Շրջակա միջավայրի պահպանություն

`

ՇՐՋԱԿԱ ԱՄԱՍ

ՈԱ»: ԱՆ ԱԳԱ

ԵՐԵՎԱՆ թ.

ԱՔ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, ն պրոֆեսոր Է.Ս.Հայրապետյանի կենսաբանական գիտություններիդոկտոր, Կ.Վ. պրոֆեսոր Գրիգորյանիխմբագրությամբ

ԵՐԵՎԱՆ

ԷԴ 502 (07) ԿՍՄԴ 28.081 73 Շ 958

Դասագիքը տպագրվումէ ՈՔե(ԵՍՏ 23193-2002 ծրագրի աջակցությամբ Ղհօ Խ(գոս21|15բսԵրտիշժ ԱՇ ԳՏ(ՇՈՇՇ ե» 2393-2002 ՕօԲՂՇողւքստ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

..5..ա

|

2/1

Էճոքսչ

ԲԲ6

թոօքուտւծ

լազ գործեր ծարկատարել ից

է երաշխավորվել ԴԻոշտարագման Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի գիտականխորհրդիորոշմամբ

Է.Մ. Հայրապետյան Ղեղինակներ՝ ||, ԱԽ, (ներածություն, Լ.Վ. Վ.Ս. ժ.3.

Ե«, «ե 2,

21, Մ

որմՎերադարձնելով շատ վերցրել

`

գլուխներ),

Հարությունյան(Մ,Մ/1, 24գլուխներ), Հարությունյան(2«/ գլուխ), Վարդանյան (գլուխ)

Գրախոսներ` կ.գ. դոկտոր,պրոֆեսորԿ.Վ.Գրիգորյան, պրոֆեսոր Ռ.Գ.Հարությունյան, գ.գ.դոկտորՄ.Ա.Սարգսյան Խմբագիր` Լ.Բ.Վակոբյան Շ 958

տարածաշրջանն

Շրջակա միջավայրի պահպանություն:

Դասագիրք

Փր.Գոմ համար: ատնտեսավան ակադեմիայի ուսանողների Դասագրքում լուսաբանվում ծման գտագո ՝

են

ն

շրջակա միջավայրի

պահպանության հիմնական սկզբունքները, օրենքներն

կանոնները, կենսոլորտի զարգացման օրինաչափությունները: Նշվում են հողային ու ջրային ռեսուրսների, բուսականության, կենդանա-

կան աշխարհի,ընդերքի

ու

նավե հարստությունների ա

Մա Լ Բու էկոլոգիական ծման

պահպանության ուղիները:Ներկայացվումեն էկոլոգիական գործոններիազդեցությունը մարդու առողջության վրա, շրջակա բնական միջավայրի պահպանության տնտեսական ու մեխանիզմն միջավայրի

վերահսկման հիմնահարցերը, միջազգային

համագործակցության դերը շրջակա միջավայրիպահպանության ն էկոլոգիական ճգնաժամիկանխման

Ն

գործում:

1903040000

ԳՄԴ 28.081

0133(00)-

ՊՔԵ

200575.

0994182009

ՆՎ

`

Փեարապեար: Հարութունյան

Օ

Բնությունը մեզ շրջապատող նյութական աշխարհն է՝ օդը, ջուրը, հողը, բույսերն ու կենդանիները:Վարյուր հազարավոր սերունդներ են են ապրել երկրագնդիվրա: Նրանք Ւ երբեմն էլ հակադրվել են բնությանը: Մարդը ասամբ բնությունից է համարյաոչինչ: Դրա հետնանքով բնությունն սկսել է աղքատանալ, նվազել են նրա բնականպաշարները, սկսվելէ համընդհանուրդեգրադացիան: Վերջին մի քանի տասնամյակներումմեծացել են բնականպաշարների օգտագործմանծավալներըն շատ հաճախ այն եղել է քիչ արդյունավետ ու ոչ խելացի: Բնական պաշարների անխնա օգտագործումը նպաստում է շրջակա բնական միջավայրիշատ բաղադրամասերի քայքայմանը: էկոհամակարգերի քայքայումը առաջ է բերում կենսաբազմազանության ն գենետիկական պաշարներիկորուստ: Բնական պաշարների ոչ արդյունավետ օգտագործումը ուղեկցվում է շրջակա բնական միջավայրի,մթնոլորտի,ջրային ավազանի,հողերի աղտոտում: Մարդկանց կենսական պահանջները բավարարելու համար, բնական պաշարների մեծ մասշտաբներովշահագործումը շատ րում առաջ է բերում էկոլոգիականլուրջ հետնանքներ` էկոլոգիական խախտում, շրջակա միջավայրի

Հայկականգյուղատնտեսական ակադեմիա,

ԱԱ "

արհաշվեկշռի

Բնության պահպանության գործը պատշաճ հիմքերի վրա դնելու համար, մարդը լավ պետք է ճանաչի բնությունը, նրա օրինաչափությունները: Նա պետք է պարզ պատկերացում ունենա բնության յուրաքանչյուր բաղադրիչի ու երնույթների էության, պատճառիու նշանաե ի դր անց ն փոխադար արձ կապերի, կության, փոփոխության հետնանքների է ունենա իր գործունեության մասին:Նա հստակ պատկերացում պետք արդյունքներիու հետնանքներիմասին: «Բնությունը, դա մի գիրք է, գրում է Մ.նալբանդյանը,որը պետք է կարողանալ կարդալ ն ճիշտ հասկանալ:Նրան սխալ հասկանալը մեծ վնաս է բերում: Բոլոր այն մոլորությունները, որ կան աշխարհում,առաջացել են բնությունն անբավարարճանաչելուց կամ բոլորովին չճանաչելուց: Եվ այդ մոլորություններըկարելի է հերքել` միայն բնությունը ճիշտ ճանաչելով»: Բնությանճանաչման պրոցեսը դարեր է տնել ն դեռ կշարունակվի այնքան, որքան գոյություն կունենա մարդկությունը: Միանգամայն դիպուկ է նշել Գյոթեն. «Բնությունը կատակներչի ճանաչում, նա միշտ արդարացիէ, միշտ լուրջ, միշտ խիստէ, նա միշտ ճշմարտացիԷ Սխալները մոլորություններըմարդկանցիցեն բխում»: հատԲնության պահպանությանէությունը, ինքնավերականգնման -

Ն

կության պահսյանումնէ: Եթե ինքնավերականգնումըդադարումէ, ապա նշանակում է բնությունը ավերվում է, դադարում են մարդու կողմիցնրա շահագործման հնպրավորությունները:Այս երկու հարցերը, անտարակույս, կապված են իրար հետ, քանի որ բնությունը պահպանումեն նրա համար, որ կարողանանայն օգտագործել: Մեր օրերում, հազիվ թե կա առավել կարնոր համամոլորակային /գլոբալ/ հիմնախնդիր,քան բնականպաշարներիարդյունավետօգտագործումն է, շրջակա բնական միջավայրի պահպանությունը:Այդ հիմնախնդիրներիլուծումը հնարավորէ միայն էկոլոգիականհարուստ գիտելիքներիհիմանվրա: Մարդկությունը ամենուրեք ստիպված է առճակատվել բնության հետ, իսկ նրա ժամանակակիցվիճակնայնպիսիննէ, որ պահանջվում է ծայրահեղ շրջահայաց ն խելացի վերաբերմունք: Բնական պաշարներիմեծ մասշտաբներովօգտագործումը,շրջակա միջավայրի արագ տեմպերով վատացումը, մարդկությանը կարող է կանգնեցնելաղետի առաջ: Սակայն մարդկությունը,հավանաբար,կգիտակցիսպառնացողէկոլոգիականաղետի վտանգը ն իր մեջ ուժ կգտնի փոխելու իր զարգացմանհետագիծը, կլուծի ժողովրդագրական,էներգիայի ն սննդամթերքներիհիմնահարցերը,կկառուցի«խելացի սպառման», հոգնոր արժեքների առաջնության նորքաղաքականություն: Բնական է, այդ ճանապարհինպահանջվում է՝ էկոլոգիականդաստիարակության կրթականերկարատն Մարդկությանամբողջ պատմության ընթացքում, մշտապեսաճելէ բնական պաշարներինկատմամբպահանջարկը,սպառվողպաշարների փոխարինումընորերով Ա դրանց առավել ինտենսիվ շահագործումը դարձել է անհրաժեշտություն:Գասարակության հետագա զարգացումը պահանջում է, որպեսզի պարտադիր ն խստագույնս հաշվի առնել բնօգտագործմանպրոցեսում առաջ եկող էկոլոգիականհետնանքները, ճիշտ գնահատել բնականռեսուրսները,հասկանալ հասարակությանն բնության փոխներգործությանօրինաչափությունները: Ներկայումս, էկոլոգատնտեսական հիմնախնդիրներիհաջող լուումից կախված է ոչ միայն տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը, այլն մարդկությանբարվոք գոյատնումը ամբողջությամբ: Ցուրաքանչյուր սերունդ բնության ռեսուրսներըպետք է շահագործի խնայողաբար` աշխատելով վերականգնել դրանք, հոգ տանելով նան հաջորդ սերունդներիմասին: Շրջակա միջավայրի պահպանությունը դարձել է կարնոր խնդիր, ինչպես ազգային, այնպես էլ համաշխարհայինմասշտաբով: Այն համընդհանուր, համամոլորային,համալիր հիմնախնդիրէ, որի լուծումն անհնարէ առանց գիտության տարբերճյուղերի, աշխարհիբոլոր երկրների ու պետությունների,բնակչության բոլոր խավերի համաձայնեց-

ն

աշխատանք:

ված, հետնողական ջանքերի: Ահա այս հանգամանքը ստիպում է, որեն ոչ ե ծ մ համագործակցեն պեսզի բնության պահպանության ասպարեզում բոլո ըձեն պ պետական գործեչներ, այլն ններն ու առանձին այլն բոլոր կան գործիչներ, միայն գիտնականներն պետություններըա̀ռանց բացառության: Գյուղատնտեսությանբնագավառի մասնագետներիէկոլոգիական գրագիտությունիցշատ բան է կախվածշրջակա միջավայրըաղտոտումից պաշտպանելու, գյուղատնտեսական արտադրությունումռեսուրսաէներգետիկտարողությունընվազեցնելու, քիչ թափոններովտեխնոլոգիաների համակարգ ներդնելու, գյուղատնտեսական արտադրանքի կորուստները նվազեցնելու, էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանք ստանալուն լուծելու էկոլոգիականայլ հիմնահարցեր: մեջ, շրջակա միջավայրի պահպանության Գյուղատնտեսության կախված է մասնագետների արդյունավետությունը էկոլոգիականկանի աա ա նան հետ շահերը էկոլոսոցիալ-տնտեսական կապելու, ինչպես ների հետ կարողությունից: զուգակցելու գիականպահանջների Բնական պաշարները խելացի շահագործելու, շրջակա միջավայրը անվտանգպահելու համար անհրաժեշտ է, որ երիտասարդմասնագետը զինվածլինի էկոլոգիականհարուստ գիտելիքներով: Առաջարկվողդասագիրքը մեծապես կօգնի երիտասարդ մասնագետներին` անհրաժեշտ գիտելիքներստանալու մարդու գործունեուքյան ն կենսոլորտի էկոլոգիայի, արդյունավետ բնօգտագործմանու շրջակա միջավայրիպահպանության,Երկիր մոլորակի գլոբալ էկոլոգիականհիմնախնդիրների,բնական միջավայրիվերահսկմանմեթոդների, շրջակա միջավայրիպահպանությանբնագավառումմիջազգային համագործակցությանկապերի ն այլ հիմնակազմակերպությունների հարցերիվերաբերյալ:

թունր ախաարական արո ննախոդ խրաււներին)

.

/

ԳԼՈՒԽ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴՈԼՈԳԻԱՆ

ԵՎ ԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԲնական ռեսուրսներիճիշտ օգտագործմանն շրջակա բնական միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրըճիշտ ըմբռնելու համար, միշտ պետք է ելնել բնության դիալեկտիկայիհիմունքներից,պետք է իմանալ,որ բնությանբոլոր երնույթներըգտնվում են փոխադարձկապի ն պայմանավորվածությանմեջ:չԴեռնս Ֆ.էնգելսը իր «Բնության դիալեկտիկա» աշխատությանմեջ գրել է, որ բնության մեջ ոչինչ չի կատարվում առանձին-առանձինհ̀աճապարփակձնով, ամեն մի երնույթ ազդում է մեկ այլ երնույթի վրա, ամեն մի երնույթի փոփոխություն առաջ է բերում մեկ այլ երնույթի փոփոխություն: Բոլոր պրոցեսներիու կենսաբանական համակարգերիփոխադարձկապն ու պայմանավորվածությունը, փոխադարձ ներգործությունըն փոխադարձռեակցիան բնորոշում է կյանքի ստեղծված ձների հարաբերականկայունությունը: Այդ է պատճառը,որ բույսերի ու կենդանիներիորոշ տեսակներկարող են գոյություն ունենալ միլիոնավորտարիներ: «Շրջակա միջավայրիպահպանությանմեթոդոլոգիայիհիմքը բնության ն հասարակականերնույթներիհամընդհանուր փոխադարձկապն ու պայմանավորվածությունն է: Բնության երնույթների փոխադարձ կապն ու պայմանավորվածությունըչըմբռնելու պատճառովէ, որ մարդու գոյության ընթացքումնրա շատ գործողություններ,որոնք կապված են եղել հատկապես, բնական ռեսուրսների տնտեսական շահագործման հետ, հանգեցրել են աղետալի հետնանքների,որոնք մինչն օրս էլ հնարավոր չի եղել շտկել: Այս տեսակետիցշատ դիպուկ է «Բնության դիալեկտիկա»գրքում Ֆ. էնգելսի բերած օրինակը. «... Այն մարդիկ, ովքեր Միջագետքում,Հունաստանում, Փոքր Ասիայումն այլ տեղերում անտառներնարմատախիլէին անում, որպեսզի այդ ճանապարհովվարելահող ձեռք բերեին, երազել անգամ չէին կարող, որ դրանով իրենք այդ երկրների այժմյան անապատացմանսկզբը դրին` զրկելով այդ երկրները, անտառների հետ միասին, խոնավության կուտակման ու պահպանմանկենտրոններից:Երբ ալպյան իտալացիներըլեռների հարավայինլանջերին կտրատումէին ասեղնատերնավորանտառները,որոնք այնպես խնամքով պահպանվում էին հյուսիսային լանջերին,

`

չափո

նրանք չէին նախատեսում,թ յին անասնապահությանար Լին նրանք նախատ ջուր կթողնեն իրենց լեռ շրջանում այդ աղբյուրներն տավայրի վրա» /Ֆ. էնգելս, Հ Բնական պրոցեսներին րող օրենքներիճանաչումը, նության մեթոդոլոգիայիհիմ տագործումըճիշտչկազմա յամբ ըմբռնել բնության երն ու խ վորվածությունը,.ճիշտ բնության միջնչ.Ներկայում րությունները Ա բնական հա ները, բնության վրա չմտած ները կրնկակոխհետնում են Վ.Ի.Լենինը,զարգացնե օրենքները հաշվի չառնելո միայն դժբախտությունեն բ բնության օրենքը, այն գոյո յունից անկախ,նրանիցդուր յան» ստրուկներ: Հենց որ մ /ինչպես հազարավորանգա գիտակցությունիցանկախ, նին, Երկերի լիակատարժող Շրջակա միջավայրիպա ստեղծման գո թոդոլոգիայի ժամանակակիցգիտական Նա հողը դիտ /1846-1903): որը արդյունք է Ա ֆունկցիա մատեղփոխադարձգործուն Բնության պահպանությ ցում շատ կարնոր նշանա բնության տարրերիմիջն եղ ների մասինուսմունքի պար «Ուսմունք բնականգոտինե է այն միտքը,որ նախկինու ձին մարմինները,երնույթն կան, միշտօրինաչափկապ րի ու երնույթների,մեռած ո նական աշխարհին հանքա

կենցաղի ն նույնիսկ հոգեկան աշխարհիմիջն: Այսպիսով, Վ.Վ.Դոկուչանն առաջ քաշեց կենդանիու անկենդանբնության օրինաչափությունների, բնական համալիրներիբազմակողմանիուսումնասիրությանգաղափարը, որը հետագայում զարգացավ ժամանակակիցբնագետների,

բուսաբանների,էկոլոգներին այլ բնագավառիգիտնականների կողմից: Նա գրում է, որ հողառաջացնողգործոնները/բուսականություն, կենդանականաշխարհ, կլիմա, մասամբ նան լեռնային մայրատեսակներ/ երկրի մակերնույթիվրա՝ հյուսիսից հարավբաշխվում են որոշակի. կարգով ն երկրագնդի վրա առաջացնում են գոտիներ, հետնապես, դրանց գործունեությանարդյունքը` հողը նույնպես, պետք'է երկրագնդի վրա բաշխված լինի գոտիներով: Նա բնության մեջ տեսնում է երեք փոխադարձ կապվածու պայմանավորված երնույթներ` հողակազմող պրոցեսի գործոններ,հողակազմող պրոցեսներ ն հողի հատկություններիձնավորում:Հյուսիսից հարավ` փոխվելովհողակազմող պրոցեսիգործոնները,փոխվում է հողագոյացման պրոցեսի ուղղությունն ու խորությունը, իսկ վերջինս առաջ է բերում որոշակի հատկություններովու հատկանիշներովօժտված հողատիպերի առաջացում: Նա փաստացինյութերիվերլուծության հիմանվրա հաստատեցայն միտքը, որ բնության մեջ բոլոր երնույթներն ու պրոցեսները`կենդանի ու անկենդան բաղադրամասերը,փոխադարձկապվածու պայմանավորված են միմյանցով,որ մեկի փոփոխությունը,անխտիր, առաջ է բերում մյուսի փոփոխության: Շրջակա միջավայրի գիտական հիմունքների ստեղծման գործում մեծ լումա է ներդրել ռուս գիտնական-անտառագետԳ.Ֆ.Մորոզովը /1867-1920/: նա ստեղծել է ուսմունք անտառիմասին` որպեսհամակեցություն: Գ.Ֆ.Մորոզովըհիմնավորելէ, որ անտառըծառաբույսերիհասարակ միագումարչէ, այլ ծառատեսակների ասոցիացիա,համակեցություն, այսինքն` այնպիսիբազմազանություն, որտեղ բույսերը հանդես են բերում ոչ միայն անհատական, այլն հանրային /կոլեկտիվ/ կյանք Ա բազմապիսիու բազմաբնույթ ներգործություն ունենում միմյանց վրա,որպիսինյուրահատուկ չէ մեկուսացվածաճող ծառերին: Ըստ Գ.Ֆ.Մորոզովի`անտառկազմողծառաբույսերը,արտաքինֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններիհետ կազմում են մեկ անքակտելի ամբողջականությունն, որ չի կարելի ուսումնասիրելանտառը առանց իր արտաքին միջավայրիպայմանների:Անտառիկյանքը ն ձնը գտնվում է երկրի մակերնույթիհատկություններիհետ օրինաչափ ն ներդաշնակ կապի մեջ: Ըստ որում, երկրի մակերնույթի բաղադրիչների շարքում նա դասում է նան նրան կից մթնոլորտիկեղնը, իսկ մարդու միջամտությանձնը ենթարկվումէ աշխարհագրականօրինաչափության: Շրջակա միջավայրի տեսական հիմունքների ն մեթոդոլոգիայի

|

ստեղծմանգործումմեծ է նան ռուս բուսաբան,անտառագետ,բիոգեոցենոլոգիայի հիմնադիր Վ.Ն.Սուկաչնի /1880-1967/ ներդրումը: Ըստ մթնոլորտի,քարոլորտի, ջրոլորտի, բուսական գիտնականիբ̀իոտոպը՝ հետ աու կենդանական աշխարհի, այդ թվում ն միկրոօրգանիզմների ն փոկապված է ներքուստ փոխադարձ ռաջացնում մեկ միասնական, Բիոգեոցենոզը հ ամալիր` բիոգեոցենոզ: խադարձ պայմանավորված ն գտնվում է շրջակա միջավայրիհետ մշտական փոխներգործության անմիջականշփման մեջ: Բիոգեոցենոզումտեղի ունեցող պրոցեսները իրենցից ներկայացնումեն ներքին հակասություններիդիալեկտիկական միասնությունն գտնվում են անընդհատզարգացմանու շարժման մեջ: էվոլյուցիայի ընթացքումտեղի է ունեցել ոչ միայն բույսերի ու կենայլն ձնավորդանիներիտեսակներիտարբերակում/դիֆերենցիացիա՛, իհամակեցություններ են բուսական բիոգեոցենոզներմ̀իատիպ վել հետ որմեկտեղ, մանրէները/ /նեռարյալ րենց կենդանականաշխարհի տեղ երկրի մակերնույթիորոշակիտարածությանսահմաններումառկա կառուցվածք,հողային է յուրահատուկ միկրոկլիմա,երկրաբանական օրգանիզմներիմիջն ստեղծծածկույթ, ջրային ռեժիմ:Բիոգեռցենոզում վում են բազմաթիվկապեր ն միջավայրիլավագույն պայմաններ:Որքան բազմապիսիու բարդ է բիոգեոցենոզը,այնքան բարձր է նրա կայունությունը ն այնքան այն լավ է դիմադրումարտաքիններգործությանը: ունեն Որպես էկոլոգիականօրինաչափությունբ̀իոգեոցենոզներն էտեսակները մտնող մեջ օրգանիզմների կայունություն:Բիոգեոցենոզի վոլյուցիայի ընթացքում այնքան են հարմարվում մեկը մյուսին, որ նպաստումեն իրենց կայունության ու լավագույն կառուցվածքիպահպանմանը:Ամեն մի բիոգեոցենոզունի իր բնական,դարերիընթացքում ստեղծվածօպտիմալ կառուցվածքը, հետնապես, ճարդը իր տնտեսական գործունեությանընթացքումչպետք է խախտի այն, այլապես նա է կործանել կարող բնությունը: Բիոգեոցենոզիկայունությունըորոշվում է նրա ստրուկտուրայի օկազմող օրգանիզմներըոչ թե տարբեր Բիոգեռոցենոզ րինաչափությամբ: տեսակիկենդանիներիու բույսերի անհատներեն, այլ տեսակներիպոպուլյացիաներ,այսինքն` այն մի կենսաբանականհամակարգ է, որը գործում է` որպես մի ամբողջություն,ն ընդունակ է ինքնակարգավորվեշրջակա միջավայլու ու պահպանելու իր քանակը օպտիմալ չափերով` Ինչ խոսք, որ բացի պոպուլյարի փոփոխությանըհամապատասխան: ցիոն կառուցվածքից,բիոգեոցենոզիկայունությանգործում շատ մեծ հարաբերակնշանակությունունի տարբերտեսակիպոպուլյացիաների է, լանդշաֆայս կամ այն այն որ նրբությունն Ամբողջ հարցի ցությունը: տում կարող են աճել 100-ից ավել բուսատեսակներ,բայց դրանցից `

միայն մի քանիսն են գերակշռող,որոնք էլ որոշում հիմնականտիպը, նրա դերն ու

բիոգեոցենոզի նշանակությունը կենսոլորտում: Սակայն են

ետուն մնացած զարգացող աԱ բուսատեսակները րիումի

«արաց դերը այն տեսակետից, որ որոշակիքանակի բուսական զանգված ստեղծելով, միջավայրումխիստ են

փոփոխություններ առաջ բերում, որի

բում աուրան ա նու տեսալեուն ազիւի ա յզ պայմաններին համապատասխան ար քնոչնչացմ |

ր

ոոՂ

ստեղծել

նոր ջավայրի պոպուլյացիաներ: Բնությանֆունկցիանճիշտ կարգավորելու բնական ռեսուրսների ճիշտ օգտագործման ու պահպանման համար,անհրաժեշտէ լավ հաս կանալբիոգեոցենոզի ն կառուցվածքի պոպուլյացիայիկարգավո մեխանիզմի դերն ու նշանակությունը: Բիոգեոցենոզի որնէ օղակի վրա ունեցած ազդեցությունն,անտարակույս, ու խախտումներ փոփոխություններ է առաջ բերում նրա ամբողջշղթայում, մասնավորապես` բիոգեոցենոզի մի-

`

րման

կառուցվածքում: Բիոգեոցենոզի /էկոսիստեմ կամ էկոհամակարգ/ օրինաչափություններիիմացությունը մարդուհամարունի հսկայական,գործնական նշանակություն, այն հնարավորություն է տալիս կոնկրետ միջոցառումներ մշակել, բնության պահպանության ն նրա ռեսուրսների

օգտագործմանհամար:

արդյունավետ

Բնությանպահպանության գիտականհիմունքների տեսության,նրա ներդրումունի Վ.Ի.Վերնադսկին /1863-1945/: Նա կենսոլորտի /բիոսֆերա/մասինմշակել է հատուկ ուսմունք, որի մեջ առաջ է քաշվում այն գաղափարը,թե կյանքըշրջայա միջավայրում է ստեղծում իր գոյության համար մաններ: Մարդը, բազմաթիվթելերով կապված բարենպաստպայլինելով կենսոլորտի նյութականու էներգետիկ ն նրանում ռեսուրսների տեղի ունեցող պրո-, ու ցեսների երնույթների հետ, մեծ դեր է խաղումնյութերիու էներգիայի շրջապտույտի կարգավորման գործում: Վերջինսկատարվում է մարդու կողմից ուղղություն տրվող ու ղեկավարվող ա շխատանքով, բնության վրա նրա ակտիվու գիտակցական ներգործությամբ: Վ.Ի.Վերնադսկու,, ինչպես նան մի շարք բնագետների ու էկոլոգների ու աշխատություններն տեսականդրույթներըհնարավորություն են տալիս հասկանալուկենՍոլորտիէկոլոգիան: Ռուս տաղանդավոր գիտնական,կենսոլորտի մասինուսմունքիհիմնադիր ՎԻ.Վերնադսկին այն միտքն է հայտնում, որ կենդանիօրգանիզմներըհամարվումեն կենսոլորտի ֆունկցիայիարդյունք, նյութական ն էներգետիկ տեսակետից կապվածեն նրա հետ: Ըստ Վ..Վերնադսկու, ոչ մի կենդանի օրգանիզմԵրկրիվրա ազատ վիճակում չի գտնվում: Բոլոր օրգանիզմները ն անքակտելիորեն զարգացման գործում մեծ մեթոդոլոգիայի

սննդառությամ ' վայրի անընդմեջկապվածննրիրարհետ, ե առաջին հերթին` եր նչառությամբ, իրենցշրջապատող նյութաէներգետիկ միջավայրի Ֆիզիկապեսանկախլինել միջավայրի: ե հա հասկանանք ՔՔ բնությաներնույթների ու պրոցեսներիփոորպեսզի խադարձկապը ն փոխնեգործությունը,բերենք մեկ պարզ օրինակ: առաջ Եթե աղտոտումը է բերում ոչ բնականոն կլիմայական պայհողերի/քիմիականբաղադրությանփոններ, ապա փոխություններ, ապ տեղի ղ է ունենում շղթայական ռեակցիա` խախտվում են հողագոյացմանպրոց եսները, փոխվում է բույսերի աճի ընթաց քը, դրանց ֆոտոսինթետիկակտիվությունը, կենդանի օրգանիզմների տեսակայինկազմն ու թվաքանակըն այլն: Եթե նճան նկատելի փոփոելի են, ապա այն այնիր խությունները շոշոփելի իրազդեցությունն է թողնում Ժոապա ն տնտեսության վրա` առաջ եկող երաշտի, վնասատուների օգտակար օրգանիզմների նվազման Աաաա հետնանքով:

հեմոչմիրոպե չեն կարող

|

կամ թրի, միջավայրի ճաններ

-

են,

բազմացման, զըզվածային ան

ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐՆ

ՈՒ ԿԱՆՈՆՆԵՐԸ

Բնօգտագործմանն բնապահպանությանօրենքներն ու կանոնները մշակել են դարերի ընթացքում մարդ բնություն փոխհարաբերությունների, բնօգտագործմանպրոցեսում բնական էկոհամակարգերում ու շրջակա բնականմիջավայրումառաջ եկած փոփոխություններիուսումնասիրմանու գնահատմանարդյունքում: Հաշվի առնելով, որ ստորն հանգամանորեն խոսվելու է արդյունավետ բնօգտագործմանն շրջակա բնական միջավայրի պահպանման հիմնական սկզբունքների մասին, ուստի նպատակահարմար ենք գտնում համառոտ կանգ առնել միայնբնօգտագործմանն բնապահպանության հիմնահարցերին առնչվող որոշ օրենքների ու կանոններիվրա, որոնց իմացությունը խիստ կարնոր է բնօգտագործմանս բնապահպանության գործը խելացի ու հիմնավորվածմեթոդներովն ուղիներով իրականացնելուհաճար: Բնօգտագործմանու բնապահպանությանօրենքների ու կանոնների իմացությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալու սխալ, ոչ արդյունավետբնօգտաործմանպրոցեսում ռեգիոնալն գլոբալ ն բնական մասշտաբներովառաջ եկող բացասականհիմնախնդիրները պաշարներիշահագործումը իրականացնել գիտականհիմունքներով, այն հաշվով, որ հնարավորդառնա ապահովելվերականգնվողպաշարների վերարտադրությունըանհրաժեշտ մակարդակով, արդյունավետ -

է իր շրջակաբնանում է նրանում, որ բնականհամակարգըզարգանում Ա հնարավորութն տեղեկատվության նմ միջավայրինյութաէներգ էներգետիկ կան

օգտագործելբնական պաշարներըն շրջակա միջավայրըպահել մար-

Աաաա Բրա ման իական

դու

մ

այՍաո ճեկնաբանում ոի վերացու ափոնների ԻԱԳ մեկուսացված ություն տնտեսական գործունեություն

միջավայրիպահպանության օրենքների իգործում շատ կարնորէ նան բնության տնտեսագիտական մացությունը: Բնական է բնության հիմնարարօրենքների ն տնտեսագի-

տության միջն ունի օրենքների Աաաա»: 8 Աաիթյուն /2003/, թե

բնության

Ս.Վ.Մակարը յան

տնտեսագիտությունը,

նշու

.Գ.Գլուշկովա

ւ

նախատեսում է էկոլոգիական փոխներգործութ-

է, այսինքն` ցանկացած Հ ացառվում '

արս բնության աար Աի անքական Է Աո ն

շրջապտույտի

քանակական

անալիզ,

բնական

պայմանների

վերլուծության ոը րգերի ի զարգաց ն Գիր եկդւմակար

արգացման բնօգտագործման վերաբերյալ բնօգտագոր րաբերյալ Ւ.Բ.որոնց էութԿոմմոներըմշակել է օրենքներ /աստվածաբանություններ/, յունը կայանում է՝ 1.Երնույթների ն պրոցեսներիհամընդհանուրկապի օրենքը /ներքին դինամիկհավասարակշռությանօրենքը/: Բնության մեջ գոյություն ունի պրոցեսներին երնույթների համընդհանուրկապ, բոլորը կապված են միմյանցհետ: Առանձինէկոլոգիականհամակարգերին դրանց ստորակարգությունների/հիերարխիայի/նյութերը, էներգիան, տեղեկատվությունը ն դինամիկորակը այնքան են փոխկապված,որ ցանկացած ցուցանիշներիցմեկի որնէ փոփոխություն առաջ է բերում ուղեկցող ֆունկցիոնալ-կառուցվածքայինփոփոխություն, որը Աե պահպանում է համակարգի նյութա-էներգետիկայի,տեղեկատվության ն դինամիկորակի ընդհանուրգումարը: Վետնապես,բնօգտագործմանհիմնախնդիրները լուծելիս, պետք է հաշվի առնել երնույթների ն պրոցեսներիհամընդհանուրկապն ու առաջ եկող հետնանքները:Պետք է նկատի ունենալ, որ էկոհամակարգերում ցանկացած փոփոխություն անխուսափելիորենառաջ է բերում բնական շղթայականռեակցիա, որն ուղղված է չեզոքացնելու առաջ եկող փոփոխությունները:Բացի այդ, համակարգիորնէ բաղադրիչի աննշան փոփոխությունը կարող է առաջ բերել այլ բաղադրիչներիէական, փոփոխութքնույնիսկ ուժեղ շեղումներ: Երբ խոշոր էկոհամակարգերում յունների բնույթը անհետադարձէ, ապա դրանք անցնում են զարգացման նոր էկոլոգիականմակարդակի: 2. Նյութի ն էներգիայիպահպանությանօրենքը, որի էությունը կայա-

թԻրեր րեն բնր

կի Բփոններ

քանի որ շություն,

գործոն-

ների քանակական բնութագրում/, ապա բնօգտագործմանէկոնոմիկայում ընդգրկվում է մարդկայինհասարակությանտնտեսական գործունեությամբ առաջ եկող քանակականն որակականբնութագրերիփոփոխություններիմասշտաբներիուսումնասիրությունը:Այս տեսակետիցէկոլոգատնտեսականհիմնախնդիրները լուծելիս բնօգտագործմանէկոէ ենթարկում ն հաշվառումհիմնարարէկոլոնոմիկան

լ

յունների հաշվին: Այս օրենքն ունի երկու

Արա

լ

'

հ

Էֆեկտներ,որոնք սկզբունքը`

Աո անհրաժետ մ

ն

կխոս

հետո:

զգու-

չափանիշներիվերաբերյալ բնության«բարելավման» է, մեկ ամբողջականություն համակարգը գորալ ն են:

ո-

ոչինչ հնարավոր չէ շահել կորցնել: Վետնապես, րի շրջանակներում էվեն աշխատանքով, քով, պ պետք աշխ այն ինչ բնությունիցկորզվել է մ արդկային իմանալ էնտրոպիայի/էներգիայիցրվելու/ խնայոպ ԱՐԱ Վ նարեոր Ի ղության օրենքը, որի իմացությունըկարնոր արտադրությանկենսաէ

է

ն

բարձրացնելուտեսակեբանականհամակարգիարդյունավետությունը է էկոլոգատնտեսաուղեկցվի պետք տից: Տնտեսական ազատությունը արդյունավետությամբ: կանբարձր գործը խելացի կազմակերպելու համար Բնապահպանության ողմից մշակվածբնությանպահպամանալ Պ. է արնո կողմից

Աոաննքները, Արհ ուտ

հնարավորէ միայն հաջող պաշտպանութբնապահպանությունը յամբ կաճ նահանջով: Հարձակումը վտանգավորէ ն թույլատրելի չէ, քայքայում: Եթե քանի որ այն կարող է առաջ բերել էկոհամակարգերի է, ապա հնաոչնչացվում անգամ մեկ որնէ տեսակ կամ էկոհամակարգ րավոր չէ այն վերականգնել, շարունակվողաճը ն բնությանպահպանութբ/ ազգաբնակչության յունը սկզբունքորենմեկը մյուսին հակադրվումեն, մշտականաճ հետապնդող տնտեսականհամագ/ արտադրության սկզբունքորենմեկը մյուսին հակարգը ն բնության պահպանությունը կադրվումեն, դ/ ոչ միայն բոլոր օրգանիզմները,այլե մարդկությանհամար ծայրաստիճանվտանգավոր է, երբ բնության հարստություններիօգտամոտագործմանմասինորոշումներ ընդունելիսհաշվի է առնվումմիայն կա նպատակներըա̀նմիջապեսի շահ մարդու կարիքներիբավարարա/

ման,

բնության պահպանությունըպետք է զուգակցվի նան բարեկեիսկ ավելի հեռավոր ապագայում`մարդկութցության հիճնահարցերի, հետ: յան գոյատնմճան ե/

Ա.Գ.Բաննիկովըմշակել է բնօգտագործմանսկզբունքները, ըստ որի, բնության պահպանությանհիմնականուղղությունը պետք է լինի՝ ա/ բնությանպահպանումընրա շահագործմանպրոցեսում, բ/ բնական ռեսուրսներիօգտագործմանհարցում ունենալ համալիր մոտեցում, գ/ բնական պաշարներիշահագործմանհարցում ունենալ տարածաշրջանային մոտեցում: Բնության հարստություններիխելացի օգտագործմանհարցում առանձնակի նշանակություն ունի բնական պաշարների սահմանափակ լինելու /սպառվելու/օրենքի իմացությունը:Երկրի բոլոր բնական պաշարները սպառվող են: Բնականպաշարներիսահմանափակ լինելու օրենքը հիմնված է այն բանի վրա, որ Երկիր մոլորակը իրենից ներկայացնում է բնական սահմանափակ ամբողջություն, ուստի նրա վրա չի կարող գոյություն ունենալ անսահմանափակ պաշարներ: Արնի էներգիան գործնականումօգտակար էներգիա ստանալու անսպառաղբյուր է: Սակայն թույլատրելի սահմանների չափից ավելին մարդածին/անթրոպոգեն/ փոփոխությունը /1,076-ի կանոնով/հղի է լուրջ հետնանքներով: Բնական միջավայրում էներգիայի 1,046-ի սահմաններումփոփոխությունը բնականհամակարգըհանում է հավասարակշռությանվիճակից: Ի դեպ Երկրի վրա բոլոր խոշորամասշտաբերնույթները ունեն 1,096-ըչգերազանցող համընդհանուրէներգիա: Բնության մեջ ոչ մի համակարգ չի կարող ձնավորվել բացարձակ նույնանման տարրերից,որը ն ցանկացածէկոհամակարգիկայունության պայմաննէ: Սրա հիման վրա Ու.Ռ.էշբին մշակել է անհրաժեշտբազմացմանօրենքը, որը շատ կարնոր նշանակություն ունի ցանկացածէկայունության կոհամակարգի, այդ թվում ն ագրոէկոհամակարգերի, պահպանությանհարցում: Բնության մեջ դատարկվողշեմը մշտապեսբնականորենլրացվում է: Ժողովրդականիմաստությունըասում է. «Բնությունը չի հանդուրժում դատարկություն»: Այս դրույթը ձեակերպվելէ որպեսէկոլոգիականնիշի պարտադիրլրացման կանոն: Բնության պահպանությանհիմնականսկզբունքներից է էկոլոգիականը էկոնոմիկականէ կանոնը: էկոնոմիկանն էկոլոգիան չի կարելի հակադրել: Չի կարելի նվազեցնել ինդուստրիալիզացիայիտեմպերը, ուտոպիզմ,ինչպես ն չի կարելի քանի որ այդ կնշանակիէկոնոմիկական նվազեցնել էկոլոգիայի բնագավառում գործադրվող ջանքերը, որը կնշանակի էկոլոգիականէքստրեմիզմ:Հարցի լուծումը գտնվում է ինչ-

միջինում: Բնօգտագործմանհարցում շատ կարնորնշանակությունունի բնառեսուրսային պոտենցիալի անկման օրենքի իմացությունը: Բնօգտագործման հարցում շատ կարնոր նշանակություն ունի բնառեսուրսային որ

լ4

պոտենցիալիանկման օրենքի իմացությունը:Երկրի բոլոր բնական ռեսուրսներըսպառվողեն, ըստ որում, այն տեղի է ունենում կ՛ամ ուղղակի սպառման, կ՛ամմիջավայրըվատանալու պատճառով,որի հետնանքով դրանք դառնում են տնտեսականօգտագործմանկամ մարդու կյանքի համար ոչ պիտանի: Բնականռեսուրսների,այդ թվում ն մարդկությանզարգացմանբնական պայմաններիսահմանափակվածությունըպատմականպրոցեսում ներգործումէ հասարակությանարտադրականուժերի, իսկ դրանովնան սոցիալական հարաբերություններիվրա: Միշտ էլ արտադրողականուժերի զարգացումը համապատասխանելէ բնառեսուրսայինպոտենցիալին: Բնառեսուրսայինպոտենցիալի անկման օրենքի շրջանակներում գործում է բնապահպանությանէներգետիկարդյունավետությաննվազման կանոնը: էներգետիկ ծախսերը չեն կարող անսահման աճել: Վետնապես,անխուսափելիորենպետք է անցնել արդյունաբերականն գյուղատնտեսականարտադրության նոր տեխնոլոգիաներիներդրման գործընթացին,ն դրանով իսկ խուսափել թերմոդինամիկճգնաժամիցն թուլացնել ժամանակակիցէկոլոգիական ճգնաժամի ընթացքը: Ըստ որում, այդ ճգնաժամընկատելի ուժեղանում է, երբ տեխնիկայիօգնությամբ կատարվումէ բնության համակարգիարմատականվերափոխում: Օպտիմալացմանօրենքը ն դրանից բխող բնական համակարգերի վերափոխմանմիջոցառումներիկանոնները չպահպանելով, իսկ հաճախ առավել մասնավորօրինաչափություններովթելադրվող սահմանափակումներով`մարդըկյանքի է կոչում բնության «կոշտ» կառավարման շղթայականռեակցիաներիկանոնը/անխուսափելի/: Որպեսկանոն բնական պրոցեսների տեխնիկականկառավարումը հղի է բնական շղթայական ռեակցիաներով,որոնց նշանակալից մասը էկոլոգիական, սոցիալականն տնտեսագիտական տեսակետիցտնականժամանակաէ: նընդունելի Տեխնոգեն փոփոխություններըառաջ են բերում էներգետիկծախսերի մեծացում` բնապահպանությանէներգետիկ արդյունավետության նվազմանօրենք: Տնտեսական նպատակների հետապնդումըառաջ է բերում հզոր շղթայական ռեակցիաներ:Ահա թե ինչու առաջ է գալիս բնության պահպանության «փափուկ» կառավարմանկանոնի կիրառումը:Այս կանոնը կոչվում է նան բնության նպատակասլաց վերափոխմանկանոն: Այս կանոնի էությունը կայանում է նրանում, որ անհրաժեշտէ բնականպրոցեսների, բնօգտագործմանն բնական պաշարներիվերականգնմանգործընթացներըկառավարել այնպես, որ բնության շղթայական ռեակցիան ընթանա ցանկալի/օգտակար/ուղղությամբ ն վերականգնվի էկոլոգիական հավասարակշռությունը: Այդ փափուկ կառավարման սկզբունքով է կատարվել մեծ

մասշտաբներովհողերի մելիորացիայի, պաշտպանական անտառտնկարկներիհիմնադրման,ոռոգվող տարածքներիընդարձակմանծրագրերի մշակումը: Գլոբալ ելակետային բնառեսուրսայինպոտենցիալը պատմական զարգացմանընթացքում անընդհատ սպառվումէ, որը ձնակերպվել է որպես «շագրենավորվածկաշվի օրենք»: Ուստի մարդկությունիցպահանջվում է գիտատեխնիկական կատարելագործում:Բնական ռեսուրսների կրճատմանարագությունըուղղակի կախվածէ այն սպառող /«ուտող»/ազգաբնակչության թվաքանակից: Ցանկացած տնտեսականցիկլում թափոններըն ծագող կողմնակի էֆեկտները անհնար է վերացնել, դրանք կարող են միայն մեկ ֆիզիկաքիմիականձնից անցնել մեկ այլ ձնի կամ տեղափոխվելտարածության մեջ: Մարդու գործունեությունը վնաս է պատճառումշրջակա միջավայրին, անկախնրա բարի կամքից: Թափոններիհամընդհանուրքանակը նյութերի, էներգիայիԱ կողմնակիէֆեկտներիձնով փաստորենմշտական է, արտադրականցիկլում փոխվում է միայն դրանց առաջացման տեղը, ժամանակը,ֆիզիկաքիմիականկամ կենսաբանականձնը: Օրինակ` տրանսպորտիանցումը էլեկտրաքարշիչի պահանջում է էլեկտրաէներգիայիարտադրում, ն հետնապես,առաջնայինէներգակիրների հանույթ /քարածուխ,նավթ, միջուկայինվառելիք ն այլն/, էլեկտրացանցերի, ենթակայանների,կոնտակտայինցանցերիկառուցում ն այլն, որի դեպքում թափոններիքանակը ոչ լավ է ն ոչ էլ վատ, քան նավթի, բենզինի ն դիզելային վառելիքի վերամշակումը: Հետնապես, այս օրենքը. լրացնում է տեխնոլոգիաներիշղթաներումթափոններիքանակի մշտական լինելու օրենքով: Խնդիրն այն է, որ այդ գործունեությանհետնանքները դարձնելքիչ կործանարար/թափոններըվերացնելու անհնարլինելու կամ արտադրությանկողմնակինյութերիազդեցությանօրենք/: Բնօգտագործմանպրոցեսում մշակվածեն շատ ու շատ օրենքներ, կանոններու սկզբունքներ: Այդ օրենքներիցմեկն էլ այն է, որ հասարակական արտադրության գիտատարողությանն. էներգատարողության մեծացումըառաջ է բերում երկու դրականպրոցեսներ,որը ձնակերպվում է որպես՝ ա/ պատրաստիարտադրանքիբնատարողության նվազման օրենք հասարակականսննդամթերքներիմիջինացվածմիավորում բնական նյութերի տեսակարարպարունակությունըպատմականառումով հաստատորեննվազում է /օրինակ` գյուղատնտեսությանմեջ մշակվող հողատարածություններընվազեցվում են, իսկ համախառըբերքը ավելա-

Կ, հանարականան արտադրության ժԴԿԴ րանք մեջ ներգնվազման ֆոնի վրա: Օրինակ` չափազանց րավմանհարաբերական սում ներդրված

բ/ ներդրվող բնական ռեսուրսներիտեմպերի ծացմանօրենք: Համաշխարհայինտնտեսության զարգացման

շրջանառության արագությունը ռե-

սուրսատարողունակ արտադրությունըփոխարինվումէ ավելի քիչ ռեսուրսներ պահանջող, այն խնայող արտադրությունով,կապի բնագավառում մետաղյա թելերի փոխարինումըռադիոհաղորդակցությունով: Կարնոր է իմանալ արտադրականուժերի Ա հասարակությանզարգացմանբնառեսուրսայինպոտենցիալիմիջն համապատասխանությունը` բնառեսուրսայինպոտենցիալի անկման օրենքը: էությունը կայանում է նրանում, որ բնառեսուրսայինպոտենցիալըհասարակականանընդունելի մակարդակինմոտենալու պահին, փոխվում է տեխնոլոգիան ն դրա հետ մեկտեղ փոխվում է հասարակությանռեակցիան,այսինքն` վերջնականապեսձնավորվում է նոր հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա: Բնօգտագործմանն բնապահպանականհիմնախնդիրներըխելացի լուծելու համարշատ կարնոր է իմանալ սոցիալական էկոլոգիայի օրենքները:Օրենքներից մեկըվերաբերումէ բնության առանձինտարրեԱյս օրենքի էությունը րի զարգացմանփոխպայմանավորվածությանը: կայանում է նրանում, որ բնության որնէտարրի փոփոխությունըանխուսափելիորեն առաջ է բերում փոփոխություններ նան նրա այլ տարրերում, որի արդյունքում ամբողջությամբփոխվում են միջավայրիպայ-

մանները:

,

շրջանառության մե-

ն

է

|

նում է/,

բնական ռեսուրսները

,

պատմական պրոցե-

Սոցիալականէկոլոգիայիօրենքներից մեկն էլ այն է, որ բնական միջավայրի վրա հասարակությանաճող ներգործությունըառաջ է բերում մարդկությանկողմիցփոփոխվածբնության աճող ներգործությունըհասարակությանզարգացմանվրա: Ներկա պայմաններումհասարակութունը ավելիիշ շատէ կախված կախված բնակ բնական միջավա ճակից, բ քան նախիջավայրիվիճակից,

