Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 502 ԳՄԴ 20.1 Հ 422

Հրատարակման է երաշխավորվել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի Գիտական Խորհրդի որոշմամբ:

Մասնագիտական խմբագիր` Գրախոսներ`

Խմբագիրներ` Հ 422

գ.գ.դոկտոր, պրոֆեսոր է.Մ.Հայրապետյան աշխ.գիտ.դոկտոր, պրոֆեսոր Կ.Ս.Դանիելյան գ.գ.դոկտոր, պրոֆեսոր Գ.Մ.Եղիազարյան քիմ.գիտ.դոկտոր, պրոֆեսոր Ռ.Ս.Հարությունյան Լեյլա Ստեփանյան Գոհար Նիկողոսյան

Հարությունյան Վյաչեսլավ Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ/ Վ. Հարությունյան.-Եր.: ՀՊԱՀ, 2010.- 450էջ

Դասագրքում շարադրված են շրջակա բնական միջավայրի բաղադրիչներում տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունների էկոլոգիական մոնիտորինգի նպատակներն ու խնդիրները, ուսումնասիրության կենսաինդիկացիոն ն ֆիզիկաքիմիական մեթոդները, մարդու գործունեության արդյունքում առաջացող աղտոտիչների (ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական, ռադիոակտիվ) կենսոլորտում տարածվելու բնույթն ու վերահսկման ուղիները, ներկայացված են կենսոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրները: Բացահայտված են հիմնական աղտոտիչների ազդեցության առանձնահատկությունները բիոտի վրա, դրանց էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական նորմաները տարբեր միջավայրերի ն օրգանիզմների համար: Տրված են մարդու առողջության պահպանման էկոլոգիական մոտեցումներն ու սանիտարահիգիենիկ պայմանները: Լուսաբանված են ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի ն էկոլոգիական գնահատման համակարգերն ու սկզբունքները, էկոլոգիական ու տեխնոգեն ռիսկերի գնահատման չափանիշները, էկոլոգիական անվտանգության հայեցակարգերը: Գիրքը նախատեսված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի ուսանողների համար: Այն օգտակար կարող է լինել նան այլ բուհերի բնապահպանական, բնագիտական ն էկոլոգիական ուղղվածության մասնագիտությունների ուսանողների ն մասնագետների համար:

ՀՏԴ 502 ԳՄԴ 20.1 ISBN 978-9939-54-314-7

 Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010  Վ.Ս.Հարությունյան, 2010

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդը գլոբալ էկոհամակարգի մի մասն է, բայց նա հասցրել է ազդել կենսոլորտի բոլոր բաղադրամասերի վրա` ամենուրեք թողնելով տխուր հետքեր, դրանով իսկ կասկածի տակ դնելով իր գոյության պահպանման ապագան: Մարդու գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող էկոլոգիական փոփոխությունների ն գործընթացների մշտական վերահսկումը ն դրա արդյունավետության բարձրացումը, բնության վրա անթրոպոգեն ճնշման մեղմացումը, բնական ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործումը ն փակ ցիկլերով տեխնոլոգիական համակարգերի ստեղծումը, բնակչության աճի կարգավորումը ն մարդ-բնություն փոխհարաբերությունների հավասարակշռումն ու կենսական միասնության պահպանումը 21-րդ դարի մարդկային հասարակության գերխնդիրներն են, որոնց նկատմամբ մինչն 20րդ դարի 70-ական թվականները մարդու կողմից չեն դրսնորվել պատշաճ վերաբերմունք ն գլոբալ համակարգային մոտեցումներ: Միակողմանի երթնեկության ճանապարհի նման մարդու գործունեությունը հազարամյակների ընթացքում ուղղված է եղել միայն իր սեփական կարիքների բավարարմանն ու բարեկեցության ապահովմանը` անտեսելով կամ չհասկանալով բնության հավասարակշռման, ինքնավերականգնման ն ինքնավերարտադրության պահպանման անհրաժեշտությունը: Կենսոլորտն այդ ընթացքում կրել է անդառնալի կորուստներ, իսկ բնական ռեսուրսների գիշատչային շահագործումը առաջ է բերել աղետալի հետնանքներ: Կենսոլորտի ապակայունացումը ն էկոլոգիական ճգնաժամն ակնհայտորեն ընդունել են գլոբալ մասշտաբներ, բազմապիսի դրսնորումներով` միջավայրի գլոբալ աղտոտում, հողերի բերրիության անկում ու աղակալում, տարածքների անապատացում, օզոնային շերտի քայքայում, ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացում ն կլիմայի գլոբալ փոփոխություններ, կենսաբազմազանության կրճատում, խմելու ջրի անբավարարություն ն այլն, որը ն վտանգի տակ է դրել մարդու առողջությունն ու նրա ապագա գոյությունը երկրի վրա: Բնական երնույթների ն բնության մեջ տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունների իմացությունը, այդ փոփոխությունների խորության բացահայտումն ու վերահսկումը նպատակ ունի բարձրացնելու նրանց ընթացքի կանխատեսելիության աստիճանը, հանուն կյանքի ն ապագա սերունդների հարատնման կառավարելի դարձնելու մարդ-բնություն փոխհարաբերությունները:

Շրջակա միջավայրի վրա բազմաբնույթ անթրոպոգեն գործոնների ներգործության արդյունքում խիստ դժվարացել է տեղային, տարածաշրջանային ն գլոբալ մասշտաբներով բացասական հետնանքներ առաջ բերող պատճառների սահմանազատումն ու բացահայտումը: Մարդկությունը հսկայական ժամանակ է կորցրել միջավայրում ընթացող ն խորացող դեգրադացման երնույթները շրջահայացորեն ըմբռնելու, լուսաբանելու, նրանց վտանգավոր միտումները կանխորոշելու ն վճռական կանխարգելիչ գործողություններ իրականացնելու ուղղությամբ: Եվ որքան բազմաբնույթ ու շատ են բնական միջավայրի դեգրադացման պատճառները, առավել շատ են քաղաքակրթության կողմից վերջին 150 տարիների ընթացքում թողած հետնանքները, որոնք ծանր բեռ են դարձել հենց մարդու ուսերին ն անհետաձգելի լուծումներ են պահանջում կենսոլորտի կայունությունը պահպանելու ուղղությամբ: Կենսոլորտում ընթացող բնապատմական գործընթացները գնալով արագանում են, ակնհայտորեն մեծանում են բնական ն տեխնածին աղետների հզորություններն ու մասշտաբները, կրճատվում է բիոտի կենսական տարածքը: էկոլոգիական մոնիտորինգի (շրջակա միջավայրի անթրոպոգեն փոփոխությունների մշտական դիտարկումների ն վերահսկման համակարգ) իրականացումը մինչն 20-րդ դարի 70-ական թվականները կրել է հայեցողական ն երնութական բնույթ, քանի որ մինչն 19-րդ դարի կեսը բնակչության թվաքանակի աճը, մարդու կողմից ռեսուրսների օգտագործումը ն բնության վրա անթրոպոգեն ներգործությունները կենսոլորտի համար եղել են թույլատրելի սահմաններում: Սակայն մարդկության անտարբեր վերաբերմունքն այս ուղղությամբ շարունակվել է նան գիտատեխնիկական հեղափոխության դարաշրջանում, երբ մարդը գիշատչորեն սկսել է մեծացնել գրեթե բոլոր բնական ռեսուրսների շահագործման ծավալները ն ընդարձակել իր կողմից վերահսկվող տարածքները` կենսոլորտը պահպանելու համար չիրականացնելով համարժեք միջոցառումներ: Սկսած 1970-ական թվականներից աշխարհի զարգացած արդյունաբերություն ունեցող երկրների մեծ մասը ն նույնիսկ զարգացող շատ երկրներ սկսել են միավորվել էկոլոգիական բազմաթիվ ծրագրերում, տրամադրելով հսկայական միջոցներ` ժողովրդական տնտեսության բոլոր ճյուղերի էկոլոգիացման ն քայքայված բնության վերականգնման համար: Սակայն կենսոլորտի ապակայունացումը շարունակվում է, որովհետն դեգրադացման գործընթացներն իրենց արագությամբ ն ինտենսիվությամբ գերազանցում են վերականգնման գործընթացները:

20-րդ դարի վերջին, որպես հիմնական էկոլոգիական մտածողություն, աշխարհում ընդունվել է «Կայուն զարգացման ռազմավարությունը», որը հաշվի է առնում նան 21-րդ դարի զարգացումների հեռանկարները: Այդ ռազմավարությունը ընդունվել է 1992թ. Ռիո-դեԺանեյրոյում ՄԱԿ-ի կողմից հրավիրված շրջակա միջավայրի պահպանության 2-րդ կոնֆերանսում: Կայուն զարգացումը սահմանվել է որպես գործընթաց, որը կբավարարի ներկա պահանջները` միաժամանակ չզրկելով ապագա սերունդներին իրենց պահանջները բավարարելու հնարավորություններից: Ռազմավարության հիմնական բաղադրիչներն են տնտեսական, սոցիալական ն բնապահպանական ոլորտները: Կայուն զարգացման ռազմավարության նպատակն է գլոբալ փոփոխությունների նկատմամբ մշակել կյանքի հարմարվելու հիմնական ուղիներ ն միջոցներ, ինչպես նան մարդկության գոյատնման ապագա մոդելը: Ծրագրի հիմքում դրված է հոգատարությունը մարդու նկատմամբ. յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ապրելու առողջ շրջակա միջավայրում` ստեղծագործ կյանքի անհրաժեշտ պայմաններով, բնության հետ ներդաշնակ: Ռազմավարական մյուս սկզբունքների շարքում ամենավիճահարույցը ազգաբնակչության աճի կարգավորումն է: Բնակչության ներկայիս մակարդակից ավելի մեծ խտության պայմաններում արնմտյան քաղաքակրթությունը չի կարող գոյատնել: Ռազմավարության մեջ ուշադրություն է դարձված բնական ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործման ու բնական էկոհամակարգերի տնտեսական ծավալների պահպանմանը: Մի շարք գիտնականներ (Ն.Ն.Մոիսեն, 1996, Կ.Ս.Լոսեվ,Վ.Ս.Գորշկով ն ուրիշներ, 1993) կարծում են, որ մարդկությունն արդեն ապրում է քայքայվող աշխարհում` էկոլոգիական խորացող ճգնաժամի պայմաններում, որն արդեն փոխարկվում է քաղաքակրթության ճգնաժամի: Այնուամենայնիվ այդ հեղինակները գտնում են, որ կուտակված մտավոր ներուժը կարող է կանգնեցնել բնության փլուզումը, եթե սպառազինությունների վրա վատնվող վիթխարի միջոցները ծախսվեն շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունաբերության էկոլոգիացման վրա: Ներկայումս դժվար է ճշտորեն բացահայտել ն կանխատեսել շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններն ու նրանց հետագա ընթացքը, որովհետն անհնար է սահմանազատել անթրոպոգեն գործոնների ներգործության յուրահատկություններն ու թողած հետնանքները: Այդ ազդեցությունները շատ են ու բազմաբնույթ: Ուստի խնդրի լուծումը միանշանակորեն հանգում է նրան, որ կենսոլորտի վրա

անթրոպոգեն բոլոր ազդեցությունները համակողմանիորեն պետք է մեղմացվեն, իսկ ակնհայտ սպառնալիքները` վերացվեն: Շրջակա միջավայրի էկոլոգիական վիճակի ն նրա բաղադրիչների կրած անթրոպոգեն փոփոխությունների գնահատման համակարգը հիմնված է մշտական ն բազմաբնույթ հետազոտությունների վրա, որոնց արդյունքում բացահայտվում են առաջին հերթին բիոտի կենսագործունեության պայմանների դեգրադացման աստիճանը ն պատճառները: Կենսոլորտի բաղադրիչների մոնիտորինգը շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ճնշման թուլացմանը հասնելու միջոց է: Իրականացվող մոնիտորինգը նպատակասլաց կարող է լինել միայն համապատասխան օրենքների կիրառության դեպքում: Ուսումնամեթոդական ն գիտաճանաչողական տեսանկյունից էկոլոգիական մոնիտորինգը որպես առանձին առարկա գալիս է լրացնելու ն ամբողջացնելու բնօգտագործման ու շրջակա միջավայրի պահպանության էկոլոգիական հայեցակարգը: Ներկայացվող դասագիրքը հայերեն լեզվով առաջին փորձն է, որտեղ լուսաբանված են կենսոլորտի բաղադրիչների մոնիտորինգի մեթոդները, էկոլոգիական փորձաքննության հիմնական սկզբունքները, տարածքների էկոլոգիական վիճակի գնահատման մոտեցումները, գլոբալ էկոլոգիական որոշ հիմնախնդիրներ, օրենսդրական բնույթի նորմատիվներ: Անշուշտ, դասագիրքը չի կարող զերծ լինել թերություններից, սխալներից ն վրիպումներից, որոնց վերաբերյալ ներկայացվող բոլոր դիտողություններն ու առաջարկները հեղինակի կողմից կընդունվեն երախտագիտությամբ:

ԳԼՈւԽ 1. ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳԻՏԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ԵՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ ՀԻՄՈւՆՔՆԵՐԸ

1.1 Մոնիտորինգի հիմնական խնդիրները, նպատակներն ու սխեման Մոնիտորինգը շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ներգործությունների մասին տեղեկություններ ստանալու կարնորագույն միջոց է: Կենսոլորտի վրա մարդու տնտեսական գործունեության թողած հետնանքները վաղուց արդեն օբյեկտիվ իրականություն են: Այդուհանդերձ, ներկա քաղաքակրթության զարգացման պայմաններում անթրոպոգեն ազդեցությունների բացասական հետնանքները չեն կարող ճանաչվել որպես անխուսափելի իրողություններ: Մարդկային հասարակության կողմից կուտակված դառը փորձը, մարդու ճանաչողության սահմանների ընդարձակումը, շրջահայացությունը ն ինտելեկտուալ մակարդակը պետք է որ շրջադարձային փոփոխություններ մտցնեին նրա վարքագծի ն շրջակա միջավայրի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մեջ: Շրջակա բնական միջավայրի վիճակի վատացումը, որպես կանոն, կապված է բնական ռեսուրսների անարդյունավետ ն գիշատչային օգտագործման, տեխնիկական ն էկոլոգիական քաղաքականության մեջ թույլ տրված սխալների ն անթափոն արտադրության ներդրման բացակայության հետ: Մոլորակի մակերնույթի վրա մարդու գործունեության հետնանքով տեղաշարժվող ն փոխարկվող նյութերի ընդհանուր զանգվածը արդեն հասնում է տարեկան 4 տրիլիոն տոննայի: Վերջին տասնամյակներում հանքային ն օրգանական հումքային ռեսուրսների օգտագործումը կտրուկ մեծացել է. 1913թ. երկրագնդի յուրաքանչյուր բնակչին ընկնում էր 5տ հանքային հումք, 1940թ.` 7,4տ, 1960թ.` 14,3տ, իսկ 2000թ.` այդ թիվը հասավ 40-50տ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006): Համապատասխանաբար ավելանում են նան արտադրական, գյուղատնտեսական ն կենցաղային թափոնները (աղ. 1.1): Ներկայումս համաշխարհային տնտեսության կողմից մեկ տարվա ընթացքում օգտագործվող մոտ 250 մլրդ տոննա հանքանյութերի ն 10-15 մլրդ տոննա կենսազանգվածի միայն 7,59 է վերափոխվում անհրաժեշտ նյութական արտադրանքի, իսկ մարդկության կողմից օգտագործվում է ընդամենը դրա 809-ը: Այսինքն` հումքի 949-ը մտնում է շրջակա միջավայր որպես թափոն:

Կենսոլորտը պահպանելու համար ստեղծված իրադրության մեջ արտակարգ կարնորություն է ձեռք բերել շրջակա միջավայրի ն նրա բաղադրիչների վիճակի ու կրած փոփոխությունների վերահսկումը: Շրջակա բնական միջավայրի ու նրա բաղադրիչների վիճակի, ժամանակի ընթացքում ն տարածության մեջ դրանց փոփոխությունների մասին տեղեկատվությունը մարդն օգտագործել է անհիշելի ժամանակներից: Այդ ուղղությամբ պարբերաբար կատարվել են օդերնութաբանական, հիդրոլոգիական, ֆենոլոգիական ն այլ կարգի դիտարկումներ: Սակայն դրանք միասնական հետազոտական նպատակ չեն հետապնդել, կատարվել են անջատ-անջատ` կրելով միակողմանի բնույթ, ի շահ մարդու ն ի վնաս բնության: Աղյուսակ 1.1 Աշխարհում արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում առաջացող թափոնները, մլն տ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Թափոնների ձներն ու տեսակները Մթնոլորտը աղտոտող գլխավոր գազային նյութեր Պինդ մասնիկների արտանետում մթնոլորտ Պինդ թափոններ Ածխաջրածիններ Օրգանական թափոններ Ֆեկալային թափոններ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Տարիները

Արդյուէներգիայի նաարտաբերութդրություն յուն

ԿոմուԳյուղանալԸնդատնտե- կենցամենը սություն ղային ոլորտ

17326

19706

43980

50759

– – – – – – 17501 44404

12000 – – – – 12665

– – 13000 24000 15383 40849

15000 13050 24320 39126 104094

Սկսած 1950-ական թվականներից արդեն ակնհայտ դարձավ հասարակության ն բնության փոխազդեցության հիմնախնդիրների սրումը դրան ուղեկցող նեգատիվ փոփոխություններով` բնական ռեսուրսների անխնա օգտագործումով ն փչացումով: Աղետալի այս փոփոխությունները ստիպում են մարդուն բնության պահպանության համար համալիր միջոցառումներ մշակել: Դեռնս 1970թ. ՅՈւՆԵՍԿՕ-ն (ՄԱԿ-ին առնթեր կրթության, գիտության ն մշակույթի կազմակերպություն) ընդունեց «Մարդը ն կենսոլորտը» միջազգային գիտահետազոտական ծրագիրը, որի նպատակն էր աշխարհի տարբեր տարածքներում իրականացնել երկարամյա համալիր դիտարկումներ` կենսոլորտի բնական պրոցեսների վրա մարդու ներգործության հետնանքների պարզաբանման վերաբերյալ, ինչպես նան ուսումնասիրել այդ պրոցեսների հետադարձ ազդեցությունը մարդու վրա: Այդ ծրագիրն իրականացնում են 90 երկրներ. այն դարձել է դիտարկումների, տեղեկատվության ու գործողությունների ամբողջական համակարգ ն ստացել է «Մոնիտորինգ» անվանումը: Մոնիտորինգ հասկացությունը ծագել է լատիներեն ոօոitօr բառից, որը նշանակում է «հիշեցնող, վերահսկող»: Այդ տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է 1972թ. ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի պահպանությանը նվիրված Ստոկհոլմի կոնֆերանսում: Կոնֆերանսի կարնոր որոշումներից մեկը եղավ շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի իրականացման առաջարկությունը: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի խնդիրն է` ուսումնասիրել ու գնահատել բնական միջավայրի վիճակը, նախազգուշացնել կանխատեսվող բնական ու անթրոպոգեն այն փոփոխությունների մասին, որոնք կարող են վնաս պատճառել մարդուն, ն դրա հիման վրա մշակել շրջակա միջավայրի պահպանության ու բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնական միջոցառումները: 1974թ. Նայրոբիում ստեղծվեց գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի վերաբերյալ միջկառավարական հանձնաժողով, ն մշակվեց անթրոպոգեն աղտոտիչների ազդեցությունը գնահատելու ն կարգաբանելու առաջին նախագիծը: Միաժամանակ ճշտվեցին առավել վտանգավոր աղտոտիչները` մոնիտորինգի շրջանակների մեջ ընդգրկելու համար: Աղտոտիչները գնահատվել են տարբեր չափանիշներով, այդ թվում` մարդու վրա թողած ազդեցությամբ, կլիմայի ն էկոհամակարգի վրա ունեցած ներգործությամբ, բնական միջավայրում նրանց քայքայման ունակությամբ, սննդամթերքներում կուտակվելու հատկությամբ, երկրորդական

տոքսիկ (թունավոր) կամ մուտագեն նյութերի քիմիական փոխարկմամբ ն այլն: Ելնելով ներկա պատկերացումներից` կարելի է տալ մոնիտորինգի ընդլայնված հետնյալ սահմանումը: Մոնիտորինգը մարդու շրջակա

բնական միջավայրի դիտարկումների ն վերահսկման համակարգ է` նրա պահպանության միջոցառումների մշակման, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն կենդանի օրգանիզմների համար վտանգավոր իրադրությունների կանխարգելման նպատակով: Մշտական դիտարկումներից բացի մոնիտորինգի խնդիրներն են նան միջավայրի վիճակի գնահատումը ն հիմնականում անթրոպոգեն ազդեցություններով պայմանավորված` փոփոխությունների կանխատեսումը: Կենսոլորտի ն ազգաբանակչության առողջության վրա ազդող անթրոպոգեն գործոնները բազմազան են` տարբեր քիմիական նյութերով աղտոտում, արտադրության թափոնների ն արտանետումների ֆիզիկական ն կենսաբանական ներգործություն, կենսոլորտի տաքացում ն այլն: Ընդ որում, դիտարկումները կարելի է իրականացնել ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանական ցուցանիշներով: Ամենահեռանկարայինը բնական համակարգերի վիճակի ինտեգրացված ցուցանիշներն են: Մոնիտորինգի խնդիրներում նախ պետք է որոշել այն գործոնների առաջնահերթությունը, որոնք բնական շրջակա միջավայրում առաջ են բերում առավել էական փոփոխություններ: Անհրաժեշտ է պարզել նան դիտարկումների դաշտում հայտնված այս կամ այն օբյեկտի առանձին տարրերը, որոնք ենթարկված են առավել մեծ ներգործության, առանձնացնել այն ծայրահեղ սահմանագծերը, որոնց հատումը առաջացնում է էկոհամակարգի խախտում ն քայքայում: Շրջակա բնական միջավայրի միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրներն ու նպատակները կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ. • շրջակա միջավայրի վիճակի դիտարկումներ ն հսկողություն • շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն գործոնների ն աղբյուրների ազդեցության բացահայտում • շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ներգործության աստիճանի որոշում • շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատում ն կանխատեսում

Միջոցառումների մշակում Հասարակության ն շրջակա միջավայրի օպտիմալ հարաբերությունների ռազմավարություն

Մարդու գործունեության բացասական հետնանքների կանխման համար

Որոշումների ընդունում

Խնդիրները

Շրջակա միջավայրի վիճակի ենթադրվող փոփոխությունների

Կանխատեսում

Գնահատում Մարդու գործունեության ազդեցության ն դիտարկվող փոփոխությունների բացահայտման

Հայտնաբերում Շրջակա միջավայրում մարդու գործունեության հետ կապված առաջ եկող փոփոխությունների պատճառներ

Դիտարկում Շրջակա միջավայրի վիճակի փոփոխությունների ուղղությամբ

վիճակի մոնիտորինգ

Շրջակա միջավայրի

Նպատակները

Նկ. 1.1 Շրջակա միջավայրի վիճակի մոնիտորինգի խնդիրներն ու նպատակները (ըստ Կ.Ս.Բուրդինի, 1985-Տ.Ա.Խվան, 2003)

Այսպիսով, մոնիտորինգի ամբողջական գործընթացի տեխնոլոգիան կարելի է ներկայացնել հետնյալ ալգորիթմով.

Փոփոխություն  անալիզ  նկարագրում  մոդելավորում  օպտիմալացում

Գործողությունների նման ալգորիթմը կիրառելի է շրջակա միջավայրի ցանկացած ուղղվածության մոնիտորինգի համար: Մոնիտորինգի տեսության ն պրակտիկայի մշակման գործում մեծ ավանդ ունի ակադեմիկոս Յ.Ա.Իզրաելը: Նրա առաջարկած բնական միջավայրի վիճակի վերահսկման տեղեկատվական համակարգի ունիվերսալ սխեման կիրառելի է տարբեր մակարդակների, ուղղությունների ն մասշտաբների օպերատիվ ու գիտական հետազոտական աշխատանքների իրականացման համար: Մոնիտորինգի բաղադրիչները ուղիղ ն հակադարձ կապերով սերտորեն կապված են միմյանց հետ:

Դիտարկումներ

Վիճակի կանխատեսում

ուղիղ կապ

Փաստացի վիճակի գնահատում

Միջավայրի որակի կարգավորում

Կանխատեսվող վիճակի գնահատում

հետադարձ կապ

Նկ. 1.2 Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի համակարգի բլոկ-սխեման (ըստ Յու.Ա.Իզրաելի, 1979-Վ.Ա. Չերնիկով, Ա.Ի. Չեկերես, 2000)

Մի կողմից երնույթի զարգացման կանխատեսումը հնարավոր է միայն շրջակա միջավայրի վիճակի մասին օբյեկտիվ տվյալների առկայության դեպքում, որոնք կարելի է ստանալ դիտարկումների կազմակերպված համակարգի շրջանակներում (ուղիղ կապ): Մյուս կողմից կանխատեսման ուղղությունը պետք է որոշի դիտարկումների համակարգի կառուցվածքը (հետադարձ կապ): Մոնիտորինգի տեղեկատվական համակարգը հանդիսանում է շրջակա միջավայրի որակի կարգավորման բաղադրիչ մաս, քանի որ դիտարկման պրոցեսում ստացված տեղեկատվությունը (բնական միջավայրի վիճակի գնահատման ն

նրա փոփոխության կանխատեսման մասին) օգտագործվում է բնօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ կառավարման որոշումներ ընդունելու համար: Այսպիսով, էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի մեջ մտնում են կենսոլորտի տարրերի վիճակի դիտարկումները ն անթրոպոգեն գործոնների ու աղբյուրների ներգործությունների դիտարկումները: Մոնիտորինգի համակարգի մեջ չի մտնում միջավայրի որակի կառավարման գործունեությունը, սակայն այն էկոլոգիական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության աղբյուր է:

1.2 Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը Գլոբալ մոնիտորինգն իր խորությամբ ն խնդիրներով նույնանում է «ընդհանուր մոնիտորինգ» հասկացության հետ: Գլոբալ (կենսոլորտային) մոնիտորինգի խնդիրն է` կատարել դիտարկումներ ն հսկողություն իրականացնել ամբողջ կենսոլորտի հնարավոր փոփոխությունների նկատմամբ: Գլոբալ մոնիտորինգի օբյեկտներն են մթնոլորտը, ջրոլորտը, բուսական ու կենդանական աշխարհը ն կենսոլորտն ամբողջությամբ` որպես համայն մարդկության կյանքի միջավայր: Շրջակա բնական միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի ծրագրի մշակումը ն կոորդինացումը իրականացվում է ՄԱԿ-ի կարնոր կառույցների` ՅՈՒՆԵՊ-ի (Շրջակա միջավայրի կոմիտե), ՀՕԿ-ի (Համաշխարհային օդերնութաբանական կազմակերպություն), ՄԱԳԱՏԵ-ի (Ատոմային էներգիայի միջազգային կազմակերպություն), ՎՎՖ-ի (Վայրի բնության համաշխարհային ֆոնդ) ն այլ կազմակերպությունների կողմից: Գլոբալ մոնիտորինգի ամենահրատապ խնդիրներից մեկը կենսոլորտի վրա թույլատրելի անթրոպոգեն ազդեցությունների մեծության որոշումն է: Թույլատրելի են համարվում այնպիսի ազդեցությունները, որոնք չեն հանգեցնում կենսոլորտի բաղադրիչներից որնէ մեկի վիճակի վաՅու.Ա. Իզրաել

տացմանը: Գլոբալ առումով էկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրները առանձնապես բարդ են: Եթե տարածաշրջանային մակարդակով իրականացվող մոնիտորինգը, որպես կանոն, ներպետական խնդիր է, ապա գլոբալ մոնիտորինգը համաշխարհային հանրության խնդիր է: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը նախկին ԽՍՀՄ-ում մշակվել է ակադեմիկոս Յու.Ա.Իզրաելի կողմից: Այդ հայեցակարգի առանձնահատուկ կողմը շրջակա բնական միջավայրում անթրոպոգեն փոփոխությունների արձանագրումն է: Դա միանգամայն ճիշտ է ու հասկանալի, որովհետն կլիմայի, եղանակի, ջերմաստիճանի, ճնշման, բույսերի ն կենդանիների կենսազանգվածի սեզոնային բնական փոփոխությունները տեղի են ունենում չափազանց դանդաղ, մեծ ժամանակային միջակայքում: Այդ փոփոխություններն արձանագրվում են տարբեր` երկրաֆիզիկական, օդերնութաբանական, հիդրոլոգիական, սեյսմիկ ն այլ ծառայությունների կողմից: Հակառակ դրանց` անթրոպոգեն փոփոխությունները զարգանում են չափազանց արագ, ունենալով շատ վտանգավոր հետնանքներ, քանի որ կարող են անվերադարձ լինել: Այդ փոփոխությունների բացահայտման համար անհրաժեշտ է տեղեկություններ ունենալ շրջակա միջավայրի տվյալ օբյեկտի նախնական` մինչ անթրոպոգեն ազդեցությունն ունեցած վիճակի մասին: Նման մոտեցումը վերաբերում է ֆոնային կամ բազային մոնիտորինգին: Ներկայումս ստեղծված է ֆոնային մոնիտորինգի կայանների համաշխարհային ցանց, որի միջոցով իրականացվում են շրջակա բնական միջավայրի վիճակի որոշակի պարամետրերի դիտարկումներ (չափումներ): Այդ հետազոտություններն ընդգրկում են բոլոր տիպի էկոհամակարգերը: Գլոբալ մոնիտորինգի օրինակ կարող է լինել ԷՕՏ ծրագիրը ԱՄՆում, որը նախատեսված է երկարաժամկետ հեռանկարի համար (15 տարի` սկսած 1995 թվականից): Այդ ծրագիրը համակողմանի տեղեկատվական համակարգ է, որի տվյալների վերլուծումը թույլ կտա հասկանալու Երկրի` որպես բնական համալիրի գործելակերպը, բացահայտելու նրա հետ կատարվող փոփոխության սահմանները, գնահատելու ապագա էվոլյուցիայի ուղղությունները: Ծրագիրն ունի միջդիսցիպլինային բնույթ ն պետք է աշխատի մշտական գործող անձնակազմերով ղեկավարվող երեք արբանյակներից ստացված դիտարկման արդյունքների հիման վրա: Տիեզերքից կատարվող մոնիտորինգը հնարավորություն է տալիս

արժեքավոր տեղեկություններ ստանալ ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ գլոբալ մակարդակի էկոհամակարգերի ֆունկցիայի վերաբերյալ: Մեծ տարածությունների մասին ստացված տեղեկատվությունը շատ կարնոր է հատկապես փոթորիկների, ջրհեղեղների, անտառային հրդեհների, մեծ տեխնածին աղետների տարածման սահմանները ճշտելու համար: Հայաստանը փոքր երկիր է, ն բնական է, որ գլոբալ մոնիտորինգի ուղղությամբ առանձնապես մեծ աշխատանքներ չի կարող կատարել: Սակայն ատոմային էլեկտրակայանի առկայությունը երկրի տարածքում արդեն իսկ մեծացնում է պատասխանատվությունը երկրագնդի ընդհանուր անվտանգության ապահովման համակարգում: Բացի այդ, հանրապետությունում իրականացվող սանիտարահիգիենիկ ն բնապահպանական բնույթի մոնիտորինգներն ունեն կարնոր տարածաշրջանային նշանակություն, իսկ ամեն մի տարածաշրջան հանդիսանում է գլոբալ էկոհամակարգի օղակներից մեկը, որոնք միացած են միասնական ու անբաժանելի կապերով: Թուլացնել անթրոպոգեն ճնշումը տարածաշրջանների վրա` կնշանակի թուլացնել ճնշումն ընդհանուր կենսոլորտի վրա: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգն իր մեջ ներառում է մի շարք միջազգային ծրագրեր, որոնց իրականացումը սկսվել է 1970-ական թվականներին ն ունի շարունակական բնույթ: Այդ ծրագրերից են`

Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգ (ՇՄԳՄՀ) ջուր ծրագիրը, որն այս համակարգում առաջինն է ն հիմնվել է 1977թ: Այն նպատակ է հետապնդում գնահատելու գետերի, լճերի, ջրամբարների ն ստորերկրյա ջրերի որակը: Ծրագրի շրջանակներում կատարված ուսումնասիրություններն արտացոլվել են բազմաթիվ զեկույցներում ն հրապարակումներում: Ծրագիրն իրականացնում է քաղցրահամ ջրերի որակի գլոբալ գնահատումը, ստուգում քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգի վիճակը, բացահայտում տարբեր աղտոտիչ նյութերի ազդեցության վտանգները, ինչպես նան հողօգտագործման գործում ջրի վատնման ու փչացման ուղիները: Քաղցրահամ ջրերի աղտոտվածության գնահատումն առավել դժվար է իրականացնել զարգացող երկրներում: Այս ծրագրի տվյալներն ամփոփվում ն գործողությունները համակարգվում են Կանադայի Բարլինգտոն քաղաքում: Գեոսֆերային-բիոսֆերային միջազգային ծրագրի իրականացումը սկսվել է 1986 թվականից ն ուսումնասիրում է Երկիրը` որպես ամբող15

ջական բնական համակարգ: Նրա հիմնական ուղղությունը կլիմայի փոփոխության ուսումնասիրությունն է: Ծրագիրը նախատեսում է յոթ կարնոր ուղղություններ. 1) քիմիական պրոցեսների օրինաչափությունները գլոբալ մթնոլորտում ն կենսաբանական պրոցեսների դերը գազերի շրջանառության մեջ, ստրատոսֆերայի օզոնային շերտի փոփոխությունները, կլիմայի վրա աերոզոլների թողած ազդեցությունը, 2) օվկիանոսում տեղի ունեցող կենսաերկրաքիմիական պրոցեսների ազդեցությունը կլիմայի վրա ն հակադարձ ազդեցությունը, որի դեպքում մոնիտորինգային ուսումնասիրությունները տարվում են օվկիանոսի ն մթնոլորտի միջն կատարվող գլոբալ գազափոխանակության, ծովի հատակի ն մայրցամաքների սահմանագծերի միջն տեղի ունեցող նյութափոխանակության ուղղություններով, 3) առափնյա էկոհամակարգերի ն հողօգտագործման բնույթի փոփոխության ազդեցությունները, 4) բուսածածկույթի ն ֆիզիոլոգիական պրոցեսների փոխազդեցությունը, որի միջոցով տեղի է ունենում ջրի գլոբալ շրջանառություն, 5) մայրցամաքային էկոհամակարգերի վրա գլոբալ փոփոխությունների ազդեցությունը, որի դեպքում մշակվում են մեթոդներ կլիմայի կանխատեսելի փոփոխությունների` ՇՕ2 գազի կոնցենտրացիայի ն էկոհամակարգերի վրա հողօգտագործման ազդեցությունների, ինչպես նան հակադարձ կապերի բացահայտման ուղղությամբ, հետազոտվում են նան կենսաբազմազանության փոփոխությունները, 6) պալեոէկոլոգիա ն պալեոկլիմայական փոփոխությունները ն դրանց հետնանքները, որի դեպքում հետազոտությունները կատարվում են` մ.թ.ա. 2000 թվականից մինչն մեր օրերը` կլիմայում ն շրջակա միջավայրում տեղի ունեցած փոփոխությունները պարզաբանելու նպատակով, 7) Երկիր համակարգի մոդելավորում նրա էվոլյուցիան կանխատեսելու նպատակով, որի համար դիտարկում են վերջին 100 հազար տարվա ընթացքում առաջ եկած փոփոխությունները: Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը Գերասիմովը (1975) բաժանում է 3 բլոկների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի

իր խնդիրները ն ապահովման բազան: Այդ բլոկներն են. 1. Կենսաբանական կամ կենսաէկոլոգիական (սանիտարահիգիենիկ) մոնիտորինգի բլոկը իրականացնում է մշտական դիտարկումներ շրջակա միջավայրի վիճակի ն մարդու առողջության վրա այդ միջավայրի ունեցած ազդեցությունների ուղղությամբ: Մոնիտորինգի այս բլոկի նշանակությունը դժվար է գերագնահատել: Հաճախ մարդիկ նույնիսկ չեն պատկերացնում, թե ինչպիսի վտանգի են ենթարկում իրենց առողջությունը` ապրելով այս կամ այն վայրում: Տարբեր տարածքներում մի շարք հիվանդությունների ցուցանիշների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս ճշտելու ն բնութագրելու պայմանների բարենպաստության կամ անբարենպաստության աստիճանը մարդու կյանքի ն գործունեության համար: 2. Գեոհամակարգային (երկրաէկոլոգիական, տնտեսական) մոնիտորինգի բլոկը ներառում է բնական երկրահամակարգերի փոփոխությունների դիտարկումները ն հետնում դրանց բնատեխնիկական համակարգերի փոխարկման ընթացքին: 3. Կենսոլորտային (գլոբալ) մոնիտորինգի բլոկը ներառում է երկրոլորտի պարամետրերի դիտարկումները գլոբալ մասշտաբով: Դա հետազոտությունների առավել բարդ համակարգ է, որը թույլ է տալիս կանխատեսել մարդու շրջակա միջավայրի որակի փոփոխությունները գլոբալ մասշտաբով: Որպես օրինակ կարելի է բերել «ջերմոցային էֆեկտի» առաջացման պատճառով կլիմայի գլոբալ տաքացման կանխատեսումը ն դրա հետնանքները մոլորակի կենդանի բնության վրա: Մյուս օրինակը` «Միջուկային ձմռան» հայեցակարգը, ինչը կարող է իրականություն դառնալ միջուկային պատերազմի սանձազերծման դեպքում, որը մարդկությանը կարող է կանգնեցնել ինքնաոչնչացման վտանգի առաջ: Միջուկային պատերազմի սանձահարումը ճիշտ միջազգային քաղաքականություն վարելն է, որը պետք է հենվի գիտության ն կենսոլորտի կատարյալ ճանաչողության վրա: Մարդկությանը սպառնացող միջուկային պատերազմից բացի կենսոլորտի վրա ապակայունացնող ուժեղ ազդեցություն ունեն գիտատեխնիկական հզոր առաջըանթացը, ազգաբնակչության թվաքանակի ավելացումը ն տնտեսական աճը: Այս գործոնները գնալով ավելի ու ավելի են խորացնում կենսոլորտի դեգրադացիան, թուլացնում նրա

ինքնավերականգնման ն ինքնակարգավորման ֆունկցիաները, քանի որ նրա պահպանության համար համարժեք գործողություններ ն ծախսեր չեն կատարվում: Աղյուսակ 1.2

Մոնիտորինգի բլոկը

Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի համակարգը (ըստ Ի.Պ.Գերասիմովի, 1975) Մոնիտորինգի օբյեկտը

Բնութագրվող ցուցանիշները

Օդի երկրամերձ շերտ, Մակերեսային ջրեր ն գետնաջրեր

Թունավոր նյութերի պարունակություն

Անտառային էկոհամակարգեր

Տնկարկների արդյունավետություն

Մթնոլորտ (տրոպոսֆերա ն օզոնային էկրան)

ճառագայթային հաշվեկշիռ, ջերմային տաքացում, գազային կազմ, փոշիացում

Հիդրոսֆերա

Աշխարհի մեծ գետերի ն ջրավազանների աղտոտում ն լայնամասշտաբ ջրահավաքման շրջանառություն

Բուսական ն հողային ծածկույթ, կենդանական աշխարհ

Հողի վիճակի, բուսածածկույթի ն կենդանիների գլոբալ բնութագիր

Ծառայություններ ն հենակետային բազաներ

Հիդրոօդերնութաբանական, Ֆիզիկական ն Կենսաբանական Արտադրական ու սանիտարա(սանիտարական) կենցաղային հոսքեր կենսաբանական գրգռիչներ համաճարական արտանետումներ (աղմուկ, ալերգեններ ն այլն) բանական, Ռադիոակտիվ ջրատնտեսական ճառագայթում Կենդանական ն Բնական էկոհամակարգերի բուսական ֆունկցիոնալ կառուցվածքը ն անհետացող նրա նշանակությունը տեսակներ Բնական Բույսերի ն կենդանիների Գեոհամակարէկոհամակարգեր պոպուլյացիոն վիճակ գային Գյուղատնտեսական (տնտեսական) մշակաբույսերի Ագրոէկոհամակարգեր բերքատվություն

Կենսոլորտային (գլոբալ)

ՇՕ2-ի ն Օ2-ի գլոբալ հաշվեկշիռ, նյութերի խոշորամասշտաբ շրջանառություն

Միջազգային կենսոլորտային կայաններ

Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգում արդեն մշտական դիտարկումներ են իրականացվում կենսոլորտում առավել վտանգավոր նյութերի կուտակման ուղղությամբ, որոնց ավելացումը բացառապես անթրոպոգեն գործունեության արդյունք է (աղյուսակ 1.3): Նյութերի ցուցակը ներկայացված է ըստ դրանց առաջնայնության, հիմքում դնելով կենսոլորտի ն բիոտի համար վտանգավորության աստիճանը: Օզոնային շերտի քայքայումը ստրատոսֆերայում նույնպես դիտվում է որպես անթրոպոգեն ազդեցության արդյունք: Աղյուսակ 1.3 Կենսոլորտի ն բիոտի համար վտանգավոր անթրոպոգեն նյութերը ն նրանց մոնիտորինգի տիպը (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Խումբն ըստ առաջնայնության

Աղտոտիչ նյութերը

Միջավայրը

Մոնիտորինգի տիպը

Ծծմբի երկօքսիդ + կապված մասնիկներ

օդ

իմպակտ, գլոբալ, տարածաշրջանային

Ռադիոնուկլիդներ (90Տr + 137ՇՏ)

սնունդ

իմպակտ, տարածաշրջանային

Օզոն

օդ

իմպակտ, գլոբալ (ստրատոսֆերա)

ԴԴՏ ն քլորօրգանական այլ միացություններ Կադմիում ն նրա միացությունները

Ազոտի օքսիդներ

բիոտը, մարդը սնունդ, մարդ, ջուր խմելու ջուր, սնունդ օդ

Սնդիկ ն նրա միացությունները

սնունդ, ջուր

Կապար Ածխածնի երկօքսիդ Ածխածնի օքսիդ

օդ, սնունդ օդ օդ

Նիտրատներ, նիտրիտներ

իմպակտ, տարածաշրջանային իմպակտ իմպակտ

Նավթաածխաջրածիններ

ծովի ջուր

Ֆլուորիդներ Ասբեստ Մկնդեղ Միկոտոքսիններ Միկրոկենսաբանական աղտոտում Ռեակտիվային ածխաջրածիններ

խմելու ջուր օդ խմելու ջուր սնունդ

իմպակտ իմպակտ, տարածաշրջանային իմպակտ գլոբալ իմպակտ գլոբալ, տարածաշրջանային իմպակտ իմպակտ իմպակտ իմպակտ

սնունդ

իմպակտ

օդ

իմպակտ

Աղյուսակից երնում է, որ գրեթե բոլոր վնասակար նյութերի ուղղությամբ իրականացվում է առաջին հերթին իմպակտ մոնիտորինգ, այսինքն` ուշադրությունը դարձվում է աղտոտիչ աղբյուրի ազդեցությանը շրջակա տարածքի վրա: Եվ հենց այստեղից էլ պետք է սկսվի միջավայրի կրած փոփոխության գնահատումն ու օպտիմալացումը: Դիտարկումների գլոբալ համակարգի կարնորագույն ուղղությունը հանդիսանում է մթնոլորտի ուսումնասիրության համաշխարհային ծառայությունը: Ծրագրի շրջանակներում իրականացվում է ՇՕ2-ի, ՇՒ4ի, ֆրեոնների (ՇFՇl3, ՇF2Շl2), ազոտի օքսիդների, ստրատոսֆերայում օզոնային շերտի քայքայման, տրոպոսֆերայում օզոնի քանակության ավելացման, մթնոլորտային տեղումների թթվայնության բարձրացման, Երկիր-մթնոլորտ էներգահամակարգում ճառագայթման հաշվեկշռի փոփոխության մոնիտորինգ: Նշված հետազոտությունների պատասխանատվությունն ընկած է Համաշխարհային Օդերնութաբանական Կազմակերպության (ՀՕԿ) վրա: Այս ուղղությամբ կատարվող աշխատանքները գլոբալ ն տարածաշրջանային մասշտաբներով սկսվել են 1950-ական թվականներին: Մթնոլորտի դիտարկումներին զուգահեռ 1996 թվականից գործում է նան օվկիանոսի դիտարկումների գլոբալ համակարգը, որի կարնորությունը մեծ է այնքանով, որ Երկրի մակերնույթի 719-ը ծածկված է ջրով ն այդ բաղադրիչը վճռական նշանակություն ունի մարդկության ապագայի համար: Մթնոլորտի ն Համաշխարհային օվկիանոսի դիտարկումների գործունեության մեջ լայնորեն օգտագործվում են արբանյակային միջոցներն ու սարքավորումները: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգում ուսումնասիրվում են նան երկրագնդի առանձին խոշոր հատվածները, ինչպիսիք են Արկտիկան, Անտարկտիդան, Սն ծովը, Միջերկրական ծովը, Բալթիկ ծովը ն այլն, որոնց անթրոպոգեն փոփոխությունները մարդկության համար բախտորոշ նշանակություն ունեն: Շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ճնշման նվազեցումը ն կենսոլորտի կայունության պահպանումը դարձել է համայն մարդկության ամենակենսական հիմնախնդիրը ն շոշափում է ներկա քաղաքակրթության ապագա ճակատագիրը: Այդ հիմնախնդիրը պարբերաբար տեղ է գտնում տարբեր համաշխարհային հռչակագրերում, որոնցից 21-րդ դարի մարդկության համար նշանակալից է Ռիոյի հռչակագիրը: Հռչակագիրն ընդունված է Ռիո-դե-ժանեյրոյում 1992 թ. հունիսին կայացած ՄԱԿ-ի կոնֆերանսում ն բաղկացած է 27

սկզբունքներից, որոնք ընդգրկում են բնական ռեսուրսների օգտագործման, բնության պահպանության ն հասարակության զարգացման բոլոր խնդիրները:

1.3 Մոնիտորինգի կառուցվածքը, տեսակներն ու մեթոդները Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը նախատեսում է բնության մեջ ն տեխնոսֆերայում տեղի ունեցող պրոցեսների մշտական դիտարկումներ դրանց որակական փոփոխությունների, մարդու բնակության միջավայրի վատացման, կենսոլորտի դեգրադացիան կանխատեսելու նպատակով: Կոնկրետ նպատակներից, խնդիրներից, դիտարկման օբյեկտներից կախված` տարբերում են մոնիտորինգի մի քանի տեսակներ ն իրականացման մեթոդներ: Ակադեմիկոս Յու.Իզրաելի (1984) կարծիքով ուսումնասիրվող միջավայրի բնույթից կախված կարելի է առանձնացնել մոնիտորինգի աբիոտիկ (երկրաֆիզիկական) ն բիոտիկ

(կենսաբանական) սեկտորներ: Երկրաֆիզիկական մոնիտորինգն ուղղված է պարզելու աբիոտիկ մակրո- ն միկրոմասշտաբի բաղադրամասերի (կլիմա, մթնոլորտ, միջավայրի ջրաբանական ն հողաերկրաբանական վիճակ) ռեակցիան անթրոպոգեն ներգործությունների նկատմամբ: Կենսաբանական մոնիտորինգի հիմնական խնդիրն է` պարզել կենսոլորտի բաղադրամասերի բիոտիկ վիճակը, նրա ռեակցիան անթրոպոգեն ներգործությունների նկատմամբ, որոշել բիոտիկ բաղադրամասի ֆունկցիան ն դրա շեղումը նորմալ բնական վիճակից` մոլեկուլային, բջջային, օրգանիզմի, պոպուլյացիայի, ինչպես նան համակեցության մակարդակներով: Մոնիտորինգի այս սեկտորում նպատակային են մարդու առողջության վերաբերյալ, ինչպես նան կարնոր տեսակների պոպուլյացիաների, ինդիկատոր պոպուլյացիաների ն ընդհանուր բիոտի վիճակի դիտարկումները: Կենսաբանական մոնիտորինգի մեջ հատուկ տեղ է գրավում գենետիկական մոնիտորինգը, որի նպատակը տեսակի գենետիկական կոդում տեխնածին ներգործությունների պատճառով տեղի ունեցող փոփոխությունների բացահայտումն է: Այստեղ առանձնահատուկ կարնորություն ունի մարդու գենոֆոնդի մոնիտորինգը: Գիտության մեջ գոյություն ունեցող ընդհանուր մոնիտորինգ

հասկացությունը ակադեմիկոս Ի.Պ.Գերասիմովը (1975) բաժանում է մի քանի բլոկների` կենսաէկոլոգիական, երկրաէկոլոգիական ն կենսոլորտային: Այս բլոկներից յուրաքանչյուրի մեջ կարող են մտնել մոնիտորինգի որոշակի տեսակներ` կախված կոնկրետ օբյեկտների դիտարկումներից: Իր հերթին մոնիտորինգի առանձին տեսակի կառուցվածքը բաղկացած կարող է լինել այլ տեսակների մոնիտորինգների ենթահամակարգերից: Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի տեսակների կառուցվածքն արտահայտող սխեմաներից մեկը ներկայացված է նկ.1.3-ում: Սխեմայում բերված կառուցվածքը շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի հնարավոր բոլոր տեսակների լրիվ դասակարգումը չէ: Մոնիտորինգի առանձին տեսակների միջն միշտ չէ, որ կարելի է ցայտուն արտահայտված սահմանազատում կատարել, որովհետն տարբեր նպատակներով իրականացվող հետազոտությունների մեջ կարող են ներգրավվել մոնիտորինգի նույն տեսակները: Ներկայումս ամենամեծ հրատապությունն է ստացել անթրոպոգեն փոփոխությունների մոնիտորինգը, քանի որ միջավայրի վրա ունեցած տեխնածին ն տնտեսական ներգործություններն են հենց վտանգ ներկայացնում էկոհամակարգերի, լանդշաֆտների ն ընդհանուր կենսոլորտի համար: Բացառիկ կարնոր նշանակություն ունեն կենսոլորտային մոնիտորինգի արդյունքները, որոնք նպատակաուղղված են ուժեղացող անթրոպոգեն ազդեցությունների տակ շրջակա բնական միջավայրում գլոբալ ֆոնային փոփոխությունների բացահայտմանը: Ըստ աղտոտման, բուսածածկույթի դեգրադացման ն հողերի անապատացման մասշտաբների տարբերում են գլոբալ (համամոլորակային), ռեգիոնալ (տարածաշրջանային), լոկալ (տեղական) մոնիտորինգներ: Գլոբալ մոնիտորինգը հետնում է կենսոլորտում տեղի ունեցող համամոլորակային երնույթներին ն գործընթացներին, ինչպես նան իրականացնում հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում: Ռեգիոնալ կամ տարածաշրջանային մոնիտորինգն ընդգրկում է առանձին տարածաշրջաններ, որոնց սահմաններում դիտվում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք իրենց բնական ընթացքով կամ անթրոպոգեն ազդեցությամբ տարբերվում են բնական կենսաբանական գործընթացներից:

Շրջակա միջավայրի վիճակի մոնիտորինգ

Շրջակա բնական միջավայրի մոնիտորինգ

Երկրաֆիզիկական մոնիտորինգ

Վերափոխված ն արհեստական շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ

Երկրաքիմի- Ֆիզաշխարհագրական ական մոնիտորինգ մոնիտորինգ

Անթրոպոգեն փոփոխությունների մոնիտորինգ

Անթրոպոսֆերայի մոնիտորինգ

Ազգագրական մոնիտորինգ

Սոցիալհիգիենիկ մոնիտորինգ

Կենսաբանական մոնիտորինգ

Բիոտի աղտոտման մոնիտորինգ

Նկ. 1.3

Կենսոլորտի արդյունավետության մոնիտորինգ

Անհետացող ն անհետացման եզրին հայտնված տեսակների մոնիտորինգ

Կարնորագույն պոպուլյացիաների, տեսակների, համակեցությունների ն էկոհամակարգերի մոնիտորինգ

Մոնիտորինգի տեսակների կառուցվածքը (ըստ Կ.Ս.Բուրդինի, 1985-Տ.Ա.Խվան, 2003)

Ըստ մարդկային գործոնների ն տեխնածին ազդեցությունների աստիճանի բոլոր տարածաշրջաններում իրականացվում են մոնիտորինգի երկու սահմանային նշանակության հետազոտություններ` իմպակտ (անգլ. iոքՅօt – հարված, սեղմում, հրում, վարակված շրջան) ն բազային (ֆոնային): Իմպակտ մոնիտորինգն ապահովում է դիտարկումներ հատուկ վտանգավոր գոտիներում ն տեղանքում, որոնք անմիջապես հարում են աղտոտիչ նյութերի աղբյուրներին: Այդ

մոնիտորինգն ընդգրկում է լեռնաարդյունաբերական, լեռնաքիմիական, քիմիական, մեքենաշինական, նավթարդյունաբերական, ջերմային ն ատոմային էներգետիկայի, ինտենսիվ գյուղատնտեսության ն մարդու ուժեղ այլ ազդեցությունների ենթարկված տարածքների բոլոր բաղադրիչները, իսկ դրանց գնահատման ցուցանիշները (ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ, ազոտի ն ծծմբի օքսիդներ, դիօքսիններ, բենզապիրիններ, նիտրատներ, նիտրիտներ, այլ թունավոր ու մթնոլորտն աղտոտող նյութեր) համեմատվում են բազային մոնիտորինգի տվյալների հետ: Բազային մոնիտորինգը հետնում է բնական համակարգերի վիճակին, որոնց վրա տարածաշրջանային անթրոպոգեն ազդեցությունները գործնականում չեն անդրադառնում: Բազային մոնիտորինգի իրականացման համար օգտագործվում են արդյունաբերական շրջաններից հեռու գտնվող տարածքները, այդ թվում` կենսոլորտային արգելավայրերը: Բազային մոնիտորինգից ստացված տվյալները ծառայում են որպես ստուգիչ տարբերակ` իմպակտ մոնիտորինգից ստացված արդյունքների աստիճանը որոշելու համար: Առանց այդպիսի համեմատության անհնար է գնահատել ստեղծված իրավիճակը ն այն հաղթահարելու միջոցառումներ մշակել: Ըստ օբյեկտների հետազոտության բնույթի մոնիտորինգային ուսումնասիրություններն ու դիտարկումներն իրականացվում են անմի-

ջական ն հեռահար (դիստանցիոն) մոնիտորինգներով: Անմիջական մոնիտորինգն անփոխարինելի է շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող բազմաբնույթ փոփոխություններն ուսումնասիրելու, վերահսկելու ն վտանգավոր զարգացումները կանխելու համար: Անմիջական մոնիտորինգի ելակետային գործողություններն են` օբյեկտների (օդ, ջուր, հող, բույսեր, հանքավայրեր ն այլն) վիճակի արձանագրումը, նկարահանումը, նմուշների վերցնելը, լաբորատոր ուսումնասիրությունները ն կոնկրետ միջոցառումների իրականացումը: Օրինակ` հողերի, ջրերի ն բույսերի նմուշների անմիջական ուսումնասիրություններով ն դաշտային դիտումներով է բացահայտվում հանքային պարարտանյութերի, պեստիցիդների, քիմիական մելիորանտների ն բույսերի աճի կարգավորիչների սխալ օգտագործման բացասական ազդեցություններն այդ ռեսուրսների, կենդանիների ն մարդկանց վրա: Անմիջական մոնիտորինգի միջոցով են պարզաբանվում սինթեզվող պեստիցիդների կայունությունը, վտանգավորության աստիճանը ն քայքայման արագությունը հողում ու բույսի

հյուսվածքներում: Առանց անմիջական մոնիտորինգային դիտարկումների անհնար է գնահատել ն վերահսկել բնակավայրերի ն տարբեր նշանակության տարածքների սանիտարատոքսիկոլոգիական վիճակը, հաստատել վնասակար նյութերի էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական նորմատիվները, ապահովել բիոտի կենսաբազմազանության անվտանգությունը:

Սանէպիդ

Սանէպիդ

Սանէպիդ

Նկ. 1.4 էկոլոգիական մոնիտորինգի մակարդակները ն պատասխանատվության բաշխումը պետական մարմինների միջն (է.Ա.Առուստամով, 2004)

Քիմիական ն ֆիզիկաքիմիական անալիզների մեթոդները թույլ են տալիս որոշելու շրջակա միջավայրում աղտոտիչ նյութերի քանակական ն որակական կազմը: Բնական էկոհամակարգերի կայունության գնահատումը տարբեր տեսակի աղտոտիչների նկատմամբ կատարվում է կենսաինդիկացիայի մեթոդով: Կենսաինդիկացիան անթրոպոգեն բեռնվածության հայտնաբերումն ու որոշումն է` կենդանի օրգանիզմների ն նրանց համակեցությունների կողմից ցուցաբերվող ռեակցիայի հիման վրա: Կենսաինդիկացիոն հետազոտությունների օբյեկտներ կարող են լինել ֆլորայի ն ֆաունայի տարբեր տեսակներ, ինչպես նան էկոհամակարգեր: Օրինակ` փշատերն ծառատեսակները զգայուն են ռադիոակտիվ

աղտոտման նկատմամբ, իսկ հողային ֆաունայի շատ ներկայացուցիչներ զգայուն են արդյունաբերական աղտոտման նկատմամբ: Փշատերն անտառներն օգտագործվում են հատկապես ճգնաժամային էկոլոգիական վիճակում գտնվող էկոհամակարգերում դիտարկումներ կատարելու համար: Նման օբյեկտների դիտարկման արդյունքների վերլուծությունը թույլ է տալիս բացահայտել էկոլոգիական շեղումը դեռնս աղտոտման այն մակարդակում, որը տվյալ տարածքում ապրող բնակչության համար վտանգ չի ներկայացնում: Հայաստանի տարածքը փոքր է, ն այստեղ շրջակա միջավայրի գրեթե բոլոր բաղադրիչների վիճակի ու նրանց փոփոխությունների դիտարկումները կատարվում են անմիջական մոնիտորինգի մեթոդով: Անմիջական մոնիտորինգը բավականին հուսալի լինելու հետ մեկտեղ միավոր տարածքի հաշվով ամենածախսատարն է: Օրինակ` 1կմ տարածքի լուսանկարումները անմիջական մոնիտորինգի մեթոդով կազմում են մոտ 100 ամերիկյան դոլար, իսկ արբանյակային նկարահանման դեպքում` 1սենթ: Երկրոլորտի ն կենսոլորտի վրա անթրոպոգեն ազդեցությունը բացահայտելու, Երկրի ռեսուրսները ուսումնասիրելու նպատակով ստեղծվել են գլոբալ դիտարկումների համակարգեր, որոնց մեջ լայնամասշտաբ կիրառություն են գտել ինքնաթիռային ն արբանյակային մեթոդներով կատարվող հետազոտությունները: Այդ մեթոդները օգտագործվում են ավանդական մեթոդների հետ համատեղ: Երկրի ռեսուրսների հետազոտման համար օգտագործվում են հեռահար զոնդավորման (զոնդի միջոցով նախապես ստուգել), լուսանկարահանման ն հեռուստատեսային մեթոդներ, բազմաալիքային սպեկտրալ լիդարներ, ռադիոլոկատորներ, նավեր, աերոստատներ, ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ ն այլն: Տիեզերական տեխնոլոգիաների ոլորտի առաջընթացը լայն հնարավորություններ բացեց միջազգային համագործակցության համար: 1961թ. ՄԱԿ-ը ընդունեց բանաձն տիեզերական տարածությունը խաղաղ նպատակներով օգտագործելու մասին: 1980-ական թվականներին սկսեցին ստեղծվել կազմակերպություններ, որոնց հիմնական կողմնորոշումը տիեզերքից Երկրի վիճակի դիտարկումների համակարգի ստեղծումն էր: Այդ համակարգերից էր Երկրի մակերնույթին հետնող արբանյակային դիտարկումների կոմիտեն: Ներկայումս ստեղծված է գլոբալ օդերնութաբանական արբանյակային ցանց:

Բազմասպեկտորային ռադիոմետրերով հագեցած ավտոմատ արբանյակները ներկայումս հանդիսանում են Երկրի շրջակա միջավայրի մշտական մոնիտորինգի գլխավոր սարքերից մեկը: «Սալյուտ», «Միր», «Սկայլեբ» բնակելի ուղեծրային կայանները տիեզերական գիտական լաբորատորիաներ են, որոնք կատարում են բարդ փորձեր, ստուգում նոր սարքերը, իրականացնում տեսողական դիտարկումներ: Դրանց թվին են պատկանում եղանակի ուսումնասիրությունը, ջրերի դինամիկ փոփոխությունները, մթնոլորտի շրջապտույտը, ջրային ն օդային ավազանների աղտոտման գնահատումը, անտառների վիճակը, նավարկության մոնիտորինգը, առափնյա գոտիների քարտեզահանումը, օվկիանոսի ափերի ն հատակի հետազոտումը, ծովային սառույցների դիտարկումները ն այլն: Հնարավոր է դարձել տիեզերքից ճշգրիտ տվյալներ ստանալ քլորոֆիլի գլոբալ բաշխվածության, ծովային ջրերում լուծված նյութերի խտության մասին: Նոր, գունավոր սկաներների ներդրումը հնարավորություն կտա արժանահավատ ու ամբողջական տվյալներ ստանալու ծովի ջրի ծաղկման, նավթային աղտոտման ն դրանց տարածման մասին: Արբանյակային հետազոտությունների ճշգրտության աստիճանը շատ բարձր է, տատանումը հողի մակերնույթի նկարահանման ժամանակ կազմում է ընդամենը 10մ: Արբանյակային համակարգերը պատկանում են գլխավորապես Ռուսաստանին, ԱՄՆ-ին, ճապոնիային, Հնդկաստանին ն Չինաստանին: Երկրի առաջին արհեստական արբանյակն արձակվել է նախկին ԽՍՀՄում 1957թ. հոկտեմբերի 4-ին: Վերջին Ռուսական արբանյակներից մեկը, որը շահագործվել է 1996թ., ГСМОС – 1 (Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգ) արբանյակն է: «Միր» ուղեծրային տիեզերական համալիրը մշտական էկոլոգիական մոնիտորինգ է իրականացնում իոնոլորտում ն առաջին հերթին տիեզերական տարածության մեջ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման վերաբերյալ: ԱՄՆ-ի արբանյակները շրջակա միջավայրի փոփոխություններին ու գործընթացներին հետնում են 1960 թվականից: Դրանք տեղակայված են ինչպես Երկրի, այնպես էլ բնեռային ուղեծրերում ն հսկայական տեղեկություն են տալիս կլիմայական, օվկիանոսագիտական, օդերնութաբանական երնույթների տեղաշարժերի մասին: ճապոնիան օգտագործում է օդերնութաբանական գեոստացիոնար արբանյակներ, որոնք մտնում են գլոբալ օդերնութաբանական արբանյակային ցանցի մեջ 1977 թվականից: Նոր, ճապոնական բազմա27

ֆունկցիոնալ ՄԵՏԵՈՍԱՏ արբանյակը, որն արձակվել է 1999 թվականին, նախատեսված է երկու խնդրի լուծման համար` երկրոլորտի օդերնութաբանական դիտարկումները շարունակելու ն ավիացիայի գործունեությունը ապահովելու համար: Ստրատոսֆերայում թռչող ինքնաթիռների միջոցով իրականացվում են օզոնային շերտի վիճակի, եղանակի ձնավորման, մթնոլորտի աղտոտվածության, անտառային հրդեհների տարածման, խոշոր տեխնածին աղետների ազդեցության սահմանների, ջրերի վիճակի ն այլ անթրոպոգեն գործընթացների դիտարկումներ: Ինքնաթիռների միջոցով իրականացվում է նան անտառային, ջրային ն հատուկ պահպանվող տարածքների վերահսկողություն ն ռեսուրսների պահպանություն: Ընդհանուր մոնիտորինգի համակարգում յուրահատուկ տեղ է գրավում ազգային ն միջազգային բնույթի մոնիտորինգի խնդիրները: Ազգային մոնիտորինգի շրջանակներում ուսումնասիրություններ են կատարվում տվյալ ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական, կենցաղային, էթնիկական, հոգեբանական, արմատացած սովորույթների, սննդամթերքների օգտագործման, առանձին հիվանդությունների տարածման, մտածելակերպի, ձգտումների ն այլ հատկանիշների պատմական փոփոխությունների ուղղությամբ: Ազգային բնույթի մոնիտորինգի համակարգում դիտարկումների գլխավոր նպատակը, այնուամենայնիվ, մնում է շրջակա միջավայրի ն բնական ռեսուրսների նկատմամբ ժողովրդի ունեցած ավանդական վերաբերմունքի գնահատումը ն այդ փոփոխությունների մեջ դրական տեղաշարժի խթանումը: Շատ հատկանիշներով ն սովորություններով աշխարհի ժողովուրդներն ու ազգերը զգալիորեն տարբերվում են իրարից, սակայն գոյատնում ն ապրում են մի ընդհանուր միջավայրում, միջավայր, որի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքը ն ռեսուրսները խնայողաբար օգտագործելը բոլորի սրբազան պարտքն է: Քաղաքակրթության ներկա փուլում Երկրի վրա ստեղծված էկոլոգիական վիճակը, կենսոլորտում տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունների վտանգավոր միտումներն ու համայն մարդկության ապագայի նկատմամբ անհանգստությունը դոմինանտ աղդեցություն են թողնում համաշխարհային հասարակության մտածելակերպի ն գաղափարախոսության վրա: Սակայն դոմինանտ ազդեցությունը դեռնս համարժեք գործելակերպ չի դարձել շրջակա միջավայրը պահպանելու հարցում:

Շրջակա միջավայրի բաղադրիչների վիճակի ու դրանց անթրոպոգեն փոփոխությունների մշտական դիտարկումների ն վերահսկման համակարգն ըստ էության կրում է միջազգային բնույթ, որովհետն ոչ մի երկիր չի կարող սահմանազատվել ն պաշտպանվել աշխարհի գլոբալ գործընթացներից` աղտոտիչների տարածումից, տեխնածին աղետների ազդեցությունից, ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացումից ու կլիմայի գլոբալ փոփոխությունից, համաճարակներից, կենսաբազմազանության կրճատման միտումներից, բիոտի ընդհանուր վիճակի վատթարացումից ն այլն: Ուստի թվարկած երնույթների մոնիտորինգը պետք է իրականացվի բոլոր երկրների միասնական ջանքերով: Այսինքն` շրջակա միջավայրում իրականացվող մոնիտորինգը ինքնըստինքյան ստանում է միջազգային մոնիտորինգի կարգավիճակ: Եվ առանց միջազգային համագործակցության անհնար է կարգավորել ազգաբնակչության աճը, նվազեցնել աղքատությունը, կրճատել տարբեր երկրների միջն եղած սոցիալ-տնտեսական մակարդակների տարբերություններն ու սպառազինությունները, մեղմացնել անթրոպոգեն ճնշումը միջավայրի վրա, ապահովել կենսոլորտի ինքնավերականգնումը ն կայունությունը:

1.4 Մոնիտորինգի կազմակերպումը Մոնիտորինգի ցանկացած համակարգի, ձների, մեթոդների արդյունավետությունը հիմնականում որոշվում է նրա կազմակերպմամբ, որն իրենից ներկայացնում է բարդ բազմապլանային խնդիր: Մոնիտորինգի կազմակերպման բարդությունն առաջին հերթին կախված է նրա իրականացման մակարդակից: Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը կարող է իրականացվել տեղային (լոկալ), առանձին տարածաշրջանային ն համամոլորակային` գլոբալ մակարդակներով: Իրականացվող մոնիտորինգի մակարդակին համարժեք պետք է ունենալ միջոցներ` լաբորատորիաներ, կայաններ, նոր բարձրարդյունավետ տեխնոլոգիաներ, ֆինանսներ: Այդ ամենի հետ մեկտեղ շրջակա բնական միջավայրի մոնիտորինգի արդյունավետությունը մեծ մասամբ կախված է նան կենսոլորտի խախտումների ն անթրոպոգեն փոփոխությունների տեսական ու մեթոդոլոգիական հիմունքների գիտական հիմնավորվածությունից, տարբեր գործոնների ն ցուցանիշների գնահատման չափանիշներից:

Այդ հարցերի լուծումը էականորեն կբարձրացնի արդյունքների գործնական նշանակությունը, որոնք ստացվում են այս կամ այն բաղադրիչի կամ տարածքի մոնիտորինգի ժամանակ: Օրինակ, միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում օգտագործվում են տարբեր կառույցների, լաբորատորիաների, գերատեսչությունների, նավերի, արբանյակների ներուժը ն տեղեկատվությունը: Ռուսաստանի Դաշնությունում այդ աշխատանքներում ներգրավված են պաշտպանության, բնական ռեսուրսների, գյուղատնտեսության, արտակարգ իրավիճակների, առողջապահության ն այլ նախարարություններ, օդերնութաբանական ծառայություններ, բազմաթիվ վարչություններ, գիտության ն կրթության օջախներ, մարզային ն շրջանային շատ կառույցներ: Ստացված բոլոր տեղեկությունները վերջին հաշվով մշակում ն ամփոփում է Պետական էկոլոգիական կոմիտեն: Արտակարգ դեպքերում, երբ շրջակա միջավայրում առաջանում է ակնհայտ վտանգավոր միտում ունեցող փոփոխություն, այդ երնույթի ուսումնասիրության ն վերահսկման համար ստեղծվում են հատուկ խմբեր: Մոնիտորինգի պետական ծառայությունը հիմնվում է առաջին հերթին ռեժիմային դիտարկումների ցանցի, որն ունի բազմաթիվ մասնաճյուղեր ն կետեր, հավաքագրած տվյալների վրա: Օրինակ, օդերնութաբանական կայանների տվյալները, օդի, ջրի, հողի աղտոտվածության անալիզները ն այլն: ՌԴ-ում միայն ձյան շերտի աղտոտվածության մոնիտորինգ են իրականացնում 645 օդերնութա2 բանական կայաններ, որոնք ընդգրկում են 17մլն կմ տարածք: Ձյան 2+ նմուշներում որոշվում են քՒ-ը, ՏՕ4 , NՕ3 , NՒ4 իոնները, ծանր մետաղները, բենզապիրենները ն այլն: Ռուսաստանի տարածքում ստեղծված է մթնոլորտի կարնորագույն տարրերի (Օ3, ՇՕ2, աերոզոլների օպտիկական խտություն, տեղումների քիմիական կազմ, ֆրեոնների քանակություն, մթնոլորտա-էլեկտրական երնույթների բնութագրում ն այլն) դիտարկումների էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգ: Ռուսաստանի բնական շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման դիտարկումների ցանցն ընդգրկում է 456 օդերնութաբանական կայաններ ն կետեր, որոնք հետնում են գործող 29 ատոմային ռեակտորների աշխատանքին: Նրանց տարածքներում մթնոլորտային տեղումների մեջ որոշվում են ծանր ջուրը (տրիտիում) ն ստրոնցիումը ( Տr): Այս կտրվածքով դիտարկումները շարունակվում

են նան Չերնոբիլի աղետի շառավղում մինչն 5Կյուրի/կմ : Միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի շրջանակներում դիտարկվում ն վերահսկվում են կենսոլորտի տարբեր բաղադրամասերի հետնյալ տարրերը: Մթնոլորտում – գազերի ն աերոզոլների, քիմիական նյութերի ն ռադիոնուկլիդների կազմը, ձյան ն անձրնի կազմը այդ նույն նյութերի պարունակության ուղղությամբ, մթնոլորտի ջերմային ն խոնավությամբ աղտոտումը: Ջրոլորտում – հիդրոլոգիական ցուցանիշներ (ջրի ծախս, հոսքի արագություն, ջրի մակարդակի չափումներ): Գետերում, լճերում, ջրամբարներում, ջրահավաք ն ջրամղիչ կետերում մշտապես վերահսկվում են հիդրոկենսաբանական ցուցանիշները (ֆիտոպլանկտոն, զոոպլանկտոն, զոոբենթոս, պերիֆիտոն ն այլն), մակերեսային հոսքաջրերում ն գետնաջրերում ուսումնասիրվում են հիդրոքիմիական կազմը, ռադիոնուկլիդները, ինչպես նան ջերմային աղտոտումը: Հողային ծածկույթում – հողի բերրի շերտի քիմիական աղտոտիչների ն ռադիոնուկլիդների կազմը, ֆիտոտոքսիկությունը, միկրոբային կենսազանգվածը, առանձին աղտոտիչ նյութերի միգրացիան: Բիոտի մոնիտորինգի ժամանակ – հետազոտվում է տեսակային կազմը, հիվանդանալու հաճախականությունը, կատարվում է սնման շղթայի հիմնական օղակների արտադրանքի գնահատում, որոշվում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի բուսածածկույթի, հողային զոոցենոզների, վերերկրյա համակեցությունների, տնային ն վայրի կենդանիների, թռչունների, միջատների, պլանկտոնի, ջրային բույսերի քիմիական ն ռադիոակտիվ աղտոտվածության աստիճանը: Ուրբանիզացված միջավայրում կատարվում է քաղաքների, բնակավայրերի քիմիական ն ռադիացիոն ֆոնի դիտարկում, ինչպես նան սննդամթերքների ն խմելու ջրի քիմիական ն ռադիացիոն ուսումնասիրություն: Բնակչության վերաբերյալ ուսումնասիրվում են բժշկաազգագրական բնորոշ ցուցանիշներ (թվաքանակ ն խտություն, ծնունդ ն մահացություն, հասակային կազմ, հիվանդանալու հաճախականություն, անոմալիաների ն այլասերված սերունդների ծնունդ), սոցիալտնտեսական գործոններ: Մոնիտորինգի ճիշտ կազմակերպման հրատապ պահանջներից են արտանետումների ն արտահոսքերի ժամանակին արձանագրումն ու

նրանց ընթացքի վերահսկումը: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից տեխնոլոգիական պատճառներով միջավայրում հայտնված վնասակար նյութերի քանակը մշտապես պետք է համապատասխանի պահանջվող նորմաներին:

1.5 Շրջակա միջավայրի որակի գնահատումը Մոնիտորինգային հետազոտություններում կարնոր տեղ է գրավում շրջակա միջավայրի որակի գնահատումը: Շրջակա միջավայրի որակը բնական պայմանների համապատասխանության աստիճանն է մարդու ֆիզիոլոգիական հնարավորություններին: Տարբերում են առողջ շրջակա միջավայր, որտեղ մարդու առողջությունը նորմալ է, ն ոչ առողջ, որտեղ խաթարվում է մարդու առողջական վիճակը: Երբ մարդու ն շրջակա միջավայրի փոխազդեցության ժամանակ առաջ են գալիս առողջական վիճակի անդառնալի փոփոխություններ, ապա այդպիսի միջավայրը համարվում է ճգնաժամային: Այստեղից հետնում է, որ մարդու առողջության պահպանման համար անհրաժեշտ է հետնել շրջակա միջավայրի որակին, որի համար մշակված են համապատասխան գիտական գնահատականներ, որոնք կոչվում են շրջակա միջավայրի որակի ստանդարտներ: Դրանք բաժանվում են

էկոլոգիական ն արտադրական-տնտեսական ուղղությունների: էկոլոգիական ստանդարտները վեր են հանում շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ազդեցության սահմանային թույլատրելի նորմաները, որոնց գերազանցումը վնաս է հասցնում մարդու առողջությանը, ինչպես նան կործանարար է բույսերի ու կենդանիների համար: Այդ նորմաները հաստատվում են աղտոտիչ նյութերի սահմանային թույլատրելի խտությամբ (ՍԹԽ) ն վնասակար ֆիզիկական ազդեցության սահմանային թույլատրելի աստիճանով (ՍԹԱ): ՍԹԽ-ն վնասակար նյութերի այն քանակն է (կշռով կամ ծավալով), որի հետ մշտական կամ պատահական շփումը մարդու առողջության ն նրա սերնդի վրա չի թողնում անբարենպաստ ազդեցություն: Ներկայումս մշակված են աղտոտիչ նյութերի ՍԹԽ-ներ` 200-ը օդի ն ավելի քան 600-ը ջրային միջավայրի համար: Իսկ վնասակար ֆիզիկական ազդեցություններից, որպես կանոն, թույլատրելի աստիճան է սահմանվում ձայնային ն էլեկտրամագնիսական աղտոտման համար:

Շրջակա միջավայրի արտադրա-տնտեսական ստանդարտների որակը պայմանավորված է արտադրական, կոմունալ-կենցաղային ն այլ օբյեկտների էկոլոգիական անվտանգ աշխատանքային ռեժիմով: Այդ ստանդարտներին են վերաբերում աղտոտիչ նյութերի սահմանային թույլատրելի արտանետումը դեպի շրջակա միջավայր (ՍԹԱ) ն աղտոտիչ նյութերի սահմանային թույլատրելի արտահոսքը (ՍԹԱՀ) դեպի ջրավազաններ: Մթնոլորտի մեջ սահմանային թույլատրելի արտանետումը (ՍԹԱ) հաստատվում է աղտոտման յուրաքանչյուր աղբյուրի համար առանձին այն պայմանով, որ երկրամերձ շերտում այդ նյութերը մարդկանց, բույսերի ն կենդանիների համար չեն գերազանցի սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ): Խիտ բնակեցված վայրերում մթնոլորտային օդի համար հաստատվում են մեկանգամյա առավելագույն ն օրվա միջին ՍԹԽ-ի նորմատիվներ: Առավելագույն մեկանգամյա ԱԹԽ-ն հանդիսանում է վնասակար նյութերի վտանգավորության հիմնական բնութագրողը: Այն դեպքում, երբ օդում միաժամանակ գտնվում են մի քանի վնասակար նյութեր, ապա ՍԹԽ-ն հաստատվում է հաշվի առնելով, որ նրանցից որոշները ցուցաբերում են փոխուժեղացնող ներգործություն, օրինակ ացետոնը ն ֆենոլը, ծծմբի դիօքսիդը ն ֆենոլը, ազոտի դիօքսիդը ն ֆորմալդեհիդը, ծծմբի դիօքսիդը ն ազոտի դիօքսիդը, ծծմբի դիօքսիդը ն ծծմբաջրածինը, ցիկլոհեքսանը ն բենզոլը ն այլն: Օբյեկտների կողմից վնասակար նյութերի արտանետման ժամանակ, երբ այդ նյութերն ամբողջությամբ կամ մասամբ փոխարկվում են ավելի թունավոր նյութերի, ապա անհրաժեշտ է հաշվարկները կատարել նոր առաջացող թունավոր նյութերի վրա: Մթնոլորտային մի շարք վնասակար նյութերի համատեղ – միաժամանակյա մասնակցության ժամանակ, երբ նրանց ազդեցությունը կարող է գումարվել, այդ դեպքում գումարային խտությունը չպետք է անցնի մեկից`

Շ1 Շ2 Շո + + ... + ≤1

ՍԹԽ1 ՍԹԽ2

ՍԹԽո որտեղ Շ1, Շ2, ..., Շո-ը վնասակար նյութերի խտությունն է մթնոլորտային օդում, նույն նմուշի մեջ, մգ/մ , ՍԹԽ1, ՍԹԽ2, ..., ՍԹԽո-ը մթնոլորտային վնասակար նյութերի համապատասխան սահմանային թույլատրելի խտություններն են, մգ/մ : Սահմանային թույլատրելի արտանետման ժամանակ հաշվի են

առնվում ձեռնարկության զարգացման հեռանկարը, տեղանքի ֆիզիկաաշխարհագրական ն կլիմայական պայմանները, արդյունաբերական ն բնակելի գոտիների փոխադարձ դիրքադրությունը: ՍԹԱ-ն վերանայվում է յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ: Եթե հնարավոր չէ պակասեցնել ձեռնարկությունների արտանետումները, ապա հարց է դրվում բնակելի գոտուց նրանց հանելու կամ վերապրոֆիլավորելու համար: Սահմանային թույլատրելի արտահոսքը (ՍԹԱՀ) հոսքաջրերում վնասակար նյութերի այն զանգվածն է, որը հայտնվում է ջրային օբյեկտների մեջ: Այդ քանակությունը պետք է համապատասխանի վերահսկման կետում վերցված ջրի որակի չափանիշներին: Վնասակար նյութերի նորմաները պետք է համապատասախանեն նրանց ՍԹԽներին ջրի օգտագործման տեղերում: Ջրային օբյեկտներում ՍԹԽ-ն նյութերի այն խտությունն է մգ/լ-ով, որից ավելի բարձր արժեքներում ջուրը դառնում է օգտագործման համար ոչ պիտանի: Արգելվում է ջրային օբյեկտների մեջ բաց թողնել այնպիսի տեխնոլոգիական հոսքաջրեր, որոնց մեջ եղած նյութերի ՍԹԽ-ն չի հաստատված: Շրջակա միջավայրի որակի վերահսկման ն կառավարման համար որոշիչ նշանակություն ունեն հիգիենիկ նորմատիվները, որոնք առաջին հերթին ուղղված են մարդու առողջության վրա աղտոտիչ նյութերի անբարենպաստ ազդեցությունների պրոֆիլակտիկայի իրականացմանը: Սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները շրջակա միջավայրի օբյեկտներում քիմիական նյութերի ն այլ միացությունների պարունակության թույլատրելի մակարդակներն են, որոնք սահմանվում են օրենսդրորեն ն պարտադիր են բոլոր գերատեսչությունների, հիմնարկների ն կազմակերպությունների համար: Այդ նորմատիվները կրում են կոնկրետ բնույթ ն հիմնված են որոշակի ցուցանիշների ու չափանիշների վրա: Սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները երկար ժամանակ հանդիսանում էին շրջակա միջավայրի որակի գնահատման միակ չափանիշը: Ներկայումս սանիտարահիգիենիկ նորմատիվների շարքում նորմավորվում են նան վնասակար նյութերի պարունակությունը (ՍԹԽ) անասնապահական կերերում, ոռոգման ջրերում, կենսաբանական մաքրման ենթարկվող հոսքաջրերում, ձկնաբուծական ջրավազաններում, օդում, հողում, բույսերի մեջ ն այլուր: Սակայն մինչ այժմ հիգիենիկ ՍԹԽ-ները հանդիսանում են շրջակա միջավայրի որակի հիմնական չափանիշները ն օգտագործվում են էկոլոգիական իրադրության վտանգի գնահատման, սահմանային թույլատրելի ար34

տանետման ու արտահոսքի հաշվարկման, շրջակա միջավայրի աղտոտման հետ բնակչության առողջության խաթարման ռիսկի որոշման ժամանակ: Սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները, կապված մթնոլորտային օդի, ջրի, հողի, բուսական ու կենդանական ծագման սննդամթերքների ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխականության ն յուրահատկության, ինչպես նան օրգանիզմի վրա ունեցած ազդեցության առանձնահատկությունների հետ, սահմանվում են յուրաքանչյուր օբյեկտի համար առանձին: Քիմիական միացությունների ներգործությունը կարող է լինել ոչ միայն ուղղակի, այլն անուղղակի, որի համար այս կամ այն օբյեկտում նրանց նորմավորման ժամանակ պետք է հաշվի առնվեն անբարենպաստ ազդեցությունների տարբեր ձներն ու էֆեկտները: Շրջակա միջավայրի կենսաբանական աղտոտումը կապված է էկոհամակարգերի մեջ օտար օրգանիզմների ներխուժման (ինչպես նան մարդու կողմից ներդրման) ն դրանց արագ բազմացման հետ: Այդ օրգանիզմների խմբին են դասվում ախտածին միկրոօրգանիզմները (բակտերիաներ, վիրուսներ), կենդանական ն անթրոպոգեն ծագման պայմանական-ախտածին միկրոօրգանիզմները, մակաբույծները (լյամբլյա, դիզենտերիայի ամեոբաներ, ասկարիդներ ն այլն), ոչ ախտածին միկրոօրգանիզմները (կենսաբանական ակտիվ միացությունների պրոդուցենտներ), ֆիտոպլանկտոնը (որոնք զարգանում են ջրավազաններ մուտք գործող սննդատարրերի, հիմնականում` նիտրատների ն ֆոսֆատների ավելցուկի հետնանքով): Կենսաբանական աղտոտիչների կարգավորման հիմքում ընկած գլխավոր սկզբունքը վերաբերում է համաճարակաբանական անվտանգությանը (ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչների` բակտերիաների, վիրուսների, մակաբույծների բացակայությանը): Ըստ այդ սկզբունքի` հաստատվել են խմելու, քաղցրահամ ն ծովային ջրերի, կենտրոնացված ջրապահովման աղբյուրների, լողավազանների ն հոսքաջրերի, հողի վիճակի միկրոկենսաբանական որակի նորմատիվներ: Հողի առավել ինտենսիվ միկրոբային աղտոտումը կապված է հողատարածքներում ոռոգման նպատակով օգտագործվող տնտեսական-կենցաղային հոսքաջրերի հետ: Մթնոլորտային օդը սովորական պայմաններում ախտածին վիրուսային ն բակտերիալ ինֆեկցիայի տարածման գործում որնէ դեր չունի: Օդային ինֆեկցիայի տարածման օջախ է փակ տարա35

ծությունների օդը, ն առաջին հերթին հիվանդանոցային օդը, որտեղ միկրոբային աղտոտման նորմատիվներ հաստատված են միայն վիրահատական բաժանմունքների ն ծննդատների համար: Ֆիզիկական միջավայրն իրենից ներկայացնում է տարբեր բնույթի գործոնների միագումար, որոնք օրգանիզմի վրա ունեն էներգետիկական ազդեցություն: Ֆիզիկական գործոնները կրում են տարբեր ձնի էներգիաներ, որոնցից են առաձգական տատանումների էներգիան (աղմուկը, վիբրացիան, ուլտրաձայնը ն ինֆրաձայնը), իներցիոն ուժերը (արագացում), էներգետիկ դաշտերը (գրավիտացիոն, էլեկտրական, էլեկտրամագնիսական), ռադիոակտիվ ն տիեզերական ծագման մասնիկների հոսքերը: Ի տարբերություն քիմիական ն որոշ կենսաբանական աղտոտիչների` ֆիզիկական գործոնները կենսոլորտի համար նոր երնույթներ չեն: Վերջին ժամանակներս այդ գործոնների նորմավորման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանց ավելացմամբ, տնողության փոփոխությամբ ն ռեժիմների ազդեցություններով, այլ գործոնների հետ ոչ բնորոշ կապերի ի հայտ գալով: Քանի որ ֆիզիկական գործոնները շրջակա բնական միջավայրի անբաժանելի բաղադրիչներ են, որի առկայությամբ տեղի է ունեցել էվոլյուցիան, ապա կենդանի օրգանիզմներն այս կամ այն չափով հարմարված են դրանց: Ֆիզիկական գործոնների համար նորմա է հանդիսանում ոչ թե նրա լրիվ բացակայությունը, այլ արտահայտվածության որոշակի մակարդակը: Դրա համար շրջակա միջավայրի ֆիզիկական գործոնների նորմավորումը կատարվում է երեք նորմատիվային մեծություններով: Դրանք են` նվազագույն անհրաժեշտ մակարդակ (ՆԱՄ), օպտիմալ մակարդակ (ՕՄ) ն սահմանային թույլատրելի մակարդակ (ՍԹՄ): Քանի որ ներկայումս, որպես կանոն, դիտվում է ֆիզիկական գործոնների ազդեցության աստիճանի բարձրացում, ապա ամենամեծ նշանակությունը ստանում է ՍԹՄ-ի կարգավորումը: Կենսոլորտի իրական պայմաններում մարդը չի կարող ենթարկված լինել մեկ առանձին նյութի կամ գործոնի մեկուսացված ազդեցությանը: Մարդու ն մյուս բոլոր կենդանի օրգանիզմների վրա ուղղված ազդեցություններն ունեն բարդ, բազմագործոն բնույթ: Ներկայումս բոլոր երկրներում վնասակար նյութերի հիգիենիկ նորմավորում կատարելիս հաշվի են առնվում բազմագործոն ազդեցության առանձնահատկությունները: Օրինակ` բնակավայրերի մթնոլորտային օդի համար հաստատված են համալիր ազդեցության 56 գործոններ:

Շրջակա միջավայրի որակի բարելավման միջոցառումները մշակվում են յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում, քաղաքում, բնակավայրում: Սանիտարահիգիենիկ նորմավորման հիմքում ընկած է բազմապլանային հետազոտությունների կատարումը, որի մեջ մտնում են սուր, կիսասուր ն խրոնիկական փորձեր լաբորատոր կենդանիների, ինչպես նան կամավոր մարդկանց վրա (եթե անհրաժեշտություն է առաջանում ստուգելու օդի, ջրի, սննդամթերքի համա-հոտային հատկությունները ն մթնոլորտային օդի աղտոտման ազդեցությունը օրգանիզմի ռեֆլեկտորային ռեակցիայի վրա): Ներկայումս սանիտարահիգիենիկ նորմավորման համակարգում գոյություն ունեն օրգանիզմի վրա անբարենպաստ գործոնների ազդեցության նորմատիվները մշակելու երեք հայեցակարգեր: Դրանք են. 1. Շեմային հայեցակարգ` հիմնված այն դրույթի վրա, որ յուրաքանչյուր նյութի (գործոնի) համար գոյություն ունեն չափաքանակներ, որոնցից ավելի ցածր քանակի դեպքում օրգանիզմի վրա բացասական ազդեցություն չի զգացվում: Դրանք այսպես կոչված շեմային անվտանգ կոնցենտրացիաներն են, որոնց մակարդակով էլ որոշվում ն հաստատվում է ՍԹԽ-ն: 2. Ռիսկի գնահատման հայեցակարգ, որը որոշում է ոչ թե գործոնի անվտանգության շեմը, այլ սահմանային ռիսկը, ինչը չի կարելի գերազանցել: Դրա հետ մեկտեղ հաշվի է առնվում, որ բնակչությանը կարող է հասցվել 5-109-ի սահմաններում հավանական վնաս: Այսինքն` պոպուլյացիայի ինչ-որ մասին կարող է հասցվել վնաս` առանց ընդհանուր հասարակությանը վնաս հասցնելու: Այս մոտեցումն օգտագործվում է ԱՄՆ-ում ն մի շարք եվրոպական երկրներում ու հիմնավորվում է տնտեսական, տեխնիկական ն այլ նկատառումներով: 3. Անշեմայնության հայեցակարգը հիմնված է հետնյալ դրույթների վրա. ա) գոյություն ունի ազդեցության անհատական շեմ, որը փորձնականորեն որոշվում է առանձին անհատների համար, բ) շեմերը պայմանական են, քանի որ դրանք որոշվում են կիրառվող մեթոդների զգայունության մակարդակով, գ) աղտոտիչների կուտակման, հեռավոր հետնանքների, անտագոնիզմի, սիներգիզմի հնարավորությունների մասին մեր գիտելիքները հարաբերական են:

Տնտեսական

Օրենսդրական Շրջակա միջավայրի որակի պահպանության օրենսդրական ակտերի մշակում

Ինժեներակազմակերպական 1.Լուսակիրների մոտ ավտոմեքենաների կանգառների քչացում 2.Գերբեռնված մայրուղիների տրանսպորտի երթնեկության ինտենսիվության իջեցում

ճարտարապետանախագծային 1.Բնակավայրի տարածքի զոնդավորում 2.Բնակավայրերի կանաչապատում 3.Սանիտարապաշտպանիչ գոտիների կազմակերպում 4.Ձեռնարկությունների ն բնակելի թաղամասերի արդյունավետ պլանավորում

Տեխնոլոգիական 1. Նոր տեխնոլոգիաների մշակում 2. Մաքրող սարքավորումների ներդրում 3. Վառելանյութի փոխարինում 4. Արտադրության, կենցաղի, տրանսպորտի էլեկտրաֆիկացիա

Շրջակա միջավայրի որակի բարելավման միջոցառումները

Նկ. 1.5 Շրջակա միջավայրի որակի բարելավման միջոցառումները

Սանիտարահիգիենիկ նորմավորման հիմքում ընկած հիմնական սկզբունքներն են` նորմատիվի անվնասակարությունը (նյութերի այնպիսի խտությունը, որն օրգանիզմի վրա չունի ուղղակի ն անուղղակի վնասակար ազդեցություն), օրգանիզմի վրա վնասակար գործոնների ազդեցության շեմայնությունը (բացի ալերգեններից, մուտագեններից ն այլն), այսինքն` «բնության մեջ բոլոր նյութերը թունավոր են, ն միայն չափաքանակն է բաժանում թույնը ն դեղը», վնասակար նյութերի նկատմամբ հարմարվելը դիտվում է որպես անբարենպաստ հանգամանք ն տվյալ կոնցենտրացիայի անթույլատրելիության ապացույց: Բոլոր գործոնների ՍԹԽ-ն որոշում են ըստ ամենազգայուն օրգանիզմների ն առավել զգայուն պրոցեսների: Սանիտարահիգիենիկ նորմավորման ներկայիս համակարգը հաշվի չի առնում մի շարք պայմաններ, որոնք էական ազդեցություն ունեն աղտոտիչ նյութերի վարքագծի ն վտանգավորության աստիճանի վրա: Մասնավորապես, արտացոլված չեն այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են բնության մեջ թունանյութերի հանդես գալու ձները, բազմակոմպոնենտությունը, գործոնների միասնական ազդեցությունը, բնական էկոհամակարգերում թունանյութերի կուտակումներն ու տրանսլոկացիան ն այլն: Ըստ էության, այնպիսի էկոլոգիական նորմատիվներ, որոնք ունակ են պաշտպանելու բիոտը ն էկոհամակարգն ամբողջությամբ, դեռնս բացակայում են: Սակայն շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ազդեցությունների համակողմանի

էկոլոգիական նորմավորումը համարվում է հասարակության էկոլոգիական անվտանգության ապահովման առաջնակարգ խնդիր, որն առաջին հերթին նպատակ ունի իջեցնելու սահմանային թույլատրելի էկոլոգիական բեռնվածությունը (ՍԹէԲ) էկոհամակարգերի կայունությունն ապահովելու համար:

1.6 Հասկացողություն էկոլոգիական անվտանգության մասին 20-րդ դարի վերջին մարդկությունը գիտակցեց, որ կենսոլորտն ու նրա բաղադրիչներն ունեն ինքնակարգավորման ն ինքնավերականգնման սահմաններ, որոնցից այն կողմ համակարգի դեգրադացիան կարող է ընդունել անդառնալի բնույթ: Հասկանալի է, որ մարդկության ապագա զարգացումը չի կարող տեղի ունենալ առանց կենսոլորտի պահպանման: էկոլոգիական անվտանգությունը մարդու կենսական կարնոր էկոլոգիական շահերի պաշտպանվածության վիճակն է, ամենից առաջ նրա իրավունքը` ունենալու կյանքի համար մաքուր, առողջ, բարենպաստ շրջակա բնական միջավայր: էկոլոգիական անվտանգությունը միաժամանակ շրջակա բնական միջավայրի ն մարդու տնտեսական գործունեության հավասարակշռված վիճակի գոյությունն է, երբ միջավայրի վրա անթրոպոգեն բեռնվածությունը չի խաթարում բնության վերականգնման ունակությունը: Եվ, վերջապես, դա կարգավորման, կանխարգելման միջոցառումների մի համակարգ է, որն ուղղված է ժամանակին կասեցնելու անթրոպոգեն վնասակար գործունեությունը, թույլ չտալու արտակարգ իրավիճակների առաջացումը ն կանխատեսելի դարձնելու էքստրեմալ բնական երնույթների (տարերային աղետներ, փոթորիկներ, ցունամիներ, հրաբուխներ, երկրաշարժեր ն այլն) զարգացման ընթացքը: Ասվածից բխում է, որ էկոլոգիական անվտանգությունը պետք է դիտվի որպես էկոլոգիական վիճակի սոցիալ-տնտեսական ընդունելի մակարդակ, որն իր հերթին բնորոշվում է որպես շեղում` շրջակա բնական միջավայրի վիճակի ն մարդու առողջության նորմաներից: էկոլոգիական անվտանգության օբյեկտները հանդիսանում են տարբեր մակարդակի երկրաբանասոցիալական էկոհամակարգերը` գլոբալ, ազգային, տարածաշրջանային, տեղային ն, վերջապես,

մարդը` որպես անհատ: Դրանք` բոլորն էլ ենթարկվում են էկոլոգիական սպառնալիքների, այսինքն` իրադարձությունների զարգացման այնպիսի ընթացքների, որոնք պայմանավորված են շրջակա միջավայրի վիճակի կտրուկ փոփոխություններով, մարդու ն հասարակության համար անկանխատեսելի հետնանքներով: Տարբերում են արտաքին ն ներքին էկոլոգիական սպառնալիքներ: Պետության համար արտաքին էկոլոգիական սպառնալիք կարող է համարվել, օրինակ, վնասակար նյութերի անդրսահմանային տեղափոխման փաստը, կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը, օզոնային շերտի քայքայումը, երկրի տարածքում ռադիոակտիվ ն թունավոր նյութերի տեղաբաշխումը ն այլն: Եվ եթե որնէ երկրում այլ պետության կողմից ռադիոակտիվ ն թունավոր նյութեր են կուտակվում-պահվում` առանց հաշվի առնելու այդ երկրի կարծիքը ն փոխհատուցումը, կամ որնէ երկրի կողմից հրկիզվում է մյուս երկրի անտառը, ապա դա համարվում է տվյալ երկրի դեմ իրականացվող էկոլոգիական ագրեսիա: Ներքին սպառնալիքները պայմանավորված են պետության սեփական կառույցների ն տնտեսվարող սուբյեկտների գործունեությամբ: Դրանք դրսնորվում են բնական ռեսուրսների գիշատչային օգտագործումով` առանց համապատասխան բնապահպանական միջոցառումների կիրառման, արտադրության ընդարձակումով, զանգվածային ոչնցացման զենքերի փորձարկումով ն այլն: Ասվածից պարզ է դառնում, որ էկոլոգիական անվտանգությունը հանդիսանում է պետության ազգային անվտանգության հիմնական բաղադրիչներից մեկը: էկոլոգիական անվտանգության ապահովման ռազմավարությունը հիմնվում է հետնյալ մոտեցումների վրա. 1. պաշտպանողական` – արտաքին ազդեցություններից երկրաբանա-սոցիալական էկոհամակարգերի խոցելիության աստիճանի իջեցման ճանապարհով էկոլոգիական անվտանգության ուժեղացում, 2. ադապտացիոն – երկրաբանա-սոցիալական էկոհամակարգերի հարմարվողականության ուժեղացում` տարբեր մեխանիզմների զարգացման միջոցով, 3. կոոպերատիվ, որի միջոցով զարգանում է փոխշահավետ միջազգային համագործակցությունը շրջակա բնական միջավայրի վրա վտանգավոր ներգործություններն ի չիք դարձնելու համար: էկոլոգիական անվտանգության ոլորտում օրենսդրությունն իրենից ներկայացնում է բավականին բարդ ն բազմապլանային համա40

կարգ, որն իր մեջ ներառում է այն բոլոր նորմատիվային-իրավական ակտերը ն օրենքները, որոնք վերաբերում են շրջակա միջավայրի օբյեկտներին, օգտագործվող բնական ռեսուրսներին, արտադրության էկոլոգիացման աստիճանին: Բնապահպանական օրենսդրության խնդիրներն են` բնական միջավայրի ն մարդու պաշտպանությունը, տնտեսական կամ այլ գործունեության վնասակար ազդեցության կանխումը, շրջակա բնական միջավայրի առողջացումը ն որակի բարելավումը: Այս խնդիրները լուծվում են երեք խումբ նորմատիվների միջոցով. • շրջակա միջավայրի որակի նորմատիվներ • շրջակա միջավայրի վրա ազդող տնտեսական ն այլ գործունեությունների նկատմամբ էկոլոգիական պահանջներ • այդ պահանջների կատարման մեխանիզմներ: Շրջակա բնական միջավայրի որակի նորմատիվներ են հանդիսանում քիմիական, կենսաբանական, ֆիզիկական վնասակար նյութերի սահմանային նորմաները (ՍԹԽ – սահմանային թույլատրելի խտություն, ՍԹԱ – սահմանային թույլատրելի արտանետում, ՍԹԱՀ – սահմանային թույլատրելի արտահոսք), ռադիոակտիվ ազդեցության նորման, սննդամթերքներում քիմիական նյութերի (պեստիցիդներ) մնացորդային քանակները ն այլն: Բոլոր նորմատիվները հաստատվում են պետական մարմինների կողմից ն պարտադիր են բոլոր տնտեսվարող սուբյեկտների համար: Զարգացած երկրներում էկոլոգիական պահանջները ներկայացվում են տնտեսվարող սուբյեկտներին` անկախ սեփականության ձնից ն ենթակայությունից: Շրջակա միջավայրի պահպանության ն սանիտարահամաճարակային վերահսկողության մարմիններն իրավունք ունեն էկոլոգիական վերահսկողություն սահմանելու ն նույնիսկ արգելելու ցանկացած գործունեություն դրա ցանկացած փուլում, եթե այն շեղվում է պահանջվող սկզբունքներից ն խախտում էկոլոգիական նորմատիվները: Շրջակա միջավայրի ն մարդու էկոլոգիական անվտանգությունն ուղղակիորեն կապված է մոնիտորինգի համակարգի հետ: Մոնիտորինգի միջոցով ստացված տվյալներն էկոլոգիական վտանգի առաջն առնելու ահազանգ են, որոնց հիման վրա սկսում է գործել շրջակա միջավայրի ն մարդու էկոլոգիական պաշտպանության համալիր համակարգը: Մարդու գործունեության սկզբնական փուլում էկոլոգիական անվտանգությունն ապահովելու միջոցառումներն

անմիջապես հենվում են էկոլոգիական փորձաքննության վրա: Այդուհանդերձ, պետք է հասկանալ նան, որ մարդու կյանքի ն բարենպաստ բնական միջավայր ունենալու իրավունքն անհնար է ապահովել առանց էկոլոգիական անվտանգության խնդիրը միջազգային մասշտաբով լուծելու: Իսկ այդ հիմնախնդիրն առաջին հերթին կապված է երկրագնդի բնակչության աճի կարգավորման հետ:

1.7 Հասկացողություն էկոլոգիական ն տեխնածին ռիսկերի մասին Մինչն վերջին ժամանակներս մարդը բավականին ազատ վերաբերմունք էր դրսնորում այնպիսի հասկացությունների նկատմամբ, ինչպիսիք են վտանգը, ռիսկը, վթարը, աղետը ն այլն, ն նույնիսկ չէր փորձում դրանց քանակական գնահատական տալ: Գիտական մոտեցման զարգացման հետ մեկտեղ առաջ եկավ նան սուր անհրաժեշտություն` համեմատական գնահատական տալու ն չափման ինչ-որ միավորներով արտահայտելու այդ երնույթները: Ռիսկը բավականին լայն հասկացություն է, ն որպես կանոն, արտացոլում է անհատ մարդու կամ հասարակության կյանքում շատ բացասական երնույթներ, որոնց ի հայտ գալը կրում է հավանական բնույթ: Ռիսկի մասին գիտությունը ձնավորվել է 20-րդ դարի վերջին քառորդում ն ներկայումս հավակնում է դառնալ առաջատար գիտական ուղղություններից մեկը: Դրա պատճառն այն է, որ ռիսկի գնահատման փոխարեն այդ տեղը զբաղեցրել են ռիսկի հետ կապված հիմնախնդիրները: Սակայն մինչ օրս շատ երկրներում վարվող քաղաքականության շրջանակներում ռիսկի գործոնը պատշաճ մակարդակով չի բացահայտվում, թեն այդ երնույթն անմիջականորեն կապված է բնակչության էկոլոգիական ն սոցիալական անվտանգության ապահովման հետ: էկոլոգիական ռիսկի գնահատումն առանձնապես սրվում է շրջակա միջավայրում առաջացող մեծամասշտաբ անբարենպաստությունների ն բնական ու տեխնածին աղետների ժամանակ: Գնալով ավելի ու ավելի սուր բնույթ են ընդունում այնպիսի հիմնախնդիրներ, ինչպիսիք են բազմապիսի վնասակար նյութերով կենսոլորտի աղտոտումը, բնական էկոհամակարգերի դեգրադացիան, կենսաբազմազանության կրճատումը, ռադիոակտիվ թափոնների կուտակումը,

օգտագործման համար արգելված պեստիցիդների ն քիմիական զենքի (որոնց պահպանումը կապված է զգալի ռիսկի հետ) վնասազերծումը: Շատ կարնոր է գնահատել ռիսկը` կապված կլիմայի գլոբալ փոփոխության հետ, որը հիմք կհանդիսանա ստեղծելու նրան դիմակայելու գլոբալ կոմունիկացիաներ: Գյուղատնտեսության ոլորտում նույնպես առանձնանում են մի շարք կարնոր հիմնախնդիրներ, որոնք առնչվում են էկոլոգիական ռիսկի ծագման հետ: Դրանց թվին են դասվում, մասնավորապես, մելիորացման, մեքենայացման, քիմիացման վրա հիմնված ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառումը, հումուսի կորուստը, անապատացման երնույթը, անասնապահական ն թռչնաբուծական համալիրներում կուտակվող թափոնների վերաօգտագործումը, կենսատեխնոլոգիաների ն գենային ինժեներիայի նվաճումների ներդրումը, էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ գյուղմթերքների արտադրությունը ն այլն: Սկզբունքորեն մոտեցումն արդեն այնպիսին է, որ ժամանակակից ագրոարդյունաբերական համալիրի բոլոր ենթահամակարգերում ն գործընթացներում պետք է հաշվի առնվեն էկոլոգիական ռիսկերը: Ռիսկի վերլուծման ն գնահատման գլխավոր նպատակն ուղիների որոշման ն կառավարման միջոցների մեջ է, իսկ ավելի ճիշտ, ռիսկի իջեցումը` մինչն ընդունելի աստիճանի: Ռիսկի գնահատումից առաջ անհրաժեշտ է որոշել դրա իմաստը: Գրականության մեջ հաճախ այն նույնացվում է «վտանգ» հասկացության հետ: Օրինակ. հաճախ բերվում են այսպիսի բնորոշումներ` «ռիսկը ապագա վնասի վտանգ է», «ռիսկը քննարկվող իրադարձության անբարենպաստ հետնանքների առաջացման վտանգ է» ն այլն: Ամերիկացի տնտեսագետ Ֆ.Նայթը 1921 թվականին առաջարկել է տարբերել «անորոշություն» ն «ռիսկ» հասկացությունները, հատուկ ընդգծելով ռիսկի չափման սկզբունքային նշանակությունը, որը ձնակերպվում է որպես «չափվող անորոշություն»: Ռիսկի անալիզի գծով գերմանացի հայտնի մասնագետ Ն.Լումանը (1991) կարծում է, որ «ռիսկ», «վտանգ» ն «վնաս» բնորոշումները պետք է դիտարկվեն որպես ապագա վնասի առաջացման համապատասխան չափերի տեսանկյուններ: Ռիսկը տրամաբանորեն ն անմիջականորեն կապվում է ոչ միայն «վտանգի», այլ նան «խոցելիության», «աղետի» ն այն բոլոր հավանական վնասների հետ, որոնք հասցվում են մարդուն ն նրա կենսական միջավայրին բնական ու անթրոպոգեն գործունեության արդյունքում:

Ռիսկը վտանգի քանակական չափն է` հաշվի առնելով նրա հետնանքները: Հետնաբար, ռիսկի գնահատումը պետք է կապված լինի վնասի գնահատման հետ: Որքան մեծ է սպասվող վնասը, այնքան զգալի է ռիսկը: Այսպիսով, «ռիսկ» հասկացությունը միավորում է երկու հասկացություններ` «վտանգի հավանականություն» ն «վնաս»` հաշվի առնելով նան դրանց անորոշությունը շրջակա միջավայրի համար: Վտանգը` բնության, հասարակության կամ տեխնիկայի միջոցով տեղի ունեցող պրոցես, հատկություն կամ վիճակ է, որը սպառնալիք է մարդու կյանքի կամ բարեկեցության, շրջակա միջավայրի կամ տնտեսական օբյեկտների համար: Գոյություն ունեն տարբեր բնույթի վտանգներ` բնական, տեխնածին, արտակարգ իրավիճակների, ինչպես նան վտանգի գործոններ: Խոցելի է համարվում օբյեկտի այն վիճակը, երբ այն արտաքին բացասական ներգործությունների պատճառով կորցնում է բնական կամ նախանշված ֆունկցիաները կատարելու ունակությունը: Ներկայումս «էկոլոգիական ռիսկ» հասկացությունը տարբեր գիտնականների կողմից մեկնաբանվում է տարբեր ձներով: Ըստ Ռեյմերսի էկոլոգիական ռիսկը բնական օբյեկտները ն գործոնները անթրոպոգեն ազդեցության հետնանքով առաջացած անբարենպաստ վիճակի հասցնելու հավանականությունն է: Գիտնականների մեծ մասը պաշտպանում է այն տեսակետը, որ էկոլոգիական ռիսկը բնության ն հասարակության մեջ պայմանավորված է շրջակա միջավայրի վրա մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությամբ: Ռուսաստանի Դաշնության «Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» օրենքի համաձայն «էկոլոգիական ռիսկը» այնպիսի իրադարձության առաջ գալու հավանականություն է, որը բնական միջավայրի համար կարող է ունենալ անբարենպաստ հետնանքներ, ն որը կարող է ծագել բացասական տնտեսական ն այլ գործունեության ազդեցությամբ` բնական ն տեխնածին բնույթի արտակարգ իրադրությունների պատճառով: Ըստ շրջակա միջավայրի էկոլոգիական տոքսիկոլոգիայի (թունաբանություն) ն քիմիայի ամերիկյան միության (ՏԷTՃՇ – Տօօi6ty օf Էոvirօոո6ոtՅl Tօxiօօlօցy Յոժ Շհ6ոiՏtry) տվյալների (աղյուսակ 1.4) 1980-1993թթ. ժամանակահատվածում շրջակա միջավայրի վրա ամենամեծ տեխնածին ծանրաբեռնվածությունն ունեցել են ծանր մետաղները, այնուհետն` օրգանական տոքսիկատները ն այլն:

Աղյուսակ 1.4 Շրջակա միջավայրի վրա ունեցած էկոլոգիական վտանգների ն ռիսկերի բաշխումն ըստ տեխնածին ծանրաբեռնվածությունների էկոլոգիական վտանգի ն ռիսկի աղբյուրները

Հարաբերական բաժինը,9

Ծանր մետաղներ (Ւց, Շժ, Տ6, Ni, ՃՏ ն այլն)

Օրգանական տոքսիկատներ (պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններ ն այլն) Խառը թափոններ (անօրգանական ն օրգանական) Պեստիցիդներ

Ռադիոնուկլիդներ (

ՇՏ, ն ուրիշներ)

Գազեր (ՏՕ2, NՕ2, Օ3 ն ուրիշներ) Միկրոօրգանիզմներ, որոնք ստեղծվել են գենային ինժեներիայի մեթոդով

Բոլոր տիպի էկոլոգիական վտանգների 539-ը կրում են մակերեսային ջրերը, 129-ը` հողը, 99-ը` լեռնային ապարները, 79-ը` խորքային ջրերը ն 39-ը` օդը: Զգալի է տեղումների դերը: Մարդու հիվանդանալու կամ առողջության վատացման էկոլոգիական ռիսկը նույնպես մեծանում է օդի աղտոտվածության բարձրացման հետ, հատկապես` կապարի միացություններով, բենզապիրենով, արոմատիկ ածխաջրածիններով, որոնք օժտված են քաղցկեղածին (կանցերոգեն) ակտիվությամբ: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ 20-րդ դարի վերջին ն 21-րդ դարի սկզբին կենսոլորտի քիմիական աղտոտումն ավելի զգալի ն վտանգավոր է, քան ճառագայթային աղտոտումը: Սակայն Հերոսիմայի, Նագասակիի, Չեռնոբիլի ռադիոլոգիական ողբերգությունները չի կարելի մոռանալ, ն նույնիսկ խաղաղ նպատակներով օգտագործվող միջուկային էներգիայի օջախները մշտապես պետք է լինեն ամենախիստ հսկողության տակ: Տարբեր գործոնների ազդեցությունը բնակչության առողջության վրա գնահատվում է 4 ելակետերով` կենսակերպը, մարդու գենետիկան (բիոլոգիան), արտաքին միջավայրը ն առողջապահությունը (աղյուսակ 1.5):

Աղյուսակ 1.5 Ռիսկի գործոնների խմբավորումն ըստ առողջության վրա ունեցած ազդեցության չափերի (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005: Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Գործոնի Առողջության վրա ազդեցության ազդող գործոններ միավոր չափը, 9

1.Կյանքի կենսակերպ

2.Մարդու գենետիկա 3.Արտաքին միջավայր, բնակլիմայական պայմաններ 4.Առողջապահություն

49-55

18-22

20-25

8-10

Ռիսկի գործոնների խմբերը Ծխել, ալկոհոլի օգտագործում, սննդի սխալ օգտագործում, աշխատանքի վատ պայմաններ, ստրեսային իրավիճակներ, ռիթմի խախտում, վատ նյութա-կենցաղային պայմաններ, թմրադեղերի օգտագործում, դեղանյութերի չարաշահում, ընտանիքների անկայունություն, միայնակություն, ցածր նյութական ու մշակութային մակարդակ, ուրբանիզացիայի չափից ավելի բարձր մակարդակ Ժառանգական հիվանդությունների նկատմամբ նախատրամադրվածություն Օդի, ջրի, հողի աղտոտում, մթնոլորտային երնույթների փոփոխություն` տիեզերական, մագնիսական ն այլ ճառագայթումների մակարդակի բարձրացում Պրոֆիլակտիկ միջոցառումների անարդյունավետություն, բժշկական օգնության ցածր մակարդակ ն դրա ոչ ժամանակին ցուցաբերում

Տեխնածին գործընթացների պատճառով էկոլոգիական աղետների առաջացման հնարավորությունն ու բացասական ազդեցությունը մարդու ն բնության վրա անհրաժեշտություն են ստեղծում ռիսկի քանակական գնահատման համար: Բնական միջավայրի վրա մարդու ինտենսիվ ազդեցությունը տարբեր տարածաշրջաններում ն երկրներում միանման չէ: Շատ զարգացած երկրներում այդ ազդեցությունն ավելի քան 10 անգամ գերազանցում է թույլատրելի սահմանը. Նիդեռլանդներում` 400 անգամ, Ռուսաստանում` 7 անգամ: Չնայած բնության պահպանության ն տեխնոլոգիաների կատարելագործման ոլորտում զարգացած երկրների հաջողություններին, այնուամենայնիվ, գլոբալ մասշտաբով

ընթանում է կենսաապահովման համակարգի դեգրադացիա: Ռիսկի վերլուծության կամ գմահատման ն ռիսկի կառավարման միջն առկա են որոշակի տարբերություններ: Ռիսկի գնահատումը դրա ծագման գիտական անալիզն է, ներառյալ` ի հայտ գալը, որոշակի իրադրության մեջ վտանգավորության աստիճանի որոշումը: էկոլոգիական ռիսկի գնահատման մեջ հնարավոր են երկու ուղիներ` էկոլոգիական վտանգի հավանական բնութագրի որոշում տնտեսական մակարդակով բանաձների հիման վրա ն էկոլոգիական մոնիտորինգի արդյունքների հիման վրա: Մոնիտորինգի մեթոդը հիմնականում կիրառվում է շրջակա միջավայրի ն մարդու վրա քիմիական աղտոտիչների ազդեցության ժամանակ «դոզա-էֆեկտ» սկզբունքով: Տվյալ դեպքում դոզան վերաբերում է քիմիական աղտոտիչի քանակությանը, իսկ էֆեկտը` վնասակար նյութերի ազդեցությամբ առաջ եկող պաթոլոգիական ն այլ հետնանքներին: Ռիսկի գնահատման հիմնական տարրերը ներառում են հետնյալ գործողությունները. 1. Վտանգի բացահայտում, որի համար սկզբից որոշում են օբյեկտի էներգահագեցվածությունը, ագրեսիվ ն թունավոր բաղադրիչները, բարձր ճնշումների օգտագործման հնարավորությունները, պոտենցիալ վտանգավոր արտադրանքները (օրինակ` պեստիցիդները), այնուհետն որոշում են ռիսկի գործոնները, որոնք կարող են ազդել մարդու ն շրջակա միջավայրի վրա: 2. Հնարավոր ազդեցությունների ենթակա օբյեկտների ն գոտիների բացահայտում, որն առաջին հերթին պետք է անի բնակչությունը: 3. Օբյեկտների վրա ռիսկի գործոնների ազդեցության ձների ն վտանգավորության աստիճանի որոշում (օրինակ` քիմիական նյութի թունավորության աստիճանի որոշումը): 4. Շրջակա միջավայրի ն բնակչության վրա ռիսկի գործոնների ազդեցության վելուծություն, մասնավորապես մարդու ն միջավայրի համար անվտանգ ստանդարտ չափանիշի որոշում: 5. Վնասվածության գնահատում, այսինքն` ռիսկի գործոնի իրական ազդեցությունը մարդու ն շրջակա միջավայրի վրա: Այս փուլում որոշում են ազդեցության մասշտաբները, նրա հաճախությունը ն տնողությունը: 6. Ռիսկի ամբողջական բնութագրում` նախորդ փուլերում որոշված որակական ն քանակական պարամետրերի օգտագործ47

մամբ: Ռիսկի քանակական գնահատականն այս կամ այն իրադրության, տարածքի, շրջանի համար ժամանակի յուրաքանչյուր պահին հաստատուն մեծություն չէ, որովհետն թե՛ գործոնները, ն թե՛ պայմանները մշտապես փոխվում են: Ռիսկի կառավարումը հենց ռիսկային իրադրության վերլուծությունն է` ուղղված նրա նվազեցմանը: Ռիսկի գնահատման ն կառավարման ընդհանրությունը ռիսկի բնութագրի հիման վրա որոշման կայացումն է` նրանից բխող վտանգը նվազագույնի հասցնելու համար: Մարդը սեփական հանցանքի պատճառով ստիպված է ապրել մշտապես աճող ռիսկի պայմաններում: Ընդունելի աստիճանի էկոլոգիական ռիսկի որոշումն արդեն դարձել է մարդու ն միջավայրի փոխհարաբերության կարնորագույն գործոն:

1.8 էկոլոգիական հանցագործություն Մարդու կողմից կատարվող այն բոլոր գործողությունները, որոնք կարող են վնաս հասցնել շրջակա միջավայրին ն մարդկանց առողջությանը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը, անհատի, հասարակության ն ազգի էկոլոգիական անվտանգությանը, պետության կայուն զարգացմանը, համարվում են էկոլոգիական բնույթի հանցագործություններ ն պատժելի են քրեական ու քաղաքացիական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածներով: էկոլոգիական հանցագործությունները հասարակության համար առավել վտանգավոր ն տարածված հակաիրավական գործողություններից են: էկոլոգիական իրավախախտումներն ազգագրական ն սոցիալտնտեսական հանցագործությունների հետ միասին իրական սպառնալիք են ներկայացնում ազգային անվտանգության համար ն արտահայտվում են հետնյալ բնորոշ գծերով. • բնակության միջավայրի աղետալի վատթարացում, որը տանում է կյանքի տնողության կրճատման, հիվանդությունների ու մահացության աճի ն բնակչության գենոֆոնդի վատացման, • էկոլոգիական տեսակետից անբարենպաստ ն աղետալի գոտիների առաջացում, • վերարտադրվող բնական ռեսուրսների (ձկնային պաշարներ, անտառային ռեսուրսներ, հող ն այլն) վերականգնման պայ48

մանների վատթարացում, չվերարտադրվող բնական ռեսուրսների (ընդերքի օգտակար հանածոներ, ածխաջրածնային էներգակիրներ) սպառում, • խոշոր տեխնածին աղետների ռիսկի ավելացում, • մակերեսային ն ընդերքի, ինչպես նան ծովերի առափնյա ջրերի որակի վատացում, • ռադիոակտիվ աղտոտման տարածում, • օդային ավազանի աղտոտում ն կլիմայի վտանգավոր փոփոխություններ, • սննդամթերքների վտանգավոր աղտոտում: էկոլոգիական հանցագործությունների ամենատարածված դրսնորումներն են որսագողությունը, անօրինական անտառահատումը, հողերի ն բուսածածկույթի աղտոտումը: Շուկայական հարաբերություններին անցնելու պայմաններում այդպիսի հանցագործություններից բխող հետնանքների վտանգը մշտապես աճում է: էկոլոգիական նոր տեսակի հանցագործություններ են համարվում երկրի ընդերքի հարստությունների գաղտնի (անօրինական) շահագործումը, անորակ սննդամթերքի վաճառքը, էկոլոգիական ահաբեկչությունը, ձկնորսությունը այլ երկրի ջրային տարածքներում ն այլն: Համաշխարհային հանրության համար հատուկ սոցիալտնտեսական վտանգ է ներկայացնում մաքսանենգությունը: Մաքսանենգության հիմնական դրսնորումներն են ռադիոակտիվ նյութերի անօրինական անդրսահմանային տեղափոխումը, օզոնը քայքայող նյութերի անօրինական արտահանումը ն ներմուծումը, ֆլորայի ն ֆաունայի հազվագյուտ ու անհետացող տեսակների անօրինական արտահանումը: էկոլոգիական մեծ վտանգ է ներկայացնում, այսպես կոչված, տոխնոլոգիական ահաբեկչությունը` միջուկային, քիմիական ն կենսաբանական զենքերի ու դրանց բաղադրիչների անօրինական օգտագործումը, ինչպես նան այդպիսի միջոցների շարքից դուրս բերելն ու տարբեր նպատակներով դրանց տիրանալը: Նշված բոլոր հանցագործությունների ամենավտանգավոր էկոլոգիական հետնանքը կարող է դառնալ Երկրի վրա մարդու կյանքի կենսաբանական հիմքի ոչնչացումը: էկոլոգիական հանցագործությունների կատարման տնտեսական պատճառները բազմաբնույթ են ն կապված չեն միայն պաշտոնական դիրքի չարաշահման, գաղտնի գործարքների ն հափշտակությունների •

հետ: Այդպիսի հանցագործությունների տարածման դրդապատճառներ են դարձել կյանքի կենսամակարդակի կտրուկ իջեցումը, գործազրկությունը, աշխատավարձի ժամանակին չվճարելը, առողջապահության ն կրթության վճարովի դառնալը, էներգետիկ ճգնաժամը, բնակչության մեծ զանգվածներով ստիպողական կամ ճարահատյալ տեղափոխումը ն այլն: Այդպիսի հանցագործություններ կատարող մարդիկ, տնտեսական դժվարությունների արդյունքում կորցնելով իրենց գոյության օրինական աղբյուրները, հաճախ ստիպված են լինում դիմելու անօրինական միջոցների: Այդուհանդերձ, էկոլոգիական հանցագործությունների առավել տարածված պատճառներ են հանդիսանում շահադիտական (անտառահատումը, ձկան որսը, հազվագյուտ կենդանիների առնտուրը) ն նույնիսկ խուլիգանական (անտառի կամ թփուտի հրկիզելը, նավթագազային համակարգից գաղտնի օգտվելը ն այլն) դրդապատճառները: էկոլոգիական հանցագործության աճը բացատրվում է նան բնապահպանության ոլորտում օրենսդրության անկատարությամբ ն նույն երկրի (ինչպես Ռուսաստանը) տարբեր սուբյեկտների օրենսդրական ակտերի տարբերություններով: էկոլոգիական հանցագործության աճի վրա էական ազդեցություն է գործում վերահսկող մարմինների, պաշտոնատար անձանց ն ընդհանրապես պետության ակտիվության նվազումը` բնական ռեսուրսների շահագործումը ն կառավարումը մասնավոր ձեռներեցներին հանձնելու պատճառով: Նման պայմաններում կտրուկ թուլանում է նան օրինապահ մարմինների դերակատարությունը, անարդյունավետ է դառնում նրանց ն բնապահպանության մարմինների միջն եղած փոխհարաբերությունները, մեծանում է ընդհանուր անտարբերությունը: Կատարվող էկոլոգիական հանցագործությունների մասին տեղեկատվության պակասը, հասարակության արդարացի բողոքներին պետության կողմից չարձագանքելը խորը անտարբերություն են ստեղծում ամեն ինչի նկատմամբ: Նման երկրներում արդեն չափազանց դժվարանում է որնէ բան փոխելը կամ վերականգնելը: Անհատի, հասարակության ն պետության էկոլոգիական իրավունքների պաշտպանության ն ուժերի համախմբման համար նպաստավոր կարող է լինել էկոլոգիական արդարադատության ստեղծումը` իր ոստիկանությամբ, դատախազությամբ ն դատարանով: Շատ երկրներում այդ մարմինները գործում են մեծ արդյունավետությամբ ն առաջին հերթին ուղղված են կանխարգելելու էկոլոգիական հանցա50

գործությունները, վերացնելու դրանց ծնող պատճառները: Ներկայումս յուրաքանչյուր երկրում բնակության միջավայրի պահպանության համար մշակվում են բնապահպանական օրենքներ, որոնք համապատասխանեցվում են միջազգային իրավունքի նորմերին: Ռիոդե-Ժանեյրոյի 1992թ. կոնֆերանսում ՄԱԿ-ը իրավաբանորեն ամրագրել է բնության պահպանության վերաբերյալ իրավական մոտեցումների երկու հիմնական սկզբունքներ: 1. Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետությունները պետք է ընդունեն արդյունավետ օրենսդրություն: Իրավաբանական նորմերը ն պահանջները պետք է արտացոլեն շրջակա միջավայրի իրական վիճակը ն դրա պաշտպանությունը: 2. Պետությունը պետք է մշակի ազգային օրենսդրություն` շրջակա միջավայրի աղտոտման ն հասցված էկոլոգիական վնասների, ինչպես նան վնասները փոխհատուցելու համար պատասխանատվության վերաբերյալ: Բնության պահպանության իրավական մոտեցումների ընդհանուր սկզբունքներից հետնում է, որ բոլոր պետությունները պետք է ունենան կոշտ ն միաժամանակ բնապահպանական օրենսդրություն, սակայն մինչ այժմ ՄԱԿ-ի շատ անդամ-պետություններ այդպիսի օրենսդրություն չունեն: ՀՀ բնապահպանական օրենսդրության մեջ նշված է, որ այդ ոլորտում միջազգային օրենսդրական նորմերը գերակայություն ունեն հանրապետության օրենքների նկատմամբ: էկոլոգիական հանցագործությունների կանխարգելման ն նվազեցման կարնորագույն միջոցառումը էկոլոգիական մշտական վերահսկողությունն է շրջակա միջավայրի փոխհարաբերությունների, մարդու տնտեսական գործունեության, ինչպես նան էկոլոգիական օրենքների պահանջների կատարման նկատմամբ:

ԳԼՈւԽ 2. էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

էկոլոգիական մոնիտորինգը կենսոլորտի համալիր մոնիտորինգի ենթահամակարգ է: Նրա մեջ մտնում է շրջակա բնական միջավայրի անթրոպոգեն փոփոխությունների գնահատումը ն կանխատեսումը, կրկնվող դիտարկումների համակարգը, որը հնարավորություն է տալիս կայուն կերպով վերահսկել մարդու ն մյուս կենսաբանական օբյեկտների շրջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանները, ինչպես նան էկոհամակարգերի ֆունկցիոնալ վիճակը: էկոլոգիական մոնիտորինգը համալիր (կոմպլեքսային) դիտարկումների այն դաշտն է, որտեղ տեղի են ունենում արտակարգ երնույթներ` տարբեր աստիճանի փոփոխության ենթարկված համակեցություններում: Կենսոլորտի բոլոր փոփոխությունները վերջին հաշվով պայմանավորված են աբիոտիկ ն բիոտիկ, ինչպես նան բիոտիկ ↔ բիոտիկ բաղադրիչների փոխազդեցությամբ, ն այդ ամենի կենտրոնում մարդու գործունեությունն է: էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում օգտագործվում են հետազոտության տարբեր մեթոդներ: Դրանցից կարելի է առանձնացնել հեռահար (դիստանցիոն) ն անմիջական (ցամաքային) մեթոդները: Ցամաքային մեթոդների խմբի մեջ են մտնում կենսաբանական (կենսաինդիկացիոն) ն ֆիզիկա-քիմիական հետազոտությունների մեթոդները, որոնք կարող են իրականացվել տարբեր գիտական ն ուսումնական հաստատությունների, ինչպես նան դպրոցական լաբորատորիաներում:

2.1 Կենսաինդիկացիոն մեթոդներ Բնական պայմանների որոշ ցուցանիշների բացահայտման նպատակով կենդանի օրգանիզմների օգտագործման հնարավորությունների մասին գրել են դեռնս հին հունական ն հռոմեական մտածողները: Լոմոնոսովի ն Ռադիշչնի աշխատանքներում հանդիպում են հիշատակություններ բույսերի մասին, որոնք յուրօրինակ ցուցիչների դեր են կատարում հողի, լեռնային ապարների, գետնաջրերի առանձնահատկությունների ճանաչման գործում: Իսկ Հայաստանում դեռնս Քրիստոսի Ծննդից առաջ` հեթանոս շրջանում մարդիկ բույսերի ու կենդանիների վարքով կանխագուշակել են բնական շատ երնույթների

ընթացքը, մասնավորապես` եղանակային փոփոխությունները, երկրաշարժերը ն այլն: 19-րդ դարում բույսերի էկոլոգիայի գիտական ուղղության զարգացման հետ մեկտեղ պարզվել են նան շրջակա միջավայրի ն բույսերի կապը հաստատող բազմաթիվ երնույթներ: Բուսական կենսաինդիկացիայի հնարավորությունների մասին գրել է երկրաբան Ա.Մ.Կարպինսկին: Մեկ այլ երկրաբան Պ.Ա.Օսոսկովը ն հողագետ Ս.Կ.Չայանովը բուսական համակեցությունների տարածման արեալները օգտագործել են աշխարհագրական ն հողագիտական քարտեզներ կազմելու համար: Բույսերի կենսաինդիկացիայի զարգացման գործում մեծ ավանդ ունի հռչակավոր հողագետ Վ.Վ.Դոկուչանը: Շրջակա միջավայրի այս կամ այն բաղադրիչի վիճակի արտահայտման կենսաինդիկացիայի մոտեցումները գնալով փոխվել ն ավելի որոշակի բնույթ են ձեռք բերել: 20-րդ դարի սկզբներին կենսաինդիկացիայի անվան տակ հիմնականում հասկացվում էր բնական կամ անթրոպոգեն այս կամ այն գործոնի առկայությունը կամ բացակայությունը` ըստ կենդանի օրգանիզմի վարքագծի, ինչպես նան օրգանիզմի լինել-չլինելու փաստի: 20-րդ դարի վերջերին կենսաինդիկացիոն օրինաչափությունների մեջ արձանագրվեցին որակական մեծ փոփոխություններ: Նկատելի դարձան օրգանիզմների ցուցաբերած ռեակցիան շրջակա միջավայրի այս կամ այն փոփոխության նկատմամբ: Գործոնի ներգործության ինտենսիվության նկատմամբ օրգանիզմի ցուցաբերած ռեակցիան հնարավորություն տվեց ձնավորել ազդեցության սանդղակը` ազդեցություն չկա  թույլ ազդեցություն  միջին ազդեցություն  ուժեղ ազդեցություն: էկոլոգիական գործոնի սանդղակը թույլ է տալիս շատ ավելի ճիշտ գնահատել հետազոտվող

տարածքը: Նման դեպքում խոսքը վերաբերում է ոչ թե կենսաինդիկացիային, այլ տարածքների կենսաախտորոշմանը` որպես շրջակա բնական միջավայրի վրա էկոլոգիական գործոնի ազդեցության աստիճանի քանակական գնահատման մեթոդի: Շատ կարնոր է հաշվի առնել նան կենսաինդիկատորային ռեակցիաների ի հայտ գալու արագությունը: Թունավոր նյութերի ազդեցության նկատմամբ ունեցած ռեակցիաների առումով տարբերում են կենսաինդիկատոր օրգանիզմների զգայունության հինգ տիպեր. 1. Կենսաինդիկատորը ցուցաբերում է հանկարծակի ն ուժեղ ռեակցիա, որը շարունակվում է որոշ ժամանակ, իսկ այնուհետն դադարում է արձագանքել աղտոտիչ նյութերին: 2. Կենսաինդիկատորը երկար ժամանակ կանոնավոր կերպով արձագանքում է աղտոտիչ նյութերի մեծ խտությունների ազդեցությանը: 3. Աղտոտիչ նյութերի նկատմամբ կենսաինդիկատորի անհապաղ ուժեղ ռեակցիայից հետո նկատվում է այդ ռեակցիայի սկզբում կտրուկ, իսկ հետո աստիճանական մարում: 4. Աղտոտիչ նյութի ազդեցության տակ կենսաինդիկատորի ռեակցիան աստիճանաբար ավելի ինտենսիվ է դառնում, սակայն առավելագույնին հասնելով` աստիճանաբար մարում է: 5. Զգայունության ռեակցիան ն տիպերը բազմաթիվ անգամ կրկնվում են, առաջ են գալիս կենսաինդիկատորային պարամետրերի տատանումներ: Կենսաինդիկացիոն աշխատանքների կատարման ժամանակ պետք է պահպանվեն որոշակի պայմաններ` աղտոտիչ նյութերի կուտակումը չպետք է հանգեցնի կենսաինդիկատոր օրգանիզմի մահվան, ընտրության համար դրանց քանակը պետք է լինի բավարար: Կենսաինդիկատորները պետք է լինեն նույն տարիքի, հնարավորինս բնութագրվեն մոտիկ հատկություններով: Ըստ ժամանակակից պատկերացումների կենսաինդիկատորները կենդանի այն օրգանիզմներն են, որոնց ներկայությունը, քանակը կամ զարգացման առանձնահատկությունները ծառայում են որպես ցուցանիշներ բնական պայմանների վիճակը ն այնտեղ տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունները վեր հանելու համար: Կենսաինդիկացիան այն մեթոդն է, որը թույլ է տալիս գաղափար կազմել շրջակա միջավայրի վիճակի մասին ըստ օրգանիզմների (կենսաինդիկատորների) առկայության, բացակայության, վարքագծի, զար54

գացման առանձնահատկությունների: Կենսաինդիկատորի դասական օրինակ են ընտանի մեղուները, որոնք միջավայրի աղտոտվածության բացահայտման զգայուն կենսաինդիկատորներ են: Դրանք նեկտար ու ծաղկափոշի են հավաքում փեթակի շրջակայքի բազմաթիվ բույսերից: Ստացված մեղրի քիմիական անալիզ կատարելով կարելի է գնահատել ծանր մետաղներով ն տարբեր քիմիական նյութերով տվյալ տարածքի աղտոտման աստիճանը: Բացի մեղրի քիմիական կազմից, մեղուները նույնպես զգայուն կենսաինդիկատորներ են: Կենսաինդիկատորների օգնությամբ որոշվող պայմանները կոչվում են կենսաինդիկացիայի օբյեկտներ: Դրանք կարող են լինել ինչպես բնական օբյեկտների որոշակի տիպեր (հող, ջուր, օդ), այնպես էլ այդ օբյեկտների տարբեր հատկություններ (մեխանիկական, քիմիական կազմ ն այլն) ն պրոցեսներ (էրոզիա, դեֆլյացիա, ճահճացում, աղակալում, աղտոտում ն այլն), որոնք տեղի են ունենում շրջակա միջավայրում, այդ թվում նան մարդու գործունեությամբ: Կենսաինդիկատորների ընտրության ժամանակ ամերիկացի հայտնի էկոլոգ Յու.Օդումը առաջարկում է հաշվի առնել հետնյալ պատկերացումները. 1. Ստենոտոպ տեսակները (լատիներեն Տt6ոօ – նեղ, tօքօՏ – տեղ` այն տեսակները, որոնք հարմարված են գոյատնելու խիստ որոշակի պայմաններում) համակեցություններում ավելի հազվագյուտ են, ուստի նրանք ավելի լավ ինդիկատորներ են, քան էվրիտոպները (լատիներեն 6vri – լայն` լանորեն տարածված տեսակներ, որոնք ունեն էկոլոգիական դիմացկունության լայն միջակայք): 2. Ֆիզիկապես ավելի խոշոր կենդանատեսակները սովորաբար ավելի լավ ինդիկատորներ են, քան փոքր տեսակները, որովհետն վերջիններիս պտույտի արագությունը բիոցենոզներում ավելի բարձր է ն հետազոտության պահին (երկար պարբերությամբ դիտարկումների դեպքում) նրանք կարող են չընկնել նմուշի մեջ: 3. Որպես ինդիկատոր որնէ տեսակի (կամ տեսակների խմբերի) առանձնացման ժամանակ անհրաժեշտ է ունենալ դաշտային ն հետազոտական տեղեկություններ տվյալ գործոնի սահմանափակող արժեքների մասին` հաշվի առնելով նան օրգանիզմի հնարավոր չեզոքացնող (կոմպենսացնող) ռեակցիաները ն

տեսակի տոլերանտությունը: 4. Տարբեր տեսակների (համակեցությունների կամ պոպուլյացիաների) քանակական հարաբերությունն ավելի երնացող է ն հանդիսանում է ավելի հուսալի ինդիկատոր, քան մի տեսակի թվաքանակը: Կենսաինդիկատորների նկատմամբ ներկայումս մշակված են մի քանի ընդհանուր պահանջներ: Դրանք են` Լայն արեալը – էնդեմիկ ն նույնիսկ նեղ արեալ ունեցող տեսակները չեն ապահովում մեծ տարածաշրջանների ֆիզիկաաշխարհագրական ն այլ պայմանների բազմազանությունը, ն ըստ այդմ չպետք է ընտրվեն որպես կենսաինդիկատորներ: էվրիտոպություն – Այն տեսակները, որոնք զարգացման ընթացքում հարմարվել են սուկցեսիաների որոշակի փուլերի, հարմար չեն կենսաինդիկատորային հետազոտությունների համար: Այդ տեսակները նան ունեն լայն տարածում, ն ճկուն են միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ: Նստակյացություն – Պոպուլյացիան համարժեքորեն կարտացոլի անթրոպոգեն ազդեցության աստիճանը, եթե այն մշտապես գտնվում է տվյալ տարածաշրջանում ն կենսական ցիկլի բոլոր փուլերում շփվում է աղտոտիչ բաղադրիչների հետ: Տեսակի առավելագույն թույլատրելի տեղաշարժը (միգրացիան) պետք է սահմանափակվի մեկ բուսաբանաաշխարհագրական շրջանի սահմաններով: Հակասինանտրոպություն – Ինդիկատոր տեսակները պետք է լինեն բնական համակեցության օրգանիզմներ ն չպետք է կապված լինեն մարդու կենցաղի հետ: Սինանտրոպ տեսակները, որոնք սնվում են բնակավայրերի մոտ ն մարդու կենցաղի շրջանակներում չեն կարող բնութագրել հետազոտվող տարածաշրջանի աղտոտվածությունը, ն բացի այդ, չեն արտացոլում բնական համակեցությունների հարմարվողականության (ադապտացիայի) աստիճանն աղտոտվածության նկատմամբ: Սինանտրոպ օրգանիզմներ են համարվում բոլոր ընտանի կենդանիները ն մշակովի բույսերը, առնետները, կենցաղային ճանճերը, խավարասերները ն այլն: Տեսակի ինդիկացիոն պլաստիկություն – Աղտոտվածության նկատմամբ կենսաինդիկացիայի համար ավելի հարմար է այն տեսակը, որն իր մեջ համակցում է զգայունությունը ն տոլերանտությունը (ավելի բարձր աստիճանի աղտոտվածության պայմաններում գործելու ունակությունը): Այլ հավասար պայմանների դեպքում անհրաժեշտ է

գերապատվությունը տալ կարճ կենսական շրջան (ցիկլ) ունեցող օրգանիզմներին, որոնցում էկոտոքսինների կուտակումն արտացոլում է տվյալ պահին շրջակա միջավայրում այդ նյութերի պարունակությունը: Ձեռք բերման ն հաշվառման մատչելիություն – Այս պահանջը կարող է լինել առանձնապես կարնոր լայն մասշտաբներ ն շատ շրջաններ ընդգրկող հետազոտությունների կազմակերպման ժամանակ: Այնպիսի ցուցանիշների հաշվառումը, ինչպիսիք են թվաքանակը, կենսազանգվածը, պոպուլյացիայի սեռահասակային կառուցվածքը ն այլն, անհրաժեշտ են էկոհամակարգի վիճակի կենսաինդիկացիայի համար: Այստեղ մեծ նշանակություն ունի նան տեսակի տաքսոնոմիական ճանաչելիությունը: Կենսաինդիկացիոն հետազոտությունները բաժանվում են երկու մակարդակների` տեսակային ն բիոցենոտիկ: Տեսակային մակարդակի մեջ մտնում են օրգանիզմի ներկայության փաստը, նրան հանդիպելու հաճախության հաշվառումը, անատոմիա-մորֆոլոգիական ն ֆիզիոլոգիա-կենսաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրումը: Բիոցենոտիկ մակարդակում հաշվի են առնվում տեսակների բազմազանության տարբեր ցուցանիշներ, տվյալ համակեցության արդյունավետությունը: Գոյություն ունեն կենսաինդիկացիայի տարբեր տեսակներ: Եթե տարբեր գործոններ առաջ են բերում օրգանիզմի նույն ռեակցիան, ապա այդ կենսաինդիկացիան կոչվում է ոչ յուրահատուկ: Իսկ եթե օրգանիզմի այս կամ այն փոփոխությունը կապված է միայն մեկ գործոնի ազդեցության հետ, ապա երնույթը վերաբերում է յուրահատուկ կենսաինդիկացիային: Օրինակ, քարաքոսներն ու փշատերն ծառերը կարող են բնութագրել օդի մաքրությունը ն արդյունաբերական աղտոտման առկայությունը տվյալ տարածքում: Հողում բնակվող կենդանիների ն ցածրակարգ բույսերի տեսակային կազմի փոփոխությունը հանդիսանում է յուրահատուկ կենսաինդիկացիա, քանի որ այն կապված է միայն քիմիական աղտոտման կամ մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության տակ տեղի ունեցող հողային միջավայրի փոփոխության հետ: Կենսաինդիկացիայի մեթոդները բաժանվում են երկու տեսակի` արձանագրող (գրանցող) ն կուտակող: Արձանագրող կենսաինդիկացիան թույլ է տալիս դատել միջավայրի գործոնների ազդեցության մասին ըստ տեսակի կամ պոպուլյացիայի անհատների վիճակի: Կուտակող կենսաինդիկացիայի ժամանակ օգտագործվում է բույսերի ն կենդանիների կողմից քիմիական նյութերը կուտակելու հատկությունը

