных с последующим грабежом трупов. По улыбчивому парнише плачет трибунал. Написал joshi 10.10.2006 в 14.21
И хотя некоторые респонденты сомневались в аутентичности фотографии, налицо резко негативная (и вполне естественная) реакция на то, что без дополнительной информации выглядит как массовое убийство безоружных людей.
Вместо заключения Приведенные выше примеры, к сожалению, не единичны: почти каждая страница книги “заминирована”. Неспециалист не в состоянии заметить большинство искажений: мало кто из читате-
В ПОИСКАХ НЕСУЩЕСТВУЮЩЕГО БАЛАНСА
лей имеет возможность хотя бы частично проверить источники или станет сравнивать даты. Почти каждая мелкая деталь изложена так, чтобы показать западному (а после перевода на русский и российскому) читателю, что “они друг-друга стоят”. При этом автор оставляет себе роль этакого Старшего Белого Друга, выборочно журя то одних “дикарей”, то других. Делаются попытки представить причины конфликта как надуманные, существующие лишь в воображении конфликтующих сторон: Более чем большинство других конфликтов, армяно-азербайджанский спор – “весь в умах” [сторон конфликта] [More than most conflicts, the Armenian-Azerbaijani dispute is “all in the mind.”] (стр. xiii)
Мнимое ощущение нейтральности автора создается за счет того, что он на словах дистанцируется от обеих сторон конфликта и без устали подчеркивает свою непредвзятость. Но в действительности мы имеем дело с банальной пропагандой, а не с объективным исследованием армяно-азербайджанского конфликта. По большому счету, Томас де Ваал и не может быть нейтральным наблюдателем, учитывая источники финансирования деятельности лично его и организации, которую он представляет – лондонского “Института по освещению войны и мира” (IWPR). IWPR позиционирует себя как независимая неправительственная организация, цель которой “укрепление демократии и мира посредством свободных и честных СМИ”27. Тем не менее спонсорами организации выступают министерства иностранных дел нескольких европейских стран, госдеп США и британский Форин-офис, ряд других американских и британских государственных организаций, что ставит под серьезное сомнение “неправительственность” и независимость IWPR. Среди частных доноров – такие хорошо известные проводники американских интересов в международной политике, как фонды Сороса, Макартура, Форда и т. п.28
About IWPR: http://iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_aims.html Supporters (http://iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_ supporters.html)
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
В 2003 г. IWPR оказался замешанным в скандале из-за манипуляций в освещении работы Международного уголовного трибунала по бывшей Югославии в Гааге29. Спустя некоторое время тенденциозное освещение со стороны IWPR андижанских событий 2005 г. послужило поводом для обвинения организации в продвижении интересов США в горячих точках планеты30. Критика была настолько резкой, что представители этой организации были вынуждены вступить в публичную полемику на сайте британской газеты The Guardian31. Написание “Черного сада” было профинансировано одним из постоянных доноров IWPR – “Институтом мира США” (United States Institute of Peace – USIP) (стр. X). USIP является американской государственной организацией с многомиллионным бюджетом, финансируемой конгрессом США и частными донорами. Только на строительство новой штаб-квартиры организации конгрессом выделено 100 млн долларов.32 USIP вплотную сотрудничает с государственным департаментом и министерством обороны США, некоторые сотрудники организации связаны с ЦРУ.33