լոտ

Արդի ժամանակաշրջանում մարդկության առաջ ծառացել են որոնք հեռանկարումպետք է շաղսկզբունքորեննոր հիմնախնդիրներ, կապել բնականպայմաններիարդյունավետկառավարմանհետ: Բնապահպանությանն արդյունավետ բնօգտագործման համար շատ կարնորէ հասարակությանն բնության փոխներգործության օրենքներիճանաչումը ն հաշվառումը:Մշակվել են երկու կարնոր օրենքներ՝ ա/ բնականմիջավայրիվրա հասարակության ներգործությունըանընհատաճում է ն բ/ անընդհատ մեծանում է հասարակությանկախվածությունըբնական միջավայրից:Երկրորդօրենքը դիտվումէ որպեսառաջինիանխուսափելի հետնանքը: Եվ, իրոք, բնությունից հասարակության կախվածության մեծացումը առաջ է բերում հասարակությանվիճակի վրա արագ փոփոխվողբնականմիջավայրիհակադարձ ներգործությանռեակ'

ցիա:

Հիմնավորված չէ այն դրույթը, որ տեխնիկական առաջընթացի զարգացմանը զուգընթացհասարակության կախվածությունը բնական միջավայրիցնվազում է: Գոյություն ունի հետադարձկապի սկզբունք, որ-

քան շատ

է փոխվում բնական մեկ բաղադրիչը, այնքան շատ փոփոխություն է տեղի ունենում մյուս բաղադրիչներում:Ահա թե ինչու անիրաժեշտ է պահպանելհամակեցությունների ամբողջականությունը: Ավելի ու ավելի է անհրաժեշտությունդառնում հասարակության զարգացման համաձայնեցումըկենսոլորտի հնարավորությունների հետ, որում կառուցվածքային տեսակետիցհասարակությունը ընդգրկված է: Հասարակության հետագա զարգացման բախտըմեծ չափով կախված է նրանից,թե ինչ հաջողությամբ հնարավորկլինի գտնել ուղիներ ու միջոցներ լավագույնձնով լուծելու վերը նշված հակասությունները: ներկայումս առաջ է քաշվում այն դրույթը, որ անհրաժեշտէ բնական միջավայրի վիճակը օպտիմալ չափով համապատասխանեցնել հասարակությանզարգացման տեմպերինն բնույթին:Այս դրույթը, որը փաստորենպետք է օրենք ընդունել,պահանջումէ, որպեսզիհասարակության պահանջները օպտիմալ չափով համապատասխանեցնել բնության հնարավորություններին, պահպանել կենսոլորտիհավասարակշռությունն ու ամբողջականությունը, բնությունիցվերցվածիդիմաց կատարել համապատասխան փոխհատուցում,էկոլոգիացմանենթարկել ամբողջարտադրությունը, զարգացնել անթափոն արտադրությունը: Ամեն մի միջոցառում`մեծ թե փոքր, պետք է հիմնավորելէկոլոգիական առումով, գերակայությունըտալով հեռահար ծրագրերին,հասարակության շահերը գերադասել անհատներիշահերից: Այլ կերկ ասած՝ անհրաժեշտէ ոչ միայն խելացիօգտագործել բնությունը, այլն խելացի

կառավարել հասարակությունը:

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Անծայրածիր տիեզերքումերկիրը այն միակհանգրվաննէ, որտեղ մարդըն նրան շրջապատող օրգանականաշխարհը կարող են պահպանել իրենց գոյությունը: Կյանքիինչպիսի պայմաններէլ լինեն այլ մոլորակներիվրա /եթե կան այդպիսիք),միննույն է, դրանք երբեք երկրային պայմաններին փոխարինել չեն կարող: Մարդըշրջապատված է օդային անծայրածիր տարածություններով, ջրային հսկայական ավազաններով, բուսական, կենդանականանթիվանհամար տեսակներով,հարուստ ու անծայրածիր դաշտերում հողը նյութական բարիք է ծնում, վարձահատույց լինում մարդուն իր համառ

քրտնաջան աշխատանքի դիմաց: եվ թվում է, թե բնության այն անբավ հարստությունները,որոնք ծառայում են մարդուն արդեն ավելի քան մեկ միլիոնտարի,միանգամայնանսպառեն: Սակայնայդպես է արդյո՞ք: Բնականռեսուրսները մարդու կողմիցօգտագործվողբնության այս են: Դրանք են` մթնոլորտայինօդը, ջուրը, հոկամ այն բաղադրիչներն ն ղը, արեգակնային տիեզերականէներգիաները,օգտակար հանածոները,կլիման, բուսականությունը,կենդանականաշխարհը, ընդերքը: Բնականպաշարներըբնության տարրերն են ու բնական պայմանների ն միջավայրիկարնորագույն բաղադրամասերը, որոնք օգտագործվում են /կամ կարող են օգտագործվել/ արտադրականուժերի զարգագմանտվյալ մակարդակում`հասարակությանն հասարակական արտադրությանտարաբնույթ պահանջներըբավարարելու համար: Բնության այս կամ այն տարրերը, բնական ռեսուրսների մեջ ընդգրկելու չափանիշներըորոշվում են հասարակությանհամարդրանց պահանջարկով,/տնտեսականանհրաժեշտությամբ ն օգտագործմաննպատակահարմարությամբ/,էկոնոմիկայում` ներգրավման տեխնիկական ու

--

ն ուսումնասիրության հնարավորություններով որոշակիմակարդակով: , Տարբերում են բնական հումք ս բնական պաշար հասկացողությունները: Բնականհումքը բնության պաշարի այն մասն է որը կարելի է օգտագործել որոշակիտեխնիկական, տնտեսականն սոցիալականնպատակներով: Բնականպաշարները հումքի այն մասն է, որը մարդը ի վիճակի է օգտագործել կոնկրետժամանակաշրջանիտեխնոլոգիական,էկոնոմիկականն սոցիալականպայմանների բազայիվրա: Բնական պաշարներըհամարվում են ազգային հարստություն, որը պետք է ոչ ճիայն շահագործել, այլն պահպանել ու վերարտադրել/վեպաշարներիհամար/:) րականգնվող Բնական պաշարները ստորաբաժանվումեն ըստ` ա/ ծագման, բ/ օգտագործման նեարդյունաբերականարտադրության, գ/ շահագործ,

ման ն

սպառման:,

Վերջին հազարամյակներում մարդու օրգանիզմը գենետիկական տեսակետիցգործնականումչի փոխվել: Մարդու կյանքի համար պետք են ըստ բաղադրության նախկին ջուրը, կենդանական ու բուսական սննդամթերքները,որոնք պատկանումեն Երկրի կենսաբանականպաշարների խմբին: Մարդն իր գոյությունը պաշտպանելու համար օգտագործում է նան հանքայինու էներգետիկպաշարներ:Ըստ որում, մոլորակի կենսաբանականպաշարներըապահովումեն մարդու գոյատնումը Երկրի վրա, իսկ հանքային ու էներգետիկպաշարներըհանդիսանում են մարդկայինհասարակությանարտադրությանհիմնականաղբյուրնե-

րը.-Մարդու ՞

կողմից բնական պաշարներն օգտագործվում են տարբեր

նպատակներով`ա/ որպես անմիջականօգտագործմանպաշար /խմելու։ դեղաբույսեր, վայրի ցամա ջուր, օդի թթվածին, վայրի աճող ուտելիլի ն դեղաբույսեր, քային ու ջրային կենդանիներն բ/ որպես աշխատանքի առարկա, որոնցից արտադրվումէ տարբեր կարգիարտադրանք /հանքայինհանածոներ, փայտանյութ նայլն), դ/ որպես էներգիայիաղբյուր /հիդրոէներգիա,ընդերքի վառելիքի ն ջերմայինպաշարներ,արնի ու քամու էներգիա ն այլն/: Բնական պաշարներն օգտագործվումեն նան մարդկանցհանգստի առողջության վերականգնմանն այլ նպատակներով: Բնական պաշարները ըստ օգտագործման,ստորաբաժանվում են՝ արտադրական/գյուղատնտեսական,արդյունաբերական/, առողջապահական/ռեկրեացիոն/,էսթետիկական,գիտական նայլն: Ըստ բնական /ծագումնաբանական/ խմբերի,բնական պաշարները ստորաբաժանվումեն` հանքային /օգտակարհանածոներ),ջրային, հողային, բուսական, կենդանական, բնական պրոցեսների էներգետիկ/ արնի էներգիան,երկրի ընդերքի ջերմությունը,քամու էներգիաննայլն): Հաճախ բուսական ու կենդանականաջխարհիպաշարները ճիավորում են «կենսաբանականպաշարներ» հասկացողությանմեջ: Ըստ շահագործմանտեխնիկականհնարավորություններիառանձնացնում են՝ ա/ ռեալ բնական պաշարներ, որոնք օգտագործվում են արտադրողականուժերի զարգացմանտվյալ մակարդակիպայմաններում ն բ/ պոտենցիալ պաշարներ, որոնք տեսական /կանխագուշակելի/ հաշվարկներով ու վերլուծումներով կարելի է օգտագործել, ինչպես նան նրանք, որոնք տեխնիկականպատճառներովներկայումս հնարավոր չէ շահագործել: ն Ըստ տնտեսականնպատակահարմա ստորաբաժանվումեն էներգետիկպաշարները/ նավթ, գազ, քարածուխ, թերդերքի իո օդի թթվա-

ոն

ն

-

:

'

ափոխամինելի: ոլ փոխարինելի՞ Օրինա վառելիքի չիկարելի ար | Փինը, խմելու ջուրը` ոչնչով Մարդուամբողջ կյանքն բնակեու

գործունեությունը, տարածքային

նտեղարաշխվածությու Ցաշարների քանակից որակից ց Ն

,

Բնականպաշարների

ԻՑ անար արդյունավետ Օետագործման չափաունի դրանց դասակարգումը մասին

կիտ պատկերացումունենալը: մեծ նշանակություն

տեղաբաշխվածու

:

ն այդ

շտ

մարդու բնույթին համապատասխան, վրւս ներգործության Բնության ոո Հոն |կողակկրա առ ու

Սպառվողռեսուրսներնիրենց հերթին ստորաբաժանվումեն երկու

չվերականգնվող:

խմբի`եռականգնվողե բնականռեսուրսներիցեն հողը, բուսականություՎերականգնվող ոաշխարհը,ինչպես նան մի շարք հանածոներ /աղ, նը, կենդանական մշտապես հանդերձ, րոշ ապարներ):Այդ ռեսուրսները օգտագործելով են: Սակայն նրանց վերականգնմանառանձնահատվերականգնվում կության դրսնորմանհամար անհրաժեշտ են որոշակի բնականպայմանէ ինքնավեկամ դադարեցնում ներ, որոնց խախտումըդանդաղեցնում, է հաշվի առնել անհրաժեշտ հանգամանքն Այդ պրոցեսը: րականգման բնական ռեսուրսների օգտագործմանպրոցեսում,այվերականգնվող լապես կարող ենք ավերել բնությունը: արագությունըտարբեր է: Օռեսուրսների վերականգնման -Տարբեր պահանջվումէ համար րինակ` որսած կենդանիներիվերականգնման քան 60 ոչ պակաս, համար՝ անտառի մեկ կամմի քանի տարի, հատված վերականգնհողի տարի, իսկ էրոզիայիհետնանքով լվացված-տարված մանը՝ մի քանի հազարամյակ:Ահա թե ինչու բնական ռեսուրսների դրանց վերականգնսպառմանտեմպերըպետք է հանապատասխանեն անխուսաման տեմպերին:Այդ համճապատասխանության խախտումը անտառասպառմանը` է ռեսուրսների բնական հանգեցնում փելիորեն կրճատում, մթերատու /արդյունաբերական/ յին տարածությունների քանակինվազում,հողի բերրիությանանկումն այլն: կենդանիների Վերականգնվողբնական ռեսուրսները, մարդու անխոհեմգործուԴա, նեության հետնանքովկարող են վերածվել չվերականգնվողների: գիտակցամարդը ունենում երբ ժամանակ, է այն հատկապես,տեղի ն բույսերի այս ոչնչացնումէ կենդանիների թե անգիտակցաբար բար, երեսից: երկրի վերացնելով իսպառ դրանք կամ այն տեսակները` են սպառկարող ն ույնպես, պաշարները, վ երականգնվող Վետնապես, օգտագործմանտեմպերը գերազանցենվերականգն|

եեդրաց մեն

պաշտպանությունը Վերականգնվող օգտագործմամբ ընդլայնված իրականացվի բնականռեսուրսների վերջիններիս

պետք է վերար-

ն

աՆ անդԱրար անավելի, սպառվել ազար, հ՛՛ ր անգամ

տադրության

:

ռեսուրսներիթվին են դասվում այն նյութերը, Չվերականգնվող մ ի

անգնվու

լիոն

անգան

ավելի

դանդաղ,

ո-

քա

Երկրո Ա ածիների, էունենում տեղի դրանց մեծ, մասը: յդ ապարներ: նստվածքային բազմաթիվ Աատորֆի, ԲԱ

հանգեցնո անոբնական ռեսուրսների պահպանությունը ֆրի ենթաՉվերականգնվող օգտագործումըանխուսափելիորեն

Վ

լ

անսպառ

գայթումըն ծովայինմակընթացությանուժը: են: Ինքնըստինքյանհասկանալի է, որ այս ռեսուրսներն Սակայնարդյունաբերականշրջաններում,օդի աղտոտմանհետեանքով /հատկապեսծխով, փոշով արեգակնայինճառագայթմանուժը զգալիորեն թուլանում է, որը նույնպես խիստ բացասականազդեցություն է թողնում մարդկանցառողջությանվրա: Այս տեսակետիցմթնոլորտային օդի պահպանությանխնդիրը,նույնպես, չափազանց կարնոր է: Սակայնբնության տարբեր երնույթների ու օբյեկտներիփոխադարձ ու պայմանավորվածություննավելի լավ է արտահայտվում Շրկապն գանականաշխարհում`կենդանիբնության մեջ: Յուրաքանչյուր օրգանիզմիզարգացմանհամար, միլիոնավորտարիների'ընթացքումերկրագնդիվրա առաջացել են համեմատաբարկայուն պայմաններ: Ստեղծվել ու կարգավորվել է կենսոլորտի, այսպես կոչված` հավասարակշռությունը,կենսաբանականշրջանառությունը, որտեղ ամեն մի բուսական, կենդանականտեսակ, յուրաքանչյուր օրգանիզմ ունի իր հաստատուն տեղը, դերը, յուրաքանչյուր տեսակ կազմում է կենսաբանական բարդ շղթայի մի օղակը, որի բացակայությունը խախտում է բնության ամբողջականությունը,նրա ընդհանուր հաշվեկ-

դրում է դրանց արդյունավետ,խնայողաբարօգտագործումը,պայքարը հանույթի, մշակման,օգտագործմանժամանակտեղի ունեցող կորուստների դեմ, ինչպես նան դրանց լիարժեք փոխարինողներիորոնումը: Անհրաժեշտէ նշել, որ բնության բոլոր բաղադրամասերը,անկախ այն բանից, սպառվող են, թե անսպառ, բնության ընդհանուր համակարգում ունեն իրենց կայուն տեղը ն փոխադարձաբարկապված են միմյանց հետ: Մթնոլորտայինօդի աղտոտումըբացասաբար է անդրադառնում բուսական ու կենդանականաշխարհի վրա: Բուսականության դեգրադացիանազդում է հողային ծածկույթի ն ջրային ռեժիմիկարգավորման վրա: Վերջինհանգամանքըիր հերթին կարող է ազդել այլ բաղադրամասերիվրա: Այնպես որ բնության մեջ առաջնահերթն երկրորդական պահպանության օբյեկտներ չկան: Բնության պահպանության հարցը պետք է լուծվի համալիր ձնեով՝չմոռանալով ամենաաննշանբաղադրամասերնանգամ: Անսպառբնական ռեսուրսների թվին են դասվում` ջրային, կլիմայական ն տիեզերականռեսուրսները: Ջոռայինռեսուրսներ: Ջուրը մեր մոլորակի վրա հանդիպում է մեզ հայտնի բոլոր վիճակներում: Նրա պաշարները անփուփոխեն ն անսպառ: Սակայնմարդկանցբազմազան գործունեությանհետնանքով ջրի փո

շիռը: կենդանիները,միկրոօրգանիզմներըքանակականտեսաԲույսերը, են

ԱաԱն րցանկալի նեն ենոմրկվերն երո Գործնականորենանսպառ միայն Վամաշխարհայինօվկիանոսի

ոո

կետից փոխադարձկախմանմեջ

մշտական ենգործում կեր հարձավումըեր խոտակեր կենրը, որոմելու, Նա ներ ապա դուրն ոազմա չափիծ րտակեր կենդանիները նե

են

ջրային ռեսուրսները, սակայն դրանք էլ նավթով ն զանազանթափոններով խիստ աղտոտվելով, կարող են կորցնել իրենց հատկություններըն վատթարացնել ջրային կենդանիներիու բույսերի կյանքի պայմանները: Մարդու ն կենդանիներիմեծ մասի կողմից օգտագործվողխմելու ջրի պաշարները սպառվող են: Ներկայումս մի շարք շրջաններում արդեն սուր կերպով զգացվում է խմելու ջրի պակաս:Այդ պրոբլեմը գնալով ավելի սուր բնույթէ կրում: Կլիմայականռեսուրսներնընդգրկում են մթնոլորտայինօդը, քամու ուժը: Մթնոլորտայինտեղումները կարող են դասվել, ինչպես ջրային, այնպես էլ կլիմայականռեսուրսների խմբում: Մթնոլորտային օդը անսպառ է: Սակայն նրա պաշարները նս աղտոտվելով ռադիոակտիվնյութերով, ածխածնիերկօքսիդովն մի շարք այլ գազերով ու մեխանիկական խառնուրդներով,որոնք արտանետվում են արդյունաբերականձեռնարկություններիե տրանսպորտիկողմից, գործնականորենմարդու, կենդանիների ն բուսականության համար դառնում են անօգտագործելի: Այս տեսակետից էլ մթնոլորտային օդի պահպանությանխնդիրըխիստկարնոր է: Տիեզերականշեսուրաներիթվին են դասվում՝ արեգակնայինճառա-

'

ն ն հողերը ը ն ամբողջ ամ կոչնչացնեին բուսականությունը, հողերը էէրոզիայի կ ենն թարկվեր այդպիսով, կխախտվեր բնության ընդհանուր հաշվեկշիռը:

ն ալով,

Բանն

երկրագնդի

գտնվում միմյանցից:Գիշատիչնե-

ՆԱԵ քանի րոշակի բնակության ոիոտի կենդանիներ,

այն է,

միայն ման

..

|

որ

ամեն

մի հողատարածություն

է

ճակի

կերակրելու

արագության ե բուսականությանվերականգնմանժամկետիմիջն եղած հավասարակշռությունը չպետք է խախտվի: Գիշատիչները սահմանափակումեն խոտակեր կենդանանիներիաճը, իսկ երբ դրանք իրենց հերթին այնքան են բազմանում, որ նրանց սերունդը պակասումէ, ապա դրան համապատասխանկրճատվումէ նան իրենց` գիշատիչների քանակը: Տեսակների զարգացումն ընթանում է այնպես, որ յուրաքանչյուր բույս, կենդանի, միկրոօրգանիզմիրենով պայմանավորում է այլ տեսակներիգոյությունը: Երբ մի տեսակըկենսաբանականշրջանառության նրա տե ապա

է

լի է րա ոնավոր արեգվածն ար առան Այսպես

մեօ սպառում

երը,

ավում

մեն

ու

`

ավե

այսպես էլ կշարունակվիհավիտյան:

ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Մարդկությունըչի կարողգոյատնել, եթե չօգտագործի բնակաս.պաշարներ: Հետնապես,մարդը բնօգտագործման պրոցեսում քանակական ու որակականփոփոխություններէ առաջ բերում իր շրջակա բնական

միջավայրում:

Բնօգտագործումը բնական պաշարներիշահագործմանգործընթաց

է, որը նպատակէ հետապնդումբավարարելուհասարակության նյութա-

՛

կան ու կուլտուրական պահանջները:էկոլոգիականաղետներիցխուսափելու համար անհրաժեշտէ ղեկավարվելգիտականորենհիմնավոր"ված բնօգտագործման ե բնական պաշարների վրա ներգործելու

սկզբունքներով:

ն բնության պահպանությունըպետականն հաԲնօգտագործումը սարակական միջոցառումների միագումարէ, որն ուղղված է պահպանելու մթնոլորտը,բուսականությունը,կենդանականաշխարհը,հողային ծածկույթը,ջուրը ն երկրի ընդերքը: Բնական հարստությունների ինտենսիվ շահագործումը առաջ է բերել բնապահպանական գործունեությաննոր ձն՝ բնական պաշարների արդյունավետօգտագործում: 2Օ« դարի 50-ական թվականներին առաջ է գալիս ես մեկ ձն՝ մարդու ապրելատեղիմիջավայրիպահպանություն: Շրջակա բնական միջավայրիպահպանությունըսերտորեն կապված է բնօգտագործմանհետ ն համարվում է կիրառականէկոլոգիայի բաժիններիցմեկը: Ըստ Ն.Ֆ.Ռեյմերսի /1992/, բնօգտագործումը ներառում է միջոցառումներիմի ամբողջհամակարգ:Դրանք են՝ ա/ բնական պաշարների պահպանում, վերականգնում ե վերարտադրություն, դրանցօգտագոչծում ն վերամշակում, բ/ մարդուկյանքի, միջավայրիբնական պայմաններիօգտագործում ն պահպանում, | գ/ բնական համակարգերիէկոլոգիական հավասարակշռության պահպանում,վերականգնումն արդյունավետ փոփոխություն, ն մարդկանց դ/ մարդու վերարտադրության թվաքանակի կարգավո-

րում:

Բնօգտագործման կարնորագույնսկզբունքը էկոլոգիականե էկոնոճիկական շահերի գիտականորեն հիմնավորվածզուգակցում է, այսինքն` շրջակա բնական միջավայրիպահպանության հետ մեկտեղ տնտեսականաճի ապահովումն է, որը համապատասխանում է Ռիո-ԴեժանեյրոյիՄԱԿ-ի Միջազգայինկոնֆերանսի ոգուն, այսինքն` ապահովել հասարակության կայուն զարգացումը:

Բնապահպանությանհիմքում պետք է ընկած լինեն` էկոլոգիան ն բնականհամակարգերիփոխներգործությանօրենքները: ն անարդէ լինել արդյունավետ /խելացի/ Բնօգտագործումըկարող է յունավետ: Արդյունավետ բնօգտագործումըհիմնված բանականության ն գիտության վրա: Որպեսզի խելացի օգտագործվի բնական պաշարները, անհրաժեշտ է այն ուսումնասիրել, խնայողաբարօգտագործել, պահպանել ու բնօգտագործմանպրոցեսում ապահովել դրանց վերարտադրությունը:Պետք է իմանալ, որ բնական պաշարները ոչ միայն ներկա, այլն եկող սերնդի համար է, որ ապագայում նույնպես պետք է զարգացնելժողովրդականտնտեսությունը ե պահպանել մարդու առողջությունը: Ցանկացած տարածքիբնական համալիրի կազմում ընդգրկված է հողը, ջուրը, անտառը, ջերմաէներգետիկն հանքահումքայինպաշարները, ինչպես նան ամբողջ բնական պայմանները/կլիման,ռելիեֆը, էկոհամակարգը ն այլն/: Ձասարակությունըոչ թե հենց այնպես վերցնում է բնությունից բնական պաշարներըն փոքր ռեսուրսայինցիկլ անցնելուց հետո շրջապատ շպրտում ոչ պիտանի թափոնները,այլն իր կողմից վերամշակվածնյութերը ներգրավում է կենսոլորտային փոխանակման օղակը, որի հետնանքով, եթե այդ թափոններըմոլորակիէկոհամակարգումչեն քայքայվում, ապա դրանք ներգրավվումեն սոցիալ-տնտեսականմեծ ռեսուրսային ցիկլի մեջ ե դառնում հասարակության զարգացմանվրա ազդող գործոններ:Հետեապես,հասարակությանե բնության միջն հետադարձկապը պետք է ունենա ուժեղացմանմիտում: Տնտեսական առումով անարդյունավետ բնօգտագործմանբացասական հետնանքները հանդես չեն գալիս միանգամից, ե հետնապես, դրանց արագ վերացումը անհնար է դառնում: Բնական համալիրի արդյունավետ բնօգտագործմանգիտական ն գործնականխնդիրներըլուծվում են մի շարք ուղիներով բոլոր տեսակի բնական պաշարների տնտեսականօգտագործման հարցում ունենալ համալիրմոտեցում, պարզել տարածաշրջաններիտնտեսության ձնավորման արդյունավետությանբարձրացմանուղիներն ու աղբյուրները, որոշել տնտեսությանառավել արդյունավետ կազմակերպմանուղիները` տարածաշրջանիպայմաններում ռեսուրսները արդյուկավետ օգտագործելուհամար: Բնական պաշարները արդյունավետ օգտագործելիս` հսկայական հնարավորություններ են ստեղծվում տնտեսությունը կառուցել արդյունավետ ե բնօգտագործումըկազմակերպելգիտականորենհիմնավորված մեխանիզմներով,ստանալ ավելի շատ տնտեսական արդյունք ն միաժամանակ,ավելի հաջող լուծել բնության հավասարակշռության "`

-

-.

-.

`

,

պահպանմանբարդ հիմնախնդիրները:

Բնօգտագործման արդյունավետությունըապահովելու համար անհրաժեշտ է` որոշել բնական պաշարների օգտագործմանհիմնական ուղղությունները, համալիրներիօգտագործկատարելագործել բնական ման գործընթացները՝հաշվի առնելով էկոլոգիականգործոնները: Դժբախտաբար,ժամանակակիցբնօգտագործումըաշխարհի շատ երկրներում /զարգացած, զարգացող, մեծամասամբ տարվում է ակարդյունավետ,որն առաջ է բերում բնականպաշարների/այդ թվում ն վերականգնվող պաշարների/ սպառում, նույնիսկ, դրանց վերացում, բնության էկոլոգիական հավասարակշռությանխախտում, շրջակա միջավայրի աղտոտում,որը ե հանգեցնումէ էկոլոգիականաղետի անդառնալիհետնանքների:Բանն այն է, որ էկոլոգիականաղետի վտանգի գիտակցումըհասարակությանմոտ դրսնորվեց միայն 204 դարի կեսերին: 60-ական թվականներիվերջերինստեղծվեցմիջազգայինգիտահետազոտական միավորում /Վռոմի ակումբ/, որի հանձնարարությամբ հանրաճանաչգիտնականներիհեղինակությամբ`Դ.Մեդեուզ/աճի սահմանները), Մ.Մեսարովիչ, է.Պեստել /մարդկությունը ընտրանքիառաջ/, Յա.Տինբերգեն /միջազգային կարգ ու կանոնի վերանայում), հրատարակվեց մի շարք աշխատանքներ,որոնցում շարադրվեցմարդկության ապագա զարգացման վերաբերյալ տարբեր տեսություններ ն մատնանշվեց նրա փոխհարաբերություններըբնության հետ: Այդ աշխատանքներումտագնապէր հնչում այն մասին, որ բնականռեսուրսների լրիվ սպառման ն շրջակա միջավայրի չափից դուրս աղտոտման հետնանքով, մոտ ապագայումէկոլոգիականաղետըանխուսափելիէ: էկոլոգիական աղետի անխուսափելիությունըկապում էին ազգաբնակչությանաճի ն գիտատեխնիկական առաջընթացիհետ ն այն բացառելու համար առաջ էին քաշում մի շարք կոնցեպցիաներ:Սակայն 70-ական թվականներին շատ գիտնականներ, առաջընգիտատեխնիկական թացի պայմաններում բնության ն մարդու փոխհարաբերությունների, հասարակության զարգացմանօրինաչափություններիբազմակողմանի վերլուծությունների հիման վրա, հանգել են այն եզրակացության,որ բնությունը կարելի է փրկել աղետից միայն գիտության ե տեխնիկայի հետագա զարգացմանուղիով, այն պայմանով,որ դրանք իր բոլոր ասպեկտներովհիմնված լինեն էկոլոգիացմանվրա: Ըստ որում, ազգաբնակչության աճի կարգավորումն ու կայունությունը համարում են մարդկությանկարնորագույնխնդիրներիցմեկը: Մարդկությունըպետք է մշտապեսուղիներ փնտրի ստեղծված վիճակից դուրս գալու համար: Վասարակությունըպետք է գիտակցաբար սահմանափակիիր ներգործությունըբնության վրա, փոխհարաբերուքյունները բնության հետ վերակառուցի այնպես, որ հասարակության ն բնության հետագազարգացումըընթանա (/ոէւ/ոյյուցիայհ,այսինքն՝ հա26

ա

ե ղ,

ոխկապակցված /կայուն զարգացման/ուղղութէվոլյուցիայի մ փոխկապակցվ

«Երրորդ աշխարհի» երկրների արագ զարգացումը,երկրներ, որոնք

զուգահեռ լուծելու բնապահպամիջոցներ չունեն բնօգտագործմանը են լուրջ էկոլոգիականհիմբերում առաջ նական հիմնախնդիրներ, ժամանակակից Որպեսզի էչկանգնեցնեն նախնդհոներ: մարդկությանը մարդկ ախնդիրներ: Որպեսզի զարգացած առավել շեմին, ալիքի երկրորդ ճգնաժամի կոլոգիական շահերից ելնելով, երկրները, ընդհանուր կենսոլորտիպահպանության ծախսերիզգալի մասը: իրենցվրա են վերցնումբնապահպանության իրավիճակիկտրուկ վատացումըմշտաԱշխարհումէկոլոգիական հետ, որը ն պես կապվածէ գիտության տեխնիկայիբուռն զարգացման շահագործեմեծ ստեղծեց հնարավորություններ մարդկությանհամար ն միջալու բնականհարստությունները ներգործելշրջակա բնական են այն եզրակացության, որ Շատ հ անգում գիտնականներ վայրի վրա: ն նույզարգացումը է գիտատեխնիկական դադարեցնել անհրաժեշտ վիճակին:Սակայն դա ռեալ չէ: Բացի նիսկ, վերադառնալմիջնադարյան զարգացումնէ ընկած ստեղծվածվիճաայդ, ոչ թե գիտատեխնիկական բուն ուղղվածությունը,այդ հարցում՝ կի հիմքում, այլ բնօգտագործման մարդու ոչ շրջահայաց մոտեցումը: Մարդկությունըիր պատմականզարգացմանընթացքում, հաշվի հնաու չառնելով զարգացող հասարակությանպահանջների բնության րավորություններիանհամատեղելիությունը,բախվել է էկոլոգիակամ ծներն ճգնաժամի,որը ն ստիպել է մարդուն փոխելու բնօգտագործման անցավ մարդը համար գալու դուրս ու վիճակից Ստեղծված մեթոդները: բարիքներ ստեղծելու նոր ուղիների՝ զարգացրեցերկրագործությունն ու անասնապահությունը,որը հնարավորությունտվեց զգալի չափով անխնաորսը: սահմանափակելհատկապես`խոշոր կենդանիների ու զարգացումըաբուռն ո ւժերի Հասարակական արտադրական ու պաշարների կենդանական ռաջ բերեց անտառների, բուսական ճգնաժամ: էկոլոգիական առաջացրեց որը ոչնչացում, զանգվածային հանքաբնական առաջ բերեց զարգացումը բուռն Արդյունաբերության օգտագործում: լայնամասշտաբ յին պաշարների ճգնաժամըկապվածէ շրջակամիջաէկոլոգիական ժամանակակից վայրի անթույլատրելի գլոբալ աղտոտմանու բնական պաշարների խիստ նվազմանհետ: բնական պաառաջընթացիպայմաններում, Գիտատեխնիկական հանգեցրեց մեծ շահագործումը մասշտաբներով շարներիաննախադեպ է իր ինքնակորցրել բնությունը նրան, որ շատ տարածաշրջաններում ունաու ինքնավերականգման պահպանման,ինքնակարգավորման կությունը,խախտվել էկենսոլորտիդինամիկհավասարակշռությունը: Ստեղծվածէկոլոգիականիրավիճակըպահանջումէ անհետաձգելի

|

միջոցառումների իրականացում, այլապես ոչ հեռու ապագայում, քայքայիչ պրոցեսներըկարող են դուրս գալ մարդու հսկողությունիցն առաջ բերել անհետադարձ այնպիսիփոփոխություններ, որ մարդկությունը կարող է հայտնվել էկոլոգիականնոր ճգնաժամիշեմին: Հետնապես ցանկացածհիմնախնդրի լուծում պետք հիմնված լինի ոչ միայն տեխնիկական,այլե էկոլոգիականտեսակետից:Այս իճաստով առաջնությունը պետք է տալ բնականհամակարգերի կայունությանպահպանմանը: Բնական է, նույնիսկ գիտակցելովամբողջ վտանգը, կանգնեցնել գիտատեխնիկական առաջընթացը`անհնար է: Սակայն բնական պաշարների օգտագործման նկատմամբմարդու աշխարհայացքըփոխելը միանգամայն հնարավորէ ն անհրաժեշտ:Բնականու հումանիտարգիտություններիփոխկապակցված զարգացումը, տեխնիկայիհզորության չչարաշահումը ն բնօգտագործմանհարցում էկոլոգիականնոր մոտեցումների կիրառումըհնարավորությունկտա հասնելու հասարակության ն բնության կոէվոլյուցիայիսկզբունքինու ստեղծելու նոոսֆերա, այսինքն` Վ.Վ.Վերնադսկու բնորոշմամբ` բանականությանսֆերա: Այլ կերպ ասած` պետք է էկոլոգիացմանենթարկելգիտատեխնիկական առաջընթացը,այսինքն` շրջակա միջավայրիվրա հասարակության րոպոգեն ճնշումը պետք է լինի անվտանգսահմաններում,լայն մասշտաբներովօգտագործել էներգիայինոր աղբյուրներ, որոնց ստացումը առաջ չի բերում շրջակա միջավայրիաղտոտում, ներդնել ռեսուրսխնայող ն անթափոնտեխնոլոգիաներ նայլն: էկոլոգիականճգնաժամիցխուսափելու համար անհրաժեշտէ, որ էկոնոմիկանն էկոլոգիան սերտորեն կապված լինեն միմյանց հետ: Անժխտելիէ որ առավել շատ շահույթ ստացել է նա, ով անխնաշահագործել է բնությունը ե շատ թափոններէ արտանետելշրջակա միջա-

է

`

անք-

,

վայր:

Բնությանհարստությունների անխնաու մեծ մասշտաբներով շահագործումը, առանց հաշվի առնելու հետնանքները,բնապահպանության նպատակներովկապիտալմիջոցների չհատկացումը այն հիմնական պատճառներիցմեկն է, որ բնությունը հասցվելէ ճգնաժամայինվիճակի: Դժբախտաբար, էկոլոգիականհիմնախնդիրները մարդուտեսադաշտում հայտնվել են այն ժամանակ,երբ ստեղծված վիճակը, մասնավորապես` մթնոլորտիու ջրի աղտոտումը, շոշափելի բացասականազդեցություն է թողել արտադրանքիարտադրության պայմաններիու որակի ե հետնապես,մարդու առողջության վրա: Այսօր հարցադրումը պետք է լինի այնպես, որ բնապահպանության նպատակներով կատարվողծախսերը համապատասխանի բնությանը հասցվողվնասի չափերին:Շատ երկրներում,այդ թվում ե Հայաստանի Դանրապետությունում, այդ հարաբերությունը կարող է հասնել միայն

1:10:

ճիշտ կլիներ, եթե բնօգտագործմանպրոցեսում բնությանը վնաս չհասցվեր, կամ այն շոշափելի չլիներ: Վերջինս պետք է դառնա բնօգտագործմանկարեորագույնսկզբունքներիցմեկը: Ծագած հիմնախնդիրներըլուծելու համար անհրաժեշտէ զարգացնել «Բնօգտագործմանէկոնոմիկա» ժամանակակիցգիտության ուղ-

ղությունը: արդյունավետ օգտագործմանն շրջակա միԲնական պաշարների ջավայրի պահպանությանգործունեությունը վերահսկվում, կարգավորվում, նպատակաուղղվումէ պետության կողմից` բնապահպանության օրենսդրականակտերով: 224 դարի վերջերինպարզ դարձավ, որ շրջակա բնական միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրների լուծումը առանձին երկրների մակարդակով, սկզբունքորեն, հնարավոր չէ: Պատճառը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր երկրի բնական համալիրը անքակտելիորեն կապված է հարնեաներկրների բնական համալիրների հետ, կամ նույնիսկ դրանց բաղկացուցիչ մասն է: Պետք է նկատի ունենալ, որ ամբողջ կենսոլորտը միասնականէ՝ մի ամբողջականություն: Շրջակա միջավայրիէկոլոգիականլարված վիճակի պայմաններում աղտոտող նյութերի տեղափոխությունըմեկ երկրի տարածքիցմեկ այլ երկիր, հնարավորչի դարձնում խուսափել ջրի, օդի, հողերի վատացումը, կենդանականու բուսական աշխարհիոչնչացումը այնպիսիերկրներում, որտեղ խնայողական վերաբերմունք կա բնության նկատմամբ, խելացի է օգտագործվումբնականպաշարները, բարեխղճորենիրականացվում բնապահպանականօրենքներն ու օրենսդրականակտերը: Աշխարհի տարբեր երկրներում ու տարածաշրջաններումբնօգտագործումը ունի իր առանձնահատկությունները,որը պայմանավորվածէ բնակլիմայականպայմաններով,բնական պաշարների բնույթով ու առկայությամբն այլն: հաշՆախկինում մարդը տարածքայինառանձնահատկությունները վի է առել ուղղակի արտադրությունը կազմակերպելունպատակահարմարության առումով, իսկ այս կամ այն տարածաշրջանումինքնակարգավորմանու ինքնամաքրմանունակություննանտեսվել է: Տարածաշրջանային բնօգտագործումը պետք է ենթարկվի էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման սկզբունքին, այսինքն՝ պետք է հաշվի առնել էկոլոգիականտարողունակությունը:Կարեոր է նան տարածաշրջանային ն գլոբալ շահերի օպտիմալ զարգացումը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը ն բնապահպանությունը: Գիտատեխնիկականառաջընթացը,որպես կանոն, ուժեղացնում է հասարակության ն բնության միջն հակասությունները:Առաջիկայումհակասությունները կանխելու կամ նվազեցնելու համար անհրաժեշտ է գիտատեխնիկականառաջընթացը զարգացնել գիտականորենհիմնա29

վորված ուղղությամբ: 1. Ստեղծել կենսոլորտիկայունության պահպանման հիմնավորված տեսական հիմունքներ, սահմանել նրա բաղադրամասերիվրա անթրոպոգեն ներգործության թույլատրելի այն սահմանները,որը ապահովում է հասարակությանն բնության կոէվոլյուցիան, մշակել տեխնիկայիու տեխնոլոգիաներիկատարելագործմանսկզբունքները, որը հնարավորություն կտա բնօգտագործման էկոլոգիացումը: 2. Արդյունավետու լիարժեք օգտագործել ընդերքի հարստությունը ն նվազագույնիհասցնել լանդշաֆտներիքայքայումն ու ապականումը: Յ. Վերամշակման պրոցեսում հնարավորին նվազեցնել բնական պաշարներիկորուստը: 4. Նոր տեխնոլոգիաներիկիրառումով ն նյութերի նոր տեսակների օգտագործումովնվազեցնել պատրաստիարտադրանքիկշիռը: 5. Թափոններիցպատրաստել նոր պարագաներ, նոր տեխնոլոգիաների կիրառումով երկարացնել սարքավորումների ու դրանց մասերի կյանքի տնողությունը:Այս հարցում անհրաժեշտ է ծայրահեղ զգուշություն, որպեսզի արտադրությանպրոցեսում շրջակա միջավայր չարտանետվի թույլատրելի սահմանիցավելի վնասակարնյութեր: Գիտատեխնիկականառաջընթացի զարգացման նշված ուղղությունները ընդհանրացվածիմաստովռեսուրսախնայողության տեխնոլոգիայի ներդրում է արտադրության մեջ: Ռեսուրսախնայողության,ինչպես նան շրջակա բնական միջավայրիպահպանությանհամար կարնոր նշանակություն ունի անցումը քիչ թափոնայինն անթափոն տեխնոլոգիայի, ինչպես նան այլընտրանքային կամ ինչպես ընդունված է ասել` «մաքուր» էներգիայիաղբյուրներիհայթայթմանը: Շատ կարնոր է, որպեսզի մեկ ձեռնարկության թափոններըկամ կողմնակի նյութերը /երկրորդայինպաշարները/օգտագործվեն մեկ այլ ձեռնարկությանկողմիցնոր արտադրանքարտադրելու համար: էկոլոգա-խնայողականարդյունավետության բարձրացմանմեծ ռեզերվ է գյուղատնտեսականհումքի վերամշակմանանթափոն տեխնոլոգիայի կիրառումը:Անթափոնարտադրությանկազմակերպումը ապահովում է բարձրտնտեսականարդյունավետություն,կրճատումէ նոր բնական պաշարներիհայթայթումը ն նվազեցնում աղտոտող նյութերի քանակը: Այսպես, օրինակ` պանրիկամ կաթնաշորիհամարկաթի վերամշակմանժամանակառաջացածշիջուկը, որը պարունակումէ մինչն 507096 սպիտակուց ն ածխաջուր, կարելի է օգտագործել հացաթխման կամ մատղաշ անասունների կերակրմանհամար: Խաղողի վազի էտած մատղաշճյուղերը, փոխանակայրելու, կարելի է մանրացնելն օգտագործել որպես արժեքավոր անասնակեր: Արտադրության պրոցեսում աղտոտված տաք ջուրը կարելի է մաքրել, սառեցնել ն կրկնակիօգտագործել արտադրության կարիքների համար: Շատ երկրներում, ն հատ30

կապես` Ճապոնիայում,անտառհատման ու փայտամշակմանպրոցեսում առաջացած փայտանյութիմնացորդները օգտագործում են բարձրորակ կահույք արտադրելու համար ն այլն: էներգետիկանն բնօգտագործումը:Մարդու տնտեսականգործունեությունը, այդ թվում ե բնապահպանությանգործունեությունը, անմիջականորենկապված է էներգիայի, ն առաջին հերթին` էլեկտրաէներգիայի արտադրությանն սպառմանհետ: Ներկայումս էներգիայիայս կամ այն տեսակի ընտրությունը որոշվում է հիմնականումէներգիայի ստացմանն օգտագործմանծախսերով,հաճախ առանց հաշվի առնելու հասցվող էկոլոգիական ու սոցիալական վնասը: Օրինակ` ջերմաէլեկտրակայանիկառուցումը կապվածէ ավելի քիչ կապիտալներդրումների հետ, կառուցմանժամկետիտնողությունըավելի կարճ է, սակայն արտադրվողէներգիայիինքնարժեքը բարձր է, քան հիդրոէլեկտրակայանինը, նույնիսկ` ատոմակայանինը:Դրա հետ մեկտեղ, ջերմաէլեկտրակայանը հանդիսանումէ մթնոլորտի հիմնականաղտոտիչներիցմեկը, որը վնասակարէ ներգործում մարդու առողջությանվրա: Բացի այդ, ջերմաէլեկտրակայանիցարտադրվողածխաթթու գազը նպաստում է «ջերմոցայինէֆեկտի» առաջացմանը: կաՀարթ տարածքներովհոսող գետերիվրա էլեկտրակայանների ռուցումը կապվածէ բարձր պատվարներիու ջրամբարներիկառուցման հետ, այն ջրասույզէ անում հսկայականչափերի հասնող գյուղատնտեսական հողատեսքեր,առաջ Է բերում բնության վրա մի շարք բացասական ներգործություններ,սակայն արտադրվողէներգիայիինքնարժեքը ցածր է: Լեռնային գետերի վրա, հատկապես`կիրճերում կառուցվող էլեկտրակայանները,չնայած ջրասույզ չեն անում գյուղատնտեսական հողատեսքեր,շրջակա բնական միջավայրի վրա առաջ չեն բերում էական բացասական հետնանքներ, սակայն դրանց հզորությունը չափազանց ցածր է: Ատոմային էլեկտրակայաններընորմալ, անվթար լինելու դեպքում շրջակա միջավայրինքիչ վնաս են պատճառում,սակայն երբեք լրիվ եչէ, որ կլինի անվթար կամդիվերսիայիօբյեկտ չի դառրաշխավորված նա: Դրա հետ մեկտեղարմատապեսչի լուծված ռադիոակտիվ թափոնի հիմնախնդիրը:Փոքր տարածքուվնասազերծում/դեզակտիվացման/ նեցող երկրներում ռադիոակտիվթափոնների վնասազերծմանհարցերը կապվածեն մեծ դժվարություններիհետ ն ստիպված են լինում մեծ ծախսեր կատարել ու համաձայնությունձեռք բերել այդ թափոնները վնասազերծելու մեծ տարածքունեցող երկրներում: Անկախնրանից, թե ինչ էներգիայիաղբյուր է Օգտագործվում,ամեն մեկն ունի իր դրականու բացասականկողմերը, ինչպես էկոլոգիական, տեսակետից,բոլորն էլ այս կամ այն չաայնպես էլ տնտեսագիտական փով վնաս են հասցնում շրջակա բնական միջավայրին:Հետնապես, |

անհրաժեշտ է առավելագույն չափով օգտագործել էներգիայիայլընտրանքային աղբյուրները` արնի, քամու, երկրի ընդերքի ջերմային, մակընթացություններիու տեղատվությունների,ծովային ալիքների էներգիան, որոնց օգտագործմանտեխնոլոգիանմշակված է ն շատ երկրներում արդեն օգտագործում են բավականմեծ մասշտաբներով: Չնայած այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրների ձեռնտու լինելուն, սակայն ոչ բոլոր տարածաշրջաններումէ, որ բնականպայմանները հնարավոր են դարձնում դրանց օգտագործումը:Բացի այդ, այլընտրանքային էներգիայի օգտագործումը հաճախ բավական թանկ է նստում, քան ավանդական էներգիայիաղբյուրների Օգտագործումը: Բոլոր դեպքերում էներգիայիայս կամ այն տեսակը օգտագործելիս պետք է հաշվի առնել դրա արտադրողականության հնարավորությունները, նպատակահարմարությունըտնտեսագիտական, էկոլոգիական ե սոցիալականառումով: Գետատեխնիկականառաջընթացը գյուլատնտեսության մեջ ն նրա էկոլոգիացումը Գիտատեխնիկական առաջընթացըարտահայտվում է ոչ միայն արդյունաբերության, այլն գյուղատնտեսականարտադրության մեջ, որտեղ այն նույնպես ուղեկցվում է բնական պաշարների նվազումով ու բնական շրջակա միջավայրի աղտոտումով: Վերջինս կապված է հանքային պարարտանյութերը/հատկապեսբարձր չափաբաժիններով օգտագործելիս խոշոր անասնապահական:ֆերմաների ու համալիրներիշրջակա տարածքումկուտակվածանասնապահական թափոնները /գոմաղբ,գոմաղբահեղուկ/ջրավազանների ու խորքային ջրերի մեջ անցնելու հետ: էկոլոգիական ոչ քիչ բացասականհետնանքներ են առաջ գալիս նան մեծ չափաբաժիններովհանքային ազոտականպարարտանյութեր ու գոմաղբ օգտագործելիս,որի դեպքում սննդամթերքներումկուտակվում է մեծ քանակությամբ նիտրատներ:Նիտրատները/ԿՕ3Յ/ միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության ե քիմիական ռեակցիաների հետնանքով վերափոխվում են նիտրիտների / ՎՕ2/ որոնք մասնակու ցում են ավելի բարդ միացությունների` նիտրոզոամինների նիտրոզոամիդներիառաջացմանը,որոնք իրենց քաղծկեղածին/կանցերոգեն/ հատկությամբ վտանգավոր են մարդու առողջության ու կենդանիների