(օրինակ, կապարի պարունակությունը ձկների լյարդում կարող է 100300 անգամ գերազանցել ՍԹԽ-ն, որովհետն այդ օրգանիզմները գտնվում են սնման շղթայի վերջին օղակում): Այս մոտեցումներին համապատասխան տարբերում են արձանագրող ն կուտակող ինդիկատորներ: Արձանագրող կամ կուտակող կենսաինդիկատորները արձագանքում են շրջակա միջավայրի վիճակի փոփոխություններին տարբեր ձներով` թվաքանակի ն ֆենոլոգիական տեսքի փոփոխություններով, աճի արագության փոփոխությամբ, հյուսվածքների վնասվածությամբ, այլանդակություններով ն այլն: Այդպիսի կենսաինդիկատորներ են քարաքոսները, փշատերն ծառերի տերնները, մեղուն, անձրնաորդը, ակվարիումային գուպի ձուկը, իսկ փոփոխությունները` քլորոզը, նեկրոզը, մահացությունը ն այլն: Սակայն արձանագրող կենսաինդիկատորների օգնությամբ միշտ չէ, որ հնարավոր է բացահայտել փոփոխության պատճառները, այսինքն` այն գործոնները, որոնք առաջ են բերում օրգանիզմների վերոհիշյալ փոփոխությունները: Դա կենսաինդիկացիայի հիմնական թերություններից մեկն է, քանի որ դիտվող էֆեկտը կարող է առաջ գալ տարբեր պատճառների կամ դրանց համատեղ գործունեության արդյունքում: Կուտակող կենսաինդիկատորները խտացնում են աղտոտիչ նյութերն իրենց հյուսվածքներում, որոշ օրգաններում ն մարմնի զանազան մասերում, որոնց հետագա քիմիական անալիզը հիմք է հանդիսանում շրջակա միջավայրի աղտոտվածության աստիճանը պարզելու համար: Այդպիսի կենսաինդիկատորների օրինակ կարող են ծառայել ջրում ապրող խեցգետնանմանների ն միջատների թրթուրների խիտինային զրահները, կաթնասունների ուղեղը, երիկամները, փայծաղը, լյարդը, փափկամորթների խեցին, մամուռները: Կենսաինդիկատորները կենդանի «սարքավորումներ» են: Ժամանակակից ոչ մի սարք այն ճշտությամբ չի կարող որոշել շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը, ինչպես դա կատարում են կենդանի օրգանիզմները: Միաժամանակ իրավացիորեն պետք է նշել նան, որ կենսաինդիկատորներն ունեն լուրջ թերություն. դրանք չեն կարող որոշել որնէ նյութի խտությունը բազմաբաղադրիչ նյութի մեջ ն իրենց արձագանքը դրսնորում են նյութերի գումարային խտության նկատմամբ: Ֆիզիկական ու քիմիական մեթոդներն էլ, իրենց հերթին տալով գործոնների քանակական ն որակական բնութագիրը, օրգանիզմների վրա դրանց կենսաբանական ազդեցության մասին թույլ են

տալիս դատել անուղղակիորեն: Կենսաինդիկատորների օգնությամբ կարելի է ստանալ տեղեկություններ կենսաբանական հետնանքների վերաբերյալ ն գործոնի առանձնահատկությունների մասին անել միայն անուղղակի եզրակացություններ: Կուտակող կենսաինդիկատորների կիրառմամբ իրականացվող մոնիտորինգը հաճախ պահանջում է բարդ ն թանկարժեք սարքավորումներ ու աշխատատար մեթոդներ, որոնք մատչելի չեն լաբորատորիաներին: Սակայն, ընդհանուր առմամբ կենսաինդիկացիայի մեթոդները հիմնականում չեն պահանջում զգալի ծախսեր, բարդ ն թանկարժեք սարքավորումներ, դրա համար էլ կարող են լայնորեն կիրառվել ուսումնական բոլոր հաստատություններում էկոլոգիական մոնիտորինգ իրականացնելու ժամանակ: Առավել արդյունավետ ն ճշգրիտ տվյալներ շրջակա միջավայրի փոփոխությունների մասին կարելի է ստանալ այն դեպքում, երբ կենսաինդիկատորներն օգտագործվում են գործիքների միջոցով ստացված տվյալների (ստուգիչ) բազայի հիման վրա:

2.2 Ֆիզիկաքիմիական մեթոդներ Ֆիզիկաքիմիական մեթոդներից առավել մատչելի են որակական անալիզները: Դրանք միշտ նախորդում են քանակական անալիզներին, որովհետն քանակական որոշման մեթոդի ընտրությունը կախված է որակական անալիզի տվյալներից: Քանակական անալիզի մեթոդներից լաբորատորիայում կարող են կիրառվել կշռային, տիտրոմետրիկ (ծավալային), գունաչափության (կոլորիմետրիկ), բոցային ն այլ քիմիական մեթոդներ (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005): Կշռային մեթոդի էությունը փորձարկվող նմուշի մեջ տարրի, իոնի կամ քիմիական միացության զանգվածի տոկոսային պարունակության որոշումն է: Կշռային մեթոդով որոշում են մի շարք ծանր մետաղների, նիտրատների ն թունավոր նյութերի պարունակությունը: Անալիտիկական աշխատանքների պրակտիկայում հաստատված է, որ կշռային անալիզի կատարման ժամանակ առավել հարմար է 0,5ից մինչն 2,0գ կշռամասեր վերցնելը: Նյութի կշռամասն անհրաժեշտ է վերցնել այն հաշվով, որ շիկացումից հետո ստացվի 0,1-0,3գ ամորֆ կամ 0,5գ բյուրեղական նստվածք:

Տիտրոմետրական (ծավալային) մեթոդը կշռային մեթոդի նկատմամբ ունի մի շարք առավելություններ (անալիզի արագությունը, կատարման ընթացքի հեշտությունը, բավականին մեծ ճշտությունը), որի շնորհիվ այն ավելի լայն կիրառություն ունի լաբորատոր հետազոտությունների պրակտիկայում: Այս անալիզի ժամանակ կշռումը փոխարինվում է որոշվող նյութերի ծավալների չափումով: Եթե պահանջվում է ծավալային մեթոդով չոր նյութի անալիզ կատարել, ապա վերցնում են նյութի ճշգրիտ կշռամասը` 0,1–0,2գ, լուծում չափիչ փորձանոթի մեջ, խառնում են ն պիպետով այդ լուծույթից որոշակի ծավալ վերցնելով` վրան ավելացնում համապատասխան ինդիկատոր, ապա` տիտրում: Տիտրոմետրական անալիզի մեթոդները բաժանվում են 4 խմբի: 1. Թթվահիմնային տիտրման մեթոդներ – Այս մեթոդների հիմքում ընկած են չեզոքացման ռեակցիաները: Տիտրման համարժեքության կետը հաստատվում է ինդիկատորների օգնությամբ, որոնք փոխում են իրենց գունավորումը` կախված միջավայրի ռեակցիայից (քՒ): Այսպիսի մեթոդներով որոշվում են ջրային լուծույթներում հիդրոլիզվող թթուների, հիմքերի ն աղերի խտությունները: Որպես աշխատանքային լուծույթներ օգտագործվում են թթուների ն ուժեղ հիմքերի տիտրված (տիտրները հաստատված) լուծույթները: 2. Նստեցման մեթոդներ – Տիտրման միջոցով նյութի նստեցում կատարելու մեթոդով որոշվում է այն տարրը, որը փոխազդելով տիտրված նյութի հետ` կարող է նստել քիչ լուծելի միացության տեսքով: Այս դեպքում փոփոխվում են միջավայրի հատկությունները, որը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել համարժեքության կետը: 3. Օքսիդավերականգնման մեթոդներ – Այս մեթոդները հիմնված են օքսիդա-վերականգնման ռեակցիաների վրա, որոնք տեղի են ունենում հետազոտվող նյութի ն աշխատանքային լուծույթի նյութի միջն (պերմանգանատային չափում, յոդային չափում, քրոմատային չափում): Դրանք օգտագործում են տարբեր 2+ ն այլն) կամ վերականգնիչների (F6 , Շ2Օ4 , NՕ2 – 3+ օքսիդիչների (Շr2Օ7 , MոՕ4 , ՇlՕ3 , F6 ն այլն) հայտնաբերման համար: Այս ռեակցիաների ժամանակ համարժեքության կետը որոշվում է ըստ լուծույթի կամ ինդիկատորի գույնի փոփոխության:

4. Կոմպլեքսագոյացման մեթոդներ – Այս մեթոդները հնա2+ րավորություն են տալիս որոշելու մի շարք կատիոներ (Mց , 2+ 2+ 2+ 3+ ՇՅ , 2ո , Ւց , Ճl ն այլն) ն անիոներ (ՇN , F , Շl ), որոնք ունակ են առաջացնելու քիչ դիսոցված կոմպլեքս իոններ: Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում կոմպլեքսոն 3-ը (տրիլոն Բ), որը լայնորեն օգտագործվում է քանակական անալիզներում: Ռեակցիայում համարժեքության կետը հաճախ հաստատվում է ըստ լուծույթի անալիզվող կատիոնի, այսպես կոչված, մետաղ-ինդիկատորի օգնությամբ: Կալցիումի ն մագնեզիումի գումարային պարունակության որոշման համար որպես ինդիկատորներ կարող են օգտագործվել էրիոքրոմ սնը T ն քրոմային մուգ կապույտը, կալցիումի հայտնաբերման համար` մուրեկսիդը, երկաթի համար` ամոնիումի ռոդանիդը սուլֆանիլային թթվում ն այլն: Կոլորիմետրական մեթոդներ – Կոլորիմետրիան (գունաչափություն) աբսորբցիոն անալիզի ամենապարզ մեթոդներից մեկն է: Հետազոտական պրակտիկայում կիրառություն է գտել տեսողական կոլորիմետրիայի մեթոդը, մասնավորապես նրա ստանդարտ շարքը: Այս դիտարկումների ժամանակ հետազոտվող լուծույթը համեմատվում է ստանդարտ լուծույթների շարքի հետ, որոնք պետք է լինեն թարմ պատրաստված ն տարբերվեն մեկը մյուսից առնվազն 10-159 խտությամբ: Անալիզի ենթարկվող տարրի ճշգրիտ որոշման համար կիրառվում են հատուկ սարքեր` ֆոտոէլեկտրակոլորիմետրեր (ФЭК): Այս սարքով աշխատելիս օգտագործում են աստիճանավորման կորի մեթոդը. որոշելով անալիզի ենթարկվող լուծույթի օպտիկական խտությունը, կորի վրա գտնում են նրա պարունակությունը: Կոլորիմետրական անալիզը չի պահանջում թանկարժեք սարքավորումներ, քանի որ այդ սկզբունքը հիմնված է հաստատուն (ստանդարտ) ն հետազոտվող լուծույթների գունավորման ինտենսիվության տեսողական համեմատության վրա: Ֆոտոէլեկտրակոլորիմետրական անալիզի համար կիրառվում են համեմատաբար ոչ բարդ օպտիկական սարքավորումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս լուսաֆիլտրերի օգնությամբ օգտագործել տեսանելի լույսի սպեկտրի այս կամ այն լայնաշերտ տիրույթը: Սպեկտրոֆոտոմետրական մեթոդը հիմնված է լուծույթների կողմից մոնոքրոմատիկ լույսի կլանման որոշման վրա, որն իրա61

կանացվում է տարալուծող պրիզմա կամ դիֆրակցիոն ցանց ունեցող բարդ սարքավորումների օգնությամբ: Բոցային սպեկտրոֆոտոմետրիան կամ բոցի լուսաչափումը տարբեր նյութերի մեջ մի շարք մակրո ն միկրոտարրերի որակական ն քանակական անալիզի էմիսիոն (առաքման) ճառագայթման մեթոդներից մեկն է: Բոցային սպեկտրոմետրիայի մեթոդը բավականին ճշգրիտ է ն հեշտ իրականացվող, իսկ սարքերը` հուսալի, որի շնորհիվ այդ մեթոդը մեծ կիրառություն է գտել արտադրության տարբեր ոլորտներում ու գիտության մեջ: Ներկա բոցային սպեկտրոֆոտոմետրերը հետազոտվող նմուշ-7 ներում թույլ են տալիս որոշել 10 – 10 գ նյութի պարունակությունը` մինչն 99 – 99,59 ճշտությամբ: Տարբերում են բոցի էմիսիոն ճառագայթման ն աբսորբցիոն ֆոտոմետրիաներ: Բոցային ֆոտոմետրիայի մեթոդը հիմնված է բոցի մեջ շիկացած նյութի գրգռված ատոմի ճառագայթման ինտենսիվության չափման վրա: Լուծույթում տարրի պարունակությունը որոշվում է հետազոտվող լուծույթի ն հայտնի խտությամբ ստանդարտ լուծույթի լուսային հոսքերի համեմատության միջոցով, ըստ աստիճանավորման գրաֆիկի: Տարբերում են բոցային ֆոտոմետրեր ն սպեկտրոֆոտոմետրեր: Բոցային ֆոտոմետրերում կիրառվում են ոչ բարդ այրիչներ ցածր օ ջերմաստիճանային բոցի համար (1600 – 1900 ), որն ստացվում է բնական գազի, պրոպանի կամ բութանի օդային այրումից: Այսպիսի բոցի ջերմաստիճանը բավարար է միայն ալկալիական մետաղների (NՅ, K, RԵ, Լi) գրգռման համար: Հողալկալիական մետաղների (Mց, ՇՅ, Տr, 8Յ) ն այլ տարրերի որոշման համար օգտագործում են բարձրջերմաստիճանային բոց, որը ստանում են հատուկ այրիչներում օ օ ացետիլենի ն օդի (2300 Շ) կամ ացետիլենի ն թթվածնի (3150 Շ), իսկ օ առանձին դեպքերում` ջրածնի ն թթվածնի (2600 Շ) խառնուրդների այրման ժամանակ: Ատոմային-աբսորբցիոն բոցային ֆոտոմետրային անալիզի մեթոդը հիմնված է այրիչի բոցում մետաղների ատոմների կողմից յուրաքանչյուր առանձին տարրին բնորոշ խիստ որոշակի երկարությամբ լուսային ալիքի էներգիայի կլանման վրա: Ի տարբերություն էմիսիոն բոցային ֆոտոմետրական որոշման, որտեղ լուծույթում պարունակվող նյութի խտությունը որոշվում էր ատոմների ճառագայթման սպեկտրի ինտենսիվությամբ, ատոմային-աբսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրիայում տարրի խտությունը լուծույթի մեջ որոշվում

է բոցի միջով անցնող մոնոքրոմատիկ լույսի կլանումով: Ատոմային-աբսորբցիոն ն էմիսիոն բոցային լուսաչափության մեջ կիրառվում են գործնականում նույն սարքավորումներն այն տարբերությամբ, որ ատոմային-աբսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրերը լրացուցիչ ապահովված են մոնոքրոմատիկ լույսի աղբյուրով, որի ճառագայթումը կլանվում է այրիչի բոցի մեջ անալիզվող նյութի ազատ ատոմների ն իոնների կողմից:

ԳԼՈւԽ 3. ԱԳՐՈէԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

3.1 Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ինտենսիվ երկրագործության մեջ Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ընդհանուր էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի կարնոր բաղադրիչներից մեկն է ն զբաղվում է ագրոէկոհամակարգերի աղտոտվածության ու վիճակի դիտարկման հարցերով գյուղատնտեսության վարման ինտենսիվ համակարգում: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի հիմնական նպատակը բարձր արդյունավետություն ունեցող, էկոլոգիապես հավասարակշռված ագրոցենոզների ստեղծումն է` բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն մեղմ քիմիացման բազայի վրա: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրներն են` • ագրոէկոհամակարգերի վիճակի մասին դիտարկումների կազմակերպումը, • ագրոէկոհամակարգերի ֆունկցիան բնութագրող կարնորագույն ցուցանիշների մասին օբյեկտիվ տեղեկատվության ստացումը, • ստացված տեղեկատվության գնահատումը, սպասվող փոփոխությունների կանխատեսումը ն որոշումների ընդունումը: Ըստ Վ.Ա.Չերնիկովի (2000) ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի հիմնական սկզբունքներն են. 1. Համալիր մոտեցումը (կոմպլեքսայնությունը), այսինքն` ագրոէկոհամակարգերի վիճակը բնութագրող երեք խմբի (վաղ ախտորոշման, սեզոնային ն տնական փոփոխություններ) ցուցանիշների վրա միաժամանակ իրականացվող վերահսկողությունը: 2. Ագրոէկոհամակարգերի վերահսկման անընդհատությունը, որը նախատեսում է ամեն մի ցուցանիշի վերաբերյալ խիստ կանոնավոր դիտարկումներ` հաշվի առնելով դրանց փոփոխությունների հնարավոր տեմպերն ու պարբերականության ինտենսիվությունը: 3. Միասնական գիտամեթոդական ղեկավարությամբ համաձայնեցված ծրագրերով տարբեր մասնագետների (ագրոօդերնութաբաններ, հողագետներ, ագրոքիմիկոսներ, ջրաբաններ, ման64

րէակենսաբաններ ն այլն) կողմից ուսումնասիրությունների նպատակի ն խնդիրների մշակում: 4. Ուսումնասիրությունների համակարգվածությունը, այսինքն` ագրոէկոհամակարգերի բաղադրամասերի` օդ-ջուր-հող-բույսկենդանի-մարդ օղակներով միաժամանակյա ուսումնասիրությունը: 5. Հետազոտությունների հավաստիությունը, այսինքն` դրանց ճշտությունը պետք է գերազանցի տարածական պարամետրերի տատանումների աստիճանը ն գնահատվի արժանահավատ տարբերություններով: 6. Համակարգի օբյեկտների դիտարկումների միաժամանակյա կատարումը: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում առանձնանում են տեղեկատվության բազայի երկու փոխադարձ կապված ենթահամակարգեր` գիտական ն արտադրական: Տեխնոլոգիական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ են որոշակի ելակետային տվյալներ, որոնց գիտական բազան հանդիսանում է, այսպես կոչված, պոլիգոնային կամ փորձադաշտային ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը: Այդպիսի մոնիտորինգն իրականացվում է երկարատն դաշտային փորձերով հետազոտությունների համար հատկացված փորձահրապարակներում, ն համապատասխան սարքավորումների առկայության դեպքում մի շարք հարցերի շրջանակներում կատարվում են բավականին մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ: Արտադրական ենթահամակարգի մեջ մտնում են երկրի օգտագործվող բոլոր հողատարածքները, որտեղ 5-15 տարին մեկ ուսումնասիրվում են մի քանի կարնոր ցուցանիշներ: Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս որոշակի ժամանակահատվածում արձանագրելու այդ ցուցանիշների փոփոխությունները: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի միասնական համակարգը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացնելու տարբեր կազմակերպությունների ջանքերը` բազմակողմանի դիտարկումներ կատարելու, հողի վիճակի բացահայտման, ինչպես նան ագրոէկոհամակարգերի բազային բաղադրիչների էկոլոգիական գնահատման համար: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համար որպես փորձահրապարակներ օգտագործվում են աշխարհագրական ցանցի երկարատն փորձերը, որտեղ արտացոլվում են տեխնածին գործոնների` պարար65

տանյութերի, մելիորանտների ն պեստիցիդների ազդեցությունները հողի ու ագրոէկոհամակարգի բաղադրիչների վրա: Այդ ուսումնասիրությունների ընթացքում վեր են հանվում ինչպես առանձին նյութերի, այնպես էլ դրանց գումարային քանակների ՍԹԽ-ները, հողի բիոտի վիճակն ու փոփոխությունները, մշակաբույսերի մեջ վնասակար նյութերի մնացորդային քանակները: Ուսումնասիրվող տարբերակների գնահատման հիման վրա ճշտվում են էկոլոգիական օպտիմալ միջոցառումները, որոնք շրջակա միջավայրի վրա ուղղակի ն անուղակի բացասական ազդեցություններ չեն թողնում: Համալիր դաշտային փորձերը թույլ են տալիս գնահատելու երկրագործության վարման ն բույսերի մշակության այս կամ այն համակարգի էկոլոգիական նշանակությունը, իսկ առանձին միջոցառումների կամ տարբերակների արդյունավետությունը պարզաբանվում է որոշակի ստացիոնար փորձերի արդյունքում: Առավել տեղեկատվական նշանակություն ունեն երկարատն բազմագործոն փորձերը: Գործոնների լայն տիրույթը հիմք է ծառայում դրանց օպտիմալ արժեքների ընտրության համար: Տեղային ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը իրականացվում է արտադրական պայմաններում, հիմնական հողակլիմայական գոտիներում գտնվող փորձացուցադրական ն բազային տնտեսություններում: Նրա խնդիրների մեջ մտնում են ագրոէկոհամակարգերի հիմնական բաղադրամասերի (հող-ջուր-բույս) վիճակի մշտական դիտարկումները ինտենսիվ քիմիացման ազդեցության պայմաններում ն դրանց փոփոխությունների գնահատումն ու կանխատեսումը: Տեղային մոնիտորինգի համակարգում վերջնական մշակման են ենթարկվում դաշտային փորձերից ստացված հիմնական տեխնոլոգիական որոշումները: Համատարած ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգն իրականացնում են ագրոքիմիական ծառայությունները ն հողագիտական մասնագիտական խմբերը, որոնք պարբերաբար ուսումնասիրում են հողային ծածկոցը (քՒ-ը, հումուսի ն հիմնական սննդատարրերի պարունակությունը, էրոզացվածությունը, աղակալումը ն այլն), կազմում հողային քարտեզներ ն քարտեր, մշակում հողօգտագործման հրահանգներ: Համատարած մոնիտորինգի շրջանակներում կատարվում են նան բույսերի ախտորոշիչ ուսումնասիրություններ: Համատարած արտադրական ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի առավել հեռանկարային ուղղությունը հեռահար (դիստանցիոն) աերոտիեզերական

նկարահանումն է, որը հնարավորություն է տալիս մեծ տարածքներում ի հայտ բերել դեգրադացման գործընթացները:

3.2 Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի բաղադրիչները Ագրոէկոհամակարգերի հիմնական բաղադրիչ-բլոկներն են մթնոլորտը, ջուրը, հողը, բույսերը: Յուրաքանչյուր բաղադրիչի մոնիտորինգն ունի իր որոշակի առանձնահատկությունները: Հողային էկոլոգիական մոնիտորինգը կազմված է երեք հետնողականորեն փոխկապակցված մասերից. ա) հողածածկույթի ու հողերի վիճակի վերահսկում (դիտարկում), տարածաժամանակային փոփոխությունների գնահատում, բ) հողածածկույթի ու հողերի վիճակի հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում, գ) հողերի բերրիությունը ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունն անմիջականորեն որոշող ագրոնոմիական միջոցների ն ռեժիմների գիտականորեն հիմնավորված հանձնարարականների մշակում ն կիրառում: Հողերի մոնիտորինգն ավանդական հողային ն ագրոքիմիական հետազոտություններից տարբերվում է նրանով, որ առաջին հերթին այն ունի համալիր ն անընդհատ բնույթ, նրա նպատակը ն խնդիրները միասնական են ն դրա իրականացման նպատակով ներգրավվում են տարբեր մասնագետներ` համապատասխան մեթոդներով: Հողերի որակական հատկանիշների ն ռեժիմների ուսումնասիրությունները, անթրոպոգեն բեռնվածությունը ն բնական գործոնների ազդեցության տակ տեղի ունեցող հողառաջացման գործընթացները հիմք են ծառայում հողի բերրիության մոդելավորման համար: Քանի որ ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ենթադրում է նան հետագա փոփոխությունների կանխատեսում, ապա այստեղ առաջ է գալիս համալիր լանդշաֆտային դիտարկումների անհրաժեշտություն: Մարդկային գործունեությունը ուժեղ կերպով ազդում է հողային բոլոր պրոցեսների, հողային բիոտի, գետնաջրերի, սննդատարրերի միգրացիայի ն հաշվեկշռի, ջրա-աղային ռեժիմի, ապարների ջրաթափանցելիության ն նույնիսկ ռելիեֆի վրա: Հողածածկույթի վիճակի մոնիտորինգի խնդիրն օգտագործվող հողերի մշտական վերահսկման ապահովումն է, որտեղ հատուկ ուշադրություն է դարձվում ռելեֆի փոփոխությունների, էրոզիոն գործընթացների, սողանքների, սելավների, ճահճացման, աղակալման, անապատացման ն բացասական այլ

երնույթների վրա: Անթրոպոգեն բացասական ազդեցությունների ուժեղացումը, որը պայմանավորում կամ հանգեցնում է հողերի խախտմանը ն բերրիության անկմանը, պահանջում է հողի էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի մեջ ներառել հետնյալ խնդիրները. • հողերի կորստի (այդ թվում քայքայման արագության) որոշումը ջրային էրոզիայի ն դեֆլյացիայի զարգացման ժամանակ, • հողի թթվայնության ն հիմնայնության վերահսկում (հանքային պարարտանյութերի օգտագործման, հողերի չորացման ն ոռոգման, մելիորանտների, արտադրական թափոնների, մթնոլորտային թթու տեղումների հետ կապված), • ջրա-աղային հաշվեկշռի վերականգնում, • հիմնական սննդատարրերի ն հումուսի գնահատում, այդ ուղղությամբ խախտված տարածքների հայտնաբերում, • ծանր մետաղներով հողերի աղտոտման վերահսկում ն դիտարկումներ` ոռոգման ջրերի ու մթնոլորտային տեղումների միջոցով, • բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների կիրառման ժամանակ տեղի ունեցող աղտոտման վերահսկում, • բնակչության մեծ խտություն ունեցող տարածքներում կենցաղային թափոններով աղտոտման վերահսկում, • հողի ստրուկտուրայի, սննդատարրերի պարունակության, ջրաֆիզիկական հատկանիշների ն գետնաջրերի սեզոնային ն երկարաժամկետ վերահսկում, • հիդրոմելիորատիվ համակարգերի փորձագիտական գնահատում ն նորմերի ներդնում: Հողերի էկոլոգիական ն ագրոքիմիական վիճակի փոփոխությունների դիտարկումները հավաստի ն ներկայացուցչական դարձնելու համար մոնիտորինգը պետք է իրականացնել 10-15 տարին մեկ, իսկ բուն ագրոքիմիական հետազոտությունները` յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ: Ագրոէկոհամակարգերի մյուս բաղադրիչ-բլոկը հանդիսանում են բույսերը: Այս ուղղությամբ իրականացվող մոնիտորինգի ժամանակ որոշվում է ոչ միայն բերքի քանակն ու որակը վեգետացիայի վերջում, այլն ֆենոլոգիական տարբեր փուլերում տվյալներ են հավաքվում բերքի ձնավորման բոլոր դինամիկական ցուցանիշների մասին (կենսազանգվածի կուտակում, ֆոտոսինթետիկ պոտենցիալի օգտա68

գործում, տերնների ասիմիլացնող մակերես, ֆիտոցենոզի կառուցվածքի փոփոխություն ն այլն): Բույսերի մոնիտորինգը չափազանց կարնոր է նան մշակաբույսերի մեջ վնասակար նյութերի մնացորդային պարունակությունը վերահսկելու համար: Դա առանձնահատուկ կարնորություն ունի ոչ միայն այդ նյութերի ՍԹԽ-ների սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները պահպանելու, այլն վնասակար աղտոտիչները հողից արագորեն դուրս բերելու համար: Բնականաբար, այսպիսի դեպքերում մշակվող բույսերի կենսազանգվածը չի կարելի օգտագործել որպես սնունդ ն անասնակեր: Այն հեռացնում են ն առանձին տեղերում կոնսերվացնում` թաղում կամ այրում են փակ վառարաններում: Բուսազանգվածի մոնիտորինգն անց է կացվում NՕ3-ի, NՕ2-ի, ծանր մետաղների, ռադիոնուկլիդների, պեստիցիդների, ինչպես նան կենսաբանական (ախտածին) աղտոտիչների ուղղությամբ: Կարնոր է ֆիքսել բույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությունը (ԲՖԱ) ն աճն ու զարգացումը: Ագրոէկոհամակարգերի բաղադրիչներից ջրի մոնիտորինգն առանձնահատուկ է նրանով, որ այն, օժտված լինելով շարժունակությամբ, ակտիվորեն կլանում է զանազան աղտոտիչներ ն տվյալ տարածքից տեղափոխում այլ տարածքներ, ինչպես նան խառնում խորքային ջրերին: Բնական ջրերի քիմիական կազմում կարելի է առանձնացնել հետնյալ խմբի միացությունները, որոնք ենթարկվում են մոնիտորինգի. 1. Ջրի հանքայնացման աստիճանը պայմանավորող իոնները` Շր-, ՏՕ42-, ԱՇՕ3-, ՇՕ32-, Շո2+, 8g2+, K+, Խո+, 2. Կենսածին նյութերը` նիտրատներ (ԽՕ3-), նիտրիտներ (ԽՕ2–), ամոնիում (ԽԱ4+), ֆոսֆատներ (ՖՕ43-), սիլիցիում (Տ1), ազոտի ն ֆոսֆորի օրգանական միացությունները, 3. Օրգանական նյութերը` իրական լուծվող կոմպլեքսներ ն կոլոիդային օրգանական միացություններ, 4. Լուծված գազերը (Օ2, ՇՕ2, Ա2 ն այլն), 5. Միկրոտարրերը (L1+, ՖԵ2+, Շչ+, 862+, Տո2+, 8ո2+, Շո2+, 8/, Ն, 8n, 8ո-, I-, Է-, 8), 6. Ջրի քՒ-ը, որը պայմանավորում է ջրային լուծույթների թթվահիմնային հավասարակշռությունը, 7. Ռադիոակտիվ տարրերը (ռադիոնուկլիդները): Հողերի հետ շփվող ն փոխազդող բնական ջրերի որակը սերտորեն կապված է հողում ընթացող պրոցեսների ն հողի վրա տեխնածին

ազդեցությունների հետ: Անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության տակ բնական ջրերի մեջ կարող են թափանցել նիտրատներ, նիտրիտներ, պեստիցիդներ, ֆենոլային միացություններ, սինթետիկ մակերեսային ակտիվ նյութեր, ծանր մետաղներ ն այլն: Հողի մակերեսից անցնելով ներծծվող ջրերի մեջ` այդ նյութերն աղտոտում են գետնաջրերը, ինչպես նան ջրային օբյեկտները (գետեր, ջրավազաններ), որոնք խմելու ջրերի հիմնական պաշարներն են: Ներծծված կամ ներհողային ջրերի ուսումնասիրության հիմնական մեթոդը լիզիմետրական մեթոդն է, որը հիմնված է ներծծված անձրնաջրերի կամ ձնհալի ջրերի կողմից դուրս մղված հողային լուծույթի ուսումնասիրության վրա: Լիզիմետրերի հիմնական թերությունը բնական հողային պայմաններից ն գետնաջրերի հետ շփումից մեկուսացվածությունն է: Ներհողային հոսքը ոչ միայն իջեցնում է հողի բերրիությունը, այլն առաջ է բերում գրունտային ն ավելի խորը հորիզոններում գտնվող ջրերի աղտոտում: Գետնաջրերի շերտը հողի մակերնույթից սկսած առաջին ջրաբեր շերտն է, որը գտնվում է ջրաճնշման վրա: Գետնաջրերի մակերնույթը կոչվում է հայելի, իսկ նրանից ներքն հագեցման գոտին է: Հայելուց վերն ընկած հողաշերտը, որի խոռոչները զբաղեցված է մթնոլորտային օդով, կոչվում է աերացիայի գոտի: Գետնաջրերի ն աերացիայի գոտու հողաշերտի աղտոտվածությունը հանդիսանում է գետնաջրերի աղտոտվածության ցուցանիշ: Հետնաբար, աերացիայի շերտն ընդգրկող հողի ջրային քաշվածքի անալիզը բավականին օբյեկտիվ մեթոդ է` գետնաջրերի աղտոտվածությունը որոշելու համար: Մթնոլորտային տեղումները, որոնք մթնոլորտից օտարում են աղտոտիչները, էկոլոգիական ռիսկի գործոն են: Օրինակ, ծծմբի ն ազոտի օքսիդներն առաջացնում են թթվային անձրններ: Բացի այդ, մթնոլորտային տեղումների քիմիական կազմի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է միավոր տարածք մտնող նյութերի հաշվեկշռի համար:

3.3 Ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատումը Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում կարնոր բազային բաղադրիչ է հետազոտվող օբյեկտների էկոլոգիատոքսիկոլոգիական

գնահատումը: Մարդու տնտեսական գործունեությունը ն երկրագործության քիմիացումը ոչ միշտ են համապատասխանում էկոլոգիական անվտանգության պահանջներին: Երկրագործության զարգացման ներկա փուլում էկոլոգիական անվտանգության կարելի է հասնել միայն քիմիական նյութերի օպտիմալ նորմաների կիրառման միջոցով` մշտապես հաշվի առնելով անհրաժեշտ էկոլոգիական սահմանափակումները: Տարածքների էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարածաշրջանների հողակլիմայական բնութագիրը, օդերնութաբանական պայմանները, օդային հոսանքների տեղափոխման առանձնահատկությունները, հողամշակման քիմիական տեխնոլոգիաները, մոտակա ձեռնարկությունների կողմից ագրոէկոհամակարգերի աղտոտման հավանականությունը: Պարտադիր պայման է համարվում ջրերի, հողերի, բույսերի քիմիական անալիզները (այդ թվում նան կենսածին տարրերի` Շր, Է, Տ6, 8, 8ո, Aչ, ԽՕ3-, ԽՕ2-), նիտրոզամինների, ծանր մետաղների (86, 8n, Zn, ՖԵ, Շd, Շո, Շ/, 8/, Խ1, Աg, Ն, Տn), բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների մնացորդների, ԴԴՏ-ի (դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան), ԴԴէ-ի (դիքլորդիֆենիլէթան), բենզապիրենների, դիօքսինների քանակությունների իմացությունը:

R1 R2

N

N

Օ

նիտրոզային միացություն

Ը1

Ը1 Ը1 Ը Ը

Ըէ3 Ըէ3

N

N

Օ

նիտրոզոդիմեթիլամին

Ըէ3 -Ըէ2 Ըէ3 -Ըէ2

N

N

Օ

նիտրոզոդիէթիլամին

Ը1

Ը1 է

ԴԴՏ (դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան)

է է Ը Ը

Ը1

Ը1

Ը1

Ը

Ը

է

է

Ը1

Ը1

է է ԴԴէ (դիքլորդիֆենիլէթան)

Ը1

ԴԴէ (դիքլորդիֆենիլդիքլորէթան)

Ը1 8

Օ

Օ

Ը1 7

2 Ը1 3 Ը1

2,3,7,8-տետրաքլոր-դիբենզո-ո-դիօքսին

Ը1 7 Ը1

Օ

3 Ը1

2 Ը1

2,3,7,8-տետրաքլորդիբենզո-ո-ֆուրան

պիրեն

Ըէ3

Ըէ3

3,4-դիմեթիլ-բենզապիրեն

Մի շարք տարածաշրջանների համար էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատման գործում պարտադիր պահանջ է հողանմուշների, ջրերի ն բույսերի գամմա-սպեկտրոմետրիկ ն ռադիոմետրիկ չափումները: Բույսերի կողմից թունավոր նյութերի կուտակման ընթացքը ն բուսական արտադրանքի որակի վերահսկումը մտնում է ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգային խնդիրների մեջ: Բուսաբուծական արտադրանքի տոքսիկոլոգիական գնահատականը որոշում է կիրառված տեխնոլոգիական համալիրի էկոլոգիատնտեսական արդյունավետությունը: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի մեջ մտնում են միասնական ծրագրով ագրոցենոզի բաղադրիչների համակարգային դիտարկումները: Ինչպես հայտնի է, հողերի ագրոֆիզիկական հիմնական բնութագրերն են ագրեգատայնությունը, ընդհանուր ն պինդ ֆազի խտությունը, հանքաբանական ն մեխանիկական կազմը, ջրաթափանցելիությունը, ֆիլտրացիոն ն ջրապահպան հատկությունները: Ագրեգատայնությունը (ագրոնոմիական արժեքավոր ն ջրակայուն ագրեգատների առկայությունը) հողի հիմնական ագրոֆիզիկական հատկանիշներից մեկն է: Այն որոշում է հողերի օդային ն ջրային ռեժիմները, որոնք բույսերի կյանքի անփոխարինելի գործոններից են: Ագրեգատների թուլացումը (կամ ստրուկտուրայի փոշիացումը) առաջացնում է հողի օդաջրային ռեժիմների վատացում, հողի ամրացում, հետնաբար` բույսերի ճնշվածություն: Հողի ընդհանուր ն պինդ ֆազի խտությունները թույլ են տալիս գնահատել պինդ ֆազի ն ծակոտկենության հարաբերությունը, որը ջրաջերմային ռեժիմի ձնավորման նախադրյալ է: Հողի հանքաբանական ն մեխանիկական կազմից է կախված բույսերի համար մատչելի սննդատարրերի առկայությունը, ինչպես նան հողի ուռչելիությունն ու կպչողականությունը` մեքենայական մշակության ժամանակ: Ագրոֆիզիկական հատկանիշների վատացումն իր հետ բերում է հողի էկոլոգիական ֆունկցիայի խանգարում, այդ թվում` սորբցիոն հատկությունների թուլացում: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում հողի ագրոֆիզիկական բոլոր պարամետրերը մշտապես վերահսկվում են: Մեխանիկական կազմը նպատակահարմար է որոշել 5-10 տարին մեկ` ըստ 10 սմ-ոց շերտերի` Կաչինսկու պիպետի

մեթոդով: Ագրոֆիզիկական հատկանիշների մշտական դիտարկումները հնարավորություն են տալիս խուսափելու հողի հատկանիշների վատացումից ն պահպանելու բարձր բերրիությունն ու էկոլոգիական ֆունկցիան: Հողի բերրիության բարդ հիմնախնդրի կառավարման գործում կարնորագույն նշանակություն ունի հողում օրգանական նյութերի քանակի վերահսկումը: Հումուսային բաղադրիչն, անկասկած, հանդիսանում է հողա-էկոլոգիական մոնիտորինգի հանգույցը, քանի որ հումուսը հողի բոլոր հատկությունների կայունացնող, իսկ տեխնոգենեզի դեպքում` աղտոտիչ նյութերի չեզոքացնող մասն է: Հումուսի պարունակության ուսումնասիրությունները նույնպես կատարվում են 510 տարին մեկ: Այդ դիտարկումների ժամանակ հետազոտում են նան հողի սննդատարրերի պաշարները, հատկապես` ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի քանակները: Չափազանց կարնոր է որոշել ազոտի կենսաբանական մասը, որը ներգրավվում է հումուսի մեջ` թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատների հետ միասին: Ֆոսֆորի պարունակության վերահսկումը կարնոր է այն տեսանկյունից, որ այն կարող է վերածվել բերքը սահմանափակող գործոնի, իսկ ֆոսֆատ 3իոնի (ՔՕ4 ) անցումը շրջակա ջրերի մեջ խիստ վտանգավոր է թե՛ սանիտարահիգիենիկ տեսակետից, ն թե՛ էվտրոֆացման ակտիվության բարձրացման տեսակետից: Օրգանական պարարտանյութերից` ցամքարով գոմաղբը հանդիսանում է հողի բերրիությունը բարձրացնող ամենալավ միջոցը, սակայն նրա սխալ պահպանման ն օգտագործման (հատկապես թարմ վիճակում) դեպքում հողը, բույսերը, հարակից ջրերը կարող են աղտոտվել ախտածին միկրոօրգանիզմներով, նիտրատներով, նիտրիտներով, մոլախոտերի սերմերով: Շրջակա միջավայրի համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում անցամքար գոմաղբը ն գոմաղբահեղուկը: Եթե գոմաղբը ճիշտ է պահպանվում, մշակվում ն օգտագործվում, ապա այդ արժեքավոր պարարտանյութի ազդեցության մոնիտորինգ կարելի է չանցկացնել: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում կարնոր ցուցանիշ է համարվում հողում ն բույսերի մեջ պեստիցիդների պարունակության դինամիկայի ուսումնասիրությունը: Այդ նպատակով նմուշները վերցնում են 3-4 անգամ, առաջինը` սրսկման օրը (ելակետային պարունակություն), իսկ հետո` 3-5, 15-30 ն 50-60 օր անց ն վերջապես` բերքահավաքի օրը: Անալիզների կատարման փոքր

միջակայքերն օգտագործվում են անկայուն պատրաստուկների համար, իսկ ամենամեծը` կայունների համար: Այդ նյութերի անալիզները կատարվում են հաստատված մեթոդներով, ն ստացված տվյալները համեմատվում են ՍԹԽ-ի ն ԱԹՍ-ի նորմաների հետ թե հողում, ն թե բույսերի մեջ: Բույսերի մեջ որոշվում են նան NՕ3-ը, NՕ2ը, ծանր մետաղները ն այլն, ընդ որում ծանր մետաղների համար տարբերում են նորմավորման երեք ձներ` լանդշաֆտային, բիոտիկ, հողային: Աղտոտիչների նկատմամբ չափազանց զգայուն է հողի բիոտիկ տարրը ն այս տեսակետից հետազոտվում է հողի միկրոկենսաբանական ակտիվությունը (հատկապես բակտերիաների, ակտինոմիցետների քանակը), դրա հիման վրա մշակվում են էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիաներ: Ոռոգվող հողերում ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգն ունի ավելի մեծ նշանակություն, որովհետն ջուրն ինտենսիվացնում է բույսերի կողմից նյութերի կլանման պրոցեսը: Այս պայմաններում որոշվում են գրեթե բոլոր աղտոտիչ նյութերը, տարրերը ն միացությունները: Հողային նմուշները վերցնում են 0-30, 31-40, 41-60, 61-80, 81-100սմ խորության շերտերից: Վեգետացիայի սկզբի ն վերջին փուլերում նիտրատային ազոտը որոշվում է ավելի խորը շերտերում կամ նույնիսկ մինչն գետնաջրերի մակարդակը (100-120, 121-140, 141-160, 161-180, 181-200սմ): Շարժուն ֆոսֆորի ն կալիումի պարունակությունը բույսերի զարգացման հիմնական փուլերում որոշվում են 0-30 ն 31-40սմ շերտերում, իսկ վեգետացիայի սկզբում ն վերջում` մինչն 1մ շերտում: Հեշտ հիդրոլիզվող ազոտը որոշվում է վարելաշերտում: Աղակալած հողերում վեգետացիայի սկզբում ն վերջում որոշվում են հեշտ լուծվող աղերը, նրանց կազմը, դուրս է բերվում փոխանակային նատրիումի պարունակությունը սալանչակներում (մգ/էկվ 100գ հողում) մինչն 1մ հողաշերտում ն նույնիսկ մինչն գետնաջրերի մակարդակը: Նույն խորությունների վրա ուսումնասիրվում են N-ի, Ք2Օ5-ի ն K2Օ-ի, ինչպես նան հումուսի ընդհանուր պարունակությունները: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի կազմակերպումը բավականին բարդ խնդիր է, որովհետն այն միաժամանակ իրականացվում է բոլոր բաղադրիչների ուղղությամբ: Համալիր տեղեկատվությունը ստացվում է տեղային, պոլիգոնային (գիտական), արտադրական, ինչպես նան

լիզիմետրիկ փորձերից: Պոլիգոնային մոնիտորինգի շրջանակներում կատարվող փորձերը կարող են լինել կարճատն ն երկարատն: Դրանք կախված են մոնիտորինգի բնույթից, նպատակներից, ն պահանջվող խնդիրներից: Մոնիտորինգային ուսումնասիրությունների տեղեկատվական բազան յուրահատուկ մի բանկ է, որն անընդհատ հարստանում է նորանոր տեղեկություններով ն տվյալներով: Անցած տարիների տվյալներն ամբողջապես պահպանվում են, քանի որ հնարավոր են հին աղդեցությունների նոր դրսնորումներ (օրինակ, ծանր մետաղներով ն ռադիոնուկլիդներով աղտոտման պարագայում): Հողատարածքների ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի մեջ մտնում է գյուղատնտեսական արտադրության ողջ շղթան` հողից մինչն օգտագործվող սննդամթերքները: Գլխավոր նպատակը էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ սննդամթերքների ապահովումն է: Եվ այս շղթայում առանձնահատուկ կարնորություն ունի աղտոտիչների ուղղությամբ իրականացվող մոնիտորինգը: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը գրեթե բոլոր երկրներում վերաբերում է առաջին հերթին բուսաբուծության ոլորտին: Գյուղատնտեսական կենդանիների մոնիտորինգի հստակ համակարգ դեռնս չկա: Կենդանիները դիտվում են որպես ածանցյալ, այսինքն` բույսերի ազդեցության տակ գտնվող օղակ:

ԳԼՈւԽ 4. ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ԱՂՏՈՏՄԱՆ ԱՂԲՅՈւՐՆԵՐԸ

4.1 Ընդհանուր հասկացողություն աղտոտման մասին: Շրջակա միջավայրում աղտոտիչների տարածման օրինաչափությունները Շրջակա միջավայրի աղտոտում ասելով հասկացվում է կենսոլորտի մեջ թափանցող ցանկացած պինդ, հեղուկ ն գազային նյութերի կամ էներգիայի տեսակների (ջերմություն, ձայն, ռադիոակտիվություն ն այլն) այնպիսի քանակություններ, որոնք ուղղակի թե անուղակի ճանապարհով կարող են վնասակար ազդեցություն ունենալ մարդու, կենդանիների ն բույսերի վրա: Միջավայրի աղտոտումը տեղի է ունենում երկու հիմնական ճանապարհներով` բնական (հրաբուխներ, հրդեհներ, որոնք առաջանում են կայծակներից, ապարների հողմահարում, փոշեմրրիկներ ն այլն) ն անթրոպոգեն` մարդու գործունեության հետնանքով (տեխնոգենեզ): Տեխնոգենեզն ընդհանուր բնորոշմամբ բնական համալիրների փոփոխության պրոցեսն է մարդու արտադրական գործունեության ազդեցության տակ: Մարդու արդյունաբերական գործունեության արդյունքում առաջանում է բազմաբնույթ նյութերի զգալի ծավալների տեխնոգեն տեղաշարժ (միգրացիա), որոնց մեծ մասը աղտոտում են շրջակա բնական միջավայրը: Տեխնոգենեզի հետնանքների ինտեգրալ ցուցանիշը շրջակա բնական միջավայրի աղտոտումն է կամ միջավայրի մեջ մարդու միջոցով նորանոր նյութերի ներմուծումը: Անթրոպոգեն աղտոտիչները բաժանվում են նյութական (փոշի, հոսքաջրեր, գազեր, մոխիր, խարամ, մանրէներ ն այլն) ն ֆիզիկական կամ էներգետիկական (ջերմային էներգիա, էլեկտրական ն էլեկտրամագնիսական դաշտեր, աղմուկ, վիբրացիա ն այլն) տեսակների: Նյութական աղտոտիչներն իրենց հերթին լինում են մեխանիկական, քիմիական ն կենսաբանական: Մեխանիկական աղտոտիչների թվին են դասվում մթնոլորտային օդի փոշին ն աերոզոլները, հողի ն ջրի մեջ անցնող պինդ մասնիկները: Քիմիական աղտոտիչներ են համարվում տարբեր գազային, հեղուկ ու պինդ քիմիական միացություններն ու տարրերը, որոնք թափանցում են մթնոլորտի, հիդրոսֆերայի ն լիթոսֆերայի մեջ: Այդ նյութերը կարող են ռեակցիայի մեջ մտնել կենսոլորտի բաղադրիչների կազմի մեջ մտնող բնական նյութերի հետ` առաջացնելով բիոտի համար էլ ավելի

վտանգավոր նյութեր: Կենսաբանական աղտոտիչները կարող են լինել այն բոլոր օրգանիզմները (սնկեր, բակտերիաներ, կապտականաչ ջրիմուռներ, վիրուսներ ն այլն), որոնք ի հայտ են գալիս մարդու գործունեության (գիտական, ռազմական, տեխնոլոգիական) հետնանքով ն կարող են դուրս գալ նրա վերահսկողությունից ու աղետալի ազդեցություններ ունենալ բիոտի վրա: 20-րդ դարի վերջին շրջակա միջավայրի աղտոտումը (թափոններով, արտանետումներով, կենցաղային կոյուղաջրերով, արդյունաբերական հոսքաջրերով, գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող նյութերով) ձեռք բերեց գլոբալ բնույթ, որը մարդկության համար կարող է դառնալ էկոլոգիական աղետ: Կենսոլորտն աղտոտվում է ամենաբազմաբնույթ նյութերով, որոնցից շատերը խիստ վտանգավոր են միջավայրի ն բիոտի համար ն ունեն հիմնականում անթրոպոգեն ծագում: Անթրոպոգեն գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտ յուրահատուկ ազդեցություն ունի շրջակա միջավայրի վրա, որովհետն տարբեր են նան այդ ոլորտներում առաջացող ն արտանետվող աղտոտիչները (աղյուսակ 4.1): Մեծ քաղաքներում ապրող բնակիչները տառապում են օդի չափից դուրս աղտոտվածությունից, իսկ գործարանային շրջաններում, որտեղ արտանետումները մշտական բնույթ ունեն, արդեն անհնար է դառնում ապրելը: Արդյունաբերական խոշոր քաղաքներում ընդհանուր արտանետումները մեկ շնչի հաշվով տարեկան կարող են հասնել 500600կգ-ի: Դրանք հիմնականում պինդ թափոններ, ՏՕ2, ազոտի օքսիդներ ն ածխածնի օքսիդներ են, որոնք թթվային անձրնների տեսքով թափվում են քաղաքների ն նրանց հարող տարածքների վրա: Առանձին քիմիական տարրերի միջին բեռնվածությունը ցամաքի մակերնույթի վրա զգալիորեն ավելացել է ն Na-ի, Cl-ի, Ca-ի, Fe-ի համար կազմում է 500-1000կգ/կմ տարի, S-ի, N-ի, K-ի, Al-ի, P-ի համար` 500-200 կգ/կմ տարի, իսկ թունավոր մի շարք տարրերի (F, Cu, Zn, Pb, Ni, As, Cd ն այլն) համար` 10-0,1 կգ/կմ2 տարի: Բերված տվյալները վկայում են, որ տեխնոգեն ոլորտի մասշտաբների ընդարձակումը հանգեցրել է ցամաքի նյութի քայքայման ակտիվացմանը, որի հետնանքով աղտոտվում է մթնոլորտը, ջրոլորտն ու հողը: Կենսոլորտի աղտոտումը ըստ տարածքային չափերի լինում է

տեղային (լոկալ), տարածաշրջանային (ռեգիոնալ) ն աշխարհի մասշ78

տաբով (գլոբալ): Տեղային աղտոտումը

բնորոշ է քաղաքների, խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների, օգտակար հանածոների հանույթի վայրերի, խոշոր անասնապահական համալիրների կողմից տեղի ունեցող արտանետումներին ու արտահոսքերին: Շրջակա միջավայրի տեղային աղտոտումը միանգամայն անհավասարաչափ բնույթ ունի: Բնության վրա անթրոպոգեն ներգործության հիմնական օջախները տեղակայված են բնակչության առավելագույն կուտակման, զարգացած արդյունաբերության ն ինտենսիվ գյուղատնտեսության շրջաններում: Տեղային աղտոտումների քիմիզմը որոշվում է մի կողմից աղտոտման աղբյուրի բնույթով, մյուս կողմից` տվյալ տարածքի հողակլիմայական պայմաններով ն ռելիեֆով: Օրինակ, բազմամետաղական գունավոր մետաղների հանքավայրերի հարակից տարածքներում միշտ պարունակվում են բարձր քանակությամբ ծանր մետաղներ (Cu, Zn, Pb, Cd): Կապարի բարձր քանակություն է նկատվում նան ավտոտրանսպորտային ճանապարհների երկայնությամբ հարակից հողերում: Մթնոլորտի տեղային աղտոտվածություն է արձանագրվում բաց հանքերի ն նավթաքիմիական ձեռնարկությունների տարածքներում: Տեղային աղտոտում է համարվում նան կոյուղաջրերի անցումը մակերեսային ջրերի, օրինակ` գետերի մեջ: Տեղային աղտոտման ամենաբնորոշ երնույթներից մեկը համարվում է սմոգը (ծխամշուշ), որը լինում է երկրամերձ շերտում` (մինչն 3-5մ բարձրության վրա) սառը օդի կուտակման հետնանքով: Դա կատարվում է քամու բացակայության ն օդի ինվերսիայի պատճառով: Տարածաշրջանային աղտոտումն ընդգրկում է զգալի տարածքներ, որը կապված է խոշոր արդյունաբերական կենտրոնների հետ: Օրինակ, դա կարող է կապված լինել խոշոր մեգապոլիսների առաջացման հետ, որտեղ միանում են մի քանի քաղաքներ ն որոնց արտանետումը մեծ տարածքներ է գրավում (Բոստոն+Նյու-Յորք + Ֆիլադելֆիա + Բալթիմոր + Վաշինգտոն)` մոտ 150000կմ , որտեղ ապրում է 40 մլն մարդ: Նմանատիպ մեգապոլիս է առաջացել ճապոնիայում (Իոկոհամա + Կիոտո + Նագոյա + Օսակա + Կոբե), որտեղ ապրում է 60մլն մարդ: Մեծ քաղաքների մթնոլորտային արտանետումները (ածխածնի, ծծմբի, ազոտի օքսիդներ, ածխաջրածիններ, փոշի, մուր, ծուխ) տեղափոխվում են մեծ տարածություններ` ստեղծելով էկոլոգիական լուրջ լարվածություն: Ռեգիոնալ աղտոտման օրինակ է նան Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարը (1986 թ. ապրիլի 26-ին), որը համարվում է նան գլոբալ աղետ:

Աղյուսակ 4.1 (շարունակություն)

Գերազանցում է հանքային աղտոտումը Օդ, արտանետման տեսքով (այրման ավելի Տրանսպորտ գազեր, ծուխ, մուր, աերոզոլներ ն այլն) քիչ ն ավելի քիչ քանակությամբ հող օրգանական նյութերի արտահոսք

Գծային

Ցիկլիկ

Երկրագործություն

Գերազանցում է հանքային (պարարտանյութեր) ն ավելի քիչ օրգանահանքային (թունաքիմիկատներ) աղտոտումը

Հող, բույս

Հրապարակային

Ցիկլիկ

Անասնապահություն

Գերազանցում է օրգանական աղտոտումը հոսքերի տեսքով

Ջուր, հող

կետային

Մշտական

Հող

Կետային

Ցիկլիկ

Վայրի բնության մթերքների Գերազանցում է օրգանական օգտագործում աղտոտումը պինդ թափոնների տեսքով (անտառային, ձկնարդյունաբերություն)

Նկ. 4.1 Ջերմոցային էֆեկտի առաջացման մեխանիզմը (Ս.Ի.Կոլեսնիկով, 2008)

Գլոբալ աղտոտումը զգացվում է աշխարհի ցանկացած կետում: Հիմնական գլոբալ աղտոտիչներ են հանդիսանում մշտապես արտանետվող ծծմբի, ազոտի, ածխածնի օքսիդները, փոշին, ածխաջրածինները: Մթնոլորտի գլոբալ աղտոտման մեջ առանձնահատուկ ազդեցություն ունի փոշին, որը հիմնականում կուտակվում է տրոպոսֆերայում (809)` մինչն 1կմ բարձրության վրա: Գլոբալ աղտոտման օրինակ է համարվում ջերմոցային էֆեկտի առաջացումը ն կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը: Ջերմոցային էֆեկտի առաջացման մեխանիզմը չափազանց պարզ է: Մաքուր մթնոլորտի պայմաններում ն պայծառ եղանակին արնի ճառագայթներն ավելի հեշտ են հասնում Երկրի մակերնույթին ն կլանվում հողի մակերեսային շերտի, բուսականության, տարբեր կառույցների կողմից: Տաքացած մակերնույթները ջերմային էներգիան վերադարձնում են նորից մթնոլորտ` ինֆրակարմիր ճառագայթների ձնով: Այդ ճառագայթներն ակտիվորեն կլանվում են մթնոլորտի ՇՕ2-ի, Ւ2Օ-ի, ՇՕ-ի, ՇՒ4-ի, Շ2Ւ6-ի, N2Օ-ի, փոշու մասնիկների կողմից: Արդյունքում Երկրի կողմից անդրադարձված ինֆրակարմիր ճառագայթները չեն ցրվում տիեզերական տարածության մեջ, այլ ծախսվում են մթնոլորտի մոլեկուլների ջերմային շարժման ինտենսիվության բարձրացման վրա, որը ն առաջացնում է ջերմաստիճանի ընդհանուր բարձրացում: 4.2 Շրջակա միջավայրի աղտոտման արդյունաբերական աղբյուրները Աշխարհի արդյունաբերությունը բազմաբնույթ ն բազմաճյուղ ոլորտ է, ըստ այդմ բազմակողմանի է նրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: Նյութաէներգետիկ ռեսուրսների օգտագործման, թափոնների առաջացման ն քիմիական նյութերով միջավայրի աղտոտման տեսանկյունից առանձնանում են լեռնահանքային, մետալուրգիական ն մետաղամշակման, քիմիական, նավթահանման ն նավթավերամշակման ձեռնարկությունները, ցեմենտի, կրի արտադրությունները, ջերմաէներգետիկան, ատոմային արդյունաբերությունը ն այլն: Շրջակա բնական միջավայրի անթրոպոգեն խախտումը ն աղտոտումը տեղի է ունենում երկրաբանա-սոցիալական բոլոր համակարգերում: Լեռնահանքային արդյունաբերություն – Հանքային գրեթե բոլոր ռեսուրսները դասվում են չվերարտադրվող ռեսուրսների շարքին ն,

չնայած դրան, հանույթի ժամանակ լիարժեք չեն օգտագործվում: Դրա պատճառը ոչ միայն անկատար տեխնոլոգիաներն են, այլ նան մարդու ոչ խնայողական, հայեցողական վերաբերմունքը: Հանքաքարի 12159-ը առանց մշակվելու խառնվում է ապարային լցակույտերին ն դառնում թափոն: Քարածխի պլանային կորուստները կազմում են 409, նավթինը` 5,69: Բազմամետաղյա հանքերից սովորաբար կորզվում է տվյալ պահին անհրաժեշտ 1-2 մետաղ, մնացածը անցնում է թափոնի մեջ: Օգտակար հանածոների (հանքաքարի, քարածխի ն այլն) հանույթը 21-րդ դարում հասել է տարեկան 650 մլրդ տոննայի, որը հանելու համար հարյուր միլիարդավոր տոննա դատարկ ապար ն հող է տեղաշարժվում` դրանով իսկ խախտելով բնական լանդշաֆտները: Մարդու երկրաբանական գործունեությունը իր հզորությամբ գերազանցում է բնական պրոցեսներին ն դա հատկապես նկատելի է լեռնահանքային արդյունաբերության տարածքներում, որտեղ էկոլոգիական իրադրությունը խիստ լարված է: Բաց հանքավայրերում պարբերաբար կրկնվող զանգվածային պայթեցումները դարձել են փոշու ու թունավոր գազերի մեծ աղբյուրներ: 500-700 տոննա պայթուցիկ նյութերի միաժամանակյա պայթեցման ժամանակ առաջանում է մոտ 2 մլն տ քայքայված ապար ն 15-20 մլն մ գազափոշային ամպ, որն էպիկենտրոնից տարածվում է 2-4 կմ շառավղով: 1980-ական թվականներին Ռուրի ն Վերին Սիլեզիայի ավազաններում յուրաքանչյուր 100 մ -ի վրա օրական նստել է 2-5 կգ փոշի: Իրենց հերթին փոշու մշտական աղբյուրներ են դառնում ապարային լցակույտերը ն մոխրախարամային բլուրները (տերիկոններ), որոնք հողմահարվելով` անընդհատ տարածվում են հարակից տարածքներում: Հատկապես վտանգավոր են այրվող տերիկոնները, որոնք մթնոլորտ են արտանետում ՏՕ2, ՇՕ, ՇՕ2, ծանր մետաղներ պարունակող պինդ մասնիկներ: Զգալի հողատարածքներ ծածկվում են լցակույտերով ն վերածվում տեխնոգեն անապատների: Ջերմաէներգետիկայի ձեռնարկությունները հանդիսանում են մթնոլորտային օդի աղտոտման խոշոր աղբյուրներ, որտեղ մեծ ծավալներով արտանետվում են ածխածնի, ծծմբի ն ազոտի օքսիդներ, ածխաջրածիններ, ցնդող մոխիր, ծուխ ու մուր: Ածխի այրման ժամանակ առաջանում է մեծ քանակությամբ մոխիր ու խարամ:

Սն ն գունավոր մետալուրգիան ն մետաղամշակման արդյունաբերությունը շրջակա միջավայրի աղտոտման գործում առաջատար

դիրք է գրավում: Մեկ տոննա պողպատի ձուլումը ուղեկցվում է 0,4 տ պինդ թափոնների (հիմնականում խարամ) առաջացմամբ: Մթնոլորտ են արտանետվում մեծ քանակությամբ ՇՕ ն ՏՕ2: Ձուլման պրոցեսներում ծախսվում է մեծ քանակությամբ ջուր: Այսպես, 1 տ չուգունի արտադրության ժամանակ տարբեր ձեռնարկություններում ջրի ծախսը կազմում է 25-ից 700 մ , իսկ 1 տ ալյումինի համար` 1500 մ : Սն մետալուրգիայի արտանետումները ունենում են բարձր ջերմաստիճան օ (300-800Շ ) ն կարող են օգտագործվել որպես ջերմակիրներ, սակայն այդ հնարավորությունը գրեթե չի օգտագործվում: Սն մետալուրգիայի մթնոլորտային աղտոտիչները քամու միջոցով տարածվում են 15-25 կմ տարածությունների վրա: Ամեն տարի աշխարհում ձուլվում է մոտ 15 անգամ ավելի քիչ գունավոր մետաղներ, քան` սն, սակայն նրանց արտադրություններից առաջացած խարամի ծավալներն ու զանգվածները գրեթե հավասար են: 1 տ գունավոր մետաղ ստանալու ժամանակ առաջանում է 10-200 տ խարամ, որի 22-489-ը կազմում է ՏiՕ2-ը, 2-169-ը` Ճl2Օ3-ը, 16-509-ը` ՇՅՕ ն 1-149-ը` MցՕ, F62Օ3, F6Օ, MոՕ, ՏՕ3 (Լ.Կ. Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006):

Նկ. 4.2 Բուսական ծածկույթի վիճակը գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների շրջանում (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Բացի պինդ ու գազային արտանետումներից, մետալուրգիական ձեռնարկություններից գետերի ու ջրավազանների մեջ են արտահոսում մեծ քանակությամբ հոսքաջրեր, որոնք պարունակում են պինդ կախույթներ, հիմքեր, թթուներ, ծանր մետաղների լուծված միացություններ, ցիանիդներ, ածխաջրածիններ: Գունավոր մետալուրգիան, ջերմաէներգետիկայից հետո, գրավում է երկրորդ տեղը ՏՕ2-ի արտանետման քանակով: Այդ գազի հետ մեկտեղ մթնոլորտ են արտանետվում նան ՃՏ2Օ3, ՒՇl, ՒF ն այլ թունավոր նյութեր: Ածխի արդյունաբերություն – Շատ երկրներում ածխի արդյունաբերությունն էներգետիկական համալիրում կարնոր օղակ է հանդիսանում: Արդյունահանվող ածխի 759-ն օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ, ՋէԿ-երում, ինչպես նան որպես տեխնոլոգիական հումք ն վառելանյութ` մետալուրգիական ն քիմիական արտադրության մեջ (կոքսաքիմիական արդյունաբերություն): Արդյունահանվող քարածուխը պարունակում է զգալի քանակությամբ խառնուրդներ ն չայրվող նյութեր (կավ, լեռնային ապարների բեկորներ, պիրիտներ ն այլ նյութեր), որոնք դասվում են մոխրային բաղադրիչների խմբին: Շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության տեսակետից ածխի արդյունաբերությունը ամենաբարդ ճյուղերից մեկն է: Ածխի հանույթի վայրերում էկոլոգիական իրադրության վրա մեծ ազդեցություն են գործում հանքերը, մակերնույթի կտրվածքները, հարստացուցիչ ֆաբրիկաները, շինարարական նյութերի արտադրությունը, ավտոբազաները, ջրակոյուղային տնտեսությունները, ճյուղը սպասարկող ձեռնարկությունները: Շրջակա միջավայրի վրա ածխի արդյունաբերության բացասական ազդեցությունները արտահայտվում են հետնյալ ուղղություններով. • զգալի հողատարածքների օտարում ն խախտում, • ջրային ռեսուրսների սպառում ն ընդերքի ու մակերնութային ջրերի հիդրոլոգիական ռեժիմի խախտում, արդյունաբերական ն կենցաղային հոսքաջրերով աղտոտում, • օդային ավազանի աղտոտում պինդ ն գազային աղտոտիչներով` արդյունահանման ն օգտագործման բոլոր օղակներում, • ածխի ու այրվող թերթաքարերի հանույթի ն հարստացման թափոններով հողի մակերնույթի աղտոտում, • ածխով աշխատող ձեռնարկությունների բազմաբնույթ բացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա: Ընդերքի հանքերի շահագործման հետ մեկտեղ տարեցտարի

ավելանում ն մեծանում են երկրի կեղնի խոռոչները, խախտվում ստորերկրյա ջրերի հոսքային ուղիները, ավելանում տեխնածին ն բնական աղետների հզորությունն ու հաճախականությունը: Ընդհանուր առմամբ արդյունահանվող յուրաքանչյուր տոննա ածխի հետ շրջակա միջավայր է արտանետվում 2,5մ աղտոտված հոսքաջուր, 2,16մ խառնված ապարներ: Յուրաքանչյուր 1000տ ածխի հանույթի ժամանակ մթնոլորտ են արտանետվում 2,17տ վնասակար նյութեր, խախտվում է 0,55հա հող (Տ.Ա.Խվան, 2003): Ածխի արդյունաբերության ձեռնարկություններից շրջակա միջավայր մտնող աղտոտիչներ են հանդիսանում թափոնները, ածխային փոշին, հանքախորշերի ջրերը, որոնք առաջ են բերում կենդանի օրգանիզմների ճնշվածություն ն ոչնչացում: Ածխի հանույթի գործընթացը ուղեկցվում է փոշու ն գազի արտանետումներով: Բաց հանքերից մթնոլորտ են արտանետվում փոշի, մեթան, ածխածնի դիօքսիդ, թունավոր նյութեր, իսկ ջրավազաններ են անցնում հանքային աղեր: Փոշու մեջ կան բավականին վտանգավոր նյութեր` գիպս, ազբեստ, երկաթի օքսիդներ (209), մուր (59), տարբեր նյութեր: Վնասակար մեծ ազդեցություն են թողնում, այսպես կոչված, ծխացող տերիկոնները (այրված ածխի մոխրից ն խարամից առաջացած արհեստական բլուրներ), որոնք արտանետվող ծխի, փոշու, մրի ն զանազան վտանգավոր նյութերի մշտական աղբյուր են: Ածխի 2 մլրդ տոննա քանակի արդյունահանման ընթացքում մթնոլորտ են արտանետվում 27 մլրդ մ մեթան (ՇՒ4) ն 16,8 մլրդ մ ՇՕ2: Ածխի արդյունահանման հետ կապված բոլոր գործընթացներն առաջ են բերում շրջակա միջավայրի աղտոտում, ն աղտոտիչներից առանձնապես մեծ վնաս են պատճառում թունավոր նյութերը, ՏՕ2-ը, NՕ2-ը, NՕ-ն, ՇՕ2-ը, ՇՒ4-ը, հանքային փոշին, աղերը, ծանր մետաղները ն այլն: Ածխի հանքավայրերում փոշու տարածումը կանխելու համար օգտագործում են տարբեր մեթոդներ` ջրացնցուղում, օդաջրային խառնուրդների կիրառում, նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի քլորիդային լուծույթների օգտագործում ն այլն: Ածխի արդյունահանման ն օգտագործման ձեռնարկությունները մեծ վնաս են հասցնում նան ջրային ռեսուրսներին: Գետերի, լճերի, ծովերի մեջ են թափվում վիթխարի քանակությամբ տեխնոլոգիական հոսքաջրեր, որոնք պարունակում են տասնյակ հազարավոր տոննա քիմիական նյութեր, թույներ: Մոտակա ջրամբարները կորցնում են

իրենց սանիտարահիգիենիկ, արտադրական, գյուղատնտեսական նշանակությունը, հասարակության համար դառնում մեծ վտանգի օջախներ: Այդպիսի ջրերով բույսերի ոռոգումը նույնպես չի թույլատրվում, որովհետն նրանք պարունակում են մեծ քանակությամբ աղեր, թթուներ, հողային բիոտի վրա մահացու ազդեցություն ունեցող քիմիական նյութեր: Ջրերի մեջ անցնող նյութերը արագորեն իջեցնում են թթվածնի քանակը ջրում ն բարձրացնում ծծմբաջրածնի, մեթանի, ամոնիակի ն մյուս գազերի պարունակությունը: Ներկայումս շրջակա միջավայրի վրա ածխի արդյունաբերության բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու համար կիրառվում են տարբեր եղանակներ: Առաջացած թափոններն օգտագործվում են տնտեսության տարբեր ճյուղերում` աղյուսի, ցեմենտի, ագլոպերիտի, գազաբետոնի, կերամզիտի արտադրության մեջ: Որոշ գազեր (NՒ3, ՇՒ4, Ւ2Տ, ՏՕ2, NՕ2 ն այլն) որսում ն օգտագործում են այլ արտադրությունների համար: Այս ոլորտի ազդեցություններից շրջակա միջավայրը պաշտպանելու հիմնական մոտեցումը սարքավորումների վերազինումն է, տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարման հստակեցումը, արտանետումների նվազեցումը, խախտված տարածքներում ժամանակին վերականգնողական միջոցառումների իրականացումը: Լուրջ խնդիր է նան սպառված բաց ածխահանքերի տարածքների վերակուլտիվացումը, խարամա-մոխրային բլուրների վերացումը, որոնք օդի, հողի ն ջրային օբյեկտների աղտոտման մշտական աղբյուր են հանդիսանում: Քիմիական արդյունաբերություն – Քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկությունների արտանետումները ն արտահոսքերը թեպետ քանակապես քիչ են, սակայն ավելի բազմաբնույթ ն թունավոր են շրջակա միջավայրի ն բիոտի համար: Քիմիական արդյունաբերությունը տնտեսության այն ճյուղն է, որն արտադրում է տարբեր քիմիական նյութեր արդյունաբերության բոլոր ճյուղերի, գյուղատնտեսության ն կիրառական ամենաբազմաբնույթ ոլորտների համար: Քիմիական ճյուղի հիմնական արտադրանքներից են ամոնիակը (NՒ3), անօրգանական թթուները, հիմքերը, հանքային պարարտանյութերը, սոդան, քլորը ն նրա միացությունները, հեղուկ գազերը, օրգանական սինթեզի նյութերը` թթուները, սպիրտները, եթերները, մետաղօրգանական միացությունները, ածխաջրածինները, ներկանյութերը, խեժերը, պլաստմասաները, քիմիական ն սինթետիկ թելերը, քիմիական ռեակտիվները, կենցաղային քիմիական ապրանք87

ները, օրգանական լուծիչները, ֆոսֆորի ն սնդիկի միացությունները ն այլն: Այս ոլորտում կարնոր տեղ է գրավում նավթավերամշակման ն նավթաքիմիական արտադրությունը: Շրջակա միջավայրի վրա քիմիական ձեռնարկությունների ազդեցությունները հիմնականում կապված են օգտագործվող հումքի ն սարքավորումների, տեխնոլոգիաների ն ստացվող նյութերի հատկությունների, արտանետումների ն ձեռնարկության կառուցվածքի հետ: Քիմիական ձեռնարկությունների հիմնական արտանետումներն են գազերը, գոլորշիները ն քիմիական միացությունների փոշին (աղյուսակ 4.2): Այդ նյութերում պարունակվող խառնուրդների ագրեգատային վիճակից կախված` քիմիական ձեռնարկությունների արտանետումները բաժանվում են չորս դասի. 1. Գազային ն գոլորշիանման (ՏՕ2, ՇՕ, NՕx, Ւ2Տ, NՒ3, ածխաջրածիններ, ֆենոլներ ն այլն): 2. Հեղուկ (թթուներ, հիմքեր, աղերի լուծույթներ, հեղուկ մետաղների աղեր ն դրանց լուծույթներ, օրգանական միացություններ): 3. Պինդ (օրգանական ն անօրգանական փոշի, մուր, խեժային նյութեր, կապար ն դրա միացություններ ն այլն): 4. Խառը (վերոնշյալ նյութերի տարբեր խառնուրդներ): Վնասակար նյութերի առաջացումն առավել զգալի է բարձր ջերմաստիճանների, ջերմաօքսիդացման (պիրոլիզ), ֆիլտրման գործընթացների, սորուն նյութերի տեղափոխման ն փաթեթավորման, հումքի մնացորդներից սարքավորումների մաքրման ն այլ գործողությունների ժամանակ (աղյուսակ 4.3): Քիմիական արդյունաբերությունն առաջատար տեղ է զբաղեցնում ըստ արտանետվող միացությունների քանակի ն թունավորության: Այդ ոլորտում ստանում ն օգտագործում են մեծ քանակությամբ հումքային նյութեր, որոնք ունեն բազմաբնույթ քիմիական ն ֆիզիկական հատկություններ, ն հենց այդ պատճառով էլ շրջակա միջավայր արտանետվող նյութերը նույնպես բազմաբնույթ են ն կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչների վրա ունեն բացասական մեծ ազդեցություններ:

Աղյուսակ 4.2 Քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկությունների հիմնական արտանետումները մթնոլորտ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006) Արտադրությունը Ազոտական թթվի Ծծմբական թթվի Նիտրոզային Կոնտակտային Աղաթթվի Թրթնջկաթթվի Սուլֆամինային թթվի Ֆոսֆորի ն ֆոսֆորային թթվի Քացախաթթվի Բարդ պարարտանյութերի Կարբամիդի Ամոնիակային սելիտրայի Սուպերֆոսֆատի Ամոնիակաջրի Հեղուկ ածխաամիկատների Կալցիումի քլորիդի Քլորային կրի Պոլիվինիլքլորիդի NՅՇl-ի էլեկտրոլիզի Տետրաքլորէթիլենի Ացետոնի Ամոնիակի Մեթանոլի Կապրոլակտամի Տիտանի դիօքսիդի Ացետիլենի Կարբոֆոսի ՇՕ-ի ն ՇՒ4-ի կոնվերսիայի մեթոդով Ւ2-ի արտադրություն Կատալիզատորների Հանքային պիգմենտների Արհեստական թելերի

Վնասակար արտանետումները

NO, NO2, NH3 NO, NO2, SO2, SO3, H2SO4, Fe2O3 (փոշի) SO2, SO3, H2SO4, Fe2O3 (փոշի) HCl, Cl2 NO, NO2, C2H2O4 (փոշի) NH3, NH(SO3NH4)2, H2SO4 P2O5, H3PO4, HF, ֆոսֆոգիպս (փոշի)

CH3CHO, CH3COOH

NO, NO2, NH3, HF, H2SO4, P2O5, HNO3 պարարտանյութի փոշի

NH3, CO, (NH2)2CO (փոշի) CO, NH3, HNO3, NH4NO3, (փոշի) H2SO4, HF, սուպերֆոսֆատ (փոշի) NH3 NH3 HCl, H2SO4, CaCl2 (փոշի) Cl2, CaCl2 (փոշի) Hg, HgCl2, NH3 Cl2, NaOH HCl, Cl2

CH3CHO, (CH3)2CO

NH3, CO

CH3OH, CO

NO, NO2, SO2, H2S, CO TiO2 (իլմենիտ), FeO, Fe2O3 C2H2, մուր SO2, P2O5, H2S, կարբոֆոս (փոշի) CO NO, NO2, կատալիզատորի փոշի Fe2O3, FeSO4, ֆոսֆոգիպս (փոշի) H2S, CS2

Աղյուսակ 4.3 Քիմիական արդյունաբերության մի շարք արտադրություններում վնասակար նյութերի տեսակարար արտանետումների ցուցանիշները (Տ.Ա.Խվան, 2003)

էթիլենի, պրոպիլենի (տվյալները ըստ օլեֆինների)

Տեսակարար արտանետումները, կգ/միավոր արտադրանքից NՕ2 – 4,5 կգ/տ թթվի դեպքում NՕx – 0,792 կգ/տ թթվի դեպքում NՕx – 0,85 կգ/տ ամոնիակի դեպքում ՇՕ – 0,47 կգ/տ ամոնիակի դեպքում NՕx – 0,2 կգ/տ էթիլենի (պրոպիլենի) դեպքում ՇՕ – 0,6 կգ/տ էթիլենի (պրոպիլենի) դեպքում ՇՒ4 – 1 կգ/տ էթիլենի (պրոպիլենի) դեպքում

Կապրոլակտամի

NՕx – 22 կգ/տ էթիլենի (պրոպիլենի) դեպքում

Արտադրությունը Թույլ ազոտական թթվի Ամոնիակի

Քիմիական ձեռնարկությունների հոսքաջրերը հագեցած են տարբեր թունանյութերով, որոնցից են վտանգավոր օրգանական նյութերը, տարբեր խտության հանքային թթուները, լուծվող աղերը, հիմքերը ն այլն: Գետերին ն ջրավազաններին հսկայական վնաս են հասցնում թղթի ն ցելյուլոզայի արդյունաբերության հոսքաջրերը: 2,5 մլն բնակչություն ունեցող քաղաքի կոյուղաջրերը պարունակում են այնքան օրգանական նյութեր, որքան միջին հզորության թղթի ն ցելյուլոզայի կոմբինատի հոսքաջրերը: Նույնքան վտանգավոր են նան արհեստական թելերի, կոքսաքիմիական ն գազաթերթաքարային ձեռնարկությունների հոսքաջրերը, որոնք պարունակում են խեժանյութեր, ֆենոլներ, մերկապտաններ, օրգանական թթուներ, ալդեհիդներ, սպիրտներ, ներկանյութեր: Նրանց թունավոր ազդեցությունը տարածվում է մեծ հեռավորությունների վրա, հատկապես ուժեղ հոսք ունեցող գետերում, քանի որ հոսքաջրերի օրգանական նյութերը հանքայնանում են շատ դանդաղ: Հեղուկ թափոնների կուտակումը հատուկ ավազաններում` պոչամբարներում, նույնպես շատ վտանգավոր է շրջակա միջավայրի համար, որովհետն նրանք յուրօրինակ մահվան լճակներ են: Քիմիական ձեռնարկություններում հնարավոր է ստեղծել ջրի օգտագործման փակ համակարգեր, որտեղ առհասարակ հոսքաջրեր չեն առաջանում: Այդպիսի համակարգ արդեն օգտագործվում է սինթետիկ կաուչուկի ստացման տեխնոլոգիայում, այն դեպքում երբ նախկինում 1 տոննա արտադրանք ստանալու համար ծախսվում էր

4000-5000 տ Ւ2Օ: Առանց հոսքաջրերի արտադրության ձեռնարկություններում լրացուցիչ ստանում են նան մի շարք քիմիական նյութեր (դիքլորէթան, տրիքլորէթան, Ւ2ՏՕ4, ՒՇl ն այլն), որոնք հոսքաջրերի միջոցով կարող են մեծ վնաս հասցնել շրջակա միջավայրին: Սակայն ներկայումս վերաօգտագործվում է թափոնների շատ քիչ մասը, մեծ մասը (ֆոսֆոգիպս, երկաթի սուլֆատ, պիրիտի այրվածք ն այլն) միլիոնավոր տոննաներով մնում են որպես վտանգավոր թափոններ շրջակա միջավայրի համար: Նավթաարդյունաբերություն – Արդյունաբերության այս ճյուղի մեջ մտնում են նավթի արդյունահանումը, տեղափոխումը ն վերամշակումը: Նշված բոլոր օղակներում շրջակա միջավայրը ենթարկվում է բազմաբնույթ ազդեցությունների: Ամեն տարի աշխարհում արդյունահանվում է ավելի քան 4 մլրդ տ հում նավթ, որի հանույթի, տեղափոխման ն վերամշակման ժամանակ կորչում է մոտ 50 մլն տ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006): Նավթի ն նավթամթերքի այդ հսկայական քանակի կորուստների հետնանքով ցամաքի զգալի տարածքներ ն ծովային ու օվկիանոսային ջրեր աղտոտվում են նավթային ածխաջրածիններով: Նավթի հանույթի ժամանակ նավթահորերից հաճախ տեղի է ունենում նավթագազային խառնուրդի հզոր արտանետում, որի հետնանքով շրջակա միջավայրը շատ ուժեղ աղտոտվում է տեղային մասշտաբներով: Նավթաքիմիայում օգտագործվող մեծ քանակությամբ ծծմբական թթուն շրջակա միջավայրի համար համարվում է առավել վտանգավոր նյութերից մեկը: Խոշորամասշտաբ ծծմբաթթվային թափոնները` կախված արտադրության տեխնոլոգիայից, պարունակում են 8-10-ից մինչն 80-859 Ւ2ՏՕ4 ն 2-159 նավթային ածխաջրածիններ (պարաֆինային ն արոմատիկ շարքի): Օգտագործված ծծմբական թթվի վերականգնումը ն վերաօգտագործումը տեխնոլոգիապես բավականին բարդ խնդիր է, այդ պատճառով էլ ծծմբաթթվային թափոնները լցնում են ձորերը, լեռնային կիրճերը, իսկ փոքր քանակությունների դեպքում` գետերը` թունավորելով մակերեսային ջրերն ու հողերը: Տարեկան 12 մլն տոննա նավթի վերամշակման հզորություն ունեցող գործարանում ՏՕ2-ի արտանետումները կազմում են 219 հազ. տ, ընդ որում դրա բացասական ազդեցությունը զգացվում է ոչ միայն գործարանի մոտակայքում, այլն մեծ հեռավորությունների վրա: Հիդրոսֆերայում նավթը համարվում է ամենատարածված ն ամենավտանգավոր աղտոտիչներից մեկը: Ծովերի ն օվկիանոսների

մեջ մտնող նավթամթերքների տարեկան քանակը հասնում է 5-10 մլն տոննայի, իսկ նավերը գրեթե 1009-ով աշխատում են հեղուկ վառելանյութով, որը նույնպես աղտոտում է ծովը: Տարեկան մեծ քանակությամբ նավթ է արտահոսում նան նավերի աղետների ն վթարների, ինչպես նան նավթամբարները լվանալու ժամանակ: Նավթի վերամշակման բոլոր գործընթացներում գլխավոր անբարենպաստ գործոնը շրջակա միջավայրի աղտոտումն է տարբեր քիմիական նյութերով, որոնցից են ամոնիակի գոլորշիները, էթիլ սպիրտի լուծույթն ու գոլորշիները, կապտաթթուն, օրգանական թթուները, ամինները, ալդեհիդները, ֆենոլը, ացետոնը, բենզոլը, ացետոֆենոլը ն այլն: Գոյություն ունեցող նավթավերամշակման գործարանները նախատեսված են միլիոնավոր տոննա նավթի մշակման համար ն դրանով իսկ հանդիսանում են շրջակա միջավայրի ինտենսիվ աղտոտման աղբյուրներից մեկը: Հզոր նավթավերամշակման գործարանների կողմից մթնոլորտի աղտոտման գոտին տարածվում է 20 ն ավելի կմ հեռավորության վրա: Նավթային ածխաջրածինների կորստի 759-ը մտնում է մթնոլորտ, 209-ը` ջրային օբյեկտների մեջ ն 59-ը անցնում է հողերի մեջ, ուր նրանք երկար ժամանակ չեն քայքայվում: Ատոմային արդյունաբերություն – Ատոմային արդյունաբերության ն միջուկային էներգետիկայի զարգացումը, տեխնիկայում, գիտական հետազոտություններում ն բժշկության մեջ ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումն անխուսափելիորեն հանգեցնում են շրջակա միջավայրի ճառագայթման աստիճանի բարձրացմանը: Կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուրներ կարող են լինել միջուկային զենքի փորձարկման հետնանքով ստրատոսֆերայի մեջ անցած ռադիոակտիվ աերոզոլների, մթնոլորտի վերին շերտերում միջուկային էներգետիկական սարքերի ոչնչացման հետնանքով առաջացած ռադիոակտիվ իզոտոպների տեղումները, ատոմային արդյունաբերության թափոնները, ոչ ճիշտ տեխնոլոգիաներով ռադիոակտիվ թափոնների թաղումը, ԱէԿ-ների բոլոր արտահոսքերը դրանց աշխատանքի ն վթարների ժամանակ, միջուկային վառելանյութով աշխատող նավերի ն սուզանավերի արտանետումներն ու արտահոսքերը, ուրանի հանքերի ապարային լցակույտերը ն այլն: Կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտումն առավել վտանգավոր է այն տեսանկյունից, որ ռադիոակտիվ իզոտոպների օգտագործումը հիմնականում տեղայնացված է բնակչության ամենախիտ կուտակման վայրերում: Երկար տարիներ կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուր

են եղել միջուկային զենքերի փորձարկումները երկրագնդի տարբեր մասերում: Միայն 1945-1980 թթ. ընթացքում կատարվել են ավելի քան 1200 ատոմային պայթյուններ, որոնց մոտ կեսը` մթնոլորտում: Միջուկային պայթյունի պահին բոլոր ռադիոակտիվ նյութերը գտնվում են ատոմար վիճակում, որոնք փոխազդելով սովորական աերոզոլների հետ` տրոպոսֆերայի միջին ն վերին շերտերով տեղափոխվում են մեծ հեռավորությունների վրա: Տրոպոսֆերայում ռադիոակտիվ աերոզոլների ներկայության միջին ժամանակը կախված է այդ շերտի բարձրությունից ն տվյալ վայրի օդերնութաբանական առանձնահատկություններից, ամբողջ շերտում նրանք կարող են պահպանվել 20-ից մինչն 30 օր, իսկ 3 կմ բարձրության շերտում` 2-10 օր: Միջուկային պայթյունների ժամանակ առաջացող ուրանի ն պլուտոնիումի ռադիոակտիվ նյութերից բացի նեյտրոնների ազդեցության տակ ռադիոակտիվ են դառնում նան օդում, հողում ն ապարներում պարունակվող տարրերը: Օրինակ, օդի հետ նեյտրոնների փոխազդեցությունից առա41 ջանում են Ճr, Շ, Ւ: Հողի հետ փոխազդման ժամանակ ռադիոակտիվություն են ձեռք բերում Ճl-ը, Տi-ը, NՅ-ը, Mո-ը, F6-ը, Շօ-ը ն այլն (աղյուսակ 4.4): Աղյուսակ 4.4 Միջուկային պայթյունի ժամանակ հողում առաջացող ռադիոակտիվ իզոտոպները (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Ռադիոակտիվ իզոտոպ Մանգան-56 Կալիում-42 Նատրիում-24 Ֆոսֆոր-32

Կիսատրոհման պարբերություն 2,6 ժամ 12,5 ժամ 15 ժամ 14 օր

Ռադիոակտիվ իզոտոպ Երկաթ-59 Կալցիում-45 Երկաթ-55

Կիսատրոհման պարբերություն 45 օր 163 օր 2,9 տարի

Կիսատրոհման մեծ պարբերություն ունեցող ռադիոակտիվ իզոտոպներից տրիտիումը, պլուտոնիում-239-ը, պլուտոնիում-240-ը, պլուտոնիում-238-ը, ածխածին-14-ը, երկաթ-55-ը, կոբալտ-60-ը կարող են կուտակվել հողի վերին շերտում: Օդից ռադիոակտիվ իզոտոպները ուշ թե շուտ թափվում են հողի ն ջրերի վրա` աղտոտելով այդ ռեսուրսները: Կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտման մյուս աղբյուրը ատոմային ռեակտորներն են: ԱէԿ-ի նույնիսկ նորմալ աշխատանքի ժամանակ |-ը, ՇՏ-ը, ՇՏ-ը, շրջակա միջավայր են անցնում Mո-ը, Շօ-ը,

Տr-ը, Տr-ը ն տրիտիումը: Ռեակտորից ռադիոակտիվ տարրերի արտահոսքը տեղի է ունենում պատերի ճեղքերով, ջերմության անջատման ն այլ ուղիներով: ԱէԿ-ների վթարների ժամանակ շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտումը կարող է մեծ տարածքներ գրավել, ինչպես դա տեղի ունեցավ 1986թ. Չերնոբիլի ԱէԿ-ի վթարի ժամանակ: Ներկայումս ուրանի ն թորիումի ստացման համար որպես հանքաքար օգտագործում են մի շարք հանքավայրերի գորշ ածուխը, որն ունի բավականին բարձր ռադիոակտիվություն, ն որի որպես վառելիք օգտագործելը խիստ վտանգավոր է:

4.3 Շրջակա միջավայրի աղտոտման տրանսպորտային աղբյուրները Եթե 1900 թվականին աշխարհում հաշվվում էր 6000 ավտոմեքենա, ապա 2000 թվականին նրանց թիվը անցավ 500 մլն-ի սահմանագիծը, իսկ 2008 թ. տվյալներով` անցել է 700 մլն-ից (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006, Վ.Վ.Համբարձումյան ն ուրիշներ, 2001): Աշխարհում ամեն տարի արտադրվում են 25 մլն տարբեր ավտոմեքենաներ (թեթն, բեռնատար ն ավտոբուսներ): Զարգացած արդյունաբերական երկրներում մթնոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրը ավտոտրանսպորտն է, որի արտանետումները էականորեն կախված են շարժիչի աշխատանքից ն օգտագործվող վառելիքի որակից: Ավտոմեքենաների հիմնական արտանետումներն են ՇՕ-ն, ածխաջրածինները, ազոտի ն ծծմբի օքսիդները, բենզապիրենը, մուրը, ծուխը ն այլն (աղյուսակ 4.5): Ավտոմեքենաների արտանետումները տասնյակ ն հարյուրավոր անգամ ավելանում են հատկապես ցածր արագությունների ն կանգնած վիճակում շարժիչի աշխատանքի ժամանակ: 1930-ական թվականներից արտադրվող բենզինի հետ սկսել են խառնել կապարի միացություններ (տետրաէթիլ կամ տետրամեթիլ կապար)` որպես հակաճայթյունային (անտիդետոնատոր) նյութեր 80 մգ/լ քանակությամբ:

Ըէ3 Ըէ3 թb Ըէ3 Ըէ3 տետրամեթիլկապար

Ըէ3 -Ըէ2 Ըէ3 -Ըէ2

թb

Ըէ2 -Ըէ3 Ըէ2 -Ըէ3

տետրաէթիլկապար

Աղյուսակ 4.5 Մթնոլորտի աղտոտման մեջ ավտոտրանսպորտի ն մյուս ճյուղերի կողմից արտանետումների հարաբերակցությունը, մլն տ/տարի (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Այրման նյութեր Ածխածնի օքսիդ (ՇՕ)

Այրման նյութերի աղբյուրները էլեկտրակայաններ, Ավտոմեքենաներ արդյունաբերություն 59,7 5,2

Ածխաջրածիններ ն այլ օրգանական նյութեր

10,9

6,4

Ազոտի օքսիդներ

5,5

6,5

Ծծումբ պարունակող միացություններ

1,0

22,4

Մակրոմասնիկներ

1,0

9,8

Ավտոմեքենայի շարժման ժամանակ կապարի 25-759-ը արտանետվում է մթնոլորտ կապարի օքսիդների ձնով, այնուհետն նստում հողի վրա, մտնում մակերեսային ջրերի մեջ, այնտեղից էլ անցնում բույսերի մեջ: Կապարը ուժեղ թույն է ն, օդի հետ անցնելով մարդու թոքերի մեջ, այնտեղից արյան հետ տեղաշարժվում է դեպի մարմնի տարբեր մասերը ն օրգանները: Ավտոմոբիլի շարժիչից արտանետվող գազերում պարունակվող թունավոր նյութերը մթնոլորտում կարող են պահպանվել երկար ժամանակ ն փոխադրվել մեծ հեռավորությունների վրա: Բացի այդ, մթնոլորտ արտանետված քիմիական նյութերը համապատասխան պայմաններում կարող են փոխազդել միմյանց հետ` առաջացնելով էլ ավելի թունավոր նյութեր, օրինակ թթուներ, ֆոտոօքսիդանտներ, նիտրոմիացություններ ն այլն: Ազոտի օքսիդի (NՕ) դիօքսիդի (NՕ2) վերածվելու ժամանակ մթնոլորտում վնասակար նյութի զանգվածը մեծանում է 1,5 անգամ, իսկ թունավոր ներգործությունը` 7 անգամ: Ավտոմեքենաներից արտանետված վնասակար նյութերի կյանքը ն տարածման հեռավորությունը տարբեր են (աղյուսակ 4.6): Դրանցից առանձնապես երկարակյաց է մեթանը, որի տարածումն ունի երկրային մասշտաբներ:

Աղյուսակ 4.6 Ներքին այրման շարժիչներից արտանետվող թունավոր նյութերի ցրման ն փոխակերպման ժամանակը (Վ.Վ.Համբարձումյան ն ուրիշներ, 2001)

Թունավոր նյութերը NՕ NՕ2 Արոմատիկ ածխաջրածիններ ՒNՕ3 ՏՕ2 Ւ2ՏՕ4 ՇՒ4

Ցրման կամ փոխակերպման ժամանակը, ժամ

Երկրի մասշտաբներ

90000

Տեղափոխման հեռավորությունը, կմ

Մթնոլորտային օդի աղտոտման ն նյութերի շրջանառության միջն գոյություն ունի սերտ փոխադարձ կապ, ընդ որում, անթրոպոգեն գործունեության ն շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնանքով նյութերի շրջանառությունը կարող է խախտվել: Մթնոլորտի աղտոտումը առաջ է բերում երկրաքիմիական փոփոխություններ նան լիթոսֆերայում (ապարների քայքայում, ռելիեֆի խախտում` կապված հաղորդակցության ուղիների ն ճանապարհների կառուցման հետ): Լիթոսֆերայի ընդերքում տեղաբաշխվում են տարբեր տեխնիկական ն տրանսպորտային հաղորդակցուղիներ ն կառույցներ, ավտոտրանսպորտային կայանատեղեր, պահեստավորում են նավթ, գազ, թաղում արդյունաբերական թափոններ: Լիթոսֆերայի աղտոտման հետ մեկտեղ ավտոտրանսպորտի կողմից տեղի է ունենում նան ջրերի ակտիվ աղտոտում` ճանապարհների կեղտաջրերով ն օրեցօր աճող ավտոլվացման կայանների ջրերով: Այդ ջրերը պարունակում են մեխանիկական կախույթներ, լուծվող հանքային աղեր, ածխաջրածիններ, թունավոր օրգանական նյութեր, ծանր մետաղներ, փոշի ն այլն: Սակայն շրջակա միջավայրի աղտոտման քանակական գնահատումը, կապված ավտոմոբիլային շարժիչների արտանետումների հետ, բավականին բարդ հիմնախնդիր է, որը փոխկապակցված է տարբեր տեխնիկական, տեխնոլոգիական ն վառելիքային խնդիրների հետ: Դեռնս 1970-ական թվականների սկզբին գիտնականների կա96

տարած հաշվարկները ցույց են տվել, որ ավտոտրանսպորտից մթնոլորտ արտանետվող աղտոտիչների բաժինը նախկին ԽՍՀՄ-ի համար կազմում էր 139, որը ներկայումս հասել է 509-ի, իսկ մեծ քաղաքներում` 709-ի: Վերջին տարիներին Հայաստանում ավտոտրանսպորտի ն արդյունաբերության կողմից տեղի ունեցող արտանետումների հարաբերակցությունը խիստ փոխվել է` ձեռնարկությունների պարապուրդի պատճառով: Ներկայումս հանրապետությունում ավտոտրանսպորտի բաժինը կազմում է մթնոլորտ արտանետվող վնասակար նյութերի ընդհանուր քանակության մոտ 909-ը: 1996թ. տվյալներով Հայաստանում գործող ավտոտրանսպորտի կողմից արտանետումները կազմել են` ազոտի օքսիդներ` 8100 տ, ՇՕ` 124400 տ, ՇxՒy` 17330 տ (ընդամենը 150000 տ): Ներքին այրման շարժիչներում գազի այրման շնորհիվ զգալիորեն նվազել է ՇՕ-ի ն ածխաջրածինների արտանետումները, 209-ով` նան ազոտի օքսիդները: Ավտոտրանսպորտից արտանետվող նյութերից (հատկապես ՇՒ4-ից) բացի բենզինից ն բնական գազից տեղի է ունենում նան այսպես կոչված ֆուգիտիվային արտանետում: Ֆուգիտիվային են համարվում այն արտանետումները, որոնք առաջանում են վառելիքի արտադրության, մշակման, փոխադրման ն պահպանման ժամանակ: Ֆուգիտիվություն նշանակում է ցնդելիություն: Բնական գազից ՇՒ4-ի ֆուգիտիվային կորուստները կազմում են մոտ 19: Ներքին այրման շարժիչում թունավոր նյութերն առաջանում են վառելիքի թերայրումից: Իդեալական այրման դեպքում արտածվող գազերը պետք է բաղկացած լինեն N2, ՇՕ2, Ւ2Օ ն Օ2 մոլեկուլներից, բայց իրականում գոյանում են նան այլ նյութեր, որոնք թունավոր են մարդու ն բիոտի համար: Ավտոտրանսպորտից արտանետվում են մոտ 280 տարբեր տարրեր ն բաժանվում են ոչ թունավորների (N2, Օ2, Ւ2Օ, ՇՕ2, Ւ2) ն թունավորների (ՇՕ, NՕx, ՇxՒy, ՏՕ2, Ւ2Տ, մուր, ալդեհիդներ, կետոններ, ծանր մետաղների օքսիդներ ն այլն), որոնք հիմնականում ոչ լրիվ այրման խառնուրդներ են: Մեկ կգ դիզելային վառելիքի այրումից առաջանում են 80-100գ թունավոր բաղադրամասեր` 20գ ՇՕ, 20-40գ NՕx, 4-10գ ՇxՒy, 10-30 ՏՕ2, 3-5գ մուր, 0.8-1.0գ ալդեհիդներ ն այլն: Մեկ կգ բենզինի այրման ժամանակ առաջանում են 300-310գ տարբեր թունավոր բաղադրամասեր` 225գ ՇՕ, 55գ NՕx, 20գ ՇxՒy, 1.52.0գ ՏՕ2, 1.0-1.5գ մուր, 0.8-1.0գ ալդեհիդներ: Մեկ տոննա էթիլացված բենզինի այրումից մթնոլորտ են արտանետվում նան 0.5-0.85կգ կապարի օքսիդներ:

Ավտոտրանսպորտը հանդիսանում է նան աղմուկային աղտոտման հզոր աղբյուր, որի վտանգը մարդու համար գնալով մեծանում է:

4.4 Շրջակա միջավայրի աղտոտման գյուղատնտեսական աղբյուրները Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող օրգանահանքային պարարտանյութերը, պեստիցիդները, հողի արհեստական մելիորանտներն ու բույսերի աճի կարգավորիչները, որոնք նպաստում են բույսերի բերքատվության բարձրացմանը, միաժամանակ կարող են դառնալ շրջակա միջավայրի աղտոտիչներ, հատկապես եթե դրանք խելացի չեն օգտագործվում: Հանքային պարարտանյութեր – Ժամանակակից գյուղատնտեսության արդյունավետությունը զգալիորեն կախված է հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի օգտագործումից: Ամերիկացի, գերմանացի ն ֆրանսիացի մասնագետների գնահատմամբ հանքային պարարտանյութերը բույսերի բերքատվությունը բարձրացնում են 41709-ով: Ներկայումս հանքային պարարտանյութերի համաշխարհային արտադրությունը տարեկան կազմում է 144մլն տ (1009 ազդող NՔK-ի հաշվով): Բարձրացնելով բույսերի բերքատվությունը` հանքային պարարտանյութերը միաժամանակ աղտոտում են հողերը ն մակերեսային ջրերը` կենսածին տարրերով ն բալաստային նյութերով: Օրինակ, KՇl-ի հետ հող է մտնում բույսերի համար վնասակար Շl-ը, որոշ ծանր մետաղներ: Ֆոսֆորական պարարտանյութերի հետ հող են ներմուծվում մեծ քանակությամբ բալաստային նյութեր, ազատ Ւ2ՏՕ4, ծանր մետաղներ, բնական ռադիոնուկլիդներ: Վնասակար նյութերի մի մասը ոռոգման ջրերի հետ կարող են լվացվել դեպի հողի խորը շերտերը ն այնտեղից անցնել ընդերքի ջրերի մեջ` աղտոտելով նան այդ ջրերը: Պարարտանյութերի կիրառության ժամանակ շրջակա միջավայրի աղտոտման հիմնական պատճառը նրանց տեղափոխման, պահեստավորման ն օգտագործման տեխնոլոգիաների կոպիտ խախտումն է: Երկրագործության պրակտիկայում անօգուտ կորչում է կիրառվող բոլոր պարարտանյութերի 30-509-ը: Ազոտական պարարտանյութերի 509-ը ենթարկվում են դենիտրիֆիկացիայի ն ամոնիֆիկացիայի (հեռանում են N2-ի ն NՒ3-ի ձնով), ինչպես նան հեռանում են ազոտի

–

+

օքսիդների ձնով ն լվացվում դեպի հողի խորը շերտերը NՕ3 , NՒ4 իոնների ձնով: Ազոտի որոշ մասը (18-339) հողում ենթարկվում է իմոբիլիզացիայի (անշարժացում կոլոիդների կողմից): Ազոտի կորուստները կապված են պարարտանյութի տեսակի, հողակլիմայական պայմանների ն այլ գործոնների հետ: Գյուղատնտեսությունը ֆոսֆորական միացություններով կենսոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրն է: Ֆոսֆորը գազային միացություններ չի առաջացնում ն, բացի դրանից, ֆոսֆատների մեծ մասը դժվար լուծելի են: Սակայն ամեն տարի մեծ քանակությամբ ֆոսֆորի միացություններ լվացվում-տարվում են հողատարածքներից, լցվում բնական ջրերի մեջ` առաջ բերելով էվտրոֆացման պրոցեսներ: Վ.Ա.Կովդայի (1985) տվյալներով ամեն տարի ցամաքից Համաշխարհային օվկիանոս է անցնում 14-17 մլն տոննա ֆոսֆոր: Յուրաքանչյուր հեկտար հողից միջին հաշվով օտարվում է 10կգ ֆոսֆոր: Միջավայրի ֆոսֆորական աղտոտում առաջանում է նան ֆոսֆորօրգանական պեստիցիդների անկանոն կիրառումից: Ֆոսֆորական պարարտանյութերի հետ հող է անցնում նան ֆտորը: Օրգանական պարարտանյութեր – Հանքային պարարտանյութերի հետ միասին գյուղատնտեսության մեջ լայնորեն օգտագործվում են օրգանական պարարտանյութերն ու կոմպոստները, որոնք անփոխարինելի են հողի բերրիության բարձրացման համար: Սակայն արտադրական հիմունքներով գործող խոշոր անասնապահական համալիրները լուրջ ազդեցություն ունեն շրջակա միջավայրի վրա: Առանձնապես վտանգավոր են գոմաղբի հեղուկ զանգվածը, գոմաղբահոսքերը, սիլոսային հորերի հեղուկները, անցամքար գոմաղբը, որոնք աղտոտում են համալիրներին հարակից հողերը, ֆիտոցենոզները, մակերեսային ն խորքային ջրերը` նիտրատներով ն ախտածին միկրոբներով: Մեկ գլուխ խոշոր եղջերավոր կենդանին օրական արտաթորում է 20-30 կգ պինդ ն 10-15լ հեղուկ արտադրություններ, որը մսուրային ռեժիմով պահպանման դեպքում տարեկան կազմում է 10-15տ: Խոշոր անասնապահական համալիրներում անասնագլխաքանակը կարող է հասնել 10000-ի, իսկ առաջացած գոմաղբախառնուրդը` 100000150000 տոննայի: Այսպիսի զանգվածի տեխնոլոգիական մշակումն ու վնասազերծումը կապված է բավականին մեծ բարդությունների հետ, պահանջվում են հատուկ կառույցներ, նյութաէներգետիկ ռեսուրսներ: Հենց այդ է պատճառը, որ սուր անհրաժեշտություն է առաջացել անցամքար գոմաղբի արտադրությունից անցնել ցամքարով գոմաղբի

արտադրությանը, որն էկոլոգիական տեսակետից ավելի անվտանգ է, մշակվում է կենսատեխնոլոգիական մեթոդներով` առանց նյութաէներգետիկ մեծ ծախսերի: Գոմաղբի պինդ ու հեղուկ արտադրություններում պարունակվում են զգալի քանակությամբ կենսածին տարրեր (Բ.Ա.Յագոդին, 1982), որոնք հանդիսանալով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար հիմնական սննդատարրեր, միաժամանակ աղտոտում են հոսքաջրերն ու ջրավազանները` ուժեղացնելով էվտրոֆացման գործընթացները (աղ. 4.7, 4.8): Աղյուսակ 4.7 Տարբեր գյուղատնտեսական կենդանիների կողմից առաջացող պինդ արտադրությունների քանակը ն քիմիական կազմը (1 կենդանու հաշվով) Կենդանու տեսակը Խոշոր եղջերավոր Ձիեր Ոչխարներ Խոզեր

Մեկ օրվա զանգվածը, կգ

Քիմիական կազմը, 9 Չոր

K2Օ ՇՅՕ MցՕ ՏՕ4

N (ընդ) Ք2Օ5 նյութեր

20-30

0,29

0,17

0,10

0,35 0,13 0,04

15-20 1,5-2,5 1,5-2,2

0,44 0,55 0,60

0,35 0,31 0,41

0,35 0,15 0,26

0,15 0,12 0,06 0,46 0,15 0,14 0,09 0,10 0,04

Աղյուսակ 4.8 Տարբեր գյուղատնտեսական կենդանիների կողմից առաջացող հեղուկ արտադրությունների քանակը ն քիմիական կազմը (1 կենդանու հաշվով) Կենդանու Մեկ օրվա տեսակը զանգվածը, լ Խոշոր եղջերավոր Ձիեր Ոչխարներ Խոզեր

Քիմիական կազմը, 9 Չոր

K2Օ ՇՅՕ MցՕ ՏՕ4

N (ընդ) Ք2Օ5 նյութեր

10-15

0,58

0,01

0,49

0,01 0,04 0,13

4-6 0,6-1,0 2,5-4,5

1,55 1,95 0,43

0,01 0,01 0,07

1,50 2,26 0,86

0,45 0,24 0,06 0,16 0,34 0,30 0,01 0,08 0,08

Մեծ քանակներով անասնապահական թափոնների ամենամյա ներմուծումը հողում զգալիորեն ավելացնում է ցինկի, երկաթի, պղնձի, մագնեզիումի, ինչպես նան նիտրատների քանակը: Ռումինիայում 9

տարի շարունակ խոզաբուծական համալիրի հեղուկ թափոններով դաշտերը ոռոգելու արդյունքում նիտրատների քանակը վարելաշերտում հասավ 250 մգ/կգ, իսկ մեկ մետրանոց շերտում` 100 մգ/կգ, որը մի քանի անգամ գերազանցում է ՍԹԽ-ն: Նման հողերում մեծ քանակությամբ նիտրատ է կուտակվում նան կերերի մեջ, որոնք կենդանիների վրա բացասական մեծ ազդեցություններ են ունենում: Բուսական մթերքներից նիտրատները անցնում են նան մարդու օրգանիզմ` առաջացնելով տարբեր հիվանդություններ: Պեստիցիդներ – Ինտենսիվ գյուղատնտեսության վարման համակարգում օգտագործում են տարբեր տեսակի թունաքիմիկատներ (լատիներեն ք6ՏtiՏ – վարակ, օՅ6ժօ – սպանել): Պեստիցիդներն այն թունավոր նյութերն են, որոնք օգտագործվում են բույսերի հիվանդությունների, վնասատուների, մոլախոտերի դեմ պայքարելու համար: Ըստ նպատակային օգտագործման բնույթի` պեստիցիդները բաժանվում են մի քանի խմբերի, որոնց 40-509-ը կազմում են հերբիցիդները: Պեստիցիդների տարեկան համաշխարհային արտադրությունը 1982թ. հասավ 2 մլն տ, իսկ 21-րդ դարի սկզբին` 4 մլն տոննայի: Ներկայումս 1000 քիմիական նյութերի բազայի վրա արտադրվում են 100 հազ. տարբեր նշանակության պեստիցիդներ: Բոլոր պեստիցիդները շրջակա միջավայրի ն բիոտի համար թունավոր նյութեր են, որոնք մտնում են հողի ն ջրերի մեջ, անցնում բույսերի մեջ ն այնտեղից մտնում սնման շղթա: Պեստիցիդների աերոզոլները, մտնելով մթնոլորտ, տարածվում են մեծ հեռավորությունների վրա, աղտոտում ծովերն ու օվկիանոսները, գետերն ու լճերը: Առանձնապես վտանգավոր են քլորօրգանական պեստիցիդները` ԴԴՏ, ՀՑՀ, քլորոֆոս ն այլն, որոնք 1970 թվականից դուրս են եկել արտադրությունից ն կիրառությունից:

4.5 Շրջակա միջավայրի աղտոտման կոմունալ-տնտեսության աղբյուրները Մոտ 100 տարի առաջ` 20-րդ դարի սկզբին, աշխարհի բնակչության ընդամենը 59-ն էր ապրում քաղաքներում, իսկ 100 հազարից ավելի բնակիչ ունեցող խոշոր քաղաքներում` 29-ը: Այսօր քաղաքներում ապրում է մոլորակի բնակչության մոտ 1/3-րդ մասը, իսկ արդյու101

նաբերական առավել զարգացած երկրներում (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Հոլանդիա)` բնակչության 75-809-ը: Ռուսաստանի ընդհանուր բնակչության 70-759-ը նույնպես ապրում է քաղաքներում: Մեր օրերում քաղաքային բնակչությունը 2 անգամ ավելի արագ է աճում, քան երկրի բնակչությունն ընդհանրապես: Քաղաքներում ակտիվորեն ընթանում են անթրոպոգեն գործընթացներ` արդյունաբերական ն տնտեսական գործունեություն, շինարարություն, տրանսպորտի երթնեկություն: Այդ բոլորը գրեթե մշտական գործոններ են, որոնք խոր փոփոխություններ են առաջացնում շրջակա միջավայրում ն քաղաքային լանդշաֆտի կառուցվածքում: Քաղաքները, հատկապես խոշոր բազմամիլիոնանոց քաղաքները, աղտոտում են մթնոլորտը, փոխում միկրոկլիման, ընդերքային ն մակերեսային ջրերի կազմը, իջեցնում քաղաքի երկրաբանական հիմքի` ապարի, ամրությունը: Մեծ քաղաքի կլիման էականորեն տարբերվում է նրան շրջապատող բնական տարածքի կլիմայից: Ինդուստրիալ գործունեությունը ն կենցաղային ջեռուցումը զգալիորեն բարձրացնում են ջերմային հաշվեկշռի մուտքային մասը, ջերմաստիճանի բարձրացումը հանգեցնում է ոչ սառնամանիքային ժամանակահատվածի ավելացման ն ձնածածկի շրջանի կրճատման: Մեծ քաղաքի մթնոլորտում միշտ առկա է միջուկների կոնդենսացիայի բարձր պարունակություն, որն ավելացնում է մառախուղային օրերի թիվը ն տեղումների քանակը: Քամու արագությունը քաղաքում 1,5-2,0 անգամ ցածր է, քան մերձքաղաքային տարածքներում, բայց միննույն ժամանակ հաճախ առաջանում են «միջանցիկ քամիներ», որոնք կապված չեն օդային հոսանքի ուղղության հետ: Ժամանակակից քաղաքները մթնոլորտ ն ջրային միջավայր են արտանետում մոտ 1000 քիմիական միացություններ: Քաղաքների աղտոտված մթնոլորտը կլանում է մոտ 209 արնային լույս: Առավել ուժեղ կլանվում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները: Քաղաքներում ծառերի կյանքի տնողությունը զգալիորեն կարճ է, քան անտառում, որը բացատրվում է ինչպես մթնոլորտի անբարենպաստ կազմով (պարունակում է ՏՕ2, Շl2, ածխաջրածիններ), այնպես էլ քաղաքային հողի բնույթով, որը հիմնականում ծածկված է ասֆալտով, առանձին տեղերում նան քաղաքային աղբով: Քաղաքի պայմաններում այրվում է նան տերնային փռվածքը` դրանով իսկ խախտելով սննդատարրերի շրջապտույտը: Քաղաքների մթնոլորտի աղտոտումը տեղի է ունենում մի շարք

աղբյուրների կողմից, սակայն հիմնական դերը պատկանում է էներգետիկային, մետալուրգիային, քիմիական ն նավթամշակման արդյունաբերությանը, ավտոտրանսպորտին, որոնց մասին արդեն խոսվել է: Գործնականում յուրաքանչյուր քաղաքում իրականացվում է շինարարություն, արտադրվում շինարարական նյութեր, ն արդյունաբերության այս ոլորտը մթնոլորտն աղտոտում է բազմազան բնույթի արտանետումներով: Օրինակ, 1 տ կրի արտադրության ժամանակ առաջանում է 200 կգ փոշի, իսկ 1 տ շինարարական գիպսից` 140 կգ փոշի: Մաքրող սարքավորումները որսում են փոշու 909-ից ոչ ավելին: Շինանյութերի արտադրությունից հեռացող գազերը պարունակում են ածխածնի, ծծմբի, ազոտի օքսիդներ, ածխաջրածիններ: Ոչ վաղ անցյալում թեթն արդյունաբերությունը դասվում էր էկոլոգիապես անվտանգ ձեռնարկությունների շարքին: Սակայն այսօր վիսկոզային կտորեղենի, պոլիմերների ն պլաստմասաների, արհեստական կաշվի, սոսինձների ն այլ նյութերի ստացման ն օգտագործման ժամանակ տեղի ունեցող արտանետումները իրենց քանակով գրեթե հավասարվել են քիմիական ձեռնարկությունների արտանետումներին: Տեքստիլ արդյունաբերության մթնոլորտային արտանետումները պարունակում են ածխածնի օքսիդ (ՇՕ), սուլֆիդներ, նիտրոզոամիններ, մուր, ծծմբական թթու, բորաթթու, խեժեր, իսկ կոշիկի ֆաբրիկաները` կաշվի փոշի, ամոնիակ, ացետոն, էթիլացետատ, ծծմբաջրածին ն այլ թունավոր միացություններ: Քաղաքների կոմունալ-կենցաղային հոսքերի հետ մակերեսային ն ընդերքի ջրերի մեջ են արտանետվում զգալի քանակությամբ աղտոտիչներ: Ուրբանիզացիան կտրուկ բարձրացրել է կոմունալ-կենցաղային հոսքը, սակայն ոչ բոլոր քաղաքների հոսքերն են մաքրվում ժամանակակից համապատասխան մեթոդներով: Քաղաքային բնակչությանը տրվող ջրի մեծ մասը արդյունավետ չի օգտագործվում, դրա հետ մեկտեղ նյութաէներգետիկ ռեսուրսներ են ծախսվում այդ հոսքաջրերը մաքրելու համար: Սակայն, այնուամենայնիվ, հոսքաջրերի զգալի մասը (առանձին քաղաքներում 1009-ը) առանց մաքրվելու մտնում են արտաքին ջրերի ն ջրավազանների մեջ: Կոմունալկենցաղային հոսքաջրերի ծավալը աշխարհում արդեն հասնում է 450 կմ /տարի, որից մաքրվում է 509-ից ոչ ավելին: Ներկայումս կոմունալ-կենցաղային ոլորտից առաջացող հոսքաջրերի մեջ պարունակվող աղտոտիչ նյութերի միջին կոնցենտրացիան կազմում է 1 կգ/մ , ընդ որում այդ նյութերի 509-ը գտնվում է լուծված

վիճակում: Այդ նյութերից մեծ վտանգ են ներկայացնում դետերգենտները (սինթետիկ մակերնութային ակտիվ նյութեր), որոնք ուժեղ թույներ են ն կայուն են կենսաբանական քայքայման պրոցեսներում: Դրանք լայնորեն օգտագործվում են կենցաղում, արդյունաբերության մեջ` որպես լվացող նյութեր, էմուլգատորներ, փրփրող նյութեր: Տնտեսապես զարգացած երկրներում դետերգենտները կոյուղաջրերում հասնում են 5-15 մգ/լ (միջին հաշվով 4-6 մգ/լ), այն դեպքում, երբ բնական ջրում դրանց ՍԹԽ-ն չպետք է գերազանցի 0,3 մգ/լ: Բացի կոմունալ-կենցաղային հոսքաջրերից, քաղաքային կոյուղաջրերի մեջ են մտնում նան արդյունաբերական ձեռնարկությունների հոսքաջրերը, ինչպես նան անձրնաջրերն ու ձնաջրերը, որոնք պարունակում են ընդհանուր ն յուրահատուկ բնույթի աղտոտիչներ: Քաղաքներում առաջանում են նան մեծ քանակությամբ պինդ կենցաղային թափոններ, որոնց կազմը միատարր չէ: Այդ զանգվածի 20-409-ը կազմում են թուղթն ու ստվարաթուղթը, 2-59-ը` գունավոր մետաղները, 20-409-ը սննդամթերքի թափոնները ն մնացորդները, 159-ը` պլաստմասաները, 4-69-ը` ապակին, 4-69-ը` տեքստիլային թափոնները ն այլն: 1980-ական թվականներին աշխարհի տարբեր երկրներում մեկ շնչի հաշվով տարեկան առաջացել են 150-600 կգ թափոններ (աղ. 4.9): Տարբեր երկրներում առաջացող պինդ կենցաղային թափոնների կազմը գրեթե նույնն է, այդ պատճառով դրանց վերամշակման ն ոչնչացման եղանակները նույնպես նման են իրար: Քաղաքային աղբանոցները զբաղեցնում են հսկայական տարածքներ, իսկ 1 տ աղբի թաղման համար պահանջվում է 3մ տարածություն: Աղբի թաղումը կապված է մեծ վտանգների հետ: Թափոնների մեջ պարունակվող աղտոտիչները կարող են ներծծվել գետնաջրերի մեջ ն այնտեղից անցնել աղբյուրների, ջրհորների, գետերի ն ջրավազանների մեջ ն դառնալ հիվանդությունների ն վարակի տարածման աղբյուրներ: Թափոնները նան հրդեհավտանգ են, դրանց կուտակման վայրերում մեկ տարի անց սկսում է կենսագազի ինտենսիվ արտադրություն, որի 549-ը ՇՒ4 է, իսկ 469-ը` ՇՕ2: Այդ պրոցեսը հաճախ ուղեկցվում է պայթյուններով: Մեկ տոննա կենցաղային թափոնների քայքայման պրոցեսում անջատվում է 11,4 մ կենսագազ:

Աղյուսակ 4.9 Մի շարք երկրներում առաջացող պինդ կենցաղային աղբի քանակը մեկ շնչի հաշվով (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Երկիրը

ԱՄՆ Կանադա Ֆրանսիա Ֆինլանդիա Մեծ Բրիտանիա Դանիա Գերմանիա

Պինդ կենցաղային թափոնի քանակը, կգ/տարի 520-600 300-360 240-420 210-310 210-300

Երկիրը

Շվեդիա Նորվեգիա Իսպանիա Լեհաստան Հոլանդիա Շվեյցարիա Ռուսաստան

Պինդ կենցաղային թափոնի քանակը, կգ/տարի 180-240 165-190 150-320 307-320

Պինդ կենցաղային թափոնների առաջացման լրացուցիչ աղբյուր են նան քաղաքային կոյուղաջրերը մաքրող կայանները, որտեղ կուտակվում են մեծ քանակությամբ նստվածքներ (տիղմ): Տիղմի 70-809-ը օրգանական նյութեր են ն պարունակում են ախտածին միկրոօրգանիզմներ: Այդպիսի նստվածքների վնասազերծումը պարտադիր պայման է կոյուղաջրերի մաքրման միջոցառումների համակարգում, թեպետ պաթոգեն ֆունկցիան ճնշելուց հետո այնտեղ կարող են մնալ նան ծանր մետաղներ:

ԳԼՈւԽ 5. ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Կենսոլորտն աղտոտող նյութեր կարող են լինել գործնականորեն բոլոր քիմիական տարրերի միացությունները: Քիմիական տարրերից շատերն ունեն նման հատկություններ, այդ պատճառով ավելի ճիշտ կլինի նրանց միացությունները բնութագրել ըստ խմբերի կամ թունաբանական նշանների:

5.1 Ազոտի, ֆոսֆորի ն ծծմբի միացությունները Մ ն Մ| խմբի տարրերը կարնոր դեր են խաղում հողային քիմիական ն կենսաքիմիական պրոցեսներում: Ազոտը ն ծծումբը հանդիսանում են սպիտակուցների սինթեզի անհրաժեշտ տարրեր, ֆոսֆորը կարնոր դեր է խաղում բջջի էներգետիկական պրոցեսներում: Ազոտը, ֆոսֆորը ն ծծումբը տիպիկ կենսածին տարրեր են ն մեծ մասնակցություն ունեն օրգանական նյութերի առաջացման պրոցեսներում: Կենդանի օրգանիզմներում պարունակվում է 0,39 N, 0,079 ֆոսֆոր ն 0,059 ծծումբ, բուսական մոխրի մեջ` 79 ֆոսֆոր ն 59 ծծումբ: Ազոտը հիմնականում կուտակվում է կենդանի օրգանիզմներում ն հողերում, բայց ոչ նստվածքային ն ժայթքող ապարներում: Դա բացատրվում է նրանով, որ ազոտի միացությունները կենդանի օրգանիզմից դուրս անկայուն են, ազատ քայքայվում, հանքայնացվում ն տեղաշարժվում են կենսոլորտում: Հողերում ազոտը կապված է կենդանի նյութի ն հումուսի հետ: Ֆոսֆորը ն ծծումբը առաջացնում են դժվարալույծ միացություններ, այդ թվում գիպս, ֆոսֆորիտներ, կարող են կուտակվել ոչ միայն հողի շերտերում, այլն նստվածքային ապարներում: Ազոտը, ֆոսֆորը ն ծծումբը համարվում են բնորոշ ոչ մետաղներ ն ունեն վալենտական էլեկտրոնների մեծ թիվ: Նրանց գեոքիմիական ընդհանրությունը կայանում է նրանում, որ այդ տարրերի տեղաշարժը ն կուտակումը, շարժունակությունը ն ռեակցիաներին մասնակցելու ունակությունը կախված է օրգանական նյութերի, օքսիդավերականգնման ն թթվահիմնային ռեժիմների մասնակցությունից: Ազոտը ն ծծումբը ցուցաբերում են փոփոխական վալենտականություն ն կարող են հանդես գալ օքսիդացման տարբեր աստիճաններով, որը հնարավորություն է տալիս ռեակցիաների մեջ մտնել թե′

որպես էլեկտրոնների դոնորներ, ն թե′ որպես ակցեպտորներ: Ազոտի միացությունները – Մոլորակի ազոտի հիմնական պաշարը գտնվում է մթնոլորտում (5,2⋅10 տ), որից ազոտը կազմում է 3,8⋅10 տ: Երկրագնդի կեղնի նստվածքային ապարներում կենսաբանական գործոնների ազդեցության տակ կուտակվել է 6⋅10 տ ազոտ, իսկ Համաշխարհային օվկիանոսում` մինչն 6⋅10 տ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006): Հողում ազոտի գլխավոր աղբյուրը հումուսն է, ն բույսերի կողմից այն կարող է յուրացվել միայն մի շարք բարդ ու երկարատն միկրոկենսաբանական փոխարկումներից հետո: Կենսոլորտում ազոտը մասնակցում է գազերի (N2, NՒ3, NՕ, NՕ2), ազոտային ն ազոտական թթուների (նիտրատներ ն նիտրիտներ), ամոնիումի աղերի ձնով, ինչպես նան մտնում է տարբեր օրգանական միացությունների կազմի մեջ: Ի տարբերություն մյուս կենսածին տարրերի, ազոտի աղբյուրը մթնոլորտն է, իսկ նրա փոխակերպումը ն տեղաշարժը էկոհամակարգերում պայմանավորված է բացառապես ջրի ն բիոտիկ պրոցեսների շրջապտույտով: Ազոտը հողի մեջ է անցնում մթնոլորտային տեղումների հետ NՒ3-ի ն NՕ3 ի ձնով: Հողում ազոտի կուտակման մյուս բնական աղբյուրը ազատ ապրող միկրոօրգանիզմների ն պալարաբակտերիաների միջոցով տեղի ունեցող N2-ի ազոտֆիքսացիան է, ինչպես նան բուսական ն կենդանական մնացորդների քայքայումը: Կենսոլորտում ազոտի միացությունների ավելացման էական աղբյուր են համարվում հանքային պարարտանյութերի ն մեծ քանակությամբ արդյունաբերական թափոնների տեխնոգեն մուտքերը: Բիոցենոզներում ազոտի հաշվեկշիռը պայմանավորող կարնորագույն պրոցեսներն են ամոնիֆիկացիան, նիտրիֆիկացիան ն դենիտրիֆիկացիան: Ամոնիֆիկացիան օրգանական նյութերի քայքայման պրոցես է, որին մասնակցում են յուրահատուկ ամոնիֆիկացնող միկրոօրգանիզմները, ն որոնց միջոցով օրգանական ազոտը վեր է ածվում NՒ3+ ի կամ NՒ4 -ի: Այդ միկրոօրգանիզմները կոչվում են ամոնիֆիկատորներ, որոնք պրոտեոլիտիկ հզոր ֆերմենտների օգնությամբ նախ հիդրոլիզում են սպիտակուցները` առաջացնելով ամինաթթուներ, այնուհետն դրանք դեզամինացվում են` ի վերջո առաջացնելով NՒ3: Հողում ամոնիֆիկացիան իրականացվում է աերոբ ն անաերոբ միկրոօրգանիզմների` բակտերիաների, ակտինոմիցետների ն բորբո107

սասնկերի կողմից հետնյալ սխեմայով. սպիտակուց → հումինային նյութեր → ամինաթթուներ, ամիդներ → NՒ3: Նիտրիֆիկացիան հողում ամոնիֆիկացիայի պրոցեսում առաջացած ամոնիակի հետագա օքսիդացումն է` աերոբ պայմաններում: Ամոնիակային աղերի օքսիդացումը մինչն նիտրատներ կոչվում է նիտրիֆիկացիա: Նիտրիֆիկացիայի պրոցեսը կատարվում է երկու փուլով`

Հումիններ

Նկ.5.1 Ազոտի շրջապտույտը բիոգեոցենոզներում (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

1.

ամոնիակն օքսիդանում է մինչն ազոտային թթվի.

2NՒ3 + 3Օ2 Հ 2ՒNՕ2 + 2Ւ2Օ + 273 կՋոուլ, կամ

NՒ3 → NՒ2ՕՒ → ՒՕ – N Հ N – ՕՒ → ՒՕ – N Հ Օ:

հիդրօքսիլհիպոնիտրիտ ազոտային թթու ամին Այս պրոցեսներին մասնակցում են Nitrosomonas բակտերիաները: 2.

Ազոտային թթուն օքսիդանում է մինչն ազոտական թթվի.