Cali Ruchala, Institutional Breakdown – Censorship, Bias and Politics at the Institute for War and Peace Reporting. Sobaka Magazine, December 16, 2003 (http://www .diacritica.com/sobaka/2003/breakdown.html); Cali Ruchala, A Piper Calls the Tune– IWPR Revisited. Sobaka Magazine, December 2, 2004 (http://www .diacritica.com /sobaka/2004/iwpr.html) 30 John Laughland, “Enemies bought, friends sold”, The Guardian, May 19, 2005 (http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1487023,00.html) 31 Martin Woollacott, “We are not instruments of US power”. The Guardian, Saturday May 28, 2005 (http://www.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,5673,1494394,00.html) 32 USIP Headquarters Project (http://www.usip.org/building/index.html) 33 Group Watch: United States Institute of Peace (http://rightweb.irc-online.org/group watch/usip.php)
22. ²ðÌðàôÜ ÐàìвÜÜÆêÚ²Ü. «²ìƲòÆ²Ü ²ðò²ÊÚ²Ü ¶àڲزðîàôØ», «²ìÆ²Ø²ÜÆ²» ¶Æî²Ø²ð¼²Î²Ü вê²ð²Î²Î²Ü β¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜ, 2006 Â., 94 ¾æ, îä²ø²Ü²ÎÀ` 200 úðÆÜ²Î
ԱՐՄԵՆ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
¶ÇñùÁ µ³Õϳó³Í ¿ »ñ»ù ·ÉËÇó£ ²é³çÇÝ ·ÉËáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý г۳ëï³ÝÇ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ³ídzódzÛÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ г۳ëï³ÝÇ ¢ ²ñó³ËÇ ÙÇç¢ û¹³ÛÇÝ Ï³Ùáõñç ëï»ÕÍ»Éáõ ·áñÍáõÙ, г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ, Ýñ³Ýó Ù³ñï³Ï³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý ¢ ÏáñáõëïÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï³·ñáõÃÛáõÝÁ£ Üϳñ³·ñí³Í »Ý ݳ¢ ²¹ñµ»ç³ÝÇ û¹áõÅÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, Ù³ñï³Ï³Ý ÏÇñ³éÙ³Ý áõ ÏáñáõëïÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³½³Ý»ñÁ£ ºñÏñáñ¹ ·ÉËáõÙ Ñ»ÕÇݳÏÁ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¿ »ÝóñÏáõÙ é³½Ù³Ï³Ý ³ídzódzÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ÙÇïáõÙÝ»ñÁ, ÏáÝÏñ»ï ûñÇݳÏÝ»ñ µ»ñáõÙ ²ýÕ³Ýëï³ÝáõÙ ¢ Æñ³ùáõÙ û¹áõÅÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÏÇñ³éÙ³Ý í»ñ³µ»ñ۳ɣ ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó, ·ñùáõÙ ùÝݳñÏíáõÙ »Ý г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñǪ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã³ï»ñ³µ»ÙÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý, ųٳݳϳÏÇó é³½Ù³Ï³Ý ÃéãáÕ ë³ñù»ñÇ ¢ ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ áõݻݳÉáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ£ ºññáñ¹ ·ÉáõËÁ ÝíÇñí³Í ¿ ³ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇ ÏÇñ³é³Í ÃéãáÕ ë³ñù»ñÇÝ, ¹ñ³Ýó ëå³é³½ÇÝáõÃÛ³ÝÁ ¢ ѳϳû¹³ÛÇÝ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇÝ£ Ü»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ³ÛÝ ë³ñ-