համար:

Շրջակա միջավայրի ն մարդու առողջության համար առանձնակի վտանգ են ներկայացնումպեստիցիդներիու աճի խթանիչներիմնացորդների կուտակումը հողում, բույսերի մեջ, սննդամթերքներումն կերերում: էկոհամակարգերումպեստիցիդների մնացորդներիկուտակումը առաջ է բերում բիոգեոցենոզներիքայքայում: Պեստիցիդներիկիրառումով մեծ կորուստներ են կրում այն միջատները,որոնք փոշոտում են ծաղկավորբույսերի շուրջ 8092-ը:

Շրջակա բնականմիջավայրիընդհանուր միկրոբայինաղտոտման

հզոր գործոն է անասնապահականֆերմաների ու համալիրներիշրջակա տարածքներում կուտակվածգոմաղբն ու գոմաղբահեղուկը,որոնք դարձել են ջրերի կենսածինտարրերով հարստացմանն էվտրոֆիկացման /ծերացման/երեույթների առաջացմանհիմնական պատճառներից

մեկը: Շրջակա բնական միջավայրի, հատկապես հողային ծածկույթի վրա, վնասակար ներգործություն ունի նան առանց էկոլոգիականպահանջները հաշվի առնելու գյուղատնտեսականտեխնիկայի, հատկապես ծանր մեխանիզմներիօգտագործումը:որը առաջ է բերում հողերի պնդացում իր մի շարք բացասականհետնանքներով: Շրջակա միջավայրի աղտոտիչ է համարվումնան անթրոպոգենծագում ունեցող դիօքսինները,որոնք հողում ունեն բարձր կայունություն: Գիտատեխնիկականառաջընթացի պայմաններում գյուղատնտեսության էկոլոգիացումըպետք է իրականացնելհետնյալ ուղիներով՝ խիստ պահպանել հանքային պարարտանյութերիչափաբաժինները, տարբեր պարարտանյութերիհարաբերակցությունը, հող մտցնելու ժամկետները,պահեստավորմանու դրանցճիշտ պահպանմանկանոնները, տարբեր մեթոդների ու կենսատեխնոլոգիաների կիրառումովվերամշակել /ուտիլիզացիա/ ն վնասազերծել ու ստանալ կենսագազ /մեթան գազ/, գոմաղբը կուտակել ու պահպանել գոմաղբամբարներում, կոմպոստացնելու վերածել հասուն գոմաղբի, հողի մշակման համար օգտագործելոչ մեծ չափերի մեխանիզմներ, որոնք նվազեցնումեն հողերիպնդացումը, ներկա էտապում, քանի դեռ չկան բույսերի պաշտպանության տնտեսականե էկոլոգիական տեսակետից հիմնավորվածայլընտրանքային մեթոդներ,անհրաժեշտ է օգտագործել միայն արագ քայքայվող, քիչ չափաքանակ պահանջող պեստիցիդներ, այն էլ ինտեգրացված պայքարի համակարգում, որպեսզի հնարավորին սահմանափակել դրանց օգտագործումը, բույսերի վնասատուների ու հիվանդություններիդեմ պայքարելու համար լայն մասշտաբներովօգտագործել ինտեգրացվածպայքարի մեթոդներ,որի կարնոր օղակներիցէ կենսաբանականպայքարը, ավելացնել թռչունների ընդարձակելկենսաբազմազանությունը, տեսակայինկազմն ու թվաքանակը,հոգ տանել դրանց բազմացմանու պահպանման պայմանների բարելավման վերաբերյալ, հատկապես ցրտաշունչ ն առատածյունտարիներին, աճեցնել ֆիտոնցիդներ արտադրող բույսեր, որոնք արտադրում են ցնդող նյութեր ն ոչնչացնում վնասատուներինու միկրոբներին, ընտրասերման /սելեկցիայի/ միջոցով ստեղծել վնասատուների -

-

-

-

-

լ

-

-

-

ու

հիվանդությունների նկատմամբմշակաբույսերի դիմացկունսորտեր, բնական մելիորանտնեոով վերակուլտ կուլտիվացիայի ենթարկելտեխ -`

նովիարեւմ աղտուղված

նոգեն '

լ

ամա

յուն:

ի

աաա խախղմԱԱ իանԱրար համար, անհրաժեշտ ճգնաժամից խուսափելու իհերթափոխութ- կոլոգիվա մանալ շրջակա միջավայրիխելացի վերափոխմանհիմնական չափա-

հրաժարվել անհերթափոխ /մոնոկուլտուր/ երկրագործության կարգից ն իրականացնելմշակաբույսերի խելացի

առաջընթացի Գիտատեխնիկական

Ա Աո այսինքն՞ հետ

Բ» կա կՅաԲը ուն

կապված ազգաբնակչութ-

յան ուրբանիզագիան, ռաջ է բերում լրացուցիչ էկոլոգիականհիմնախնդիրներ: Ազգաբնակչությանշատ թե քիչ հավասարաչափտեղաբաշխումը մեր մոլորակի վրա, հնարավոր կդարձնի բնությանը չեզոքացնելու շրջակա միջավայրարտանետվողթափոններն ու աղտոտիչ նյութերը: Ուրբանիզացիայիհետնանքով գյուղատնտեսական մթերքների ձնով օրգանականթափոններըտեղափոխվումեն քաղաքներ,փոխանակվերադարձնելու դրանց աճեցման տեղին` հողին, որպեսզի նրա բերրիությունը, որտեղ դրանք դառնում են ոչ թե աղտոտիչ, այլ`

պահպանվի

պարարտանյութ:

Ուրբանիզացիայիհետնանքով տուժում է ոչ միայն շրջակա միջավայրը, այլն գործնականումդառնում է շրջակա միջավայրիբոլոր բաղադրիչներիվատացմանպատճառ: Այս բոլորը առաջ է բերում էկոլոգիական հիմնախնդիրներ,որոնց լուծումը պահանջում է հսկայական միջոցներ, տեխնիկայիու տեխնոլոգիաների,էներգիայիօգտագործում, մաքրող կայանների կառուցում, զտիչ հարմարանքների ձեռքբերում ն տեղադրում, կանաչ տարածքներիստեղծում ն այլն: Այս բոլորի հետ մեկտեղ պահանջվում է ազգաբնակչությանբոլոր

խավերի էկոլոգիականդաստիարակությունհ̀ասկանալուազգաբնակեկող էկոլոգիական ն դրա լուծման գործում իրենց հիմնախնդիրները անելիքները: Անհրաժեշտենք համարում համառոտակիկանգ առնել բնօգտագործմանչափանիշներիվրա, որը պետք է ուղեցույց լինի բնականպաշարների շահագործման ընթացքում: Բնականհումքի /պաշարի/վերցնելու չափը: պրոցեսում մարդկությունը չպետք է խախտի,առավել նս քայքայի էկոհամակարգերումմիլիոնավորտարիներիընթացքումստեղծված դինամիկ հավասարակշռությունը միայն տնտեսական հենպատակներ տապնդելու համար: Մարդըպետք է բնական պաշարներն օգտագործի ն, հետնապես,բնությունըվերափոխիայնպես, որ նա կարողանավերականգնել/«բուժել»/ հասցվածվերքերը, որ բուսականու կենդանական աշխարհը հասցնի հարմարվել/ադապտացիայի ենթարկվել/շրջակա միջավայրում տեղի ունեցած փոփոխություններին,որպեսզի առաջ չգան դրանց որակական ու քանակականէական փոփոխություններ: չության ուրբանիզացիայիպայմաններում առաջ

Բնօգտագործման

ն շրջակաբնականմիջավայրիվերափոՎետնեապես, բնօգտագործումը շահեր, խումը չպետք է հետապնդիմիայն նեղ տեխնիկա-տնտեսական :

է

նիշները: Այս տեսակետիցկարնորէ մեյխնրմ/ական հազեցվացությանու ներգործությունիմացությունը: Ներկա էտապումգիտության ն տեխնիկայիզարգացումըկարելի է համարել որպես նոր ն առաջադեմտեխնիկաու տեխնոլոգիաներ,եթե այն չի վատացնումշրջակա բնականմիջավայրը: Այլ կերպ ասած՝ ցանկացած արտադրականգործունեություն պետք է գնահատել ոչ միայն տնտեսական,այլն էկոլոգիականչափանիշներով: ճիշտ բնօգտագործման ըմբռնման/կոնցեպցիայի/հիմնական իմաստըկայանումէ նրանում, որ բնօգտագործումըն դրա հետ կապված բնության վերափոխումըչպետք է վատացնի բիոտի ապրելատեղի միջավայրիպայմանները,չնվազեցնի էկոհամակարգերիարտադրողականությունը օգտագործմանաշխատանքայինու հումքային պաշարների տնտեսական արդյունավետությունը: Որպեսզի չխախտվի էկոհամակարգերիկայունությունը ն այն պահպանվիկենսոլորտում,անհրաժեշտ է իմանալ ճռանցպաշարներիօգտագործմանչափը, որը ն պետք է համարել անթրոպոգենմիջամտությանթույլատրելի սահմանի չափանիշներից մեկը: Բնօգտագործմանգործընթացում հնարավոր չէ բացարձակապես խուսափել շրջակա բնական միջավայրիաղտոտմանհետնանքներից, այն մշտապես ուղեկցվում է տարբեր չափերի աղտոտումով: Հետնապես, հարցը կայանումէ նրանում, որ բնօգտագործումը տարվի այնպես, որպեսզի շրջակա բնականմիջավայրիաղտոտումըչգերազանցի թույլատրելի սահմանը, որ այն էական ներգործություն չունենա էկոհամակարգերի բաղադրամասերիինքնավերականգնման,ինքնակարգավորման ու մարդու առողջության վրա: Բնօգտագործումըչպետք է լինի հարձակողական,ագրեսիվ-սպառողական, այլ պետք է լինի վերականգնող-բնապահպանական, վերցվածըվերականգնել ու պահպանել: Բնօգտագործմանպրոցեսում անհրաժեշտ է ունենալ մակրոժուռեԶում, այսինքն` տնտեսությանզարգացման էկոլոգիացում, որի համար պետք է ուսումնասիրել ոչ թե առանձին ճյուղերի, այլ ժողովրդական տնտեսությանբոլոր ճյուղերի կտրվածքով ն պարզել, թե բնՕգտագործումը ինչ էկոլոգիականսրվածություն կարող է առաջ բերել այս կամ այն բնագավառում:Տնտեսական, էկոլոգիական,սոցիալական, տարածաշրջանային,գիտատեխնիկական ն այլ հիմնահարցերիլուծման հար35

ցում անհրաժեշտ է առանձնացնելառաջնայինըն դրա հիմանվրա մշակել էկոնոմիկայիզարգացման էկոլոգիականքաղաքականություն:Այդ քաղաքականությունըպետք է ուղղված լինի կայունացնելու բնաշահագործմանն ռեսուրսահանույթիարտադրությանճյուղերը: Որոշ տնտեսագետներայն համոզմունքինեն, որ կենսոլորտիքայքայումն ու աղտոտումըհնարավոր է կանխել միայն ազգաբնակչության աճի կարգավորումով,արդյունաբերության պոտենցիալիխիստ սահմանափակումով, ժամանակակիցտրանսպորտիորոշ տեսակներիցհրաժարվելու ուղիով: Սակայն հնարավոր չէ կանգնեցնել պատմությանընթացքը, մարդկային հասարակությանզարգացումը: Հետնապես, ելքը պետք է լինի ոչ թե տեխնիկականառաջընթացիկանգնեցնելը, այլ բնօգտագործմանգործընթացում բնության պահպանումը,նրա բարելավումն ու հարստացումը: Բնապահպանությունըն նրւմ հարստությունների օգտագործումըչպետք է հակասենմեկը մյուսին, այլ պետքէ իրար հետ սերտորեն կապված լինեն, այսինքն` լինեն նույն երնույթի երկու կողմերը:Նշանաբանը պետք Է լինի այն, որ բնությունը պահպանումեն նրա համար,որ այն շահագործեն,որ մարդըօգտվի նրա բարիքներից: Վասարակականարտադրությունը մշտապես ունի երկու հիմնախն-

դիր՝բնականպաշարներիպահպանություն

ե վերարտադրություն,բ/ ա/ բնական պաշարների արդյունավետ օգտագործում: Հետնապես, այդ երկու հիմնախնդիրները/որը փաստորենմեկ ամբողջությունէ/ լուծելու համարանհրաժեշտէ մշտապեսկիրառելերկու կարգիմիջոցառումներ, բնականաբար, ներդնելով կապիտալ միջոցներ: Այլ կերպ ասած՝ անհէ, որ րաժեշտ է կիրառել արդյունավետ բնօգտագործում:Վասկանալի հարցը վերաբերում է բնության վերականգնվողպաշարներին:Իսկ ինչ վերաբերում է չվերականգնվող պաշարներին, ապա առաջնահերթ խնդիրըդրանց խնայողաբարօգտագործումն է:

// `

ԳԼՈՒԽ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ

ՎԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ՄԱՍԻՆ:

Վ.Ի.ՎԵՐՆԱԴՍԿՈՒ ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ՄԱՍԻՆ:

'

ԵլօՏ

Կենսոլորտ /բիոսֆերա/հասկացությունըծագել է հունական /կյանք/ ն Տքհո /գունդ/ բառերից, որը նշանակումէ կյանքի ոլորտ: Այն ներկայացնումէ մթնոլորտի ներքին մասը, ամբողջ ջրոլորտը /հիդրոսֆերան/,քարոլորտի/լիթոսֆերայի/վերին մասը ն հանդիսանում կենդանինյութի գոյության կամ կենդանիօրգանիզմներիկենսագործունեությանը ենթարկվածոլորտը /սֆերան/, այսինքն՝ Երկրի ակտիվ կեղեն է: Առաջին անգամ «կենսոլորտ» հասկացությունը,առանց օգտագորէ ծելու այդ տերմինը, դեռնս 20-րդ դարի սկզբներին արտահայտել Ժ.Բ.Լամարկը3Ավելի ուշ ֆրանսիացիհետազոտող է.Ռիկլյուն օգտագործել է «կենսոլորտ» տերմինը, որպեսզինշագծվի Երկրի վրա կյանքի տարածման ոլորտը: 1875թ. ավստրիացի խոշոր երկրաբան է.Զյուսը է կենսոլորտ է անվանել Երկրի հատուկ կեղեը, որը ներառում բոլոր օրգանիզմներիամբողջականությունը: Պետք է ընգծել, որ կենսոլորտի մասին ուսմունքը 20-րդ դարի գիտնականՎ.Ի.Վերսկզբներին/1926/ ստեղծել է ռուս տաղանդավոր նադսկին: աԵրկրի վրա կյանքը տարածվումԷ ջրոլորտում՝մինչն օվկիանոսի հանդիկմ/, /խորքայինջրերում ռավելագույնխոր հատակը/շուրջ քարոլորտի /լիթոսֆերայի/վերին մապում են միկրոօրգանիզմներ/, սում` մինչն 2-3 կմ խորությունը,մթնոլորտի ստորին մասում` մինչն տրապոսֆերայիվերին սահմանը /6 կմ/: Կենսոլորտի կենդանիմասը /չոր օրգանականնյութ/ կազմում է երկբաժինը րի կեղնի 0,0000196-ը: Ընդ որում, կենդանիմասի հիմնական կենդանական 392-ը` է մնացած 979607 իսկ բուսական, գտնվում /շուրջ

է

օրգանիզմներում: գիտությանմեջ մտցրեց «կենդանինյութ» ինտեգՎ.Ի.Վերնադսկին ն կենսոլորտհամարեցԵրկրի վրա «կենդանի րացվածհասկացությունը է միկրոօրգանիզմների, նյութի» գոյությունը, որը իրենից ներկայացնում ն ամբողջականութբարդ կենդանիների ջրիմուռների,սնկերի, բույսերի ունը:

հաստատում է այն միտքը, որ Լ-Ի.Վերնադսկին

մեր մոլորակի

ար-

|

տաքին կեղնի, կենսոլորտի քիմիական վիճակը ամբողջությամբ գտնվում է կյանքի ազդեցության տակ ն պայմանավորվածէ կենդանի

օրգանիզմներով:

կենսոլորտ է համարում երկրի այն կեղնը, որի Վ.Ի.Վերնադսկին կազմը, կառուցվածքը ն էներգետիկանիր էական գծերով պայմանարված է կենդանի օրգանիզմների`անցյալի ու ներկայիգործունեությամբ: Վերնադսկու ուսմունքը ընկած է կենսոլորտի բոլոր կառուցվածքների փոխկապվածությանն զուգակցվածության ժամանակակից պատկերացման հիմքում: Հենց այդ գաղափարով էլ ղեկավարվումեն միջազգային ու ազգայինծրագրեր մշակողգիտնականները: Վերնադսկինառաջինը ստեղծեց կենդանի օրգանիզմների երկրաբանական դերի մասին ուսմունք, ցույց տվեց, որ կենդանի էակների գործունեությունըհանդիսանումէ երկրիկեղնի վերափոխման գլխավոր գործոնը:Կենսոլորտի սահմաններում յուրաքանչյուր քիմիական տարր գործնականորենանցնում է կենդանի օրգանիզմներիշղթայով, ներգրավվելով կենսաերկրաքիմիական վերափոխմանհամակարգի մեջ: Ֆոտոսինթեզի արդյունք հանդիսացողՄոլորակիամբողջ թթվածինըկենսաքիմիականվերաւփոխման ընթացքում նորացվում է 2000, իսկ ածխաթբուգազը՝ 300 տարում: Վ.Ի.Վերնադսկուուսմունքի էությունը կայանումէ նրանում, որ մոլորակի պատկերի վերափոխմանգործում ընդունվում է «կենդանի նյութի» բացառիկդերը: Վերնադսկուուսմունքի երկրոոդ գլխավորխնդիրըկայանում է նրանում, որ մշակվել է պատկերացումկենսոլորտի կազմակերպվածության մասին, որն արտահայտվումէ նրանում, որ կենդանին անկենդանբաղադրամասերի միջն գոյություն ունի համաձայնեցված փոխներգործություն, օրգանիզմին միջավայրիմիջն փոխհարմարվողականություն: Ըստ Վերնադսկու` օրգանիզմը ոչ թե հարմարված է միջավայրին,այլ միջավայրն է հարմարվածօրգանիզմին: Վ.Վերնադսկին հիմնավորել է նյութերի վերափոխմանձների, կենդանի նյութի մասնակցությամբ քիմիականտարրերիտեղաշարժի/միգրացիայի/, երկրի կեղնի մակերնույթին կենսածին տարրերի կուտակման, ինչպես նան կենսոլորտիզարգացմանշարժիչ գործոնների մասին ՝ իր պատկերացումներն ու մտահղացումները: Կենսոլորտի մասին Վ.Ի.Վերնադսկուուսմունքի կարնորագույնմասը, նրա առաջացմանու զարգացմանԷվոլյուցիայիհիմնավորումնէ: Հայտնի է, որ Երկրի մակերնույթինընկած էներգիայիավելի քան 9906-ը կազմում է արնի ճառագայթումը,որը ծախսվում է հիմնականում ջրոլորտում /հիդրոսֆերայում/, մթնոլորտում /աթմոսֆերայում/ն քարոլորտում /լիթոսֆերայում/ տեղի ունեցող ֆիզիկական ու քիմիական պրոցեսների վրա: Երկրի վրա գոյություն ունի միայն մեկ պրոցես, որի

էներգիանոչ միայն ծախսվումն վերադեպքումարնի ճառագայթման Է, պրոցեսը ֆոտոսինթեզովօրգանական է, այդ այլ կապվում բաշխվում նյութերիստեղծումն Է: Քարածուխը, որն այրում ենք էներգիա ստանալու համար, միլիոնավոր տարիներ առաջ բույսերի կողմից կուտակված արնի էներգիանէ: Կյանքը մեր մոլորակիվրա առաջացել է 3,5 միլիարդտարի առաջ: Ըստ ակադեմիկոս Ա.Ի.Օպարինի՝կյանքըծագել է ջրում /օվկիանոսում), ապա անցել ծանծաղուտներն մերձափնյագոտի՝ ցամաք, որտեղ կապտականաչ ջրիմուռներըկարողացելեն արդեն գոյատնել ցամաքի լերկ ժայռերին: ն կայծակնայինէլեկտրաճառագայթների Ուլտրամանուշակագույն կան լիցքերի ազդեցության տակ առաջացել են առաջին օրգանական միացությունները /օրգանականմոլեկուլներ/,որոնք ջրում միավորվել են ու առաջացրել ագրեգատներն ձեռք բերել շրջակամիջավայրի հետ նյութաւիոխանակություն կատարելու գործելակերպ: Կյանքի ծագման սկիզբը համարվում է այն ժամանակը,երբ առաջացածմոլեկուլը ձեռք Է բերել ինքնավերարտադրելու ընդունակություն:Օրգանիզմներիկողմից ստեղօված վերջնականնյութերը ներգրավվելեն շրջանառությանմեջ կյանքի գոյատնումըապահովելու համար: Առաջացել են ֆոտոսինթեզկատարող օրգանիզմներ,որոնք սնվել են ոչ թե պատրաստի օրգանական նյութերով, այլ օգտագործելովարնի լույսը, հանքայիննյութերը ն ջուրը իրենք են ստեղծել օրգանականնյութ: Ֆոտոսինթեզի պրոցեսիարդյունքում անջատվածթթվածինը պայմաններէ ստեղծել առաջանալու կենորոնք որպես էդանականաշխարհիբազմաբջիջներկայացուցիչներին, են նյութերը: օ րգանական պատրաստի ներգիայի աղբյուր օգտագործել Թթվածնի մի մասը ծախսվել է օրգանականնյութերի հանքայնացման վրա, իսկ ազատ մնացած թթվածինը,աստիճանաբարկուտակվելով մթնոլորտում, առաջացել է օզոնի շերտ: Վերջինս պաշտպանել է սպիտակուցային նյութերը, ն ընդհանրապես, կենդանի օրգանիզմները մահացու ներգործությունից: ճառագայթների ուլտրամանուշակագույն Այսպիսով,կենդանիէակներըպաշտպանվածլինելով ճառագայթումից, զարգացել են նան ցամաքում, աստիճանաբարտարածվել ամբողջ մոլորակի վրա ն հիմնովինփոխել նրա պատկերը: Երկրի վրա կյանքի ծագմանպահից օրգանականաշխարհի ն անօրգանական նյութի միջն հաստատվել է անմիջական փոխադարձ կապ, որի հիմքը հանդիսացելէ այն, որ կենդանիօրգանիզմներնսկսել են սնունդ հայթայթել անկենդաննյութերից: Կենդանի օրգանիզմներն ակտիվ ներգործություն են ունեցել մոլորակի բոլոր ոլորտների վրա /մթնոլորտ, ջրային ավազան, կարծր կեղն/ նպաստել նյութերի վերաբաշխմանը,արեգակիէներգիայիկլանմանը,օրգանականնյութերիկու`

տակմանը,հողային ծածկույթի առաջացմանըն արմատապեսփոխել մոլորակի պատկերը: Այլ կերպ ասած` կենսոլորտըիր առաջացումովն բազմակողմանի վերավտխումներովպարտականէ ամենիցառաջ կենդանի նյութի ներգործությանը: Վ.Ի.Վերնադսկինիր «Բիոսֆերա» աշխատությունում /1926/ գրում է. «...Կենսոլորտում կենդանի նյութը հիմնական ակտիվ դեր է խաղում ն իր հզորության, ինտենսիվությանու անընդհատության տեսակետիցոչ մի երնույթի, ոչ մի երկրաբանականուժի հետ չի կարելի համեմատել:Ըստ էության,կենսոլորտումայն որոշում է մնացած բոլոր քիմիական օրինաչափությունները»: Բույսերը, Օգտագործելովարնի էներգիան, ֆոտոսինթեզիընթացքում ածխաթթուգազից ստեղծում են ածխաջրեր, սինթեզումօրգանական նյութ: Միջավայրիցյուրացնելով ցրված վիճակում եղած սննդատարրերը,դրանք կենտրոնացնումեն իրենց Օրգանիզմում:Բուսական օրգանիզմներըմեռնելուց հետո օրգանական նյութը տարալուծվում է, հանքայնանումն նորիցսնունդ ծառայումբույսերի հաջորդ սերնդիհամար: Այսպիսով, կենսաբանականկարնոր տարրերը ենթարկվելով կենսաբանականշրջապտույտի, աստիճանաբարկուտակվում են երկրի ն հարստացնումայն: մակերնութային շերտում Առաջինկենդանիօրգանիզմներիցմինչն թթվածնայինմթնոլորտի առաջանալը, միաբջիջօրգանիզմներիցմինչն բազմաբջիջներիհանդես գալը, բույսերի ու կենդանիներիտարբեր խմբերի,դրանց հարաբերակցությունների ստեղծումը կատարվել է դարերի ընթացքում, ն աստիճանաբար զարգացել է կենսոլորտը:Վերջինիս զարգացման զուգընթաց ավելացել է կենսազանգվածիքանակը, որն իր հերթին ուժեղացրել է բիոտիկշրջանառությունըբնությանմեջ: Այսպիսով,մոլորակի վրա առաջացել է օրգանիզմներին պրոցեսների փոխկապվածու փոխհարմարված փակ օղակ, որտեղ ավելորդ ոչինչ չի եղել, «լավ» ու «վատ» տեսակներ չեն առանձնացվել, յուրաքանչյու- . րը կատարելէ իր ֆունկցիան ն բոլորն էլ անհրաժեշտ են եղել բնության հաճար: Մեկ օրգանիզմի թափոնը հանդիսացել է մեկ այլ օրգանիզմի համարկյանքի պայման:Բույսերը սինթեզել են օրգանականնյութ, իսկ կենդանի օրգանիզմները սնվելով այդ նյութերով, տարալուծել են դրանք ն առաջացրել ածխաթթուգազ, ջուր, հանքայինաղեր: Եվ այդպես շարունակ, մի կողմից մոլորակը ազատել են օրգանական մեռած մնացորդներից,իսկ մյուս կողմից` վերականգնելսննդատարրերի պաշարը, բույսերի նոր սերնդի համար: Բնության մեջ առաջ է եկել նյութերի ընդհանուրերկրաքիմիական շրջապտույտ: Միլիոնավոր տարիների ընթացքում բույսեր, ու կենդանիները ստեղծել են կյանքի համարնպաստավորպայմաններ,այսինքն՝ կենսոլորտ: էվոլյուցիայի ընթացքում ստեղծվել է սննդառությաներկու տիպ՝

ավտոտրոֆն հետերոտրոֆ ն երեք խմբի օրգանիզմներ`պրոդուցենտներ, կոնսումենտներ ն ռեդուցենտներ: Ավտոտրոֆներիմոտ սննդառաթյունը հիմնվածէ ֆոտոսինթեզիընթացքումարնի էներգիայիօգտագործման, անօրգանականնյութերը օրգանական նյութերի վերափոխման պրոցեսներիվրա: Սննդառությանայս տիպը յուրահատուկ է կանաչ բույսերին ն քեմոտրոֆ բակտերիաներին/քեմսինթեզողներ/,որոնք օգտագործելովքիմիական ռեակցիաներիընթացքում առաջացած էներգիան,ասիմիլյացիայի են ենթարկել ածխածինը ն ստեղծել օրգանականնյութ: Դրանց հաջորդել են հետերոտրոֆ բակտերիաները,որոնք քայքամեռած օրգանականնյութերը նյուեն յել ավտոտրոֆ բակտերիաների ու սնկերին հաջորդում են ջրիրացրել ածխածինը:Բակտերիաներին մուռները,

լորձաբույսերը, քարաքոսերը:

հետնանքով կենսակենսագործունեության Միկրոօրգանիզմների կյանքի ծագման նոր առաջացումը ՇՕ2-ի ունեցող ծագում բանական դարաշրջանէ բացում ոչ միայն օվկիանոսում,այլն ցամաքում:Սկսում են գերակշռել կանաչ բույսերը՝ մամուռները, պտերանմանները,մերկասերմերըն ծածկասերմերը: Ավտոտրոֆներըպրոդուցենտներ են /արտադրողներ/,իսկ հետերոտրոֆները՝ կոնսումենտներու դեստրուկտորներ: Մեր ժամանակներիէկոլոգիական ճգնաժամը Տ.Ա.Դեմինայի/1998/ բնորոշմամբ,առաջին հերթին ռեդուցենտներիճգնաժամ է, որոնք չեն հասցնում չեզոքացնելու մարդու գործունեությամբառաջացող բազմապիսին բազմաբնույթթափոններնու ախտոտիչնյութերը: Միլիոնավոր տարիների ընթացքում, բնությունը յուրաքանչյուր պրոդուցենտիու կոնսումենտիհամար ստեղծել է իր ռեդուցենտը ն ոչ մի օրգանիզմ բնական պայմաններում չքայքայված չի մնում: Սակայն մարդը մի քանի հարյուրամյակներիընթացքումստեղծել է օրգանիզմների կենսագործունեությանհամար վտանգավոր,բնությունը թունավորող հազարավորնոր միացություններ,որոնք ռեդուցենտներըկա՛մ ընդունակ չեն, կամ էլ պարզապեսչեն հասցնումչեզոքացնել: ժամանակակիցկենսոլորտը հանդիսանում է ամբողջ օրգանական աշխարհի երկարատնպատմականզարգացմանն անկենդանբնության հետ նրա փոխներգործության արդյունք: Այդ զարգացմանընթացքում կենսոլորտում առաջացել է պրոցեսների ն երնույթների փոխկապակցված բարդ ցանց: Շնորհիվ բիոտիկ ս աբիոտիկ գործոններիփոխներգործության, կենսոլորտը գտնվում է մշտական շարժման ու զարգաց-

`

ման մեջ:

( Կենդանի նյութը

`

երկրաբանականդարաշրջաններումն ժաէ, ն ինչպես Վ.Ի.Վերնադսկինէ նշում, փոխվել մանակաշրջաններում ժամանակակիցօրգանական նյութը գենետիկորենկապված է երկրաբոլոր

բանականբոլոր անցածդարաշրջանների օրգանական(նյութիհետ, իսկ ժամանակակիցկենսոլորտը անցած կենսոլորտիզարգացումն է: Դրա հետ մեկտեղ նշանակալից երկրաբանական ժամանակահատվածում կենդանինյութի քանակը զգալի փոփոխությանէ ենթարկվել: Այս օրինաչափությունըՎ.Ի.Վերնադսկուկողմից ձնակերպվելէ որպես կենսոլորտի կենդանի նյութի քանակի անփոփոխ/կոնստանտ/տվյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանի համար: Կենսոլորտի վերաբերյալնրա հսկայականաշխատություններնու մշակված ուսմունքը դարձել է արդյունավետ տնտեսվարման,շրջակա բնական միջավայրիպահպանության ն ընդհանրապեսէկոլոգիականհիմնախնդիրների լուծման կարնորագույն հիմքը: Բնությանմեջ ամեն ինչ փոփոխվում է: Կյանքն անընդհատզարգանում է, քանի որ գոյության ահեղ կռվումմիշտ հաղթումէ ամենաուժեղը,

ամենահարմարվածը, ամենակատարելագործվածը: Միլիոնավոր տարիներիընթացքում կենդանիներըն բույսերը ամեն օր, ամեն ժամ ահեղ քննության են ենթարկվումկյանքի, գոյության փոփոխվող պայմանների

կողմից: Իր սերնդի գոյությունն ապահովում է միայն այն տեսակը, որն ամենից լավ է հարմարվածկյանքի փոփոխվողպայմաններին:Միլիոնավոր տարիներիընթացքումբազմապիսիկենդանիներու բույսեր են ապրել երկրագնդիվրա ն աստիճանաբար ոչնչացել, իրենց տեղը զիջելով նոր, ավելի կատարելագործված տեսակներին:Բրածո կենդանիների ուսումնասիրությունըցույց է տվել, որ նրանց կործանման հիմնական պատճառըեղել է մարմնիհսկայականչափերը, դանդաղաշարժությունը ն օրգանիզմի պարզունակ կառուցվածքը: Նույնը վերաբերում է նան բրածո հսկա բույսերին: էվոլյուցիան ընթացել է այնպիսիուղղությամբ, որ բույսերի ու կենդանիների չափերը փոքրացել են, կրճատվել է նրանց կյանքի տնողությունը, սակայն միաժամանակնրանք ավելի են կատարելագործվել` բնության փոփոխվողպայմաններինավելի լավ հարմարվելու, գոյության կռվում հաղթող դուրս գալու համար: Սակայն կենդանականն բուսական աշխարհներիներկայացուցիչների ոչնչացմանմի ուրիշ զորեղ պատճառ էլ կա, դա քաղաքակրթբուքյան զարգացումն է, մարդու ամենօրյա գործունեությունը: Եթե գոյության կռվում առանձին անհատներին տեսակներիոչնչանալը միանգամայն օրինաչափ երնույթ է, որը նպաստում է օրգանիզմներիէլ ավելի ու զարգացմանը, կատարելագործմանն բնությանընդհանուր առաջընթացին, ապա մարդու գործունեությանհետնանքով, անհատներին տեսակներիոչնչացումը մեծ վնասներ է հասցնում բնությանընդհանուր համակարգին,խախտում նրա հավասարակշռությունը,որն ի վերջո հանգեցնումէ բնությանհամընդհանուրդեգրադացիայի: Բնության պահպանությանն մարդկությանշահերը պահանջում են, որ մարդը գիտական մոտեցում, ամենօրյա անդուլ հոգատարություն

ը

ցուցաբերի բնության նկատմամբ,կշռադատիիր ամեն մի քայլը, որպեսզիո՛չ այսօրվա, ո՛չ էլ ապագա սերունդներըչզրկվեն բնության հրաշալիքներից, լիուլի վայելեն նրա բարիքները: Իսկ դրա համար պետք է լավ ճանաչել մեզ շրջապատող աշխարհը՝ Երկիր մոլորակիբնությունը: Կենդանի նյութը կազմված է 1800 հազ. տեսակներից:Ընդ որում, 2,5 հազ. անբույսերի ընդհանուր կենսազանգվածը/ֆիտոզանգվածը/ է գամ գերազանցում կենդանիներիընդհանուր զանգվածին/զոոզանգվածին/, չնայած նրան, որ կենդանիներիտեսակային կազմը 6 անգամ ավելի են բույսերից: Ըստ որում, եթե օրգանիզմները համաչափ բաշխենք Երկրի մակերեսիվրա, ապա կառաջանա 5 մմ հաստությամբ թաղանթ: Չնայած դրան, կենդանի նյութի դերը Երկրի պատմության մեջ պրոցեսներիցպակասչէ /Վ.Ա.Չերնիկով,2000թ./: երկրաբանական Կյանքը երկրագնդիվրա հնարավոր է միայն կենդանի մատերիայի հետ կարծր, հեղուկ ն գազային ոլորտների փոխներգործությանշնորհիվ: Կենսոլորտն իր մեջ ընդգրկում է բոլոր կենդանիօրգանիզմները /բույսեր, կենդանիներ, միկրոօրգանիզմներ ն անկենդան բնության տարրերը,որոնք միջավայր են ստեղծում կենդանականօրգանիզմների գոյության համար: Այլ կերպ ասած, կենսոլորտըկենդանինյութն է ն նրա միջավայրը`միասին վերցված: Վ.Ի.Վերնադսկու.տեսության համաձայն` կենդանի նյութի ներգործությամբ վերափոխվումեն՝ ինչպես շրջապատող արտաքինմիջավայրը, այնպես էլ կենդանիօրգանիզմները:Կյանքը որոշակիորեն ներգործում է քիմիականնյութերիտեղաշարժին ցրմանվրա, դրանովիսկ որոշելով՝ ազոտի,ֆոսֆորի,ծծմբի ն այլ տարրերիբախտը: Կենսոլորտի կարնորագույն գծերը ամենից առաջ տիեզերքի հետ նյութաէներգետիկփոխանակումն ու բացառապես իր սահմաններում կենդանի նյութի առկայություննէ, մահկանացուլինելն ու վերածնվելը, նրա մշտական«ճնշումը» իրեն շրջապատող անօրգանականաշխարհի վրա, մեր մոլորակի կերպարիանընդհատ ձնափոխումն,որն էլ որոշիչ ազդեցությունէ ունենում մթնոլորտում ն քարոլորտի վերին շերտերում տեղի ունեցող քիմիականպրոցեսներիվրա: Կյանքի առաջացումը, նրա բազմապիսիարտահայտվաճությունըայն գլխավորն է, որով Երկիրը տարբերվում է արեգակնայինհամակարգիայլ մոլորակներից: (Կենսոլորտայինպրոցեսներըունեն ցիկլային բնույթ /օրական,լուսնային, տարեկան,բազմամյատարիներին այլ ռիթմեր/,իսկ նրա նյութականձնը համարվումէ կենսոլորտումտեղի ունեցող նյութերի, քիմիականտարրերիշրջապտույտը: Այն իր մեջ ներառումէ բիոգեռոցենոզների սննդայինշղթաներ, կենդանիու անկենդան բնությանմիջն նյութերի փոխանակում, ջրի շարժման, ածխածնի դիօքսիդի ն կենսածին տարրերի գլոբալ ցիկլերը: Կենսոլորտային պրոցեսներիցիկլային լինե43

լը վկայում է դրանցկրկնության,վերարտադրության, կայունությանմա-. սին: Այդ ցիկլերի իմացությունը ն դրանց հնարավոր

հետնանքների

կանխագուշակումը լուրջ էկոլոգիականխնդիրէ: Կենսոլորտիկարնոր բաղադրամասերը:Կենսոլորտի մասին ժամանակակիցգիտությանհիմնադիրՎ.Ի.Վերնադսկին իր բազմակողմանի ու խոր հետազոտություններով ցույց տվեց, որ իր գոյության ամբողջ ընթացքումկյանքը երկրի վրա զարգացել է որպես օրգանիզմների փոխկապակցված ընդհանրություն,որը նպաստելէ մեր մոլորակիվրա կենսածին/բիոգեն/տարրերիանընդհատհոսքին: Ըստ վերը նշված հեղինակի,կենսոլորտըկազմվածէ հետնյալ հիմնականբաղադրամասերից /կոմպոնենտներից/. ա/ կենդանինյութը/բույսեր, կենդանիներն միկրոօրգանիզմներ/, բ/ կենդանածին նյութը /օրգանականն օրգանահանքային արտադրանքը, որը ստեղծվում է կենդանիօրգանիզմներիկողմիցերկրաբանական պատմությանընթացքում/քարածուխ,նավթ,տորֆ ն այլն/, գ/ անկենդաննյութը /մթնոլորտ, անօրգանականծագում ունեցող լեռնայինապարներ,ջուր/, դ/ կենսաանկենդան նյութը /կենդանիու անկենդաննյութի սինթեզի արդյունքը/նստվածքային ապարներ,տիղմն այլն/: ՛

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ

Ն

--Հ-Հ-Վ

ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐԸ

226. Հ

Նկ.

1.

442,՛

Հ -ծ-

՛

ՍԵ»

ՏՏ 38 ՏՏ: 9ՏՏԿՖ «Տ

Հեա»

/

Ց :

՛

ծ

՛

ԱՁ

Տ.

/՛

/

/

առա

Կենսոլորտի կարնորազույնբաղադրամասերը:

Օրգանիզմներումխիստ գերակշռումեն թեթնտարրերը`Ւ|,Ը, Է, Օ, ԽՁ, հց, Ճ|, Տն Ք, Տ, ՇԼ Խ, ՇՅ, իսկ ծանր տարրերիցմիայն Բ6 է հանդիպում: Օրգանիզմներում հատուկ տեղ են զբաղեցնում ռադիոակտիվ

տարրերը: Ըստ քիմիականկազմի, ինչպես նան մորֆոլոգիականհատկանիշների, կարելի է որոշել ն տարբերել օրգանիզմներիկենսաբանական տեսակները,ցեղերը, ընտանիքներըն այլն: Պարզվել է, որ երկրաբանականպատմությանընթացքումեղած օրգանիզմներըհարմարվում են /ադապտացիայիեն ենթարկվում/միջավայրի միջն հաստատվումեն որոշակի կենսաքիմիականհարաբերություններ: Միջավայրիքիմիական բաղադրությունը մեծ չափով անդրադառնում է բուսական ու կենդանականօրգանիզմներիաշխարհագրական տարածման ու բնակեցմանվրա: Քեմիական հիմնական տարրերի շրջապտույտը բնության մեջ: Երկրի վրա կենդանինյութի առաջացումըպայմաններ է ստեղծել կենսոլորտում քիմիականտարրերիանընդմեջշրջապտույտի համար: Արտաքին միջավայրիցսննդատարրերնանցել են օրգանիզմի մեջ ն ընդհակառակը: Այս շրջապտույտը ստացել է կենսաերկրաքիմիական շրջապտույտ անվանումը: Առանձնակինշանակությունունի կենսածինտարրերի՝/Ւ|, Շ, Օ, Վ, Ք, Տ, Մ շրջապտույտը, որից սինթեզվումէ Օրգանականնյութ: Կենսոլորտում, ինչպես նան այն կազմող ամեն մի տարրականէկոհամակարԿենգում, մշտապեսկատարվումԷ կենսածին տարրերի շրջապտույտ: է տակ հասկացվում էկոլոգիականբասածին տարրերի շրջապտույտի ղադրամասերիքիմիական տարրերի ւիոխանակում, որը ապահովում է կյանքի հավերժականությունըԵրկրի վրա: Որպեսզի կենսոլորտը շարունակի գոյություն ունենալ, չդադարի կյանքի զարգացումը, պետք է անընդմեջ տեղի ունենա նրա կենդանի նյութի զարգացումը,քիմիական վերաւիոխումը, այսինքն` նյութը մեկ օրգանիզմիկողմից Օգտագործվելուց հեւոո՝ վերածվի մյուս օրգանիզմիհամար մաւռչելիձնի: Նյութերի ն քիմիականտարրերի նման կարգի գիկլայինտեղաշարժը կատարվումէ միայնարնիէներգիայիորոշակի ծախսմանդեպքում: Կենսաերկրաբանական շրջապտույտը պայմանավորվածէ կենդանի օրգանիզմներիկենսագործունեությամբ:Կենսածին տարրերի կենսաերկրաբանականշրջապտույտը պայմանավորվածէ նրանով,որ կենդանի օրգանական նյութի ստեղծմանպրոցեսը անխզելիորենկապված է օրգանականմեռած մնացորդներիքայքայման հետ: Կանաչ բույսերը ընտրում, յուրացնում են անհրաժեշտ հանքային սննդատարրերն ստեղծումկենդանիօրգանականնյութ: Կյանքիցիկլն ավարտելուց հետո, կենդանիօրգանականնյութը մեռնում Է, տարալուծվումքլորոֆիլից զուրկ ստորակարգ բույսերի /բակտերիաներ,սնկեր/ կողմից, թթվածնի առկայությանպայմաններումվերափոխվումպարզ հանքային նյութերի:

է դեստրուկցիայի ինտենսիվությունը: արտահայտում վածի թափուկին

Կանաչբույսերը յուրացնում են դրանց աղերը ն ստեղծում նոր կենդանի օրգանական նյութ: Այսպիսով,տեղի է ունենում սննդատարրերիկենհող - համակարգում: սաերկրաբանականշրջապտույտ հող բույս

«5

5.5

Արեան

--

-

շր

էներգիա

:

Աաաա կոնսումենտներ' ՀՀ.

ՀՀՀ

/

4-ին Գիշատիչներ երկրորդային

կոնսումենտներ/

Կանաչբույսեր /պրոդուցենտներ/

Ե՞

եե

ա»

» Ի

ՀՈՆ

ՐԱՆ». աի

' »։

221:

Նկ. 2. Հիմնականնյութերիշրջապտույտը (Խարթչինսոն,192):

ՐԵ

արը

.

Բոր

անմա -

ՆՅԱՐՑան

կենսոլորտում

Գիշատիչներ 2-րդ

րրորդային

կոնսումենտներ/

Հ Է

|

,

Կենդանիներիհամար սնունդ ծառայող բույսերի սննդարար նյութերը անցնումեն կենդանիներիօրգանիզմ,որտեղ ն սինթեզումեն նոր օրգանականմիացություններ`զոռզանգված: Կենսաբանական կարնոր սննդատարրերիքանակը երկրագնդի վրա սահմանափակէ: Օրինակ՝ ածխածինըկազմում է 0,35Չ6, ջրածինը՝ 1,096, ազոտը՝ 0,04006,ֆոսֆորը՝ 0,1296, ծծումբը` 0,1026: Ըստ ակադեմիկոս Ֆերսմանի` միայն չորս տարրերն են, որ ճեկ տոկոսիցավելին են: Դրանք են` կալիումը /2,3596/ կալցիումը /3,25464/. մագնեզիումը /2,3596) ն երկաթը/4,246/: Թթվածինը երկրի կեղնի /ճինչն 16 կմ խորությունը, մթնոլորտին ջրոլորտի ընդհանուրկշռի 49,1396-ն է կազմում' Չնայած կենսաբանականկարնոր տարրերի սահմանափակլինելուն, կյանքը երկրագնդիվրա հավիտենականէ ն հիմնված է այն բանի վրա, որ այդ սննդատարրերըգտնվում են անընդհատ շարժման կենսաերկրաբանական շրջապտույտի մեջ: Կենսածին տարրերի շրջապտույտի ինտենսիվությունըկախված է Երկրի վրա կենդանի օրգանիզմներիքանակից ն բազմազանությունից ն, հետնապես,կուտակվող օրգանականարտադրանքիծավալից: Կենսաբանականշրջապտույտի ինտենսիվությունըկարելի է գնահատել մեռած օրգանականնյութերի կուտակման ու քայքայման արագությամբ: Մեռած բուսական ու կենդանականընդհանուրզանգվածի հարաբերությունըբույսերի ն կենդանիներիամենամյա մեռած զանգ-

/

/

՛

'

`

)

ՍԱ: իաատեեեւ / ի

ԱԱ

Հջ

ԷՀաարաաա

«թնի

Նշ

Հաա՞ մոացորդներ ռո ատակՏ.ՊՏ ԻԿԿԻ աու աե թ»

դարաաաաաաաաոայթ»'

կրաոաոաաիրն

ՀՀո

-.