2ՒNՕ2+Օ2Հ2ՒNՕ3+70 կՋոուլ, որին մասնակցում են Nitrobacter խմբի բակտերիաները: Առաջացած ազոտական թթուն չեզոքանում է կալցիումի կամ մագնեզիումի բիկարբոնատի կողմից, ինչպես նան հողի կլանող կոմպլեքսի հիմքերի կողմից` 2է Օ

2ՒNՕ3 + ՇՅ(ՒՇՕ3)2 Հ ՇՅ(NՕ3)2 + 2Ւ2ՇՕ3

2ԸՕ2 Դենիտրիֆիկացիան նիտրատային ազոտի վերականգնման պրոցեսն է մինչն գազային ձների (NՕ, N2Օ, N2), որի արդյունքում տեղի է ունենում հողի ազոտի կորուստ: Այն խիստ անցանկալի երնույթ է գյուղատնտեսական արտադրության համար ն ընթանում է դենիտրիֆիկացնող տարբեր բակտերիաների (Pseudomonas, Micrococcus, Denitrificans ն այլն) օգնությամբ: ՒNՕ3 → ՒNՕ2 → Ւ2N2Օ2 →N2Օ → N2 կամ հիպոնիտրիտ NՕ3 → NՕ2 → NՕ → N2Օ → N2 Բոլոր տիպի հողերից միջին հաշվով օրական արտանետվում է 2-5 մգ/մ N2Օ: Ազոտի տեխնոգեն արտանետումը մթնոլորտ հիմնականում տեղի է ունենում NՕ-ի ն NՕ2-ի ձնով, որոնց քանակը տարեկան հասնում է մի քանի տասնյակ միլիոն տոննայի: Ազոտի օքսիդները մասնակցում են ֆոտոքիմիական ռեակցիաներին, առաջացնում ազոտական թթու, նպաստում օզոնի քայքայմանը: Օ3 + λν → Օ + Օ2 Օ + NՕ2 → NՕ + Օ2 NՕ + Օ3 → NՕ2 + Օ2 2Օ3 → 3Օ2

Չնայած կենսաբանական ճանապարհով ավելի շատ ազոտ է կապ+ վում NՒ3, NՕ3 , NՒ4 միացությունների ձնով (215 մլն տ), քան տեխնոգեն ճանապարհով (95 մլն տ), սակայն բնության համար այդ ավելցուկը խիստ վտանգավոր է դարձել: Նիտրատները, նիտրիտները, + NՒ4 -ը, նիտրոզոամինները ն նիտրոզոամիդները մեծ վտանգ են ներկայացնում մակերեսային ջրերի, բիոտի, այդ թվում նան մարդու համար: Նիտրատների ՍԹԽ-ի օրական նորման մարդու համար կազմում է 500 մգ: Ազոտի օքսիդները մթնոլորտը աղտոտող ամենավտանգավոր նյութերից են: Ազոտի օքսիդների արտանետման հիմնական աղբյուրները հանդիսանում են ազոտական պարարտանյութերի, ազոտական թթվի, անիլինային ներկանյութերի, վիսկոզային մետաքսաթելերի, նիտրոմիացությունների, ցելուլոիդի արտադրությունների ձեռնարկությունները: Մթնոլորտ արտանետվող ազոտի օքսիդների քանակը տարեկան կազմում է մի քանի տասնյակ միլիոն տոննա: Ազոտի օքսիդները բավականին թունավոր գազեր են, բացի դրանից նրանք ծխամշուշի (սմոգի) առաջացման ժամանակ մասնակցում են քիմիական ռեակցիաներին: Ծծմբի դիօքսիդի նման ազոտի օքսիդները նպաստում են թթվային անձրնների առաջացմանը (ազոտական ն ազոտային թթուների տեսքով): Ազոտի ավելցուկային քանակները բույսերի մեջ խախտում են հանքային տարրերի կուտակման հավասարակշռությունը, բարձրացնում նիտրատների ն նիտրիտների պարունակությունը բուսական ն կենդանական սննդամթերքներում: Ազոտի օքսիդների հիմնական զանգվածն առաջանում է բոլոր տեսակի հանածո վառելանյութերի այրման ժամանակ, բարձր ջերմաստիճանում ազոտի օքսիդացման արդյունքում: Վառարաններից հեռացող ծխագազերի մեջ ազոտի օքսիդների պարունակությունը հասնում է մինչն 1գ/մ (վերահաշվարկված է NՕ2-ի հաշվով): Ազոտի օքսիդների առաջացման աղբյուրներ են նան ներքին այրման շարժիչները, տեխնոլոգիական շատ գործընթացներ: Ֆոսֆորի միացությունները – Ֆոսֆորը կարնորագույն կենսածին տարրերից մեկն է: Կենսոլորտում նրա էլեկտրոնային կառուցվածքն ապահովում է սպիտակուցային մոլեկուլների հետ (պրոտեին, ադենոզինեռֆոսֆատ) քիմիական կապերի արագ կազմավորում ն քայքայում: Նա հանգուցային տեղ է գրավում ԴՆԹ-ի կառուցվածքում, ակտիվորեն մասնակցում է սպիտակուցների սինթեզի ն նյութափոխանակության

պրոցեսներին, որոշում է բջջի էներգետիկական տեղաշարժը ն փոխանակությունը: Ֆոսֆորի միացությունների համար առավել բնութագրական են օքսիդացման հետնյալ աստիճանները. -3(ֆոսֆին ՔՒ3), +3(ՔՇl3), +5(Ւ3ՔՕ4): Ֆոսֆորի միջին պարունակությունը երկրի կեղնում հասնում է 0,0939, ընդ որում նրա ջրային ն օդային տեղաշարժը հարաբերականորեն մեծ չէ: Բնության մեջ ֆոսֆորական միացություններից ամենից շատ տարածված են օրթոֆոսֆորական թթվի ածանցյալները` օրթոֆոսֆատները, որոնց 959-ը կալցիումի ֆոսֆատներն են (ՇՅ10(ՔՕ4)6F2 – ֆտորապատիտ, ՇՅՒՔՕ4 – կալցիհիդրոֆոսֆատ, β-ՇՅ3(ՔՕ4)2 – տրիկալցիֆոսֆատ, ՇՅ10(ՔՕ4)6(ՕՒ)2 – հիդրօքսիլապատիտ, ՇՅ10(ՔՕ4)6Շl2 – քլորապատիտ ն այլն: Ֆոսֆորի բնական աղբյուրներից են մագմատիկ ապարները (գաբրո, անդեզիտներ, սիենիտներ), որոնց հողմահարումից ֆոսֆորն անցնում է կենսոլորտի մեջ, նստվածքային ապարները (ապատիտ, վիվիանիտ, վեվելիտ): Բացի դրանցից, ֆոսֆորը կենսոլորտի մեջ է անցնում նան տիեզերական փոշուց ն մետեորիտներից: Ֆոսֆորի միացություններով կենսոլորտի աղտոտումը հիմնականում կապված է տեխնոգեն ուղիների հետ: Այդ միացություններից բավականին մեծ քանակություններով մտնում են լվացանյութերի կազմի մեջ, որոնք հետագայում անցնում են կոյուղաջրերի մեջ: Լվացքի փոշիները պարունակում են 10-129 կալիումի պիրոֆոսֆատ, կամ մինչն 40-509 նատրիումի տրիպոլիֆոսֆատ: Ֆոսֆորը մտնում է նան ինսեկտիցիդների, օրինակ, քլորոֆոսի կազմի մեջ:

քլորոֆոս

ԸԸ13

Օէ

Օ

Ըէ

թ

Օ

Ըէ3

Օ

Ըէ3

Արդյունաբերական ն կենցաղային հոսքաջրերի հետ տեխնոգեն ծագման ֆոսֆորական միացությունները կարող են մտնել նան հողերի ն հողագրունտային ջրերի մեջ: Կենսոլորտում ֆոսֆորի կուտակման ն տեղաշարժի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ կենսաբանական շրջանառության պրոցեսից գործնականում բացակայում են 2քիմիական այդ տարրի գազային միացությունները: Ջրերի ՒՔՕ4 , 3Ւ2ՔՕ4 , ՔՕ4 իոններով աղտոտումը հանգեցնում է ակտիվ էվտրո111

ֆացման: Հատկապես վտանգավոր է ֆոսֆորական միացություններով ընդերքի ջրերի աղտոտումը, որոնց ինքնամաքրումը շատ երկար է տնում:

նուկլեինաթթուներ, ֆոսֆատ-իոններ

Նկ. 5.2 Ֆոսֆորի շրջապտույտը (է.Ա.Առուստամով, 2004)

Ֆոսֆորի կենսոլորտային հաշվեկշռում էական բաժին է կազմում անթրոպոգեն մուտքը: Կենսոլորտի ֆոսֆատացման գործընթացում որոշիչ տեղ ունեն էրոզիոն պրոցեսները, շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտումը, պարարտանյութերի օգտագործումը: Հողերում ֆոսֆորական բոլոր միացությունները դժվար են տեղաշարժվում ն յուրացվում բույսերի կողմից, սակայն միկորիզային սիմբիոզը (սունկբույսերի արմատներ) չափազանց մեծ դեր է խաղում յուրացման պրոցեսը ակտիվացնելու գործում: Բույսերի կողմից ֆոսֆորի ակտիվ յուրացումը առաջին հերթին նպաստում է հողային միջավայրում ն հարակից ջրերում ֆոսֆորային աղտոտման թուլացմանը: Ծծմբի միացությունները – Ծծումբը որպես կենսածին տարր խիստ անհրաժեշտ է բույսերի ն կենդանիների համար: Երկրագնդի հողմահարման գոտում (հիպերգենեզի գոտի) ծծումբը դրսնորում է օքսիդացման իր բոլոր աստիճանները` -2, +4, +6, որոնցից առավել բնորոշ են -2 ն +6 աստիճանները: Դա հնարավորություն է տալիս ծծմբին մտնելու

օքսիդավերականգնման ռեակցիաների մեջ ն մասնակցելու նյութերի տեղաշարժի բազմազան պրոցեսներին: Կենսոլորտում շրջանառվող ծծմբի հիմնական աղբյուրները սուլֆատներն ու սուլֆիդներն են: Ծծմբի դիօքսիդը (ՏՕ2) կազմում է ծծմբային միացությունների տեխնոգեն արտանետումների 959-ը, որի 969-ը ընկնում է հյուսիսային կիսագնդի երկրներին: ԱՄՆ-ի Մասաչուսետսի համալսարանի փորձագետները գտնում են, որ ՏՕ2-ի անթրոպոգեն արտանետումը մոտակա տարիներին կարող է հասնել 275 մլն տոննայի, որը համեմատելի է բնական ճանապարհով տեղի ունեցող արտանետումների հետ: Ծծմբային անհիդրիդն (ՏՕ2) առաջանում է ծծումբ պարունակող վառելանյութի այրման կամ ծծմբային հանքաքարի վերամշակման պրոցեսում (տարեկան արտանետվում է 190մլն տոննա): Ծծմբի միացությունների մի մասն առաջանում է հանքաքարերի լցակույտերի մեջ պարունակվող օրգանական մնացորդների այրումից: Մթնոլորտ արտանետվող ծծմբային գազի համաշխարհային ծավալի 659-ը կազմում է ԱՄՆ-ի ձեռնարկությունների արտանետումները: Ծծմբի դիօքսիդը թունավոր է. այն գրգռում է աչքերի ն շնչառական ուղիների լորձաթաղանթը, նույնիսկ շատ փոքր քանակներով տնական ներշնչման դեպքում առաջ են գալիս թոքերի խրոնիկական հիվանդություններ: Օդի մեջ ՏՕ2-ը օքսիդանում է մինչն ՏՕ3 գազի (2ՏՕ2 + Օ2 Հ 2ՏՕ3), որը, միանալով մթնոլորտի ջրին, առաջացնում է Ւ2ՏՕ4` ծծմբական թթու (ՏՕ3+Ւ20ՀՒ2ՏՕ4), որը թթվային անձրնների տեսքով թափվում է երկրի մակերնույթին` մեծ վնաս հասցնելով բուսականությանը, հատկապես ասեղնատերն անտառներին, բարձրացնում է հողերի ն ջրերի թթվությունը, արագացնում մետաղների կորոզիան, քայքայում շենքերի կառուցվածքային տարրերը: Մթնոլորտ արտանետվող ծծմբային գազի ընդամենը 309-ն է օգտագործվում ծծմբական թթվի արտադրության մեջ: Ծծմբական անհիդրիդը (ՏՕ3) առաջանում է ՏՕ2-ի օքսիդացման ժամանակ: Օքսիդացման ռեակցիայից ն ջրի մասնիկների հետ միանալուց հետո առաջանում է աերոզոլ, որը նույն կերպ է ազդում մարդու վրա, ինչպես ՏՕ2-ը: ՏՕ3-ի առաջացման օջախից մինչն 11կմ հեռավորության վրա գտնվող բույսերի տերնաթիթեղները նեկրոզային բծերով են պատվում: Սն ն գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների ն ՋէԿ-երի կողմից տարեկան մթնոլորտ է արտանետվում տասնյակ միլիոնավոր տոննա ծծմբական անհիդրիդ: Ծծմբաջրածինը (Ւ2Տ) ն ծծմբածխածինը (ՇՏ2) մթնոլորտ են

մտնում առանձին, կամ ծծմբի այլ միացությունների հետ միասին: Արտանետման հիմնական աղբյուրներն են արհեստական թելերի արտադրության, շաքարի, կոքսաքիմիական, նավթավերամշակման, ինչպես նան նավթարդյունահանման ձեռնարկությունները: Մթնոլորտում փոխազդելով այլ աղտոտիչների հետ, ենթարկվում են դանդաղ օքսիդացման` մինչն ծծմբական անհիդրիդ: Հողերում ծծումբը ներկայանում է օրգանական ն անօրգանական միացություններով, որոնց հարաբերությունը կախված է հողի տիպից, գենետիկական հորիզոնի խորությունից: Բույսերի համար առավել մատչելի սուլֆատային ձնը կազմում է ծծմբի ընդհանուր պարունակության 10-259-ը: Հողի մեջ ծծմբի հիմնական մուտքը տեղի է ունենում փոշու ն «թթու անձրնների» միջոցով, ընդ որում փոշու միջոցով մուտքը տասնյակ անգամ գերազանցում է մյուս ուղիներով մուտքին:

Նկ. 5.3. Ծծմբի փոխարկումը ն տեղաշարժը հողում (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Հողից ծծմբի կորուստները տեղի են ունենում սուլֆատների միկրոկենսաբանական վերականգնման արդյունքում` միչն ցնդող գազային Ւ2Տ ն ՇՏ2 միացությունների: Ծծմբի վերականգնված միացությունների օքսիդացման ռեակցիաները հողերում տեղի են ունենում բավականին արագ, մթնոլորտային օդի պայմաններում: Սուլֆիդները ն

տարրական ծծումբն աստիճանաբար օքսիդանում են օդի թթվածնի կողմից: Այդ ռեակցիաները տեղի են ունենում փուլերով, որոնց վերջնական արդյունքը ծծմբական թթուն է կամ սուլֆատները: 22220 Տ → Տ2Օ3 → Տ4Օ6 → ՏՕ3 → ՏՕ4 թիոսուլտետրա սուլֆիտ սուլֆատ ֆատ թիոնիտ 2F6Տ2+2Ւ2Օ+7Օ2 → 2F6ՏՕ4+2Ւ2ՏՕ4 4F6ՏՕ4+Օ+2Ւ2ՏՕ4 → 2F62(ՏՕ4)3+2Ւ2Օ Տեխնոգեն աղտոտման ենթարկված հողերում ավելանում է ոչ միայն ծծմբի ընդհանուր, այլ նան ջրալույծ սուլֆատների պարունակությունը: Հողերը ծծմբով աղտոտվելու ժամանակ կտրուկ ավելանում է ծծումբը օքսիդացնող միկրոօրգանիզմների քանակը` Thiobacillus novellus ն տարբեր սնկեր, որոնք ծառայում են որպես կենսաինդիկատորներ: Ծծմբի տեղաշարժն ու փոխարկումը մեծ նշանակություն ունի նան հողերի բիոգեոքիմիական պրոցեսներում: Անթրոպոգեն ազդեցություններից հեռու հողերում նկատվում է ծծմբի անբավարարություն, իսկ ՏՕ2-ի արտանետումների շառավղում առաջացող ծծմբական թթուն ուժեղ բացասական ազդեցություն է թողնում բույսերի, հողերի ն ջրային օբյեկտների վրա: Ծծմբի ն դրա միացությունների շրջանառությունը առաջին հերթին ազդում է NՅ-ի, Kի, ՇՅ-ի ն Ճl շրջանառության վրա, որոնց Ճl-ը նույնպես թունավոր է բույսերի համար: 5.2 Հալոգեններ, ֆրեոններ, օզոն Հալոգեններից ամենատարածված տարրը քլորն է, որը կենսոլորտում պարունակվում է մակրոքանակություններով, մինչդեռ ֆտորը, բրոմը ն յոդը համարվում են միկրոտարրեր: Բոլոր հալոգենները իրենց արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքով նման են իրար: Բնական պայմաններում հալոգենները կարնոր դեր են խաղում կենսաքիմիական պրոցեսներում, նրանց անիոնները շարժուն վարքագիծ ունեն երկրի կեղնում: Քլորի միացությունները – Քլորի միացությունների քիմիան կենսոլորտում համեմատաբար պարզ է` գործնականորեն բոլոր քլորիդները հեշտ լուծվող են (NՅՇl, KՇl, ՇՅՇl2, MցՇl2): Միկրոտարրերի

քլորիդներից դժվարալույծ են միայն արծաթի ն կապարի քլորիդները (ՃցՇl, ՔԵՇl2): Բնական չաղակալած հողերում քլորիդների պարունակությունը տատանվում է 1-10 մգ/կգ-ի սահմաններում, սակայն չորային պայմանների աղակալած հողերում նրանց կուտակումը զգալի է: Վերջին տասնամյակներում քաղաքներում ն ավտոմայրուղիներում ձմռան ամիսներին կիրառվում է մեծ քանակությամբ նատրիումի քլորիդ սառցապատման դեմ, որը միաժամանակ տանում է հարակից հողերի ն ջրային օբյեկտների աղտոտման: Հետնանքը լինում է այն, որ փողոցները շենքերից բաժանող հողահատվածների վերին շերտում NՅ-ի քանակը կտրուկ բարձրանում է, իսկ Շl իոնը հիմնականում լվացվում է դեպի խորը շերտերը, ինչը խոսում է նրա բարձր + շարժունակության մասին: Իր հերթին NՅ -ը, մտնելով փոխանակային կատիոնների կազմի մեջ, մնում է հողի վերին շերտում, առաջացնելով աղակալում: Քլորի միացությունները մթնոլորտ են արտանետվում աղաթթվի, քլոր պարունակող պեստիցիդների, օրգանական ներկանյութերի, հիդրոլիզային սպիրտի, քլորակրի, սոդայի արտադրությունների ձեռնարկություններից: Մթնոլորտում առկա են թե քլորի, թե աղաթթվի գոլորշիների մոլեկուլներ: Քլորի տարբեր միացությունների թունավորության աստիճանը տարբեր է: Քիմիական արդյունաբերության կողմից առաջացող հատուկ վտանգավոր նյութերի թվին են պատկանում քլոր պարունակող կայուն օրգանական աղտոտիչները: Դրանք ուժեղ ազդեցություն ունեն կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչների վրա ն շրջակա միջավայրում շատ դանդաղ են քայքայվում: Սնման շղթայում քլորօրգանական միացությունները` որպես կուտակվող նյութեր, տեղաշարժվում են դեպի էկոլոգիական բուրգի գագաթը: Կայուն օրգանական աղտոտիչների խմբին են դասվում. ա) քլորօրգանական պեստիցիդները (ալդրին, քլորդան, դիլդրին, էնդրին, հեպտաքլոր, միլեքս, տոքսաֆեն, ԴԴՏ, հեքսաքլորցիկլոհեքսան, քլորոֆոս ն այլն), բ) հեքսաքլոր-բենզոլը, գ) պոլիքլորբիֆենիլային միացությունները, որոնք օգտագործվում են էլեկտրատեխնիկական հեղուկներում որպես բաղադրամասեր, ինչպես նան մի շարք քիմիական արտադրություններում առաջանում են որպես կողմնակի նյութեր, դ) դիօքսիններ, որոնք առաջանում են ն´ քիմիական արտա116

դրություններում որպես կողմնակի նյութեր, ն´ արդյունաբերական ու կենցաղային թափոնների այրման ժամանակ: Ռուսաստանում պոլիքլորբիֆենիլային միացություններն արտադրվել են 1939 թվականից մինչն 1990 թվականը ն օգտագործվել որպես լաքեր, ներկեր, քսայուղեր, տրանսֆորմատորային հեղուկներ, դիէլեկտրիկներ ն այլն: Այդ միացությունները վաղուց արգելված են որպես շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր նյութեր, սակայն հատուկ պահեստներում դեռնս պահպանվում են հարյուրավոր ն հազարավոր տոննա պոլիքլորբիֆենիլային միացություններ, որոնք պոտենցիալ մեծ վտանգ են ներկայացնում բիոտի համար: Ռուսաստանում արգելված են նան բոլոր տեսակի քլորօրգանական պեստիցիդները, սակայն առանձին երկրներում ոչ միայն պահպանվում են դրանց զգալի պաշարներ, այլն շարունակում են արտադրել: Կայուն օրգանական աղտոտիչները հիմնականում կուտակվում են ջրավազանների հատակային նստվածքներում, ծովային ջրերում, ջրիմուռներում, այդտեղից էլ անցնում սնման շղթա: Յոդի միացությունները – Յոդի պարունակությունը երկրի կեղնում տատանվում է 0,01-ից մինչն 6 մգ/կգ (ամենաբարձր քանակությունը հայտնաբերված է օրգանական թերթաքարերում): Յոդի հանքային միացությունները հեշտ լուծվող են, այդ պատճառով լեռնային ապարների հողմահարման ժամանակ յոդն ակտիվորեն անցնում է հիդրոսֆերայի մեջ: Յոդը մտնում է վահանաձն գեղձի հորմոնի` թիրօքսինի կազմի մեջ ն նրա անբավարարության դեպքում թուլանում է գեղձի ֆունկցիան` առաջացնելով խպիպ (զոբ) հիվանդությունը մարդու ն կենդանիների մոտ: Հողերում յոդի միջին պարունակությունը կազմում է 3 մգ/կգ (0,1-40 մգ/կգ): Ծովերով շրջապատված մի շարք երկրների հողերում (Իռլանդիա, ճապոնիա, Նոր Զելանդիա) յոդի պարունակությունը կարող է հասնել 80 մգ/կգ-ի, որը պայմանավորված է ծովի ջրում յոդի մեծ պարունակությամբ: Ծովերի ափամերձ հողատարածքներում յոդի պարունակությունը զգալիորեն գերազանցում է այլ հողերի պարունակությանը: Սովորական պայմաններում յոդը գոյություն ունի յոդիդների, յոդօրգանական ն տարբեր համալիր միացությունների ձնով: Յոդով ն նրա միացություններով շրջակա միջավայրի աղտոտումը կարող է տեղի ունենալ ածխի կամ գորշ ջրիմուռների այրման ժամանակ, որոնցից յոդ են ստանում: Աղտոտում է նկատվում նան ինտենսիվ երթնեկության ճանապարհահատվածների մոտակայքում, ինչպես նան

կոյուղաջրերի նստվածքների կուտակման տարածքներում: Տարածքների յոդային աղտոտումը կապված է նան միջուկային էներգետիկայի հետ: ԱէԿ-ների վթարների ժամանակ կարող են շրջակա միջավայր | ն | իզոտոպներ, որոնք կարճ արտանետվել մեծ քանակությամբ ժամանակում մեծ վնաս են հասցնում մարդկանց ն կենդանիներին: Բրոմի միացությունները – Բրոմի պարունակությունը երկրակեղնում տատանվում է 0,2-ից մինչն 10 մգ/կգ (առավելագույն խտությունը հայտնաբերված է կավային նստվածքներում): Բրոմն ուժեղ ցնդող տարր է, դրա աղերը հեշտ լուծվող են: Բնական միացություններից են Ճց8r, Ճց(8r, Շl, |), ինչպես նան մի քանի պոլիհալոգեններ, որոնք անկայուն միացություններ են: Բրոմի հիմնական անթրոպոգեն աղբյուրները կարող են լինել ֆումիգատները (մեթիլբրոմիդ) կամ գազային վիճակում կիրառվող պեստիցիդները, կալիումական պարարտանյութերը, ավտոմեքենաների արտանետումները: Հողում բրոմի պարունակությունը տատանվում է 5ից մինչն 40 մգ/կգ, տորֆերում ն օրգանական նյութերով հարստացված հողերում` 120-170 մգ/կգ, ծովերին հարող տարածքներում` մինչն 500 մգ/կգ: Բրոմի ավելցուկը հողերում թունավոր է բույսերի համար: Ֆտորի միացությունները – Ֆտորի միացությունների հատկությունները զգալիորեն տարբերվում են մյուս հալոգենների հատկություններից: Ալկալիական մետաղների ֆտորիդները ջրում լուծելի են ն նրանց լուծելիությունը թուլանում է KF > NՅF > ԼiF շարքում: Ա.Ե.Ֆերսմանի տվյալներով ֆտորի կլարկը երկրի կեղնում կազմում է 0,089, հիդրոսֆերայում` ո⋅10 9, կենդանի նյութի մեջ` ո⋅10 9: Ֆտորը մտնում է 22 հանքատեսակի (միներալ) կազմի մեջ, որոնցից են ֆտորապատիտը` ՇՅ10(ՔՕ4)6F2, ֆլյուորիտը` ՇՅF2 (48,79 F), կրիոլիտը` 3NՅF⋅ՃlF3 (54,39 F), բիոտիտը, մուսկովիտը (3-49 F), ֆոսֆորիտները (ապատիտներ` 0,1-69 F) ն այլն: Ֆտոր պարունակող հանքատեսակները լեռնային ապարներում ն հողերում սովորաբար գտնվում են ցրված վիճակում, սակայն հանդիպում են նան առանձին հանքերի ձնով: Թթու ապարները պարունակում են զգալիորեն ավելի շատ ֆտոր, քան հիմնային ապարները: Օրինակ, բազալտը պարունակում է 360, անդեզիտը` 210, դոլոմիտը` 260, կրաքարը` 220, գաբրոն ն դիաբազը` 420, լիպարիտը` 480, գրանիտը` 870, մյուս թթու ապարները` 1000 մգ/կգ F: Բնական ջրերում ֆտորի պարունակությունը տատանվում է մեծ սահմաններում` 0,01-27 մգ/լ, որը հիմնականում պայմանավորված է

հարակից ապարների կառուցվածքով ն ֆտորի պարունակությամբ: Մակերեսային ջրերի մեծ մասում ֆտորի խտությունը չի անցնում 0,8 մգ/լ-ից: Ընդերքի ջրերը պարունակում են ավելի շատ ֆտոր, քան մակերեսային ջրերը (մինչն 6-7 մգ/լ): Շրջակա միջավայրում ֆտորի տարածման գլխավոր աղբյուրներն են` հողմահարվող լեռնային ապարները, հրաբխային գազերը, ալյումինի, պողպատի, ապակու, հախճապակու արտադրության գազափոշային արտանետումները, որոնց կազմի մեջ մտնում են NՅF, KF, NՅՃlF4, ՃlF3, ՇՅF2, ՒF, ՏiF4, ֆոսֆորական պարարտանյութերը, որոնք պարունակում են 1-ից մինչն 49 ֆտոր, ֆոսֆոգիպսը (0,3-0,89 F), այլ քիմիական մելիորանտներ: Հողերում ֆտորի պարունակությունն ավելի բարձր է կավային ֆրակցիաներում: Երկրագնդի հողերում ֆտորի միջին պարունակությունը կազմում է 320 մգ/կգ (մեծ մասում` 150-400 մգ/կգ): Բնական ֆտորը դժվարամատչելի է բույսերի համար, սակայն տարածքների տեխնոգեն աղտոտման ժամանակ նրա միացությունները լավ լուծվում են ջրում ն յուրացվում բույսերի կողմից: Անթրոպոգեն ուղիներով հողերի մեջ անցնող ֆտորի զգալի մասը կլանվում է կավային միներալների, ՇՅՇՕ3-ի, ֆոսֆորի միացությունների կողմից կամ լվացվում է դեպի խորը հորիզոններ: Թթու հողերն ավելի ուժեղ են կլանում ֆտորը, քան հիմնային հողերը: Ֆտորով աղտոտման ժամանակ նրա բարձր քանակություն է հայտնաբերվում ոչ միայն հողերում, այլ նան հարակից ջրերում ն բույսերի մեջ: Ֆտոր պարունակող նյութերից ֆտորջրածինը (ՒF), NՅF-ը ն ՇՅF2-ը բիոտի վրա ցուցաբերում են թունավոր ազդեցություններ: Ֆտորի ածանցյալները ուժեղ ինսեկտիցիդներ են: Ֆրեոններ – Ֆրեոն բառը ծագում է լատիներեն «friցօr»` ցուրտ բառից: Դրանք ճարպային շարքի ածխաջրածինների` գլխավորապես մեթանի, հալոգեն ածանցյալներն են, որոնք լայն կիրառություն ունեն սառնարանային սարքավորումներում` որպես սառեցնող նյութեր: Ֆրեոնները գազային կամ հեղուկ նյութեր են, որոնք լավ լուծվում են օրգանական լուծիչներում ն գործնականորեն չեն լուծվում ջրում, այրվող չեն ն օդի հետ չեն առաջացնում պայթունավտանգ խառնուրդներ, հարաբերականորեն չեզոք են, մետաղների մեծ մասի վրա օ մինչն 200 Շ-ում չեն ազդում, կայուն են օքսիդիչների ն թթուների նկատմամբ: Բոցի հետ շփման ժամանակ ֆրեոնները քայքայվում են` առաջացնելով դիֆտոր ն ֆտորքլորֆոսգեն թունավոր նյութերը:

Հայտնի են ֆրեոնների հետնյալ տեսակները` ՇF4 – ֆրեոն-14, ՇՇlF3 – ֆրեոն-13, ՇՇl2F2 – ֆրեոն-12, ՇՒՇlF2 – ֆրեոն-22, ՇՇl3F – ֆրեոն-11, Շ8rF3 – ֆրեոն-1381, որոնցից առավել մեծ նշանակություն ունի ֆրեոն12-ը (Ֆ-12), որը ստացվում է տետրաքլոր ածխածնի վրա անտիմոնի ֆտորիդի ազդեցության ժամանակ (կատալիզատորներ են 8r կամ ՏԵՇl6): 3ՇՇl4+2ՏԵF3Հ3ՇՇl2F2+2ՏԵՇl3 Ֆրեոն-12-ի արտադրությունը կազմում է ամբողջ ֆտորօրգանական միացությունների համաշխարհային արտադրության 859-ը: Ֆրեոնները կայուն են ծծմբական թթվի ն խիտ հիմքերի ազդեցությունների նկատմամբ: Բոլոր ֆրեոններն ակտիվացնում են ջերմոցային էֆեկտը ն քայքայում են մթնոլորտի օզոնային շերտը, որովհետն դրանք հիմնականում գազերի ձնով արտանետվում են մթնոլորտ: Օզոն – Օզոնի պարունակությունը երկրի մթնոլորտում կազմում է ընդամենը 4⋅10 (ըստ ծավալի), ընդհանուր զագվածը կազմում է 3,1⋅10 գ (մթնոլորտի ընդհանուր կշիռը` 5,2⋅10 տ): Մթնոլորտում օզոնն առաջանում է կայծակների, էլեկտրական երնույթների ազդեցության տակ, սինթեզվում թթվածնից ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ: Օզոնային շերտի հզորության վրա մեծ ազդեցություն ունի մոլորակի էկոլոգիական վիճակը, նրա աղտոտման աստիճանը: Օզոնային շերտը պաշտպանում է երկրի կյանքն արնի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունից: Սակայն տեխնոգեն ճանապարհով օզոնի ավելացումը տրոպոսֆերային շերտում անցանկալի երնույթ է, որովհետն հանդիսանալով ուժեղ օքսիդիչ, կենդանի օրգանիզմների վրա կարող է ունենալ թունավոր ն քայքայիչ ազդեցություններ: Վերջին տասնամյակներում տեխնոգեն արտանետումների ավելացման պատճառով նոսրանում է ստրատոսֆերային օզոնի շերտը ն ավելանում է տրոպոսֆերային օզոնը, որը խիստ վտանգավոր երնույթ է (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001):

5.3 Ածխածնի օքսիդներ ն ածխաջրածիններ Կենսոլորտում ածխածնի օքսիդների արտանետման քանակները զգալի են, իսկ անթրոպոգեն գործունեության հետնանքով առաջացած արտանետումները գնալով ավելանում են:

Ածխածնի օքսիդը (ՇՕ) առաջանում է ածխածնային նյութերի ոչ լրիվ այրման ժամանակ ն մթնոլորտ է մտնում արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտանետումների ու ծխագազերի հետ` պինդ թափոնների այրման արդյունքում: Տարվա ընթացքում այդ գազից մթնոլորտ է մտնում 1,25 մլրդ տոննա: Ածխածնի օքսիդը մթնոլորտի բաղադրիչների հետ ակտիվորեն փոխազդող միացություն է, նպաստում է «ջերմոցային էֆեկտի» առաջացմանը ն մոլորակի ջերմաստիճանի բարձրացմանը: Լինելով չհագեցած քիմիական միացություն` ածխածնի օքսիդը չափազանց վտանգավոր է մարդու շնչառության համար, որովհետն թոքերից ոչ միայն խլում է թթվածինը, այլ նան չափազանց ցածր խտությունների դեպքում ակտիվորեն փոխազդում է արյան հեմոգլոբինի հետ` իջեցնում թթվածինը տեղափոխելու ունակությունը: Օդում ՇՕ-ի 0,019 (ըստ ծավալի) պարունակությունն առաջացնում է գլխապտույտ, իջեցնում մտավոր գործունեության ակտիվությունը, խախտում օրգանիզմի մի շարք ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաներ: Ածխածնի օքսիդի գլոբալ արտանետումների հիմնական զանգվածը գոյանում է ներքին այրման շարժիչներից, որի 94,59-ը բաժին է ընկնում հյուսիսային կիսագնդին` այսինքն արդյունաբերական զարգացած երկրներին (ԱՄՆ, Արնմտյան Եվրոպա, Ռուսաստան ն այլն), որոնց մեջ ԱՄՆ-ի արտանետումները կազմում են 509: Ածխածնի օքսիդը քիմիապես բավականին չեզոք գազ է, տրոպոսֆերային շերտում շատ դանդաղ է օքսիդանում օդի թթվածնի ն օզոնի կողմից, ն մթնոլորտում նրա մնալու տնողությունը գնահատվում է մեկ ամսից մինչն 5 տարի: Այդ հանգամանքը հնարավորություն չի տալիս ճիշտ պատկերացում կազմելու բնության մեջ այդ գազի շրջանառության մասին: Ածխածնի օքսիդը կարող է արտադրվել հողերում, ընդ որում նան ոչ կենսաբանական ճանապարհով: Փորձարարական հետազոտություններով հաստատվել է, որ հողի ֆենոլներից առաջանում է ՇՕ, հատկապես, եթե այդ միացությունը պարունակում է -Օ-ՇՒ3 խումբ: Հողի միացություններից ն օրգանական նյութերից կենսաբանական ճանապարհով ՇՕ-ի արտադրությունը կապված է միկրոօրգանիզմների կողմից կատարվող օքսիդացման պրոցեսների հետ: Տարբեր հողերում ն աշխարհագրական գոտիներում գերազանցում է այս կամ այն ուղղությունը: Այնուամենայնիվ, գլոբալ մասշտաբով ՇՕ-ի առաջացումը կենսաբանական ճանապարհով (190-580 մլն տ/տարի)

գերազանցում է ոչ կենսաբանականը (մոտ 30 մլն տ): Ածխածնի դիօքսիդը (ՇՕ2) հանդիսանում է վառելանյութերի այրման, օրգանական նյութերի հանքայնացման, ՇՕ-ի օքսիդացման ն այլ պրոցեսների վերջնական միացություններից մեկը: Բնական պայմաններում ածխածնի դիօքսիդն առաջանում է վիթխարի քանակություններով ն, թեպետ թունավոր չէ բիոտի համար, սակայն նրա տեխնոգեն արտանետումը օդում ամեն տարի ավելանում է 0,8-1,5 մգ/կգ չափով: Ամեն տարի Երկրի հողային ծածկույթը ՇՕ2-ի ձնով մթնոլորտ է արտանետում իր մեջ պարունակվող ածխածնի 59-ը: Այդ քանակությունն ավելի քան 10 անգամ գերազանցում է օրգանական վառելանյութերի այրման ժամանակ արտանետվող ածխածնի քանակը: Պետք է ասել նան, որ հողի ածխածնային պաշարը վերականգնվում է կենսազանգվածի արտադրության հաշվին:

Նկ. 5.4 Նյութերի շրջապտույտի պարբերությունը կենսոլորտում (Տ.Ա.Խվան, 2003)

Հողում պարունակվող օրգանական նյութերը գոյություն ունեն տարբեր ձներով` թարմ կենսազանգվածի (արմատներ, կենդանի օրգանիզմներ), դետրիտի (մեռած օրգանական նյութեր) ն հումուսի ձնով: Գյուղատնտեսության վարման ինտենսիվ համակարգում խիստ ուժեղանում է այդ բոլոր նյութերի հանքայնացումը ն ՇՕ2-ի արտադրությունը: Մթնոլորտում ածխաթթու գազի աճող կոնցենտրացիան կարող է հանգեցնել գլոբալ տաքացման, որն իր հերթին կակտիվացնի տունդրային ն տորֆային հողերի օրգանական նյութերի հանքայնացումը, ուստի նան ՇՕ2-ի ավելի շատ արտանետումը: Փոխկապակցված այս երնույթները տանում են դեպի կլիմայական խորը փոփոխություններ: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ օդում ՇՕ2-ի մինչն 29 պարունակության ժամանակ բարձրանում է բույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությունը, ավելանում կենսազանգվածը, իսկ 89-ի դեպքում` նկատվում է արգելակող էֆեկտ: Այսպիսով, ածխաթթու գազի որոշ ավելացումը թեպետ դրական է ազդում բույսերի աճի վրա, սակայն մյուս կողմից առաջացնում է էկոլոգիական մեծ վտանգ` ջերմոցային էֆեկտ: Ածխաջրածինները համարվում են կենսոլորտի գլոբալ աղտոտիչներ, որոնց արտանետումների 959-ը նույնպես ընկնում է հյուսիսային կիսագնդին: Ֆոտոքիմիական ծխամշուշի (սմոգ) առաջացման գործում ածխաջրածինները ակտիվ դեր են խաղում, ն այդ պրոցեսում տեղի ունեցող քիմիական ռեակցիաների արդյունքում առաջանում են բավականին թունավոր նյութեր` ալդեհիդներ, կետոններ: Մեթանը ն մյուս սահմանային ածխաջրածինները, կուտակվելով մթնոլորտում նպաստում են ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացմանը ն միջին ջերմաստիճանի աստիճանական բարձրացմանը: Ջերմոցային էֆեկտին մասնակցող բոլոր գազերը կարող են ունենալ բնական ն անթրոպոգեն ծագում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մթնոլորտ մտնող մեթանի 809-ը առաջանում է կենսաբանական պրոցեսներում: Սակայն անթրոպոգեն գործունեությունն ընդարձակում է ածխաջրածինների արտանետման սահմանները: Մեթանը (ՇՒ4) առաջանում է հիմնականում ճահճային ն բրնձի ջրածածկվող հողատարածքներում, ինչպես նան ոռոգումից հետո ցանկացած հողերում: Մի շարք հետազոտողների հաշվարկներով բրնձի դաշտերից տարեկան արտանետվում է 80-90-ից մինչն 180-200 մլն տ ՇՒ4, որը կախված է հողի տիպից, օրգանական նյութերի պարու123

նակությունից, հողի օքսիդա-վերականգնման պոտենցիալից: Հողերից մեթանն արտադրվում է մեթանաբակտերիաների գործունեության շնորհիվ: Բրնձի դաշտերից մեթանի 909-ը մթնոլորտ է մտնում բույսերի միջոցով, իսկ 4-109-ը` հողից: Արնադարձային անտառների կողմից ՇՒ4-ի արտանետումը կազմում է դրա շրջապտույտի ընդամենը 4-59-ը: Մեթանի արտանետման աղբյուր են նան անասնապահական ֆերմաները, մասնավորապես գոմաղբահորերը, որտեղ կուտակվում ն խմորվում է գոմաղբը: Ըստ որոշ տվյալների, որոճող կենդանիներն արտադրում են արտանետվող ամբողջ մեթանի 159-ը: Մթնոլորտ մտնող մեթանի մոտ 709-ը ն N2Օ-ի 909-ը արտադրվում է հողից (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006):

5.4 Ծանր մետաղներ Կենսոլորտի աղտոտիչների մեջ հատուկ տեղ են գրավում «ծանր մետաղները», որոնց խմբին են դասվում Մենդելենի պարբերական համակարգի ավելի քան 40 քիմիական տարրեր: Ըստ ընդունված բնութագրի ծանր մետաղներ են համարվում այն տարրերը, որոնք ունեն 50-ից բարձր ատոմային զանգված ն 5 գ/սմ -ից ավելի խտություն (աղ. 5.1): Չնայած «ծանր մետաղներ» բնորոշումը խիստ պայմանական է ն շատ հաճախ չի համապատասխանում քիմիական տարրի հատկություններին ն բնույթին, սակայն այդ բառակապակցությունը լայնորեն օգտագործվում է գիտության տարբեր ճյուղերում, ն առաջին հերթին էկոլոգիայում, որովհետն ըստ էության դեռ չի գտնվել ավելի հարմար անվանում: Ծանր մետաղներից շատերը չափազանց փոքր (ո⋅10 - ո⋅10 9) քանակություններով մասնակցություն ունեն կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեության ն նյութափոխանակության գործընթացներում որպես միկրոտարրեր: Ծանր մետաղների վտանգավորությունը պայմանավորված է արտաքին միջավայրում նրանց կայունությամբ, ջրում լուծելիությամբ, հողում ն բույսերում կուտակվելու հատկությամբ: Ծանր մետաղները հանդիսանում են սիրտանոթային, աղեստամոքսային, նյարդային համակարգերի հիվանդությունների ռիսկի գործոններ: Կենդանի օրգանիզմների համար ծանր մետաղների թունավոր հատկությունը երնան է գալիս որոշակի խտությունների դեպքում: Բնության մեջ հանդիպող ծանր մետաղներից առավել վտանգավոր են սնդիկը,

կադմիումը, արսենը, կոբալտը, կապարը, նիկելը, պղինձը ն այլն: Ծանր մետաղների գլխավոր բնական աղբյուրները մագմատիկ ն նստվածքային ապարներն են, ինչպես նան հողառաջացնող հանքատեսակները: Շատ ծանր մետաղներ բնական ճանապարհով կենսոլորտ են անցնում տիեզերական փոշու, հրաբխային գազերի ն բնական գազային շիթերի արտանետումների միջոցով: Աղյուսակ 5.1 Մի շարք ծանր մետաղների խտությունները (Օ.Ա. Ջուհարյան,Ա.Կ. Սաղաթելյան, 2005) Տարրը

Նշանը

Խտությունը, գ/սմ

Տարրը

Նշանը

Խտությունը, գ/սմ

Գերմանիում

Շ6

5,36

Կոբալտ

Շօ

8,90

Իտրիում

Y

5,51

Նիկել

Ni

8,90

Արսեն

ՃՏ

5,73

Պղինձ

Շս

8,92

Վանադիում

Մ

5,87

Բիսմուտ

8i

8,80

Գալիում

ՇՅ

5,91

Մոլիբդեն

Mօ

10,20

Լանթան

ԼՅ

6,15

Կապար

ՔԵ

10,30

Տելուր

T6

6,24

Արծաթ

Ճց

10,50

Ցիրկոնիում

2r

6,40

Թորիում

Tհ

11,20

Պրազեոիդիում

Քr

6,50

Տալիում

Tl

11,85

Անտիմոն

ՏԵ

6,68

Պալադիում

Քժ

11,97

Ցերիում

Շ6

6,90

Ռութենիում

Rս

12,20

Նոդիում

Nժ

6,90

Ռոդիում

Rհ

12,50

Քրոմ

Շr

6,92

Հաֆնիում

Ւf

13,31

Ցինկ

2ո

7,14

Տանտալ

TՅ

16,60

Մանգան

Mո

7,20

Ուրան

Ս

18,70

Անագ

Տո

7,28

Վոլֆրամ

Մ

19,30

Ինդիում

|ո

7,30

Ոսկի

Ճս

19,30

Սամարիում

Տո

7,70

Ռենիում

R6

20,53

Երկաթ

F6

7,86

Պլատին

Քt

21,45

Նիոբիում

NԵ

8,40

Իրիդիում

|r

22,42

Կադմիում

Շժ

8,64

Օսմիում

ՕՏ

22,48

Տեխնոգեն ճանապարհով ծանր մետաղների թափանցումը շրջակա միջավայր տեղի է ունենում գազերի ն աերոզոլների ձնով, ինչպես նան հեղուկ վիճակում` տեխնոլոգիական հոսքաջրերի միջոցով: Զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ են արտանետվում շրջակա միջավայր սն ն գունավոր մետաղների ստացման բարձրաջերմաստիճանային պրոցեսներում, ցեմենտի հումքի շիկացման, վառելիքի այրման, օրգանահանքային պարարտանյութերի օգտագործման ժամանակ ն այլն: Ծանր մետաղների տարածումն ունի գլոբալ բնույթ: Կապարի համաշ6 խարհային արտադրությունը տարեկան կազմում է 34⋅10 տ ն պահանջարկը մշտապես աճում է, ընդ որում այդ վտանգավոր տարրի արտա6 նետումը մթնոլորտ տարեկան հասնում է 4,3⋅10 տ: Դրա անթրոպոգեն մուտքը կենսոլորտ զգալիորեն գերազանցում է բնական մուտքը (որի 509-ը ավտոմեքենաների արտանետումներն են): Անթրոպոգեն գործունեության արդյունքում շրջակա միջավայր արտանետված սնդիկի քանակը վերջին հարյուր տարում 10 անգամ գերազանցել է բնական ճանապարհով տեղի ունեցած մուտքերը ն կազմել է 57000 տ: Տեխնոգեն արտանետումների հետնանքով ծանր մետաղների կուտակումը հողում ավելի արագ է ընթանում, քան դրանց հեռացումը: Հողից ցինկի կիսահեռացման ժամանակաշրջանը կազմում է 500, կադմիումինը` 1100, պղնձինը` 1500, կապարինը` մի քանի հազար տարի: Ծանր մետաղների միացությունները (օքսիդներն ու աղերը) հողերում ենթարկվում են փոխարկումների, որոնց արդյունքում առանձին տարրեր դառնում են բույսերի համար մատչելի, իսկ օրգանական նյութերով հարուստ հողերում` անմատչելի: Հողում ծանր մետաղների փոխակերպումները տեղի են ունենում հետնյալ փուլերով. • ծանր մետաղների օքսիդների վերափոխում հիդրօքսիդների (կարբոնատներ, հիդրոկարբոնատներ), • հիդրօքսիդների լուծում ն հողի պինդ ֆազի կողմից ծանր մետաղների կատիոնների ադսորբցիա, • հողի օրգանական նյութերի հետ ծանր մետաղների ֆոսֆատների ն նրանց միացությունների առաջացում: Ծանր մետաղների ֆոսֆատները հողային լուծույթում դժվար լուծվող միացություններ են ն բույսերի կողմից շատ քիչ են յուրացվում: Տեխնոլոգիական հոսքաջրերով աղտոտված ջրերով ն կոյուղաջրերով հողերը ոռոգելու ժամանակ ծանր մետաղները հեշտությամբ անցնում են բույսերի մեջ, թափանցում հողի խորը շերտերը ն անցնում ընդերքի ջրերի մեջ:

5.5 Արոմատիկ միացություններ, նավթ ն նավթամթերքներ Արոմատիկ միացությունները կենսոլորտի մեջ են անցնում տարբեր ճանապարհներով, ն նրանց աղբյուրներ են հանդիսանում արդյունաբերական ձեռնարկությունները, տրանսպորտը, կենցաղային հոսքերը: Արոմատիկ միացությունների նկատմամբ ներկայումս ցուցաբերվող առանձնահատուկ ուշադրությունը կապված է նրանց քաղցկեղային հիվանդություններ առաջացնելու հատկությունների հետ: Արոմատիկ ածխաջրածինները (բենզոլ ն նրա հոմոլոգներն ու ածանցյալները, ֆենոլները), ինչպես նան պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները մթնոլորտ են մտնում կոքսաքիմիական, քիմիական գործարանների, ավտոտրանսպորտի արտանետումներով ն թափոններով, տարբեր տեսակի վառելանյութերի այրման ժամանակ, այլ աղբյուրներից: Կոքսաքիմիական գործարանների հոսքերում պարունակվում են մեծ քանակությամբ ֆենոլային միացություններ: Գետնաջրերը հաճախ աղտոտվում են պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններով, որոնց աղբյուրը կոյուղաջրերի նստվածքներն են: Անթրոպոգեն ծագման քսենոբիոտիկներից շատերը ֆենոլային միացություններ են: Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններից ուսումնասիրված են մի շարք միացություններ, որոնց թվում նավթալինը, անտրացենը, պիրենը, խրիզենը, ֆենանտրենը, ֆլուորանտենը, բենզանտրացենը, բենզապիրենը, կորոնենը ն այլն: Վերջին հարյուրամյակում արդյունաբերության ն տրանսպորտի զարգացումը կտրուկ ավելացրել է պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինների պարունակությունը հողի վերին հորիզոններում: Հողի ն բնական ջրերի մեջ մտած պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները կարող են տեղաշարժվել, կապվել պինդ բաղադրիչների ն կախույթների հետ, փոխակերպվել այլ միացությունների: Արոմատիկ ածխաջրածիններից միայն բենզոլը կարող է դիֆուզիայի ենթարկվել գազային վիճակում ծակոտկեն օ հողային միջավայրում, սակայն նրա դիֆուզիայի գործակիցը 20 Շ-ում -6 2 շատ ցածր է` 9⋅10 մ /վրկ: Արոմատիկ ածխաջրածիններով բնական միջավայրի աղտոտման վտանգի գնահատման համար հատուկ նշանակություն ունի նրանց փոխակերպման, քայքայման կամ ջրային ն հողային միջավայրից լվացվելու արագությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինների քայքայման կարնոր մեխանիզմներ են հանդիսանում միկրոօրգանիզմների միջոցով

քայքայումը ն ֆոտոքիմիական դեստրուկցիան: Ստարավոյտովի (1975) հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նավթալինով աղտոտված հողերում քայքայմանն ակտիվորեն մասնակցում են Pseudomonas ցեղի բակտերիաները, որոնք այդ միացությունը օգտագործում են որպես ածխածնի միակ աղբյուր: Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններն օժտված են բարձր կայունությամբ ն բնական պայմաններում շատ դանդաղ են փոխակերպվում: Օրինակ, բենզապիրենի քայքայումը արագանում է արնի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների մոտ 300 նմ ալիքների ազդեցության տակ: Փոխակերպումը հատկապես ակտիվանում է այնպիսի օքսիդիչների մասնակցությամբ, ինչպիսին է, օրինակ, ջրածնի պերօքսիդը (Ւ2Օ2): Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններն առավել կայուն են հողերում: Արոմատիկ ածխաջրածիններից ամենաանկայունը ֆենոլներն են, սակայն ունեն բարձր ֆիտոտոքսիկություն: Ֆենոլները ն նրանց ածանցյալները բիոցենոզների մեջ են անցնում տարբեր ճանապարհներով, այդ թվում նան կոքսաքիմիական ն քիմիական արտադրություններից: Բավականին ֆենոլներ են պարունակում քաղաքային կոյուղաջրերի նստվածքները, որոնք կարող են լվացվել մթնոլորտային տեղումների կողմից ն անցնել հողերի ն ջրավազանների մեջ: Հողերում ֆենոլների քայքայման արագությունը բավականին բարձր է: Ս.Ս.Մեդվեդնի ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ հողում ֆենոլի 500 մգ/կգ ելակետային քանակից 6 օր հետո չի հայտնաբերվել նույնիսկ նրա հետքերը: Մեկ կգ հողում փոխակերպվող ֆենոլի քանակությունը օրական հասնում է 40-120 մգի: Ֆենոլի քայքայման մեխանիզմները նույնպես կապված են միկրոօրգանիզմների գործունեության հետ, իսկ նրա օքսիդացման պրոցեսում մեծ դեր է խաղում ֆենոլօքսիդազա ֆերմենտը: Ֆենոլի ածանցյալներից ամենակայուններն ու թունավորները քլոր ածանցյալներն են (պենտաքլոր ֆենոլ), իսկ ամենաանկայունները` մեթիլ ածանցյալները, ընդ որում բոլոր դեպքերում հիդրօքսիլ խմբի նկատմամբ մետա դիրք ունեցող տեղակալները ամենակայունն են: Ֆենոլների որոշ մասը կարող է ադսորբցիայի ենթարկվել կավային ն կոլոիդային միացությունների կողմից: Առավել ուժեղ է ադսորբցիան երկաթ պարունակող կավերի կողմից: Նավթն իրենից ներկայացնում է ածխաջրածինների ն նրանց ածանցյալների բարդ խառնուրդ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է դիտվել որպես առանձին թունանյութ: Նավթի մեջ հայտնաբերվել են

մոտ 1000 տարբեր օրգանական նյութեր, որոնց կազմում 83-879-ը ածխածին է, 12-149-ը` ջրածին, 0,5-6,09` ծծումբ, 0,02-1,79` ազոտ, 0,005-3,69` Օ2 ն աննշան չափով հանքային նյութեր (0,19): Որպես շրջակա միջավայրի աղտոտիչ, նավթի մեջ առանձնանում են երեք օ խմբի նյութեր` թեթն ֆրակցիան (tեռման<200 Շ), պարաֆիններ ն ծծումբ: Կենդանի օրգանիզմների համար նավթի թեթն ֆրակցիան ունի բարձր թունավորություն, սակայն շնորհիվ նրանց արագ գոլորշիացման, միջավայրը կարողանում է կարճ ժամանակահատվածում ինքնամաքրվել: Դրան հակառակ, պարաֆինները ուժեղ թունավոր ազդեցություն չեն ցուցաբերում հողային բիոտի կամ ծովային պլանկտոնի ն բենթոսի վրա, սակայն պնդացման ն անլուծելի միացություններ առաջացնելու պատճառով զգալի ազդեցություն են թողնում հողի ֆիզիկական հատկանիշների վրա: Նավթի մեջ ծծմբի առկայությունը կարող է առաջ բերել հողերի ն մակերնութային ջրերի ծծմբաջրածնային աղտոտում: Հայտնվելով ջրերում, նավթը բարակ թաղանթի ձնով տարածվում է նրանց մակերեսին ն նրա հետագա քայքայումը պայմանավորվում է ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանական պրոցեսներով: Նավթի քայքայումը տեղի է ունենում արնի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների, ալեկոծությունների, ինչպես նան միկրոօրգանիզմների ազդեցության տակ: Թթվածնով աղքատ սառը ջրերում նավթի քայքայումը դանդաղում է, օրինակ արկտիկական ջրերում դա կարող է տնել 50 տարի: Նավթի ծանր ֆրակցիաները ծովի ջրերում չեն քայքայվում ն չեն նստում, այլ առաջացնում են կայուն էմուլսիաներ, որոնք խեժային խտանյութերի ձնով երկար ժամանակ լողում են ջրի մակերեսին ն հաճախ ալիքների կողմից դուրս բերվում ափերի վրա` աղտոտելով ափամերձ տարածքները: Հիդրոսֆերայի ամենատարածված աղտոտիչը նավթն ու նավթամթերքներն են: Եթե հաշվի առնենք, որ ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոսի ն մակերնութային ջրերի մեջ են մտնում 15-17 մլն տ նավթ ն նավթամթերքներ, իսկ 1 տոննա նավթը բարակ թաղանթի ձնով ծածկում է 12 կմ ջրային մակերես, ապա պարզ կդառնա, ջրային ռեսուրսներին հասցված նավթային աղտոտման վնասի չափերը: Նավթով աղտոտված ջրերում արգելակվում է ջերմագազափոխանակությունը օդի ն ջրի միջն, որից առաջին հերթին ոչնչանում է պլանկտոնը: Ջրերի նավթային աղտոտման ժամանակ առավել մեծ վնաս են կրում ափամերձ ջրերի բնակիչները, որը

բացատրվում է ջրային շերտի նվազ խորությամբ: Ափից հեռու մեծ խորությունների վրա նավթն ավելի արագ է գոլորշիանում ն քայքայվում ալիքների ազդեցության տակ: Ատլանտյան օվկիանոսի նավթային աղտոտման հետնանքով տարեկան ոչնչանում են 150-450 հազար թռչուններ, իսկ որոշ ծովային օրգանիզմների մեջ առանձին նավթային միացությունների կուտակումը ն դրանց որպես սնունդ օգտագործումը քաղցկեղածին ազդեցություն ունի մարդու վրա: Հողերի նավթային աղտոտման ժամանակ փոխվում է հողի կառուցվածքը, գույնը, մանրէաբանական կազմը, կենսաբանական ակտիվությունը, արտադրողականությունը: Հողերի տնական ժամանակով նավթային նյութերով աղտոտվելու ժամանակ նրանց մեջ առաջին հերթին ոչնչանում են սիմբիոտիկ բակտերիաները, կանաչ ն դեղնականաչ ջրիմուռները ն ընդհակառակը` արագորեն բազմանում են նավթով սնվող ն նավթը քայքայող միկրոօրգանիզմները: Ոչնչանում են նան խոշոր անողնաշարավորները, անձրնաորդերը, խիստ ընկնում է սերմերի ծլունակությունը: Նավթով աղտոտված հողերի ինքնամաքրման արագությունը կախված է կենսաէկոլոգիական ն կլիմայական պայմաններից: Առաջին հերթին այստեղ դեր է խաղում օդի ն հողի ջերմաստիճանը, խոնավությունը, ինչպես նան կենսաբանական ակտիվությունը:

5.6 Պեստիցիդներ ն դետերգենտներ Պեստիցիդները կիրառվում են տարբեր ձներով (լուծույթներ, սուսպենզիաներ, աերոզոլներ, փրփուրներ, գազեր, գոլորշիներ, փոշի, մածուկներ, հատիկներ, պատիճներ): Ավելի հարմար ն համեմատաբար անվտանգ է դրանց հողի մեջ մտցնելը հատիկների ն պատիճների ձնով: Պեստիցիդների ամենամեծ խումբը թե՛ արտադրության, ն թե՛ կիրառության տեսակետից կազմում են հերբիցիդները, որոնք հանդիսանում են մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցներ: Պեստիցիդները մթնոլորտի մեջ են անցնում նրանց անմիջական կիրառության ժամանակ` լինի դա տրակտորային կցասայլերի ն թե ինքնաթիռների միջոցով, ն կարող են օդային հոսանքներով տեղափոխվել մեծ հեռավորությունների վրա` աղտոտելով շրջակա միջավայրը: Հողի մեջ ներմուծելու ժամանակ պեստիցիդները ենթարկվում են

բիոտիկ ն աբիոտիկ բնույթի բազմաթիվ ազդեցությունների, փոխակերպվում ն վերջին հաշվով վերածվում են պարզ միացությունների: Պեստիցիդների մոլեկուլների փոխակերպման արագությունն ու ուղղությունը պայմանավորված է նրանց մեջ մտնող ազդող նյութի քիմիական հատկություններով, հողատիպով, հողի մեջ մտնող բիոտի վիճակով ն ակտիվությամբ, ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումներով: Ամենակայուն պեստիցիդները քլորօրգանական ծագման նյութերն են (ԴԴՏ, ՀՑՀ, քլորոֆոս ն այլն), որոնք շատ դժվար են քայքայվում ն շրջակա միջավայրի համար մեծ վտանգ են ներկայացնում: Ինսեկտիցիդներից հեռանկարային են համարվում ֆոսֆորօրգանական ն կարբամատային թունաքիմիկատները, որոնք ունեն ընտրողական ազդեցություն ն շուտ են քայքայվում: Կարբամատային ինսեկտիցիդները կարբամինաթթվի (NՒ2-ՇՕՕՒ) բարդ եթերներ են: Օրինակ`

Օ

Nէ2 Ը

Օ թ

Օէ Օ Օէ

Բոլոր պեստիցիդները կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում նան մարդու համար թունավոր նյութեր են: Նրանց նկատմամբ հիմնական մոտեցումն այն է, որ վնասատուի վրա ազդելուց անմիջապես հետո պեստիցիդը պետք է կարճ ժամանակահատվածում քայքայվի: Սակայն նրանցից շատերը կայուն են, դժվարությամբ են քայքայվում ն օգտագործված նյութի մեծ մասը (90-959) ցրվում է ագրոէկոհամակարգում (մտնում հողի, հարակից ջրերի ն բույսերի մեջ)` առաջ բերելով էկոլոգիական լուրջ հիմնախնդիրներ: Պեստիցիդի կայունությունը հողում որոշակի ժամանակ նրա պահպանվելու ունակությունն է, որը չափվում է կիսատրոհման ժամանակահատվածով, այսինքն` երբ նրա 509-ը քայքայվում է: Այս տեսանկյունից տարբերում են թույլ կայուն (1-12 շաբաթ), միջին կայունության (1-18 ամիս) ն շատ կայուն (2 տարուց ավելի) կիսատրոհման ժամանակահատված ունեցող պեստիցիդներ: Ծծումբօրգանական ն ֆոսֆորօրգանական պեստիցիդներն ավելի արագ են քայքայվում ն շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր մետաբոլիտներ չեն առաջացնում: Պեստիցիդները հիմնականում կուտակվում են հողում` հողային

կոլոիդների կողմից նրանց մոլեկուլների ադսորբցիայի արդյունքում: Կայուն պեստիցիդները ադսորբցված վիճակում կարող են պահպանվել տարիների ընթացքում ն դրսնորել ուժեղ հետազդեցություն: Հենց դրանով է բացատրվում քլորօրգանական պեստիցիդների երկարաժամկետ ազդեցություններն այն հողատարածքներում, որտեղ դրանք օգտագործվել են: Պեստիցիդի աբիոտիկ քայքայումը տեղի է ունենում հիդրոլիզի միջոցով, որի արագության վրա մեծ ազդեցություն ունի միջավայրի քՒ-ը: Բիոտիկ ճանապարհով քայքայումը տեղի է ունենում հողի միկրոօրգանիզմների միջոցով: Դետերգենտները մակերնութային ակտիվ նյութեր են, որոնք օգտագործվում են արդյունաբերության մեջ ն կենցաղում` որպես լվացող միջոցներ ն էմուլգատորներ: Դրանք դասվում են մակերնութային ջրերն աղտոտող հիմնական քիմիական նյութերի շարքին: Ջրերում դետերգենտների բնորոշ առանձնահատկությունը փրփուրի շերտն է, որը հատկապես կուտակվում է այն տեղերում, որտեղ գետերի հոսքը դանդաղում է` ամբարտակների, լճացումների ն զանազան արգելակող կառույցների պատճառով: Փրփուրի առաջացումը շատ դետերգենտների օգտագործման ժամանակ սկսվում է 12 մգ/լ կոնցենտրացիայի դեպքում, որը չի չեզոքացվում հոսքաջրերի մաքրման ժամանակ: Մտնելով ջրահոսքերի ն ջրավազանների մեջ` փրփուրը տարածվում է զգալի տարածությունների վրա, նստում ափերին, սփռվում քամու հոսանքներով: Դետերգենտները կտրուկ վատացնում են ջրի հոտահամային (օրգանոլեպտիկ) հատկությունները, դրանց 1-3 մգ/լ կոնցենտրացիայի դեպքում ջուրը ձեռք է բերում տհաճ հոտ ու համ, որոնց ինտենսիվությունը կախված է լվացող նյութի քիմիական կառուցվածքից ն հատկություններից: Դետերգենտներով աղտոտված ջրերում դժվարանում է աերացիայի գործընթացը, խախտվում թթվածնի հագեցումը: Հարթավայրային գետերում դետերգենտների 1մգ/լ կոնցենտրացիան գազափոխանակությունը նվազեցնում է 609-ով: Ջրավազաններում մակերնութային ակտիվ նյութերը փոխում են բնական ջրի քիմիական կազմը, կենսաքիմիական գործընթացների ընթացքը, ճնշող ազդեցություն ունենում ջրային բիոցենոզների վրա, ոչնչացնում շատ հիդրոբիոնտների: Այսպես, շատ ձկների համար դետերգենտների մահացու կոնցենտրացիան կազմում է 3-5 մգ/լ, պլանկտոնի համար` մոտ 1 մգ/լ: Ջրում 120 մգ/լ անիոնային կամ 71 մգ/լ կատիոնային տիպի դետերգենտների ներկայության պայման132

ներում կտրուկ դանդաղում է ջրիմուռների աճը: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել նան դետերգենտների ն այլ թունանյութերի (հատկապես պեստիցիդների) համատեղ ազդեցությունը: Դետերգենտները փչացնում են նան ռեկրեացիոն ջրերը, փրփրապատված ջրերում մարդիկ չեն կարողանում լողանալ ն ոչ էլ ափերին հանգստանալ: Ֆոսֆոր պարունակող դետերգենտները նպաստում են ջրավազանների էվտրոֆացմանը: Դետերգենտները դանդաղեցնում են միկրոօրգանիզմների գործունեությունը, որոնք քայքայում են օրգանական նյութերը: Այդ պատճառով դետերգենտները բավականին երկար են մնում ջրի մակերեսին, ն նույնիսկ 6 ամիս անց դեռնս պահպանվում է նրանց 20459-ը` չքայքայված վիճակում:

5.7 Թափոնների հիմնախնդիրը Կայուն էկոլոգիական զարգացման կարնորագույն սկզբունքներից մեկը հանդիսանում է բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը ն թափոնների նվազեցումը: Թափոնների հիմնախնդիրը համաշխարհային հանրության համար աստիճանաբար վեր է ածվում էկոլոգիական սպառնալիքի, որի վտանգը գնալով մեծանում է: Եվ աշխարհում ոչ մի երկիր չի կարող խուսափել այդ վտանգից: Թափոնները դասվում են այն նյութական օբյեկտների շարքին, որոնք կարող են պոտենցիալ մեծ վտանգ ներկայացնել շրջակա միջավայրի ն մարդու առողջության համար: Շատ երկրներում դեռնս բացակայում են թափոնների նկատմամբ սահմանված էկոլոգիական ն գիտական մոտեցումներն ու կանոնակարգերը (Տ.Ա.Խվան, 2003): Թափոններ են կոչվում այն նյութերը, որոնք առաջանում են մարդու գործունեության տարբեր ոլորտներում (կենցաղում, արդյունաբերության մեջ, տրանսպորտում), չեն օգտագործվում այդ նույն տեղերում ն վնաս են հասցնում շրջակա միջավայրին: Թափոնների մի զգալի մասը կարող են ուղակիորեն օգտագործվել տնտեսության այլ ճյուղերում կամ վերափոխման ընթացքում: Թափոնները հիմնականում կարելի է բաժանել երեք խմբի` կենցաղային, արդյունաբերական ն վտանգավոր (թունավոր ն ռադիոակտիվ): Թափոնների առանձին խումբ են ներկայացնում օգտագործումից դուրս եկած առարկաները, գործիքները, սարքավորումները, մեքենաները, նյութերը (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006): Օգտագործման հնարավորությունների տեսակետից տարբերվում

են վերաօգտագործվող ն չվերաօգտագործվող թափոններ: Թափոնների վերաօգտագործման համար աշխարհում գոյություն ունեն վերամշակման ն տնտեսական շրջանառության մեջ ներգրավելու տեխնոլոգիաներ: Արդյունաբերական թափոնները հանդիսանում են քիմիապես անհամասեռ, բարդ բազմաբաղադրիչ խառնուրդային նյութեր, որոնք օժտված են տարբեր ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Այդ հատկություններով էլ պայմանավորված է դրանց քիմիական, կենսաբանական, թունավոր, կորոզիոն, հրդեհա-պայթյունային վտանգավոր ազդեցությունները շրջակա միջավայրի վրա: Այդ թափոնները լինում են պինդ ն հեղուկ: Պինդ թափոնների խմբին են դասվում մետաղների, փայտի, պլաստմասայի թափոնները, հանքային ն օրգանական ծագման փոշիները, արդյունաբերական աղբը ն այլն: Հեղուկ թափոններին են դասվում տեխնոլոգիական հոսքաջրերի մաքրումից հետո առաջացած նստվածքները, գազերի թաց մաքրման համակարգերում օրգանական ն հանքային ծագման փոշիների շլամները: Առաջատար երկրներում կիրառվում են թափոնների վերամշակման մի քանի առաջնահերթ միջոցառումներ, որոնցից են թափոնների նվազեցումը, երկրորդային օգտագործումը ն վերամշակումը, ջերմային քայքայումը, թաղումը: Թունավոր ն վտանգավոր թափոնների վերափոխումը` քիչ թունավոր ն համեմատաբար անվտանգ թափոնների, համարվում է վերամշակման կարնոր եղանակներից մեկը: ԱՄՆ-ում թափոնների թաղումը ն այրումը երեք անգամ ավելի թանկ է նստում նրանց վերաօգտագործումից: Թափոնների տեսակավորումը հեշտացնում է նրանց հավաքումը ն վերաօգտագործումը: Թափոնների թաղման հիմնախնդիրներից մեկն այն է, որ դրա արդյունքում առաջանում են ուղեկցող գազեր` մեթան ն ածխածնի երկօքսիդ, որոնք կարող են հանգեցնել պայթյունի ն հրդեհի: Շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության տեսակետից թափոնները դասակարգվում են ըստ վտանգավորության աստիճանի, որոնք գնահատվում են նյութերի սանիտարահիգիենիկ ցուցանիշներով, կամ հաստատվում փորձարարական ճանապարհով: Այդ դասերը չորսն են: 1. Արտակարգ վտանգավոր թափոններ, որոնք պարունակում են սնդիկ ն նրա միացությունները, այդ թվում` սուլեման (ՒցՇl2), կալիումի ցիանիդը (KՇN), կալիումի քրոմատը (KՇrՕ4), անտիմոնի միացությունները, այդ թվում` ՏԵՇl3, բենզապիրենը ն այլն:

Սնդիկի միացությունների թունավորությունը պայմանավորված է 2+ սնդիկի իոնների (Ւց ) վնասակար ազդեցությամբ: Դրանք օրգանիզմ են անցնում ոչ իոնական ձնով ն, միանալով արյան սպիտակուցային մոլեկուլներին, առաջացնում են մետաղ-պրոտեիդային կոմպլեքսներ: Խաթարվում է թիոլային ֆերմենտների ֆունկցիան ն օրգանիզմում առաջանում են կենտրոնական նյարդային համակարգի խորը խանգարումներ: Սնդիկի միացություններով սուր թունավորման դեպքում կենդանիների մոտ ի հայտ են գալիս ախորժակի կորուստ, ծարավ, թքարտադրություն, փսխում, ընդհանուր թուլություն, որոշ ժամանակ անց` արյունազեղային լուծ, կատարակտ, ջղաձգություն, հանկարծակի մահ: Կենդանի մնացածների մոտ 1-2 ժամ անց առաջ է գալիս աղեստամոքսային տրակտի ուժեղ խաթարում, իսկ 5 օր անց` երիկամների ն լյարդի ախտահարում ու մահ: Սուլեմայով ն սնդիկի այլ աղերով թունավորման դեպքում մարդու մոտ առաջանում են գլխացավեր, լնդերի ախտահարում, ստոմատիտ, լիմֆատիկ ն թքագեղձերի ուռածություն, ջերմության բարձրացում, երիկամների նեֆրիտ ն 5-6 օրից` մահ: Կալիումի ցիանիդի (KՇN) ն ցիանական թթվի (ՒՇN) մյուս աղերի ազդեցությունն օրգանիզմի վրա արտահայտվում է շնչառության ն թթվածնի յուրացման խանգարումով, գրեթե բոլոր ներքին օրգանների ախտահարումով, տեսողության ն լսողության խաթարումով, մաշկային էկզեմայով: KՇN-ի 0,12գ քանակությունը մահացու է մարդու համար: Անտիմոնի միացություններն առաջացնում են շնչառական ուղիների լորձաթաղանթի, մարսողական տրակտի ն մաշկի գրգռում: Խրոնիկական թունավորման դեպքում այդ նյութերը ունակ են առաջացնելու նյարդային համակարգի ն սրտի վրա բացասաբար ազդող նյութափոխանակային խանգարումներ: ՏԵՇl3-ի հիդրոլիզի ժամանակ օրգանիզմում առաջանում է ՒՇl, որը հանգեցնում է թոքերի ն շնչառական ուղիների սուր բորբոքման ն մարսողական համակարգի վրա վտանգավոր ազդեցության: ՏԵՇl3-ն օրգանիզմի վրա ունի նան այլ ազդեցություններ` գրգռում է աչքերը, առաջացնում է սրտխառնոց ու փսխում, լուծ, մկանային թուլություն, միզարտադրության արգելակում, ջղաձգություն, սրտային անբավարարություն, կոլապս, մահ: Բենզապիրենն ուժեղ ուռուցքածին նյութ է, որն առաջանում է քարածխային ն թերթաքարային խեժերի, թերթաքարերից ստացվող յուղերի արտադրության ժամանակ, պարունակում է հում նավթի, նավթամթերքների, փայտի ծխի մեջ, ինչպես նան առաջանում է փայտի

ն տորֆի պիրոլիզի պրոցեսում: Բենզապիրեն է պարունակում նան մուրը: Բենզապիրեն արտադրվում է ներքին այրման շարժիչներում վառելանյութի թերայրումից, որը տեղի է ունենում հատկապես շարժիչի ոչ ծանրաբեռնված աշխատանքի ժամանակ (մեքենայի կանգնած կամ դանդաղ ընթացքի դեպքում): Բենզապիրենը չարորակ ուռուցքներ է առաջացնում գրեթե բոլոր օրգաններում: Ուռուցքածին ազդեցությունը օրգանիզմում դրսնորվում է բջջային տարրերի մակարդակով, այսինքն խաթարվում են բջջի կառուցվածքային բաղադրիչները ն նրանց փոխարեն առաջ են գալիս չարորակ ուռուցքային կազմավորումներ: Մթնոլորտային օդում բենզապիրենի ՍԹԽ-ն կազմում է 0,01մկգ/մ (0,00001մգ/մ ): 2. Բարձր վտանգավորության թափոններ են համարվում պղնձի քլորիդը, պղնձի սուլֆատը, թրթնջկաթթվային պղինձը, անտիմոնի եռօքսիդը, կապարի միացությունները: Կապարը թույն է, որը ներգործում է բոլոր կենդանի օրգանիզմների վրա, հատկապես` նյարդային համակարգի, արյան ն անոթների, ինչպես նան ներքին գեղձերի ն մարսողական համակարգերի վրա: Կապարն ակտիվորեն ազդում է սպիտակուցի սինթեզի, բջջի գենետիկական ապարատի ն էներգետիկական հաշվեկշռի վրա, ցուցաբերում է բնազրկման ազդեցություն, ճնշում նյութափոխանակությունն ու ֆերմենտատիվ գործընթացները: Պղինձն օրգանիզմում հանդես է գալիս կոմպլեքս օրգանական միացությունների ձնով ն կարնոր դեր է խաղում արյունաստեղծման գործընթացներում: Սակայն նրա ավելցուկներն ուժեղ թունավոր ազդեցություն ունեն արյան, մաշկի, շնչառական ուղիների ն աղեստամոքսային տրակտի վրա: Թունավորման դեպքում, 2+ հավանաբար, տեղի է ունենում Շս իոնի ռեակցիան ֆերմենտների ՏՒ խմբերի հետ: 2+ ՇսՇl2-ի թունավորությունն արտահայտվում է ինչպես Շս իոնի, այնպես էլ օրգանիզմում առաջացող աղաթթվի ազդեցություններով: ՇսՏՕ4-ը նույնպես ուժեղ թունավոր ազդեցություն ունի օրգանիզմի վրա: Հայտնվելով կենդանու ստամոքսում առաջացնում է անեմիա, ստամոքսի խոց, լյարդի ախտահարում, երիկամների ն սերմնարանների արյունազեղում ն, ի վերջո, հանգեցնում մահվան: Պղնձի սուլֆատի փոշին ներշնչելու դեպքում վերին շնչառական ուղիներում ն աղեստամոքսային տրակտում առաջանում են բորբոքումներ, կենտրոնական նյարդային համակարգի ախտահարում:

3. Չափավոր վտանգավոր թափոններից են կապարի օքսիդները (ՔԵՕ, ՔԵՕ3, ՔԵ3Օ4), նիկելի քլորիդը (NiՇl2), տետրաքլոր ածխածինը (ՇՇl4): Նիկելի քլորիդով թունավորվելու դեպքում օրգանիզմում առաջ են գալիս գրգռումներ, ճնշվածություն, մաշկի ն լորձաթաղանթի կարմրություն, լուծ, իսկ երկարատն ազդեցությունը հանգեցնում է էրիթրոցիտների թվաքանակի կրճատման: 4. Քիչ վտանգավոր թափոններ են համարվում մագնեզիումի սուլֆատը, ֆոսֆատները, ցինկի միացությունները, ամինների կիրառմամբ ֆլոտացման եղանակով հարստացվող օգտակար հանածոների թափոնները: Մագնեզիումի ավելցուկն առաջացնում է ֆերմենտային համակարգերի փոփոխություն, նուկլեինաթթուների նյութափոխանակության խախտում: Մարդկանց մոտ ախտահարվում է քթի խոռոչը, թափվում են մազերը: MցՏՕ4-ի ներգործությունը մաշկի վրա արտահայտվում է մի շարք մաշկային հիվանդություններով: Ֆոսֆատները տարբեր նյութերի խառնուրդներ են ն հիմնականում օգտագործվում են որպես պարարտանյութեր: Ֆոսֆորի փոշին, հայտնվելով օրգանիզմում, առաջացնում է պննմոսկլերոզ, բրոնխների ն արյունատար անոթների կծկումներ: Մի շարք ֆոսֆատների թունավորությունը կախված է ֆտորի խառնուրդներից: Առավել թունավոր է նիտրոֆոսկան` մոնո- ն դիամոֆոսֆատների խառնուրդը KNՕ3-ի հետ (NՒ4Ւ2ՔՕ4 + (NՒ4)2ՒՔՕ4 + KNՕ3): Ֆոսֆատների հետ մարդու շփումից կարող են զարգանալ մաշկային հիվանդություններ` ցան, այրուցք, քոր: Աչքերում նույնպես առաջանում է այրուցք ն արցունքահոսություն: Ցինկի քլորիդը (2ոՇl2) մեծ քանակությամբ օգտագործվում է փայտանյութի կոնսերվացման համար, ինչպես նան թղթի ն ցելյուլոզայի արտադրության մեջ: Կենդանիների թոքերում ն սեռական օրգաններում առաջացնում է չարորակ ուռուցքներ, ոսկրերի ն ատամների ամրության թուլացում: Մարդու մոտ ախտահարվում է աղեստամոքսային տրակտը ն շնչառական ուղիները, առաջանում է ստամոքսի խոց: Մարդու ն կենդանիների օրգանիզմներում նման ազդեցություններ ունի նան ցինկի սուլֆատը (2ոՏՕ4⋅7Ւ2Օ), որը նան առաջացնում է սակավարյունություն ն մարմնի աճի արգելակում: Թափոնների մասին եղած պատկերացումները հնարավորություն են տալիս մշակելու որոշակի միջոցառումներ դրանց քանակը նվազեցնելու, քիմիական բնույթը վերափոխելու ն շրջակա միջավայրի

վրա ունեցած ազդեցությունը թուլացնելու համար: Սակայն մարդկության հարաճուն պահանջները բավարարելու ճանապարհին շարունակում է աճել վտանգավոր թափոնների քանակությունը: Վերջին տարիներին դա տեղի է ունենում թե′ գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող թունաքիմիկատների, ն թե′ արդյունաբերական թափոնների հաշվին: Աճում են ուռուցքածին ն թունավոր թափոնների ծավալները: Օրինակ, Ռուսաստանում կուտակված են մոտ 80մլրդ տ թափոններ, որոնք տարեցտարի ավելանում են: Դրանց մոտ 109-ը համարվում են վտանգավոր թափոններ: Վերջին 10 տարիներին եվրոպական բոլոր երկրներում պինդ թափոնները երկրորդական վերամշակման են ենթարկվում ն նորից վերադարձվում շրջանառության մեջ: Այդ երկրներում արգելված է թափոնների այրումը: Պինդ օրգանական ն կենցաղային թափոններից ստանում են կենսագազ ն օրգանական պարարտանյութեր: Շինարարական ն արդյունաբերական թափոնների զգալի մասը ներկայումս օգտագործվում է խախտված հողատարածքների վերակուլտիվացման նպատակով: Մարդկության համար դժվարին խնդիր է հանդիսանում վտանգավոր թափոնների հեռացումն ու վնասազերծումը: Շատ երկրներ այդ նպատակով օգտագործում են աղքատ ու թույլ զարգացած երկրների տարածքները, ինչպես նան Համաշխարհային օվկիանոսը: 1989 թվականին համաշխարհային հանրության կողմից ընդունվեց Բազելի կոնվենցիան «Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխման ն հեռացման վերահսկողության մասին», սակայն շատ երկրներ դեռնս շարունակում են տեղափոխել իրենց թափոններն այլ երկրների տարածքներ: Օրինակ, մաշված անվադողերը, որոնք համարվում են շրջակա միջավայրի համար արտակարգ վտանգավոր թափոններ, նույնիսկ ներկրվում են Հայաստան: Իսկ անվադողերի քանակությունը քիչ չէ. աշխարհում տարեկան արտադրվում է 10մլն տ, որից 2,5մլն տ` ԱՄՆ-ում: Անվադողերի այրումից առաջանում են դիօքսիններ, քլորօրգանական խիստ վտանգավոր նյութեր: Օգտագործված անվադողերի համար հատկացվում են հատուկ աղբանոցներ: Առավել վտանգավոր թափոնների թվին են դասվում ռադիոակտիվ թափոնները: Դրանցից ավելի շատ տարածված են հեղուկ թափոնները, որոնք առաջանում են ԱէԿ-ներում, ռադիոքիմիական գործարաններում ն գիտահետազոտական կենտրոններում: Պինդ ռադիոակտիվ թափոն138

ները նույնպես առաջանում են ԱէԿ-ներում: Ռուսաստանի տարածքում չթաղված ռադիոակտիվ թափոնների գումարային ակտիվությունը ըստ մի շարք գնահատականների գերազանցում է 4 մլրդ Կյուրին: Շատ երկրներ, այդ թվում Ռուսաստանը, իրենց ռադիոակտիվ թափոնները «թաղում» են օվկիանոսներում ն ծովերում: Ռադիոակտիվ թափոնների կուտակման վայր է դարձել Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը: Ըստ ՄԱԳԱՏԵ-ի տվյալների 1946ից մինչն 1982թթ. 12 երկրներ (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Հոլանդիա, Շվեյցարիա, Բելգիա ն այլն) Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում խորտակել են ավելի քան 1ՄԿյուրի (10 Կյուրի) գումարային ակտիվության ռադիոակտիվ թափոններ: Համաշխարհային օվկիանոսի մեջ զգալի ռադիոակտիվություն է մտնում նան գետերի միջոցով: Ռուսաստանի Սիբիրի գետերը ծովերին են հասցնում տարեկան 10000, Ամազոնը` 8000, Խուանխեն` 6000 Կյուրի ռադիոթափոններ: Պետք է ասել, որ այդ թափոնների գումարային ռադիոակտիվությունը Համաշխարհային օվկիանոսի բնական ակտիվության համեմատ շատ քիչ է: Այն տարեկան կազմում է 1 մլրդ Կյուրի, որը կապված է երկրի կեղնի խորքային շերտերի ն մակերնութային ջրերի փոխհարաբերությունների հետ: Սակայն նկատի ունենալով դրանց տեղային կուտակման ն բնական ֆոնի վրա ավելացման հանգամանքը, էկոլոգիական հետնանքներն օվկիանոսում կարող են խիստ անցանկալի լինել: Մեծ պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում ռադիոակտիվ թափոնների գերեզմանոցները, որոնք ժամանակին ճիշտ չեն կառուցվել ն ակտիվություն են ցուցաբերում: Ընդհանուր առմամբ բոլոր ոլորտներում առաջացող թափոնները մեկ շնչի հաշվով տարեկան հասնում է 10-15 տոննայի, որի 5-109-ը վտանգավոր թափոններ են: Թափոնների հիմնախնդիրը կապված է շրջակա միջավայրի ընդհանուր աղտոտման հետ, ն թեն այն համաշխարհային հիմնախնդիր է, սակայն յուրաքանչյուր երկիր պարտավոր է իր տարածքում լուծել սեփական «արտադրության» թափոնների խնդիրը:

ԳԼՈւԽ 6 ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ (ԲԻՈՏԻ)

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՈւՂՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐՆ Ու ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Որնէ տարածքում բնակվող կենդանի օրգանիզմների` բույսերի, կենդանիների ն միկրոօրգանիզմների միագումարը կոչվում է բիոտ: Բիոտի մոնիտորինգի կազմակերպման ժամանակ անհրաժեշտ է ընտրել դոմինանտ (գերակայող) տեսակների մշտական տեղամասեր: Այդ տեղամասերում բնակվող, առավել հաճախ հանդիպող ն լավ ծանոթ թռչունների, բույսերի, միջատների, կենդանիների դիտարկումները մշտական բնույթ պետք է կրեն (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005): Բիոտի վիճակի գնահատումը կատարվում է ըստ հետնյալ ցուցանիշների. - առատություն (միավոր տարածքում անհատների թիվը), - հաճախություն (մեկ տեսակի անհատների թվաքանակի հարաբերությունը բոլոր տեսակների անհատների ընդհանուր թվին` արտահատված տոկոսներով), - ամենաբարձր արդյունավետություն ունեցող դոմինանտ տեսակների ներկայություն: Բույսերի մոնիտորինգային հետազոտություններ կատարելիս հատուկ ուշադրություն է դարձվում տերնների, փշատերնների մորֆոլոգիական նշաններին, բնին, տերնների ն ծաղիկների յուրահատուկ գունավորմանը, վեգետատիվ ն գեներատիվ օրգանների տարբեր անոմալիաներին (բողբոջների թերզարգացում, մահացում, ճյուղավորում ն այլն): Արտաքին նշանները (ֆոտոսինթեզի մակարդակի փոփոխությունը, քլորոֆիլի պարունակությունը, գունավորումը, տուրգորը, ինչպես նան ձնաբանական փոփոխությունները) բավականին հեշտ է գրանցել հատուկ սարքերի օգնությամբ կամ առանց դրանց: Կենդանիների մոտ արձանագրվում են հետնյալ փոփոխությունները. պոպուլյացիաների թվաքանակը, տեսակային կազմի հարաբերակցությունը, շեղում ունեցող ձների հայտնվելու հաճախությունը: Աղտոտիչների մշտական ազդեցության տարածքներում որոշվում են տեսակների թվաքանակը ն այդ թվաքանակի տատանման ամպլիտուդը սեզոնի ընթացքում: Առանձին տեսակի թվաքանակը տարբեր տարիներին կարող է ենթարկվել էական փոփոխությունների, ինչը կարող է կապված լինել մահացման, բուռն զարգացման կամ ցիկլային բնույթի պրոցեսների խախտման հետ: Նվազումը կարող է կապված լինել ոչնչացման գործընթացների հետ, որի պատճառները պետք է ի

հայտ բերվեն ն կանխվեն: Անթրոպոգեն ճանապարհով շրջակա միջավայրում հայտնված տարբեր (ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական) աղտոտիչների բիոտի վրա ունեցած ներգործությունների մոնիտորինգային ուսումնասիրություններում լայնորեն օգտագործվում են կենսաինդիկացիոն մեթոդները: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անտառային ֆիտոցենոզի, մարգագետնային ֆիտոցենոզների ն ֆաունայի, թռչունների ն կաթնասունների քանակական հաշվառման, բնակավայրերի կանաչ տնկարկների վիճակի ն անթրոպոգեն փոփոխությունների վրա: Մոնիտորինգային հետազոտություններում բացահայտվում են կենդանի օրգանիզմների դեգրադացիոն փոփոխությունները` կապված աղտոտիչների ազդեցության հետ: Բիոտի մոնիտորինգային ուսումնասիրություններում չափազանց կարնոր տեղեկություններ են ստացվում ամենամյա ֆենոլոգիական դիտարկումների ժամանակ: Ֆենոլոգիական ուսումնասիրությունների արդյունքները բանալի են հանդիսանում համակողմանի կենսաինդիկացիոն հետազոտությունների համար:

6.1 Բիոտի մոնիտորինգի ֆենոլոգիական մեթոդը Բնական միջավայրի ֆենոլոգիական (սեզոնային) դիտարկումները կենդանի օրգանիզմների մոնիտորինգի էական բաղկացուցիչ մասերից են: Ֆենոլոգիան ճանաչողական համակարգ է բնության սեզոնային զարգացման օրինաչափությունների մասին: Ֆենոլոգիայի գլխավոր խնդիրն է սեզոնային երնույթների սկզբնական, ընթացիկ ն ավարտման փուլերի օրինաչափությունների ն փոփոխությունների ուսումնասիրությունը: Ֆենոլոգիայի մեթոդական հիմքը կազմում են դիտարկումների բազմամյա կրկնողությունները, որոնց միջոցով բացահայտվում են սեզոնային երնույթների շեղումները: Բնության առանձին տարածքներում բիոտի սեզոնային երնույթների զարգացման օբյեկտիվ ընթացքը պատկերացնելու համար կազմվում են ֆենոլոգիական դիտարկումների երկրահամակարգային ծրագրեր` հաշվի առնելով նրանց աշխարհագրական յուրահատկությունները: Այդպիսի ծրագրերը կազմված են 4 բաժիններից` հիդրոօդերնութաբանական երնույթներ, բուսական աշխարհում տեղի ունեցող երնույթներ, կենդանական աշխարհում տեղի ունեցող երնույթներ, գյուղատնտեսական ֆենոլոգիա (Տ.Յա.Աշիմ141

խինա, 2005): Գոյություն ունեն նան դիտարկումների այլ ծրագրեր, որոնք մասնագիտացված բնույթ ունեն: Դրանք ընդգրկում են միայն այն օբյեկտներն ու երնույթները, որոնց հաշվառումը պետք է ապահովի որոշակի խնդիրների լուծումներ, օրինակ` անտառագետի, սնկաբանի, ձկնաբանի, մեղվաբույծի ն այլ մասնագիտությունների վերաբերող ծրագրեր: Հիդրոօդերնութաբանական երնույթների դիտարկումները ներկա ժամանակաշրջանում չափազանց մեծ կարնորություն են ստացել, քանի որ անթրոպոգեն ազդեցությունների տակ նկատվում են կլիմայական ցուցանիշների կտրուկ փոփոխություններ: Օդերնութաբանական երնույթների մասին ընդհանուր պատկերացումներ ստանալու համար առաջին հերթին օգտվում են համանուն կայանների կողմից արձանագրված տվյալներից: Դիտարկումներ իրականացնելիս անհրաժեշտ է նշել հետնյալ օդերնութաբանական երնույթների` օդի միջին ջերմաստիճանի կայունության ու փոփոխությունների, գետերի սառցապատման, ձնածածկի ձնավորման, ձնհալքի սկզբի ն ակտիվ շրջանի, ձնածածկի անհետացման, գարնանային ամպրոպների ու կայծակների, հորդ անձրնների տնողության, առաջին սառնամանիքների ժամկետները: Հայաստանի ագրոէկոհամակարգերում կարնոր նշանակություն ունեն ուշ գարնանային ն վաղ աշնանային ցրտահարությունները, ձմեռային ամիսներին հողի մակերեսին գրանցվող բացասական ջերմաստիճանները: Այս ցուցանիշները մեծ ազդեցություն ունեն խաղողի ն պտղատու մշակաբույսերի, ինչպես նան աշնանացան հացահատիկի բերքատվության ապահովման վրա, հատկապես` անկայուն ձնածածկի դեպքում: Բույսերի դիտարկումներն իրականացվում են տվյալ տարածքում ամենատարածված ծառերի ու թփերի վրա: Դրանց վիճակի փոփոխությունները լավ երնում են տարվա տարբեր սեզոններին: Դիտարկումները պետք է կատարել միայն առողջ ն նորմալ զարգացող ծառերի ու թփերի վրա: Այդ դիտարկումները որոշակի գիտական ու գործնական արժեք կարող են ունենալ միայն այն դեպքում, եթե տարիներ շարունակ իրականացվեն նույն անհատ բույսերի վրա: Դիտարկումները ճիշտ են համարվում նան, եթե կատարվում են ամեն տարի միննույն երթուղով, տարվա նույն ժամանակամիջոցում (այս մոտեցումը ճիշտ է նան կենդանիների դիտարկումների համար):

Գարնանը ն ամռանը խորհուրդ է տրվում հետնել բույսերի աճի ու զարգացման դինամիկ մի քանի կարնոր փոփոխություններին` հյութաշարժությանը: Հայաստանում այդ երնույթն արձանագրվում է խաղողի ն պտղատու ծառերի (դեղձենի, ծիրանենի) վրա, երբ հողում հաստատօ վում է կայուն կենսաբանական զրո ջերմաստիճանը (+9 Շ): Դիտարկումների ընթացքում արձանագրվում են նան բողբոջների ուռչելը, բողբոջների բացվելը, առաջին տերնների առաջացումը, ծաղկման սկիզբը, ծաղկման վերջը, պտղակալումը, պտուղների հասունացումը, բերքահավաքը, տերնների գունափոխումը, տերնաթափի սկիզբը, տերնաթափի վերջը, շիվերի փայտացման վիճակը ն այլն: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի դիտարկումների ժամանակ արձանագրվում են հիմնական ֆենոլոգիական փուլերի ժամկետները ն կարնոր գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման ամսաթվերը (վարի, հացահատիկային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի ցանքի ն բերքահավաքի, խոտհնձի սկզբի ն այլն): Դիտարկվող բույսերի նվազագույն քանակը պետք է լինի 40 հատ, ընդ որում այդ քանակը պետք է ընդգրկի ամբողջ դաշտը: Նշվում են սեզոնային զարգացման հետնյալ փուլերը` առաջին ծիլերի երնալը, համատարած ծլումը, հասկակալման սկիզբը, համատարած հասկակալումը, ծաղկման սկիզբը, սերմերի հասունացման սկիզբը, սերմերի համատարած հասունացումը ն բերքահավաքը: Այս բոլոր ցուցանիշները համեմատում են նորմալ բույսերի ն բերքի հետ ու բացահայտում բոլոր փուլերի շեղումները: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի (հատկապես ծառաթփային տեսակների) կարնոր դիտարկումներից են ծաղկման ն բերքատվության քանակական գնահատման աչքաչափի սանդղակը, որն ունի 6 աստիճաններ. 0 – դիտարկման տարում տվյալ բույսը չի ծաղկել, բերքը բացակայում է, 1 – ծաղկումը շատ թույլ է, ծաղիկներ կան տվյալ տեսակի առանձին բույսերի վրա, բերքը շատ վատ է, 2 – ծաղկումը թույլ է, տվյալ տեսակի շատ բույսերի վրա կան քիչ թվով ծաղիկներ, բերքը քիչ է, 3 – միջին ծաղկում, տվյալ տեսակի շատ բույսերի վրա կան չափավոր քանակի ծաղիկներ, բերքը միջին է, 4 – ծաղկումը լավ է, բույսերի մեծ մասի վրա կան շատ ծաղիկներ, բերքը լավ է, գրեթե բոլոր բույսերը բերք են տվել,

5 – ծաղկումը շատ լավ է, տվյալ տեսակի բույսերի ճնշող մեծամասնության վրա կան մեծ թվով ծաղիկներ, բերքը շատ լավ է: Կենդանական աշխարհի դիտարկումներում մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում մեղրատու, փոշոտող ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատու միջատների ուսումնասիրությունները: Միջատների ն բույսերի դիտարկումները կատարվում են զուգահեռաբար: Անհրաժեշտ է արձանագրել այնպիսի պարբերական երնույթներ, ինչպիսիք են մեծահասակ անհատների (իմագո) երնան գալը, զանգվածային հայտնությունը (թվաքանակի կտրուկ ավելացում), ձվադրման սկիզբը (առանձին ձվի կամ ձվադրման հայտնաբերման օրը), թրթուրների առաջացման սկիզբը, հարսնյակավորման սկիզբը: Թռչունների դեպքում նշում են չուն, որի հայտնաբերման համար ընտրվում են հատուկ երթուղիներ ն տարվա նույն ժամկետներին գրանցումներ կատարում նրանց գալու ն հեռանալու մասին: Նպատակահարմար տարածքներ են համարվում գետահովիտները, դաշտերը, անտառեզրերը, այգիներն ու զբոսայգիները: Դիտարկումները պետք է կատարել առավոտյան ժամերին, երբ թռչուներն ակտիվ են ու հաճախ են երգում:

6.2 Օրգանիզմների ռեակցիաները վնասակար ազդեցությունների նկատմամբ Ներկայումս մարդու տնտեսական գործունեությունն իր ազդեցության մասշտաբներով արդեն հավասարվել է բնության մեջ տեղի ունեցող պրոցեսների հզորությանը: Ակնհայտ է, որ մարդկությունը չի կարող անվերահսկելիորեն շարունակել աղտոտել շրջակա միջավայրը, բայց միննույն ժամանակ չի կարող նան ընդհատել կամ նվազեցնել արտադրատնտեսական գործունեության տեմպերը: Ստեղծված իրադրությունից դուրս գալու միակ ընդունելի ճանապարհը մարդու ն շրջակա միջավայրի միջն արդյունավետ փոխհարաբերությունների ստեղծումն է, որը տանում է դեպի բնական ռեսուրսների ճիշտ օգտագործման ն վերարտադրության ապահովման: Շրջակա բնական միջավայրի համատարած աղտոտումն աղետալի է առաջին հերթին բիոտի, այդ թվում նան մարդու համար: Վիճակագրական տվյալներով հիմնավորված է, որ մարդու հիվանդությունների ն շրջակա միջավայրի աղտոտման միջն գոյություն ունի ուղղակի կապ, որտեղ առաջին տեղը գրավում են քիմիական աղտոտիչները: Օրինակ, քիմիական աղտոտման ցուցանիշ144

ները անմիջականորեն կապված են մաշկի, շնչառական ուղիների, նյարդային համակարգի, լյարդի, երիկամների, միզածորանների քաղցկեղի առաջացման հետ (աղ. 6.1): Աղյուսակ 6.1 Շրջակա միջավայրի գործոնների տեսակարար կշիռը ուռուցքային հիվանդությունների առաջացման մեջ (Ա.Մ.Նիկանորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001)

Գործոնները Ֆիզիկական Կենսաբանական Քիմիական

Տեսակարար կշիռը, 9 5-10 5-10 80-90

Աղյուսակից երնում է, որ ուռուցքային հիվանդությունների առաջացման համար առավել վտանգավոր են քիմիական գործոնները: Մարդու արտադրական գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայր մտնող քիմիական նյութերի վնասակար ազդեցությունը մարդու, կենդանիների ն բույսերի վրա ուսումնասիրող գիտությունը կոչվում է տոքսիկոլոգիա: Տոքսիկոլոգիայի գլխավոր նպատակը քիմիական նյութերի ներգործության պատճառով մարդու ն նրա սերնդի մոտ առաջացող հիվանդությունների ճանաչումն ու կանխումն է: Քիմիական նյութերի թունավորության աստիճանի քանակական գնահատման համար օգտագործվում են տարբեր մեթոդներ, որոնք հիմնված են փորձարարական հետազոտությունների վրա: Այդ հետազոտությունները հիմնականում տարվում են կենդանիների վրա, որոշ դեպքերում` նան կամավոր մարդկանց վրա` նախօրոք նրանց անվտանգությունը լրիվ ապահովելու դեպքում: Մարդկանց վրա հիմնականում բացահայտվում է նյութերի շեմային ազդեցությունը: Շեմային ազդեցություն ասելով հասկացվում է քիմիական նյութի այն չափը, որը կենսաբանական օբյեկտի մոտ առաջ է բերում որակական վիճակի փոփոխություն: Քիմիական նյութերի սանիտարահիգիենիկ նորմավորման ժամանակ առաջին հերթին ճշտվում են թունավորության լետալ (մահացու) դոզայի աստիճանը` ԼԴ50, երբ այդ չափի թունանյութի ազդեցությունից ոչնչանում են օրգանիզմների 509-ը: Այնուհետն փորձարկումների միջոցով հաստատվում են սուր, խրոնիկական, անվտանգ դոզաները: Կենդանի օրգանիզմների վրա քիմիական նյութերի վնասակար

ազդեցությունն արտահայտվում է տարբեր ձներով: Նյութերը կարող են լինել օրգանիզմի համար թունավոր, ուռուցքածին, ազդել վերարտադրողական ֆունկցիայի վրա, օրինակ` առաջացնել գենետիկական կոդի մուտացիաներ ն այլն: Չնայած նրան, որ օրգանիզմները վնասակար նյութերի նկատմամբ ցուցաբերում են բազմազան կենսաբանական էֆեկտներ, գոյություն ունեն ընդհանուր արձագանքման օրինաչափություններ, որոնք բնութագրում են կենդանի օրգանիզմների վրա նրանց ազդեցության ռեակցիաները: Բացահայտվել է, որ որքան մեծ է նյութի կամ այլ ազդակի վնասակար ազդեցությունը, այնքան մեծ է պատասխան ռեակցիան: Օրինակ, որքան շատ թույն է մտնում օրգանիզմի մեջ, այնքան ավելի ուժեղ են արտահայտվում թունավորման ախտանիշները (Ա.Մ.Նիկանորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001): Քիմիական նյութի ն նրա կոնցենտրացիայի ազդեցության ն կենդանի օրգանիզմի միջն եղած ֆունկցիոնալ կապի բնութագրման համար օգտագործվում է «դոզա-էֆեկտ» կախվածությունը, որը կարելի է արտահայտել Խաբերի բանաձնով` ԷՀՇ⋅T, որտեղ Է – էֆեկտն է, Շ – նյութի կոնցենտրացիան, T – նյութի ազդման տնողությունը: Այս հավասարումը լիարժեք գործում է կուտակվելու հատկություն ունեցող քիմիական նյութերի ազդեցության նկատմամբ օրգանիզմի ռեակցիաները նկարագրելու ժամանակ: Չկուտակվող թույների ազդեցության համար կիրառելի է Մայերի բանաձնը` ԷՀk⋅Շ, որտեղ k – քիմիական նյութի հատկություններից կախված հաստատուն մեծություն է: Խաբերի բանաձնից բխում է, որ միննույն բացասական էֆեկտը կարող է առաջացնել նույնիսկ նյութի ամենափոքր քանակությունը, եթե այն ներգործում է երկարատն ժամանակ: Տարբեր տեսակի օրգանիզմներ միննույն ազդակի նկատմամբ (օրինակ աղտոտիչ նյութի խտությունը) արձագանքում են տարբեր ձնով: Դա առաջին հերթին արտահայտվում է ժամանակի պարամետրով, այսինքն` օրգանիզմի զգայունությունը տվյալ նյութի նկատմամբ արտահայտվում է որոշակի ժամանակահատվածում: Այս երնույթը ակնհայտորեն նկատվում է նույնիսկ տարբեր մարդկանց վրա հիվանդությունների բուժման ժամանակ, որը խոսում է անհատական առանձնահատկությունների մասին: Իրականում այս կախվածութ146

յուններն ավելի բարդ են, քան այն, ինչ արտացոլում է Խաբերի բանաձնը: Այսպես, մի շարք քիմիական նյութերի ազդեցության նկատմամբ օրգանիզմի ռեակցիան, որոշ դեպքերում, դոզայի աճման հետ փոխում է ուղղվածությունը, այսինքն` դիտվում է այսպես կոչված ֆազային արձագանքում: Հաճախ փոքր կոնցենտրացիաներին օրգանիզմը պատասխանում է կենսական ֆունկցիաների խթանմամբ, մեծ կոնցենտրացիաներից` ճնշվում ն մահանում է: Ֆազային արձագանքումը կապված է սթրեսի մեխանիզմի հետ, որտեղ ազդեցության նկատմամբ օրգանիզմը ցուցաբերում է մի քանի փուլեր` անհանգստություն, լարվածություն, ուժասպառություն, մահ: Սթրեսային իրադրություններում օրգանիզմի գոյատնումն ապահովվում է ադապտացիոն-հարմարվողական ռեակցիաներով: Այս օրինաչափություններն առկա են նան պոպուլյացիաների, համակեցությունների ն էկոհամակարգերի պատասխան ռեակցիաներում, որոնք զգալիորեն ավելի բարդ են, քան անհատ օրգանիզմի ռեակցիաները: Կենսոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունները նույնպես ենթարկվում են այդ սկզբունքին: Որպեսզի մարդու տնտեսական գործունեության պայմաններում կարողանանք պահպանել բնական էկոհամակարգերը, անհրաժեշտ է իմանալ թե ո՞ր անթրոպոգեն ազդեցությունները կարող են հանգեցնել վտանգավոր դեգրադացիաների: Թույլատրելի ազդեցության սահմանների որոշումը սերտորեն կապված է էկոլոգիայի շատ ոլորտների, ն ամենից առաջ` էկոտոքսիկոլոգիայի, էկոլոգիական նորմավորման ն ռիսկի գնահատման հետ: Բնական էկոհամակարգերի վրա ցանկացած անթրոպոգեն ազդեցություն բնութագրվում է որպես էկոլոգիական բեռնվածություն: Եթե այդ բեռնվածությունը չի առաջացնում անցանկալի հետնանքներ, օրգանիզմների, այդ թվում նան մարդու կենսագործունեության վիճակի փոփոխություններ, չի հանգեցնում շրջակա բնական միջավայրի որակի վատացմանը, ապա դա կարելի է համարել թույլատրելի: Շրջակա բնական միջավայրի վրա թույլատրելի անթրոպոգեն ազդեցություն ասելով հասկանում ենք այնպիսի ազդեցություն, որը չի ազդում շրջակա միջավայրի որակի վրա կամ այդ միջավայրը փոխում է թույլատրելի սահմաններում, այսինքն` չի քայքայում տվյալ էկոհամակարգը ն չի առաջացնում անցանկալի հետնանքներ կարնոր պոպուլյացիաներում ն առաջին հերթին մարդու մոտ: Ընդ որում, այդ ազդեցությունները պայմանավորված են ոչ թե մեկ, այլ բազմաթիվ

գործոնների միաժամանակյա ազդեցությամբ: Թույլատրելի ազդեցությունները կարող են հանգեցնել համեմատաբար թույլ փոփոխությունների, որոնք չեն առաջացնում էկոլոգիական բարենպաստության խախտում: էկոլոգիական բարենպաստությունը էկոհամակարգի այնպիսի վիճակ է, որը բնութագրվում է նրա հիմնական օղակների նորմալ վերարտադրությամբ: Օրինակ, կարելի է էկոլոգիական անբարենպաստ վիճակ համարել այն ջրավազանը, որտեղ կենդանի օրգանիզմների մահացությունը ավելի բարձր է, քան վերարտադրությունը: էկոհամակարգերում գործում են մի շարք բուֆերային ենթահամակարգեր, որոնք ապահովում են ընդհանուր համակարգի ֆունկցիան: էկոհամակարգի բուֆերային տարողություն ասելով հասկացվում է աղտոտիչ նյութերի այնպիսի քանակություն, որն ընդունելով` էկոհամակարգը կարողանում է չեզոքացնել դրանց բացասական ազդեցությունները: էկոհամակարգն աղետալի վիճակի մեջ է հայտնվում այն ժամանակ, երբ ոչնչանում են բոլոր բուֆերային ենթահամակարգերը ն դադարում է նյութաէներգետիկ ռեսուրսների բաշխումը պոպուլյացիաների ն տեսակների միջն: էկոլոգիական այդպիսի վիճակները ստեղծվում են մեծ քանակությամբ աղտոտիչների տնական արտանետումների ժամանակ:

6.3 Շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտման ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների վրա Ներկայումս բնության մեջ հանդիպող 92 քիմիական տարրերից 81-ը հայտնաբերված է կենդանիների ն մարդու օրգանիզմներում: Ընդ որում, շատ միկրոտարրեր ճանաչված են որպես կենսական անհրաժեշտություն: Դրանցից են երկաթը (F6), յոդը (մ), պղինձը (Շս), ցինկը (2ո), մանգանը (Mո), կոբալտը (Շօ), մոլիբդենը (Mօ), սելենը (Տ6), քրոմը (Շr), նիկելը (Ni), անագը (Տո), սիլիցիումը (Տi), ֆտորը (F), վանադիումը (Մ) ն լիթիումը (Լi): Այդուհանդերձ, այդ մետաղների մեծ մասը բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում օրգանիզմում առաջացնում է ուժեղ թունավորումներ ն մուտացիաներ: Գործնականում յուրաքանչյուր տարր` կախված կոնցենտրացիայից, կարող է օրգանիզմի վրա ունենալ դրական կամ բացասական ազդեցություն: Գիտության մեջ կուտակված են նան զգալի հետազոտական տվյալներ, որոնք վկայում են այնպիսի վտանգավոր ծանր մետաղների կենսական անհրա148

ժեշտության մասին, ինչպիսիք են կապարը (ՔԵ) ն կադմիումը (Շժ): Միկրոտարրերն ակտիվորեն մասնակցում են օդի ազոտի ֆիքսման ն ֆերմենտատիվ պրոցեսներին, օրգանիզմներում տեղի ունեցող նյութափոխանակության տարբեր ցիկլերին, օքսիդավերականգնման ռեակցիաներին, հանդես են գալիս որպես կատալիզատորներ ն ինհիբիտորներ: Նրանց դերն օրգանիզմում չափազանց մեծ է, սակայն ազդեցության մեխանիզմները` կախված կոնցենտրացիայից, հիմնականում մնում են չբացահայտված: Հիմնական բարդությունն այն է, որ օրգանիզմի վրա երկրաքիմիական միջավայրի ազդեցության ուսումնասիրության ժամանակ պետք է հաշվի առնվի ոչ թե առանձին տարրի, այլ տարրերի միացյալ (կոմպլեքսային) ազդեցությունը: Սակայն միջավայրի ն օրգանիզմի միասնության օրենքի, ինչպես նան պատմական ն էվոլյուցիոն զարգացման օրինաչափությունների տեսանկյունից միջավայրի ցանկացած տարր, այնուամենայնիվ, ոչ միայն ազդում է օրգանիզմի վրա, այլն ինչ-որ չափով մասնակցում կենսական գործընթացներին: Տարբեր կենդանի օրգանիզմներում քիմիական տարրերի պարունակությունը խիստ տարբեր է: Ծանր մետաղների անհրաժեշտ ն թունավոր կոնցենտրացիաների միջն եղած սահմանը բավականին հարաբերական ու լողացող է, ինչը բարդացնում է շրջակա միջավայրի վրա նրանց ազդեցության ստույգ գնահատման գործընթացը: Այն քանակությունը, որի դեպքում որոշ մետաղներ իրականում դառնում են վտանգավոր, կախված է ոչ միայն էկոհամակարգերը դրանցով աղտոտված լինելու աստիճանից, այլն յուրաքանչյուր մետաղի քիմիական առանձնահատկություններից, ինչպես նան կենսաքիմիական ցիկլի բաղադրամասերից: Յուրաքանչյուր տեսակի օրգանիզմի համար հայտնի է մետաղների մոլյար քանակների այն շարքը, որի դեպքում ի հայտ է գալիս տվյալ մետաղի թունավոր ազդեցությունը (աղյուսակ 6.2): Նվազագույն մոլյար մեծությունները համապատասխանում են ամենամեծ թունավորություն ունեցող մետաղներին, որոնք շարքի ձախ մասում են: Օրգանիզմների վրա ծանր մետաղների ազդեցությունը համալիր գնահատելու համար անհրաժեշտ է տարբերել նրանց կոնցենտրացիաների չորս մակարդակներ. - ծանր մետաղի պակասորդ, երբ օրգանիզմը տառապում է դրա անբավարարությունից, - օպտիմալ պարունակություն, որը նպաստում է օրգանիզմի լավ

-

վիճակի պահպանմանը տանելի քանակություն, երբ նկատվում է օրգանիզմի ճնշված (դեպրեսիվ) վիճակ տվյալ օրգանիզմի համար մահացու քանակություն:

Աղյուսակ 6.2 Ծանր մետաղների թունավորության հաջորդականության շարքը տարբեր տիպի օրգանիզմների համար (Նիբոր, Ռիչարդսոն, 1980- Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003)

Օրգանիզմներ

Թունավորության շարքը

Ջրիմուռներ

Ւց » Շս » Շժ » F6 » Շr » 2ո » Շօ » Mո

Սնկեր

Ճց » Ւց » Շս » Շժ » Շr » Ni » ՔԵ » Շօ » 2ո » F6

Ծաղկավոր բույսեր Օղակավոր որդեր

Ւց » ՔԵ » Շս » Շժ » Շr » Ni » 2ո Ւց » Շս » 2ո » ՔԵ » Շժ

Ճց » Ւց » Շս » ՔԵ » Շժ » Ճl » 2ո » Ni » Շr » Շօ » Mո » Տr Ճց,Ւց,Շժ » Շս,ՔԵ,Շօ,Տո,86 »» Mո,2ո,Ni,F6,Շr »» Տr Կաթնասուններ » ՇՏ,Լi,Ճl Ձկներ

Հողային օրգանիզմների լայն բազմազանության համար ծանր մետաղների թունավորության գնահատման ժամանակ հայտնաբերված են էկոտոքսիկոլոգիական ռեակցիաների մեծ տեսակային տարբերություններ: Այդուհանդերձ, չեն հայտնաբերվել ունիվերսալ զգայուն տեսակներ, քանի որ յուրաքանչյուր տեսակ որոշակի զգայունություն է ցուցաբերում միայն առանձին մետաղի նկատմամբ: Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում քիմիական տարրերի պարունակությունը մարդու օրգանիզմում (աղյուսակ 6.3): Աղյուսակում բերված տվյալները հանապատասխանում են նրանց պարունակության նորմալ (ֆոնային) մակարդակներին: Միկրոտարրերի մեծ մասի պարու-3 նակությունն օրգանիզմում տատանվում է 10 –10 9-ի սահմաններում: Նրանց զգալի քանակը կուտակվում է լյարդում, ոսկրային ն մկանային հյուսվածքներում, որոնք շատ մետաղների համար համարվում են հիմնական պահեստը: Առանձին օրգաններում ծանր մետաղների կոնցենտրացիան կարող է զգալիորեն բարձր լինել մյուս օրգաններում

նրանց պարունակությունից: Օրինակ, ցինկը կուտակվում է ենթաստամոքսային գեղձում, յոդը` վահանաձն գեղձում, վանադիումը մկնդեղի ու ալյումինի հետ միասին կուտակվում են մազերի ն եղունգների մեջ, կադմիումը, սնդիկը, մոլիբդենը` երիկամներում, անագը` աղիքային հյուսվածքներում, ստրոնցիումը` նշագեղձերում ն ոսկրային հյուսվածքներում, մանգանը` հիպոֆիզում ն այլն: Մարդու օրգանիզմում միկրոտարրերը կարող են լինել ինչպես կապված վիճակում, այնպես էլ ազատ իոնների ձնով: Հաստատված է, որ Ճl-ը, Շս-ը ն Ti-ը գլխուղեղի հյուսվածքներում գտնվում են սպիտակուցների հետ կոմպլեքսի ձնով, իսկ մանգանը` իոնական ձնով: Աղյուսակ 6.3 Մարդու օրգանիզմի տարրային կազմը (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003)

Տարրը

Մկանային Ոսկրային հյուսվածք,9 հյուսվածք,9

Արյուն մգ/լ

Ընդհանուր պարունակությունը մարդու օրգանիզմում (70կգ քաշի դեպքում)

(0,009(0,01-0,44)⋅10 Ճց (արծաթ) 0,003 0,28)⋅10 Ճl (ալյումին) (0,7-2,8)⋅10 0,39 (4-27)⋅10 (0,009-4 ՃՏ (մկնդեղ) 0,0017-0,09 (0,08-1,6)⋅10 0,65)⋅10 Ճս (ոսկի) 0,016⋅10 (0,1-4,2)⋅10 8 (բոր) 0,13 (0,33-1)⋅10 (1,1-3,3)⋅10 8Յ (բարիում) 0,068 0,09⋅10 (3-70)⋅10 0,75⋅10 0,3⋅10 1⋅10 (բերիլիում) 8i (բիսմուտ) 0,016 0,32⋅10 | 0,2⋅10 8r (բրոմ) 4,7 7,7⋅10 6,7⋅10 Շ (ածխածին) ՇՅ (կալցիում) 0,07-0,14 60,5 Շժ 0,0052 (0,14-3,2)⋅10 1,8⋅10 (կադմիում) Շ6 (ցերիում) 0,002 2,7⋅10

61մգ 18մգ 22մգ 0,036մգ 260մգ 16կգ 1կգ 50մգ -

Աղյուսակ 6.3 (շարունակություն)

Շl (քլոր)

0,20-0,52 0,09 95գ (0,028(0,01-0,04)⋅10 Շօ (կոբալտ) 0,0002-0,04 14մգ 0,65)⋅10 Շr (քրոմ) 0,006-0,11 (2,4-8,4)⋅10 (0,1-33)⋅10 (0,013-4 ՇՏ (ցեզիում) (0,07-1,6)⋅10 0,0038 0,05)⋅10 Շս (պղինձ) 1,01 72մգ 1⋅10 (1-26)⋅10 F (ֆտոր) 0,2-1,2 0,5 2,6գ 0,05⋅10 F6 (երկաթ) 4,2գ 1,8⋅10 (0,03-3,8)⋅10 ՇՅ (գալիում) | 0,08 0,14⋅10 Շ6(գերմանիո 0,44 0,14⋅10 ւմ) Ւ (ջրածին) 9,3 5,2 7կգ Ւց (սնդիկ) (0,02-0,7)⋅10-4 0,0078 0,45⋅10 | (յոդ) 0,057 12-20 մգ (0,05-0,5)⋅10 0,27⋅10 |ո (ինդիում) 0,015⋅10 |r (իրիդիում) 2⋅10 K (կալիում) 1,6 0,21 140գ ԼՅ (լանթան) 0,4⋅10 | 0,08⋅10 Լi (լիթիում) 0,004 0,67մգ 0,023⋅10 Mց 37,8 19գ 9⋅10 (7-18)⋅10 (մագնեզիում) Mո (մանգան) (0,2-2,3)⋅10-4 (0,2-100)⋅10-4 0,0016-0,075 12մգ Mօ (մոլիբդեն) 0,018⋅10-4 0,001 | 0,7⋅10 N (ազոտ) 7,2 4,3 1,8կգ NՅ 0,26-0,78 100գ (նատրիում) NԵ (նիոբիում) 0,005 0,14⋅10 0,07⋅10 Ni (նիկել) 0,01-0,05 1մգ (1-2)⋅10 0,7⋅10 Օ (թթվածին) 28,5 43կգ Ք (ֆոսֆոր) 0,3-0,85 6,7-7,1 780գ ՔԵ (կապար) (0,23-3,3)⋅10-4 (3,6-30)⋅10-4 0,21 120մգ (կմախքում) RԵ 2,49 680մգ (0,1-5)⋅10 (20-70)⋅10 (ռուբիդիում) RՅ (ռադիում) 31x10 մգ 0,23⋅10 4⋅10 6,6⋅10 Տ (ծծումբ) 0,5-1,1 0,05-0,24 140գ

Աղյուսակ 6.3 (շարունակություն)

ՏԵ (անտիմոն) (0,42-19,1)⋅10-6 (0,01-0,6)⋅10-4 Տօ 1⋅10 (սկանդիում) Տ6 (սելեն) (0,42-1,9)⋅10-4 (1-9)⋅10 Տi (սիլիցիում) (1-2)⋅10 1,7⋅10 Տո (անագ) (0,33-2,4)⋅10-4 1,4⋅10 Տr (0,12-0,35)⋅10 (0,36-1,4)⋅10 (ստրոնցիում) TՅ (տանտալ) 0,03⋅10 T6 (տելուր) 1,7⋅10 Tհ (թորիում) (0,2-1,2)⋅10 Ti (տիտան) (0,9-2,2)⋅10 Tl (թալիում) 7⋅10 2⋅10 Ս (ուրան) 9⋅10 (0,016-70)⋅10 Մ 2⋅10 0,35⋅10 (վանադիում) Մ (վոլֆրամ) 0,25⋅10 Y (իտրիում) 0,02⋅10 0,07⋅10 2ո (ցինկ) 2,4⋅10 (0,75-1,7)⋅10 2r 0,08⋅10 0,1⋅10 (ցիրկոնիում)

0,0033

-

0,008

-

0,171 3,9 0,38

14մգ 14մգ

0,031

320մգ

0,0055 0,00016 0,054 0,00048 5⋅10

0,09մգ

| 0,0002

0,11մգ

0,001 0,0047

2,3մգ

0,011

1 մգ

Մի շարք ծանր մետաղների բարձր կոնցենտրացիաները առավել թունավոր են մարդու օրգանիզմի համար: Ծանոթանանք դրանցից մի քանիսի բացասական ներգործությանը: Կադմիումի (Շժ) թունավոր ազդեցությունը հիմնականում կապված 2+ է Շժ ազատ իոնի հետ: Ըստ գիտության մեջ գոյություն ունեցող կարծիքների մարդու օրգանիզմում Շժ-ը մրցակցության մեջ է գտնվում 2ո-ի հետ, որը նան դիմակայում է կադմիումային թունավորմանը: Կադմիումով ախտահարվելու ամենամեծ հավանականությունն ունեն երիկամները, որոնց մեջ մարդու կյանքի ընթացքում կուտակված Շժ-ի քանակը կազմում է 0-ից (ծնված օրից) մինչն 20մգ/կգ մեծահասակ չծխողների ն մինչն 40մգ/կգ` մեծահասակ ծխողների մոտ: Ներկայումս ապացուցված է այդ մետաղի մուտագեն, տերատոգեն ն ուռուցքածին հատկությունները: Ամեն օր սննդի հետ մարդու օրգանիզմ է մտնում 6ից մինչն 94մկգ կադմիում: Համաշխարհային առողջապահական

կազմակերպությունը (ՀԱԿ) կադմիումի սահմանային թույլատրելի մուտքն օրգանիզմ համարում է օրական 1մկգ/կգ մարդու կշռի հաշվով: Սնդիկի (Ւց) թունավոր ազդեցությունն օրգանիզմի վրա բազմաբնույթ է ն պայմանավորված է նրա տարբեր միացությունների թունավոր հատկություններով: Սնդիկի ազդեցության մեխանիզմի հիմքում ընկած է սպիտակուցային մոլեկուլի կենսաբանական ակտիվ խմբերի (սուլֆհիդրիլային, ամինային, կարբօքսիլային ն այլն) ն ցածրամոլեկուլային միացությունների արգելափակումը (բլոկադա), որի հետնանքով առաջանում են հետադարձ կոմպլեքսներ: Ըստ թունավորության աստիճանի տարբերում են սնդիկի միացությունների հետնյալ ձները. - մետաղական (տարրական) սնդիկ, - սնդիկի անօրգանական միացություններ, - սնդիկի օրգանական միացություններ: Մետաղական սնդիկը մարդու համար վտանգ է ներկայացնում սնդիկի գոլորշիների առաջացման պատճառով: Սնդիկի գոլորշիներով սուր թունավորումն արտահայտվում է ընդհանուր թուլությամբ, գլխացավերով, կուլ տալու ժամանակ կոկորդի ցավով` բերանում մետաղական համի զգացողությամբ, բարձր ջերմությամբ, շնչառական վերին ուղիների բորբոքումով: Այնուհետն սկսվում է լնդերի ախտահարում, բերանի խոռոչի բորբոքում, ստամոքսի խանգարումներ, երիկամների գործունեության խաթարման նշաններ, թոքերի հաճախակի բորբոքումներ, թունավորվում է բարձրագույն նյարդային համակարգը: Սնդիկի անօրգանական միացությունները քիչ գոլորշիացող են, հետնաբար այս դեպքում վտանգը սննդի ու ջրի, ինչպես նան մաշկի միջոցով այդ միացությունների օրգանիզմ թափանցելու մեջ է: Խրոնիկական թունավորման ժամանակ ախտահարվում է կենտրոնական նյարդային համակարգը, որի հետնանքով նկատվում է արագ հոգնածություն, բարձր գրգռականություն, գլխացավեր, հիշողության թուլացում, անհանգստանալիս` ձեռքերի, մատների, շրթունքների, ոտքերի ն ողջ մարմնի դող: Սննդային թունավորության ախտորոշիչ նշաններն են` մաշկի զգայունությունը, համի զգացողության կորուստը ն հոտառության թուլացումը: Ամենավտանգավորը սնդիկօրգանական միացություններն են, որոնց թունավոր ազդեցությունը բացահայտվում է թունավորումից մի քանի շաբաթ հետո: Առաջ են գալիս հուզական ու հոգեկան խանգարումներ, ուժեղ գրգռվածություն, վախի զգացողություն,

հոգնածություն, մտածողության խաթարում, քթային արյունահոսություն, աչքերի ախտահարում: Մեծահասակների օրգանիզմ 350մգ սնդիկ թափանցելու դեպքում կարող է վրա հասնել մահը: Մեթիլ սնդիկը համարվում է ուժեղ տերատոգեն ազդեցություն ունեցող միացություն ն դրանով կարելի է թունավորվել ձկնեղեն ն սնդիկ պարունակող պեստիցիդներով մշակված հացահատիկային սնունդ օգտագործելուց: Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության կողմից հաստատված սնդիկի ՍԹԽ-ն սննդի կազմում հավասար է 5մկգ շաբաթվա ընթացքում, որից 3,3մկգ-ը` մեթիլսնդիկի ձնով: Կապարը (ՔԵ) մարդու օրգանիզմ է մուտք գործում հիմնականում սննդամթերքի միջոցով (40-879 տարբեր երկրների պայմաններում): Մարդու օրգանիզմը մեկ օրվա ընթացքում միջին հաշվով կլանում է 2642մկգ կապար, ընդ որում օրգանիզմի մեջ եղած կապարի 909-ը գտնվում է ոսկորների մեջ: Մարդու օրգանիզմի վրա կապարի ազդեցության հիմնական ախտորոշիչ ցուցանիշը հանդիսանում է արյան մեջ նրա պարունակության մակարդակը, որը չպետք է անցնի 15մկգ-ից 100մլ-ի մեջ: Կապարն առաջացնում է խրոնիկական թունավորումներ, խաթարում կենտրոնական ն պերիֆերիկ նյարդային համակարգը, սպիտակուցի սինթեզը, բջջի գենետիկական ապարատը, ախտահարում ոսկրածուծը, արյունը, անոթները: Ցինկի, պղնձի, անագի, քրոմի, ստրոնցիումի ն մյուս ծանր մետաղների թունավոր ազդեցությունները մարդու օրգանիզմի վրա նույնպես կապված են դրանց կոնցենտրացիաների բարձրացման հետ, որոնք առաջացնում են սիրտանոթային ն նյարդային համակարգերի ախտահարում, շնչառական ուղիների բորբոքում, սպիտակուցների սինթեզի արգելակում ն այլն: Քիմիական տարրերով շրջակա միջավայրի աղտոտման ժամանակ կենդանի օրգանիզմների մոնիտորինգն իրականացվում է` առաջին հերթին հաշվի առնելով աղտոտման աղբյուրի յուրահատկությունը ն արտանետվող նյութերի որակական կազմը: Ըստ վտանգավորության աստիճանի այդ տարրերը բաժանվում են երեք խմբի (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003): 1. Առավել թունավոր տարրեր` Ւց, Շժ, ՃՏ, Տ6, ՔԵ, 2ո, F 2. Թունավոր տարրեր` 8, Շօ, Ni, Mօ, Շս, ՏԵ, Շr 3. Քիչ թունավոր տարրեր` 8Յ, Մ, Մ, Mո, Տr Բույսերի հյուսվածքների մեջ անցնող թունավոր նյութերից ն

աղտոտիչներից սնման շղթայի համար առավել մեծ վտանգ են ներկայացնում ծանր մետաղները: Բույսերի մեջ դրանց կուտակման չափերն ու բնույթը խիստ տարբեր է, ինչը պայմանավորված է բազմաթիվ գործոնների ազդեցությամբ: Չաղտոտված տարածքներում բույսերի մեջ ծանր մետաղների պարունակության աստիճանը բավականին հաստատուն է ն ընկած է կոնցենտրացիաների որոշակի սահմանում (աղյուսակ 6.4): Անհրաժեշտ է նշել, որ անթրոպոգեն բարձր բեռնվածության պայմաններում բույսերի մեջ այդ տարրերի պարունակության նորմալ ն թունավոր աստիճանների որոշումը բավականին դժվար խնդիր է: «Ֆոնային պարունակություն» հասկացությունը դեռնս մնում է պայմանական, քանի որ տարբեր բույսերի մեջ նույն տարրի պարունակությունը խիստ տարբեր է: Աղյուսակ 6.4 Ծանր մետաղների խտությունը բույսերի տերններում (բազմաթիվ տեսակների ընդհանրացված միջին տվյալները, Բ.Վ.Գրադուսով ն ուրիշներ, 2007)

Տարրը Ճց Շժ Շօ Շr Շս Mո

Խտությունը, մգ/կգ չոր նյութի մեջ նորմալ թունավոր 0,5 5-10 0,05-0,2 5-30 0,02-1 15-50 0,1-0,5 5-30 6-30 20-100 20-300 300-600

Տարրը Mօ Ni ՔԵ ՏԵ Մ 2ո

Խտությունը, մգ/կգ չոր նյութի մեջ նորմալ թունավոր 0,2-1 10-50 0,1-5 10-100 5-10 30-300 7-50 0,2-1,5 5-10 27-150 100-400

Այնուամենայնիվ, անթրոպոգեն ազդեցությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է հիմնվել տեղային ֆոնային բնութագրի վրա` հաշվի առնելով լանդշաֆտի բոլոր բաղադրամասերը: Ծանր մետաղներով բնական միջավայրի աղտոտումը, որպես կանոն, հանգեցնում է ֆլորայի աղքատացմանը` զգայուն տեսակների ոչնչացման հետնանքով: Դրա արդյունքում ձնավորվում են սահմանափակ թվով տեսակային կազմ ունեցող համակեցություններ կամ նույնիսկ մոնոցենոզներ: Նման դեպքերում տվյալ տարածքի վրա հիմնականում գոյատնում են սովորական տեսակները: Քիմիական աղտոտիչներից շրջակա միջավայրի բաղադրիչների ն

բիոտի վրա բացասական մեծ ազդեցություն են գործում նան նավթը ն նավթամթերքները: Նավթ արդյունահանող ն խողովակաշարով տեղափոխող ու վերամշակող երկրները մշտապես կանգնած են այդ գործոնի սպառնալիքի առաջ: Առանձնահատուկ վտանգ է ներկայացնում ջրային օբյեկտների միջով անցնող նավթատար խողովակը: Այս ճանապարհով ամեն տարի հազարավոր տոննա նավթ է արտահոսում դեպի լճեր, գետեր, ջրավազաններ: Նավթի արդյունահանման ու վերամշակման պրոցեսում առաջացող հիմնական աղտոտիչ նյութերն են ածխաջրածինները (489) ն ածխածնի օքսիդը (449): Բացի այդ, նավթը պարունակում է մոտ 30 մետաղներ, որոնցից համեմատաբար մեծ խտություն ունեն նիկելն ու վանադիումը: Ի տարբերություն շատ անթրոպոգեն ազդեցությունների, նավթային աղտոտումը շրջակա միջավայրի վրա ունի համալիր ազդեցություն ն արագորեն առաջ է բերում բացասական ռեակցիա: Շրջակա միջավայրի դեգրադացումը` կապված նավթի ու նավթամթերքի հետ, բազմաբնույթ է: Նավթահորերի, խողովակաշարերի, պոմպակայանների կառուցման ժամանակ զգալի մեխանիկական վնաս է հասցվում էկոհամակարգերին, խախտվում են լանդշաֆտները, նեղանում բիոտի տարածման արեալը: Հում նավթի արտահոսքի դեպքում թուլանում է հողերի կենսաբանական ակտիվությունը, հողի ռեակցիան տեղաշաժվում է հիմնային ուղղությամբ, ածխածինն ավելանում է 2–10 անգամ, իսկ ածխաջրածինները` 10-100 անգամ: Հողային միկրոօրգանիզմների ընդհանուր թվաքանակը ն տեսակային կազմը կրում է մեծ փոփոխություններ: Նավթի թունավորությունը պայմանավորված է ցնդող արոմատիկ ածխաջրածինների` տոլուոլի, քսիլոլի, բենզոլի, նավթալինի ն այլ միացությունների առկայությամբ: Դրանք արագ քայքայվում ու հեռանում են հողից, որի շնորհիվ միջավայրի նավթային սուր թունավորումը երկար չի տնում: Հակառակ դրանց, պարաֆինային շարքի նյութերը հողային բիոտի, ինչպես նան օվկիանոսի պլանկտոնի ու բենթոսի ուժեղ թունավորումներ չեն առաջացնում, փոխարենը` երկարատն ազդեցություն են ունենում: Ջրում արոմատիկ ածխաջրածինների 19 կոնցենտրացիայի դեպքում ոչնչանում են ջրային բոլոր բույսերը: Դրանցից օրգանիզմի վրա անմիջապես ու արագ ազդեցություն ունեն բենզոլը ն իր հոմոլոգները: Ըստ գոյություն ունեցող նորմերի նավթի ՍԹԽ-ն ձկնաբուծական

ջրավազաններում չպետք է անցնի 0,05մգ/լ-ից, իսկ սանիտարակենցաղային նշանակության ջրերում` 0,1–0,3մգ/լ: Անգամ նշված չափաքանակներից ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում նավթը ջրային օրգանիզմների վրա ունի մուտագեն, ուռուցքածին ն ճնշող ազդեցություններ: Նավթով թունավորվելու վտանգն աճում է դրա կոնցենտրացիայի մեծացմանը զուգընթաց (Տ.Ա.Խվան, 2003: է.Ա.Առուստամով, 2004): Ջրային միջավայրում թունավորությունն ի հայտ է գալիս, երբ նավթի պարունակությունը տարբեր օրգանիզմների համար գերազանցում է ՍԹԽ-ն, նման դեպքերում ջուրը նան յուրահատուկ հոտ է ստանում (աղյուսակ 6.5): Որպես կանոն ջրային օրգանիզմների զանգվածային մահացություն տեղի է ունենում ափամերձ տարածքներում: Ափերից հեռու` մեծ խորություններում, նավթի թունավոր ֆրակցիաները մասամբ գոլորշիանում են կամ նոսրանում ջրով` մինչն սակավ վտանգավոր կոնցենտրացիաները: Սակայն, նույնիսկ ոչ բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում նավթի արոմատիկ ածխաջրածինները ծովային բիոցենոզների վրա ունենում են կործանարար ազդեցություն: 10 –10 9 կոնցենտրացիաների առկայությամբ ջրային հասուն օրգանիզմների մահը կարող է վրա հասնել մի քանի ժամում: Աղյուսակ 6.5 Ծովային օրգանիզմների զգայունությունը նավթի արոմատիկ ածխաջրածինների նկատմամբ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Ծովային օրգանիզմներ Բույսեր Ձկներ (հասուն անհատներ) Թրթուր (բոլոր տեսակները) Ծովի հատակի բնակիչներ (ծովախեցգետին) Փորոտանիներ (խխունջներ) Երկփեղկ կակղամարմիններ (ոստրեներ) Ծովային խեցգետնանմաններ Ծովային այլ անողնաշարավորներ

Թունավորում առաջացնող կոնցենտրացիա, ⋅10 9 10 – 1000 5 – 50 0,1 – 1,0 1 – 10 10 – 100 5 – 50 1 – 10 1 – 10

Նավթի հետ շփումից բուսականությունն ամբողջովին մեռնում է` անմիջապես կամ 2–3 վեգետացիոն շրջանում` երկար ժամանակ չկարողանալով վերականգնվել: Ամբողջապես ոչնչանում են քարաքոսների մեծ մասը, միամյա բույսերը, բազմամյա բույսերի միամյա շիվերը, ճահճային տիպի անտառների բուսածածկույթը: Բույսերի համար նավթի ճգնաժամային կոնցենտրացիան հողում կազմում է 7,59: Խիստ աղտոտված տարածքներում գրեթե ամբողջապես անհետանում են խոշոր անողնաշարավոր կենդանիները, նվազում փոքր կենդանիների թվաքանակը, իջնում գոյատնման ն տեղաշարժման ակտիվությունը, իսկ թռչուններն ու կաթնասունները սովորաբար հեռանում են նման վայրերից (չնայած ուղղակի շփման դեպքում նրանք էլ են ոչնչանում): Մարդու առողջության վրա նավթի ու նավթամթերքների ունեցած ազդեցությունն ուսումնասիրելիս պետք է հաշվի առնել ինչպես հում նավթի տոքսիկոլոգիական բնութագիրը, այնպես էլ դրա կազմի մեջ մտնող արոմատիկ ածխաջրածինների` բենզոլի, տոլուոլի, քսիլոլի ն ֆենոլի հատկությունները: Հում նավթի գոլորշիները քիչ թունավոր են, մինչդեռ նրա կազմի մեջ մտնող արոմատիկ նյութերը շատ վտանգավոր են: Ֆենոլը մարդու օրգանիզմ է թափանցում հիմնականում ջրի միջոցով: Հասուն մարդու օրգանիզմ մտնող ֆենոլի սահմանային նորման մեկ օրում կազմում է 100մկգ/կգ զանգվածի հաշվով: Ֆենոլն ախտահարում է նյարդային համակարգը, ուժեղ գրգռում վերին շնչառական ուղիներն ու աղեստամոքսային տրակտը: Այն արագորեն օրգանիզմ է ներթափանցում մաշկի, շնչառական ուղիների ն սննդի միջոցով, ապա կուտակվում երիկամների ու լյարդի մեջ: Ֆենոլի ՍԹԽ-ն խմելու ջրում կազմում է 0,25մգ/լ: Տոլուոլը ընդհանուր ներգործության թույն է, որն առաջացնում է սուր ն խրոնիկական թունավորումներ: Այն ունի ավելի ուժեղ գրգռիչ հատկություն, քան բենզոլը ն օրգանիզմում կուտակվում է հիմնականում կենտրոնական նյարդային համակարգի բջիջներում: Տոլուոլի ՍԹԽ-ն խմելու ջրում կազմում է 0,5մգ/լ, հողում` 0,3մգ/կգ: Քսիլոլներն ունեն ուժեղ գրգռիչ հատկություններ, խախտում են օրգանիզմում վերարտադրության պրոցեսները ն վտանգավոր են մաշկից ներծծվելիս: Քսիլոլների ՍԹԽ-ն խմելու ջրում 0,05մգ/լ է, հողում` 0,3մգ/կգ:

Բենզինի ազդեցությունը պայմանավորված է ճարպերի ու լիպոիդների լուծելու հատկությամբ: Բենզինն ազդում է կենտրոնական նյարդային ն սիրտանոթային համակարգերի վրա: Բենզինով սուր թունավորումը նման է ալկոհոլային հարբածության: Օդում բենզինի գոլորշիների 15-20մգ/մ կոնցենտրացիայի դեպքում մարդը ստանում է սուր թունավորում: Բենզինի առավելագուն մեկանգամյա ՍԹԽ-ի կոնցենտրացիան կազմում է 5, իսկ օրվա միջինը` 1,5 մգ/մ : Գրեթե նույնքան վտանգավոր է կերոսինը: Մարդու համար խիստ վտանգավոր է նան ծծմբաջրածինը (Ւ2Տ), որը հիմնականում առկա է գազով ն նավթով աղտոտված տարածքներում: Այն մեծմասամբ օրգանիզմ է անցնում շնչառական ուղիներով: Ծծմբաջրածինն ախտահարում է կենտրոնական նյարդային համակարգը ն արյունը, արգելակում օքսիդավերականգնման ռեակցիաները: Ծծմբաջրածինը դասվում է բարձր վտանգավոր թույների շարքին. 1000մգ/մ կոնցենտրացիան առաջացնում է ակնթարթային թունավորում: Բիոտի ն ագրոցենոզների վրա մեծ ազդեցություն ունեն նան հանքային պարարտանյութերում պարունակվող ծանր մետաղներն ու բալաստային նյութերը, բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցները, միկոտոքսինները, դիօքսինները ն բենզապիրենները ն այլն: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը հանքային պարարտանյութերով ն թունաքիմիկատներով արդեն գլոբալ բնույթ ունի, ն հիմնականում կապված է ագրոքիմիկատների սխալ օգտագործման հետ: Հանքային պարարտանյութերի ավելցուկն առաջ է բերում հողի միկրոբային ցենոզի խախտում, ֆիտոսանիտարական վիճակի վատացում, բիոտի կենսունակության ճնշվածություն: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող թունաքիմիկատները (պեստիցիդներ) թունավոր նյութեր են, որոնց մնացորդային քանակները կարող են հանգեցնել չարորակ ուռուցքների: Դրանք քիմիական պատրաստուկներ են գյուղատնտեսական բույսերը վնասատուներից, հիվանդություններից ն մոլախոտերից պաշտպանելու, ինչպես նան գյուղատնտեսական կենդանիների մակաբույծները, կրծողները ոչնչացնելու համար: Պեստիցիդների օգտագործման ժամանակ անխուսափելի է նրանց բացասական ազդեցությունը էկոհամակարգերի ն մարդու առողջության վրա: Նրանց 709-ը մարդու օրգանիզմ է մտնում մսի, կաթի ն ձվի, իսկ 309-ը` բուսական սննդի միջոցով: Պեստիցիդների մնացորդային քանակների գերազանցումը

գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի մեջ հիմնականում կապված է նրանց կիրառման ռեժիմի ն նորմաների խախտման, ինչպես նան սպասման ժամկետների չպահպանման հետ: Տարբեր օրգանիզմների, ինչպես նան մարդու վրա ներգործելու տեսակետից պեստիցիդները բաժանվում են 4 դասի` արտակարգ վտանգավոր, բարձր վտանգավոր, չափավոր վտանգավոր ն քիչ վտանգավոր: Առավել վտանգավոր ու կայուն են քլորօրգանական պեստիցիդները (ԴԴՏ, ՀՑՀ), որոնք վաղուց արտադրությունից ն կիրառությունից հանվել են հենց իրենց թունավորության պատճառով: Լուրջ էկոլոգիական ն սանիտարահիգիենիկ հիմնախնդիրներ են համարվում ոչ միայն պեստիցիդները ն նրանց ածանցյալները, այլն նրանց մեջ եղած խառնուրդները: Օրինակ, կարբոֆոսի պատրաստուկում եղած խառնուրդներն ավելի թունավոր են, քան ինսեկտիցիդի ազդող նյութը` մալաթիոնը: Այդ տոքսիկ նյութերն առաջանում են պատրաստուկի արտադրության ն պահեստներում պահպանելու ժամանակ: Պեստիցիդների պարունակության գնահատման չափանիշներն են` սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ) ն թույլատրելի մնացորդային քանակը (ԹՄՔ): Ներկայումս պեստիցիդների կիրառումը շատ երկրներում կապվում է նրանց դրական ն բացասական արդյունքների հաշվեկշռի հետ, որտեղ առանձնացվում են երեք առանցքային մոտեցումներ: 1. Պեստիցիդների ն դրանց նպատակային օբյեկտների միջն եղած փոխհարաբերությունները: 2. Բնական ն արհեստական էկոհամակարգերում պեստիցիդների ու շրջակա միջավայրի փոխհարաբերությունները: 3. Պեստիցիդ-սնունդ-մարդ շղթայում փոխհարաբերությունը: Պեստիցիդների կիրառումն այսօր դեռ այլընտրանք չունի, որովհետն ինտեգրացված պայքարի համակարգը ն հատկապես կենսաբանական պայքարի մեթոդները դեռ անհրաժեշտ մակարդակով տարածում չեն գտել, ուստի նրանց արտադրության դադարեցումը կարող է մարդկությանը կանգնեցնել ռեալ սովի առաջ: Դիօքսիններն ամենաթունավոր նյութերն են, որոնցով միջավայրի աղտոտումը 20-րդ դարի 70-ական թվականներին ընդունեց համամոլորակային մասշտաբներ: Դրանցից են 2, 3, 7, 8–տետրաքլորդիբենզո– ո–դիօքսինը ն 2,3,7,8–տետրաքլորդիբենզո–ո–ֆուրանը: Այս նյութերը ոչ թե բուն պեստիցիդներ են, այլ համալիր ազդեցություն ունեցող պեստիցիդների միկրոխառնուրդներ:

Նկ. 6.1 Դիօքսինների առաջացման աղբյուր (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Բնության մեջ դիօքսինների տարածումը ն վտանգավորությունը հավասարվում է միջուկային զենքի կիրառման վտանգի հետ: Դիօքսինները չափազանց կայուն են ուժեղ թթվային ն ուժեղ հիմնային միջավայրերում ն շատ դժվար են օքսիդանում: Նրանց կիսատրոհումը հողում տնում է 10 տարի, ջրում` 1-2 տարի: Հողի մեջ դիօքսինները կուտակվում են հիմնականում մակերեսային 5-10 սմ շերտում, ունեն թույլ շարժունակություն` հատկապես օրգանական նյութերով հարուստ հողերում: Դիօքսինների առաջացումը բացառապես տեխնոգեն է, որը կապված է քլորօրգանական միացությունների արտադրության ն օգտագործման հետ: Օդի մեջ նրանք հայտնվում են ծխի միջոցով, կենցաղային ն արտադրական թափոնների այրման ժամանակ: Օդային զանգվածների միջոցով դիօքսինները տեղափոխվում են մեծ հեռավորությունների վրա` առաջացնելով գլոբալ աղտոտում: Նրանց կուտակումը օրգանիզմներում կատարվում է գլխավորապես սնուցման շղթայի միջոցով: Մարդու օրգանիզմից դիօքսինները գրեթե դուրս չեն գալիս: Նրանք ճնշում են մարդու իմունային համակարգը, խախտում

միջավայրի պայմաններին հարմարվելու ունակությունը` դրանով իսկ ճնշելով կենսունակությունը: Դիօքսինները հատկապես ուժեղ են ներգործում մարդու վրա, երբ նրանք օրգանիզմ են անցնում մարսողական տրակտով: Դրանք օրգանիզմների մեջ են մտնում ջրի, օդի միջոցով ն հողից (989-ը մարդու մեջ է անցնում սնման շղթայով): Հատկապես մեծ է կաթի, մսի ն ձկան միջոցով փոխանցվող ուղին: Դիօքսիններն այն թույներն են, որոնք շեմային ազդեցություն չունեն, այսինքն նրանք չպետք է լինեն նույնիսկ ամենափոքր չափով իսկ: Սակայն կենսոլորտում արդեն շրջանառվում են հսկայական քանակության դիօքսիններ, որի կանխումը համամոլորակային հիմնախնդիր է: Դիօքսին պարունակող պեստիցիդները վաղուց արգելված են, սակայն նրա առաջացման աղբյուրները գործում են (քիմիական արտադրություն ն կենցաղային ու արդյունաբերական թափոնների այրում): Բենզ(ա)պիրենները պոլիցիկլիկ արոմատիկ շարքի ածխաջրածիններ են, որոնց միջուկը հանդիսանում է պիրենը: Սրանք նույնպես չափազանց ակտիվ թունավոր նյութեր են, որոնք հանդիսանում են մարդու գործունեության արդյունք: Այս նյութերն առաջանում են վառելանյութի ոչ լրիվ այրման, ինչպես նան ածխի օ կոքսացման, նավթային կրեկինգի ժամանակ` 400-600 Շ-ում: Բենզապիրենների առաջացման հիմնական աղբյուրը մեքենաներն են (մուրը ն այրման գազերը): Այս նյութերով նույնպես աղտոտվում է մթնոլորտը, ջուրը, հողը, բույսերը ն անցնում են սնման շղթա` առաջացնելով չարորակ ուռուցքներ: Բենզապիրեններից առանձնահատուկ թունավոր է 3,4-դիմեթիլբենզապիրենը: Դիօքսինների նման այս նյութերը նույնպես շատ կայուն են ն անընդհատ կուտակվելու միտում ունեն: Պոլիքլորբիֆենիլային միացությունները նույնպես շատ թունավոր ու կայուն նյութեր են: Այս նյութերը օդում կարող են գոյություն ունենալ 10-100 տարի, հողում` 5 տարի: Տարեկան արտադրվում է մոտ 4 մլն տոննա պոլիքլորբիֆենիլներ, որի 109-ը հայտնվում է կենսոլորտում` գլոբալ շրջանառության մեջ: Միջավայրը ն բիոտը թունավորող նյութերից են նան բույսերի աճը կարգավորող կենսաբանական ակտիվ նյութերը` միկոտոքսինները (սնկերի կողմից արտադրվող թույներ) ն այլն: Միկոտոքսիններն արտադրվում են միկրոսկոպիկ սնկերի կողմից, ինչպիսիք են բորբոսասնկերը (ՃՏք6rցillսՏ flՅvսՏ): Սնկային թույներն ակտիվորեն

գործում են խոնավ օդի պայմաններում, թունավորում են պահեստավորված ցորենը, մյուս սննդամթերքները:

Ը1

Ը1 Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

տրիքլորբիֆենիլ

պենտաքլորբիֆենիլ

Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

Ը1

հեքսաքլորբիֆենիլ Պեստիցիդները, դիօքսինները, բենզապիրենները, պոլիքլորբիֆենիլային միացությունները ն մյուս սինթետիկ թունավոր նյութերը համարվում են քսենոբիոտիկներ, որոնց նկատմամբ մարդը չունի դիմադրողականություն: էվոլյուցիայի ընթացքում օրգանիզմների մեջ չի առաջացել այդ նյութերը քայքայող ֆերմենտներ, այդ պատճառով մեծ վնաս են հասցնում մարդուն ն նրա բնակության միջավայրին, որովհետն օտար են մարդու ն միջավայրի համար (հունարեն` x6ոօՏ – օտար ն ԵiօՏ – կյանք): Ներկայումս իրավիճակը` կապված բնության մեջ քսենոբիոտիկների կուտակման հետ, բնորոշվում է որպես անթրոպոգեն էկոցիդ, ինչպես նան որպես էկոլոգիական ճգնաժամ:

ԳԼՈւԽ 7. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Մթնոլորտը կենսոլորտի ամենաակտիվ ն ամենաշարժուն բաղադրիչն է: Բավական է նշել, որ կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում ն մարդու վրա ամենաաղետալի ազդեցությունն ունենում է հենց մթնոլորտային օդի չափից ավելի աղտոտվածությունը: Իսկ այդպիսի աղտոտման պատճառ կարող է հանդիսանալ մարդու տնտեսական գործունեությունը, որի հետնանքով ամեն տարի մթնոլորտ են արտանետվում մոտ 22-30 մլրդ տոննա ածխածնի օքսիդներ, 190 մլն տ ՏՕ2, 110 մլն տ ազոտի օքսիդներ, 1,4 մլն տ ֆրեոններ, մեծ քանակությամբ այլ վնասակար նյութեր (Տ.Ա.Խվան, 2003: է.Ա.Առուստամով, 2004: Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005): Մթնոլորտը վիթխարի դեր է կատարում բնական գործընթացներում: Այն որոշում է Երկրի մակերնույթի ջերմային ռեժիմը, պաշտպանում մոլորակը տիեզերական ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից: Մթնոլորտի տեղաշարժը մեծ ազդեցություն ունի տեղական կլիմայական պայմանների վրա` դրանով իսկ ազդելով գետերի ռեժիմի, հողային ու բուսական ծածկույթի, ռելիեֆի ձնավորման վրա: Մաքուր օդն անհրաժեշտ է մարդու, կենդանիների ն բույսերի կյանքի համար: Մթնոլորտի աղտոտումը բացասաբար է ազդում կենդանի օրգանիզմների վրա, որի հետնանքով կրճատվում է բուսերի ն կենդանիների տեսակային ու քանակական կազմը, ավելանում են մարդու հիվանդությունները:

7.1 Մթնոլորտի աղտոտման մոնիտորինգ Մթնոլորտային օդի հիմնական բաղադրիչները բաժանվում են 3 խմբի` մշտական, փոփոխական, պատահական: Մշտականների խմբին են դասվում թթվածինը (219), ազոտը (մոտ 789) ն իներտ գազերը (մոտ 19): Փոփոխականների խմբին են դասվում ածխածնի երկօքսիդը` ՇՕ2 (0,02-0,049) ն ջրային գոլորշին: Պատահական են համարվում առանձին բաղադրիչներ, որոնք հայտնվում են օդում զանազան արդյունաբերական ձեռնարկություններից, օրինակ` ՏՕ2, NՒ3, ծանր մետաղների տեխնածին խառնուրդներ ն գազային ու հեղուկ նյութեր: Ընդհանուր առմամբ շրջակա միջավայրի, մասնավորապես` մթնո165

լորտի աղտոտումը բաժանվում է 3 տիպերի. 1. ֆիզիկական (ջերմային, ձայնային, էլեկտրամագնիսական, ռադիոակտիվ), 2. քիմիական (քլորօրգանական ածանցյալներ, Շ-ի, Տ-ի, N-ի օքսիդներ, պոլիցիկլիկ արոմատիկ ն ալիֆատիկ շարքի ածխաջրածիններ, ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ, պեստիցիդներ, հանքային ն օրգանական փոշի ն այլն), 3. Կենսաբանական (մանրէակենսաբանական, կենսածին, գենային ինժեներիա): Մթնոլորտի համար առավել վտանգավոր աղտոտիչներ են համարվում ռադիոակտիվ տարրերը: Օդում դրանք հանդես են գալիս գազերի, աերոզոլների, մանր մասնիկների ձնով ն տարածվում են դիֆուզիայի ու քամիների միջոցով: Տարածված ռադիոնուկլիդներից են Kr-ը, X6-ը, Rո-ը, Ւ-ը, Շ-ը, |-ը, ծանր ջուրը ( ՒՕՒ) ն այլն: Ծանր ջրածնի ( Ւ) ընդհանուր քանակը մոլորակի վրա կազմում է –185ն ՄԲԿ, որի 659-ը` օվկիանոսում, 279-ը` ցամաքային 92,5ն ջրավազաններում ու լիթոսֆերայում ն 89-ը` օդում: Մթնոլորտի աղտոտում առաջացնող անթրոպոգեն նյութերի աղբյուրները բազմազան են: Սակայն դրանցից ամենազգալի ազդեցությունն ունեն տրանսպորտը ն ինդուստրիան: էթիլացված բենզինի այրման ժամանակ մեքենաներից մթնոլորտ է արտանետվում ազոտի օքսիդներ, կապարի միացություններ (կապարի քանակությունը ինտենսիվ երթնեկության տեղամասերում կարող է հասնել 4-12մգ/մ ): Ծծումբ պարունակող վառելիքի այրման ժամանակ արտանետվում է ՏՕ2 գազ: Կարբյուրատորային շարժիչներով 1000 ավտոմեքենան օրվա ընթացքում միջավայր է արտանետում մոտ 3տ շմոլ գազ (ՇՕ), 100կգ ազոտի օքսիդներ, 500կգ թերայրված բենզինային նյութեր: Վտանգավոր է նան ածխի, նավթի ն գազի այրումը, որի հետնանքով նրանց մեջ պարունակվող ծծումբը փոխարկվում է ՏՕ2-ի: Մթնոլորտ են արտանետվում նան NՒ3, Ւ2Տ, ՇՕ2, ֆենոլ, Շl, ածխաջրածիններ, ՇՏ2, ֆտորի միացություններ, Ւ2ՏՕ4, աերոզոլային փոշի, ծանր մետաղներ, ռադիոակտիվ նյութեր ն շատ այլ միացություններ: Թթուներն անձրնի հետ թափվում են հողի ն բուսականության վրա` մեծ վնաս հասցնելով կենդանի օրգանիզմներին: Չեզոք միջավայրն (քՒՀ7) այդպիսի անձրնների ժամանակ իջնում է մինչն քՒ-ի 5-6 արժեքները, որին նպաստում է օդի Ւ2ՇՕ3-ը:

Աղյուսակ 7.1 Աղտոտիչների առավելագույն մեկանգամյա (20-30 րոպե տնողությամբ) ՍԹԽ-ները բույսերի, մարդու ն կենսոլորտի համար (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Աղտոտիչները

Օդի աղտոտիչների առավելագույն մեկանգամյա ՍԹԽ-ները, մգ/մ մարդու համար

Ծծմբային գազ Ամոնիակ Ազոտի դիօքսիդ Քլոր Ծծմբաջրածին Մեթանոլ Բենզոլ Ֆորմալդեհիդ Ցիկլոհեքսան Ւ2ՏՕ4-ի գոլորշիներ Ածխածնի օքսիդ

0,5 0,2 0,085 0,1 0,008 1,0 1,5 0,035 1,4 0,3 3,0

բույսերի համար 0,02 0,05 0,02 0,025 0,02 0,2 0,1 0,02 0,2 0,1 4000,0

կենսոլորտի համար 0,02 0,05 0,02 0,025 0,008 0,2 0,1 0,02 0,2 0,1 3,0

Մթնոլորտային օդի աղտոտման հիգիենիկ նորմավորման հիմքում ընկած են հետնյալ դրույթները. 1. Մթնոլորտում թույլատրելի է համարվում քիմիական նյութերի այն կոնցենտրացիան, որը մարդու վրա չի թողնում ուղղակի, անուղղակի կամ տհաճ ազդեցություն, բացասաբար չի ազդում ինքնազգացողության ն աշխատունակության վրա: 2. Օդում առկա վնասակար նյութերին հարմարվելը դիտվում է որպես անբարենպաստ էֆեկտ: 3. Մթնոլորտում քիմիական նյութերի այն կոնցենտրացիան, որն անբարենպաստ է ազդում բուսականության, տեղական կլիմայի, մթնոլորտի թափանցիկության ն բնակչության կյանքի ու կենցաղային պայմանների վրա, համարվում է անթույլատրելի (աղյուսակ 7.1): Ծխի, մրի, փոշու, աերոզոլների ն ջրային գոլորշիների հետ մշտապես մթնոլորտ են արտանետվում զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ: Հաշվի առնելով այն, որ մարդու օրգանիզմի մեջ աղտոտիչների,

այդ թվում` ծանր մետաղների, 209-ը թափանցում է օդի միջոցով, մշտապես անցկացվում են այդ տարրերի պարունակության ուսումնասիրություններ` ձեռնարկությունների աշխատանքային գոտում (ա.գ.) ն բնակավայրերի ամենօրյա մթնոլորտային օդում: Նրանց օրական միջին չափանիշները չպետք է գերազանցեն ՍԹԽ-ի սահմանները, որը բերված է աղյուսակ 7.2-ում Աղյուսակ 7.2 Օդում մի քանի առավել վտանգավոր ծանր մետաղների ու նրանց միացությունների հիգիենիկ նորմաները, մգ/մ (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Տարրը

Նյութը

ՍԹԽ (ա.գ.)