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
ù»ñÁ, áñáÝù, Áëï Ù³ÙáõÉÇ áñáß ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ó»éù ¿ µ»ñ»É ²¹ñµ»ç³ÝÁ£ ØÇÝã ³Ûë ·ñùÇ Ññ³ï³ñ³Ïí»ÉÝ ²ñó³ËÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ û¹áõÅÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³ñó»ñÁ ùÝݳñÏí»É »Ý ². âǵáõËãÛ³ÝÇ «Ð»ñáë³Ù³ñïÇ åáÕå³ï» â»ñÁ» ¢ Ø. ². ÄÇñáÕáíÇ “Черный сад скорби” (авиация в армяно-азербайджанском конфликте)1£ ²ñÍñáõÝ ÐáíѳÝÝÇëÛ³ÝÇ ·ÇñùÝ ³ñÅ¢áñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ Ýñ³ÝáõÙ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³û¹³ÛÇÝ áõÅ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ÷áõÉ»ñÁ, Ýñ³Ýó Ù³ñï³Ï³Ý ÏÇñ³éáõÙÁ ¢ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»é³ÝϳñÝ»ñÁ; Ü»ñϳ۳óÝ»Éáí г۳ëï³ÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ³ídzódzÛÇ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ñ»ÕÇݳÏÁ ÝßáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ãí³Ï³ÝÝ»ñÁ ¢ ³ÛÝ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÁ, áñáÝó Ùáï³Ï³Ûùáõ٠ѳñí³Í ¿ ѳëóí»É ÃßݳÙáõÝ£ ê³Ï³ÛÝ, ÁÝûñóáÕÇ Ùáï ³Û¹ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ³é³í»É Áݹ·ñÏáõÝ å³ïÏ»ñ³óáõÙ ëï»ÕÍ»Éáõ ѳٳñ ó³ÝϳÉÇ ÏÉÇÝ»ñ ݳ¢ Ñëï³Ï Ýß»É ×³Ï³ïÇ ³ÛÝ Ñ³ïí³ÍÁ, áñï»Õ ÏÇñ³éí»É ¿ г۳ëï³ÝÇ û¹áõÅÁ, ÇÝãå»ë ݳ¢ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ é³½Ù³Ï³Ý ³é³ç³¹ñ³ÝùÇ Ï³ï³ñÙ³ÝÁ Ù³ëݳÏó³Í áõÅ»ñÁ£ ò³ÝϳÉÇ ÏÉÇÝ»ñ ݳ¢ ·Ý³Ñ³ï»É »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñÇ ³ídzódzÛÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ³ë»É ¿ ûª ÇÝãå»ë »Ý û¹³ÛÇÝ Ñ³ñí³ÍÝ»ñÝ ³½¹»É áñáß³ÏÇ é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¢ Ù³ñï»ñÇ ÁÝóóùÇ íñ³£ лÕÇݳÏÁ ÑÕáõÙ ¿ Ù³ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÑÇß³ï³ÏáõÙ »Ý ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó ØÆ¶-29 ¢ ü-16 ÇÝùݳÃÇéÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñ Ó»éùµ»ñáõÙÁ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÉ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí ã»Ý ѳëï³ïíáõÙ£ ²éѳë³ñ³Ï, ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñ ٻ絻ñ»ÉÇë ³í»ÉÇ ×Çßï ÏÉÇÝ»ñ û·ï³·áñÍ»É áã ³ÛÝù³Ý Ù³-
ì»ñÁ Ýßí³Í ѻﳽáïáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝ Ñ»ÕÇݳÏÁ ½³ñ·³óñ»É ¿ ѻﳷ³ÛáõÙª Ñ»ï¢Û³É Ñá¹í³ÍÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ª М.А. Жирохов, “Карабах£ хроника воздушной войны”, Авиамастер (Москва).-2000.-# 6, http£//artofwar.ru/z/zhirohow_m_a/text_0100.shtml£ ¶ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ѳÝÓÝ»Éáõó Ñ»ïá Ù»ñ Ó»éùÝ ³Ýó³í Ýáñ»ñë ÉáõÛë ï»ë³Í ÙÇ ³ß˳ïáõÃÛáõÝ ¢ëª ¶. ¶»Õ³ÙÛ³Ý, è. ê³Ñ³ÏÛ³Ý, ¸ñí³·Ý»ñ Ñ³Û û¹³ãáõÝ»ñÇ ²ñó³ËáõÙ ÙÕí³Í Ñ»ñáë³Ï³Ý å³Ûù³ñÇó (ºñ., 2006, 77 ¿ç)£
²ìƲòÆ²Ü ²ðò²ÊÚ²Ü ¶àڲزðîàôØ
ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñù³Ý ³é³í»É íëï³Ñ»ÉÇ ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãåÇëÇù »Ý زÎÇ ëáíáñ³Ï³Ý ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ óáõó³ÏÁ (é»·ÇëïñÁ), é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ Ñ»ÕÇݳϳíáñ Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÁ, ûñÇݳϪ Military Balance ϳ٠Jane's í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏáõÃÛ³Ý å³ñµ»ñ³Ï³ÝÝ»ñÁ£ ÀݹѳÝáõñ ³éٳٵ, Ñ»ÕÇݳÏÁ ϳï³ñ»É ¿ ϳñ¢áñ ¢ û·ï³Ï³ñ ³ß˳ï³Ýù£ àõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ Éáõë³µ³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ Ý߳ݳϳÉÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÙÁ, áñ áõÝ»ó»É »Ý Ñ³Û û¹³ãáõÝ»ñÁ ²ñó³ËÇ ÷ñÏáõÃÛ³Ý ¢ å³ï»ñ³½Ùáõ٠ѳÕóݳϻÉáõ ·áñÍáõÙ£ ¶ÇñùÝ, ³ÝϳëϳÍ, Ñ»ïùñùÇñ ÏÉÇÝÇ é³½Ù³Ï³Ý ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ, é³½Ù³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ùµ Ñ»ï³ùñùñíáÕÝ»ñÇ ¢ ÁÝûñóáÕ É³ÛÝ ßñç³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ£
ÊØ´²¶ðÆ ºì ÐºÔÆÜ²ÎÜºðÆ Ø²êÆÜ
²Ûí³½Û³Ý ²ñÙ»Ý (ºñ¢³Ý) ëáõÛÝ Ñ³ïáñÇ ËÙµ³·ÇñÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹áÏïáñ, «²ñ³ñ³ï» é³½Ù³í³ñ³·Çï³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ïÝûñ»Ý www.hayq.org ²ñ½áõÙ³ÝÛ³Ý Ðñ³ãÛ³ (êï»÷³Ý³Ï»ñï) ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ, ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï ²ñ»ß¢ ²Ý¹ñ»Û (ØáëÏí³) è³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ ýáÝ¹Ç ÷áñÓ³·»ï ´³É³Û³Ý ¼áñÇ (ºñ¢³Ý) ·ñáÕ, Ññ³å³ñ³Ï³Ëáë, «²Ý¹áõݹÁ», «¸ÅáËùÇ ¢ ¹ñ³ËïÇ ÙÇ碻 ¢ ³ÛÉ ·ñù»ñÇ Ñ»ÕÇÝ³Ï Ê³ÃɳٳçÛ³Ý Þáõß³Ý (ºñ¢³Ý) ø³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¢ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ³é³çÁÝóóÇ, ÇÝëïÇïáõïÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áÕ, í»ñÉáõͳµ³Ý Îáõã»ñ³ øñÇë (üñ³Ýëdz) Éñ³·ñáÕ, ØÇçÇÝ ²ñ¢»ÉùÇ Ù³ëݳ·»ï www.Chris-Kutschera.com
¶ð²ÊàêàôÂÚàôÜܺð
гÏáµÛ³Ý (³ñáõÙÛ³Ý) èáõµ»Ý (ºñ¢³Ý) ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï, «î³é³ëï»ÕÍÝ»ñÇ ÙdzíáñáõÙ» ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³Ñ, tarumian.am гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ²ñÙ»Ý (ºñ¢³Ý) ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ²ñë»Ý (ºñ¢³Ý) Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ سñïÇñáëÛ³Ý ê³Ùí»É (ºñ¢³Ý) ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï ØÇݳëÛ³Ý ê»ñ·»Û (ºñ¢³Ý) å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ, ù³Õ³ù³·»ï, Èñ³ïí³ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏáíÏëÛ³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ Îáíϳ볷ÇïáõÃÛ³Ý µ³ÅÝÇ ïÝûñ»Ý Ú³½Á×Û³Ý ¶¢áñ· (ºñ¢³Ý) å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ, Ññ³å³ñ³Ï³·Çñ, «Ð³Û³ëï³ÝÇ 1985-1991 ÃÃ. å³ñµ»ñ³Ï³Ý Ù³ÙáõÉÁ» ·ñùÇ Ñ»ÕÇÝ³Ï æ³Ù³ÉÛ³Ý ¸³íÇà (ºñ¢³Ý) Ðá·»µ³Ý³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ, ì. ´ñÛáõëáíÇ ³Ýí ºäÈÐ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý ³ÙµÇáÝÇ ³í³· ¹³ë³Ëáë èááõ½ Ø»ñÇ Þ»É¹áÝ (²ØÜ) ·Ý¹³å»ï, å³ïÙ³·ÇïáõÃÛ³Ý ¹áÏïáñ, ìÇñçÇÝdzÛÇ é³½Ù³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ åñáý»ëáñ, å³ïÙáõÃÛ³Ý ý³ÏáõÉï»ïÇ ¹»Ï³Ý
²ìƲòÆ²Ü ²ðò²ÊÚ²Ü ¶àڲزðîàôØ
ê³Ñ³ÏÛ³Ý èáõµ»Ý (ºñ¢³Ý) ÅáÕáí³ÍáõáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí³Í êáõÝ òÁ½ÇÇ »ñÏÇ Ã³·Ù³ÝÇãÁ, å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ êÇÙáÝÛ³Ý ¸³íÇà (ºñ¢³Ý) ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï êáõÝ òÁ½Ç (âÇݳëï³Ý, Ù.Ã.³. 6-5-ñ¹ ¹³ñ»ñ) ¼áñ³í³ñ ¢ é³½Ù³Ï³Ý ï»ë³µ³Ý ìñóݻëÛ³Ý Î³ñ»Ý (ºñ¢³Ý) ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ·Íáí ÷áñÓ³·»ï www.ArmenianHouse.org ϳÛùÇ ïÝûñ»Ý î»ñ-³¹¢áëÛ³Ý ²ñϳ¹Ç (ºñ¢³Ý) ·»Ý»ñ³É-Ù³Ûáñ, ÐÐ ä³ßïå³Ý³Ï³Ý Ù³ñ½³ï»ËÝÇϳϳÝ