ն

գծերը) շրջապտույտը

Նկ. 3. Նյութերի(հաստ գծերը) էներգիայի(բարակ Տ էներգիանէ (Թամադ, 1981): էկոհամակարգում: -

Բնության մեջ տեղի են ունենում Կենդանի նյութի ֆունկցիաները: պրոցեսներ,որոնք բաբազմաթիվ կենդանի նյութի կենսաքիմիական ն են հողայինմիջավայրում: մթնոլորտային խաղում ցառիկկարնորդեր խտացման,օքսիէ գազային, էներգետիկ, կատարում նյութը Կենդանի կենսաքիմիականն կենսաերկրաքիմիական, դացման-վերականգճման, ֆունկցիաներ:Ընդ որում, միանգամայնընդգծված տեղեկատվական տարբերվումէ կենդանինյութի վեց հիմնականֆունկցիա: որի հիմքում ընկած է բույսերի էներգետիկ/արնայինռադիացիանք, ֆոտոսինթետիկգործունեությունը,որի արդյունքում տեղի է ունենում արնի էներգիայիկուտակում, վերաբաշխումկենսոլորտիառանձին բամիջն: Արնիէներգիայիկուտակման հաշվին Երկրի վրա ղադրամասերի են ունենում երնույթները: բոլոր կենսաբանական տեղի է գազերի տեղաշարժը ն պայմանավորում Գազայինֆունկցիան դրանց վերափոխումը,որն ապահովում է կենսոլորտիգազային բա47

ն

ղադրությունը ն գազերի դինամիկան:Մթնոլորտի,հողի, օդի, ինչպես նան գետերի ու օվկիանոսներիջրերում լուծված աղերի առաջացումը ամբողջությամբկապված է օրգանիզմներիգազային ֆունկցիայի հետ, այն բազմաթիվ գազային ռեակցիաների,որոնց ընթացքում կլանվում կամ անջատվում են թթվածին,ածխաթթուգազ, ամոնիակ,մեթան, ջրային գոլորշիներն այլն: Խտացման ֆունկցիանկապվածէ կենդանիօրգանիզմներով շրջակա միջավայրի կենսածին տարրերի յուրացման ն կուտակման հետ: Կենդանի օրգանիզմներում հարյուրավոր, նույնիսկ, հազարավոր անգամ կենսածինտարրերի քանակը բարձր է, քան` արտաքին միջավայրում: Կենդանի նյութի զանգվածի9942-ը, ըստ Վ. Ա. Չերնիկովի, բաժին է ընկնում Օ2, Շ, Ւ| ն Կ-ին:

աՆ

՛

Դոք.

ԿՆ ՑԵՏ Ե».

Թաթ"ՊԱԿԱՆ

|

ՀԱՅԻ "1 Լո թմ ՛՞-- 2` է»գջծՀԱՋՎ

Փ:՝`

լի

այ

/ ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

1...

մ 536|

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆ

Հ

ՀԷ «Լ...

Ց"

«՛4ճ `«Հ

«ՀՀ. ԷՏ

-՞

Հա ՀՀՑ

՝

|

փուշ ՄԹ ար Ար .

կենդանի

ւ

-

՛

ՏՏ,"

ՏԲար Ա

|

Թ

|

ոո

Նկ. 4. Կենսոլորտիֆունկցիան:

ֆունկցիան կապված Օքաիդացման-վերականգնման է նյութերի քիմիականվերափոխմանհետ: Այդ պրոցեսը գազափոխանակությանմի մասն է կազմում, ֆոտոսինթեզի ռեակցիայի մի բաղադրամասը, որը պայմանավորումէ մթնոլորտում ազատ թթվածնի անջատումն ու կուտակումը: Հողում, ջրի ն Օդի միջավայրում օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսի հետնանքով առաջանում են աղեր, օքսիդներ, նոր նյուու կանաչ բույսերիհանդես գալը աթեր: Օքսիդացնող բակտերիաների է ռաջ բերել մթնոլորտիթթվածնիպարունակությանավելացում,իսկ անօդակյաց /անաէրոբ/օրգանիզմներիառաջ գալը նպաստել են բնության մեջ վերականգնմանռեակցիաների գործընթացին:Ահա այդ պրոցեսների արդյունքում են առաջացել ջրածինը, ծծմբաջրածինը,ծծմբա48

յին մետաղները, ազոտիենբօքսիդը,մեթանըայլն: Դեստրուկտիվ ֆունկցիան կապվածէ օրգանիզմներիմահանալուց հետո դրանց տարալուծման հետ, որի հետնանքովտեղի է ունենում օրգանական նյութերի հանքայնացում ն վերափոխումանկենդան նյութերի: Այդ ֆունկցիայի գործընթացում,կենսոլորտում տեղի է ունենում կենսածին ն կենսաանկենդաննյութերի կուտակում: Բացի այդ, միկրոօրգանիզմներիկենսագործունեությանհետնանքովառաջանում է էներգիայի նշանակալիպաշարներպարունակող հումուսային նյութեր: Տեղեկատվության ֆունկցիան մոլեկուլյար /գենետիկական կոդ, ն ահազանգային/այդ թվում նյարդային ն նյութերի կարգավորիչներ/ ինտելեկտուալ/ տեղեկատվության կուտակումն, պահպանումն ու հաղորդումն է, որն անհրաժեշտ է տեսակներիգոյության ն էկոհամակարհամար: գերի հավասարակշռության պահպանման Մեր մոլորակի վրա կենդանի նյութը ծայրաստիճանսահմանափակ է: Օրինակ՝ նյութը 500տ/հաանտառում տրոպիկական ից ավելին է, տայգայում ՝ 300-400, տափաստանումն լեռնային մարգագետիններում,սավաններում` 125-150 տ/հա, տունդրայում` 12-25 տ/հա, անապատում՝ 2,5 տ/հա /Վ.Ա.Չերնիկով,2000/: Մարդու գործունեությունըն կենսոլորտիէկոլոգիան: Մարդնսկել է ներգործել բնության վրա իր գոյության առաջին օրվանից: Սկզբնական շրջանում նա ենթարկվել է բնության այն օրենքներին, ինչ գոյություն ուներ մնացածՕրգանիզմներիհամար ն նրա ազդեցությունը բիոգեոցենոզի վրա եղել է միանգամայնդանդաղ ն շատ թույլ: Մարդը բնության վրա ներգործել է հասարակ տեխնիկայով:Նրա աշխատանքայինգործունեության հետնանքով բնությանը հասցված վերքերը համեմատաբար շուտ են բուժվել, այն նորից հարստացվելէ անհրաժեշտ կենսաբանական պաշարներով ն բնության հավասարակշռությունըպահպանվել է համապատասխանմակարդակիվրա: Միջին դարերում, նույնիսկ Եվրոպայում,արտադրողականուժերը զարգացել են բավականինդանդաղ, ն տասնյակ տարիների,նույնիսկ հարյուրամյակներիընթացքում մարդկությունը տեխնիկականզարգացման տեսակետիցըստ էության, մնացելէ գրեթե նույն մակարդակիվրա: Շրջակա միջավայրիվրա անթրոպոգենազդեցությունը սահմանափակվել է ոչ մեծ տարածությանսահմաններում ն չի հասել լայն չափերի: Բնության անթրոպոգեն փոփոխություններիվրա մարդը գրեթե ուշադրություն չի դարձրել,'ոչ միայն նրա համար, որ այդ ուղղությամբ շատ քիչ գիտելիքներ է ունեցել, այլ այն պատճառով,որ այդ փոփոխությունները եղել են աննշան: Մարդը չափավոր է օգտագործել բնության հարստությունները`օդն ու ջուրը, կենդանականաշխարհն ու բուսականությունը,ընդերքն ու երկրի կեղնի զանազան օգտակար հանա49

`

-

ճժոները:Մարդը հանդես է եկել որպես բնության հարազատ ու հավատարիմ ընկեր: Դարերի ընթացքում, իր զարգացմանըզուգընթաց, մարդն սկսել է ազատվել արտաքին միջավայրի կախվածությունիցն աստիճանաբար մեծացրելիր ներգործությունըբնության վրա: Մարդու մտածելու ընդունակությունը, ինչպես նան զանազան գործիքներից օգտվելու կարողությունը, հնարավորություն տվեց նրան բնակություն հաստատել գրեթե ամբողջ երկրագնդիվրա, հարմարվելու միջավայրի տարբեր պայմաններինն իր պահանջները բավարարելու համար` ընդլայնել մոլորակի կենսաբանականռեսուրսներիցօգտվելու հնարավորությունները:Այսպիսով, մարդն իր էվոլյուցիայի ընթացքում աշխարհիվրա: կարողացավիշխել ամբողջ բուսական ու կենդանական Մարդու տնտեսական ներգործության ակտիվացումըհնարավորություն տվեց ավելի լայն չափով օգտվել բնական ռեսուրսներից,հանքային հանածոներից,հողատեսքերից, ջրային ու ցամաքայինկենդանիներից, բուսականաշխարհից ն այլն: Վողագործությանզարգացմամբ սկսվեց հարձակումը անտառների, գերխոնավ ու ճահճացած հողերի վրա: Մարդու տնտեսականակտիվ գործունեությանշնորհիվ, բնական լանդշաֆտներնսկսում են փոխարինվելնոր` մարդու կողմից ստեղծված /անքրոպոգեն/ արդյունաբերական ն գյուղատնտեսականլանդշաֆտներով: Նա իր աշխատանքով առաջ բերեց արտադրականգործունեության զարգացում, որի ընթացքում սկսեց ավելի ակտիվորեն ներգործել բնության վրա, ավելի շատ բնական ռեսուրսներ Օգտագործել ն ստեղծել նորարտադրանք: Բնության վրա հասարակության առավել ակտիվ ներգործությունն սկսվում է 19-րդ դարիկեսերին, երբ արագ թափովսկսում է զարգանալ արդյունաբերությունը,ուժեղանում բնական հարստություններիշահագործումը, հանքային հանածոների` քարածխի, նավթի, երկաքի ու այլ հանքատեսակներիօգտագործումըն դրա հետ կապվածերկաթուղային ճանապարհների կառուցումը, տրանսպորտի նոր ձների ստեղծումը ն այլն: Բնությանմեջ մեծ փոփոխություններ առաջ բերեցներքինայրման շարժիչների հայտնագործումըն հսկայական էներգետիկռեսուրսների, մասնավորապես`վառելանյութի նոր տեսակներիայրումը: առաջընթացըհանգեցրեց հսկայական քանաԳիտատեխնիկական կի բնական ռեսուրսներիշահագործման, էներգիա ստանալու համար ուրանի ն այլ ճեղքվող տարրերի ատոմի միջուկի օգտագործման,տիենոր արդյունաբերա

Ահա

քաղաքներում իա աննան»

Գիտատեխնիկականբնագավառի խոշոր, թռիչքային փոփոխութ:

յամբ ըմբռնելու բնության օրենքներն ու առավել չափով տիրանալու առաջընթանրա ուժերին ու հարստություններին:Գիտատեխնիկական բնույթը, ինչպես ցը փոխեց մարդու ն բնության փոխհարաբերության նան բնական հարստություններիշահագործմանեղանակներնու տեմպերը: Մարդու ներգործությունըշրջակա միջավայրի վրա սկսեց ավելի բնաուժեղանալ, երբ մարդու ու բնության փոխհարաբերությունների գավառումբացվեց միանգամայննոր ժամանակաշրջանու ստեղծվեց նոր բովանդակություն:

Սքն բշոլոր

տ

Կենդանիներ

Հող

Քիճիական նյութեր

Հռ

Բույսեր

Ջուր

-

ոկ

Դ

Են. 5. Քիմիականնյութերիշրջանառությունըշրջակա միջավայրում (Մելնըկով ն ուրիշներ, 1977)

/նավք, գազ, Նոր էներգետիկականռեսուրսների հայտնագործումը տորֆ, քարածուխ ն այլն/, դրանց այրումը մարդկությանհամար նոր հոգսեր առաջ բերեցին: Կենսոլորտում սկսվեցին կատարվել այրման ընթացքումառաջացածմի շարք վնասակարնյութեր: Եթե նախկինում մարդը սովորել էր միայն օգտվել բնության բարիքներից, շահագործել բնությունն իր կարիքների համար, ապա այսօր արդեն նրանից պահանջվում է ղեկավարել բնությունն ու ապրել մոլորակի վրա` խստագույն կերպովհաշվի առնելով նրաօրենքները: օրվանից մշտապես ներգործել է բնության Մարդը իր վրա ն այն փոխել: Դա բնական պրոցես է, քանի որ ցանկացածօրգանիզմ կարող է գոյություն ունենալ ն զարգանալ միայն իրեն շրջապատող միջավայրի նյութաէներգետիկհնարավորություններիօգտագործումով: Մարդու ներգործությունըբնության վրա, բազում անգամ առաջ

գոյության

առաջ արտադրական բերեցին ուժերի յունները արտադրադրողավան խորութնպաստեցին առավել արաբերությունների ն

արագ

զարգացում,

5լ

էկոլոգիականլարվածություն, նույնիսկ` ճգնաժամ,սակայն այն այնչափ գլոբալ մասշտաբներչի ընդունել, որ հասցնի էկոլոգիականաղետների ու կենսոլորտիոչնչացմանը: 20-րդ դարում տեղի ունեցավ մասշտաբային ներգործությունմթնոլորտի, ջրային ավազանի, բուսական ու կենդանականաշխարհի վրա, որը ն առաջ բերեց մարդու ն կենսոլորտի փոխհարաբերություններում որակական փոփոխություններ: Մարդը արագ փոփոխեց միջավայրի պայմանները,որի արդյունքում գենետիկորենհարմարված շատ բուսատեսակներկա՛մ ոչնչացան, կա՛մհայտնվեցին ոչնչացմանեզրին: Օրգանական վառելիքի /քարածուխ, նավթ/ մեծ քանակի այրումից մթնոլորտում ածխաթթու գազի ավելացումն ու ջերմոցային էֆեկտի գլոբալ տաքացմանկարնոր ներգործությունը կարող է դառնալ կլիմայի գործոն իր բացասական հետնանքներով` սառցադաշտերի հալչման ն համաշխարհայինօվկիանոսի մակարդակիբարձրացում /մինչն 80 սմ, նույնիսկ, մի քանի մետր/ ու ափամերձտարածքներիջրածածկում: Մթնոլորտ արտանետված ֆրեոնները /ֆտոր-քլոր օրգանական միացությունները/նրա վերին շերտերում արնի ճառագայթներիներգորայնպիսիակտիվտարրեր,ինչծությամբ, քայքայվում են ն անջատվում ատոմը կապիսիք են ֆտորը ն հատկապես`քլորը, որի յուրաքանչյուր րող է ոչնչացնել 100 հազար մոլեկուլ օզոն: Ծծմբի ն ազոտի օքսիդի թթու անձրնների աքանակի ավելացումըմթնոլորտում առաջ է բերում ռաջացում, որում քՒԷ-ը հասնում է նույնիսկ` 2,4-ի, այն դեպքում, երբ նորմալ է համարվում 5,6-5,7-ը: Մթնոլորտիջերմաստիճանիբարձրացումը ն օդի խոնավությանփոփոխությունըբացասականներգործությունկունենա նան մշակաբույսերի բերքատվությանվրա: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը իր բացասականներգործությունն է թողնում ջրային ավազանիվրա: Եթե 20-րդ դարի սկզբին հայտնի է եղել բնական ջրերում ընդամենը 17 աղտոտիչներ,ապա ներկայումսայն 2,5 հազարից ավելին է: Ըստ որում, ջրային էկոհամակարգիհամար վտանգավոր է ոչ միայն թունավոր քիմիական աղտոտիչները, այլ օրգանական ն հանքային նյութերի մեծ քանակությունը, որը ջրային ավա.զան է անցնում մեծ չափաբաժիններովմշակաբույսերի պարարտացման դեպքում պարարտանյութերի ավելցուկից, անասնապահական ֆերմաների ու համալիրներիշրջակա տարածքիգոմաղբի ու գոմաղբահեղուկի լվացումից, կենցաղայինհոսքաջրերից: Հողերի քիմիական աղտոտումը պեստիցիդների մնացորդներով, զանազան քիմիական թունավոր նյութերով առաջ է բերում էկոհամակարգերիքայքայում, դրանց բերրիությաննվազում: վերաբերմունքի հետնանքով Անտառների նկատմամբ բարբարոս /զանգվածայինհատումներ, հրդեհներ/,թթու անձրնների առաջացումը, է բերել

փոշով ն գազերով մթնոլորտիաղտոտումը տարեկանոչնչացնում է մոլորակի անտառների ընդհանուր տարածության մինչն 1096-ը: Նման տեմպերով անտառներիոչնչացման դեպքում, շատ գիտնականների կարծիքով 50 տարի հետո, հսկայական տարածքներ անտառազուրկ

կլինեն:

Կենդանականաշխարհի ուղղակի /որս/ Ա անուղղակի /տեղի պայմաններիոչնչացում, էկոլոգիականպայմաններիզգալի փոփոխություն/ ոչնչացման հետնանքովվերջին մի քանի դարերի ընթացքում շատ կենդանատեսակներդարձել են կա՛մ հազվագյուտ, կա՛մանհետացել ընդ-

միշտ:

Մարդու ներգործությունըբնական միջավայրիգլխավոր բաղադրիչների վրա, հատկապես,20-րդ դարի երկրորդ կեսերին, այնքան մասշտաբայինէր, որ այն դարձավ կենսոլորտիբախտի որոշիչ գործոն: Մարդը, Վ.Ի.Վերնադսկուբնութագրումով, դարձել է հզոր երկրաբանական ուժ, որը արմատապեսվերափոխումէ երկրի դեմքը: Մարդու հանդես գալը նշանավորվեցկենսոլորտինոր ժամանակաշրջանիզարգացումը ն ներկայումսնրանից է կախված կենսոլորտիբախտը: Մարդըառաջինանգամ հասկացավ, որ ինքը մոլորակի բնակիչ է, ն հետնապես,պետք է մտածի ու գործի նոր մոտեցումներով,ոչ միայն առանձին անհատի, ընտանիքի,ցեղի, նույնիսկ` պետության, այլն համամոլորակային ասպեկտով: Եթե նախկինում մարդը սովորել էր միայն օգտվել բնության բարիքներից, շահագործել բնությունն իր կարիքների համար, ապա այսօր արդեն նրանից պահանջվում է ղեկավարել բնությունն ու ապրելմոլորակի վրա խստագույն կերպով հաշվի առնելով նրա օրենքները: ժամանակակից կենսոլորտըենթարկվել է անթրոպոգենգործոնների անընդհատ աճող ճնշմանը: Մարդըդարձել է էկոլոգիականմիջավայրի փոփոխությանհզոր գործոն դեռես իր պատմությանառաջին հազարամյակներում, իսկ վերջին երկու-երեք հազարամյակում նա ակտիվ ներգործում է ամբողջ կենսոլորտի վրա: Տեխնիկական առաջընթացի պայմաններումմարդու տնտեսական գործունեությունը այնքան մասշտաբայինէ, որ աշխարհի շատ տարածաշրջաններումբնականպրոցեսները ի վիճակի չեն չեզոքացնելու անթրոպոգենծանրաբեռնվածությունը ն դրանց վնասակար ազդեցությունը: Արդյունքում բնական համակարգերումխախտվումէ տնական էվոլյուցիայի ընթացքում ստեղծված փոխկապակցվածությունըն ինքնավերականգնմանընդունակությունը, կրճատվում կենդանիօրգանիզմներիթվաքանակն ու տեսակայինբազմազանությունը,քայքայվում ստեղծված սնուցական շղթան, տեղիէ ունենում բիոգեոցենոզիդեգրադացում:Մարդկությունըանցնում է ռիսկային գոտի: Կենսաբանականն սոցիալական օբյեկտները ունեն կայունության

որոշակիսահման, որինանցնելիսհամակարգերըթռիչքաձնփոխումեն իրենց հատկությունները/բիֆուրկացիա/ն նույնիսկ, կարող է դադարել համակարգերիգոյությունը: Կենսոլորտը մարդու համար միայն ռեսուրսների աղբյուր չէ, նրա արտադրողականգործունեության ընթացքումառաջացածթափոնների ընդունիչ չէ: Կենսոլորտը շատ բարդ համակարգէ, կյանքի հիմքը, որ/բիոտը՛/,Լ.է.Եատելյեիսկզբունքով, տեղ իրենք հողային օրգանիզմները ապահովումեն շրջակա միջավայրիկայունությունը, հաստատակամլի-

նելը:

Կենսոլորտը ամբողջությամբ,ինչպես նան բնական էկոհամակարգերը, ունի տնտեսական սահմանային տարողություն, այդ տարողուքյան շեմի գերազանցումըխախտում է հողային օրգանիզմներին շրջակա միջավայրիկայունությունը: Տնտեսական տարողությանսահմաններում կենսոլորտը ն բնական էկոհամակարգերըարագ վերականգնում են շրջակա միջավայրի բոլոր խախտումներըն դրանքմնում են կայուն, բացարձակ մեծություններով պահպանվումէ վերականգնմանունակությունը, ինչպես ն տնտեսականտարողության սահմանը՝ բնական օրենքների համաձայն: Երջակա միջավայրիխախտումներըպայմանավորում են էկոլոգիական շեմերի փոփոխությունը,ն որպես հետնանք, հանգեցնում են օրգանիզմներիշատ տեսակներիանհետացմանը: Երջակա միջավայրի հիմնախնդիրըլուծելու ն համապատասխան ռազմավարություն/ստրատեգիա/մշակելու համար պետք է գիտակցել, որ վտանգավոր շեմը արդեն անցած է, ն ծառացած հիմնախնդիրները մեթոդներովհնարավորչէ լուծել: միայն տնտեսականու տեխնիկական Մարդկությունըիր տնտեսականգործունեության ընթացքում պետք է ապահովիկենսոլորտիկայունությունը ցիկլային գործընթացըպահպանելու համար: Մարդկության թվաքանակի սահմանը որոշվում է ոչ թե մթերքներիհնարավորպակասի,ենթադրվողհումքային ռեսուրսների պակասությամբու կլիմայի փոփոխությամբ,այլ կենսոլորտի/բիոսֆերա/ ամբողջէկոհամակարգերիտնտեսականտարողությամբ: էկոլոգիականպրոբլեմներիառաջացմանգլխավոր պատճառներից մեկն այն է, որ բնականռեսուրսներիօգտագործման գործակիցըշատ ցածր է: Մարդու կարիքներնապահովելու համար տարեկաներկրի ընդերքից մակերես են հանում շուրջ 8 միլիարդ տոննա հանքային ն մոտովորապես, նույնքան օրգանական նյութեր: Սակայն անվերադարձ օգտագործվում է այդ նյութերի 1-296-ից ոչ ավելին, իսկ մնացած98-

թափոնն արտանետվումշրջակա 9966-ըդառնումէ արդյունաբերական մնում են առանց օգտաթափոնները այդ Որպես կանոն, միջավայր: աղտոտում են բնություչի արտադրվում, նոր նյութ գործման /դրանցից

նը:

Մարդու գործունեությամբ երկրի վրա, առաջնային կենսոլորտի սահմաններումձնավորվել է բնության նոր վիճակ, որը Գ.Ֆ.Խիչմինը անվանել է կենսատեխնոսֆերա:Նա ի տարբերություն բիոսֆերայի, ինքնակարգավորող,կազմակերպվածհամակարգ չէ, այլ բազմաթիվ ենթահամակարգերի բարդ կոնգլոմերանտէ, որը կառավարում է մարդը: Այդ ենթահամակարգըոչ թե կուտակում, այլ ծախսում է կենսոլորտի էներգիան, կենսազանգվածի թթվածինը:Քանի մարդը գոյություն ունի, բիոսֆերանզարգանալու է: Վետնապես,մարդկությունըպետք է խելացի ներգործիբնության վրա, հաշվի առնի նրա օրենքները: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ներկա փուլում անթրոպոգեն փոփոխություններիարագությունը խիստ մեծացել է, ն գլոբալ մասշտաբներովշոշափելի լարվածություն է ստեղծել էկոլոգիականհամակարգերում,քանի որ բնականռեսուրսներըանսպառչեն: Որոշ գիտնականներ այն կարծիքնեն հայտնում, որ բնական ռեսուրսները արագորեն սպառվում են, ն մարդկությունըկանգնելու է աղետիառաջ: Սակայն նման տագնապըբոլորովին էլ հիմնավորված չէ: Երկրագնդիտարբեր մասերումհանքավայրերիու էներգետիկռեսուրսների նոր օջախների հայտնաբերումը,ապագայումերկրի խոր ընդերքի ն տիեզերքի էներգետիկ պաշարների օգտագործմանհնարավորությունները,ջերմամիջուկային ռեակցիաների,արեգակիճառագայթման ն էներգիայիայլ աղբյուրների օգտագործումըմարդկությանառջն լայն հնարավորություններ կբացի ն մտավախությունչեն ունենա, որ ապագայումկարող է առաջանալ էներգետիկ«սով»: Մարդը դեռնս կփնտրի նոր ուղիներ, կդիմի նոր քայլերի` արդյունավետ ու լիարժեք օգտագործելու բնական ռեսուրսները: Հիմնավորվածչէ նան այն տագնապը, որ մոլորակի բնակչությունը անհրաժեշտ սննդի բացակայության պատճառով կմատնվի սովի: Մարդկություննիր տրամադրությանտակ ունի հսկայական ռեսուրսներ ու հնարավորություններ՝ապագայում ես իրեն լիարժեք սննդով ապահովելու համար: Ինչ խոսք, որ մարդկայինմտքի հայտնագործությունները կապահովեն մարդու նորմալ գոյությունը մեր մոլորակի վրա: Սա հարցի մի կողմն է: Սակայն բնությանանթրոպոգենփոփոխությունները,բնությանը խորթ նոր էկոլոգիականպայմաններիստեղծումը հարցի միանգամայն այլ կողմն է, որի մասինպետք Է լրջորեն մտահոգվել: Կենսոլորտի զարգացմանժամանակաշրջանը, երբ գլխավոր գործոնը դառնում է մարդու խելացի գործունեությունը, Վ.Ի.Վերնադսկինանվանում է ճռռսաֆերա կամ «բանականությանոլորտ» /սֆերա/, այսինքն՝ խելացի ու գիտականորենհիմնավորվածքայլերի աշխարհ: Վ.Ի.Վերնադսկու օպտիմիզմը առաջ է եկել իր ժամանակիգիտության բուռն զարգացման կապակցությամբ, որի պայմաններում վերահսկվում է

-

տեխնիկային տեխնոլոգիաներիզարգացումը: Նոոսֆերան կենսոլորտիզարգացմանբարձրփուլն է: Այն բնության ն հասարակությանփոխներգործությանոլորտն է, որի սահմաններում մարդուխելացի գործունեությունը դառնում է զարգացմանգլխավոր, որոշիչ գործոն: «Նոոսֆերա» հասկացությունըծագել է կենսոլորտիէվոլյուցիայի հարցում մարդու դերի գնահատմանկապակցությամբ:Նոոսֆերան մարդու շրջապատող միջավայրնէ, որտեղ նյութերի ն էներգիայի փոխանակությունըվերահսկվումէ հասարակությանկողմից: «Նոոսֆերան» ըստ Պրուդնիկովի /1990/, երեք հզոր, փոխադարձ կապված ենթահամակարգերի`/«մարդ», «արտադրություն», «բնություն»/ գլոբալ սուպերհամակարգերի նոր վիճակն է, մարդու ենթահամակարգիակտիվդերով: Նոոսֆերայի համար բնորոշ է բնության օրենքների ն մտածելակերպի ու սոցիալ-տնտեսականօրենքների փոխկապվածությունը:Նոոսֆերան կենսոլորտինպատակաուղղված զարգացմանբարձրագույնփուլն է, որի ժամանակպահպանվում է կենսոլորտինբնորոշ բոլոր բնականօրենքներըն որտեղիցմիաձուլվումեն կենդանի ու անկենդանբնության, հասարակությանն մտածելակերպի օրենքները: Վ.Ի.Վերնադսկինայն միտքն է հայտնում, որ կենսոլորտը այսպես թե այնպես, վաղ թե ուշ կանցնի նոոսֆերայի:Զարգացմանորոշակի էտապում մարդըստիպվածէ իր վրա վերցնել մոլորակիհետագաէվոլյուցիայի պատասխանատվությունը, այլապես նա ապագա չունի: Մի շարք գիտնականներգտնում են, որ մարդկությունըարդեն անցել է նոոսֆերայիժամանակաշրջանը: Սակայնմի շարք գիտնականներ էլ այն կարծիքին են, որ տեսնելով ողբերգալի հետնանքները,չեն համաձայնում այն մտքի հետ, որ կենսոլորտն անցել է բանականությանոլորտի փուլը, այլ ավելի շուտ, այն անցել է ոչ խելացի կառավարման: Նրանք գտնում են, որ այն, ինչ տեղի է ունենում մարդու ն բնության փոխհարաբերություններում,դժվար է կապել դարաշրջանի բանականությանհասանելուն հետ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսերից սկսած, շրջակա միջավայրում ստեղծված իրավիճակըարմատապեսւիոխվել է: Բնական է, որ միայն մարդկությանբոլոր կարգի գործունեության ն մարդկայինմտքի էկոլոգիացմանուղիով կարելի է հասնել նոոսֆերայիփուլին: Եթե էկոլոգիացումը երկար ժամանակ ձգձգվի, մարդկությունըկարող է վտանգել իր, հնարավորէ նան ամբողջմոլորակիգոյությունը: Որպեսզի կանխվիէկոլոգիական աղետը, անհրաժեշտ է ՕգտագորԾծել էներգիայի այնպիսի աղբյուրներ, որոնք նվազագույն չափերով կբարձրացնեն շրջակա միջավայրի ջերմությունը, այսինքն` բնական համակարգերի«կոշտ» կառավարումից անհրաժեշտ է անցնել «փափուկ» կառավարման:

այն մտքի հետ, որ ներշատ գիտնականների վրա բանականոէ պրոցեսների բոլոր կենսոլորտի խոսել վաղ կայումս րեն ներգործելումասին: Վարցը կայանումէ նրանում, որ մարդու կողմից էկոլոգիականգործոններիցանկացածխիստ փոփոխությունկարող է անկանխատեսելիհետնանքներ ունենալ զուտ այն պատճառով,որ ու թույլ է ուսումնասիրվածբնությանմեջ տեղի ունեցող երնույթների աղետից էկոլոգիական խուսափել պրոցեսներիշղթայականռեակցիան: հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե կենսոլորտնանցնի նոոսֆերայի փուլը: Այդ նշանակումէ, որ պետք է անցնել անթրոպոգենպրոցեսների փուլին, որի նպատակըպետք խելացի կառավարման է լինի ոչ թե հարձակվել բնության վրա ն հաղթանակել, այլ թափանցել բնության մեջ գործող էկոլոգիականօրենքների ու կանոններիէության մեջ, բոլոր գործողություններըկազմակերպելնրա պահանջներինհամապատասիան: Նոոսֆերայի ստեղծումը պահանջումէ, որպեսզի համայն մարդորից նա չի կությունը դրսնորիիրեն՝ որպես մեկ ամբողջականություն, է: գրավականն գոյատնման իր որ այն քանի կարող խուսափել, Պետք է համաձայնել

՝

ԳԼՈՒԽ

քանի

ՀՈՂԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ԴԵՐԸ ԵՐԿՐԻ ԵՎ

ՄԱՐԴՈՒ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Հողը երկ եղնի մե Է

բերրիության ուակիԱԱ հատկությամբ երն օժտված բերք աճեցնելուհամար:Հողի միջո գիր րոմսերի ոու աճի մշակության համար ը անհ աժե ջերմություն, արմատների շնչառությանհամար: ածին որե» Հողը համարվում բույսերիֆոտոսինթետիկ ծումների, սերի միասինհսկայական քանակը ազրնոր պայմանը, արնի ճառագայթային ներգիա կուտակում: ման

ստանում

է

ու

այլն:

գո

հետ

զարգաց-

ջուր,

է

որը բույ-

թյամբ

է

ու

բույսն

թ

է-

Հողը համարվում րվում է գյուղատնտեսական

արտադրության հիմնական

անփոխարինելի միջոցը: Հողը

է ուգիտականորեն, հիմնավորվոցներից տարբերվում էը բում լավանում արտա

նրանով,որ ճիշտ չի մաշվում, չի վատանում,այլ ընդհակառակը ավելի բերրի է դառնում: Ներկայումսն դեռ շատ հեռու ապագայում ի այթ դանի համակարգը տնական Աաարարգիան կուտակելու ն մարդկությանը ու սննդով Դ րգիայովապահովելուգլխավոր աղբյուրը:

ժամանակով կլինի արնի գըլ էներգիայով

կեն-

Գանիզմների Հուր միջավայր իկրոօրուսերի, վենդանիների ումապահոիայն վում բույսերին Հողն

իրենիցնե

է

սննդանյութերով, այլն

րոօրգանիզմների, ինչպես նան

կենսազանգվածը: դի

ստե

ենճ ծում

կենդանիների միկմարդու Վ օգտագործվող րԴ կողմից ֆիտոու

այսինքն լորվրագըմթնոլորտային օդի, հիմնական աւքրածնի, րրդիրի միկրոօրգանի Թթվածնի,ածխաթթու

մեջ ընդգրկումէ

բույս

.

իկան իր

կենդանի

իրմեջընդգրկումէ նան -մբնոլորտի ջուրը, ուբուն գոլորշիացման յերի անոթը տրանսպիրացիայի միջոցով կրկինվերադառնում է մթնոլորտ: Քարոլորտը, ծածկույթըանընդհատ գտնվում ենփոխադարձ տղին մերմոննւի Հողային ծածկույթը, --

--

կարգը:Երկրագնդի վրա ջրի շրջապտույտը իր հող ջուր կարնորագույն ի օղանը: Վողայիչ որը

ընրոոն

մեջ րառի

ԻՅԱր

է

՛

մթնո

րե հություն ն բարք բեր րրութ) ար-

ունենալովբնական տադրելու ունակություն, համարվումէ մարդու պայմաննու գյուղատնտեսական

հողի բերրիությունը հնարավորությունէ տալիս ստանալու սնունդր ն հումք, անասունների ՝ համար՝ : ր

կեր: րի Հողային ծածկույթը բազմակողմանիօգտակար բնական ռեսուրս-

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄՆՈՒ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՀՈՂԱՅԻՆ

ու

որ

մարդու '

հիմո արտադրության զարգացման

համարր անհրաժեշտ ԻՉ

ներիյուրահատուկձն է, որը բուսականությանհետ մեկտեղհսկայական դեր է կատարումկենսոլորտի նորմալ ռեժիմը պահպանելուգործում: Նրա նշանակությունը մեծ է օդի, ջրի, սննդի ն բնակչության առողջության պահպանմանգործում: Պետք է նշել, որ հողում որոշ քիմիական միացություններիառատությունը,ինչպես նան պակասըազդում է կենդանիների ու մարդու վրա, քանի որ դրանք հողի ու ջրի, սննդամթերքների կերի հետ անցնում են նրանց օրգանիզմիմեջ: Հողը բույսերի հետ միասինմարդուհամար ստեղծում է արժեքավոր կենսաբանական արտադրանք: Օրգանական աշխարհը անհնար է պատկերացնելառանց հողային ծածկույթի:նախ ն առաջ հողը կենդանի օրգանիզմների, բույսերի, կենդանիների, մանրէներիհետ միասին կազմում է էկոլոգիական բարդ համակարգ,այսպես կոչված` բիոգեոցենոզ: Դա կենսոլորտիամենակարնորբաղադրամասնէ, որով պայմանավորված է կյանքի գոյությունը: Այստեղ, նախ` տեղի են ունենում կենսածին տարրերիկուտակմանպրոցեսներ, ինչպես նակ արնից ստացված էներգիայիվերափոխումնու վերաբաշխումըն երկրորդ, բիոգեոցենոզները նպաստում են հիմնական բիոֆիլ նյութերի` թթվածնի, ջրածնի, ածխածնի, ազոտի,ֆոսֆորի, ծծմբի, կալցիումի, պղնձի, ցինկի, կոբալտի, յոդի ն այլ տարրերիկենսաբանական շրջապտույտին: Հողը բույսերի հետ միասին կանխում է կենսաբանականկարնոր սննդատարրերիերկրաբանականհոսքը դեպի Համաշխարհայինօվկիանոս: Այն արնի էներգիանկուտակում ու տրամադրումէ մարդկությանը, երկրագնդիկենսոլորտի սահմաններում պահում կենսաբանական կարնորսննդատարրերըա̀զոտը, ֆոսֆորը, կալիումը,ածխածինը, ծժումբը, ցինկը, բորը ն այլն, որոնք բուսական ու կենդանականօրգանիզմներիկյանքի գոյության համար կենսական անհրաժեշտություն են ներկայացնում,առանցդրանց, կյանք գոյություն ունենալ չի կարող: Հողը համարվում է /միկրոաշխարհի հետ մեկտեղ/ ունիվերսալ կլանիչ, աղտոտությանմաքրիչ ու չեզոքացուցիչ: Հողն աստիճանաբարփոփոխվողայն միջավայրնէ, որտեղ անընդհատ տեղի է ունենում օրգանական նյութերի սինթեզ ու քայքայում: հետ Բույսերը հողից ջրի մեկտեղ վերցնում են հանքային նյութերը ն դրանք վերածում օրգանական նյութերի, որոնք հետագայումտարալուծվելով, հանքայնանում են ու հող բույս հող համակարգումենթարկվումփոքր կենսաբանականշրջապտույտի: Բուսական ու կենդանականօրգանիզմներըմեռնելուց հետո հանքայնացվածսննդատարրերը կրկին յուրացվում են բույսերի կողմից ն այսպես շարունակ: -

--

Երկրի կեղնում /մինչն 46 կմ/, մթնոլորտում, ջրոլորտում կենսաբանական կարնոր սննդանյութերիքանակը շատ սահմանափակէ: Եթե չհաշվենք թթվածինը,որը կազմում է 49,139», մնացածկենսատարրերը են կազմում /ածխածինը`0,3596, օրածինը` 1,096 քանակություն ազոտը՝ 0,0495, ֆոսֆորը՝ 0,1296, ծծմումբը՝ 0,1096 ն այլնԻ Ըստ ակադեմիկոս Ֆերսմանի, որոշակի մեծ քանակություն են կազմում կալիումը` 2,3576, կալցիումը` 3,25:65, մագնեզիումը՝ 2,3596, երկաթը՝ 4,295 ն այլն: Չնայած կենսաբանական կարնոր սննդատ սահմանափակքանակի, կյանքը երկրագնդի բացատրվում է նրանով, որ կենսաբանական այդ սննդատարրերը գտնվում են անընդհատշրջապտույտիմեջ: Հողը բոլոր նյութական բարիքներիսկզբնաղբյուրնէ, մարդկության ամենաթանկկապիտալը: Առանց հողի միանգամայնանհնարէ մարդու գոյությունն ու գործունեությունը: Հողը ժողովրդի նյութական բարեկեցության հիմքն է: Մարդու աշխարհ գալու օրվանից մինչն այսօր, տեխնիկայի ու գիտության ամենաաներնակայելի առաջընթացի գոյության համար անհրաժեշտհամար-

չնչին

ԵՐ

:

աա է ոա մոն երժական

առկայութ-

իր Ար նըմարդկությունը Է դրանում: ն՛ հողը եծին ԱՈ հողից անվանել Մարքսը միջոցներ, աշխատանքիառարկա, Ն. տեղ` ակվելո, աշխատանքի ն՛

տր բորատորիա,

է

որը

մարդուն

Կ

տ

ր

ասար:

Այս բոլորն անհրաժեշտություն է առաջացնում առավել չափով պահպանելհողային ծածկույթը, որը էկոհամակարգիու կենսոլորտի հեշտությամբ փոփոխվող բաղադրամասն է: Ահա թե ինչու հողային ծածկույթի պահպանությունն ու արդյունավետ օգտագործումը, նրա բարձրացումը մ մերամենա բարելավումն ու բերրիության անընդհատ Դ բարձրացումը ու է: կարնոր սրբազան խնդիրն Առանց հողային ռեսուրսներիպահպանմանն ռացիոնալ օգտագործման հնարավոր չէ իրականացնելգյուղատնտեսությանհետագա զարգացմանխնդիրները: -

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Ըստ ՄԱԿ-իպարենի ն գյուղատնտեսությանհարցերով զբաղվող կազմակերպության/ԲՃՕ/ գնահատման,երկրագնդիհողային պաշարները կազմում են 13 548 մլն հեկտար, որից մշակվող տարածություն կամ ընդհա վարելահող, մշտականկուլտուրաներ/ 1429 մլն հեկտար ր կամ ընդհաօ.ու նուր արոտներ ուր հ հողայինպաշարների 10,596-ը, մարգագետիններ 2974 մլն հեկտար կամ 21,926, անտառ` 4025 մ լն հեկտար ' ո: կամ 29,796, 37,996: կամ մլն հեկտար այլ հողատեսքեր` գյուղատնտեսական իրացվածությանտեսակետից ամենից բարձր ,

`

900,

ն որտեղ անմիջապես ցուցանիշներունեն Ավստրալիան Օվկիանիան, է տարածքի 59,946-ը: օգտագործվում համար գյուղատնտեսության է ընդհանուր գտվում տակ մշակման Զնայած դրան, այդ երկրներում տեսայուրացվածության տարածքիմիայն5,56-ը: Գյուղատնտեսական Ա48,796, ԱՊՀ երկրների/ /առանց կետից աչքի են ընկնումԵվրոպան ն 4,144: Հյուսիսային սիան/առանց ԱՊՀ երկրների 34,446, Աֆրիկան3̀ Աճերիկայում,ինչպես նան ՀարավայինԱմերիկայում Կենտրոնական համայուրացվածությունը հողային պաշարներիգյուղատնտեսական կազմում պատասխանաբար է25,8 ն 25,177: առավել շատ են Եվրոպայում, Մշակվածհողատարածություններն 29,8:6-ը /առանց ԱՊՀ երկրորտեղ կազմումեն ընդհանուրտարածքի հասնում է 16,996-ի /առանց ԱՊՀ երկրների՛/,Ասիայումայդ ցուցանիշը յուրաքանչյուրչնչին ընկվրա ազգաբնակչության ների: Երկրագնդի ն 0,84 նում է 383 հեկտար հող, այդ թվում 0,40 հեկտար վարելահող ա ռավել պաշարների ու արոտներ: Հողային հեկտար մարգագետիններ ու Կաէ Ավստրալիան տեսակետիցաչքի ընկնում ապահովվածության մեկ շնչին ընկնումէ համապատասնադան, որտեղազգաբնակչության հե երտինան 1193 `

`

շնչինն: Մնում մեկ 23հենայար) խաոզ կրներդ Ար

ԱՐՈՒԻՆԻՐԻ

՞

'

մշակվողհող, այդ թվում3,50 հեկտար վարելահող, հեկտար մշակվող հող /վարելահող/: 2,02 իսկ Կանադայում՝ մեկ շնչին ընկնողվարելա2001թ. տվյալներով,ազգաբնակչության ու Ամերիկայի Ռուսաստանն հողերի տարածությամբ են` 0,85 ու 0,75 հեկտար: Արգենտիվ րա մակարդակի նույն ները գրեթե 0,40, Բրազինայումնշված ցուցանիշըկազմումէ 0.77, Իսպանիայում` Ա.Վ., 2003/: /Մակար, հեկտար 0,32 լիայում` 0,34, Ֆրանսիայում՝ առավել փոքր քանակ բաժին է Մեկ շնչին հասնող վարելահողերի Չինաստանին0̀,08 հեկընկնումՃապոնիային0̀,05 հեկտար, ապա ն տար նԱնգլիային՝ 0,11 հեկտար այլն: ցամաքի միայն 1196-ում երկրագնդի տվյալներով,

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի

համար լուրջ արգելք գյուղատնտեսության ,

նում է 3,52 հեկտար

Միացյալ Նահանգ-

/չիաշվածԱնտարկտիդան/ հողայինպայչկա, մնացածը ենթակաէ երաշտի, ունի անբարենպաստ է հավերժական գտնվում կամ տուժում է գերխոնավացումից մաններ,

սառցագոտու տարածքում:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

`

սակավահողերկիր է, որի հողաՀանրապետությունը Վայաստանի որը կազմումէ Եկրագնդի յին ֆոնդը կազմում է 2974,3 հազ. հեկտար, ՀայաստանիՀանրաւվետությունը ցամաքի 0,0226-ը: Իր տարածությամբ

աշխարհի210 երկրներիմեջ զբաղեցնում է 155-րդ տեղը: Հայաստանի Հանրապետության հողերի7296-ը գտնվում է ծովի մակերնույթից1500 մետրիցբարձր տեղանքներում:Հողերի միայն 299:-ն է գտնվում մինչն 3" թեքության վրա: Մշակովի հողատարածությունները գտնվում են ծովի մակերնույթից500-2400 մ բարձրություններիսահ-

մաններում:

Հանրապետության հինգ բնահողայինգոտիներում /լեռնամարգագետնային,անտառային, տիպիկտափաստանային, չոր տափաստանային, իսաանապատային/ առաջացել են 14 հողատիպեր,որոնք առանձնանում են ըստ իրենց ծագումնաբանական ու արտադրականցուցա-

նիշների:

Հողային պաշարների ընդհանուր տարածությունիցգյուղատնտեսական հողատեսքերին բաժին է ընկնում 46,896-ը /1391,4 հազ. հեկտար): Ռելիեֆի խիստ կտրտվածությանն բարդության պատճառով հանրապետության տարածքի53,296-ը պիտանիչէ գյուղատնտեսական օգտագործմանհամար: Տարածքի 1276-ը արմատականապարներիելքեր են, ավազուտներ կամ գտնվում են ջրերի,շենքերի ու ճանապարհներիտակ: Ներկայումսհանրապետությունում ունենք 494,3 հազ. հեկտարվարելահող, որը կազմում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի35,596-ը, բազմամյա տնկարկներ`63,8 հազ. հեկտար /4,696/, խոտհարքներ՝ 138,9 հազ. հեկտար/10,096/, արոտներ` 694,4 հազ. հեկտար/49,962/: Մշակովիհողերի հաշվեկշռումոռոգովիհողերը կազմում են 281,4 հազ.