ՍԹԽ (օրվա միջինը)

Կապար (ՔԵ)

Մետաղը Անօրգանական միացությունը Սուլֆիդը Կապար-անագ համաձուլվածքը

0,01 0,01 0,01

0,003 0,0003 0,0017 -

Պղինձ (Շս)

Մետաղը Օքսիդը Սուլֆատը Սուլֆիդը Քլորիդը Պղնձանիկելային հանքաքարը

1,0 0,5 0,5 4,0

0,002 0,001 0,001 0,001 -

0,1 0,1

0,001

0,5 0,01 0,2

0,05 0,0003 0,0003

0,5 5,0

-

Շժ ն նրա անօրգանական Կադմիում միացությունները (Շժ) Օքսիդը Անագ(Տո) Քլորիդը Սնդիկ Մետաղը (Ւց) Մետաղական աղերը Ցինկ (2ո)

Օքսիդը Սուլֆատը

Աղյուսակ 7.3 Օդի աղտոտիչների սահմանային թույլատրելի խտությունը, մգ/մ (ըստ Յու.Ա.Իզրաելի ն ուրիշների, 1990- Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Նյութը

Մեկանգամյա առավելագույնը

Օրվա միջինը

0,085

0,04

Ազոտի օքսիդ (NՕ)

0,4

0,06

Ազոտական թթու

0,4

0,4

Ազոտի երկօքսիդ (NՕ2)

Ամոնիակ (NՒ3)

0,2

0,04

Ացետոն

0,35

0,35

-

0,000001

Բենզին

1,5

Բենզոլ

1,5

Բենզապիրեն

Պինդ մասնիկներ (փոշի)

0,5

0,1 օրվա միջինը սյունակում 0,002 0,15

Քլորաջրածին (ՒՇl)

0,2

0,2

-

0,01

Վանադիում

Ջրածնի ցիանիդ (կապտաթթու – ՒՇN) Կադմիում

-

-

0,001

Ծծմբական թթու (Ւ2ՏՕ4)

0,3

0,1

Քսիլոլ Մանգան ն նրա բոլոր միացությունները Պղինձ

0,2

0,2

0,01

0,001

-

0,002

Մեթիլ մերկապտան

9x10

-

Նիկել

-

0,001

Օզոն

0,16

0,03

Ցեմենտի փոշի

0,3

0,01

-

0,0003

0,15

0,05

-

0,0003

Սնդիկ (մետաղական) Մուր Կապար ն նրա միացությունները, բացի ՔԵ(Շ2Ւ5)4

Ծծմբաջրածին (Ւ2Տ)

0,008

-

Աղյուսակ 7.3 (շարունակություն)

Ծծմբային գազ (ՏՕ2)

0,5

0,05

Մեթանոլ (ՇՒ3ՕՒ)

1,0

0,5

0,005

0,005

Ֆոսֆատ (ՇՒ3Շ6Ւ4)3ՔՀ0) Շմոլ գազ (ՇՕ)

5,0

3,0

Ֆենոլ

0,01

0,003

Ֆորմալդեհիդ

0,035

0,003

Ջրածնի ֆտորիդ

0,02

0,005

Ֆուրֆուրոլ (Շ4Ւ3ՕՇՒՕ)

0,05

0,05

Քլոր

0,1

0,03

0,0015

0,0015

-

0,05

էթիլբենզոլ

0,02

0,02

Ածխաջրածիններ

0,03

0,005

Քրոմ (վեցարժեք, ինչպես ՇrՕ3) Ցինկի օքսիդ

Օդում ընդհանուր թունավորություն կամ յուրահատուկ էֆեկտներ առաջացնող վնասակար նյութերի նկատմամբ սահմանված օրվա միջին ՍԹԽ-ները նախատեսված են մթնոլորտային աղտոտիչների խրոնիկական ազդեցությունը կանխելու համար: Մի շարք քիմիական նյութերի ՍԹԽ-ի արժեքները բերված են աղյուսակ 7.3-ում: Մթնոլորտային օդի աղտոտիչները ըստ թունավորության ու վտանգավորության աստիճանի դասվում են 4 խմբերի` արտակարգ թունավոր, խիստ թունավոր, չափավոր թունավոր, քիչ թունավոր: Առաջին ն երկրորդ խմբի նյութերն ունեն շատ ցածր ՍԹԽ, իսկ այդ քանակները գերազանցելու դեպքում` առավել վտանգավոր են: 20-րդ դարի ընթացքում մթնոլորտի աղտոտումը գնալով ուժեղացել է, որն առաջին հերթին դրսնորվում է արտանետվող ՇՕ2-ի ծավալի մեծացումով: Եթե դարավերջին այն կազմել է 25մլրդ տոննա, ապա 2020թ. կարող է հասնել 42մլրդ-ի: Ածխաթթու գազի արտանետումը շրջակա միջավայր հիմնականում կապված է էներգիայի արտադրության ու սպառման հետ: էկոլոգները զգուշացնում են, որ եթե չհաջողվի նվազեցնել ՇՕ2-ի արտանետումը մթնոլորտ, ապա ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացման պատճառով անխուսափելիորեն

տարեկան միջին ջերմաստիճանը, օ Շ

կբարձրանա մոլորակի միջին ջերմաստիճանը, որն աղետալի հետնանքներ կունենա կենսոլորտի համար: Վերջին 40 տարիներին ջերմօ աստիճանի բարձրացումը կայուն բնույթ է կրել` կազմելով 2 Շ-ից ավելին (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001: է.Ա.Առուստամով, 2004): ²Ù»ñÇÏÛ³Ý Þ³ïÉ (Discovery) ïÇ»½»ñ³Ý³íÇ Ññ³Ù³Ý³ï³ñ ¾É»Ý ÎáÉÇݽÁ 2005Ã. û·áëïáëÇÝ »ñÏñÇó 352ÏÙ Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÇó ó³ÛïáõÝ Ï»ñåáí Ýϳï»É ¿ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ß»ñïÇ Ã³÷³Ýó»ÉáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙÁ, ³Ù³½áÝÛ³Ý ³Ýï³éÝ»ñÇ Ù»Í³óáÕ µ³ó³ïÝ»ñÁ, ³Ý³å³ïÝ»ñÇ ³Ýݳ˳¹»å Áݹ³ñÓ³ÏáõÙÁ: Ö³åáÝdzÛÇ í³ñã³å»ï ÚáõÝÇÑÇñá ÎáÇÓáõÙÇÇ Ñ»ï ïÇ»½»ñ³Ý³íÇó ³ñí³Í ½ñáõÛóáõÙ ÎáÉÇÝ½Ý ³ë»É ¿, áñ ³Ûë µ³ñÓñáõÃÛáõÝÇó Ññ³ß³ÉÇ »ñ¨áõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó ºñÏñÇÝ Ñ³ëóñ³Í íݳëÁ, ¨ Ïáã ¿ ³ñ»É µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÇÝ áõ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇÝ` ³Ù»Ý ÇÝã ³Ý»É ÙáÉáñ³ÏÝ ³Õ»ïÇó ÷ñÏ»Éáõ ѳٳñ: 16.5 15.5 14.5 13.5

տարեթիվը

Նկ. 7.1 1950-2002թթ. Երկրի տարեկան միջին ջերմաստիճանի բարձրացման միտումը (է.Ա.Առուստամով, 2004) Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó û¹Ç ³ÕïáïáõÙÁ Ù³ñ¹áõ ѳٳñ ³Ù»Ý³íï³Ý·³íáñÝ ¿: سñ¹Ý ³é³Ýó ëÝÝ¹Ç Ï³ñáÕ ¿ ³åñ»É 30-45 ûñ, ³é³Ýó çñǪ 5 ûñ, ÇëÏ ³é³Ýó û¹Ç` Áݹ³Ù»ÝÁ 5 ñáå»: Ø»Ï ñáå»áõÙ Ù³ñ¹Á ϳï³ñáõÙ ¿ 12-16 ßÝã³é³Ï³Ý ³Ïï: ´³óÇ ³Û¹, ßÝã³éáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³Ù»Ý ûñ Ù³ñ¹áõ ûñ·³Ýǽ٠¿ ÙïÝáõÙ 13-52Ù

û¹ (Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ßÝã³é³Ï³Ý ÝáñÙ³É ³ÏïÇ ÁÝóóùáõÙ` 0,5–2É û¹): ìݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñáí ³Õïáïí³Í û¹Ç Ýßí³Í ͳí³ÉÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ßÝã»ÉÁ ³Õ»ï³ÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ ¿ ÃáÕÝáõÙ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³, ѳïϳå»ë »Ã» ³Û¹ ³ÕïáïÇãÝ»ñÁ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝÝß³Ý ã³÷áí ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý êÂÊ-Ç ûñí³ ÙÇçÇÝ ÝáñٳݻñÁ (³ÕÛáõë³Ï 7.4): Աղյուսակ 7.4 Աղտոտիչների օրվա միջին քանակությունների ազդեցությունը մթնոլորտի թունավորության վիճակի վրա (է.Ա.Առուստամով, 2004)

Օդը աղտոտող հիմնական նյութերը

Վտանգավորության խումբը

Օդային ավազանի վիճակը ավելի բարձր խտությունների դեպքում, մգ/մ3 անհանգստացնող

վտանգավոր

արտակարգ վտանգավոր

0,15

0,75

3,75

0,05

0,2

0,38

Ազոտի օքսիդ

0,085

0,255

0,765

Ածխածնի օքսիդ

3,0

5,0

25,0

Ածխաջրածիններ

1,5

7,5

37,5

Անօրգանական փոշի Ծծմբային գազ

Մուր

0,05

0,25

1,25

Ֆենոլ

0,01

0,04

0,16

Կապար

0,0007

0,00126

0,00224

Ծծմբաջրածին

0,008

0,024

0,072

Ծծմբածխածին

0,005

0,015

0,45

Ամոնիակ

0,2

1,0

5,0

Ծծմբական թթու

0,1

0,3

0,9

Աղաթթու

0,2

0,6

1,8

Ֆորմալդեհիդ

0,012

0,036

0,108

Սնդիկ Ֆտորի միացություններ

0,00013

0,00054

0,00096

0,005

0,015

0,045

Վնասակար նյութերի մեկանգամյա առավելագույն ՍԹԽ-ները մարդու օրգանիզմում չպետք է հանգեցնեն անցանկալի ռեֆլեկտորային ռեակցիաների (հարբուխ, տհաճ հոտի զգացողություն, հազ ն այլն), իսկ նրանց օրվա միջին ՍԹԽ-ները` թունավոր, ուռուցքածին ն մուտագեն ազդեցությունների: Մարդու առողջության վրա մթնոլորտային օդի աղտոտիչները կարող են թողնել ինչպես թույլ ազդեցություն, այնպես էլ առաջացնել ամբողջ օրգանիզմի ներքին թունավորում (ինտոքսիկացիա): Արդյունաբերական աղտոտիչների քայքայիչ ներգործությունը կախված է աղտոտող նյութի տեսակից: Քլորը մեծ վնաս է հասցնում տեսողական ու շնչառական օրգաններին: Ֆտորիդները մարսողական տրակտով անցնելով մարդու օրգանիզմ` ոսկորներից լվանում են կալցիումը` իջեցնելով արյան մեջ դրա պարունակությունը: Օդ ներշնչելիս օրգանիզմ թափանցող ծծմբածխածինը (ՇՏ2) նյարդային համակարգի համար թույն է, որը կարող է հոգեկան խանգարում առաջացնել: Ածխածնի օքսիդը (ՇՕ) խոչընդոտում է թթվածնի տեղափոխումը թոքերից հյուսվածքներ, որի հետնանքով օրգանիզմում թթվածնի քաղց է առաջանում: Ծծմբի երկօքսիդն (ՏՕ2) ախտահարում է շնչառական ուղիները: Մթնոլորտում առավել վտանգավոր են ալդեհիդների ն կետոնների նույնիսկ փոքր քանակությունները: Դրանք վնասում են տեսողական օրգանները, նյարդային համակարգը ն թմրադեղի ազդեցություն են գործում: Մթնոլորտ արտանետված փոշին նվազեցնում է Երկրի մակերնույթին հասնող, օրգանիզմների համար անհրաժեշտ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը, առաջացնում ծխամշուշ (սմոգ), որը մեծ վնաս է հասցնում մարդու առողջությանը: Բույսերի վրա վնասակար մեծ ազդեցություն են գործում ՏՕ2-ը, ՒF-ը, Օ3-ը, Շl2-ը, NՕ2-ը, ՒՇl-ը ն այլն: Ազոտի ն ծծմբի գազերը, որոնք մթնոլորտի ջրի հետ առաջացնում են թթուներ, քայքայում են ոչ միայն կենսոլորտը, այլն արագացնում մետաղների կոռոզիան: Քիմիական նյութերի հետ միասին մթնոլորտի լուրջ աղտոտիչներ են արտանետված մեծ քանակությամբ ջրային գոլորշին, աղմուկը, էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը, ջերմային աղտոտումը, այդ թվում նան` մեծ քանակությամբ տաքացած օդի արտանետումը: Օդային միջավայրի վիճակի գնահատումը կարելի է կատարել որպես կլիմայական մոնիտորինգ, ինչպես նան` որպես աղտոտման մոնիտորինգ: Օդերնութաբանական հետազոտությունների հիմնական

պարամետրերի, երնույթների ն կանխանշանների խմբին են դասվում օդի ջերմաստիճանն ու խոնավությունը, քամին, ամպերի տեսակները, տեղումները, բուսածածկը (կանաչ թե դեղին), հողի վիճակը: Օդային միջավայրի վիճակի գնահատումը կարելի է իրականացնել` օգտագործելով քիմիական, ֆիզիկական ն կենսաինդիկացիոն մեթոդներ: Կենսաինդիկացիոն մեթոդներից մեծ կիրառություն են գտել սոճու ն քարաքոսների վիճակի ուսումնասիրությունը: Քիմիական մեթոդների կիրառմամբ օդի մաքրությունը կարելի է որոշել` փոշոտվածության, ձնածածկի, տեղումների, թթվության վիճակները ուսումնասիրելով:

7.2 Մթնոլորտի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները Ֆիտոցենոզների վրա անթրոպոգեն ուժեղ ազդեցություններ են թողնում մթնոլորտային օդի մեջ արտանետված աղտոտիչները, որոնցից են ՏՕ2-ը, NՕ2-ը, N2Օ-ն, փոշին, ածխաջրածինները ն այլն: Այս նյութերից ամենաբնորոշը ՏՕ2-ն է, որն առաջանում է ծծումբ պարունակող վառելիքի այրման ժամանակ (ջերմաէլեկտրակայանների, կաթսայատների, բնակարաններում այրվող վառելիքի, ներքին այրման շարժիչների կողմից): Մեծ քանակությամբ ծծմբի երկօքսիդ է արտադրվում հատկապես դիզելային վառելանյութի այրման ժամանակ: Բույսերը տարբեր դիմացկունություն ունեն ՏՕ2-ի նկատմամբ: Այս գազի նույնիսկ աննշան քանակությունն օդում ախտորոշվում է քարաքոսների միջոցով: ՏՕ2-ի ազդեցության տակ սկզբում վերանում է քարաքոսի թփային տեսքը, այնուհետն` տերնային տեսքը, ն վերջապես, կարծրացած շերտերը: Ծծմբային անհիդրիդով օդի աղտոտվածության մասին առավել մեծ տեղեկատվություն են տալիս քարաքոսների տարբեր տեսակներ` Lecanora, Usnea, Alectoria, Cetraria: Բարձրակարգ բույսերից ՏՕ2-ի նկատմամբ բարձր զգայունություն ունեն փշատերնները (մայրին, եղննին, սոճին): Աղտոտման նկատմամբ դիմացկուն են իլենին, սրնգենին, պայծառատերն թխկին: Մի շարք բույսերի համար ճշգրտված են նրանց կենսագործունեության սահմանները աղտոտիչների նկատմամբ, այդ թվում նան օդում ՏՕ2-ի սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիաների համար (ՍԹԽ – մգ/մ ի մեջ): Մարգագետնային տիմոֆենկայի ն սովորական յասամանի համար այդ չափանիշը հավասար է 0,2, կծոխուրի համար` 0,5, շյու175

ղախոտի, ոսկեգույն հաղարջի համար` 1,0, պայծառատերն թխկու համար` 2,0 մգ/մ : Օդի մեջ առկա այլ աղտոտիչների (քլորաջրածին, ֆտորաջրածին) նկատմամբ զգայուն են այնպիսի բույսեր, ինչպիսիք են ցորենը, եգիպտացորենը, բրգաձն սոճին, եղննին, այգու մորենին, կեչին: Օդի ֆտորաջրածնի նկատմամբ կայուն են բամբակենին, կաթնուկը, կարտոֆիլը, վարդը, ծխախոտը, պոմիդորը, խաղողը, իսկ քլորաջրածնի նկատմամբ` խաչածաղկավորները, հովանոցավորները, դդմազգիները, խորդենիները, մեխակազգիները, ցախին, բարդածաղկավորները: Օդի ՏՕ2-ով աղտոտված լինելու մասին ամենալավ տեղեկությունը կարելի է ստանալ սոճու վիճակի փոփոխությունից: Դրանով է պայմանավորված այն մոտեցումը, որ մթնոլորտային օդի վրա անթրոպոգեն ազդեցության լավագույն ինդիկատորը համարվում են սոճու ծառերը` որպես կենսադիագնոստիկայի էտալոն: Օդի տեխնածին աղտոտվածության մասին տեղեկություններ են տալիս սոճու փշատերնների մորֆոլոգիական ն անատոմիական փոփոխությունները, ինչպես նան նրանց կյանքի տնողությունը: Անտառը ՏՕ2-ով մշտապես աղտոտվելու դեպքում նկատվում է սոճու փշատերնների ժամանակից շուտ տերնաթափ: Ստուգիչ տարածքների համեմատ տեխնածին աղտոտման գոտում նկատվում է փշատերնների 30-609 զանգվածի անկում:

Նկ. 7.2 Սոճու տերնների վնասվածությունն ու չորացումը (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005)

Մթնոլորտի աղտոտվածության մոնիտորինգի համար հանգուցային տեղամաս կարող են լինել մեծ փորձահրապարակները (օրինակ 1հա): Այս տարածքներն ընտրվում են տեսակային կազմով միատարր անտառային հատվածում, որն իրենից ներկայացնում է միջին անտառային համակեցության բնորոշ տեղամաս: Չաղտոտված անտառային էկոհամակարգերում սոճու ասեղնատերնների հիմնական զանգվածն առողջ է, վնասվածքներ չունի ն դրանց միայն շատ քիչ մասն ունի բաց կանաչ բծեր ու մանրադիտակային չափերի նեկրոզային կետեր, որոնք էլ հավասարապես են բաշխված ողջ մակերեսով: Աղտոտված մթնոլորտը վնասվածքներ է առաջացնում ասեղնատերնների վրա, կրճատում նրանց կյանքի տնողությունը: Գոյություն ունի սոճու տերնների միջոցով մթնոլորտային օդի մաքրության ինդիկացիայի մեթոդ: Վերցնում են 15–20 տարեկան 5-10 ծառերի սաղարթի միջին մասի կողային ճյուղերից 200-300 զույգ 2-3 տարեկան փշատերններ ն լաբորատոր պայմաններում ուսումնասիրում: Նմուշները բաժանում են երեք խմբի` չվնասված, բծավոր ն չորացման նշաններով ասեղնատերնների: Հաշվում են յուրաքանչյուր խմբի տերնների քանակը, տվյալները գրանցում աշխատանքային տետրում` նշելով նան հանգուցային տեղամասերն ու վերցման ժամկետը: Ստացված արդյունքները համեմատում են անցած տարիների տվյալներին, որով էլ պատկերացում են կազմում մթնոլորտի աղտոտվածության փոփոխության մասին: Օրինակ` աղյուսակ 7.5-ում բերված տվյալներից կարելի է եզրակացնել, որ առաջին հանգուցային տեղամասի ասեղնատերնների 609-ն առողջ է, իսկ երրորդ տեղամասում այդպիսիք կազմում են 45,69: Այսինքն` երրորդ տեղամասում մթնոլորտն ավելի աղտոտված է, քան առաջինում: ²ÕïáïÇãÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ í»ñ³ñï³¹ñáÕ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ×Ýßí³ÍáõÃÛáõÝ: ̳é»ñÇ íñ³ Ýí³½áõÙ »Ý »ÉáõݹݻñÇ (åïáõÕÝ»ñ) ÃÇíÁ, Ýñ³Ýó Ù»ç ùã³ÝáõÙ ÝáñÙ³É ½³ñ·³ó³Í ë»ñÙ»ñÇ ÃÇíÁ, Ýϳï»ÉÇáñ»Ý ÷áËíáõÙ »Ý Ç·³Ï³Ý »ÉáõݹݻñÇ ã³÷»ñÁ (ÙÇÝ㨠15-20%): лﳽáïáõÃÛáõÝ Ï³ï³ñ»Éáõ ѳٳñ ³ßݳÝÁ ϳ٠ÓÙé³ÝÁ 30-40 ï³ñ»Ï³Ý 10–20 ͳé»ñÇó í»ñóíáõÙ »Ý 100–200 »Éáõݹݻñ ¨ ã³÷áõÙ Ýñ³Ýó »ñϳñáõÃÛáõÝÝ áõ ѳëïáõÃÛáõÝÁ: îíÛ³ÉÝ»ñÁ ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý ï»ïñáõÙ (³ÕÛáõë³Ï 7.6) ¨ ѳٻٳïíáõ٠ݳËáñ¹ ï³ñÇÝ»ñÇ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ Ñ»ï:

Աղյուսակ 7.5 Սովորական սոճու ասեղնատերնների վիճակի որոշումը մթնոլորտի աղտոտվածության գնահատման համար (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005) гݷáõó³ÛÇÝ ï»Õ³Ù³ë»ñÇ Ñ³Ù³ñÁ

²ë»Õݳï»ñ¨Ý»ñÇ íݳëí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ãáñ³óáõÙÁ

лﳽáïí³Í ï»ñ¨Ý»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ÃÇíÁ ´Í»ñáí ï»ñ¨Ý»ñÇ ù³Ý³ÏÁ

´Í»ñáí ï»ñ¨Ý»ñÇ ïáÏáëÁ

17,8

20,8

âáñ³ó³Í ï»ñ¨Ý»ñÇ ù³Ý³ÏÁ

âáñ³ó³Í ï»ñ¨Ý»ñÇ ïáÏáëÁ

22,2

33,6

ÜÙáõßÝ»ñÇ í»ñóÙ³Ý ûñÁ

4.04

8.04

Աղյուսակ 7.6 Սովորական սոճու գեներատիվ օրգանների վիճակի որոշումը ըստ ելունդների չափերի (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005) 10–20 ͳé»ñÇ ÙÇçÇÝ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ ºÉáõÝ¹Ç ÙÇçÇÝ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ, ëÙ ºÉáõÝ¹Ç ÙÇçÇÝ ïñ³Ù³·ÇÍÁ, ëÙ ÜÙáõßÝ»ñÇ í»ñóÙ³Ý ûñÁ

гݷáõó³ÛÇÝ ï»Õ³Ù³ë»ñÇ Ñ³Ù³ñÁ

5,5

7,8

15.11

20.11

àñå»ë ÙÃÝáÉáñïÇ ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³ÇݹÇϳïáñ ϳñáÕ ¿ ͳé³Û»É ͳé»ñÇ ³Ù»Ý³ÙÛ³ ³×Ý Áëï µ³ñÓñáõÃÛ³Ý, áñÝ ³Õïáïí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ 20–60%-áí ó³Íñ ¿ ÉÇÝáõÙ ã³Õïáïí³Í (ëïáõ·Çã) ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï: ²Û¹ ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñíáõÙ »Ý 10–15 ï³ñ»Ï³Ý ëá×áõ ͳé»ñÇ íñ³` ë»åï»Ùµ»ñ ³ÙëÇÝ: àõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ï³Ï ¿ í»ñóíáõÙ ÷áñÓ³ï»Õ³Ù³ë»ñÇ Ùáï 100 Í³é ¨ ã³÷íáõÙ Ýñ³Ýó Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý áõÕ»ÏóáÕÇ ÙdzÙÛ³ ³×Á: àõëáõÙݳëÇñíáÕ Í³é»ñÁ

å»ïù ¿ ÙdzÝÙ³Ý ÉÇÝ»Ý` ½»ñÍ íݳë³ïáõÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: êï³óí³Í ÙÇçÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ѳٻٳï»Éáí ݳËáñ¹ ï³ñÇÝ»ñÇ óáõó³ÝÇßÝ»ñÇÝ, ϳñ»ÉÇ ¿ ·³Õ³÷³ñ ϳ½Ù»É û¹Ç ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ:

ÜÏ.7.3. î³ñµ»ñ ͳé»ñÇ ¨ Ã÷»ñÇ ½·³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ SO2-Ç Ýϳïٳٵ (Áëï Îáõñµ»ñÇ ¨ ¸ÇïÙ³ÝÇ- î.Ú³. ²ßÇÙËÇݳ, 2005)

ú¹Ç Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ áñáßíáõÙ ¿ ݳ¨ Áëï ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ï»ÝëáõݳÏáõÃÛ³Ý áõ ³×Ç: ø³ñ³ùáëÝ»ñÁ ɳÛÝáñ»Ý ï³ñ³Íí³Í ûñ·³ÝǽÙÝ»ñ »Ý, áñáÝù áõÝ»Ý ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ µ³í³Ï³ÝÇÝ µ³ñÓñ ¹ÇÙ³óÏáõÝáõÃÛáõÝ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÝáõÛÝù³Ý ½·³ÛáõÝ »Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý Ýϳïٳٵ: ø³ñ³ùáëÇ í»·»ï³ïÇí Ù³ñÙÇÝÁ óÉáÙÝ ¿ (ëïáñ³Ï³ñ· µáõÛëÇ Ù³ñÙÇÝ, áñÁ ãáõÝÇ ³ñÙ³ïÇ, óáÕáõÝÇ, ï»ñ¨Ç ï³ñµ»ñ³ÏáõÙ` ¹Çý»ñ»Ýódzódz): Àëï ³ñï³ùÇÝ ï»ëùÇ ï³ñµ»ñáõÙ »Ý ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ

óÉáÙÇ »ñ»ù ïÇå` ϻը³ÛÇÝ, ÃÇûճÝÙ³Ý ¨ Ã÷³ÝÙ³Ý: λը³ÛÇÝ

ù³ñ³ùáëÇ Ã³ÉáÙÝ Çñ»ÝÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ ϻը³ÝÙ³Ý ·áÛ³óáõÃÛáõÝ, áñÁ ë»ñï³×³Í ¿ ëáõµëïñ³ïÇÝ` ͳéÇ Ï»Õ¨ÇÝ, µÝ³÷³ÛïÇÝ, ù³ñ»ñÇ

ٳϻñ»ëÇÝ: Üñ³Ýó ³ÝÑݳñ ¿ ³Ýç³ï»É ëáõµëïñ³ïÇó` ³é³Ýó íݳë»Éáõ Ù³ñÙÇÝÁ: ÂÇûճÝÙ³Ý ù³ñ³ùáëÝ»ñÝ áõÝ»Ý Ã»÷áõÏÇ Ï³Ù ëϳí³é³ÏÇ ï»ëù, áñáÝù ³Ùñ³óí³Í »Ý ëáõµëïñ³ïÇÝ ëÝϳÛÇÝ Ã»É»ñÇ (ÑÇý»ñÇ) éǽáǹݻñÇ ÙÇçáóáí: ²Ûë ï»ë³ÏÝ»ñÇó ÙdzÛÝ ùã»ñÇ Ùáï ¿ óÉáÙÁ ë»ñï³×áõÙ ëáõµëïñ³ïÇÝ, áñÝ Çñ³Ï³Ý³ÝáõÙ ¿ ÑÇý»ñÇ Ñ½áñ ËñÓÇ` ÑáÙýÇ, ÙÇçáóáí: Øݳó³Í ¹»åù»ñáõÙ ³Û¹ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ëáõµëïñ³ïÇó ³Ýç³ïíáõÙ »Ý ³é³Ýó íݳëí»Éáõ: Â÷³ÝÙ³Ý ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ã³ÉáÙÁ ϳ½Ùí³Í ¿ ×ÛáõÕ»ñÇó ϳ٠³í»ÉÇ Ñ³ëï, ×ÛáõÕ³íáñí³Í µÝ»ñÇó: Â÷³ÝÙ³Ý ù³ñ³ùáëÁ ëáõµëïñ³ïÇÝ ¿ ÙdzÝáõÙ ÑáÙýÇ ÙÇçáóáí ¨ ³×áõÙ ¿ áõÕÕ³ÓÇ· ϳ٠ϳËíáõÙ Ý»ñù¨: ø³ñ³ùáëÝ»ñÝ áõÝ³Ï »Ý »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ·áÛ³ï¨»É ãáñ, ·ñ»Ã» ³Ýçáõñ íÇ׳ÏáõÙ, »ñµ Ýñ³Ýó ËáݳíáõÃÛáõÝÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ Çñ»Ýó ãáñ ½³Ý·í³ÍÇ 2-10%-Á: Àݹ áñáõÙ, Ýñ³Ýù ³Û¹ íÇ׳ÏáõÙ ã»Ý Ù»éÝáõÙ, ³ÛÉ ¹³¹³ñ»óÝáõÙ »Ý Ï»Ýë³Ï³Ý µáÉáñ åñáó»ëÝ»ñÁ ÙÇÝ㨠³é³çÇÝ Ëáݳí³óáõÙÁ: ØïÝ»Éáí ÝÙ³Ý §³Ý³µÇá½Ç¦ Ù»ç` ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹ÇÙ³Ý³É ³ñ»·³ÏݳÛÇÝ áõÅ»Õ ×³é³·³ÛÃÙ³ÝÁ, áõÅ»Õ ï³ù³óÙ³ÝÝ áõ ë³é»óÙ³ÝÁ: гßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ çáõñÁ ÏɳÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó áÕç Ù³ñÙÝáí ¨ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ï»ÕáõÙÝ»ñÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ çñ³ÛÇÝ ·áÉáñßÇÝ»ñÇ ï»ëùáí, áõëïÇ Ýñ³Ýó ËáݳíáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ Ï³ÛáõÝ ÉÇÝ»É ¨ ϳËí³Í ¿ ÙÇç³í³ÛñÇ ËáݳíáõÃÛáõÝÇó: ²ÛëåÇëáí, ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ù»ç çáõñÁ ÙïÝáõÙ ¿ áã û ýǽÇáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý (ÇÝãå»ë µ³ñÓñ³Ï³ñ· µáõÛë»ñÇ Ùáï ¿), ³ÛÉ ýǽÇÏ³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñáí (û¹Çó ÏɳÝÙ³Ý ÙÇçáóáí): ºí ǽáõñ ã¿, áñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇÝ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙ »Ý ýÇÉïñÇ

ÃÕÃÇ Ñ»ï:

ø³ñ³ùáëÝ»ñÁ ѳÝù³ÛÇÝ ÝÛáõûñÁ í»ñóÝáõÙ »Ý ÑáÕÇó` çñ³ÛÇÝ ÉáõÍáõÛÃÝ»ñÇ Ó¨áí, ë³Ï³ÛÝ ³í»ÉÇ ß³ï ÝÛáõûñ ÏɳÝáõÙ »Ý û¹Çó` ³ÝÓñ¨³çñ»ñÇ Ù»ç ÉáõÍí³Í íÇ׳ÏáõÙ ¨ ÷áßáõó: ú¹áõÙ Ù»ï³ÕÝ»ñÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ËïáõÃÛ³Ý Ù»Í³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ã³ÉáÙáõÙ ÏïñáõÏ µ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿ Ýñ³Ýó å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ, Áݹ áñáõÙ Ù»ï³ÕÝ»ñÇ Ïáõï³ÏÙ³Ý ³éáõÙáí ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ·»ñ³½³ÝóáõÙ »Ý ³Ýáóíáñ µáõÛë»ñÇÝ: ²Ýï³éáõ٠ó÷íáÕ ï»ÕáõÙÝ»ñÝ` ³ÝóÝ»Éáí

ͳé»ñÇ ë³Õ³ñÃÇ ÙÇçáí, ÑáëáõÙ »Ý µÝ»ñÇ íñ³Ûáí, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¿É ³ÛÝï»Õ ³×áÕ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ³í»ÉÇ ³å³Ñáíí³Í »Ý ѳÝù³ÛÇÝ áõ ûñ·³Ý³Ï³Ý ÝÛáõûñáí, ù³Ý µ³ó ï»Õ»ñáõÙ ³×áÕÝ»ñÁ: ²é³ÝÓݳå»ë ß³ï ѳÝù³ÛÇÝ áõ ûñ·³Ý³Ï³Ý ÝÛáõûñ »Ý ÙïÝáõ٠ͳé»ñÇ µÝ»ñÇÝ ³×áÕ ¿åÇýÇï ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ù³ñÙÝÇ Ù»ç: ²Û¹ µáõÛë»ñÝ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ÙÃÝáÉáñïáõÙ ³í»ÉÇ ù³Ý 30 ï³ññ»ñÇ (Li, Na, K, Mg, Ca, Sr, Al, Ti, V, Cr, Mn, Fe, Ni, Cu, Zn, Ga, Cd, Pb, Hg, It, U, F, I, S, As, Se ¨ ³ÛÉÝ) ï³ñ³ÍáõÙÁ ¹Çï³ñÏ»Éáõ ѳٳñ: ø³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ù³ñÙÝÇ Ù»ç ѳÝù³ÛÇÝ ï³ññ»ñÇ Ï³½ÙÁ áñáßíáõÙ ¿ ¹³ë³Ï³Ý Ù»Ãá¹áí` µáõë³Ï³Ý ½³Ý·í³ÍÇ ³ÛñáõÙáí: ²é³ç³ó³Í ÙáËÇñÁ »ÝóñÏíáõÙ ¿ ùÇÙÇ³Ï³Ý ³Ý³ÉǽǪ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ï³ññÇ å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ áñáß»Éáõ ѳٳñ: ²ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõ٠ϳï³ñí³Í µ³½Ù³ÃÇí ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ áõÕÕ³ÏÇ Ï³å ÙÃÝáÉáñïÇ ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý ¨ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ áñáß³ÏÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ïñ׳ïÙ³Ý ÙÇç¨: ø³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ñ³ïáõÏ ½·³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ µ³ó³ïñíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ ³Û¹ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ³ñï³ùÇÝ ÙÇç³í³Ûñ ¹áõñë µ»ñ»É ÏɳÝí³Í Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÁ, áñáÝù ³é³ç »Ý µ»ñáõÙ ÙáñýáÉá·Ç³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ýǽÇáÉá·Ç³Ï³Ý ˳ݷ³ñáõÙÝ»ñ: àñù³Ý ù³ñ³ùáëÝ ³í»ÉÇ Ùáï ¿ ³åñáõÙ ³ÕïáïÙ³Ý ³ÕµÛáõñÇÝ, ³ÛÝù³Ý Ýñ³ óÉáÙÝ ³í»ÉÇ ¿ ѳëï³ÝáõÙ` ·ñ»Ã» ³ÙµáÕçáíÇÝ ÏáñóÝ»Éáí åïÕ³µ»ñáÕ Ù³ñÙÇÝÁ: ØÃÝáÉáñïÇ Ñ»ï³·³ ³ÕïáïáõÙÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ Ýñ³Ý, áñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ÃdzϳûñûñÁ ·áõݳíáñíáõÙ »Ý ëåÇï³Ï³íáõÝ, ¹³ñãݳ·áõÛÝ Ï³Ù Ù³Ýáõ߳ϳ·áõÛÝ ·áõݳíáñáõÙÝ»ñáí, Ýñ³Ýù ÏÝ×éáïíáõÙ »Ý, ¨ µáõÛëÁ ٳѳÝáõÙ ¿: ´Ý³Ï³í³Ûñ»ñÇ ¨ Ëáßáñ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ Ùáï³Ï³ÛùáõÙ ³×áÕ ù³ñ³ùáë³ÛÇÝ µáõë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÝ ¿³å»ë ³½¹áõÙ ¿ ³Û¹ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý íñ³: Àëï Ýñ³Ýó ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³ï»É û¹Ç ³ÕïáïÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ Ù³ëÇÝ: ø³ñ³ùáëÝ»ñÝ ³é³í»É ÏïñáõÏ é»³Ïódz »Ý óáõó³µ»ñáõÙ SO2-Ç Ýϳïٳٵ: ÌÍÙµÇ ¹ÇûùëÇ¹Ç 0,5Ù·/Ù ÏáÝó»Ýïñ³óÇ³Ý Ù³Ñ³óáõ ¿ µáÉáñ ï»ë³ÏÇ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÛÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ, áñï»Õ SO2-Ç ÏáÝó»Ýïñ³óÇ³Ý ³ÝóÝáõÙ ¿ 0,3Ù·/Ù -Çó, ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ·áñÍ181

ݳϳÝáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý: ÌÍÙµÇ ¹ÇûùëÇ¹Ç ÙÇçÇÝ ÏáÝó»Ýïñ³3 ódzݻñÇ (0,3-Çóª 0,05Ù·/Ù ) ¹»åùáõÙ ³ÕïáïÙ³Ý ³ÕµÛáõñÇó Ñ»é³Ý³ÉáõÝ ½áõ·ÁÝóó ëϽµáõÙ ÝϳïíáõÙ »Ý ϻը³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ, ³ÛÝáõÑ»ï¨` ÃÇûճÛÇÝ (ýÇëódz, ɻϳÝáñ³, ùë³Ýïáñdz) ù³ñ³3 ùáëÝ»ñÁ, 0,05Ù·/Ù -Çó å³Ï³ë ÏáÝó»Ýïñ³ódzÛÇ ¹»åùáõ٠ѳÛïÝíáõÙ »Ý Ã÷³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ (áõëÝ»³, ³É»Ïïáñdz, ³Ý³åïÇËdz) ¨ áñáß ÃÇûճÛÇÝ (Éáµ³ñdz, å³ñÙ»Édz) ï»ë³ÏÝ»ñ: ø³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹áõÙ ¿ ëáõµëïñ³ïÇ ÃÃíáõÃÛáõÝÁ: Üñ³Ýù ß³ï É³í »Ý ³×áõ٠㻽áù ëáõµëïñ³ïÇ íñ³: ²ÛëåÇëáí, ÙÃÝáÉáñïÇ ³ÕïáïÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÝ Áëï ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ñ³Ý¹Çå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝí³Í »Ý Ñ»ï¨Û³É ûñÇݳã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³. 1. àñù³Ý áõÅ»Õ ¿ ³Õïáïí³Í ù³Õ³ùÇ û¹Á, ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ ùÇã »Ý Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ (ï³ëÝÛ³Ï ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É Ù»Ï-»ñÏáõëÁ): 2. àñù³Ý áõÅ»Õ ¿ ³Õïáïí³Í û¹Á, ³ÛÝù³Ý ͳé»ñÇ µÝ»ñÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ ³í»ÉÇ ùÇã Ù³ëÝ ¿ ͳÍÏíáõÙ ù³ñ³ùáëÝ»ñáí: 3. ú¹Ç ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ ½áõ·ÁÝóó ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³ÝÑ»ï³ÝáõÙ »Ý Ã÷³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ (áñáÝù ³×áõÙ »Ý û÷áõϳÛÇÝ Ó¨áí), áñÇó Ñ»ï᪠ÃÇûճÛÇÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, ¨ í»ñçáõÙ` ϻը³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ: ²Ûë ûñÇݳã³÷áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ ù³Ý³Ï³å»ë ·Ý³Ñ³ï»É û¹Ç Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ ó³Ýϳó³Í í³ÛñáõÙ: ú¹Ç ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ áñáßÙ³Ý Ù»Ãá¹ÇÏ³Ý Áëï ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ Í³é»ñÇ íÇ׳ÏÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: ø³Õ³ùÇ, ßñç³Ý³ÛÇÝ Ï»ÝïñáÝÇ, ·ÛáõÕ³Ï³Ý µÝ³Ï³í³ÛñÇ ÙÃÝáÉáñïÇ ³Õïáïí³ÍáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÁÝïñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Í³é³ï»ë³ÏÁ, áñÝ ³í»ÉÇ ß³ï ï³ñ³ÍáõÙ áõÝÇ Ñ»ï³½áïíáÕ ï³ñ³ÍùáõÙ: úñÇݳÏ, áñå»ë ëáõµëïñ³ï ϳñáÕ ¿ û·ï³·áñÍí»É Ù³Ýñ³ï»ñ¨ Éáñ»ÝÇÝ: ø³Õ³ùÁ (µÝ³Ï³í³ÛñÁ) µ³Å³ÝáõÙ »Ý ù³é³ÏáõëÇ Ñ³ïí³ÍÝ»ñÇ ¨ Ýñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñáõ٠ѳßí³ñÏáõÙ »Ý ѻﳽáïíáÕ Í³é»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ÃÇíÝ áõ ù³ñ³ùáëáí ͳÍÏí³Í ͳé»ñÇ ÃÇíÁ: ²å³ Ýϳñ³·ñáõÙ »Ý ÷áÕáóÇ Ï³Ù Í³éáõÕáõ »ñÏáõ ÏáÕÙ»ñáõÙ ³×áÕ Í³é»ñÇ µÝ»ñÇ 10x10ë٠ٳϻñ»ëÇ íñ³ ³×áÕ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ: Üϳñ³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ÝßíáõÙ »Ý

ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áõëáõÙݳëÇñí³Í ù³é³Ïáõëáõ Ù»ç Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï»ë³ÏÇ ½µ³Õ»óñ³Í ٳϻñ»ëÇ ïáÏáë³ÛÇÝ ã³÷Á, ÇÝãå»ë ݳ¨` ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ï»ÝëáõݳÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ (ù³ñ³ùáëÇ åïÕ³µ»ñáÕ Ù³ñÙÝÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ Ï³Ù µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝ, óÉáÙÇ ³éáÕçáõÃÛáõÝ Ï³Ù ÑÛáõÍí³ÍáõÃÛáõÝ): Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ͳéÇ íñ³ Ýϳñ³·ñíáõÙ »Ý ³éÝí³½Ý 4 ÷áñÓÝ³Ï³Ý Ù³Ï»ñ»ëÝ»ñ` »ñÏáõëÁ µÝÇ ÑÇÙùÇ Ùáï (Çñ³ñ ѳϳ¹Çñ ÏáÕÙ»ñáõÙ) ¨ »ñÏáõëÁ` 1,4–1,6Ù µ³ñÓñáõÃÛ³Ý íñ³: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ϳï³ñ»É ïíÛ³É ï³ñ³ÍùÇ ï³ñµ»ñ Ï»ï»ñáõÙ ù³ñ³ùáëÇ ÇÝã-áñ ï»ë³ÏÇ Ý»ñϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳ٠³é³ïáõÃÛáõÝÁ å³ñ½»Éáõ, ϳ٠ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ µáÉáñ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ѳßí³é»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ´³óÇ ï»ë³Ï³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ Ñ³Ûïݳµ»ñáõÙÇó, áñáßáõÙ »Ý ݳ¨ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ í³ñ¹³ÏÝ»ñÇ ã³÷»ñÁ ¨ ͳÍÏÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁª ïáÏáëÝ»ñáí: ̳ÍÏÙ³Ý ¨ ѳݹÇå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ïñíáõÙ ¿ 5 µ³É³Ýáó ë³Ý¹Õ³Ïáí (³ÕÛáõë³Ï 7.7): ²ÛëåÇëáí, ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ µ³É»ñáí ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ ³Ù»Ý ÙÇ áõëáõÙݳëÇñí³Í ÷áñÓÝ³Ï³Ý Ù³Ï»ñ»ë, ³ÛÉ Ý³¨ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ïÇåÇ ³×Ý Áëï ѳݹÇå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛ³Ý ¨ ͳÍÏÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ: лﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³í³ñïÇó Ñ»ïá ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëÝÛ³Ï Í³é»ñÇ íñ³ ϳï³ñíáõÙ ¿ µ³É»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÇ ÁݹѳÝñ³óáõÙ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ïÇåÇ ³×Ç Ñ³Ù³ñ` ϻը³ÛÇÝ (Î), ÃÇûճÛÇÝ (Â) ¨ Ã÷³ÛÇÝ (Â÷): ú¹Ç Ù³ùñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ»ÉÇ ¿ û·ïí»É ݳ¨ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ÷áËå³ïí³ëïÙ³Ý Ù»Ãá¹Çó, ³ÛëÇÝùÝ` ³Û¹ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ å³ïí³ëïáõÙÁ ѻﳽáïíáÕ ßñç³ÝÇ Í³é»ñÇ, ù³ñ»ñÇ, ÑáÕÇ íñ³: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÷áËå³ïí³ëïÙ³Ý ÙÇ ù³ÝÇ »Õ³Ý³ÏÝ»ñ: ÐáÕ³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ ï»Õ³÷áËíáõÙ »Ý ÑáÕÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ 20x20 ϳ٠50x50ëÙ ã³÷»ñÇ ÙáÝáÉÇïÝ»ñáí: Â÷³ÛÇÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ï»Õ³÷áË»É Ñ³ïáõÏ ³ÝáÃÝ»ñÇ Ï³Ù ó³Ýó»ñÇ Ù»çª Ï³Ëí³Í íÇ׳ÏáõÙ: ¾åÇýÇï³ÛÇÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ï»Õ³÷áËíáõÙ »Ý ³ÛÝ ×ÛáõÕ»ñÇ Ï³Ù Ï»Õ¨Ç ÏïáñÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, áñáÝó íñ³ ¹ñ³Ýù ³×»É »Ý: лﳽáïíáÕ ßñç³ÝáõÙ ³Û¹ Ï»Õ¨Ý áõ ×ÛáõÕ»ñÁ ¿åÇýÇïÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ ³Ùñ³óÝáõÙ »Ý ÝáõÛÝ µ³ñÓñáõÃÛ³Ý íñ³ ³ÛÝ Í³é³ï»ë³ÏÇÝ, áñÇó í»ñóí»É »Ý (ͳéÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ×ÛáõÕ»ñÝ ³Ùñ³óÝáõÙ

»Ý ѳïáõÏ ï³Ëï³ÏÝ»ñÇ áõ ëÛáõÝ»ñÇ íñ³): Աղյուսակ 7.7 Քարաքոսների հանդիպելու հաճախականության ն ծածկման աստիճանի գնահատումը ըստ 5 բալանոց սանդղակի (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005) гݹÇå»Éáõ ѳ׳˳ϳÝáõÃÛáõÝÁ(%) 1. Þ³ï ѳ½í³¹»å 2. г½í³¹»å 3.г½í³¹»å 4. Ð³×³Ë 5. Þ³ï ѳ׳Ë

59-ից քիչ 5-20 20-40 40-60 60-100

̳ÍÏÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ(%) 1. Þ³ï ó³Íñ 2. ò³Íñ

3. ØÇçÇÝ

4. ´³ñÓñ 5. Þ³ï µ³ñÓñ

59-ից քիչ 5-20 20-40 40-60 60-100

·Ý³Ñ³ïáõÙ, µ³É

àñáß Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó (ëáíáñ³µ³ñ 4, 8, 12 ³ÙÇë Ñ»ïá) ·Ý³Ñ³ïíáõÙ »Ý ÷áËå³ïí³ëïí³Í ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 4 µ³É³Ýáó ë³Ý¹Õ³Ïáí. 1 – íݳëí³ÍùÝ»ñ ãÏ³Ý 2 – Ï³Ý áñáß ³ÝÝß³Ý íݳëí³ÍùÝ»ñ 3 – Ï³Ý áõÅ»Õ íݳëí³ÍùÝ»ñ 4 – óÉáÙÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ íݳëí³Í ¿: ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó, ³Ý³ÉÇ½Ç »Ý »ÝóñÏáõÙ íݳëí³ÍùÝ»ñÇ Ñ»ï¨Û³É Ýß³ÝÝ»ñÁ. - óÉáÙÇ ·áõݳíáñÙ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ, - óÉáÙÇ íñ³ ï³ñµ»ñ ·áõÛÝÇ µÍ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, - ëáõµëïñ³ï³ÛÇÝ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ³Ùñ³óÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ ÷áùñ³óáõÙÁ, - óÉáÙÇ íñ³ ×»Õù»ñÇ Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ, - åïÕ³µ»ñáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ãí³ù³Ý³ÏÇ Ï³Ù Ñ³ïáõÏ í»·»ï³ïÇí ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ (ǽǹÇáõÙÝ»ñ) ùã³óáõÙÁ: ä³ïí³ëïáõÙÁ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ï³ÉÇë ï»ë³ÏÝ»ñÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ¹ÇÙ³óÏáõÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ¨ ÇÝã-áñ ã³÷áí ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ѻﳽáï»É ³é³ÝÓÇÝ ³ÕïáïÇã ÝÛáõÃÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ: ²ÛëåÇëáí, ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ÙÇçáóáí Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ÇݹÇϳóÇ³Ý (ÉÇË»ÝáÇݹÇϳódz) ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç Ï³184

ñ¨áñ³·áõÛÝ ¨ Ù³ïã»ÉÇ Ù»Ãá¹Ý»ñÇó Ù»ÏÁ: ê³Ï³ÛÝ, û·ï³·áñÍ»Éáí ³Û¹ Ù»Ãá¹Á, ѳñÏ ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É, áñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙ, ³ñÓ³·³ÝùáõÙ »Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ó³Ýϳó³Í ÷á÷áËáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ñ³×³Ë ³ÝÑݳñ ¿ áñáᯐ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ íݳëí³ÍáõÃÛ³Ý ÏáÝÏñ»ï å³ï׳éÁ: ²é³ÝÓÇÝ ¹»åùáõÙ û¹Ç ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÁ ϳ٠ËáݳíáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ »Ý áõÝ»Ý³É ÙǨÝáõÛÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ: ä»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É Ý³¨ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÇ ³ÝÑ»ï³óáõÙÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ áã ÙdzÛÝ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙáí áõ ËáݳíáõÃÛ³Ý å³Ï³ëáí, ³Ûɨ ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙáí: ì»ñçÇÝë áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ ݳ¨ ͳé³ïáõÝÏáí, ÇëÏ ïÝϳñ³ÝÇó µ»ñí³Í ïÝÏÇÝ»ñÇ Ï»Õ¨Ç íñ³ ·ñ»Ã» µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ã³ÉáÙÝ»ñÁ: лÝó ë³ ¿ å³ï׳éÁ, áñ »ñÏñáñ¹³ÛÇÝ ³Ýï³éïÝϳñÏÁ ù³ñ³ùáë³ÛÇÝ ýÉáñ³ÛÇ ï»ë³Ï»ïÇó ß³ï ³í»ÉÇ ³Õù³ï ¿, ù³Ý ³é³çݳÛÇÝ ³Ýï³éÁ: ø³ñ³ùáëÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÙÁ å»ïù ¿ ëÏë»É ³ÛÝ ëáõµëïñ³ïÇó, áñÇ íñ³ Ýñ³Ýù Ó¨³íáñí³Í »Ý, ³ÛÝáõÑ»ï¨ áñáß»É Ã³ÉáÙÇ ïÇåÁ, ë»éÁ, ³å³ ù³ñ³ùáëÇ ï»ë³ÏÁ: àñáß ¹»åù»ñáõÙ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ½ÝÝ»É Ã³ÉáÙÇ Ï³Ù ³åáï»ódzÛÇ Ïïñí³ÍùÁ: ´³ñ³Ï Ïïñí³ÍùÝ»ñÁ ¹ÝáõÙ »Ý ³é³ñϳ۳ÏÇñ ³å³Ïáõ íñ³ ¨ ¹ÇïáõÙ Ù³Ýñ³¹Çï³ÏÇ ï³Ï, ³ÛÝáõÑ»ï¨ ³Û¹ å³ïÏ»ñÁ ѳٻٳïáõÙ »Ý Ýϳñ-ÝÙáõßÇ Ñ»ï: ²é³ÝÓÇÝ ¹»åù»ñáõÙ ³í»ÉÇ ×Çßï áñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍáõÙ »Ý 黳ÏïÇíÝ»ñ, áñáÝó ÇݹÇϳïáñ³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿ ù³ñ³ùáëÝ»ñÇ Ù»ç ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ùÇÙÇ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ ϳ٠µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ:

7.3 ØÃÝáÉáñïÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç ýǽÇϳùÇÙÇ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ÒݳͳÍÏÝ Çñ Ù»ç Ïáõï³ÏáõÙ ¿ ·áñÍݳϳÝáõÙ ³ÛÝ µáÉáñ ÝÛáõûñÁ, áñáÝù ³ñï³Ý»ïíáõÙ »Ý ÙÃÝáÉáñï: ²Û¹ ³éáõÙáí ÓÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ¹Çïí»É áñå»ë û¹Ç Ù³ùñáõÃÛ³Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ÇݹÇϳïáñ: ²Ûëå»ë, ϳÃë³Û³ïÝ»ñÇÝ, Ù³½áõÃáí ³ß˳ïáÕ ßá·»Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ »ñϳÃáõÕ³ÛÇÝ Ñ³Ý·áõÛóÝ»ñÇÝ, ÍÍáõÙµ å³ñáõݳÏáÕ ¹Ç½»É³ÛÇÝ

í³é»ÉÇùáí ³ß˳ïáÕ ³íïáïñ³ÝëåáñïÇ Ù»Í Ñáëù»ñÇÝ ¨ ÙÇ ß³ñù ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñáÕ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ÝϳïíáõÙ ¿ ÍÍÙµÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ñÓñ å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝ: ²½áïÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñ å³ñáõݳÏáÕ ³ÝÃñáåá·»Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñ »Ý ѳٳñíáõÙ ³íïáïñ³ÝëåáñïÁ, ç»ñÙ³¿Ý»ñ·»ïÇÏ³Ý ¨ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ´³í³Ï³ÝÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ï³ÉÇë ݳ¨ ÓݳçñÇ pH-Á: êáíáñ³Ï³Ý (ã³Õïáïí³Í) íÇ׳ÏáõÙ ³ÛÝ ï³ï³ÝíáõÙ ¿ 5,5–5,8-Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ: Ø»ï³Éáõñ·Ç³Ï³Ý ·áñͳñ³ÝÝ»ñÇ, æ¾Î-»ñÇ, ϳÃë³Û³ïÝ»ñÇ Ùáï»ñùáõÙ, áñå»ë ϳÝáÝ, ÓÛ³Ý pH-Ý áõÝÇ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ñÅ»ù (ÃáõÛÉ ÑÇÙݳÛÇÝ Ï³Ù ÑÇÙݳÛÇÝ), áñÝ, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ, ϳåí³Í ¿ û¹Çó ó÷íáÕ ÙáËñ³ÛÇÝ Ù³ëÝÇÏÝ»ñÇ` ÑǹñáϳñµáݳïÝ»ñÇ, ϳÉóÇáõÙÇ, Ù³·Ý»½ÇáõÙÇ Ñ»ï: ²íïáÙáµÇɳÛÇÝ Ù³ÛñáõÕÇÝ»ñÇ »ñϳÛÝáõÃÛ³Ùµ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñï³Ý»ïíáÕ ³Í˳ÍÝÇ, ³½áïÇ, ÍÍÙµÇ ûùëǹݻñÇ ·»ñ³½³ÝóáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ÓݳͳÍÏÇ pH-Ý ÇçÝáõÙ ¿ ¹»åÇ ÃÃí³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñÁ:

ÒݳͳÍÏÇ ³Ý³ÉǽÁ å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ Ù»Ï ³Ý·³Ù, ³ÛÝ ¿Éª

ÓÙ»é³ÛÇÝ ë»½áÝÇ í»ñçÇÝ: ÒÛ³Ý ÝÙáõßÁ å»ïù ¿ í»ñóÝ»É ³ÙµáÕç ß»ñïÇó, ³å³ÏÛ³ ·É³ÝÇ Ï³Ù 3 ÉÇïñ³Ýáó µ³ÝϳݻñÇ Ù»ç: ÜÙáõßÁ ɳµáñ³ïáñdz µ»ñ»Éáõó Ñ»ïá å»ïù ¿ ÃáÕÝ»É, áñ ѳÉãÇ, ¨ çñÇ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÁ ѳëÝÇ ë»Ý۳ϳÛÇÝ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇÝ, ¨ Ñ»Ýó ³Û¹ å³ÑÇó å»ïù ¿ ëÏë»É ³Ý³ÉǽݻñÁ:

7.4 ØÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹Ç Ù³ùñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ Áëï ³íïáïñ³ÝëåáñïÇ µ»éÝí³ÍáõÃÛ³Ý ã³÷Ç Ð³ÛïÝÇ ¿, áñ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹Ç ³ÕïáïÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ »Ý ç»ñÙ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·»ïÇϳÝ, ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³íïáïñ³ÝëåáñïÁ, Áݹ áñáõÙ ù³Õ³ù³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³íïáÙ»ù»Ý³Ý»ñÝ ³Ù»Ý³Ñ½áñ ³ÕïáïÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ »Ý: Ø»ù»Ý³Ý»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñï³Ý»ïíáÕ ·³½»ñáõÙ ³éϳ »Ý ³í»ÉÇ ù³Ý 200 ùÇÙÇ³Ï³Ý ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ï³ññ»ñ: ¸ñ³ÝóÇó ³Ù»Ý³áõÅ»Õ ³ÕïáïÇãÝ»ñ »Ý ѳٳñíáõÙ ³Í˳ÍÝÇ ûùëǹݻñÁ (CO2,

CO), ³½áïÇ ûùëǹݻñÁ (NO2, NO, N2O, N2O5), ³Í˳çñ³ÍÇÝÝ»ñÁ, ÍÍÙµÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (SO2, SO3, H2S, CS2) ¨ ÙáõñÁ: ú¹Ç ³ÕïáïáõÙÝ ³íïáÙ»ù»Ý³Ý»ñÇó ³ñï³Ý»ïíáÕ ·³½»ñáí ųٳݳÏÇ ¨ ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ³Ýѳí³ë³ñ µÝáõÛà áõÝÇ: ¸ñ³ ѳٳñ ¿É ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ ×ß·ñÇï ѳßí³ñÏÁ ïíÛ³É µÝ³Ï³í³ÛñáõÙ: Àëï ë³ÝÇï³ñ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µÝ³Ï»ÉÇ ·áïáõÙ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ïñ³ÝëåáñïÇ ÑáëùÁ áã ³í»ÉÇ ù³Ý 200 ³íïáÙ»ù»Ý³ Ù»Ï Å³ÙáõÙ: ²íïáïñ³ÝëåáñïÇ µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ áñáß»Éáõ ѳٳñ ÁÝïñíáõÙ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý ÇÝï»ÝëÇí, ÙÇçÇÝ ¨ ó³Íñ ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý »ñè»ÏáõÃÛ³Ý ÷áÕáóÝ»ñ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ »ñè»ÏáõÃÛ³Ý »ñÏáõ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ϳï³ñíáõÙ ¿ Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ Ñ³ßí³ñϪ Áëï ï»ë³ÏÝ»ñÇ: ºñÏáõ ѳßí³ñÏáÕÝ»ñ ϳݷÝáõÙ »Ý ˳ãÙ»ñáõÏÇó Ñ»éáõ, áñáÝóÇó Ù»ÏÁ ѳßíáõÙ ¿, ÙÛáõëÁ ·ñ³ÝóáõÙ ï»ïñáõÙ: ØǨÝáõÛÝ Ñ³ßí³ñϳÛÇÝ Ï»ïáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿ ϳï³ñ»É µ³½Ù³µÝáõÛà ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñ. - ûñí³ ï³ñµ»ñ ųٻñÇÝ (ûñ³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ), - ß³µ³Ãí³ ï³ñµ»ñ ûñ»ñÇÝ, µ³Ûó ÝáõÛÝ Å³Ù»ñÇÝ (ß³µ³Ã³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ), - ï³ñí³ ï³ñµ»ñ 뻽áÝÝ»ñÇÝ, µ³Ûó ÙǨÝáõÛÝ ûñ»ñÇÝ (ïñ³ÝëåáñïÇ »ñè»ÏáõÃÛ³Ý ë»½áݳÛÇÝ ¹ÇݳÙÇϳ): êï³óí³Í ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳñ»ÉÇ ¿ ϳéáõó»É »ñè»ÏáõÃÛ³Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛ³Ý ·Í³å³ïÏ»ñÝ»ñ, áñï»Õ ÑáñǽáÝ³Ï³Ý ³é³ÝóùÇ íñ³ ï»Õ³¹ñíáõÙ ¿ ųٳݳÏÁ (ûñí³ Å³Ù»ñÁ, ß³µ³Ãí³ ûñ»ñÁ ϳ٠ï³ñí³ ë»½áÝÝ»ñÇ ûñ»ñÁ), ÇëÏ áõÕճѳ۳ó ³é³ÝóùÇ íñ³` »ñè»ÏáõÃÛ³Ý ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛáõÝÁ (Ù»ù»Ý³/ųÙ): ²Û¹åÇëÇ ·Í³å³ïÏ»ñÝ»ñÁ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ѳٻٳïíáõÙ »Ý ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï: ø³Õ³ùÇ Ï³Ù ïíÛ³É ï³ñ³ÍùÇ ³íïáïñ³ÝëåáñïÇ »ñè»ÏáõÃÛ³Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÝ ÁݹѳÝñ³óÝ»Éáõ ¨ ÙÇçÇÝ å³ïÏ»ñÁ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿, áñ ÁݹѳÝáõñ Ù»Ãá¹³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÁ µáÉáñ ÷áÕáóÝ»ñáõÙ ¨ óճٳë»ñáõÙ å³Ñå³ÝíÇ, ѳßí³ñÏÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óí»Ý ÝáõÛÝ Ó¨áí` ÷áÕáóÝ»ñÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ïí³ÍÝ»ñáõÙ:

ԳԼՈւԽ 8. ՀՈՂԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Հողի վրա անթրոպոգեն ազդեցությունն առաջին հերթին իր վրա է կրում հողի բիոտիկ համալիրը: Այդ ազդեցությունները բնութագրելու համար կարելի է հիմնվել հողային օրգանիզմների վիճակի փոփոխությունների վրա, որոնցից ինդիկատորային տեսակի բույսերն առավել լավ կարող են արտացոլել հողի աղտոտվածության, ջրային ռեժիմի, թթվության, սննդատարրերով ապահովվածության, բերրիության վիճակը: Տարիներ շարունակ հետնելով բույսերի աճի ու բերքատվության տվյալներին` կարելի է որոշել անթրոպոգեն բեռնվածությունը հողատարածքների վրա: Ստուգիչ ն փորձնական դաշտերում կարելի է օգտագործել այնպիսի չափանիշներ, ինչպիսիք են բույսերի տեսակային բազմազանությունը, դոմինանտ տեսակների կազմը, տեսակների հանդիպելու հաճախականությունը, բույսերի մորֆոլոգիական փոփոխությունները, բույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների տարածումն ու վարակվածության աստիճանը:

8.1 ÐáÕÇ ³ÝÃñáåá·»Ý ³ÕïáïÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ µÇáïÇÏ Ñ³Ù³ÉÇñÇ ¹»ñÁ ³·ñá¿Ïáѳٳϳñ·»ñáõÙ Շրջակա միջավայրի աղտոտման նկատմամբ էկոհամակարգերի կայունության գնահատման ժամանակ առանձնահատուկ նշանակություն ունի հողի կայունությունը: Դա բխում է նրանից, որ հողերը երկրագնդի վրա կյանքի ապահովման անփոխարինելի ռեսուրս են, ն բացի դրանից, հենց հողերը կարող են ունենալ պաշտպանական ամենամեծ դերը բնական ջրերի, մթնոլորտի ն բուսականության նկատմամբ: Իրականացնելով պաշտպանական ֆունկցիաներ` միննույն ժամանակ հողերը կարող են դառնալ շատ քիմիական նյութերի կուտակման օբյեկտ, որտեղից աստիճանաբար աղտոտվում են բնական ջրերը ն վտանգ ներկայացնում բույսերի համար: Այդ աղտոտիչներից են նիտրատների, ֆոսֆատների, պեստիցիդների, ծանր մետաղների, ֆտորիդների, նավթամթերքների թույլատրելի արժեքները գերազանցող քանակները: Քիմիական աղտոտման նկատմամբ հողերի կայունությունը էականորեն տարբեր է, ն դա կախված է նրա մի շարք հատկություններից`

հումուսի պարունակությունից, մեխանիկական կազմից, կարբոնատությունից, միջավայրի ռեակցիայից, կլանողունակությունից ն այլն: Շատ մեծ ազդեցություն ունի ջրային ռեժիմը: Աղտոտման նկատմամբ հողի կայունությունը կախված է հողային պրոֆիլի կառուցվածքից, հողաերկրաքիմիական արգելքների առկայությունից, որոնք ունակ են արգելակելու աղտոտիչ նյութերի հոսքը ն տեղաշարժը: Հողերի քիմիական աղտոտիչներն ըստ իրենց ազդեցության բնույթի կարող են դասակարգվել 2 խմբի` պեդոքիմիական ակտիվ նյութեր, որոնք ունակ են ազդելու թթվահիմնային կամ օքսիդավերականգնման գործոնների վրա (հանքային թթուներ, հիմքեր, կարբոնատներ, ծծմբաջրածին, մեթան), կենսաքիմիական տեխնոգեն ակտիվ նյութեր, որոնք ներգործում են անմիջապես կենդանի օրգանիզմների վրա (ծանր մետաղներ, պեստիցիդներ, պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններ): Տեխնածին հոսքերով հողի մեջ մտնող տարրերի զգալի մասը կուտակվում է նրա վերին շերտում, իսկ որոշ մասը հողի խոնավության, ինչպես նան մեխանիկական ճանապարհով հողային ֆաունայի գործունեության միջոցով, թափանցում է խորը շերտերը: Մթնոլորտը ն հողերն աղտոտող գազափոշային արտանետումների ազդեցության տակ խախտվում կամ հիմնովին ոչնչանում են բնական ֆիտոցենոզները, որը նան հանգեցնում է էրոզիոն գործընթացների ակտիվացման: Գազափոշային արտանետման հետնանքով բույսերի ճնշվածության ն ոչնչացման, ինչպես նան հողածածկույթի աղտոտման առավելագույն գոտին արտանետման աղբյուրից տարածվում է մինչն 5-10 կմ, իսկ հաճախ` մի քանի տասնյակ կիլոմետր: Տեխնոգենեզը խիստ բացասաբար է ազդում հողի վիճակի վրա, ն դա առաջին հերթին նկատվում է անձրնաորդերի քանակի նվազման վրա: Արտանետման աղբյուրից մինչն 600 մ հեռավորության վրա անձրնաորդերը գործնականում բացակայում են, իսկ 1500 մ-ի վրա նրանց քանակը խիստ ցածր է ֆոնի հետ համեմատած: Դա ցույց է տալիս, որ արտանետման աղբյուրների մոտակայքերում հողն ուղղակի մեռնում է: Քիմիական աղտոտման ազդեցության արդյունքում նվազում է ագրոէկոհամակարգերի արդյունավետությունը (աղյուսակ 8.1): Աղտոտված կերերով կերակրվող կովերի քաշը ն կաթնատվությունը մոտ 20-379-ով ցածր է` մաքուր կերերով սնվողների համեմատ:

Աղյուսակ 8.1 Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության անկումը` կախված վնասակար նյութերի արտանետման աղբյուրի հեռավորությունից, 9 (ըստ Բալացկու, 1979 - Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի. Չեկերես, 2000)

Ø߳ϳµáõÛëÁ

лé³íáñáõÃÛáõÝÁ ³ÕµÛáõñÇó, ÏÙ 2-3

òáñ»Ý

18,7

9,4

²ßáñ³

15,2

7,6

¶³ñÇ

24,4

12,2

ì³ñë³Ï

31,1

15,5

º·Çåï³óáñ»Ý

25,0

12,5

γñïáýÇÉ

35-47

18-24

Ö³Ïݹ»Õ

25-62

13-31

ìáõß

62,6

31,3

ºñ»ùÝáõÏ

33,1

16,6

²éíáõÛï

37,8

18,9

¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳµáõÛë»ñÁ Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÇ Ýϳïٳٵ áõÝ»Ý ï³ñµ»ñ ϳÛáõÝáõÃÛáõÝ: àõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ ÙÇ ù³ÝÇ Ãáõݳíáñ ·³½»ñÇ ï¨³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ï³ñµ»ñ µáõÛë»ñÇ íñ³ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ íï³Ý·Ç ï³ñµ»ñ ³ëïÇ׳ÝÝ»ñáí (³Õ. 8.2): ´áõÛë»ñÇÝ ½·³ÉÇ íÝ³ë »Ý Ñ³ëóÝáõÙ ÍÍÙµÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÙÃÝáÉáñïÇ Ù»ç »Ý ÙïÝáõÙ ï»ËÝá·»Ý ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: âÝ³Û³Í ÍÍáõÙµÁ µáõÛë»ñÇ Ñ³Ýù³ÛÇÝ ëÝݹ³éáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÇó ¿, ë³Ï³ÛÝ µáõÛë»ñÇ Ï³Ý³ã ½³Ý·í³ÍÇ íñ³ Ýñ³ áõÝ»ó³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ³ÏÝѳÛï ¿: ÌÍÙµÇ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³ç³óÝáõÙ »Ý ëåÇï³Ï ¨ ¹³ñãݳ·áõÛÝ Ý»ÏñáïÇÏ µÍ»ñ ¨ ï»ñ¨Ý»ñÇ çÕ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ý»Ïñá½Ý»ñ:

Աղյուսակ 8.2 Մթնոլորտի հիմնական աղտոտիչների թունավորության աստիճանը տարբեր գյուղատնտեսական բույսերի համար (Գուդերիան, 1979 - Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000)

´áõë³ï»ë³ÏÁ 1.ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳµáõÛë»ñ гó³Ñ³ïÇϳÛÇÝ Ù߳ϳµáõÛë»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ »·Çåï³óáñ»Ý ²ñ¨³Í³ÕÇÏ ¨ ³ÛÉ ÛáõÕ³ïáõÝ»ñ γñïáýÇÉ Ö³Ïݹ»Õ, ϳճٵ ¸¹Ù³½·ÇÝ»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÇ µáõÛë»ñ 2.λñ³ÛÇÝ Ù߳ϳµáõÛë»ñ

гó³Ñ³ïÇϳÛÇÝ, ѳïÇϳÛÇÝ ¨ ѳïÇϳËáï³ÛÇÝ

λñ³ÛÇÝ ÃÇûéݳͳÕϳíáñÝ»ñ

λñ³ÛÇÝ Ï³Õ³Ùµ

3.äïÕ³ïáõ ¨ ѳï³åïÕ³ÛÇÝ µáõÛë»ñ Ðݹ³íáñÝ»ñ Îáñǽ³åïáõÕÝ»ñ гï³åïÕ³ÛÇÝ µáõÛë»ñ, ÑáõÝ³Ï³Ý ÁÝÏáõÛ½ îËÉ»ÝÇ (åݹáõÏ»ÝÇ) ʳÕáÕ ºÉ³Ï (·»ïݳÙáñÇ) 4.²Ýï³é³ÛÇÝ µáõÛë»ñ ºÕ¨ÝÇ, ì»ÛÙáõïÇ ëá×Ç êá×Ç, Ï»Ýë³Í³é, Ï»ÝÇ, Ýá×Ç, ·ÇÑÇ, ï»ñ¨³íáñ ͳé»ñ 5.¸»Ïáñ³ïÇí µáõÛë»ñ Þáõ߳ݳ½·ÇÝ»ñ ¶áñïÝáõϳ½·ÇÝ»ñ, í³ñ¹³½·ÇÝ»ñ ÂÇûéݳͳÕϳíáñÝ»ñ Êáñ¹»ÝÇÝ»ñ, ³ñ³Édz½·ÇÝ»ñ ػ˳ϳ½·ÇÝ»ñ гí³Ùñ·³½·ÇÝ»ñ, µ³ñ¹³Í³ÕϳíáñÝ»ñ

SO2

HF

HCl

Ծանոթություն. թվերով նշված են թունավորության աստիճանը` 1 – շատ թույլ, 2 – թույլ, 3 – միջին, 4 – ուժեղ, 5 – շատ ուժեղ:

Կերային բույսերի համար գնահատումը բերված է ըստ կանաչ կերի, խոտի ն սիլոսի: Բույսերի վրա ծծմբի միացություններից զգալի բացասական ազդեցություն ունի ՏՕ2-ը, որը տերններում կարող է փոխարկվել ծծմբական թթվի: Միննույն ժամանակ ՏՕ2-ի որոշ մասը, մտնելով նյութափոխանակության մեջ, առաջացնում է ծծումբ պարունակող ազատ ամինաթթուներ (ցիստին, մեթիոնին, գլուտատիոն), որը թունազրկման բնական ճանապարհներից մեկն է: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ՏՕ2-ի ֆիտոտոքսիկ (բույսերի համար թունավոր) կոնցենտրացիան տատանվում է 50-90 մկգ/մ -ի սահմաններում: Կարտոֆիլը դիմանում է մթնոլորտում առկա ՏՕ2-ի բավականին մեծ կոնցենտրացիայի ազդեցությանը` 250 մկգ/մ , առանց որնէ վնաս կրելու:

Նկ. 8.1 Ծառաբույսերի ն խոտաբույսերի տերնների վնասվածության ախտանիշը ՏՕ2-ի ազդեցությունից (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) ա - կեչի, կաղնի ն հաճարենի, բ - գեորգենի ն թխկի, գ - երեքնուկ, առվույտ, հլածուկ

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար վտանգավոր թունանյութ է համարվում ֆտորը (F): Ֆտորի միացությունները կարող են լինել գազերի (ՒF,ՏiF4, Ւ2ՏiF2, ՇF4), ինչպես նան պինդ մասնիկների ն աերոզոլների (NՅF, ՇՅF2, NՅ3ՃlF6, ՃlF3, NՅ2ՏiF6) ձնով: Ֆտորի պարունակությունը չաղտոտված ագրոէկոհամակարգերի մթնոլորտում կազմում է 1∙10 մգ/մ : Ֆտորի միացություններով հողերի աղտոտման հիմնական վտանգը կապված է նրա ջրալույծ ձների կուտակման հետ, որոնք ռեակցիայի մեջ են մտնում ինչպես օրգանական, այնպես էլ անօրգանական նյութերի հետ: Հողի կողմից ադսորբցիայի ժամանակ ֆտորի անիոնները փոխազդում են կլանող կոմպլեքսի հետ, որի արդյունքում այդ մասնիկները ձեռք են բերում բացասական լիցք, որոնք վանում են իրար: Արդյունքում փոխվում են հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, նվազում բերրիությունը: Ըստ ժամանակակից պատկերացումների ֆտորը չի մասնակցում շատ բույսերի նյութափոխանակությանը, սակայն միննույն ժամանակ դժվար է թունազրկվում: Բույսերի ինտոքսիկացիայի նշանները երնում են հյուսվածքներում 1,5-2,0 մգ/կգ կոնցենտրացիայով կուտակվելու դեպքում: Բույսերի վրա ֆտորի թունավոր ազդեցությունն առաջին հերթին արտահայտվում է տերնների եզրերի նեկրոզով, իսկ ուժեղ թունավորության դեպքում տերնը ստանում է կարմրա-դարչնագույն գունավորում: Ֆտորի ազդեցության նկատմամբ բավականին դիմացկուն են նան բամբակենին, թեյի թփերը, որոնց հյուսվածքներում առաջանում են Ճl-F կոմպլեքսներ` դրանով իսկ նվազեցնելով այդ երկու տարրերի թունավորությունը: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերը չի կարելի աճեցնել ֆտորի արտանետման աղբյուրից մինչն 3 կմ հեռավորության շառավղում: Ֆտորով աղտոտված անասնապահական կերերը պետք է խառնվեն մաքուր կերերի հետ` նրանց ազդեցությունը թուլացնելու համար: Հացահատիկային մշակաբույսերի վրա ֆտորի բացասական ազդեցությունը նվազեցնելու համար արդյունավետ միջոցառում է համարվում բույսերի 3-անգամյա սրսկումը կալցիումական սելիտրայի (ՇՅ(NՕ3)2) 0,19 լուծույթով: Արդյունաբերական օբյեկտների մոտակայքում հողերը ն մշակաբույսերը զգալի վնաս են կրել նան ազոտի դիօքսիդի բարձր կոնցենտրացիաներից, որն ուղղակիորեն անդրադառնում է ագրոէկոհամակարգերի արդյունավետության վրա: Ազոտի դիօքսիդի ազդեցությունը բույսերի տերնների վրա արտահայտվում է մուգ ն դարչնագույն

նեկրոզներով, ֆոտոսինթեզի ն աճի թուլացմամբ: Քիմիական աղտոտիչներն ուղղակի ն անուղղակի բացասական ազդեցություն ունեն հողի բիոտի վրա: Այդ կարնոր ցուցանիշի մասին ստույգ տեղեկություններ ստանալու կիրառական մեթոդներից են հողի մանրէների քանակի ճիշտ հաշվարկը ն հողի, այսպես կոչված, շնչառության կամ արտադրված ՇՕ2-ի քանակության որոշումը: Հողից արտանետվող ՇՕ2-ի որոշման համար կան պարզ սարքավորումներ, որոնք կլանում են ՇՕ2-ը (օրինակ` հիմքի լուծույթի կողմից), ն հետագայում` տիտրման միջոցով, հաշվարկվում է նրա քանակը: Հողը բարդ համակարգ է, որի ամենահիմնական բաղադրիչներից մեկը նրա մեջ բնակվող կենդանի օրգանիզմներն են: Այդ օրգանիզմների գործունեությունից է կախված նյութերի կենսաբանական շրջանառության ինտենսիվությունը, մթնոլորտի ազոտի ֆիքսումը (թիթեռնածաղկավոր բույսերի միջոցով ֆիքսումը անվանում են կենսաբանական ազոտ), հողի ինքնամաքրման հատկությունը ն այլն: Հողային մասնիկները` հատկապես կոլոիդային ն տղմային ֆրակցիաները, շնորհիվ իրենց մեծ գումարային մակերեսի դիսպերսականության, ունեն կլանելու ունակություն: Այդ հատկությունը ունի մեծ էկոլոգիական նշանակություն, քանի որ հողին հնարավորություն է տալիս կլանելու-ադսորբելու տարբեր միացություններ (այդ թվում թունավոր նյութեր), ն դրանով իսկ խանգարում է նրանց մուտքը սնման շղթա: Ըստ Վ.Տիշլերի (1955) հողի վերին շերտը կազմված է միջին հաշվով 939 հանքային ն 79 օրգանական նյութերից:

Հողի վերին շերտի սխեմատիկ կառուցվածքը (Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2002)

Հողի օրգանական նյութի 859-ը մեռած օրգանական նյութերն են, 109-ը` բույսերի արմատները ն 59-ը` էդաֆոնը (կենդանի օրգանիզմներ, որոնք ապրում են հողում): Միջին հաշվով հողը պարունակում է 2-3 կգ/մ կենդանի օրգանիզմներ (բույսեր ն կենդանիներ) կամ 20-30 տ/հա: Ընդ որում, չափավոր կլիմայական գոտում բույսերի արմատները կազմում են 15 տ/հա, միջատները` 1 տ, անձրնաորդերը` 500 կգ (250 հազար` մեկ հա վարելահողում), նեմատոդները` 50 կգ, խեցգետնանմանները` 40 կգ, խխունջները ն լորձնամաշկավորները` 20 կգ, կրծողները` 20 կգ, բակտերիաները` 3-10 տ, սնկերը` 3-10 տ, ակտինոմիցետները` 1,5 տ, պարզագույնները` 100 կգ, ջրիմուռները` 100 կգ/հա: Հողային ֆաունայի դերը չափազանց մեծ է հատկապես օրգանական փռվածքի նախնական քայքայման գործում: Անձրնաորդերը, սնվելով օրգանական փռվածքով, այն վեր են ածում օրգանական կոմպլեքսային ածանցյալ նյութերի, որոնք հետագայում քայքայվում են բակտերիաների, ակտինոմիցետների ն սնկերի կողմից` առաջացնելով ելակետային հանքային նյութեր, որոնք էլ նորից յուրացվում են բույսերի կողմից: Այդ բոլոր օրգանիզմները մշտապես գտնվում են փոխազդեցության մեջ ն բավականին կայուն են ժամանակի ն տարածության մեջ: Որոշ օրգանիզմներ ունեն ֆերմենտատիվ հզոր ապարատ ն ունակ են շրջակա միջավայրում արտադրելու տարբեր թունավոր նյութեր, օրինակ` բորբոսասնկերը: Հողային բիոտի գործունեությունից է կախված հողի բերրիությունը, գյուղատնտեսական արտադրանքի որակը, շրջակա միջավայրի վիճակը: Տարբեր էկոլոգիական պայմաններում հողի բիոտիկ համալիրի գործունեության իմացությունը սկզբունքային նշանակություն ունի արդյունավետ ու կայուն ագրոէկոհամակարգեր ստեղծելու, էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանք ստանալու ն կենսոլորտի աղտոտումը նվազեցնելու համար: Տարբեր հողատիպերում ն էկոհամակարգերում գործում են տարբեր օրգանիզմներ, որոնք պայմանավորում են հողի բերրիության աստիճանը ն էկոհամակարգերի կայունությունը միջավայրի անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ: Օրինակ, սնահողերը բնութագրվում են բարձր բերքատվությամբ ն թունանյութերի նկատմամբ ուժեղ կայունությամբ, մինչդեռ հյուսիսային պոդզոլային ն ճմապոդզոլային հողերն ունեն ցածր բերրիություն, ինչպես նան ցածր կայունություն` անթրոպոգեն աղտոտման նկատմամբ: Որպես բնակության միջավայր հողի հետ ունեցած կապերի

տեսանկյունից կենդանիները միավորվում են 3 էկոլոգիական խմբերում` գեոբիոնտներ, գեոֆիլներ ն գեոկսեններ: Գեոբիոնտները այն կենդանիներն են, որոնք մշտապես ապրում են հողում ն նրանց զարգացման ամբողջ ցիկլն անցնում է հողային միջավայրում: Դրանցից են անձրնաորդերը (Lymbricidae), շատ առաջնային-անթն միջատներ: Գեոֆիլները այն կենդանիներն են, որոնց զարգացման փուլերից մեկը ընթանում է հողում: Այս խմբին են պատկանում միջատների մեծ մասը, բզեզները, մորեխները, մոծակները ն այլն, որոնց թրթուրները զարգանում են հողում, իսկ հասուն միջատները համարվում են տիպիկ հողաբնակներ: Գեոկսենները այն կենդանիներն են, որոնք երբեմն մտնում են հողի մեջ` թաքնվելու ն պաշտպանվելու համար, դրանցից են ուտիճները, կիսաթաղանթավորները, բզեզները, որոնք զարգանում են ոչ հողային պայմաններում, կրծողները ն այլ կաթնասուններ, որոնք ապրում են հողաբներում: Հողային բիոտի քանակը ն ակտիվությունը կախված է աշխարհագրական պայմաններից, կլիմայից, հողատիպից, բուսածածկույթից ն այլն: Հողի միկրոօրգանիզմները լավագույնս ուսումնասիրվել են ակադեմիկոս Միշուստինի կողմից: Ըստ օքսիդացման բնույթի այդ միկրոօրգանիզմները գործում են աերոբ ն անաերոբ պայմաններում, իսկ ըստ սնուցման ձնի նրանց մեջ կան ավտոտրոֆներ ն հետերոտրոֆներ: Հողային միկրոբնակչության հիմնական խմբերն են բակտերիաները, սնկերը, ակտինոմիցետները, բազմաթիվ ջրիմուռներ: Այդ օրգանիզմները բնութագրվում են բացառապես փոքր չափերով գ, ընդլայնակի (բակտերիալ բջջի զանգվածը կազմում է 2,92·10 կտրվածքի չափը` 0,5-1,0 մկմ): Միկրոօրգանիզմներին բնորոշ է կյանքի կարճ տնողությունը (մի քանի ժամից մինչն մի քանի օր), արտասովոր ֆերմենտատիվ ակտիվությունը, միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ բարձր զգայունությունը ն տոքսիններ առաջացնելու ունակությունը: Միկրոօրգանիզմների թվաքանակն ուժեղ տատանվում է` կախված հողաէկոլոգիական գործոններից: Միկրոօրգանիզմները բիոգեոցենոզներում տեղի ունեցող նյութերի շրջանառության մեջ խաղում են հիմնական դերը` եզրափակելով սնման շղթան, որի շնորհիվ բիոգեն նյութերը նորից վերադառնում են պրոդուցենտներին, այսինքն` շղթայի առաջին օղակին: Օրգանական նյութերի քայքայումից առաջացող ՇՕ2-ի 859-ը պատկանում է միկրոօրգանիզմների գործունեությանը ն միայն 159-ը` մնացած հողային կենդանիներին:

Նկ.8.2 Հողային միկրոօրգանիզմների դերը նյութերի շրջանառության մեջ (Տ.Ա. Խվան, 2003) Օրգանական նյութերի փոխակերպումը ն միկրոբային մետաբոլիզմի արդյունքում առաջացած գազերի փոխանակումն ուղեկցվում է հողային միկրոօրգանիզմների ն հողի առաջնային ու երկրորդային միներալների փոխազդեցությամբ: Այս պրոցեսը համարժեք է պրոդուցենտների կողմից իրականացվող ֆոտոսինթեզին: Եթե կանաչ

բույսերը կլանում են ածխաթթու գազը, ապա միկրոօրգանիզմներն էլ յուրացնում են օդի իներտ ազոտը ն բացի դրանից, լիթոսֆերայից վերցնելով հանքային տարրերը, մատչելի են դարձնում բույսերի համար: Հողի հանքային նյութերը քայքայվում են միկրոօրգանիզմների կողմից արտադրված օրգանական, անօրգանական թթուների ն հիմքերի ազդեցության տակ, իսկ նրանց շնչառության պրոցեսում արտազատված ածխածնի դիօքսիդը նպաստում է դժվարալույծ ֆոսֆատների լուծելիությանը ն բույսերի կողմից նրանց յուրացմանը: ՇՅ3(ՔՕ4)2 + 2ՇՕ2 + 2Ւ2Օ  2ՇՅՒՔՕ4 + ՇՅ(ՒՇՕ3)2 Հողային միկրոօրգանիզմների կողմից ֆիքսված ազոտը համարվում է կենսաբանական ազոտ ն էկոլոգիական տեսակետից ամենամաքուրն է բույսերի համար: Ցամաքային էկոհամակարգերում ապրող միկրոօրգանիզմների կողմից ֆիքսված ազոտի գումարային քանակը տարեկան կազմում է 175-190 մլն տ, որից 90-110 մլն տոննան ընկնում է ագրոէկոհամակարգերի հողերին: Կենսաբանական ազոտի բաժինը կազմում է աշխարհում արտադրվող տարվա ամբողջ բերքի մեջ եղած ազոտի 60-909-ը (Վ.Ա.Չերնիկով. Ա.Ի.Չեկերես, 2000): Ազոտ ֆիքսող միկրոօրգանիզմները բաժանվում են սիմբիոտիկ ն ոչ սիմբիոտիկ խմբերի: Ոչ սիմբիոտիկ ազոտֆիքսատորներն իրենց հերթին բաժանվում են ազատ ապրող (որոնք անմիջականորեն կապված չեն բույսերի արմատների հետ) ն զուգորդված (ասոցիացված) ձների, որոնք ապրում են ռիզոսֆերայում (արմատաբնակ շերտ) կամ արմատների ն տերնների մակերեսին: Ազատ ապրող միկրոօրգանիզմների կողմից տարեկան 1հա-ի հաշվով արտադրվում է տասնյակ ն հարյուրավոր կգ ազոտ, որի ակտիվությունը կախված է միջավայրի պայմաններից (հողատիպ, ջերմաստիճան, խոնավություն ն այլն): Զուգորդված ազոտֆիքսացիան իրականացվում է այն միկրոօրգանիզմների կողմից, որոնք ապրում են բույսերի հետ համակցված, զուգորդված կենսակերպով ն այս դեպքում ֆիքսված ազոտի քանակը հիմնականում կախված է լինում ռիզոսֆերայի մեջ մտնող մատչելի օրգանական նյութերի ն էներգիայի քանակից ու որակից: Այս պրոցեսը սերտորեն կապված է ֆոտոսինթեզի պրոցեսի հետ: Ոչ սիմբիոտիկ ազոտֆիքսացիայի արդյունքում առաջացած ազոտի միջինացված ռեալ քանակությունը, որը մտնում է հողի ընդհանուր ազոտի հաշվեկշռի մեջ, տարեկան կազմում է 15կգ/հա:

Սիմբիոտիկ ազոտֆիքսատորները (պալարաբակտերիաները) ապրում են բույսերի հյուսվածքներում, որոնք տերնների կամ արմատների վրա առաջացնում են հատուկ գոյացումներ` պալարիկների տեսքով, ն որոնց մեջ էլ տեղի է ունենում մթնոլորտի ազոտի ֆիքսումը: Այդ գոյացումները կոչվում են նան բակտերոիդներ ն փաստորեն հանդիսանում են տեր` թիթեռնածաղկավոր բույսերի բջիջների օրգանելներ: Կենսաբանական ֆիքսացիայի հաշվին հողում ազոտի պաշարների լրացման պրոցեսը կարնոր է նան էներգետիկական (տնտեսական) տեսանկյունից, քանի որ ազոտական հանքային պարարտանյութերի վրա կատարվող ծախսերը կազմում են գյուղատնտեսության մեջ ներդրվող ընդհանուր գումարի մոտ 309-ը: Ազոտ ֆիքսող միկրոօրգանիզմների գործունեության սկզբունքը ներկայումս լայնորեն օգտագործվում է կենսախտանյութերի (բիոպրեպարատներ) ստացման համար, որը հիմնվում է միկրոօրգանիզմների ակտիվ շտամների կիրառման վրա, ինչպիսին է նիտրագինը: Եվ եթե սկզբնական շրջանում այդ խտանյութերը պատրաստվում էին սիմբիոտիկ միկրոօրգանիզմների բազայի վրա, ապա հիմա արդեն նան` ոչ սիմբիոտիկ շտամների հիման վրա: Միկրոբային կենսազանգվածը պարունակում է բույսերին անհրաժեշտ տարբեր նյութեր: Նրանց բջիջներում պարունակվում է 129 ազոտ, 39 Ք2Օ5 ն 2,29K2Օ: Միկրոբային կենսազանգվածի չոր նյութի 539-ը կազմում են սպիտակուցները, 169-ը` շաքարները, 189-ը` նուկլեինաթթուները, 109-ը` ճարպերը, 39-ը` ֆերմենտները, վիտամինները, անտիբիոտիկները ն այլն: Միկրոօրգանիզմներն, ունենալով բացառիկ զգայունություն ն տեսակային մեծ բազմազանություն, կարող են ծառայել որպես էկոհամակարգի վիճակը բնութագրող ինդիկատորներ: Անթրոպոգեն աղտոտված հողերում միկրոօրգանիզմների (հատկապես հետերոտրոֆ աերոբ ձների) քանակը 7-10 անգամ քիչ է: Դրա հետ կապված ընկնում է նան մթնոլորտի ազոտի ֆիքսման ակտիվությունը: Միկրոօրգանիզմների բարձր ֆերմենտատիվ ակտիվությունն է որոշում հողում հայտնված ն կուտակվող թունավոր նյութերի քայքայման գործընթացի արագությունը: Հողի հիմնական ֆունկցիոնալ հատկությունները ն բիոտիկ համալիրը մարդու արտադրական գործունեության հետնանքով կարող են խախտվել ն վատանալ: Այդպիսի խախտումներից մեկը հողի հոգնածությունն է, որը արտահայտվում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի

բերքատվության կտրուկ անկումով: Այդ երնույթը դիտվում է անհերթափոխ մշակության դեպքում, երբ տվյալ տարածքում խախտվում է մշակաբույսերի ցանքաշրջանառությունը: Հողերի հոգնածության հիմնական պատճառներն են բույսերի արմատների ն միկրոօրգանիզմների կողմից արտադրվող թունավոր նյութերի կուտակումը հողում, յուրահատուկ վնասատուների բազմացումը, մոլախոտերի ն հիվանդությունների տարածումը: Հողերի հոգնածության կանխման համար անհրաժեշտ է պահպանել ցանքաշրջանառություն, պարբերաբար հող մտցնել օրգանական պարարտանյութեր ն կատարել կանաչ պարարտացում: Հանդիսանալով ամենակարնոր կենսաապահովման բաղադրիչը` հողը բոլոր ժամանակներում մարդու կողմից ամենաբազմակողմանի ն լայնամասշտաբ ճնշման ենթարկվող օբյեկտն է եղել, ն մնում է այդպիսին: Համաձայն Բ.Գ.Ռոզանովի գնահատման` մարդկային պատմության մեջ նրա անմիջական գործունեության հետնանքով քայքայվել ն դեգրադացվել է 20 մլն կմ հող, որը գերազանցում է ներկայումս աշխարհում մշակվող հողատարածքները` 15 մլն կմ : ՄԱԿի կողմից 1992թ. Ռիո-դե-Ժանեյրոյում տեղի ունեցած շրջակա միջավայրի համաշխարհային կոնֆերանսում նշվում է, որ ներկայումս ծայրահեղ դեգրադացիայի մեջ է աշխարհի հողերի 19-ը, ուժեղ դեգրադացիայի` 159-ը, չափավոր` 469-ը ն թեթն` 389-ը: Ըստ որում, դեգրադացման պրոցեսները 569-ով պայմանավորված են ջրային էրոզիայով, 289-ը` քամու էրոզիայով, 129-ը` քիմիական դեգրադացիայով ն 49-ը` ֆիզիկական դեգրադացիայով: Հողային ռեսուրսների վիճակի վատացումը ն հողերի բերրիության անկումը լուրջ սպառնալիք են ստեղծում ապագայում միլիոնավոր մարդկանց գոյության միջոցների բավարարման ն պարենային անվտանգության ապահովման ուղղությամբ: Հողի վիճակի վատացումն ուղղակիորեն անդրադառնում է ջրային ռեսուրսների վիճակի ն կենսաբազմազանության վրա: Այս ամենն առաջին հերթին անդրադառնում է հողի բիոտի վրա, իսկ քիմիական աղտոտիչներն իրենց վտանգավոր ներգործությունն են ունենում կյանքի կազմակերպական բոլոր մակարդակների վրա` սկսած գենից ն բջջից վերջացրած համակեցություններով: Անթրոպոգեն ծագման աղտոտիչները խախտում են համակեցություններում տեղի ունեցող նյութափոխանակության ն էներգափոխանակության պրոցեսները, քայքայում սնման շղթայում առկա ֆունկցիոնալ կապերը, թուլացնում օդի, հողի ն

ջրային օբյեկտների ինքնավերականգնումը: Անթրոպոգեն գործոնները (անջրդի ն ջրովի երկրագործության անարդյունավետ վարումը, չափից դուրս արածեցումը, հողերի ոչնչացումը շինարարությունների տակ, հողային մակերնույթի խախտումը ն թափոնապատումը, քիմիական ն ռադիոակտիվ աղտոտումը ն այլն) անկասկած, հողերի փչանալու գլխավոր պատճառներն են: Այդ բոլոր երնույթների ուսումնասիրումն ու գնահատումը, իսկ հետագայում` կանխատեսումն ու կանխարգելումը, հողի մոնիտորիգի կարնորագույն ու անմիջական խնդիրներն են:

8.2 Հողի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները Հողը շրջակա միջավայրի գլխավոր օբյեկտներից մեկն է` կենսոլորտի կենդանի ն անկենդան (բիոտիկ ն աբիոտիկ) բաղադրիչները միմյանց կապող կենտրոնական օղակը: Հողի լրիվ անալիզն աշխատատար է ն երկար ժամանակ է պահանջում: Սակայն հողի շատ առանձնահատկություններ, այդ թվում ն բերրիությունը, կարելի է որոշել ըստ հողում ապրող որոշ ինդիկատոր բույսերի վիճակի: Հողի ամենակարնոր հատկությունը նրա բերրիությունն է: Բերրի հողերում շատ լավ աճում ն պտղաբերում են բոլոր բույսերը: Այսպիսի հողերում բույսերի տերնները լինում են խոշոր, ունենում են մուգ կանաչ գույն ն առողջ տեսք: Սակայն առանձին բուսատեսակներ շատ ցայտուն են արձագանքում հողի վիճակին: Այսպես, օրինակ, հողի բարձր բերրիության մասին են վկայում ազնվամորին, եղինջը, թելախոտը, ասպիրակը, ծիծեռնախոտը, թթվառվույտը, կատվախոտը, մարգագետնային տափոլոռը, անքիստ ցորնուկը: Չափավոր (միջին) բերրիության ինդիկատորներ են երկտերնային անտառաշուշանը, մեղրուկը, սրնգեղեգը, սպնդուկը, մարեմխոտը (գետային), մարգագետնային շյուղախոտը, ձղկին, բերենիկե երկարատերնը: Հողի ցածր բերրիության մասին են վկայում հողային ճահճամամուռը, քարաքոսները, կատվի թաթը, հապալասենին, լոռամրգենին, փայլասենին, ագռավի ծաղիկը, բուրավետ հասմիկը: Հողի բերրիության նկատմամբ առանձնապես զգայուն չեն կծու գորտնուկը, սովորական ծտապաշարը, մարգագետնային դաշտավլուկը, սնագլխիկը, կծկավոր ոզնախոտը: Հողի բերրիության նկատ201

մամբ քիչ պահանջկոտ է սովորական սոճին: Բացի հողի բերրիության ընդհանուր մակարդակից, բույսերի տեսակային կազմով կարելի է պատկերացում ունենալ որոշ տարրերով հողի ապահովվածության մասին: Օրինակ, ազոտի բարձր պարունակության մասին է վկայում նիտրոֆիլ բույսերի` նեղտերն իշախոտի, ազնվամորու, եղինջի, սիզախոտի, սագաթաթիկի, մատիտեղի, ճնճղապաշարի առկայությունը: Ազոտով լավ ապահովվածության դեպքում բույսերն ունենում են մուգ կանաչ գունավորում ն ընդհակառակը` ազոտի անբավարարության դեպքում ի հայտ է գալիս բույսերի տերնների բաց կանաչ գույն, թույլ ճյուղավորում, սակավատերնություն: Կալցիումով բարձր ապահովվածության ինդիկատոր բույսեր են հանդիսանում թիթեռնածաղկավորները` առվույտը (մանգաղաձն), սիբիրական կվենին: Կալցիումի անբավարարության դեպքում գերակշռում են թթու հողերին բնորոշ բույսերը` կալցիֆոբները, որոնց թվին են պատկանում փայլասենին, մարգագետնախոտը, թրթնջուկը, ճահճամամուռը ն այլն: Այս բույսերը դիմացկուն են երկաթի, մանգանի, ալյումինի իոնների ազդեցության նկատմամբ: Հողի տարբեր ջրային ռեժիմների ինդիկատորային բույսեր են համարվում հիգրոֆիտները, մեզոֆիտները, քսերոֆիտները: Խոնավասեր (հիգրոֆիտներ) համարվում են խոնավ, երբեմն ճահճացած հողերում հարմարված բույսերը, ինչպիսիք են` թթվահատը (հապալասազգի), լավդանոնը (վայրի խնկունի), փայծաղախոտը, մռամոշը, պառնասիան, ճահճային զինգը, անտառային ճլախոտը, ճահճային շամադաղը (վարդազգի), ասպիրակը (վարդազգի), օձի ավելուկը, դաշտային անանուխը, ճահճային եզնախոտը: Մեզոֆիտներ համարվում են այն բույսերը, որոնք լավ աճում են խոնավության բավականին ապահովվածություն ունեցող, բայց ոչ գերխոնավ ու ճահճացած հողերում: Դրանցից են մարգագետնային խոտաբույսերի մեծ մասը` տիմոֆենկան, մարգագետնային աղվեսապոչը, կծկավոր ոզնախոտը, մարգագետնային երեքնուկը, սողացող սեզը, մկնային վիկը, մարգագետնային տափոլոռը, տերեփուկը: Անտառային մեզոֆիտներ են հապալասենին, քարամոշին, ասարոնը (սթեր), ոսկե վարդը, գետնամուշկը: Չոր վայրերում աճող բույսերը կոչվում են քսերոֆիտներ, որոնց թվին են պատկանում կատվի թաթը, մազանման ճուռակախոտը, թանթռնիկը (կծու, ծիրանագույն, մեծ), փետրախոտը, սպիտակ ագրխոտուկը (հացազգի), արջխաղողը, հողային քարաքոսները:

Գետնաջրերի (գրունտային ջրեր) մակարդակի դիտարկումների ժամանակ որպես ինդիկատորներ օգտագործվում են մի շարք խոտաբույսեր: Հայաստանում գետնաջրերի մակարդակի բարձրանալու պատճառով հողերի աղակալում դիտվում է միայն Արարատյան դաշտում, որտեղ հիմնական հողատիպը ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերն են: Այստեղ գետնաջրերի բարձր մակարդակի դեպքում անտառտնկարկներ գրեթե չկան: Նման տարածքներում չեն դիմանում նան պտղատու ծառերն ու խաղողի վազերը ն արագորեն բազմանում են սորգոն, եղեգնը, բոշխերը: Ծառերի չչորանալու համար գետնաջրերը պետք է լինեն 2,5-3,0 մ խորության վրա: Հողի թթվայնությունը նրա վիճակի ն որակի կարնոր բնութագրիչներից մեկն է: Բարձր թթվություն ունեն պոդզոլային, տորֆային, անտառային գոտու հողերը: Բարձր թթվությունը բացասաբար է ազդում մի շարք բույսերի աճի ն զարգացման վրա, ինչը պայմանավորված է հողում բույսերի համար վնասակար ալյումինիումի ն մագնեզիումի իոնների քանակի ավելցուկով: Դրանք բույսերի մեջ խախտում են ածխաջրերի ն սպիտակուցների նյութափոխանակությունը, դանդաղեցնում գեներատիվ օրգանների ձնավորումը` խաթարելով սերմերով բազմացումը, իսկ երբեմն` սպանում բույսին: Հողի բարձր թթվությունը ճնշում է հողային բակտերիաների կենսագործունեությունը, որոնք մասնակցում են մեռած օրգանական նյութերի քայքայմանը ն բույսերի համար մատչելի սննդատարրերի առաջացմանը: Լաբորատոր պայմաններում հողի թթվությունը կարելի է որոշել ունիվերսալ ինդիկատորային թղթով, Այլամովսկու սարքով, քՒ-մետրով (պոտենցիոմետրով), իսկ դաշտային պայմաններում` ինդիկատորային բույսերի օգնությամբ: էվոլյուցիայի ընթացքում, միջավայրի թթվահիմնային ռեակցիայի առումով, ձնավորվել են երեք խմբի բույսեր` ացիդոֆիլներ (թթու հողերի բույսեր), նեյտրոֆիլներ (չեզոք հողերի բույսեր), բազիֆիլներ (հիմնային հողերի բույսեր): Դաշտային պայմաններում ճանաչելով այդ բույսերի յուրաքանչյուր խմբի ներկայացուցիչներին, կարելի է մոտավորապես որոշել հողի թթվությունը (աղ. 8.3):

Աղյուսակ 8.3 Հողի թթվության ինդիկատոր բույսերը (ըստ Լ.Գ.Ռամենսկու, 1956 – Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005)

Խումբը

1. Ուժեղ ացիդոֆիլներ (թթվասերներ)

2. Չափավոր ացիդոֆիլներ (թթվասերներ)

3. Թույլ ացիդոֆիլներ

Կենսաինդիկատորները

հողի քՒ-ը

տորֆամամուռ, կանաչ մամուռներ, գայլաթաթ, գետնամուշկ տարեկան, գետնամուշկ տափակացված, փայլուկ մազուկային, կիզխոտ տերնապատյանային (սարի բամբակ), հազի խոտ 3,0 – 4,5 բազմատերնային, կատվի թաթ, իսլանդական մամուռ,կասանդրա, փայլասենի, դեշանախոտ ճմային, ձիաձետ դաշտային,ավելուկ ցածրահասակ (թթու խոտ) հապալասենի, հապալասենի կարմիր, լավդանոն (վայրի խնկունի), ցինգ ճահճային, ականջաբուրդ (կատվաթաթ), գորտնուկ թունավոր, արջխաղող, 4,5 – 6,0 յոթնաստղ եվրոպական, սրտնատերն ճահճային, մանուշակ շնային, դաշտակոտեմ մարգագետնային, եղեգնախոտ ցամաքային վահանապտեր արական, հողմածաղիկ գորտնուկային, մեղրուկ, ոսկեղինջ, զանգակ եղինջատերն, զանգակ լայնատերն, վայրի կորեկ սաղարթածավալ, բոշխ մազմզուկային, բոշխ 5,0 – 6,7 վաղորդյան, ազնվամորի, սն հաղարջ, բերենիկե երկարատերն, օձի ավելուկ, արծվապտեր, կովացորեն կաղնուտային, թթվառվույտ

4.Ացիդոֆիլայ կանաչ մամուռներ, ուռի այծի, հողային մամուռ, 4,5 – 7,0 ին-չեզոք փշատերն անտառների մամուռ

6. Չեզոքհիմնային (բազիֆիլ)

չխիմ եվրոպական, աղվեսապոչ մարգագետնային, երեքնուկ մարգագետնային, երեքնուկ սարի, բլդրղան սիբիրյան, օճառախոտ դեղային, 6,0 – 7,3 դաշտավլուկ մարգագետնային, ճարճատուկ, կանաչ ելակ, ճայկտուց խնդամոլային հազի խոտ, վայրի երիցուկ (ապրեմ-չապրեմ), առվույտ մանգաղաձն, բարակ ոտնուկ, սագի թաթ, 6,7 – 7,8 բոշխ բրդոտ, եղջերվառվույտ

7. Հիմնային (բազիֆիլ)

թանթրվենի սիբիրական, իլենի թեղի կոշտացած (խորդուբորդ)

5. Չեզոք

գորտնուկային,

7,8 – 9,0

Շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատումը ն անթրոպոգեն ներգործության աստիճանի որոշումը կարելի է կատարել սպիտակ երեքնուկի վրա հանդիպող ֆեների (բծերի) հաճախականության միջոցով: Ֆենը կենսաբանական տեսակի այս կամ այն ձնով ցայտուն արտահայտված նշանն է կամ հատկանիշը: Անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության տակ տարբեր բուսական ն կենդանական տեսակների պոպուլյացիաների մեջ ավելանում է յուրահատուկ ֆեներով (բծեր, նեկրոզներ, տարբեր գունավորումներ ն այլն) օրգանիզմների (առանձնյակների) հանդիպելու հաճախականությունը: Դա համարվում է բնական վիճակից շեղում ն ծառայում է որպես կենսաինդիկատոր շրջակա միջավայրի ցանկացած փոփոխության, այդ թվում` նան աղտոտվածության հայտնաբերման համար: Որպես ֆենոտիպային կենսաինդիկատոր կարելի է օգտագործել լայնորեն տարածված սպիտակ երեքնուկը – Trifolium repens (սողացող երեքնուկ): Միջավայրի աղտոտիչները երեքնուկի տերնների վրա առաջացնում են յուրահատուկ սպիտակ բծեր ն նույնիսկ` նախշեր: Դիտարկումները կատարվում են տերնների վրա առաջացած տարբեր նախշերի հաշվառմամբ ն այնուհետն դուրս է բերվում դրանց հանդիպելու հաճախականությունը` տոկոսներով: Հաշվառվում են նան առանց նախշերի տերնները: Ախտորոշումը պետք է իրականացնել տարբեր փորձահրապարակներում, որոնք իրարից տարբերվում են լանդշաֆտում ունեցած դիրքով ն անթրոպոգեն բեռնվածությամբ: Հողի վիճակը շատ լավ են արտացոլում հողային ջրիմուռները, որոնք հողի ամենաակտիվ միկրոօրգանիզմներից են: Դրանք օգտագործվում են կենսաինդիկացիայի նպատակով: Կենսաինդիկացիայի ժամանակ որոշակի դժվարություններ են առաջանում ջրիմուռների տեսակային կազմը որոշելիս, որի համար հետազոտությունները տարվում են նրանց ճյուղավորման մակարդակով (կապտականաչ, կանաչ, դեղնականաչ, դիատոմային): Հողային ջրիմուռները էկոլոգիական մի քանի խմբերի ամբողջություն են, որոնցից կենսաինդիկացիայի համար արժեքավոր են` 1. հողի մակերնույթին աճող ցամաքային ջրիմուռները, 2. մշտապես խոնավ հողի մակերնույթին աճող ջրացամաքային ջրիմուռները, 3. հատուկ հողային ջրիմուռները, որոնք բնակվում են հողի ամբողջ շերտում:

Յուրաքանչյուր հողում ջրիմուռների խմբավորումն ըստ ֆլորիստական կազմի, դոմինանտ ն յուրահատուկ տեսակների հարաբերականորեն կայուն համակարգ է: Հողային տարբեր տիպերին համապատասխանում են որոշակի կազմի ջրիմուռներ: Որպես կենսաինդիկատորներ ջրիմուռները մյուս հողային միկրոօրգանիզմների նկատմամբ մի շարք առավելություններ ունեն: Անզեն աչքով նրանց կարելի է նկատել հողի «ծաղկման» ժամանակ (միկրոօրգանիզմները աճելով ն բազմանալով կանաչեցնում են հողի մակերնույթը): Ջրիմուռների մի քանի տեսակներ առաջացնում են մակրոսկոպիկ տեսանելի թալոմներ ն դրանք կարելի է հավաքել: Օգտագործելով սովորական կենսաբանական մանրադիտակը (400–600 անգամ խոշորացնող), կարելի է որոշել ջրիմուռների տեսակները: Ջրիմուռների կենսաինդիկացիան (ալգոինդիկացիա) տարբեր գործոնների ազդեցության տակ հողային պրոցեսների գնահատման հուսալի չափանիշ է: Հողային ջրիմուռների հավաքումը, ֆիքսումը ն աճեցումը կատարվում է տարբեր մեթոդներով: Հողային ջրիմուռներն ուսումնասիրելու համար վերցնում են հողային նմուշներ ն առաջին հերթին այն հողային մակերնույթներից (10–100սմ ), որտեղ նկատելի է ջրիմուռների աճ, մակերեսային կանաչում: Խոպան հողերում ջրիմուռների հայտնաբերման համար վերցնում են անհատական նմուշներ` 20–50գ յուրաքանչյուր հորիզոնից (նման քանակի նմուշներ են վերցնում նան մշակված հողերից): Նմուշները վերցնում են ստերիլ դանակով, թիակով կամ փոքր բահով` պինդ թղթյա տոպրակներում, որոնց վրա համապատասխան գրանցումներ են կատարում: Ջրիմուռների տեսակային կազմը որոշվում է թարմ հողանմուշի մանրադիտակային դիտումների միջոցով, ինչպես նան օգտագործելով կուլտուրալ մեթոդը: Մանրադիտակով դիտելու համար հողի փոքր նմուշին ջուր են կաթեցնում: Նման դիտումը պատկերացում է տալիս ջրիմուռների դոմինանտ տեսակների մասին, որոնք կանաչեցնում են հողի մակերեսը ն գոյացնում տեսանելի թալոմներ: Ջրիմուռների տեսակային կազմի բացահայտման գլխավոր մեթոդը հանդիսանում է կուլտուրալ մեթոդը, որի էությունը լաբորատոր պայմաններում Պետրիի թասերի մեջ տվյալ հողում առկա տեսակների աճեցումն է: Այդ նպատակով` հետազոտվող հողը լցնում են Պետրիի ստերիլ թասի մեջ, խոնավացնում թորած ջրով (եթե այն չոր է): Հողի մակերեսին դնում են ստերիլ ծածկապակիներ (յուրաքանչյուր թասի մեջ 4-8 հատ): Պետրիի թասի ն ծածկապակիների ստերիլացումը

կատարվում է սպիրտով կամ բոցի վրա թեթնակի շիկացնելով: Ծածկապակիները հողի վրա դասավորում են այնպես, որ դրանց արանքում ազատ տեղ մնա` «խոնավ խցեր»: Մանրադիտակով ապակիների դիտումը կարելի է սկսել 5-7 օր հետո: Ծածկապակիները հողի մակերեսից ունելիով վերցնում են, նրանից հեռացնում հողի խոշոր մասնիկները ն դնում առարկայակիր ապակուն կաթեցրած ջրի վրա: Հողում ջրիմուռների լրիվ տեսակային կազմը վեր հանելու համար բավական է աճեցումը շարունակել 3-6 շաբաթ: Գոյություն ունեն նան ջրային ն ագարային կուլտուրաների մեթոդներ, որոնք պահանջում են հատուկ սարքավորում ն ռեակտիվներ: Հողային ջրիմուռների համար հատուկ որոշիչ չկա: Օգտագործում են բազմահատորանոց` « » ձեռնարկը: Ջրիմուռների կենսաինդիկացիայի համար կարնոր նշանակություն ունի նան նրանց քանակական կազմի որոշումը, որի համար նույնպես տարբեր մեթոդներ կան. 1. ուղղակի կշռվում է որոշակի մակերեսից (1սմ կամ 1դմ ) հավաքված ջրիմուռային թաղանթների զանգվածը, 2. հողի մասնիկների միջն ցրված ջրիմուռների հաշվարկ են կատարում: Քանակական հաշվառման համար հողի 0-5սմ խորությունից վերցրած 5-10 առանձին նմուշների հավասար չափաբաժիններից առանձնացնում են միջին նմուշ: (Ջրիմուռների հաշվառման միջոցով հողի կենսաինդիկացիայի մեթոդներին կարելի է ծանոթանալ մոնիտորինգի մեթոդական ցուցումներում): Հողում ջրիմուռների քանակը ենթակա է կտրուկ տատանումների, ընդ որում, կարճ ժամանակամիջոցում` մեծ չափով: Այդ պատճառով նրանց քանակությունը պարզելու համար անհրաժեշտ է կատարել բազմակի հաշվառումներ: Ջրիմուռների գնահատման մեթոդն օգտագործվում է հողային բիոտի վրա` հողի ջրային ռեժիմի, մելիորացման, պարարտանյութերի ու պեստիցիդների ազդեցությունն ուսումնասիրելու ժամանակ: Գարնանը հողի մակերնույթին աճող ջրիմուռների մեջ քանակով ն կենսազանգվածով գերակայում են դիատոմային, կանաչ ն դեղնականաչ, իսկ աշնանը` կապտականաչ ջրիմուռները, որոնք կազմում են ընդհանուր քանակի 93-999 ն կենսազանգվածի 60-909-ը: Ի դեպ, ջրիմուռների քանակը «ծաղկած» հողաբծերում հասնում է 2,0–16,1մլն

բջիջ/սմ : Դեղնականաչ ջրիմուռները զգայուն են հողերի կուլտուրականացման նկատմամբ: Վաղեմի մշակվող պոդզոլային հողերում դեղնականաչ ջրիմուռների տեսակային բազմազանությունը սովորաբար 34 անգամ ավելին է խոպան հողերի համեմատ: Դեղնականաչ ջրիմուռները հողերի մաքրության ուղղակի ցուցանիշ են: Տարբեր ուղիներով հողի աղտոտման դեպքում այդ խումբն անհետանում է: Հենց այդ ցուցանիշն էլ լավ օրինակ է ջրիմուռների կենսաինդիկացիայի համար: Հողի ն օդի աղտոտվածության լավ կենսաինդիկատոր է նան մշակովի կոտեմը: Այդ միամյա բանջարեղենային մշակաբույսը բարձր զգայունություն ունի ծանր մետաղների ն ավտոտրանսպորտի արտանետումներով գազային աղտոտվածության նկատմամբ: Ընդհանրապես բույսի սերմերն ունեն բարձր ծլունակություն, ինչը նկատելիորեն թուլանում է միջավայրում աղտոտիչների առկայության դեպքում: Բացի այդ, ծռմռվում ն ցածրաճ են դառնում բույսի ցողունները, դանդաղում է աճը, նվազում` արմատային զանգվածը, սերմերի քանակը ն կշիռը: Մշակովի կոտեմը որպես կենսաինդիկատոր հարմար է նան այն տեսակետից, որ սթրես առաջացնող նյութերի ազդեցությունը կարելի է միաժամանակ ուսումնասիրել մեծ թվով բույսերի ն սերմերի ծլունակության վրա: Մշակովի կոտեմի վրա միջավայրի ազդեցությունը պարզաբանելու նպատակով, առաջին հերթին պետք է ստուգել սերմերի ծլունակությունը, որը կատարվում է Պետրիի թասերի մեջ (փորձի կատարման ընթացքը շարադրված է լաբորատոր պարապմունքների մեթոդական ցուցումներում): Համաձայն մշակովի կոտեմի ծլունակության արդյունքների, սուբստրատներն ըստ աղտոտվածության աստիճանի ստանում են հետնյալ չորս կարգավիճակներից մեկը (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005) : 1. Աղտոտումը բացակայում է: Սերմերի ծլունակությունը հասնում է 90–1009, ծիլերը լինում են համաչափ, հավասար ն ուժեղ: Այս նշանները սովորաբար բնորոշ են ստուգիչ տարբերակներին, որի հողը վերցվում է չաղտոտված տարածքներից: 2. Թույլ աղտոտում: Ծլունակությունը` 60-909, ծիլերն ունեն նորմալ երկարություն, հավասար ն ուժեղ են: 3. Միջին աղտոտում: Ծլունակությունը` 20-609, ծիլերը ստուգիչի համեմատ կարճ ն բարակ են, առանձին ծիլեր` տձն: 4. Ուժեղ աղտոտում: Սերմերի ծլունակությունը շատ ցածր է (209ից ցածր), ծիլերը թույլ են ն տձն:

Ավտոմեքենաների գազային արտանետումներն առաջացնում են մշակովի կոտեմի ծիլերի մորֆոլոգիական շեղումներ, մասնավորապես կրճատում նրանց երկարությունը: Շրջակա միջավայրի աղտոտվածության վիճակը պարզելու նպատակով կարելի է մշակովի կոտեմ աճեցնել փողոցների երկարությամբ կառուցված բազմահարկ շենքերի բաց պատշգամբներում: Ավտոմեքենաների արտանետած գազերը մթնոլորտային օդից ծանր են, որի հետնանքով կուտակվում են հիմնականում գետնամերձ` 0-2մ օդային շերտում: Այդ իսկ պատճառով շենքերի վերին ն ներքին հարկերում աճեցրած սերմերը զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից, ինչը վկայում է աղտոտվածության տարբեր աստիճանների մասին: Քաղաքներում փողոցների սառցակալման ժամանակ օգտագործվող ավազի ու աղի խառնուրդը մեծ վնաս է հասցնում բույսերին: Գարնան ձնհալի ժամանակ աղի մի մասը հեռանում է հոսքերի հետ, իսկ մյուս մասը ներծծվում է ծառաբնային փոսերի ու կանաչ գազոնների մեջ, աղտոտելով այդ հողերը: Բույսերի մեծ մասը չեն կարող + դիմանալ NՅ ն Շl իոններին ու մահանում են, իսկ ծառաբույսերը թուլանում են, վնասվում են նրանց տերնները, իջնում` ֆոտոսինթեզի ակտիվությունը, նվազում` աճը: Աղային աղտոտման նկատմամբ հատկապես զգայուն են լորենիները: Աղի տարբեր քանակի կուտակումների նկատմամբ անմիջական ռեակցիա են ցուցաբերում լորենու տերնները. նկատվում է նրանց եզրերի քլորոզ` քլորոֆիլի հատիկների մահացում: Հողի աղակալման աստիճանի մասին կարելի է դատել ըստ տերնաթիթեղի վնասվածության չափի: Հետազոտություններն ավելի ճիշտ կլինի կատարել հուլիսի կեսերից մինչն օգոստոս ժամանակահատվածում, երբ տերնները հասնում են իրենց լրիվ զարգացման աստիճանին: Անհրաժեշտ է ուշադիր զննել լորենու տերնները ն ճիշտ նկարագրել նրանց վնասվածության չափը: Առանձնացվում են 4 աստիճանի վնասվածքներ, որոնք համապատասխանում են հողի աղակալման բնույթին. • առաջին աստիճան. տերնների եզրերին առաջանում է դեղին շերտ – հողում առկա են աղերի հետքեր, • երկրորդ աստիճան. տերնների եզրամասի ուժեղ քլորոզ` լայն հոծ շերտով – հողում առկա են միջին քանակի աղեր, • երրորդ աստիճան. եզրամասերի ընդլայնված նեկրոզ` եզրագծային դեղին շերտով – հողում առկա է աղերի բարձր քանա209

կություն, • չորրորդ աստիճան. տերնաթիթեղի մեծ մասը մահանում է – հողում առկա է աղերի շատ մեծ քանակություն: Այս ուսումնասիրության տվյալները քաղաքի տարբեր մասերում կատարված նմանատիպ հետազոտությունների արդյունքների հետ համեմատելիս բացահայտվում է հողերի աղակալման աստիճանը տարբեր թաղամասերում, ն ըստ այդմ, կանխարգելիչ միջոցառումներ են մշակվում առանձին տեղերում աղի օգտագործումը բացառելու կամ այլ նյութեր կիրառելու համար: Գլոբալ ն տարածաշրջանային անթրոպոգեն աղտոտման դեպքում օդից, ջրից, ինչպես նան թափոնների արտանետումներից ու դրանց թաղումից հողի մեջ են հայտնվում մեծ քանակությամբ մետաղների իոններ պարունակող միացություններ, որոնք հողից անցնում են բույսի մեջ ն կուտակվում հյուսվածքներում: Միկրոտարրերի ու ծանր մետաղների միացությունների մեծ քանակությունը բույսերի հյուսվածքներում առաջացնում են նյութափոխանակության խանգարումներ, բույսերի ընկճվածություն, բերքի քանակի ն որակի անկում: Հողում մակրո- ն միկրոտարրերի կենսադիագնոստիկան իրականացվում է բնական միջավայրում աճող վայրի բույսերի միջոցով: Գոյություն ունեն հողում քիմիական տարրերի ավելցուկային պարունակության կանխանշաններ, որոնց նկարագրությունը բերվում է ստորն (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005): Ցինկ (2ո) – տերնների հյուսվածքները գունաթափվում են ն մահանում, երիտասարդ տերնները դեղնում են, ծայրամասային բողբոջները` մահանում, ավելի հին տերնները կարող են թափվել առանց թառամելու, տերնների ջղերը ստանում են կարմիր կամ սն գույն (վնասվածության առաջին փուլը նման է երկաթի անբավարարության նշաններին): Առաջին նշաններն ի հայտ են գալիս երիտասարդ բույսերի վրա, ընդ որում` վարակվում է ամբողջ բույսը: Պղինձ (Շս) – դիտվում է երիտասարդ տերնների քլորոզ, ջղերը մնում են կանաչ: Մանգան (Mո) – առաջին հերթին դիտվում է երիտասարդ տերնների նեկրոզ, տերնները ծռվում ն գալարվում են, սպիտակավուն տեսք ընդունում, որը կարող է փոխակերպվել մուգ դարչնագույնի, ի հայտ է գալիս քլորոզ: Երկաթ (F6) – հյուսվածքը նեկրոզային չէ, քլորոզը զարգանում է երիտասարդ տերնների ջղերի միջակա մասում, իսկ ջղերը մնում են

կանաչ, ավելի ուշ ամբողջ տերնը դառնում է դեղին կամ սպիտակավուն, որը համարվում է հենց այդ տարրի անբավարարության նշան: Կոբալտ (Շօ) – մի շարք բույսերի տերնների հիմնական ջղերի երկարությամբ առաջանում են թափանցիկ` ջրով լցված հանգույցներ, ջղերի միջն զարգանում է քլորոզ, ավելի ուշ` տերնները դառնում են դարչնագույն ն թափվում: Մագնեզիում (Mց) – տերնները թեթնակի մգանում են ն քիչ փոքրանում, երբեմն նկատվում են երիտասարդ տերնների կնճռոտում ն գալարում, աճի ավելի ուշ փուլում դրանց վերջավորությունները ձգվում ն մահանում են: Ծծումբ (Տ) – դիտվում է բույսերի ընդհանուր կոպտացում, տերնները փոքր են` խունացած-կանաչ, ցողունները պինդ են, ավելի ուշ տերնները կարող են գալարվել (գանգրոտվել) դեպի ներս ն ծածկվել ուռուցքներով, ծայրերը գունավորվում են դարչնագույն, այնուհետն` դժգույն-դեղին: Քլոր (Շl) – դիտվում է բույսերի ընդհանուր կոպտացում, տերնները փոքր են` խունացած-կանաչ, ցողունները պինդ են, որոշ բույսերի ավելի հին տերնների վրա առաջանում են ծիրանա-դարչնագույն բծեր, որից հետո տերնները թափվում են: Բոր (8) – դիտվում են տերնների ծայրերի ու եզրերի քլորոզ, որն աստիճանաբար տարածվում է դեպի ներս, հատկապես ջղերի արանքում ն ամբողջ տերնը դառնում է դժգույն-դեղնագույն կամ սպիտակ, եզրերի այրվածքներ ն նեկրոզ, տերնաթափ: Ազոտ ամոնիակային կամ նիտրատային (NՒ4+, NՕ3-) – առաջանում է տեղային վնասվածք, հյուսվածքը նեկրոզային է, քլորոզը զարգանում է տերնների եզրերից ն տարածվում է ջղերի արանքում, առաջ է գալիս դարչնագույն նեկրոզ, ն տերնների ծայրերը գալարվում են, այնուհետն` թափվում: Ֆոսֆոր (Ք) – առաջին նշանները երնում են մեծահասակ բույսերի մոտ, վնասվում է ամբողջ բույսը, հյուսվածքները նեկրոզային են, դիտվում են բույսի ընդհանուր դեղնություն, ցայտուն նեկրոզային բծերի առաջացում ն տերնաթափ, որոշ բույսերի մեջ ֆոսֆորի ավելցուկը նման է կալիումի անբավարարությանը, ուրիշների մեջ` ազոտի առատությանը: Կալիում (K) – հյուսվածքը նեկրոզային չէ, աճման վաղ փուլում դիտվում է բույսերի թույլ աճ, միջհանգույցների երկարում, տերնների բաց կանաչ գունավորում, ավելի ուշ փուլում աճը դանդաղում է,

տերնների վրա առաջ են գալիս բծեր, որից հետո նրանք թափվում են: Կալցիում (ՇՅ) – քլորոզը զարգանում է ջղերի արանքում` սպիտակավուն ն նեկրոտիկ բծերի տեսքով, որոնք կարող են գունավորված լինել կամ ջրով լցված, մի շարք բույսերի մոտ տեղի է ունենում տերնային վարդակների աճ, շիվերի մահացություն ն տերնաթափ: Բույսի մեջ կալցիումի ավելցուկի ն մագնեզիումի ու երկաթի անբավարարության դեպքում նկատվում են միննույն նշանները: Հողերի ն էկոհամակարգերի վրա անթրոպոգեն ազդեցության կարնոր ցուցանիշներից են նան հողային անողնաշարավոր կենդանիների քանակական ու տեսակային կազմի փոփոխությունները: Դրանց ուսումնասիրությունները կատարվում են փորձատեղամասերում, երթուղիների երկայնքով, հողային կտրվածքներում, որտեղ հիմնվում են նան թակարդներ` առանձին տեսակների վիճակը ն փոփոխությունները արձանագրելու համար: Հողաբնակ (հողի մեջ, թե մակերնույթին) կենդանիների հետազոտությունն ավելի շոշափելի արդյունքներ է տալիս, երբ ուսումնասիրվում է հողօգտագործման բնույթի ազդեցությունը, ինչպես օրինակ` հողերի մշակությունը (գյուղատնտեսական գործունեություն), ճանապարհային ցանցը, բնական միջավայրում տեղային աղտոտիչների ազդեցությունը, անտառի ն բաց լանդշաֆտի էկոհամակարգերը, տարբեր տեսակի ռեկրեացիոն ռեսուրսները ն այլն: էկոհամակարգերի վրա ընդհանուր բնույթի անթրոպոգեն ազդեցությունները որոշելու համար անհրաժեշտ է 1 հեկտար տարածքում փորել 50x50սմ չափերով 4-5 հողափոսեր մինչն այն խորությունները, որտեղ առկա են հողային անողնաշարավորները: Ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների համար նմուշները վերցվում են 0,01հա (10x10մ) տարածքից` 25x25սմ չափերով հողափոսերից: Այդ դեպքում մեկ փորձատեղամասից վերցված նմուշների թիվն ավելանում է 9–12ով: Փորձահրապարակում փոսերի տեղաբաշխումը կախված է կատարվող աշխատանքի նպատակից ն խնդիրներից: Միատարր, հարթ հողային մակերնույթի վրա բավական է 3-5 փոսերի տեղադրումը: Հողանմուշները վերցնելիս նախ նշում են հողափոսի տեղը, ապա փոսի անկյուններում ամրացնում ցցեր` միմիանց կապված թելով: Նշված մակերեսը մաքրում են բուսական փռվածքից ն սորուն հողամասնիկներից, իսկ փոսի կողքին փռում պոլիէթիլեն կամ լինոլեում` փոսից հանված հողը նրանց վրա լցնելու համար: Բուսական փռվածքը մաքրելիս միաժամանակ առանձնացնում են բուսական մնացորդները ն

հավաքում ու հաշվառում հայտնաբերված կենդանիները: Հողը փորում են բահով` ըստ շերտերի ն լցնում փռված պոլիէթիլենի վրա: Բոլոր հայտնաբերված կենդանիները հավաքում են տուփերի կամ պինդ կտորից կարված տոպրակների մեջ: Կենդանիները հավաքում են ըստ հողաշերտերի ն արդյունքները գրանցում տետրում: Դաշտային հետազոտություներն ավարտելուց հետո հավաքված բոլոր կենդանիները ֆիքսվում են հետագա լաբորատոր ուսումնասիրությունների համար: Հողային նմուշներից բոլոր միջատները հավաքելուց հետո առաջին հերթին կատարում են անձրնաորդերի հաշվառում, որոնք համարվում են հողի մշտական բնակիչներ: Նրանց քանակը ենթակա է մեծ տատանումների` բարենպաստ հողի 1մ տարածքում հասնելով 1000 հատի: Սովորական պայմաններում անձրնաորդերի քանակը 1մ հողում տատանվում է մի քանի տասնյակից մինչն 400 հատ սահմաններում: Անձրնաորդերը հավաքելու համար անհրաժեշտ է ունենալ երկար ունելիներ, դանակ, կարճակոթ գոգավոր թիակ ն բահ: Հավաքված որդերը տեղավորում են պինդ կտորից կարված տոպրակի կամ թաց մամուռ ու հող պարունակող բանկաների մեջ, որ չչորանան: Տաք եղանակին բանկաների մեջ որդերն արագ մահանում են, որից խուսափելու համար նպատակահարմար է օգտագործել տոպրակներ: Մայրուղիների հարակից հողատարածքներում անթրոպոգեն ազդեցության աստիճանը բացահայտվում է ազդեցության օջախից տարբեր հեռավորությունների (1մ, 2մ, 5մ, 10մ, 20մ ն այլն) վրա ուսունասիրություններ կատարելով: Նմանատիպ հետազոտություններ կատարվում են տարբեր էկոհամակարգերում, որոնք ենթարկված են մարդու տնտեսական գործունեության տարբեր աստիճանի ազդեցությունների: Անձրնաորդերի ուսումնասիրություններ են կատարվում նան հողատարածքների աղտոտվածության բնույթն ու աստիճանը, հողի ստրուկտուրայի, անտառային ֆիտոցենոզների վիճակն ու փոփոխությունը պարզելու նպատակով: Բոլոր դեպքերում հաշվառվում է անձրնաորդերի քանակը ն կենսազանգվածը 1 մ հողում: Հողի մակերնույթին ն բուսական փռվածքի մեջ ապրող անողնաշարավոր կենդանիների թվաքանակը հաշվառելու համար օգտագործվում են բիոցենոմետրեր, թակարդներ, թակարդային անցուղիներ: Դրանք հնարավորություն են տալիս ֆիքսելու ն հաշվառման ենթարկելու գիշատիչ բզեզներին ու սարդերին, որոնք

ցերեկը գտնվում են թաքստոցներում ն միջատացանցերի մեջ չեն հայտնվում: Այս դեպքում օգտագործվում է Բարբերի թակարդը, որն իրենից ներկայացնում է ապակյա բանկա, որի հատակին լցված է որոշ քանակի ֆիքսող հեղուկ: Բանկան մինչն բերանի եզրը դրվում է հողի մեջ ն ստուգվում օրական երկու անգամ` առավոտյան ն երեկոյան: Դա հնարավորություն է տալիս հայտնաբերելու գիշերային ն ցերեկային կենսակերպ վարող կենդանիներին: Կենդանիների տեսակային կազմի ն քանակական հաշվառման համեմատական տվյալներ ստանալու համար յուրաքանչյուր բիոտոպում որսի ժամանակը հաշվվում է ըստ թակարդ/օրերի: Հողաբնակ անողնաշարավոր կենդանիների թվաքանակի մի քանի տարվա ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու հողի բերրիության փոփոխության, թթվածնով ն խոնավությամբ ապահովվածության համեմատական արդյունքները ն անթրոպոգեն ազդեցություններից առաջացող փոփոխությունները:

8.3 Հողի մոնիտորինգը թունավոր նյութերով աղտոտված տարածքներում Հողային ծածկույթն իրենից ներկայացնում է ավելի քիչ շարժունակությամբ ն ավելի մեծ բուֆերականությամբ օժտված համակարգ, քան մթնոլորտային ու ջրային ավազաններն են, այդ իսկ պատճառով հողի մոնիտորինգի մեթոդներն էականորեն տարբերվում են կենսոլորտի մյուս բաղադրիչների մշտական դիտարկումներից: Բացի դրանից, հողը հանդիսանում է քիմիական տարրերի երկրաբանական ն կենսաբանական շրջապտույտի հիմնական օղակը, որտեղից կենսածին տարրերն անցնում են բույսի, ապա` կենդանու ն մարդու օրգանիզմ` ապահովելով մարդկության գոյությունը մոլորակի վրա: Դրա համար էլ հողային մոնիտորինգը շրջակա բնական միջավայրի համալիրում առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերում: Հողային մոնիտորինգի արդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է այդ ուսումնասիրություններն իրականացնել երեք մակարդակներով. հողային ծածկույթի վիճակի, հողերի վիճակի ն հողերի աղտոտման մոնիտորինգ: Հողային ծածկույթի ն հողերի վիճակի մոնիտորինգը կապված է

բնական ն անթրոպոգեն գործընթացների հետ, որոնք թուլացնում ն ապակայունացնում են էկոհամակարգերը, ակտիվացնում էրոզիան, աղակալումը, անապատացումը, բուսածածկի դեգրադացիան, նվազեցնում հողերի բերրիությունն ու արտադրողականությունը, շրջանառվող նյութերի քանակը ն էներգիայի կուտակումը: Այստեղ մեծ նշանակություն է ձեռք բերում անտառահատումների կանխումը ն հողատարածքների ադապտացիոն-լանդշաֆտային մոտեցումների պահպանումը: Հողերի ն հողածածկույթի վիճակի վերահսկումը տարբեր խորությամբ իրականացվում է գրեթե բոլոր երկրներում: Սակայն նրանց վրա անթրոպոգեն բացասական ազդեցությունները նկատելի են, որը բացատրվում է բնակչության թվաքանակի աճով, բնակավայրերի մեծացումով (ուրբանիզացիա), բնական ռեսուրսների օգտագործման ծավալների ավելացումով, տնտեսական աճի ն շահույթի ստացման արագացված տեմպերով: Ներկայումս մարդու առաջ ծառացած առավել մեծ հիմախնդիր է դարձել շրջակա միջավայրի աղտոտումը ն թափոնապատումը, որը մահացու ազդեցություն ունի բիոտի, այդ թվում նան մարդու ապագա սերունդների վրա: Թունավոր նյութերից հողերի վրա առավել վտանգավոր ազդեցություն են թողնում ծանր մետաղները: Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ ծանր մետաղները բնական միջավայրի ամենաթունավոր աղտոտիչներից են: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նրանց ազդեցությունները կարող են ի հայտ գալ անսպասելի, սնման շղթայի տարբեր օղակներում: Ծանր մետաղներով աղտոտված հողատարածքներից ստացված արտադրանքը էկոլոգիական առումով վտանգավոր է, հետնաբար նման հողերում անհրաժեշտ է իրականացնել արդյունավետ թունաչեզոքացման միջոցառումներ: Ծանր մետաղներով աղտոտված հողատարածքներում մոնիտորինգ իրականացնելու համար պետք է ստույգ որոշել յուրաքանչյուր շրջանում առավել վտանգավոր տարրերի առկայությունն ու կազմը, բացահայտել նրանց աղբյուրները, տարածման ուղիներն ու տեղաշարժի արագությունը, խտությունները` տարբեր հեռավորությունների վրա: Այդ բոլոր տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս առաջին հերթին որոշելու շրջակա միջավայր մտնող նյութերի խումբը, որը համարվում է մոնիտորինգային հետազոտության ելակետային խնդիրը: Օրինակ, գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունները կարող են լինել Շժ, ՔԵ, Ni, 2ո, Ւց, Շս, Mօ, Տո ն այլ տար215

րերով հողերի աղտոտման աղբյուրներ: Սն մետալուրգիայի ձեռնարկությունների արտանետումները հողերն աղտոտում են Ni, Mո, Շr, Շժ, Շօ, Շս, Mօ, Տո, ՔԵ, 2ո ն այլ տարրերով: Հողերում ծանր մետաղների առավելագույն պարունակությունը նկատվում է աղտոտման աղբյուրից մինչն 1-5կմ հեռավորության վրա, որտեղ նրանց կոնցենտրացիան կարող է բնական ֆոնի ցուցանիշը գերազանցել 10-20 անգամ: Աղտոտման աղբյուրից հեռանալուն զուգընթաց նշված տարրերի պարունակությունը հողում նվազում է ն 15-20կմ հեռավորության վրա արդեն մոտենում է բնական ֆոնի մակարդակին: Աղտոտված հողերում ծանր մետաղները սովորաբար թափանցում են գործնականում միայն հողի վերին` առավել բերրի շերտերը, սակայն ուժեղ աղտոտման դեպքում դրանք տարածվում են հողի ամբողջ պրոֆիլում: Այդպիսի աղտոտման վտանգն այն է, որ միջավայրի թթու ռեակցիայի ն լվացվող ջրային ռեժիմի դեպքում առկա է թունավոր տարրերով գետնաջրերի աղտոտման սպառնալիք, որը հղի է էկոլոգիական էլ ավելի մեծ աղետներով: Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտման հետնանքների վերացումը բավականին դժվար է, իսկ դրան հասնելու անհրաժեշտ միջոցառումները ներկա պայմաններում թանկ արժեն: Եվ չնայած այդ ամենին, ծանր մետաղների տեխնածին արտանետման մասշտաբները շրջակա միջավայրում գնալով ընդլայնվում են, իսկ աղտոտիչների քանակը հասնում է կենդանի օրգանիզմների համար վտանգավոր խտությունների: Ծանր մետաղներով հողերի աղտոտվածության աստիճանի գնահատման համընդհանուր տեսակետ չկա, ինչը դժվարացնում է աղտոտումը նվազեցնելու ն կանխելու գործնական միջոցառումների իրականացումը: Գրականության տարբեր աղբյուրներում հաճախ հողերի աղտոտում են համարում բնական ֆոնի համեմատ մետաղների պարունակության ցանկացած բարձրացումը: Սակայն, ակնհայտ է, որ հողերում ծանր մետաղների ամեն մի կուտակում չի կարող ծառայել որպես աղտոտման չափանիշ, քանի որ շատ մետաղների համար (Շս, 2ո, Շօ, Mո, F6 ն այլն) այդ մակարդակը` կախված հողային երկրաքիմիական իրադրությունից, կարող է նույնիսկ օգտակար լինել հողերի ն բույսերի համար: Ներկայումս, չնայած մեծաթիվ գիտական հետազոտությունների, հողերում առկա շատ մետաղների ֆոնային պարունակությունը բավարար չափով ուսումնասիրված չէ: Հաճախ նույն հողերի համար ստացված տվյալներն իրարից տարբերվում են մինչն 10-20 անգամ

(աղյուսակ 8.4): Ընդհանուր առմամբ, հողերին բնորոշ է շատ թվով մետաղների պարունակության մեծ տատանումներ, որի գործակիցը ֆոնային մակարդակում կազմում է 15-209, իսկ տեխնածին աղտոտված լանդշաֆտում` 30-809: Ընդ որում` այդ ցուցանիշը բարձրանում է հողերի աղտոտվածության աստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց: Այդ պատճառով էլ հողերի աղտոտվածությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ծանր մետաղների պարունակության` ինչպես բնական, այնպես էլ անթրոպոգեն տատանումները: Աղյուսակ 8.4 Ծանր մետաղների պարունակությունը աշխարհի ֆոնային շրջանների հողերում, մգ/կգ (Բնական միջավայրի ֆոնային աղտոտման մոնիտորինգ, 1986 – Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Տարածաշրջան

Կապար

Արնմտյան Եվրոպա

3,8-80 (16)

ԱՊՀ-ի եվրոպական տարածք Արտասահմանյան Ասիա ԱՊՀ-ի ասիական տարածք

3,0-40 (14)

Հյուսիսային Ամերիկա

5,2-73 (17)

Հյուսիսային Աֆրիկա

3,0-24 (15)

Հարավային Աֆրիկա

1,1-71 (18)

Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա

14-20 (16)

Աշխարհի հողերի միջին պարունակությունն ըստ տարբեր հեղինակների գնահատման

(16), (10), (12), (20), (10), (29)

2,8-38 (13)

2,5-38 (16)

Կադմիում 0,01-1,4 (0,22) 0,01-0,97 (0,28) 0,04-0,40 (0,12) 0,028-3,2 (0,26) 0,05-0,56 (0,19) 0,08-0,81 (0,25) 0,15-0,20 (0,17) (0,21),(0,50) , (0,35), (0,08), (0,50), (0,62)

Արսեն

Սնդիկ 0,001-3,0 0,10-11 (2,0) (0,07) 0,025-0,32 0,8-8,6 (2,0) (0,11) 0,040-0,33 3,5-12 (7,0) (0,11) 0,50-7,3 0,004-0,018 (3,8) (0,01) 0,002-0,16 1,0-7,5 (4,1) (0,02) -

-

-

-

(0,04), (0,01), (2,9), (5,0), (0,06), (0,04), (6,0), –, (0,10), (10), (11) (0,098)

Ծանոթագրություն – Փակագծերում ցույց են տրված միջին արժեքները:

Ծանր մետաղներով աղտոտված տարածքներում մոնիտորինգային հետազոտությունների արժանահավատության ապահովումը դժվարանում է նան այլ պատճառներով: Քիմիական տարրերի ֆոնային

կոնցենտրացիաների անվան տակ հաճախ հասկանում են նրանց պարունակությունն աղտոտման աղբյուրից հեռու ընկած բնական տարածքներում, որտեղ ըստ ընդունված պատկերացումների տեխնածին արտանետումները չեն հասնում: Միաժամանակ հայտնի է նան, որ մթնոլորտի ակտիվ տեղաշարժի հետնանքով գործնականում անհնար է գտնել անթրոպոգեն ազդեցությունից զերծ էկոհամակարգեր: Այսինքն` ներկա չափանիշներով` որպես հողերում ծանր մետաղների ն այլ թունավոր նյութերի պարունակության ֆոնային ցուցանիշներ պետք է ընդունել ամենաքիչ անթրոպոգեն ուղղակի ազդեցության ենթարկված տարածքները, այսպես կոչված «էտալոնային էկոհամակարգերի» ցուցանիշները: Ստացվում է, որ ծանր մետաղների ն այլ թունավոր նյութերի ֆոնային պարունակությունները բնական օբյեկտներում հանդիսանում են դրանց բնական պարունակության ն անթրոպոգեն ծագմամբ` ավելցուկային քանակների գումարը: Այսպիսով, հողերի ծանր մետաղներով աղտոտման աստիճանը ճիշտ որոշելու համար մի կողմից պետք է ունենալ հաշվարկման ելակետ (ֆոնային պարունակություն), մյուս կողմից` իմանալ հողում նրանց ՍԹԽ-ն: Հողերի քիմիական աղտոտման մոնիտորինգն իրականացնելիս անհրաժեշտ է բացահայտել աղտոտիչների պարունակությունը ոչ միայն հողերում, այլն հարակից բնական ջրերում, այդ հողերում աճող բույսերի մեջ, ինչպես նան մթնոլորտային տեղումներում: Ընդ որում, նշված բոլոր բաղադրիչներում աղտոտիչ նյութերի անալիզները կատարվում են միաժամանակ: Բնական միջավայր արտանետվող ծանր մետաղների քանակության ավելացումը վերջին 40-50 տարիներին դարձել է համաշխարհային հանրության առջն ծառացած ամենահրատապ հիմնախնդիրից մեկը: Ծանր մետաղները որպես միկրոսննդատարրեր` բնության մեջ հանդես են գալիս ցրված վիճակում, սակայն անթրոպոգեն գործունեության արդյունքում կարող են առաջանալ տեղային կուտակումներ, որտեղ նրանց կոնցենտրացիաները հարյուր ն հազարավոր անգամ գերազանցում են միջին մոլորակային մակարդակը: Կենսոլորտի տարբեր բաղադրիչներում ծանր մետաղների քանակությունները տարբեր են, սակայն նրանց ամենաբարձր քանակությունները գտնվում են լիթոսֆերայի գրանիտային շերտում ն նստվածքային ապարներում: Բնական չաղտոտված հողերում մետաղների ընդհանուր պարու218

նակությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնցից հիմնական են համարվում հողագոյացման ինտենսիվության ն ուղղվածության գործընթացները, ինչպես նան` մայրական ապարներում այդ տարրերի պարունակությունն ու հողագոյացման ինտենսիվությունը: Մի շարք ծանր մետաղների կոնցենտրացիան հողառաջացնող ապարներում բերված է աղյուսակ 8.5-ում: Բիոցենոզներում ծանր մետաղների կուտակման ն տեղաշարժման ինտենսիվությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է իմանալ նրանց միացությունների ձները ն հողում փոխարկման ուղղությունը: Ըստ բույսերի համար մատչելիության աստիճանի զանազանում են նրանց 3 խմբեր. 1. Շարժուն` բույսերի սննդառության անմիջական աղբյուր ն պաշար (ջրալույծ, իոնափոխանակային, թույլ ֆիքսված միացություններ): 2. Ֆիքսված` բույսերի սննդառության պոտենցիալ պաշար (քեմոսորբցված իոներ, դժվարալույծ աղեր, կայուն օրգանական նյութերի կոմպլեքս միացությունների կազմի մեջ մտնող մետաղներ): 3. Միներալներում իզոմորֆ խառնուրդների մեջ` բույսերի սննդառության ռազմավարական պաշար: Աղտոտման ժամանակ հողն ի հայտ է բերում բուֆերային ունակություն` մետաղների ջրալույծ միացությունները փոխարկելով դժվարալույծ ձների, իսկ դժվարալույծ ձներն` ավելի շարժուն միացությունների: Այսինքն` նկատվում է հող մուտք գործող միացությունների կոնվերգենցիա (զուգամետություն), որի շնորհիվ առաջանում են հողի կազմին ու հատկություններին բնորոշ միացություններ: Սակայն հողի բուֆերային կարողությունը անսահման չէ ն, աղտոտիչների անընդհատ ավելանալու դեպքում, հողաշերտերում տեղի է ունենում նրանց միացությունների կուտակում` առանց փոխակերպվելու: Արտադրական ձեռնարկությունների փոշու, ավտոճանապարհների երկայնքով առաջացած գազերի, մթնոլորտային տեղումների, հոսքաջրերի, հանքային պարարտանյութերի միջոցով ծանր մետաղները հայտնվելով հողում` ֆիզիկաքիմիական ն կենսաբանական գործոնների ազդեցությամբ ենթարկվում են փոփոխությունների: Ի վերջո հողային լուծույթում` հողի հանքային ն օրգանական բաղադրամասերի միջն, ծանր մետաղների պարունակությունը մոտենում է դինամիկ

հավասարակշռության: Աղյուսակ 8.5 Ծանր մետաղների պարունակությունը հողառաջացնող ապարներում, մգ/կգ (Վինոգրադով, 1957, Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003)

Տարրերը

Լիթոսֆերա

Երկրի կեղն

Շr Mո Շժ Շօ Ni Շս Mօ 2ո Ւց Տr ՔԵ

0,5 0,07

5,0 0,05

ՆըստՀիմնական Թթու վածքային ապարներ ապարներ ապարներ 0,19 0,10 0,30 1,4 1,9 2,0 0,09 0,04 0,40

Մթնոլորտային տեղումների, հոսքաջրերի հետ օրգանական կոմպլեքսների ձնով հող մտնող ծանր մետաղները սկզբնական շրջանում ունեն բարձր լուծելիություն, հետագայում աստիճանաբար 2+ + կլանվում են ՀԿԿ-ի կողմից` տեղակալվելով կլանված ՇՅ ն Ւ իոններով: Գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկություններից արտանետված ն օրգանական վառելանյութի այրումից առաջացած գազերի մեջ հեռացող մետաղների օքսիդները բավականին դժվարալույծ են: Սակայն մեծ խտությունների ն բարձր դիսպերսականության դեպքում, նրանց որոշ մասը հողային լուծույթում դառնում է լուծելի: Ծանր մետաղների ն նրանց միացությունների քանակական որոշումը, ինչպես նան ըստ լուծելիության դասակարգումը բավականին բարդ խնդիր է: Բույսերի համար մատչելի ծանր մետաղների միացությունների որոշման համար օգտագործվում են տարբեր էքստրագենտներ (դուրս մղիչ լուծույթներ), որոնց թվում` նան թթուներ: Բույսերի համար առավել թունավոր են համարվում ծանր մետաղների ջրալույծ միացությունները, քանի որ նրանց կողմից առաջին հերթին կլանվում են հենց այդ միացությունները: Ներկայումս շատ

հողերի համար բազմաթիվ հետազոտություններով հաստատված է ծանր մետաղների տարբեր խմբերի միացությունների պարունակության օրինաչափություններ: Այսպես, հողերի բարձր թթվությունը, օրգանական նյութերի ն նուրբ դիսպերսված ֆրակցիաների ցածր պարունակությունը նպաստում է ծանր մետաղների շարժուն միացությունների պարունակության ավելացմանը (այդ թվում նան ջրալույծ ու փոխանակային ձների): Մետաղների շարժունակությունը ն մատչելիությունը կախված է նան նրանց քիմիական հատկություններից: Օրինակ, Շժ-ի ն 2ո-ի շարժունակությունը նույն պայմաններում բարձր է ՔԵ-ից ն Շս-ից: Կենսոլորտում ծանր մետաղների տեխնածին արտանետումները զգալիորեն գերազանցում են բնական ճանապարհներով տեղի ունեցած մուտքերին, թեպետ չափազանց դժվար է սահմանազատել այդ մուտքերը ն անթրոպոգեն ու բնական գործոնների ազդեցության տակ կատարվող էկոհամակարգերի փոփոխությունները: Ծանր մետաղների տարածման բնական աղբյուրներ են հանդիսանում հրաբուխները, փոշեմրրիկները, անտառային ն տափաստանային հրդեհները, բուսականությունը, փոթորիկների միջոցով ծովերից ու օվկիանոսներից բերված աղերը ն այլն: Նշված ճանապարհներով տեղի ունեցած աղտոտումը շատ քիչ է ազդում աղտոտման ընդհանուր մակարդակի վրա: Աղտոտման գլխավոր ն առավել վտանգավոր աղբյուրներ են հանդիսանում անթրոպոգեն աղբյուրները: Աղյուսակ 8.6-ում բերված տվյալները պատկերացում են տալիս երկրագնդի տարբեր տարածքներում բնական միջավայր արտանետվող ծանր մետաղների մասշտաբների մասին: Բնական ն անթրոպոգեն ուղիներով կենսոլորտ մտնող ծանր մետաղների քանակները խիստ տարբեր են ն փոփոխական (աղյուսակ 8.7): Ըստ մի շարք հետազոտողների տվյալների (Ն.Ն.Ռոեվա ն ուրիշներ, 1996: D.R.Mill6r, մ.M.8սօհՅոՅո, 1979) մթնոլորտ արտանետվող պղնձի ն ցինկի տեխնածին բաժինը կազմում է մոտ 759, կապարը` 50809, կադմիումն ու սնդիկը` 509, կոբալտը` 109: Ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոս է մտնում 18 հազար տոննա սնդիկ, որից 9 հազար տոննան` արտադրական թափոնների միջոցով: Տարբեր բիոգեոցենոզներում ծանր մետաղների պարունակության մասին ամբողջական ն արժանահավատ տեղեկություններ ստանալու համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին ճշտել աղտոտման աղբյուրները

ն տալ դրանց յուրաքանչյուրի գնահատականը: Արտաքին միջավայր թափանցող ծանր մետաղների անթրոպոգեն գլխավոր աղբյուրներ են հանդիսանում սն ն գունավոր մետաղների հանքաքարի արդյունահանումն ու մշակումը, ջերմաէլեկտրակայանները, տրանսպորտը, մեքենաշինական ն քիմիական արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսական արտադրությունը, կոմունալ-բնակարանային համալիրները: Մետալուրգիական ձեռնարկություններն ամեն տարի շրջակա միջավայր են արտանետում 155 հազար տոննա պղինձ, 121 հազար տոննա ցինկ, 89 հազար տոննա կապար, 12 հազար տոննա նիկել ն այլն: Միայն ավտոտրանսպորտը միջավայր է արտանետում տարեկան մինչն 260 հազար տոննա կապար (Ն.Ա.Չյորնիխ,Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003): Աղյուսակ 8.6 Մթնոլորտային տեղումների հետ թափվող ծանր մետաղների քանակը տարվա ընթացքում, կգ/կմ (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Մետաղները Տարածաշրջան

Հնդկական օվկիանոսի արնելյան մաս Հյուսիսային ծովի հարավային մաս

F6

Mո

Շս

2ո

ՔԵ

Ni

Շժ

Շr

Ւց

6,5

-

-

-

213 7,5

-

1,7

-

-

-

-

0,3

2,1

-

1,3

2,6

0,4

0,5

-

Նյու-Յորքի ծովախորշ

Հյուսիսային ծով

255 9,2

Միջերկրական ծովի արնմտյան մաս

-

-

0,1

-

0,05

Հարավային Ատլանտիկա

0,6

2,2

7,5

6,6

3,9

0,1

-

0,24

Բերմուդյան կղզիներ

0,5

0,3 0,75

0,7

0,3

0,2 0,02 0,13 0,07

Ատլանտյան օվկիանոսի արնադարձային գոտի Խաղաղ օվկիանոսի արնադարձային գոտի

-

1,3

3,1

0,03 0,05 0,1

-

0,2 0,05 0,14 0,02 -

0,00 0,06

-

Վերին Վոլգա

13,5 35,4

-

-

6,9 0,16

Աղյուսակ 8.7 Ծանր մետաղների մուտքի ինտենսիվությունը մթնոլորտ, 10 տ/տարի (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո,2003)

Անթրոպոգեն աղբյուրներ

Բնական աղբյուրներ Մետաղները

ԼիթոսֆեԱյլ Վառելիքի րայի աղբյուրհողմահար այրում ներ ում

Ելը օվկիանոսից

Հրաբուխների ժայթքում

Կոբալտ

0,2

0,1

0,9

Պղինձ

Երկաթ

10000

Մանգան

Կապար

0,4

Իտրիում

0,7

Ցինկ

Սնդիկ

0,004

0,24

-

0,11

Կադմիում

-

0,17

0,4

-

0,055

Շրջակա միջավայր մուտք գործող ծանր մետաղների աղբյուրների թվին են դասվում նան քաղաքների տարածքները, որտեղ կենտրոնացված են արդյունաբերական ձեռնարկությունների մեծ մասը, ինչպես նան մեծ քանակությամբ տրանսպորտային միջոցներ: Այդ տարածքներում, հատկապես ճանապարհների երկարությամբ ն գործարանամերձ հողատարածքներում ծանր մետաղների պարունակությունը գերազանցում է ՍԹԽ-ն հարյուր ն հազարավոր անգամ: Հողերի աղտոտումը սնդիկով գլխավորապես կապված է մետալուրգիական ն քիմիական կոմբինատների հետ (վերջիններից առավել մեծ ազդե223

ցություն ունեն կաուստիկ սոդայի` NՅՕՒ-ի, ներկերի, դեղանյութերի արտադրությունը): Անհրաժեշտ է նշել, որ խոշոր քաղաքները փոխում են էկոլոգիական իրավիճակը ոչ միայն սեփական տարածքի սահմաններում, այլ նան այդ սահմաններից դուրս գտնվող տարածքներում: Քաղաքների ազդեցության գոտում են գտնվում տասնյակ կիլոմետր շառավղով հեռու տարածքներ, այդ թվում նան` մշակովի հողեր: Ավելի խոշոր քաղաքների ազդեցությունը զգալի է 200-300կմ հեռավորությունների վրա: Արդյունաբերական քաղաքի տարբեր մասերում հողի մեջ տարբեր քանակությամբ ծանր մետաղներ են կուտակվում (աղյուսակ 8.8): Պետք է նշել, որ Ti-ի ն Ք-ի պարունակությունը Երկրի կեղնում, համապատասխանաբար, կազմում են 0,6 ն 0,19: Քաղաքային տարածքներում ծանր մետաղները խիստ ավելանում են հողի վերին շերտերում: Մեծ է նան ծանր մետաղների այդ շերտերից ընդերքի ջրերի մեջ անցնելու վտանգը: Այդ սպառնալիքը կա նան Արարատյան դաշտի քաղաքներում ու գյուղերում, ինչպես նան Երնանում, որի տակ նույնպես կան ընդերքի ջրեր: Ագրոցենոզներում հողերի աղտոտումը վերահսկելու համար յուրաքանչյուր համայնքից հետազոտում են 3-5 դաշտեր, որոնք զբաղեցված են հիմնական մշակաբույսերով: Միատարր հողային ծածկույթի դեպքում յուրաքանչյուր 1-5 հեկտարից վերցվում է մեկ նմուշ, իսկ ոչ միատարր, խայտաբղետ տարածքից` 0,5-1 հեկտարից, 3 տարին մեկ անգամ: Հողանմուշները վերցնում են 25սմ խորությունից` ըստ 0-5սմ, 5-10սմ, 10-20սմ, 20-25սմ շերտերի: Ուսումնասիրվող կետերը պետք է լինեն աղտոտման աղբյուրից 0,5-1,5կմ, 2-3կմ, 3-6կմ հեռավորությունների վրա: Այն դեպքում, երբ աղտոտումը լայնամասշտաբ բնույթ ունի, նմուշները վերցնում են աղտոտման աղբյուրից 10կմ, 20կմ ն 30կմ հեռավորություններից: Խոշոր մայրուղիների մոտ հողային նմուշները վերցնում են ճանապարհից 150-200մ, իսկ գյուղական ճանապարհներից` 50մ հեռավորությունների վրա: Բույսերի նմուշները ն հողանմուշները վերցվում են ուսումնասիրվող միննույն հողահատվածներից: Բուսական միջին նմուշը թարմ վիճակում պետք է ունենա 0,5-1կգ զանգված, որն իրենից ներկայացնում է 8-10 տարբեր կետերից վերցված նմուշների միացյալ զանգված:

Աղյուսակ 8.8 Տարվա ընթացքում քիմիական տարրերի մուտքը մշտապես դիտարկվող հողատարածքներում, կգ/կմ (Ն.Ա. Չյորնիխ, Ս.Ն. Սիդորենկո, 2003)

Տարրը

Ֆոն

Մայրուղի ն փողոց

Ti Ք Mո 2ո 8Յ Շս ՔԵ 2r Շr Y ԼՅ Ni | Մ Տո Շօ NԵ ՇՅ Տօ Mօ 8i YԵ Ճց

5,84 39,47 9,84 1,64 0,64 0,76 0,42 0,67 0,64 0,13 0,13 0,023 0,053 0,05 0,01 0,003 0,02 0,006 0,017 0,002 0,006 0,013 0,005 0,0005

382,43 372,85 157,35 140,63 115,41 64,48 44,39 38,53 23,45 13,35 4,77 4,59 4,06 3,06 1,66 1,60 1,59 1,53 1,19 0,94 0,53 0,35 0,34 0,17 0,09

Միկրոշրջան

Զբոսայգի

569,67 606,20 207,83 213,89 163,82 32,42 57,13 56,96 30,00 19,63 6,02 6,21 4,68 3,21 1,00 2,65 1,96 1,89 1,82 0,98 0,24 0,21 0,57 0,40 0,12

180,06 184,44 69,77 100,86 44,78 37,00 30,32 19,06 12,85 8,11 2,54 5,10 9,15 1,52 0,67 1,16 0,95 0,73 0,51 0,34 0,23 0,14 0,15 0,14 0,27

Պարկ ն անտառային պարկ 55,62 42,94 19,29 128,98 45,18 4,96 8,90 5,09 2,61 1,62 0,68 0,72 0,89 0,35 0,10 0,25 0,19 0,24 0,08 0,09 0,05 0,04 0,06 0,03 0,01

Պուրակ 46,38 47,01 14,00 25,49 13,31 11,88 12,27 5,07 4,15 1,86 0,63 1,05 1,79 0,42 0,14 0,35 0,29 0,19 0,10 0,06 0,07 0,04 0,04 0,04 0,16

Մշակվող հողատարածքների աղտոտումը ծանր մետաղներով տեղի է ունենում նան մարդու նպատակային գործունեության արդյունքում, հատկապես տեխնոլոգիական հոսքաջրերով ն կոյուղաջրերով հողերը ոռոգելու ն զանազան պարարտանյութեր ու պեստիցիդներ կիրառելու դեպքում (աղյուսակ 8.9): Ագրոքիմիական հետազոտությունների տվյալներով բացահայտվել են վարելահողերի զգալի տարածքներ, որտեղ պարարտանյութերի ն կրանյութերի ինտենսիվ կիրառությունը հանգեցրել է մի շարք ծանր մետաղների ն ֆտորի ավելացմանը հողի վերին շերտերում: Նման հողատարածքներում անհրաժեշտություն է առաջացել իրականացնելու պրոֆիլակտիկ մի շարք միջոցառումներ (բնական մելիորանտների օգտագործում, կանաչ պարարտացում, ոռոգման ջրերի որակի վերահսկում, պարբերաբար խորը վար ն այլն) մշակաբույսերի մեջ վնասակար տարրերի թափանցումը կանխարգելելու նպատակով: Աղյուսակ 8.9 Ծանր մետաղներով ն ֆտորով հողերի աղտոտման գյուղատնտեսական աղբյուրները, մգ/կգ չոր զանգվածում (Կաբատա-Պենդիաս, Պենդիաս, 1989 – Վ.Ա. Չերնիկով, Ա.Ի. Չեկերես, 2000) Ոռոգում Ֆոսֆորական ՏարԿրակոյուղա- պարարտարը նյութեր ջրերով նյութեր

ՃՏ Շժ Շօ Շr Շս F Ւց Mո Mօ Ni ՔԵ Տ6 Տո 2ո

2-26 2-1200 0,1-24,0 2-1500 0,1-170 0,04-0,10 2-260 1-12 0,4-3,0 20-40000 66-245 10-15 50-3300 1-300 2-125 2-740 8500-38000 0,1-55 0,01-1,20 0,05 60-3900 40-2000 40-1200 1-40 0,1-60 0,1-15 16-5300 7-38 10-20 50-3000 7-225 7-225 2-9 0,5-25 0,08-0,1 40-700 3-19 0,5-4 70050-1450 10-450 49000

ԱզոտաՕրգանական կան պարար- պարարտատանյութեր նյութեր 2,2-120 3-25 0,05-8,5 0,03-0,8 5,4-12 0,3-24 3,2-19 5,2-55 1-15 2-60 0,3-2,9 0,09-0,2 30-550 1-7 0,05-30 7-34 7,8-30 2-27 6,6-15 2,4 1,4-16 3,8 1-42

15-250

Պեստիցիդներ 22-60 12-50 18-45 0,8-42 1,3-25

Ծանր մետաղներով աղտոտված հողերի վնասազերծման համար առաջին հերթին պետք է հսկել ն մաքրել ոռոգման ջրերը, որոնք աղտոտվում են զանազան արտադրությունների տեխնոլոգիական հոսքաջրերով: Արդեն իսկ աղտոտված հողերում պետք է կիրառել այնպիսի մելիորանտներ, որոնք, կլանելով ծանր մետաղները, դրանց շարժուն ձները վերածում են բույսի համար դժվարամատչելի ձների` ապահովելով նան հողի բերրիություն: Այդպիսի մելիորանտներ են համարվում ցեոլիտները, կրանյութերը, օրգանական պարարտանյութերը: Աղտոտված հողերում նպատակահարմար է աճեցնել առանձին բուսատեսակներ, որոնք քիչ ծանր մետաղներ են վերցնում հողից: Անթրոպոգեն գործունեության ընթացքում արտանետումների, արտահոսքերի ն թափոնների միջոցով հողի մեջ են անցնում տարբեր աստիճանի վտանգավորության աղտոտիչներ, որոնց մեծ մասը ծանր մետաղներ են ն հիմնականում դասվում են առավել վտանգավոր` 1 ն 2 խմբերին (աղյուսակ 8.10): Հողերում ծանր մետաղների կուտակումը բույսերի համար կարող է դառնալ թունավոր (ֆիտոտոքսիկ): Ֆիտոտոքսիկությունը բույսերի մեջ տարբեր քիմիական տարրերի ն նրանց միացությունների այնպիսի խտություններն են, որոնք կարող են թունավոր ազդեցություն ունենալ այդ բույսերի վրա: Ներկայումս արդեն հաստատված է, որ չկան թունավոր նյութեր, այլ կան թունավոր խտություններ: Մի շարք հետազոտողներ (Բ.Վ.Գրադուսով, Վ.Ա.Խաբարով, Ա.Վ.Խաբարով, 2007) գտնում են, որ ծանր մետաղների ֆիտոտոքսիկության ամենահարմար գնահատումը կարող է հիմնվել հողում ն բույսերի մեջ նրանց ընդհանուր պարունակության վրա (աղյուսակ 8.11): Աղյուսակ 8.10 Արտանետումներից, արտահոսքերից ն թափոններից հողի մեջ անցնող տարբեր տարրերի ն քիմիական նյութերի խմբերն ըստ վտանգավորության աստիճանի (Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2005)

Վտանգավորության խումբը

Քիմիական նյութերը

ՃՏ, Շժ, Ւց, Տ6, ՔԵ, 2ո, F, բենզապիրեն 8, Շօ, Mօ, Շս, ՏԵ, Շr, Ni

8Յ, Մ, Մ, Mո, Տr, ացետոֆենոն

Աղյուսակ 8.11 Հողերում ծանր մետաղների խտության տատանումները, որը ֆիտոտոքսիկության համար համարվում է սահմանային

Տարրը Ճց

մգ/կգ հողում

Տարրը Mո

մգ/կգ հողում 1500-3000

ՃՏ

15-50

Ni

Շժ

3-8

ՔԵ

100-200

Շօ Շr Շս

25-50 75-100 60-125

2ո ՏԵ Տ6

70-400 5-10 5-10

Ւց

0,3-5

Մ

5-100

Սակայն բերված տվյալները հարաբերական են, որովհետն ցանկացած քիմիական տարրի թունավորության աստիճանը կախված է բազմաթիվ այլ գործոններից, ինչպես նան բույսերի կենսաբանական առանձնահատկություններից: Հողերի վրա յուրահատուկ ազդեցություն ունեն օրգանական աղտոտիչները, որոնցից են պեստիցիդները, նավթը ն նավթամթերքները, կոյուղաջրերի հետ եկող զանազան միացությունները: Նավթի ն նավթամթերքների քայքայումն արագ է տեղի ունենում այն հողերում, որոնք ունեն թեթն մեխանիկական կազմ, հարուստ են օրգանական նյութերով ն գետնաջրերով կամ ոռոգման ջրերով, գերխոնավացման վտանգի ենթարկված չեն: Կավային ծանր հողերում նավթի քայքայումը դանդաղ է ընթանում: Ձմռան ամիսներին նավթը հողերին ավելի քիչ վնաս է հասցնում (չնայած քայքայման գործընթացը դանդաղում է), քան վեգետացիայի շրջանում, երբ բույսերն ակտիվորեն ջուր ն հանքային նյութեր են կլանում հողից: Սնահողերի նավթային աղտոտվածությունը գնահատվում է ըստ հետնյալ աստիճանավորման (Ն.Ա. Չյորնիխ,Ս.Ն. Սիդորենկո, 2003). - աղտոտման բացակայություն – 400մգ/կգ հողում, - թույլ աղտոտում – 3000-6000մգ/կգ, - միջին աղտոտում – 6000-12000մգ/կգ, - ուժեղ աղտոտում – 12000-25000մգ/կգ, - շատ ուժեղ աղտոտում – » 25000մգ/կգ: Հողի մեջ նավթը հիմնականում կլանվում է հումուսով հարուստ մակերեսային շերտում, իսկ դեպի խորքային հորիզոններ թափանցումը

ն կողային տեղաշարժը կախված է հողատիպից, մեխանիկական կազմից, ջրային ռեժիմից, նավթի քանակից ն այլն: Ծանր նավթամթերքներով (նավթ, մազութ, քսայուղեր ն այլն) հողերի աղտոտումը գնահատվում է ավելի ցածր քանակություններով. - թույլ աղտոտում 1000-2000 մգ/կգ, - միջին աղտոտում 2000-3000 մգ/կգ, - ուժեղ աղտոտում 3000-5000 մգ/կգ, - շատ ուժեղ աղտոտում » 5000 մգ/կգ: էկոհամակարգերը ն հողերն աղտոտող անթրոպոգեն ծագման թունանյութերի մեջ չափազանց վտանգավոր են դիօքսինները, որոնք կուտակվում են հողի ամենավերին շերտում (0-15սմ): Այս միացությունները հողում բնութագրվում են արտասովոր կայունությամբ ն արագորեն անցնում են օրգանական ֆազի մեջ: Տեղաշարժվելով ուղղաձիգ ուղղությամբ անցնում են ջրավազանների մեջ ն մտնում սնման շղթա: Դիօքսինները որպես ամենավտանգավոր թույներ շեմային ազդեցություն ն ցուցանիշ չունեն, այսինքն` սննդամթերքներում նրանք չպետք է լինեն: Եթե հողի մեջ այդ նյութերի պարունակությունը հասնում է 1 մկգ-ի, ապա այդպիսի տարածքներում մարդու կյանքը անհնար է դառնում: Հողերից դիօքսինների դուրս մղումը գրեթե անհնար է, որովհետն այդ միացությունները կայուն են նան հիմքերի ու թթուների ազդեցության նկատմամբ: Դիօքսինները առաջանում են արդյունաբերական ն կենցաղային թափոնների այրման ժամանակ, քլորօրգանական նյութերի սինթեզի, ինչպես նան ավտոտրանսպորտի ծխի, մրի արտանետումների պրոցեսներում: Դիօքսինները կենդանի օրգանիզմների մեջ են մտնում շրջակա միջավայրից ջրի ն օդի միջոցով, ինչպես նան հողից: Մարդու ն կենդանիների օրգանիզմների մեջ դիօքսինները 989-ով անցնում են սնման շղթայով: Օրվա ընթացքում այդ նյութի թույլատրելի նորման մարդու համար կազմում է 0,1պգ/կգ (1պգ (պիկոգրամ) Հ 10 գրամ): Դիօքսինների պարունակությունը խստագույնս վերահսկվում է մի շարք երկրների գյուղատնտեսական տարածքներում: Օրինակ, Գերմանիայում դիօքսինների պարունակությունը արոտներում չպետք է գերազանցի 5 նգ/կգ հողում, Հոլանդիայում ն Իտալիայում` 10, ԱՄՆ-9 ում` 27 նգ/կգ հողում (1 նգ(նանոգրամ)Հ10 գրամ): Ռուսաստանում մի շարք սննդամթերքների մեջ արդեն հաստատված է դիօքսինների առավելագույն թույլատրելի խտությունները,

որոնք միջին հաշվով կազմում են 0,036 նգ/կգ, կաթի համար` 5,2, ձկան համար` 8,8 նգ/կգ, խոզի մսի մեջ` 0,7- ից մինչն 8,8 պգ/կգ: Բնական միջավայրը ն առաջին հերթին մթնոլորտն ու հողերը աղտոտող օրգանական նյութերի մեջ լայն տարածում են գտել պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները, որոնցից է 3,4-դիմեթիլբենզապիրենը: Բենզապիրենը հողի մեջ կարող է հայտնվել ավտոտրանսպորտի կողմից արտանետվող մրի ն գազերի միջոցով, կոքսաքիմիական ն նավթավերամշակման արտադրությունների տեխնոլոգիական հոսքաջրերով հողերը ոռոգելու ժամանակ: Հողից բենզապիրենն անցնում է մշակաբույսերի մեջ: Հողերում բենզապիրենի ֆոնային քանակությունը տատանվում է 0,2-12,8 մկգ/կգ-ի սահմաններում, սակայն անթրոպոգեն ազդեցությունների տարածքներում տարբերություններն էլ ավելի մեծ են: Օրինակ` ավտոմայրուղիների մոտակա հողատարածքներում (50200մ) բենզապիրենի պարունակությունը կարող է հասնել մինչն 200 մկգ/կգ, իսկ հեռավորության մեծացման հետ մեկտեղ նրա քանակությունը կտրուկ նվազում է: Որոշ սննդամթերքներում բենզապիրենի քանակությունը տատանվում է հետնյալ սահմաններում (մկգ/կգ). կաղամբ` 12,6-28,5: կարտոֆիլ` 1,8-23,5: հացահատիկ` 0,08-1,44: պոմիդոր` 0,05-0,22: ձուկ` 0,3-3,9: կաթ` 0,01-0,02: Բենզապիրենը հիմնականում կուտակվում է բույսերի վեգետատիվ օրգաններում` տերններում, կանաչ ցողուններում, կոթուններում, արմատներում: Հողերի ուժեղ աղտոտիչներ են համարվում նան պոլիքլորբիֆենիլային միացությունները, որոնցից առանձնապես լայն տարածում են ստացել տրիքլորբիֆենիլը, պենտաքլորբիֆենիլը ն հեքսաքլորբիֆենիլը: Պոլիքլորբիֆենիլների արտադրությունն աշխարհում արդեն անցնում է տարեկան 4 մլն տոննայից: Այդ միացությունները ԴԴՏ-ի նման չափազանց կայուն նյութեր են, օդում նրանց կիսատրոհման ժամանակը 10-100, իսկ հողում` 5 տարի է: Ակտիվորեն կուտակվում են կենդանական սննդամթերքի մեջ (ձուկ, միս, յուղ, ձու ն այլն): Գործարանի ազդեցության գոտում պահվող հավերի ձվերում հայտնաբերվել է 100-200 անգամ ֆոնային արժեքը գերազանցող քանակություն, որը կապված է հողից ստացվող ագրոնոմիական արտադրանքի աղտոտման հետ: էկոհամակարգի համար լուրջ սպառնալիք է հանդիսանում հողերի աղտոտումը միկոտոքսիններով` թույներով, որոնք արտադրվում են

միկրոսկոպիկ սնկերի կողմից: Միկոտոքսինները կարող են վարակել կերային բույսերը, կերերը, ինչպես նան կենդանիներին ն մարդուն: Այդպիսի թույներ կարող են արտադրել նան բակտերիաներն ու ակտինոմիցետները: Սնկերի բազմաթիվ հայտնի տեսակներից (մինչն 300) թույն առաջացնելու հատկություն ունեն մոտ 509-ը (Aspergillus,

Penicillium, Fusarium, Mucor, Rhyzopus, Helmintosporium, Cladosporium, Alternaria ն այլն): Միկոտոքսինները որպես կանոն կուտակվում են այն հողերում, որոնց էկոլոգիական վիճակը վատացել է ն ընթանում են դեգրադացիոն պրոցեսներ: Հողերի մեջ կուտակվող աղտոտիչներն առաջին հերթին անդրադառնում են բույսերի աճի ն բերքատվության վրա, թափանցում բույսերի մեջ ն անցնում սնման շղթա: Այսինքն` հողատարածքների աղտոտումն ուղղակի թե անուղղակի կերպով ունենում է սանիտարահիգիենիկ ազդեցություններ: Աղտոտիչները տեղաշարժվում են սնման շղթայի բոլոր օղակներում ն տարբեր չափով կուտակվում մարդուն անհրաժեշտ սննդամթերքների մեջ: Մի շարք վնասակար քիմիական տարրերի սահմանային թույլատրելի խտությունները (ՍԹԽ) հաստատված է հիմնական սննդամթերքների մեջ: Նրանց գերազանցումը մարդու օրգանիզմում կարող է առաջ բերել ախտաբանական էֆեկտներ (աղյուսակ 8.12): Մի շարք գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար սահմանված են պեստիցիդների ն նրանց ածանցյալների ՍԹԽ-ները: Սանիտարահիգիենիկ նորմատիվներում հաշվի են առնված պեստիցիդների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, սննդամթերքում նրանց մնացորդային քանակների պահպանվելու տնողությունը, օգտագործման եղանակները, ակտիվությունը, քայքայման արագությունը ն այլն: Հողում պեստիցիդների, նավթի, նավթամթերքների ն քիմիական միացությունների քայքայումը իրականացվում է հողային բիոտի, մասնավորապես` բակտերիաների, սնկերի, ակտինոմիցետների կողմից: Նշված նյութերով ն ծանր մետաղներով հողերի աղտոտումն առաջին հերթին ազդում է հենց այդ ռեդուցենտ միկրոօրգանիզմների վրա: Այդ իսկ պատճառով հողում թունավոր նյութերի ՍԹԽ-ների որոշումը նպատակ է հետապնդում ապահովել բույսերի ն միկրոօրգանիզմների համար առողջ միջավայր ն էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ մթերքի ստացում:

Աղյուսակ 8.12 Քիմիական տարրերի ՍԹԽ-ն սննդամթերքներում, մգ/կգ (Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006)

Տարրը

ձկնեղեն

Ալյումին (Ճl) Երկաթ (F6) Յոդ (մ) Կադմիում (Շժ) Պղինձ (Շս) Մկնդեղ (ՃՏ) Նիկել (Ni) Անագ (Տո) Սնդիկ (Ւց) Կապար (ՔԵ) Սելեն (Տ6) Անտիմոն (ՏԵ) Ֆտոր (F) Քրոմ (Շr) Ցինկ (2ո)

30,0 30,0 2,0 0,1 10,0 1,0 0,5 200,0 0,5 1,0 1,0 0,5 10,0 0,3 40,0

Սննդամթերքը հաց, մսեղեն կաթնեղեն հացահատիկ 10,0 1,0 20,0 50,0 3,0 50,0 1,0 0,3 1,0 0,05 0,01 0,022 5,0 0,5 5,0 0,5 0,05 0,2 0,5 0,1 0,5 200,0 100,0 0,03 0,005 0,01 0,5 0,05 0,2 1,0 0,5 0,5 0,1 0,05 0,1 2,5 2,5 2,5 0,2 0,1 0,2 40,0 5,0 25,0

բանջա րեղեն 30,0 50,0 1,0 0,03 10,0 0,2 0,5 200,0 0,02 0,50 0,5 0,3 2,5 0,2 10,0

մրգեր

հյութեր

20,0 50,0 1,0 0,03 10,0 0,2 0,5 100,0 0,01 0,4 0,5 0,3 2,5 0,1 10,0

10,0 15,0 1,0 0,002 5,0 0,2 0,3 100,0 0,005 0,4 0,5 0,2 2,5 0,1 10,0

8.4 Հողում քիմիական տարրերի պարունակության նորմավորման սկզբունքները Հողերի քիմիական աղտոտումը տեղի է ունենում օդի, հոսքաջրերի ն մարդու տարերային ու նպատակային գործունեության միջոցով: Օդի միջոցով տարածվող աղտոտիչները (ծուխ, մուր, փոշի, աերոզոլներ, պինդ մասնիկներ, գազեր ն այլն) հողերի վրա են թափվում ծանրության ուժի ազդեցության տակ ն մթնոլորտային տեղումների հետ, իսկ տեղումները` միաժամանակ խոնավացնելով հողը, ակտիվացնում են վնասակար նյութերի մուտքը դեպի բույսեր: Այս տեսանկյունից հողերի աղտոտումը վեր հանելու ն աղտոտիչների պարունակությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նան մթնոլորտային տեղումների քիմիական բաղադրությունը ամբողջ տարվա ընթացքում, ունենալ տեղումների ամսական ն գումարային քանակի տվյալներ: Աղտոտիչներ պարունակող մթնոլորտային տեղումները հավաքում

են հատուկ 30-40սմ տրամագծով գլանաձն անոթների մեջ, որոնց հատակին նախապես լցնում են ազոտական թթվով թթվեցրած (10մլ ՒNՕ3-ը` 1լ ջրում) 1-2սմ սյունով թորած ջուր: Անոթը տեղադրում են 1,7-2մ բարձրության վրա: Նույն բարձրությունից հավաքում են նան մթնոլորտային օդում առկա չոր թափվածքները` փոշին, պինդ մասնիկները, մուրը ն այլն: Դրանք հավաքում են հատուկ ամանսարքերի մեջ, որոնց հատակին նույնպես լցվում է թորած ջուր: Ձմռանը անոթի հատակին ջրի փոխարեն լցնում են NՅՇl-ի հագեցած լուծույթ (չսառելու համար): Չոր թափվածքների հավաքման ժամկետը մեկ օր է: Ջրերի մեջ հայտնաբերված բոլոր վնասակար նյութերը գումարվում են հողում կուտակված աղտոտիչներին, ն ստացված տվյալների հիման վրա գնահատվում է նրանց ազդեցությունը ն նորմավորվում յուրաքանչյուր նյութ` առանձին-առանձին: Հողերում քիմիական տարրերի նորմավորումը բավականին բարդ խնդիր է: Դա բացատրվում է մի քանի պատճառներով: Առաջինն այն է, որ բացակայում է նորմավորման միասնական մեթոդոլոգիան, դժվարություններ կան էկոհամակարգերի մասին օբյեկտիվ տեղեկություններ ստանալու ուղղությամբ, հողում դժվար է ճշգրիտ բացահայտել քիմիական փոխարկումներն ու վերափոխումները ն այլն: Այնուամենայնիվ, կուտակված տվյալները կարող են հիմք հանդիսանալ հող-բույս համակարգի էկոլոգիական վիճակի գնահատման համար: Հողերում քիմիական նյութերի ն տարրերի պարունակության նորմավորում ասելով պետք է հասկանալ նրանց համար սահմանված այնպիսի խտություններ, որոնց նվազ կամ գերազանցող քանակները իջեցնում են հողի բերրիությունը, վնաս հասցնում բույսերին, ինչպես նան բույսերի մեջ խախտվում է այդ նյութերի ու տարրերի կուտակման օրինաչափությունները: Հողերի սահմանային աղտոտվածության աստիճանը հաստատելու համար անհրաժեշտ է ճշտել կենսաբանական արտադրանքի քանակի ն որակի հիմնական ցուցանիշները, որը վերահսկվում է տարբեր նորմատիվներով: Դա իրականացվում է դաշտային փորձարարական հետազո-տությունների հիման վրա ն առաջին հերթին ճշտվում են բոլոր վնասակար ցուցանիշների շեմային կոնցենտրացիաները: Տարբերում են հողերի սանիտարահիգիենիկ, էկոլոգիական ն սոցիալ-տնտեսական նորմավորումներ (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000): Սանիտարահիգիենիկ նորմավորման հիմքում ընկած է նյութերի ՍԹԽ-ն, որը բնութագրում է միջավայրում վնասակար նյութերի

այնպիսի քանակություն, որը գործնականորեն չի ազդում մարդու առողջության ն նրա սերնդի վրա, ինչպես նան չի վատացնում բնակչության կյանքի սանիտարահիգիենիկ պայմանները: Բացի դրանից, հողի վրա նյութի այդպիսի քանակների երկարատն ազդեցության դեպքում որնէ բացասական փոփոխություն չի առաջանում բնական պայմաններում աճող կամ մշակվող բույսերի կենսաբանական պրոցեսներում, թունավոր քանակություն չի կուտակվում նրանց հյուսվածքներում ն չի խախտվում կենսաբանական օպտիմումը: Այստեղ օգտագործվում է նան սահմանային թույլատրելի արտանետում (ՍԹԱ) ցուցանիշը: Սանիտարահիգիենիկ նորմավորումը հաշվի է առնում 4 հիմնական ցուցանիշներ` տրանսլոկացիոն (արմատային համակարգի միջոցով աղտոտիչ նյութերի անցումը հողից բույսերի մեջ), միգրացիոն օդային (հողից աղտոտիչ նյութերի անցումը օդի մեջ), միգրացիոն ջրային (հողից աղտոտիչ նյութերի անցումը ջրերի մեջ), ընդհանուր սանիտարական (աղտոտիչ նյութերի ազդեցությունը հողի ինքնամաքրման ունակության ն նրա կենսաբանական ակտիվության վրա): Հաշվի է առնվում նան տոքսիկոլոգիական ցուցանիշը, որը բնութագրում է մարդու օրգանիզմ մտնող թունանյութի քանակությունը: Հող-բույս համակարգում աղտոտիչ նյութերի միգրացիան որոշվում է մի քանի գործոններով, որոնցից հիմնական են համարվում վնասակար նյութի միգրացիոն ունակությունը ն նրա նկատմամբ բույսի ռեակցիան: Հողում աղտոտիչ նյութերի միգրացիան կախված է նրանց տեսակից, հողածածկույթի առանձնահատկություններից (հումուսացվածություն, գրանուլոմետրիկ կազմ ն այլ), ջրաջերմային ռեժիմից: Օրինակ` կապարը հողում ավելի քիչ շարժուն է, քան կադմիումը: Հումինային թթուների հետ կապարի կոմպլեքսները գրեթե 150 անգամ կայուն են, քան կադմիումի համանման կոմպլեքսները: Կապարն ու սնդիկը հողում աննշան չափով են տեղաշարժվում (մոտ 10 սմ), մինչդեռ կադմիումը, պղինձը ն ցինկը ունեն տեղաշարժվելու մեծ ունակություն (մինչն 30սմ խորությունը): Ըստ վնասակարության տրանսլոկացիոն ցուցանիշի հողում աղտոտիչ նյութի շեմային կոնցենտրացիա ասելով հասկանում են նյութի առավելագույն այն քանակությունը, որը մինչն բերքահավաքի պահը, կուտակվելով ապրանքային բուսազանգվածի մեջ, չի գերազանցում սննդամթերքի համար սահմանված թույլատրելի մակարդակը: Միգրացիոն օդային ն միգրացիոն ջրային ցուցանիշներով շեմային կոնցենտրացիան հողում

աղտոտիչ նյութի այն քանակությունն է, որն օրվա ընթացքում հողից` օդի կամ ջրի մեջ անցնելով այդ բաղադրիչներում չի առաջացնում ՍԹԽ-ն գերազանցող խտություններ, ուստի ն վտանգ չի սպառնում օդին ու ջրին (աղ. 8.13): Աղյուսակ 8.13 Հողերում քիմիական տարրերի ՍԹԽ-ն ն նրանց պարունակության մատչելի մակարդակները ըստ վնասակարության ցուցանիշների (ԽՍՀՄ, 1990 – Լ.Կ. Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006) Վնասակարության ցուցանիշը, մգ/կգ ՍԹԽ, Միգրացիոն Տրանսմգ/կգ հողում, լոկացիոն Ընդհանուր հաշվի (կուտասանիտաօդակում ջրային առնելով րական յին բույսերի ֆոնը մեջ)

Ձնը

Տարրը

Ջրալույծ

Ֆտոր Ֆտոր Պղինձ Նիկել Ցինկ

2,8 3,0 4,0 23,0

2,8 3,5 6,7 23,0

Կոբալտ

5,0

25,0

Շարժուն

Քրոմ 6,0 Կապար 30,0 35,0 Սնդիկ 2,1 2,1 Կապար+ 20,0+1,0 20,0+1,0 սնդիկ Պղինձ ∼55 Նիկել ∼85 ԸնդհաՑինկ ∼100 նուր Անտիմոն 4,5 Մանգան Վանադիո ւմ Մկնդեղ 2,0 2,0 (Արսեն)

1000-ից ավելի 33,3

-

3,0 4,0

-

5,0

2,5

6,0 30,0 5,0

30,0+2,0

-

30,0+2,0

4,5

-

-

15,0

-

10,0

Ըստ վնասակարության տոքսիկոլոգիական (թունաբանական) ցուցանիշի, հողում աղտոտիչ նյութի շեմային կոնցենտրացիա անվան տակ հասկանում են նրա առավելագույն այն քանակը, որն ուղղակի կամ անուղղակի կերպով մարդու օրգանիզմի մեջ անցնելու դեպքում` օրգանիզմում որնէ վտանգավոր ազդեցություն չի առաջացնում: Ըստ վնասակարության ընդհանուր սանիտարական ցուցանիշի, հողում աղտոտիչ նյութի շեմային կոնցենտրացիա համարում են նյութի առավելագույն այն քանակությունը, որն ազդեցության 5-7 օրերի ընթացքում առաջ է բերում ինչպես հողային միկրոօրգանիզմների ընդհանուր թվաքանակի, այնպես էլ նրանց հիմնական ֆիզիոլոգիական խմբերի թվաքանակի փոփոխություն` ոչ ավելի, քան 509-ով: Հողում ծանր մետաղների ՍԹԽ-ն որոշելը ն միասնական ցուցանիշ դուրս բերելը գործնականում անհնար է, որը բացատրվում է հողի բազմաբնույթ ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Այս տեսանկյունից անհրաժեշտ է օգտագործել ծանր մետաղների ոչ թե ընդհանուր քանակությունը, այլ հողատիպից կախված նրանց շարժուն միացությունների պարունակությունը, քանի որ ոչ շարժուն ձներն անմիջականորեն կախված են հողի հատկություններից: Ներկայումս հողերում մշակված է նան ծանր մետաղների ընդհանուր պարունակության էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական գնահատման սանդղակ` կախված հողի գրանուլոմետրիկ կազմից ն թթվությունից (աղյուսակ 8.14): Աղյուսակում բերված խմբերը դասակարգված են ըստ ծանր մետաղների պարունակության: Առաջին խումբը (աղտոտման թույլատրելի աստիճան) համապատասխանում է հողում տարրերի այն քանակին, որը ՍԹԽ-ի կեսից ցածր է (կամ ՍԹԽ-ին մոտ), իսկ երկրորդ խմբի ցուցանիշների վերին սահմանը (աղտոտման ցածր մակարդակ) համապատասխանում է ՍԹԽ-ին: Երրորդ խմբում ընդգրկված հողերի վիճակը (աղտոտման միջին մակարդակ) վկայում է տվյալ տարածքի էկոլոգիական անբավարար իրադրության մասին: Չորորդ խումբը (աղտոտման բարձր մակարդակ) վերաբերում է այն հողերին, որոնց վիճակը գնահատվում է որպես էկոլոգիական արտակարգ վիճակ, իսկ հինգերորդ խումբը (աղտոտման շատ բարձր մակարդակ) համապատասխանում է էկոլոգիական աղետալի վիճակին: Առաջին երեք խմբին դասվող հողերն էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական տեսակետից պիտանի են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի

աճեցման համար: Միաժամանակ անհրաժեշտ է հսկել ծանր մետաղների պարունակությունը երրորդ խմբի հողերից ստացված ամբողջ արտադրանքի մեջ: Չորորդ ն հինգերորդ խմբերին պատկանող հողերում թույլատրելի է միայն հատուկ տեխնոլոգիաներով տեխնիկական մշակաբույսերի աճեցումը: Աղյուսակ 8.14 Հողերի էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական գնահատումն ըստ ծանր մետաղների ն մկնդեղի ընդհանուր պարունակության, մգ/կգ (Ն.Ա. Չյորնիխ, Ս.Ն. Սիդորենկո, 2003) Հողի մեխանիկական կազմը

Ավազային ն ավազակավային

Կավաավազային ն կավային քՒ | 5,5

Կավաավազային ն կավային քՒ » 5,5

Խմբերը Տարրը ՃՏ Ւց ՔԵ 2ո Շժ Շս Ni Շr3+ ՃՏ ՔԵ 2ո Շժ Շս Ni ՃՏ ՔԵ 2ո Շժ Շս Ni

| 1,0 | 1,0 | 16,0 | 27,0 | 0,25 | 16,0 | 10,0 | 50,0 | 2,5 | 32 | 55 | 0,5 | 33 | 20 |5 | 65 | 110 | 1,0 | 66 | 40

1,0-2 1,0-2,1 16-32 27,1-55 0,25-0,5 16,1-33 10,1-20 50-100 2,5-5 32-65 55-100 0,5-1 33-66 20-40 5-10 65-130 110-220 1,0-2 66-132 40-80

2,1-4,0 4,1-6,0 2,2-4,2 4,3-6,2 32,1-64 64,1-96 55,1-110 110-165 0,5-1,0 1,1-1,5 33,1-165 165-330 20,1-100 100-200 101-500 501-1000 5,1-10 10,1-15 66-130 131-195 111-220 221-330 1,1-2,0 2,1-3,0 67-330 331-660 41-200 201-400 11-20 21-30 131-260 261-390 221-400 401-660 2,1-4,0 4,1-6,0 133-660 661-1320 81-400 401-800

» 6,0 » 6,2 » 96,0 » 165 » 1,5 » 330 » 200 » 1000 » 15 » 195 » 330 »3 » 660 » 400 » 30 » 390 » 660 »6 » 1320 » 800

էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական վիճակը ճշտելու ն հողերն ըստ նշանակության օգտագործելու նպատակով քաղաքների, գունավոր ն սն մետալուրգիայի, քիմիական ն նավթաքիմիական արդյունաբերության, մեքենաշինական խոշոր ձեռնարկությունների շրջակայքի

հողերը նորմավորվում են` ծանր մետաղներով, նավթամթերքներով, ֆտորի ն այլ թունավոր նյութերի միացություններով աղտոտվելու դեպքում: Հողերը խիստ նորմավորման են ենթարկվում նան ըստ պեստիցիդների պարունակության: Պեստիցիդները, ինչպես նան մյուս թունանյութերը, առավել վտանգավոր են ոռոգվող հողատարածքներում, որովհետն ջուրը, լրացուցիչ շարժունակություն հաղորդելով, կարող է մի քանի անգամ բարձրացնել նրանց տրանսլոկացիոն (բույսերի մեջ անցնելու ն կուտակվելու երնույթ) ցուցանիշները: Այդ նյութերի ՍԹԽները բերված են աղյուսակ 8.15-ում: Հողում պեստիցիդների, նավթի ն նավթամթերքների քայքայման արագությունը կախված է ոչ միայն այդ նյութերի բնույթից ն կառուցվածքից, այլն հողի ֆիզիկա-քիմիական հատկություններից, կառուցվածքից, հումուսի պարունակությունից, մեխանիկական կազմից, օդաջրային ն ջերմային ռեժիմներից: Պեստիցիդներից համեմատաբար արագ քայքայվում են հերբիցիդները, իսկ առավել դանդաղ` ֆունգիցիդները: Քլոր-օրգանական պեստիցիդները հողում պահպանվում են շատ երկար ն մեծ վնաս են հասցնում հողային բիոտին: Այդ պեստիցիդները, որոնցից են` ԴԴՏ-ն (դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան), ՀՔՑՀ-ը (հեքսաքլորցիկլոհեքսան), քլորոֆոսը ն այլն, վաղուց հանված են արտադրությունից ն կիրառությունից: Ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում տոքսիկ նյութերի շարժունակությունը նվազում է: Հողի խտացումն առաջ է բերում աղտոտիչ նյութերի շարժունակության ուժեղացում, նույն կերպ է ազդում նան հողի քՒ-ի թթվային միջավայրը: էկոլոգիական նորմավորման հիմքում դրված է ոչ թե աղտոտիչ նյութերի ազդեցության ուսումնասիրությունը առանձին օրգանիզմների վրա, այլ ամբողջ համակարգի վրա: Տվյալ դեպքում նպատակ է հետապնդվում շրջակա բնական միջավայրի վրա նվազագույն ներգործությունների ժամանակ ստանալ կենսաբանական օպտիմալ արդյունք: Որպես ներգործության չափանիշ նախատեսվում է օգտագործել սահմանային թույլատրելի էկոլոգիական բեռնվածություն (ՍԹէԲ) ցուցանիշը, այսինքն` այնպիսի բեռնվածություն, որի դեպքում պահպանվում է էկոհամակարգի նորմալ գործունեությունը` ֆունկցիան:

Աղյուսակ 8.15 Հողում որոշ քիմիական նյութերի ն պեստիցիդների սահմանային թույլատրելի խտությունները, մգ/կգ հողում (Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2005) Խումբը

Քիմիական նյութեր

Պեստիցիդներ

Նյութերի անվանումը

ՍԹԽ, մգ/կգ հողում

Սահմանափակող ցուցանիշներ

Բենզապիրեն Բենզին Վանադիում (Մ) Մկնդեղ (ՃՏ) Սնդիկ (Ւց) Կապար (ՔԵ) Կոբալտ (Շօ) Պղինձ (Շս) Պոլիքլորբիֆենիլնե ր (գումարային) Ակտելլիկ

0,02 5,0 2,1

ընդհանուր սանիտարական օդային-միգրացիոն ընդհանուր սանիտարական տրանսլոկացիոն տրանսլոկացիոն ընդհանուր սանիտարական ընդհանուր սանիտարական ընդհանուր սանիտարական

0,06

ընդհանուր սանիտարական

0,5

տրանսլոկացիոն ընդհանուր սանիտարական քՒ » 5,5 հողերի համար

Արցերիդ

0,1

Ատրազին

0,5

տրանսլոկացիոն

Բետանալ

0,25

Վոլատոն

1,0

ՀՔՑՀ –իզոմեր 2,4-ԴԱ (դիֆենիլ ամին) Զոլոն Կարբոֆոս (մալաթիոն) Մետաֆոս Պրոմետրին Ռաունդապ Սեմերոն Սիմազին Ֆոսֆամիդ Ցինեբ էպտամ

0,1

տրանսլոկացիոն տրանսլոկացիոն ն օդային-միգրացիոն տրանսլոկացիոն

0,25

տրանսլոկացիոն

0,5

տրանսլոկացիոն

2,0

տրանսլոկացիոն

0,1 0,5 0,5 0,1 0,2 0,3 0,2 0,9

տրանսլոկացիոն տրանսլոկացիոն տրանսլոկացիոն ջրային-միգրացիոն տրանսլոկացիոն տրանսլոկացիոն ընդհանուր սանիտարական տրանսլոկացիոն

Աղտոտման պայմաններում էկոհամակարգի նորմալ գործունեությունը որոշվում է դետոքսիկացիայի (թունաչեզոքացում) ն կենսաբանական փոխարկումներն ապահովող համակարգերի պահպանմամբ: Ընդ որում, որպես գնահատման ցուցանիշներ օգտագործում են հողի ինքնամաքրման ունակությունը, բույսերի մեջ քիմիական տարրի խտացման աստիճանը, հողում թունանյութի պարունակության ցուցանիշը ն թունանյութի խտության գործակիցը (աղտոտված հողում տվյալ տարրի հարաբերությունը ֆոնային խտության վրա): Սոցիալ-տնտեսական նորմավորումը հիմնվում է տվյալ երկրի զարգացածության աստիճանի վրա, որտեղ հաշվի է առնվում արդյունաբերության բնույթը, գյուղատնտեսության վարման մակարդակը, բնական ռեսուրսների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը ն օգտագործման եղանակները, ժողովրդի մշակույթը, սովորությունները, կենցաղը, սնունդը, արտադության մակարդակը ն այլն:

ԳԼՈւԽ 9. ՋՐԱՅԻՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ջուրը բնության մեջ ամենատարածված անօրգանական միացությունն է ն բացարձակ մաքուր չի լինում: Բնական ջուրը պարունակում է մեծ թվով լուծված նյութեր` աղեր, թթուներ, հիմքեր, գազեր (ՇՕ2, N2, Օ2, Ւ2Տ ն այլն), արդյունաբերական ձեռնարկությունների թափոնային նյութեր ն հանքային ու օրգանական ծագման անլուծելի միացություններ: Ջրի որակը ն հատկությունները կախված են նրա մեջ պարունակվող նյութերի կազմից ն կոնցենտրացիայից: Ամենամաքուր բնական ջուրն արդյունաբերական վայրերից հեռու, անտառների վրա տեղացող ջուրն է, որը նույնպես պարունակում է խառնուրդներ ն լուծված նյութեր (մինչն 50մգ/լ): Ծովի ջրում լուծված նյութերի պարունակությունը կազմում է 10-20գ/լ, իսկ օվկիանոսում` 35գ/լ: Խիստ աղի լճերում աղի գումարային պարունակությունը հասնում է 200գ/լ ն ավելին: Այն ջրերը, որոնք պարունակում են 0,19 լուծված նյութեր (1գ/լ), համարվում են քաղցրահամ, 0,1-0,59-ը` հանքայնացված, 0,59ից ավելին` աղի: Օրգանական նյութերով աղտոտված ջրավազանները, ինչպես նան այն օրգանիզմները, որոնք ունակ են այդպիսի ջրերում ապրելու, կոչվում են սապրոբային (հունարեն սապրոս – հոտած): Ըստ օրգանական նյութերով աղտոտվածության աստիճանի ջրավազանները բաժանվում են պոլիսապրոբային, մեզոսապրոբային (ալֆա-

մեզոսապրոբային ն բետա-մեզոսապրոբային) ն օլիգոսապրոբային տիպերի (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005): Պոլիսապրոբային ջրավազաններում օրգանական նյութերը շատ են, թթվածին չկա: Այստեղ տեղի է ունենում սպիտակուցների ն ածխաջրերի ճեղքում: Մեզոսապրոբային ջրերում չքայքայված սպիտակուց գրեթե չկա, այստեղ առկա են Ւ2Տ, ՇՕ2, NՒ3, ՇՒ4 ն Օ2: Տեղի է ունենում օրգանական նյութի հանքայնացում: Տարբերում են ալֆա- ն բետա-մեզոսապրոբային գոտիներ: Ջուրը ալֆա-սապրոբային գոտում չափավոր աղտոտված է օրգանական նյութերով, այստեղ առկա է NՒ3-ը, ամինոմիացություններ, թթվածինը քիչ է: Բետա-մեզոսապրոբային գոտում աղտոտիչները քիչ են, բացի NՒ3-ից կան նան դրա օքսիդացման նյութերը` ազոտական ն ազոտային թթուները, ինչպես նան բավականաչափ թթվածին: Օլիգոսապրոբային գոտում գործնականում չկան լուծված օրգանական նյութեր, թթվածինը շատ է, ջուրը` մաքուր:

էկոլոգիական մոնիտորինգի շրջանակներում կենսաինդիկացիոն ն ֆիզիկաքիմիական մեթոդներով առաջին հերթին ուսումնասիրվում են մակերեսային ջրավազանների ն հոսքաջրերի ջրերը (գետեր, լճեր, լճակներ, գետակներ, ջրանցքներ ն այլն):

9.1 Ջրերի աղտոտման բնույթն ու աղբյուրները Երկրագնդի ջրային օբյեկտների աղտոտումը համատարած բնույթ ունի, ն հիմնականում կապված է անթրոպոգեն գործունեության հետ: Ջրերի աղտոտման աղբյուրներ են համարվում այն բոլոր բնական ն անթրոպոգեն օբյեկտները, որոնցից հեռացվող վնասակար նյութերը, միկրոօրգանիզմները ն ջերմությունը անցնում են մակերեսային ն ընդերքի ջրերի մեջ: Այն բոլոր նյութերը ն գործոնները, որոնք խախտում են ջրի որակի հատկանիշներն ու նորմերը, կոչվում են աղտոտիչներ: Բնական ջրերը կարող են աղտոտվել ամենատարբեր խառնուրդներով, որոնց կարելի է խմբավորել ըստ իրենց կենսաբանական ն ֆիզիկաքիմիական հատկությունների: Ջրերի աղտոտումը կարող է տեղի ունենալ թե բնական, ն թե անթրոպոգեն (տեխնոգեն) ճանապարհներով: Բնական աղտոտումը պայմանավորված է բնական պրոցեսներով (հրաբուխների ժայթքում, ջրային ն քամու էրոզիա, ափերի քայքայում ն փլուզումներ, քաղցրահամ ջրերի աղակալում ն այլն): Անթրոպոգեն աղտոտումը կապված է մարդու գործունեության հետնանքով ջրերի մեջ անցնող աղտոտիչ նյութերի հետ, որոնցից առավել մեծ տարածում են ստացել քիմիական ն կենսաբանական աղտոտիչները: Ջրերի քիմիական աղտոտումը տեղի է ունենում անօրգանական ն օրգանական նյութերով: Այստեղ աղտոտիչները կարող են հանդես գալ լուծված վիճակում` մոլեկուլային կամ իոնական ձներով (Օ2, N2, ՇՕ2, ՏՕ2, NՅ-ի, K-ի, ՇՅ-ի, Mց-ի ն այլ մետաղների աղեր) ն կախույթների ու կոլոիդների ձնով, որոնց կլանումը կատարվում է համապատասխան ֆիլտրների կողմից: Լուծված նյութերից ջրերի մաքրումը ֆիլտրների միջոցով անհնար է: Օրգանական աղտոտիչներից առավելապես տարածված են նավթը ն նավթամթերքները, դետերգենտները, որոնք հանդիսանում են սինթետիկ-մակերնութային ակտիվ նյութեր (ՍՄԱՆ), ֆենոլները, պեստիցիդները ն այլն, անօրգանականներից` թթուները, հիմքերը, ծանր մետաղները: Կենսաբանական աղտոտիչներ են ախտածին միկրոօրգանիզմնե242

րը (բակտերիաներ, վիրուսներ, սնկեր, պարզագույններ, որդեր ն այլն): Բակտերիաները ջրերում կարող են առաջացնել կախույթներ, իսկ ջրիմուռները` ստորջրյա հատակային մարգագետիններ: Ջրերի ռադիոակտիվ աղտոտումը կապված է ռադիոնուկլիդների հետ: Այս աղտոտումը վտանգավոր է նույնիսկ ռադիոնուկլիդների ամենացածր կոնցենտրացիաների դեպքում, հատկապես եթե ջրերի մեջ են անցնում երկար կյանք ունեցող ռադիոակտիվ տարրերը, որոնցից են` Տr, ՇՏ, Ս, RՅ ն այլն: Ռադիոնուկլիդները մտնում են ն´ մակերեսային, ն´ խորքային ջրերի մեջ հիմնականում ռադիոակտիվ թափոնների միջոցով, ն նրանց մաքրելը գրեթե անհնար է: Ջրային օբյեկտների մեխանիկական աղտոտումը տեղի է ունենում պինդ մասնիկների (ավազ, տիղմ, խարամ) միջոցով, որը բնորոշ է հիմնականում մակերեսային ջրերին: Մեխանիկական աղտոտման ժամանակ վատանում են ջրերի հոտահամային ցուցանիշները: Ջրերի ջերմային աղտոտումն այն երնույթն է, երբ մակերեսային ջրերին խառնվում են տաքացված ջրեր, որոնցից են ջերմաէլեկտրակայանների ն ատոմակայանների, բաղնիքների, մետաղաձուլարանների ջրերը ն այլ կենցաղային ու տեխնոլոգիական հոսքաջրեր: Մակերեսային ջրերի ջերմաստիճանի բարձրացումը հանգեցնում է նրանց գազային ն քիմիական կազմի փոփոխությանը: Այսպիսի ջրերում արագորեն բազմանում են անաերոբ բակտերիաները, կապտականաչ ջրիմուռները, որոնց քայքայումից էլ արտազատվում են NՒ3, Ւ2Տ, ՇՒ4 ն այլ թունավոր նյութեր: Մակերեսային ջրերի աղտոտման հիմնական անթրոպոգեն աղբյուրներ են հանդիսանում չմաքրված կոյուղաջրերն ու հոսքաջրերը, պեստիցիդների, հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի լվացումները, ծխագազային արտանետումները, նավթի ն նավթամթերքների արտահոսքերը: Կենցաղային հոսքաջրերը պարունակում են մեծ քանակությամբ օրգանական աղտոտիչներ, ծանր մետաղներ, դետերգենտներ, ախտածին հարուցիչներ, իսկ արդյունաբերական հոսքաջրերը` նավթամթերքներ, ֆենոլներ, սուլֆատներ, ֆտորիդներ, ցիանիդներ, դետերգենտներ, ծանր մետաղներ, քլորօրգանական միացություններ ն այլն: Պեստիցիդների, հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի ոչ ճիշտ պահպանման ն օգտագործման ժամանակ մեծանում է այդ նյութերի անձրնաջրերով, ոռոգման ջրերով լվացման հավանականությունը դեպի գետեր ն ջրավազաններ: Պեստիցիդները ջրավազաններում

կարող են առաջացնել հիդրոբիոնտների հիվանդություններ ն ոչնչացում, իսկ պարարտանյութերի կենսածին տարրերը (N, Ք, K, Տ)` էվտրոֆացում: Ծխագազային արտանետումները ջրերի մեջ են անցնում մեխանիկական թափվածքի ձնով ն մթնոլորտային տեղումների միջոցով: Նրանք պարունակում են պինդ մասնիկներ, ազոտի ն ծծմբի օքսիդներ, ծանր մետաղներ, ածխաջրածիններ, ալդեհիդներ, թթուներ (Ւ2ՏՕ4, ՒNՕ3, ՒՇl) ն այլն: Համաշխարհային օվկիանոսի ամենատարածված աղտոտիչները նավթն ու նավթամթերքներն են, որոնք ունեն յուրահատուկ ազդեցություն ջրի ն ջրային օրգանիզմների վրա: Նշված բոլոր աղտոտիչները տարբեր ուղիներով հայտնվում են նան ընդերքի ջրերի մեջ, որոնց մաքրումը չափազանց դժվար է: Աղտոտումն առաջին հերթին սպառնում է քաղցրահամ ջրերին, այդ պատճառով մարդկությունն այսօր կանգնած է ոչ թե ջրի անբավարարության, այլ մաքուր ջրի անբավարարության առաջ: Մարդու կենցաղում ն արդյունաբերության մեջ առաջացող բոլոր տիպի հեղուկ արտահոսքերը վերջին հաշվով հայտնվում են ծովային էկոհամակարգերում ն Համաշխարհային օվկիանոսում, որի դիմադրողականությունն ու ինքնամաքրման հատկությունն անսահման չեն: Եվ թեպետ Համաշխարհային օվկիանոսը համարվում է ջրի անսպառ ռեսուրս, սակայն քանի որ աղտոտման ինտենսիվությունը գերազանցում է ինքնամաքրման արագությունը, ապա կասկածի տակ է դրվել նան նրա` որպես կենսաբանական միջավայրի, ապագա գոյությունը: Այդ միջավայրի դեգրադացիան սպառնում է ոչ միայն ջրային օրգանիզմներին, այլ նան մարդկությանը: Ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոսի մեջ է անցնում ավելի քան 10-12 մլն տ նավթ, 300 կմ հոսքաջրեր (որոնց 909-ը չի մաքրվում), մեծ քանակությամբ ծանր մետաղներ, թունավոր քիմիական նյութեր, ռադիոնուկլիդներ: Ծովային ջրերում հայտնված թափոնները մասնակիորեն նստում են հատակին, որոնց մի մասը քայքայվում է` ոչնչացնելով մեծ քանակությամբ կենդանի օրգանիզմներ: Ջրերի մակերեսային աղտոտիչները` դետերգենտները, յուղերը, նավթային թաղանթները, օրգանական նյութերի մնացորդները ն այլն, հայտնվելով ծովում ն օվկիանոսում, առաջին հերթին ոչնչացնում են պլանկտոնը, որն ապահովում է Համաշխարհային օվկիանոսի առաջնային կենսաբանական արտադրանքի արտադրությունը: Ըստ եղած տվյալների գնահատման, 21-րդ դարի սկզբին ծովերի ն օվկիանոսների մեջ մտնող աղտոտիչ նյութերի ընդհանուր զանգ244

վածը` 1980-ական թվականների հետ համեմատած, կաճի 1,5-3 անգամ: Աղտոտիչներն առանձնապես մեծ վնաս են հասցնում փոքր գետերին, որոնց երկարությունը չի անցնում 100-150 կմ-ից: Այդ գետերի ջրի սահմանափակ ծավալները հնարավորություն չեն տալիս ինքնամաքրվելու, ն, բացի այդ, ոռոգման ն այլ նպատակներով օգտագործվող ջրերն է´լ ավելի են թուլացնում նրանց դիմադրողականությունն ու իներցիան: Այդպիսի գետերի հոսքի նվազումն աղետալի ազդեցություն է ունենում նան այն ջրավազանների վրա, որտեղ նրանք թափվում են: 1960-ական թվականներից սկսած նմանատիպ աղետալի վիճակ է ստեղծվել Արալյան ծովի համար: Դրա պատճառն այն է, որ Արալյան ծովի մեջ թափվող Ամուդարյա ն Սիրդարյա գետերից շատ ջուր է վերցվում տնտեսական նպատակներով, որի արդյունքում ծովն աղետալիորեն փոքրացել է ն հատակի մեծ մասն արդեն չորացել ն դարձել է փոշու ն աղի խոշորագույն աղբյուրներից մեկը: Թափոններով ն տարբեր բնույթի աղտոտիչներով աղտոտումը մեծ վնաս է հասցնում նան Հայաստանի գետերին, որոնցից շատերի հոսքը ամառային ամիսներին խիստ կրճատվում է, այն դեպքում, երբ աղտոտիչ նյութերի խտությունն ու քանակը, ընդհակառակը, բարձրանում է: Հանքաարդյունաբերական թափոններով ն ծանր մետաղներով առավել աղտոտված են Ողջի, Դեբեդ, Խալաջ, Աղստն, Հրազդան գետերը, իսկ կոյուղաջրերով ն կենցաղային ու շինարարական թափոններով` գրեթե բոլոր գետերն ու ջրանցքները: Աղտոտված գետերի ջրերով մշակովի հողատարածքների ոռոգումը լուրջ վտանգ է ստեղծում նան ոչ միայն հողերի ն խորքային ջրերի, այլն գյուղատնտեսական արտադրանքի էկոլոգիական անվտանգության համար: Հայաստանի առանձին վայրերում ոռոգումն իրականացվում է տարբեր ձեռնարկությունների տեխնոլոգիական հոսքաջրերով, որոնք ոչ միայն խիստ աղտոտված են, այլ նան ունեն ոռոգման նորմաներին չհամապատասխանող հատկանիշներ ն ոչ բնական ջերմաստիճան: Համաշխարհային լուրջ խնդիր է դարձել մակերեսային հոսքաջրերի պահպանումը աղտոտումից ու սպառումից: Ջրերը սպառումից պահպանելու համար խիստ վերահսկվում են հոսքերը, իսկ օգտագործման համար` հիմնվում թույլատրելի նվազագույն քանակի վրա: Հոսքաջրերի աղտոտումը կանխելու համար կիրառվում են մի շարք միջոցառումներ` անջուր ու անթափոն տեխնոլոգիաներ, ինչպես նան հետադարձ ջրամատակարարում, ջրերի մաքրում, խոր ընդերքային ջրաբեր հորիզոնների մեջ հոսքաջրերի մղում, որտեղ

ջուրը մաքրվում է բնական ճանապարհով` անցնելով երկրակեղնի շերտերով, ջրամատակարարման համար օգտագործվող մակերեսային ջրերի մաքրում ն վնասազերծում:

Նկ. 9.1 Հոսքաջրերի կենսաքիմիական մաքրման կայանի սխեման բնական պայմաններում (ըստ Բորոդավչենկոյի – Լ.Կ.Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006) 1-երկաթե վանդակ, 2-ավազաբռնիչ, 3-երկհարկանի պարզարան, 4-ոռոգման երկրագործական դաշտեր, 5-տղմային հրապարակներ, 6ավազային հրապարակներ Կոյուղաջրերն ու տեխնոլոգիական հոսքաջրերը զարգացած երկրներում ենթարկվում են պարտադիր մաքրման` մեխանիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական, կենսաբանական ն ջերմամշակման եղանակներով: Նշված եղանակների ընտրությունը հիմնվում է հոսքաջրի աղտոտման բնույթի վրա, սակայն կոյուղաջրերի մաքրման ժամանակ որպես կանոն կիրառվում են համակցված մեթոդներ: Մեխանիկական մաքրման ժամանակ ջրերից հեռացվում են չլուծվող մեխանիկական խառնուրդները, խոշոր առարկաները: Ֆիզիկաքիմիական մեթոդով կատարվում են մի շարք պրոցեսներ` կոագուլյացիա, սորբցիա, ֆլոտացիա, էքստրակցիա ն այլն: Այս մեթոդի կիրառմամբ հոսքաջրերից մաքրվում են մանրադիսպերս հանքային ն օրգանական

նյութերը, կախված մասնիկները: Քիմիական մաքրումը հիմնված է աղտոտիչ նյութերի, թթուների, հիմքերի չեզոքացման, օքսիդացման, օզոնացման, քլորացման վրա: Այս փուլում ջուրը մաքրվում է նան ախտածին միկրոօրգանիզմներից: Կենսաբանական մաքրման ժամանակ օգտագործվում են միկրոօրգանիզմների կողմից օրգանական ն անօրգանական միացությունների քայքայման ն յուրացման հատկությունները: Այդ միացություններից են Ւ2Տ-ը, NՒ3-ը, նիտրատները ն այլն: Ջերմամշակման ժամանակ հիմնականում քայքայվում են խիստ թունավոր օրգանական նյութերը, որոնք մտնում են արդյունաբերական հոսքաջրերի մեջ: Ջրերի աղտոտումը կանխելու առաջնային մոտեցումն աղտոտման աղբյուրի վերացումն է տարբեր միջոցներով: Մակերեսային ջրերն աղտոտումից ու թափոնապատումից զերծ պահելու կարնոր միջոցառումներ են համարվում նան անտառտնկարկների ն հիդրոտեխնիկական կառույցների հիմնումը, որոնք կանխարգելում են ջրավազանների ն փոքր գետերի էվտրոֆացումը, ափամերձ տարածքների էրոզիան, փլուզումներն ու քայքայումը, նվազեցնում մակերեսային հոսքի աղտոտման աստիճանը:

9.2 Ջրերի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները Ջրավազանում ապրող կենդանի օրգանիզմների թվաքանակը ն տեսակային կազմը կախված է ջրային միջավայրի պայմաններից: Ջրի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդի հիմքում էլ ընկած է այն գաղափարը, որ ջրային օրգանիզմներն (հիդրոբիոնտները) արտացոլում են ջրում ստեղծված պայմանները: Այն տեսակները, որոնց համար տվյալ պայմաններն անբարենպաստ են, մահանում ն դուրս են մղվում: Նրանց փոխարինում են նոր տեսակներ` այլ պահանջներով: Օրգանական նյութերով ջրի աղտոտվածության լավ ինդիկատոր են ջրիմուռները, որոնք էլ առանձնահատուկ դեր ունեն ջրերի մոնիտորինգի գործում: Բնական ջրերի մոնիտորինգային ուսումնասիրությունները կատարվում են 4 փուլերով: Ուսումնասիրության առաջին փուլը սկսվում է տեսողական բնույթի դիտարկումներով: Արձանագրվում են մի քանի կարնոր հանգամանքներ` ջրավազանի հոսքը (հոսելու առկայությունը), ափերին կամ ջրի մեջ բարձրակարգ (այսինքն` տերն, ցողուն ն արմատ ունեցող) բույսերի մացառուտների առկայությունը, ջրավազանի ջրիմուռներով ծածկվելը

ն ջրի մակերնույթին տղմաշերտ հիշեցնող բուսածածկի երնալը, հատակին կամ խորտակված առարկաների մակերնույթին կպած ջրիմուռները, ջրի գույնը (ծաղկման առկայությունը): Ծաղկման ժամանակ ջուրը ստանում է վառ կանաչ գույն (կանաչ ջրիմուռների զարգացում) կամ գորշավուն-կապտականաչ գունավորում (կապտականաչ ջրիմուռների զարգացում): Ջրի «ծաղկումը» սովորաբար առաջանում է այն ժամանակ, երբ 1լ ջրում առկա են մի քանի միլիոն բջիջներ: Ուսումնասիրության երկրորդ փուլում դիտարկումներից բացի, լաբորատոր հետազոտությունների համար, կատարվում է նյութերի հավաքում, մասնավորապես հավաքվում են ջրիմուռներ: Ջրավազաններում ջրիմուռները զբաղեցնում են երեք բնակատեղեր 1) ջրի շերտում (պլանկտոն), 2) ջրավազանի հատակին (բենթոս), 3) ջրում սուզված առարկաների մակերնույթին (պերիֆիտոն): Ամենից առաջ պետք է զննել ջրավազանը ն նրա հատակը, հայտնաբերել բենթոսի ն տիղմի առկայությունը, ջրիմուռների թելերը ն հանգույցները հավաքել բանկայի մեջ: Եթե բենթոսը չի նկատվում, բայց հատակը պատված է տիղմով, ապա պիպետով կամ ապակյա խողովակով վերցնում են որոշ քանակի տիղմ ն լցնում բանկայի մեջ: Բենթոսի ուսումնասիրության համար լավ օբյեկտ են համարվում փաթիլները, որոնք հատակից ջրի մակերես են բարձրանում ջրիմուռների արտադրած թթվածնի միջոցով ն լողում են ջրի մակերնույթին: Պերիֆիտոնը կարող է լինել կամ խոշոր ջրիմուռների (մինչն 0,5մ երկարությամբ), կամ միկրոսկոպիկ նստվածքի տեսքով, որը կարելի է քերել դանակով: Եթե ջրում կան բարձրակարգ բույսեր, որոնց տերններին միշտ առկա են էպիֆիտ ջրիմուռներ, ապա կարելի է վերցնել դրանց տերնների մզվածքը: Ամենադժվարը ֆիտոպլանկտոնի հավաքումն է: Միայն ջրի ծաղկման ժամանակ, երբ ջրիմուռները շատ են, կարելի է պլանկտոնը դիտել բնական վիճակում: Շատ դեպքերում անհրաժեշտ է լինում պլանկտոնը խտացնել: Այդ նպատակով օգտագործում են կամ հատուկ պլանկտոնային ցանցեր` շատ մանր բջջախորշերով (| 5մկմ, որը շատ դժվար է պատրաստել), կամ պարզեցման մեթոդը (վերցնում են 0,5լ ջուր ն վրան ավելացնում 2մլ 409-անոց ֆորմալինի լուծույթ): Ջուրը դնում են 15-20 օր պարզեցման, որի ընթացքում պլանկտոնը նստում է հատակին, այնուհետն ջուրը պիպետով հեռացնում են, ն պլանկտոնը մնում է հատակին նստած: Անալիզի համար վերցնում են պլանկտոնի

մեկ կաթիլ ն դիտում մանրադիտակով: Վերցրած ջրերի բոլոր նմուշների վրա պետք է կատարվեն նշումներ (անվանումը, տեղը, ժամանակը, եղանակը, հետազոտողի անուն-ազգանունը ն այլն): Ուսումնասիրության երրորդ փուլում կատարում են հավաքված նմուշների ուսումնասիրում ն գնահատում: Ջրիմուռների մեծ մասը կամ միկրոսկոպիկ օրգանիզմներ են, ն կամ դրանց կառուցվածքը բացահայտելու համար պահանջվում են մանրադիտակային հետազոտություններ: Այդ կերպ որոշում են ջրիմուռի տեսակը կամ տեսակային բազմազանությունը, առանձին տեսակների առատությունը, ինդիկատոր տեսակները: Անհրաժեշտ է ունենալ x200 (10x20) խոշորացնող մանրադիտակ, իսկ ավելի լավ է` x400 (10x40): Ցանկալի է ունենալ նան ջրիմուռների որոշիչ (նկարում բերված են ամենատարածված տեսակները): Ուսումնասիրության չորրորդ փուլում գնահատում են արդյունքները: Մշակված է հատուկ սանդղակ, որը թույլ է տալիս ըստ ջրիմուռների կազմի գնահատել օրգանական աղտոտման աստիճանը: Նմուշների անալիզի ժամանակ հաշվարկում են հանդիպած տեսակների ընդհանուր թիվը ն յուրաքանչյուր տեսակի առատությունը (ըստ 5 բալանոց սանդղակի), բացահայտում են գերակայող տեսակները ն դրանց սապրոբայնությունը, կատարում են եզրակացություն` որոշակի սապրոբության պայմաններում տեսակների գերակայության վերաբերյալ: Ջրավազանի պոլիսապրոբային գոտում նկատվում են ինֆուզորիաների ն բակտերիաների առատություն ն ջրիմուռների քիչ տեսակներ` խլորելա, պոլիտոմա, խլամիդոմոնադի մի քանի տեսակներ: Չնայած տեսակների սակավությանը, ջրիմուռների թվաքանակը կարող է մեծ լինել: Բնական ջրավազաններում պոլիսապրոբների գերակայություն, որպես կանոն, նկատվում է օրգանական նյութերի հոսքերի տեղերում, որտեղ կա նեխման գործընթաց: Մեզոսապրոբային գոտում ջրիմուռների տեսակային բազմազանությունը մեծ է: Միաժամանակ, բետա-մեզոսապրոբային գոտում ալֆա-մեզոսապրոբային գոտու համեմատ, ջրիմուռների մեծ տեսակային կազմի պայմաններում վերջիններիս ընդհանուր քանակը կարող է փոքր լինել: Ալֆա-մեզոսապրոբների առկայությունը վկայում է, որ համեմատաբար մաքուր ջրերում գոյություն ունեն աղտոտման օջախներ: Այդ երնույթը վերաբերում է այն ջրային տարածքներին, որտեղ թափվում են

մաքրված կոյուղաջրերը: Օջախային աղտոտման հայտնաբերումն ահազանգ է այն մասին, որ կոյուղաջրերը մաքրող կայանները լավ չեն իրականացնում մաքրման աշխատանքները: Այդպիսի ջրերում կարող են լինել ինչպես պլանկտոնային ջրիմուռների, այնպես էլ բենթոսային ջրիմուռների կուտակումներ: Աղտոտված ջրավազանների լճացման տեղերում երբեմն հանդիպում են էնտորոմորֆների մացառուտներ, հաճախ` օսցիլատորիայի փաթիլներ, որոնք առանձնանում են կեղտակապտականաչ գունավորումով: Բետա-մեզոսապրոբները հանդիսանում են չափավոր բնական աղտոտվածության ցուցանիշներ, որոնք բնորոշ են կենդանի, շատ հիդրոբիոնտներով լցված ջրավազանների համար: Պլանկտոնի կազմում գերակշռում են դիատոմային ջրիմուռները, բենթոսի պերիֆիտոնի կազմում սովորական է համարվում ամենամեծ ջրիմուռը` կլադոֆորան, որը հաճախ չորացող ափերում հանդիպում է լաթի տեսքով: Այս միջավայրի մաս են կազմում նան լողացող տիղմի տեսք ունեցող ջրիմուռներ` սպիրոգիրայի ն զիգնեմայի փաթիլները: Բետամեզոսապրոբների խմբից հարկ է նշել թունավոր կապտականաչ ջրիմուռ միկրոցիստիսը: Օլիգոսապրոբային գոտում ջրիմուռները բազմազան են, սակայն դրանց թվաքանակը փոքր է: Օլիգոսապրոբները գերազանցապես հանդիպում են մաքուր աղբյուրներում, բարձրադիր ճահիճների վերին մասերում, գետակներում: Քանի որ դիտարկումների ժամանակ հաշվի է առնվում ոչ միայն տեսակների կազմը, այլն դրանց առատությունը, ուստի կարելի է կազմել որոշակի ինդեքսներ` որոշակի սապրոբային տեսակների առկայությունը բազմապատկելով սապրոբայնության ցուցանիշով (օրինակ` օլիգոնՀ1, բետանՀ2, ալֆանՀ3, պոլինՀ4): Այսպես կարելի է համեմատել տարբեր ջրավազաններն ըստ սապրոբայնության, իսկ ամենագլխավորը` կարելի է գնահատել տվյալ ջրավազանի ջրի հարաբերական մաքրությունը: Տարբեր սապրոբայնության ջրիմուռների տեսակային կազմը բերվում է ըստ Տ.Յա. Աշիմխինայի, (2005), նկ. 9.2, 9.3, 9.4, 9.5:

Ջրերի որակի վերահսկման կարնոր մեթոդ է համարվում նրանցում ապրող կենդանիների կենսաինդիկացիան: Ամբողջ ջրահոսքի որակը ստուգելու համար նմուշները վերցնում են հավասար մասերի բաժանված կետերից: Եթե հետազոտվում է աղտոտման կոնկրետ աղբյուրի ազդեցությունը ջրի որակի վրա, ապա նմուշները վերցվում են աղտոտիչի խառնման տեղից վերն ն ներքն` համեմատական ցուցանիշներ ստանալու համար: Ջրային նմուշների վերցման կետերն ընտրելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք պայմաններ: Այդ կետերը չպետք է լինեն խիտ ջրային բուսականությամբ ծածկված ծանծաղուտներ, ինչպես նան լճացած գետաբերաններ (որտեղ հոսքը դեպի ծով աննկատ է): Նման դեպքերում հատակային կյանք վարող օրգանիզմները խիստ տարբերվում են նորմալ հոսք ունեցող գետերի բենթոսային օրգանիզմներից: Շատ կարնոր է, որ յուրաքանչյուր տեղամասից վերցված ջրի նմուշը պարունակի տարբեր բիոտոպերի (տղմային, ավազային, քարային գրունտների, ջրասույզ տարբեր առարկաներին կպած) հատակային օրգանիզմներ: Ջրի որակի ցուցանիշ կարող է հանդիսանալ բիոտիկ ինդեքսը, որը որոշվում է հանգուցային ն ուղեկցող անողնաշարավոր կենդանիների տեսակներով: Բիոտիկական ինդեքսի էական լրացում կարող է լինել հանգուցային տեսակների անհատների թվաքանակի որոշումը: Որքան մեծ է դրանց թվաքանակը, այնքան ջրավազանն էկոլոգիապես մաքուր է: Եվ ընդհակառակը` հանգուցային տեսակների հատուկենտ անհատների առկայությունը վկայում է դրանց կյանքի պայմանների վատացման մասին: Ամենաբարձր բիոտիկական ինդեքսը որոշվում է 10 թվանիշով. այդպիսի ջրերը պարունակում են կենսածին տարրերի ն թթվածնի օպտիմալ քանակություն, բացակայում են այն գազերն ու քիմիական միացությունները, որոնք սահմանափակում են անողնաշարավորների բազմացումը ն կենսագործունեությունը: Բիոտիկ ինդեքսի որոշման համար անհրաժեշտ է ջրավազանից նմուշ վերցնել ջրացանցի` ուռկանի միջոցով: Նմուշի մեջ մտնում է ջուրը` տիղմի ն անողնաշարավոր կենդանիների հետ միասին: Լաբորատորիայում, կամ հենց ջրի ափին նմուշից անջատում են անողնաշարավոր բոլոր կենդանիները ն տեղավորում ջրով լցված Պետրիի թասի մեջ: Հետազոտվող նմուշի մեջ որոշում են հանգուցային տեսակները ն ուղեկցող տեսակների խմբերն ըստ ցեղերի, ընտանիքների, դասերի կամ տեսակների:

Ջրավազանի աղտոտման աստիճանի որոշումն ըստ Գուդնայթի ն Ուոտլեյի ինդեքսի - Լճերում ն լճակներում ջրի որակի ցուցանիշ է հանդիսանում նրա սնուցումը, այսինքն` կենսածին տարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) առկայության պայմաններում կատարվող ֆոտոսինթեզի արդյունքում առաջացող օրգանական նյութերի քանակը: Օրգանական նյութերն ապահովում են ջրային կենդանիների գոյությունը ն նրանց տեսակային բազմազանությունը: Պոպուլյացիաների թվաքանակը կախված է սննդի քանակությունից: Ջրային կենդանիների ն բույսերի մահանալուց հետո դիակները ն բուսական զանգվածը սկսում են քայքայվել, որի հետնանքով փոխվում է ջրի գազային կազմը: Առաջ են գալիս էվտրոֆացման գործընթացներ, որոնք դրսնորվում են ջրի ծաղկումով: Այն տեղի է ունենում 4 փուլերով, որոնք բնութագրվում են ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգվածի քանակությամբ (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000). 1. ծաղկումը բացակայում է, երբ ֆիտոպլանկտոնի կենսազանգ3 վածը չի գերազանցում 2,5գ-ը 1մ ջրում, 2. սկզբնական ծաղկում – 2,5-10գ/մ , 3. չափավոր ծաղկում – 10-100գ/մ , 4. ինտենսիվ ծաղկում – 100-500գ/մ : Այս փուլերից վտանգավոր է 4-րդը, որի դեպքում տեղի է ունենում ջրավազանի միկրոբային ցենոզի փոփոխություն, միաժամանակ փոխվում են ջրի կենսաբանական, ֆիզիկաքիմիական ն օրգանոլեպտիկ ցուցանիշները, իսկ նման ջրին շփվելու դեպքում մեծանում է մարդկանց, ինչպես նան կենդանիների հիվանդանալու հավանականությունը: Ջրավազանների տոքսիկությունը ուժեղանում է հատկապես նիտրատների ն նիտրիտների կուտակման հետնանքով: էվտրոֆացումը կարելի է բացահայտել կենսաինդիկատորների վարքագիծը ուսումնասիրելով: Այս գործում կենսաինդիկատորի դեր կարող են խաղալ մոծակների թրթուրները կամ խիրոնոմուսները ն սակավամազ որդերը, այլ օրգանիզմներ, որոնք ապրում են օրգանական նյութերով հարուստ հատակային տիղմում: Խիրոնոմուսների թրթուրներն ու սակավամազ որդերն ապրում են տիղմի մեջ, սնվում օրգանական նյութերի մնացորդներով ն հարմարված են թթվածնի անբավարարությանը` շնորհիվ իրենց արյան մեջ պարունակվող հեմոգլոբինի: Եթե հատակի տիղմի կազմում առկա են խիրոնոմուսներ ն սակավամազ որդեր, ապա դա նշանակում է, որ այդ ջրում ընթանում է էվտրոֆացում: Դա որոշելու համար ջրային ցանցի կամ շերեփի

օգնությամբ ջրավազանի հատակից վերցնում են տիղմը ն խնամքով լվանում ցանցի կամ մաղի վրա` առանձնացնելով խիրոնոմուսներն ու սակավամազ որդերը: Նրանց քանակության հիման վրա էլ որոշվում է էվտրոֆացման աստիճանը` թույլ, միջին ն ուժեղ: Ուժեղ էվտրոֆացման նշան է տիղմում խողովակավորների առատությունը, որոնք հաճախ համատարած շերտով ծածկում են հատակը: Ամռանը ջրիմուռների զանգվածային բազմացման հետնանքով ջուրը ձեռք է բերում կանաչ գույն, իսկ ձմռանը նկատվում է ձկների հյուծվածություն ն մահացություն: Այստեղ աերացիայի անհրաժեշտություն է զգացվում: Այդպիսի ջրավազանի ջրերը գրեթե պիտանի չեն կենցաղային օգտագործման համար: Ուժեղ էվտրոֆացված ջրավազանների առողջացման համար անհրաժեշտ է հատուկ գործիքներով հավաքել բուսական «բերքը» ն հատակից հանել նստած օրգանական զանգվածը` սապրոպելը, որը թարմ վիճակով կարելի է մտցնել հող` որպես օրգանական պարարտանյութ: Միջին աստիճանի էվտրոֆացման ժամանակ խիրոնոմուսների թվաքանակը ավելանում է, իսկ խողովակավորները հատուկենտ են: Թույլ էվտրոֆացման ժամանակ այդ նշանները բացակայում են: էվտրոֆացման ցուցանիշ կարող է ծառայել նան Գուդնայթի ն Ուոտլեյի ինդեքսը: Այն որոշելու համար հատակի որոշակի հատվածից վերցնում են նմուշ` գրունտային տիղմի հետ միասին ն, մաղի վրա լվանալով, դրանից անջատում բոլոր կենդանի օրգանիզմները, որոնք բաժանվում են երկու խմբի: Մի խմբի մեջ մտնում են սակավամազ որդերը, երկրորդի մեջ` մնացած տեսակները: Խմբերում այդ օրգանիզմների քանակը հաշվելուց հետո որոշում են Գուդնայթի ն Ուոտլեյի ինդեքսը հետնյալ բանաձնով. Յ Հ (M / 8) ∙ 100, որտեղ Յ – ն ինդեքսն է` 9-ով արտահատված, M – սակավամազ որդերի թվաքանակը, 8 – բոլոր տեսակի օրգանիզմների թվաքանակը: Ինդեքսը գտնելուց հետո որոշում են ջրավազանի աղտոտվածության աստիճանն ըստ աղյուսակի (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005):

Աղյուսակ 9.1 Ջրավազանի վիճակն ըստ Գուդնայթի ն Ուոտլեյի ինդեքսի

Ջրավազանի վիճակը 1. Ուժեղ աղտոտում 2. Աղտոտումը կասկածելի է 3. Լավ վիճակ

Գուդնայթի ն Ուոտլեյի ինդեքսը 60-80 X X X

9.3 Ջրային օբյեկտների մոնիտորինգի ֆիզիկաքիմիական մեթոդները Ջրի ֆիզիկաքիմիական անալիզները կատարելու համար նան անհրաժեշտ է ճիշտ վերցնել ջրանմուշները: Ջրի նմուշները վերցնում են մաքուր լվացված անգույն ապակյա անոթների կամ պոլիէթիլենի (խմելու ջրի համար թույլատրելի) շշերի մեջ: Որոշակի խորությունից ջրի նմուշ վերցնելու համար օգտագործում են բատոմետր: Որպես այդպիսին կարող է ծառայել խցանով հերմետիկ փակված շիշը, որի խցանին ն իրանին ամրացված են ըստ նշանակության թելեր: Անհրաժեշտ խորության վրա քաշելով խցանի թելը, շիշը լցվում է այդ խորության ջրով, այնուհետն շիշը բարձրացվում է իրանի թելի միջոցով: Հոսող ջրի նմուշը վերցվում է ջրօգտագործման կետից 1կմ դեպի վերն (ակունքները) գտնվող հատվածից, իսկ չհոսող ջրի նմուշները` օգտագործման կետի աջ ու ձախ մասերից 1կմ հեռավորությունների վրա: Սովորաբար նմուշները վերցվում են երկու կողմի ափերից ն կենտրոնից: Ավելի հաճախ նմուշները վերցվում են ափից 5-10մ հեռավորության վրա` 50սմ խորությունից: Ուսումնասիրության հատուկ օբյեկտ պետք է դառնան առավել աղտոտված շիթերից վերցրած նմուշները: Եթե ջրային օբյեկտի վրա առկա է անասնապահական ֆերմայի կամ արդյունաբերական հոսքաջուր, ապա Նկ. 9.6 Բատոմետրեր

ջրի նմուշը վերցնում են արտանետման կետից 500մ ներքն, ինչը թույլ է տալիս վերահսկել տեխնոլոգիական հոսքաջրերով գետի աղտոտվածության աստիճանը: Համեմատության համար վերցնում են ջրի նմուշներ նան արտանետման աղբյուրից 500մ վեր գտնվող կետից: Եթե ենթադրվում է, որ արտանետվող հոսքաջրերը կարող են վտանգավոր նստվածք առաջացնել հատակամերձ շերտում, ապա ջրի նմուշ են վերցնում նան հատակից վեր 30-50սմ բարձրության շերտից: Այն լճերում, ջրավազաններում, արհեստական լճակներում, որտեղ ջրի հոսքը կտրուկ դանդաղում է, ջրի որակը տարբեր հատվածներում կարող է տարբեր լինել, որի համար նմուշները վերցնում են ըստ խորությունների: Ջրի նմուշները վերցնելիս անմիջապես տետրում գրանցում են կատարում վերցման ժամանակի (ամսաթիվը, ժամը), պայմանների, քամու ուղղության մասին: Ուսումնասիրության ընթացքում վստահելի արդյունքներ ստանալու համար ջրի անալիզները պետք է կատարել հնարավորինս արագ, քանի որ ժամանակի ընթացքում միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության հետնանքով ջրի մեջ տեղի են ունենում օքսիդավերականգնման, ֆիզիկաքիմիական, կենսաբանական պրոցեսներ, որոնք կարող են հանգեցնել նան ջրի օրգանոլեպտիկ (հոտ, գույն, համ) հատկությունների փոփոխության: Եթե անհրաժեշտ կարճ ժամանակամիջոցում ջրի անալիզներ չեն կատարվելու, ապա նմուշները օ սառեցվում կամ կոնսերվացվում են: Օդի 4 Շ ջերմաստիճանում բոլոր պրոցեսները խիստ դանդաղում են: Ջրի ունիվերսալ կոնսերվանտ գոյություն չունի, սակայն շշի մեջ սովորաբար ավելացնում են մի քանի կաթիլ տոլուոլ կամ քլորոֆորմ: Նմուշներն անալիզի ենթարկելուց առաջ պետք է նախապատրաստվեն (կոնսերվացված նմուշները չեզոքացվում են, սառեցված նմուշները` բերվում սենյակային ջերմաստիճանի): Եթե անալիզներին խանգարում են պղտորությունը ն գունավորումը, ապա նմուշը ֆիլտրում, նստեցնում կամ կոագուլացնում են: Կոագուլացումը կատարվում է Ճl(ՕՒ)3-ի միջոցով (5մլ կախույթը 1լ ջրի մեջ), խառնուրդը լավ թափահարում են ն թողնում, որ նստի: Բնական ն խմելու ջրերի մեջ աղտոտիչ նյութերը, որպես կանոն, շատ փոքր կոնցենտրացիաներ են ունենում, որի համար անալիզներ կատարելիս հարկ է լինում խտացնել դրանց հարաբերական պարունակությունը: Այդ նպատակով կարելի է կիրառել տարբեր մեթոդներ, օրինակ` ջրի գոլորշիացումը, որի համար վերցնում են 100-1000մլ

հետազոտվող ջրի նմուշ ն գոլորշիացնում փակ սալօջախի վրա մինչն 50մլ ծավալի ստացումը: Մյուս մեթոդը սառեցումն է, որի ժամանակ 0,5-1լ ջուրը լցնում են մետաղյա բանկայի մեջ ն դնում սառնարանի սառեցման խցում: Սառելուց հետո հանում են խցից, տաքացնում բանկայի հատակն ու պատերը, դուրս են բերում սառույցը ու նրա միջին մասից վերցնում նմուշներ, ապա հալեցնում ն կատարում անալիզներ: Նմուշները վերցնելու ժամանակ հաշվի է առնվում նան ջրի ծավալների փոփոխությունը: Օրինակ, եթե 0,5լ ջուրը գոլորշիացվել է ն դարձել 100մլ, ապա նրա մեջ աղտոտիչները հաշվելու ժամանակ պետք է ընդունել 0,5լ-ի մեջ: Աղյուսակ 9.2 Ջրի կոնսերվացման եղանակները ն անալիզի ժամկետները (Տ.Յա. Աշիմխինա, 2005)

Ջրի որակի ցուցանիշները

Պահպանման ժամկետները ն անալիզները կոնսերառանց վացիայի կոնսերվացիայի դեպքում

Խտացման եղանակը ն կոնսերվանտի քանակը 1լ ջրի համար

Համը ն կողմնակի համը

-

2 ժամ

չի կոնսերվացվում

Հոտը

-

2 ժամ

չի կոնսերվացվում

Թափանցիկությունը

-

4 ժամ

չի կոնսերվացվում

Գունավորումը

-

6 ժամ

չի կոնսերվացվում

Կախված նյութեր

1-2 օր

4 ժամ ն վերցման ժամանակ

2-4մլ քլորոֆորմ 2-4մլ քլորոֆորմ

քՒ

-

վերցման ժամանակ

չի կոնսերվացվում

Օքսիդացման ունակությունը

1 օր

4 ժամ

50մլ Ւ2ՏՕ4 (1:3) (պերմանգանատի համար) 10մլ Ւ2ՏՕ4 (1:3) (բիքրոմատի համար)

Կոշտությունը

-

2 օր

չի կոնսերվացվում

Չոր մնացորդ

1-2 օր

6 ժամ

2մլ քլորոֆորմ

Աղյուսակ 9.2 շարունակությունը -

3 ժամ 1 օր

չի կոնսերվացվում չի կոնսերվացվում

1-2 օր

4 ժամ

1մլ Ւ2ՏՕ4 (կոնց.) կամ 2-4մլ քլորոֆորմ

1-2 օր

4 ժամ

1մլ Ւ2ՏՕ4 (կոնց.) կամ 2-4մլ քլորոֆորմ

Նիտրատներ

-

7 օր

չի կոնսերվացվում

Նիտրիտներ

-

1 օր

չի կոնսերվացվում

Սուլֆատներ

1 օր

8 ժամ

2-4մլ քլորոֆորմ

Ւ2Տ ն սուլֆիդներ

-

7 օր վերցման ժամանակ

չի կոնսերվացվում

Ֆոսֆատներ

-

8 ժամ

2-4մլ քլորոֆորմ

Քլորիդներ

1-2 օր

8 ժամ

4գ NՅՕՒ

Քլոր, ֆենոլներ, մետաղներ

մինչն 1 ամիս

1 օր

3մլ ՒՇl կամ ՒNՕ3 (մինչն քՒ 2)

Լուծված թթվածին Թթվածնի կենսաքիմիա-կան սպառում NՒ3 ն ամոնիումի իոններ

Ջրի մոնիտորինգի ֆիզիկաքիմիական մեթոդների միջոցով բացահայտվում են ջրի որակական հատկանիշները, նրանց պիտանիությունը, աղտոտվածության բնույթն ու աստիճանը, մաքրման հնարավոր միջոցներն ու եղանակները: էկոլոգիական տեսակետից ամենախիստ պահանջները ներկայացվում են խմելու ջրին: Այդ ջրերում աղերի գումարային քանակը չպետք է անցնի 1գ/լ-ից, չպետք է ունենա կողմնակի համ ու հոտ, պետք է հեռու լինի տեխնածին աղտոտման աղբյուրներից: Հանքայնացման տեսակետից ոռոգման ջրերը գրեթե համապատասխանում են խմելու ջրերին: Նրանց նկատմամբ իրականացվող մոնիտորինգային ուսումնասիրությունները տարվում են գրեթե բոլոր բաղադրիչների վերահսկման ուղղությամբ: Անալիզները կատարվում են ջրի կոշտության, թթվության, հիմնայնության, ծանր մետաղների, պեստիցիդների, թթվածնի ն մյուս գազերի (ՇՕ2, NՒ3, Ւ2Տ, ՇՒ4 ն այլն) պարունակության, կարբոնատների, ֆտորիդների, սուլֆատների, նստվածքների, գույնի, հոտի, համի բացահատման ն կարգավորման ուղղութ261

յամբ: «Ջրի որակ» հասկացության մեջ մտնում են ջրի կազմի բոլոր ցուցանիշներն ու հատկությունները, որոնցով էլ որոշում են նրա օգտագործման ձներն ու նախնական մաքրման փուլերը: Ջրի որակական բոլոր ցուցանիշների հիման վրա տրվում են նրա որակական նորմատիվները ն որոշվում է նպատակային կիրառության ուղղությունը: Օրինակ` Ռուսաստանում ըստ ջրօգտագործման բնույթի ն ջրի որակի նորմավորման առանձնանում են տնտեսական ն խմելու, կուլտուր-կենցաղային, ինչպես նան ձկնատնտեսական նշանակության ջրավազաններ:

9.4 Ջրերում աղտոտիչ նյութերի նորմավորման չափանիշները Ջրերում աղտոտիչ նյութերի ՍԹԽ-ները որոշվում են առանձինառանձին ըստ ջրօգտագործման նշանակության: Ջրավազաններում քիմիական նյութերի նորմավորման առանձնահատկությունները պայմանավորված են երեք հիմնական գործոններով: 1. Սանիտարահիգիենիկ տեսակետից գնահատվում է ջրերի աղտոտման մակարդակը, որը հիմնականում վերաբերում է խմելու, տնտեսական ն կենցաղային նշանակության ջրերին (առաջին կարգի ջրամբարներ): 2. Ջրի որակի նորմատիվները տարածվում են ոչ թե ամբողջ ջրային օբյեկտի, այլ միայն բնակչության կողմից ջրօգտագործման անմիջական կետի վրա: 3. Ջուրը բնակչության կողմից օգտագործվում է ոչ միայն խմելու, սնունդ պատրաստելու, անձնական հիգիենան պահպանելու համար, այլն տնտեսական-կենցաղային ն ռեկրեացիոն (հանգստի ն առողջապահական) նպատակներով: Այստեղից էլ առաջ է գալիս ջրերի օգտագործման նպատակային նշանակությունը, որտեղ հաշվի է առնվում օրգանիզմի վրա քիմիական աղտոտիչների անմիջական ազդեցությունը (վնասակարության սանիտարա-տոքսիկոլոգիական ցուցանիշ), ինչպես նան նրանց ազդեցությունը ջրի հոտա-համային հատկությունների ն ջրավազանների ջրի ինքնամաքրման գործընթացների վրա (վնասակարության հոտահամային (օրգանոլեպտիկ) ն ընդհանուր սանիտարական ցուցանիշներ): Բնակչության կողմից օգտագործվող ջրային օբյեկտների համար

(մակերեսային ն ընդերքի ջրեր, խմելու ջուր, տաք ջրամատակարարման համակարգի ջուր) հաստատվում են միասնական հիգիենիկ նորմատիվներ, (ՍԹԽ կամ ՄԹՄ – մոտավոր թույլատրելի մակարդակ, ՍԹԲ – սահմանային թույլատրելի բեռնվածություն): Ջրային օբյեկտում ջրի որակի նկատմամբ հիմնական նորմատիվային պահանջը աղտոտիչ նյութերի կամ անհրաժեշտ բաղադրատարրերի ՍԹԽ-ների կամ էկոլոգիական ստանդարտների խմբերի հաստատված նորմատիվների պահպանումն է, որի միջոցով գնահատվում է ջրային էկոհամակարգերի վիճակը ն ջրի որակը` մարդու համար վտանգավորության կամ անվտանգության տեսանկյունից: Ջրային օբյեկտում վնասակար նյութերի ՍԹԽ-ն աղտոտիչների այն քանակություններն են, որոնց գերազանցման դեպքում ջուրը դառնում է ոչ պիտանի` մեկ կամ մի քանի տեսակ օրգանիզմների համար (աղյուսակ 9.3): Ըստ վտանգավորության աստիճանի ձկնարդյունաբերական նշանակության ջրավազանների ն խմելու ջրերի աղտոտիչները բաժանվում են 4 դասերի. 1. Արտակարգ վտանգավոր աղտոտիչներ, որոնց խմբին են պատկանում սանիտարա-տոքսիկոլոգիական ն ձկնաբուծական վնասակարության ցուցանիշներ ունեցող նյութերը (ձկան մեջ ն արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հիդրոբիոնտներում այդ նյութերի կուտակումը վտանգավոր է մարդու ն տնային կենդանիների համար): Այս դասի նյութերը բացառապես քսենոբիոտիկներ են (տեխնածին` սինթետիկ նյութեր, որոնք բնության մեջ ն կենդանի օրգանիզմներում չկան ու չեն առաջանում), որոնց ՍԹԽ-ն 0,00001մգ/լ-ից ցածր է, ն որոնք ունեն օրգանիզմներում բարձր կամ գերբարձր քանակներով կուտակվելու (խտանալու) հատկություն (օրգանիզմում ն ջրի մեջ նման նյութերի կոնցենտրացիաների հարաբերությունը կազմում է 200-1000 ն օ ավելի): Քսենոբիոտիկները չափազանց կայուն են ն ջրում 20 Շ-ի պայմաններում քայքայվում են ավելի քան 180 օր հետո (դիօքսին, բենզապիրեն, ԴԴՏ, պոլիքլորբիֆենիլային միացություններ): Նշված ցուցանիշներից որնէ մեկին համապատասխանող նյութը դասվում է արտակարգ վտանգավոր աղտոտիչների դասին: 2. Խիստ վտանգավոր նյութեր` գրեթե նույն հատկություններով, որոնք հատուկ են առաջին դասի նյութերին: Սրանք նույնպես բացառապես քսենոբիոտիկներ են: Այս խմբի նյութերի ՍԹԽ-ն տատանվում է 0,0001-ից մինչն 0,00001մգ/լ: Դրանք ունեն չափավոր կուտակվելու

հատկություն (օրգանիզմում ն ջրի մեջ նյութերի կոնցենտրացիաների հարաբերությունը կազմում է 51-200): Այս դասի նյութերի մետաօ բոլիտների կայունությունը 20 Շ-ում 60-80 օր է: Աղյուսակ 9.3 Մի քանի աղտոտիչ նյութերի ՍԹԽ-ները տնտեսականխմելու ն կուլտուր-կենցաղային նշանակության ջրամբարների ջրում, մգ/լ (Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2005)

Աղտոտիչ նյութերը Բարիում Բենզապիրեն Բենզոլ Բերիլիում Վինիլքլորիդ Դիօքսին (ՄԹՄ) Դիֆենիլ Դիքլորբրոմ (ՄԹՄ) Կադմիում Մանգան Նավթ (շատ ծծումբ պարունակող) Նավթ (այլ տիպի) Նիտրատներ Նիտրիտներ Կապար Տետրաէթիլ կապար Ֆենոլ, տեխնիկական կերոսին Ֆորմալդեհիդ Պղինձ ն ցինկ Սնդիկ Ֆոսֆոր տարրական

ՎտանՎնասակարության գավոՍԹԽ սահմանափակող ցուցանիշները րության դասը 0,1 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,000005 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,5 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,0002 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,05 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,001 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,03 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,001 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,1 հոտահամային, գունավոր հոտահամային, ջրի 0,1 մակերնույթին թաղանթի առաջացում հոտահամային, ջրի 0,3 մակերնույթին թաղանթի առաջացում սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 3,3 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,03 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական չկա սանիտարա-տոքսիկոլոգիական հոտահամային, ջրի հոտի 0,001 փոփոխություն 0,05 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական հոտահամային, կողմնակի համ, 1,0 ընդհանուր սանիտարահիգիենիկ 0,0005 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական 0,0001 սանիտարա-տոքսիկոլոգիական

3. Վտանգավոր դասին են պատկանում այն նյութերը, որոնց ՍԹԽ-ն տատանվում է 0,01-0,0001մգ/լ սահմաններում: Դրանք կարող

են լինել ինչպես քսենոբիոտիկներ, այնպես էլ բնական ծագման նյութեր: Այդ դասի նյութերն ունեն օրգանիզմում կուտակվելու թույլ հակում (օրգանիզմի ն ջրի մեջ նյութերի կոնցենտրացիայի հարաօ բերությունը կազմում է 1-50): Կայունությունը 20 Շ-ում 60 օրից քիչ է: 4. Չափավոր վտանգավոր աղտոտիչներ են համարվում այն նյութերը, որոնց ՍԹԽ-ն բարձր է 0,01մգ/լ-ից: Այս դասին պատկանող նյութերը չունեն օրգանիզմներում կուտակվելու հատկություն, հիմնականում բնական ծագման նյութեր են, մասնակիորեն` քսենոբիոտիկներ: օ Կայունությունը 20 Շ-ում 10 օրից պակաս է: Ջրի ն ջրային օրգանիզմների համար աղտոտիչ նյութերից մեծ վտանգ են ներկայացնում ծանր մետաղները: Դրանք քսենոբիոտիկներ չեն, սակայն օրգանիզմներում կուտակվելու մեծ հակում ունեն: Ջրային միջավայրում ծանր մետաղները կարող են լինել երեք վիճակներում` կախված, կոլոիդային ն լուծված: Վերջիններս ներկայանում են որպես ջրում լուծված օրգանական ն անօրգանական կոմպլեքս միացությունների ազատ իոններ: Մակերեսային հոսքաջրերի հետ ծանր մետաղները տեղափոխվում են հիմնականում կախված վիճակում, ընդ որում այդ տեղաշարժն ավելի նկատելի է դառնում ջրի հոսքի արագությունից կախված (լեռնային գետերում այն ավելի արտահայտված է, քան հարթավայրային գետերում): Այսպես, օրինակ, եթե գետերում պղնձի կախված մասնիկների քանակությունը ջրում կարող է հասնել ընդհանուր քանակության 979-ին, կապարինը` 90-989, ապա լճերում ն ջրավազաններում դրանց պարունակությունները զգալիորեն քիչ են: Սնդիկի կախված ձները գետերում կազմում են 83-869, ծովային ջրերում` 60-969, լճային ջրերում` 10-139: էական է նան տարրի կայունությունը: Օրինակ, բնական ջրերում օրգանական բաղադրիչների հետ կադմիումի միացությունների ցածր կայունության հետնանքով նրա կախված ձնի բաժինն այնքան մեծ չէ, ն կազմում է ընդհանուր պարունակության 8-659: Անկախ ջրում ծանր մետաղների հայտնվելու ձներից` վերջին հաշվով ջրային էկոհամակարգերում դրանք կուտակվում են մերձհատակային նստվածքներում ն բիոտի մեջ (աղյուսակ 9.4): Ըստ Մայստենկոյի ն ուրիշների (1996) տվյալների, պլանկտոնի օրգանիզմում կարող է կուտակվել կապարը` 12000, կոբալտը` 16000, պղինձը` 90000 անգամ ավելի մեծ պարունակությամբ, քան նույն ջրային միջավայրում դրանց պարունակությունն է:

Աղյուսակ 9.4 Հիդրոբիոնտների կողմից ծանր մետաղների կուտակման գործակիցները (ըստ Աֆանասնի ն Ֆոմինի, 1998 – Ն.Ա. Չյորնիխ, Ս.Ն. Սիդորենկո, 2003) Մետաղը

Ֆիտոպլանկտոն

Զոոպլանկտոն

Կակղամորթներ

Ձկներ

Սնդիկ

Կադմիում

182000

Կապար

15500

100000

10000

Ջրի աղտոտումը կապված է ոչ միայն նրա մեջ պարունակվող թունավոր ն վատ հոտ արձակող նյութերի, այլն մի շարք ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշների` կախված նյութերի, հանքային կազմի, լուծված թթվածնի, ջերմաստիճանի, քՒ-ի ն այլնի փոփոխության հետ: Ջրօգտագործման կետերում ջրի կազմն ու հատկանիշները վերոնշյալ ցուցանիշներից որնէ մեկով չպետք է գերազանցեն սահմանված նորմատիվները: Սանիտարահիգիենիկ տեսակետից խմելու ջրի որակի նկատմամբ գլխավոր պահանջը համաճարակաբանական անվտանգությունն է: Ջրամբարների համար առանձնացվում են ջրի որակի ցուցանիշների 4 խմբեր, որոնք բոլորն էլ ունեն պաշտոնապես հաստատված նորմատիվներ (աղյուսակ 9.5): Տնտեսական նշանակության ն խմելու ջրերի ջրավազանների համար (առաջին կարգի ջրամբարներ) որոշիչ են սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները: Ջրերի այս խմբի մեջ մտնում են բնակչության կարիքների համար կենտրոնացված ն չկենտրոնացված եղանակներով մատակարարվող ջուրը, ինչպես նան սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններին տրվող ջուրը: Կուլտուր-կենցաղային ջրօգտագործումն ընդգրկում է անմիջապես ջրային օբյեկտներում (լողալու, մարզական պարապմունքների ն հանգստի այլ ձների համար) բնակչության կողմից օգտագործվող ջրերի բոլոր ձները: Ձկնաբուծական նշանակության ջրամբարները ծառայում են ձկների բազմացման նպատակին: Նրանց որակի վերահսկման նորմատիվներն ուղղված են ջրամբարում ապրող օրգանիզմների, ինչպես նան ընդհանուր ջրային էկոհամակարգի պաշտպանությանն ու պահպանությանը:

Աղյուսակ 9.5 Ջրի որակի դասակարգումը (ըստ Մ.Ա. Իվլեվի, 1986 Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2005)

|

Հիմնական ցուցանիշները

||

Դասերը

|||-|Մ

|Մ

չափավոր աղտոտված անթույլամաքուր աղտոտված ջուր տրելի ջուր գյուղատնտե- (արդյունաբեր աղտոտված (խմելու, սական ա-կան (պիտանի է տեխնիկա- կենդանիների կարիքների միայն մաքրեկան) խմելու համար լուց հետո) համար պիտանի)

Օ2-ի 8,45- 7,5պարունակությունը 8,84 8,45 օ (20Շ , 101կՊա մգ/լ)

6,2-

|2,2 հնարավոր է 4,4- 2,2- 4,4 0,9-2,2 նստվածքի առաջացում

սնուցման շերտում 100- 103Օ2-ով գերհագեցում, 103- 110

110125

125150

150200

–

Օ2-ի կլանում, մգ/լ 0,30- 0,3 օ (20Շ ) 1,1

1,12,2-

2,23,8

3,87,0

7,012

»12

Մեթանային խմորում, 0,002 0,005օրվա ընթացքում մլ 0,008 - 0,01- 0,015 0,002 0,008 գազ 1գ չոր նյութի 0,015 0,015- 0,02 0,005 օ հաշվով (30Շ ) Տեսանելիության ամառային 5-3 1-3 0,5-1 0,5 – խորությունը, մ Օրգանական նյութերի քայքայման ճնշումը թունավոր – – – |10 10-30 30-70 նյութեր պարունակելու ազդեցության տակ, ճնշման 9-ը Ամոնիումային |1 – |3 – |10 – + իոններ (NՒ4 ), մգ/լ Նիտրատային իոններ (NՕ3 ), մգ/լ

|13

–

|30

–

|40

–

0,02

–

»70

|10 »40

Ջրամբարների ջրի որակի ցուցանիշների խմբերն են. 1. Հոտահամային (օրգանալեպտիկ) ցուցանիշները (հոտ, համ, կողմնակի համ, գունավորություն, պղտորություն, փրփրոտություն, մակերնութային թաղանթի առկայություն): 2. Հիդրոքիմիական ցուցանիշներ, որոնցից են քՒ-ը, լուծված Օ2-ի պարունակությունը, հանքայնացումը (կարբոնատներն ու հիդրոկարբոնատները, սուլֆատները, քլորիդները, չոր մնացորդը, ընդհանուր կոշտությունը, ՇՅ-ի, Mց-ի NՅ-ի ն K-ի կատիոնները), + կենսածին տարրերը (նիտրատներ, ֆոսֆատներ, NՒ4 , նիտրիտներ), ֆտորիդներ, ընդհանուր երկաթը: 3. Քիմիական թունանյութերի (տոքսինների) պարունակությունը: 4. Միկրոկենսաբանական ցուցանիշներ: Խմելու ջրում ն ջրամբարների ջրերում քիմիական նյութերի նորմավորումը (որոնք որոշում են ջրի տոքսիկությունը, հոտահամային ն հիդրոքիմիական ցուցանիշները) ունի մի քանի առանձնահատկություններ ն պարտադիր պահանջներ: Դրանցից են ա) ջրի կազմն ու հատկանիշները ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ կարգի բոլոր ջրամբարներում ն ջրավազաններում պետք է համապատասխանեն սանիտարահիգիենիկ նորմաներին, հատկապես` ջրօգտագործման համար հատուկ հաստատված կետերում, բ) որպես ստուգիչ կետեր ընդունվում են` հոսող ջրերի համար տեխնոլոգիական հոսքաջրերի խառնվելու կետից 500մ ներքն, իսկ չհոսող ջրամբարների դեպքում` խառնվելու կետից 500-ական մետր աջ ն ձախ կողմերում, գ) բոլոր ջրային օբյեկտների համար (մակերեսային ն ընդերքի ջրեր, խմելու ջուր, տաք ջրամատակարարման համակարգի ջուր) հաստատվում են միասնական հիգիենիկ նորմատիվներ` ՍԹԽ, ԺԹԽ (ժամանակավոր թույլատրելի խտություն), ԱՄԱԱ (ազդեցության մոտավոր անվտանգ աստիճան): Այն նյութերը, որոնց համար դեռնս չկան հաստատված ՍԹԽ-ներ, օգտագործվում են ԺԹԽ կամ ԱՄԱԱ նորմատիվները: Ոռոգման նպատակով օգտագործվող հոսքաջրերը պետք է համապատասխանեն ագրոմելիորատիվ պահանջներին, առաջին հերթին որակյալ ն բարձր բերք ստանալու ն հողի բերրիությունը բարձրացնելու համար: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման համար հոսքաջրերի պիտանիությունը ներկայումս որոշվում է այդ ջրերի հանքայնացման աստիճանով, օրգանական նյութերի որոշակի պարունակությամբ (աղյուսակ 9.6): Ըստ անվտանգության ցուցանիշների հոսքաջրերի պիտանիութ268

յունը գնահատելիս հաշվի են առնում յուրահատուկ նյութերի (հատկապես ծանր մետաղների) պարունակությունը: Այս մոտեցման դեպքում օգտագործում են դրանց ՍԹԽ-ի մոտավոր նորմաները, որոնք առաջարկվում են ՖԱՕ-ի կողմից (աղյուսակ 9.7): Աշխարհի տարբեր երկրներում որպես ոռոգման ջուր օգտագործում են նան անտառանյութի վերամշակման, արդյունաբերական, անգամ լեռնաքիմիական ն լեռնամետալուրգիական ձեռնարկությունների տարբեր աստիճանի մաքրված հոսքաջրեր: Կենցաղային ն տեխնոլոգիական հոսքաջրերի ն ակտիվ տիղմի մեջ առկա են զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ: Ըստ հոսքաջրերի նստվածքների օգտագործման` Եվրամիության հրահանգներում բերվում են նստվածքների մեջ ծանր մետաղների պարունակության հետնյալ ՍԹԽ-ները (մգ/կգ). կադմիում` 20-40, պղինձ` 100-1750, նիկել` 300-400, կապար` 750-1200, ցինկ` 2500-4000, սնդիկ` 16-25: Ջրերի քիմիական աղտոտիչներից առանձնահատուկ վտանգ են ներկայացնում նավթը ն նավթամթերքները: Նավթով ն նավթամթերքներով տարբեր աստիճանի անթրոպոգեն աղտոտման կարող են ենթարկվել բոլոր տեսակի բնական ջրերը` ցամաքի մակերեսային ն ընդերքի ջրերը, ծովերի ն օվկիանոսների ջրերը: Ջրում նավթամթերքների առկայության նշաններն են` • ծիածանային թաղանթի առկայությունը ջրի մակերնույթի վրա, • ջրի մեջ ընկղմված ն չորացրած ֆիլտրի թղթի վրա պահպանվող յուղային բծերը, • կալիումի պերմանգանատի թթու լուծույթի գունազրկումը: Գոյություն ունեցող նորմատիվների համաձայն նավթի ՍԹԽ-ն ձկնաբուծական նշանակության ջրամբարներում չպետք է գերազանցի 0,05մգ/լ, իսկ սանիտարա-կենցաղային նպատակներով օգտագործվող ջրերում` 0,1-0,3մգ/լ քանակները: Ընդ որում, նույնիսկ այդ խտություններից ավելի ցածր քանակների դեպքում նավթն ունի արտահայտված մուտագեն ն արգելակող ազդեցություններ: Հում նավթի մեջ եղած պոլիցիկլիկ ածխաջրածինների մեծ մասը քաղցկեղածին նյութեր են ն կործանարար ազդեցություն ունեն հիդրոբիոնտների վրա: Առավել ուժեղ է արոմատիկ ածխաջրածինների ազդեցությունը: Ֆենոլը (Շ6Ւ5ՕՒ) ն նրա ածանցյալներն ուժեղ թույներ են համարվում: Դրանցով թունավորման մեխանիզմն այն է, որ արգելակվում են կենսական կարնոր ֆերմենտների սուլֆհիդրիլային խմբերը, ն արդյունքում օրգանիզմի բջիջներում խախտվում են օքսիդավերականգն269

ման ռեակցիաները: Օդում ֆենոլի գոլորշիները դառնում են վտանգավոր 0,001մգ/լ-ից մեծ կոնցենտրացիայի դեպքում: Ֆենոլի գոլորշիների գրեթե 909-ը կլանվում է թոքերի կողմից: Խրոնիկական թունավորումների ժամանակ գրգռվում են շնչառական ուղիները, առաջանում է սրտխառնոց, մկանային թուլություն ն քրտնաթորություն: Աղյուսակ 9.6 Տարբեր հողերի ոռոգման համար օգտագործվող հոսքաջրերի որակական կազմի նկատմամբ ներկայացվող պահանջները (Դոդոլինա, 1988 – Վ.Ա. Չերնիկով, Ա.Ի. Չեկերես, 2004)

Տորֆակավային (չորացված)

Անտառային գորշ

Սնահողեր

Շագանակագույն հողեր

Գորշ հողեր

Ուժեղ աղակալած հողեր ն աղուտներ

Չոր մնացորդ, | 4,5 գ/լ Հանքային | 3,0 նյութեր, մգ/լ Միջավայրի ռեակցիան 6,0–8,5 (քՒ) Նատրիում, | 500 մգ/լ Կալցիում, մգ/լ | 750 Կալիում, մգ/լ | 150 Քլոր, մգ/լ | 500 Սուլֆատներ, | 550 մգ/լ Ընդհանուր հիմնայնութ- | 1750 յուն, մգ/լ Ընդհանուր | 250 ազոտ, մգ/լ Ամոնիումային | 150 ազոտ, մգ/լ Ֆոսֆոր | 100 (Ք2Օ5), մգ/լ

ճմապոդզոլային կավային

Ագորմելիորա տիվ ցուցանիշները

ճմապոդզոլային հողեր

Հողատիպերը

| 4,0

| 3,5

| 3,5

| 2,5

| 2,0

| 1,5

| 0,6

| 2,5

| 2,0

| 2,5

| 1,5

| 1,2

| 0,8

| 0,3

5,5–8,5 5,0–7,5 5,5–8,5 5,5–7,5 6,0–7,5 6,0–7,5 5,0–7,0 | 400

| 400

| 450

| 300

| 200

| 250

| 50

| 700 |150 | 450

| 600 | 150 | 400

| 650 | 125 | 400

| 500 | 100 | 350

| 450 | 75 | 300

| 350 | 75 | 250

| 200 | 100 | 150

| 500

| 450

| 500

| 400

| 350

| 200

| 150

| 1700 | 1600 | 1650 | 1300 | 1200 | 1000 | 500 | 200

| 200

| 200

| 150

| 150

| 150

| 150

| 150

| 100

| 150

| 100

| 100

| 100

| 100

| 100

| 75

| 75

| 75

| 75

| 75

| 75

Աղյուսակ 9.6-ի շարունակությունը Բիքրոմատային օքսիդացվելու ունակություն, մգ Օ2/լ Թթվածնի կենսաքիմիական օգտագործում, մգ Օ2/լ Օրգանական ծագման յուրահատուկ նյութեր, մգ/լ Կախված մնացորդ, մգ/լ NՅ/ՇՅ հարաբերությունը, մգ/էկվ

| 2000 | 1750 | 1500 | 1800 | 1500 | 1350 | 1250 | 1100

| 1600 | 1250 | 1200 | 1300 | 1250 | 850

| 750

| 550

| 250

| 250

| 150

| 200

| 100

| 200

| 300

| 200

| 3000 | 3000 | 3000 | 3000 | 3000 | 3000 | 3000 | 3000 | 3:1

| 3:1

| 2,5:1

| 3:1

| 2:1

| 1:1

| 2:1

| 0,5

Ֆենոլի ՍԹԽ-ն չքլորացված ն քլորացված ջրերում տատանվում է համապատասխանաբար 0,1մգ/լ-ից մինչն 0,001մգ/լ: Նման տարբերությունը պատահական չէ, որովհետն ջրի վնասազերծման հիմնական մեթոդը շատ երկրներում քլորացումն է: Ընդ որում, եթե քլորացման ժամանակ ջրում առկա է ֆենոլը, ապա այն վերածվում է պենտաքլորֆենոլի, որը 250 անգամ թունավոր է ֆենոլից, 2: 4: 6 տրիքլոր ֆենոլը ուռուցքածին է, իսկ այդ նյութերի հետագա փոխակերպումները բերում են դիօքսինների առաջացման: Բոլոր արդյունաբերական հոսքաջրերը, որոնք պարունակում են ֆենոլ, ենթակա են պարտադիր մաքրման: Սակայն, չնայած այդ խիստ պահանջներին, հաճախ հոսքաջրերն առանց մաքրելու լցվում են գետերը: Բացի այդ, ֆենոլ կարող է առաջանալ նան ջրում հայտնված փայտանյութից: Այդ առումով առանձնապես վտանգավոր են ջրով տեղափոխվող գերանները, եթե երկար ժամանակ մնում են ջրի մեջ: Այդպիսի ջրերում ապրող ձկներն իրենց օրգանիզմում կուտակում են ֆենոլ ն, հետնաբար, որպես սնունդ դառնում են ոչ պիտանի:

Աղյուսակ 9.7 Ծանր մետաղների ն ֆտորի ՍԹԽ-ները ոռոգման ջրերում, մգ/լ" (ըստ ՖԱՕ-ի տվյալների - Վ.Ա. Չերնիկով, Ա.Ի. Չեկերես, 2004) Ծանր Ծանր մեխանիկական մեխանիկական կազմ Բոլոր կազմ ն քՒ 6,0-8,5 Բոլոր ն քՒ 6,0-8,5 ունեցող Տարրը հողերի ունեցող հողերում Տարրը հողերի հողերում համար մինչն 20 տարի համար մինչն 20 տարի օգտագործելու օգտագործելու համար համար Ճl

5,0

20,0

F

1,0

ՃՏ

0,1

2,0

Լi

2,5

2,5

0,1

0,5

Mո

0,2

10,0

""

2,0

Mօ

0,01

0,05"""

Շժ

0,01

0,05

Ni

0,2

2,0

Շօ

0,05

5,0

ՔԵ

5,0

10,0

Շr

0,1

1,0

Տ6

0,02

0,02

Շս

0,2

5,0

Մ

0,2

1,0

F6

0,5

20,0

2ո

2,0

10,0

Ծանոթություն. "- Այդ քանակությունները չպետք է վնաս հասցնեն ոչ բույսերին, ոչ էլ հողում ապրող կենդանի օրգանիզմներին: Դեռնս տվյալներ չկան սնդիկի (Ւց), արծաթի (Ճց), անագի (Տո), տիտանի (Ti) ՍԹԽ-ների վերաբերյալ: ""- 0,7 մգ/լ-ից ցածր քանակությունները որնէ խնդիր չեն առաջացնում, 0,72մգ/լ-ի դեպքում առաջ են գալիս հիմնախնդիրներ, 20մգ/լ-ից ավելի քանակների դեպքում ի հայտ է գալիս լուրջ վտանգ: """- միայն ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող թթու ն երկաթի օքսիդների հարաբերական բարձր պարունակություն ունեցող թթու հողերի համար:

Ջրային ռեսուրսների պահպանումը աղտոտումից կարգավորվում է ջրամբարների սանիտարական պաշտպանության պահանջներով: Ջրամբարների սանիտարական պաշտպանությունն իրենից ներկայացնում է կազմակերպական, տեխնիկական, սանիտարատեխնիկական, իրավաբանական ն այլ միջոցառումների համալիր, որը կանխում է ջրամբարների արդյունաբերական, կենցաղային, գյուղատնտեսական ն

այլ տեսակի աղտոտումները: Ջրամբարների սանիտարական պաշտպանության գիտական մոտեցումները հիմնված են ջրում վնասակար նյութերի հիգիենիկ նորմավորման ն նրանց ՍԹԽ-ի հաստատման վրա: Սակայն առաջնահերթ միջոցառումը արտադրության տեխնոլոգիաների կատարելագործումն է, աղտոտված ջրերի արտահոսքերի նվազեցումը ն նախապես մաքրելը: Այդուհանդերձ, տարբեր մեթոդներով տեխնոլոգիական ջրերի մաքրումը չի ապահովում բնական ջրի որակի ամբողջական պահպանում: Եվ հենց դրա համար էլ արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսների կատարելագործման միջոցով պետք է կրճատվեն այդ ջրերի ծավալները: Աշխարհի շատ երկրներում քաղցրահամ ջրի կարնոր աղբյուր են ընդերքի ջրերը: Սակայն վերջին տարիներին այդ ջրերը նույնպես ենթարկվել են տեխնածին աղտոտման` հողի ն մակերնութային ջրահոսքերի ուժեղ աղտոտվելու պատճառով: Հաճախ դա այնքան ուժեղ է արտահայտվում, որ ընդերքի ավազանը դառնում է խմելու համար ոչ պիտանի: Ընդերքի ջրերի հիմնական աղտոտիչներն են սուլֆատները, քլորիդները, ազոտի միացությունները, նավթամթերքները, ֆենոլները, ծանր մետաղները, այսինքն` այն բոլոր աղտոտիչները, որոնք բնորոշ են մակերեսային ջրերին: Ընդերքի ջրերի աղտոտման աղբյուրներ են նան բաց հանքերը, հանքահորերը, նավթի ն գազի հորատանցքերը, միջուկային զենքի ստորգետնյա, մակերեսային ու ստորջրյա պայթեցումները: Մարդկության համար մեծ մտահոգություն է Համաշխարհային օվկիանոսի ճակատագիրը, որը ոչ միայն աշխարհի ամենամեծ տրանսպորտային ճանապարհն է ն շատ բուսական ու կենդանական տեսակների կենսական տարածքը, այլն անհամար հարստությունների շտեմարան: Համաշխարհային օվկիանոսի ն շատ ծովերի աղտոտումը սպառնալի չափերի է հասել: Հայտնի ճանապարհորդ Տուր Հեյերդալը գրում է. «1947 թվականին, երբ «Կոն Տիկի» լաստանավը 101 օր լողում էր Խաղաղ օվկիանոսում, անցնելով 8000կմ տարածություն, անձնակազմը ողջ ճանապարհին չտեսավ մարդու գործունեության ն ոչ մի հետք: Եվ մեզ համար իսկական հարված էր, երբ 1969 թվականին «Ռա» առագաստանավով Ատլանտյան օվկիանոսում շարժվելու ժամանակ տեսանք, թե ինչ աստիճանի է աղտոտված օվկիանոսը: Մեր շուջն ամենուրեք պլաստիկ շշեր էին, նեյլոնե ապրանքներ, պահածոների տուփեր: Սակայն աչքի էր ընկնում հատկապես մազութը, որը տարբեր

չափերի բծերով գրեթե ծածկում էր օվկիանոսի մակերնույթը»: Լուրջ մտահոգություն է առաջացնում Եվրոպան շրջապատող ծովերի (Բալթիկ, Հյուսիսային, Միջերկրական, Սն) աղտոտումը, որտեղ մարդկային բեռնվածությունը չափազանց մեծ է, իսկ ջրային զանգվածների փոփոխելիությունը տեղի է ունենում համեմատաբար դանդաղ: Օրինակ, ամեն տարի միայն Միջերկրական ծով են թափվում 120տ հանքային յուղեր, 100տ սնդիկ, 3800տ անագ, 2400տ քրոմ, 21000տ ցինկ ն տասնյակ այլ վնասակար նյութեր (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005): Վերջին 30 տարիներին ի հայտ է եկել ռադիոակտիվ թափոներով ն պեստիցիդներով Համաշխարհային օվկիանոսի ն ծովերի աղտոտման վտանգ: Պեստիցիդները ն վնասակար այլ նյութերն` առաջին հերթին ագրոքիմիկատները, արագ են տարածվում ջրային հոսքերով: Ըստ հայտնի գնահատականների 21-րդ դարի սկզբին օվկիանոսի ն ծովերի մեջ թափվող աղտոտիչ նյութերի ընդհանուր զանգվածը 1980-ական թվականների համեմատ ավելանալու է 1,5-3 անգամ: Ջուրն օժտված է արտակարգ արժեքավոր հատկությամբ` արեգակնային ճառագայթման ազդեցությամբ ն ինքնամաքրման շնորհիվ այն անընդհատ ինքնավերարտադրվում է: Ինքնամաքրումը տեղի է ունենում բակտերիաների, սնկերի ն ջրիմուռների միջոցով, ինչպես նան ջրային ողջ զանգվածում աղտոտիչ նյութերի տարրալուծման ն նոսրացման ձնով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բակտերիալ ինքնամաքրման ժամանակ 24 ժամ անց մնում է բակտերիաների 509-ը, իսկ 96 ժամ հետո` 0,59-ը: Ջրի ուժեղ աղտոտման դեպքում ինքնամաքրում տեղի չի ունենում: Այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտ են հատուկ մեթոդներ` ջրի որակը լավացնելու համար: Տնտեսական-խմելու ն կուլտուր-կենցաղային նպատակներով օգտագործվող ջրերի նկատմամբ ներկայացվող պահանջները բերված են 9.8 աղյուսակում: Գյուղատնտեսական կենդանիներին տրվող խմելու ջուրը համաձայն նորմատիվների իր որակով չպետք է զիջի սովորական խմելու

ջրին, սակայն հոտահամային հատկանիշների նկատմամբ ներկայացվող պահանջները որոշակիորեն իջեցվում են: Առանձին դեպքերում (քաղցրահամ ջրի սղություն ն այլն) անասնաբուծական ծառայությունների համաձայնությամբ թույլատրվում է կենդանիներին խմացնել հանքայնացման բարձր աստիճանի ջուր (աղյուսակ 9.9): Անասնաբուծության ոլորտում ամենախիստ պահանջները ներկայացվում են ջրի սանիտարական վիճակի նկատմամբ, քանի որ ջրի միջոցով անասունների վարակումը վիթխարի վնաս կարող է հասցնել ժողովրդական տնտեսությանը: Տնտեսական ն խմելու նպատակով օգտագործվող ջրի որակի բարելավման հիմնական եղանակներն են` պարզեցումը, գունազրկումը, վարակազերծումը: Աղյուսակ 9.8

Ջրի կազմի ն հատկությունների նկատմամբ ներկայացվող ընդհանուր պահանջները (Ա.Ս. Ստեպանովսկիխ, 2005)

Ջրամբարի կամ ջրահոսքի ջրի կազմը ն հատկությունների ցուցանիշները Կախված մասնիկներ

Լողացող խառնուրդներ

Լողացող այլ խառնուրդներ

Հոտեր կողմնակի համեր

Ներկայացվող պահանջներն ըստ ջրօգտագործման կարգի կենտրոնացված կամ ոչ լողանալու, սպորտի ն կենտրոնացված խմելու, հանգստի, ինչպես նան տնտեսական ն սննդի բնակավայրերի ձեռնարկություններին սահմանագծում գտնվող ջրամատակարարում ջրամբարների համար Չպետք է ավելանա Չպետք է ավելանա 0,25մգ/լ-ից 0,75մգ/լ-ից Այն ջրամբարներում, որոնց մակարդակների սահմաններում ջուրը պարունակում է 30մգ/լ-ից ավելի բնական հանքային նյութեր, թույլատրվում է կախված մասնիկների ավելացում մինչն 59 Հոսող ջրամբարների համար կախույթների նստեցման արագությունը 0,4մմ/վրկ-ից ավելի, իսկ դատարկվող ջրամբարների համար 0,2մմ/վրկ-ից ավելին արգելվում է Ջրամբարի մակերեսին չպետք է լինի լողացող թաղանթ, հանքային յուղերի բծեր, այլ խառնուրդների կուտակումներ Ջուրը չպետք է ունենա 2 բալից ավելի ինտենսիվությամբ հոտեր ն կողմանակի համեր, որոնք հայտնաբերվում են անմիջականորեն կամ անմիջականորեն քլորացման ժամանակ Ձկների միսը չպետք է ունենա կողմնակի համեր ն հոտեր

Աղյուսակ 9.8-ի շարունակությունը Գունավորում

Ջրի սյան մեջ չպետք է հայտնաբերվի

20սմ շերտում 10սմ շերտում Հոսքաջրերը բաց թողնելիս ջրի առանձին մասերի օ ջերմաստիճանը չպետք է բարձրանա 3 Շ-ից ավելի` Ջերմաստիճան վերջին 10 տարվա ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանի համեմատ Ռեակցիան Չպետք է դուրս գա քՒ-ի 6,5-8,5 սահմաններից Չպետք է գերազանցի 1գ/լ-ը, Նորմավորվում է ըստ բերված այդ թվում` քլորիդները Հանքային կազմը «կողմնակի համեր» 350մգ/լ-ը, ցուցանիշի սուլֆատները 500մգ/լ-ը Լուծված Պետք է լինի 4գ/լ-ից ցածր ցանկացած ժամանակ վերցված թթվածինը նմուշում մինչն ցերեկվա ժամը 12-ը Կենսաքիմիական Ջրի ամբողջական պահանջը թթվածնի նկատմամբ 20օՇպահանջը ում չպետք է գերազանցի թթվածնի 3մգ/լ 6մգ/լ նկատմամբ Հիվանդություններ ի հարուցիչներ

Թունավոր նյութեր

Չպետք է պարունակի հիվանդությունների հարուցիչներ: Կենսաբանորեն մաքրված կենցաղային հոսքաջրերը վարակազերծում են մինչն կոլի-ինդեքսի ոչ ավելի քան 100-ը մեկ լիտրում, մնացորդային քլորի նվազագույնը 1,5մգ/լ-ի դեպքում Չպետք է պարունակեն այնպիսի կոնցենտրացիաներով, որոնք կարող են ուղղակի ն անուղակիորեն վնասակար ազդեցություն ունենալ բնակչության առողջության վրա

Ջրի պարզեցումը կատարվում է մեխանիկական միջոցներով` բաց թողնելով հատուկ մաղերի միջով, ինչպես նան ջրամբարներում կախված նյութերը նստեցնելով: Ջրի գունազրկումը վերաբերում է տարբեր գունավորում ունեցող կոլոիդների կամ բնական լուծված նյութերի գունազրկմանը: Դրա համար ջուրը ենթարկում են կոագուլյացման կամ օգտագործում են տարբեր օքսիդիչներ (քլոր, կալիումի պերմանգանատ, օզոն) ն սորբենտներ (ակտիվացված ածուխ): Ջրի վարակազերծումը կատարում են նրա մեջ գտնվող հիվանդածին հարուցիչների ն բակտերիաների ոչնչացման համար: Այս նպատակով հաճախ օգտագործում են քլորացումը, բակտերիոցիդ ճառագայթումը, օզոնացումը, վարակազերծման այլ եղանակներ:

Աղյուսակ 9.9 Հանքային խառնուրդների ՍԹԽ-ն գյուղատնտեսական կենդանիների խմելու համար նախատեսվող ջրում (Լ.Կ. Սադովնիկովա ն ուրիշներ, 2006) Կենդանիների տեսակային ն հասակային խմբերը Հասուն Մատղաշ Հասուն Մատղաշ Հասուն Մատղաշ Հասուն Մատղաշ

Չոր մնացորդ, Քլորիդներ, Սուլֆատներ , մգ/լ մգ/լ մգ/լ Խոշոր եղջերավոր անասուն Խոզեր Ոչխարներ Ձիեր

Ընդհանուր կոշտություն, մմոլ/լ

Մաքրումը մեխանիկական ն ֆիզիկաքիմիական մեթոդներով հոսքաջրերի մաքրման առաջին փուլերն են, այնուհետն ջուրը ենթարկվում է կենսաբանական մաքրման, որի ընթացքում աերոբ կենսաքիմիական պրոցեսների շնորհիվ հանքայնանում են օրգանական աղտոտիչները: Այս փուլից հետո ջուրը դառնում է պարզ, անհոտ ն պարունակում է լուծված թթվածին ու նիտրատներ: Հոսքաջրերի կենսաբանական մաքրումն իրականացվում է կենսաֆիլտրերի, օդահարստացուցիչ ամբարների ն կենսաբանական լճակների միջոցով:

ԳԼՈւԽ 10. ՌԱԴԻՈՆՈւԿԼԻԴՆԵՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

Կենսոլորտում ռադիոնուկլիդների (ռադիոակտիվ իզոտոպներ) մոնիտորինգն իր բացառիկ կարնորությամբ մարդկության ամենաառաջնահերթ էկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկն է: Միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտումը առաջանում է միջուկային զենքերի փորձարկումների, ատոմային էլեկտրակայանների ն միջուկային էներգիայով աշխատող սուզանավերի անսարքությունների ու վթարների, ռադիոակտիվ հանքանյութի արդյունահանման ն թափոնների տարածման ժամանակ: Շրջակա միջավայրում ն ողջ կենսոլորտում ռադիոակտիվ անթրոպոգեն աղտոտման կործանարար ազդեցության վտանգը սկիզբ է դրել էկոլոգիական նոր ուղղության` ռադիոէկոլոգիային, որի ակունքներում կանգնած է Վ.Ի.Վերնադսկին (1863-1945): Ստեղծելով նոոսֆերայի մասին ուսմունքը, նա հիմնավորել է բիոտի ն շրջակա միջավայրի էվոլյուցիայի համար ռադիոակտիվության երնույթի բացառիկ կարնոր նշանակությունը: Շրջակա միջավայրի ն բիոտի վրա ռադիոնուկլիդների յուրահատուկ` անտեսանելի ն բարձր, թափանցելիություն ունեցող ճառագայթման ազդեցությունն ու հետնանքները հասկանալու, ռադիոնուկլիդների վտանգավոր քանակները ի հայտ բերելու ն վերահսկելու համար անհրաժեշտ է իմանալ նրանց հատկությունների, բնույթի, ինչպես նան ճառագայթման տնողության մասին: Ռադիոէկոլոգիան ուսումնասիրում է կենսոլորտում ռադիոնուկլիդների տեղաշարժը (միգրացիան) ն իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը բույսերի, կենդանիների ն ամբողջությամբ` էկոհամակարգերի վրա: 10.1 Իոնացնող ճառագայթների տեսակները, ռադիոակտիվության չափման միավորները Ռադիոակտիվությունը ատոմի միջուկների ինքնաբերաբար տրոհ+ վելու երնույթն է, որի դեպքում առաջանում են α , β ն γ ռադիոակտիվ ճառագայթներ ն անջատվում է էներգիա: Քիմիական տարրերի բնական

իզոտոպների կողմից ցուցաբերվող ռադիոակտիվությունը կոչվում է բնական ռադիոակտիվություն: Ռադիոակտիվ նյութերի կողմից արձակվող ճառագայթներն առաջացնում են իոնացում ն գրգռում, որը հանգեցնում է ջերմային էներգիայի անջատման: Այդպիսի ճառագայթները ստացել են իոնացնող անունը: Ռադիոակտիվ իզոտոպների տրոհման արագություններն ըստ ժամանակի տարբեր են: Յուրաքանչյուր ռադիոնուկլիդի միջուկի կեսի տրոհման ժամանակ առաջանում է մեկ այլ ռադիոնուկլիդ: Այդ ժամանակամիջոցը կոչվում է կիսատրոհման պարբերություն` T1/2: Բոլոր ռադիոնուկլիդները α ն β տրոհման արդյունքում փոխակերպվում են այլ տարրերի, որոնց մեծ մասը նույնպես ռադիոակտիվ են: Ներկայումս գիտությանը հայտնի 106 քիմիական տարրերից միայն 81-ը ունեն կայուն իզոտոպներ, որոնցից ամենածանրը բիսմուտն է (83 8i), մնացած 25-ի բոլոր իզոտոպները ռադիոակտիվ են: Ռադիոակտիվ տարրերից բնության մեջ հանդիպող ամենածանրը ուրանի 238 իզոտոպն է (92 Ս): Առանձին տարրերի իզոտոպների թիվը տատանվում է 3-ից (ջրածին) մինչն 29 (պլատին): Ատոմի միջուկը կազմված է նուկլոններից (լատիներեն ոսօl6սՏ – միջուկ բառից), դրական լիցքավորված պրոտոններից ն չեզոք նեյտրոններից: Պրոտոնի լիցքը հավասար է էլեկտրոնի լիցքին հակառակ նշանով: էլեկտրոնները բացասական լիցքավորված մասնիկներ են: Միջուկում պրոտոնների թիվը (ատոմի կարգաթիվ) որոշում է նրա լիցքը, իսկ նուկլոնների ընդհանուր քանակը կոչվում է զանգվածի թիվ (Ճ) կամ ատոմական կշիռ: Տարբեր ատոմական կշիռներով ն կարգաթվերով ատոմները կոչվում են նուկլիդներ: Միննույն կարգաթիվը (2), բայց տարբեր ատոմական կշիռը ունեցող ատոմները համարվում են տվյալ էլեմենտի իզոտոպներ: Միննույն ատոմական կշիռը, բայց տարբեր կարգաթվեր ունեցող ատոմները կոչվում են իզոբարներ: Ռադիոակտիվ ճառագայթները նյութական միջավայրում կարող են քայքայել ներմոլեկուլային կապերը, իոնացնել չեզոք ատոմները, որի համար էլ համարվում են իոնացնող: + α - ճառագայթումն իրենից ներկայացնում է հելիումի մեծ արագությամբ օժտված միջուկների հոսք: Եթե որնէ տարր արձակում է α մասնիկներ, ապա նրա ատոմի միջուկը կորցնում է 2 պրոտոն ն 2 նեյտրոն (2ո ն 2ք): Պրոտոնների կորստի հետնանքով ատոմի կարգաթիվն իջնում է 2-ով ն առաջանում է նոր տարր: Օրինակ`

ռադիումի 226 իզոտոպը α - տրոհումից հետո վերածվում է ռադոն 222 նուկլիդի, ն այդ փոխակերպումն արտահայտվում է հետնյալ ձնով. RՅ

 86

Rո + 2 Ւ6

Հելիումի միջուկի համեմատաբար մեծ չափերը սահմանափակում են α - ճառագայթման թափանցման ունակությունը β ն γ ճառագայթման համեմատ: β - ճառագայթումն իրենից ներկայացնում է լույսի արագությանը համեմատելի արագությամբ շարժվող էլեկտրոնների հոսք: Դրանք արձակվում են միջուկի քայքայման ժամանակ` նեյտրոնների տրոհման արդյունքում. + ոք +6 β - մասնիկի (էլեկտրոնի) զանգվածը փոքր է պրոտոնի ն α մասնիկի զանգվածներից` համապատասխանաբար 1840 ն 7500 անգամ, որի շնորհիվ էլ օժտված է բավականին մեծ ներթափանցող հատկությամբ: γ - ճառագայթումը բարձր էներգիայով օժտված էլեկտրամագնիսական ճառագայթային քվանտների հոսք է` նման ռենտգենյան ճառագայթներին, սակայն ունի ալիքի ավելի փոքր երկարություն: Ռադիոակտիվության չափման միավորը երկար ժամանակ համար10 վում էր Կյուրին (1 կյուրին Հ 3,7⋅10 տրոհում մեկ վայրկյանում), որը համապատասխանում է 1գ ռադիումի (88 RՅ) ակտիվությանը: Ներկայումս միավորների ՄՀ-ում (Միջազգային Համակարգ) ընդունված է նոր միավոր` Բեկերելը (1բկ համապատասխանում է վայրկյանում 1 տրոհ-1 մանը` 1բկՀ1վրկ ): Պարբերական համակարգի վերջում (բիսմուտից հետո) տեղաբաշխված տարրերը չունեն կայուն իզոտոպներ: Ենթարկվելով ռադիոակտիվ տրոհման` նրանք փոխակերպվում են ուրիշ տարրերի, ընդ որում, եթե նոր տարրը ռադիոակտիվ է, ապա տրոհման շղթան շարունակվում է մինչն կայուն` ոչ ռադիոակտիվ տարրի առաջացումը: β - տրոհման ժամանակ իզոտոպի ատոմական կշիռը չի փոխվում, իսկ α - տրոհման ժամանակ` պակասում է 4-ով: Ռադիոակտիվ ճառագայթման ազդեցության տակ նյութի ատոմներն ու մոլեկուլները իոնացվում են, որն ուղեկցվում է ջերմային էներգիայի անջատումով: α - մասնիկներն ունեն ուժեղ իոնացնող հատկություն ն կարճ վազքի երկարություն (միջավայրում ներ280

թափանցելու կարողություն), իսկ էներգիան չի գերազանցում 10Մէվ: Օդում դրանց վազքի երկարությունը կազմում է 10,6սմ, կենսաբանական հյուսվածքներում` 0,13մմ (130մկմ): β - մասնիկները կամ արագ էլեկտրոններն ունեն ավելի մեծ վազքի երկարություն, որը մեծանում է էներգիայի մեծացմանը զուգընթաց (աղյուսակ 10.1): γ - ճառագայթներն ունեն չափազանց մեծ թափանցելիություն, սակայն ավելի ցածր իոնացնող հատկություն: Նյութի հետ γ ճառագայթների փոխազդեցության օրինակներ են ֆիզիկական հայտնի երեք երնույթները` ֆոտոէֆեկտը, կոմպտոնյան ցրումը ն էլեկտրոնպոզիտրոն զույգի առաջացումը:

Նկ. 10.1 Իոնացնող ճառագայթները ն նրանց արտաքին ու ներքին աղբյուրների ազդեցության բնույթը (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002)

Աղյուսակ 10.1 β - մասնիկների վազքի առավելագույն երկարությունը օդում ն փափուկ կենսաբանական հյուսվածքներում (Զելենկով, 1990 – Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) β - մասնիկների էներգիան, Մէվ 0,01 0,05 0,10 0,20

0,0023 0,039 0,130 0,407

Կենսաբանական հյուսվածքում, մմ 0,0025 0,043 0,143 0,448

0,50

1,60

1,77

1,00 2,00 5,00

3,94 8,73 22,3

4,38 9,84 20,6

Օդում, մ

Իոնացնող ճառագայթների կենսաբանական ազդեցությունը առաջին հերթին որոշվում է, այն էներգիայի քանակով, որն անջատվել է կենսաբանական հյուսվածքի հետ փոխազդելու ժամանակ: ճառագայթման միջին էներգիան, որը կլանվում է նյութի միավոր զանգվածի կողմից, կոչվում է կլանված դոզա` D (չափաբաժին): DՀ

d 6/ d ո,

որտեղ d 6-ն իոնացնող ճառագայթման միջին էներգիան է, որը հաղորդվել է d ո զանգվածով նյութի տարրական ծավալին: Միավորների ՄՀ-ում իոնացնող ճառագայթման կլանման դոզան չափվում է գրեյներով` 1գր Հ 1Ջոուլ/կգ: Ավելի տարածված միավոր է ռադը` 1ռադՀ0,01գր (1գր Հ 100ռադ Հ 6,241⋅10 էվ/գ): Իոնացնող ճառագայթման ազդեցության չափը այսպես կոչված էքսպոզիցիոն դոզան է, որը չափվում է կալորիաներով կիլոգրամի մեջ: Շատ տարածված միավոր է ռենտգենը` էքսպոզիցիոն դոզայի այն չափը, որը 1սմ օդում (նորմալ պայմաններում` tՀ0 Շ, ՔՀ760մմ սնդ. սյան) առաջացնում է 2,08⋅10 զույգ իոններ (ռենտգենյան կամ γ ճառագայթներով, որոնց էներգիան 3Մէվ-ից պակաս է). 1ռՀ2,58⋅10 կալ/կգ: Ընդունելով, որ 1 զույգ իոնների առաջացման էներգիան հավասար է 34էվ, կստանանք ռենտգենի, գրեյի ն ռադի հարաբերությունը օդում` 1ռ Հ 8,8⋅10 գր Հ 0,88ռադ, իսկ կենսաբանական հյուսվածքում`1ռ Հ 9,3⋅10 գր Հ 0,93ռադ:

10.2 Բնական ռադիոնուկլիդները ն ճառագայթային ֆոնը էկոհամակարգերում Բնական ծագման ռադիոակտիվ տարրերը, որոնք առկա են կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչներում, պայմանականորեն կարելի է բաժանել 3 խմբի • ուրանի, թորիումի ն ակտինիումի ընտանիքի մեջ մտնողներ, • K-ի, ՇՅ-ի, RԵ-ի ընտանիքին չպատկանողներ, • Երկրի վրա տիեզերական ճառագայթման ազդեցության տակ տեղի ունեցող միջուկային ռեակցիայի արդյունքում մշտապես առաջացողներ (առավել կարնորներից են Շ-ը, Ւ-ը): Առաջնային երկարակյաց ռադիոնուկլիդներից երկրակեղնում առավելագույն պարունակություն ունեն ռուբիդիումը` 37 RԵ, թորիումը` Tհ, կալիումը` 19 K ն ուրանը` 92 Ս, որոնց կոնցենտրացիաները գերազանցում են 2գ/տ (աղյուսակ 10.2): Բնության մեջ կալիումի 3 իզոտոպներից երկուսը` 19 K (93,229) ն 19 K (6,779) կայուն են, իսկ 19 K-ը` (0,019) ռադիոակտիվ է: Բացի դրանցից, հայտնի են նան այդ տարրի 9 արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներ` 37, 42-44 զանգվածի թվերով, որոնցից առավել գործնական կիրառություն ունի 19 K-ը: K-ը կենսաբանական օբյեկտներում դասվում է հիմնական բնական ռադիոնուկլիդների շարքին ն իր ճառագայթմամբ ստեղծում է բնական ռադիոակտիվ ֆոն: Այն 1,32Մէվ էներիգիայով β 40 ճառագայթման աղբյուր է, ն տրոհումից հետո փոխակերպվում է ՇՅ կայուն իզոտոպի: Ուրանը ծառայում է որպես հիմնական միջուկային վառելիքի հումք: Բնական ուրանը հանդես է գալիս երեք ռադիոակտիվ իզոտոպների ձնով` Ս(0,0069), Ս(0,79), Ս(99,39): ճառագայթային ֆոնը երկրագնդի վրա հաստատվել է տիեզերական ն երկրային ծագման բնական աղբյուրների, ինչպես նան անթրոպոգեն գործունեության հետնանքով կենսոլորտում ցրված արհեստական ռադիոնուկլիդների մշտական ճառագայթման շնորհիվ: Տարբերում են բնական ճառագայթային ֆոն, տեխնոլոգիապես

փոփոխված բնական ճառագայթային ֆոն ն արհեստական ճառագայթային ֆոն:

Աղյուսակ 10.2 Առաջնային կամ բնական ռադիոնուկլիդների միջին պարունակությունը երկրակեղնում (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Ռադիոակտիվ Իզոտոպի միջին Կիսատրոհման իզոտոպի բաժինը պարունաՏրոհման Ռադիոնպարբեբնական կությունը տիպը ուկլիդները րությունը, իզոտոպների երկրակեղնում, տարի գումարում, 9 գ/տ 87 RԵ

27,8

41,6

4,9⋅10

β-

232 Tհ

≈100

13,0

1,4⋅10

α+

βκ

40 K

0,01167

3,0

1,4⋅10 1,2⋅10

238 Ս

99,27

2,5

4,468⋅10

150 NԵ

5,6

2,1

5⋅10

147 Տո

15,07

1,2

1,6⋅10

α+

176 Լս

2,6

0,21

3,6⋅10

β-

115 |ո

95,8

0,24

6,9⋅10

β-

124 Տո

6,1

0,15

1,5⋅10

β-

α+ β-

κ β-

138 ԼՅ

0,089

0,026

1,51⋅10 2,69⋅10

235 Ս

0,72

0,02

0,7038⋅10

209 8i

0,009

2,7⋅10

187 R6

62,6

0,0004

4,56⋅10

130 T6

34,1

0,0003

1,4⋅10

144 Nժ 123 T6

23,87

8,85

2⋅10

0,88

1x10

1,2⋅10

κ

180 Մ

0,126

0,0016

2,2⋅10

α+

α+ α+ ββα+

Բնական ճառագայթային ֆոնը մարդու վրա ազդող տիեզերական ն երկրային ծագման բնական աղբյուրներից առաջացած իոնացնող ճառագայթների ստեղծած մշտական ֆոնն է: Այն համարվում է էտալոնային` արհեստական իոնացնող ճառագայթման մակարդակը գնահատելու համար: Տիեզերքից երկիր թափանցող առաջնային ճառագայթման 929-ը պրոտոններ են: Տիեզերական մասնիկների միջին էներգիան կազմում է 10 էվ: Բնական ճառագայթային ֆոնը բնութագրական է տվյալ տարածքին, տեղանքին, որին էվոլյուցիայի ընթացքում օրգանիզմները հարմարվել են: Ավելին, ճառագայթման ֆոնային չափաբաժինները համարվում են բույսերի, սերմերի աճի խթանիչ: Տեխնոլոգիապես փոփոխված բնական ճառագայթային ֆոնը կապված է այն բնական ռադիոնուկլիդների իոնացնող ճառագայթների հետ, որոնք երկրի ընդերքից մակերնույթ են հանվում մարդու գործունեության արդյունքում: Այն գումարվելով բնական ֆոնին, կարող է ստեղծել էկոլոգիական լարված ն ճգնաժամային վիճակներ` լրջորեն վտանգելով ինչպես առանձին օրգանիզմների, այնպես էլ համակեցությունների նորմալ կենսակերպը: Արհեստական ճառագայթային ֆոնը պայմանավորված է այն ճառագայթումով, որն առաջանում է միջուկային պայթյուններից, ատոմակայանների վթարներից ն ռադիոակտիվ թափոններից: Այսպիսի ֆոնը ամբողջական համակեցությունների, էկոհամակարգերի ն անգամ ողջ կենսոլորտի համար կարող է աղետալի վիճակ ստեղծել: Բնական ռադիոնուկլիդների պարունակությունը հողերում զգալիորեն կախված է հողառաջացնող ապարների քիմիական կազմից, ինչպես նան ռելիեֆից, որը հարավից դեպի հյուսիս` գնալով նվազում է: Դրանց քանակությունը հողառաջացնող ապարներում ենթակա է զգալի տատանումների: Թորիումի քանակությունը կազմում է 0,1-13⋅10 9, ուրանինը` 0,1-8,6⋅10 9: K-ն ըստ ակտիվության հողերում, ինչպես նան կենդանի օրգանիզմներում հիմնական բնական ռադիոնուկլիդներից մեկն է, որի մասնակցությունը որոշվում է կայուն իզոտոպների ( K ն K) պարունակությամբ: Կալիում պարունակող հիմնական հողային միներալներ են բիոտիտը, մուսկովիտը, օրթոկլազը, միկրոկլինը ն իլլիտը: Բնական կալիումի յուրաքանչյուր գրամը պարունակում է 27բկ K իզոտոպ: Եթե ընդունենք տարբեր տիպի հողերում կալիումի միջին պարունակությունը 0,33-2,649, ապա K իզոտոպը կկազմի 0-20սմ հզորության հողաշերտում

2,7-21,6⋅10 բկ/կմ : Բնական ռադիոնուկլիդների պարունակությունը ջրային օբյեկտներում բաշխված է նույն օրինաչափությամբ, այսինքն` հյուսիսային ջրերում դրանք ավելի քիչ են: Տունդրայի գոտու ջրերում ուրանի պարունակությունը ամենափոքրն է` 10 -10 գ/լ, ընդ որում հիմնական մասը` կոլոիդների ն կախույթների տեսքով: Անտառային գոտու մակերնութային ն գրունտային ջրերում ուրանի կոն-8 Անտառացենտրացիան բարձրանում է մինչն 10 -10 գ/լ: տափաստանային ն տափաստանային գոտու ջրերում այն հասնում է 10 -10 գ/լ, որը հիմնականում կապված է օրգանական նյութերի հանքայնացման ինտենսիվության բարձրացման հետ: Խոշոր գետերի ջրերում ուրանի պարունակությունը տատանվում է 10 -10 գ/լ-ի սահմաններում, իսկ թորիումի, ռադիումի ն մի շարք այլ ռադիոնուկլիդների պարունակությունը տարբեր ջրերում ավելի ցածր է: Ծովի ջրի կազմը ավելի կայուն է, որն էլ պայմանավորում է նրա մեջ բնական ռադիոնուկլիդների պարունակության հաստատուն մակարդակը (աղյուսակ 10.3): Ծովերի ն օվկիանոսների ջրերում Ս-ի առավելագույն գերակշռում են ուրանի իզոտոպները` ակտիվությամբ, որի կոնցենտրացիան ամենակայունն է` 2⋅10 գ/լ: ՄԱԳԱՏԵ-ի տվյալներով ըստ բնական ռադիոնուկլիդների ընդհանուր պահեստային ակտիվության առաջատար տեղ է զբաղեցնում կալիումը (1,6⋅10 Տբկ), երկրորդ տեղում Ս-ն է (5,6⋅10 Տբկ):

Աղյուսակ 10.3 Բնական ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիան ն ակտիվությունը ծովային ջրում (Պոլիկարպով, 1990 – Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) ՌադիոՊարունա- Ակտիվութնուկլիդը կությունը, գ/լ յունը, բկ/լ

Ս Ս

Ս Tհ Tհ RՅ

2⋅10

2⋅10

3,3⋅10 1⋅10 5⋅10 3⋅10

Ռադիոնուկլիդը

3,3⋅10

1,7⋅10

3,3⋅10 6,7⋅10 1,7⋅10 3,3⋅10

RՅ Rո

ՔԵ Քօ ՔՅ

Պարունա- Ակտիվութկությունը, գ/լ յունը, բկ/լ 2⋅10

1,7⋅10

5⋅10

3,3⋅10

3,3⋅10 3,3⋅10 8,4⋅10

5⋅10 2⋅10 5⋅10

10.3 Շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուրները Շրջակա բնական միջավայրի վրա առավել վտանգավոր ազդեցություններից մեկը համարվում է ռադիոակտիվ ճառագայթումը: Աղտոտման այդ տեսակը պայմանավորված է առաջին հերթին միջուկային զենքի փորձարկումներով, միջուկային էներգետիկայի ինտենսիվ աճով ն տարբեր ոլորտներում ճառագայթային տեխնոլոգիաների օգտագործումով: Շրջակա միջավայր արտանետվող ռադիոնուկլիդների տեխնածին աղբյուրների շարքին են դասվում նան նավթի ն գազի հանույթը, ածխի այրումը: Շրջակա միջավայրում բնական ն արհեստական ծագման ռադիոնուկլիդների լայն տարածման կապակցությամբ ներկայումս առաջացել է ռադիոակտիվ տարրերի հատկություններն ու ազդեցությունները ուսումնասիրելու սուր անհրաժեշտություն: Այս հիմնախնդիրն առավել հրատապ է դառնում արտակարգ իրավիճակներում` ռադիոնուկլիդների արտանետումների ժամանակ:

Նկ. 10.2 ճառագայթումը ատոմային ն ջրածնային ռումբերի պայթման էպիկենտրոնում (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002)

Ռադիոակտիվ նյութերի հիմնական մասն առաջանում է միջուկային տրոհման դեպքում, միջուկային փորձարկումների ժամանակ` տրոհման, սինթեզի ն նեյտրոնային ակտիվացման գործընթացների հետնանքով: Այս ճանապարհով էլ ծնվում են չափազանց անկայուն ռադիոակտիվ տարրեր ն իզոտոպներ` արհեստական ռադիոնուկլիդներ, իսկ երնույթը կոչվում է արհեստական ռադիոակտիվություն: Տրոհման ն սինթեզի ժամանակ առաջացած նեյտրոնները կարող են հարուցել միջուկային ռեակցիաներ (նան շղթայական)` առաջացնելով ռադիոակտիվ իզոտոպներ: Դրանցից է ածխածնի Շ ռադիոիզոտոպը, որը ծնվում է մթնոլորտային ազոտից: Հողի մակերնույթի վրա ն մակերնույթին մոտ կատարվող ստորգետնյա պայթեցումներից անջատված նեյտրոնները կարող են ռադիոակտիվություն հաղորդել հողին, ջրին ն պայթյունի վայրին մոտ գտնվող կոնստրուկցիաներին: Նման դեպքում առաջացող ամենատարածված իզոտոպներն են Ճl, Mո, NՅ: Բացի դրանից, միջուկային պայթյունների ժամանակ տեղի է ունենում զգալի քանակությամբ չտրոհված ուրանի ն պլուտոնիումի փոշիացում, որը բերում է շրջակա բնական միջավայրում ռադիոակտիվ իզոտոպների ավելացման: Բնության մեջ ռադիոակտիվ նյութերի անթրոպոգեն հիմնական աղբյուրներից մեկը միջուկային վառելիքի օգտագործման ցիկլն է, որի մեջ մտնում են հանքաքարի հանույթը, մանրացումը, հարստացումը, ռեակտորում ջերմային էներգիայի ստացումը, այրված վառելիքի մնացորդների պահպանումը ն մշակումը ռադիոքիմիական գործարաններում, թափոնների թաղումը: Ուրանի հանույթի ժամանակ գլխավոր ճառագայթող տարրը ռադոնն է ( Rո): Համաշխարհային նավթի պաշարների զգալի մասը շաղկապված է օրգանական նյութերով հարուստ կավային թերթաքարերին, որոնց մեջ կան ուրան պարունակող ֆոսֆատներ: Դրանցում ուրանի պարունակությունը կարող է հասնել 1000գ/տ ն ավելին: Թերթաքարերից խորը ընկած ծակոտկեն ավազաշերտերը պարունակում են աղաջրեր, որոնց մեջ երկար ժամանակ լուծված պահվում են ուրանի տրոհումից առաջացած RՅ-ը ն նրա դուստր տարրերը: Այնուհետն այդ նյութերն անցնում են նավթային ն գազային հանքաշերտերի մեջ ն դուրս գալիս երկրի մակերես` այդ վառելիքների հանույթի ժամանակ: Ածխի այրման ժամանակ արտանետվող ռադիոնուկլիդները հիմնականում առաջանում են ուրանի ն թորիումի տրոհումից: Ածխի Ս, Ս, Tհ, Tհ, մեջ հայտնաբերված ռադիոնուկլիդներն են

RՅ, Tհ, Ճօ, RՅ, ՔԵ, 8i, ՔԵ, 8i, ՔԵ, Քօ, Ti ն K: Ընդ որում, տարբեր հանքավայրերի ածուխներն իրարից տարբերվում են իրենց ռադիոակտիվությամբ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ածխով աշխատող ջերմաէլեկտրակայանների շրջակայքում մի շարք ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիան մոտ 10 անգամ գերազանցում է ֆոնային մակարդակները: Ռադիոակտիվության առումով զգալիորեն տարբերվում են նան ածուխը, խարամը, ցնդող մոխիրը (աղյուսակ 10.4): Օգտակար հանածոների հանքավայրերի հետազոտման, հանույթի, հարստացման ն վերամշակման ժամանակ ճառագայթային վերահսկողության բացակայությունը հանգեցնում է նրան, որ անձնակազմը ն բնակչությունը հաճախ բնական ռադիոնուկլիդներից ստանում են գերնորմատիվային ճառագայթում:

Աղյուսակ 10.4 Ռադիոնուկլիդների պարունակությունը տարբեր ածուխների ն նրանց այրման նյութերի մեջ (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003)

Իզոտոպը

Կոնցենտրացիան, բկ/կգ Ածուխ

Խարամ

Ցնդող մոխիր

Ս

9-31

56-185

70-370

Ս

Tհ

9-19

81-174

RՅ

6-20

18-78

63-130

1-20 7-25 10-26 26-130

56-81 20-166 21-185 13-185 230-962

15-130 85-281 52-1813 196-466 233-740

Tհ RՅ ՔԵ Քօ K

ճառագայթային ֆոնի անթրոպոգեն փոփոխությանը նպաստում են նան շինանյութերի օգտագործումը, քիմիական արդյունաբերության, էներգետիկայի, սն ն գունավոր մետալուրգիայի թափոնները, ինչպես նան բնական հանքային հումքից ստացվող պարարտանյութերի կիրառումը: Բնակչության ստացած ճառագայթային բաժնում նշված աղբյուրների ներդրումը չի գերազանցում 3-59-ը, սակայն դրանց լայն

կիրառության վայրերում անհրաժեշտ է ճառագայթային ֆոնի մշտական վերահսկում համապատասխան միջոցառումների իրականացմամբ: Նույն հողատարածքներում ֆոսֆորական պարարտանյութերի ամենամյա կիրառումը հանգեցնում է ճառագայթային ֆոնի զգալի բարձրացման, որի մասին են վկայում աղյուսակ 10.5-ի տվյալները: Աղյուսակ 10.5 Ֆոսֆորական պարարտանյութերի բնական ռադիոակտիվությունը, բկ/կգ (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Պարարտանյութերը

Երկիրը

Ռուսաստան Սուպերֆոսֆատներ Գերմանիա ԱՄՆ Գերմանիա Եռակի-սուպերֆոսֆատ ԱՄՆ Ֆոսֆոր-կալիումական Գերմանիա

RՅ

Տարրերը Tհ

K – –

Ազոտ-ֆոսֆորական

Գերմանիա

Ամոնիումի ֆոսֆատ

Ռուսաստան

–

Ազոտ-ֆոսֆոր-կալիում Ռուսաստան

Մարդու առողջության ն կյանքի, ինչպես նան բնական էկոհամակարգերի ֆունկցիոնալ ամբողջականության համար առանձնահատուկ վտանգ են ներկայացնում ճառագայթային վթարները: ճառագայթային անվտանգության նորմաների համաձայն ճառագայթային վթարը իոնացնող ճառագայթման աղբյուրի կառավարման կորուստն է, որն առաջանում է սարքավորումների անսարքության, անձնակազմի ոչ ճիշտ գործողությունների, տարերային աղետների պատճառով: Արդյունքում շրջակա միջավայրը աղտոտվում է ռադիոակտիվ նյութերով, իսկ մարդիկ կարող են ստանալ ընդունված ֆոնից շատ բարձր ճառագայթում: Աշխարհի մի շարք երկրներում արդեն տեղի են ունեցել ճառագայթային վթարներ, որոնք հսկայական վնաս են հասցրել շրջակա միջավայրին ն մարդու առողջությանը: Ռուսաստանի Չելյաբինսկի մարզում «Մայակ» արտադրական միավորման վթարի հետնանքով (1949-1956, 1957, 1967թթ.) ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտվեց Ուրալի տարածքի մի մասը: 1993թ. Սիբիրի քիմիական կոմբինատում

տեղի ունեցած խոշոր վթարի պատճառով ռադիոակտիվ աղտոտման ենթարկվեցին Տոմսկի մարզի զգալի հողատարածքներ: ճառագայթային վթարներ են տեղի ունեցել նան Ուինդսկեյլիում (Մեծ Բրիտանիա) 1957թ., Տրի-Մայլ-Այլենդում (ԱՄՆ) 1979թ., Սանտ-Լաուրենտում (Ֆրանսիա) 1980թ., որոնց հետնանքով տարբեր քանակության ռադիոակտիվ նյութեր են արտանետվել շրջակա միջավայր: Սակայն միջուկային ռեակտորների շահագործման պատմության մեջ ամենախոշոր վթարը տեղի է ունեցել 1986թ. ապրիլի 26-ին Չեռնոբիլի (Ուկրաինա) ԱէԿ-ում, որի ժամանակ առաջին 10 օրում միջավայր են արտանետվել 1,85⋅10 բկ ռադիոակտիվ նյութեր (հիմնականում |, ՇՏ ն ՇՏ): Վթարի հետնանքով ռադիոակտիվ աղտոտման են ենթարկվել Եվրոպայի 200000 կմ տարածքներ` անտառներ, վարելահողեր, լճեր, գետեր, հազարավոր բնակավայրեր: Շրջակա միջավայրի ն բիոտի համար առավել վտանգավոր են արհեստական կամ տեխնածին ռադիոնուկլիդները, քանի որ դրանցից ստացած լրացուցիչ ճառագայթման նկատմամբ կենդանի օրգանիզմները հարմարվողականություն չունեն: Տեխնածին ռադիոնուկլիդներից բնական էկոհամակարգերի համար ամենամեծ նշանակությունն ունեն կիսատրոհման մեծ պարբերություն ն միջուկային ռեակցիաներում մեծ ելք ունեցող իզոտոպները: Կարճ կյանքի տնողություն ունեցող ռադիոնուկլիդներն արագ տրոհվում են` չհասցնելով ընդգրկվել կենսաերկրաքիմիական ցիկլերի մեջ: էկոլոգիական առումով առավել կարնոր արհեստական ռադիոնուկլիդներից են ցեզիումի, ստրոնցիումի, ցերիումի, ռութենիումի, պլուտոնիումի, յոդի ն այլ տարրերի իզոտոպները: Ցեզիումի ( ՇՏ) կիսատրոհման պարբերությունը 30 տարի է, ստրոնցիումինը ( Տr)` 29,12 տարի, ցերիումի առավել Շ6 ն Շ6 իզոտոպներինը` համապահետաքրքրություն ունեցող տասխանաբար 32,5 ն 284,3 օր, | – 8,04 օր: 10.4 Բիոցենոզները ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում Կենսոլորտի հողային թաղանթը (պեդոսֆերա), ինչպես Համաշխարհային օվկիանոսը, բնության հիմնական բաղադրիչներից մեկն է, որտեղ տեղի է ունենում մարդու տեխնածին գործունեության հետնանքով առաջացած արհեստական ռադիոնուկլիդների կուտակում: ԱէԿների վթարների, միջուկային զենքի պայթյունների ն ռադիոակտիվ թափոնների հողմահարման ժամանակ արտանետված ռադիոնուկլիդ291

ները գազափոշային մասնիկների ն աերոզոլների ձնով տեղափոխվում են մթնոլորտի միջոցով, հայտնվում հողի ն ջրի մեջ: Արտանետումների հետնանքով մթնոլորտ մուտք գործող ռադիոակտիվ տարրերը թափվում են ինչպես աղտոտման աղբյուրին մոտ, այնպես էլ հեռու տարածքներում` քամու ն դիֆուզիայի միջոցով: Ընդ որում, քամու պտտահողմային (տուրբուլենտ) հոսանքներով ռադիոնուկլիդները տեղաշարժվում են ն´ ուղղաձիգ, ն´ հորիզոնական ուղղություններով` աղտոտելով ընդարձակ տարածքներ: Մթնոլորտում գազային վիճակում հանդես եկող ռադիոնուկլիդները գերազանցապես իներտ գազերն են (կրիպտոնի ն քսենոնի իզոտոպներ), Ւ-ը, Շ-ը, |-ը: Իներտ գազերը քիմիապես ակտիվ չեն ն սովորական ջերմաստիճաններում շատ թույլ են ադսորբցվում պինդ նյութերի |-ը կարող է մթնոլորտ անցնել ցնդող մակերնույթի վրա: միացությունների (տարրական յոդ, օրգանական միացություններ ն այլն) ձնով կամ ադսորբցվել աերոզոլների կամ պինդ մասնիկների վրա:

Նկ. 10.3 Ռադիոնուկլիդների տեղաշարժի հիմնական ուղիների սխեման գյուղատնտեսական շղթայում (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Ցեզիումի ն տելուրի իզոտոպները դասվում են թույլ ցնդող ռադիոնուկլիդների շարքին: Ռադիոլոգիական տեսակետից առավել

մեծ նշանակություն ունեն ՇՏ-ը ն ՇՏ-ը, որոնցից վերջինն ավելի վտանգավոր է: Տr-ն օժտված է ավելի թույլ ցնդելիությամբ, քան ՇՏ-ը, ինչն էլ պայմանավորում է ռադիոակտիվ աերոզոլներում նրա ավելի քիչ քանակությունը: Ամենաքիչ ցնդելիություն ունեն ուրանի, ցեզիումի, ցիրկոնիումի, ռութենիումի ն նս մի քանի տրանսուրանային տարրերի իզոտոպները: Որպես կանոն նրանք մթնոլորտի մեջ են անցնում միջուկային վառելիքի փոշիացման ժամանակ: Մթնոլորտից ռադիոակտիվ նյութերի հեռացումը տեղի է ունենում երկու եղանակով` տեղումների ն չոր նստվածքների ձնով: Ռադիոակտիվ նյութերի արտանետման ժամանակ շատ մեծ է աերալ (օդային) աղտոտումը. ռադիոակտիվ նյութերն անընդհատ թափվում են երկրի մակերնույթի վրա: Սակայն հողի մակերնույթից դրանք կարող են քամու միջոցով նորից բարձրանալ մթնոլորտ ն անգամ տեղափոխվել այլ տեղ: Այս երնույթը կոչվում է երկրորդային ռադիոակտիվ աղտոտում: Այսպիսով, արհեստական ռադիոնուկլիդները էկոհամակարգեր են մտնում մթնոլորտից, մակերեսային ջրերի միջոցով (ոչ խորը թաղված թափոնների լվացման պատճառով) կամ գետնաջրերից (թափոնների պահեստարաններից դուրս մղվելու հետնանքով): Օդից անտառային տարածքների վրա թափվող ռադիոակտիվ նյութերի զգալի մասը նստում է ծառերի սաղարթին, մյուս մասն անցնում է խոտածածկույթին, անտառային փռվածքին ն հողին: Ժամանակի ընթացքում ծառերի տերնների, ճյուղերի, բների, խոտաբույսերի մակերնույթի վրա նստած ռադիոակտիվ նյութերի մի մասը թափանցում է բուսական հյուսվածքների մեջ, իսկ մեծ մասն անցնում է հողին: Հողից ռադիոնուկլիդները կլանվում են բույսի կողմից` հանքային սննդառության օրինաչափություններով: Հողը զանազան նյութերի հզոր սորբենտ (կլանիչ) է, սակայն այստեղ ակնհայտ են երկու հակադիր երնույթներ: Մի կողմից ռադիոնուկլիդների կուտակումը հողի վերին շերտերում (բույսերի արմատաբնակ ինտենսիվ շերտ) ստեղծում է ռադիոնուկլիդների տնական գործող աղբյուր բույսերի արմատների կլանման համար, մյուս կողմից հողի պինդ ֆազը ուժեղ սորբցիոն հատկության շնորհիվ սահմանափակում է արմատային համակարգի կողմից նրանց կլանումը: Որպես քիմիական տարրերի իզոտոպներ ռադիոնուկլիդները բնութագրվում են այն նույն ֆիզիկաքիմիական հատկություններով, որպիսիք ունեն այդ տարրերի կայուն իզոտոպները: Տեխնածին ռադիո293

նուկլիդները, հայտնվելով հողում, սկզբնական շրջանում ունենում են բույսերի մեջ թափանցելու ամենամեծ ինտենսիվությունը (ինչպես մնացած սննդատարրերը), իսկ հետագայում սկսում են կլանվել ՀԿԿ-ի (հողի կլանող կոմպլեքս) կողմից ն անցնում փոխանակային մասը` դառնալով բույսի համար դժվարամատչելի: Տեղի է ունենում այսպես կոչված ռադիոնուկլիդների ծերացում: Օդից հողի ն բույսերի վրա իջնող ռադիոնուկլիդները սկզբնական շրջանում կուտակվում են հողի մակերեսային 0-2սմ շերտում, իսկ այնուհետն սկսվում է դրանց տեղաշարժը հողի ողջ պրոֆիլով: Բույսի վերերկրյա զանգվածի կողմից ռադիոնուկլիդների կլանումը ոչ ընտրողական բնույթ ունի, մինչդեռ արմատների միջոցով կլանումն ընտրողական է: Հողից բույսերի մեջ ռադիոնուկլիդների անցումը կախված է մի քանի գործոններից, որոնցից կարնոր են հետնյալ 4 խմբերը. ա) ռադիոնուկլիդների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները բ) հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները գ) բույսերի կենսաբանական առանձնահատկությունները դ) մշակաբույսերի մշակության ագրոտեխնիկան: Հողի մեջ կուտակված տեխնածին ռադիոնուկլիդներից բույսերն ավելի ինտենսիվ կլանում են Տr-ը, ավելի թույլ` ՇՏ-ը, շատ քիչ են 103,106 141,144 Rս-ը, Շ6-ը: Հողից անհամեմատ քիչ են կլանում 2r-ը, կլանվում Քս-ը, Ճո-ը ն Ս-ի ռադիոնուկլիդները: Ինչ վերաբերում է հողին, ապա որքան հողը հարուստ է հումուսով, + + 2+ 2+ փոխանակային կատիոններով (K , NՅ , ՇՅ , Mց ), տղմային ն կավային ֆրակցիաներով ն ըստ այնմ բարձր է բերրիությունը, այնքան ցածր է ռադիոնուկլիդների կլանումը բույսերի կողմից: Այլ կերպ ասած, օրգանական նյութերով հարուստ հողերն ավելի մեծ հնարավորություն ունեն վնասազերծելու ռադիոնուկլիդները, քան աղքատ ավազային հողերը: Իրենց հերթին` բուսական տեսակները ռադիոնուկլիդների կլանման առումով տարբերվում են 10-30 անգամ, իսկ սորտերը` 5-7: Ռադիոակտիվ տարրերի կուտակումը տարբեր օրգանիզմների կողմից խիստ տարբեր է: Այսպես, ՇՏ-ի ամենամեծ կոնցենտրացիան արձանագրվել է քարաքոսների, այնուհետն` խոտային ն թփային բուսականության, ապա` սնկերի, մամուռների, ամենաքիչը` բնափայտային տեսակների մոտ: Մամուռները 10 անգամ ավելի շատ ռադիոնուկլիդ են կուտակում, քան խոտաբույսերը ն 2-3 անգամ ավելի, քան քարաքոսները:

Իոնացնող ճառագայթների նկատմամբ կենդանի օրգանիզմների կայունության հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել, որ ՇՏի γ ճառագայթման աղբյուրից 15մ հեռավորության վրա սոճիները ոչնչացել են 16-40 ռենտգեն/օր դոզայի դեպքում, բոլոր տեղական անոթավոր բույսերը` 300ռ/օր դոզայի դեպքում: Քարաքոսների 47 տեսակներից 12-ի ներկայացուցիչները ոչնչացել են 1250ռ/օր դոզայից, իսկ 2250ռ/օր դոզայի դեպքում դեռնս կենդանի են մնացել 12 տեսակների ներկայացուցիչներ: Չեռնոբիլյան աղետից հետո ցեզիումի ռադիոակտիվ իզոտոպների գումարային պարունակությունը Նորվեգիայի տունդրաների տարբեր տեսակի քարաքոսների մարմնում կազմել է 7600-20800բկ/կգ: Ֆինլանդիայի տունդրաներում այդ ցուցանիշը տատանվել է 1000-12100բկ/կգ: Համանման տարբերություններ են հայտնաբերվել նան 1986թ. մայիսի 1-ին Չեռնոբիլի ԱէԿ-ից 5կմ հեռավորության վրա (աղյուսակ 10.6): Այսպիսով, անտառային էկոհամակարգերում մամռա-քարաքոսային ծածկույթը ռադիոնուկլիդների ուղղաձիգ ն հորիզոնական տեղաշարժի ճանապարհին հիմնական արգելքներից մեկն է: Աղյուսակ 10.6 Ռադիոնուկլիդների կուտակումը տարբեր սուբստրատներում, Բկ/կգ (ըստ Լ.Գ.Բյազրովի ն Ու.Յա.Շտանչանի,1999 – Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Ռադիոնուկլիդներ

Շօ Rս

ՇՏ ՇՏ Շ6 Էս Էս Ճո

ՒyքօցyոոiՅ Էv6riոՅ ՇlՅժiոՅ ոiՏtiՏ-ը քհyՏօժ6ոՏ-ը քrսոՅՏtri-ն Սոճու կեղնը հողի վրա սոճու բների վրա սոճու բների վրա 58730 745860 1240000 378100 107537 334600 685000 2970000

226000 529000 4200000

278100 610000 1705000

175800 413000 7260000 12180 13000

Ռադիոլոգիական հատուկ դեր են խաղում սնկերը, որոնք ուժեղ կլանիչներ են, միաժամանակ` սնունդ մարդու ն կենդանիների համար: ՇՏ-ի Անտառների ռադիոակտիվ աղտոտման բոլոր փուլերում կուտակումը սնկերում 100-1000 անգամ գերազանցել է այդ իզոտոպի

կուտակմանը անտառային ցենոզի մյուս բաղադրիչներում: Կուտակման առավելագույն մակարդակը բնորոշ է լեհական սնկին (Xerocomus badius), խոզուկասնկին (Paxillus involutus) ն ալիքասնկին: Չեռնոբիլի վթարից հետո այս սնկերը լայնորեն օգտագործվել են որպես աղտոտման կենսաինդիկատորներ: Սակայն 15 տարի անց ռադիոակտիվության մակարդակի իջնելուց հետո իր կեսաինդիկացիոն հատկություններն ամբողջությամբ պահպանեց միայն լեհական սունկը: Ներկայումս այդպիսի ինդիկատորների շարքին է դասվում նան մաղձաթնջուկ սունկը (Tylopilus fellus): Հետվթարային փուլի ողջ ժամանակահատվածում զգալիորեն քիչ ճառագայթային աղտոտում են ստացել մեղրասունկը (կոճղասունկ – Armillaria mellea), աղվեսասունկը (նապաստակի ականջ – Cantharellus cibarius) ն Рядовка серая սունկը (Tricholoma postentosum): Այս փուլում սնկերի կողմից ռադիոնուկլիդների կուտակումը նվազել է 1,5-6 անգամ` կախված բիոգեոցենոզի տիպից, տեսակային պատկանելությունից: Բույսերի մեջ ռադիոակտիվ տարրերի մուտքը գնահատելու համար օգտագործում են տարբեր ցուցանիշներ, մասնավորապես` կուտակման գործակիցը (ԿԳ), որը որոշվում է բույսի միավոր զանգվածում ն հողում ռադիոնուկլիդների հարաբերությամբ Բկ/կգ բույսի մեջ Բկ/կգ հողի մեջ

(աղյուսակ 10.7):

Այս գործակցի կիրառման դժվարությունն այն է, որ այն որոշվում է հողում ռադիոնուկլիդների ընդհանուր կոնցենտրացիայի հիման վրա: Շատ ռադիոնուկլիդների ընդհանուր կոնցենտրացիան հողում քիչ է կապված կամ բոլորովին կապված չէ բույսի կողմից նրանց հետագա կլանման հետ: Այսինքն` հողում տվյալ ռադիոնուկլիդի կոնցենտրացիան կարող է բավականին բարձր լինել, բայց բույսը կարող է քիչ կլանել նրան: Ստրոնցիումը ( Տr) որպես կենսաբանորեն ավելի շարժուն ռադիոնուկլիդ ցեզիումի ( ՇՏ) համեմատ ավելի շատ է կուտակվում բույսերի մեջ: ՇՏ-ի կլանումը բույսերի կողմից զգալիորեն կախված է հողային լուծույթում K-ի պարունակությունից. որքան բարձր է այն, այնքան քիչ ցեզիում է կլանում բույսը: Նույն երնույթը տեղի ունի նան ստրոնցիում-կալցիում հարաբերակցության մեջ: Այսինքն` բույսը հակված է ավելի շատ կալցիում կլանել, որն էլ զգալիորեն կանխում է ստրոնցիումի մուտքը բույսի մեջ:

Աղյուսակ 10.7 Բույսերի կողմից ռադիոնուկլիդների կուտակման գործակիցները, Բկ/կգ (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Ռադիոնուկլիդ

Տ ՇՅ Mո F6, F6 Շօ 2ո Տr Y 2r Rս, Rս Շժ ՇՏ

Կուտակման գործակից 20 - 40 4 - 6⋅10 0,02 - 15 1 - 8⋅10 4⋅10 - 5⋅10 3,3 - 15 0,02 - 12 3⋅10 - 7⋅10 3⋅10 - 8⋅10 2 - 3⋅10 4,3 - 8,5⋅10 0,02 - 1,1

Ռադիոնուկլիդ

8Յ Շ6, Շ6 Քո Մ ՔԵ RՅ Tհ Ս Nք Ճո Շո

Կուտակման գործակից 2 - 5⋅10 6⋅10 - 3⋅10 3⋅10 - 3⋅10 0,13 - 0,3 0,05 - 0,43

1⋅10 - 4⋅10 1⋅10 - 7⋅10 1,6⋅10 - 1⋅10 ո⋅10 - ո⋅10 ո⋅10 - ո⋅10 ո⋅10 - ո⋅10

Ջրային միջավայրը ռադիոնուկլիդների կլանման տեսանկյունից ներկայանում է երկու ֆազերով` ջրային ն պինդ: Մակերեսային ջրերում պինդ նյութերը հանդես են գալիս տեղումների մեջ լուծված պինդ մասնիկներով ն կախույթներով, իսկ գետնաջրերում` ջրաբեր հորիզոններում լուծվող ապարներով: Ջրային բիոտը նույնպես մասնակցում է ռադիոնուկլիդների երկրաքիմիական ցիկլին` դրանով իսկ զգալի դեր խաղալով նրանց տեղաշարժման ն բաշխման գործընթացներում: Ջրային միջավայր մտնելուց հետո ռադիոնուկլիդների տարբեր միացություններն ու ձները վերաբաշխվում են ջրային ֆազի` դրա մեջ առկա պինդ նյութերի ն բիոտի միջն: Այդ վերաբաշխման գնահատման համար օգտագործում են կենդանի օրգանիզմների կողմից կուտակման գործակիցը ն բաշխման գործակիցը` ջրի ու պինդ ֆազի միջն: Կատարված բազմաթիվ հետազոտությունները վկայում են, որ ռադիոնուկլիդների կուտակումը քաղցրահամ ջրերի ու հիդրոբիոտի կողմից ավելի բարձր է, քան ծովային ջրերի ն դրանում ապրող օրգանիզմների կողմից: Ռադիոնուկլիդների մեծ մասը ջրային ավազաններ են տեղափոխվում գետերի միջոցով, կախույթային վիճակում: Իրական լուծված 2+ 2+ վիճակում կարող են հանդես գալ Տr -ը` իոնի ձնով, ՇՏ -ի հիդրա297

տացված իոնը, T6Օ −4 -ը` իոնի ձնով, տրիտիումը` ջրի մոլեկուլի ձնով, Շ-ը` տարբեր օրգանական ն անօրգանական, ինչպես նան յոդի միացությունների ձնով: Ընդհանուր քանակից լուծված վիճակում շատ 2քիչ մասնակցություն ունեն ռութենիումը` RսՕ4 -ի ն պլուտոնիումը` 4+ ՔսՕ2 -ի ձնով: Վերջինս հիմնականում գտնվում է կախույթի ձնով: Ձկների օրգանիզմում Տr-ը հիմնականում կուտակվում է ոսկորներում: Այս տեսանկյունից մարդու կողմից ձկնեղենի օգտագործման ժամանակ ստացած Տr-ի ռադիոակտիվության չափը կարնոր չէ, քանի որ սննդում ձկան ոսկորների ընդամենը 109-ն է օգտագործվում: Այստեղ վճռական նշանակություն ունի ՇՏ-ը, որը կուտակվում է ձկան բոլոր մասերում ն ակտիվորեն մտնում սննդային շղթա:

10.5 Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը մարդու ն կենդանիների վրա Իոնացնող ճառագայթներն ունեն բարձր կենսաբանական ակտիվություն ն ունակ են իոնացնելու կենսասուբստրատների կառուցվածքի մեջ մտնող ցանկացած քիմիական միացություն, առաջացնելու ակտիվ ռադիկալներ` դրանով իսկ կենդանի հյուսվածքում խթանելով երկարատն ընթացող ռեակցիաներ: Այդ պատճառով ռադիոճառագայթման կենսաբանական ազդեցության հետնանքը օրգանիզմի բջիջներում ն հյուսվածքներում ընթացող նորմալ կենսաքիմիական գործընթացների խախտումն է, որն ուղեկցվում է ֆունկցիոնալ ն մորֆոլոգիական փոփոխություններով: Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը կարող է լինել ուղղակի կամ անուղակի: Ուղղակի ազդեցություն ասելով հասկանում են այնպիսի փոփոխություններ, որոնք առաջանում են հենց իրենց` մոլեկուլների կողմից ճառագայթային էներգիայի կլանման արդյունքում, իսկ ախտահարման ազդեցությունը կապված է ատոմների, մոլեկուլների ն մակրոմոլեկուլների իոնացման ն գրգռման հետ: ճառագայթման անուղակի ազդեցություն ասելով հասկանում են բջիջների ու հյուսվածքների այնպիսի փոփոխություններ, որոնք պայմանավորված են ջրի ն նրանում լուծված նյութերի ռադիոլիզից (ռադիոակտիվ քայքայում) անջատված էներգիայով: Ըստ կենսաբանական ազդեցության աստիճանի ռադիոնուկլիդները բաժանվում են 5 խմբի. 1. Արտակարգ բարձր ռադիոթունավորության ռադիոնուկլիդներ

( ՔԵ, Քօ, RՅ, Ս, Քս ն ուրիշներ), |, 2. Բարձր ռադիոթունավորության ռադիոնուկլիդներ ( Rս, Շ6, 8i, Tհ ն ուրիշներ), 3. Միջին ռադիոթունավորության ռադիոնուկլիդներ ( NՅ, Ք, Տ, ՇՏ ն ուրիշներ), 4. Ցածր ռադիոթունավորության ռադիոնուկլիդներ ( 86, Շ, Շr, Շս ն ուրիշներ), 5. Տրիտիումը ն նրա միացությունները (տրիտիումի օքսիդը ն գերծանր ջուրը): Ընդհանուր առմամբ ռադիոնուկլիդների թունավոր ազդեցությունն օրգանիզմի վրա պայմանավորված է մի շարք գործոններով. ճառագայթման տեսակով ն էներգիայով, կիսատրոհման պարբերությամբ ն դոզայով, ռադիոնուկլիդների օրգանիզմ թափանցելու եղանակով (արտաքին ն ներքին ճառագայթում), նյութի ֆիզիկաքիմիական հատկություններով (որի կազմում ռադիոնուկլիդը մտնում է օրգանիզմ), հյուսվածքներում ն օրգաններում ռադիոնուկլիդների բաշխման ձնով, օրգանիզմից ռադիոնուկլիդների դուրս մղման ուղիներով ն արագությամբ, օրգանիզմների տեսակային ն անհատական ռադիոզգայունությամբ: ճառագայթման տեսակը ռադիոիզոտոպի թունավորության գլխավոր բնութագրիչներից մեկն է: ճառագայթման էներգիան ուղղակի կապ ունի ռադիոիզոտոպի ախտահարիչ ազդեցության հետ` որքան մեծ է այդ էներգիան, այնքան ուժեղ է ախտահարումը: Ռադիոնուկլիդի կիսատրոհման ժամանակը նույնպես համարվում է նրա կենսաբանական ակտիվության կարնոր բնութագրիչներից մեկը: Թռչունների ն կաթնասունների համար ավելի մեծ վտանգ են ներկայացնում մի քանի օրից մինչն մի քանի տասնյակ տարի կիսատրոհման պարբերություն ունեցող ռադիոնուկլիդները: Ավելի կարճ (վայրկյաններ ն րոպեներ) T1/2 ունեցողները արագ տրոհվում են` չհասնելով օրգանիզմի հյուսվածքներին, հետնաբար, վտանգավոր կոնցենտրացիաներ չեն կարող առաջացնել: Կիսատրոհման մեծ ժամանակահատված (տասնյակ հազարավոր ն միլիոնավոր տարիներ) ունեցող ռադիոնուկլիդները բնական պայմաններում չեն կարող ստեղծել արդյունավետ այնպիսի դոզա, որը կհանգեցներ ճառագայթային հիվանդության զարգացմանը: Սակայն նրանց ռադիոթունավորությունը կարող է ուժեղանալ իրենց դուստր ռադիոնուկլիդներով: Ռադիոնուկլիդների ն իոնացնող ճառագայթների կենսաբանական

ազդեցությունը, առանձին օրգանից սկսելով, տարածվում է օրգանիզմի, բիոցենոզի ն բիոգեոցենոզի մակարդակներով: Ռադիոնուկլիդների տեղաշարժը բիոգեոցենոզներում ուժեղանում է հատկապես ջրի միջոցով: Ոռոգելիս ջուր-հող-բույս համակարգում տեղաշարժի ինտենսիվությունը բարձրանում է անձրնացման ժամանակ, քանի որ ռադիոնուկլիդները անմիջապես կանաչ զանգվածի կողմից կլանվում ն անցնում են բույսի մեջ: Այս ճանապարհով կլանվում են հատկապես այն ռադիոնուկլիդները, որոնք բույսի արմատների միջոցով ՇՏ-ի կլանումը դժվարությամբ են յուրացվում հողից: Օրինակ, վերգետնյա զանգվածով 700-1400 անգամ ավելին է արմատայինի համեմատ: Կենդանի օրգանիզմի նկատմամբ ճառագայթման աղբյուրի դիրքից կախված` հնարավոր են մարդու ն կենդանիների արտաքին ն ներքին ճառագայթումներ: Արտաքին ճառագայթման դեպքում ճառագայթման աղբյուրը գտնվում է օրգանիզմից դուրս (շենքեր, քարեր, ծառեր, մեքենաներ, հող, օդ, ջուր ն այլն): Արտաքին ճառագայթման դեպքում մեծ վտանգ կարող են ներկայացնել γ - ճառագայթները ն նեյտրոնները, քանի որ դրանք, լինելով էլեկտրաչեզոք, ունեն չափազանց բարձր թափանցելիություն, իսկ α-ից ն β-ից պաշտպանվելու բավականին հուսալի միջոցներ կան (β-ից գրեթե լիարժեք կարելի է պաշտպանվել մետաղական նրբաթիթեղով): Ներքին ճառագայթումը կարող է առաջանալ սննդի, ջրի ն օդի հետ օրգանիզմ թափանցող ռադիոնուկլիդներից: Դրանք արդեն տրոհվում ն ճառագայթում են հենց օրգանիզմի ներսում, որի նկատմամբ օրգանիզմն ընդհանրապես անպաշտպան է: Այս առումով առավել վտանգավոր են ջրում լուծելի ռադիոնուկլիդները, որոնք արագորեն տարածվում են ամբողջ օրգանիզմում: Ռադիոնուկլիդների բաշխումը տարբեր օրգաններում բխում է դրանց կատարած ակտիվ ֆունկցիայից: Ըստ օրգանիզմում բաշխման տիպի, ռադիոիզոտոպները կարելի է բաժանել հինգ խմբի (աղյուսակ 10.8): Ռադիոիզոտոպների այսպիսի բաժանումը պայմանական է, քանի որ բաշխման տիպը կարող է փոխվել` տարբեր գործոններից կախված: Այսպես, թթվածնի, ազոտի, ջրածնի ն ածխածնի բաշխումն օրգանիզմում զգալիորեն պայմանավորված է այն քիմիական միացությունների ձներով, որոնց կազմում դրանք հանդես են գալիս: Այն օրգանը, որի մեջ տեղի է ունենում ռադիոնուկլիդի ընտրողական կլանում ն որի հետնանքով էլ այն ենթարկվում է ամենամեծ

ճառագայթման ու կրում է ամենամեծ վնասը, կոչվում է ճգնաժամային (կրիտիկական): Երբ ռադիոնուկլիդների անլուծելի միացությունները մուտք են գործում շնչառական, մարսողական օրգանների ն մաշկի միջոցով, ապա ճգնաժամային օրգաններ են դառնում համապատասխանաբար` թոքերը, աղեստամոքսային տրակտը ն մաշկը: Որոշ ռադիոնուկլիդների համար միշտ ճգնաժամային են համարվում նույն օրգանները. յոդի համար դա վահանաձն գեղձն է, իսկ ստրոնցիումի, կալցիումի ն ռադիումի համար` ոսկորները: Բոլոր ռադիոնուկլիդների համար առավել խոցելի ճգնաժամային օրգաններ են համարվում արյունաստեղծ համակարգը ն սեռական գեղձերը: Աղյուսակ 10.8 Ռադիոնուկլիդների բաշխման տիպերը մարդու ն կենդանիների օրգանիզմներում (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Բաշխման տիպերը Հավասարաչափ Կմախքային (ոսկրասնուցիչ) Լյարդային Երիկամային Թիրեոտրոպ (վահանաձն գեղձում կուտակվողներ)

Ռադիոիզոտոպները Ւ, Լi, NՅ, K, RԵ, ՇՏ, Rս, Շl, 8r ն այլն 86, ՇՅ, Տr, 8Յ, RՅ, 2r, Y, F ն այլն ԼՅ, Շ6, Քո, Քս, Tհ, Mո ն այլն 8i, ՏԵ, ՃՏ, Ս, Տ6 ն այլն |, Ճt (աստատ), 8r ն այլն

Օրգանիզմների ճառագայթային ախտահարումից բավականին երկար ժամանակ անց կարող են ի հայտ գալ, այսպես կոչված, հեռավոր էֆեկտներ, որոնցից են սոմատիկ (մարմնական) էֆեկտները` չարորակ ուռուցքները ն գենետիկական էֆեկտները` ի ծնե խանգարումներ ն այլանդակություններ, որոնք փոխանցվում են ժառանգաբար: Այսինքն` իոնացնող ճառագայթները կարող են առաջ բերել ժառանգական մուտացիաներ: Ռադիոակտիվ աղտոտված արոտավայրերում ն մարգագետիններում գյուղատնտեսական կենդանիներ արածեցնելու, ինչպես նան մսուրային շրջանում ռադիոաղտոտված կերերով կերակրելու դեպքում ռադիոնուկլիդները մտնում են նրանց օրգանիզմը, այնտեղից էլ անցնում կենդանական մթերքներին` կաթին, մսին, ձվին ն այլն: Շնչառական ուղիներով կենդանու օրգանիզմ մտնող ռադիոնուկլիդները էական նշանակություն չունեն: Կարնոր ցուցանիշ է համարվում կենդանու օրգանիզմում ռադիոնուկլիդների ներծծումը, որի Fներծ (9-ով արտահատված) գործակիցն օգտագործում են

ռադիոնուկլիդների կենսաբանական շարժունակության գնահատման համար: Fներծ =

Արյան մեջ անցած ռադիոնուկլիդի քանակություն, Բկ Կերաբաժնի մեջ մտնող ռադիոնուկլիդի քանակություն, Բկ

Կենդանիների օրգանիզմ թափանցած ռադիոնուկլիդները ներգրավվում են մետաբոլիկ գործընթացների մեջ, որոնց մեջ մտնում են ներծծումը, տեղաշարժը տարբեր օրգաններով ու հյուսվածքներով, կուտակումը, դուրս մղումը օրգանիզմից: Վերջին հաշվով, այդ պրոցեսներից է կախված կենդանական արտադրանքում ռադիոնուկլիդների կուտակումը: Կենդանիների աղեստամոքսային տրակտից շատ դժվարությամբ են ներծծվում (հետնաբար նան սննդի մեջ 103,106 141,144 Rս-ը, Շ6-ը, Ս-ը ն տրանսթափանցում) Շօ-ը, Y-ը, ուրանային ռադիոնուկլիդները: Ի տարբերություն դրանց, ռադիոնուկլիդների մեծ մասը, ինչպիսիք են` Ւ-ը, ՇՅ-ը, 2ո-ը, Տr-ը, |-ը, ՇՏ-ը ն այլն, լավ ներծծվում են աղեստամոքսային տրակտից: Այդ պրոցեսը կախված է ոչ միայն ռադիոնուկլիդների ֆիզիկաքիմիական հատկություններից, այլ նան քիմիական միացությունների ձներից, ինչպես նան կենդանու տարիքից (երիտասարդ կենդանիների օրգանիզմում ներծծման մակարդակն ավելի բարձր է քան մեծահասակների մոտ): Ռադիոլոգիական տեսակետից առավել Տr-ի ն ՇՏ-ի անցումը կենդանու օրվա կարնոր իզոտոպներ կերաբաժնից` մեկ լիտր կաթի մեջ համապատասխանաբար կազմում է 0,1-0,29 ն 0,5-1,59, իսկ 1կգ մսի հաշվով` 0,049 ն 89: Եթե արոտավայրերի վրա թափվող ռադիոակտիվ խառնուրդի մեջ առկա է |-ը, ապա այն դառնում է մարդու համար ճառագայթային վտանգի գլխավոր աղբյուրներից մեկը, քանի որ շատ արագ անցնում է կաթի մեջ (օրվա կերաբաժնից 1լ կաթի մեջ անցնում է 19)` հետագայում կուտակվելով վահանաձն գեղձում: Բացառված չէ նան, որ արածելիս ռադիոնուկլիդները կենդանու օրգանիզմ անցնեն հողի մասնիկների հետ: Իոնացնող ճառագայթների կենսաբանական ազդեցության գնահատման հիմնական չափանիշներից մեկը համարվում է կենդանիների ոչնչացումը, որի համար կիրառում են մեկանգամյա (2030 րոպե տնողությամբ) ճառագայթման մահացու ն կիսամահացու դոզաներ հասկացությունները: Կիսամահացու դոզան (ՄԴ50/30) ճառագայթային այն նվազագույն դոզան է, որը բերում է կենդանիների 509-ի ոչնչացում ճառագայթումից հետո առաջին 30 օրվա ընթացքում,

իսկ մահացու դոզան` (ՄԴ100/30) առաջացնում է բոլոր կենդանիների 1009 մահացություն` նույն ժամանակահատվածում: Գյուղատնտեսական կենդանիներն ըստ ռադիոճառագայթման նկատմամբ ունեցած զգայունության բաշխվում են հետնյալ նվազող շարքով` խոշոր եղջերավոր  ոչխար  այծ  խոզ  էշ  ձի  հավ: Մեկանգամյա ճառագայթային 3-3,5գր դոզան կենդանիներին չի սպանում, իսկ 7-8 գրեյը մահացու է բոլոր կենդանիների համար (նկ. 10.4 Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002): Մարդու ճառագայթման աստիճանի սանդղակը բերված է նկ. 10.5 (է.Ա.Առուստամով, 2004): Ըստ ճառագաթահարման մակարդակի գյուղատնտեսական կենդանիները կարող են ստանալ 4 աստիճանի հիվանդություններ` թեթն (1,5-2գր), միջին (2,5-4գր), ծանր (4-6գր) ն շատ ծանր (»6գր): ճառագայթման այն դոզան, որն ստացվում է ժամանակի միավորի ընթացքում, կոչվում է դոզայի հզորություն: Օրինակ, եթե օրգանիզմը մեկ ժամում ստանում է 10մլռ, ապա 24 ժամում կազմում է 240մլռ կամ 0,24ռ (գործնականում ավելի հարմար է գործածել ռենտգենի 1:1000 մասը` մլռ): Տրոպոսֆերայում` 12000մ բարձրության վրա (ժամանակակից ինքնաթիռային երթուղիների բարձրությունը), բնական ռադիոակտիվ ֆոնը 1,5-2 անգամ բարձր է հողի մակերնույթի համեմատ: 10.6 Գյուղատնտեսական արտադրության ոլորտի ճառագայթային մոնիտորինգ ճառագայթային մոնիտորինգը մշտական դիտումների (չափումների) մի համակարգ է, որը գնահատում ն կանխատեսում է բիոտի տարրերի ու բնության բաղադրամասերի ռադիոակտիվ աղտոտումը` կապված մարդկային գործունեության ն իոնացնող ճառագաթման հետ: Առաջին հերթին այն իրականացվում է մարդու անմիջական կենսական տարածքներում, որտեղ ծավալվում է նրա տնտեսական, էկոլոգիական, առողջապահական ու հանգստի (ռեկրեացիոն) գործունեությունը` ապահովելով մարդկանց անհրաժեշտ սննդամթերքի, կենցաղային ու տնտեսական ապրանքների պահանջները, միջավայրի անվտանգությունն ու մարդու գենոֆոնդի հարատնումը: Նորմալ ճառագայթային իրադրություններում որոշիչ նշանակություն ունեն Ագրոարտադրական համալիրների (ԱԱՀ) ճառագայթային մոնիտորինգի հիգիենիկ ասպեկտները, այսինքն` սննդային շղթայի հիմնական օղակների ռադիոակտիվ աղտոտման մակարդակների դի303

տարկումները, ռադիոնուկլիդների կուտակումը բուսական ու կենդանական սննդի մեջ: Անհրաժեշտ է իմանալ նան, որ ճառագայթային հիգիենիկ մոտեցումը ոչ միշտ է համարվում բավարար մարդու, բույսերի ն կենդանիների ճառագայթային անվտանգությունն ապահովելու համար: Այդ օրգանիզմներն էվոլյուցիայի ընթացքում ռադիոնուկլիդների նկատմամբ ձեռք են բերել տարբեր աստիճանի դիմացկունություն ն պաշտպանվելու վարքագիծ: Նախ, պետք է ասել, որ մարդու համեմատ կենդանիները ն բույսերը միջավայրում հայտնված ռադիոնուկլիդներից ավելի շատ ճառագայթում են ստանում, քանի որ մարդը նպատակասլացորեն պաշտպանվելու (անգամ բնակավայրը փոխելու) հնարավորություն ունի: Կարնոր է իմանալ, որ βճառագաթման նուկլիդների արտաքին աղբյուրները մարդու համար որնէ էական դեր չեն խաղում, մինչդեռ բույսերի համար պայմանավորում են հիմնական դոզան: Այս տեսանկյունից գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն կենդանիների ռադիոճառագաթման պաշտպանական միջոցները խիստ սահմանափակ են: ճառագայթային մոնիտորինգի առաջին պայմանը ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված տարածքներում (մարգագետիններ, արոտներ, խոտհարքներ) γ- ճառագայթման կետերի քարտեզագրումն է հողի մակերնույթից 1մ ն 3-4սմ բարձրությունների վրա, ինչպես նան տարբեր ռադիոնուկլիդների պարունակության որոշումը գյուղատնտեսական ոլորտի օբյեկտներում: Մոնիտորինգի հաջորդ փուլը գյուղմթերքների, հողի, ջրերի, բույսերի նմուշների վերցնելը ն նրանց մեջ ռադիոնուկլիդների պարունակության որոշումն է: Աղտոտված տարածքներում վճռական նշանակություն ունեն ստրոնցիումի` Տr ն ցեզիումի` ՇՏ դոզաների որոշումը, որոնց սննդամթերքի մեջ անցնելու գործակիցը բավականին բարձր է: Հետազոտվող տեղամասում ընտրում են 5 կետեր ն կատարում չափումներ: Եթե որնէ կետում ճառագայթման հզորությունը 2 անգամ գերազանցում է մյուս կետերի ցուցանիշները, ապա այդ կետից վերցվում է լրացուցիչ նմուշ, իսկ մնացած կետերի նմուշները միջինացվում են մեկ նմուշի մեջ: Ռադիոնուկլիդների ուսումնասիրության նպատակով վերցնում են մոնոլիտ հողանմուշներ 14սմ տրամագիծ ն 5սմ բարձրություն ունեցող մետաղական օղակով, որը խփվում է հողի մեջ ն, օղակի հետ հողի մոնոլիտը վերցնելուց ն երկու կողմից կափարիչներով փակելուց հետո, տեղավորում են պոլիէթիլենի ն ապա` թղթե տոպրակների մեջ` լաբորատորիա տեղափոխելու համար:

Վարելահողերում հողային նմուշները վերցվում են գարնանային դաշտային աշխատանքները սկսելուց առաջ ն բերքահավաքից անմիջապես առաջ` ընդգրկելով տարածքի ամբողջ ռելիեֆը ն բոլոր հողատեսքերն ու մշակաբույսերը: Այստեղ առանձնացվում է նան տարրական հողահատված (դաշտ, տեղամաս, որը զբաղեցված է միայն մեկ մշակաբույսով): Խառը հողանմուշներ վերցնելու համար գոյություն ունեն հետնյալ նորմատիվները (աղյուսակ 10.9): Յուրաքանչյուր խառը նմուշն (հողի կամ բույսի) իրենից ներկայացնում է 10 անհատական նմուշների միավորված խառնուրդ, որը պետք է ունենա ոչ պակաս, քան 2կգ զանգված հողի ն 1կգ բնական խոնավության բուսազանգվածի համար: Աղյուսակ 10.9 Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներից խառը հողային նմուշներ վերցնելու նորմատիվները (Ն.Ա.Չյորնիխ, Ս.Ն.Սիդորենկո, 2003) Աղտոտման խտություն ՇՏ, Կյուրի/կմ

Մեկ խառը նմուշ ստանալու համար պահանջվող տարածք

Մինչն 1

5 նմուշ շրջանի համար

1–5 5 – 15 15 – 40

1 նմուշ տարրական հողակտորից 1 նմուշ 400 հեկտարի համար 1 նմուշ 100 հեկտարի համար

40 – ից ավել

1 նմուշ 50 հեկտարի համար

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի ճառագայթային մոնիտորինգի ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձվում անհատական հողակտորների ն տնամերձերի ուսումնասիրությանը, քանի որ դրանցում ռադիոնուկլիդների պարունակությունը, որպես կանոն, ավելի բարձր է լինում: Դա բացատրվում է նրանով, որ նման տարածքներում շինությունները, ծառերը, ցանկապատները ն այլն, թուլացնում են քամիների հոսանքները ն խանգարում ռադիոնուկլիդների տեղաշարժին ու դիֆուզիային: Ընդհակառակը, բաց ն մեծ հողատարածքներում ռադիոնուկլիդների տարածումն ու տեղաշարժն ավելի ակտիվ է կատարվում օդային հոսանքների շնորհիվ: Մյուս կողմից, գյուղական բնակչության զգալի մասը գրեթե մշտապես օգտագործում է սեփական հողակտորներից ստացված բուսական ն կենդանական սննդամթերքներ, որոնք կարող են լինել ռադիոճառագայթման կայուն աղբյուր: Մինչդեռ քաղաքային բնակչությունը հնարավորություն ունի օգտա306

գործելու տարբեր վայրերից բերված բանջարեղեններ, մրգեր, կաթ, միս ն այլն` դրանով իսկ կանխելով ռադիոնուկլիդների կուտակումը օրգանիզմում:

10.7 Գյուղատնտեսական արտադրության վարման սկզբունքները ն համալիր պաշտպանական միջոցառումները ռադիոնուկլիդների բարձր պարունակության տարածքներում Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված ն բարձր պարունակություն ունեցող տարածքներում ռադիոլոգիական ստանդարտներին համապատասխանող արտադրանք ստանալն ու ագրոարտադրական համալիրներում աշխատող մարդկանց ճառագայթման դոզան նվազագույնի հասցնելը կարնորագույն խնդիր է: Սննդամթերքում ռադիոլոգիական ստանդարտները գնահատում են ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիայի թույլատրելի արժեքներով, որի չափման միավորը բկ/կգ-ն է: Ռադիոնուկլիդների ճառագայթման չափումը կատարվում է դոզիմետրով, այսինքն այստեղ կիրառվում է ճառագայթման դոզային սկզբունքը: Մարդու ռադիոճառագայթումն առաջանում է ռադիոնուկլիդներ պարունակող սննդամթերքների օգտագործման ժամանակ: Գյուղատնտեսական հողատեսքերում ռադիոնուկլիդների տարածման խտությունը չափվում է բկ/մ -ով: Գյուղատնտեսական արտադրության ոլորտում լուրջ հիմնախնդիրներ են ծագել աշխարհի տարբեր վայրերում տեղի ունեցած խոշոր վթարներից հետո, որոնց հետնանքով միջավայր են արտանետվել զգալի քանակության ռադիոակտիվ նյութեր, աղտոտելով բավականին մեծ տարածքներ, այդ թվում նան գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքներ: 1957թ. Հարավային Ուրալում պահվող ռադիոակտիվ թափոնների պահոցում ամբարի ջերմային պայթյունի հետնանքով միջավայր արտանետվեցին 2 ՄԿյուրի (7,4⋅10 բկ) հզորության ռադիոակտիվ նյութեր, որոնց մեջ գերակշռում էին ստրոնցիումը ( Տr), ցերիումը ( Շ6), պրազեոդիումը ( Քr), ցիրկոնիումը ( 2r), նիոբիումը ( NԵ), ռութենիումը ( Rս), ռոդիումը ( Rհ): Նույն թվականին Մեծ Բրիտանիայի Ուինդսկեյլի պլուտոնիումի գործարանում ծագած հրդեհի ժամանակ զենքի համար ստացվող պլուտոնիումի ռեակտորից արտանետված տարրերի շարքում վճռա131 |-ի դերը: 1986թ. Չեռնոբիլի աղետի ժամանակ քայքայվեց կան էր

ռեակտորի ակտիվ գոտին, ն շրջակա միջավայր արտանետվեցին 50 ՄԿյուրի (1,85⋅10 բկ) ռադիոնուկլիդներ, որոնցից ագրոարտադրության |-ը, Տr-ը, ՇՏ-ը, ՇՏ-ը, վրա առավել ազդեցություն թողեցին Քս-ը ն այլն: ճառագայթային վթարների ն ռադիոակտիվ նյութերի արտանետումների ժամանակ ամբողջ տարածքն ըստ ճառագայթման դոզայի բաժանվում է գոտիների ն ճառագայթային իրադրության ժամանակային փուլերի: Չափազանց կարնոր է նան ռադիոնուկլիդների կազմն իմանալը, որով պայմանավորված են ճառագայթման դոզան ն տրոհման ժամանակը: Վթարից հետո տեղանքի աղտոտման առաջին փուլում, երբ ճառագայթման ամենաբարձր դոզան ճառագայթման աղբյուրի մոտ է, որոշիչ դերը պատկանում է օդային աղտոտմանը (ռադիոնուկլիդները նստում են բույսերի, կենդանիների, առարկաների, հողի, ջրի մակերնույթին): Այդ փուլը, որն ամենասուրն է, տնում է արտանետումից հետո մինչն մեկ տարի: Այդ ժամանակաշրջանում կարող են ուժեղ (ընդհուպ` մահացու) ճառագայթահարվել նան կենդանիները: Օդային աղտոտման աստիճանը կախված է նան տարվա եղանակից: Գարնան ն ամռան ամիսներին, երբ բույսերն ունեն կանաչ մակերես, ռադիոակտիվ վարակման կոնցենտրացիան ն ազդեցությունն ավելի մեծ է: Այս փուլում կարնոր դեր են խաղում կյանքի կարճ տնողություն ունեցող որոշ ռադիոնուկլիդներ, որոնցից է |-ը: Վթարի երկրորդ փուլը համարվում է միջանկյալ, տնում է 2-4 տարի, որի ընթացքում աստիճանաբար իջնում է ճառագայթման հզորությունը ն բույսերի աղտոտման գործում հիմնական դերը սկսում են խաղալ հողից կլանված ռադիոնուկլիդները: էկոհամակարգերում ն ագրոոլորտում ռադիոլոգիական իրավիճակը սկսում է կայունանալ: Վթարից 4-5 տարի անց ագրոարտադրական տարածքների ռադիոակտիվ աղտոտումը հիմնականում բացատրվում է երկարակյաց ՇՏ) գոյությամբ, որոնք կարող են ռադիոնուկլիդների ( Տr ն պահպանվել տասնյակ տարիներ: Ագրոարտադրության կազմակերպումն այդպիսի տարածքներում կատարվում է գոտիական սկզբունքով, ըստ որի տարածքը բաժանվում է մի քանի գոտիների` հիմք Տr-ի) խտությունը ընդունելով ռադիոնուկլիդների (հատկապես հողում, շառավղով հեռավոր կետից դեպի էպիկենտրոն: Օրինակ` Չեռնոբիլի վթարի ժամանակ ագրոարտադրական համալիրը բաժան137 ՇՏ-ի պարունակության` մինչն 5Կյուրի/կմ վել է գոտիների ըստ

(185կբկ/մ ), 5-10Կյուրի/կմ (185-555կբկ/մ ), 15-40Կյուրի/կմ (5552 1480կբկ/մ ) ն 40Կյուրի/կմ -ից (1480կբկ/մ ) բարձր: Այս գոտիներից յուրաքանչյուրում կիրառվել է ագրոարտադրության տարբերակված համակարգ` ռադիոլոգիական ստանդարտներին համապատասխանող արտադրանք ստանալու նպատակով: Գոտիական սկզբունքի կիրառումը ենթադրում է տարբերակված մոտեցում նան մշակվող բույսերի նկատմամբ: Պետք է իմանալ, թե որ տեսակի բույսերը կարելի է ցանել ն որը չի կարելի ցանել: Ագրոարդյունաբերական համալիրներում ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված տարածքները վնասազերծող ն պաշտպանող միջոցառումները կարելի է բաժանել երկու խմբի` ավանդական (սովորական) ն հատուկ: Ավանդական միջոցառումների իրականացումը հետապնդում է միաժամանակ երկու նպատակ` մի կողմից հողի բերրիության բարձրացում, բերքատվության աճ ն բուսական ու կենդանական արտադրանքի որակի բարելավում, մյուս կողմից գյուղատնտեսական մթերքներում ռադիոակտիվության մակարդակի իջեցում: Հատուկ միջոցառումներն իրականացվում են միայն ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիան գյուղատնտեսական արտադրանքի մեջ իջեցնելու նպատակով (աղյուսակ 10.10): Աղյուսակ 10.10 Գյուղատնտեսական մելիորատիվ միջոցառումների արդյունավետությունը հողերի ռադիոակտիվ աղտոտման ժամանակ (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000)

Պաշտպանական միջոցառումներ Հողի վար մակերեսային աղտոտումից հետո Թթու հողերի կրացում Օրգանահանքային պարարտանյութերի կիրառում Մարգագետինների մելիորացիա մակերեսային աղտոտումից հետո Արտադրանքի տեխնոլոգիական մշակում

Տr-ի ն ՇՏ-ի կոնցենտրացիաների նվազեցումը գյուղ. արտադրանքի մեջ, անգամ 1,2 – 1,6 1,8 – 2,2 1,5 – 3,5 մինչն 5 – 10 մինչն 10 – 20

Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներում իրականացվող միջոցառումներից է հողի մշակությունը` մոտ 50սմ խորությամբ վարփխրեցումը, որի դեպքում բավականաչափ նոսրանում է ռադիոնուկ309

լիդների կոնցենտրացիան` դրանք հավասար կերպով ցրելով հողի այդ շերտում: Կարնոր միջոցառում է օրգանահանքային պարարտանյութերի, բնական ցեոլիտների, բենտոնիտների, տորֆի, կանաչ պարարտանյութերի օգտագործումը, որոնք զգալիորեն իջեցնում են ճառագայթային ֆոնը ն ռադիոնուկլիդների կոնցենտրացիան, ինչպես նան ՇՏ-ի համար բույսերի մեջ մտնելու հավանականությունը: Տr-ի ն ուժեղ անտագոնիստներ են ՇՅ-ը ն K-ը: Կարնոր է նան մշակաբույսերի ընտրության հարցը: Բուսական կենսազանգվածն օգտագործելու դեպքում ընտրում են այնպիսի մշակաբույսեր, որոնք հողից քիչ են կլանում ռադիոնուկլիդները, իսկ հողը դրանցից մաքրելու համար ընտրվում են ուժեղ կլանող մշակաբույսեր, ն այս դեպքում բուսական ողջ կենսազանգվածը հավաքում, թաղում են գետնաջրերից ու լվացումից զերծ չմշակվող տեղերում: Անասնաբուծության մեջ կարնոր է անասնակերերի մաքրության խնդիրը: Ռադիոնուկլիդներով աղտոտված տարածքներից ստացված հումքը վերամշակելիս հիմնականում կիրառվում է գյուղատնտեսական արտադրանքը խտացնելու մեթոդը: Այդ տարածքներից ստացված կարագի ն պանրի մեջ ռադիոնուկլիդներն ավելի քիչ են, քան կաթի, քանի որ դրանց հիմնական մասն անցնում է շիճուկի մեջ (աղյուսակ 10.11):

Աղյուսակ 10.11 Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված կաթից ՇՏ-ի անցումը կաթնամթերքներին (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Անարատ կաթ Յուղազերծված կաթ Կարագ 709 յուղայնության Կաթնաշոռ յուղազերծված

ՇՏ-ի պահպանվող քանակը 1կգ ելակետային պարունակությունից,

Հալած յուղ Սերուցք, 209 յուղայնության թթվասեր Թթվասեր 409 յուղայնության Սննդային կազեին

0,6

Սննդամթերքը

Սննդամթերքի հետ մարդու օրգանիզմ մտնող կայուն ռադիո90 ՇՏ-ը, որոնց կիսատրոհման պարբերութնուկլիդներից են Տr-ը ն յունը 30 տարի է: Ստրոնցիումով աղտոտվելու դեպքում առավել վտանգավոր են կաթնամթերքները, ցեզիումի դեպքում` ճառագայթման առումով հավասար ազդեցություն ունեն թե´ կենդանական, թե´ բուսական սննդամթերքները: Խմելու ջրում ն տարբեր սննդա90 ՇՏ-ի ժամանակավոր թույլատրելի մակարմթերքներում Տr-ի ն դակները (ԺԹՄ) գրեթե հավասար են (աղյուսակ 10.12): Աղյուսակ 10.12 Ցեզիում(137) ն ստրոնցիում(90) ռադիոնուկլիդների պարունակության ժամանակավոր թույլատրելի մակարդակները խմելու ջրում ն սննդամթերքներում (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Սննդամթերքները

Տեսակարար ակտիվությունը", Կյուրի/կգ, Կյուրի/լ ցեզիում(137)

ստրոնցիում(90)

1⋅10

1⋅10

1⋅10

Խտացրած կաթ

3⋅10

3⋅10

Չոր կաթ (փոշի)

5⋅10

5⋅10

Միս, թռչնամիս, ձուկ, ձու

2⋅10

որոշված չէ

5⋅10

որոշված չէ

Խմելու ջուր

5⋅10

Կաթ, կաթնաշոռ, կարագ, պանիր

Բուսական ն կենդանական յուղ Կարտոֆիլ, արմատապտուղներ, բանջարեղեն, մրգեր, հատապտուղներ Հաց, ձավարեղեն, ալյուր, շաքար

1,6⋅10 1⋅10

1⋅10

1⋅10

Թարմ հատապտուղներ ն սնկեր Չորացրած մրգեր Չորացրած սնկեր, հատապտուղներ, թեյ Մանկական սննդամթերք

4⋅10 8⋅10 2⋅10 5⋅10

որոշված չէ որոշված չէ որոշված չէ 1⋅10

Դեղաբույսեր

2⋅10

որոշված չէ

" - Մեծ դոզաներով աղտոտված տարածքներում տնականորեն դադարեցվում է ագրոարտադրական գործունեությունը: Օրինակ, Չեռնոբիլում վթարի կենտրոնից 30կմ շառավղով մինչ այժմ դադարեցված է գյուղատնտեսական գործունեությունը ն դեռ պետք է շարունակվի այդ սահմանափակումը:

Պետք է ասել, որ էլեկտրաէներգիա ստանալու նպատակով մյուս ռեսուրսների օգտագործումը միջուկային կայանների համեմատ այնքան էլ անվնաս չէ: 0,5կգ միջուկային վառելիքից ստացվում է այնքան էներգիա, որքան` 1000տ քարածխից, սակայն վերջինիս այրումից շրջակա միջավայր է արտանետվում մեծ քանակությամբ ՇՕ2, ՏՕ2, ծանր մետաղներ, օքսիդներ, խարամ, մոխիր ն այլ նյութեր: 1999թ. վերջի տվյալներով (Ա.Խվան, 2003) աշխարհում գործում են 436 ատոմային էներգաբլոկներ, որոնց ընդհանուր հզորությունը կազմում է 335 Գիգավատ (Գվտ): 1ԳվտՀ1000ՄվտՀ10 վտ: Հայաստանի ատոմակայանը դրանցից մեկն է, որի ռադիոէկոլոգիական մոնիտորինգը մեր հանրապետությունում մշտապես պետք է իրականացվի: Ատոմակայանը գործում է հանրապետության ամենաինտենսիվ երկրագործական շրջանում, որտեղ մշակում են ամենատարբեր նշանակության գյուղատնտեսական մշակաբույսեր: Կայանի գազային ն հեղուկ արտանետումներն անմիջական ազդեցություն ունեն Արարատյան դաշտի ն նախալեռնային գոտու ագրոէկոհամակարգերի վրա: Ըստ Ս.Պ.Սեմերջյանի, Կ.Ռ.Պետրոսյանի ն ուրիշների (2005) հետազոտությունների, հայկական ատոմակայանի դեբալանսային ջրերը մաքրվելուց հետո թափվում են մոտակա ջրամբարը ն այնուհետն խառնվելով Սն ջուր գետին (Մեծամոր) օգտագործվում ոռոգման նպատակով: Չնայած այդ ջրերում ռադիոնուկլիդների թույլատրելի ակտիվությանը, ըստ հետազոտողների տվյալների, կիսատրոհման մեծ պարբերություն ունեցող ռադիոնուկլիդները տարիների ընթացքում կուտակվում են վարելաշերտում ն սննդառության պրոցեսում կլանվում մշակաբույսերի կողմից: Հեղինակների իրականացրած երեք տարիների (2002-2004թթ.) մոնիտորինգը ցույց է տվել, որ ԱէԿ-ի նորմալ ռեժիմով աշխատելու պայմաններում դեբալանսային ն Սն ջրի ջրերը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի (ցորեն, գարի, պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան) վրա մուտագեն ազդեցություն են գործում: Գոյություն ունեն ռադիոակտիվ ճառագայթման այլ աղբյուրներ նս: Բնական (տիեզերական ն երկրային) ճառագայթումը թեն կազմում է տարվա միջին ճառագայթային դոզայի 4/5 մասը, սակայն այն ժամանակի մեջ ձգված բնույթ ունի: Արհեստական ռադիոակտիվ ճառագայթման աղբյուրներից են նան բժշկական սարքավորումները ն սարքերը, կենցաղային տեխնիկան, որոնք նորմալ աշխատանքի ժամանակ որնէ վտանգ չեն ներկայացնում: 2000թ. հունվարի մեկից ՌԴ-ում գործողության մեջ են մտել

ճառագայթային անվտանգության նորմաները: Ռուսաստանի միջին գոտում ճառագայթային ֆոնը կազմում է 10-20մկռ/ժ (1մկռՀ10 ռ), գունավոր հեռուստացույցի ճառագայթման հզորությունը կազմում է 3040մկռ/ժ, ինքնաթիռի սրահում 10կմ բարձրության վրա` 400մկռ/ժ: Հայաստանում Արարատյան գոգավորության միջին ճառագայթային ֆոնը պահպանվում է 15-20մկռ/ժ: Իոնացնող ճառագայթների հայտնաբերման ու չափման սարքերը բաժանվում են դոզիմետրերի, ռադիոմետրերի, սպեկտրոմետրերի: Գոյություն ունեն նան ունիվերսալ սարքեր, որոնք համատեղում են դրանց ֆունկցիաները:

ԳԼՈւԽ 11. ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱԶԴԱԿՆԵՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

Երկրագնդի վրա ապրող կենդանի օրգանիզմները մշտապես կրում են ֆիզիկական ազդակների ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցությունը: Որպես բնական միջավայր ձնավորող էկոլոգիական գործոններ, դրանք անհրաժեշտ են օրգանիզմների նորմալ գոյության, զարգացման ն բազմացման համար: Սակայն իոնացնող ճառագայթների, աղմուկի, թրթռոցի (վիբրացիա), Երկրի մագնիսական դաշտի, մթնոլորտային էլեկտրականության, կրակի ն նման այլ ֆիզիկական գործոնների նորմալ ազդեցության չափը, բնույթն ու ուղղվածությունը մեծապես խախտվել է մարդու գործունեության հետնանքով: Շատ դեպքերում այդ փոփոխությունները սպառնում են ոչ միայն բիոտի նորմալ կենսակերպին, այլն գոյությանը: Աղմուկը, թրթռոցը, մագնիսական դաշտը ն այլ ֆիզիկական ազդակներ պայմանականորեն դասվում են մարդու շրջակա միջավայրի ակուստիկական (ձայնալսելիություն) աղտոտիչների շարքին: Աղտոտման օբյեկտ է հանդիսանում առաջին հերթին մարդը, նրա առողջությունը: Հետնաբար, ֆիզիկական ազդակների մոնիտորինգի իրականացումը կենսոլորտում մարդու ն մյուս օրգանիզմների անվտանգ կենսագործունեության ապահովմանը նպատակաուղղված անհրաժեշտ քայլ է:

11.1 Աղմուկային աղտոտման մոնիտորինգ Աղմուկը քաղաքակրթության անխուսափելի իրողություններից է, բայց առաջին հերթին բնական էկոլոգիական գործոն է ն որպես այդպիսին օրգանիզմների վրա էական ազդեցություն չի թողնում: Ավելին, նրա որոշ չափաբաժիններ նույնիսկ անհրաժեշտ են մարդուն` կյանքի ֆոնը պահպանելու ն նրա անվտանգությունն ապահովելու համար: Օրինակ, ճանապարհների վրա գոյություն ունեցող աղմուկը թույլ է տալիս որոշելու ավտոմեքենայի շարժման բնույթը, նրա տիպը, արագությունը, հեռավորությունը ն այլն, որոնք անհրաժեշտ են երթնեկության անվտանգության համար: Շարժվող ավտոփոխադրամիջոցի միայն տեսողական ընկալումը զգալիորեն աղքատացնում ն նվազեցնում է տեղեկատվությունը, որն ապահովում է մարդու անվտանգությունը ն վարքագծի ձնավորումն ու կառավարումը: Սակայն աղմուկի ֆիզիկական ազդեցության թույլատրելի նորմաների գերազանցումն առաջացնում է հիվանդագին ռեակցիաներ, թուլացնում վտանգի նկատմամբ զգոնությունը, իջեցնում աշխատու314

նակությունը, հանգեցնում նյարդային, սիրտանոթային, քաղցկեղային հիվանդությունների: Չափից ավելի մեծ աղմուկի ազդեցությունից տառապում է ոչ միայն մարդը, այլն կենդանիներն ու բույսերը, ոչնչանում են նյութական արժեքները: Այսպես, օդանավակայանին մոտ աճող բույսերն ունենում են ճնշված աճ, ն նույնիսկ նկատվում է առանձին տեսակների անհետացում: Կատարված գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ բույսերի վրա ուժեղ ճնշող ազդեցություն է թողնում 100դբ (դեցիբել) ուժգնության, 31,5-90Հց (Հերց) հաճախության տատանումները: 1969թ. ամերիկացի երաժիշտ ն երգչուհի Դ.Ռետոլեկի կողմից կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ բույսերի աճի վրա դրական ազդեցություն են թողել հնդկական մեղեդիները ն Ի.Ս.Բախի երաժշտությունը: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ բույսերի ցողունները ձգվել-թեքվել են դեպի երաժշտության աղբյուրը: Հակառակ դրան, ռոք երաժշտության ազդեցության տակ նվազել է բույսերի զանգվածը, փոքրացել տերնները ն արմատները, իսկ բույսերը թեքվել են ձայնային աղբյուրի հակառակ ուղղությամբ` կարծես թե ցանկացել են փախչել ճնշող երաժշտության ազդեցությունից:

Նկ. 11.1 Բույսերի տեսքը տարբեր երաժշտությունների ազդեցությունից հետո (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002) Ա- Հնդկական մեղեդիներ (Ռ.Շանկար) Բ- Ի.Ս.Բախի երաժշտությունը Դ- Ռոք երաժշտություն (Դ.Ռետոլեկի փորձերը, 1969)

Նկ. 11.2 Ձայնի ուժի սանդղակ (դբ, ըստ Ն.Ֆ.Ռեյմերսի, 1999 – Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002) Բույսերը մարդկանց նման արձագանքում են երաժշտությանը որպես ամբողջական կենդանի օրգանիզմ: Նրանց զգայուն «նյարդային» հաղորդալարերը, մի շարք գիտնականների կարծիքով, հանդիսանում են ֆլոեմային խրձերը, մերիստեման ն գրգռվող բջիջները,

որոնք տեղաբաշխված են բույսերի տարբեր մասերում ն միմյանց հետ միացած են կենսաէլեկտրական գործընթացներով: Հավանաբար դա էլ բույսերի, կենդանիների ն մարդու երաժշտության նկատմամբ ցուցաբերվող համանման արձագանքի պատճառներից մեկն է: Աղմուկն իրենից ներկայացնում է օդի 20-20000Հց (մարդու ականջին ընկալելի տիրույթ) հաճախությամբ ն շուրջ 130դբ ուժգնությամբ ոչ ներդաշնակ (չկարգավորված) ձայնային տատանումներ: Աղմուկը միջավայրի (օդի) մասնիկների տատանման շնորհիվ տարածվող ձայնային ալիք է, որի ճնշման հզորությունը չափվում է դեցիբելներով (դբ): Ձայնի ինտենսիվությունը կամ հզորության խտությունը որոշվում է մակերեսի վրա: Ալիքի երկարությունը կամ Վատտերով` 1մ տատանման հաճախությունը արտահայտվում է Հերցերով (Հց): Արտադրական աղմուկը լինում է մեխանիկական, հարվածային ն աերոդինամիկական: Աղմուկի աղբյուրներ են ամենատարբեր շարժվող օբյեկտները, իսկ նրա ազդեցությանը մարդիկ ենթարկվում են արտադրության պայմաններում, փողոցում ն կենցաղում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ըստ շրջակա միջավայրի վրա ունեցած վնասակարության աստիճանի աղմուկը քիմիական աղտոտումից հետո գրավում է երկրորդ տեղը: Աղմուկի մշտական ազդեցությանը ենթարկվող մարդիկ շուտ են հոգնում, հաճախ նրանց մոտ նկատվում է շնչարգելություն, սրտի շրջակայքում ցավեր ն սրտի զարկերի արագացում, արյան ճնշման անկայունություն, հոգեկան խանգարումներ, աղեստամոքսային տրակտի գործունեության փոփոխություններ ն այլն: Աղմուկի ազդեցության տակ ի հայտ եկող այս նշանները դիտվում են որպես «աղմուկային հիվանդություն»: Մարդու օրգանիզմի վրա հատկապես վնասակար ազդեցություն ունեն աղմուկի իմպուլսային ն ինֆրաձայնային աղբյուրները: Մինչն 16Հց հաճախության ն 75-85դբ ուժգնության տիրույթի տատանումներն առավել դժվարացնում են աշխատանքի, հանգստի ն ընդհանուր կյանքի պայմանները: Այսպես, 7Հց հաճախությամբ ինտենսիվ ինֆրաձայները, որոնք համընկնում են այսպես կոչված «ուղեղի ալֆառիթմի» հետ, կարող են առաջացնել մարդու առողջության ֆունկցիոնալ լուրջ խախտումներ: Այդպիսի աղմուկը հատուկ է արտադրությանը, տրանսպորտին, կենցաղային սարքերին (փոշեկուլ, լվացքի մեքենա, գերցածր հաճախության երաժշտական գործիքներ): Մարդու ականջի ընկալման սահմանին մոտիկ ինֆրաձայնը (16 Հերցից փոքր) ն ուլտրաձայնը (20000 Հերցից մեծ) թուլացնում են լսողական

ապարատի ֆունկցիան: Նրանց ներգործության դեպքում ներքին ականջը պատասխան ռեակցիա է ցուցաբերում` ժամանակավորապես «խլանում է», իսկ տնական ազդեցությունից հետո վիճակը կարող է անգամ չվերականգնվել: Աղյուսակ 11.1 Աղմուկի թույլատրելի մակարդակը արտադրական շինություններում, դբ (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

93 79 70 63 58 55

96 83 74 68 63 60

103 91 83 77 73 70

107 95 87 82 78 75

110 99 92 86 83 80

86 71 61 54 49 45

Ղեկավարական ն բժշկական գործունեություն, դասախոսություն, գիտական աշխատանք Բարձր ճշգրտության աշխատանք, չափում, հաշվարկ Աշխատանք մեքենաներով, ավտոբուսների, մեքենաների վարում Տրակտորիստների, էքսկավատորավարների ն այլ աղմուկային աշխատանքներ Աշխատանք մետալուրգիական արտադրամասերում, ձուլարաններում Սահմանային աղմուկային բեռնվածություն (ավիաշարժիչներ ն այլն)

31,5

Գործունեության տեսակը

Ձայնի համարժեք մակարդակը,դբ

Հաճախությունը, Հց

Սահմանվում է մարդու վրա աղմուկի ազդեցության սահմանային թույլատրելի հզորության նորմաներ` արտահայտված դեցիբելներով: Օպտիմալ աղմուկային ֆոն է համարվում 20դբ աղմուկի էներգիան, մինչդեռ քաղաքային աղմուկը միջին հաշվով ունի 30-40դբ մակարդակ: Գետնի վրայով շարժվելիս ինքնաթիռների սահմանային թույլատրելի

աղմուկի աստիճանը կազմում է 50դբ: 90դբ աղմուկն արդեն առաջացնում է հիվանդագին զգացողություններ: Աղմուկի սահմանային թույլատրելի մակարդակը որոշում են առողջապահության մարմինները: Արտադրական շինություններում աղմուկի թույլատրելի մակարդակը սահմանվում է ոչ միայն դրա ուժգնությամբ, այլն բարձրությամբ (հաճախությամբ), (աղյուսակ 11.1): Մարդկանց մեծամասնության վրա ազդող աղմուկի հիմնական աղբյուրը տրանսպորտային հոսքն է, որի ձայնային աղմուկի դինամիկական տիրույթը 75-85դբ է: Հիվանդաբեր շեմը կազմում է 95դբ` 100Հց հաճախության համար ն 120դբ` 1000Հց-ի համար: Ավտոմայրուղիների մոտ 15-18 ժամ տնող 50-70դբ աղմուկը վատացնում է աշխատանքի պայմանները ն հանգիստը: Աղմուկային աղտոտման աստիճանը կարելի է որոշել հատուկ սարքերի` աղմկաչափերի միջոցով, որոնք բավականին թանկ են ն քիչ են օգտագործվում: Այդ իսկ պատճառով աղմուկի չափման ամենահեշտ մեթոդը ձայնագրիչի (մագնիտոֆոն) ժապավենի վրա աղմուկի գրանցումն է, որն այնուհետն լաբորատոր պայմաններում ենթարկվում է անալիզի: 11.2 Թրթռոցի (վիբրացիա) ազդեցությունը ն նորմավորումը Եթե աղմուկը ձայն է, որն ունի չկարգավորված քաոսային բնութագիր, ապա թրթռոցը պինդ մարմնի տատանումն է, որն ազդում է մարդու վերջույթների, հենարանային-շարժողական ապարատի, ինչպես նան ամբողջ օրգանիզմի վրա: Այն բնութագրվում է արագությամբ (մ/վրկ) ն արագացմամբ (մ/վրկ ): Հաստատված է, որ մարդու ստամոքսն ու գլուխը առանձնապես հիվանդագին են արձագանքում որոշակի` 6-8Հց ռեզոնանսային հաճախություններին: Աշխատանքի ընթացքում թրթռոցի երկարատն ազդեցությունն առաջացնում է այնպիսի պրոֆեսիոնալ հիվանդություններ, ինչպիսիք են ստամոքսի խոցը, հոգեկան ն նյարդային խանգարումները, հիպերտոնիան, թրթռոցային հիվանդությունները: Տարբերում են ընդհանուր ն տեղային (լոկալ) թրթռոցներ: Ընդհանուր թրթռոցի սանիտարական նորմաները բաժանվում են 3 կարգի: Առաջին կարգին դասվում է ինքնագնաց ն կցասայլերով փոխադրամիջոցների թրթռոցը, որն անընդհատ ազդում է այդպիսի մեքենաների վրա աշխատող մարդու վրա: Երկրորդ կարգին դասվում է շինարարական վերամբարձ կռունկների, էքսկավատորների, լեռնային

կոմբայնների թրթռոցը: Երրորդ կարգի թրթռոց է համարվում դարբնոցա-մամլիչային սարքավորումների աշխատանքի ժամանակ առաջացած թրթռոցը, որն առաջ է բերում շինության հատակի ն պատերի թրթռոց: Տեղային կամ լոկալ թրթռոցն առաջանում է հարվածներով ու թրթռոցով աշխատող գործիքների աշխատանքից ն կախված է գործիքի զանգվածից, սեղմման ուժգնությունից, դիրքից ն այլն (աղյուսակ 11.2): Աղյուսակ 11.2 Տեղային թրթռոցի նորմավորվող պարամետրերի թույլատրելի արժեքները (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Օկտավային գոտիների միջին երկրաչափական հաճախությունները, Հց

Թրթռոցի արագացման թույլատրելի արժեքները ըստ X, Y առանցքների մ/վրկ դբ 10 մ/վրկ դբ 1,4

2,8

1,4

1,4

31,5

2,7

1,4

5,4

1,4

10,7

1,4

21,3

1,4

42,5

1,4

ճշտված համարժեքները ն նրանց մակարդակները

85,0

1,4

2,0

2,0

Եթե ընդհանուր թրթռոցն ազդում է ամբողջ օրգանիզմի վրա, ապա տեղայինը ազդում է առանձին օրգանների վրա: Օրինակ հանքահատ մուրճի, ձեռքի էլեկտրական գայլիկոնի աշխատանքի ժամանակ հիմնական տատանումներն անցնում են ձեռքին: Սակայն երկարատն աշխատանքի դեպքում տեղային թրթռոցը կարող է վերաճել ընդհանուր թրթռոցի ն ազդել ամբողջ օրգանիզմի վրա: 11.3 էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությունը ն նորմավորումը Տեխնիկական առաջընթացի պայմաններում մարդու համար վնասակար արտաքին ազդեցության գործոն են համարվում տարբեր հաճախության ն ինտենսիվության էլեկտրամագնիսական ճառագայ320

թումները: Նրանց աղբյուրները բազմազան են` բարձր լարման փոփոխական էլեկտրական հոսանքի ցանցերն ու հաղորդալարերը, ռադիոհեռուստատեսային կայանները, ռադիոտեղորոշիչ (ռադիոլոկացիոն) կայանները, հզոր էլեկտրաշարժիչները ն այլն: Ըստ կանխատեսումների 21-րդ դարի սկզբին օգտագործվող էլեկտրամագնիսական էներգիան կհասնի արեգակի ճառագայթային էներգիայի 0,019-ին` դրանով իսկ դառնալով էական դեր ունեցող էկոլոգիական գործոն: Սանիտարական կանոնների համաձայն էլեկտրամագնիսական ճառագայթման գոտում մշտական բնակությունն արգելվում է: Ուսումնասիրություններով պարզված է, որ 25կՎ լարումը գերազանցող էլեկտրական դաշտում մարդու համար ապրելը վտանգավոր է: Մինչն 0,2կՎ մակարդակը մարդու համար անվտանգ է, իսկ քաղաքային կառույցների տարածքում էլեկտրական դաշտի թույլատրելի մակարդակը կազմում է 1կՎ: էլեկտրական դաշտի լարվածությունը մարդուն դժվարամատչելի տեղերում չպետք է գերազանցի 20կՎ-ը, իսկ սակավ այցելության վայրերում` 15կՎ-ը: Բնակավայրերում դրա մակարդակը չպետք է գերազանցի ՍԹԽ-ն, որի արժեքները բերված են աղյուսակ 11.3-ում: Աղյուսակ 11.3 էլեկտրամագնիսական էներգիայի մակարդակը բնակավայրերում" ն սանիտարապաշտպանական գոտիների չափերը (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Ռադիոալիքների տիրույթը

Տիրույթները, հաճախությունը (ալիքի երկարություն)

Սահմանային Սանիտարաթույլատրելի պաշտպանամեծությունը, կան գոտին, մ Վտ/մ

Երկար ալիքներ

30-300 կՀց (10-1կմ)

100-1000

Միջին ալիքներ Կարճ ալիքներ

0,3-3 ՄՀց (1-0,1կմ) 3-30 ՄՀց (100-10մ)

200-1000 50-700

Գերկարճ ալիքներ

30-300 ՄՀց (10-1մ)

25-800

Միկրոալիքներ (շուրջօրյա ճառագայթում)""

300-1000 ՄՀց (1մ-1մմ)

5մկՎտ/սմ

25-800

" Աղյուսակում բերված ռադիոալիքների տիրույթներն ընդգրկում են ամենակարճ ալիքները, բացառելով ամենաերկարները: ** ØdzÛÝ 0,5 лñóÇó áã ³í»ÉÇ Ñ³×³ËáõÃÛ³Ý åïïíáÕ ¨ Ýϳñ³Ñ³ÝáÕ ³Ýï»Ý³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ:

էլեկտրահաղորդման գծերի վերահսկողություն իրականացնող մարդիկ կարող են դրանց ազդեցության տակ մնալ օրվա ընթացքում ընդամենը 10 րոպե` 20կՎ լարման դեպքում, իսկ 15կՎ-ի դեպքում` 1,5 ժամից ոչ ավելի: Բնակչության համար հեռուստակայանների ստեղծած էլեկտրամագնիսական դաշտի հաճախությունների սահմանային թույլատրելի մակարդակն ունի հետնյալ պատկերը (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005): Հաճախությունների տիրույթ, Հց

Սահմանային թույլատրելի մակարդակ, Վ/մ

48,4 88,4 199,0

2,5

Հեռուստակայանների տեղաբաշխման տիրույթում ճառագայթող ալիքների էլեկտրական դաշտի լարվածության սահմանային թույլատրելի արժեքները որոշվում են հետնյալ բանաձնով. E = 21·ν -0,37 որտեղ Է-ն էլեկտրական դաշտի լարվածության սահմանային թույլատրելի արժեքն է, Վ/մ, ν-ն` մագնիսական դաշտի նորմավորող հաճախությունը (Հց): էլեկտրամագնիսական դաշտի ճառագայթման գումարային ինտենսիվության ազդեցությունը գնահատում են հետնյալ բանաձնով.

+

+

ν 1(ՍԹՄ) ν 2(ՍԹՄ) ν 3(ՍԹՄ)

+ ... +

5n2

ν n(ՍԹՄ)

որտեղ Է1,Է2,Է3...Էո-ը էլեկտրամագնիսական դաշտի էլեկտրական բաղադրիչի չափված լարումներն են, ν1(ՍԹՄ), ν2(ՍԹՄ), ν3(ՍԹՄ)...νո(ՍԹՄ)-ը` դրանց համապատասխան սահմանային թույլատրելի հաճախությունները: Որպես շրջակա միջավայի ֆիզիկական աղտոտիչի, էլեկտրամագնիսական ճառագայթման նկատմամբ պետք է ունենալ պաշտպանական համապատասխան միջոցներ: Նրանց ճիշտ ընտրության համար անհրաժեշտ է որոշել էլեկտրամագնիսական ճառագայթման աղբյուրների հիմական բնութագրերը` աշխատանքի ռեժիմը, ճառագայթման հաճախությունների տիրույթը, էներգիան ն

հզորությունը, ալիքների բնեռացվածության տիպը ն տիրույթը, կենսաբանական ազդեցությունն ու նշանակությունը ն այլն: էլեկտրամագնիսական դաշտերի ազդեցությունը կենսոլորտի վրա բազմաբնույթ ու բազմակողմանի է: Կենսաբանական օբյեկտների հետ էլեկտրամագնիսական դաշտերի փոխազդեցությունը որոշվում է ճառագայթման բնութագրերով (հաճախություն, ալիքի երկարություն, պարբերություն, տարածման արագություն, բնեռացվածություն), կենսաբանական օբյեկտի ֆիզիկական ու կենսաբանական հատկություններով (դիէլեկտրական թափանցելիություն, էլեկտրահաղորդականություն, ներթափանցման խորություն, անդրադարձման գործակից, մագնիսական ընկալողականություն): Կենսաբանական համակարգերի զգայունությունը կախված է հաճախությունների տիրույթից ն ճառագայթման ինտենսիվությունից: էլեկտրամագնիսական դաշտերի ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա կարող է լինել ինչպես օգտակար (բուժման նպատակներով օգտագործելի), այնպես էլ վնասակար: Ըստ ազդեցության յուրահատկության էլեկտրամագնիսական դաշտերը կարելի է բաժանել 3 խմբի` մշտական ն ցածր հաճախության դաշտ (ալիքի երկարության` մինչն մետրական տիրույթ), գերբարձր հաճախության դաշտ (1մ-ից մինչն 2սմ ալիքի երկարությամբ), միլիմետրական ն ենթամիլիմետրական հաճախության դաշտ (10-0,1մմ): Հյուսվածքի մեջ ճառագայթման թափանցման խորությունը կախված է ալիքի երկարությունից: Որքան երկար է ալիքը, այնքան ավելի խորն է թափանցում: Այսպես, 10սմ ալիքի երկարության էլեկտրամագնիսական ճառագայթները կարող են թափանցել մաշկի ն մկանային հյուսվածքի մեջ մինչն 15սմ խորությամբ, իսկ 8մմ-անոց ալիքները` մինչն 0,3մմ: Սակայն ալիքի հաճախության մեծացման հետ մեկտեղ ճառագայթների թափանցելիությունը նորից բարձրանում է: Օրինակ, կոշտ ռենտգենյան ն γ-ճառագայթներն առանց թուլանալու անարգել անցնում են մարդու փափուկ հյուսվածքների միջով, իսկ 13սմ երկարության ալիքները կարող են թափանցել միայն մաշկից ներս` ազդելով մաշկային ծածկույթի, ենթամաշկային բջիջների, ինչպես նան մաշկի տակի մազանոթների ու արյան վրա: էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցության յուրահատկությունը պայմանավորված է օրգանիզմի հյուսվածքներում ն բջիջներում տեղի ունեցող կենսաբանական փոփոխություններով: Նրանց նկատմամբ առավել զգայուն են կենտրոնական նյարդային ն

սիրտանոթային համակարգերը: Նկատվում են պայմանական-ռեֆլեկտորային գործունեության խանգարումներ, ուղեղի ակտիվության նվաում, միջնեյրոնային կապերի փոփոխություն, էնդոկրին համակարգի գործունեության խանգարում: էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցության տակ աչքի ոսպնյակի մեջ կարող է տեղի ունենալ սպիտակուցների կոագուլյացիա կամ դիֆուզիոն փոփոխություններ` կատարակտի հետագա զարգացումներով: էլեկտրաստատիկ դաշտերի ազդեցությունները, որոնք առաջանում են համակարգիչների աշխատանքի ժամանակ, կարող են դառնալ մաշկային հիվանդությունների ն աչքի ոսպնյակի թաղանթի մթագնման պատճառ: էկրանից եկող լուսային հոսքն ազդում է տեսողության վրա, առաջացնելով աչքի մկանի հոգնածություն, որը կարող է տանել կարճատեսության զարգացման: Համակարգչով աշխատելիս պետք է իմանալ նորմատիվների մասին (աղյուսակ 11.4): Աղյուսակ 11.4 Համակարգչով աշխատելու տնողության նորմատիվները Համակարգչով աշխատողների կարգերը Նախադպրոցականներ

Օրվա ընթացքում աշխատանքի տնողությունը անընդմեջ ընդամենը 7-10 րոպե

Դպրոցականներ

10-30 րոպե

45-90 րոպե

Ուսանողներ Մեծահասակներ

1-2 ժամ մինչն 2 ժամ

2-3 ժամ մինչն 6 ժամ

11.4 Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ç»ñÙ³ÛÇÝ ³ÕïáïÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ üǽÇÏ³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùÇÝ ¿ ¹³ëíáõÙ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ç»ñÙ³ÛÇÝ ³ÕïáïáõÙÁ: ¸³ ϳåí³Í ¿ ³ÛÝ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï, áñï»Õ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ çáõñ` ³ß˳ïáÕ Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ, ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÇ, ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ë³é»óÙ³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹åÇëÇù »Ý ¿É»Ïïñ³Ï³Û³ÝÝ»ñÁ, ³ïáÙ³ÛÇÝ é»³ÏïáñÝ»ñÁ, Ù»ï³Éáõñ·Ç³Ï³Ý ¨ ÓáõÉÙ³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ѽáñ ß³ñÅÇãÝ»ñÁ ¨ ïáõñµÇÝÝ»ñÁ: §æ»ñÙáó³ÛÇÝ ¿ý»Ïïݦ ³ÏïÇí³óÝáÕ ÝÛáõûñÇó Ù»ÏÁ ÙÃÝáÉáñïáõÙ çñ³ÛÇÝ ·áÉáñßÇÝ ¿, áñÝ

³ñï³Ý»ïíáõÙ ¿ Ñ»Ýó ³Ûë ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó: ØáÉáñ³ÏÇ íñ³ ç»ñÙ³ÛÇÝ ³ÕïáïÙ³Ý Ñ½áñ ³ÕµÛáõñ »Ý ѳٳñíáõ٠ݳ¨ Ññ¹»ÑÝ»ñÁ, áñáÝù ½·³ÉÇ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ç»ñÙáõÃÛáõÝ »Ý ³ñï³Ý»ïáõÙ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ` ͳËë»Éáí Ù»Í ù³Ý³Ïáí ÃÃí³ÍÇÝ, ³ñï³Ý»ï»Éáí ³Í˳ÃÃáõ ·³½ ¨ ½³Ý³½³Ý Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñ: Ðñ¹»ÑÝ»ñÇó ³é³í»É íï³Ý·³íáñ »Ý ³Ýï³é³ÛÇÝ Ññ¹»ÑÝ»ñÁ: Üñ³Ýù Ù»Í ã³ñÇù »Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ, ù³ÝÇ áñ ͳËëáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ ³½³ï ÃÃí³ÍÇÝÁ, ³Ûɨ ³ÛÝ ³ñï³¹ñáÕ ³ÕµÛáõñÁ: ²Ýï³é³ÛÇÝ Ññ¹»ÑÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ͳ·»É ÇÝãå»ë µÝ³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑáí` ϳÛͳÏݳѳñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ³ÛÝå»ë ¿É Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ϳ٠Ýñ³ Ù»Õùáí: лÝó ¹³ ¿ å³ï׳éÁ, áñ Ïñ³ÏÁ ¹³ëíáõÙ ¿ ¨° µÝ³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý, ¨° ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ß³ñùÇÝ: Ðñ¹»ÑÁ áãÝã³óÝáõÙ ¿ ³Ýï³é³ÛÇÝ áÕç µáõë³Í³ÍÏáõÛÃÁ,

ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇÝ:

سëݳÏÇ Ññ¹»Ñí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ËÇëï ÃáõɳÝáõÙ ¿ ͳé»ñÇ ¹ÇÙ³¹ñáճϳÝáõÃÛáõÝÁ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ, íݳë³ïáõÝ»ñÇ ¨ óñï»ñÇ Ýϳïٳٵ, Ïñ׳ïíáõÙ í»·»ï³ïÇí ³×Á, ÁÝÏÝáõÙ í»ñ³ñï³¹ñáÕ³Ï³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÁ: Ðñ¹»ÑÇ Å³Ù³Ý³Ï û ÷ß³ï»ñ¨ ³Ýï³éÝ»ñáõÙ ç»ñ³ëïÇ׳ÝÁ ѳëÝáõÙ ¿ 800-900 C, ÑáÕáõÙ û û 3,5ëÙ ËáñáõÃÛ³Ý íñ³` ÙÇÝ㨠95 C, 7ëÙ ËáñáõÃÛáõÝáõÙ` ÙÇÝ㨠70 C: âáñ ³Ýï³éÝ»ñáõÙ ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ³ÙµáÕçáíÇÝ ³ÛñíáõÙ ¿ ³Ýï³é³ÛÇÝ ÷éí³ÍùÁ ¨ ÑáõÙáõëÁ, ÇëÏ ÑáÕÇ í»ñÇÝ ß»ñïÇ Ñ³Ýù³ÛÇÝ Ù³ëÝÇÏÝ»ñÁ »é³ÏóíáõÙ »Ý: ÐáÕÁ áõÅ»Õ åݹ³ÝáõÙ ¿, Ó¨³íáñíáõÙ »Ý Ïáßï»ñ ϳ٠³å³Ï»ÝÙ³Ý Ï»Õ¨, áñÁ ¹Åí³ñ³Ã³÷³Ýó ¿ û¹Ç, çñÇ ¨ µáõë³Ï³Ý ³ñÙ³ïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: úñ·³Ý³Ï³Ý ÃÃáõÝ»ñÇ ³ÛñÙ³Ý áõ ÑÇÙù»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ÑáÕÇ ÃÃíáõÃÛáõÝÁ ÏïñáõÏ Ýí³½áõÙ ¿, í»ñÇÝ ÑáñǽáÝÝ»ñáõÙ pH-Á Ñ³×³Ë Ñ³ëÝáõÙ ¿ ÑÇÙݳÛÇÝ ³ñÅ»ùÇ: ´³ñÓñ ç»ñ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÇó ÑáÕÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÁ ëï»ñÇɳóíáõÙ ¿, áãÝã³ÝáõÙ ¿ ÑáÕÇ ÙÇÏñáýÉáñ³Ý, ÇëÏ ³í»ÉÇ ËáñÁ ß»ñï»ñáõÙ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»Ýáõ٠ϳ½ÙÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ, µáõÛë»ñÇ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³í»É ϳñ¨áñ ÙÇÏñáûñ·³ÙǽÙÝ»ñÇ Ï³½ÙÁ ³Õù³ï³ÝáõÙ ¿: ²Ûëå»ë, ÷ß³ï»ñ¨ ³Ýï³éÝ»ñÇ Ññ¹»ÑÝ»ñÇó Ñ»ïá ·»ñ³ÏßéáÕ »Ý ¹³éÝáõÙ ÛáõÕ³ÃÃí³ÛÇÝ ËÙáñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ ¨ ¹»ÝÇïñÇýÇϳóÝáÕ ÙÇÏñáûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ: ²Ýï³é³ÛÇÝ Ññ¹»ÑÝ»ñÇó Ñ»ïá ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ µáõë³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ, ѻ勉å»ë` µáõë³Ï³Ý ѳٳϻóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, ѳïϳå»ë áÕç ͳé³Ï³½ÙÇ áãÝã³óÙ³Ý ¹»åùáõÙ: лﳷ³Ûáõ٠˳ÝÓí³Í ³Û¹ ï³ñ³ÍùáõÙ ëÏëáõÙ »Ý µÝ³ÏáõÃÛáõÝ Ñëï³ï»É ï³ñµ»ñ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñ: ²Ûëå»ë, í»ñ³Ï³Ý·ÝíáõÙ »Ý ³ÛÝ µáõë³ï»ë³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó ùÝ³Í µáÕµáçÝ»ñÁ ß³ï ËáñÝ »Ý (ÑáÕÇ ï³Ï), ÇëÏ ë»ñÙ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹ÇÙ³Ý³É µ³ñÓñ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÇÝ, ë³éݳٳÝÇùÝ»ñÇ ¨ áõÅ»Õ Éáõë³íáñí³ÍáõÃÛ³ÝÁ: Ðñ¹»ÑÇó ˳ÝÓí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ µáõë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÝ áõÝÇ Çñ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÜÙ³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ù³Ùáõ µ»ñ³Í ëåáñÝ»ñÇó ³é³çÇÝÁ ѳÛïÝíáõÙ »Ý Ù³ÙáõéÝ»ñÁ, 3-5 ï³ñÇ Ñ»ïá Ù³ÙáõéÝ»ñÇó ³é³í»É ï³ñ³Íí³Í ¿ ÉÇÝáõÙ §Ññ¹»Ñ³ÛÇÝ Ù³ÙáõéÁ¦ – Fաnaոia հiջոօուծոica: ´³ñÓñ³Ï³ñ· µáõÛë»ñÇó ³ñ³· µÝ³ÏáõÃÛáõÝ »Ý ѳëï³ïáõÙ Ý»Õï»ñ¨ Çß³Ëáï³½·ÇÝ»ñÁ (Cհaոaւnւոiօn anջաsծifօliօn): ²ëïÇ׳ݳµ³ñ ï³ñ³ÍáõÙ »Ý ëï³Ýáõ٠ͳé³ï»ë³ÏÝ»ñÁ, ѳïϳå»ë` áõé»ÝÇÝ, Ï»ãÇÝ, ϳճٳËÇÝ: î³÷³ëï³Ý³ÛÇÝ Ññ¹»ÑÝ»ñÁ ϳåí³Í Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï, ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ß³ï û ùÇã ϳÝáݳíáñ ¨ ¿³Ï³Ý ¹»ñ Ë³Õ³É Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ÏÛ³ÝùáõÙ: àñáß ¹»åùáõÙ ³Û¹åÇëÇ Ññ¹»ÑÝ»ñÇ ÙÇçáóáí Ù³ñ¹Á ϳñ·³íáñáõÙ ¿ µáõÛë»ñÇ ³×Á, í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ, ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ, Ëáï³Í³ÍÏÇ Ùßï³Ï³Ý ϳ½ÙÁ: ܳíó·³½³ÛÇÝ Ñ³Ýù³í³Ûñ»ñÇ ¨ í³é»ÉÇù³ÛÇÝ ³Ùµ³ñÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ï³ñµ»ñ ï»ËݳÍÇÝ Ññ¹»ÑÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÙÃÝáÉáñï ³ñï³Ý»ïíáÕ ÝÛáõûñÁ µ³½Ù³µÝáõÛà µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ íñ³: Ðñ¹»ÑÝ»ñÇ éÇëÏÁ ÃáõɳóÝ»Éáõ ѳٳñ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ »Ý ͳËëáõÙ: ê³Ï³ÛÝ å³ï³Ñ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ éÇëÏ»ñÇ ³ëïÇ׳ÝÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý áõ ÙáÝÇïáñÇÝ·³ÛÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñáí Ñݳñ³íáñ ã¿ Çç»óÝ»É Ï³Ù Ï³Ý˳ï»ë»ÉÇ ¹³ñÓÝ»É ³Û¹åÇëÇ ³Õ»ïÝ»ñÁ:

ԳԼՈւԽ 12. ՄԱՐԴՈւ ԱՌՈՂՋՈւԹՅԱՆ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Մարդը Երկրի վրա կյանքի զարգացման բարձրագույն աստիճանն է: Նրա կենսաբանասոցիալական բնույթը ն գոյությունը որոշվում է այն միասնական համակարգի պայմաններով, որի մեջ մտնում են կենսաբանական ն սոցիալական տարրերը: Մարդկային բնությունը հիմնականում ուսումնասիրվում է սոցիալական ուղղվածության մասնագիտությունների կողմից, որոնք սերտորեն կապված են էկոլոգիայի հետ: Մարդու կենսաբանական հարմարվողականությունը տարբերվում է կենդանիների կենսաբանական հարմարվողականությունից (ադապտացիա) նրանով, որ մարդը ձգտում է պահպանել ոչ միայն իր կենսաբանական, այլն սոցիալական ֆունկցիաները: Որպես գիտություն, մարդու էկոլոգիան ուսումնասիրում է մարդու ն կենսոլորտի փոխհարաբերությունների ու փոխազդեցությունների օրենքները: Մարդու ծագումը ն էվոլյուցիան սերտորեն կապված է կենդանի բնության էվոլյուցիայի հետ: Նախնադարյան մարդիկ ապրել են ցեղերով, սնվել որսորդությամբ, ձկնորսությամբ, բուսահավաքչությամբ (որպես կենդանի օրգանիզմ, մարդը համարվում է բնական էկոհամակարգի ամենակեր կոնսումենտներից մեկը): Անթրոպոգենեզի եզրափակիչ փուլը մշակույթի ծագումն էր: Այդ գործոնը մարդու էվոլյուցիայի մեջ աստիճանաբար դարձավ դոմինանտ ն թուլացրեց բնական ընտրության գործոնների ճնշումը նրա սոցիալական ձնավորման վրա: Ավելին, մարդն ինքը սկսեց աստիճանաբար մեծացնել ճնշումը շրջակա միջավայրի վրա ն վերափոխել այն` իր բարեկեցությունն ապահովելու համար: Երկրագնդի վրա ոչ մի էկոհամակարգ չի խուսափել մարդու գործունեության ազդեցությունից: Դրանցից շատերն արդեն ոչնչացված են: Մարդու ձեռքով իրականացվող շրջակա միջավայրի համընդհանուր դեգրադացման մեջ ակնհայտորեն հրատապ է դառնում նրա ապագա գոյության ուսումնասիրությունը ն կանխատեսումը քայքայվող կենսոլորտում:

12.1 էկոլոգիական գործոնների ազդեցությունը մարդու առողջության վրա Հայտնի է, որ մարդու առողջությունը կախված է նրա կենսաբանական հնարավորություններից, սոցիալական միջավայրից, բնակլի327

մայական պայմաններից: Տարբեր երկրներում կատարված բազմաթիվ հետազոտություններից պարզվել է, որ էկոլոգիական գործոնների ազդեցությունը մարդու առողջության վրա գնահատվում է բոլոր ազդեցությունների շուրջ 20-259-ի չափով, 209-ը կազմում են կենսաբանական (ժառանգական) գործոնները, 50-559-ը` անհատական կյանքի կենսակերպը ն ընդամենը 8-109-ը` առողջապահական միջոցառումները (տես` գլուխ 1, աղ. 1.5): Բնական սերնդափոխությունը 21-րդ դարում ընթանում է բարդ էկոլոգիական, տնտեսական ն սոցիալական պայմաններում, որը բացասաբար է ազդում առողջության վրա` վատացնելով գրեթե բոլոր ազգերի գենոֆոնդը: Համընդհանուր էկոլոգիական ճգնաժամը, որը սկսվել է 20-րդ դարի 70-ական թվականներից, պայմանավորված է այնպիսի գլոբալ գործընթացներով, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի աղտոտումը, անտառների կրճատումը ն հողերի անապատացումը, կենսաբազմազանության նվազումը, «ջերմոցային էֆեկտի» ակտիվացումն ու կլիմայի փոփոխությունը, օզոնային շերտի քայքայումը, թթու անձրնների հասցրած վնասները, ռադիոակտիվ նյութերի տարածումը, վտանգավոր թափոնների ավելացումը, խմելու ջրի որակի վատացումը ն այլն: Կտրուկ փոփոխվել են նան մարդու բնակության տեղային պայմանները: Միջավայրի ուրբանիզացիան (քաղաքակենտրոնացում), բոլոր բաղադրիչների` օդի, ջրի, հողի, սննդամթերքների աղտոտումը, էլեկտրամագնիսական ճառագայթների ն աղմուկի ներգործությունը, բնության հետ մարդու կապերի սահմանափակումը ն ձնափոխությունը, տարբեր` չուսումնասիրված ազդեցությունները նկատելի արագությամբ վատթարացնում են մարդու առողջությունը: Համաձայն առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) բնորոշման, առողջությունը լիակատար ֆիզիկական, հոգնոր ն սոցիալական բարենպաստության վիճակն է (ն ոչ թե միայն հիվանդությունների կամ ֆիզիկական արատների բացակայությունը): «Առողջություն» հասկացությունը բավականին բարդ է. այն կարելի է դիտարկել տարբեր տեսանկյուններից` բժշկական, սոցիալտնտեսական, իրավաբանական, փիլիսոփայական: Առողջության կորստի քանակական պարամետրերն արտահայտվում են հիվանդացության, ծնելիության, մահացության, կյանքի տնողության, ֆիզիկական զարգացման, հաշմանդամության ն այլ ցուցանիշներով: Ներկայումս մարդկությունն այլնս չի կարող զարգանալ առանց բժշկակենսաբանական գիտության էկոլոգիական կողմնորոշման: էկոլո328

գիական մոտեցման հրատապությունը ն անհրաժեշտությունը բխում է մարդու առողջության ն կենսոլորտի վիճակի միջն ի հայտ եկած կախվածությունից` հատկապես նրա տեխնածին աղտոտումից: Շատ հիվանդությունների ծագման պատճառները կապված են «էկոլոգիայի» վատացման հետ: Բժշկության մեջ միշտ գոյություն են ունեցել ոլորտներ, որոնք անընդհատ շփման մեջ են եղել էկոլոգիայի հետ: Առաջին հերթին դա հիգիենիան է, որն ուսումնասիրում է շրջակա միջավայրի ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի ն հասարակության առողջության վրա: Այդպիսի ուսումնասիրությունների հիման վրա մշակվում են հիգիենիկ նորմատիվները, սանիտարական կանոնները ն միջոցառումները, որոնց իրականացումը կապահովի կենսագործունեության օպտիմալ պայմանները, առողջության ամրապնդումը ն հիվանդությունների կանխումը: 20-րդ դարը հայտնի է նան նրանով, որ գրեթե բոլոր երկրներում ի հայտ են եկել խրոնիկական ինֆեկցիոն հիվանդությունների համաճարակներ, որոնք լուրջ սպառնալիք են ժամանակակից մարդու համար: Դրանց պատճառներն են ժամանակակից քաղաքակրթության գործոնները` հոգեհուզական սթրեսները, տեխնածին ազդեցությունները, աղտոտվածության հետնանքով ն սոցիալական պատճառներով սնման խանգարումները, տեղեկատվական բեռնվածությունը, բնական կենսառիթմերի խանգարումները ն այլն: Դրանք, այսպես կոչված, քաղաքակրթության հիվանդություններն են: «Քաղաքակրթության հիվանդությունները» մարդկանց առողջությունը քայքայող գործընթացների կառուցվածքում, անկասկած, ունեն դոմինանտ նշանակություն: Դրանց խմբին են դասվում գրեթե բոլոր ոչ ինֆեկցիոն հիվանդությունները, իմունոպաթիան, ուռուցքային գոյացությունները, հոգեկան ն նյութափոխանակային խանգարումները, խոցերը, էկզեմաները, անեմիան, ոսկրախտը, ննրոզները, անպտղությունը, պարոդոնտոզը ն այլն: Առավել վտանգավոր են ուռուցքները, որոնց ծագման պատճառները վերջնականապես պարզված չեն, սակայն շատ մասնագետներ դրանց առաջացումը կապում են էկոլոգիական իրադրության վատացման ն ուռուցքածին քիմիական նյութերով շրջակա միջավայրի աղտոտման հետ: Ըստ ԱՀԿ-ն տվյալների, ամեն տարի ուռուցքներով հիվանդ մարդկանց թիվը աճում է 7մլն-ով: Հասարակության առողջության ցուցանիշները նախկին խորհրդային միությունում սկսել են վատանալ 1960-1970թթ: Բացասական

գործընթացները հատկապես ուժեղացել են 1990-ական թվականներին ն դա առաջին հերթին արտահայտվել է ծնելիության կրճատմամբ ու մանկական մահացության բարձրացմամբ: Այդ նույն ժամանակահատվածում Արնմտյան Եվրոպայում ն այլ զարգացած երկրներում ձնավորվել է այլ գործընթաց` կյանքի տնողության անընդհատ աճ: 1987թ. Ռուսաստանում տղամարդկանց կյանքի միջին տնողությունը իջել է մինչն 58, իսկ կանանցը` մինչն 71 տարի: Գյուղական վայրերում տղամարդկանց կյանքի տնողությունը չի գերազանցում 55 տարին: Մանկական մահացության ցուցանիշներով Ռուսաստանը զգալիորեն «գերազանցում» է զարգացած երկրներին. 1000 նորածիններից 22-ը մահանում են այն դեպքում, երբ ԱՄՆ-ում մահացությունը կազմում է 5,5 մարդ: Առողջ երեխաների թիվը նույնպես կրճատվում է ն ներկայումս կազմում է ընդամենը 149: 20-րդ դարի վերջին ի հայտ եկան ինքնուրույն գիտական ուղղություններ` «մարդու էկոլոգիա» ն «էկոլոգիական բժշկություն», որտեղ էկոլոգիական գործոնները դիտվում են որպես հիվանդությունների առաջացման գլխավոր գործոն (էթիոգեն գործոն): Մինչն վերջին ժամանակներս կենսագործունեության էկոլոգիական հիմնախնդիրները ն հիվանդացությունը գերազանցապես դիտվել են բնակչության կյանքի վրա կլիմայա-աշխարհագրական պայմանների ազդեցության դիրքերից: Պատշաճ լուսաբանված չեն եղել բնական, արտադրական ն էկոլոգիա-հիգիենիկ գործոնների ազդեցությունները մարդկային կյանքի վրա: Մինչդեռ մարդու առողջության էկոլոգիայի դերը կայանում է նրանում, որ առաջին հերթին որոշվեն այն գործընթացների ուղղությունը ն բնույթը, որոնք առաջանում են մարդկային հասարակության վրա շրջակա միջավայրի ներգործության հետնանքով: Մարդու էկոլոգիայում ուսումնասիրության օբյեկտները անթրոպոէկոհամակարգերն են: Առանձնացված ն բժշկական գիտության ինքնուրույն բաժին է ճանաչված էկոլոգիական պաթոլոգիան (էկոպաթոլոգիա): էկոպաթոլոգիան բժշկության այն բաժինն է, որն ուսումնասիրում է շրջակա միջավայրի ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանական գործոնների ն կենսագործունեության պայմանների ազդեցությամբ առաջացած հիվանդությունները: էկոպաթոլոգիան դիտարկում է միջավայրի անթրոպոգեն գործոններով պայմանավորված օրգանիզմի ախտահարման առանձնահատկություններն ու մեխանիզմները: էկոլոգիական բժշկության ուսումնասիրության օբյեկտը հանդի330

սանում է ոչ միայն անհատ մարդը, այլ նան բնակչության խմբերը, ամբողջ հասարակությունը ն մարդու կենսաբանական տեսակը ընդհանրապես: Մարդու առողջությունը ոչ միայն առանձին անհատի սեփականություն է, այլ նան հասարակության հարստություն: Ազգի առողջությունը հանդիսանում է այն գործոնը, որը որոշում է պետության ապագան: Այս մոտեցումը ընկած է էկոլոգիայի բովանդակության «բժշկական» ըմբռնման հիմքում, որը կարելի է արտահայտել հետնյալ մեջբերումով. «Ուսումնասիրելով օրգանիզմների հետ շրջակա միջավայրի փոխազդեցությունները ն բացահայտելով կենդանի բնության կործանման օրինաչափությունները, էկոլոգիան որոշում է տարբեր տեսակի օրգանիզմների, այդ թվում նան բարձրագույն արարածի` մարդու նորմալ գոյատնման ն զարգացման պայմանները»: Բժշկության մեջ էկոլոգիական մոտեցումը անհրաժեշտություն է, ն դա պայմանավորված է ոչ միայն շրջակա միջավայրի հետ մարդու սերտ կապով, այլն առաջին հերթին այդ միջավայրում տեղի ունեցող դեգրադացման գործընթացներով, որի պատճառը հենց մարդու գործունեությունն է: Մարդու համար կարնոր էկոլոգիական գործոնների շարքին են դասվում սոցիալ-հոգեբանական, սննդի ն վնասակար ազդեցությունների բնույթ ունեցող գործոնները: Դրա հետ մեկտեղ բոլոր վնասակար գործոնները բաժանվում են էկոգեն ն ոչ էկոգեն տիպերի: էկոգեն գործոնները, որոնք այս կամ այն ուժգնությամբ ազդում են մարդու առողջության վրա, հիմնականում ունեն անթրոպոգեն ծագում, այսինքն` մարդու կողմից վերափոխված կամ ստեղծված բնական գործոններ են: Այստեղից էլ բխում է բժշկության համեմատաբար նոր խնդիրը` մարդու պաշտպանությունը շրջակա միջավայրի անբարենպաստ ազդեցություններից: Կենսոլորտի տեխնածին փոփոխությունները ներկայումս զգալիորեն առաջ են անցնում մարդկային օրգանիզմի հարմարվողական հնարավորություններից: Առավել էական փոփոխությունները տեղի են ունենում մթնոլորտային օդում` մարդու կյանքի հիմնական միջավայրում: Ոչ էկոգեն գործոնները բնական մշտական ն հանկարծակի երնույթներ են, որոնց նկատմամբ մարդն ունի հարմարվողականություն:

12.2 Շրջակա միջավայրի աղտոտման վտանգը Օրգանիզմի վրա քիմիական գործոնների վնասակար ազդեցությունը ըստ նրանց թողած հետնանքների պայմանականորեն կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի: Դրանք են թունավոր նյութերը

(տոքսինները), ուռուցքածինները (որոնք առաջացնում են ուռուցքային հիվանդություններ), մուտագենները (որոնք առաջացնում են մուտացիաներ), տերատոգենները (այլանդակություններ առաջացնողներ): Մարդու առողջության համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում թունավոր նյութերով աղտոտումը: Առողջության համար վտանգավոր են ծանր մետաղները, ածխաջրածինների քլոր-ածանցյալները, նիտրատները, նիտրիտները, նիտրոմիացությունները, ասբեստը, դիօքսինները, պեստիցիդները: Օրինակ, ուկրաինացի մասնագետների տվյալներով ծանր մետաղներից հասցված վնասը զգալիորեն գերազանցում է Չեռնոբիլի ԱէԿ-ի վթարի ազդեցությանը ենթարկված շրջանների կրած վնասին: Ուժեղ ուռուցքածին ազդեցությամբ օժտված ամենատարածված ն վտանգավոր քիմիական նյութերից մեկը բենզապիրենն է: Այն քաղաքներում, որտեղ նրա քանակությունը 2-4 անգամ գերազանցում է ՍԹԽ-ն, քաղցկեղի հաճախությունը բարձր է 12-249-ով համեմատած այն քաղաքների հետ, որտեղ այդ նյութի քանակությունը ցածր է 2 ՍԹԽ-ից: Ուռուցքածին են համարվում նան արդյունաբերական փոշին, ազոտի դիօքսիդը, ծծմբի դիօքսիդը: Մթնոլորտային օդում այս նյութերի ավելացումը կապված է նան ավտոմեքենաների ավելացման հետ: Մարդու օրգանիզմ թափանցող շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտիչների հիմնական ուղիներն են աղեստամոքսային տրակտը ն շնչառական ուղիները: Այլ խոսքով, մարդու առողջությանը սպառնացող գլխավոր վտանգը կապված է մարդու շնչած օդի կազմի վատացման ն կասկածելի որակ ունեցող խմելու ջրի ու սննդամթերքի հետ: Վտանգավոր քիմիական նյութերից սպասվող առաջին հարվածը իր վրա է վերցնում շնչառական համակարգը (վերին շնչառական ուղիներն ու թոքերը), որոնք փաստորեն չունեն պաշտպանական հնարավորություններ: Վերջին տարիներին էականորեն բարձրացել է բրոնխիտով, բրոնխիալ ասթմայով, ալվիոլների տարբեր ախտահարումներով բնակչության հիվանդացությունը: Հաճախացել են նան շնչառական ուղիների ուռուցքային հիվանդությունները, տղամարդկանց մոտ տարբեր ուռուցքային գոյացությունների մեջ դրանք գրավում են առաջին տեղը: Աղտոտիչ նյութերը թափանցելով մարդու օրգանիզմ` արյան հոսքով անցնում են լյարդի մեջ, որտեղ նրանք փոխակերպվում են անվտանգ նյութերի ն օրգանիզմից դուրս բերվում արտազատող համակարգի միջոցով: Սակայն շրջակա միջավայրում համեմատաբար

վերջերս հայտնված որոշ նյութեր լյարդն ի վիճակի չէ մշակելու ն վերափոխելու, քանի որ օրգանիզմում բացակայում են դրանց քայքայող ֆերմենտները: Այդպիսի նյութերը կոչվում են «քսենոբիոտիկներ», այսինքն կենդանի օրգանիզմի` բիոտի համար «օտար» նյութեր: Դրանք արհեստական ճանապարհով սինթեզվում են արտադրության մեջ, բնության մեջ գոյություն չեն ունեցել, հետնաբար, կենսոլորտի համար խորթ` օտար նյութեր են: Առանձին քիմիական նյութեր, մտնելով մետաբոլիզմի մեջ, կարող են փոխարկվել առավել վտանգավոր ն թունավոր միջանկյալ միացությունների, քան եղել են օրգանիզմի մեջ մտնելու պահին: Այսպես, օրինակ, հայտնի քիմիական ուռուցքածինների զգալի մասն այդպիսին են դառնում օրգանիզմում մոնոօքսիգենազա ֆերմենտների կողմից ակտիվացվելուց հետո: Դրանց շարքին են դասվում պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները, որոշ ամիններ ն ամիդներ (օրինակ, նիտրոզոամինը), ծխախոտի ծխի խեժանյութերը ն այլն: Արդեն հայտնի են ավելի քան 250 քիմիական նյութեր, որոնց մետաբոլիտները, փոխելով ԴՆԹ-ի կառուցվածքը, առաջացնում են մուտացիաներ ն հանգեցնում չարորակ ուռուցքների: Քիմիական նյութերն ու դրանց մետաբոլիտները կարող են առաջացնել ալերգիկ հիվանդություններ` փոխազդելով օրգանիզմի սպիտակուցների հետ, կամ առանց այդ փոխազդեցությունների: Ընդամենը քառորդ դար առաջ ալերգիկ հիվանդությունները համարվում էին օրգանիզմի իմունոլոգիական զգայունության անհատական առանձնահատկություն, սակայն քիմիական ալերգենների ուսումնասիրություններն արմատապես փոխեցին այդ պատկերացումները: Պարզվում է, որ ալերգենների, ինչպես ն օրգանիզմի վրա ցանկացած ազդեցության նկատմամբ զգայունության բարձրացումը (սենսիբիլիզացիա) կախված է ազդեցության չափից ն տնողությունից: Անշուշտ, անհատական առանձնահատկությունները նույնպես դեր են խաղում` որոշելով ալերգենների դրսնորումների ի հայտ գալու ժամանակը ն ինտենսիվությունը: Իմունաբանական տեսակետից ուժեղ դիմադրողականություն ունեցող օրգանիզմներում ալերգիկ երնույթները ավելի թույլ են արտահայտվում: Գնալով ավելի ու ավելի մեծ անհանգստություն է առաջացնում աղտոտիչ նյութերի ազդեցությունը մարդկային սերնդի վրա: Հայտնի էկոլոգիական սնման շղթան գործում է նան այստեղ` մոր ու մանկան փոխադարձ կապերում: Սննդամթերքներում առկա աղտոտիչները,