հեկտար, որըկազմում է 56,9:2-ը:

Հանրապետությունումայսօրվա դրությամբ ունենք 1582,9 հազ. հեկտարչօգտագործվող տարածություն,այդ թվում աղուտ հողեր` 30 հազ. հեկտար, ճահճային զանգվածներ`25 հազ. հեկտար, անտառա382 հազ. հեկտարն ծածկ տարածքներու մացառուտներ՝ այլն: Ազգաբնակչությանմեկ շնչին բաժին է ընկնում 0,16 հեկտարվարե-

լահող:

-

Ըստ կադաստրային կարգերի,հանրապետությունում հողօգտագործումը դասկարգվումէ` գյուղատնտեսականնշանակությանհողեր, բնակավայրերի տակ հատկացված հողեր, արդյունաբերության,տրանսպորտի, կապի ն այլ նշառակությանհողեր, բնապահպանական, առողջարարության, հանգստավայրերի, մարզականն պատմամշակութային նշանակությանհողեր, անտառային ֆոնդի հողեր, ջրայինֆոնդի հողեր, այլ կարգիհողեր /գյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվողհողեր): Հողային ռեսուրսները, համառոտ բնութագրումիցպարզ երնում է, որ հանրապետության հողային պաշարները,հատկապեսմշակովի հողերը, խիստ սահմանափակեն ն պահանջվում է այն օգտագործել խելացի, խնայողաբարու բարձր արդյունավետությամբ:Հողօգտագործ-

ման պրոցեսում անհրաժեշտ է միաժամանակարդյունավետմիջոցառումներ իրականացնելկանխելու հողերի դեգրադացումը,պահպանել ու բարձրացնել բերրիությունը: Մշակովիհողերի սահմանափակլինելը թելադրում է, որպեսզիՀանրապետությունում իրականացվեն հեռահար ծրագրեր` գյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվող հողատարածություններիբարելավման ն մշակությանտակ հատկացնելուուղղությամբ: Պետք է նկատիունենալ, որ արդյունավետ հողօգտագործումը՝որպես բնօգտագործմանկարնոր օղակներիցմեկը, համարվում է բնապահպանությանն շրջակա միջավայրի էկոլոգիականպայմաններիբարելավման առաջնային նշանակությանմիջոց:

ՀՈՂԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԷՐՈԶԻԱՅԻՑ

Բնության մեջ միշտ էլ գործել են էրոզիոն/հողատարման/պրոցեսներ: Որքան երկրի մակերնույթի վրա բուսածածկնփարթամացելէ, ինչքան հաստ հողաշերտ է առաջացել, այնքան էրոզիան թուլացել է: Հաբնականէրոզիան գործում է անվասարակշռվածէկոհամակարգերում սահմանորեն դանդաղ,մշտապես ն չի խախտում բնության ընդհանուր հաշվեկշիռը: Սակայն մարդու տնտեսականգործունեությամբ առաց եկող ոչ բնական` արագընթաց էրոզիան ահավոր, երբեմն անուղղելի վնաս է հասցնում բնությանը: երբ մարդն անցավ նստակյաց երկրագործության,նրա առաջին գործը եղավ բերքառատ, հարմար դաշտեր որոնելը: Օգտվելով կրակից, նա դեռ պալեոլիթի դարաշրջանում անտառային հսկայական զանգվածներ էր հրդեհում, ազատվածտարածություններըդնելով զակազան բույսերի մշակությանտակ: Այստեղիցէլ սկսվեց մարդու հակասականգործունեությունըբնության դեմ: Անտառիցազատված հողաիածությունները /հատկապես,երբ դրանք գտնվում էին որոշակի թեքության վրա/ հեշտությամբէրոզիայի էին ենթարկվում,բացվում մայր ապարները, որոնք անբերրի լինելով, այլնս մարդուն չէին հետաքրքրում: Հետագայում դրանցտեղերում առաջանում էին խորխորատներ, ձորակներ, ձորեր, ժայռուղիներ ն այլ մեռյալ հողատարածություններ:Դրա հետնանքովդարերի ընթացքում կործանվել են երբեմնիզարգացածմի շարք երկրներ` Միջին Ասիայում, Մերձավոր Արնելքում ն Հյուսիսային Աֆրիկայում: Մարդու գործունեության հետնանքով, երբեմնի բերրի դաշտերնու սաղարթախիտանտառները,մեռյալ անապատներիեն վերածվել: Ներկայումս հնագետներն այդ վայրերում, ավազների տակ հայտնաբերում են երբեմնի մարդաշատու հարուստ քաղաքների ավերակներ, հին քաղաքակրթությանհետքեր:

Արագընթաց, ոչ բնական էրոզիայի զարգացմանը նպաստում են երկրագործությանոչ ինտենսիվհամակարգերը,անտառներիզանգվածային հատումները, անասունների գլխաքանակիավելացումը ն դրա հետ կապված արոտավայրերիանկանոն արածեցումը,ոռոգման տեխն այլն: Այս բոլորի հետնանքովայժմ նիկայի ոչ ճիշտ կազմակերպումը երկրագնդիվրա ամենուրեքբերքատուվարելահողերիտարածությունն արագորեն կրճատվումէ: Անցած 150 տարիների ընթացքում միայն ԱՄՆ-ում էրոզիայի հետնանքով մասնակիորեն,կամ լրիվ շարքից դուրս են եկել ոչ պակաս, քան 114 մլն հեկտար բերքատու հողեր, բացի այդ, ավելի քան 313 մլն հեկտար հողեր ենթարկվել են մասնակի էրոզիայի: Միւսյն 1982ք. ԱՄՆ-իհողագործությունըէրոզիայի հետնանքով կորցրել 400 մլն դոլլար: Արագընթացէրոզիայի հետեանքով ամեն տարի ԱՄՆ-ը զրկվում է 220 հազ. հեկտարբերրի հողերից: Լոս Անջելեսքաղաքի շրջանում մթնոլորտայինտեղումներիցառաջացած ջիային հոսանքները մեկ հեկտարից տարեկանքշում-տանում են 6-ից մինչն 144 տոննա հող, Գնդկաստանում`Գանգեսի ավազանում այդ թիվը կազմում է 36, Ալժիրում՝ Ուեդա ն Ուջօդա գետերի ավազաններում` 45-150 տոննա: Ինչպես հաղորդում է իտալական«Պանորամա» շաբաթաթերթը, իտալական դաշտերի յուրաքանչյուր 1 կմշէրոզիայի հետնանքովտարեկանկորցնում են 700 տ արգավանդհող: Միսիսիպի գետով տարեկանտարվում է էրոզիայի հետնանքով քշված 300մլն 3 հող: Խուանխե գետը Չինաստանումտարեկան միջին հաշվով 1890 մլն տոննա հողէ տանում, ըստ որոշ տարիների,այդ թիվը կազմում է 2643 մլն տոննա: 1933թ. օգոստոսինԽուանխեն մեկ օրվա ընթացքում քշելտարել էր 500 մլն տոննա հող: Իսկ որքա՛ն բերրի հողեր են դեպի օվկիանոսներըքշում աշխարհիբոլոր գետերըմիասին վերցված:Գիտնականներըհաշվել են, որ եթե բոլոր գետերի կողմից մեկ տարվա ընթացքում քշվող հողը ն մյուս կոշտ մասնիկներըհավաքեին մի երնակայական բրգի մեջ, ապա նրա բարձրությունը ն հիմքի լայնունությունը հավասար կլիներ 15 կիլոմետրի: Հաշվարկված է, որ Հնդկաստանումմիայն 80 մլն հեկտար տարածությունից ամեն տարի տարվումԷ 6 մլրդ տոննա հող, որի հետ կորչում են ավելի քան 6 մլն տոննա սննդատարրեր,այսինքն` ավելի շատ, քան ձնով: հող է մտցվում պարարտանյութերի Պատկերացնելու համար, թե երկրաբանականինչպիսի մեծ մասշտաբներ է ընդունել էրոզիան, նշենք, որ միայն վերջին հարյուրամյակի ընթացքումմարդկություննայդ ձնով կորգրել է բերք ու բարիք տվող հողերի մոտ 2596-ը: Իր գոյության օրվանից մինչն այսօր, մարդկությունն արդեն կորցրել է երկու միլիարդհեկտար վարելահող ն այժմ մշակման տակ մնացել է շուրջ 1,5 մլրդ հեկտար:

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի տվյալներով,եթե հետագա 20 տարիներիընթացքում ներկա տեմպերը շարունակվի, ապա աշխարհողերի դեգրադացիայի օգտագործման հում վարելահողերի 1/3-ը կդառնագյուղատնտեսական համար ոչ պիտանի: բնական պայմանԻնչպեսցույց են տվել ուսումնասիրությունները, համար պագոյացման սմ 2-3 հաստության բերրի հողաշերտի ներում հետնանէրոզիայի 200-1000 արագացված տարի: Մինչդեռ հանջվում է են նման կարող հողաշերտերը առաջացած Քով, դարերի ընթացքում քշվել-տարվել,նույնիսկ,միքանի օրվա ընթացքում: Նախկին ԽորհրդայինՄիությանտարածքում,ջրային հոսանքները տարեկանանվերադարձտանում էին 500 մլն տոննա հողային զանգէր բույսերինմատչելի 1.2 մլն տոննա աված, որն իր մեջ պարունակում ն մլն տոննա կալիում: զոտ, 6 մլն տոննա ֆոսֆոր Մեր մոտավոր հաշվարկներով,Հայաստանիտարածքումառաջանում են 7 մլրդ մ: ջրայինհոսանքներ,որոնքիրենց հետ մեր դաշտերից հոհեռացնումեն շուրջ 20 մլն տոննա հողայինզանգված: Այդ տարված ղի մեջ մատչելի ու պոտենցիալմատչելի ազոտի, ֆոսֆորի կալիումի քանակը մոտ 5 անգամավելի է, քան ամեն տարի հող մտցվող պարարտանյութերիմեջ եղածսննդարարտարրերը: շուրջ 7546-ը, հողային տարածության Մեր հանրապետությունում են50-60:6-ը քան` իսկ լեռնային շրջաններիվարելահողերիավելի Ինչպես թարկվումեն ջրային հոսանքների քայքայիչ գործունեությանը: էրոզիայի ենթարկված հողացույց են տվել ուսումնասիրությունները, էրոզիայիչենթարկվածհողերի համեմատութտարածություններում, 3-4 է պակասբերք: անգամ յամբ, ստացվում պայմաններումհողերի ջրահանրապետության Մեր սակավահող ամեն տարի միլիոնավոր ն էրոզիան /իռիգացիոն/ ոռոգման յին, քամու արտադրությանը: դոլլարներիվնաս է հասցնում գյուղատնտեսական են պատճառումոչ Հեղեղները ն հորդառատ անձրններըմեծ վնաս մյուս տնտեսության այլն ժողովրդական միայն գյուղատնտեսությանը,

ն

կառույցները,խճուղային ու ճյուղերին, քանդելով հիդրոտեխնիկական ջրամբարները,խոտիղմապատելով երկաթուղայինճանապարհները, ն 1946թ. հեղեու Միայն այլն: հուները րացնելովգետերի ջրանցքների հասցրեց ու տնտեսություններին մերձակա նրա ղը Երնան քաղաքին ու մեծ արդյունաբերությանը Գյուղատնտեսությանն վնաս: բավական մեծ վնասներհասցրին 1956թ. Ողջի, 1959թ. Դեբեդ գետերի բարձրացած ջրերը: Քիչ վնասներ չպատճառեցին 1963թ. հորդառատ առաանձրններնու հեղեղները,ինչպես նան 1964թ. գարնան ձնհալից ջացածջրայինուժեղ հոսանքները: ու անկաՏարածքի խիստ մասնատվածությունը,լանջերի ոչ ճիշտ միջոցառումներչկիրառելըառաջ նոն օգտագործումը, հողապաշտպան

են

բերել հողածածկույթիինտենսիվքայքայում: Ռ. Ա. էդիլյանի /1971/ տվյալների համաձայն,2657,6 հազ. հեկտար ընդհանուր հողային տարածությունից 1186,8 հազ. կամ 44,746-ը ենթարկվածէ էրոզիայի, որից թույլ հողատարված` 21,876, միջակ հողատարված1̀5,896, ուժեղ հողատարված՝7̀,146: Վիճակնավելի վատ է լեռնային հողագործական շրջաններիշագանակագույնհողերում,սնահողերումն անտառտափաստանային հողերում:Այստեղտարածքիկեսից ավելին ենթարկված է էրոզիայի: 1974,2 հազ. հեկտարընդհանուրտարածքիցէրոզիայի ենթարկվածհողերը կազմում են 979,9 հազ. հեկտար,կամ 50,396, ըստ որում, միջակ ն ուժեղ էրոզիայի ենթարկվածհողերը զբաղեցնում են 512,9 հազ. հեկտար,կամ 51,696-ը: Եթե հաշվի առնենք, որ այդ տարածքից 340 հազ. հեկտար զբաղեցնում են անտառները,ապա ստացվումէ, որ լեռնային հողագործականշրջանների տարածքիէրոզիայիենթարկվածությունը կազմում է շուրջ 5092:

հեկտար,

չ«

,.

արաք

:

Ի

ԱԽ", Մ

Աո

ԱՐԱ

-

ենա

էյ

Տէ

ք "որք

Հ.

նրան

ԻԶ

.252-

Նկ. 6. Հողածածկիքայքայումը չկարգավորված ջրերով հալոցքային (ՍպիտակիտարածաշրջանիՄեծ Պարնիգյուղի տարածքում):

Վերջին 20 տարվա ընթացքում հանրապետությանօգտագործելի հողատարածությունները կրճատվել են 21,896-ով, այդ թվում վարելահողերը`22,4, բնական արոտները՝33,4496-ով: Տարբերում են հողի ջրային ու քամու կամ հողմայինէրոզիաներ: Ջրային էրոզիան առաջանում է ջրերի մակերեսային հոսքերի է Դայաստանի Հանրապետությանգրեթե բոլոր հողակլիմայական գոտիներում: Քամու էրոզիան /դեֆլյացիան/ առավելապես, զարգացած է առապատափաստանային,

րերի

անեի

արարը

տանային, մասամբ նան տիպիկ տափաստանայինգոտիներում: Այն վնաս է հասցնում նախալեռնային գոտու որոշ շրջաններին, Արարատյան հարթավայրին,Փամբակի հովտին, Շիրակի սարահարթին,Սնանի ավազանին, հատկապես` Մասրիկի սարահարթին ու լճից ազատված |

հողագրունտներին:

Ոռոգվող տարածքներում,ոռոգման տեխնիկայի ոչ ճիշտ կազմակերպման,ջրման նորմաներըխախտելու ն այլ պատճառներովզարգացածէ այսպես կոչված՝ ոռոգման/իռիգացիոն/էրոզիան: էրոզիոն պրոցեսներիարտահայտմանինտենսիվությունը պայմանավորվածէ մի շարք գործոններով,որոնք բաժանվում են երկու խմբի՝ ա/ բնականն բ/ սոցիալ-տնտեսական: Բնական գործոններըպայմանավորվածեն կլիմայական պայմաններով, տեղանքի ռելիեֆով, բուսական ծածկույթով, հողառաջացնող բնույթով,հողի հատկություններով: մայրատեսակների Նոցիալ-տնտեսական գործոնկերը կապված են մարդու տնտեսական գործունեության հետ: Հողի անհամակարգմշակությունը, արոտների գերծանրաբեռնվածարածեցումը, հողերի ոչ խելացի օգտագործումը, անտառներիանխնահատումը, ոռոգման ոչ ռացիոնալտեխնիկայի կիրառումը ն այլ սխալ տնտեսականգործունեություններ առաջ են բերում արագացվածէրոզիոն պրոցեսներ` հողածածկիքայքայում, հողի բերրիությաննվազում ն ճրա արտադրողականությանիջեցում: Հողի երոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումները:Հողի էրոզիան կանխելու համար անհրաժեշտ է նախ՝ վերացնել՝ այն առաջացնող պատճառները,որովհետնավելի հեշտ է պայքարել պատճառների,քան հետնանքներիդեմ: Մի շարք երկրների հողագործներիպրակտիկան, գիտահետազոտական հիմնարկներիուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ջրի ու քամու էրոզիայի դեմ կարելի է արդյունավետպայքար տանել միայն ագրոտեխնիկական, ֆիայն դեպքում, երբ կազմակերպատնտեսական, հողապաշտպանմիջոցառումտոմելիորատիվ ու հիդրոտեխնիկական ները կիրառվումեն համալիր ձնով` ամբողջ ջրհավաք ավազանիսահմաններում, ընդգրկելովբոլոր հողատեսքերը: Ջրային ու քամու էրոզիայից հողերի պաշտպանմանն դաշտերի արտադրողականությանբարձրացման ամենահզոր ու ամենաարդյունավետ միջոցառումներիցմեկը հողապաշտպան,հողմակարգավորիչ, ջրակարգավորիչ անտառաշերտերին համատարած անտառային ու անտառպտղայինտնկարկներիստեղծումն է: Ոչ վաղ ժամանակներում,Հայաստանի կառավարությունըհսկայական գումարներ է ներդրել պաշտպանականանտառաշերտերիստեղծու էրոզիայիենթարկված լանջերի անտա-

աա արան

`

:

Ն»Ր" '

ՍԱ

«4 ՛

ԿԱՆԱ արավայինլանջերում. ենաշղթայի

Երբ էրոզիոն պրոցեսներնայն աստիճանուժեղ են,

աաոԱԼ իան ոմ ո

նոն ԱՈ ՀԱԱԱթ չէ

որ

անգամ ան-

ստեղծել, աեր

ՂԱր իջոցառումներ: Աս նրամ յ րցի մասին մանրամասը տեղեկություններկարելի է ստանալ է.Մ.Հայրապետյանի «Հողագիտություն»դասագրքից/Երնան, 2000/:

ԱՂԱԿԱԼՈՒՄԻՑ

ՀՈՂԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՈՒ ՃԱՀՃԱՑՈՒՄԻՑ

Հողերի աղակալումն ու ալկալիացումը լայն տարածում ունի երկրագնդի բոլոր մայրցամաքներում,կրում Է արագընթացբնույթ ն ոչ ու կլիմայականպայմաննեմիայն յուրահատուկ հողաերկրաբանական րի, այլն ոչ ճիշտ անթրոպոգենգործունեությանարդյունք է: աշխարհումայսօր ավելի քան 950 ը լն հեկտար տարածություն այս կամ այն աստիճանիաղակալված են, իսկ Վ.Ա.Կովդայիտեղեկությունների համաձայն, աղակալմանու ճահ20 մլն հեկտար տարածություն դուրս ացել գյուղատոտոսական օգտագործումից: ՄԱԿ-իգյուղատնտեսությանն պարենի կազմակերպության տվյալ-

Պրոֆ. Ի,Սոքոչնի մմոլներու

Բատ աոնթու րար երան

ներով, երկրագնդիոռոգվող հողերի մոտ կեսը աղակալված է: Միայն Չինաստանում աղակալած ու ալկալիացած հողերի տարածությունը կազմում է 30 մլն հեկտար, Բրազիլիայում` ոռոգվող հողերի 5046-ը, Վնդկաստանում՝7 մլն հեկտար, Պակիստանում՝ 2 մլն հեկտար, Հունգարիայում՝ 1 մլն հեկտարն այլն: Նման հողերը բավական տաիածում ունեն ԱՄՆ-ում, Կանադայում,Ավստրալիայում,Ասիայի, Լատինական Ամերիկայիու Աֆրիկայի գրեթե բոլոր պետություններում ն Եվրոպայի մի շարք երկրներում: Աղակալածու ալկալիացածէ Արարատյանհարթավայրիտարածքի քառորդից ավելին, որը Հայաստանիհիմնականերկրագործականգոտին է: Այստեղկան շուիջ 30 հազ. հեկտար աղուտ-ալկալիհողեր: Գիտությանու արտադրությանառաջավոր փորձով մշակված է մելիորատիվ-տեխնիկականու ագիոմելիորատիվհամալիրիմիջոցառումների համակարգ, որի կիրառման շնորհիվ այժմյան ԱՊՀ երկրներում, այդ թվում ն Հայաստանում, աղուտ-ալկալի հողերը իրացվել ու հատ-

ՈրԳոա նկարննավ եթոդների աղուն րի,

յանը:

Մշակվա

արմատավորման

լիորատ

շնորհիվ,

հանրապետությունում,ինչպես նան ԱՊՀ երկրների այլ մարզերում խիստ ընդլայնվեց մելիորատիվ աշխատանքներիծավալը: Վերջին 45 մելիորացվել է ավելի

Անի

Աաաա

|

ոռոգմանռեժիմներիու նորմաներիխախտման, ոռոգման ռացիոնալ տեխնիկայի ու ագրոտեխնիկականմիջոցառումների անտեսման պատճառով,բարձրանում է աղակալվածխորքային ջիերի մակարդակը ն աղազերծվածբերրի հողերը կրկին աղակալում ու ալեն: Մեժ վտանգ է ներկայացնում նան գերխոնավ հողերի ոչ կալիանում խելացի օգտագործումն ու մշակությունը: Շատ հաճախ աղակալած ու գերխոնավ հողերի շարքից դուրս գալու հիմնական պատճառը` ցամաքեցնող համակարգերիոչ բարվոք վիճակն է, երբ չի պահպանվում ցամաքուրդի /դրենաժի/ տեսակարար երկարությունը:Ցամաքեցնող ցանցը պետք է կառուցել ու հետագայում պահել այնպիսի վիճակում, որ հնարավոր լինի խորքային ջրերի մակարդակնիջեցնել մինչն Յ մետր: Օրինակ` Արարատյանհարթավայրի պայմաններում, ելնելով աղուտալկալի ու գերխոնավ հողերի ապաիագիտական կազմից ու ստորգետնյա ջրերի հանքայնացվածության աստիճանից,ցամաքուրդի տեսակարարերկարությունը հեկտարիհաշվով պետք է լինի շուրջ 45-50 մ, մինչդեռ այն չի գերազանցում միջին հաշվով 25-30, իսկ հաճախ նան՝ 15-20 մետրը: խորքային ջրերի մակարդակի բարձրացման, հետնապես, երկրորդային ճահհետո

բարելավված,

'

Հանքայնացված

աղուոների Նաղուն,Սրիան

ճացման պատճառն այն է, որ չորացնող ցանցը չի կառուցվում նախատեսված խորությամբ,կամ էլ այն կառուցելուց հետո պարբերաբարչի մաքրվում ն աստիճանաբարլցվում է ոռոգվող ջրերով բերված տիղմալին զանգվածով, որից նրա խորությունը խիստ նվազում է` հասնելով հաճախ 1-2 մետրի:Նման անցանկալիհետնանքներիկարող է հանգեցնել նան կոլեկտորային հոսքի բացակայությունը: Ցամաքեցնող ցանցի թերություններիհետնանքով բաց դրենաժի գոտում Արարատյանհարթավայրի2 հազ. հեկտարհողատարածությունհանված է գյուղատնտեսական օգտագործումից: Բաց դրենաժի կառուցման պրակտիկան շարունակելու դեպքում, ոչ հեռու ապագայում,շրջանառությունից կարող են դուրս մնալ նս 3-4 հազ. հեկտար հողատարածություններ:Մեծ վտանգ է ներկայացնում այն իրողությունը, որ ցամաքեցնող ցանցի 1068 կմ ընդհանուրերկարությունիցայսօր միայն 60 կմ-ն է փակտիպի: Հանրապետությանտարածքում շուրջ 35 հազ. հեկտարգերխոնավ հողերում բավական վատացել է ջրաջերմային ու օդային ռեժիմը, ն խիստ նվազել է հանքային պարարտանյութերիարդյունավետությունը: Գերխոնավությանհետնանքով գյուղատնտեսական մթերքների ար34-4096-ովպակասէ ստացվում: տադրանքընախատեսվածից Խորքային ջրերի մակարդակիբարձրացումը ե հողերի աղակալման ու ճահճացման վտանգնառաջ է գալիս նան ոռոգման ցանցի անսարքությունից, որն իր հերթին առաջ է բերում նան ջրի զգալի կորուստ: Հետնապես, ցամաքեցնողցանցի կառուցումը պետք է սերտորեն զուգակցվի ոռոգվող ցանցի կարգավորմանաշխատանքներիհետ: Պետք է նախագժելու կառուցել այնպիսի ոռոգվող ու չորացնող համակարգեր, որոնք առանց էական վերանորոգմանկգործեն տնականժա-

մանակ:

Երբեմն դրենաժայինցանցըմիացվումէ ոռոգմանցանցին ն օգտագործվում` որպես ջրատար առու: Այս դեպքումդրենաժայինցանգը ծառայում է ոչ թե որպես խորքայինջրերի իջեցման միջոց, այլ ընդհակւառակը` նպաստումէ ջրերի բարձրացմանըն հողերիճահճացմանը: Վեր ելնող դրենաժային ջրերը ոչ միայն նպաստում են խորքայինջրերի մակարդակի արագ բարձրացմանը,այլն պարունակելով մեծ քանակությամբ վնասակարաղեր, արագացնումեն հողերի աղակալմանգործըն-

թացը:

Հողերի ճահճացման ն կրկնակի աղակալմանհիմնականպատճառներից մեկն էլ արտեզյանջրերն են: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, Արարատյան հարթավայրի մի շարք բնակավայրերում /իսկ դրանցթիվը բավականշատ է/ արտեզյան ջրհոսներիվրա փականկեր չդնելու հետեանքով, հսկայականքանակությամբ ջրեր են դուրս գալիս երկրի մակերես, որոնք նպաստում են խորքային ջրերի բարձհագմանը ն հողերի աղակալմանը:Երկրի ընդերքիցդուրս հանված ջրե70

րի մի չնչին մասն է օգտագործվում ոռոգման նպատակով, մնացած մասն անօգուտ կորչում Է, նպաստելովհողերի ճահճացմանն ու աղա-

կալմանը: Աղակալմանու ճահճացման վտանգըշարունակ մեծանում է, քանի ընդլայնմանհետ կապված,ավելաոր մելիորատիվաշխատանքների նում է ջրալույծ աղերով հարստացածդրենաժայինջրերը: Այս բոլորի հետնանքով վատանումեն ոչ միայն մելիորացիայի ենթարկվող ոռոգէ Արարատյանհարթավայրի այլն խախտվում վող տարածությունները, հողատարածությունՈռոգվող հաշվեկշիռը: ջրային տարածքի ամբողջ պահանջում է ոռոգմանճիշտ համակարգերու ռեների ընդարձակումը ժիմներ, ինչպես նան գյուղատնտեսականմշակաբույսերիաճեցման ճիշտ տեխնոլոգիա: Հողերը շարքից դուրս են գալիս նան ճահճացմանպատճառով: ճահճայինհողերի զբաղեցրած ՀայաստանիՀանրեպետությունում են հազ. հեկտար: Դրանք տաշուրջ տարածություններըկազմում են սահմաններումն առանձին գոտու լեռւմատափաստանային րածվում են Մարտունու,Գավառի,ԳուՎարդենիսի, զանգվածներովհանդիպում գարքի, Ստեփանավանի,Տաշիրի, Աշոտցքի ն այլ տարածաշրջաններում: Արարատյանհարթավայրիսահմաններում,մասնավորապեսՄ̀աեղած ճահճային հողերն, իրենց առանձնասիսի տարածաշրջանում բավականինտարբերվումեն լեռոռատափաստանահատկություններով յին գոտու ճահճային հողերից: կիրառման շնորհիվ հնարաՄշակված համալիր միջոցառումների ու ցածր արտադրողաէ միանգամայն վոր դառնում անօգտագործելի ու վերածել զանգվածներըբարելավել ճահճային ունեգող կանություն հողեմեր հանրապետությունում Չնայած ճահճային հողերի: բերքատու րը մեծ զանգվածներչեն զբաղեցնում,բայց ն այնպես, դրանց յուրացման հարցում նույնպես պետք է ծայրահեղ զգուշություն հանդեսբերել: Ճահճային հողերի մելիորացիան պետք է սերտորեն զուգակցել բնությանպահպանությանխնդիրներիհետ: Այդ զանգվածներիչորացումը չպետք է վնաս բերի շրջապատի բնությանը: Քահիճների մելիորացիան պետք է կատարվի ըստ գիտականորենհիմնավորվածնախագծերի,այն հաշվով, որ չվատանատարածքիջրայինռեժիմը, չառաջանա տեղանքի անցանկալիչորացում, չտուժի այնտեղ ապրող կենդանական աշխարհը, չնվազեն գետերի ու աղբյուրներիջրերը, չխախտվի բնական բաղադրամասերիառանձին օղակների փոխադարձկապը: շղթայի օԱնհրաժեշտէ միշտ հիշել, որ բնությանմեջ կենսաբանական ն են խախտումը փոխադարձկապի մեջ մեկի լուրջ ղակները գտնվում շղթայում: կարող է անուղղելիփոփոխությունառաջ բերելամբողջ

ՀՈՂԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

Գիտատեխնիկական առաջընթացիներկայիսսպլայմաններում, հողերի քիմիականաղտոտումըմեծ մասշտաբներէ ձեռք բերել: Արդյունաբերության զարգացումը ն գյուղատնտեսության քիմիացումը, լեռնաքիմիական ն արդյունաբերականայլ ձեռնարկությունների աղտոտված հոսքաջրերովհողերի ոռոգումը, առաջ են բերում շրջակա միջավայրի, այդ թվում ն հողերի, աղտոտումզանազանթունավոր նյութերով, հատկապես ծանրմետաղներով: Ներկայումս մարդը օգտագործում է բնության մեջ գոյություն ունեցող գրեթե բոլոր քիմիական տարրերը, որի համար ընդերքից հանվում ու վերամշակվումէ հսկայական քանակությամբ հանքաքար, ըստ որում, տարեկանայդ քանակը ավելանում է շուրջ 396-ով: Մթնոլորտարտանետվածարդյունաբերականթափոնները,հանքային հանածոներիհանույթի ն վերամշակմանժամանակ առաջացած ն այլն անմիջականորեն կամ վնասակարնյութերը` նավթամթերքները ջրերի միջոցով անցնում են հողի մեջ ն կուտակվում նրանում: Վաճախ հողի աղտոտումըհասնում է այն աստիճանի,որ նման հողերում հնարավոր չէ բույսեր աճեցնել, կամ լավագույնդեպքերում,աճեցվողբույսերից ստացվում է միանգամայնցաճր բերք: Մեր հանրապետությունում հողերի քիմիականաղտոտումնառավել ուժեղ է արտահայտվումԱլավերդու, Քաջարանի,Սուտքի՞"ն այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններիշրջակա տարածություններում:Աղտոտումը նկատելի է դարձել Արարատյանհարթավայրիհողերում, որի կենտրոնումտեղավորվածէ բավականզարգացած, արդյունաբերություն ունեցող Եերնան քաղաքը: Չափազանց վտանգավոր է հողերի աղտոտումը ծանր մետաղներով, որոնցից շատերն ունեն քաղցկեղածին /կանցերոգեն/հւստկութ-

յուն:

Հողերի աղտոտումըծանր մետաղներովն զանազանխառնուրդներով տեղի է ունենում հատկապես՝ աղտոտվածջրերով հողերը ոռոգելու

դեպքում:

Դեբեդ, Ողջի, Խալաջ ն այլ գետերի ջրերով ոռոգումը, որոնք պարունակում են մեծ քանակությամբարդյունաբերականթափոններ,առաջ է բերում ոչ միայնհողիքիմիական աղտոտում,այլն նրա հատկությունների փոփոխություններ: Նշված գետերում Շս-ի, հ/ո-ի, Խ/օ-ի, Կ-ի, Ո-ի պարունակությունը չաղտոտված ջրերի համեմատությամբ1,6-10 անգամ ավելի է ն գերազանցում է խտությանթույլատրելի չափը /ԳրիգորյանԿ.Վ., 1988/: Ներկա դրությամբ, Հայաստանի տարածքում ծանր մետաղներով աղտոտված են ավելի քան 50 հազ. հեկտար հողեր: Աղտոտվածհողե72

րում ծանր մետաղներիպարունակությունը/Շս, հ/օ, Քե, 7ո, ԹՅ, Տո ոն այլն/ ֆոնային ցուցանիշը գերազանցում է 2,4-40,6 անգամ/Ամիրջանյան ժ.Ա., 1985/: միաժամանակպարզվել Նույն հեղինակիուսումնասիրություններից է, որ ծանր մետաղներովհողերի աղտոտվածություննառաջ է բերում հողի կենսաբանական ակտիվության թուլացում, մասնավորապես` նվազում է ֆերմենտների/ինվերտազ, ֆոսֆատազ/ ակտիվությունը: Ըստ որում, ֆերմենտների ակտիվությունըթույլ աղտոտված հողերում 20-50Չ6-ով, ունվազում Է մինչն 20-2596-ով, միջակ աղտոտվածմներում` ժեղ աղտոտվածներում՝ավելի քան45-50Չ72-ով: Հողերը ծանր մետաղներովաղտոտվում են նան հանքայինպարարտանյութերով: Մեծ չափաբաժիններովֆոսֆորական ու կալիումական օգտագործելիս, դրանց հետ հող են մտցվում մի պարարտանյութեր շարք տոքսիկ տարրեր, որոնք հողային միջավայրում քիչ շարժունակ են: Օրինակ` սուպերֆոսֆատում պարունակում է 1,2-2,2 մգ/կգ ՃՏ, 07-32 մգ/կգ Կ. 4-79 մգ/կգ Շս, 7- 79 մգ/կգ 4,5 մգ/կգ ՏՑ, 0-9 մգ/կգ Շօ, 50-170 20-180 Քե, մգ/կգ Շժ, 66-243 մգ/կգ Շո, 50-1430 մգ/կգ մգ/կզ Ա, շո /Բարրովսկի,1966/: Պարբերաբար բարձր չափաբաժիններովկալիումականպարարտանյութերի օգտագործումը նույնպես, բացասական է ներգործումհողերի էկոլոգիականվիճակի վրա, դրանք պարունակում են բալաստային տարրեր /Շ|, ԱՅ/, որոնք կուտակվում են հողում: Բացի այդ, կալիուպարունակում են Շմ, Ւց, Ճ, որոնք կումական պարարտանյութերը տակվելով հողում, անցնում են սնուցական շղթա: Կուզինայի ն ուրիշների տվյալներով/1982/ Խ«ՇԼ պարունակում է 6,5 մգ/կգ ՔԵ: 0,2-0,3 մգ/կգ ՇԺ: 1,3-7,7մգ/կգ Ճե իսկ կալիումական աղը` ձ,5մգ/կգ Բե: 0,16 մգ/կգ Շմ: 4,1 մգ/կգ/): Նույնը կարելի է ասել Ճ25Օ4ի վերաբերյալ,որը պարունակում է 12 մգ/կգ ԲԵ: 1,0 մգ/կգ Շժ: 0,2 մգ/կգ ՃԲ):0,075 մգ/կգ ՒԼց: 0,25 մգ/կգ ՇԸ Յատկապես, վտանգավոր աղտոտիչներեն` արճիճը, կադմիումը, սնդիկը, արսենը,ցինկը, քանի որ դրանց կուտակումը շրջակա միջավայրումկատարվումէ ավելի արագ տեմպերով:Ծանր մետաղների/2ո, Շժ, Շս, ՔԵ ն այլն/ հեռագումը հողից տնում է հարյուրավոր, նույնիսկ, հազարավորտարիներ: Ծանր մետաղները,կուտակվելով հողում, տեղաշարժվումու անցճում են բնական ջրերի մեջ, ապա` յուրացվելով բույսերի կողմից, անցնում են սննդային շղթա: Մեծ քանակի ծանր մետաղներիկուտակումը պրոցեսները/մետաբոլիզմ/, բույսերում,ճնշում է նյութափոխանակման արգելակումաճն ու զարգացումը, որը ն առաջացնումէ բերքի նվազում ն որակիվատացում: Հողերը աղտոտվումեն նան բույսերի պաշտպանությանքիմիական -

միջոցների`պեստիցիդներիու տարբեր պատրաստուկների մնացորդներով: Աշխարհում, ներկայումս գոյություն ունի ավելի քան 1000 քիմիական միացություններ,որոնց հիման վրա արտադրվումեն պեստիցիդներիտասնյակհազարավորպատրաստուկներ:

Պեստիցիդներ

լ կորական րո

Պեստիցիդների վերափոխումը

ՀՀ

Մի շարք քլոր-օրգանականն սնդիկի միացություններկարող են երկար ժամանակ հողում մնալ ն բույսերի միջոցով անցնել կենդանիների հյուսվածքների մեջ ու բացասական ներգործություն ունենալ նրանց վրա: Հողերը քիմիականաղտոտումիցպաշտպանելու համար պահւանջվում է կիրառել համալիր միջոցառումներիհամակարգ, որն ընդգրկում է, ինչպես արդյունաբերության,այնպես էլ գյուղատնտեսությանէկոլոգիականհիմնախնդիրներիշատ հարցեր: Տեխնիկաարտադրականառաջընթացի ներկա ժամանակաշրջակում պետք է խիստ հսկողություն սահմանել խոշոր քիմիական կոմբինատների շրջակա ջրերի մաքրման աշխատանքներիվրա, պարզել,թե որքանով է թույլատրելի նման ջրերի օգտագործումը ոռոգման համար:

`ողերը քիմիական աղտոտումից պաշտպանելուկարնոր միջոցահամարվումմիկրոպարարտանյութերիխիստ նորմավորվածչափաքանակներիկիրառումը: Մոլիբդենի, պղնծի, ցինկի, բորի, վանադիումի ն այլ միկրոտարրերի օգտագործման անհրաժեշտությունը պետք է տեսականորենհիմնավորված լինի, հաշվի առնել դրանց օգտագործման ն՛ դրական արդյունքները,ն՛ բացասականհետնանքները: ռում է

:

ՄԼ

Հումուսային նյութեր

/

Է)

Մեթհեմոգլոբինո»

առաջացում

ՇՕչ, հշՕն հանքայինաղեր

Նկ, 8. Հողում պեստիցիղներիվերափոխման ընդհանուր սխեման (Մելնիկովն ուրիշներ, 1977)

Բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցների սխալ օգտագործումը առաջ է բերում մի շարք բացասականհետնանքներ`բիոգեոցենոքայքայում: Կուտակվելովհողում, պեստիցիդները կարող են առաջ բերել նյութերի կենսաբանականշրջապտույտի նորմալ ցիկլի խորը ն անհետադարձխախտումներ`հողային կանության նվազում: Պետք է նկատիունենալ, որ պեստիցիդներիդետոքսիկացիայիհետ մեկտեղ,տեղի է ունենում նան տոքսիֆիկացում,այսինքն` բարձր տոքսիկություն ունեցող նյութերի առաջացում, որոնք կուտակվումեն կենդանի օրգանիզմներում,կամ բույսերի մեջ: Պեստիցիդներըբոլոր դեպքերում բացասական են ներգործում հողում ապրող օրգանիզմների վրա, որոնց կենսագործունեությամբէլ պայմանավորվածէ հողի բեր-

զի

րիությունը:

Ա էկոհամակարգի

|

:

Իմունիտետ

կարգավիճակի խախտում

Մարդու

օրգանիզմը

համակարգի ֆունկցիայի Ֆերմենտային

Օրգանիզմումառաջացած նիտրոգոամիններիքաղգկեղային նՇերգործություն

խախտում

նվազում ներվային, կայունության ներգործություն կենտրոնական Օրգանիզմի Կոկա կամար Ամի մակարգի, երի արու

Եմ, 8.

'

բաղց-

նիտրիտների աժանցյալների հնարավոր Բարձր քանակի նդրանց ազդեցությունը մարդու օրգանիզմիվրա (Իլնիցկի, 7997)

Հանքային պարարտանյութերիօգտագործումը օրգանական պարարտանյութերիհետ մեկտեղ, հնարավոր է դարձնում նվազագույնի հասցնել հանքային պարարտանյութերի /ֆոսֆորական, կալիումական/ բացասականներգործությունը բնականշրջակա միջավայրիվրա: Կարնոր միջոցառումէ՝ օրգանականպարարտանյութերի/գոմաղբ, տորֆ, կենսահումուս, տաիբեր խառնաղբեր/պարբերաբար օգտագոր75

հետ առածումը: Օրգանականպարարտանյութերը ծանր մեւտաղների ջացնում են թույլ լուծելիություն ունեցող օրգանահանքային միացություններ ն ն0վազեցնում դրանցշարժունակությունը: Ծանր մետաղներովաղտոտված հողերում կարնոր միջոցառում է համարվում ադսորբենտների/ցեոլիտներ/օգտագործումը,որոնք կլանելով դրանց շարժուն ձները, արգելակումեն Տղ, Շժ, Քե, Շս, շո մուտքը բույսերի մեջ: Պեստիցիդներովն այլ վնասակարքիմիականպատրաստուկներով հողերի քիմիական աղտոտումը կանխելու կամ նվազագույնի հասցնելու համար, անհրաժեշտէ հնարավորինսահմանափակելդրանց կիրառումը` վնասատուների ու հիվանդություններիդեմ պայքարելու նպա-

տակով:

Պեստիցիդներ

ԱԱֆորի

Հիդբոլիզ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԵՎ ՊԱՇՏՊԱՆԱՆԱԿ

ոշոր

օքմիղացում

աթ

ԱԱ -

"

վ

է Նստում

ջրավազաններում Նե. 10. Աթնոլորտումպեստիցիդներիվերափոխման ն ուրիշներ, 1977) ընդհանուրսխեման (Մելճիկով

Վնասատուների,հիվանդություններիդեմ քիմիականպայքար կազմակերպելիսանհրաժեշտ է լավ կշռադատել դրա հետնանքները, ստուգել բոլոր միջանկյալ օղակները, սնման բարդ շղթայի բաղկացուցիչ

Ամեն մի կոնկմասերի կենսաբանականառանձնահատկությունները: րետ դեպքում` պետք է ճիշտ որոշել քիմիական միջոցների Օգտագործման անհրաժեշտությունը, ճիշտ կազմակերպել թունաքիմիկատների տեղափոխմանու պահպանմանկանոնները,դրանց օգտագործմանմեթոդները: Քիմիական պայքարի վնասակարհետնանքներիցխուսափելու համար, աշխարհիշատ երկրներումվնասատուներիդեմ պետք է կիրառել պայքար, այսինքն` միջոցառումներիայնպիսի հաամբողջականացված չափավոր կիրառումը զուգակցմակարգ, որտեղ թունաքիմիկատների ձների ու կենսաբանականպայքարիմի շարք վում է ագրոտեխնիկական միջոգառումներիհետ: Շրջակա միջավայրը,այդ թվում ն հողերը, քիմիականաղտոտումից պաշտպանելուկարնոր միջոցառումէ օրգանական թափոններիթերմիկ մշակումը /ջերմային քայքայում/, որը իրականացվումէ պիրոլիզի է պինդ, հեղուկ ն գազա/ջերմայինքայքայում, որի դեպքում ստացվում յին նյութեր/ ն կրակային /-800-1000"Շ/ այրմամբ, որի արդյունքումառաջանում են հնոցայինգազեր ն մոխիր: Պետք է նկատի ունենալ, որ ոչ լրիվ այրմանդեպքում ծխագազերը կարող են պարունակել խիստ թունավոր միացություններ/դիօքսին, ֆոսգեն ն այլն/: Դրա համար, նախքան պինդ թափոններիայրումը, դրանք պետք է տեսակավորելն մանրացնել:

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Ռադիոէկոլոգիայի գիտության ակունքներում կանգնած Է նոոսֆերայի մասինուսմունքի հիմնադիր,ռուս տաղանդավոր գիտնականՎ.Ի,վերնադսկին: Այդ գիտությունը ձնավորվել է անցած դարի 50-ական թվականներին,երբ որոշ զարգացածերկրներ սկսեցին փորձարկելմիջուկային զենք ն կենսոլորտը ենթարկվեցգլոբալ ռադիոակտիվաղտոտման: Շրջակա բնական միջավայր արտանետված ռադիոակտիվ նյութերը ճառագայթմանեն ենթարկում կենդանի օրգանիզմները: Ռադիոնուկլիդները անցնելով գյուղատնտեսականմթերքներիմեջ, անցնում են սննդայինշղթա, կուտակվում մարդու օրգանիզմումն առաջ բերում առավել վտանգ ներկայացնողներքին ճառագայթում: Տարբերում են բնական ն արհեստական ռադիոնուկլիդներ:Բնական են երկրի կեղնի բաղադրությանմեջ երկար ՑԱ, 782, Յի/ ն տնողություն ունեցող ռադիոնուկլիդները դրանց ճեղքումից առաջացածնյութերը: Երկրի վրա աչքի ընկնող բնական ռադիոնուկլիդներըանցնում են օդից "Ւ,՞Շ ն

եղ կիս Աա

եռաժին առավել

այլն): Արհեստականռադիոնուկլեիդներըունեն տեխնոգեն ծագում, աեն Ա ռաջ գալիս ուրանի պլուտոնի ճեղքումից /ՏԷի,57ՇՏ-ին այլն/: Ջերճամիօուկայինփորձարկումներիցու ատոմային էլեկտրակայաններից վթարներիու անսարքություններիժամանակմթնոլորտ արտանետված ռադիոակտիվփոշին անձրններիմիջոցով նստում է հողի մակերեսին /0-2 սմ/, ապա տեղաշարժվումավելի խոր շերտերը: Շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուր կարող են ծառայել նան այդ նյութերով աղտոտվածջրերը, որոնք օգտագործվումեն ոռոգմաննպատակներով, ուրանի հումքի հանույթի վայրերց, միջուկային վառելիքի վերամշակմանգործարաններիցմիջավայրարտանետվողթափոնները: Ռադիոնուկլիդներիքանակի մասին պատկերացում են ստանում դրանցակտիվությանարտահայտումով,որի չափի միավորըԲեկկերելն է /1Բկ»16/ Գյուղատնտեսականէգոլոգիայում կիրառում են նան այդ մեծության այլ միավոր` Կյուրի /1էս -3.7գ 10:"Բկ/: Ռադիոնուկլիդներովշրջակա բնական միջավայրիաղտոտմանը մեծ չափով նպաստեցինՌուսաստանի տարածքում /ՂարավայինՈւրալ, 1957թ/, Չերնոբիլի ատոմային էլեկտրակայանում/1986թ., Անգլիայում /Ուինդսկեյլե/ ն այլ երկրներում ու վայրերում տեղի ունեցած վթարները: Հարավային Ուրալում տեղի ունեցած վթարի հետնանքով տնտեսականօգտագործումից հանվեց 100 հազ. հեկտար տարածություն, իսկ Չերնոբիլում ԱէԿ-ի վթարի հեւտնանքով`300 հազ. հեկտար: Այդ վթարների հետնանքով մթնոլորտ արտանետվածռադիոակտիվ նյութերով գյուղատնտեսական հողատեսքեր աղտոտվեցին հատկա4 պես` 151,37Ըջ,34Օ5, ԸՏ, Տը 27թս,521, Թա, Գթնայլ ռադիոնուկլիդներով: Տեխնոգեն աղտոտման աղբյուր է ճան միջուկային զենքի փորձարկմանհրաձգարանները/պոլիգոնները/: Հանքային, հատկապես` ֆոսֆորականպարարտանյութերիստացման հաճար օգտագործվող որոշ հանքատեսակներհարուստ են "Ս ն 232ի ռադիոնուկլիդներով:Ռադիոնուկլիդներիկիսատրոհումը կատարվում է բավական,տնականժամանակահատվածում: կիՂ11/2- 30,17 տարի. 52,Ր ՛ՐԼ/2-28,5 տարի, '37Շ5-ի սատրոհումը` ՛11/2 63,98 օր նայլն: Ռադիոնուկլիդներըմշտապես տեղաշարժվում են բնության մեջ /միգրացիա/,բնականաբար ն արդյունաբերականարտադրությունում, որոնց ճեղքումից առաջացած ճառագայթներըներգործում են բույսերի ու կենդանիների, վրա: ինչպեսնան ամբողջ ագրոէկոհամակարգերի Միջուկային պայթեցումների ն ԱէԿ-ի վթարների հետնանքները տարբեր են: Միջուկայինպայթեցումներըկրում են հինգ բաղադրիչներ` -

կայինպայթեցմանդեպքում: Այս հանգամանքըբացատրվումէ նրանով, որ կարճ ժամանակ աշխատածռեակտորումդեռնս պահպանվումեն մեժ քանակի ճեղքվող նյութեր, ինչպես նան ուրանի, պլուտոնի, նեպտունի ն այլ նուկլիդներիբոլոր ռադիոակտիվիզոտոպները: նում

ռալուսային,ճառագայթում, աէրոդինամիկ հարված,ներթափանցող

համար առանձնապես վտանգ է ներկայացՄարդու առողջության Տ-ի ն 57Շտ-ի: եթե դրանք մեծ քանակությամբ անցնում են ն՛