մտնելով մոր օրգանիզմ, կուտակվում են կաթի մեջ, որը վտանգավոր է դառնում մանկան համար: Առողջության վրա խիստ բացասական ազդեցություն է թողնում քաղաքային աղմուկի բարձր աստիճանը ն ոչ իոնացնող էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը: Քաղաքներում կառուցվող բնակմակերեսի մոտ 309-ը գտնվում է ՍԹԽ-ն գերազանցող աղմուկի գոտում: էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը ԱՀԿ-ի կողմից ներգրավվել է կարնորագույն էկոլոգիական հիմնախնդիրների մեջ, որովհետն այդ ճառագայթները կարող են լինել ուռուցքային հիվանդությունների ռիսկի գործոններ: Պատահական չէ, որ ՌԴ-ում ստեղծվել է էլեկտրամագնիսական անվտագության կենտրոն: Մասնագետների մեծ մասը շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը համարում է բնակչության առողջության համար լուրջ սպառնալիք: Վիճակագրական տվյալների համաձայն օդի աղտոտվածությամբ են պայմանավորված շնչառական ուղիների հիվանդությունների 419-ը, էնդոկրինային համակարգի հիվանդությունների 169ը, ուռուցքային հիվանդությունների 13,59-ը: Մարսողական ն արտազատող համակարգերի հիվանդությունների հիմնական պատճառը խմելու ջրի աղտոտվածության ներկա մակարդակն է: Դրանից բացի, ջրերի ն հողերի աղտոտվածության բարձր մակարդակը նպաստում է աճեցվող բուսաբուծական արտադրանքի ն պարենային հումքի աղտոտմանը: Պայմաններից կախված` մարդու առողջության վրա ազդող ռիսկի գործոնները կարող են հանդես գալ համատեղ, դժվարացնելով վերլուծությունը` մասնակցող բոլոր բաղադրիչների բնութագրերի անորոշության պատճառով: Գործոնների համալիր ազդեցությունը մարդու վրա բավարար ուսումնասիրված չէ: Աղտոտման վտանգը կապված է նան աղտոտիչ նյութերի հատկությունների անհայտության ն չճանաչվածության հետ: Շատ աղտոտիչների համար նույնիսկ սանիտարա-հիգիենիկ նորմատիվներ չեն մշակված: Այսօր օգտագործվող մոտ 70000 քիմիական նյութերից էկոլոգիատոքսիկոլոգիական տեսակետից գնահատված է մոտ 59-ը, այն դեպքում, երբ ամեն տարի շրջանառության մեջ են մտնում մոտ 1000 անուն նոր քիմիկատներ: Թույլ են ուսումնասիրված նան աղտոտիչ նյութերի ազդեցության երկարաժամկետ հետնանքները: Մարդու մոտ հայտնաբերված է ֆերմենտների ակտիվության բարձր անհատական տարատեսակություն, որը հնարավորություն է տալիս նյութափոխանակային գործըն334

թացներում փոխակերպել քսենոբիոտիկները: Այդ հանգամանքը նս էականորեն դժվարացնում է նրանց էկոլոգիական ազդեցության ն հիվանդությունների զարգացման մեջ խաղացած դերի գնահատումը: Առողջության ցուցանիշները հանդիսանում են օրգանիզմի աճի ն զարգացման վրա արտաքին միջավայրի գործոնների բարենպաստ ն անբարենպաստ ազդեցության առավել օբյեկտիվ ն հուսալի չափանիշներ: Առողջության նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքը, առողջ կենսակերպ վարելու չիմացությունը ն դժկամությունը խոսում է հասարակական ողջ համակարգի` հասարակության, նրա տնտեսության, արտադրության, էկոլոգիայի, սոցիալական կենցաղի ն առողջապահության հիվանդության մասին: Որպեսզի պահպանվի կյանքի գլխավոր արժեքը` մարդու առողջությունը, այն պետք է պահպանել երեխայի ծննդյան առաջին օրվանից սկսած: Նույնիսկ մինչն ծնվելը պետք է հոգ տանել առողջ սերունդ ունենալու մասին: Սոցիալ-հիգիենիկ մոնիտորինգի անցկացումը բնակչության առողջության վիճակի ն բնակության միջավայրի գործոնների ազդեցության միջն պատճառահետնանքային կապը որոշելու հնարավորություն է տալիս: Նման ուսումնասիրություններով աշխարհի մի շարք տարածաշրջաններում բացահայտվել են էկոլոգիական գործոնների ն միջավայրի պայմանների բացասական ազդեցությունը մարդկանց առողջության ն սերնդի վերարտադրության վրա: Երեխաների ն անչափահասների առողջության գնահատման մոնիտորինգը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ն գտնելու հիվանդությունների պատճառները: Արտաքին ն ներքին գործոններն անմիջապես մեր շուրջն են ն խնդիրն այն է, որ գտնենք այդ գործոնների վրա ազդելու միջոցները` առողջության պահպանման նպատակով:

12.3 Դպրոցական երեխաների ֆիզիկական զարգացման մոնիտորինգ Մարդու առողջական վիճակի վրա շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցության գնահատման համար օգտագործվում են տարբեր ցուցանիշներ` ժողովրդագրական (ծնելիություն, կյանքի միջին տնողություն, մահացություն), հիվանդացության ն վնասվածության աստիճանը, տարիքին համապատասխան օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակի գնահատականը ն այլն: Առողջության կարնոր ցուցանիշներից մեկը մարդու ֆիզիկական

զարգացումն է: Այն իրականանում է օբյեկտիվ օրենքներով` օրգանիզմի ն կյանքի պայմանների միասնությամբ, ժառանգականության ն փոփոխականության պայմաններով, մորֆոլոգիական ն ֆունկցիոնալ բնութագրերի փոխադարձ կապով, զարգացման փուլերի հասակային փոփոխությունների օրենքներով: Առաջին հերթին այն գնահատվում է անթրոպոլոգիական չափումների հիման վրա` ըստ հենարանային-շարժողական համակարգի վիճակի: Այդ հետազոտությունների մեջ մտնում են հասակը, զանգվածը, կրծքավանդակի շրջագիծը ն ֆիզիկական զարգացման ցուցանիշները (ձեռքի մկանային ուժը ն թոքերի կենսական տարողությունը): Ձեռքի մկանային ուժի գնահատման համար օգտագործում են ձեռքի ուժաչափ (դինամոմետր): Մկանային ուժը բնութագրում է մկանների զարգացման աստիճանը: Հետազոտվող երեխան կանգնում է ուղիղ, կողք կամ առաջ տարածելով ձեռքերը, ն այդ ձեռքի ափով սեղմում ուժաչափը` առանց մարմնի դիրքը փոխելու (առանց որնէ այլ շարժումի): Չափումը կատարում են երեք անգամ` գրանցելով ամենաբարձր ցուցանիշը: Թոքերի կենսական ծավալը հանդիսանում է թոքերի տարողության ն շնչառական մկանների ուժի ցուցանիշ ն չափվում է ջրային կամ օդային սպիրոմետրի օգնությամբ: Երեխան կատարում է օդի առավելագույն ներշնչում, այնուհետն դանդաղ փչում սպիրոմետրի խողովակի մեջ: Չափումը կատարվում է երեք անգամ ն գրանցվում լիտրերով կամ միլիլիտրերով` 50-100մլ ճշտությամբ: Ֆիզիկական զարգացման գնահատման համար հայտնի են մի շարք մեթոդներ: Վերջին տարիներին լայնորեն կիրառվում է ցենտիլային մեթոդը` մարմնի զանգվածի ինդեքսի (զանգվածհասակային հարաբերակցության չափանիշ) որոշման մեթոդը ն մորֆոլոգիական զարգացման ներդաշնակության ինդեքսի մեթոդը: Զանգված-հասակային հարաբերակցությունը որոշելու համար մարմնի զանգվածը (կիլոգրամներով) բաժանում են հասակի (մետրերով) քառակուսուն: Օրինակ, Հայկը 9 տարեկան է (8,5-ից մինչն 9,5), նրա հասակը 1,35մ է, զանգվածը` 31կգ: Մարմնի զանգվածի ինդեքսը Հ 31 : 1,35 Հ 17, այսինքն` տղայի զարգացումը ներդաշնակ է` նրա մարմնի զանգվածը համապատասխանում է հասակին: 6-17 տարեկան դպրոցական երեխաների ինդեքսը նորմալ զարգացման պայմաններում ունի հետնյալ արժեքները (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005):

Երկու սեռի 6-8 տարեկան երեխաների համար . . . . . . . . . . . . 16 Երկու սեռի 9-10 տարեկան երեխաների համար . . . . . . . . . . 17 Երկու սեռի 11 տարեկան երեխաների համար . . . . . . . . . . . . 18 Երկու սեռի 12 տարեկան երեխաների համար. . . . . . . . . . . . . 19 13-16 տարեկան տղաների համար. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 17 տարեկան տղաների համար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 13-14 տարեկան աղջիկների համար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 15-17 տարեկան աղջիկների համար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Մեծահասակների համար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20-25 Նշված հասակներում ինդեքսների 2-ով գերազանցման դեպքում (օրինակ, 16+2 – 6-8 տարեկանների համար ն այլն) մարմնի զանգվածը համարվում է ավելցուկային, իսկ 2-ով պակասի դեպքում` պակասորդային (դեֆիցիտային): Մորֆոլոգիական զարգացման ներդաշնակության ինդեքսը (ՄԶՆԻ) թույլ է տալիս որոշելու երեխայի մարմնակազմվածքը (մարմնի կառուցվածքը): Մարմնակազմվածքը մարդու անհատական, հարաբերականորեն կայուն մորֆոլոգիական ն ֆունկցիանալ (այդ թվում նան հոգեկան) առանձնահատկությունների միագումարն է: Կազմվածքը հիմնականում որոշվում է ժառանգական հատկություններով (գենոտիպով), սակայն նրա ձնավորման գործում նկատելի դեր են խաղում արտաքին գործոնները: Պատշաճ պայմանների բացակայության դեպքում տեղի է ունենում աճի ն զարգացման դանդաղում (արգելակում), իսկ եթե առկա պայմանները խթանում են օրգանիզմի բոլոր հնարավորությունների դրսնորումը, ապա զարգացումն ընթանում է արագացված տեմպերով (ակսելերացիա): Մարդաբանական (անթրոպոլոգիական) համակարգված չափումները հնարավորություն են տալիս ժամանակին բացահայտելու երեխաների ֆիզիկական զարգացման խախտումները, որոնք հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման նշաններ են, կամ վկայում են կյանքի ռիթմի փոփոխության մասին: Յուրաքանչյուր մարդուն համապատասխանում է իր անհատական մարմնակազմվածքի տիպը: ՄԶՆԻ-ն հաշվում են հետնյալ բանաձնով. ՄԶՆԻ Հ (Լ - Ք)xԼ : Kx2T, որտեղ Լ – մարմնի հասակն է, սմ Ք – մարմնի զանգվածը, կգ T – կրծքավանդակի շրջագիծը, սմ K – զարգացման գործակիցը (ըստ աղյուսակ 12.1-ի)

ՄԶՆԻ-ի ցուցանիշը նվազում է մարմնի զանգվածի ու կրծքավանդակի շրջագծի ավելացմանը զուգընթաց ն բարձրանում է հասակի ավելացման հետ: Աղյուսակ 12.1 Դպրոցական տարիքի երեխաների զարգացման գործակիցները (K) (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005) Տարիքը, տարի

Աղջիկներ

Տղաներ

1,038 1,060 1,093 1,117 1,150 1,145

1,017 1,045 1,076 1,094 1,139 1,138

Տարիքը, տարի

Աղջիկներ

Տղաներ

1,121 1,091 1,067 1,036 0,992

1,146 1,158 1,139 1,134 1,106

Աղյուսակ 12.2 Տղաների մարմնատիպերի չափանիշներն ըստ տարիքի

107,8 111,6 116,4

Չափանիշների խմբերը 109,9 114,0 120,1 123,7 113,8 117,4 125,4 128,4 120,8 124,5 133,0 135,9

126,8 132,2 139,5

122,6

125,6

128,4

135,8

139,0

140,9

123,1 131,1

128,4 134,7

133,2 139,3

141,4 147,8

145,4 150,9

146,8 155,7

135,4

140,1

143,6

152,9

158,6

163,3

140,8 142,5

146,7 148,2

151,7 154,5

163,8 168,5

170,7 173,3

175,6 177,5

149,3

153,2

158,0

172,0

178,0

181,0

154,0 159,3 16,9 18,6 18,9 20,8 23,0

158,0 163,0 18,7 19,6 20,6 23,8 25,7

162,2 168,1 20,0 20,9 23,2 25,3 28,8

177,4 181,2 23,4 24,7 29,0 30,1 35,7

182,0 185,1 26,0 29,2 32,3 32,6 40,0

185,0 187,9 28,9 31,4 38,5 39,3 44,5

Չափանիշը Տարիքը

Հասակը (մարմնի երկարությունը), սմ

Մարմնի զանգվածը, կգ

Աղյուսակ 12.2-ի շարունակությունը Չափանիշը Տարիքը

Մարմնի զանգվածը, կգ

25,3 29,7 33,5 33,8 37,8 41,2 46,4

28,7 32,5 37,4 38,6 40,8 45,4 50,5

Կրծքավանդակի շրջագիծը, սմ

52,6 54,1 55,1 57,6 58,5 61,3 64,9 65,3 66,8 70,0 73,3 77,0

54,8 56,3 56,8 59,3 61,1 63,5 66,3 69,4 70,2 72,6 76,1 80,1

Չափանիշների խմբերը 31,3 39,2 43,2 34,6 44,5 49,9 42,3 55,3 63,2 43,0 60,0 67,7 46,9 60,2 68,1 51,8 65,9 73,0 56,8 70,6 78,0 56,8 58,2 58,7 61,0 63,3 65,6 68,6 72,9 74,8 76,3 80,0 82,9

61,2 62,6 64,6 65,8 68,9 72,0 76,1 83,1 85,2 85,7 89,9 92,2

64,1 66,7 67,9 68,3 72,3 76,2 81,2 87,4 91,5 90,1 93,6 95,5

49,9 58,4 67,2 77,3 78,5 82,5 86,2 66,7 68,7 71,6 73,7 78,5 80,4 88,6 91,7 92,3 94,2 97,0 98,4

Դպրոցական երեխաների ներդաշնակ զարգացումն ըստ տարիքի արտաքնապես նկատելի է հասակի, զանգվածի ն կրծքավանդակի շրջագծի համաչափությամբ: Ըստ այդ չափանիշների երեխաները բաժանվում են 6 խմբերի (աղյուսակ 12.2, 12.3): Յուրաքանչյուր խմբում երեխայի հասակը պետք է համապատասխանի մարմնի զանգվածին ն կրծքավանդակի շրջագծին (Տ.Յա.Աշիմխինա, 2005): Աղյուսակ 12.3 Աղջիկների մարմնատիպերի չափանիշներն ըստ տարիքի

103,7 111,9 115,8

Չափանիշների խմբերը 109,9 113,6 121,2 124,0 115,5 118,8 125,6 129,1 120,3 125,1 131,6 135,1

129,2 131,6 137,1

122,1

125,2

127,6

136,6

139,9

144,6

126,1

128,9

133,4

141,9

147,3

150,9

Չափանիշը Տարիքը Հասակը (մարմնի երկարությունը),սմ

Աղյուսակ 12.3-ի շարունակությունը

130,9

Չափանիշների խմբերը 136,2 139,7 149,5 155,7

161,1

133,7

140,4

146,5

156,7

161,6

165,9

136,4 147,6

146,5 152,3

149,2 155,3

162,3 164,2

167,1 168,6

169,2 173,2

148,1

153,6

156,3

167,0

170,3

173,6

151,7 154,1 14,9 17,8 18,8 19,3 23,1 25,1 28,3 30,7 35,6 39,4 42,2

155,0 157,3 18,1 18,9 19,6 21,2 24,7 28,4 30,9 34,8 40,0 43,7 46,8

158,3 161,2 19,2 20,0 21,4 24,1 28,1 30,6 35,5 41,2 43,0 47,6 51,0

169,0 170,0 22,7 24,4 26,7 30,4 35,8 41,6 47,7 52,4 55,2 58,0 61,0

172,0 173,1 24,7 25,9 29,1 33,7 40,6 48,4 55,1 62,3 62,5 63,9 66,2

174,1 175,5 26,0 29,6 34,4 38,2 45,6 59,6 65,8 68,4 71,4 73,6 76,1

45,2

48,4

52,4

62,0

68,0

79,0

52,1 52,6 53,4 55,2 56,5 59,5 59,6 67,3 69,8 70,0 73,0 75,4

53,8 54,2 55,1 56,5 58,7 61,8 64,7 67,2 73,0 73,9 75,9 78,0

56,0 56,4 56,8 59,1 60,8 64,9 69,1 70,1 76,0 76,2 78,8 80,7

60,2 61,0 61,5 63,7 67,9 72,9 77,3 80,9 83,9 85,5 87,1 88,0

62,9 63,1 63,8 67,4 73,2 80,1 83,4 86,2 88,2 89,3 90,6 91,1

64,7 68,1 69,7 75,1 79,3 84,1 87,8 89,6 92,8 93,6 93,9 94,6

Չափանիշը Տարիքը

Հասակը (մարմնի երկարությունը),սմ

Մարմնի զանգվածը, կգ

Կրծքավանդակի շրջագիծը, սմ

Առողջության գնահատման հիմնական մեթոդներից մեկը հանդիսանում է հիվանդացության դինամիկայի ուսումնասիրությունը: Հիվանդացությունն արտացոլում է բնակչության բոլոր հիվանդությունների քանակը, որը տարբեր բնակավայրերում ն քաղաքներում տարբեր է: Տարբեր հասակի մարդկանց հիվանդացության տոկոսը, կախված էկոլոգիական պայմաններից, մեծ տատանումներ է տալիս:

ԳԼՈւԽ 13 ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՎԻճԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈւՄԸ

էկոլոգիական հիմախնդիրների սրացումը որպես հետնանք առաջ է բերում բնակչության առողջության վիճակի վատացում ն շրջակա միջավայրի բոլոր բաղադրիչների խաթարվածություն: Շրջակա միջավայրի վիճակը ն բնակչության առողջությունը գնահատվում է տարածքների էկոլոգիական իրադրության գնահատման չափանիշներին համապատասխան, որի ժամանակ բացահայտվում են արտակարգ ն աղետալի էկոլոգիական իրավիճակներում հայտնված տարածաշրջանները: էկոլոգիական լարված իրավիճակներում հայտնված տարածքներ են համարվում առաջին հերթին արտահանման նպատակով աշխատող բարձր արտադրական պոտենցիալ ունեցող ձեռնարկությունների վայրերը, որտեղ արտադրվող ապրանքների նկատմամբ պահանջարկ կամ չկա, կամ էլ բազմակի անգամ ցածր է արտադրանքի ծավալներից: Շրջակա բնական միջավայրի կամ տարածքների էկոլոգիական վիճակը գնահատելիս անհրաժեշտ է ցուցաբերել համալիր մոտեցում: Այս դեպքում հաշվի է առնվում բնական բաղադրիչների ֆունկցիոնալ միասնությունը, ն ընդհանուր գնահատականը ձնավորվում է բիոտիկ ն աբիոտիկ գործոնների վիճակի գնահատականներից: էկոհամակարգի վիճակը գնահատվում է սահմանափակ թվով չափանիշների հիման վրա, որը հնարավորություն է տալիս ստանալու բավականին հուսալի տեղեկատվություն ն վեր հանելու դեգրադացման գործընթացների պատճառները: Տարածքների էկոլոգիական վիճակի դասակարգումը հիմնվում է բնական ն անթրոպոգեն խախտումների արդյունքում առաջացած էկոլոգիական անբարենպաստության աստիճանի բարձրացման վրա: Ըստ այդ մոտեցումների տարբերում են չորս վիճակներ. 1. էկոլոգիական համեմատաբար բարենպաստ վիճակ 2. էկոլոգիապես լարված կամ ռիսկային վիճակ 3. էկոլոգիական ճգնաժամային կամ անբավարար վիճակ 4. էկոլոգիական աղետալի կամ արտակարգ վիճակ: էկոլոգիական համեմատաբար բարենպաստ վիճակը վերաբերում է այն տարածքներին, որտեղ չի նկատվում էկոհամակարգերի արտադրողականության ն կայունության նկատելի նվազում: Ազգաբնակչության առողջությունը բավարար է, հողերի դեգրադացիան չի գերազանցում տարածքի 59-ը: Ուղղակի չափանիշների (թունավոր

նյութեր, ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ ն այլն) գնահատման ցուցանիշները սահմանային թույլատրելի խտություններից (ՍԹԽ) կամ ֆոնից ցածր են: էկոլոգիապես լարված կամ ռիսկային վիճակը նկատվում է այն տարածքներում, որտեղ էկոհամակարգերի արտադրողականությունն ու կայունությունը նվազել են, ն համակարգը սկսել է դեգրադացվել: Ազգաբնակչության առողջությունը մասնակիորեն վատացած է, հողերի դեգրադացիան կազմում է տարածքի 5-209-ը: Ուղղակի չափանիշների գնահատման ցուցանիշները (ֆոնը) աննշան չափով գերազանցում են ՍԹԽ-ն: էկոլոգիական ճգնաժամային կամ անբավարար վիճակում գտնվող տարածքներում էկոհամակարգերի արտադրողականությունը խիստ ցածր է: Նրանք կորցրել են կայունությունը, մշակումը դարձել է դժվար: Նկատվում է ազգաբնակչության առողջության լուրջ վտանգ, կենսաբազմազանությունը կրել է զգալի բացասական փոփոխություններ: Հողերի դեգրադացիան կազմում է տարածքի 20-509-ը: Ուղղակի չափանիշների գնահատման ցուցանիշները նշանկալիորեն գերազանցում են ՍԹԽ-ն: էկոլոգիական աղետալի կամ արտակարգ վիճակը համապատասխանում է այն տարածքներին, որտեղ էկոհամակարգերը լրիվ կորցրել են արտադրողականությունը, ն գործնականում խորն ու անվերադարձ կերպով խախտված է նրանց կառուցվածքն ու ֆունկցիան, ազգաբնակչության առողջությունը էապես վտանգված է: Տեղի է ունենում բնական էկոհամակարգերի քայքայում, գենոֆոնդի կորուստ, կենսաբազմազանության կրճատում, իսկ հողերի դեգրադացիան կազմում է տարածքի 509-ից ավելին: Ուղղակի չափանիշների գնահատման ցուցանիշները մի քանի անգամ գերազանցում են ՍԹԽ-ն: Տարածքների էկոլոգիական վիճակի գնահատման համար միասնական ինտեգրալ ցուցանիշ գոյություն չունի, սակայն համակարգի դեգրադացման բուն պատճառների բացահայտման ն անթրոպոգեն ներգործության աստիճանի որոշման ժամանակ առավել կարնոր ցուցանիշների քանակը կարելի է հասցնել օպտիմալ նվազագույնի: Բազմաթիվ ցուցանիշների հաշվառումը ն նրանց միջն առկա պատճառահետնանքային կապերի բացահայտումը շատ ժամանակ է պահանջում: Բացի այդ, զգալիորեն նվազում է վիճակի ընդհանուր գնահատականի ճշգրտությունը: Հետնաբար, տարածքների էկոլոգիական վիճակի գնահատումը կարող է հիմնվել մորֆոլոգիական

կարնոր ցուցանիշների փոփոխությունների վրա: Շրջակա բնական միջավայրի վիճակը ն մարդու բնակության միջավայրի որակը բնութագրող հիմնական չափանիշներն են` մթնոլորտային օդի, ջրի ն հողի աղտոտումը, բնական ռեսուրսների սպառումը ն էկոհամակարգերի դեգրադացիան: Բնական միջավայրի որակը գնահատվում է նան, այսպես կոչված, գումարային չափանիշներով` ինչպես ընդհանուր էկոլոգիական տեսակետից, այնպես էլ սանիտարահիգիենիկ պահանջներից ելնելով: Չափանիշների անվան տակ պետք է հասկանալ հավաքական ցուցանիշների նկարագրումը, որոնք թույլ են տալիս բնութագրել շրջակա միջավայրի ն բնակչության առողջական վիճակի վատթարացումը: Ցուցանիշներն արտացոլում են ապակայունացնող գործոնների ն վնասակար նյութերի չափերը, իսկ պարամետրերը` միջակայքերի սահմանները, որոնք համապատասխանում են տարածքների էկոլոգիական անբարենպաստության աստիճաններին: Պարամետրերն ընդունվում են կամ գիտական փորձարարական տվյալների, կամ մասնագետների փորձագիտական գնահատականների հիման վրա: Գոյություն ունի էկոհամակարգերի ն քարոլորտի կեղնի վիճակի գնահատման ցուցանիշների դասակարգման մի քանի մոտեցումներ: Վ.Վ.Վինոգրադովն առաջարկում է առանձնացնել բիոտիկ ցուցանիշները, որոնց մեջ մտնում են երեք կարգի չափանիշներ` թեմատիկ, տարածական ն դինամիկ: Թեմատիկ չափանիշների մեջ մտնում են բուսաբանական (երկրաբանական ն կենսաքիմիական), կենդանաբանական ն հողային ուսումնասիրությունների գնահատման արդյունքները: Բացառությամբ կենսաբանականի, դրանք բնութագրում են ուսումնասիրվող բաղադրիչի ռեսուրսային պոտենցիալը ն նրա միջոցով` էկոհամակարգի վիճակը: Բուսական չափանիշներն ունեն ամենամեծ նշանակությունը, քանի որ բույսերը զգայուն են ոչ միայն շրջակա միջավայրի խախտումների նկատմամբ, այլն լավագույն ձնով են հսկում գոտիների էկոլոգիական վիճակը` ըստ տարածական չափերի ն ժամանակային փուլերի խախտումների: Բուսաբանական ցուցանիշները բավականին յուրահատուկ են, քանի որ տարբեր բուսատեսակներ ն բուսական ասոցիացիաներ ոչ միանման աշխարհագրական պայմաններում խախտող ներգործությունների նկատմամբ տարբեր զգայունություն ն կայունություն ունեն: Հետնաբար, գոտիների էկոլոգիական վիճակի

դասակարգման համար միննույն ցուցանիշները տարբեր լանդշաֆտներում կարող են էականորեն տարբերվել: Միննույն ժամանակ հաշվի են առնում նան կյանքի տարբեր կազմակերպական մակարդակներում (օրգանիզմային, պոպուլյացիոն, էկոհամակարգային ն այլն) տեղի ունեցող բացասական փոփոխությունները (աղյուսակ 13.1):

էկոլոգիական խախտումների կենսաքիմիական չափանիշները հիմնված են բույսերի մեջ քիմիական նյութերի պարունակության շեղումների չափման վրա: Տարածքների ճգնաժամային էկոլոգիական խախտումների դասակարգման համար օգտագործվում են խոտհարքներում ն բուսական կերերի մեջ թունավոր ու կենսաբանական ակտիվ միկրոտարրերի հարաբերակցության փոփոխության ցուցանիշները: Օդային ճանապարհով բույսերի մեջ մտնող աղտոտիչների ուսումնասիրությունը անտառային բիոգեոցենոզների դեգրադացիայի բացահայտման հիմնական ճանապարհն է, հատկապես` լեռնամետալուրգիական ձեռնարկությունների արտանետումների ազդեցությունը գնահատելու ժամանակ (աղյուսակ 13.2):

Կենդանական աշխարհի խախտումների էկոլոգիական չափանիշները կարելի է դիտարկել ինչպես համակեցության (տեսակային բազմազանություն, տարածական կառուցվածք, սնուցման կառուցվածք, կենսազանգված ն արդյունավետություն, էներգետիկա), այնպես էլ պոպուլյացիայի (տարածական կառուցվածք, թվաքանակ ն խտություն, վարքագիծ, բնակչության վիճակագրություն ն գենետիկական կառուցվածք) մակարդակներով: Ըստ կենդանաբանական չափանիշների առանձնացվում են տարածքների էկոլոգիական խախտումների մի շարք ստադիաներ: Ռիսկի գոտին որոշում են գլխավորապես խախտման սկզբնական ստադիայի էկոլոգիական չափանիշներով (սինանթրոպացում, հոտային վարքագծի կորուստ, տեղաշարժման ուղիների կորուստ, դիմացկունության ռեակցիայի նվազում): Խախտման հետագա ստադիաները գնահատում են լրացուցիչ` ըստ տարածական, բնակչության վիճակագրական ն գենետիկական չափանիշների: ճգնաժամի գոտին բնութագրվում է պոպուլյացիայի, խմբի, երամի կառուցվածքի խախտմամբ, տարածման ն բնակության արեալի նեղացմամբ, արդյունավետ ցիկլի խախտմամբ: Աղետի գոտին տարբերվում է արեալի մի մասի կամ բնակավայրի անհետացմամբ, տարիքային խմբերի զանգվածային մահացմամբ, սինանթրոպ ն ոչ բնորոշ տեսակների թվաքանակի կտրուկ աճով, մարդու կյանքի ընթացքում առաջացած հիվանդությունների ինտենսիվ աճով:

Աղյուսակ 13.2 էկոհամակարգերի վիճակի աստիճանավորումն ըստ կենսաքիմիական խախտումների (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Շրջակա բնական միջավայրի էկոլոգիական վիճակը Ցուցանիշները բարեճգնաժառիսկային աղետալի նպաստ մային Ըստ խոտաբույսերում քիմիական նյութերի պարունակության, մգ/կգ չոր նյութում Շ:N 8 – 12 6–8 4–6 |4 ՔԵ, Շժ, Ւց, Ni, Շr, ՃՏ, ՏԵ 1,1 – 1,5 2–4 5 – 10 » 10 ԱԹՍ-ն գերազանցող չափերը Ti, Տ6 (ըստ ֆոնի | 1,5 2–4 5 – 10 » 10 գերազանցման) Ճl, Տ, 8i, T6, Մ, Mո, ՇՅ, Շ6, |ո, Լi 1,5 – 2 2 – 10 10 – 50 (ըստ ֆոնի գերազանցման) Շս 10 – 20 30 – 70 80 – 100 2ո 30 – 60 60 – 100 100 – 500 F6 50 – 100 100 – 200 100 – 500 Mօ 2–3 3 – 10 10 – 50 Շօ 0,3 – 1,0 1–5 5 – 50

Հողային չափանիշները դիտարկվում են էկոհամակարգերի չափանիշների գնահատման մակարդակով, քանի որ հողերի հատկությունների վատացումը հանդիսանում է էկոլոգիական ռիսկի, ճգնաժամի ն աղետի գոտիների ձնավորման առավել նշանակալից գործոններից մեկը: Դրանցից առաջինը մեծ տարածքներում հողի բերրիության անկումը ն այդ երնույթի արագընթաց տարածումն է: Հողերի էրոզիոն չափանիշները կապված են երկրորդական-անթրոպոգեն երկրամորֆոլոգիական գործընթացների ն մարդու արագացված անբարենպաստ տնտեսական գործունեության հետ: Այդ գործընթացները տեղի ունեն նան բնական պայմաններում, սակայն մարդու կողմից կատարվող անտառահատումները, հողերի հերկումը, արոտների գերարածեցումը, ոռոգումը ն այլն, բազմակի անգամ արագացնում են միջավայրի քայքայման գործընթացները ն ընդարձակում խախտված տարածքների չափերը: Հողի աղտոտման ինտեգրալ ցուցանիշները հանդիսանում են ֆիտոտոքսիկությունը (բարձրակարգ

բույսերի աճի ն զարգացման ճնշվածությունը հողի հատկությունների փոփոխման պատճառով) ն գենետիկական տոքսիկությունը (հողային բիոտի կառուցվածքային-ֆունկցիոնալ վիճակի վատացում) (աղյուսակ 13.3): Աղյուսակ 13.3 էկոհամակարգերի վիճակի աստիճանավորումն ըստ հողային խախտումների (Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Շրջակա բնական միջավայրի էկոլոգիական վիճակը Ցուցանիշները Հողի բերրիությունը (պոտենցիալի 9-ը) Հումուսի պարունակությունը (նախնականի 9-ը) Երկրորդական աղակալված հողերի տարածքը, 9

ճգնաժաաղետալի մային

բարենպաստ

ռիսկային

» 85

65 – 85

25 – 65

| 25

» 90

70 – 90

30 – 70

| 30

|5

5 – 20

20 – 50

» 50

միջին ուժեղ քիչ էրոզացված էրոզացվա էրոզացվա Հողերի (քշված է Ճ1 ծ (քշված է ծ (քշված էրոզացվածություն հորիզոնը կամ Ճ հորիզոնը են (հողային հորիզոնների չէրոզացված Ճ հորիզոնի ն մասնաՃն8 լվացման խորությունը) կեսը) կի-որեն հորիՃ8-ն) զոնները) Քամու էրոզիայի տարածքը (ամբողջապես |5 10 – 20 20 – 40 » 40 քշված հողեր), 9

Հողերի էկոլոգիական վիճակի գնահատման էական ցուցանիշներից մեկը ցենոզների կենսաբանական արդյունավետությունն է, որը բնութագրում է պոտենցիալ բերրիությունը: Գյուղատնտեսական հողատարածքների համար այդ ցուցանիշը բույսերի միջին բերքատվությունն է, որի նվազումը 50-759-ի սահմաններում համապատասխանում է ճգնաժամային, իսկ 759-ից բարձրի դեպքում` աղետալի վիճակներին: Տարածական չափանիշները խախտվածության աստիճանի հաշվառման հետ մեկտեղ մեծ նշանակություն ունեն էկոհամակարգի մակերնույթի ախտահարվածության գնահատման համար: Եթե փո348

փոխման մակերնույթը փոքր է, ապա վերականգնումը արագ է տեղի ունենում, իսկ եթե խախտման մակերեսը գերազանցում է սահմանային թույլատրելի չափերը, ապա միջավայրի քայքայումն անդառնալի է, ն տարածքը հայտնվում է աղետալի վիճակում: Օրինակ, տասնյակ ն հազարավոր հեկտար անտառների հրդեհը կամ տեխնածին պատճառներով բուսածածկի ոչնչացումը կարող է վերականգնվել, ն դա աղետ չի համարվում, իսկ եթե այրվել են տասնյակ ն հարյուր հազարավոր հեկտարներ, ապա վերականգնումը բացառվում է, ն տեղի ունեցածը գնահատվում է որպես աղետ: էկոլոգիական խախտման գոտու տարածական չափանիշ է համարվում հետազոտվող էկոհամակարգի սահմաններում հողօգտագործումից դուրս եկած տարածքների տոկոսային հարաբերությունը: Նույնիսկ էկոլոգիական համեմատաբար բարենպաստ պայմաններում խախտված հողերի մակերնույթը կարող է հասնել 59-ի, իսկ էկոլոգիական աղետի գոտում գերազանցել 509-ը: Դինամիկական չափանիշները էկոլոգիական խախտման գոտիներն ի հայտ բերելու համար առավել արժանահավատ են` բնական միջավայրի անբարենպաստ փոփոխությունների զարգացման արագության տեսակետից: Այդ փոփոխություններից են ծանր մետաղների կուտակման արագությունը, հողերի էրոզացման արագությունը, շարժվող ավազների մակերեսի մեծացման արագությունը ն այլն: Բնության մեջ կան ֆոնային տարածքներ, որտեղ ուղղակի չափանիշների գնահատման ցուցանիշները (վնասակար նյութեր) բավականին բարձր են, ն իրենց կարգավիճակով համապատասխանում են ճգնաժամային ն նույնիսկ աղետալի վիճակներին, սակայն դրանք որնէ կապ չունեն անթրոպոգեն գործունեության հետ: Դա ցույց է տալիս, որ դինամիկ չափանիշներն ունեն նան անթրոպոգեն գործունեության ժամանակագրական նշանակություն, այսինքն` անբարենպաստ գործընթացների արագությունը պետք է անմիջականորեն կապված լինի անթրոպոգենեզի հետ: Տարածքներն ըստ բուսածածկույթի դինամիկական ցուցանիշների բաժանվում են չորս դասի` ա) կայուն տարածքներ, որտեղ մակերնույթի փոփոխության արագությունը տարվա մեջ ցածր է 0,59-ից, ն որը ենթակա է միայն առանձին տարեկան ն ցիկլային շեղումների, բ) չափավոր դինամիկ տարածքներ` տարվա մեջ մինչն 1-29 մակերնույթի փոփոխության արագությամբ, բուսածածկույթի լրիվ փոփոխությունը տեղի է ունենում 50-100 տարվա ընթացքում ն համապատասխանում է

էկոլոգիական ռիսկային գոտու չափանիշներին, գ) միջին դինամիկության տարածքներ` տարվա մեջ մինչն 2-39 մակերնույթի փոփոխության արագությամբ, բուսածածկույթի լրիվ փոփոխությունը տեղի է ունենում 30-50 տարվա ընթացքում ն համապատասխանում է էկոլոգիական ճգնաժամային գոտու չափանիշներին, դ) ուժեղ դինամիկ տարածքներ` տարվա մեջ 49-ից ավելի մակերնույթի փոփոխության արագությամբ, բուսածածկույթի լրիվ փոփոխությունը տեղի է ունենում 25 տարուց պակաս ժամանակամիջոցում, որը համապատասխանում է էկոլոգիական աղետի գոտու չափանիշներին: Բնակչության առողջական վիճակը գնահատվում է մթնոլորտային օդի, ջրի, հողի ն այլ բաղադրիչների աղտոտման միասնական չափանիշներով ու ցուցանիշներով: Շրջակա միջավայրի աղտոտման հետ կապված` հիմնական բժշկա-ազգագրական ցուցանիշներին են դասվում հիվանդացությունը, երեխաների մահացությունը, բժշկահիգիենիկ խախտումները, յուրահատուկ ն ուռուցքային հիվանդությունները ն այլն: էկոլոգիական անբարենպաստ տարածքներում բժշկա-ազգագրական ցուցանիշները համեմատում են ֆոնային տարածքների համանման ցուցանիշների հետ: Մթնոլորտի մաքրության գնահատումը հիմնված է հետազոտվող տարածքի օդային ավազանի աղտոտման ինտեգրալ ցուցանիշների վրա, որը բնութագրվում է ուղղակի, անուղղակի ն ինդիկատորային չափանիշների համակարգով: Ուղղակի չափանիշները ընդգրկում են երկրահիդրոքիմիական, երկրադինամիկական, բժշկա-սանիտարական ն ռեսուրսային խմբերի ցուցանիշները: Դրանց միջոցով ուսումնասիրվում ն բացահայտվում են երկրոլորտի քիմիական, մեխանիկական, բակտերիոլոգիական, ռադիոակտիվ աղտոտումը: Օդային ավազանի, ջրի, հողի ն այլ բաղադրիչների աղտոտման հիմնական չափանիշը վնասակար նյութերի ՍԹԽ-ի որոշումն է: Մթնոլորտային օդի աղտոտման աստիճանի գնահատման համար կիրառում են մեկանգամյա առավելագույն խտությունը (ՍԹԽա.մեկ), օրվա միջին խտությունը (ՍԹԽօ.միջ.) ն տարվա միջին խտությունը (ՍԹԽտ.միջ.), որը ամենաերկարատն ազդեցությունն ունի բիոտի ն մարդու վրա: Արտանետման օջախներից հեռանալուն զուգընթաց` օդի միջոցով տեղափոխվող աղտոտիչ նյութերի խտությունն ընկնում է: Աղտոտիչների առավելագույն խտությունը դիտվում է ծխնելույզի բարձրության 10-20-ապատիկ հեռավորության տարածքում, այդ պատճառով մարդու համար առավել վտանգավոր է համարվում արտանետման

աղբյուրի շրջակա 10-100կմ տարածքը: Ասեղնատերն անտառների համար, որոնց զգայունությունը մթնոլորտի աղտոտման նկատմամբ մի քանի անգամ բարձր է մարդու զգայունությունից, բուսականության վնասվածության մակերեսը կարող է հասնել 100-1000 կմ : Մթնոլորտային օդը բնական միջավայրերի ն օբյեկտների աղտոտման շղթայում համարվում է առաջին օղակը: Առանձին դեպքերում հողը ն մակերեսային ջրերը կարող են լինել մթնոլորտի աղտոտման երկրորդային աղբյուրներ, կամ ընդհակառակը` նրա աղտոտման ցուցանիշներ:

ԳԼՈւԽ 14. էՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Մարդու կյանքը մշտապես կապված է էներգիայի, բնական ն արհեստականորեն ստացված զանազան նյութերի օգտագործման հետ, ն առանց դրանց անհնար է պատկերացնել հասարակության զարգացումն ու առաջընթացը: Մոլորակի բնակչության կողմից էներգիայի սպառման ծավալները ն քիմիական սինթետիկ նյութերի բազմազանությունը 21-րդ դարում ամենայն հավանականությամբ կշարունակեն աճել, ն դրա հետ մեկտեղ առաջ կգան էկոլոգիական նոր հիմնախնդիրներ` կապված շրջակա բնական միջավայրի ն բիոտի պահպանման հետ: Մարդկությունն ակտիվորեն ջանում է շտկել իր նախկին անհեռատես գործունեության հետնանքները: Սակայն միջավայրի վրա անթրոպոգեն ճնշման հետագա մեծացումը կարող է անկանխատեսելի սպառնալիք դառնալ կենսոլորտի համար, եթե մարդը շարունակի առաջնորդվել նույն սպառողական մոտեցումներով: 1992թ Ռիո-դե-Ժանեյրոյում ընդունված «Կայուն զարգացման ռազմավարության» հիմնադրույթներից մեկը հանդիսանում է «օրգանական նյութերի այրման վրա հիմնված էներգետիկայից` այլընտրանքային էներգետիկային աստիճանական անցումը», որտեղ պետք է օգտագործվեն վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները (արնի, ջրի, քամու ն կենսազանգվածի էներգիան, ընդերքի ջերմությունը ն այլն): Համաշխարհային էներգետիկայի զարգացման հեռանկարների վերլուծությունը վկայում է, որ այդ ոլորտը շատ մեծ ազդեցություն ունի շրջակա միջավայրի, երկրային կյանքի ն մարդու առողջության վրա: էներգետիկայի օբյեկտները, ինչպես նան արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի բազմաթիվ ձեռնարկություններ, իրենցից ներկայացնում են շրջակա միջավայրի ն բնակչության համար քանակապես անհաշվելի էկոլոգիական ռիսկի պոտենցիալ աղբյուրներ: Ըստ շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության աստիճանի` էներգետիկական օբյեկտները պատկանում են կենսոլորտի վրա առավել ինտենսիվ ներգործող անթրոպոգեն գործոնների թվին: Շրջակա միջավայրի վրա էներգետիկայի ներգործության բացասական հետնանքները նվազեցնելու ն սահմանափակելու ուղղությամբ լուրջ հիմնախնդիրներ են առաջանում: Այստեղ կարող են գործել տնտեսական մեխանիզմներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի շրջակա միջավայրի որակի պահպանության ն բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների միջն փոխզիջման հասնել:

էներգետիկան հանդիսանում է արդյունաբերության բոլոր ճյուղերի, տրանսպորտի, կոմունալ տնտեսության ն գյուղատնտեսության զարգացման հիմնական շարժիչ գործոնը, աշխատանքի արտադրողականության ն բնակչության բարեկեցության բարձրացման բազան: Իզուր չէ, որ էներգիայի արտադրության մասշտաբները ն էներգետիկայի զարգացման տեմպերը ամենաբարձրն են: էներգետիկ ձեռնարկությունների կողմից օրգանական վառելանյութերի այրման հետնանքով առաջացած նյութերով շրջակա միջավայրի աղտոտումը չափազանց մեծ է, բացի դրանից կարնոր նշանակություն ունի նան էներգասարքի տիպը:

գ) ջրատարածքի շրջանում ֆլորայիýÉáñ³ÛÇ ն ֆաունայի ·) çñ³ï³ñ³ÍùÇ ßñç³ÝáõÙ ¨ վրա ունեցած ազդեցություն ý³áõݳÛÇ íñ³ áõÝ»ó³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ

ազդեցություն ÏÉÇÙ³ÛÇ կլիմայի վրա íñ³ µ)բ)³½¹»óáõÃÛáõÝ

6.æñ³ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ 6. Ջրատարածքների էկոլոգիական ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ազդեցությունը ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ (ՀէԿ-եր) (оÎ-»ñ)

օգտակար ٳϻñ¨áõÛÃÝ»ñÇ մակերնույթների ջրածածկ ³)ա)û·ï³Ï³ñ çñ³Í³ÍÏ

գ) ռադիոակտիվ թափոններ

բ) թափանցող ռադիոկտիվություն µ) ó÷³ÝóáÕ é³¹Çá³ÏïÇíáõÃÛáõÝ

·) é³¹Çá³ÏïÇí ó÷áÝÝ»ñ

5.è³¹Çá5. Ռադիոակտիվ ³ÏïÇí աղտոտում ³ÕïáïáõÙ ԱէԿ-ից ²¾Î-Çó

4. Ջերմային

4.æ»ñÙ³ÛÇÝ աղտոտում ³ÕïáïáõÙ

ա) ռադիոկտիվ ազդեցություն օդափոխման ³) é³¹Çá³ÏïÇí ³½¹»óáõÃÛáõÝ û¹³÷áËÙ³Ý ն հովացման ջրի համակարգերի միջոցով ¨ Ñáí³óÙ³Ý çñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ÙÇçáóáí

բ)ç»ñÙáõÃÛ³Ý ջերմության հեռացում µ) Ñ»é³óáõÙ ցիրկուլյացիոն համակարգերում óÇñÏáõÉÛ³óÇáÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñáõÙ

3. Աղտոտում 3.²ÕïáïáõÙ այրվող ³ÛñíáÕ նյութերից ÝÛáõûñÇó

ա)ç»ñÙáõÃÛ³Ý ջերմության հեռացում ³) Ñ»é³óáõÙ օդային հոսանքներով û¹³ÛÇÝ Ñáë³ÝùÝ»ñáí

2. էլեկտրամագ2.¾É»Ïïñ³Ù³·նիսական ÝÇë³Ï³Ý ազդեցություն ³½¹»óáõÃÛáõÝ պինդÝÛáõûñÇ նյութերի ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñ արտանետումներ (խարամ) µ) բ) åÇݹ (˳ñ³Ù)

ա) մթնոլորտի մեջ Ù»ç ³) արտանետումներ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñ ÙÃÝáÉáñïÇ

1. Օգտագործվող 1.ú·ï³·áñÍíáÕ տարածքների ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ կրճատում Ïñ׳ïáõÙ

Շրջակա միջավայրի վրա էներգետիկական օբյեկտների ներգործությունները Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ

Շրջակա միջավայրի վրա էներգետիկական օբյեկտներն ունեն հետնյալ ներգործությունները (սխեմա - Տ.Ա.Խվան, 2003) :

14.1 Ջերմաէներգետիկայի էկոլոգիական հիմնախնդիրները Շրջակա միջավայրի վրա ջերմաէներգետիկայի ներգործությունը մեծ մասամբ պայմանավորված է այրվող վառելիքի տեսակով: Պինդ վառելիքի այրման ժամանակ մթնոլորտ են արտանետվում ցնդող մոխիր ն վառելիքի թերայրված մասնիկներ` ծծմբային (ՏՕ2) ն ծծմբական (ՏՕ3) անհիդրիդներ, ազոտի օքսիդներ, ֆտորի միացությունների որոշ քանակներ, ինչպես նան` վառելանյութի թերայրման գազային միացություններ: Ցնդող մոխիրը երբեմն պարունակում է նան այնպիսի վտանգավոր խառնուրդներ, ինչպիսիք են` ՃՏ, ՏiՕ2, ՇՅՕ ն այլն: Ածուխն ամենատարածված հանածո վառելիքն է մեր մոլորակի վրա: Ըստ մասնագետների գնահատումների ածխի պաշարները կբավարարեն 500 տարի: Բացի այդ, երկրագնդի վրա այն համեմատաբար հավասարաչափ է բաշխված ն ավելի խնայողական է, քան նավթը: Ածխից կարելի է ստանալ սինթետիկ հեղուկ վառելանյութ: Ածխի վերամշակման ճանապարհով հեղուկ վառելանյութի ստացման մեթոդը հայտնի է վաղուց, սակայն դրա ինքնարժեքը շատ բարձր է, որի պատճառով քիչ է կիրառվում: Հեղուկ վառելիքի թորումը կատարվում է բարձր ճնշման տակ, ն նրա անվիճելի առավելությունը բարձր օկտանային թիվն է: Նման վառելիքն էկոլոգիապես ավելի մաքուր է: Տորֆն էներգետիկ նպատակներով օգտագործելու դեպքում շրջակա միջավայրի համար ի հայտ են գալիս մի շարք բացասական հետնանքներ, որոնք հիմնականում կապված են այդ հումքի լայնամասշտաբ հանույթի հետ: Այդ հետնանքներից են, մասնավորապես, ջրային համակարգի ռեժիմի խախտումը, հողածածկույթի ն լանդշաֆտի փոփոխությունը տորֆի հանույթի վայրերում, քաղցրահամ ջրերի որակի վատացումը ն օդային ավազանի աղտոտումը, կենդանիների գոյության պայմանների կտրուկ վատացումը: էկոլոգիական զգալի դժվարություններ են առաջանում նան տորֆի տեղափոխման, կուտակման ն պահպանման ժամանակ, որովհետն այն, ծավալային փոքր կշիռ ունենալով, մեծ տարածքներ է զբաղեցնում: Հեղուկ վառելանյութի` հատկապես մազութի, այրման ժամանակ ծխագազերի հետ մթնոլորտ են արտանետվում ՏՕ2, ՏՕ3, ազոտի օքսիդներ, վանադիումի (Մ) միացություններ, նատրիումի աղեր, ինչպես նան կաթսաների մաքրման ժամանակ նրանց մակերնույթից հեռացող նյութեր: էկոլոգիական տեսակետից հեղուկ վառելիքն ավելի հիգիենիկ է, որովհետն նրա այրումից մեծ տարածքներ զբաղեցնող ն

շրջակա միջավայրն աղտոտող մոխրակույտեր չեն առաջանում: Հեղուկ վառելանյութի այրման ժամանակ շրջակա միջավայրի ն բիոտի համար վտանգավոր ցնդող մոխիր չի առաջանում: Բնական գազի այրման դեպքում մթնոլորտի հիմնական աղտոտիչը ազոտի օքսիդներն են: Սակայն ջերմաէլեկտրակայաններում բնական գազի այրման հետնանքով մթնոլորտ արտանետվող ազոտի օքսիդները 209-ով ավելի քիչ են, քան ածխի այրման ժամանակ: Դա բացատրվում է ոչ թե վառելանյութի հատկություններով, այլ այրման գործընթացների առանձնահատկություններով: Ածխի այրման ժամանակ օդի ավելցուկի գործակիցը ցածր է բնական գազի համեմատ: Այսպիսով, շրջակա միջավայրի համար բնական գազն օգտագործվող օրգանական վառելանյութերի մեջ էկոլոգիական տեսակետից ամենամաքուրն է (աղյուսակ 14.1): Օրգանական վառելանյութերի բաղադրության հիմնական տարրերն են ածխածինը, ջրածինը, թթվածինը, քիչ քանակություններով` ծծումբը ն ազոտը, մասնակցում են նան որոշ մետաղների միացություններ (ավելի հաճախ օքսիդներ ն սուլֆիդներ): Բացի գազային արտանետումներից ջերմաէներգետիկան արտադրում է վիթխարի քանակությամբ պինդ թափոններ` ածխի հարստացման պոչեր, մոխիր, խարամներ: Ածխի հարստացման ֆաբրիկաների թափոնները պարունակում են 55-609 ՏiՕ2, 22-269 Ճl2Օ3, 5-129 F62Օ3, 0,5-19 ՇՅՕ, 4-4,59 K2Օ ն NՅ2Օ, մինչն 59 ածխածին: Դրանք մտնում են լիցքերի մեջ` առաջացնելով ծուխ ն փոշեմրրիկներ, որոնք կտրուկ վատացնում են մթնոլորտի ն հարակից տարածքների վիճակը: Կյանքը երկրի վրա ծագել է վերականգնվող մթնոլորտի պայմաններում ն բավականին ուշ: Մոտ 2մլդ տարի անց կենսոլորտը աստիճանաբար վերափոխվել է: Վերականգնվող մթնոլորտը վերափոխվել է օքսիդացնող մթնոլորտի: Այդ ընթացքում կենդանի նյութը մթնոլորտից դուրս է մղել տարբեր նյութեր, հատկապես ՇՕ2-ը` առաջացնելով վիթխարի նստվածքային ապարներ` առաջին հերթին կրաքար: Մարդկային քաղաքակրթությունն օրգանական վառելանյութերի այրման հետնանքով ձնավորել է վերականգնվող գազերի հզոր հոսք: Միայն անցյալ դարի 1970-1990թթ. ընթացքում աշխարհում այրվել է 450մլրդ բարել (1բարել Հ 159լ) նավթ, 90մլրդ տոննա քարածուխ, 11տրլն մ գազ (աղյուսակ 14.2):

Աղյուսակ 14.2 Տարեկան 1000Մվտ հզորության էլեկտրակայանների արտանետումները մթնոլորտ, տոննա (Տ.Ա.Խվան, 2003) Արտանետումներ Վառելանյութ

Ածխաջրածիններ

ՇՕ

Ածուխ

Նավթ

Բնական գազ

NՕx

ՏՕ2

Մասնիկներ

27000

110000

25000

37000

-

20000

20,4

Արտանետումների հիմնական մասը կազմում է ածխաթթու գազը` մոտ 1մլն տոննա ածխածնի վերահաշվարկով: Օրգանական վառելիքով աշխատող էլեկտրակայանների հարակից տարածքներում ն արտանետումների տարածման գոտում, բացի նշված միացություններից, մոնիտորինգային հետազոտություններ են կատարվում նան մի շարք այլ միացությունների ն նյութերի ազդեցությունների պարզաբանման ուղղությամբ: Ջերմաէլեկտրակայանների հոսքաջրերի հետ տարեկան հեռանում են 66տ օրգանական նյութեր, 82տ Ւ2ՏՕ4, 26տ քլորիդներ, 41տ ֆոսֆատներ ն գրեթե 500տ կախույթներ: էլեկտրակայանների պինդ վառելիքի մոխիրը հաճախ պարունակում է ծանր ն հազվագյուտ մետաղների, ռադիոակտիվ նյութերի բարձր խտություններ: 1000ՄՎտ էլեկտրաէներգիա ստանալու համար անհրաժեշտ է մոտ 3,6մլն տ քարածուխ, որի այրման համար ծախսվում է 30մլդ մ օդ ն 150000մ ջուր: Եթե հաշվի առնենք, որ նման հզորության էլեկտրակայանն ակտիվորեն կաշխատի մի քանի տասնամյակ, ապա միջավայրի վրա թողած ազդեցությամբ համեմատելի է հրաբխի գործունեության հետ: Սակայն հրաբուխն արտանետումներ առաջացնում է միանգամից, որի բացասական հետնանքները հետագա տասնամյակների ու հարյուրամյակների ընթացքում կարող է վերանալ, մինչդեռ էլեկտրակայանը դա կատարում է մշտապես` մթնոլորտին ինքնամաքրման հնարավորություն չտալով: Տասնյակ ն հարյուր հազարավոր տարիների ընթացքում հրաբուխները մթնոլորտի կազմում նկատելի փոփոխություն չեն առաջացրել, իսկ մարդու 100-200 տարվա տնտեսական գործունեությունը հասցրել է վիթխարի փոփոխություններ առաջացնել էկոհամակարգերի կառուցվածքում` մշտապես մթնոլորտ արտանետելով ջերմոցային գազեր: Բացի այդ, էլեկտրաէներգիա ստացող սարքավորումները բավականին ցածր օգտակար գործողության գործակից ունեն (30-409), որի

հետնանքով վառելանյութի մեծ մասն այրվում է անտեղի: Ստացված էլեկտրաէներգիան էլ այս կամ այն ձնով փոխարկվում է, ի վերջո, ջերմային էներգիայի: Արդյունքում վառելիքի ներքին էներգիան հիմնականում վերածվում է ջերմության` կենսոլորտում քիմիականի հետ առաջացնելով ջերմային աղտոտում: էներգետիկական օբյեկտներից գազային, հեղուկ ն պինդ նյութերի թափոններն ու առաջացրած աղտոտումն ըստ տարածման սահմանների բաժանվում են երկու հոսքերի` ա) արտանետումներ, որոնք առաջացնում են գլոբալ փոփոխություններ, բ) տեղային ն տարածաշրջանային աղտոտիչներ: Օրգանական վառելանյութերի այրումից մթնոլորտում ի հայտ են եկել գազեր, որոնք նախկինում գործնականորեն բացակայել են: Այդպիսի նյութերից են քլորֆտորածխածինները (ֆրեոններ), որոնք հանդիսանում են մթնոլորտի գլոբալ աղտոտիչ, ունեն ակտիվ ջերմոցային էֆեկտ առաջացնող հատկություն, միաժամանակ քայքայում են ստրատոսֆերայի օզոնային շերտը: Այսպիսով, կարելի է հետնություն անել, որ ներկա փուլում ջեմաէլեկտրակայանները մթնոլորտ են արտանետում արդյունաբերության ընդհանուր վնասակար թափոնների 209-ը: Դրանք էական ազդեցություն են թողնում ոչ միայն աղտոտման օջախի շրջակայքում, այլն ընդհանուր կենսոլորտի վրա: Ջերմաէլեկտրակայաններից առանձնապես վնասակար են ցածրորակ վառելիքով աշխատող խտացնող էլեկտրակայանները: Այդպիսի վառելանյութ է համարվում Դոնեցկի հանքերից արդյունահանվող ածուխը: 1 ժամում այրվում է նման վառելիքի 1060տ քանակություն, որի հետնանքով առաջանում է 34,5տ խարամ, 193,5տ մոխիր, իսկ ծխնելույզներով մթնոլորտ է արտանետվում 10մլն մ ծխագազեր: Այդ ծխագազերի մեջ բացի ազոտի ն թթվածնի մնացորդներից պարունակվում են 2350տ ՇՕ2, 251տ ջրային գոլորշի, 34տ ՏՕ2, 9,34տ ազոտի օքսիդներ (հիմնականում NՕ2) ն 2տ ցնդող մոխիր, որը չի կլանվում էլեկտրաֆիլտրերի կողմից: Ջերմաէլեկտրակայանների հոսքաջրերը ն նրանց տարածքից արտահոսող անձրնաջրերը աղտոտված են լինում զանազան թափոններով, յուղերով, որոնք պարունակում են վանադիում, նիկել, ֆտոր, ֆենոլներ, նավթամթերքներ ն այլն ու, խառնվելով արտաքին ջրավազանների ջրերին, մեծ վնաս են հասցնում թե՛ ջրի որակին, ն թե՛ ջրային օրգանիզմներին, թուլանում է ջրավազանների ջրի ինքնամա359

քրման հատկությունը: Մեծ վտանգ է ներկայացնում նան ջրավազանների ջերմային աղտոտումը, որն առաջացնում է էկոլոգիական վիճակի բազմաբնույթ խախտումներ: Ջերմաէներգահամակարգում էլեկտրաէներգիան արտադրվում է տուրբինների օգնությամբ, որոնք պտտվում են տաքացած գոլորշու միջոցով: Տուրբինների աշխատանքի ժամանակ մշտապես անհրաժեշտ է ջրով սառեցնել աշխատած գոլորշին: Այդ պատճառով օ համակարգից անընդհատ 8-12 Շ-ով ավելի տաք ջուր է դուրս գալիս դեպի ջրավազան: Հոսող ջրի նման քանակությունը խոշոր ջերմաէլեկտրահամակարգերից հսկայական ծավալ է կազմում, իսկ տաքացած ջրի զբաղեցրած տարածքը մի քանի տասնյակ քառակուսի կիլոմետր է: Ջրավազանների տաքացման գոտում խախտվում է ջրի բնական հիդրոջերմային ռեժիմը, ակտիվանում է ջրի ծաղկումը, ջուրն աղքատանում է թթվածնով, ընկնում` թափանցելիությունը, բարձրանում է քՒ-ը ն հեշտ օքսիդացող նյութերի քանակը:

14.2 Հիդրոէներգետիկայի էկոլոգիական հիմնախնդիրները Հիդրոէներգետիկական ռեսուրսների շահագործման հիմնական տարբերությունը ջերմաէներգետիկ ռեսուրսներից` նրանց անընդհատ վերարտադրությունն է: Ցածր է նան հիդրոէլեկտրակայանների կողմից արտադրված էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքը: Հիդրոէլեկտրակայանը կառույցների ն սարքավորումների մի համալիր է, որի միջոցով ջրային հոսքի էներգիան փոխարկվում է էլեկտրական էներգիայի: Չնայած նրան, որ հիդրոռեսուրսների հաշվին ստացած էներգիան համեմատաբար ավելի էժան է, սակայն էներգետիկ հաշվեկշռում նրա մասնաբաժինն աստիճանաբար նվազում է: Դա կապված է թե՛ էժան հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների սպառման, ն թե՛ հարթավայրային ջրամբարների գրաված մեծ տարածքների հետ: Ենթադրվում է, որ ապագայում ՀէԿ-երի էներգիայի համաշխարհային արտադրությունը չպետք է գերազանցի ընդհանուր էներգիայի 59-ը: Ներկայումս աշխարհում արտադրվող էլեկտրաէներգիայի 629-ը բաժին է ընկնում ՋէԿ-երին, 209-ը` ՀէԿ-երին, 179-ը` ԱէԿ-երին ն 19-ը` այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրներին: Հիդրոէլեկտրակայաններում արտադրվող էներգիայի մասնաբաժնի նվազման կարնորագույն պատճառներից մեկը հանդիսանում է

շրջակա միջավայրի վրա ունեցած մեծ ազդեցությունը նրանց կառուցման ն շահագործման բոլոր փուլերում: Ըստ մի շարք հետազոտողների (Վ.Ի.Դանիլով-Դանիլյան, 1997: Ն.Ա.Վորոնով, 1999: Ա.Գ.Բաննիկով ն ուրիշներ, 1995) տվյալների շրջակա միջավայրի վրա հիդրոէներգետիկայի ամենակարնոր ազդեցություններից մեկը ջրամբարների համար հատկացվող բերրի հողատարածքների օտարումն է գյուղատնտեսությունից: Օրինակ, Ռուսաստանում ՀէԿ-երից ստացվում է 209-ից ոչ ավել էներգիա, սակայն կառուցման նպատակով ջրածածկ են արվել ավելի քան 6մլն հա հողեր, որտեղ ամբողջապես ոչնչացվել են բնական էկոհամակարգերը: Բացի դրանից, ջրամբարներին հարակից զգալի հողատարածքներ գետնաջրերի մակարդակի բարձրացման հետնանքով մշտապես գտնվում են ջրածածկի վտանգի տակ: Որպես կանոն, այդ հողերն անցնում են գերխոնավ ն ճահճային հողերի կարգավիճակին ն հարթավայրային պայմաններում կարող են հասնել ջրածածկված ընդհանուր մակերեսի 109-ին: Ջրի ողողիչ-քայքայիչ գործունեության հետնանքով հողերի ն էկոհամակարգերի ոչնչացում է տեղի ունենում նան ջրամբարի ափերի ձնավորման ժամանակ: Ողողման գործընթացները սովորաբար շարունակվում են տասնամյակներ, ընդգրկելով մեծ զանգվածով հողագրունտներ, որով աղտոտվում են ջրերը, տղմապատվում ջրամբարը: Ջրամբարների կառուցման հետնանքով խախտվում է գետերի հիդրոլոգիական ռեժիմը, փոփոխվում` էկոհամակարգին բնորոշ հիդրոբիոտների տեսակային կազմը (աղյուսակ 14.3): Ջրամբարներում դիտվում է ջրի ջերմաստիճանի կտրուկ բարձրացում ն դրա հետնանքով թթվածնի կորուստ, ինտենսիվ բազմանում են ջրային բույսերը, որոնցից կապտա-կանաչ ջրիմուռները թունավոր են: Խիստ դանդաղում է ջրերի թարմացումը ն դրա հետ կապված` ինքնամաքրումը: Ջրի որակի վատացումը հանգեցնում է նրա մեջ ապրող բնակիչների ոչնչացմանը: Բարձրանում է ձկնային վտառի հիվանդացությունը, հելմինթային մակաբույծներով վարակվելու աստիճանը: Խախտվում են ձկների տեղաշարժի ուղիները, քայքայվում կերահանդակները, ձվադրավայրերը, ընկնում է ջրային կենդանիների համային որակը: Գետերի ջրերը տեղափոխող ն փոխանցողից վերածվում են կուտակող միջավայրի: Ջրամբարներում կուտակվող նյութերից առանձնապես վտանգավոր են ծանր մետաղները, ռադիոնուկլիդները, շատ թունավոր քիմիկատներ:

Ջրամբարները զգալի ազդեցություն են թողնում մթնոլորտային գործընթացների վրա: Օրինակ, չորային (արիդ) շրջաններում ջրամբարների հայելուց ջրի գոլորշիացումը տասնյակ անգամ գերազանցում է համարժեք ցամաքից գոլորշիացմանը, որն իջեցնում է մթնոլորտի ջերմաստիճանը ն ավելացնում մառախուղների հնարավորությունները: Ջրամբարների ն նրանց հարակից ցամաքային տարածքների ջերմային հաշվեկշիռների տարբերությունը նպաստում է տեղային քամիների առաջացմանը, եղանակի փոփոխությանը ն էկոհամակարգերի հերթափոխին: Շատ տեղերում ջրամբարների ազդեցությամբ տեղի է ունենում գյուղատնտեսության ուղղության փոփոխություն, որովհետն օդի խոնավության բարձրացման հետ մեկտեղ բարձրանում է բույսերի հիվանդությունների ինտենսիվությունը, վատանում է արտադրանքի որակը: Լեռնային պայմաններում, ՀէԿ-երի կառուցման ժամանակ շրջակա միջավայրի պահպանման վրա կատարվող ծախսերը զգալիորեն քիչ են, որովհետն ջրամբարների զբաղեցրած տարածքները փոքր են: Սակայն սեյսմիկ վտանգի տեսակետից ռիսկայնության աստիճանը բարձր է: Լեռնային ջրամբարները կարող են խթանել երկրաշարժեր, բարձրացնել սողանքային երնույթների հավանականությունը, աղետալի ազդեցություններ ունենալ շրջակա միջավայրի վրա ամբարտակների քայքայման ն փլուզումների դեպքում: Օրինակ, 1960թ. Հնդկաստանի Գուջարաթ նահանգում ՀէԿ-ի ամբարտակի ճեղքման հետնանքով առաջացած ջրային հոսքի զոհ դարձավ 15 հազար մարդ: Հիդրոէնեգետիկական օբյեկտները կառուցվում են երկարատն (տասնյակ ն հարյուրավոր տարիներ) ժամանակի համար, ն այդ ընթացքում բնական գործընթացները զգալի փոփոխությունների չեն ենթարկվում: Բնական ջրահոսքի տեղում առաջանում է տեխնածին օբյեկտ` բնական գործընթացների արհեստական կարգավորմամբ, որտեղ մեծ նշանակություն է ստանում տեխնածին ն բնական բաղադրիչների հարաբերակցության խնդիրը: էկոլոգիական տեսակետից տարածքների ջրածածկման նվազեցման արդյունավետ եղանակ է համարվում ՀէԿ-երի թվի ավելացումը` գետի երկայնքով, որը հանգեցնում է նան յուրաքանչյուր կայանի հզորության նվազման: Սակայն այս մոդելը շրջակա միջավայրին ամենաքիչ վնաս հասցնողն է: Մեծ ջրամբարներում էվտրոֆացման գործընթացները ն ջրահոսքի դանդաղումն այն աստիճանի կարող է

հասնել, որ նման պայմաններում ձկների գոյությունը բացառվում է: Բացի դրանից, ջրամբարների հատակում մշտապես կուտակվող մեռած բուսազանգվածի փտելու հետնանքով մեծ քանակությամբ ջերմոցային գազեր (ՇՒ4, ՇՕ2, NՒ4 ն այլն) են արտանետվում մթնոլորտ: ՀէԿ-երի ուղղակի ն անուղակի ազդեցության գոտում մոնիտորինգային դիտարկումները համակողմանիորեն տարվում են բոլոր ուղղություններով` ջրամբարի, ջրամբարի հարակից հողատարածքների ն էկոհամակարգերի փոփոխությունների արձանագրմամբ:

14.3 Միջուկային էներգետիկայի էկոլոգիական հիմնախնդիրները Միջուկային էներգետիկան ներկայումս համարվում է էլեկտրաէներգիայի ստացման առավել հեռանկարային ճյուղերից մեկը: Դա կապված է թե՛ միջուկային վառելանյութի հարաբերականորեն մեծ պաշարների, ն թե՛ շրջակա միջավայրի վրա թողած համեմատաբար թույլ ազդեցության հետ: Ատոմակայանների մեծ առավելություններից մեկն էլ այն է, որ անկախ միջուկային ռեսուրսների հանքավայրերի տեղակայումից, միջուկային վառելիքից էլեկտրաէներգիա կարելի է ստանալ ցանկացած տեղում, քանի որ դժվար չէ նման փոքրածավալ էներգակիրների տեղափոխումը: Բավական է նշել, որ 0,5կգ միջուկային վառելիքը կարող է տալ այնքան էլեկտրաէներգիա, որքան ստացվում է ՋէԿ-ում 1000տ ածխի այրումից: Հայտնի է, որ ատոմակայաններում էլեկտրաէներգիայի ստացման հիմքում ընկած գործընթացները` ռադիոակտիվ միջուկների տրոհման ռեակցիաները շատ ավելի վտանգավոր են, քան ՋէԿ-երում վառելիքի այրումն է: Հենց դրա համար էլ արդյունաբերության զարգացման պատմության մեջ մարդն առավելագույն անվտանգության սկզբունքը կիրառում է միջուկային էներգետիկայում: Բոլոր երկրներում ատոմակայանների շահագործման բազմամյա փորձը ցույց է տալիս, որ ԱէԿ-երը շրջակա միջավայրի վրա էական խիստ նկատելի ազդեցություն չեն ունենում: Մինչն 1998թ. ձեռք բերումների մակարդակով դրանց շահագործման միջին ժամանակը կազմել է 20 տարի: Ատոմակայանների հուսալիությունը, անվտանգությունը ն տնտեսական արդյունավետությունը հիմնվում է ոչ միայն այդ կառույցների գործընթացների խիստ կանոնակարգման ն կարգավորման, այլն շրջակա միջավայրի վրա թողած նվազագույն ազդեցության վրա: Աղյուսակ 14.4-ում բերված են ՋէԿ-երում ն ԱէԿ364

երում նույն հզորության էլեկտրաէներգիա ստանալու համար ծախսվող վառելանյութի ն շրջակա միջավայր արտանետվող աղտոտիչների համեմատական տվյալները: Աղյուսակ 14.4 Վառելանյութի ծախսը ն շրջակա միջավայրի աղտոտումը 1000ՄՎտ հզորության էլեկտրաէներգիա ստանալու դեպքում (Տ.Ա.Խվան, 2003) Միջավայրի վրա ազդող գործոնները

ՋէԿ

ԱէԿ

Վառելանյութ

3,5մլն տ ածուխ

1,5տ ուրան կամ 1000տ հանքաքար

Թափոններ` այդ թվում ածխաթթու գազ ՏՕ2 ն այլ միացություններ Մոխիր Ռադիոակտիվ նյութեր

10մլն տ 400 հազ. տ 100 հազ. տ -

2տ

Ատոմային էներգետիկան բոլոր ցուցանիշներով առավելություն ունի օրգանական վառելանյութի էներգետիկայի նկատմամբ: Եթե նորմալ աշխատող ատոմակայանները շրջակա միջավայրի վրա ունեն սահմանված նորմայից ն բնական ֆոնից ցածր ռադիոակտիվ ազդեցություն, ապա ածխով, մազութով ն բնական գազով աշխատող ջերմաէլեկտրակայանների ազդեցությունը բազմաբնույթ է` թթվային անձրններ, ջերմոցային էֆեկտ, աղտոտում, էկոհամակարգերի դեգրադացիա, կենսաբազմազանության կրճատում ն այլն: Նույնիսկ ռադիոակտիվ տարրերի արտանետումներն ԱէԿ-երից 2-4 անգամ ավելի քիչ են, քան նույն հզորության ՋէԿ-երից: Ատոմակայանների կառուցումն աշխարհում չի դադարում: 2000թ. տվյալներով աշխարհում շահագործվում են 436 էներգաբլոկներ, որոնց ընդհանուր հզորությունը կազմում է 335ԳՎտ (1 ԳՎտՀ1000 ՄՎտՀ10 Վտ): Գործող ատոմային կայաններն ապահովում են էներգիայի համաշխարհային արտադրության 179-ը, իսկ պահանջարկի` 79-ը: Արնմտյան Եվրոպայում ատոմակայանները տալիս են օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի 509-ը: Ներկայումս եթե աշխարհում գործող բոլոր ատոմակայանները փոխարինվեն ջերմաէլեկտրակայաններով, ապա լրացուցիչ մթնոլորտ

կարտանետվի մինչն 2,3մլդ տոննա ՇՕ2, 80մլն տ ՏՕ2 ն 35մլն տ ազոտի օքսիդներ: Օրգանական վառելանյութերի այրման ժամանակ մթնոլորտ են արտանետվում մեծ քանակությամբ ռադիոիզոտոպներ (հիմ226 նականում RՅ, որի կիսատրոհման պարբերությունը 1600 տարի է): Ատոմակայանները կառուցվում են խոշոր քաղաքներից 30-40կմ հեռու: Դրանց շուրջը ստեղծվում է սանիտարապաշտպանական գոտի, որտեղ արգելվում է մարդկանց բնակությունը: Ատոմակայանի կառույցը բաժանված է մի քանի գոտիների: Խիստ ռեժիմի գոտում հնարավոր է իոնացնող ճառագայթների ազդեցություն անձնակազմի վրա, օդի ն սարքավորումների մակերնույթների ռադիոակտիվ աղտոտում: Ազատ ռեժիմի գոտում ռադիոճառագայթման ազդեցությունն ամբողջապես բացառված է: Գոտիների միջն ուղիղ հաղորդակցություն չկա: Նյութերի, սարքավորումների, սարքերի տեղափոխումը խիստ ռեժիմի գոտի իրականացվում է առանձին մուտքերով ն տրանսպորտային ճանապարհներով: Մարդկանց մուտքն այստեղ կատարվում է միայն սանիտարական անցակետի միջոցով: Ատոմային էլեկտրակայանների անվտանգության ապահովման հիմնական խնդիրն այն է, որ ժամանակին հուսալիորեն տեղայնացվեն ռադիոակտիվ տրոհման նյութերն ու բեկորները ինչպես նորմալ շահագործման ժամանակ, այնպես էլ հնարավոր վթարների, անձնակազմի սխալ գործողությունների կամ բնական աղետների դեպքում: Անվտանգության լիակատար երաշխիքի համար սովորաբար նախատեսվում են մի քանի պաշտպանիչ արգելապատնեշներ, որոնք հնարավորություն են տալիս մեկուսացնելու ռադիոակտիվ նյութերի ն իոնացնող ճառագայթների ելքը դեպի մթնոլորտ, ինչպես նան արտաքին աշխարհի հետ հաղորդակցվող ջրային ռեսուրսներ: Ատոմակայաններում օգտագործվում են երկու տիպի ռեակտորներ` ջրային էներգետիկ ն մեծ հզորության ուրանա-գրաֆիտային եռացող: Ջրային էներգետիկ ռեակտորով ատոմակայաններում ռադիոակտիվության հիմնական աղբյուրը հանդիսանում է առաջին շղթայի ջուրը, որի մեջ ջերմահեռացնող տարրերի պատյանի արատներից թափանցում են տրոհման բեկորներն ու կառուցվածքային նյութերի կոռոզիայից ակտիվացված միացությունները: Իսկ ուրանագրաֆիտային ռեակտորների դեպքում ներթափանցող ճառագայթման աղբյուր են հանդիսանում ինչպես ջերմահեռացնող տարրերի պատյանը` տրոհման արտադրանքի հետ միասին, այնպես էլ ռեակ366

տորի կոնստրուկցիայի բոլոր մասերը` առաջին շղթայի սարքավորումները, ջերմակիրը, ռադիոակտիվ գազերն ու աերոզոլները: Դրա համար էլ ԱէԿ-ների ռադիոակտիվ բոլոր սարքավորումները մեկուսացված են կենսաբանական պաշտպանիչ շերտով, որը նվազեցնում է նեյտրոնային ն γ-ճառագայթման ինտենսիվությունը` մինչն թույլատրելի աստիճան: Ատոմակայանների ռադիոակտիվ արտանետումների ցածր մակարդակն ապահովվում է կատարելագործված ֆիլտրող տեխնոլոգիաներով: Ռադիոակտիվ գազերն ուղղվում են աերոզոլային ածխային ֆիլտրերից ն գազհոլդերներից կազմված մաքրման համակարգ, որտեղ դրանք պահվում են մինչն կարճ կյանքի տնողություն ունեցող ռադիոնուկլիդների տրոհման ավարտը ն միայն դրանից հետո արտանետվում մթնոլորտ: Օդային միջավայրի ճառագայթային իրադրությունը վերահսկվում է տարբեր հեռավորությունների վրա` ԱէԿերից մինչն 60կմ շառավղով, ընդ որում արտաքին դոզավորման ծառայությունը բոլոր կետերում վերցնում է նան հողի, ջրի ն բուսականության նմուշներ: Ատոմակայաններում նախատեսվում են համապատասխան միջոցառումներ` ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված հոսքաջրերի արտահոսքը լրիվ բացառելու համար: Թույլատրվում է ջրավազանների մեջ բաց թողնել խիստ որոշակի քանակի մաքրված ջուր, որի մեջ ռադիոնուկլիդների խտությունը չի գերազանցում խմելու ջրի ռադիոակտիվությունը: Ատոմակայաններում արտադրվող միավոր էներգիայի հաշվով շրջակա միջավայր է արտանետվում ավելի շատ ջերմություն, քան նույն պայմաններում` ջերմակայաններից: Ռուսաստանի Դաշնությունում օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի 159-ը (2005թ. դրությամբ 30 էներգաբլոկ) ստացվում է ատոմակայաններից, ընդ որում` 309-ով էժան, քան ՋէԿ-երից ստացվածն է: Գնահատելով ատոմային էներգետիկայի համաշխարհային զարգացման հեռանկարները, ջերմաէներգետիկայի գլոբալ հիմնախնդիրների հետ առնչվող միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունները գտնում են, որ 2010-2020թթ. նորից ակտիվանալու են ատոմակայանների կառուցման աշխատանքները: Ըստ կանխատեսումների 21րդ դարի կեսին աշխարհի մոտ 50 երկրներ կունենան սեփական ատոմակայաններ, ընդ որում 2020թ. աշխարհի ատոմային էներգետիկայի ընդհանուր հզորությունը կկազմի 570ԳՎտ, իսկ 2050 թվականին` 1100ԳՎտ:

14.4 Ոչ ավանդական էներգետիկայի էկոլոգիական հիմնախնդիրները Ներկայումս մարդկության կողմից օգտագործվող հիմնական էներգառեսուրսներն են օրգանական վառելանյութի, ջրի ն ատոմի միջուկի էներգիան: Դրանց բացասական ազդեցությունները շրջակա միջավայրի վրա նվազեցնելու հետ մեկտեղ ուսումնասիրվում են այլընտրանքային եղանակներով էներգիայի ստացման հնարավորությունները: Սրանց թվին են պատկանում քամու, արնի, երկրաջերմային (գեոթերմալ ջրերի) ն ծովի ալիքների էներգիան, որոնք համարվում են անսպառ ն էկոլոգիապես մաքուր էներգառեսուսներ: Վերջին տարիներին մեծ հրատապություն են ձեռք բերել նան օրգանական թափոններից ստացվող կենսագազի ն ջրածնային էներգիան, որոնք նույնպես էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման ուղղվածություն ունեն: ՄԱԿ-ի շրջանակներում 1992թ. Ռիո-դե-Ժանեյրոյում կայացած շրջակա միջավայրի ն զարգացման կոնֆերանսի ն 2002թ. Յոհանեսբուրգում կայացած կայուն զարգացման համաշխարհային գագաթաժողովի արդյունքների համաձայն մշակվեցին մի շարք բնապահպանական կոնվենցիաներ, որոնք հիմնականում ուղղված էին մթնոլորտի աղտոտվածության պատճառով երկիր մոլորակի կլիմայի փոփոխության հիմնախնդրի լուծմանը: Հատկապես կարնորվում է այլընտրանքային վերականգնվող էներգիայի զարգացման խթանումը ն նրա ներդրումը տնտեսության մեջ: Հայաստանի նման երկրի համար, որը հարուստ չէ հանածո վառելիքաէներգետիկ պաշարներով ն գտնվում է անբարենպաստ աշխարհաքաղաքական պայմաններում ու տնտեսական շրջափակման մեջ, էներգետիկայի ոլորտում իրավական ակտերի ն նորմերի ընդգրկումը մեկ միասնական օրենքում հնարավորություն է տալիս ամրապնդելու պետության հետագա էներգետիկ անկախությունը ն անվտանգությունը: Այստեղ կարնորվում է ինչպես էներգախնայողության հիմնախնդիրը, անպես էլ, առավել նս, վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման հեռանկարը հանրապետությունում (Վ.Օդաբաշխյան, Ս.Խաչատրյան, 2007): Հայաստանի Հանրապետությունը ստորագրել է «Ռիոյի հռչակագիրը» ն դրան կից փաստաթղթերի մեծ մասը, Յոհանեսբուրգի գագաթաժողովի որոշումները, վավերացրել է ՄԱԿ-ի Կլիմայի

փոփոխության շրջանակային կոնվենցիան (ՄԱԿ ԿՓՇԿ, 1993թ. մայիս) ն Կիոտոյի արձանագրությունը (ԿԱ, 2002թ. դեկտեմբեր): 1998թ. հոկտեմբերին ՄԱԿ-ի կողմից ՍNDՔ շրջանակներում Հայաստանը ներկայացրեց Առաջին ազգային զեկույցը: Իսկ արդեն 2007թ. ՀՀ կառավարությունն ընդունեց ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության (ՍՏՃ|D) օգնությամբ մշակված «Հայաստանի Հանրապետության էներգիախնայողության ն վերականգնվող էներգետիկայի ազգային ծրագիրը»: Հողմաէներգետիկան հանդիսանում է էներգիայի ամենահին աղբյուրներից մեկը: Հարյուրավոր տարիների ընթացքում քամին օգտագործվել է ալրաղացներում, փայտի սղոցարաններում, ջրմուղ համակարգերում ն այլն: էլեկտրաէներգիա ստանալու նպատակով քամու օգտագործման ուղղությամբ հետաքրքրությունը վերջին տարիներին գնալով մեծանում է: Ներկայումս արդեն փորձարկվել են տարբեր հզորության հողմաշարժիչներ` ընդհուպ մինչն հսկա հողմագեներատորներ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ օդի ինտենսիվ շարժման շրջաններում հողմագեներատորները լիովին կարող են էլեկտրաէներգիայով ապահովել տեղական պահանջները: Միաժամանակ հայտնի է դարձել, որ հսկա հողմագեներատորները դեռնս իրենց չեն արդարացնում` սարքավորումների ն կառույցի թանկության, ուժեղ թրթռոցի, աղմուկի, ինչպես նան շուտ շարքից դուրս գալու հետնանքներով: Ավելի շահավետ են ոչ մեծ հզորության հողմատուրբինային համալիրները, որոնք միավորված են մեկ համակարգի մեջ: Նախկին ԽՍՀՄ-ում առաջին հողմակայանը կառուցվել է Կուրսկի մոտակայքում 1929-1930թթ., 8կՎտ հզորությամբ` ըստ ճարտարագետներ Ա.Գ.Ուֆիմցնի ն Վ.Պ.Վետչինկինի նախագծի: Մեկ տարի անց Ղրիմում կառուցվում է ավելի խոշոր 100կՎտ հզորությամբ հողմաէլեկտրակայան, որն այդ ժամանակաշրջանի չափանիշներով ամենախոշորն էր աշխարհում: Այն հաջողությամբ աշխատել է մինչն 1942թ. ն քանդվել է 2-րդ Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Հողմակայանների ստեղծման գործում զգալի հաջողություններ են արձանագրվել արտասահմանում: Արնմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում` Ֆրանսիայում, Դանիայում, Գերմանիայում կառուցվել են բազմաթիվ հողմակայաններ, որոնց հզորությունը 100կՎտ-ից հասնում է մինչն 3ՄՎտ: Սակայն հողմաէներգետիկան ամենալայն զարգացումը ստացել է ԱՄՆ-ում: Դեռնս 1941թ. Միացյալ Նահանգներում կառուցվել է

իր ժամանակի ամենամեծ հողմակայանը 1250կՎտ հզորությամբ: Հետագայում դրանց թիվն անընդհատ աճել է, ն ներկայումս բոլոր հողմակայանների ընդհանուր հզորությունը հասնում է 1500ՄՎտ, ընդ որում ամենամեծ կայանի հզորությունը հասնում է 4ՄՎտ: Դանիայում հողմակայաններն արտադրում են երկրում օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի 39-ը: Դրանք զգալի հզորություն են ձեռք բերել Շվեդիայում, Հոլանդիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում: Հողմակայանները որնէ թափոն չեն առաջացնում ն չեն աղտոտում շրջակա միջավայրը: Սակայն դրանք շրջակա միջավայրի վրա ունեն յուրահատուկ ազդեցություն ն մեծ տարածքներ են զբաղեցնում: Աշխատող հողմակայանին ցանկալի չէ շատ մոտենալ, ընդ որում ցանկացած ուղղությամբ, որովհետն քամու ուղղության փոփոխության հետ միասին փոխվում է նան ռոտորի պտտման առանցքը: Հողմասարքերը չի կարելի տեղադրել մեկը մյուսի նկատմամբ մոտ հեռավորությունների վրա` միմյանց աշխատանքը չխանգարելու համար: Հողմապտուտակների հեռավորությունը մեկը մյուսից պետք է երեք անգամ գերազանցի նրանց բարձրությունը: Պետք է նկատի ունենալ նան այն հանգամանքը, որ գործող հողմագեներատորներն ու հողմապտուտակներն ինֆրաձայնային (16Հց-ից փոքր) զգալի աղմուկ են առաջացնում, որը վնասակար ազդեցություն ունի մարդու վրա: Շատ երկրներում (Իռլանդիա, Անգլիա ն այլն) բնակիչները հաճախ են բողոքում բնակավայրերին ն գյուղատնտեսական հողատեսքերին մոտիկ կառուցված հողմակայաններից: Սակայն նման կառույցների համար ազատ տեղ գրեթե չի մնացել ողջ Եվրոպայում: Առաջարկվում են հողմակայանների նոր նախագծեր, մասնավորապես, բաց ծովում տեղադրվող հողմապտուտակներով: Շվեդիայում մշակվել է նոր նախագիծ, որը նախատեսում է 90մ բարձրությամբ աշտարակներով ն 80մ երկարությամբ պտուտաթներով 300 հողմապտուտակներ տեղադրել Բալթիկ ծովում: Այդ կայաններից յուրաքանչյուրի կառուցման համար կծախսվի 10մլն դոլար, իսկ բոլորը միասին կապահովեն Շվեդիայում օգտագործվող էներգիայի ընդամենը 29-ը: Մինչ այդ, ներկայումս ծովափից 250մ հեռավորության վրա կառուցվում է 200կՎտ հզորությամբ հողմակայան, որի արտադրած հոսանքը ափ է հասնելու ստորջրյա մալուխի միջոցով: Պետք է նշել նան, որ ջրում տեղադրվող այդ սարքերը բացասական մեծ ազդեցություն ունեն նան նավարկության ն ձկնորսության վրա: Հողմապտուտակները վախեցնում են թռչուններին ն մյուս

կենդանիներին` խախտելով բնականոն կենսակերպը, տեղաշարժի ուղղությունները, պարտադրելով փոխել բազմացման ավանդական վայրերն ու բնակատեղին: Բնության պահպանության մի շարք միություններ նշում են, որ շատ չվող թռչուններ, հողմապտուտակներից խուսափելու նպատակով, ստիպված փոխում են իրենց երթուղին: Որոշ դեպքերում թռչունների էկոլոգիական պայմաններն ապահովելու համար դադարեցրել են հողմակայանների աշխատանքը: Հայաստանում հողմաէներգետիկան գտնվում է զարգացման սկզբնական փուլում: Չնայած այստեղ առկա հողմաէներգետիկական ռեսուրսների մեծ ներուժին ն միջազգային ընկերությունների շահագրգռվածությանը, հողմաէլեկտրակայանների կառուցման հետ կապված ծրագրերի մեծ մասը դեռնս չի իրականացել, թեպետ 1999 թվականից հողմային էներգիայի գնահատման աշխատանքներ են տարվել: Հողմաէներգետիկայի ներուժի ճշտման ուղղությամբ ՀՀ էներգետիկայի նախարարության ն ՍՏՃ|D-ի, ինչպես նան ԱՄՆ Վերականգնվող էներգիայի ազգային լաբորատորիայի հովանավորությամբ «Զոդվինդ» ընկերության կողմից մշակվել է Հայաստանի «Հողմաքարտեզ» («Քամու ատլաս»): Ավարտական փուլում են նան Հայաստանի հողմաէլեկտրաէներգիայի հեռանկարային շրջանների գնահատումը ն տվյալ շրջաններում հողմակայանների տեղադրման արդյունավետության գնահատումը: Արդեն շահագործման է հանձնվել Պուշկինի լեռնանցքի տարածքում տեղակայված տարածաշրջանի առաջին 2,6 ՄՎտ հզորության հողմակայանը, որն իրականցվել է Հայաստան-Իրան միջպետական ծրագրի շրջանակներում: Այն ապահովում է տարեկան շուրջ 5 մլն կիլովատ էլեկտրաէներգիա: Հարկ է նշել նան, որ ծրագրված է 20 ն 80 ՄՎտ հզորությամբ հողմակայանների նախագծերի իրականացում: Չնայած Հայաստանում հողմաէներգետիկայի զարգացման նկատմամբ արտասահմանյան կազմակերպությունների մեծ հետաքրքրությանը, վերարտադրվող էներգետիկայի այս բնագավառը դեռնս աչքի չի ընկնում ներդրողներով: Պետք է նշել նան, որ այս տեխնոլոգիան բավականին թանկ է. ըստ 2007թ. ՍՏՃ|D-ի մշակած ծրագրի` Հայաստանում հողմաէներգետիկ կայանի տեղադրման արժեքը 1կվտ հզորության դեպքում կազմում է շուրջ 1000-1300 ԱՄՆ դոլար, ն մինչն 2020թ. տեղադրվելիք հողմակայանների գումարային հզորությունը 100Մվտ հասցնելու համար կպահանջվի ներդնել 100-130մլն դոլար:

Արնային էներգիայի օգտագործումն անհերքելի առավելություններ ունի ավանդական էներգառեսուրսների նկատմամբ: Այն բացարձակապես մաքուր էներգիայի տեսակ է, որը չի աղտոտում շրջակա միջավայրը ն նրա օգտագործումը կենսաբանական որնէ վտանգ չի ներկայացնում: Արնային էներգիայի մեծամասշտաբ օգտագործումը մեր մոլորակի վրա չի կարող խախտել էվոլյուցիայի ընթացքում ստեղծված էներգետիկ հաշվեկշիռը: Արեգակը էներգիայի գործնականորեն անսպառ աղբյուր է ն վաղուց որպես այդպիսին ծառայում է մեր մոլորակի կենսաբանական բոլոր ֆունկցիաներին` ուղղակի տաքացման, ֆոտոսինթեզի իրականացման, ջրի շրջապտույտի, օդային հոսանքների շարժման գործընթացներին ն այլն: Առանձին էներգետիկական հիմնախնդիրների լուծման համար արնային էներգիայի օգտագործումը ոչ միայն հեշտ է ու անվտանգ, այլն իրագործելի է աշխարհի ցամաքային ն ջրային տարածքների մեծ մասում: ԱՄՆ-ում արտադրվող էներգիայի 259-ը ծախսվում է բնակարանների ջեռուցման ն տաք ջրամատակարարման վրա: Հյուսիսային երկրներում, այդ թվում Ռուսաստանում, նույն նպատակներով ավելի շատ էներգիա է ծախսվում: Եվ առաջին հերթին հենց այս խնդիրն է, որը կարելի է լուծել արնի էներգիայի հաշվին, որովհետն ջեռուցումը ն տաք ջրամատակարարումը հանդիսանում են ցածր ջերմաստիճանային գործընթացներ ն կարող են իրականացվել համեմատաբար պարզ տեխնիկական միջոցներով: Դրանք արդեն կիրառվում են հարավային կլիմայական գոտիներում: Արնային էներգիայի յուրացման ամենատարածված միջոցներից է տարբեր տեսակի կոլեկտորների օգտագործումը: Պարզագույն կոլեկտորն իրենից ներկայացնում է մուգ գույնի մակերնույթ, որը կլանում է արնի ջերմային էներգիան, այն փոխանցելով կուտակիչին ն պահպանող սարքավորման: Վերջիններս կարող են լինել մեկ միասնական ամբողջության մեջ: Կոլեկտորները տեղադրվում են ջերմոց հիշեցնող թափանցիկ խցերի մեջ: Ավելի պարզ կառուցվածք ունեն պասիվ տիպի տաքացուցիչ համակարգերը, որտեղ ջերմության շրջապտույտն իրականացվում է կոնվեկցիոն հոսքերով` տաքացած օդը կամ ջուրը բարձրանում է վեր, տեղը զիջելով սառն էներգակրին: Որպես այսպիսի համակարգի օրինակ կարող են ծառայել արնահայաց մեծ պատուհաններով շինությունները, որտեղ ջրատաքացուցիչներին հաջորդում են ջերմությունը պահպանող մեկուսիչ սարքերը: Դրանց դերը մեծ է

հատկապես գիշերային ժամերին: Արնի ճառագայթային էներգիայի փոխարկումը էլեկտրաէներգիայի կատարվում է ֆոտոէլեմենտների միջոցով` ուղղակիորեն, առանց որնէ միջնորդ օղակի: Արնի ճառագայթման հզորությունը երկրի մակերնույթին գնահատվում է 20մլրդ կվտ/ժ, իսկ տարեկան հոսքը համարժեք է 1,2·10 տ պայմանական վառելիքի էներգիայի: Համեմատության համար կարելի է նշել, որ օրգանական վառելանյութի համաշխարհային պաշարները կազմում են ընդամենը 6·10 տ պայմանական վառելիքի համարժեք: Արնային էլեկտրակայաններում էլեկտրաէներգիայի խոշորամասշտաբ արտադրությունն ունի որոշակի դժվարություններ` պայմանավորված միավոր մակերեսին բաժին ընկնող էներգիայի փոքր խտությամբ: Այդ խնդիրը լուծելու համար կատարվում է ճառագայթների հավաքում բավականին թանկ օպտիկական սարքերով, որոնց զբաղեցրած մակերեսը կարող է հասնել մի քանի տասնյակ քառակուսի կիլոմետրի: Ֆոտոէլեմենտների կիրառման հիմնական դժվարությունը կապված է նրանց թանկության ն մեծ տարածքներ զբաղեցնելու հետ, որը սակայն ինչ-որ չափով կարելի է հաղթահարել բյուրեղական փոխակերպիչները սինթետիկ նյութերով փոխարինելու, իսկ մարտկոցները` տանիքներին տեղադրելու միջոցով: Փոքր քանակի էլեկտրաէներգիա ստանալու համար ֆոտոէլեմենտի օգտագործումը տնտեսապես նպատակահարմար է, ն ներկայումս շատ կենցաղային սարքեր աշխատում են այդ էներգիայով (օրինակ` հովացուցիչները, փոքր ոռոգման համակարգերը, հեռուստացույցները, փարոսները ն այլն): Արեգակնային էներգիայի կիրառման բնագավառում Հայաստանն ունի զգալի առավելություն, այն գտնվում է հասարակածային գոտուն մոտ: Հայաստանի տարբեր վայրերում արնի ճառագայթման գումարային ցուցանիշը կազմում է 1600-1800կՎտ ժամ/մ , որը հնարավորություն է տալիս լայնորեն օգտագործելու արեգակնային էներգիան: Եվ թեպետ Հայաստանում ֆոտոէլեկտրական մարտկոցներ արտադրող ընկերություններ չկան, սակայն մի քանի կազմակերպություններ այդ ուղղությամբ լուրջ հետաքրքրություններ ունեն: Ծովային ալիքների ն երկրաջերմային ջրերի էներգիան անսպառ ու վիթխարի է: Երեք մետր բարձրության ալիքն ափին հարվածելու ժամանակ 1մ մակերեսի վրա միջին հաշվով ունենում է 90կՎտ էներգիայի հզորություն: Սակայն այս էներգիայի գործնական իրացումը չա373

փազանց մեծ դժվարությունների հետ է կապված, ն մեր ժամանակներում այն շատ քիչ է օգտագործվում` անհամեմատ բարձր թանկության պատճառով: էկոլոգիական տեսակետից ծովի ալիքների էներգիայի լայնամասշտաբ օգտագործումը որնէ բացասական ազդեցություն չի կարող ունենալ շրջակա միջավայրի վրա: Միաժամանակ պետք է նշել, որ ալեկոծությունը ն տեղատվությունը պարբերական երնույթներ են ն կապված են Երկրի նկատմամբ Լուսնի գրաված դիրքի ն շարժման հետ, թեպետ ինչ-որ չափով մշտական ալեկոծություն առկա է: Անհամեմատ ավելի իրատեսական է երկրաջերմային (գեոթերմալ) ջրերի էներգիայի օգտագործումը: Տվյալ դեպքում ջերմության աղբյուր են հանդիսանում երկրի ընդերքում տաքացած ջրերը: Աշխարհի մի շարք վայրերում այդպիսի ջրերը հեյզերների տեսքով դուրս են գալիս երկրի մակերնույթ: Երկրաջերմային էներգիան կարելի է օգտագործել ինչպես ջերմության ձնով, այնպես էլ էլեկտրական էներգիա ստանալու համար: Փորձեր են կատարվում նան օգտագործելու երկրի ընդերքի պինդ ապարների տաքությունը, որը կարելի է իրականացնել այդ շերտերի մեջ սառը ջուր մղելու ն տաքը դուրս հանելու միջոցով: Ներկայումս աշխարհի մի շարք քաղաքների, ինչպես օրինակ Իռլանդիայի մայրաքաղաք Ռեյկյավիկի, բնակարանային ջեռուցումը ն տաք ջրամատակարարումը կատարվում է ընդերքի տաք ջրերով: 1980ական թվականների սկզբում երկրաջերմային էլեկտրակայանների կողմից աշխարհում արտադրվել է 5000ՄՎտ էլեկտրաէներգիա (մոտավորապես 5 ԱէԿ-երի չափ): Ռուսաստանում երկրաջերմային ջրերի զգալի ռեսուրսներ կան Կամչատկայում, սակայն դրանց քիչ մասն է օգտագործվում: Նախկին ԽՍՀՄ-ում երկրաջերմային ջրերի հաշվին ստանում էին ընդամենը 20ՄՎտ էլեկտրաէներգիա: Երկրի խորքային ջերմության օգտագործումը մեծ առավելություններ ունի մյուս էներգառեսուրսների նկատմամբ: Երկրաջերմային էներգահամակարգերը կարող են աշխատել տասնյակ տարիներ, շահագործման հանձնելուց որոշ ժամանակ անց այդ ջերմության հաշվին ստացված էներգիայի ինքնարժեքը համեմատելի է դառնում ՋէԿ-երից ն ԱէԿ-երից ստացված էներգիայի ինքնարժեքի հետ: Բացի այդ, երկրաջերմային էներգիայի ստացման բոլոր օղակները էկոլոգիապես բացարձակ մաքուր ու անվտանգ են շրջակա միջավայրի համար: Երկրաջերմային ջրերով աշխատող էլեկտրակայանները գործունեության սկզբունքով շատ քիչ են տարբերվում ՋէԿ-երից: Ընդերքի տաք ջրերն ունեն էներգետիկ բավականին մեծ ներուժ ն

գտնվում են տարբեր խորությունների վրա: Օրինակ, Կամչատկայում օ դրանց խորությունը 1200մ է, իսկ ջերմաստիճանը` 257 Շ, ն հնարավորություն կա այդտեղ ստանալու 350-500 ՄՎտ հոսանք: Աղյուսակ 14.5-ում բերված են ոչ ավանդական էներգառեսուրսների տնտեսական արդյունավետության համեմատական բնութագիրը: Աղյուսակ 14.5 Տարբեր եղանակներով էլեկտրաէներգիայի ստացման համեմատական բնութագիրը (Տ.Ա.Խվան, 2003) Կապիտալ ներդրման Միավոր հողատարածքից էլեկտրակայանի չափը միավոր քանակի ստացվող էներգիայի տիպը էներգիայի հաշվով քանակը, Վտ/մ Քամու 0,4 4,5 Արնային Երկրաջերմային Ատոմային

Գտնվելով լեռնահրաբխային գոտում` Հայաստանն ունի երկրաջերմային ռեսուրսների մեծ պաշարներ, որոնք կարող են օգտագործվել տարբեր նպատակներով: Դրանց ներուժի բացահայտման աշխատանքները սկսվել են դեռնս 1984 թվականից, Սիսիանի տարածքում, որտեղ օ մակերնութային ջրերի ջերմաստիճանը հասնում է 32 Շ-ի: Գիտահետազոտական աշխատանքների ընթացքում 920մ խորության օ վրա հայտնաբերվել են մինչն 99 Շ ջերմություն ունեցող երկրաջերմային աղբյուրներ: Բացահայտվել են նան ստորերկրյա տաք ջրերի օ օ օ ճեղքաերակային (Ջերմուկ` 64 Շ, Հանքավան 42 Շ, Արզական 54 Շ, օ օ օ Սիսիան 45 Շ, Մարտունի 52 Շ) ն շերտային (Ազատավան` 42 Շ, օ Սնաբերդ` 83 Շ) հանքավայրեր: 1988թ. հայ-ամերիկյան երկրահետազոտական կազմակերպության կողմից Գառնիի տարածքում հորատվել է «Ազատ 1» հորատանցքը ն 2280-2285մ խորություններում հայտնաբերվել է շերտային հանքավայր, բացահայտվել տվյալ տարածքի երկրաջերմային բաշխվածությունը: Սակայն ՀՀ-ում դեռնս չկան հատուկ նախագծեր, որոնք ուղղված կլինեն երկրաջերմային էներգիայի` որպես վերականգնվող էներգառեսուրսի, օգտագործմանը: Օրգանական թափոնների էներգիան Հայաստանում օգտագործվել է դեռնս վաղ ժամանակներից` աթարի կամ չորացրած գոմաղբի ձնով: էներգետիկ ռեսուրսների սղության պատճառով այդ աղբյուրն օգտագործվում է նան մեր օրերում: Ներկայումս Հայաստանում

տարեկան արտադրվում է շուրջ 2մլն տոննա գոմաղբ, որի մոտ 40-509ն օգտագործվում է որպես վառելիք` տները տաքացնելու ն գյուղական թոնիրներում հաց թխելու համար: Մեր օրերում հիմք է դրվել նան գոմաղբից կենսագազ ստանալու կեսատեխնոլոգիական եղանակը: Անցամքար գոմաղբն էկոլոգիապես անվտանգ ն լիարժեք օրգանական պարարտանյութ դարձնելու համար արդեն կիրառվում է մեթանոգենեզի եղանակը, որը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ճնշելու գոմաղբի ախտածին (պաթոգեն) ֆունկցիան, ոչնչացնելու մոլոխոտերի սերմերը ն կանխելու ազոտի կորուստը, այլն ստանալու արժեքավոր վառելիք` կենսագազը: Հայաստանում կենսագազից էլեկտրաէներգիա ստանալու գործընթացը սկզբնական փուլում է, չնայած այն վերջին տարիներին որոշակի թափ է ստացել: Այս տեխնոլոգիաներով հետաքրքրված են մի շարք արտասահմանյան ընկերություններ: 2002-2003թթ, կառուցվել է կենսագազի երկու կայան` 50 ն 25 մ ծավալ գազատարողությամբ: Նախագծված է Նուբարաշենի քաղաքային աղբանոցում կենսագազի ներուժի գնահատման ն կայանքների ստեղծման ծրագիր: Կենսագազի ստացման համար մեծ ներուժ ունեն խոզերի, խոշոր եղջերավոր անասունների ֆերմաներից ն թռչնաբուծական ֆաբրիկաներից ստացվող գոմաղբի պաշարները: Ներկայումս մոնիտորինգ է իրականացվում նան Հայաստանի այլ քաղաքների աղբանոցներում առկա մեթանի պաշարների գնահատման ուղղությամբ, վերլուծվում են դրանցից էներգիա ն պարարտանյութեր ստանալու հնարավորությունները: Ըստ 2007թ. ՍՏՃ|D-ի մշակած ծրագրի` Հայաստանի պայմաններում կենսագազի ներուժը 2006-2020թթ. համար գնահատվել է տարեկան 38մլն մ , որը պահանջում է 34,17մլն ԱՄՆ դոլարի ներդրում: Ստացված գազը կնվազեցնի ՇՕ2-ի համարժեք ջերմոցային գազերի արտանետումը տարեկան 544,6 հազար տոննայով: Աշխարհի մի շարք երկրներում գործնական կիրառություն է ստացել նան կենսազանգվածից ստացվող էներգիան: Կենսազանգվածը հատուկ աճեցված մշակաբույսերի կամ դրանց բերքահավաքից հետո առաջացող մնացորդի զանգվածն է, որը մշակվելով, օգտագործվում է վառելիք ստանալու համար, օրինակ` էթանոլը, կենսադիզելը ն առաջացող թափոններից` նան կենսագազը: Այս ուղղությամբ Հայաստանում իրական աշխատանքներ դեռնս չեն տարվում: Ջրածնային էներգետիկայի զարգացումը խիստ արդիական է

ամբողջ աշխարհում ն օժանդակվում է ինչպես տարբեր պետությունների կառավարությունների, այնպես էլ մասնավոր հատվածի կողմից: Ջրածնային էներգիայի նկատմամբ նման հետաքրքրությունը պայմանավորված է մի շարք առանձնահատկություններով. • ջրածնի այրումից առաջանում է ջուր (2Ւ2 + Օ2 Հ 2Ւ2Օ), • ջրածին ստանալու աղբյուրը` ջուրն, անսպառ է, • օգտագործելի է ամենուրեք (մեքենաներում, էլեկտրակայաններում, արբանյակներում, բնակելի շենքերում): Վառելիքային մարտկոցը էլեկտրաէներգիայի գեներատոր է, որն աշխատում է ջրածնի ն թթվածնի միջն էլեկտրաքիմիական ռեակցիայի հիման վրա: Դա էկոլոգիապես մաքուր պրոցես է, որի ընթացքում որպես թափոն արտադրվում է միայն մաքուր ջուր: Վառելիքային մարտկոցները կարելի է համարել վերականգնվող էներգիայի աղբյուր միայն այն դեպքում, եթե դրանցում օգտագործվող ջրածինը ստացվել է վերականգնվող աղբյուրների էներգիայի հաշվին: Օրինակ, շատ կարնոր է քամու ն արնային էներգիայի պահեստավորումը ջրածնի տեսքով` այդ աղբյուրների ընդհատվող բնույթը հաղթահարելու նպատակով: Սկզբունքն այն է, որ հողմակայանի կամ արեգակնային ֆոտոփոխակերպիչի արտադրած էլեկտրաէներգիայի ավելցուկը կարելի է ուղղել ջրի էլեկտրոլիզի իրագործմանը ն պահեստավորել ստացված ջրածինը: Իսկ քամու կամ արնի լույսի բացակայության պայմաններում կարելի է այրել ջրածինը` վառելիքային մարտկոցների միջոցով էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը շարունակելու համար:

ԳԼՈւԽ 15. էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

15.1 Ընդհանուր հասկացողություններ էկոլոգիական գնահատման համակարգի հիմքը կազմում են էկոլոգիական փորձաքննությունը ն շրջակա միջավայրի վրա ներգործությունների աստիճանի բացահայտումը: Նախատեսվող գործունեության էկոլոգիական գնահատման համակարգերն այսօր կիրառվում են գործնականորեն բոլոր երկրների ն շատ միջազգային կազմակերպությունների կողմից: էկոլոգիական գնահատումը (էԳ) հիմնված է պարզ սկզբունքի վրա` «ավելի հեշտ է ի հայտ բերել ն կանխել պլանավորման փուլում գտնվող որնէ գործունեության հնարավոր բացասական հետնանքները շրջակա միջավայրի վրա, քան հայտնաբերել ն ուղղել դրանք այդ գործունեության իրականացման փուլում»: էկոլոգիական գնահատումը կենտրոնանում է շրջակա միջավայրի վրա պլանավորվող գործունեության հնարավոր ազդեցության համակողմանի անալիզի վրա ն այդ անալիզի արդյունքները օգտագործում էկոլոգիական վնասի մեղմացման կամ կանխման համար (Վ.Մ.Պիտուլկո, 2004): էկոլոգիական փորձաքննությունը (Էոvirօոո6ոtՅl R6vi6w, Էոvirօոո6ոtՅl Էxք6rt R6vi6w, Էոvirօոո6ոtՅl ԷxՅոiոՅtiօո) նախատեսվող տնտեսական կամ այլ գործունեության էկոլոգիական պահանջներին համապատասխանության բացահայտումն է` շրջակա միջավայրի վրա անբարենպաստ ազդեցությունները կանխելու նպատակով: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի ցանկացած փոփոխությունն է, որն ամբողջապես կամ մասնավորապես կարող է լինել նախատեսվող, տնտեսական կամ այլ գործունեության արդյունք: Շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցություններ կարող են ունենալ նյութերի, էներգիայի ն տեղեկատվության ցանկացած հոսքերը, որոնք ունեն անթրոպոգեն գործունեության արդյունք: էկոլոգիական հիմնավորումը գիտական ապացույցների ն կանխատեսումների միագումարն է, որը թույլ է տալիս գնահատելու մարդու ն էկոհամակարգերի համար նախատեսվող տնտեսական ն այլ գործունեության էկոլոգիական վտանգը: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը գործու378

նեության տեսակի վերլուծությունն է` կապված հավանական էկոլոգիական հետնանքների հետ մինչն այդ գործունեության իրականացման մասին որոշում ընդունելը: Այս փուլում հաշվի են առնվում նան հասարակական կարծիքը, ազդեցությունները նվազեցնելու համար: էկոլոգիական գնահատումը նախատեսվող գործունեության էկոլոգիական հետնանքների վերաբերյալ վերլուծությունների գործընթաց է, շահագրգիռ կողմերի միջն կարծիքների փոխանակման մի փուլ, որը նպատակաուղղված է նվազագույնի հասցնելու այդ գործունեության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: էկոլոգիական գնահատման մեթոդոլոգիայի հիմքում ընկած են երեք սկզբունքներ` կանխարգելում, կոմպլեքսայնություն ն ժողովրդավարություն: Կանխարգելման սկզբունքը կիրառվում է նախատեսվող գործունեության իրացման հիմնական որոշումը ընդունելուց առաջ: էկոլոգիական գնահատումը պետք է կատարվի նան մինչն կարնոր նախագծային որոշման ընդունումը: Կանխարգելիչ սկզբունքի իրացման կարնոր միջոցներից մեկը հանդիսանում է այլընտրանքների անալիզը: Մի շարք այլընտրանքային տարբերակների համեմատումը ն քննարկումը հնարավորություն են տալիս ընդունելու օպտիմալ որոշում կախված էկոլոգիական գնահատման արդյունքից: Կոմպլեքսայնության սկզբունքը հաշվի է առնում շրջակա բնական միջավայրի ն սոցիալական ոլորտի վրա նախատեսվող գործունեության ազդեցության գործոնները ն նրանց միասին քննարկումը: էկոլոգիական գնահատման խնդիրը կայանում է ոչ թե նրանում, թե ինչպես են պահպանվում բնական առանձին բաղադրիչների համար նախատեսված ստանդարտներն ու նորմատիվները, այլ նան նրանում, թե ինչպես է բնասոցիալական համակարգն արձագանքում նախատեսվող գործունեության ազդեցություններին: ժողովրդավարության սկզբունքը արտացոլում է այն փաստը, որ էկոլոգիական գնահատումը չպետք է սահմանափակվի գիտատեխնիկական հիմնախնդիրներով, քանի որ շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության ենթադրվող ներգործությունը շոշափում է մեծ թվով մարդկանց ն կազմակերպությունների շահերը: Հասարակությունը պետք է հնարավորություն ունենա անմիջականորեն մասնակցելու էկոլոգիական գնահատման գործընթացին ն բնակչության կարծիքը պետք է հաշվի առնվի փորձագետների եզրա379

կացության մեջ: Ժողովրդավարության բացակայությունը, գաղտնիությունը ն որոշումների ընդունման գործընթացի անթափանցիկությունը հաճախ հանգեցնում են նրան, որ այդ որոշումները ընդունվում են առանձին շահագրգիռ կողմերի հետ փոխհամաձայնության հիման վրա: Դրա արդյունքում հաճախ տուժում է էկոլոգիական գնահատման օբյեկտիվությունը: էկոլոգիական փորձաքննության տեսական հիմունքները հենվում են էկոլոգիական անվտանգության, էկոհամակարգերի կայունության ն ռիսկի գնահատականների վրա:

15.2 Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունների գնահատումը (ՇՄԱԳ) ն պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունների գնահատումը իրենից ներկայացնում է մի գործունեություն, որն ուղղված է բնակության միջավայրի, մարդու առողջության ն բարեկեցության վրա տարբեր օբյեկտների կողմից կատարվող ներգործությունների ի հայտ բերման ն կանխատեսման նպատակի իրականացմանը: ՇՄԱԳ-ի մեջ մտնում են կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչները հողը, օդը, ջուրը, ֆլորան, ֆաունան, կլիման, լանդշաֆտը, բնապատմական հուշարձանները ն այլ նյութական օբյեկտներ: Միջավայրի վերահսկման համար օգտագործվում են տարբեր բնութագրեր, որոնք կոչվում են ինդիկատորներ, ինդեքսներ, չափանիշներ ն այլն: Շրջակա միջավայրի տարբեր բաղադրիչների վերահսկման գործընթացում ուրույն տեղ է զբաղեցնում նոր չափանիշի միջավայրի փոփոխության (դեգրադացիայի) արագության գնահատումը, որտեղ շրջակա միջավայրի որակի գնահատման խնդիրը լուսաբանվում է ոչ թե ստատիկ, այլ դինամիկ վիճակում: էկոլոգիական ինդիկատորը համակարգի կամ գործընթացի բնորոշ ցուցիչ է, որի հիման վրա տեղի է ունենում փոփոխությունների որակական ն քանակական գնահատումը: էկոլոգիական ինդիկատորը կարող է լինել բնապահպանական, անթրոպոէկոլոգիական (ազդեցություն մարդու ն նրա պոպուլյացիայի վրա), ռեսուրսայինտնտեսական (ազդեցություն հասարակություն-բնություն համակարգի վրա), սոցիալ-տնտեսական (տնտեսական համակարգի ն կյանքի որակի գնահատում): ՇՄԱԳ-ը իրականացվում է կոնկրետ նախագծի տեխնիկա380

տնտեսական հիմնավորումը մշակողների կողմից: Նախագծման ժամանակ պետք է հաշվի առնել նան տնտեսական կայունությունը, սոցիալական արդարությունը ն էկոլոգիական անվտանգությունը: Պլանավորվող ցանկացած տնտեսական գործունեություն էկոլոգիապես պետք է հիմնավորված լինի: էկոլոգիական հիմնավորումը նախատեսվող տնտեսական ն այլ գործունեությունից էկոհամակարգերի ն բնակչության համար էկոլոգիական վտանգի գիտական կանխատեսման ն գնահատականների ամփոփագիր է: էկոլոգիական հիմնավորման ձներից մեկը ՇՄԱԳ-ն է, որը հանդիսանում է իրավական գործընթաց ն պարտադիր է բոլոր խոշոր նախագծերի համար: ՇՄԱԳ-ի արդյունքները հանդիսանում են պետական էկոլոգիական փորձաքննության քննարկման առարկա, որը համեմատվում է մյուս նախագծային փաստաթղթերի հետ: էկոլոգիական փորձաքննություն կարող են իրականացնել պետական կառույցները ն հասարակական կազմակերպությունները: Այն դեպքում, երբ էկոլոգիական փորձաքննությունը կազմակերպվում ն անցկացվում է հատուկ լիազորված պետական օրգանների կողմից, այն կոչվում է պետական էկոլոգիական փորձաքննություն (ՊէՓ): Շատ երկրներում այդ դերը կատարում են բնապահպանության ն բնական ռեսուրսների նախարարությունները, այլ կառույցներ: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը պարտադիր է բոլոր տնտեսական օբյեկտների նախագծերի, ինչպես նան տարածքային ն ճյուղային ծրագրերի իրականացման, նորմատիվային փաստաթղթերի ն օրենսդրական ակտերի համար: Այսպիսով, ՊէՓ-ը պահանջվում է թե՛ նախագծային, ն թե՛ ռազմավարական փաստաթղթերի մակարդակում: էկոլոգիական փորձաքննությունը հիմնվում է մի քանի կարնոր սկզբունքների վրա` • նախատեսվող տնտեսական ն այլ գործունեության պոտենցիալ էկոլոգիական վտանգի կանխատրամադրվածություն, • պետական էկոլոգիական փորձաքննության պարտադիր անցկացում մինչն օբյեկտի կառուցման որոշման ընդունումը, • տնտեսական ն այլ գործունեության շրջակա բնական միջավայրի վրա ազդեցության համալիր գնահատում, • էկոլոգիական փորձաքննության անցկացման ժամանակ էկոլոգիական անվտանգության պահանջների պարտադիր հաշվառում, • էկոլոգիական փորձաքննությանը ներկայացվող տեղեկա381

տվության լիարժեքություն ն արժանահավատություն, • էկոլոգիական փորձաքննության իրականացման ժամանակ փորձագետների անկախություն, • էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացության գիտական հիմնավորվածություն, օբյեկտիվություն ն օրինականություն, • հրապարակայնություն, հասարակական կարծիքի հաշվի առնում, • էկոլոգիական փորձաքննության մասնակիցների ն շահագրգիռ անձերի պատասխանատվություն փորձաքննության կազմակերպման, անցկացման որակի համար: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության արդյունքն արտացոլվում է եզրակացության ձնով, որը կարող է լինել դրական կամ բացասական: Ընդ որում, միայն դրական եզրակացության դեպքում է թույլատրվում նախատեսվող օբյեկտի գործունեությունը: Բացասական եզրակացության դեպքում պատվիրատուն իրավունք ունի նյութերը ներկայացնելու կրկնակի փորձաքննության` հաշվի առնելով արված դիտողություններն ու սխալ հաշվարկները: Կրկնակի փորձաքննությունը շատ դեպքերում իրականացվում է դատական մարմինների որոշման հիման վրա: Պետական ն հասարակական էկոլոգիական փորձաքննությունները կարգավորվում են վերոնշյալ օրենքներով, սակայն նրանց ընթացակարգի ֆունկցիաները, ինչպես նան նրանց տեղը որոշումների ընդունման համակարգում էականորեն տարբերվում են միմյանցից: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննությունը կազմակերպվում ն անց է կացվում հասարակական կազմակերպությունների ն քաղաքացիների նախաձեռնությամբ` միննույն սկզբունքների հիման վրա: Այս փորձաքննությունը կատարվում է պետական փորձաքննությունից առաջ կամ նրա հետ միաժամանակ: Այս ուղղությամբ հասարակական կազմակերպությունները պետք է ունենան իրավաբանական գրանցում ն մասնագիտական խմբեր, որոնք իրավունք ունեն նան մասնակցելու պետական էկոլոգիական փորձաքննության նիստերին, ծանոթանալու բոլոր փաստաթղթերին: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննության ժամանակ կազմակերպվում են լսումներ տվյալ օբյեկտի ն գործունեության շրջակա միջավայրի վրա ունեցած հավանական ազդեցության մասին: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունը ուղարկվում է այդ ոլորտում լիազորված պետական մարմնին,

փաստաթղթերի պատվիրատուին ն իրավաբանական ուժ է ստանում միայն այդ մարմնի կողմից հաստատվելուց հետո: Հասարակական փորձաքննությունը իրականացվում է հասարակական կազմակերպությունների, բարեգործական ն կամավորական միությունների միջոցների հաշվին: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը նախազգուշացնող վերահսկողության կազմակերպական-իրավական ձն է: Նրա հիմնական փաստաթուղթը այն եզրակացությունն է, որը ներկայացվում է որնէ սուբյեկտի տնտեսական ն այլ գործունեության թույլատրելի ազդեցության սահմանները շրջակա բնական միջավայրի վրա: ՊէՓ եզրակացության պահանջների կատարումը դրվում է վերահսկող մարմնի վրա: էկոլոգիական վերահսկողության խնդիրներն են շրջակա բնական միջավայրի վիճակի ն տնտեսական այլ գործունեության ընթացքում փոփոխությունների դիտարկումները, բնության պահպանության համար պլանավորված միջոցառումների կատարման ստուգումը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, շրջակա բնական միջավայրի առողջացումը, բնապահպանության օրենսդրության ն միջավայրի որակի նորմատիվների պահպանությունը: էկոլոգիական վերահսկումը միջոցառումների մի համակարգ է, որն ուղղված է շրջակա միջավայրի պահպանության օրենսդրության խախտման բացահայտմանը ն կանխատեսմանը, տնտեսական գործունեություն ծավալող սուբյեկտների կողմից էկոլոգիական պահանջների ապահովմանը: Այդ մարմինը կարող է ենթարկվել բնական ռեսուրսների ն բնապահպանության նախարարություններին, ինչպես նան բարձրագույն գործադիր մարմիններին:

15.3 էկոլոգիական աուդիտ ն մենեջմենթ էկոլոգիական աուդիտը լայն տարածում է գտել մարդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում ն նպատակ է հետապնդում բացահայտելու ն գնահատելու տվյալ գործունեության համապատասխանությունը էկոլոգիական նորմատիվներին, օրենքներին ն կանոններին: Այն իրենից ներկայացնում է ինքնուրույն, ոչ պետական, արհեստավարժ էկոլոգիական գործունեության տեսակներից մեկը, որը փոխկապակցված է պետական ն արտադրական հսկողության հետ: էկոլոգիական աուդիտը հանդիսանում է շրջակա բնական միջա383

վայրի կառավարման կարնոր միջոցներից մեկը ն վերջին 10-15 տարիներին լայնորեն կիրառվում է զարգացած երկրներում: էկոլոգիական աուդիտի պրակտիկան հիմնվում է հետնյալ սկզբունքների վրա. • էկոաուդիտի առկայություն ն աուդիտորների հիմնավորված ընտրություն, • արդյունքների հավաքման, վերլուծության, բացատրման ն փաստաթղթային ձնակերպման համապատասխանություն հետազոտության նպատակին, • եզրակացության մեջ արդյունքների անկողմնակալ, հստակ ու պարզ շարադրման ապահովում, • էկոլոգիական աուդիտի որակի երաշխիքների ն տեղեկատվության գաղտնիության ապահովում: էկոլոգիական աուդիտը կարող է իրականացվել ինչպես պետական կառույցների մակարդակով, այնպես էլ միջազգային կազմակերպությունների միջոցով: էկոլոգիական աուդիտը կարող է լինել պարտադիր ն նախաձեռնող: Պարտադիր աուդիտը կատարվում է տվյալ երկրի կողմից սահմանված իրավական նորմատիվային ակտերի պահանջների շրջանակներում: Նախաձեռնող էկոաուդիտը կատարվում է տնտեսական գործունեություն ծավալող սուբյեկտի որոշմամբ, որի դեպքում աուդիտ իրականացնող կազմակերպությունն ընտրվում է պատվիրատուի կողմից: էկոլոգիական աուդիտի նպատկներն ու խնդիրներն են. • թողարկվող արտադրանքի ռեսուրսատարողության նվազեցում ն արտադրության արդյունավետության բարձրացում, • շրջակա միջավայրի համար տնտեսական գործունեության տարբեր ձների ռիսկի գնահատում, • շրջակա միջավայրի աղտոտման վերահսկման ժամանակ առաջնությունների որոշում, • էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման համար ֆինանսավորման անհրաժեշտ ծավալի որոշում, • բոլոր տեսակի թափոնների ծավալի ն շրջակա միջավայրի վրա դրանց ներգործության աստիճանի նվազեցում, • ձեռնարկությունների անձնակազմի պատասխանատվության բարձրացում շրջակա միջավայրի պահպանման նպատակով: էկոլոգիական աուդիտի գլխավոր խնդիրը հանդիսանում է տվյալ ձեռնարկության կամ կազմակերպության բնապահպանական գործու384

նեության վերլուծությունը ն այդ գործունեության համապատասխանեցումը շրջակա միջավայրի պահպանության իրավական նորմերին: Այդ գործունեության ժամանակ օգտագործվում են հետնյալ մեթոդները. ձեռնարկության վիճակի ն բնապահպանական գործունեության անալիզ, հարցաթերթիկավորման մեթոդ ն հիմնական բաղադրիչների (հումքի ն նյութերի)` ջրի, աղտոտիչ նյութերի հաշվեկշռի ն տեխնիկական հաշվարկների մեթոդ, լուսանկարահանման, ինչպես նան բնական չափումների մեթոդներ: Համալիր էկոլոգիական պահանջները կիրառելի են յուրաքանչյուր առանձին ձեռնարկության նկատմամբ, ն այդ ամենը հստակեցվում են դրանց էկոլոգիական անձնագրում: Արդյունաբերական ն այլ ձեռնարկության էկոլոգիական անձնագիրը նորմատիվային-տեխնիկական փաստաթուղթ է, որի մեջ մտնում են այդ ձեռնարկության կողմից օգտագործվող ռեսուրսների (բնական, երկրորդային ն այլն) ն շրջակա միջավայրի վրա տվյալ արտադրության ազդեցության մասին տվյալներ: էկոլոգիական անձնագիրը մշակվում է ձեռնարկության կողմից ն համաձայնեցվում է տարածքային մարմինների հետ: էկոլոգիական անձնագրի մշակման հիմք են հանդիսանում հիմնական արտադրական ցուցանիշները, ՍԹԱ-ի (սահմանային թույլատրելի արտանետում) հաշվարկների նախագիծը, ՍԹԱՀ-ի (սահմանային թույլատրելի արտահոսք) նորմերը, բնօգտագործման թույլտվությունը, թափոնների վերաօգտագործման սարքերի ն կառույցների անձնագրերը, պետական վիճակագրական հաշվետվության ձները: էկոլոգիական անձնագրում տրվում են ձեռնարկության մասին ընդհանուր, ինչպես նան արտադրանքի, հումքի, թափոնների ծավալների, շրջակա միջավայրի աղտոտման դիմաց վճարումների չափի ն այլնի մասին տեղեկություններ: էկոլոգիական մենեջմենթը բնական գործընթացների անվտանգ կառավարումն է, որը որոշվում է ինչպես կառվարվող օբյեկտի կենսաբանական առանձնահատկություններով, այնպես էլ կառավարչի սոցիալ-տնտեսական հնարավորություններով: էկոլոգիական մենեջմենթի առարկան ժամանակակից արտադրության կառավարման գործընթաց է, որն ապահովում է արտադրության մեջ արդյունավետության համադրումը շրջակա միջավայրի պահպանության, այդ թվում` մարդու բնակության միջավայրի ն բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հետ: Ներկա էկոլոգիական ճգնաժամի պայմաններում էկոլոգիական

մենեջմենթի ռազմավարությունը հանդիսանում է «մարդ - կենսոլորտ» համակարգի զարգացման գիտականորեն հիմնավորված այն ուղղությունը, որը տանում է բնության ն հասարակության կոէվոլյուցիային, ն որի հիման վրա մշակվում են կառավարման մեթոդոլոգիական ն կազմակերպական հիմունքները: 20-րդ դարի վերջին էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում մշակվել են միջազգային ստանդարտներ |ՏՕ 14000, 21-րդ դարի սկզբին էկոլոգիական մենեջմենթի հիմնական փաստաթուղթը հանդիսանում է |ՏՕ 14001 ստանդարտը` «էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի օգտագործման մասնագիտացում ն ղեկավարում»: |ՏՕ 14001 ստանդարտը ենթադրում է, որ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը ինտեգրված է տվյալ կազմակերպության կառավարման ընդհանուր համակարգի հետ:

ԳԼՈՒԽ 16. ԳԼՈԲԱԼ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հասարակությունը բնության օրգանական մասն է, իսկ մարդկության պատմությունը` բնության պատմության մի մասը: Դարերի ն հազարամյակների ընթացքում մարդու ն բնության միջն ծագած կոնֆլիկտների պատճառը միշտ եղել է մարդը, որը, միակողմանի օգտագործելով բնական ռեսուրսները, միաժամանակ ուժեղացրել է բազմակողմանի ճնշումը նրա վրա: Ազգաբնակչության աճը հանգեցրել է նրան, որ խախտվել է էվոլյուցիայի ընթացքում հաստատված նյութաէներգետիկ ռեսուրսների բաշխումը` հօգուտ մարդու: Անընդհատ ընդարձակելով իր կենսական տարածքը` մարդը ոչ միայն դուրս է մղել մյուս կենդանի օրգանիզմներին իրենց բնօրրաններից, այլն միջնորդավորված բացասական ներգործություններ ունեցել բոլոր տարածքների վրա: Բնական ռեսուրսների օգտագործման ծավալների աննախադեպ մեծացումը ն շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու թափոնապատումը ակնհայտորեն թուլացրել են կենսոլորտի կայունությունն ու դիմադրողականությունը, ստեղծել կյանքի համար լուրջ էկոլոգիական վտանգներ: Առաջ են եկել նոր տերմիններ` էկոլոգիական անվտանգություն, էկոլոգիական ճգնաժամ, էկոլոգիական աղետ, էկոլոգիական բարոյականություն ն այլն: Հասարակության գիտակցության մեջ ուժեղանում են անհանգստությունն ու վախը ապագայի հանդեպ, անիրական դառնում էկոլոգիական ճգնաժամային իրադրության հաղթահարմանն ուղղված մարդկության ջանքերը: Վ.Կովդան էկոլոգիական ճգնաժամը համեմատում է պատերազմի հետ, մի տարբերությամբ միայն, որ պատերազմը միանգամից է ավերում տվյալ տարածքը, իսկ էկոլոգիական ճգնաժամը` դանդաղ, աննկատ: «Պատերազմի

սպառնալիքը շոշափելի ու հասկանալի է բոլորին, իսկ էկոլոգիական ճգնաժամը շատերը դեռնս ընկալում են որպես վերացական մի բան, գիտնականների երնակայության ծնունդ», - ասում է Վ. Կովդան: Գլոբալ էկոլոգիան դիտարկում է էկոլոգիական գործընթացները ն կենսոլորտի զարգացման ժամանակակից միտումները համաերկրային (գլոբալ) մակարդակով, որոնց լուսաբանումն անհնար է առանց տարբեր երկրների տնտեսությունների ն տարբեր ժողովուրդների կյանքի որակական կողմերի փոխկապակցվածության ն պատճառահետնանքային կապերի ուսումնասիրման: Համաշխարհային էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման ն

կենսոլորտի կայունության ապահովման միակ ճանապարհը մարդկության հավասարակշռված զարգացումն է, որը պետք է հիմնվի շրջակա միջավայրի ն մարդկային սերնդի պահպանման հայեցակարգի վրա:

16.1 Համաշխարհային զարգացումը ն էկոլոգիան Մարդկության փորձը ցույց է տվել, որ քաղաքակրթության ներկայիս մակարդակի պայմաններում նյութական հարստության ն բնական ռեսուրսների անսահմանափակ օգտագործման մարդկային ձգտումը բնական երնույթ է, որը հատուկ է նան պետություններին: էկոլոգիական տեսանկյունից տնտեսական աճը բնական ռեսուրսների շահագործման ծավալների մշտական աճ է, որն անհնար է կասեցնել ն որը միշտ կուղեկցի մարդուն: Պատմության ընթացքում մարդկության դանդաղ զարգացումը հնարավորություն է տվել մարդուն հիմնականում օգտագործելու վերականգնվող բնական ռեսուրսները: Այդ երկար փուլը տնել է մինչն 19-րդ դարը, որի ընթացքում շրջակա միջավայրի էական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել: 19-րդ դարի սկզբին մարդու կողմից կիրառվող տեխնոլոգիաների մեջ տեղի ունեցավ կտրուկ թռիչք, որը հանգեցրեց թե՛ վերականգնվող, թե՛ չվերականգնվող ռեսուրսների, առաջին հերթին` ածխի ն նավթի օգտագործման ընդլայնմանը: Բնական էկոհամակարգերի վրա մեծացավ անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածությունը` հատկապես տնտեսապես արագ զարգացող երկրներում: Եվ արդեն 20-րդ դարի սկզբին զարգացած երկրները հայտնվեցին սեփական բնության քայքայման փաստի առաջ: Այդ երկրներից էին ԱՄՆ-ը ն Արնմտյան Եվրոպայի երկրները, որոնք ակտիվորեն օգտագործում էին նան այլ երկրների բնական ռեսուրսները: Զարգացող երկրները կամ, ինչպես ասում են, երրորդ աշխարհի երկրները, ոչ միայն մնացին որպես ռեսուրսներ մատակարարող երկրներ, այլն դարձան հումքի առաջնային մշակման փորձահրապարակներ: 1980-ական թվականներին իրադրությունը սկսեց կտրուկ փոխվել: Զարգացած երկրները մտան իրենց զարգացման հետինդուստրիալ փուլը` աստիճանաբար նվազեցնելով ծանր արդյունաբերությունը սեփական տարածքներում կամ տեղափոխելով դրանք համաշխարհային տնտեսության ծայրամասերը: Միննույն ժամանակ առաջ

եկան նախկինում անհայտ, շրջակա միջավայրին վտանգ սպառնացող կայուն քիմիական միացություններ, ռադիոակտիվ նյութեր, ռադիոմագնիսական ն կենսաբանական աղտոտիչներ: Արդյունքում զարգացած երկրները դարձյալ մնացին աշխարհի ռեսուրսների գլխավոր օգտագործողները ն շրջակա միջավայրի հիմնական աղտոտողները, սակայն էկոլոգիական տեսակետից վտանգավոր արտադրությունների ծանրության կենտրոնը տեղափոխեցին զարգացող երկրներ, որոնցից են նան Արնելյան Եվրոպայի երկրները: Այդ զարգացումների ակնհայտ փաստերից է ածխածնի դիօքսիդի (ՇՕ2) արտանետումների դինամիկան վերջին 40 տարիների ընթացքում: Զարգացած երկրներում ՇՕ2-ի արտանետումների ամենամեծ քանակն արձանագրվել է 1970-ականների կեսերին, իսկ զարգացող երկրներում այն շարունակում է մեծանալ նրանց համախառն ազգային արդյունքի (ՀԱԱ) ավելացման հետ մեկտեղ: Այսպիսով, էկոլոգիական հիմնախնդիրների սրումը սերտորեն կապված է իրականացվող տեխնոլոգիաների հետ, որոնց կատարելագործման խնդիրը դեռնս լուծված չէ: Վերջին 100 տարվա ընթացքում ռեսուրսների օգտագործման ծավալներն աճել են մի քանի անգամ, որը տեղի է ունեցել թե՛ բնակչության աճի, ն թե՛ անհատական պահանջների ավելացման պատճառով: Ներկայումս ցամաքի մոտ 60 մլն կմ տարածքի վրա մարդը տնտեսական գործունեություն է ծավալում, իսկ յուրաքանչյուր շնչի հաշվով կորզվող հանքային հումքը տարվա ընթացքում արդեն անցնում է 20 տոննայից, որից օգտագործվում է ընդամենը 1-29-ը, իսկ մնացածը վեր է ածվում շրջակա միջավայրն աղտոտող թափոնների: Ահռելի ռեսուրսներ են ծախսվում ոչ արտադրական կարիքների համար, որոնց թվին է դասվում առաջին հերթին ռազմաարդյունաբերական համալիրը: Նույնիսկ խաղաղ պայմաններում այդ ոլորտն օգտագործում է որոշ օգտակար հանածոների մինչն 1009-ը ն զբաղեցնում է ցամաքի մինչն 500 հազ. կմ տարածք: Այդ համալիրի ընդհանուր ծախսերը տարեկան կազմում են մոտ 1 տրլն դոլլար, որի 3/4-ը բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին: Ռազմական ծախսերը կտրուկ բարձրանում են մարտական գործողությունների ժամանակ, որոնք աշխարհի այս կամ այն մասում գրեթե չեն դադարում: Զարգացած երկրների անզուսպ տնտեսական աճը հանգեցրել է այդ երկրների բնական էկոհամակարգերի լրիվ խախտմանը ն ապակայունացմանը: Օրինակ` Արնմտյան Եվրոպայում (բացառությամբ Իսլանդիայի ն Սկանդինավյան երկրների) ն ճապոնիայում մարդու

կողմից չխախտված տարածքներ գրեթե չեն մնացել, իսկ ԱՄՆ-ում մնացել է ընդամենը 49: Անտառները, որոնք մի ժամանակ ծածկում էին Եվրոպայի տարածքի 80-909-ը, այժմ զբաղեցնում են այդ աշխարհամասի ընդամենը 339-ը: էկոհամակարգերի քայքայումը ն հատկապես անտառների կրճատումը Եվրոպայում առաջացրել է ածխածնի շրջանառության խախտում, որի արտանետումը մթնոլորտ կազմում է տարեկան 250 մլն տոննա: Աշխարհում արտանետվող ջերմոցային գազերի ն մյուս աղտոտիչների 20-309-ը նույնպես բաժին է ընկնում Եվրոպային, որին հետնում են ԱՄՆ-ը, Չինաստանը ն ճապոնիան: Միջին հաշվով Արնմտյան Եվրոպայում 1 կմ -ի վրա թափվող նյութերը կազմում են 1,8 տ: Բնական տարածքների պահպանման կարնորագույն ցուցիչը բնակչության աճն ու խտությունն են: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005: Ս.Ի.Կոլեսնիկով, 2007), որ աշխարհի բնակչությունը Քրիստոսի ծննդից 5000 տարի առաջ եղել է ընդամենը 10 մլն ն մինչն 18-րդ դարի սկիզբը ավելացել է շատ դանդաղ` 100 տարվա ընթացքում մոտ 19 միջին արագությամբ, որը համապատասխանում է քանակի կրկնապատկմանը 1000 տարվա ընթացքում: Հետագայում աճի արագությունը սկսել է բարձրանալ: 1800թ. աշխարհի բնակչությունը կազմել է 1 մլրդ, երկրորդ միլիարդն արձանագրվել է 1930 թվականին (1900 թ. կազմում էր 1,6 մլրդ): Հետագայում բնակչության աճի արագությունը ձեռք է բերում հիպերէքսպոնենցիալ բնույթ, ն 30 տարի անց` 1960 թվականին աշխարհի բնակչությունը հասնում է 3 մլրդ-ի, 1975թ.` 4մլրդ, 1987թ.` 5մլրդ: 1969 թ. բնակչության տարեկան աճը կազմել է 29 (70 մլն մարդ, կամ 150 մարդ մեկ րոպեում), 1989թ.` 1,89 (90 մլն մարդ, կամ 179 մարդ մեկ րոպեում): Քսաներորդ դարի վերջին 10 տարում բնակչությունն ավելացել է 1 մլրդ-ով: 1992թ. վերջին Երկրագնդի բնակչությունը կազմել է 5,6 մլրդ, 2000թ.` 6,0 մլրդ, իսկ 2002թ.` 6,2 մլրդ: Այս սրընթաց աճը անվանվել է ազգագրական պայթյուն, ն 1կմ ցամաքի վրա բնակչության խտությունն արդեն անցնում է 40 մարդուց: Երկրի բնակչության ավելացման միտումները կշարունակվեն նան 21-րդ ն 22-րդ դարերում: Ըստ տարբեր գնահատականների Երկրագնդի բնակչությունը 2025թ. կկազմի 7,6-9,4 մլրդ մարդ: Կանխատեսումների համաձայն մինչն թվականը մեծ բնակչություն ունեցող մի շարք երկրներում տեղի է ունենալու բնակչության թվաքանակի փոփոխություններ (աղյուսակ 16.1):

Նկ. 16.1 Երկրի բնակչության աճը (ըստ ՄԱԿ-ի կանխատեսումների Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Ծանոթություն – 1. ազգաբնակչության թվաքանակի աճը զարգացող երկրներում, 2. ազգաբնակչության թվաքանակի աճը զարգացած երկրներում Աղյուսակ 16.1 Բնակչության թվաքանակը 1998 թ. աշխարհի առաջին 20 երկրներում ն այդ ցուցանիշի կանխատեսումը 2050 թվականի համար (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Տեղը շարքում

1998 թ. Բնակչությունը, Երկիրը մլն մարդ Չինաստան Հնդկաստան ԱՄՆ Ինդոնեզիա Բրազիլիա Ռուսաստան Պակիստան ճապոնիա Բանգլադեշ Նիգերիա Մեքսիկա Գերմանիա Վիետնամ Իրան Ֆիլիպիններ Եգիպտոս Թուրքիա Թայլանդ

Ֆրանսիա

Եթովպիա

2050 թ. Բնակչությունը, Երկիրը մլն մարդ Հնդկաստան Չինաստան Պակիստան ԱՄՆ Նիգերիա Ինդոնեզիա Բրազիլիա Բանգլադեշ Եթովպիա Իրան Կոնգո Մեքսիկա Ֆիլիպիններ Վիետնամ Եգիպտոս Ռուսաստան ճապոնիա Թուրքիա Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն Տանզանիա

Մարդկության պատմության մեջ հայտնի են բնակչության թվաքանակի աճի երկու կտրուկ թռիչքներ: Առաջինը կապված է այսպես կոչված «նեոլիթյան հեղափոխության» հետ, որը տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ որսորդությամբ ն բուսահավաքչությամբ ապրող մարդը, սպառելով այդ ռեսուրսը, ստիպված է եղել անցնելու երկրագործության ու անասնապահության: Երկրորդը տեղի է ունեցել 18-րդ դարում` տնտեսական հեղափոխության ժամանակ, երբ արտադրության մեջ մտավ քարածուխը ն նրա հետ կապված գոլորշու էներգիան: Ներկայումս մարդկությունը կանգնած է երրորդ հեղափոխության շեմին, որովհետն արտադրության սովորական մեթոդները ստեղծել են վիթխարի քանակությամբ արտադրական ն կենցաղային թափոններ, որոնք սպառնում են կենսոլորտին: Բնությունը հայտնվել է ոչնչացման եզրին ն ամենահրատապ խնդիրը դարձել է բնակչության աճի կարգավորումը:

Նկ. 16.2 Երկիր մոլորակի վրա ազգաբնակչության թվաքանակի աճի երկու կտրուկ թռիչքները (ըստ Գ.Նիկոլաեվի, 1993 Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005) Ազգաբնակչության աճը պահանջում է սննդամթերքների արտադրության ավելացում, նոր աշխատատեղերի ստեղծում ն արդյունաբերական հզորությունների մեծացում: Այսպես, 21-րդ դարի սկզբին աշխարհի ամբողջ բնակչությունը կերակրելու համար պա3 հանջվում է օրական 3 մլն տ սննդամթերք, ինչպես նան 2 մլրդ մ ջուր, 65 մլրդ մ թթվածին, 30 մլն տ վառելիք (բոլոր ոլորտներն ապահովելու համար): Այս բոլոր պահանջների իրականացումն ուղեկցվում է բնական

ռեսուրսների անխնա օգտագործմամբ, միջավայրի համատարած աղտոտմամբ ն կենսոլորտի վրա քայքայիչ ազդեցության ուժեղացմամբ:

Նկ. 16.3 Մեկ մարդու կերակրման համար սննդի արտադրման ն ներդրվող անթրոպոգեն էներգիայի պատմական փոփոխությունների պատկերը (ըստ Վ.Գ.Գորշկովի, 1990 - Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2002) Միայն 20-րդ դարում բերրի հողերի կորուստը կազմել է 209: 21-րդ դարում մեկ մարդու կյանքը ապահովելու համար անհրաժեշտ է 1,75 հա հողային մակերես ն բնակչության հետագա աճը փոքրացնելու է այդ միավորը: Մարդը միշտ ձգտել է իմանալ, թե ի՞նչ է կատարվելու ապագայում, ի՞նչ է սպասում իր երեխաներին ն ողջ մարդկությանը: Այդ անհանգստություններն առկա են նան այսօր: Այդպիսի կանխագուշակությունների միակ նպատակն այն է, որ գործադրվեն հնարավոր բոլոր միջոցները` մոտեցող աղետը կանխելու համար: Հայտնի գիտնական Ա.Թոյնբիի կարծիքով, «քաղաքակրթությունը օրգանիզմ է, որը ծնվում է, հասունանում, ծերանում ն մեռնում, ն որն արդեն տեղի է ունեցել անցյալում»: Ըստ Կ.Վ.Բատցերի, քաղաքակրթությունը ոչ թե օրգանիզմ է, այլ համակարգ, որը դառնում է անկայուն, երբ նրա պահպանման գինը խիստ մեծանում է:

1968թ. իտալացի տնտեսագետ Աուրելիո Պեչեչիի ակտիվ գործունեության ջանքերով տարբեր երկրների 30 գիտնականների մի խումբ հավաքվեց Հռոմում մարդկության ներկա ն ապագա դժվարությունները քննարկելու համար: Խումբը հետագայում ստացավ «Հռոմի ակումբ» անունը, որը դարձավ ամենանշանակալից միջազգային հասարակական կազմակերպություններից մեկը: Այդ ժամանակից էլ սկսել է հրատարակվել Հռոմի ակումբի զեկույցները «Մարդկության դժվարությունները» ընդհանուր վերտառությամբ: Այդ զեկուցումների մեջ մարդկության զարգացման ապագա սցենարներից մեծ ճանաչում է ստացել 1972թ. ամերիկացի Մեդոուզ ամուսինների կողմից ներկայացված «Աճի սահմանները» մոդելը, ըստ որի, ռեսուրսների օգտագործումը ն արդյունաբերական աճը կշարունակվեն արագացված տեմպերով ազգաբնակչության թվաքանակի ն էներգիայի ծավալների աճի հետ համատեղ մինչն որոշակի աստիճան, որից հետո տեղի կունենա աղետ: Զեկուցումը ն նրա թեմայով հրատարակված գիրքը ունեցան պատմական շրջադարձային նշանակություն: Գիրքը վաճառվեց մեծ արագությամբ` 9 մլն տպաքանակով ն զգալիորեն ազդեց հասարակության էկոլոգիական գիտակցության ն մտածողության վրա (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001: Տ.Ա.Խվան, 2003: Ս.Ի.Կոլեսնիկով, 2007): «Հռոմի ակումբ»-ի կողմից հրատարակված նշանակալից զեկուցումներից էին նան «Մարդկությունը ճամփաբաժանի վրա» (Մ.Մեսարովիչ, է.Պեստել), «Նպատակ մարդկության համար» (է.Լասլո), «Միջազգային կարգի վերափոխումը» (Յան. Տինբերգեն), «Ուսուցման համար սահմաններ չկան» (Ջ.Բոտկին, Մ.էլմանջարա, Մ.Մալիցա), «Երրորդ աշխարհ. աշխարհի երեք չորրորդը» (Մ.Գերնե), «Երթուղիներ, որոնք տանում են դեպի ապագա» (Բ.Գավրիլիշին), «Առաջին գլոբալ հեղափոխությունը» (Ա.Կինգ, Բ.Շնայդեր) ն այլն: «Հռոմի ակումբ»-ի ջանքերի շնորհիվ արագորեն բարձրացավ միջազգային տեղեկացվածությունը համաշխարհային էկոլոգիական հիմնախնդիրների մասին: Դա հիմք հանդիսացավ, որ տնտեսապես հզոր տերությունները լուրջ ուշադրություն դարձնեն անթրոպոգեն հզոր ազդեցությունների ն կենսոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա: Ազդեցիկ միջազգային հասարակական կազմակերպություն է նան Գրինփիսը (կանաչ խաղաղություն), որը ստեղծվել է 1971թ. Կանադայում, ն որն իր առջն խնդիր է դրել` կանխել շրջակա

միջավայրի վիճակի վատթարացումը: Այդ կազմակերպությունը աշխարհի 32 երկրներում արդեն ստեղծել է իր մասնաճյուղերը (Ա.Ի.Կոլեսնիկով, 2007): Քաղաքակրթության զարգացումն իր հետ բերել է անթրոպոգեն աղետների ն վթարների համաերկրային նոր երնույթներ, որոնց էկոլոգիական հետնանքները ձեռք են բերել սպառնալի մասշտաբներ: Դրանցից առանձնահատուկ վտանգ են ներկայացնում միջուկային զենքերը, որոնք բազմաթիվ անգամ փորձարկվել են կենսոլորտի տարբեր բաղադրիչներում` մեծ վնաս հասցնելով շրջակա միջավայրին ն բիոտին (աղ. 16.2): Աղյուսակ 16.2 ԽՍՀՄ-ում ն ԱՄՆ-ում կատարված միջուկային զենքերի պայթեցումները (Ա.Մ. Նիկանորով, Տ.Ա. Խորուժայա, 2001)

Պայթեցման տիպը

Աղտոտման ենթարկված միջավայրը

Վերերկրյա (մակերեսային)

Տրոպոսֆերա, հողի մակերնույթ

Օդային

Բարձր, տիեզերական Ջրի տակ Վերերկրյա (գրունտի արտանետմամբ) Հողի տակ խորքային

Ստրատոսֆերա, Տրոպոսֆերա, հողի մակերնույթ Ստրատոսֆերա, երկրամերձ տիեզերական տարածություն Ջրային զանգված Լիթոսֆերա, Տրոպոսֆերա, հողի մակերնույթ Լիթոսֆերա

Պայթեցումների քանակը ԽՍՀՄ

ԱՄՆ

84+(36 լաստանավերի վրա)

Միջուկային զենքերի փորձարկումների արգելումը, անշուշտ, մեծ ներդրում է կենսոլորտի պահպանման գործում, սակայն տարբեր բնույթի միջուկային աղետները շարունակում են լուրջ վտանգ ներկայացնել մարդկության համար: Ատոմակայաններում, ապարային լցակույտերում ն ռադիոակտիվ թափոնների պահպանման ամբարներում խոշոր վթարներ են տեղի ունեցել 1957թ. (Ուինդսկեյլ – Անգ395

լիա), 1957թ. (Հարավային Ուրալ – Ռուսաստան), 1979թ. (Տրի-ՄայլԱյլենդ – ԱՄՆ) ն 1986թ. (Չեռնոբիլ – Ուկրաինա): Վիթխարի ակտիվություն ունեցող ռադիոակտիվ ն թունավոր նյութերի թափոններ, քիմիական զենքեր ն ատոմային սուզանավեր են խորտակված Համաշխարհային օվկիանոսում, որոնք չափազանց մեծ պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում մոլորակի համար: Նավթամշակման արդյունաբերության մեջ ն ավտոճանապարհներին տեղի ունեցող էկոլոգիական աղետներից տարեկան զոհվում է մոտ 350 հազ. մարդ: Անթրոպոգեն աղետներին համընթաց աճել են նան բնական տարերային աղետները` սողանքները, փլուզումները, երկրաշարժերը, հանքավայրերում տեղի ունեցող պայթյունները, ջրհեղեղները, փոթորիկները, երաշտներն ու խորշակները, եղանակի կտրուկ փոփոխութունները, հրաբուխները, հրդեհները: Վերջին 20 տարիների ընթացքում աշխարհի տարբեր շրջաններում տարերային աղետները խլել են 3 մլն մարդու կյանք, իսկ տուժածների թիվը հասել է 800 մլն մարդու: Միայն 2004թ. դեկտեմբերին Հնդկական օվկիանոսում տեղի ունեցած ցունամիից Թայլանդում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում ն Հնդկաստանում զոհվել է ավելի քան 250 հազ. մարդ: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ տարերային աղետների թիվը երկրագնդի վրա շատ մեծ է` ամսական 20-50 դեպք: Եվ եթե 60-ական թվականներին արձանագրվել էր 14 խոշոր աղետ, ապա 80-ականներին դրանց թիվը հասավ 70-ի: Աղյուսակ 16.3. Յանցզի գետից առաջացած ջրհեղեղների հետնանքները (Ա.Մ.Նիկանորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001) Հետնանքները Զոհերի թիվը Անօթնան մնացած մարդկանց թիվը Ունեցվածքին հասցրած վնասը

1911թ. 100000

1931թ. 145492

1954թ. 33000

5 մլն

28 մլն

92 մլն

Տվյալներ չկան

Տվյալներ չկան

10 մլրդ յուան

1998թ. տվյալներ չկան 166,6 մլրդ յուան

Ներկա պայմաններում բնական աղետները բարդանում են երկրագնդի բնակչության աճի ն քաղաքներում նրանց կուտակման, անթրոպոգեն ազդեցությունների ուժեղացման, բնական գործընթացներում մարդու միջամտության ն այլ պատճառներով: Անտառային հրդեհները խախտել են մոլորակի էկոլոգիական հավասարակշռությունը: Այրման ժամանակ մթնոլորտ են արտանետ396

վում մեծ քանակությամբ քիմիական միացություններ, գլխավորապես ածխածնի օքսիդ: Այրված, ոչնչացած անտառի օդային տարածքում կուտակվում է ածխածինը, որը խոչընդոտում է արնի էներգիայի մուտքը տվյալ տարածք: Միայն Ռուսաստանը հրդեհից տարեկան կորցնում է 1 մլն հա անտառ: 1998թ. Խաբարովսկի երկրամասում առաջացած հրդեհը ոչնչացրեց 2,5 մլն հա անտառ: ՄԱԿ-ի փորձագետներն այդ հրդեհը համարել են համաշխարհային մասշտաբի էկոլոգիական աղետ, որի ծուխն ու մուրը հասել են ճապոնիա, Չինաստան ն Կորեա, մթնոլորտ է արտանետվել 50-60 մլն տ ածխածնի տարբեր օքսիդներ ն մուր: Հրդեհների հասցրած վնասը բազմաբնույթ է: 16.2 Նյութերի շրջանառության խախտումը ն կենսոլորտի կայունության սահմանները Կենսոլորտն միասնական էկոլոգիական համակարգ է, որի մշտական ն անընդհատ գործունեությունն ապահովվում է նրա բոլոր բաղադրիչների ն գործընթացների անխափան աշխատանքի ն խիստ կարգավորվածության շնորհիվ: Կենսոլորտի կայունությունը հիմնված է կենդանի օրգանիզմների բազմազանության վրա, որի առանձին խմբերը, կատարելով տարբեր ֆունկցիաներ` ապահովում են նյութերի ն էներգիայի ընդհանուր հոսքը ն բաշխումը ողջ համակարգում: Կենսոլորտում գործում են հետադարձ կապերի, փոխկախվածությունների ն փոխպայմանավորվածությունների բարդ համակարգեր: Կենսոլորտի կայունությունը պայմանավորված է նրանով, որ երեք խմբի օրգանիզմների (պրոդուցենտներ, կոնսումենտներ ն դեստրուկտորներ) տարբեր նշանակության ֆունկցիաները կենսաբանական շրջանառության մեջ փոխհավասարակշռված են: էկոլոգիական իրադրության գլոբալ փոփոխությունների մեջ կարնորագույն դերը պատկանում է կենդանի օրգանիզմին (բիոտին), որովհետն նա մասնակցում է բոլոր էկոհամակարգերի ձնավորմանը, նյութերի երկրաքիմիական ն կենսաբանական շրջանառությանը, ապահովում այդ համակարգի արտադրողականությունն ու արդյունավետությունը, հանդիսանում մարդկային կյանքի հիմքը: Բիոտի էվոլյուցիան տեղի է ունենում տեսակների փոփոխության ն նորերի առաջացման ձնով, որոնք զբաղեցնում են ազատված էկոլոգիական խորշերը: Ադապտացիոն այս գործընթացները մեծ դեր են խաղում էկոհամակարգի կայունության մեջ ն բիոտի անբաժանելի հատկանիշն են:

Նկ. 16.4 Կենսոլորտի էվոլյուցիայի փուլերը (ըստ Կամշիլովի, 1999 – Վ.Ա.Չերնիկով, Ա.Ի.Չեկերես, 2000) Ցանկացած գործոն, որն ունակ է էկոհամակարգը հանել իր բնական նորմալ վիճակից, բնորոշվում է որպես էկոլոգիական բեռնվածություն: Եթե այդ բեռնվածությունը (բնական թե անթրոպոգեն ծագման) տվյալ տարածքում ապրող կենդանի օրգանիզմների ն մարդու վրա չի թողնում անցանկալի ազդեցություն ն չի հանգեցնում շրջակա միջավայրի որակական հատկանիշների վատթարացման, ապա այն կարելի է համարել թույլատրելի: Կենսոլորտի կայունությանը սպառնացող գործոն է դարձել երկրագնդի բնակչության աճը: Մինչն 19-րդ դարը մարդն օգտագործում էր կենսոլորտի առաջնային արտադրանքի 19-ը, որը գնալով ավելանում ն ներկայումս մոտենում է 509-ի սահմանագծին, իսկ 30-40 տարի հետո կկազմի 809-ը: Կարո՞ղ է արդյոք մեր մոլորակը տանել այդպիսի բեռնվածություն, դեռնս հայտնի չէ: Կենսոլորտի ապակայունացման էական գործոն են կենսածին տարրերի շրջանառության փոփոխությունները, որոնց մեջ առաջին տեղը գրավում է ածխածինը: Մթնոլորտում ածխաթթու գազի ավելացումը ածխածնի շրջանառության խախտման հիմնավոր ապացույց է, ուր կարնոր դեր են խաղում օրգանական վառելանյութերի այրումը ն հրդեհները: Ըստ միջազգային երկրա-կենսոլորտային ծրագրի (МГБП),

ներկայումս ցամաքային էկոհամակարգերում ածխածնային ցիկլը (կլանում ն արտանետում) գտնվում է մոտավոր հավասարակշռության մեջ, սակայն մոտ ապագայում այդ էկոհամակարգերը կարող են դառնալ ածխածնի արտադրության աղբյուր: Ածխածնի շրջապտույտի մեջ կարնոր դեր է խաղում Համաշխարհային օվկիանոսը, որը կլանում է մթնոլորտի ածխաթթու գազի մոտ կեսը ն արտադրում թթվածին, իսկ մի զգալի մասը դուրս է գալիս շրջանառությունից` անցնելով ծովային նստվածքների մեջ:

Նկ. 16.5 Ածխածնի շրջանառությունը կենսոլորտում (է.Ա.Առուստամով, 2004) Ածխածնից բացի, կենսոլորտում սկսել է մեծ դեր խաղալ արդյունաբերական ծագման ծծումբը, որը մթնոլորտում հայտնվում է ծխի ն ծծմբի դիօքսիդի (ՏՕ2) ձնով: Այդ գազի հիմնական աղբյուրը ածխի այրումն է: Ծծումբը, անհիդրիդների ձնով (ՏՕ2, ՏՕ3) փոխազդելով մթնոլորտի ջրային գոլորշիների հետ (Ւ2Օ+ՏՕ2ՀՒ2ՏՕ3, Ւ2Օ+ՏՕ3Հ ՀՒ2ՏՕ4), առաջացնում է թթուներ: Նույն ձնով ծխի ն արդյունաբերական գազերի հետ մթնոլորտ արտանետված ազոտի դիօքսիդի (NՕ2) ն ջրի փոխազդեցությունից առաջանում են ազոտական ն ազոտային թթուներ (2NՕ2+Ւ2ՕՀՒNՕ3+ՒNՕ2), որոնք հետո մթնոլորտային տեղումների հետ իջնում են հողի մակերնույթին` «թթվային անձրնների» ձնով, որոնք մեծ վնաս են հասցնում բուսական աշխարհին, բնական ջրերին ն ջրային բիոտներին, ուժեղացնում են հողի թթվայ399

նությունը: Ըստ ավստրիացի գիտնականների ստացած տվյալների, վերջին 180 տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումերի միջին թթվայնությունը բարձրացել է 1009-ով: Ամեն տարի միայն Եվրոպայում մթնոլորտ են արտանետվում 60 մլն տ ՏՕ2 ն 20 մլն տ ազոտի օքսիդներ, հիմնականում Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի ն Իտալիայի ձեռնարկությունների կողմից: Թթու առաջացնող գազերը երկար ժամանակ մնում են մթնոլորտում ն կարող են տեղափոխվել մեծ տարածությունների վրա` հարյուրավոր ն հազարավոր կիլոմետրեր: Թթվային անձրններից առաջացած վնասը անչափ մեծ է: Համաձայն ընդունված սանդղակների` եթե ջրային միջավայրում քՒ|4,0-ից, ապա կյանքը այնտեղ լիովին ոչնչանում է: Կանադայում, օրինակ, թթվային անձրնների պատճառով 4 հազար լիճ արդեն մեռած է, իսկ 12 հազարը կանգնած են կործանման եզրին: Հողի թթվայնությունը նույնպես ուժեղ ազդեցություն ունի բուսականության վիճակի ն բերքի վրա: Արնմտյան Եվրոպայում հողերի քՒ-ը արդեն իջել է 4,3-ի, իսկ Հյուսիսային Եվրոպայում` 4,1:

Նկ. 16.6 էներգիայի օգտագործումը ն ՇՕ2-ի արտանետումը (է.Ա.Առուստամով, 2004)

Գերմանիայում թթվային անձրնների ն հողերի թթվայնության բարձրացման հետնանքով ոչնչացել են եղննիների մոտ 309-ը: Թթվային անձրնների հիմնախնդիրը սրվում է նան աշխարհի այլ շրջաններում, որտեղ ավելանում է ընդերքի վառելիքի օգտագործումը: Կենսոլորտի կայունության պահպանման համար կարնոր նշանակություն ունի ջրի շրջանառությունը, որի էներգիայի աղբյուրը արնի ճառագայթումն է: Ջրի շրջանառության մեջ վիթխարի դեր են խաղում կենդանի օրգանիզմները, մասնավորապես` պրոդուցենտները, որոնք 1կգ օրգանական նյութ ստեղծելու համար գոլորշիացնում են 400 լ ջուր: Ջրի շրջանառությունն ապահովում է կենսոլորտի մեխանիկական աշխատանքը, այն դեպքում, երբ կենսաբանական շրջանառությունը ուղեկցվում է քիմիական էներգիայի փոխակերպմամբ: Արնային էներգիան առաջացնում է օդային զանգվածների մոլորակային տեղաշարժեր նրանց անհավասարաչափ տաքացման պատճառով: Այդ գործընթացները ձեռք են բերել ռիթմիկ ն ցիկլային բնույթ:

Նկ. 16.7 Ջրի համամոլորակային շրջանառությունը (է.Ա.Առուստամով, 2004)

Ջրի ն նյութերի գլոբալ շրջանառության միջոցով վերաբաշխվում է արնից եկող էներգիան: Հաստատված է, որ վերջին 600 մլն տարվա ընթացքում Երկրի հիմնական շրջանառությունների բնույթը էականորեն չի փոխվել, իսկ կենդանի նյութի զանգվածը գրեթե հաստատուն է մնացել սկսած քարածխային դարաշրջանից: Այսինքն, կենսոլորտն այդ ժամանակվանից պահպանում է իրեն, նյութերի շրջանառության որոշակի կայուն ռեժիմի հաշվին:

երիտասարդ ջրեր

Նկ. 16.8 Ջրի շրջանառությունը կենսոլորտում (Տ.Ա.Խվան, 2003) Կենսոլորտի կայուն վիճակը պայմանավորված է կենդանի նյութի գործունեությամբ, որն ապահովում է արնի էներգիայի յուրացումը, ն հենց բիոտն է կարգավորում շրջակա միջավայրի քիմիական կազմը: Սակայն 20-րդ դարի սկզբներին անտառների կրճատման հետնանքով զգալիորեն դժվարացել է մթնոլորտի ածխածնի ավելցուկի կարգավորումը: Դա ցույց է տալիս, որ բիոտի ֆունկցիան գլոբալ մասշտաբով այժմ խախտված է, որը բացատրվում է կենսոլորտի վրա բազմաբնույթ անթրոպոգեն ներգործություններով: Հաշվարկները հնարավորություն են տվել որոշելու կենսոլորտի

կայունության շեմը: Բիոտը պահպանում է շրջակա միջավայրի կարգավորման ունակությունը, երբ մարդն իր գործունեության ընթացքում օգտագործում է բիոտի մաքուր առաջնային կենսաբանական արտադրանքի 19-ից ոչ ավելին: Արտադրանքի մնացած մասը (999) պետք է բաշխվի շրջակա միջավայրի կայունության ֆունկցիաներն իրականացնող տեսակների միջն: Այս կենսոլորտային տեսության համաձայն, մարդկությունն արդեն բարձրացրել է թույլատրելի ազդեցության շեմը: Գլոբալ փոփոխությունները կայունացնելու համար անհրաժեշտ է մարդու կողմից խախտված ն նրա վերահսկողության տակ գտնվող հողատարածքների մակերեսը, որը ներկայումս կազմում է ցամաքի 609-ը, կրճատել մինչն 389-ի: Տարբեր աստիճանի ապակայունացված այդ տարածքները ն նրանցում տեղի ունեցող անթրոպոգեն գործընթացներն ուղղակի ն անուղղակի ազդեցություն են թողնում բնական էկոհամակարգերի ն ողջ կենսոլորտի վրա, ըստ որում, դրանց հաճախականությունն ու հզորությունը արդեն գերազանցում են ինքնավերականգնման, ինքնակազմակերպման ն ինքնավերարտադրության հնարավորությունները: 16.3 Կլիմայի փոփոխությունը ն օզոնի հիմնախնդիրը Կլիմա – (klima) հունարեն բառ է, որը նշանակում է «թեքում, թեքություն» ն վերաբերում է արնի ճառագայթների անկման անկյանը: Որքան թեք են ընկնում այդ ճառագայթները հողի մակերնույթին, այնքան ջերմաստիճանը ցածր է լինում: Հենց այդ պատճառով հասարակածի մոտ կլիման տաք է, իսկ բնեռներում` սառը: Այժմ արդեն հայտնի է, որ կլիմայի կազմավորումը միայն արնային ճառագայթման ցուցանիշով չի պայմանավորված: Նրա վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Դեռնս 19-րդ դարի սկզբին գերմանացի աշխարհագրագետ Ալեքսանդր Հումբոլդտը, ճանապարհորդելով Հարավային Ամերիկայով` հասկացավ, որ տարածքների հեռավորությունը օվկիանոսից ն բարձրությունը ծովի մակերնույթից նույնպես մեծ ազդեցություն ունեն ռեգիոնալ կլիմայական առանձնահատկությունների վրա: Սակայն ներկայումս տեղի ունեցող կլիմայի գլոբալ փոփոխությունները, հատկապես` տաքացումը, առաջին հերթին պայմանավորված են մարդու տնտեսական գործունեությամբ: Վերջին տարիներին աշխարհի առաջատար փորձագետները զգուշացնում են, որ մարդու գործունեության պատճառով առաջացող

գլոբալ տաքացումը կարող է ավելի զգալի լինել, քան կատարված հաշվարկները: Ըստ գիտնականների կանխատեսումների, եթե ՇՕ2 գազի արտանետումները մթնոլորտում կրկնապատկվեն, 21-րդ դարի օ կեսերին միջին ջերմաստիճանը կբարձրանա 3-4 Շ-ով, որն աղետալի հետնանքներ կունենա ողջ մոլորակի համար: Ջերմաստիճանի բարձրացումը հիմնականում պայմանավորված է մթնոլորտում «թեթն» կամ ջերմոցային գազերի պարունակության ավելացմամբ: Նրանց ամենամյա աճի տեմպերը կազմում են` ՇՕ2 – 0,59, ՇՒ4 – 0,99, ազոտի օքսիդներ – 0,259, ֆրեոններ – 49: Ջերմոցային էֆեկտը արնի ջերմային էներգիայի կուտակումն է երկրամերձ մթնոլորտային շերտում: Ջերմոցային էֆեկտի հասկացությունը սկզբում երնան է եկել ֆիզիկայում, այն ձնակերպվել է դեռնս 1863թ. Տինդալի կողմից: 1896թ. Արենիուսը ցույց տվեց, որ մթնոլորտում ածխածնի դիօքսիդի չնչին (0,039) պարունակությունը պահպաօ նում է նրա ջերմաստիճանը 5-6 Շ-ով ավելի, քան եթե այդ գազը բացակայեր մթնոլորտից: 1938թ. Կալենդերը առաջինը միտք հայտնեց այն մասին, որ ՇՕ2 գազի անթրոպոգեն արտանետումները ազդում են կլիմայի վրա: Այդ միտքը փորձնական ճանապարհով ապացուցվեց 1970-80-ական թվականներին: Ջերմոցային գազերի առաջացման հիմնական աղբյուրը հանածո վառելանյութի այրումն է: Ածխածնի դիօքսիդի ն մյուս գազերի արտանետումները կտրուկ ավելացել են վերջին 30 տարվա ընթացքում աշխարհի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոններում` ԱՄՆ-ում, Արնմտյան Եվրոպայում, նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում: Իզոտոպային մեթոդով կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վերջին հազարամյակում օդի միջին ջերմաստիճանի օ տատանումները կազմել են 1,5-2 Շ: 1860թ.-ից կատարվում են ջերմաստիճանի ստույգ չափումներ: Մոտ 140 տարվա տվյալների մեջ Երկրագնդի մակերնույթին հարող օդի գլոբալ միջին ջերմաստիճանը 1990-ական թվականներին եղել է ամենաբարձրը: Ջերմաստիճանի բարձրացումն առավել նկատելի է վերջին 25 տարիների ընթացքում: Սակայն հանելուկային է թվում այն փաստը, որ երկրի մի շարք տարածաշրջաններում միաժամանակ նկատվում է սառեցում, հատկապես բնեռային շրջաններում: Կլիմայի փոփոխությունը շրջակա միջավայրի ամենաբարդ հիմնախնդիրն է, որի հետ երբնիցե բախվել է մարդկությունը: Այն գտնվում է համաշխարհային հանրության ուշադրության կենտրոնում ն 1990

թվականից հետո անմիջապես արձանագրվում է ցանկացած շեղում: Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականության մեջ կարնոր քայլ հանդիսացավ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության Շրջանակային Կոնվենցիան (РКИК ООН), որն ընդունվեց 1992 թ. Ռիո-դե-ժանեյրոյում, Շրջակա միջավայրի ն զարգացման կոնֆերանսում: Այս համաձայնագիրը ստորագրվել է 154 երկրների կողմից, որոնք ստանձնել են երկու կարնոր պարտավորություն. 1. Կոնֆերանսին ներկայացնել գազերի անթրոպոգեն արտանետումների մասին ազգային հաշվետվությունները, հրապարակել այդ տվյալները` օգտագործելով համաձայնեցված մեթոդներ: 2. Իրականացնել գազերի անթրոպոգեն արտանետումները վերահսկելու ն կլիմայի փոփոխությունը կանխելու բոլոր հնարավոր ծրագրերը: Լուրջ հաջողություն կարելի է համարել շրջանակային Կոնվենցիայի 3-րդ խորհրդաժողովը, որը տեղի ունեցավ 1997թ. ճապոնիայի Կիոտո քաղաքում` 159 երկրների մասնակցությամբ (առաջինը տեղի է ունեցել 1995թ. Բեռլինում, երկրորդը` 1996թ. ժննում): Ըստ այդ համաձայնագրի` արդյունաբերական զարգացած երկրները (թվով 39 երկրներ) մինչն 2008-2012թթ. պետք է կրճատեն մթնոլորտ արտանետվող ջերմոցային գազերը, 1990թ. համեմատ տարեկան միջին հաշվով 5,29ի չափով, որն առաջին հերթին վերաբերում է երկարակյաց ջերմոցային գազերին` հիդրոֆտորածխաջրածիններին, պերֆտորածխաջրածիններին ն հեքսաֆտոր ծծմբին (ՏF6): Այս նյութերի քանակության իջեցումը հաշվարկված է ՇՕ2-ի համարժեքի նկատմամբ: Ըստ Կիոտոյի համաձայնագրի` ընդհանուր արտանետումները բոլոր անշարժ ն շարժուն աղբյուրներից տեղի ունեցող ջերմոցային գազերի արտանետումների ն անտառային հոսքերի կողմից այդ գազերի կլանման տարբերություններն են: Ընդ որում, ՇՕ2-ի կլանող հոսքեր են համարվում միայն նոր ն վերականգնված անտառտնկարկները, որոնք սկսել են հիմնադրվել 1990-ից: Անտառահատումները համարվում են արտանետումների աղբյուրներ: Ֆրանսիացի գիտնականները գտնում են, որ 5,29-ը անբավարար է ն, կլիմայի գլոբալ տաքացումը կանխելու համար, անհրաժեշտ է գազերի արտանետումները մինչն 2050թ. նվազեցնել 709-ով (2000թ. համեմատ): Այս համաձայնագրի շրջանակներում ընդունվել է քվոտաների վաճառքի ն փոխանցման մեխանիզմը, այսինքն` ջերմոցային գազեր

արտանետող ն թթվածին ծախսող երկիրը պետք է տուգանք վճարի, եթե մթնոլորտ արտանետվող ածխածնի դիօքսիդի քանակը գերազանցում է ծախսվող թթվածնի քանակը: Օրինակ` ԱՄՆ-ը տարեկան ունենում է 1,529 մլրդ տ Օ2-ի դեֆիցիտ, ճապոնիան` 1,045 մլրդ տ, իսկ Ռուսաստանը ն Բրազիլիան արտադրում են համապատասխանաբար 5,4 ն 5,1 մլրդ տ ավելի: Թթվածնի դոնորներ են Կանադան, Արգենտինան, Վենեսուելան, Մեքսիկան, Հնդկաստանը, Թուրքիան, Ֆինլանդիան, Շվեդիան, Իրանը, Ինդոնեզիան, Չինաստանը, Մալայզիան, Նոր Զելանդիան, Ֆիլիպինները: Թթվածինը ծախսողներ են ԱՄՆ-ը, Իռլանդիան, Բելգիան, Լյուքսեմբուրգը, Անգլիան, Գերմանիան, Հունաստանը, Դանիան, Ավստրիան, Իտալիան, Հոլանդիան, Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, Չեխիան, Սլովակիան, Հարավային Կորեան, Սինգապուրը, Թայվանը, ճապոնիան: Մինչն 2008-2012թթ. ջերմոցային գազերի 5,29-ով կրճատումը պետք է իրենց վրա վերցնեն նան զարգացող երկրները: Սակայն Չինաստանը, Հնդկաստանը ն մյուս զարգացող երկրները հրաժարվում են միանալ Կիոտոյի համաձայնագրին, գտնելով, որ գազերի հիմնական արտանետողները արդյունաբերական զարգացած երկրներն են, ն նրանք էլ պետք է իջեցնեն արտանետումների մակարդակը: Համաձայնագրին չի միացել նան ԱՄՆ-ը: Գլոբալ հիմնախնդիրներից է նան Երկրի օզոնային շերտի քայքայումը: Օզոնը (Օ3) տարածված է մթնոլորտի 10-45 կմ բարձրության շերտում, բայց նրա հիմնական պարունակությունը գտնվում է ստրատոսֆերայում` 22-25 կմ բարձրության վրա: Նորմալ ճնշման պայմաններում նրա ընդհանուր հաստությունը կազմում է ընդամենը 34 մմ: Օզոնի շերտը պաշտպանում է Երկրի մակերնույթը ն ամբողջ կյանքը Արնի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից: Կլանելով այդ ճառագայթները` օզոնը մթնոլորտի վերին շերտերում էականորեն ազդում է ջերմաստիճանի բաշխման վրա: Օզոնի մոլեկուլի քայքայման կատալիզատորներ են` ազոտի օքսիդները, ջրածինը, քլորը, բրոմը: Սակայն ամենաակտիվ քայքայիչները սառնարաններում կիրառվող ֆրեոններն են, որոնք օգտագործվում են նան որպես լուծիչներ: Այս նյութերի արտանետումը մթնոլորտ տարեկան կազմում է մոտ 1,4 մլն տոննա: Ստրատոսֆերայում այս միացությունները ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության տակ քայքայվում ն անջատում են ազատ հալոգեն, որը կատալիզատորի դեր է խաղում օզոնի

քայքայման ժամանակ: Օզոնի քայքայիչ է նան ազոտի ենթօքսիդը (N2Օ), որը մթնոլորտ է արտանետվում տարբեր ուղիներով: Մթնոլորտում օզոնի նվազումը հանգեցնում է աչքերի կատարակտի ն մաշկի քաղցկեղի հիվանդությունների աճին: Երկրագնդի օզոնային ճեղքը, որը հիմնականում նկատվում է հարավային բնեռում` Անտարկտիդայի մթնոլորտում, 1995թ. կազմել է 10 մլն կմ , որը հավասար է Եվրոպայի տարածքին: 1998թ. օզոնի նվազումը Անտարկտիդայի վրա գարնանը հասել է 10 մլն կմ , իսկ աշնանը` 25 մլն կմ : Օզոնային ճեղքի նվազում չի նկատվում: 1985թ. Վիեննայում ընդունվել է օզոնային շերտի պաշտպանության կոնվենցիան, իսկ 1987թ. Մոնրեալում ստորագրվել է օզոնը քայքայող նյութերի կրճատման միջազգային համաձայնագիր, որը նախատեսում էր 1993թ.-ից 209-ով կրճատել օզոնը քայքայող նյութերի արտանետումները, իսկ 1998թ.-ից` 309-ով: Հետագայում ստորագրվել են նան մի շարք միջազգային համաձայնագրեր, որոնք արգելում են ֆրեոնների արտադրությունը: Օզոնային շերտի վիճակին մշտապես հետնում է մթնոլորտի գլոբալ ծառայությունը տիեզերական արբանյակների ն ինքնաթիռների միջոցով: Այս ուղղությամբ ամբողջ տեղեկատվությունը հավաքվում է Տորոնտոյում (Կանադա)` օզոնի վերաբերյալ տվյալների համաշխարհային կենտրոնում: Մոնիտորինգային դիտարկումները ցույց են տալիս, որ չնայած համաշխարհային հանրության կողմից ընդունված սահմանափակող միջոցառումներին, օզոնային շերտը շարունակում է սպառվել ավելի բարձր ինտենսիվությամբ, քան ենթադրվում էր` տարեկան 0,5-0,79-ի սահմաններում: Օզոնի ընդհանուր պարունակության հիմնական մասը (999) ընկնում է ստրատոսֆերային ն ընդամենը 19-ը` տրոպոսֆերային: Մթնոլորտի գետնամերձ շերտում օզոնի խտությունը չի անցնում 100 մկգ/մ , այն դեպքում, երբ ստրատոսֆերայում կազմում է 400-700 մկգ/մ (Ա.Մ.Եսմենով ն ուրիշներ, 1999): Տրոպոսֆերային օզոնը երկար ժամանակ առանձնակի հետաքրքրություն չէր ներկայացնում, ն միայն 1980-ականների վերջին այդ հարցը ձեռք բերեց հիմնախնդրի կարգավիճակ: ԱՄՆ-ում ն Արնմտյան Եվրոպայում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տրոպոսֆերային օզոնը բացասական ազդեցություն ունի ցամաքային բույսերի վրա ն կրճատում է նրանց բերքը: Տրոպոսֆերային օզոնի

ավելացումը կապված է առաջին հերթին անթրոպոգեն ծագման ազոտի օքսիդների, ՇՒ4-ի, ցնդող օրգանական միացությունների, ՇՕ2-ի ն այլ գազերի արտանետումների հետ: Ըստ Ֆրանսիայում կատարված պարբերական դիտարկումների, 20-րդ դարի սկզբին տրոպոսֆերայում օզոնի պարունակությունը կազմել է 20 մկգ/մ , իսկ 80-ական թվականներին` 40-90 մկգ/մ : Տրոպոսֆերային օզոնի ավելացումը հացահատիկային մշակաբույսերի բերքը կրճատել է 179-ով (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001): Գիտատեխնիկական առաջընթացը զգալիորեն բարդացնում է արտադրության ն բնության միջն եղած առկա փոխհարաբերությունները: Օգտագործելով բնական ռեսուրսները ն բավարարելով իր պահանջները` մարդը միաժամանակ աղտոտում է հողը, օդային ն ջրային ավազանները, առաջացնում ջերմային աղտոտում, աղմուկ, իոնացնող ճառագայթներ ն այլն: Ըստ ՄԱԿ-ի բնորոշման, աղտոտիչները էկզոգեն (արտաքին ծագում ունեցող) քիմիական նյութեր են, որոնք հանդիպում են անպատեհ տեղում, անպատեհ ժամանակ ն չկանխատեսվող քանակությամբ: Շրջակա բնական միջավայրի անթրոպոգեն աղտոտումը համամոլորակային էկոլոգիական հիմնախնդիրներից է, որն ըստ կենսոլորտի բաղադրիչների հանգամանորեն լուսաբանված է ձեռնարկի տարբեր գլուխներում: Անհրաժեշտ է նշել միայն, որ շրջակա միջավայրի աղտոտումը ն դրա հետ կապված դեգրադացիան առաջին հերթին անդրադառնում է մարդու առողջության ն բիոտի գենետիկական ֆոնդի վիճակի վրա: Աղտոտող նյութերի էկոլոգիական ազդեցությունն արտահայտվում է կյանքի կազմակերպական տարբեր մակարդակների վրա (օրգանիզմների պոպուլյացիոն, բիոցենոզային, էկոհամակարգային, կենսոլորտային): Օրգանիզմների մակարդակում կարող են տեղի ունենալ ֆիզիոլոգիական խախտումներ` վարքագծի փոփոխություններ, արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմանների կայունության նվազում: Պոպուլյացիայի մակարդակում աղտոտումը կարող է առաջ բերել նրանց թվաքանակի ն կենսազանգվածի, ծննդի ն մահացության, կառուցվածքի, տեղաշարժի ցիկլերի ն այլ ֆունկցիոնալ հատկությունների փոփոխություններ: Բիոցենոտիկ մակարդակում աղտոտումը ներգործում է համակեցության կառուցվածքի ն ֆունկցիայի վրա:

16. 4 «Մաքուր ջրի» հիմնախնդիրը Քաղցրահամ ջուրը սահմանափակ, մշտապես օգտագործվող ն բավականին խոցելի ռեսուրս է: Մաքուր ն անվտանգ ջրի նկատմամբ մարդու կենսական պահանջը բացատրվում է ջրի բացարձակ ֆունկցիոնալ անփոխարինելիությամբ: Երկրագնդի ցամաքում ջրային պաշարները չափազանց անհավասար են բաշխված ոչ միայն տարբեր աշխարհամասերում ն երկրներում, այլն շատ երկրների տարածքներում: Համաձայն որոշ գնահատականների, զարգացող երկրներում 1 մլրդ մարդ զրկված է մաքուր ջուր օգտագործելու հնարավորությունից, իսկ աշխարհի բնակչության 209-ը զգում է նրա անբավարարությունը: Ներկայումս Պարսից ծոցի արաբական երկրներում մեկ լիտր հում նավթի փոխանակումը մեկ լիտր ջրի հետ համարվում է շահավետ գործարք: Ջրի անբավարարությունը ծագում է այն ժամանակ, երբ հնարավորություն չկա բավարարելու բոլոր պահանջները, ն սահմանափակ ջրային ռեսուրսների շահագործումը ձեռք է բերում մրցակցային բնույթ: Ջրի անբավարարությամբ են տառապում Հյուսիսային Աֆրիկայի, Մերձավոր Արնելքի, Ասիայի երկրները: Ջուրը վճռորոշ սահմանափակող գործոն է դարձել Հարավային Աֆրիկայի զարգացման համար: Հսկայական քանակի ջուր է օգտագործում Եվրոպան: Մարդու առողջությունը անմիջականորեն կախված է մաքուր ջրի առկայությունից ն նրա օգտագործումից: Աղքատ երկրներում սանիտարական ցածր մակարդակը, հիվանդությունների տարածվածությունը ն մահացության բարձր տոկոսը հիմնականում պայմանավորված է մաքուր ջրի անբավարար քանակությամբ: Ներկայումս ջրածորակներից օգտվելու հնարավորություն չունի 25 մլն մարդ, 5 մլն մարդ տարեկան մահանում է ոչ մաքուր ջրի օգտագործման հետ կապված հիվանդություններից: Երկրագնդի բնակչության մոտ 509-ը մաքուր ջրի անբավարարության պատճառով ստիպված է ապրել սանիտարական վատ պայմաններում: Առաջին հայացքից երկրագնդի քաղցրահամ ջրերի պաշարները բավարար են թվում (ամբողջ ջրային ռեսուրսների 2,59-ը), սակայն օգտագործման համար մատչելի ջրի քանակը ըստ տարբեր գնահատականների կազմում է բոլոր քաղցրահամ ջրերի ընդամենը 0,0030,0169-ը: Բնակչության քանակի աճին զուգընթաց, մեկ շնչին հասնող ջրի չափաքանակը գնալով պակասում է: Մյուս կողմից, գնալով ավելի

ու ավելի շատ են աղտոտվում ն անօգտագործելի դառնում ջրային օբյեկտները, որը կարող է հանգեցնել հիմնախնդրի հետագա սրման: Առանձնապես վտանգավոր են թունավոր նյութերը (կայուն օրգանական միացությունները) ն կենսածին տարրերը, որոնք նպաստում են ջրերի էվտրոֆացմանը: Աշխարհի բոլոր գետերի տարեկան ընդհանուր հոսքը ամբողջովին վերցրած չի բավարարում քաղցրահամ ջրերի մարդկության պահանջարկը, որովհետն այդ հոսքի զգալի մասը կազմում են հեղեղաջրերը, որոնց հավաքումը ն օգտագործումը չափազանց դժվար է: Բացի դրանից, գետում միշտ պետք է մնա այնպիսի քանակությամբ ջուր, որը կարողանա ապահովել նրա ինքնամաքրումը ն ջրային էկոհամակարգի նորմալ վիճակն ու գործունեությունը: Քաղցրահամ ջրերի առավել մեծ չափերով օգտագործողը գյուղատնտեսությունն է: ՄԱԿ-ի շրջանակներում «մաքուր ջուր» հիմնախնդրի ուսումնասիրությունների մեջ հաշվի է առնվում այնպիսի ցուցանիշ, ինչպիսին է տարվա ընթացքում վերցված ջրի հարաբերությունը նրա առկա ընդհանուր ծավալին: Ըստ ՄԱԿ-ի փորձագետների տվյալների, այն երկրները, որոնք օգտագործում են իրենց ջրային պաշարների 109-ից պակաս, ջրային ռեսուրսների հետ կապված որնէ դժվարության չեն հանդիպում: Եթե այդ չափանիշը գերազանցում է 10-209-ը, ապա նրանք կանգնում են որոշակի սահմանափակումների առաջ, իսկ եթե կայուն կերպով գերազանցում է 209-ը, ապա սրվում է հիմնախնդիրը, որն ուղեկցվում է ջրի որակի վատացմամբ: Լուրջ անբավարարություն է ստեղծվում, երբ ջրի օգտագործման ծավալները անցնում են եղած պաշարների 409-ից: Այս դեպքում ջուրը դառնում է ոչ միայն էկոհամակարգի, այլ նան մարդու տնտեսական զարգացումը սահմանափակող գործոն: Ներկա պայմաններում զգալիորեն մեծացել է ընդերքի քաղցրահամ ջրերի ծավալների օգտագործումը, սակայն չի լրացվում այդ ծավալը, որն ավելի է մեծացնում մարդկության համար չափազանց կարնոր այդ ռեսուրսի ընդհանուր պակասը (դեֆիցիտ): Ըստ «Ուորլդուոտչ» հետազոտական կազմակերպության տվյալների` ամեն տարի մոլորակի ընդերքի ջրավազանը զրկվում է 160 մլրդ մ քաղցրահամ ջրից: Այդ ծավալը չի լրացվում ջրի շրջանառության ընթացքում: Արաբական երկրների տարածաշրջանում արդեն ստեղծված է ընդերքի ջրի պահպանության միջկառավարական ցանց: Քաղցրահամ ջրերի հետագա պակասը չխորացնելու համար

անհրաժեշտ է բարձրացնել նրա օգտագործման արդյունավետությունը: Մի շարք երկրներ արդեն անցել են կաթիլային ոռոգման համակարգին: Բնության վրա ներգործող անթրոպոգեն մյուս գործոնների հետ միասին, քաղցրահամ ջրի պրոբլեմը հետզհետե դառնում է կայուն զարգացման ռազմավարության իրականացմանը խանգարող վճռորոշ գործոն: Հնարավոր է, որ 21-րդ դարում ոչ թե նավթը, այլ քաղցրահամ ջուրը դառնա երկրի գլխավոր ռազմավարական ռեսուրսը: ՄԱԿ-ի զեկույցում նշվում է, որ ջրի անբավարարության մշտական աճը կարող է վերածվել ավելի սուր հիմնախնդրի, քան գլոբալ տաքացումը: Ըստ որոշ կանխատեսումների` 2050 թվականին 50 երկրներում ջրի անբավարարությունից կտառապի 3 մլրդ մարդ: Հասարակածային գոտում բնակչության ընդհանուր թվաքանակն արդեն կազմում է երկրագնդի բնակչության 1/3-ը, որը զգալիորեն բարձրացրել է էկոլոգիական լարվածությունն աշխարհում: Աֆրիկայում ն Մերձավոր Արնելքում ջրի հարցն արդեն սրված է, ն ոչ միայն հետամնացության ու աղքատության, այլն քաղաքական անկայունության, էթնիկական ն միջպետական կոնֆլիկտների պատճառ է դարձել: Եգիպտոսը, Սուդանը ն Եթովպիան մշտապես թշնամանքի մեջ են Նեղոսի ջրերի համար: Այդպիսի խնդիր կա պաղեստինցիների ն հրեաների միջն` Հորդանանի ջրի համար, Թուրքիայի ն Իրանի միջն` Տիգրիս գետի ջրերի համար, Թուրքիայի ն Սիրիայի միջն` Եփրատի ջրերի համար, Հնդկաստանի ն Բանգլադեշի միջն` Գանգես գետի հոսքի համար: 1970-80-ական թվականներին կարծիք է հայտնվել, որպես քաղցրահամ ջրի աղբյուր օգտագործել Գրենլանդիայի, Անտարկտիդայի ն Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի սառցադաշտերը, որը բավականին դժվար իրագործելի խնդիր է: Սառցադաշտերը կազմում են մոտ 24 մլն կմ : Համաշխարհային օվկիանոսը վճռորոշ դեր է խաղում կենսոլորտի արդյունավետության ն կենսածին նյութերի շրջապտույտի մեջ: Մարդկության ապագա գոյությունը գնալով ավելի ու ավելի շատ է կապվում Համաշխարհային օվկիանոսի հետ, որովհետն այն պարենի, էներգիայի, ջրի ն օգտակար հանածոների կարնորագույն աղբյուր է: Իր վիթխարի իներցիայի շնորհիվ, Համաշխարհային օվկիանոսը կարնորագույն դեր է խաղում Երկրի կլիմայի մեղմացման, դեպի բնեռները ջերմության տեղափոխման ն ամպային ծածկույթի կազմավորման գործում: Այսպիսով, Համաշխարհային օվկիանոսի աղտոտումը կարող

է հանգեցնել գլոբալ էկոդինամիկայի փոփոխության: Համաշխարհային օվկիանոսի աղտոտման մեջ ամենամեծ «ներդրողը» նավթն է, որի վտանգավորությունը շոշափելի դարձավ 1967թ., երբ Մեծ Բրիտանիայի հարավ-արնմտյան ափերի ժայռերին բախվեց Tօrr6y ՇՅոiօո հեղուկանավը, որի ամբարներից օվկիանոս արտամղվեց 119000 տ նավթ: Դա միակ վթարը չէր, այդպիսի վթարները բազմաթիվ են (աղյուսակ 16.4): Նավթի աղտոտման լուրջ աղբյուրներ են համարվում նավահանգիստները, որտեղ կանգնում ն դատարկվում են հեղուկանավերը: Միայն նրանց ամբարների լվացման ժամանակ միջավայր է արտանետվում տարեկան 10 մլն տ նավթ: Նման քանակություն ջրային միջավայր է արտանետվում նան վթարների ժամանակ ն արդյունաբերական հոսքերի միջոցով: Համաշխարհային օվկիանոսի բնական աղտոտումը մթնոլորտից ն ջրի հատակից կազմում է 209, ցամաքային աղբյուրներից` 449, նավագնացությունից` 359, այլ աղբյուրներից`19: Աղյուսակ 16.4

Նավթի առավել մեծ արտահոսքերը նավթատար նավերի վթարների ժամանակ (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001)

Նավթատար նավի անվանումը Tօrr6y ՇՅոiօո ՄՅfrՅ M6tսlՅ մՅօօԵ ՄՅ6rՏk ՍrqսiօlՅ ՒՅvՅliՅո ՔՅtriօt Ճոօօօ ՇՅժiz ՃtlՅոtiօ Էոքr6ՏՏ |ոժ6ք6ոժ6ոtՅ ՇՅՏtսllօժ6 8օllv6r ՃՏՏiոՅ ՕժiՏՏ6y KհՅrk 5 Էxxօո ՄՅlժ6r Ճ8T Տսոո6r ՒՅv6ո Ճ6ց6Յո Տ6Յ KՅtiոՅ Ք. 8rՅ6r

Վթարի տարեթիվը

Նավթի քանակը, տ 119000 40000 50000 88000 100000 95000 223000 287000 95000 252000 53000 132000 80000 37000 260000 144000 74000 72000 85000

Համաշխարհային օվկիանոսի ջրերն աղտոտվում են նան ծանր մետաղներով, քլորօրգանական պեստիցիդներով, ֆենոլներով, ռադիոակտիվ նյութերով, վտանգավոր այլ թափոններով: Ծանր մետաղները հիմնականում օվկիանոս են մտնում հոսքաջրերի միջոցով, իսկ պեստիցիդների մոտ 909-ը մթնոլորտից` տեղումների միջոցով: Առավել աղտոտված է Հյուսիսային ծովը, որտեղ մի շարք զարգացած երկրներ (Անգլիա, Նորվեգիա, Շվեդիա, Դանիա, Գերմանիա, Հոլանդիա, Բելգիա, Ֆրանսիա) իրենց արդյունաբերական, գյուղատնտեսական ն թունավոր թափոններն են դատարկում` դարձնելով այն Եվրոպայի աղբանոց: Թունավոր նյութերի քանակն այդ ջրերում մոտ 10 անգամ գերազանցում է էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական նորմաները:

16.5 Կենսաբազմազանության կորուստը էկոլոգիական բարոյականության սկզբունքներից մեկն այն է, որ յուրաքանչյուր սերունդ իրավունք ունի ապրելու այն կենսաբազմազանության պայմաններում, ինչպիսիք եղել են նախորդ սերունդների ժամանակ: Ա.Մ.Նիկոնորովի, Տ.Ա.Խորուժայայի (2001), Վ.Ռ.Բգանբայի (2005), տվյալներով Երկրի վրա բնակվող կենդանի օրգանիզմների տեսակների թիվը տատանվում է 5-80 մլն-ի սահմաններում, սակայն ստույգ հաստատված է 1,4 մլն-ի տեսակային պատկանելությունը: Դրանցից մոտ 750000-ը միջատներ են, 41000-ը` ողնաշարավոր կենդանիներ, 250000` բույսեր: Մնացած տեսակները անողնաշարավոր կենդանիներ են, ինչպես նան սնկեր, ջրիմուռներ ն միկրոօրգանիզմներ: Տ.Յա.Աշիմխինան (2005) բերում է այլ տվյալներ` Երկրի վրա գոյություն ունեն երկու միլիոն տեսակ օրգանիզմներ, որոնցից 500 հազարը բույսեր են, իսկ 1,5 միլիոնը` կենդանիներ: Տարբեր աշխարհագրական ն կլիմայական գոտիներում բիոտի տեսակային «հարստությունը» խիստ տարբեր է, թեպետ բնեռներից դեպի հասարակած նրանց ավելացման հստակ միտում է նկատվում: Այսպես, օրինակ` միջատների, կաթնասունների ն ծառերի տեսակները արնադարձային անտառներում 3-10 անգամ գերազանցում են չափավոր կլիմա ունեցող տարածաշրջանների տեսակների քանակին: Նույն օրինաչափությունն առկա է նան ծովային միջավայրում: Այսպես, ասցիդիաների տեսակների թիվն Արկտիկայում հազիվ գերազանցում է 100-ը, իսկ արնադարձային ջրերում անցնում է 600-ից:

Կենսաբազմազանությունը Երկրի վրա կյանքի հիմքն է ն համարվում է կարնորագույն կենսական ռեսուրսներից մեկը: Կենսաբազմազանությամբ է պայմանավորված մարդու սննդատեսակների առատությունը, ըստ որում, որոշ տեսակներ ուղղակի անփոխարինելի են: Այսպես, մարդն իր սննդի մեջ օգտագործում է 7000 տեսակ բույսեր: Սակայն համաշխարհային պարենի 909-ը ստեղծվում է 20 տեսակների հաշվին, իսկ նրանցից երեք տեսակը (ցորեն, եգիպտացորեն ն բրինձ) բավարարում են բոլոր պահանջների կեսից ավելին: Կենսաբանական ռեսուրսները արդյունաբերության, այդ թվում նան բժշկական արդյունաբերության հումքի զգալի աղբյուր են: Կենսաբազմազանությունը համարվում է կենսոլորտում տեղի ունեցող նյութերի կենսաերկրաքիմիական ցիկլերի ն էներգիայի կայունությունն ապահովող գլխավոր գործոն: Կենսաբազմազանություն հասկացությունը գնալով ավելի մեծ դեր է խաղում բիոցենոզների ն էկոհամակարգերի վիճակի ն էկոլոգիական բարենպաստության գնահատման ժամանակ: Ներկայումս կենսաբազմազանություն ասելով հասկանում են բոլոր տեսակի բույսերը, կենդանիները, միկրոօրգանիզմները, ինչպես նան էկոհամակարգերը ն էկոլոգիական գործընթացները, որոնց մաս են կազմում այդ օրգանիզմները: Կենսաբազմազանությունը դիտարկվում է երեք մակարդակներով` գենետիկական, տեսակային ն էկոհամակարգային: Գենետիկական բազմազանությունը Երկրի վրա ապրող օրգանիզմների գեներում պարունակվող տեղեկատվության ողջ ծավալն է: Տեսակային բազմազանությունը Երկրի վրա բնակվող կենդանի օրգանիզմների տեսակների թվաքանակն է: էկոհամակարգերի բազմազանությունը վերաբերում է բիոտիկ համակեցությունների ն կենսոլորտի էկոլոգիական գործընթացների բնակության տարբեր միջավայրերին: Տարբեր երկրաբանական ժամանակաշրջաններում էվոլյուցիոն գործընթացները հանգեցրել են կենդանի օրգանիզմների տեսակային կազմի էական փոփոխությունների: Մոտ 65 մլն տարի առաջ կավճի դարաշրջանի վերջում տեղի են ունեցել տեսակների` հատկապես, թռչունների ն կաթնասունների առավել խոշոր կորուստներ` կապված բնական երնույթների հետ: Լրիվ ոչնչացել են դինոզավրերը: Ավելի ուշ կենսաբանական ռեսուրսների կորուստն արագացել է մարդու գործունեության հետնանքով: Փորձագետների կարծիքով մոտակա 20-30 տարիներին անհետացման լուրջ սպառնալիքի տակ կարող է հայտնվել երկրագնդի ամբողջ կենսաբազմազանության 259-ը: Վերջին 30 տա414

րիներին (1990-2020թթ.) կարող է անհետանալ տեսակների 5-159-ը, որի պատճառը արնադարձային անտառների ոչնչացումն է: Դա տարեկան կկազմի 15000-50000 տեսակներ կամ 40-140 տեսակ մեկ օրում: Որոշ տեսակներ, որոնք արհեստական ընտրության համար (օրինակ ձի, կով) ծառայել են որպես բազային, բնության մեջ այլնս գոյություն չունեն: Ընտանի կենդանիների` խոզի, շան, կատվի մի քանի նախնիներ բնության մեջ ապրում են մինչն այժմ: Կասկածից վեր է, որ մահը տեսականորեն բոլոր կենսաբանական տեսակների վերջնական ճակատագիրն է, սակայն 20-րդ դարում կտրուկ բարձրացել են նրանց անհետացման տեմպերը: էվոլյուցիոն գործընթացների ն վերափոխումների հետ համեմատած, մարդկային գործունեության արագությունը հնարավորություն չի տալիս բնական տեսակներին` հարմարվելու փոփոխվող պայմաններին, որի արդյունքում նրանք ոչնչանում են: Անհետացած կենդանատեսակների ավելի քան կեսը բաժին է ընկնում 20-րդ դարին: Կենսաբանները ենթադրում են, որ վերջին 350 տարվա ընթացքում` ընդհուպ մինչն 20-րդ դարի կեսը, յուրաքանչյուր կենդանի տեսակ ոչնչացել է մոտ 10 տարին մեկ, իսկ ներկա ժամանակներում, ըստ «Բնության ն բնական ռեսուրսների պահպանության Միջազգային միության» գնահատումների` միջին հաշվով ամեն օր ոչնչանում է մեկ տեսակ: Եթե 17-րդ դարում անհետացել են 12 տեսակ կաթնասուն կենդանիներ ն թռչուններ, ապա 18-րդ դարում նրանց թիվը կազմել է 20, 19-րդ դարում` 94, իսկ 20-րդ դարում` 141 տեսակ: Բերված թվերը բավականին լավատեսական են թվում, քանի որ ըստ ամերիկացի գիտնականների վերջին 100 տարվա ընթացքում աշխարհի երեսից անհետացել են 850 կենդանական ն բուսական տեսակներ: Դա էկոլոգիական աղետի արագացման վառ վկայություն է, որն անիմաստ է չափել դրամական կորուստների չափանիշներով: Կենսաբազմազանության կորստի հիմնական պատճառներից մեկը ժամանակակից գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներն են` անտառահատումը, ճահիճների չորացումը, ջրային միջավայրի փոփոխությունները, ծովերի ն օվկիանոսների աղտոտումը ն այլն: Առանձնացվում են տեսակների կորստի հինգ հիմնական պատճառներ, որոնք բոլորն էլ ունեն անթրոպոգեն բնույթ: 1. Բնակության միջավայրի կորուստ, կտրտվածություն ն փոփոխություն: 2. Ռեսուրսների անխնա շահագործում (որս, ոչնչացում):

3. Շրջակա միջավայրի աղտոտում: 4. Բնական տեսակների դուրս մղումը արհեստական` սելեկցիոն ճանապարհով ստացված տեսակներով: 5. Կլիմայի գլոբալ փոփոխություն: Մասնագետների հաշվարկներով, երկրի վրա տարեկան ոչնչանում է 11,1 մլն հա արնադարձային անտառ, որի պատճառով ոչնչանում են ոչ միայն այնտեղ բնակվող տեսակները, այլն հարակից տարածքներում ապրողները: Տեսակային բազմազանության կորուստը որպես կենսական ռեսուրս կարող է հանգեցնել մարդու բարեկեցության ն նույնիսկ Երկրի վրա նրա գոյության լուրջ գլոբալ հետնանքների, առաջին հերթին` էկոհամակարգերի կայունության նվազման: 1992թ. Ռիո-դե-Ժանեյրոյում գումարված շրջակա միջավայրի պահպանությանը ն զարգացմանը նվիրված Համաշխարհային կոնֆերանսում ընդունված կենսաբազմազանության համաձայնագիրը նախատեսում է նրա պահպանման ն կայուն օգտագործման 4 հիմնական միջոցառումներ: 1. Բնակության հատուկ միջավայրի պաշտպանություն, ազգային պարկերի, կենսոլորտային արգելոցների, ռեզերվացիաների ն այլ պահպանվող տարածքների ստեղծում: 2. Առանձին տեսակների կամ խմբերի ռեսուրսների պաշտպանություն` անխնա օգտագործումից: 3. Որպես գենոֆոնդ` տեսակների պահպանում բուսաբանական այգիներում կամ գենային բանկերում: 4. Շրջակա միջավայրի աղտոտման կրճատում: Այս միջոցառումներն իրականացվում են ազգային ն միջազգային ծրագրերի, համաձայնագրերի շրջանակներում, ն արդյունքների մասին պարբերաբար զեկուցումներ են ներկայացվում համաշխարհային կոնֆերանսներում: Սակայն գործադրվող միջոցները ն միջոցառումները դեռնս մնում են անբավարար, իսկ կենսաբազմազանության կորուստը երկրագնդի մասշտաբով շարունակվում է: 16.6 Գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմների օգտագործման հեռանկարներն ու հնարավոր վտանգները 20-րդ դարի վերջին ն 21-րդ դարի սկզբին համաշխարհային գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալն աճում է ավելի արագ, քան բնակչությունը: Սակայն այդ աճն ուղեկցվում է, ինչպես հայտնի է,

տարածքների էկոլոգիական վիճակի վատթարացմամբ, անտառապատ տարածքների կրճատմամբ (ցանքատարածքները ընդարձակելու համար), հողերի աղակալմամբ ն էրոզիայի ակտիվացմամբ, պարարտանյութերով ն պեստիցիդներով միջավայրի աղտոտմամբ ն այլն: Այսինքն` էկոհամակարգերից առավելագույն արդյունք ստանալու հեռանկարն անմիջականորեն կապվում է կենսոլորտին առավել մեծ էկոլոգիական վնաս հասցնելու հեռանկարին, որը չի կարող համատեղելի լինել կայուն զարգացման ռազմավարության հետ: Մինչդեռ գյուղատնտեսության հետագա զարգացման ռազմավարական ուղղությունը պետք է հնարավորություն տա բարձրացնել բույսերի բերքատվությունը ն անհրաժեշտ մթերքներով ապահովել աճող բնակչության պահանջները` առանց ցանքատարածքների ավելացման: Դա պետք է կատարվի արդյունավետ ոռոգման համակարգերի (ինչպիսին կաթիլային ոռոգումն է), նոր սորտերի, ակտիվ ցանքաշրջանառությունների, մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի ինտեգրացված համակարգի, օրգանահանքային պարարտանյութերի հավասարակշռված նորմաների ներդրման ճանապարհով: Ներկայումս նոր` առավել բարձր արդյունավետություն ունեցող սելեկցիոն սորտերի ստացման բնագավառում մեծ հույսեր են կապում գենային ճարտարագիտության (ինժեներիայի) հետ, որն ունի 25 տարվա պատմություն: Գենետիկական ճարտարագիտությունը նոր տեխնոլոգիա է, որը հնարավորություն է տալիս գենը կամ գեները մեկ օրգանիզմից վերցնելու ն տեղափոխելու ու ներդնելու այլ օրգանիզմի մեջ: Այդ օրգանիզմները կարող են լինել բույսեր, մանրէներ, կենդանիներ, սնկեր, մարդ ն այլն: Նշված օրգանիզմների միջն իրականացվող տրանսգենային վերափոխումների (մոդիֆիկացիաների) մեթոդը հայտնի է տարբեր անուններով: Այն հիշատակվում է որպես ժամանակակից կենսատեխնոլոգիա, գենետիկական տեխնոլոգիա, գենետիկական մոդիֆիկացիա, տրանսգենային տեխնոլոգիա ն այլն, սակայն նրանց բովանդակությունը մեկն է` մեկ օրգանիզմից կոնկրետ գենի անջատում ն տեղադրում մեկ ուրիշ, հաճախ միանգամայն ոչ բարեկամ օրգանիզմի ԴՆԹ-ի մոլեկուլի մեջ: Այս գործընթացի արդյունքում ստացված օրգանիզմը ձեռք է բերում նոր հատկություններ: Այս մեթոդով կարող են ստացվել ձկան գեն պարունակող բույսեր, մարդու գեն պարունակող խոզ կամ այծ ն այլն: Գեների տեղափոխումն իրականացվում է մանրէների կամ բացիլների միջոցով:

Մի շարք կենսաբաններ գենային ճարտարագիտությունը համարում են հեղափոխական միջամտություն բնական տեսակների ժառանգականության շղթայում: Սակայն դա բնական ճանապարհով ծնվել է սելեկցիայի սովորական մեթոդներից` կենսաքիմիկոսների ն մոլեկուլյար կենսաբանների մասնակցության շնորհիվ: Կենդանի օրգանիզմների ժառանգական ապարատի կառուցվածքի ն նրան սպասարկող ֆերմենտների մասին գիտելիքները հնարավորություն են տվել աշխատելու ոչ թե ամբողջական գենոմների (գեների բնական կոմբինացիաներ), այլ առանձին գեների հետ` փոխելով նրանց ժառանգման եղանակը: Գենային ճարտարագետը գտնում է գենը, որը կարելի է ներդնել բույսի գենոմի մեջ, մշակում է այն, ներարկում բջջի պլազմիդայի մեջ ն մի շարք հերթական պրոցեսներից հետո ստանում տրանսգենային բույս: Գենետիկորեն վերափոխված բույսերի ստեղծման մեջ առանձնացվում են երեք «ալիքներ»: Առաջին ալիքը ներառում է վիրուսների, պարազիտների կամ հերբիցիդների նկատմամբ նոր կայուն հատկանիշներով բույսերի ստեղծման փուլերը: Այդ փուլերում 20-րդ դարի 80-90-ական թվականներին ստացվել են հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի գենետիկորեն վերափոխված սորտեր` հերբիցիդների ն վնասատուների նկատմամբ կայուն հատկանիշներով: «Առաջին ալիքի» բույսերի մեջ կայունությունը ապահովվել է ընդամենը մեկ գենի ներդրմամբ, որն առաջ է բերել մեկ լրացուցիչ սպիտակուցի սինթեզ: «Առաջին ալիքի» բույսերի ստեղծման գործում նկատվող արագ հաջողությունը բացատրվում է նրանով, որ «օգտակար» գեները «վերցվել են» կա´մ բույսերի վիրուսներից (վիրուսի սպիտակուցային թաղանթի գենը, որն ապահովում է կայունություն տվյալ վիրուսի նկատմամբ), կա´մ էլ հողային բակտերիաներից (միջատների, հերբիցիդների նկատմամբ կայունություն), այլ կերպ ասած` լավ ուսումնասիրված կենսաբանական օբյեկտներից: Արդեն իսկ 2000 թվականին վնասատուների ն հերբիցիդների, ինչպես նան հիվանդությունների ն ցածր ջերմաստիճանների նկատմամբ կայուն, գենետիկորեն վերափոխված գյուղատնտեսական մշակաբույսերով զբաղված տարածքները աշխարհում կազմել են ավելի քան 45 մլն հա (աղ. 16.5): Պետք է նշել նան, որ արագորեն ընդլայնվում է այդպիսի բույսերի տեսակային ն սորտային կազմը, ինչպես նան նրանց մշակության տակ դրվող հողատարածքները:

Տնկիները անոթներում Նկ. 16.9 Տրանսգենային բույսերի ստացման սխեման (Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Աղյուսակ 16.5

Գենետիկորեն վերափոխված մշակաբույսերի զբաղեցրած տարածքները 2000թ. դրությամբ(Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Երկիրը 1. ԱՄՆ 2. Արգենտինա 3. Կանադա 4. Չինաստան 5. Ավստրալիա 6. Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություն 7. Մեքսիկա, Ուրուգվայ 8. Իսպանիա, Պորտուգալիա 9. Ֆրանսիա, Գերմանիա 10. Բուլղարիա, Ռումինիա Ընդամենը

մլն հա 30,3 10,0 3,0 0,5 0,2

67,3 22,2 6,6 1,1 | 0,5

0,2

| 0,5

| 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,2 45,0

| 0,5 | 0,5 | 0,5 | 0,5

21-րդ դարի սկզբին մարդկությունը գտնվում է «երկրորդ ալիքի» մոտերքում, որը կբերի նոր սպառողական հատկանիշներով բույսեր: Առաջին հերթին դրանք յուղատու բույսերն են, որոնք ունեն յուղի բարձր պարունակություն ն յուղերի վերափոխված կազմ, ավելի շատ վիտամիններ պարունակող միրգն ու բանջարեղենը, սպիտակուցներով հարուստ հացահատիկները ն այլն: Վերջին նվաճումների օրինակ է հանդիսանում Ցյուրիխի (Շվեյցարիա) Տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականների կողմից ստեղծված «ոսկյա բրինձը»: Նրանց հաջողվել է բրնձի գենոմի մեջ մտցնել գեներ, որոնք պատասխանատու են բետակարոտինի (պրովիտամին Ճ) սինթեզի համար, ն գեներ, որոնք նպաստում են հատիկների մեջ երկաթի պարունակության աճին: Այս խնդրի լուծմամբ հույս առաջացավ, որ հիմնականում կամ միայն բրնձով սնվող միլիոնավոր մարդկանց երկաթի ն վիտամին Ճ-ի պակասորդը, որն առաջացնում է անեմիա հիվանդությունը, հնարավոր կլինի հաղթահարել: Այս ճանապարհով ստացվել է նան կալցիումի մեծ պարունակությամբ սոյա, որը բուժում է մեծահասակ մարդկանց օստեոպորոզը (կալցիումի փոխանակության խախտում): Այսօր արդեն աշխարհի առաջատար լաբորատորիաներում ստեղծում են «երրորդ ալիքի» բույսեր, որոնք մոտակա 10 տարիներին կերնան շուկայում: Ուսումնասիրությունները տարվում են մի քանի հիմնական ուղղություններով` բույսեր-վակցինաներ, բույսեր – դեղերի ֆաբրիկա, բույսեր-կենսառեակտորներ, բույսեր – արդյունաբերական

ցանքատարածությունները, մլն հա

ապրանքների արտադրության համար (պլաստիկ նյութեր, ներկեր, տեխնիկական յուղեր ն այլն): 58.7

52.6

44.2 39.9

27.8

11.0 1.7

տարեթվերը

Նկ.16.10 Գենետիկորեն վերափոխված բույսերի ցանքատարածությունների աճի տեմպերը 20-րդ դարի վերջին ն 21-րդ դարի սկզբին (Ս.Ն.Շչելկունով, 2008) Գենային ճարտարագիտության ներկայիս հաջողությունները հաստատում են, որ 21-րդ դարում մարդիկ չեն բախվի սովի հետ: Սակայն դրա հետ մեկտեղ մարդկության առաջ ծառացել է մի նոր վտանգ, այսպես կոչված «գենետիկական աղտոտման» վտանգը, որը կապված է գենային ճարտարագիտության հետ: Նրա էկոլոգիական գնահատումը դժվարանում է նրանով, որ արհեստական ճանապարհով ստեղծված օրգանիզմների հատկությունները կարող են անկայուն լինել, իսկ նրանց ներգործությունը շրջակա միջավայրի ն բիոտի վրա` անկանխատեսելի: Բոլոր կենդանի օրգանիզմները (բույս, կենդանի, մարդ) տարբերվում են առաջին հերթին տեսակին բնորոշ գենետիկական կոդով կամ դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթվով (ԴՆԹ), որը միլիոնավոր տարիների ընթացքում սերունդներին է փոխանցվում ժառանգաբար: Դա տեղեկատվության ն հրահանգների ամբողջական, բարդ համալիր է, որն ապահովում է օրգանիզմի աճը, բազմացումը, դիմացկունությունը, պաշտպանվելու ն սնվելու եղանակը ն այլն: Այս ամբողջ տեղեկատվությունը կոդավորված է գեներում, որոնք որոշում են կենդանի օրգանիզմի կենսական բոլոր գործառույթները, ընդ որում`

յուրաքանչյուր գեն պայմանավորում է օրգանիզմի այս կամ այն հատկանիշը ն պատասխանատու է որոշակի նյութերի սինթեզի համար: ԴՆԹ-ի մոլեկուլում գեների տեղաբաշխվածությունը նույնպես բնորոշ է տեսակային առանձնահատկություններին, որը ստեղծվել է երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում: Այսինքն` յուրաքանչյուր օրգանիզմի գենային սուբստրատը պայմանավորում է տվյալ օրգանիզմի հատկանիշների, հատկությունների, կառուցվածքային տարրերի ն ֆունկցիաների յուրահատուկ ներդաշնակությունը, որը ժամանակի ընթացքում ենթարկվում է դանդաղ, էվոլյուցիոն փոփոխությունների կամ ավելի արագ գործող բնական մուտացիաների ազդեցություններին: Այս տեսանկյունից տրանսգենային միջամտություններից սպասվող փոփոխությունները կարող են տեղի ունենալ շատ արագ ու անկանխատեսելի ուղղություններով: Գենետիկորեն վերափոխված կոնստրուկցիաների գլխավոր թերությունը նրանց ժառանգած անկայունությունն է: Ինչպես նշում է գենետիկ դոկտոր Մաէ Վան Հոսը, «մոլեկուլյար գենետիկական դեռնս ոչ մի հետազոտություն չի հաստատել այսպիսի բույսերի գծերի կայունությունը»: Դա նշանակում է, որ գենետիկական արհեստական կոնստրուկցիաները կարող են քանդվել ն կրկին միանալ ոչ ճիշտ: Այդ թվում հնարավոր է գենետիկական այլ նյութի հետ միացում, իսկ արդյունքում ստանում ենք նոր, անկանխատեսելի կոմբինացիաներ: Գալիք սերունդներում «գենային սխալները» կարող են կուտակվել, բազմանալ ն առաջացնել անսպասելի էֆեկտներ, որը բոլորովին նման չի գեների բնական, կայուն կոմբինացիաներին, որոնք համատեղ գոյություն են ունեցել կենդանի բոլոր օրգանիզմներում միլիոնավոր տարիների ընթացքում: Գեներ տեղադրելու գործընթացը բավականին դժվար գործընթաց է ն կախված է հաջողությունից: Բազմաթիվ փորձերից մեկն է հաջող ստացվում: Դա նշանակում է, որ կիրառվող մեթոդները դեռնս թերի ու անկատար են, որի պատճառով գիտնականները այսօրվա դրությամբ ո´չ արդյունքները կարող են վերահսկել, ն ո´չ էլ կանխատեսել, թե ինչ կարող է պատահել: Օրինակ, երբ գիտնականները մարդու աճի հորմոնի գենը տեղադրեցին մկան մեջ, ստացան հսկայական մուկ: Սակայն երբ այդ նույն գենը տեղադրեցին խոզի մեջ, ստացան ոչ թե մեծ խոզ, այլ հիվանդ թզուկ` շեղ ու թույլ, ախտահարված կենդանի: Նման ճակատագիր ունեցավ գենային փոփոխության ենթարկված սաղմոնը: Գիտնականները նրա ԴՆԹ-ում արմատավորեցին վարունգի

աճի գենը: Դրանից հետո սաղմոնը արագ աճում էր, սակայն նրա միսը կանաչեց: Բնակչության առողջությունը ն գենոֆոնդի պահպանումը զգալիորեն կախված են պարենային անվտանգությունից ն սննդամթերքների լիարժեքությունից ու մաքրությունից: Ներկայումս շատ երկրների բնակիչների մտահոգում է նան տրանսգենային մթերքների զանգվածային վաճառքը: Գենային ճարտարագիտությամբ ստացված ամենաշատ մթերքներ օգտագործող երկիրը ԱՄՆ-ն է, որտեղ հսկայական տարածքների վրա ցանում են վերափոխված գեներով բույսեր, բազմացնում գյուղատնտեսական կենդանիներ, ձկներ, միջատներ: Դանիայի գիտնականները եկել են այն եզրակացության, որ տրանսգենային մթերքի օգտագործումն առաջացնում է իմունիտետի անկում: Սակայն շատ մասնագետներ գտնում են, որ ապագան տրանսգենային բույսերինն է, որովհետն նրանք բավականին կայուն են հիվանդությունների, վնասատուների, հողում պարունակվող վնասակար աղերի ն ցածր ջերմաստիճանի նկատմամբ: Այս ուղղությամբ արդեն ստացված են գործնական արդյունքներ: Պոմիդորը ջերմասեր բույս է ն չի դիմանում ցածր ջերմաստիճաններին, առավել նս` սառնամանիքին: Եվ ահա գենետիկները գտնում են ելքը` արկտիկական տափակաձկան (որն ապրում է սառցակալած ջրերում) ԴՆԹ-ի մոլեկուլից «կտրում են» ցրտադիմացկունության գենը ն տեղափոխում պոմիդորի ԴՆԹ-ի մեջ, արդյունքում երկարեց պոմիդորի պտղաբերության ժամանակահատվածը (վեգետացիան), իսկ պտուղը սառնամանիքի նկատմամբ դարձավ կայուն: Նույն ձնով ստացվել են մրգեր ն տարբեր բանջարեղեններ, որոնք երկար ժամանակ չեն կորցնում իրենց թարմությունը ն դիմանում են հերբիցիդների, սնկերի ն բացիլների ազդեցություններին: Այսպիսի մրգերից ն բանջարեղենից շատ գոհ են արտադրող ֆերմերները, փոխադրողները ն վաճառողները, որովհետն կորուստը քիչ է, եկամուտը` շատ: Սակայն այլ հարց է նման բանջարեղենի ն մրգի օգտակարությունը մարդու առողջության համար: Ցավոք, գենետիկապես վերափոխված սնունդը կարող է խաբուսիկ ն վտանգավոր լինել: Օրինակ, թեպետ երկար պահված այդպիսի պոմիդորը շատ կարմիր ու առողջ տեսք ունի, սակայն նրանում շատ քիչ օգտակար նյութեր են մնացել ն գրեթե չունեն այդ բանջարեղենին բնորոշ հոտահամային հատկանիշները: 1989թ. ԱՄՆ-ում տարածվեց անհայտ մի հիվանդություն:

Հիվանդները գանգատվում էին հոդերի սուր ցավերից ն արյան մեջ սպիտակ գնդիկների խտության ավելացումից: Բացի դրանից, նրանց մոտ նկատվում էր նան կաթված, սրտանոթային հիմնախնդիրներ, մաշկի այտուցներ ն քոր, իմունային համակարգի խախտումներ: Մի քանի ամսվա ընթացքում 5000 մարդ տեղափոխվեց հիվանդանոց, 37 մարդ մահացավ ն 1500-ը հաշմանդամ դարձավ: Ուսումնասիրություններից պարզվեց, որ բոլոր հիվանդները միննույն խանութների ցանցում ձեռք բերած α-տրիպտոֆանին փոխարինող սնունդ էին ընդունել: Հետագա հետազոտության արդյունքում ճշտվեց, որ դա եղել է ճապոնական «Շովա Դենկո» ընկերության կողմից արտադրված գենետիկապես վերափոխված տրիպտոֆան: Սրանից ելնելով` հաստատ չի կարելի ասել, որ գենետիկապես վերափոխված մթերքները անվնաս են առողջության համար: Ընդհակառակը, այն կարող է անգամ շատ վտանգավոր լինել` ի տարբերություն սովորական, բնական սննդամթերքի, որը մենք ընդունել ենք հազարամյակների ընթացքում: Մարդկությունը մեծ դժվարությամբ ձերբազատվեց արհեստականորեն սինթեզված քլորօրգանական պեստիցիդներից (ԴԴՏ, ՀՑՀ ն այլն), որոնք անշունչ նյութեր են ն հեշտ էր նրանց օգտագործումից հանելը, իսկ գենետիկապես վերափոխված օրգանիզմները կենդանի էակներ են, որոնք բազմանում են ն տարածվում, ուստի նրանց գործածությունից հանելն ուղղակի անհնար է դառնում: Իշամկների ն թռչունների վրա վերջին ժամանակներս կատարված հետազոտությունները հաստատում են, որ այն կենդանիները, որոնք սնվել են գենետիկապես վերափոխված եգիպտացորենով կամ կարտոֆիլով, աղեստամոքսային տրակտի խանգարումներ, լյարդի ֆունկցիայի խախտումներ, իմունային բացասական ռեակցիաներ են ունեցել, բացի դրանից, ավելացել էր նան մահացած պտուղներով ծնունդների թիվը: Եվ քանի դեռ չեն անցկացվել համաճարակային երկարատն դիտարկումներ մարդկանց առողջության վրա գենետիկապես վերափոխված մթերքի ազդեցությունը ուսումնասիրելու համար, վստահորեն ոչ ոք չի կարող ասել, որ այն անվնաս է: Քանի որ գենետիկորեն վերափոխված մշակաբույսերով ծածկված տարածքները ավելի ու ավելի են աճում, ն այդպիսի մթերքները անվերահսկելիորեն հայտնվում են սպառողների սեղանին, ապա սուր անհրաժեշտություն է առաջացել` ազգային ն միջազգային մակարդակներով կենսանվտանգության խիստ համակարգ մշակելու ն գործադրելու համար: Այս նպատակով մշակվել է կենսանվտանգության

Կարթագենյան արձանագրությունը, որը միջազգային փաստաթուղթ է ն նպատակ ունի միջազգային մակարդակով կարգավորելու գենետիկապես վերափոխված օրգանիզմների տարածումը: Բացի դրանից, անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր երկրում գործի կենսանվտանգության ազգային համակարգ, ինչը ենթադրում է գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմներից ազատ գոտիների ստեղծում: Ազատ գոտիների շարժումը մեծ տարածում է գտել Եվրամիության երկրներում, սակայն նման նախաձեռնություններ ի հայտ են եկել նան Ռուսաստանում ն նախկին ԽՍՀՄ երկրներում: Կենսանվտանգության Կարթագենյան արձանագրությունը ուժի մեջ մտավ 2003թ. սեպտեմբերի 11-ից: Դա հնարավոր դարձավ այն բանից հետո, երբ նույն թվականի հունիսի 13-ին Արձանագրությանը միացավ 50-րդ պետությունը` Պալաուի Հանրապետությունը: Արձանագրությունը իրավական առաջին պարտադիր փաստաթուղթն է, որը կարգավորում է գենետիկորեն վերափոխված կենդանի օրգանիզմների անդրսահմանային տեղաշարժը ն վերաբերում է միայն այդ օրգանիզմներին: Արձանագրությունը նպաստում է կենսանվտանգության ոլորտում միջազգային համագործակցության խորացմանը, ինչը զարգացող երկրներին հնարավորություն կտա ընդլայնելու իրենց կադրային, ինստիտուցիոն ն տեխնոլոգիական կարողությունը նշված բնագավառում: Արնմտյան Եվրոպայի բնակչության մեծ մասը վճռականորեն մերժում է գենետիկապես վերափոխված սննդամթերքի օգտագործումը, չնայած որոշ կրոնական գործիչներ նույնպես դեմ չեն այդպիսի սննդամթերքների օգտագործմանը: Օրինակ, 1999թ. այդպիսի սննդամթերքների օգտագործման օգտին են արտահայտվել անգլիական եկեղեցին ն Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցու ակադեմիան: Այնուամենայնիվ, գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմների մասին Եվրամիության օրենսդրությունը ուժի մեջ մտավ բավականին շուտ` այդպիսի օրգանիզմների ի հայտ գալուց 5-6 տարի անց` 1990 թվականին: Այդ օրենսդրությունը բավականաչափ խիստ ն լիարժեք կերպով կարգավորում է Եվրամիությունում գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմների ազատ շրջակա միջավայր դուրս բերելու ն շուկայում տեղափոխելու հարցերը, ն նրա գլխավոր նպատակն է` պահպանել շրջակա միջավայրը ն բնակչության առողջությունը: Եվրամիության օրենսդրությունը վերաբերում է գենետիկորեն վերափոխված բոլոր տեսակի օրգանիզմներին, սակայն վերջին տարիներին այդպիսի բույ425

սերը հայտնվել են առանձնահատուկ ուշադրության ներքո: Օրենսդրությունը սահմանում է փուլային մոտեցում գենետիկապես վերափոխված օրգանիզմների անվտանգության նկատմամբ: Դա նշանակում է, որ նախ ն առաջ խիստ քննություններ են ընթանում փակ համակարգերում (լաբորատորիաներում ն ջերմոցներում), ն միայն դրանից հետո է կատարվում շրջակա միջավայր դրանց դուրս բերումը, ն այն էլ` փոքր մասշտաբներով: Միաժամանակ խստորեն վերահսկվում ն ձեռնարկվում են անվտանգության միջոցներ, որպեսզի չկատարվի վերափոխված ԴՆԹ-ի տարածում: Թեստավորում է անցկացվում ամեն փուլում, որից հետո ընդունվում է որոշում` կարելի՞ է արդյոք անցնել հաջորդ փուլին: Եվրամիության օրենսդրությունը մշտապես նորացվում է նոր` անհրաժեշտ որոշումներով ն հոդվածներով, որոնք վերաբերում են ոչ միայն սննդամթերքին ն բույսերին, այլն անասնակերին, այդպիսի ապրանքների շրջանառությանը ն նրանց մակնիշմանը: ԱՊՀ երկրներից Կարթագենյան Արձանագրությանը միացել են Ադրբեջանը, Բելոռուսը, Մոլդովան, Հայաստանը, Տաջիկստանը, Ղրղզստանը ն Ուկրաինան: Արձանագրությունը ՀՀ-ում վավերացվել է 2004 թ-ի հուլիսի 20-ից: Արձանագրության առավել կարնոր դրույթներից մեկը նախազգուշության սկզբունքն է, ըստ որի երկիրն իրավունք ունի հրաժարվելու գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմների ներմուծումից` զգուշանալով շրջակա միջավայրի ն մարդկանց առողջության համար վտանգավոր հետնանքներից: Մշակված է «Կենդանի վերափոխված օրգանիզմների օգտագործման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի նախագիծը, որը դեռնս չի ընդունվել ԱԺ-ի կողմից: «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքով, որն ընդունվել է 2006թ-ի նոյեմբերի 27-ին, ՀՀ-ում իրացվող սննդամթերքի հայերեն մակնշմանը ներկայացվող պահանջով, «Կենդանի վերափոխված օրգանիզմ» (ԿՎՕ) սննդամթերքը պարտադիր պետք է ունենա «Գենետիկորեն ձնափոխված սննդամթերք» մակնշումը: Հայաստանի կենսանվտանգության ազգային համակարգն առայժմ այնքան ուժեղ չէ ն չի կարող երկիրը պաշտպանել ապօրինի ճանապարհներով ԿՎՕ-ի սերմերի մուտքից, իսկ ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե այդպիսի սերմերից աճեցված մշակաբույսեր կա՞ն արդյոք, մեզ մոտ, թե ոչ, այսօր կարելի է միայն ենթադրություններ անել: Անհրաժեշտ է նշել նան, որ ԿՎՕ-ների ռիսկերի գնահատման շուրջ տեղեկացվածության մակարդակը Հայաստանում ցածր է, սակայն կասկած չի հարուցում

նան այն փաստը, որ գնորդները պատրաստ են ավելի թանկ վճարել տեղական ավանդական մրգերի ն բանջարեղենի համար, քան շատ ավելի էժան գնել ներմուծվածները:

16.7 Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականությունը ն գլոբալ մոդելները Կենսոլորտի էկոլոգիական լարվածությունը գնալով մեծանում է: Գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծումը պահանջում է բոլոր երկրների ուժերի համախմբում: 20-րդ դարի վերջին որպես էկոլոգիական հիմնական մտածողություն ձնավորվել է «Կայուն զարգացման ռազմավարությունը»: Այս գաղափարը վաղուց զբաղեցրել է գիտնականների ն մասնագետների ուշադրությունը: Առաջին անգամ «Կայուն զարգացում – Sustainable development» տերմինն օգտագործվել է 1970-ական թվականներին, երբ երնան եկավ բնության պահպանության Համաշխարհային ռազմավարություն մշակելու գաղափարը: Այդ գաղափարն առաջ են քաշել միջազգային կազմակերպությունները, որոնցից են «Բնության ն բնական ռեսուրսների պահպանության միջազգային միությունը»» «ՄԱԿ-ի Ծրագիրը շրջակա միջավայրի մասին»» «Վայրի բնության Համաշխարհային ֆոնդը»: Այդ ծրագրերը ուշադրություն են հրավիրում կենսոլորտում տեղի ունեցող վտանգավոր փոփոխությունների վրա: Կայուն զարգացման քաղաքականությունը դեռնս արտացոլված էր 1972թ. Ստոկհոլմում տեղի ունեցած շրջակա միջավայրին նվիրված ՄԱԿ-ի Կոնֆերանսում ն ձնակերպվել էր 1986թ. «Միջազգային գեոսֆերային-բիոսֆերային քաղաքականություն» ծրագրի շրջանակներում: Այն ներկայացվել էր որպես հայեցակարգ «Մեր ընդհանուր ապագան» զեկույցում (1987թ.): Կայուն զարգացման ռազմավարությունն ընդունվել է 1992թ. Ռիոդե-Ժանեյրոյում ՄԱԿ-ի կողմից հրավիրված շրջակա միջավայրի պահպանության 2-րդ կոնֆերանսում: Այդ ռազմավարության հիմքը Երկրի բնակչության ն տնտեսության, շրջակա միջավայրի ն նրա ռեսուրսների հավասարակշռման գաղափարն է: Ռազմավարության նպատակն է` գլոբալ փոփոխությունների նկատմամբ մշակել կյանքին հարմարվելու հիմնական ուղիներն ու եղանակները, ն հատկապես` մարդկության գոյատնման հետագա մոդելը: Ամեն մարդ պետք է ապրի

առողջ բնական միջավայրում` բնության հետ գտնվելով փոխհամաձայնության ն ներդաշնակության մեջ: Ռազմավարության մյուս սկզբունքների շարքում ամենավիճահարույցը ազգաբնակչության աճի կարգավորումն է: Արնմտյան քաղաքակրթությունը չի կարող գոյատնել բնակչության ավելի մեծ խտության պայմաններում, քան ներկայիս մակարդակն է: Ռազմավարության մեջ մեծ ուշադրություն է դարձված ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործմանն ու բնական էկոհամակարգերի տնտեսական ծավալների պահպանմանը: Մարդկային գործունեության ն բնության ներդաշնակության էությունը կայանում է նրանում, որ անտառը մնա անտառ, տափաստանը տափաստան, տունդրան տունդրա ն այլն, անկախ նրանց ռեսուրսների օգտագործումից: ՄԱԿ-ի 2-րդ Կոնֆերանսի կարնոր փաստաթուղթը «21-րդ դարի օրակարգն» է, որը պարունակում է ավելի քան 100 ծրագիր` սկսած աղքատության հաղթահարումից մինչն շրջակա միջավայրի պաշտպանության խնդիրները: «Օրակարգի» գլխավոր հարցադրումներից մեկն այն է, որ ՄԱԿ-ը խնդիր է դրել` 2000թ. սկսած, որպեսզի զարգացած երկրներից յուրաքանչյուրն իր ազգային համախառն եկամտի 0,79-ը հատկացնի էկոլոգիական կողմնորոշում ունեցող աղքատ երկրներին օգնելու համար: Կոնֆերանսում առաջ են քաշվել նան մի շարք տարբերակներ` օգտագործվող ռեսուրսների նվազեցման ն միջավայրի աղտոտումը կանխելու ուղղությամբ: 1997թ. հունիսին ՄԱԿ-ի գլխավոր Ասամբլեայի նյույորքյան Հատուկ գագաթաժողովում ամփոփեցին Ռիո-դե-Ժանեյրոյի (1992թ.) Կոնֆերանսի ընդունած որոշումների հիման վրա կատարված աշխատանքների հնգամյա արդյունքները: Դրական արդյունքներից մատնանշվել են շատ երկրներում բնակչության աճի տեմպերի դանդաղումը, ավելի շատ մարդկանց կրթություն ստանալու հնարավորությունների ընդլայնումը, երեխաների մահացության նվազումը, կյանքի միջին տնողության բարձրացումը, շրջակա միջավայրի պահպանության ուղղությամբ զգալի առաջընթացի արձանագրումը (աղտոտման նվազեցում ն բնական ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործում): Սակայն, բացասական միտումները դեռնս գերազանցում են դրական արդյունքները: Շարունակվում է շրջակա միջավայրի գլոբալ դեգրադացումը, էկոհամակարգերի ապակայունացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը, աղտոտումը ն այլն:

Կայուն զարգացման ռազմավարության արդյունքների քննարկման ժամանակ առանձնացված հիմնախնդիրները, որոնք բնորոշում են գլոբալ էկոդինամիկայի վիճակը, հետնյալներն են` քաղցրահամ ջրի հարցը (28 աֆրիկական երկրներում մոտ 350 մլն մարդ ջրի սուր պահանջ է զգում), օվկիանոսները ն ծովերը (նվազում են ձկնապաշարները ն ուժեղանում ջրերի աղտոտումը), գյուղատնտեսական ն անտառային տնտեսությունը (նկատվում է բերքի գլոբալ անկում` մոտ 259-ով ընկել է սննդամթերքների միջին կալորիականությունը), էներգետիկան (էներգիայի օգտագործման ծավալները շարունակում են մեծանալ հատկապես չվերականգնվող ռեսուրսների հաշվին, որի հետնանքով մթնոլորտ է արտանետվում հսկայական քանակություններով ՇՕ2 գազ), տրանսպորտը (2015թ. մեքենաների արտանետումերը կավելանան 3 անգամ), մթնոլորտը (ջերմոցային գազերի արտանետումները շարունակում են աճել), թունավոր նյութերը (հատկապես վտանգավոր են կայուն օրգանական միացությունները, որոնք բնության մեջ երբեք չեն եղել), վտանգավոր ն ռադիոակտիվ թափոնները, անապատացումը ն երաշտը, կենսաբազմազանության կորուստը, բնական ն տեխնոգեն աղետները ն այլն: 1997թ. նյույորքյան գագաթաժողովն ընդգծեց, որ դեռնս չի հաջողվել լուծել հետնյալ 3 գլխավոր խնդիրները` 1. Իրականացնել պրակտիկ միջոցառումներ աղքատությունը ն սովը վերացնելու համար: 2. Նվազեցնել զարգացած ն զարգացող երկրների կենսամակարդակների տարբերությունները: 3. Թուլացնել անթրոպոգեն ճնշումը շրջակա միջավայրի ն գլոբալ կենսոլորտի վրա: Առանց բնական պաշարների խնայողաբար օգտագործման, արտադրության պրոցեսում թափոնների նվազեցման, ազգաբնակչության աճի կարգավորման հնարավոր չէ լուծել էկոլոգիայի գլոբալ խնդիրները: Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը պետք է վերածվի էկոլոգիական հեղափոխության: Կենսոլորտի քայքայման ն ապակայունացման հիմնական պատճառներից են. 1. Բնակչության աճը (տարեկան աճը 80-90 մլն մարդ) ն անթրոպոգեն ճնշման անընդհատ ուժեղացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը. 2. Տարբեր երկրների միջն առկա սոցիալ-տնտեսական, ավանդական-կենցաղային մակարդակների տարբերությունները.

3. Բնական ռեսուրսների օգտագործման տեմպերի արագացումը ն ծավալների մեծացումը, հատկապես անտառահատումը ն ռելիեֆի քայքայումը, շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու թափոնապատումը. 4. Բնության համար խորթ նյութերի (քիմիական միացությունների) սինթեզը ն տարածումը կենսոլորտում, վտանգավոր թափոնների առաջացումը ն գազերի արտանետումները. 5. Երկրագնդի տարբեր կետերում գրեթե մշտական դարձած քաղաքական անկայունությունը ն պատերազմները. 6. Ռազմակայաններին ն զինված ուժերին հատկացվող հսկայական տարածքներն ու վիթխարի միջոցները, ավերիչ զինատեսակների արտադրությունն ու օգտագործումը. 7. Ծայրահեղ ազգայնականությունը, տեխնոլոգիական լրտեսությունը ն ահաբեկչությունը, անարդարությունը, բռնությունը ն այլն: Չնայած «Կայուն զարգացման հայեցակարգը» ներկայումս հանդիսանում է համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականության գլխավոր ուղղությունը, այնուամենայնիվ, շատ գիտնականներ խիստ կասկածանքով ն բացասաբար են վերաբերում այդ ծրագրին: Այսպես, ռուս ակադեմիկոս Ն.Ն.Մոիսենի (1996) կարծիքով «մաքուր» տեխնիկական ն տեխնոլոգիական ճանապարհով էկոլոգիակւսն ճգնաժամը հաղթահարել հնարավոր չէ: Անհրաժեշտ են արմատական միջոցառումներ, որոնք ունակ կլինեն որակապես փոխելու մոլորակի էկոլոգիական իրավիճակը: Դրա համար անհրաժեշտ է փոխել արժեքների սանդղակը ն նույնիսկ մարդկության զարգացման պրոցեսը, որին պետք է համաձայն լինեն մոլորակի բոլոր ժողովուրդները: Ըստ Մոիսենի, «Կայուն զարգացման հայեցակարգը» վտանգավոր մոլորություն է ն առաջացնում է պատրանքներ, որոնք ինչ-որ չափով հանգստացնում են հասարակական կարծիքը, իսկ իրականում ներկա քաղաքականության պոտենցիալ հնարավորությունները սպառված են կամ մոտ են սպառման: Գիտնականը գտնում է, որ ներկայիս պայմաններում գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծումը դժվար թե հնարավոր լինի, որովհետն երկրների միջն գերակայում է տնտեսական գործոնի, հարստության, շահի քաղաքականությունը: «Ռուսաստանի էկոլոգիայի պրոբլեմները» գրքի հեղինակներ Կ.Ա.Լոսնը, Վ.Գ.Գորշկովը ն ուրիշներ (1993) խիստ կասկածանքով են

վերաբերում այդ ծրագրին: Նրանք կարծում են, որ այդ ռազմավարության հիմքում ընկած է հրաշքի սպասումը, այն հույսը, որ շրջակա միջավայրի վրա մարդու ներգործության ազդեցության նվազեցումը կհանգեցնի կենսոլորտի պահպանմանը: Իրականությունն, ըստ այդ հեղինակների, այն է, որ մարդկությունն արդեն ապրում է քայքայվող աշխարհում, էկոլոգիական խորացող ճգնաժամի պայմաններում, որն արդեն փոխարկվում է քաղաքակրթության ճգնաժամի: Այնուամենայնիվ, հեղինակները գտնում են, որ կուտակված ինտելեկտուալ ներուժը կարող է կանգնեցնել բնության փլուզումը, որովհետն այն վիթխարի միջոցները, որոնք ծախսվում են սպառազինությունների վրա, կարելի է ն պետք է ծախսել շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունաբերության էկոլոգիացման վրա: Կենսոլորտը կազմավորվել է ինքն իրեն` առանց մարդու միջամտության, ն նրա զարգացման նոր փուլը սկսվել է մարդու հայտնվելու պահից` երրորդական դարաշրջանի վերջին: Մարդու գործունեությունը ն ազդեցությունը գնալով ակտիվացել է ն ներկայումս այդ ազդեցության տակ տեղի է ունենում բնության ինտենսիվ վերափոխում: Մարդկության առջն ուրվագծվում է սովի սպառնալիքը, ինքնաթունավորումը, ժառանգականության կենսաբանական հիմքի քայքայումը: Նշված սպառնալիքները կանխելու համար պետք է իմանալ նրանց պատճառները, որը հնարավորություն կտա պատկերացնելու կենսոլորտի հետագա զարգացումները ն կանխատեսելու մարդբնություն փոխհարաբերությունների ապագա սցենարները: Այդ նպատակով 21-րդ դարի վերջին տարբեր գիտնականների ն մասնագետների կողմից առաջ են քաշվել մի շարք գլոբալ էկոլոգիական մոդելներ, որտեղ լուսաբանվում են կենսոլորտի ներկայիս վիճակի ն մարդու գործունեության պատճառահետնանքային մեխանիզմները ն կենսական միջավայրի կայունացման ն պահպանման խնդիրները: Այս

տեսանկյունից «Հռոմի ակումբի» մի քանի կարնոր զեկույցներ նույնպես դարձել են գլոբալ էկոլոգիական մոդելներ, որովհետն այնտեղ բարձրացված հարցերը ն առաջարկվող լուծումները վերաբերում են ամբողջ կենսոլորտին ն համայն մարդկության գործելակերպին (Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001: Տ.Ա.Խվան, 2003): էկոլոգիական ըմբռնման մեջ որպես առաջին գլոբալ էկոլոգիական մոդել ընդունվել է Թոմաս Մալթուսի աշխարհի ռեսուրսների սահմանափակության ն սպառման գաղափարը: 1798 թվականին իր «Ազգաբնակչության սկզբունքների փորձի մասին» գրքում Մալթուսը բացահայտել է, որ մարդկության թվաքանակն աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով, իսկ նրա գոյամիջոցները` թվաբանական պրոգրեսիայով: Միաժամանակ Մալթուսը նշում է, որ աշխարհի հողատարածքներն անսահման չեն ն գնալով քչանալու են: Եվ թեպետ նրա այդ գաղափարը ներկայումս հաստատվում է գիտության կողմից, սակայն առաջարկվող ազգաբնակչության թվաքանակի կարգավորման հակամարդկային միջոցները չեն կարող ընդունվել մարդկության կողմից: Ջ.Ֆորեստերի (1970թ.) դինամիկական մոդելը հաշվի է առնում բնակչության փոփոխությունը, կապիտալ ներդրումները, բնական ռեսուրսները, միջավայրի աղտոտումը, սննդամթերքների արտադրությունը: Մոդելում ընդունված փոխկապակցությունները բավականին բարդ են, սակայն այն միաժամանակ թույլ է տալիս համակարգերը դիտելու տարբեր գործոնների տատանումների պայմաններում: Ֆորեստերի հետազոտությունների կարնոր արդյունքներից են բնական ռեսուրսների սպառման գրաֆիկները բնակչության թվաքանակի կայունացման դեպքում: Դ.Մեդոուզի գլոբալ էկոլոգիական դինամիկական մոդելը (1972թ.) կառուցված է հինգ հիմնական ցուցանիշների հիման վրա, որոնցից են արագացող ինդուստրիալիզացիան, բնակչության աճը, թերսնվող մարդկանց քանակը, ռեսուրսների սպառումը, շրջակա միջավայրի վատացումը: Այս մոդելում քննարկված են երեք անգամ ավելի շատ փոխադարձ կապեր, քան Ֆորեստերի մոդելում: Մեդոուզի մոդելի հիման վրա արված կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ ռեսուրսների սպառման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման ուժեղացման հետնանքով 21-րդ դարի կեսին տեղի կունենա համաշխարհային աղետ: Այդ աղետի բացառման միակ տարբերակը կարող է լինել բնակ432

չության թվաքանակի ն արդյունաբերության ծավալի կայունացումը, գյուղատնտեսության զարգացման խթանումը:

Նկ. 16.11 Երկրի վրա քաղաքակրթության հետագա զարգացման Դ.Մեդոուզի գրաֆիկական մոդելները (ըստ Գ.Նիկոլաեվի, 1993 - Ա.Ս.Ստեպանովսկիխ, 2005)

Մ.Մեսարովիչի ն է.Պեստելի մոդելը (1974թ.) աչքի է ընկնում իր չափերով ն մանրակրկիտ հաշվարկներով: Այդ մոդելը պարունակում է ավելի քան 100 հազար հավասարումներ: Խոշոր երկրների զարգացման օրինաչափությունների հիման վրա հեղինակները լուսաբանում են համաշխարհային համակարգի զարգացման սցենարները: Ն.Ն.Մոիսենի կողմից 1970-ական թվականների վերջին առաջ քաշված «Գեյա» կոչվող մաթեմատիկական մոդելը բաղկացած է երկու փոխկապակցված համակարգերից: Առաջինը նկարագրում է մթնոլորտում ն օվկիանոսում տեղի ունեցող պրոցեսները, երկրորդը` նյութերի շրջապտույտը բնության մեջ: Այս մոդելի հիմքում ընկած են այնպիսի տեղային մոդելներ, ինչպիսիք են գոլորշիացումը օվկիանոսի մակերեսից ն ջրի կոնդենսացումը մթնոլորտում, ծովային ջրի կողմից ՇՕ2-ի կլանումը, էներգիայի տեղափոխումը մթնոլորտի միջոցով, բույսերի մահացումը, կենսազանգվածի բաշխումը Երկրի մակերնույթին ն այլն: «Գեյա» բառը առաջին անգամ օգտագործվել է Ջեյմս Լավլոկի կողմից մոտ 40 տարի առաջ ն իր մեջ կրում է այն գաղափարը, որ Երկիրը միասնական գերօրգանիզմ է, որը կարողանում է ինքնակարգավորվել ն ապահովել կյանքի օպտիմալ պայմանները: «Գեյա» մոդելի բազայի վրա բերված են կլիմայի փոփոխության, հրաբուխների ակտիվացման ն լեռնային լանդշաֆտի փոփոխությունների տարբեր սցենարներ միջուկային զենքերի զանգվածային պայթեցումների դեպքում: Այս մոդելը մեծ նշանակություն է ունեցել միջուկային զենքերի կրճատման, փորձարկումների դադարեցման ն չկիրառման համաձայնագրերի կնքման գործում: Կան նան մի շարք մաթեմատիկական այլ մոդելներ, որոնք հնարավորություն են տալիս առանց մեծ ծախսերի բացահայտել բնության մեջ տեղի ունեցող պրոցեսները ն կանխատեսել նրանց ուղղությունը: Բոլոր մոդելներում տեղ գտած տեսական հիմնավորումները խարսխված են իրական գործընթացների վրա, որոնց կենտրոնում կանգնած է մարդը ն նրա վարքագիծը:

16.8 Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությունը միջազգային էկոլոգիական համաձայնագրերին Շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող բացասական փոփոխությունները ն մի շարք երկրներում բնակչության առողջության վատթա434

րացումը բերել են այն համոզմունքին, որ էկոլոգիական խնդիրները լուծելու համար անհրաժեշտ է համայն մարդկության համագործակցությունը: Համագործակցության ձները բազմազան են: Դրանք տարբեր մակարդակի կազմակերպություններ են, հանձնաժողովներ, կոմիտեներ, միջազգային համաձայնագրեր (կոնվենցիաներ ն նրանց արձանագրություններ), գլոբալ դիտարկումների համակարգեր ն ծառայություններ, հետազոտական ծրագրեր ն նախագծեր, միջազգային, ազգային, ֆինանսական դոնորային ն ապահովագրական կազմակերպություններ ն այլն: Ամենաակտիվ ն կազմակերպող դեր է խաղում ՄԱԿ-ը` իր հանձնաժողովներով ն կառույցներով: ՄԱԿ-ի այդպիսի կազմակերպություններից են` Շրջակա միջավայրի Կոմիտեն (ՅՈւՆԵՊ), Գիտության, կրթության ն մշակույթի կազմակերպությունը

(ՅՈւՆԵՍԿՈ),

Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովը (ԵՏՀ) ն այլն: Գլոբալ մակարդակի էկոլոգիական պրոբլեմների լուծման գործում մեծ դեր են կատարում Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպությունը (ՀԱԿ), Համաշխարհային օդերնութաբանական կազմակերպությունը (ՀՕԿ), Վայրի բնության համաշխարհային ֆոնդը (ՎՎՖ), Բնական ռեսուրսների ն բնության պահպանության միջազգային միությունը (ՄՍՈՊ), Ատոմային էներգիայի միջազգային կազմակերպությունը (ՄԱԳԱՏԵ), Համաշխարհային առնտրի կազմակերպությունը (ՎՏՕ), Պարենի ն գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (ՖԱՕ), Միջազգային ծովային կազմակերպությունը (ՄԾԿ), մի շարք ազգային բանկեր ն էկոլոգիական ֆոնդեր: Ընդունված են բազմաթիվ որոշումներ ն համաձայնագրեր (Ս.Ի.Կոլեսնիկով, 2007): Համաշխարհային համագործակցության ուշադրությունը հիմնականում կենտրոնացած է հետնյալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների վրա: 1. Կլիման ն նրա փոփոխությունները, որի կենտրոնական առանցքը «Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիան» է: Այս հիմնախնդրով զբաղվում են ՀՕԿ-ը, ՅՈւՆԵՊ-ը, ՅՈւՆԵՍԿՈ-ն, Գիտական Միությունների միջազգային Խորհուրդը ն այլն: 2. «Մաքուր ջրի հիմնախնդիրը» մշտապես գտնվում է ՀԱԿ-ի, ՄԱԿի տարբեր կառույցների ն ՀՕԿ-ի ուշադրության կենտրոնում: 3. Շրջակա միջավայրի աղտոտումը, որի հարցերով զբաղվում են գրեթե բոլոր կազմակերպությունները ն բանկերը: Առավել ուշադրություն է դարձվում վտանգավոր թափոնների անդր435

սահմանային տեղափոխման հարցերին, ծանր մետաղներին, դիօքսիններին, կայուն օրգանական միացություններին: 4. Թափոնների հիմնախնդիրը – 1989թ. ընդունվել է Բազելի կոնվենցիան «Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխման ն վերահսկման մասին»: Գնալով ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում ռադիոակտիվ թափոններին ն նրա աղտոտմանը: 5. Կենսաբազմազանության նվազումը ն տեսակների կորուստը, որով զբաղվում են միջազգային հետազոտական ծրագրերը, մշակված է «Կենսաբազմազանության պահպանման համաեվրոպական ռազմավարություն»: 6. Առափնյա շրջանները – ծովային ծառայությունների ն կազմակերպությունների մասնակցությամբ իրականացվում են բնական էկոհամակարգերի ն լանդշաֆտների պահպանմանն ուղղված համաձայնագրերը, առափնյա շրջանների կայուն զարգացման ապահովման ծրագրերը: 7. Բժշկական էկոլոգիա – նախագծերը ն ծրագրերն իրականացվում են ՀԱԿ-ի ն ՄԱԿ-ի հովանու ներքո: 8. Կենսատեխնոլոգիայի անվտանգությունը, սննդամթերքներ, տրանսգենային սննդի տեսակներ: Մի շարք միջազգային ծրագրերում հետազոտությունների գլխավոր առարկան գեոսֆերայի ն բիոսֆերայի միջն տեղի ունեցող փոխազդեցությունն է, որի հիմնախնդիրներով զբաղվում են Միջազգային գեոսֆերային-բիոսֆերային ծրագրերը, Միջազգային գեոֆիզիկական ծրագրերը, լիթոսֆերայի ուսումնասիրության Միջազգային ծրագիրը, Համաշխարհային կլիմայական ծրագիրը ն այլ կազմակերպություններ: Ընդհանուր համաձայնության շրջանակներում «Մեծ ութնյակի» (Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա, ճապոնիա, Ռուսաստան) կողմից ստեղծված է բնական ռեսուրսների արբանյակային հետազոտման ն վերահսկման միջազգային կոմիտե: Համաշխարհային հանրության անառարկելի հաջողություն է համարվում գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի ստեղծումը, որը գործում է Համաշխարհային օդերնութաբանական կազմակերպության շրջանակներում: Սննդամթերքի անվտանգության ուղղությամբ մեծ աշխատանքներ է կատարում ՄԱԿ-ի «Պարենի ն գյուղատնտեսական կազմակերպությունը»: Գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման մեջ կարնոր ներդրում ունեն ռեգիոնալ

ծրագրերը: Շրջակա բնական միջավայրի պահպանության ոլորտում միջազգային իրավունքի պատմությունը սկսվում է Աֆրիկայի վայրի բնության պահպանության կոնվենցիայից (1900թ): Ներկայումս գոյություն ունեն մի շարք միջազգային կոնվենցիաներ ն համաձայնագրեր, որոնք արտացոլում են այդ հիմնախնդրի տարբեր ասպեկտներ (Կ.Ս.Դանիելյան, 2006: Ա.Մ.Նիկոնորով, Տ.Ա.Խորուժայա, 2001: Ի.Վ.Ավրամենկո, 2005: Ս.Ի.Կոլեսնիկով, 2007). 1. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման (ՇՄԱԳ) կոնվենցիա անդրսահմանային համատեքստում, որն ընդունվել է 1991թվականին էսպոոյում (Ֆինլանդիա): Այն քննարկում է նախատեսվող գործունեության արդյունքում առաջացող վնասակար անդրսահմանային ազդեցության կանխարգելման համալիր միջոցառումներ, ինչպես նան դրա նվազեցման ն վերահսկման խնդիրները: 2. Արդյունաբերական վթարների անդրսահմանային ազդեցության կոնվենցիա, ընդունվել է 1992 թ. Հելսինկիում: Կոնվենցիան կիրառվում է արդյունաբերական վթարների այնպիսի հետնանքների վերացման աշխատանքներում, որտեղ կարող են լինել անդրսահմանային ազդեցություններ, ներառյալ այն վթարները, որոնք ծագում են տարերային աղետների ժամանակ: Այն չի վերաբերում ծովային միջավայրում իրականացված գործունեության արդյունքում առաջացած վթարներին, այդ թվում ծովի հատակի հետախուզությանը, նավթի ն այլ վնասակար նյութերի արտահոսքերին: Կոնվենցիայի դրույթների իրականացումն ուղղված է երկկողմանի համաձայնագրի ընդունմանը, որոնք վերաբերում են պոտենցիալ վտանգ ներկայացնող քաղաքացիական օբյեկտների վթարներին ն լուծվում են քաղաքացիական պաշտպանության ներքին համակարգի շրջանակներում: 3. Մեծ տարածությունների վրա օդի անդրսահմանային աղտոտման կոնվենցիան հաստատվել է ժննում 1979 թ., որը ստորագրվել է նան նախկին Խորհրդային Միության կողմից: Համաձայնագիրն ուղղված է բնական ռեսուրսներին ն մարդու առողջությանը զգալի վնաս հասցնող արտանետումների նվազեցմանը, որն ունի կենսական կարնոր էկոլոգիական ն

4.

5.

6.

7.

8.

տնտեսական նշանակություն: Կոնվենցիայի դրույթները կոնկրետացվում են առանձին արձանագրություններով, որոնց մեջ կարնոր տեղ ունի ծծմբի արտանետումների նվազեցումը: Օզոնային շերտի պահպանության Վիեննայի կոնվենցիան ստորագրվել է 1985թ. ն կոչված է պահպանել շրջակա միջավայրը ն մարդու առողջությունը այն ազդեցություններից, որոնք կարող են ազդել օզոնային շերտի վրա: Այս համաձայնագրի վերաբերյալ ընդունվել են երկու ուղղումներ` Մոնրեալի ն Լոնդոնի (1987 ն 1990թթ.) ուղղումները, որոնք վերաբերում են օզոնը քայքայող անթրոպոգեն նյութերին: Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխման վերահսկման Բազելի կոնվենցիան ստորագրվել է 1989թ.: Այդ համաձայնագիրը որոշում է վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխումների հսկողության կարգը: Միջազգային նշանակություն ունեցող ջրա-ճահճային տարածքների կոնվենցիան ընդունվել է 1971թ. Ռամսարում ն ուղղված է ջրա-ճահճային տարածքների ֆաունայի ն ֆլորայի պահպանմանը: Ոչնչացման եզրին գտնվող ֆաունայի ն ֆլորայի տեսակների միջազգային առնտրի կոնվենցիան ընդունվել է Վաշինգտոնում 1973թ. ն ուղղված է որոշ վայրի տեսակների պաշտպանությանը միջազգային առնտրում նրանց չափից ավելի շահագործումից: Այս համաձայնագրի շրջանակներում արգելվում է եզակի կենդանիների մորթու, ոսկորների ն մարմնի այլ մասերի առնտուրը: Թափոններով ն այլ նյութերի արտանետումներով ծովի աղտոտումը կանխելու կոնվենցիան ստորագրվել է 1972թ. Լոնդոնում: Այն վերաբերում է ծովային էկոհամակարգերի ուղղակի աղտոտման հատուկ հիմնախնդիրներին: Լոնդոնյան կոնվենցիայի մասնակիցները պայմանավորվել են նպաստել ծովի կենդանի օրգանիզմների ն ծովային հանգստավայրերի պահպանմանը թափոններից ն այլ նյութերից: Առաջին հերթին դա վերաբերում է քլորօրգանական միացություններին, սնդիկին, կադմիումին ն նրանց միացություններին, նավթին ն նավթամթերքներին , ինչպես նան նշված միացությունները պարունակող նյութերի խառնուրդներին:

9. Ստոկհոլմյան կոնվենցիան` կայուն օրգանական աղտոտիչների մասին ստորագրվել է 2001 թ. 92 երկրների կողմից ն նպատակ է հետապնդում պահպանել մարդու առողջությունը ն շրջակա միջավայրը նշված նյութերից: Մասնակից երկրները պարտավորվել են կրճատել կայուն օրգանական նյութերի արտադրությունը ն արտանետումները: 10. Նավերից աղտոտումը կանխելու միջազգային կոնվենցիան (MՃRՔՕX 73/78) ընդունվել է 1973թ. ն փոփոխվել 1978թ., ն մինչ օրս ծովի աղտոտումը նվազեցնելու ուղղությամբ ամենակարնոր համաձայնագրերից մեկն է: Դա վերաբերում է ոչ միայն նավթին, այլ նան բոլոր տեսակի աղտոտիչներին: Հիմնական տեխնիկական միջոցառումները ներկայացված են կոնվենցիային կից գործող վեց հավելվածներում, որոնք վերաբերում են նավթի ն նավթամթերքների, վնասակար հեղուկների (մոտ 250 նյութերի ցուցակ), հոսքաջրերի մեջ առկա աղտոտիչների, տարբեր թափոնների, նավերով օդի աղտոտման արտանետումներին: Կոնվենցիայի մեջ ամրագրված են նավերի նկատմամբ հիմնավոր պահանջները, մասնավորապես նրանց վրա առկա աղտոտման կանխարգելման համակարգերը, երթուղու պլանը, առանձին նյութերի տեղափոխման դեպքում ափից ունեցած երթուղու հեռավորությունը ն այլն: 11. 1992 թվականի Միջազգային կոնվենցիա նավթի աղտոտումից առաջացած վնասի համար քաղաքացիական պատասխանատվության մասին: Կիրառված է աղտոտումից հասցված վնասի նկատմամբ, որը հասցվում է մասնակից երկրներից որնէ մեկի տարածքին` ներառյալ ծովային տարածքը: Այդ տարածքները սահմանվում են միջազգային իրավունքով ն աղտոտման դեպքում պատասխանատվության են ենթարկվում հենց այս կոնվենցիայի սկզբունքներին համապատասխան: 12. 1992 թվականի Միջազգային կոնվենցիա նավթի աղտոտումից առաջացած վնասի փոխհատուցման համար Միջազգային ֆոնդի ստեղծման մասին, ըստ որի ֆոնդը պարտավոր է փոխհատուցում վճարել ցանկացած անձի, որը աղտոտումից վնաս է կրել: Ֆոնդը կրեդիտ է տրամադրում աղտոտման վնասի դեմ կանխարգելիչ միջոցառումներ իրականացնելու համար: Բացի նշված կոնվենցիաներից, միջազգային համաձայնագրեր

են կնքվել Բալթիկ ն Սն ծովերի մի շարք գետերի, ծովախորշերի աղտոտումը կանխելու նպատակով: Կոնվենցիաներ են կնքված նան բաց ծովերում նավերի վթարների ժամանակ նավթային ն այլ տիպի աղտոտումները կանխելու նպատակով հարակից երկրներից օգնություն ստանալու մասին: Յուրաքանչյուր երկիր պետք է ստեղծի պատահարների դեմ պայքարի հրատապ ու արդյունավետ ազգային համակարգ, որն ի վիճակի պետք է լինի արձագանքելու ցանկացած բնույթի աղտոտումների: Հայաստանը միացել է մի շարք կոնվենցիաների, ն նրանց շրջանակներում մշակել իրականացման համապատասխան ծրագրեր, որոնցից են «Շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային ծրագիրը», «Սնանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգման ծրագիրը», «Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագիրը» ն այլն: Ստորն (աղյուսակ 16.6) ներկայացված է բնապահպանական այն կոնվենցիաների ցանկը, որին միացել է Հայաստանը (Կ.Դանիելյան, 2006): Ստորն ներկայացված կոնվենցիաները, ունենալով կարնոր կարգավորիչ դեր, նախատեսում են որոշակի տարբերակված (դիֆերենցված) պարտավորություններ` կողմ երկրների համար: Հայաստանը, որպես կոնվենցիաների կողմ երկիր, ունի մի շարք պարտավորություններ, որոնցից ամենակարնորը կոնվենցիաների նպատակների ն խնդիրների ինտեգրումն է երկրի զարգացման պլաններում` երկրի կայուն զարգացումն ապահովելու համար: Զարգացած երկրները կոնվենցիաների իրականացման ապահովման համար ունեն որոշակի պարտավորություններ, այդ թվում ֆինանսական, տեխնիկական ն տեխնոլոգիական աջակցության տրամադրումը զարգացող երկրներին: Հայաստանը նույնպես զգալի միջազգային օգնություն է ստանում այդ կարնոր կոնվենցիաներն իրականացնելու համար:

Աղյուսակ 16.6 Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությունը գլոբալ տարածաշրջանային բնապահպանական կոնվենցիաներին (Կ.Դանիելյան, 2006) Համաձայնագի րը ուժի մեջ Հ/հ Պայմանագրի անվանումը մտնելու տարեթիվը Գլոբալ կոնվենցիաներ «Միջազգային կարնորություն ունեցող խոնավ տարածքների մասին, հատկապես` 21.12.1975 ջրաթռչունների բնակավայր» Ռամսարի կոնվենցիա «Կենսաբանական բազմազանության 29.12.1993 մասին» կոնվենցիա, Ռիո-դե-Ժանեյրո «Կենսաբանական անվտանգության մասին» Կարթագենյան արձանագրություն, 11.09.2003 Մոնրեալ «Կլիմայի փոփոխության մասին» 21.03.1994 շրջանակային կոնվենցիա, Նյու-Յորք Կիոտոյի արձանագրություն «Համաշխարհային մշակութային ն բնական ժառանգության պահպանության մասին» կոնվենցիա «Անապատացման դեմ պայքարի» 5. կոնվենցիա, Փարիզ ՄԱԿ-ի «Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային փոխադրման ն դրանց հեռացման նկատմամբ հսկողություն սահմանելու մասին» Բազելի կոնվենցիա «Օզոնային շերտը պահպանության մասին» կոնվենցիա, Վիեննա «Օզոնային շերտը քայքայող նյութերի մասին» Մոնրեալի արձանագրություն Մոնրեալի արձանագրության լոնդոնյան ուղղում Մոնրեալի արձանագրության կոպենհագենյան ուղղում

Վավերացվել է ԱԺ-ի կողմից

ՀՀ միացել է 1993թ. 31.03.1993/ 14.05.1993 16.03.2004/ 20.07.2004 29.03.1993/ 14.05.1993 27.12.2002/ 25.04.2003

17.12.1975

26.12.1996

23.06.1997

05.05.1992

26.03.1999

22.09.1998 01.01.1989

28.04.1999/ 30.09.1999 28.04.1999/ 30.09.1999

10.08.1992

22.10.2003

14.06.1994

22.10.2003

Աղյուսակ 16.6-ի շարունակությունը

«Միջազգային առնտրում առանձին վտանգավոր նյութերի ն պեստիցիդների վերաբերյալ նախնական հիմնավորված 24.02.2004 համաձայնության ընթացակարգի կիրառման մասին» Ռոտերդամի կոնվենցիա «Կայուն օրգանական աղտոտիչների մասին» Ստոկհոլմի կոնվենցիա Տարածաշրջանային կոնվենցիաներ «Մեծ հեռավորությունների վրա անդրսահմանային աղտոտվածության մասին» կոնվենցիա «Ծանր մետաղների վերաբերյալ» արձանագրություն «Թթվայնացման, էվտրոֆիկացման ն գետնամերձ օզոնի առաջացման նվազեցման մասին» արձանագրություն «Անդրսահմանային ենթատեքստում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության 25.02.1991 գնահատման մասին» արձանագրություն, էսպո «Ռազմավարական էկոլոգիական գնահատման մասին» արձանագրություն, 21.05.2003 Կին «Արդյունաբերական վթարների անդրսահմանային ազդեցության մասին» կոնվենցիա «Անդրսահմանային ջրերի վրա արդյունաբերական վթարների անդրսահմանային ներգործության արդյունքում պատճառած վնասի համար քաղաքացիական պատասխանատվության 21.05.2003 ն փոխհատուցման մասին» արձանագրություն (հանդիսանում է սույն ցուցակի 6-րդ ն 12-րդ կետերում նշված կոնվենցիաների համատեղ արձանագրություն)

22.10.2003/ 26.11.2003

26.11.2003

14.05.1996 Ստորագրվել է 1998թ. Ստորագրվել է 1999թ. 14.05.1996/ 21.02.1997 Ստորագրվել է 21.05.2003 14.05.1996

Ստորագրվել է 21.05.2003, բայց չի վավերացվել

Աղյուսակ 16.6-ի շարունակությունը

«Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության հասանելիության, որոշումներ ընդունելու գործընթացին հասարակայնության մասնակցության ն արդարադատության մատչելիության մասին» Օրհուսի կոնվենցիա «Աղտոտիչների արտանետման ն տեղափոխման ռեգիստրների մասին» արձանագրություն, Կին «Միջազգային լճերի ն անդրսահմանային ջրային հոսքերի պահպանության ն օգտագործման մասին» կոնվենցիա, Հելսինկի «Ջրի ն առողջության մասին» արձանագրություն, Լոնդոն «Շրջակա միջավայրի փոխակերպման տեխնիկական միջոցների ռազմական կամ այլ կարգի թշնամական օգտագործումը արգելելու մասին» կոնվենցիա Լանդշաֆտների Եվրոպական կոնվենցիա, Ֆլորենս «Եվրոպայի վայրի բնության ն բնական միջավայրի պահպանության մասին» Բեռնի կոնվենցիա

30.10.2001

14.05.2001/ 01.08.2001

21.05.2003

Ստորագրվել է 21.05.2003

06.10.1996

17.06.1999

05.10.1978

04.12.2001/ 15.05.2002

18.02.2004

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1. Դանիելյան Կ.Ս. Կայուն զարգացման համաշխարհային գործընթացները ն Հայաստանը` կուտակված փորձը, մարտահրավերներն ու ձեռքբերումները:– Երնան, 2006: 2. Լենկովա Ա. Մաշկազերծված Երկիրը. թարգ. ռուսերենից Լ.Հ.Նազարյանի «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1975, 360էջ: 3. Համբարձումյան Վ.Վ., Բուռնուսուզյան Ս.Ա., Մեժլումյան Ռ.Ա., Հայրապետյան Վ.Ս. Ավտոմոբիլային տրանսպորտի անվտանգությունը:– Երնան, 2001: 4. Հայաստանի Հանրապետության էկոլոգիական իրավունք (նորմատիվ իրավական ակտերի ժողովածու) (Ա.Բ. Իսկոյանի խմբ.):– Երնան, 2000: 5. Հայրապետյան է.Մ., Շիրինյան Ա.Վ. Ագրոէկոլոգիա:– Երնան, «Ասողիկ» հրատ., 2003: 6. Հայրապետյան է.Մ., Հարությունյան Լ.Վ., Հարությունյան Վ.Ս., Վարդանյան Ժ.Հ. Շրջակա միջավայրի պահպանություն:– Երնան, 2005: 7. Օդաբաշյան Վ., Խաչատրյան Ս. Վերականգնվող էներգետիկան Հայաստանի Հանրապետությունում:– «21-րդ դար», Երնան, թիվ 4 (18), 2007: 8. Ջուհարյան Օ.Ա., Սաղաթելյան Ա.Կ. Կենսագործունեության անվտանգություն:– Երնան, 2005: 9. Авраменко И.М. Международное экологическое право, Ростов-на-Дону, “Феникс’’, 2005. 10. Агрохимия под ред. Б.А.Ягодина. М., “Колос”, 1982. 11. Агроэкологический мониторинг. – Авторский коллектив ВИУА, М., 1990. 12. Агроэкология (под ред. Черникова В.А., Чекереса А.И.)– М., “Колос”, 2000. 13. Агроэкология (методология, технология, экономика) (под ред. Черникова В.А., Чекереса А.И.).– М., “Колос”, 2004. 14. Арустамов Э.А. Природопользование.– М., 2004. 15. Арустамов Э.А., Левакова И.В., Байкалова Н.В. Экологические основы природопользования.– М., 2003. 16. Банников Е.А., Пасечник В.В., Сидорин А.П. Экология.– М., 1995. 17. Бганба В.Р. Социальная экология.– М., “Высшая школа”,

2005. 18. Васильев П.П. Практикум по безопасности жизнедеятельности человека, экологии и охране труда.– М., “Финансы и статистика”, 2004. 19. Войткевич Г.В., Вронский В.А. Основы учения о биосфере.– Ростов-на-Дону, “Феникс”, 1996. 20. Воронов Н.А. Экология общая, социальная, прикладная.– М., 1999. 21. Генетически Модифицированные Организмы и Биобезопасность в Странах Восточной Европы, Кавказа и Центральной Азии, Движение Зеленых Грузии/Друзья Земли – Грузия, Тбилиси, 2008. 22. Глинка Н.А. Общая химия.– Ленинград, “Химия”, 1973. 23. Голицын А.Н. Промышленная экология и мониторинг загрязнения природной среды.– М., “Оникс”, 2007. 24. Градусов Б.В., Хабаров В.А., Хабаров А.В. Особенности влияния на сельскохозяйственную деятельность тяжелых металлов.– Землеустройство, кадастр и мониторинг земель, М., № 6, 2007. 25. Данилов-Данильян В.И. Экология, охрана природы и экологическая безопасность.– М., 1997. 26. Денисов В.В., Денисова И.А. Экология (100 экзаменационных ответов).– М.-Ростов-на-Дону, “Март”, 2004. 27. Израель Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды.– Л., “Гидрометеоиздат”, 1984. 28. Колесников С.И. Экологические основы природопользования.– М., “Академцентр”, 2008. 29. Лосев К.С., Горшков В.Г. и др. Проблемы экологии России.– М., ФЕФ РФ, 1993. 30. Луканин В.Н., Трофименко Ю.В. Промышленно-транспортная экология. – М., “Высшая школа”, 2001. 31. Моисеев Н.Н. Собрание сочинений в 3-х томах (под ред. В.И.Данилова-Данильяна).– М., изд. МНЭПУ, 1966. 32. Никаноров А.М., Хоружая Т.А. Глобальная экология.– М., 2001. 33. Обеспечение экологической безопасности и нормативной топливной экономичности тракторов и самоходных

сельскохозяйственных машин при эксплуатации. (Рекомендации под рук. В.И.Черноиванова).– М., РАСХН, 2003. 34. Петров А.А., Бальян Х.В., Трощенко А.Т. Органическая химия.– М., “Высшая школа”, 1981. 35. Ревская Н.Е. Экология.– Санкт-Петербург, 2005. 36. Садовникова Л.К., Орлов Д.С., Лозановская И.Н. Экология и охрана окружающей среды при химическом загрязнении.– М., “Высшая школа”, 2006. 37. Семерджян С.П., Петросян К.Р., Оганесян Дж.О., Варданян К.А. Мониторинг сельхоз. культур в агроценозах вокруг Армянской Атомной электростанции.– Известия ГАУА, Ереван, № 5 , 2005. 38. Степановских А.С. Общая экология.– М., “Юнити”, 2002. 39. Степановских А.С. Прикладная экология.– М., “Юнити”, 2005. 40. Тихонова И.О., Тарасов В.В., Кручинина Н.Е. Мониторинг атмосферного воздуха.– М., “Форум”, 2008. 41. Уразаев Н.А. Сельскохозяйственная экология.–, М., “Колос”, 2000. 42. Хван Т.А. Промышленная экология.– Ростов-на-Дону, “Феникс”, 2003. 43. Черных Н.А., Сидоренко С.Н. Экологический мониторинг токсикантов в биосфере.– М., 2003. 44. Щелкунов С.Н. Генетическая инженерия. – Новосибирск, 2008. 45. Экологическая экспертиза (под ред. Питулько В.М.).– М., “Академия”, 2004. 46. Экологический мониторинг (под ред. Ашимхиной Т.Я.).– М., “Академический проект”, 2005.

´àì²Ü¸²ÎàõÂÚàõÜ Üºð²ÌàõÂÚàõÜ ...................................................................................... 3 ¶ÈàõÊ 1 Þðæ²Î² ´Ü²Î²Ü ØÆæ²ì²ÚðÆ ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ Æð²Î²Ü²òØ²Ü ¶Æî²ØºÂà¸²Î²Ü ºì β¼Ø²Îºðä²Î²Ü ÐÆØàõÜøܺðÀ ........................................ 7 1.1 ØáÝÇïáñÇÝ·Ç ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ë˻ٳÝ............................................................................................. 7 1.2 ¶Éáµ³É ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ................................................ 13 1.3 ØáÝÇïáñÇ·Ç Ï³éáõóí³ÍùÁ, ï»ë³ÏÝ»ñÝ áõ Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ............... 21 1.4 Մոնիտորինգի կազմակերպումը ...................................................... 29 1.5 Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ..................................... 32 1.6 гëϳóáÕáõÃÛáõÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ........... 39 1.7 гëϳóáÕáõÃÛáõÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ï»ËݳÍÇÝ éÇëÏ»ñÇ Ù³ëÇÝ .................................................................................................. 42 1.8 ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝ ................................................... 48 ¶ÈàõÊ 2 ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ .................... 52 2.1 λÝë³ÇݹÇϳóÇáÝ Ù»Ãá¹Ý»ñ ....................................................... 52 2.2 üǽÇϳùÇÙÇ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñ .......................................................... 59 ¶ÈàõÊ 3 ²¶ðà¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØàÜÆîàðÆܶ .................................... 64 3.1 ²·ñá¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·Á ÇÝï»ÝëÇí »ñÏñ³·áñÍáõÃÛ³Ý Ù»ç ............................................................................................ 64 3.2 ²·ñá¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ ......................... 67 3.3 Ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատումը .............................................................................................. 70 ¶ÈàõÊ 4. κÜêàÈàðîÆ ²ÔîàîØ²Ü ²Ô´ÚàõðܺðÀ .......................... 77 4.1 Ընդհանուր հասկացողություն աղտոտման մասին: Շրջակա միջավայրում աղտոտիչների տարածման օրինաչափությունները ................................................................................................... 77 4.2 Շրջակա միջավայրի աղտոտման արդյունաբերական աղբյուրները ............................................................................................. 82 4.3 Շրջակա միջավայրի աղտոտման տրանսպորտային աղբյուրները ................................................................................................... 94

4.4 Շրջակա միջավայրի աղտոտման գյուղատնտեսական աղբյուրները ............................................................................................. 98 4.5 Շրջակա միջավայրի աղտոտման կոմունալ-տնտեսության աղբյուրները .................................................................................. 101 ¶ÈàõÊ 5 κÜêàÈàðîÆ øÆØÆ²Î²Ü ²ÔîàîÆâܺðÆ ÐÆØÜ²Î²Ü îºê²ÎܺðÀ ........................................................................ 106 5.1 Ազոտի, ֆոսֆորի ն ծծմբի միացությունները ................................. 106 5.2 Հալոգեններ, ֆրիոններ, օզոն ........................................................ 115 5.3 Ածխածնի օքսիդներ ն ածխաջրածիններ ...................................... 120 5.4 Ծանր մետաղներ ............................................................................ 124 5.5 Արոմատիկ միացություններ, նավթ ն նավթամթերքներ ................ 127 5.6 Պեստիցիդներ ն դետերգենտներ ................................................... 130 5.7 Թափոնների հիմնախնդիրը .......................................................... 133 ¶ÈàõÊ 6 κÜê²´²Ü²Î²Ü ú´ÚºÎîܺðÆ (´ÆàîÆ) ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ àôÔÔàôÂÚàôÜܺðÜ àô غÂà¸ÜºðÀ ........................................................................ 140 6.1 ´ÇáïÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç ý»ÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ãá¹Á ............................. 141 6.2 úñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ é»³ÏódzݻñÁ íݳë³Ï³ñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ............................................................................. 144 6.3 Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ùÇÙÇ³Ï³Ý ³ÕïáïÙ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ íñ³ ........................................................ 148 ¶ÈàõÊ 7 ØÂÜàÈàðîÆ ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ ...................... 165 7.1 Մթնոլորտի աղտոտման մոնիտորինգ .......................................... 165 7.2 Մթնոլորտի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները .......... 174 7.3 ØÃÝáÉáñïÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·Ç ýǽÇϳùÇÙÇ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ......... 184 7.4 ØÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹Ç Ù³ùñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ Áëï ³íïáïñ³ÝëåáñïÇ µ»éÝí³ÍáõÃÛ³Ý ã³÷Ç ............................. 185 ¶ÈàõÊ 8 ÐàÔÆ ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ ................................. 187 8.1 ÐáÕÇ ³ÝÃñáåá·»Ý ³ÕïáïÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ µÇáïÇÏ Ñ³Ù³ÉÇñÇ ¹»ñÁ ³·ñá¿Ïáѳٳϳñ·»ñáõÙ ............. 187 8.2 Հողի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները ..................... 200 8.3 Հողի մոնիտորինգը թունավոր նյութերով աղտոտված տարածքներում .................................................................................. 213

8.4 Հողում քիմիական տարրերի պարունակության նորմավորման սկզբունքները ....................................................................... 231 ¶ÈàõÊ 9 æð²ÚÆÜ ú´ÚºÎîܺðÆ ØàÜÆîàðÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ ... 240 9.1 Ջրերի աղտոտման բնույթն ու աղբյուրները .................................. 241 9.2. Ջրերի մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն մեթոդները .................. 246 9.3. Ջրային օբյեկտների մոնիտորինգի ֆիզիկաքիմիական մեթոդները .......................................................................................... 257 9.4 Ջրերում աղտոտիչ նյութերի նորմավորման չափանիշները ........ 261 ¶ÈàõÊ 10 貸ÆàÜàõÎÈƸܺðÆ ØàÜÆîàðÆܶ .............................. 277 10.1 Իոնացնող ճառագայթների տեսակները, ռադիոակտիվության չափման միավորները ............................................................. 277 10.2 Բնական ռադիոնուկլիդները ն ճառագայթային ֆոնը էկոհամակարգերում ..................................................................... 282 10.3 Շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուրները ................................................................................................ 286 10.4 Բիոցենոզները ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում ....... 290 10.5 Իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը մարդու ն կենդանիների վրա .................................................................................... 297 10.6 Գյուղատնտեսական արտադրության ոլորտի ճառագայթային մոնիտորինգ ............................................................................ 302 10.7 Գյուղատնտեսական արտադրության վարման սկզբունքները ն համալիր պաշտպանական միջոցառումները ռադիոնուկլիդների բարձր պարունակության տարածքներում ........................ 306 ¶ÈàõÊ 11 üƼÆÎ²Î²Ü ²¼¸²ÎܺðÆ ØàÜÆîàðÆܶ ...................... 313 11.1 Աղմուկային աղտոտման մոնիտորինգ ........................................ 313 11.2 Թրթռոցի (վիբրացիա) ազդեցությունը ն նորմավորումը ............ 318 11.3 էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությունը ն նորմավորումը ............................................................................. 319 11.4 Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ç»ñÙ³ÛÇÝ ³ÕïáïÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳï ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ................................................................................ 323 ¶ÈàõÊ 12 زð¸àõ ²èàÔæàõÂÚ²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐÆØܲÊܸÆðܺðÀ........................................................... 326 12.1 ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³ ................................................................................ 326 12.2 Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý íï³Ý·Á ................................ 330

12.3 ¸åñáó³Ï³Ý »ñ»Ë³Ý»ñÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ· ......................................................................................... 334 ¶ÈàõÊ 13 î²ð²ÌøܺðÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ìÆÖ²ÎÆ ¶Ü²Ð²îàõØÀ ... 341 ¶ÈàõÊ 14 ¾Üºð¶ºîÆβÚÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐÆØܲÊܸÆðܺðÀ .......................................................... 351 14.1 æ»ñÙ³¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ............ 353 14.2 Ðǹñá¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ............. 359 14.3 ØÇçáõϳÛÇÝ ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ... 363 14.4 àã ³í³Ý¹³Ï³Ý ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ................................................................................... 367 ¶ÈàõÊ 15 ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶À ...................... 377 15.1 Ընդհանուր հասկացողություններ ............................................... 377 15.2 Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունների գնահատումը (ՇՄԱԳ) ն պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը ............. 379 15.3 էկոլոգիական աուդիտ ն մենեջմենթ ............................................ 382 ¶ÈàôÊ 16 ¶Èà´²È ¿ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐÆØܲÊܸÆðܺð .................... 386 16.1 Համաշխարհային զարգացումը ն էկոլոգիան ............................. 387 16.2 Նյութերի շրջանառության խախտումը ն կենսոլորտի կայունության սահմանները ......................................................... 396 16.3 Կլիմայի փոփոխությունը ն օզոնի հիմնախնդիրը ....................... 402 16.4 «Մաքուր ջրի» հիմնախնդիրը ...................................................... 408 16.5 Կենսաբազմազանության կորուստը ............................................ 412 16.6 Գենետիկորեն վերափոխված օրգանիզմների օգտագործման հեռանկարներն ու հնարավոր վտանգները ........................ 415 16.7 Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականությունը ն գլոբալ մոդելները ......................................................................... 426 16.8 Հայաստանի Հանրապետության մասնակցությունը միջազգային էկոլոգիական համաձայնագրերին .................................. 433 ú¶î²¶àðÌì²Ì ¶ð²Î²ÜàõÂÚàõÜ ................................................... 443

Վյաչեսլավ Սամսոնի Հարությունյան

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

Երնան - 2010

Вячеслав Самсонович Арутюнян

МОНИТОРИНГ ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ

Ереван - 2010

Ստորագրված է տպագրության 23.09.2010թ.. Թղթի չափսը 60x84 /16 , 28,0 տպ. մամուլ, 22,5 հրատ. մամուլ Պատվեր 220: Տպաքանակ 250: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74