մարդու, ն՛ կենդանիներիհյուսվածքներիմեջ, վրա է հասնում

մահը: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ ԱԷԿ-իվթարներիցռադիոակտիվ աղտոտված տարածքներում բարձր է մահացած, թուլակազմ ու արատավորնորածին երեխաներիթիվը: Միաժամանակպարզված է, որ ռադիոակտիվճառագայթման ենթարկված տարածքների բնակչության մոտ բացասական ներգործությունը բավական ակտիվ է արտահայտվումհաջորդ սերնդում: Մթնոլորտ արտանետված ռադիոնուկլիդները`նստելով բույսերի վերերկրյա մասերի վրա, առաջ են բերում արեալ աղտոտում: Ընդ որում, առավել սուր շրջանի տնողությունը արտանետումիցհետո մինչն մեկ տարի է: Առաջինսուր շրջանում առավել կարնորդեր են խաղում կարճ «կյանք» ունեցող ռադիոնուկլիդները,օրինակ 77-ը, որը արագ անցնում է կաթի մեջ, իսկ հետագայում`վահանագեղձն առաջ բերում ռադիացիոնվնասվածություն: Երկրորդ միջանկյալ շրջանում /արտանետումից 2-4 տարի հետո/ ճառագայթման չափը նվազում է, ն բույսերը ռադիոնուկլիդներով աղտոտվումեն հողից՝ սննդառությանպրոցեսում:Այս փուլում ագրարային ոլորտում ռադիոլոգիականիրավիճակըսկսվում է կայունանալ: 4-5 տարի անց, բուսաբուծական ն անասնաբուծականմթերքներիաղտոէ երկար ապրող ռադիոնուկլիդներով, ինչպիսիքեն՝ Տո,` ՇՏ: Այս շրջանը տնում է տասնյակտարիներ: կարող են բույսի մեջ անցնել, ինչպես նրանցվեՌադիոնուկլիդները րերկրյաօրգաններով/արեալ աղտոտում, այսինքն,երբ դրանքընկնում են բույսերի վրա ու պահվում ֆիտոզանգվածիկողմից/, այնպես էլ արմատներով` հողից յուրացնելով, այսինքն` բույսերի հանքային սննդառությանպրոցեսիօրինաչափություններով: Վողից ռադիոնուկլիդներիկուտակումը բույսերում, կախված է ռադիոնուկլիդներիու հողի ֆիզիկաքիմիականհատկություններից,բույսերի կենսաբանականառանձնահատկություններից, մշակաբույսերիաաճեցման տեխնոլոգիայից:Տեխնոգեն բույսերը ռադիոնուկլիդներից` են ռավել ինտենսիվ յուրացնում` Տօ անհամեմատ թույլ` ` ՕՏ: Հողից ծայրահեղթույլ են կուտակվում բույսերում, 237թս,ոդ ն Ս-ի ռադիոնուկլիդները/Ռ.Մ.Ալեքսախին,2000/: Բույսերի վերերկրյաֆիտոզանգվածիվրա կուտակվածռադիոնուկ|

'

Օրինակ""Տ--ի

դիացիա, ռադիացիոնաղտոտում ն էլեկտրամագնիսականալեկոծություն: ԱԷԿ-իվթարի ժամանակ տեղի է ունենում միայն ռադիացիոնաղ78

տոտում, ընդ որում, այն ավելի շատ տարածք է աղտոտում, քան միջու-

տումը կատարվում

լիդների կիսամաքրման/5095»-իչաւիով/ ժամանակահատվածըկ̀ախված ռադիոնուկլիդներիֆիզիկաքիմիականհատկություններից,աէրոզոլի մասնիկների չափից, բույսերի կենսաբանական առանձնահատկություններից,տատանվում է 7-17 Օրվասահմաններում: Մթնոլորտի ռադիոակտիվ փոշին մթնոլորտային տեղումներով նստում է հողի մակերեսինն աստիճանաբարկուտակվում:Ինչքան տարածաշրջանումմթնոլորտայինտեղումներիքանակը շատ է, այնքան քանակը: շատ է մթնոլորտից հող մտնող ռադիոնուկլիդների Ռ.Կ.Ռաֆայելյանի ն ուրիշների /1988/ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մթնոլորտային տեղումներիքանակի ավելացմանզուգընթաց, ավելանում է հող մտնող ռադիոստրոնցիումիքանակը, այտեղումներիգոտում, ռադիոակտիվաղտոտումն ավելի սինքն՝ առատ մեծ է: Կիսաանապատային գոտուց դեպիալպյանգոտին ""ՏԲի'5՛ՕՏԸստ է: ավելանում որում, ռադիոցեզիումը2-4 անգամ գերաի քանակը զանցում է ռադիոստրոնցիումին: ն 57ՇՏ-իլվացումը, ն դրանով" Խիտ ճմաշերտըարգելակում է Տի իսկ նախադրյալներստեղծում ավելի շատ ռադիոնուկլիդներիկուտակման համարալպյան մարգագետինների խոտաբույսերում: Նույն հեղինակի ուսումնասիրություններիցիմանում ենք նան, որ' գոտում, որտեղ տարեկանտեղումների միջին քակիսաանապատային նակը 250-300 մմ է, 0-28 սմ հողաշերտում ՑՏր-իքանակը հասնում է գոտում 11,1-19,9, իսկ '"՛ՕՏ-ը՝0,4-10,6 Բկ/կգ, լեռնատափաստանային մմ տեղումներ/այդ ցուցանիշը համապատասխանաբար 500-600 կազ-' գոտում /600մել է 6,5-45,0 ն 1,3-52,4 Բկ/կգ, լեռնամարգագետնային 700 մմ տեղումներ/`11,3-22,3 ն 0,4-12,9 Բկ/կգ,ալպյան գոտում /8001000 մմ տեղումներ/՝12,6-68,3 ն 2,8-112,5 Բկ/կգ: Պարզված է, որ Եերնանքաղաքում թափվող մթնոլորտային

ն

տեղումներում Տ--ը՝ կազմում է 0,82,

տասխանաբար1,26 ն 5,24

իսկ '՝7ՇՏ-ը՝2,01 Բկ/կգ: Սնանում համապաԲկ/լ, Դիլիջանում` 1,07 ն 1,22 Բկ/լ, իսկ Ա-

րագածումչի հայտնաբերվել: Տարբեր ճանապարհներովհողի մեջ անցնելով ռադիոակտիվփոշին ն այն աղտոտվելով այդ նյութերով, հողերի հետագա օգտագործման ընթացքումառաջանումեն շատ բարդ հիմնահարցեր:Մեծ վտանգ է ներկայացնում52Տո ն 37Շտ,որոնք բույս կենդանի համակարգով անցնում են օրգանիզմ,կուտակվում ոսկորներում:Վտանգավորեն նան ցիրկոն95-ը, նիոբին95-ը, ռադիում232-ը: փոշինմթնոլորտայինտեՄթնոլորտ արտանետվածռադիոակտիվ ն նստում է Ջրային ավազաաղտոտումայն: ջրի մակերեսին ղումներով նը կարող է աղտոտվել նան այդպիսի հողերի մակերեսայինու խորքային ջրերով: -

Ինչքան ջրամբարներումջուրը թույլ Է հանքայնացվածն ցածր է մակարդակը,այնքան հիդրոբիոտիկողմից ռադիոնուկլիդջրափոխման ներըինտենսիվեն կլանվում: Ջրային բիոտի ն հատակայիննստվածքներիկողմից ռադիոնուկլիդներիկլանմանպրոցեսըպայմանավորվածէ ոչ միայն դրանց բնույհաթով, այլն հիդրոբիոտիտեսակայինառանձնահատկություններով, տիպով,ջրում իզոտոպայինն ոչ իզոտոպային տակայիննստվածքների կրողներով,քԻ-ով, լուսավորությամբ,ջերմաստիճանովն այլ գործոններով /նիկանորովԱ.Մ., Խորուժայա Տ.Ա., 2001): Ջրային բիոտներում ն հատակային նստվածքներումկուտակված ռադիոնուկլեիդներըպոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում, ինչպես համար: այնպեսէլ ջրօգտագործողների ջրային էկոհամակարգի, Ըստ վերը նշված հեղինակների,ջրային բիոտի հյուսվածքներում, տարբեր ռադիոնուկլիդներ,տարբեր ուժգնությամբ են պահվում: Այս6, Ըօ, Գ, "Ըտ ավելի ուժեղ են կապվումբույսերի հետ, քան ՉՏ, ՇՏ իզոտոպները:Ըստ որում, կենդանիբույսերը ավելի լավ են պահում կլանված ռադիոնուկլիդները,մասնավորապես5`Բօ,քան` մահացածբույսերը: Սապրոպելներըն տիղմը, որոնք պարունակումեն մեծ քանակությամբ օրգանական նյութ, սովորաբար ավելի ինտենսիվ են կլանում ու քան մնացած հատակայիննստվածքները: պահումիզոտոպներ, Անտառայինտարածքներըռադիոակտիվնյութերով աղտոտվելիս, այն ավելի երկար է ւոնում, քանի որ անտառներիինքնամաքրումըտեղի է ունենում միայն պրոցեսով: Պարզվածէ, որնույնիսկ, `7ՇՏ իզոտոպովթույլ աղտոտվածգոտիռադիոակտիվությունըսնկերում, անտառային հաներում /1-5 ԽՃս/կմ"/ տապտուղներում,խոտաբույսերում,ծառի տերններումպահպանվումէ բավականերկարն գերազանցումէ սահմանվածնորմերը: ԱԷԿ-իցդուրս եկող տաք հոսքաջրերըպարունակումեն ռադիոակտիվ իզոտոպներ,որոնք արագ կլանվում են ջրայինբիոտի ն հատակային նստվածքներիկողմից: Նման կլանմանարդյունքում բնական է, ջրում ռադիոնուկլիդներիպարունակությունընվազում է Ա հաճախ չի գերազանցում սահմանված նորմերը:Այդ է պատճառը, որ ջրային ֆլորայում ն ֆաունայում դրանց խտությունըզգալի ցածր է, քան ջրում: կենդանիներովսնուցական Ռադիոնուկլիդներըգյուղատնտեսական շղթա են անցնում ռադիոակտիվնյութերով աղտոտված արոտներում՝ անասունների արածեցման,ինչպես նան՝ ռադիոնուկլեիդներպարունակող կերերովանասուններինկերակրելու դեպքում: Ռադիոնուկլիդները, անցնելով գյուղատնտեսականկենդանիներիօրգանիզմ, տեղաշարժվում են անասնաբուծականմթերքներիմեջ /կաթ, միս ն այլն/: Կենդանիների օրգանիզմ մտած ռադիոնուկլիդներընյութափոխա-

պես

ռադիոակտիվ ճեղքման

նակության պրոցեսիմեջ են մտնում, ներծծվումկամ տեղաշարժվում մեկ օրգանից, մեկ բջջից մյուսը, կուտակվումօրգանիզմում, հեռանում: ն այլն: Այդ պրոցեսների է կախված անասնապա-՝ ինտենսիվությունից հականմթերքներումռադիոնուկլիդների կուտակումը: Գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմում ռադիոնուկլիդների վերափոխումը /մետաբոլիզմ/շատ ռադիոնուկլիդների համարդառնում է անասպահական մթերքներիմեջ արգելապատ: Որոշ ռադիոնուկլեիդներ թկ ՊԸօ, «ՃՍ,16 "6, թույլ են ներծծվում կենդանիների աղեստամոքսայինտրակտը,որով ն սահմանափակվումէ դրանց անցումը սննդամթերքների մեջ, իսկ որոշ ռադիոնուկլիդներ,ընդհակառակը, հեշտ են ներծծվում ԲԷԼ 6Ը 862ը, 205.517 2765 ն այլն): Ըստ որում, աղեստամոքսայինտրակտներծծելու պրոցեսը կախվածէ, ինչպեսռադիոնուկլիդների ֆիզիկաքիմիական հատկուքյուններից ու դրանց միացությունների ձներից, այնպեսէլ կենդանիների հասակից /երիտասարդկենդանիներիմոտ ներծծումը արագ է, քան տարիքավորներիմուո/: Օրվա ընթացքում կերի հետ կենդանիների օրգանիզմ անցած 55Տրն ՇՏ ռադիոնուկլիդներիհամապատասխանաբար 0,1-0,2 06-ը ն 0,51,996-ըանցնում է կաթի,իսկ 0,04 ն 8,096-ը՝ մսի մեջ: Յոդը շատ արագ է անցնում կաթիմեջ` 122 /Ալեքսախին Ռ.Մ.,2000/: Բույսերը ճառագայթմանաղբյուրից դուրս ն բջիջներումկուտակված ռադիոնուկլիդներիցենթարկվումեն, ինչպես արտաքին,այնպես էլ ներքին ճառագայթման:Ըստ որում, ճառագայթումը կարող է լինել ուղղակի ն անուղղակի: Մեծ չափաբաժիններովիոնացված ճառագայթումը առաջ է բերում բույսերի արտադրական խիստ, նույնիսկ, լրիվ կորուստ, հսկայական քանակի բույսերի կամ ամբողջ բույսերի ոչնչացում: Երաշտիդեպքում՝ բույսերի վրա իոնացվածճառագայթման ազդեցությունըավելի ուժեղէ

անցնելու

արտահայտվում:

Շրջակա միջավայրիտարբերբաղադրամասերում կուտակվածռադիոնուկլիդների ճառագայթումը, ազդեցություն է թողնում կենդանիների վրա: Ճառագայթմանճերքին ազդեցությունըառաջ է գալիս կերի, ջրի հետ, օդից ն մաշկիցօրգանիզմ մուտք գործած ռադիոնուկլիդներով: Առավել վտանգ է ներկայացնումռադիոնուկլիդների ճեղքումից առաջացած ճառագայթներով ճառագայթումը,դրանք ունեն օրգանիզմ ներթափանցելումեծ ունակություն,իսկ ռ ն մասնիկներիառկայությունը մեծ վտանգչի ներկայացնում,քանի որ դրանքազդում են գլխավորապես` մաշկի վերինշերտերիվրա: Մարդը սնվում է բուսական ու կենդանական սննդամթերքներով, հետնապես, անհրաժեշտէ մշտականդիտարկումներ ռա/մոնիթորինգՐ դիոնուկլիդներովշրքջակամիջավայրի բաղադրամասերիաղտոտվա՝

ծության, հողային օրգանիզմներիտարրերիիոնացվածճառագայթման ռեակցիայիվերաբերյալ: Առանձնակինշանակություն ունեն մշտական դիտարկումներըբուսաբուծական ն անասնաբուծական մթերքներում ռադիոնուկլիդներիպարունակությանվերաբերյալ: Մոնիթորինգինպատակնէ՝ ճիշտ գնահատել միջավայրի էկոլոգիական վիճակը ն ժամանակինձեռնարկելպաշտպանականմիջոցառում-

ներ:

Սննդամթերքներումռադիոնուկլիդների խտությունը չափվում է

Բկ/կգ:

Ռադիոնուկլիդներիբարձր պարունակությունունեցող տարածքներում միջոցառումներիհամակարգըպետք Է ուղղված լինի՝ ա/ ագրոէկոհաճակարգերումաճեցվող մշակաբույսերից ստանալ գյուղատնտեսականարտադրանք,որը կհամապատասխանի ռադիոլոգիականստանդարտին, բ/ հնարավորին`նվազեցնել գյուղատնտեսականարտադրության բնագավառում,աշխատող մարդկանցարտաքինճառագայթումը: Ռադիոակտիվնյութերով աղտոտված տարածքներումկիրառումեն համալիր պաշտպանական միջոցառումներ,որպեսզի ստանան ռադիոլոգիական ստանդարտին համապատասխանողգյուղատնտեսական մթերքներ ն նվազագույնի հասցնեն ռադիոնուկլիդներ պարունակող սննդամքերքներովսնվող ազգաբնակչությանճառագայթումը:Այլ կերպ ասած՝ միջոցառումներըպեւոք է ուղղված լինեն ներքինճառագայթման նվազեցմանը,որն առաջանում է աղտոտվածսննդամթերքներովսնվելիս: կիրառումեն, Ռադիոակտիվնյութերովաղտոտվածտարածքներում ինչպես սովորական,այնպես էլ հատուկ պաշտպանականմիջոցառումներ: Բոլոր դեպքերում, ճպատակէ դրվում սննդամթերքներումբարձրացնել բուսաբուծական ու անասնաբուծական մթերքների որակը, նվազեցնել ռադիոնուկլիդներիպարունակությունըսննդամթերքներում: Ռադիոնուկլիդներովաղտոտված տարածքներումպաշտպանական կարնոր միջոցառում է հողի մշակությունը: Հողի մշակությանմիջոցով մթնոլորտիարտանետումներիցհողի մակերեսին/սովորաբար0-2 սմ, որոշ դեպքերում 0-5 սմ շերտում/ կուտակված ռադիոնուկլիդները,համաչաւի խառնվում են հողում, Կ նվազեցնում դրանց անցումը բույսի մեջ: Բացի այդ, հողի մշակության ընթացքում ռադիոնուկլիդները, ընկնելով ավելի խորը շերտեր, նպաստում են արտաքին ճառագայթման ինտենսիվությանթուլացմանը: Եթե հողի մակերեսայինշերտերըաղտոտվումեն ռադիոնուկլիդներով, ապա կարնոր միջոցառում է հողի հիմնաշրջումը/պլանտաժ/,որի դեպքում ռադիոնուկլեիդներ պարունակող շերտը տեղափոխվում է մինչն 40-50 սմ խորությանվրա, այսինքն` շատ դաշտային մշակաբույ83

սերի արմատայինզանգվածի տարածման սահմաններիցավելի խոր: Հայտնի է, որ շատ մշակաբույսերի արմատայինզանգվածը հիմնականում տարածվում է 0-30 սմ խորությանվրա: Ուստի հիմնաշրջմամբկարելի է զգալի նվազեցնել արմատայինսնուցման ճիջոցով ռադիոնուկբույսի մեջ: Պարզված է, որ նման միջոցառումովկալիդների անցումը "Տր ն ՇՏ պարունակությունըմթերքներումնվազեցնել 1,2-1,6

փին

Կարնոր միջոցառում է հողի հարստացումըԸւ ն Բ պարունակող հանքային պարարտանյութերովու բնական պա"Տո ն 57Շտքանակը սննդամրարտացումը:Այդպիսի միջոցառումով թերքներում,կարելիէ նվազացնել 1,5-3,5 անգամ: Ռադիոակտիվնյութերով աղտոտված հողերում, պահանջվում է կատարել քիմիական մելիորացում, որպեսզի այդ նյութերը չանցնեն խորքային ջրեր: Դրա համար անհրաժեշտ է` ռադիոակտիվնյութերը կապել հողի կոլոիդ միացություններիհետ ն իջեցնել արմատայինհամակարգի տարածմանհիմնականգոտուց ցած, մինչն դրանք բնական ճանապարհով կտրոհվեն: Կալցիումը̀ Տո-ի կրող հողը մշակելով է: Ստրոնցիումովվարակված ն այլն, ստրոնցիումը կապվում է կարբոՇՃ/ՎՇՕ3)-ով, Շո/ԷԼ28ԲՕ4/2-ով նատներիու ֆոսֆատներիհետ ն կայունանում: Կալցիումի հետ կապված ստրոնցիումը լուծելու ն հողի ստորին շերտերը տեղափոխելուհամար, հող են մտցնում ամոնիումիֆոսֆատ, ավելի լավ են լուծվում ամոնիումիաղե-

հանքատեսակներով

աինոյ միացությունները առկայությամբ:

Ցեզիումը կայունանում է այն հողերում, որոնցում կա շատ օրգանական նյութեր, հատկապեստորֆ: Ռադիոակտիվնյութերով աղտոտված հողերի վնասազերծմանմեկ ուղին էլ այն է, որ այդ հողերում մշակում են այնպիսի բույսեր /ցորեն, լյուպին ն այլն/, որոնքյուրացնում են ռադիոնուկլիդներըն հողից դուրս հանում: Այս դեպքում բույսերը դառնում են վտանգավորն պահանջվում է դրանք թաղել` որպես ռադիոակտիվթափոն: Այս եղանակը լավ է, սակայն ֆիտոապակտիվացումըերկար է տնում ն պահանջվում են նյութական մեծ ներդրումներ: Կան մշակաբույսեր, որոնք ռադիոնուկլիդներչեն յուրացնում: Օրինակ` աշորան ստրոնցիում քիչ է կլանում ն թույլ վարակված տարածություններում այն կարելի է մշակել` որպես կերային մշակաբույս: Ռադիոնուկլիդներով վարակված հողերում նպատակահարմարէ աճեցնել են ենթարկվում:

մար, պետք է բուսապատելվայրի բազմամյա հացազգի խոտաբույսե-

Հա

ր ով

ն

վերածել

որոնք

չեն գյուղատնտեսականբույսերի մշակության հապիտանի

հանդակների: դրանք կերային

բույսեր աճեցնելու դեպքում, ռադիոնուկլիդների պարունակության նվազման գործակիցը կարելի է հասցնել 5-ի, իսկ հացահատիկային մշակաբույսերի փոխարեն շաքարի ճակնդեղ ն յուղատու մշակաբույսեր աճեցնելու դեպքում` մինչն 10-ի: Բուսաբուծությանանցումը անասվերը նշված ցուցանիշը

ՍԱ

ԱԱ 20098 01001 եթաախին ասենք կաթի վե-

ԿԱ

Ա Ակտեր

կարնոր է սննդամթերքներիվերամշակումը, րամշակումըյուղ ստանալու համար, կարտոֆիլի վերամշակումը օսլայի համար ն այլն: Վերամշակմանճիշտ տեխնոլոգիայի կիրառումը քանակը հնարավորություն է տալիս վերը նշված ռադիոնուկլիդների 10-20 անգամ: նվազեցնել մինչն խտությունը` կաթի ն ճսի Անասնաբուծականմթերքներում :57ՇՏ-ի է անհրաժեշտ կերաբաժնինխառնել Ֆֆեմեջ նվազեցնելու նպատակով անցումը կաթի մեջ կրճատելու նպատակով` րոցիանիդներ,իսկ 5«Տ--ի կալցիումի պատրաստուկներ: Մեր օրերում, ատոմային էլեկտրակայաններիվթարների հետնանքով հնարավորէ հողերի տեղային ռադիոակտիվաղտոտում: Հետնապես, անհրաժեշտ է իրականացնելմի շարք կանխարգելիչմիջոցառումհետնանքնեներ՝ կանխել հողերի աղտոտումը ն վերացնել անցանկալի րը: նախ` չպետք է թույլ տալ շրջակա միջավայրի տեխնոգեն աղտոտում, անհրաժեշտ է ունենալ հատուկ ծառայություն, որը ամենօրյա այդ թվում, ն հողերի աղտոտումա Շատ

-

"

ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՆՈՐ ՎՈՂԱՅԻՆ

ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Հողային նոր հարաբերություններումլուրջ հիմնախնդիրներեն առաջացելհողերի պահպանման,արդյունավետօգտագործմանն դրանց բարձրացմանհարցում: արտադրողականության Շատ սկզբունքներ, որոնք տասնյակ տարիների ընթացքում մշակօրոք, հնավել են կոլտնտեսություններիու խորհրդտնտեսությունների ու րավոր չէ կիրառել հողի սեփականաշնորհման մասնատվածհողօգտագործմանպայմաններում: Հողի սեփականաշնորհմանհետնանքով, Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորվել են ավելի քան 360 հազար գյուղացիական ն 880 գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ:

տեխնիզազան մշազաբույսեր, որոք մերանշակման րաԱյն ավանը" վայրի հաոոզգի Աոտարոոերի լոարածություննեւ րը,

ԱԱո կարոների հացահատիկայինմշակափոխարեն

աակ

է վարելահողերի69,226-ը, այգիների 83,696-ը ն խոտհարքների շուրջ 4406-ը: Յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսությանը միջին հաշվով բաժին է ընկնում 1,2 հեկտար հողատարածություն,որից` 0,9 հեկտար վարելահող ն 0,3 հեկտար բազմամյա տնկարկ ու խոտհարք տարբեր հարաբերակցություններով: Գյուղացիականտնտեսությունների հողաբաժիններըմասնատվածեն մի քանի կտորների: Մասնատվածհողօգտագործմանպայմաններում,բարձր մակարդակով երկրագործության վարման, մասնավորապես,արդյունավետ ագրոմելիորատիվմիջոցառումներիրականացնելուհարցում, առաջացել են լուրջ դժվարություններ:Այդ բոլորը մեծ չափով արգելակում են լիարժեք բացահայտել հողերի արտադրականկարողությունները, կանխել դրանց հետագադեգրադացիանն վերջապես`ճիշտ գնահատելհողօգտագործողներիարտադրականգործունեությունը: Դասագրքիուղղվածությունը հնարավորչի դարձնում բազմակողմանի վերլուծելու այս հիմնախնդիրը,այդ հարցերի մասին կարելի է ծանոթանալ է.կայրապետյանի «Հողագիտություն» դասագրքից /Երնան, 2000/: Նպատակահարմար ենք համարում կանգ առնել միայն մի քանի հանգուցայինհարցերիվրա: Գյուղացիականտնտեսություններիփոքր հողակտորների/միջին հաշվով 0,9-0,12 հեկտար/առկայության,նյութատեխնիկական անհրաժեշտ բազայի ու ֆինանսականմիջոցներիբացակայությանպայմաններում ոչ միայն դժվարացել,այլն գործնականում անհնարէ դարձել մեծ մասշտաբի ու կապիտալ միջոցների ներդրում պահանջող հակաէրոու բարդ հիդրոտեխնիկազիոն, մասնավորապես, անտառմելիորատիվ կան միջոցառումներիիրականացմանհամար: Սակայն սա հարցի մի կողմն է: Վակաէրոգիոն աշխատանքները կարող են արդյունավետլինել, եթե էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումներըկատարվեն համալիր, ամբողջ ջրհավաք ավազանի նբոլոր հողատեսքերի ընդգրկումով: Ներկա դրությամբ, նույնիսկ, ամենափոքր ջրհավաք ավազանի սահմաններումունենք մի քանի տասնյակհողօգտագործողներ, սեփականաշնորհվածն չսեփականաշնորհված, ինչպես ճան պահուստային .

հողեր:

Մեծ մասշտաբիու կապիտալ միջոցներ պահանջող հակաէրոզիոն միջոցառումները,որպես կանոն, իրականացվումեն նախօրոք կազմված ու համապատասխանատյաններում հաստատվածնախագծերի հիման վրա: Եթենույնիսկ, նախագծերէլ կազմվեն,ապա դրանք հնարավոր չէիրականացնել,քանի որ ոչ մի հողօգտագործողերբեք չի համաձայնիիր փոքր հողակտորիմի մասը հատկացնել անտառտնկարկներին, կամ իր տարածքում կառուցել որնէ հիդրոտեխնիկական կառույց: Բնական է,

անհրաժեշտություն է առաջանում պահուստային հողերի հաշվին հողօգտագործողներինփոխհատուցելկորցրածհողատարածքը: Իսկ այս հարցերի վերաբերյալ չկա համապատասխանօրենսդրական դաշտ ու իրականացմանմեխանիզմներ: Վողի սեփականաշնորհման ժամանակ,լանջերիերկարությամբ նեղ շերտերով հողաբաժինների բաշխումը, կազմակերպականու աշխատանքների մեքենայացմանտեսակետիցլրջորեն արգելակում է հակաէրոզիոն,նույնիսկ, պարզ միջոցառումների կիրառումը: Նման պայմաններում, հողօգտագործողներիվրա պետական վերահսկողության շրջանակներում, ցանկացածպարտադրանքիրավիճակըչի կարող փոխել: Հողերի պահպանության ն դրանց արտադրողականկարողությունների լիարժեք օգտագործման,ինչպես նան հողօգտագործողներիվրա հարկ եղած վերահսկողություն սահմանելու նպատակով անհրաժեշտություն է առաջացել, որպեսզի փոքր գյուղացիական տնտեսությունները միավորվենն ստեղծեն օրինակելիֆերմերային տնտեսություններ: Հողերի արդյուսավետ օգտագործման ու շրջակա բնական միջավայրի բարելավման գործում կարնորհիմնախնդիրէ Արարատյանհարթավայրի աղուտ-ալկալիհողերի մելիորացումնու իրացումը: Աղուտալկալի հողերիմելիորացմանհամարպահանջվումէ մեծ կապիտալմիջոցների ներդրում: Իսկ այդպիսի միջոցներ փոքր գյուղացիական տնտեսություններըչունեն: Սակավահող Հայաստանի Հանրապետությունում, Արարատյան հարթավայրի աղուտ-ալկալի հողերը անորոշ ժամանակով թողնել առանց բարելավելու, բացարձակապեսչի բխում ո՛չ տնտեսական , ո՛չ արդյունավետբնօգտագործմանն ոչ էլ շրջակա բնականմիջավայրի բարելավմանամենակենսունակշահերից: Արարատյան հարթավայրիաղուտ-ալկալի հողերի մելիորացիանն իրացումը, ունի ժողովրդատնտեսական կարնոր նշանակություն: է, Հետնապես, հողային նոր հարաբերություններում նպատակահարմար որ այդ հողերի իրացումըկատարվիպետականմիջոցների հաշվին ն ապա հանձնվեն գյուղականխորհուրդներին`որպես պահուստայինֆոնդի հողեր: Ընդ որում, մելիորացված տարածություններում հողերի միաէ, որ տարր մելիորատիվվիճակ ստեղծելու համար,նպատակահարմար դրանք ժամանակավորչսեփականաշնորհվեն,այլ մեժ զանգվածներով տրվեն վարձակալմանհիմունքներովմշակելու համար: Նույնը վերաբերում է քարքարուտհողերի մելիորացմանը: ՀայաստանիՎանրապետությունում հնարավորէ իրացնել շուրջ 100 հազ. հեկտար հողատարածություն,որից ավելի քան 65 հազ. հեկտարը՝ վարելահողերի ն բազմամյա տնկարկներիտակ: Վողերի պահպանման ու արդյունավետ օգտագործման հարցում,

պաշտպաառանձնակինշանակություն ունի ագրոէկոհամակարգերում ստեղծումը: նական անտառտնկարկների ու շատ առաջավոր Երկարատնգիտական հետազոտություններն են այն մասին, որ պաշւտտպանական երկրների հարուստ փորձը վկայում անտառտնկարկների հիմնադրումըհամարվումէ հողերի պահպանության, դրանց արտադրողականության բարձրացման,կենսաբազմազանությանավելացմանն շրջակաբնականմիջավայրիբարելավմանհզոր ու անփոխարինելի միջոց: Մեժ է անտառտնկարկների ստեղծմանբնապահպանական նշանա-

կությունը:

/Կամենսկայաստեպ/կատարվածուսումնասիրություններից պարզվել է, որ մինչն, պաշտպանականանտառտնկարկների ու անտառաշերտերի ստեղծումը,տարածաշրջանումկային 12 տեսակ տեսակ կենդանիներ, թռչուններ, որոնցից 17 տեսակը`բուն դնողներ: Անտառտնկարկներ հիմնադրելուց ու ջրամբարներկառուցելուց հետո, դրանց քանակը արդեն դարձել է 30 տեսակ կենդանիներ,178 տեսակ թռչուններ,որոնցից103 տեսակը`բուն դնողներ:Ավելացել է նան հողային ֆաունան: ու մասնատվածհողօգտաՆոր հողային հարաբերություններում մեծ մասշտաբի ագրոանտառմելիորատիվ գործման պայմաններում, աշխատանքներիիրականագմանհարցում, նույնպես, լուրջ հիմնախնդիր է առաջացել, որը կապված է անհրաժեշտ նյութատեխնիկական բազայի ն ֆինանսականմիջոցներիբացակայության,ինչպես նան կազմակերպչականդժվարություններիհետ: Դրա հետ մեկտեղ, Վանրապետությունումչեն մշակված համապատասխանօրենսդրականակտերու դրանց իրականացման մեխանիզմՌուսաստանում

ները:

Հողի սեփականաշնորհմանպայմաններումպահանջվում է ագրոանտառմելիորատիվաշխատանքներիիրականացմանհարցում ցուգաբերել նոր մուռեցում: Ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքները նպատակահարմարէ իրականացնելերկու փուլով /էտապով/:Ընդ որում, առաջին էտապում, որպեսզի հողօգտագործողների շահերը չշոշափվեն, անհրաժեշտ է պաշտպանականանտառտնկարկներնու անտառաշերտերըստեղծել ճանապարհներիու ոռոգմանցանցի երկայնքով, ինչպես նան դաշտերիսահմանաեզրերով: Երկրորդէտապում ագրոանտառմելիորատիվ աշխատանքներինախագծումն ու իրականացումը նպատակահարմարէ կատարել փոքր գյուղացիականտնտեսություններըմիավորվելուց ու օրինակելիֆերմերայինտնտեսություններստեղծվելուց հետո: Ընդ որում, այս աշխատանքներընույնպես,պետք է կատարվենպետական հովանավորչությամբ:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՈՂԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

Հողը համարվում է հասարակության զարգացմանառաջնային բնականռեսուրս: Խիտ բնակեցվածն բարձրքաղաքանշանակության կենտրոնացված /ուրբանիզացված/տարածաշրջաններումառավել սուր է զգացվում հողայինպաշարների,հատկապես գյուղատնտեսական նշանակությանհողերի պակասը: օգտագործումը հողատեսքերի Աճող չափերովգյուղատնտեսական առաջ է բերել հողօգտագործման նպատակներով, ոչ երկրագործական

կարգավորման Հողօգտագործման անհրաժեշտություն: կարգավորման ն գնահատումը է կադաստրային հողերի համարվում կարնոր միջոց պահպանումովդրանցարդպահանջների հարկադրումը,էկոլոգիական

յունավետօգտագործումը: Արդյունավետօգտագործումըներառումէ ոչ միայն բոլոր հողատեսքերի բարելավումնու պահպանումը,այլն տնտեսականպայմանների ն էկոլոգիականպահանջներիհաշվառումովհողերի Օգտագործման դրանց բերրիությանպահպանումն բարձրացումը, արդյունավետության ու բարձրացումը: գնահատումըկոչված է պաՀողերի ժամանակակիցկադաստրային տասխանտալու այն հարցին,թե որքանո՞վէ ձեռնտու կատարելկապիտալ ներդրումներ,ինչպիսի՞ննէ՝ ռենտայի չափը, հողի գինը, վարձավարկալման վարձաչափը,ի՞նչ մակարդակիվրա է երկրագործության ման համակարգը: գնահատմանխնդիրը կայանում է նրանում, Հողի կադաստրային ու մեխանիզմ`ամենուրեք ապահովելու ստեղծվիպայմաններ որպեսզի հողային պաշարների պահպանումնու արդյունավետօգտագործումը, օրենքի հափոխկապվածության քանի որ բնությանբաղադրամասերի է հարստությունբնության մաձայն՝ ճիշտ հողօգտագործումիցկախված ու բազմապատկումը: ների վերարտադրությունն հոՀողային կադաստրի/հավաստիտեղեկություններհողի մասին, ու հաշվառել հողաէ ուսումնասիրել խնդիրն գլխավոր ղագնահատում/ յին պաշարները,ճիշտ ու լիարժեք բնութագրել հողի որակը, արտադրոու ղականությանհամեմատականմակարդակը,տնտեսականվիճակն օգտագործմանպայմանները:Այն հիմք է ծառայում հողերի արդյունաարտադրութվետ օգտագործման,պահպանման,գյուղատնտեսական յան պլանավորմանու ճիշտ տեղաբաշխման,մասնագիտագման,ինչու քիմիացմանհետ կապված շատ պես նան հողերի մելիորացիայի հարցերի լուծման համար: Կադաստրայիննյութերը հնարավորություն մթերքներիարեն տալիս արդյունավետբաշխել գյուղատնտեսական համակողմանի միջոցները, կապիտալ ներդրվող տադրության համար

վերլուծել հողերիիրավականպահպանման հարցերը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական ու տնտեսական գնահատումը/հողային կադաստր/մշակվում է պետությանբարձրագույն մարմինների ն կառավարությանօրենսդրականակտերի հիման վրա: Այն իրենից ներկայացնումէ հողային տարածքի,նրա վիճակի ն օգտագործմանբացարձակ ն հարաբերականարդյունավետությանմասին փաստաթղթերովն քարտեզագրական նյութերով ձնավորված տեղեկություններիհամակարգ: Այն նան հողերի օգտագործմանփոփոխություններինկարագրման ն հաշվառման, ինչպես նան գյուղատնտեսության մեջ հարկավորման, հողերիվարձակալման,առք ու վաճառքի,տնտեսականու իրավական կարգավիճակներիկառավարման,արդյունավետօգտագործման պայմաններիապահովմաննուղղված պետության գործողություններիհամակարգէ: Ղողայինկադաստրնունի վաղեմիպատմություն, անցել է զարգացման շատ փուլեր ն հասարակականկյանքի ու սոցիալ-տնտեսական պայմաններիփոփոխմանհետ ենթարկվելէ լուրջ փոփոխությունների: Հայաստանում հողային կադաստր կազմելու աշխատանքներով սկսել են զբաղվել 1974 թվականից` «Հայպետհողշիննախագիծ»ինստիտուտում: Մինչ այդ, Հայաստանիգյուղատնտեսությաննախարարության հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտահետազոտականինստիտուտը զբաղվել էր հողային կադաստրիհետ կապվածորոշ տեսական հարցերի ուսումնասիրությամբ: Հողային կադաստրի վարման անհրաժեշտությունըՎայաստանի Վանրապետությունումխիստ մեծացել է՝ հողի սեփականաշնորհումից հետո ստեղծվածհողայիննոր հարաբերություններիպայմաններում: Հողային կադաստրիհիմնականբաղկացուցիչմասերն են` ա/ հողերի բոնիտումըն բ/ հողերի տնտեսականգնահատումը: Հողերի բոնիտումը Բոնիտում բառը ծագել է լատիներեն/Եօոէոտ/ բառից, որը նշանակում է բարորակություն/հողերի որակի համեմատական գնահատումն է ըստ դրանց արտադրողականության,բերրիության/, այլ կերպ ասած` այն հողերի մասնագիտացվածծագումնաարտադրականկարգաբանումնէ: Բոնիտմանժամանակհողերի բերրիության մակարդակըգնահատվումէ բալերով: Բոնիտումըարտահայտումէ հողի որակական ցուցանիշները, նրա բարորակությունը ն արտադրողականությանաստիճանը: Բոնիտումըկամ հողի որակի համեմատական գնահատումը կատարվումեն նրա այն ցուցանիշների հիման վրա, որոնք ուղիղ համահարաբերակցության մեջ են գտնվում հիմնական հետ: Բոնիտման բերքատվության գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ժամանակորոշվում է յուրաքանչյուր առանձինհողակտորի ու հողահանդակի, ինչպես նան յուրաքանչյուր համայնքի, տարածաշրջանի,

կամ երկրամասիամբողջ տարածքիհողերի մարզի, հանրապետության Նման հաշվաու արտադրողականությունը: պոտենցիալ փաստացի բոլոր տեսակի հոռումն օգնում է մշակելու կոնկրետմիջոցառումներ ղատեսքերի`վարելահողերի,խոտհարքների,արոտների,անտառների, բարձրացնելուհաբազմամյատնկարկներիարտադրողականությունը գյուղատնմասնագիտացման, է մար: Այն հիմք դառնում համայնքների մ ելիորացմազուգակցման, ճիշտ ճյուղերի տեսությանարտադրության նը հատկացվողկապիտալներդրումներիճիշտ պլանավորմանը նայլն: հնարավոմիաժամանակ բոնիտումը հողերի նշվածից, Բացի վերը րություն է տալիս խմբավորելու ն համեմատելու որոշակի տարածքի հողերն ըստ արմարզ, հանրապետություն/ /համայնք,տարածաշրջան, մթերքների երնան հանելու գյուղատնտեսական տադրողականության, հողերը ապված ավելացմանլրացուցիչ ռեզերվները՝կ̀ արտադրության հետ: խնդրի առավել արդյունավետօգտագործելու է տալիս պարզելու, թե այս կամ այն Բոնիտունըհնարավորություն համար ո՞ր հողն է պիտաաճեցնելու մշակաբույսն գյուղատնտեսական ու մելիորատիվ ի՞նչ միջոցներեն պահանջվում նի, ագրոտեխնիկական

կիրառել:

Հողերի որակականգնահատումընպաստումէ լավագույնս իրականացնելու էրոզիայից, ճահճացումից, աղակալումից,թփուտապատուն մից պաշտպանելու,դրանց բերրիությունըպահպանելու բարձրացնենան բնագավառի գյուղատնտեսության լու միջոցառումները,ինչպես սկզբունխթանելու նյութականշահագրգռվածությունը աշխատողների

քը:

հետ մեկտեղ,օգնում Հողերի բոնիտումըտնտեսականգնահատման մթերումները, մթերքների գյուղատնտեսական ճիշտ պահպանելու սահմանելու դրանց գնման գները ըստ առանձին հողակադաստրային

է

.

մասշտաբով: շրջանների,մարզերիու հանրապետության մեծ Հողային կադաստրը/բոնիտումըն տնտեսականգնահատումը/ տնտեն կ ոլեկտիվ նշանակությունունի գյուղացիական գյուղացիական սություններիտնտեսականգործունեությունըճիշտ վերլուծելու համար, միջոցակիրառվողագրոմելիորատիվ այն կապելովհողի բերրիության, հետ: Ա պայմաննների ռումների տնտեսական Հողերի տնտեսականգնահատումը Տնտեսական գնահատումը հիմնականարհողերի գնահատումնէ՝ որպես գյուղատնտեսության է` ունակութարտադրողական ճրա գնահատվում հողը տադրամիջոցի, է բուսաբուծական արտահայտվում կողմից ո րը մի մակարդակով, յան արտադրանքիծավալով, իսկ մյուս կողմից՝ արտադրությանտնտեսաեկամտի ծավալով, կան արդյունավետությանմակարդակով` զուտ ծախսումներիհատուցմանաստիճանով ն այլն: Հողերի տնտեսական գնահատմանելակետային տեղեկատվութ91

յունների հիմքում դրվում են հողագնահատման միավորի ներսում ընտրված տիպիկ համայնքների`գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության,մթերքներիարտադրության ն իրացման համար կածախսումներիուղղակի հաշվառման միջոցով ստացված

յին արտոնություններ է տալիս ն տնտեսականնպաստավորպայմաններ ստեղծելով, բարձրացնում է հողօգտագործման սոցիալական, տնտեսական ն էկոլոգիականարդյունավետությունը:

տարվող Տնտեսական

տվյալները:

գնահատման ժամանակմի կողմից՝ գնահատվումէ հողի արտադրական կարողությունը, մյուս կողմից` արտադրության տնտեսականարդյունավետությունը: Հողերի բոնիտումըն տնտեսականգնահատումըմի միասնականու իրար հաջորդողհողագնահատմանպրոցես է: Այն օգնում է ճիշտ վերու լուծել ու գնահատելմիննույն բնակլիմայական հողային պայմաններ ունեցող տնտեսությունների արտադրականգործունեությունը, պարզել, թե գիտականորենորքան հիմնավորվածեն կիրառվում ագրոտեխնիկականու մելիորատիվմիջոցառումները,ն ինչ մակարդակովեն օգտագործվում հողային պաշարները: Դեռ ավելին, հողերի բոնիտումն ու տնտեսականգնահատումը հնարավորությունեն տալիս ճիշտ վերլուծել միանգամայնտարբեր կենսակլիմայականպոտենցիալու տարբեր ու հողային պայմաններունեցող տնտեսությունների նույնիսկ, տարածաշրջաններիարտադրականգործունեությունը,հողօգտագործման վին այլ տնտեսականարտադրականհարցեր: ճակը Գյուղատնտեսության արտադրության ինտենսիվացման,արտադրական ու նյութականռեսուրսներիկենտրոնացման գործում կարնոր նշանակություն ունեն հողային կադաստրիտարրերի` բոնիտման ու տնտեսականգնահատման ճիշտ օգտագործումը գյուղատնտեսական արտադրությանմեջ: Այս հարցերում պետք է լայնորեն օգտվել «Հողաշինարար» ՊՓԲԸ, /նախկին«Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտի/ կողմից կազմված Հայաստանիհողերի կադաստրայինգնահատման

ՀՈՂԵՐԻ

նյութերից:

ու Պետությանգլխավոր դերը նրա կազմակերպչական կարգավոգործունեություննէ, հողային պաշարներիօգտագործմանհարցում պարտավորեցնելհողօգտագործողներին` կատարելու սոցիալական ն էկոլոգատնտեսական պահանջները: Պետությունը,օրենսդրական հիմունքներովկարգավորելովհողատիրությունը ն հողօգտագործումը, ձգտում է տարբեր միջոցների օգնությամբ, նյութական ու բարոյական խթանումով հողօգտագործման բարդ համակարգումստեղծել ներքին շահագրգռվածությունպ̀ահպաէկոլոգատնտեսական պահանջները: նելու Եվրոպականզարգացած շատ երկրներում, ԱՄՆ-ում կուտակվածէ բավականինհարուստ փորձ` հողային կադաստրիվարման հիմնախնդիրների վերաբերյալ:Էկոլոգիականե տնտեսականհատուկ ծրագրերով հողօգտագործողներին ֆինանսականօժանդակությունն հարկա-

րող

լ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հողը համարվում է համաժողովրդականհարստությունն նրա պահպանությունը պետականկարնորագույննշանակություն ունեցող խնդիր է: ՂայաստանիՀանրապետությունում հողն Օգտագործվումն պահպանէ՝ վում որպես ժողովրդիկենսագործունեությանպայման: Հայաստանի Հանրապետությանհողային օրենսգրքով /2001թ./ սահմանված է հողային հարաբերություններիպետական կարգավորձնեման, հողի տնտեսվարմանտարբեր կազմակերպական-իրավական րի զարգացման իրավականհիմքերը: Ելնելով հողի կարնոր բնապահպանական, տնտեսականու սոցիալականնշանակությունից,օրենսգրքով սահմանվում է նան հողերի բերրիության, հողօգտագործմանարդյունավետության բարձրացման, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար բարենպաստ շրջակա միջավայրի պահպանման ն բարելավման, հողի նկատմամբ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը: Դեռնս Խորհրդային Միության օրոք, ՀայաստանիՀանրապետությունում ընդունվել էր «կայկական ԽՍՂ բնության պահպանությանօրենքը», որը հիմք է ծառայել բնության բոլոր բաղադրամասերիհ̀ողի, ջրի, բուսական ու կենդանականաշխարհի, ընդերքի ն այլ բնական պաշարների պահպանությանն արդյունավետօգտագործմանհամար: 1967թ. մարտի 20-ին, ԽՄԿԿ Կենտկոմի ն ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշման հիման վրա` Հայաստանի Կոմկուսի ն Մինիստրների խորհրդի կողմից ընդունվում է «Հողերի էրոզիայի դեմ պայքարելու անհետաճգելի միջոցառումներիմասին» որոշումը, որով առաջարկվումէր համալիր միջոցառումներմշակել առանձինջրհավաք ավազաններին տնտեսություններիհամար: 1970թ. դեկտեմբերին ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդը հատտատեց հանրապետությանհողային օրենսդրությունը, որտեղ նշվում է, որ հողօգտագործողներըպետք է արդյունավետ միջոցառումներձեռնարկեն մշակության համար պիտանի հողերի արդյունավետ օգտագործման, բերրիության բարձրացման ու պահպանման համար, իրականացնեն անտառմելիորատիվն այլ միջոցառումներ հողատարմանհետնանքները նվազագույնի հասցնելու, թույլ չտալ հողերի ճահճացում, աղակալում, թունավորնյութերով աղտոտում/«քիմիականէրոզիա»)ն այլն: Գյուղատնտեսականարտադրությանգիտականկազմակերպմանն

հողային հարաբերություններիհարցերի կարգավորմանճպատակովորոշվեց ստեղծել հողայինկադաստր: 2001թ. ԳայաստանիՀանրապետության կառավարությունըհաստատել է ՀՀ հողային օրենսգրքը:Օրենսգրքի9-րդ հոդվածը վերաբերումէ գյուղատնտեսականնշանակությանհողերին, որտեղ ասված է. «Գյուղատնտեսականհողատեսքերը ենթակա են հատուկ պահպանության: Այդ հողերի փոխադրումը ոչ գյուղատնտեսականնշանակությանհողերի` թույլատրվում է բացառիկդեպքերում սահմանվածկարգով` կառավարությանորոշմամբ»: Գյուղատնտեսականբարձրարժեքհողատեսքերիփոխադրումնավելի ցածրարժեքհողատեսքերի`իրականացվումէ համայնքիղեկավարի թույլտվությամբ, կառավարությանսահմանած կարգով: Օրենսգրքի8-րդ հոդվածովարգելվում է օգտագործելայն հողամասերը, որոնք հանգեցնում են հողի որակի ն բերրիությանանկմանը կամ շրջակաբնականմիջավայրիվատթարացմանը: Օրենսգրքի 36-րդ հոդվածում հստակ նշվում է հողերի պահպանության խնդիրները,որոնք պարտադիրպետք է լինեն բոլոր հողօգտագործողների համար: Այնտեղ ասված է, որ հողերի պահպանության պահխնդիրը,դրանց բերրիությանու այլ օգտակարհատկությունների պանումն է, բարելավումըն արդյունավետօգտագործումը, խախտված հողերի վերակուլտիվացումըն տնտեսականշրջանառությանմեջ Սերառումը, ջրային ու հողմայինհողատարումից,ողողումներից,ճահճան կենցումից, կրկնակիաղակալումից, կարծրացումից,արտադրական ն ցաղային թափոններով,քիմիական ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտումից, սողանքներից,անապատացումից,հողի վիճակըվատթարացնող այլ ազդեցություններիցպահպանումըն մի շարք այլ միջոցառումներ: Այդ նույն հոդվածովթույլատրվում է հողերի վատթարացումըկանխարգելելու, դրանց բերրիությունը վերականգնելունպատակովկառավարության սահմանած կարգով հողեր, Ժամանակավորապեսդուրս բերել տնտեսականշրջանառությունից: Մարդու առողջությանն շրջակա բնականմիջավայրի պահպանության նպատակով,կառավարությունըսահմանելէ հողն աղտոտող վնանյութերի, մոլախոսակար նյութերի` մանրէներին այլ կենսաբանական տերի, բույսերի վնասատուների ու հիվանդությունների սահմանային թույլատրելի չափերը: Օրենսդրությունումհանգամանորենտրված են հողերի օգտագործման ու պահպանմաննկատմամբպետականվերահսկողությանխնդիրները, իրականացվողմարմինները:Ըստ որում, պետականլիազորված մարմինը,օրենքով սահմանված կարգով, կարող է տալ պարտադիրկատարմանցուցումներ, նշանակել վարչականտույժեր, ինչպես նան տե94

ղեկություններ ներկայացնել իրավասու մարմիններ`հողային օրենսդրության պահանջներըխախտողներինօրենքով նախատեսվածպաենթարկելուվերաբերյալ: տասխանատվության Օրենսդրության115-րդ հոդվածով, հողային օրենսդրությունըխախտելու համար, հողօգտագործողըենթարկվումէ պատասխանատվության՝ սահմանված օրենքով, ինչպես նան հատուցում է պատճառած վնասը:

ԳԼՈՒ

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՈՒ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՋՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

ՄԵՋ

Ջուրը երկրագնդիվրա ամենից շատ տարածվածանօրգանական միացությունն է, «ամենակարնորնյութը»: Կենսականբոլոր պրոցեսների հիմքը ջուրն է, առանց որի կյանքը գոյություն ունենալ չի կարող: Այն ֆոտոսինթեզիպրոցեսում օգտագործվող ամենակարնորգործոններից մեկն է: Բույսերի 90262-ըն կենդանիներիօրգանիզմի 7596-ը կազմում է ջուրը: Ջրային միջավայրում են տեղի ունենում մի շարք կենսական քիմիական տարրերիտեղաշարժը/միգրացիան/,միայն ջրի պրոցեսներ, առկայությանպայմաններում օրգանիզմում կարող են տեղի ունենալ բարդ ռեակցիաներ:Ջուրը կարգավորում է բույսերի ու կենդանիների

ջերմաստիճանը:

Ցանկացածհումքի ն վառելիքի տեսակ կարելի է փոխարինելուրիշներով, իսկ ջուրը առայժմ ոչնչով չի կարելի փոխարինել,դրա համար էլ ջրամատակարարմանհիմնախնդիրըներկայումս ամենակարնորու ամենաառաջնայիննէ: Բնության մեջ ջուրը բարդ փոխհարաբերությանմեջ է գտնվում կենդանի օրգանիզմների, քարոլորտի ն մթնոլորտիհետ: Բոլոր նյութերը ջուր են պարունակում:Նույնիսկ նյութի գրեթե բացարձակչոր բյուրեղներն իրենց մեջ պարունակում են քիմիապես կապված ջուր: Անգամ հալված մագման 12422ջուր է պարունակում: Բոլոր հեղուկներից ջուրն ամենալավ լուծիչն է: Այն օժտված է ամենամեծ ջերմունակությամբ:Մարդու սննդառությանպրոցեսըտեղի է ունենում ջրի մասնակցությամբ,որի ծախսը օրվա ընթացքումկազմում է

9-10լ:

Ջուրը կլիմա ու եղանակ առաջացնող կարեորագույնգործոն է, այդ տեսակետիցհատուկ նշանակություն ունեն մթնոլորտի ջրային գոլորշիները: Ջուրը կարգավորումէ արնի էներգիայովառաջացող թերմոդինամիկ պրոցեսներիռիթմը: Օվկիանոսներնու ծովերը իրենց մեծ ջերմունակության շնորհիվ համարվում են կուտակիչներն ընդունակ են մոլորակի վրա փոխելու եղանակն ու կլիման: Ջուրը երկրագնդի ռելիեֆը ձնավորող հիմնական գործոններից մեկն է: Առանցջրի երկիրըզուրկ կլիներ ե՛ հողածածկից,ն՛ մթնոլորտից:

Բնության մեջ շրջանառությունկատարելով,այն մասնակցումէ երկրի մակերնութիձնավորմանը:Ջուրը քայքայում, լուծում ու վերափոխումէ ների, հողի նյութերը, անօրգանական առանց որի դշաֆտներիարյունն

մեռած զԳԱՆ րանը

նստվածքային ապարների, նպաստում է,

Չկա բնականմի մւսրմին,որը ամենահզոր երկրաբանական պրոցեսների ազդեցությամբհամեմատվի ջիի հետ: Այս կապակցուքյամբ ջուրը շատ դիպուկ ու բովանդակալիցէ բնութագրելակադեմիկոս մեր մոլորակի այն համարելովամենայուրահատուկը Վ.Ի.Վերնադսկին, պատմությանմեց: Ջուրը խիստ անհրաժեշտէ տնտեսականգործունեությանբո: Արդյունաբերությունը անհնար է պատկերացնել լոր բնագավառներում ճյուղ, որտեղ ջուրը չօգայնպիսի մ ի արտադրության Չկա առանց ջրի: տագործվի: Առանց քաղցրահամջրի անհնար է ստանալ` ցելյուլոզա, սնունդ, պողպատ: Սխալվածչենք լինի, եթե աթուղթ, գործվածքեղեն, սենք, որ ջրի առկայություննէ որոշում ներկայումսգյուղատնտեսական կաարտադրությանբնույթն ու հաջողությունները,տրանսպորտային ու գեէ առանց ծովային պերի զարգացումըանհնար պատկերացնել են կառուցում բնակավայրերը խոշոր տային երթուղիների:Սովորաբար առատ կան: պաշարներ ջրի այնպիսիվայրերում,որտեղ Խոշոր գործարանները,ֆաբրիկաները, էլեկտրակայանները չուգուն ձուհսկայականգետեր են «խմում»: Հաշվված է, որ 1,0 տոննա մ՛ է ջուր, լելու ւ պողպատ դարձնելու համար անհրաժեշտ համար` 3500 մ՝, համար` 500 մՅ,1,0 տոննա ռետինի արտադրության 1,0 տոննա նիկելի համար՝ 4000 մ3 ջուր: Վսկայականջուր է օգտագործմեջ: Ջուրը համարվում արդյունաբերության վում նան փայտամշակման էժան է էլեկտրաէներգիայի աղբյուր: ստացման Մեծ է նան ոռոգմաննպատակներովօգտագործվողջրերի քանակը: Մեկ կիլոգրամ բուսական կանաչ զանգված ստանալու համար անհրաժեշտ է ծախսել մ: ջուր: Նախկին ԽորհրդայինՄիության 150-200-ից մինչն 800-000 վրա տարեկանծախսվում է տրանսպիրացիայի տարածքում բույսերի է մոտ կմ` ջուր, որը կազմում տարեկանտեղումների 1/3 մասը: զանգվածի Հաշվարկվածէ, որ միայն անջրդի դաշտերում Է կմ` ջուր: մոտավորապես արտադրմանվրա ծախսվում համար Մեկ հեկտար գյուղատնտեսական ոռոգման ն ավելի մ` ջուր, 12-14 է հազ. ծախսվում տարվաընթացքում ընդյորում, մեկ ցենտներ խաղողի բերքստանալու համար շուրջ 100-120 մ , բամբակենու` 1200-1300 մ", իսկ հացահատիկայինմշակաբույսերի` 100200 45: զուգընթացքաղցրահամջրերի առաջընթացին Գիտատեխնիկական

պղնձի

օրգանական մշակաբույսերի

Նր արա աներում

արձե սպառման տեմպերը ավելանում են: Դրա հետնանքով ջու ծայրաստիճանդեֆիցիտայինհումք, այն էլ ոչ թե մեծ քաղաքներում ու խոշոր արդյունաբերական շրջաններում, որտեղ ուժերի զարգաբացակայություննարգելակում է արտադրողական

ո

ումը:

Միայն խմելու ջրի համար երկրագնդի բնակչությունը տարեկան աշխարհի40 օգտագործումէ 3 մլրդ տոննա ջուր: ՄԱԿ-ի ւտովյալներով երկրներումայժմ խմելու ջրի դեֆիցիտ է առաջացել:Մեր մոլորակի բնակչությանմեկ միլիարդից ավելին խմելու ջրի պակաս են զգում: ՀՎոնէ Չինաստանից,Գերմանիան,Դանիան ոլանդիան, ԲելգիանՇ̀վեդիայից, յից, Քուվեյտը, Քուվեյտը,Իսրայելը, Ավստրալիան, ո ԲԵ գիրն Աշխարհիորոշ քաղաքներում խմելու ջուրը վաճառվում է: Սինգապուրում ջուրը քարտերովէ բաշխվում:Տոկիոյում Ա Ադենումբնակչությանը ջուր է տրվում միայն գիշերվա որոշ ժամերին: Ջրի հիմնախնդիրը: ներկայումսամենայն սրությամբ դրված է ՄերձավորԱրնելքի երկրնե-, րում, աֆրիկականմայր ցամաքիհյուսիսայինու հարավայինշրջաննե-

նրմուցում կոնգը րան րքոի իարաւրի

Իսրայելը,

Ամերիկայում: Դարոն հարցը հատկապես րամատակարարման

անմ

Աա ա

ճակում

երկրներում: Այստեղ բնակչությանԱԱ ված չէ ջրամատակարարման ցանցով ն հաճախ ստիպվածէ Օգտագործել անորակ,աղտոտվածօրեր: Նախկին ԽՍՀՄ որոշ քաղաքներ ն ամբողջ շրջաններ նույնպես խմելու ջրի պակաս են զգում: Այդ քաղաքների ու բնակավայրերիհամար ջուր են բերում այլ շրջաններից/հատուկ ցիստեռներով/ կամ էլ ծովի ջուրը աղազերծում են ու բաշխում բնակչությանը: Այդպիսիքաղաքների թվին են պատկանումԿրասնովոդսկըն Շնչենկոն:Մանգիշլակթերակղզում կառուցվել է ատոմայինէլեկտրակայանծ̀ովի ջուրը աղազերծելու նպատակով: Միջինասիականհանրապետությունում ես քաղցրահամ ջրի հիմնախնդիրըվերջինտարիներինսրվել է: Ենթադրվումէ, որ առաջիկա տասնամյակների ընթացքում խմելու ջրի նկատմամբպահանջը խիստկավելանա: ժողովրդական ՎերջինտարիներինՎայաստանիՎանրապետության բոլոր բնագավառներումՕգտագործվումէ մոտ 3,5 մլրդ մ` ջուր, որից ոռոգման նպատակներով`2,5-2,7 մլրդ 5, բնակչության նե համար` 0,6-0,7 մլրդ մն ջրամատակարարման զարգացող

տնտեսության

արդյունաբերության այլն:

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

է

որ մեր մոլորակիմակերնութային եզրակացության, է շուրջ 3-3.5 մլրդ տարի առաջ: Ջրի զանգվածըկազմում երկրագնդի

`

0,025096-ը: են Մեր մոլորակի բոլոր ջրերը միասինվերցրածկազմում հիդրոսօվկիանոսը, գետերը, լճերը, ֆերան: Դրանք են՝ Համաշխարհային լեռնային ն բնեռային սառցադաշտերը,ստորգետնյա ջրամբարները, մթնոլորտիգոլորշիները,կենդանիօրգահողի խոնավությունը, ջրերը, ջրերը: պարունակվող նիզմներում համակարգութՋրային պաշարներովերկրագունդըարեգակնային ողջ ծավաէ: /հիդրոսֆերայի/ Ջրոլորտի յան ամենաջրառատմոլորակն է մլն կմտ: լը փոքր ինչ գերազանցում է Չնայած երկրի մակերեույթի7046-ը զբաղեցված օվկիանոսներով մասն է մատչելի ու պիդրա միայնաննշան ու ծովերով,այնուհանդերձ, համար: օգտագործման տանիպրակտիկ Եղյուսակ1 1974/ Ջրերի պաշարը երկրագնդիվրա /ըստ Մ.Ի.Լվովիչի,

Հիդրոսֆերայի

բաղադրամասերը օվկիանոս Համաշխարհային Ստորերկրյաօրեր Այդ թվում ակտիվ

ջրափոխանակության

գոտիները

Սառցադաշտեր Լճեր

Ջրի պաշարը

ծավալը հազ.

կմ"

Ցե-ըընդհանուր

ծավալի

նկատմամբ

60 000

93,96 4.12

4 000

0.65

1 370323

24 000

/այդ թվում 5 հազար

1,65

կմ:ջրամբարներում/

Հողի խոնավությունը

Մթնոլորտիգոլորշիները Գետերիջրերը

Ընդամենը՝

այն

վերլուծությունըհանգեցրել հետազոտությունների Գիտական է ջուրն առաջացել

/այդ թվում 2 հազար կմ:ոռոգման ջրեր/

1,2 1454 193

0,006

0,001

0,0001

Երկրի ջրերի մեծ մասը կենտրոնացված է Համաշխարհայինօվկիա-

նոսում, որը գրավում է ցամաքի 3/4 մասը: Մեծ քանակությամբ ջուր է

պարունակվում նան սառցադաշտերում: Եթե երկրագնդիբոլոր սառցադաշտերը հալվեն, ապա Համաշխարհային օվկիանոսի կբարձրանար64 ձետրով ն նրա մակերեսը կավելանա1,5 մլն կմ՛-ով, իսկ ցամաքի տարածությունը համապատասխանաբարկփոքրանար

մակարդակը

1,046-ով:

Հողում եղած խոնավության ծավալը կազմում է 18,3 հազ. կմ3:Եթե ջրի այդ քանակությունը հավասարաչափ բաշխվեր երկրագնդիմակերեսի վրա, ապա ջրի շերտի բարձրացումըկկազմեր 570 մմ: Բացի դրանից, ներկայումս ոռոգման համար տարեկան ծախսվում է 2,0 հազ. կմ: ջուր, որը վերցվում է հիմնականում գետերից ն մասամբ` խորքային ջրերի պաշարներից: Մթնոլորտում պարունակվող ջրային գոլորշիների ծավալը առանձնապես մեծ չէ, սակայն դրանց նշանակությունը չափազանցմեծ է, քանի որ ջրոլորտի այդ մասից են սնվում երկրագնդի բոլոր քաղցրահամ ջրե-

րը,

որոնք ր նույն Աաաա առաաայ: րկայացուցիչների չների դանական

ու

բուսական

համ համար անփոխարինելի նշանակություն ունեն աշխար

հսկայական, կարելի է ասել, քաղցրահամ ջրերի պաշարները: Սակայն դրանք չափազանց քիչ են /35,3 մլն կմ3/, որը կազմում է հիդրոսֆերայի ընդամենը 2,09»-ը: Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ այդ ջրերի մի մասը բնեռային գոտիներումսառույցի ձնով պահպանվում է ն պիտանիչէ օգտագործման համար, ապա այդ թիվը կկազմիհիդրոսֆերայիընդամենը0,396-ը: Քաղցրահամ ջրերի վերականգնման շարժիչ ուժը ջրերի շրջապտույտն է բնության մեջ, որը միմյանց հետ միացնում է հիդրոսֆերայի բաղադրիչ մասերը: Քաղցրահամ ջրերի պաշարների մասին կարելի է գաղափար կազմել ստորն բերվող աղյուսակից /ըստ Մ.Ի.Լվովիչի, ւ

19747

Ջրերի շրջանառության պրոցեսում առանձնացվում են հետնյալ հիմնական օղակները` մթնոլորտային, օվկիանոսային, մայրցամաքային: Վերջինսընդգրկում է լիթոգեն, հողային, գետային, լճային, սառցադաշտային, կենսաբանական, ինչպես նան տնտեսական օղակները: Ջրերի շրջանառության տնտեսական օղակի նշանակությունը տարեցտարի մեծանում է, որի պատճառըժողովրդականտնտեսությանընդհանուր զարգացումն է, տեխնիկականառաջընթացը,բնակչության աճն ու կուլտուրական մակարդակիբարձրացումը: Ջրի շրջանառությունը հաճախ համեմատում են հավերժականշարժիչի հետ, որը ռիթմիկ ն անընդհատ, միլիոնավոր տարիներ շարունակ, ջուրը օվկիանոսներից«մղում» է դեպի մայր ցամաքներ: Համամոլորակային մասշտաբով տարբերում են ջրերի մեծ ն փոքր շրջանառություն:

շրջանառությունն իր մեջ ընդգրկում է երկրագնդի պատմուճանի ապարներիմեջ պարունակվող քիմիապեսկապված ջրերի մի մասի առանձնացումը ե ազատ ջրի անջատումը հրաբխային գործունեության ընթացքում: Երկրորդ օղակը նստվածքային ապարների մի մասի ներգրավումն է երկրի պատմուճանիմեջ` երկրի կեղնի ն պատմուճանիմիջն տեղի ունեցող նյութափոխանակությանպրոցեսում: Դրա հետնանքով երկրագնդի երկրաբանական պատմության ընթացքում առաջացելէ Համաշխարհայինօվկիանոսը: Մեծ

Աղյուսակ

Հիդրոսֆերայի քաղցրահամ ջրերի պաշարը աղցրահամ Հիդրոսֆերայի| | Դիդրոսֆերայի ջրերի տվյալ մասից՝ ջրերի բաղադրիչ մասերը 96-ով ծավալից ԿԻՐ ոով Քաղցրահամ

Սառցադաշտեր.24000000

ջրեր 1000000 Ն ջրամբարներ 155000 ր ն

ը Ա խոնավությու Խոն ողային Մթնոլորտիգոլորշիներ Գետայինջրեր

`

0,6

83000

14000 12000

0,05

0,004

Ընդամենը 28253200`

-

Ջրերի փոքր շրջանառությունը տեղի է ունենում շատ ավելի արագ, հետնյալ սխեմայով` գոլորշիացում տեղումներ ինֆիլտրացիա հոսք: Դրա հետնանքը մակերեութային ն ստորգետնյա ջրերի անընդհատ հոսքն է, ստորգետնյա ջրերի համալրումը, ինչպես նան սառցադաշտային ջրերի պահպանումը: Երկրագնդի օվկիանոսների ու մայր ցամաքների ներկա դիրքն ու փոխհարաբերությունըստեղծված է ժամանակակիցջերմայինռեժիմով, մթնոլորտի շրջանառությամբ որոշում են խոնավության ամենամյա Այդ շրջապտույտը հաշվվում է 525 հազ. կմ:: Ջրի շրջապտույտը: հազ. կմ3-ը կազմում են ցամաքի վրա թափայդ շրջանառությունից վող մթնոլորտայինտեղումները, որոնք էլ ապահովումեն գետայինհոսքը: Մթնոլորտայինտեղումներիմի մասը լրացնում է գրունտային ջրերի պաշարները: Ջրի փոքր շրջանառությունը գոլորշիացման միջոցով զգալիորեն ազդում է երկրի ջերմային հաշվեկշռի վրա: Երկրագնդի մակերեսից -.

-

-

տարեկան520 հազ. կմ: ջուր գոլորշիացնելու համար պահանջվում է 3.10" կիլոկալորիա ջերմություն, այսինքն`երկրագնդիմակերեսիստացած արեգակնայինէներգիայիմեկ քառորդ մասը: Երկրագնդի վրա ջուրը կուտակվել է կյանքի առաջացումիցշատտեշատ առաջ: Ըստ ակադեմիկոսԱ.Ի.Օպարինի մատերիալիստական սության, կյանքը ծագել է ջրում, ապա անցել ցամաք: Երկրագնդիվրա ապրող բոլոր բույսերի ն կենդանիների մեջ ավելի շատ ջուր կա, քան երկրագնդի բոլոր գետերի մեջ /1.2 հազ. կմ" կամ ջրերի ընդհանուր պաշարի 0,000192-ը/:Եթե մի հրաշքով «քամեինք» այդ ջուրը /մոտ 6 հազ.կմ՝/, ապա այն կբավարարերերկրագնդիբոլոր գետերը երկու ամսով սնելու համար: Ջուրը հասարակածային գոտում տաքանալով, գոլորշիանում է ն «լողում» դեպի բնեռները,որտեղ սառչում է, ցած իջնում ն կրկինվերադառնումհասարակածայինգոտի: է մոտ 450 տարի օվկիանոսների մակերեսից Ամեն մոտ 70 հազ. կմ` ջուր: Տեղումների հազ. կմ",իսկ ցամաքիմակերեսից` 420 հազ. կմշջուր է թափվում ն ձնով տարեկան մոտ օվկիանոսների մոտ 100 հազ. կմ՛ցամաքիվրա: Ցամաքը տարեկան 30 հազ. կմտ ջուր ստանում ի հաշիվ օվկիանոսներիցգոլորշիացածջրի: Խոնավափոխանակությունը հավիտենականպրոցես է: Ամեն տարի հոսում է մայր ցամաքներիցդեպիծովերը ն որոշակիքանակություն ջրի գոլորշիների ձնով կրկին վերադառնումմայր ցամաք: Այս բնականոն պրոցեսի մասնակիխախտումըկոչվում է ֆլյուկտուացիա, որն իր հետ բերում է կլիմայի կտրուկ փոփոխություն: Մարդնիր գործունեությամբավելացնումէ գոլորշիացումըցամաքից ն պակասեցնում ջրերի հոսքը դեպի օվկիանոս: ճիշտ է, մարդը ներկայումսոռոգմաննպատակովօգտագործում է բոլոր գետերի հոսքի միայն 396-ը, այնուամենայնիվ,մի շարք երկրներում այդ ցուցանիշը բավականինբարձր Նեղոսի ջուրը ոռոգմաննպատակովօգէ: Օրինակ` տագործվումէ 50, իսկ Սիրդարիայինը՝4046-ով: Հասարակածային գոտումգոլորշիացումնէ՛լ ավելիինտենսիվէ կատարվում: Կոնգո գետի ավազանում գոլորշիանում է տեղումներիերկու երրորդ մասը: ԳԴՀ-ում կատարվածդիտարկումներըցույց են տվել, որ տարեկան տեղումների 5246-ը գոլորշիանում ն վերադառնումէ ճմթնոլորտ, իսկ 4826-ը ջրահոսքերի ձնով գնում է ծովեր: Արնադարձայինու մերձարնադարձային գոտիներումգոլորշիացումը մի քանի անգամ գերազանցումէ մթնոլորտայինտեղումներիքանակը: Հետաքրքիրէ իմանալ, որ արեգակըերկրիվրա մեկ րոպեումգոլորշիացնում է մեկ միլիարդ տոննա ջուր, որը տաքացած օդի հետ միասին բարձրանումէ մթնոլորտիվերին շերտերը: Այդ էներգիանխոնավությունը կրկինանջատում է, վերածումամպի, տալիս իր ջերմությունը ն դրա-

գոլորշիանում է

նով իսկ տաքացնումօդը: Ջրային գոլորշիներն ամեն րոպեերկրիմթնոլորտին են հաղորդում ահռելի քանակությամբջերմություն: Այդքան էներգիա ստանալու համար անհրաժեշտ կլիներ կառուցել մեկ միլիոն կիլովատ հզորության 40 միլիոն էլեկտրակայան:

ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՋՐԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության ջրային ռեսուրսները խիստ սահմանափակ են ն բաշխված են ծայրաստիճանանհամաչափն՛ տարածքի, ն ժամանակիառումով: ՀՀ «Վայջրնախագիծ»ինստիտուտիտվյալպաշարները/մակերեսայինն ստորներով, հանրապետությանջրային գետնյա/գնահատվածեն 7,94 կմ:,հետնապես,մեր հանրապետությունը նույնպես ջրի պակասունի: ԳայաստանիՀանրապետության ստանում է մոտ 18 մլրդ տարածքը միջին հաշվով տարեկան ջուր,ո մոտ է մ:-ը մլրդ մ-ը գոլորշիանում րի կեսից ավելին` մլրդ /696/ է 1,0 մ5-ը ներծծիսկ մլրդ մակերնութայինհոսքին բաժինընկնում, վում հողի մեջ, որով սնվումեն աղբյուրները,գետերը: Հայաստանի տարածքով հոսում են 1700 գետ ն գետակ, սակայն դրանք փոքր են ն ոչ ջրառատ: 10 կիլոմետրիցավելի երկարությունունեն միայն 203-ը: Չնայած գետային ցանցի խտութհանրապետության /131000 կմ/29800 կմ՛/,ոյան միջինգործակիցըկազմումէ 0,44 կմ/կմշ խիտ լինելու մասին /նախրը վկայում Է գետայինցանցի բավականին բայց դրանք մեծ մասամբմշտակին ԽՍՀՄ-ում կազմումԷ 0,14 կմ/կմշ/, կան հոսք չունեցող, սակավաջուր, փոքր գետեր են: Հայաստանի Հանրապետության բնակչության մեկշնչին ընկնող հոսքը կազմումէ մոտ 4000 մշ, մինչդեռմիջինը մակերեսայինգետ հավասար է 20800 մ՝տարածքում կա 95 լիճ: Դրանց ջրերի ընդՄեր հանուր ծավալը կազմում է ընդամենը0,5 կմ:/առանցՍնանի/:գանրապետությանբնակչությունը միայն խմելու համար տարեկան օգտագործում է 2190 մլն լիտր, իսկ կենցաղայինկարիքներիհամար` միջին հաշվով մոտ 100 մլրդ լիտր ջուր: Ներկայումս մեր հանրապետությանտարածքում գործող 130-ից ավելի ջրմուղներ սպասարկումեն բնակչության մոտ 7096-ին: Մեր հանրապետությունը բավականինհարուստ է հանքայինն ստորերկրյա ջրերով: Վաշվարկներըցույց են տվել, որ միայն Արարատյան հարթավայրի ստորերկրյա ջրերի պաշարները հասնում են մի քանի տասնյակ միլիարդ խորանարդմետրի:Բացի այդ, միայն Արաքս գետի ձախափնյամասից ստորերկրյաճանապարհովտարեկանմուտք է գոր-

մամբողջ

ային

հանրապետության

մոտ 51 մ'/վրկ/ Վերջին հաշվով տարեկանմոտ 1,6 մլրդ մ" /կամ առաստորերկրյաջուր է մուտք գործում Արարատյանհարթավայր` ն ջացնելովհողերի ճահճացում աղակալում: Չպետք է մոռանալ, որ ստորերկրյաջրերի դարավոր պաշարների անտնտեսվար օգտագործումըկարող է առաջացնել ջրայինպաշարնեշատրվանողստորերկրյաջրերը տարի նվազեցում:Վորատանցքերից են րիների ընթացքումանընդհատ հոսելով, հորերի շուրջը ճահիճներ Է

մլրդ մ: ջուր, որը կազմում է շարժուն /դինամիկ/ջրապաշարը: Դրանից մոտ 900 մլն մ դուրս է գալիս հարթավայրիծայրամասերում, իսկ բուն հարթավայրում՝ Սն ջրի ն այլ աղբյուրներիմիջոցով արտահոսքը հասնում է մոտ 800 մլն մ3: Երկու դեպքում էլ դուրս եկող ջրերը թափվում են Արաքս գետը ն հեռանում Արարատյանհարթավայրի սահմաններից:Դրանց միայն աննշան քանակն է օգտագործվումոռոգման նպատակներով: ծում

ի

մոտ 3,0

ՀՀ

գե Գետերի րայինն

ե պաշարները ո3/վ

Գետերիանվանումները Դերե բ Դ Աղստն ր

ՀՔ»

35,8

346,9 '

44,6

-

ՐՑԲՐ

Հրազդան Սնանա

լիճ

Ազատ

Վեդի Արփա

| Որոտան

Խոխ նոաչախիհտ

Մեղրիգետ Ընդամենը33

ն

մլն 04 տարի

Տարեկանհոսքը ապահովվածության դեպքում, 06-ո

ԿԱաեմիոքր տանր

Աղյուսակ

5.08

6,11

192,5

58.3

21.9 689.8

29,9

941.8 8.85 278.8

Ի

35,8

30,3 Հա5

127,6

.

1,42 44.7

1,03

18,8 592.2

189,2

ՀՏ

88.5

Յ`2

868.1

27.5 366.2 4,05

| 689:8

27,7

տոր

ատ

6,20 195.8 ,

,

24,8

781.2

19,7| 620.6

32,4 14,5

456.8

աբ 16,6

522.9

152.4

Ծանոթություն. - աղյուսակումբերված են Վիդրոտեխնիկայինմելիորացիայի ինստիտուտիտվյալները

առաջացրել: ջրերի միջին տարեկանհոսքը կազմում է 7 մլրդ Հանրապետության մ5,որի 5892»-ըբաժին է ընկնում նոյեմբեր-մայիսամիսներին,այսինքն շրջանում ջրի հոսքի մի զգալի մասն անննվազագույն ջրասպառման պատակ կորչում-հեռանում է հանրապետության սահմաններից: առաջնակարգնշանակությունէ ստանում ջրամբարներում ՀՎետնապես, հոսքայինջրերի կուտակումը,հետագայումոռոգման ն այլ նպատակնեհամար: րով օգտագործելու Սնանին ւ Ար65 փոքր լճերի ծավալը /առանց Հանրապետությունում հա: 40 արփայի/կազմումէ՝ 18 մլն մ5,իսկ ընդհանուրմակերեսը 500

մրՆավ: ի կազմում ջրամբարների ծավալը քանի տասնամյակներու Ջողազի, Կաղնուէ

հեստական

ր

հանրապետությունում

կա

Ապարանի, խոշոր /523 մլն մ"/,Հերհետի, Ազատի,Այգեձորին ամենախոշորը`Ախուրյանի ն Աշխաջրամբարները: Գետիկի Սնաբերդի Վախումի, Վալավարի, են" Որոտանգետի ջրերը դեպի Սնանա լիճը շրջելու,

ջրամբարներ:Դրանցից են

շարք

տարվել րինքներ Արմանիսի ջրամբարներիշինարարությանուղղությամբ: Կապսի ու

համակարգի գործարկումը թույլ Շրջանառու ջրամատակարարման շրջանառու ջրի ծավալը հասցնել տարեկանմինչն կտա 3.74 մլրդ մ՞-ի: մեկ բնակչին տարեկանբաժին է ընկնում Մեր հանրապետության մ3 2.6 հազ. այն դեպքում, երբ Ռուսաստանի Դաշնությանմիջինը զմ ջուր, /Գավառ,Արթիկ, Թալին ն մ" է: Ունենք տարածաշրջաններ 34,6 հազ. որտեղյուրաքանչյուր բնակչինտարեկանընկնում է 0,4-1,1 հազ.

Ագա ագորժվող

այլն/, մ: ջուր:

մտար րակ Որակի լարին Վրաւ պաջա հազ. մ3,Կրղստանում Տաջիկստանում՝17,6 հազ. մ`, տանում՝

ատնտեսա-

11,4 :

յ

ն

Դ

ա-

այն կազմումէ5,6 հազ. մ`: Ջրի պա ՀայաստանիՀանրապետությունում մշ, Թուրքմենստա0,2 է Մոլդովայում` խիստ պակաս 1,1 հազ. մ`, Ուզբեկստանում1̀,1 նում՝ 0,5 հազ. մ՞, հազ. մ3,Ադրբեջանում1̀,7 հազ. մ` ն այլն:

զգացվում

Ուկրաինայում՝

հազ.

տուտեսակետից մակի գրավում է ԲԱ թյունը ԱՊՀ երկրներիշարքում

Ջրապահովվածության

'

8-րդ տեղը

:

|

կյ

ՀՀ

ի

ունեն 115 մեծ ն փոքր Ներկայումս ՀՎ տարածքումգոյություն ն լճակներ շուրջ 35,0 քաղցրահամլճեր, ջրամբարներ արհեստական են Սնառի ու ամենախոշորներն կմՅգումարայինծավալով: Դրանցից Թոլորսի, Ազատի, Արփիլճերը, Ախուրյանի,Ապարանի,Սպանդարյանի, ջրամբարները: Մանթաշի Ջողազի, Կեչուտի,Կառնուտի, 1100 մլն մ ընդհանուր ներկայումսգործումեն 79 ջրամբարներ ն 94,7 մլն մ2հայելու մակերեծավալով, 950 մլն մ4օգտակարծավալով

մարզերի ջրային ռեսուրսներիծավալներն ու ջրապահովվատվյալները, որոնք բերված են 4-րդ աղյուսակում, ցույց են տաջրային պաշարներըմարզերումանհամաչափեն բաշխված:Հաջրային պաշարներով հարուստ են Սյունիքին Լոռվա մար-

թյան

լիս, որ

մոմատաբար բնակչինբաժին ը

ընկնող տեսակարարջրապահովվածությամբ 19001 տվյալներով, ՎայաստանիՎանրապետությունըԱՊՀ երկրների թ.

է ամենավերջինտեղերիցմեկը` 1,8 հազ. մ` զբաղեցնում շարքում արդուն:

աղյուսակ 4

մարզերի ջրային պաշարները ն ջրապահովվածությունը ԷըստԹ.Գ.Վարդանյանիվերահաշվարկված տվյալների, 2003թ./ ՀՀ

ԶրապահովվաԳետային գումարը Գետեցանցի| Ջրային ծությունը Գետե

յին

րի

թիվը | երկարութՄարզերը Ակմե յուն

|

|

ն վելի/ 0,52

ավելի) /10կմ ա-

Արագածոտնի |

Գեղարքունիքի| Լոռվա

Արմավիրի

Շիրակի

Սյունիքի Վայոցձորի

Տավուշի Արարատի 27

ՀՀ

|

0,35

0,66 0,93

|

2.07

2.74

1,09

1.11

0,62 0,56

ԳՐ

մարդուն տարի 1.96

|

|

մ/կմշ կոն

Կոտայքի 25

յ

միջին ռեսուրսհազն: Խտութները, մ/կմ., հազ, լոյ յնը: կեմ

|

0.96

|

2.91

2.23 |.

7.75

9.78

142 094

Ր80

հատկապես Արարատի,Շիրակի, «րային պաշարըերով ի Արմավիրի մարզերը:Վամեմատաբար հարուստ Րր Ի Սյունիքի /7,75 հազ. 8 ոշ փով 41մարդուիաշվույ: մարզերը, որոնց միջին Տավուշի անի: ւմն հանրապետությանմիջին գանիշները ժեքին: է, լինելը Ա

են

աղքատ

ն

,

2-Ք ան գամ գերազանցում ն

են Վա-

մ՝/ են

ցուար-

Ջրային պաշարներիսահմանափակ պահանջում որ արդյունավետ ու խնայողաբար օգտագործել այն, համա պատասխանմիի ջոցներձեռնարկել կանխելու մակերեսայինու խորքայինջրերը: ,

սով:

մեկ

`

'

ջրարբիաց-

հողերի ոռոգման, արոտավայրերի Այդ ջրամբարներից են 20-ը, էներգեհամար օգտագործվում ման ն ջրամատակարարման համալիր 1-ը, օգտագործտիկայիհամար` 6-ը, հանգստինպատակով` 2-ը: Գոջրամատակարարում ման համար /ոռոգում, բնակավայրերի

յություն ունեն նան 52 ոչ մեծ ջրամբարներ: չէ, կա՛մ կա՛մ ավարտված շինարարությունը Մի շարք ջրամբարների զարգացման կարիք ունեն: Ոռոգելի երկրագործության վերականգնման այն ջրամբարշինարարական են իրականացնել շահերը պահանջում են տեխնիկատնտեսական աշխատանքները,որոնց համար տրվում

իրականացվում հանրապետությունում Ներկայումս հիմնավորումներ: աշխատանքներ՝ վերանորոգման պատվարների ջրամբարների նվազեցնելունպան ջրի կորուստները բարձրացնելու կայունությունը

են 20

տակով: կաէ հանրապետությունում նախատեսվում Առաջիկատարիներին մակերեկ տան հնարավորություն որոնք ռուցել 108 փոքր ջրամբարներ, այլ նպատակներով: սային հոսքերը օգտագործելոռոգման նտարածքում առկա են հանքային Հանրապետության Հայաստանի ավեհ անքավայրերի ն ջրերիմոտ 50 ուսումնասիրված հետախուզված միջոցով հորատման լի քան 500-ից ավելին ելքեր, որոնց շրջակայքը միագուհանքային Վանրապետության դեռնս չի հետախուզված: մ՛, որը հա25,2 մլն կամ լ/վրկ մար ելքը կազմումէ մոտովորապես Կան այնպիսի 25,2 մլրդ լիտրի: վասար է օրական78 մլն կամ տարեկան է ելքը ո րոնց աղբյուրներ, հորդաբուխհանքայինջրերի տատասնային գետակիհոսքին: Այդ հանքայինջրերի ջերմաստիճանը մեծ մասի ջերմասվում է 4,0-64,0:Շ-ի միջն: Սակայնհանքային ջրերի տիճանը20"-իցցածրէ: տարածքումհանքային ջրերի աշՀայաստանիՀանրապետության բարդ է ու անհամաչափ: շատ

ջրերի

լեռ հավատար

բաշխվածությունը խարհագրական

մեմերբ աղբյուրներո ՝ վան խախու գալիս մերթ կենտրոնա ցա" կ հանդես Դրանք ական, Աաոոտներուն: ընկնում Ավգիի, Սանահինի, Սնջրի, դեբեդի ավազանումաչքի են

առավելապես

"

տեկտոնական

|

խախտվաժ

են

Այգեհատին Կծուջրի, Բենդիկի, Վաղպատի,

այլ

ոատվա

ր ու

Գ

-

հանքային ջրերի աղ-

բյուրները,Նոյեմբերյանի շրջանում` Միշքենդի,Բաղանիսի,Կոթիգյուղի, Ոսկեպարին Ղարաչայիաղբյուրները, հյուսիս-արնմուտքում՝ ՏավուշԽնձորուտիաղբյուրների խումբը: Նշանավոր են նան` Մովսես գյուղի, Սն քարի, Լալիգյուղի, Ծաղկավանին այլ վայրերիաղբյուրները: Հանրապետության հյուսիս-արեմտյանհատվածում առավել հայտնի են երկու աղբյուրախմբերԱ̀շոցքի/Սեպաքար,Ղուկասյան,Ամասիա/ ն Շիրակի/Ախուրիկ, Ախուրյան,Երազգավորս, Նորաբեր,Իսահակյան, Գուսանագյուղ, Շիրակավան,Ղարիբջանյան այլն/: Այս բոլոր աղբյուրն ներըգտնվում են Ախուրյանգետի մերձակայքում: Լոռիում հայտնի են Կաթնաղբյուրի,Ստեփանավանի, Յաղդանին Չքնաղ գետակիավազանի աղբյուրները, իսկ Փամբակում`Ծաղկաշենի, Ջրաշենի, Բայդակի,Դարպասի,ժդանովոյի, Բզովդալիաղբյուրները, Վանաձոր-Տանձուտ գետերիմիջն ընկած տարածությանաղբյուրաշարն ու հորատանցքների հանքայինջրերը: Աղստն-Գետիկի շրջանը նույնպես, հարուստ է հանքային ջրերով: Դիշատակության արժանի են Բլդանի/Դիլիջան/,Ֆիոլետովային Ֆրոլովայա Բալկայիաղբյուրները,ինչպես նան Հաղարծինն Ղշղոտանգետերի հովիտներումգտնվող հանքաջրերիելքերը: Գետերիավազանում առավել հորդաբուխեն Թթուջուրը, Մարտունին,Ալաչուխն Արեգունի աղբյուրները:Սնանիավազանիհանքային ջրերի ելքերը կենտրոնագված են երեք օջախներում, ընդ որում, առավել նշանավորը Կամո-Լիճքի հատվածն է: Առանձինելքեր կան նան Մասրիկիավազանում, Ծովագյուղի մուտ,Գռիձորում,Մուխանն Վարսերգյուղերի շրջակայքում: Հատկապեսարժեքավորեն Մարմարիկիհովտի ն Ծաղկունյացլեռնաշղթայիհարավայինլանջերիհանքայինաղբյուրները: Դրանցիցեն Վանքավանը, Ցողամարգը,Կարմիրհովիտը,Զառը,Բջնին,Արզականը, Աղվերանը:Այստեղկան նան բազմաթիվհորատանցքային ջրաելքեր: Հանքայինաղբյուրներ կան նան Մանթաշիձորի վերին հատվածներում, Գեղարոտ գետի վերին հովտում ն Ամբերդիշրջակայքում: Ապարանի սարահարթումջրառատ են Քասախի, Թթուջրի, Լուսագյուղիհան-

քային ջրերիելքերը: ՀՀ ունեն

կենտրոնական հրաբխայինշրջաններումաղբյուրներիմեծ մասն հորատանցքայինբնույթ, օրինակ` Ավազան, Արգել, Գյումուշ, Պտղնի,Սովետաշեն,Կեթրանջրաելքերը: Այս շրջանում հանրահայտեն Արզնիի հանքային աղբյուրները: Հանքայինյուրահատուկ աղբյուրներ ունեն Արարատյան հարթավայրինու նախալեռնայինշրջանները /Վեդու, Արարատի,Դվինի աղբյուրները/: Վայքում նույնպես բազմաթիվ աղբյուրներ կան: Դրանցիցեն համաշխարհային համբավվայելող Ջերմուկը, մեծ հեռանկարունեցող Սայաթ-Նովաաղբյուրաշարը, Կեչուտի, Ազատեկի, Մալիշկայի,Ղորբատեղին Եղեգիսիավազանի աղբյուրները: Զանգեզուրիլեռնաշխարհումես բազմաթիվարժեքավորհանքային

աղբյուրներկան: Դրանք հիմնականումտարածվածեն Որոտանիկիրճում, Տեղի սարահարթումն Տաթնի ձորում: Գարավային Զանգեզուրում հայտնի են Կապանի, Քաջարանի, Մեղրի գետի, Լիճքի ն Տաշտունի

աղբյուրները:

ՂայաստանիՀանրապետությունում հանքային աղբյուրներիջրերն աչքի են ընկնումքիմիականբաղադրությանմեծ բազմազանությամբ,ո-

րը ն արտացոլումէ դրանց առաջացմաներկրաբանականպայմանները ն ջրաքիմիականբարդ կազմությունը:Ինչպես նշում են մասնագետնե-

աղբյուրներիճնշող մեժամասնություննունի ածխաթթվայինբաղադն ազոտի մեծ պաեն ածխա-ժծբաջրածնային րություն: Սահմանափակ րունակությունունեցող ջրերը: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքիսահմաններումըստ քիառանձնացնումեն 9 դաս` 22 տիպերով,իսկ միական բաղադրության, ըստ գենետիկական/ծագումնային/հատկանիշների`11 խումբ` 30 տեսակներով: Առավելապեստարածված են քլորիդա-նատրիումականն ջրերը: Դրանք կապքլորիդա-հիդրոկարբոնատային-նատրիումական ված են աղակիր ավազակավային նստվածքների հետ, որտեղ ն այդ ջրերը հարստանումեն նատրիումովն քլորով: Դրանց թվին են պատկանում Արզնիի,Դվինի, Սայաթ-Նովայի,Ղորատեղի,մասամբ`Վանքավանի հանքային ջրերը: Անհրաժեշտ էնշել, որ մինչն հիմա հանքային ջրերի հետախուզված պաշարները կազմում են հանրապետությանջրահանքայինհարստություններիմիայն փոքր մասը: Բազմաթիվհանքային ջրերի աղբյուրներդեռնսչեն ուսումնասիրված: Հանքային ջրերը, որպես թանկարժեքբնականռեսուրս, ամենուրեք հուսալիորենպետք է պահպանվեն:Դրանք հսկայական դեր են խաղում մարդկանցառողջության պահպանությանգործում: Արզնի առողջարանի ջրերի հաստատվածպաշարները կազմում են 1,644 հազ. լիտր, ջերմաստիճանը՝24: Հանքավայրի տարածքի ընդերքում աղաբեր նստվածքներեն, որոնց լվացման միջոցով Արզնիիջրերը բաղադրություն: Այս ձեռք են բերում քլորիդա-հիդրոկարբոնատային ջրերում հանդիպումեն յոդ, բրոմ, լիթիում, մանգան, բոր, ստրոնցիումն րը,

միկրոտարրեր: Ջերմուկ հանքավայրը գտնվում է Արփագետի վերին ավազանում, ծովի մակերնույթից2000 մ բարձրությանվրա: Վանքային աղբյուրների պաշարներըկազմում են օրական 1469 հազ. լիտր: Ջրի ջերմաստիճաբաղադրությունը նը տատանվումէ 57-64"-իսահմաններում: Քիմիական է: Ջերմուկի ջրեհիդրո-կարբոնատային-սուլֆատային-նատրիումային րում առկա են լիթիում,յոդ, բրոմ, ֆտոր, բոր, պղինձ ն այլ միկրոտարայլ

րեր:

Վանքավանըգտնվում է Մարմարիկիհովտում, մոտ 2000 մ բարձրության վրա: Պաշարների տեսակետիցՀանքավանը մեր հանրապե109

/գյուղատնտեսականմելիոմլն 7. ն 80 մլն մ5, 30 մլն մ՞ ն 10 րացում/` 1570 մլն մ" ն 1110 մլնմ",ջրաէներգետիկայում մլն մ, ձկնատնտեսությունում2̀70 մլն մ: ն 50 մլն մ": Այսպիսով,Հայաստանի Վանրապետության ժամանակահատվանշված ծում օգտագործվել է 2300մլնմ՝ /լրիվ/ ն 1410 մ` /անվերադարծ/ջուր: այաստանի Հանրապետությունումջրային պաշարները օգտագործվում են հիմնականումհողերի ոռոգման ու արոտավայրերիջրարբիացման,կոմունալ-կենցաղայինն արդյունաբերականջրամատակարարման, ջրաէներգետիկայի,ինչպես նան ձկնային տնտեսությաննպատակներով: Ըստ Հայաստանի Հանրապետությանջրային պաշարների օգտագործման նախկինԿոմիտեիտվյալների, հանրապետությունումօգտագործվող ջրի մոտ 6896-ը ծախսվումէ ոռոգման նպատակներով:Արդյունաբերականջրամատակարարմանհամար մոտ 1176-ը, կոմունալ-կենէ 15,076-ը, իսկ ձկնային տնտեցաղային նպատակներովծախսվում են՝ 6,346-ը: սությունները Օգտագործում հետո ոռոգովի հողատարաՀՀ-ում հողի սեփականաշնորհումից ծությունները բարձր արդյունավետությամբչեն օգտագործվում, շատ տարածքներ փաստորենչեն ոռոգվում: Վերջինսկապված է ջրամատամիջտնտեհարցում լուրջ բացթողումների, կարարմանկազմակերպման սային ն ներտնտեսային ոռոգման ցանցի անսարքության, ջրի բարձր վարձաչափի,ինչպես նան հողօգտագործողներիսոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակիհետ:

գյուղատնտեսությունում

տությունում գրավում է առաջին տեղը` օրական տալիս է չորս միլիոն լիտր ջուր, որն աչքի է ընկնումհիդրոկարբոնատային-քլորայինբաղադրությամբ, ունի կալցիումի ն

կություն:

եաոի ամար երուն

«Դիլիջան» ջրերի պաշարները կազմում են օրական 1468 հազ. լիտր, ջերմաստիճանը`11,5, ունի հիդրոկարբոնատային-նատրիումային բաղադրություն: Ուշադրության արժանի են նան «Սնան» /հիդրոկարբոնատային-քլորիդային,նատրիում-կալգիումային/,«Բջնի» /հիդրոկարբոնատային,քլորիդանատրիումային/, «Լիճք»/ հիդրոկարբոնա«Լոռի» / հիդրոկարբոտային-քլորիդային-նատրիումային/, նատային-սուլֆատային-նատրիումային/, «Արարատ» /հիդրոկարբոնատային-սուլֆատային/ հանքայինաղբյուրները: Այս բոլորից կարելի է եզրակացնել, որ մեր հանրապետությանհանքային աղբյուրներնունեն խոշոր պաշարներ:Քանի որ հանքային աղբյուրների տարածմանսահմանում խիստ սահմանափակեն անուշահամ ջրերի բնական ռեսուրսները, հետնապես` նպատակահարմարէ հանքային ջրերի մեծ մասն օգտագործել այդ նպատակով:Ի տարբերություն բնական այլ ռեսուրսների, հանքային ջրերը պատկանում են չսպառվողներիխմբին: Հետնաբար,դրանց օգտագործումըկարելի է կազմակերպելառանցորնէ սահմանափակման /Գրիգորյան, 1978/: Ընդհանուր առմամբ,օգտագործվումէ հանքային ջրերի հայտնի պաշարնեաջ րի միայն5962-ը,մնացած9596-ը կորչում է: են Հանքային ջրերի պաշարներըհնարավորություն տալիս տասնապատկելու դրանց օգտագործման ժամանակակիցտեմպերը՝`առանց վնասելու բնության այլ ռեսուրսներ: Անհրաժեշտ է առավելագույնս օգտվել բնության ընձեռածերջանիկ հնարավորությունից` օգտագործել թանկարժեք բնական ցրոնք ի տարբերությունհանքային ռեսուրսները, այլ հանածոների,չունեն աղտոտող թափոններ,թունավոր արտանետվածքներ: Ինչպես նշվեց, ՎայաստանիՀանրապետությունըհարուստ է հանքային ջրերով, սակայն այսօրվադրությամբայդ պաշարների միայն 5996-ն է Օգտագործվում:Վանրապետությունում թողարկվումեն 110 մլնշիշ հանքային ջրեր, որի շուրջ 7055-ը արտահանվում է ԱՊՀ երկրների տարբերքաղաքներ, ինչպեսնան արտասահման: Հանքայինջրերը մեր հանրապետությանբնականկարեորպաշար է համարվում ն ժողովրդական տնտեսության համար ունի մեծ նշանակություն: Գետնապես,հանքայինջրերը պետք է օգտագործվենլիարժեք ու բարձրարդյունավետությամբ: 2002թ. տվյալներով, Հայաստանի տնտեսությունումօգտագործվել է 280 մլն մ՝ /լրիվ/ ն 160 մլն մ` /անվե150 րադարձ/ ջուր, արդյունաբերությունում` համապատասխանաբար

մասշտաբով

|

ՀՀ հանքային ջրերի աղբյուրների պաշարները Ա օգտագործումը /01.01.1986թ. դրությամբ/

Հորի ելքը, Հաստատագրված Հանքավայրերի պաշարներ,լ/վրկ անվանումը Ջերմուկի

|

Յանրապետության կրմունալ

Արզնու Բջնիի Հանքավանի Լիճքի Սնանի

Վերին/Արարատ/

՛

Վանաձորի/Լոռի/

Դիլիջանի

Ընդամենը

19:1 10,1 44,5 31,4 19,7

8.4

22,4

վրկ

2,3

Աղյուսակ

Օգտագործումը, մ/վրկ

1,2

0,4

5,0

ան 1,0

5,8

1,8

0,2

5,5

1,0

1,0

Ջրման առաջավորտեխնոլոգիաների չկիրառման,ոռոգմանցանցի անսարքությանն այլ պատճառներովոռոգման ջրի կորուստներըհասնում են մինչն 25-3096-ի: ՎայաստանիՀանրապետությանխիստ կտրտված լեռնային ռելիեֆի պայմաններումփոքր գետերի նշանակությունը շատ մեծ է բնակավայրերի, ոչ մեծ գյուղատնտեսականն արդյունաբերականօբյեկտների ջրամատակարարման, ոչ մեծ տարածքներիոռոգման,ինչպես նան արոտավայրերիջրարբիացման համար: Չնայած դրան, հանրապետությունում անհրաժեշտ ուշադրություն չի դարձվում փոքր գետերի պահպանման ն արդյունավետ օգտագործման, դրանց մաքրության պահպանման ն ջրասակավությանկանխման միջոցառումներիիրականացմանհարցերիվրա:

համալիր

ՋՐԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԱՂՏՈՏՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ

Ազգաբնակչության աճը, արդյունաբերության ու տրանսպորտի բուռն զարգացումըմեծացնում են ջրի սպառումըն միաժամանակառաց բերումջրերիաղտոտում:Ջրերի աղտոտումըզգալի չաւիերի Է հասել ոչ միայն գետերում ու լճերում, այլն ծովերում ու օվկիանոսներում: Հետնաբար, այսօր մարդկությաննավելի շատ սպառնում է ոչ թե ջրի ընդհանուրպակասը, այլ մաքուր ջրերիպակասը: Ներկայումս մարդու ու կենդանիներիհամար մեծագույն վտանգնեկողմիցօդը ն ջուրը րից մեկը արդյունաբերականձեռնարկությունների վնասակարթափոններովաղտոտել է: ԱՄՆ-ում մակերեսայինջրերի աղտոտվածությունը1900թ. համեմաւոությամբ 1960թ. մեծացել է շուրջ 6 անգամ: Այսօր գետերը թափվող հոսքաջրերի2596-ը բոլորովինչի մաքրվում, իսկ 7596-ը մասնակիորենԷ

մաքրվում:

ու կենցաղային Ջրերը աղտոտվումեն, ինչպես արդյունաբերական հոսքաջրերով,այնպեսէլ նավթիտեղափոխման,հեղուկանավերի լվացման, անտառանյութի վերամշակմանթափոններով:»Ներկայումս,երբ սինթեզվելեն մի շարք լվացքանյութեր ու լայնորեն կիրառվում են կենցաղում, այդ հոսքաջրերը առավել վտանգավորեն դարձել: Ի տարբերություն օճառի, նոր սինթեզված լվացքանյութերնավելի կայուն են ու թունավորջրային բուսականու կենդանականօրգանիզմներիհամարչ՛ Ջրերի աղտոտմանաղբյուր են նան անւոառմշակմանգործարանների թափոնները`թեփը, կեղնը, վերամշակմանընթացքում Օօգտագործվող զանազան նյութերը, որոնց մեծ կուտակումներնաստիճանաբար նեխվելովաղտոտումեն ջուրը:

Ջրերի աղտոտմանըանուղղակիորեննպաստումեն ջերմաէլեկտրակայաններիտաք ջրերը, որոնց ջերմաստիճանըսովորական ջրերի համեմատությամբ8-10" բարձր է: Ջրամբարներումբարձրացնելովջերումությունը, այդ ջրերը նպաստումեն միկրո- ու մակրոպլանկտոնների ժեղ զարգացմանը,որի հետնանքով սկսվում է ջրերի «գունավորում», փոխվումէ դրանց գույնը, յուրահատուկ հոտ է առաջանում,ջրերի մակերեսը ծածկվում լորձաթաղանթով ն գոյանում են մի շարք թունավոր նյութեր: Օրգանական միացություններ սինթեզող ձեռնարկությունները, որոնք արտադրում են տարբերներկեր, պայթուցիկ նյութեր, հեշտ լուծվող միացություններ ն այլն, իրենց հոսքաջրերի հետ գետերն ու լճերն են տեղաւիոխումնույնիսկ այնպիսի նյութեր, որոնք նախկինում բնության մեջ գոյություն չունեին: Այդ նյութերից շատերը կենսաբանական տեսակետիցակտիվեն ն կայուն: Գետերի ու ջրամբարների ջրերի աղտոտման պատճառ են նան պեստիցիդները, հանքային պարարտանյութերը, որոնց սխալ օգտագործման դեպքումտարբերճանապարհներովանցնում են ջրերի մեջ: Ջրերի աղտոտման ամենամեծ աղբյուրներըռադիոակտիվնյութերն ու թափոններնեն, որոնք առաջանում են ջերմամիջուկայինփորձարկումների, ուրանի հանքանյութի մաքրման ժամանակ, ատոմային էն այլ ճանապարհով: լեկտրակայաններից հոսքաջրերի աղտոտումըկատարվումէ երկու առմամբ, Ընդհանուր ճանապարհով`ա/ հանքային ն բ/ օրգանական /այդ թվում ն կենսաբանական ու բակտերիալ: Հոսքաջրերիհանքայինաղտոտումըառաջանումէ մետալուրգիական ու մեքանաշինական,լեռնաքիմիականկոմբինատներից,նավթահանման ձեռնարկություններից դուրս եկող հոսքաջրերից, որոնք պարունակումեն խարամ,հանքանյութիպարփակումներ,լուծելի հանքային աղեր, զանազանթթուներ, հիմքեր ն այլ միացություններ: Վոսքաջրերիօրգանական աղտոտումը առաջանում է քաղաքների ֆեկալային հոսքերից, բաղնիքներից,կաշվի վերամշակման,թղթի, գաորոնք պարունակումեն բուսարեջբի արտադրամասերի թափոններից, կան ու կենդանականծագում ունեցող զանազան վնասակարմիացություններ: Մոտավորհաշվարկներով պարզված է, որ կենցաղային հոսքաջրերում աղտոտումներիշուրջ 4246-ը հանքային նյութեր են, 5876-ը՝ օրգանական: Այժմ, համարյա ամենուրեք,քաղցրահամ ջրերն այն աստիճան են աղտոտված,որ շատ գետեր ու լճեր արդենմեռյալ են համարվում:Կալիֆորնիայի խիստ աղտոտվածգետերից մեկի ափերինմեկ օրվա ընթացքում հայտնաբերվել է 7 հազ. սատկած բադ: Միչիգան լճի ափին հարյուրավոր խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ կան,

որոնք լիճն են թափում հարյուր-հազարավորտոննա զանազան քիմիական նյութեր ն նավթամթերքներ:Դրա հետնանքովլիճն աստիճանաբար կորցնում է թթվածինը, որն իր հերթին հանգեցնում է կենդանական աշխարհի ոչնչացմանը: Միլիոնավորսատկած ձկների ու զանազան կենդանիների դիակները, քայքայվելով, սարսափելի գարշահոտություն են տարածում: Լիճն աստիճանաբարզրկվում է պլանկտոնից ն կենդանական աշխարհից: Հռենոս գետը, որին հաճախ անվանումեն «Եվրոպայի կեղտաջրի առու», աւպագայումԷլ ավելի կաղտոտվի: Նման եզրակացության են հանգել հոլանդական փորձագետները:Ինչպես հայտնի է, Հռենոսի մաքրության հարցը կենսականնշանակությունունի Հոլանդիայի ն Բելգիայի համար: Հաշվված է, որ այս հարյուրամյակիվերջում երկիրը Հռենոսից պետք է վերցնիխմելու համար անհրաժեշտջրի երկու երրորդը, անգամավելի շատ, քան ներկայումս:Ի՞նչ է քշումայսինքն` կրկնակի տանում Հռենոսը: Ահա այն նյութերիբոլորովին էլ ոչ լրիվ թվարկումը,որոնք ԱրեմտյանԵվրդպայիհազարավորգործարաններ,խախտելովգոյություն ունեցող նորմաները, թափում են գետի մեջ: Մեկ տարվա ընթացքում Հռենոսի մեջ են թափում մոտովորապես9600 տ ցինկի տարբեր միացություններն օքսիդներ,6500 տ կապար,2900 տ պղինձ, 2000 տ սպիտակմկնդեղ, հարյուրավոր տոննա քրոմ, կադմիում,սնդիկ: «Միջազգային նշանակության աղբանոց», այսպես է ներկայումս անվանվում Հռենոսը:Մինչդեռայս գետը խմելու ջուր է մատակարարումՀյուսիսայինԵվրոպայի25 միլիոնբնակիչներին: Արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության բուռն զարգացման հետնանքովաղտոտվաճ են նան մեր հանրապետությանգետերը:Այս տեսակետիցառանձնապեսանմխիթարվիճակումեն գտնվումԴեբեդը ն նրա վտակՓամբակը:Աղտոտմանմյուս աղբյուրը Վանաձորիքիմիական մանրաթելերիգորճարանն է, որը Փամբակի մեջ է թաւիում ացետոն, իրգեպլաստ, քացախաթթու:Վանաձորիքիմկոմբինատըգետն աղտոտում է ամոնիակի,մելամինի, նիտրատների ն այլ նյութերիմնացորդներով: Գետն աղտոտում են նան Վանաձորի տրիկոտաժիֆաբրիկան /դիսպերսիոնթունավոր ներկանյութեր/,մսի կոմբինատըն այլ ձեռնարկություններ: Այդ բոլորի հետնանքով Փամբակ գետը ներկայումս գտնվում է աղտոտվածվիճակում: Բոլոր բաղադրիչները/թթվաժնիկենսաբանականպահանջը, ջրի հանքայնությունը, տարբերթույների, քիմիականտարրերին այլ նյութերի առկայությունըգետի ջրի մեջ/ գերազանցում են թույլատրելի սահմանները:Այս պայմաններումգետի կենսաբանականինքնամաքրմանմասին խոսք անգամ լինել չի կարող: Տարվա սակավաջուր ամիսներին Վանաձորից դուրս գալու պահին Փամբակըփաստորենկիսով չափ կազմված է արտադրականկեղտաջրերից: Աղտոտվածէ նան Դեբեդը, որի մեջ յուրաքանչյուր տարի լցվում

բավականաչափչմաքրված ն չվնասազերծվածկեղտաջրեր,որոնք պարունակումեն մեծ քանակությամբ օրգանական ն անօրգանական ծագում ունեցող կեղտանյութեր:Ախթալային Ալավերդու կոմբինատները գետի մեջ են լցնում մեծ քանակությամբմանրացվածխարամ:Կոմբինատիջրերը պարունակում են ծծբաթթու ն այլ վնասակարքիմիական նյութեր, որոնք առանց մաքրվելու թափվում են Դեբեդիմեջ: ճիշտ է, շահագործմանէ հանձնվել Աղթալայիմաքրիչ կայանը,սակայն դրանից վիճակըքիչ է փոխվել: 1952 թվականինՔաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատըշահագործմանհանձնելուց հետո Ողջի գետը կորցրեց իր կենսաբանական պոտենցիալը: Գեւտիջրերը մաքրելու նպատակով կառուցվեց Քաջարան-Արծվանիկմաքրման կառույցը: Դա մեծ չափով նպաստեց գետի ջրերի մաքրման գործին, չնայած գետը դեռ չի ազատվել վնասակար նյութերից ն խարամից:Քաջարանի, Ագարակին Կապանիպղնձամոլիբտարեկան հսկայական քանակությամբ թադենային կոմբինատներից փոններեն լցնում գետերնու շրջակա միջավայրը: Հանրապետությանարդյունաբերական ձեռնարկություններիկեղտաջրերի թափմանվայրերում օրական գետերն են մտնում շուրջ 1,2 մլն մկեղտաջրեր: Արդյունաբերականձեռնարկություններիցանցի ընդարձակմանն մասնավորապես,լեռնաքիմիականարդյունաբերության զարգացման հետնանքով տարեցտարիխիստավելանում են գետերն ու այլ ջրային ավազաններըթափվողկեղտաջրերիու զանազան թափոններիքանակը: Գետերն ու օվկիանոսները թափվող նավթի ն նավթամթերքների, զանազան քիմիականվնասակարնյութերի, արդյունաբերականձեռնարկություններիկեղտաջրերիքանակի անընդհատ աճի հետնանքով ՀՁամաշխարհայինօվկիանոսը աղտոտման խիստ վտանգի տակ է գտնվում: Վատկաւպես,անմխիթարվիճակումեն գտնվում այն Ժովածոցերը, որտեղ խոշոր արդյունաբերականկենտրոններկան: Տարբերում են ծովային ջրերի աղտոտմաներեք տիպ. ա/ ռադիոակտիվ,բ/ ինֆեկցիոն ն գ/ քիմիական: աղտոտումնսկսվել է Համաշխարհայինօվկիանոսիշաղիոասկտիւ| երկրորդ Վամաշխարհային պատերազմիցանմիջապես հետո, երբ սկսած 1954 թվականիցԱՄՆ-ը պարբերաբարմիջուկայինպայթեցումներ էր կատարումԽաղաղ օվկիանոսիկղզիներում: Միջուկայինպայթեցումների արգելման 1963թ. մոսկովյան պայմանագիրը մեծ չափով նպաստեց այդ փորձարկումներիսահմանափակմանը,որի շնորհիվ ներկայումսԳամաշխարհայինօվկիանոսի ռադիոակտիվաղտոտումը նկատելիորեննվազել է: Անհրաժեշտէնշել, դր ջրերի ռադիոակտիվաղտոտումըհավասարաչափվտանգավորէ երկրագնդի բոլոր ժողովուրդ-

են

ների համար,քանի որ Համաշխարհային օվկիանոսըներկայումսմարդկությանը կերակրող հիմնական միջավայրերիցմեկն է, որի տեսակաէ՝ րարկշիռը գնալով մեծանում Ինֆեկցիոն աղտոտումները դիտվում են հատկապես առափնյա խոշոր քաղաքների շրջակայքում, որտեղ ֆեկալային ն այլ աղտեղությունները թափվումեն ծով, երբեմնժամանակինկենսաբանական մաքրման չեն ենթարկվում ն պոտենցիալ մեծ վտանգ են ներկայացնում մարդկանցառողջության համար: Նման աղտեղություններըմի շարք վարակիչհիվանդությունների տարածմանպատճառեն հանդիսանում: » Քիմիականաղտոտումը առավել տարածվածէ, որը մեծ վտանգ է սպառնում օվկիանոսին ն ծովերին: Մի շարք երկրներիրենց տարածքը չաղտոտելու նպատակովմեծ քանակությամբվտանգավորթափոններ են նետում օվկիանոսի խորքերը:Այսպես,օրինակ` 1970թ. ԱՄՆ-ը Ատլանտյան օվկիանոս նետեց բազմաթիվբետոնե կոնտեյներներ,որոնք մահացու թույն` նյարդայինհամակարգիվրա ազդող գազ էին պարունակում: Սակայն հաշվարկներըցույց են տվել, որ որոշակի ժամանակ անցնելուց հետո կոնտեյներներըծովի ջրի ազդեցությանտակ քայքայվել են ն մահացու,խիստ վտանգավոր թույնով վարակել Ատլանտյան օվկիանոսիջրերը: Սակայն Համաշխարհային է օվկիանոսնամենիցշատ աղտոտվում նավթով: Մեկ տոննա նավթը կարող է բարակ շերտով ծածկել 1200 հա ջրայինմակերես,որով դժվար են թափանցումթթվածինը,արնի լույսը ն այլն: Երկրորդ Վամաշխարհային պատերազմիցհետո նավթատարհատուկ նավերով նավթի տեղափոխման ծավալը 50 անգամ աճել է: Նավթը օվկիանոսի ջրերի մեջ է լցվում հեղուկանավերիլվացման ժամանակ ն հատկապես,աղետներիու վթարներիդեպքում: Հայտնիէ, որ նավթամթերքներնարագ կերպով ծածկում են օվկիանոսիմակերեսը` ստեղծելով հսկայականնավթային համատարածբծեր, որոնք ծովային մի շարք կենդանիների`թռչունների, փոկերի, ծովացուլերի ոչնչացման պատճառ են դարձնել: Երբ թռչնի մարմինըծածկվում է նավթի շերտով, նրա փետուրները կորցնում են իրենց ջերմամեկուսիչհատկությունը, թռչունը սառչում ն ոչնչանում է: 1967թ. Անգլիայի ափերի մոտ վթարի ենթարկվեց աճերիկական «Թորի Կոնյոն» խոշոր հեղուկանավը,որը Քուվեյթից 117 հազ. տոննա նավթ էր տեղափոխում:Չնայած խութերի վրա նստած հեղուկանավը հրկիզվեց հրթիռների ն հրձիգ ռումբերի միջոցով, այնուամենայնիվ, մոտ 30 հազ. տոննա նավթ հոսեց դեպի օվկիանոս ն Անգլիայիառափնյա ջրերը 100 մղոն տարածությամբծածկվեցիննավթով, ապականելով հայտնի «Ոսկե ավազներ» ծովափերը: 1976թ. հունվարի 24-ին Ֆրանսիայի Ուեսսան կղզու /Բրետանիարնմտյանափ/ ափամերձխութերում խոշոր աղետ տեղի ունեցավ: Հարյուրավորտոննա հեղուկ վառելանյու116

թափվել էր բաց ծով՝ աղետի ենթարկված«Օլիմպիկ բրեյվերի» հեղուկանավի վառելիքային շտեմարաններիմեջ առաջացած ճեղքվածքԲուսական ու կենդանականաշխարհը անդառնալի ների հետեանքով: կորուստ կրեց: Ոչնչացանհազարավոր որորներ նայլ թռչուններ: 1978թ. Ֆրանսիայի հյուսիսային ափերի մոտ` Բրետանի թերակողզում, տեղի ունեցավաննախադեպաղետներից մեկը. ամերիկյան«Ամոկո Օյլ» ընկերությանըպատկանող«Ամոկո Կադիս» հզոր հեղուկանավը ափերից մի քանի հարյուր մետր հեռու խփվեցխութերին ն երկու մասի բաժանվեց:Մի քանի օրվա ընթացքում ժով թափվեց 180 հազ. տոննա նավթ, որը փոթորկալի եղանակի հետնանքով տարածվեցմի քանի հազար քառակուսի կիլոմետր ն անուղղելի վնաս հասցրեց ծովի կենդանականու բուսականաշխարհին: Վատկապեսանբարվոք վիճակում է գտնվում Միջերկրականծովը: Այդ հանգամանքըավելի ու ավելի Է հուզում միջերկրծովյան երկրների հասարակայնությանը: Պատահական չէ, որ այդ հարցը քննարկվեց շրջակա միջավայրիպահպանությանՄԱԿ-ի ծրագրի միջազգայինկոնֆերանսում, որը գումարվեց Վենետիկում: Վենետիկի հանդիպմանմասանակիցներըհանգեցին այն համոզման, որ Միջերկրականծովի աղտոտման դեմ պայքարելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է արդյունավետ հսկողություն սահմանել արդյունաբերական,նավթամշակության ն կենցաղային թափոնների նկատմամբ: ՄիայնԻտալիայումամեն տարի ծով է նետվում մոտ 600 հազ. տոննա թափոն,որի կեսից ավելին նավթամթերքներեն: արդյունաբերական Ծովի ջրի աղտոտմանպատճառով կրճատվում է զբոսաշրջիկների հոսքը դեպի Իտալիայի տեսարժան վայրերը, ձկնորսները զրկվում են վաստակի աղբյուրից, որովհետն ձկները ոչնչացնում են կամ ուտելու համարդառնումեն ոչ պիտանի: Միջերկրականըաշխարհի ամենաթունավորվածծովերից է: Ըստ Յու.Ա.Իզրայելի /1985/, ծովային աղտոտէկոհամակարգերի ման էկոլոգիականհետնանքներըարտահայտվում են` էկոհամակարգի կայունության խախտում, էվտրոֆիկացման պրոգրեսիվ զարգացում, բիոտումքիմիականտոքսիկ նյութերի կուտակում,կենսաբանականարտադրողականությաննվազում, ծովային միջավայրում մուտագենեզի ն կանցերոգենեզիառաջացում, ծովի մերձափնյա շրջանների մանրէակենսաբանականաղտոտում այլն: Նախկինում, երբ արդյունաբերություննառանձնապեսզարգացած չէր, ջրերը այս աստիճան չէին աղտոտվում, ջուրը բիոգեն պրոցեսների շնորհիվ ինքնամաքրմանէր ենթարկվում:Սակայն այսօր համարյա բոլոր արդյունաբերականձեռնարկություններից,գետերն են լցվում ֆենոլներ, սնդիկ ն այլ ծանր մետաղներպարունակող մեծ քանակությամբ թը

ն

|

կեղտաջրեր,որոնք սպանում են կյանքը: Հայտնիէ, որ մարդըսննդի ոչ փոքր մասը ձեռք է բերում անմիջականորենօվկիանոսից:Տրամաբանական է ձգտել ծովային ձկնարդյունաբերության ավելի բարձր ցուցանիշների,եթե ցանկանում ենք լուծել ապագայի մարդկանցկերակրելուօրըստօրե բարդացող խնդիրը: Ոչնչացնելով պլանկտոնը,մենք ոչնչացնում ենք հենց ձկներինն խիստ կրճատում կենսական անհրաժեշտություններկայացնող պրոտեինի պաշարները:Ոչնչացնելովպլանկտոնը,մենք չենք կարողապրել.քաղցից մեռնում են միքանի շաբթում, ծարավից՝մի քանի օրում, առանց օդի խեղդվում են մի քանի րոպեում: Եթե կործանենքծովային պլանկն մարդուն հասնող տոնը, ապա կենդանիներին թթվածնի պաշարները կկրճատվիկիսովչափ: Մանրացված թափոնները բնական" կոյուղու գետերի միջոցով լցվում են երկրի վիթխարիմաքրող սարքի` օվկիանոսիմեջ: Օվկիանոսը զուրկ է կարծր նյութերիարտահոսքից: Սակայնցամաքիցեկող թափոնները«կախարդականվառելանյութի»դեր են կատարումպլանկտոնի միլիարդավոր տոննաներիհամար, որոնք «հոգում» են, որպեսզիծովը մնա անեղծ ու կենսունակ: «Ինչու՞ բնությանը թույլ է տրվում աղտոտել, իսկ մեզ` ոչ: Գենց այն հասկանալիպատճառով,որ մեր ժամանակակից տեխնիկայիզարգացման հետ մեկտեղհայտնվել են այնպիսիվնասակարթափոններ,որոնք երբնիցեչի ճանաչել բնությունը: Օրինակ՝ պլաստմասսաները, ԴԴՏ-ն, լվացքի փոշիներըն սինթետիկայլ նյութեր, որոնք խորթեն բնությանը ն նախկինում գոյություն չեն ունեցել: 7 Ամենուրեքգետերն են թափվում թունաքիմիկատներ ու զանազան թափոններ ն այդ ամենը մարդն է ուղարկում օվկիանոս:Քաջ գիտենք, որ ժամանակակից արտադրության թափոններիմեծ մասը թունավոր են ն քայքայման չեն ենթարկվում.«Ոչինչ, օվկիանոսըանծայր է, օվկիանոսըխորունկէ»: Օվկիանոսում կյանքը կենտրոնանումէ հիմնականումնրա մակերնույթին,առավելապես՝ափերիմոտ: Բոլոր ծովային կենդանի էակներն ուղղակի կամ անուղղակիկախում ունեն բուսական պլանկտոնից, որը սննդառության շղթայիհիմքն է: Ինչպեսգիտենք,բուսական պլանկտոնը գոյություն կարող է ունենալմիայն այնտեղ,որտեղ ջրի շերտիմեջ թափանցումէ ֆոտոսինթեզնապահովող արեգակնայինլույսը: Արնադարձայինգոտում այդ շերտը 80-100 մետրիէ հասնում, իսկ հյուսիսային շրջաններում, այն էլ արնոտ օրերին, թափանցելիությունն ընդամենը 15-20 մետր է: Այդ կենսունակ շերտիցներքն կյանքնարագորեն նոսրանում է, քանի որ ջրերի խորքում ապրող օրգանիզմների կյանքը կախված է վերնիցիջնող բուսական ու կենդանական մնացորդներից: Ինչպես նշեցինք, ԱՄՆ-ը Ատլանտյանօվկիանոսումզգալի քանա118

։

կությամբ միջուկային թափոններ ու թունավոր նյութեր ջրասույզ արեց, հիմնավորելով,որ վտանգավորբեռը փակվածէ հատուկ, չքայքայվող կոնտեյներների մեջ: Սակայն արդեն հայտնի են ոչ քիչ դեպքեր, երբ համեմատաբարոչ խորունկ Իռլանդական ծովի, Լա Մանշի, Հյուսիսային ծովի ֆարվատերներիհատակայինհոսանքները տեղափոխումն փշրում են «հատկապես դիմացկուն» կոնտեյներները,որը միլիոնավոր էակների համար հղի է կործանիչհետնանքներով:60 տարի առաջ Բալթիկ ծով նետեցին ցեմենտից պատրաստված7 հազ. տոննա մկնդեղ պարունակող կոնտեյներներ,որոնք ինչ խոսք, ժամանակի ընթացքում աստիճանաբարքայքայվել են: Իսկ դրանց մեջ գտնվող թույնի քանակը 3 անգամավելի էր, քան կպահանջվիաշխարհիամբողջ բնակչությանը թունավորելու համար: յ Ֆրանսիայիգետերը ծով են տանում 18 մլրդ մ` հեղուկ թափոններ: Միայն Փարիզը օրական գրեթե 1,2 մլն մ5 կեղտաջուր է թափում: ԳերմանիայիԴաշնությունում հեղուկ թափոններիքանակը կազմում է տարեկան 9.0 մլրդ մՀ,այսինքն` օրական 25,4 մլն մ3: Միայն Հռենոսի մեջ ամեն օր թափվում են 50 հազ. տոննա առավելապես`արդյունաբերական կեղտաջրեր: Նույնիսկ, ամենախիտ,թանձր մառախուղը/սմոգը/,գործարանային ամենասն ծուխը, կարող է ցրվել քամու միջոցով, սակայն ինչպիսի էլ մենք ծխնելույզներպատրաստելուլինենք, միննույնէ, բարձրությամբ ամբողջ աղտեղություններըվերջին հաշվով աստիճանաբար հասնում են Վամաշխարհային օվկիանոս: Երբ հանքահորումվթար է տեղի ունենում, կամ որնէ հեղուկանավ է նստում ծանծաղուտում, մամուլն անմիջապես արձագանքում է խոշոր վտանգված է»: Մինչդեռ ամենից վտանգավորը տառերով.«Օվկիանոսը նման պատահարները չեն, այլ տարբեր երկրների ռազմական ն նավերից թափվողմազութն է, որը ջուրն է լցվում ցիստեռառնետրական ները լվանալիս: ՄԱԿ-իհաշվետվություններիցմեկում ասված է, որ միայն հեղուկանավերիցտարեկանծով է արտանետվումմեկ միլիոն տոննա նավթ: Իրականումծով թափվող նավթիքանակը շատ ավելին է: Մոտավոր հաշվարկներովՀամաշխարհայինօվկիանոսթափվողնավթի ու նավթամթերքի քանակը հասնում է 10 մլն տոննայի, որը կազմում է տեղափոխվող նավթիավելի քան 156-ը: Նավթը օվկիանոսիու ծովի ջրերն է անցու նավթամշակման նում նավթահանման արդյունաբերությանհոսքային ջրերով, հեղուկանավերիբարձման ն լվացման ժամանակ,անսարք նավերից ն այլն: Պլանկտոնը, օժտված է ինսեկտիցիդներներօծելու, կլանելու, յուրացնելու, ասիմիլացնելու ն կուտակելու հատկությամբ: Պլանկտոնիկողմից կլանված նյութերն այնուհետն անցնում են ձկների ն վերջին հաշվով՝ մարդկանցօրգանիզմիհյուսվածքների մեջ: :

Օվկիանոսիմաքրությանհարցը ամենայնսրությամբէ դրվում, քանի որ բացի վերը նշվածից, ջրոլորտի այդ կարնորագույնբաղադրամասը հսկայականնշանակություն ունի մարդկությանըսնունդ, արդյունաբերականհումք մատակարարելուտեսակետից: Օվկիանոսն առաջին հերթին կենսաբանականռեսուրսների աղբյուր է, որը չնայած անսպառչէ, բայց շատ մեծ է: Մեծ հարստություն է նան օվկիանոսի ջուրը: Դա առաջին հերթին քաղցրահամջրերի անսպառ պաշար է: Ծովի ջրից խմելու ջրի ստացման արտադրությունը, տարեկանաճում է2,596-ով: Օվկիանոսներիցամբողջ աշխարհումտարեկանորսվում է 70 մլն տոննա ձուկ ն կենսաբանական այլ նյութեր: Օվկիանոսըտալիս է մթնոլորտի թթվածնի կեսը, մարդու կողմից սպառվող սպիտակուցի1/6 մաու բուսասը: Օվկիանոսումգոյություն ունեցող 150 հազ. կենդանական կան տեսակներից,մարդկություննառայժմ օգտագործումԷ միայն 1500-

ը:

Բոլոր ժողովուրդներն ու կառավարությունները սթափ կերպով պետք է ընդունեն նշանավոր գիտնական-բնախույզԹուր Հեյերդալի զգաստացնողխոսքերը.«... Կոչ եմ անում հրաժարվելկարճատեսանձնական ն ազգային չափանիշներից,գիտակցել հսկայական պատասխանատվությունժամանակակիցս ապագա սերունդներիառջն: Ծովային հոսանքները հաշվի չեն նստում պետական սահմաններիհետ: Պետություններըկարող են իրար մեջ բաժանել ցամաքը, մինչդեռանշարժություն չճանաչող օվկիանոսը,առանց որի կյանքն անհնար է, միշտ կլինի ամբողջ մարդկությանընդհանուրն անբաժանելիսեւհականութ-

յունը»: լ

ՀՈՍՔԱՋՐԵՐԻ ՄԱՔՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Հոսքաջրերը համարվում են մակերեսայինջրերի հիմնականաղտոտողները, ուստի դրանց մաքրման արդյունավետ մեթոդներիմշակումն ու ներդրումը համարվում են չափազանց արդիականու էկոլոգիական կարնորհիմնախնդիրներ: Ջրերի պահպանությանգործում շատ կարնոր տեղ է գրավում նեխվող ջրերի մաքրումը:Ընդհանրապեսգետերումտեղի է ունենում ջրերի ն կենցաղային ինքնամաքրման պրոցես: Քանի դեռ արդյունաբերական թափոններըշատ չէին, գետերումջրերի մաքրմանպրոցեսը նորմալ էր: Մեր ինդուստրիալ դարում, երբ թափոններիքանակը` աննկարագրելի չափերի է հասել, հոսող ջրերի ինքնամաքրմանպրոցեսըխիստ թուլացել է: Նման պարագաներումառաջ է եկել հոսող ջրերիմաքրմանու օգտագործմանանհրաժեշտություն: Հոսող ջրերի մաքրման մեթոդները բաժանվում են երեք խմբի.

ն գ/ կենսաբանական: Մաքրա/ մեխանիկական, բ/ ֆիզիկաքիմիական է աղտոտման ջրերի կախված ման այս կաճ այն մեթոդի կիրառումը

վնասակարությունից: Պրակբնույթից ն նրա մեջ եղած խառնուրդների է առաջանում կիրառելմաքրման տիկայումհաճախ անհրաժեշտություն եղանակներ: կոմբինացված մեթոդիէությունն այն է, որ նստեցմանկամ ֆիլտրՄեխանիկական զանաման ճանապարհով հոսող ջրերիցանջատումեն մեխանիկական ն օքսիդաթաղանթ մասնիկներ, կավային /ավազ, գան խառնուրդներ ֆիլտեն ավազային այլն/: Դրա հաճար օգտագործում ցանցեր, մաղեր, Պարզվածէ, որ մեխանիկարեր, հատուկ բռնիչ հարմարանքներ նայլն: անջատելնրանցմեջ է հոսող ջրերից կան մեթոդովկարելի կենցաղային 2/3, արդյունաբերական իսկ ջրերից` եղած անլուծելի միացությունների 9/10 մասը: ճանապարհով մաքրում են նան նավթամթերքնեՄեխանիկական րով, յուղանյութերով,ճարպով, ձյութով, պոլիմերներովաղտոտված են պոմպեր,հատուկ բռնիչ-թակարդջրերը, որի համար օգտագործում ներնայլն: հոսքաջրեՔիմիականու ֆիզիկականմեթոդներով արտադրական ու խառնուրդներից հեռացնում են մանրադիսպերս լուծված հանքային են օրգանական նյութերը: րը, ինչպես նան քայքայում են հոսքաջրերիմաքրմանժամանակ չեզոքացնում Այս մեթոդներով ն օքսիդացնում: չեԹ թվայնության ու հիմնայնությունը թթվայնությունն են հատուկ ռեագենտներ` զոքացման համար հոսքաջրերին խառնում չեզոքացնեհիմնայնությունը ի սկ ամոնիակ/, սոդա, /կիր, կալցիացված Նման եղանակով նյութեր: ունեցող թթվայնություն տարբեր լու համար` կարելի է ջրերն ազատել տոքսիկ ն այլ վնասակար բաղադրիչներից: է ստացել էլեկտրոլիզը:Նման մելայն կիրառություն Այս բնագավառում ձեռնարն է արճճի,պղնձի այլ արդյունաբերական թոդը արդյունավետ է հոսքաջոր նրանում, Այս մեթոդի էությունը կայանում կություններում: ն իոննեհոսանք էլեկտրոլիտների րերով անց են կացնումէլեկտրական են նոր նյութեր: ու առաջացնում ո րտեղ կատոդին, րը ուղղում անոդին էլեկտրոլիզերնեէ հատուկ կառույցներում` Այդ մեթոդը իրականացվում օքսիդացուունեն օ զոնով քլորացումը, ջրերի րում: Լայն կիրառություն է ջրերից հոսող ն մեթոդովկարելի հեռացմը այլն: Ֆիզիկաքիմիական մինչն իսկ լուծելիների` 9546-ը, մինչն` միացությունների անլուծելի նել նան է ուլտրաջրերը մաքրելու համար կիրառվում 2596-ը: Աղտոտված ձայնը: Ֆիզիկականմեթոդներովհոսքաջրերիմաքրմանհամարօգտագործում են՝

/ամոնիակի,երկաթի,պղնձիաղեր, շլամի մնա1.Կոագուլյատորներ նստվածքըհետագայումհեռացնումեն: ցորդներնայլն/ ն առաջացած

2.Կլանիչ նյութեր /բենտոնիտայինկավեր, ակտիվացվածածուխ, ցեոլիտներ,սիլիկատներ Ա այլն /, որոնք կլանում են աղտոտիչնյութենման րը: մեթոդով հնարավոր է լինում արժեքավոր նյութերը հետագայում վերամշակելն օգտագործել: 3.Վոսքաջրերով անց են կացնում օդ /ֆլոտացիա/: Գազային պղպճակներըդեպի վեր շարժվելիս ճանկում են մակերեսիակտիվ նյութերը, յուղը Կ այլ աղտոտիչներու ջրի մակերեսինառաջացնումհեշտ հեռացվողւիրփուրանմանշերտ: Մեխանիկական,քիմիական ու ֆիզիկաքիմիականմեթոդներըկիրառվում են որպես հոսքաջրերի մաքրման առաջին էտապի վերջին փուլ /մինչն ջրավազանիմեջ ջրերի բացթողումը/,որից հետո հոսքաջրերն ուղղում են կենսաբանականմաքրմանկետ: Կենսաբանական ճեթոդի ժամանակկիրառվում /կենսաքիմիական/ են կենսաքիմիականու ֆիզիոլոգիականինքնամաքրման եղանակներ: Լայն տարածում են ստացել նան կենսաֆիլտրերիկիրառման,կենսաբանականջրամբարներիստեղծման մեթոդները:Կենսաբանականմեթոդներն ավելի լավ արդյունք են տալիս կենցաղայինն կոմունալ հոսքաջրերի մաքրման ժամանակ: Մանրէաբանները առանձնացրելեն մի քանի տասնյակմանրէներ,որոնք սնվում են նավթով,զանազան նավթամթերքներովու յուղերով: Այս ուղղությունը շատ կարնորէ ծովերի ու օվկիանոսներինավթովաղտոտվածջրերը մաքրելու համար, որն այժմ կիրառվումէ: Կենսաբանական/կենսաքիմիական/ մեթոդովհոսքաջրերիմաքրումը կատարվում են կենսաֆիլտրերի,աէրոտենկերի/հատուկ փակ ռե-. զերվուարներ/, մետատենկերի/երկաթբետոնյառեզերվուար/ օՕգնուք-

վող, պարունակում է լուծված թթվածինն նիտրատներ: մեթոդը հոսքաջրերիմաքրման /կենսաքիմիական/ Կենսաբանական ավարտականփուլն է, որից հետո այդ ջրերը կարելի է օգտագործելհեմակերեսայինջրալցնել համար կամ տադարձջրամատակարարման

՝

յամբ:

Նստվածքը մետատենկերումխմորում են ն ապա տեղաւիոխում դաշտ` /հատուկ պատրաստվածհողակտորներ/ չորացնում ն օգտագործում որպես պարարտանյութ:Ըստ որում, առաջացած նստվածքը կարելի է օգտագործել որպեսպարարտանյութմիայն այն դեպքում, եթե այն չի պարունակումծանր մետաղներ: Մաքրմանպրոցեսումպարզեցվածջուրը մաքրում են հատուկ փակ /աէրոտենկերում/,որոնք հարստացվումեն թթվածռեզերվուարներում նով, խառնում ակտիվացրածտիղմ: Վերջինսիրենից ներկայացնում է հետերոտրոֆ մանրէներ/բորբոսասնկեր, խճորողներ,ջրային սնկեր), ինչպես նան՝ մանր,անողնաշարավոր կենդանիներ ն այլն: Կրկնակի նստեցումից հետո հոսքաջրերը վնասազերծում են /դեզինֆեկցիա/քլորով կամ ուժեղ օքսիդացնող նյութերով:Քլորով մշակելու դեպքում ոչնչանում են հիվանդաբեր/պաթոգեն/բակտերիաները, վիրուսներըն հիվանդություններառաջացնողզանազանմանրէներ: Կենսաբանականմաքրումից հետո ջուրը դառնում է պարզ, չնեխբաց

,

.

վազաններ: Վերջին տարիներինմշակվում են նոր արդյունավետմեթոդներ,որոնք նպաստումեն էկոլոգիացմանենթարկել հոսքաջրերիմաքրման մեթոդները/էլեկտպրոցեսները:Այդ մեթոդներիցեն էլեկտրոքիմիական էլեկտրաֆլոտացիա,անոդայինօքսիդացում,կատորակոագուլյացիա, մեմբրանայինպրոցեսներովմաքրումը /ուլտդային վերականգնում/, րաֆիլտրում,էլեկտրոդիալիզն այլն/ մագնիսականմշակումը, ջրերի աղտոռադիացիոնմաքրումը/նպաստումէ կարճ ժամանակամիջոցում ն օզոքայքայմանը/, տիչներիօքսիդացմանը,դրա կոագուլյացմանը նայլն: օգտագործումը նացումը, սորբենտների /կլանիչների/ Սկսած 1896թ. մինչն հիմա քլորը համարվում է բակտերիալ աղտոտման դեմ պայքարիառավել տարածված մեթոդ: Սակայնպարզվել է, որ քլորացված ջուրը վտանգավորէ մարդու առողջությանհամար: Ուստի, ներկայումսաշխատանքներեն տարվումջրերիքլորացման փոճախարենկիրառելօզոնացումկամ մշակել ուլտրամանուշակագույն մեծ է պահանջում ռագայթներով:Սակայն այս մեթոդների կիրառումը ն նշված վերակառուցում: միջոցներիներդրում ջրամաքրիչկայանների մեթոդներըվերջինտարիներինմեծ տարածում են ստացել Արեմտյան Եվրոպայում: Ջրային ռեսուրսների պահպանմանգործում կարնոր նշանակութաղտոտումից:Արդյունաջրերի պաշտպանումը յուն ունի մակերեսային պետք է բացառել մակերեսայինջրաբերականձեռնարկություններում վազանների,գետերի աղտոտումը շինարարականաղբով, կարօր թապրոցեսումառաջացածմնացորդներովն փոններով, փայտամշակման են անդրադառնում ջրի ոորոնք բացասաբար այլ կողմնակի նյութերով, վրա: պայմանների րակի,ջրայինկենդանիներիապրելավայրի Մակերեսայինջրերի աղտոտումըկանխելու համար անհրաժեշտ է խիստ հսկողություն սահմանել ս նվազագույնիհասցնել ոչ նպատակային հոսքերը: Առանձնակիկարնոր ու բարդ խնդիրէ մակերեսայինջրերի պաշտպանումը աղտոտումից:Այդ նպատակովանհրաժեշտ է իրականացնել մի շարք միջոցառումներ. -Զարգացնել անթափոնն առանց ջրի տեխնոլոգիա,ներդնել հետահամակարգ: դարձջրամատակարարման ն այլ հոսքաջկոմունալ-կենցաղային Մաքրելարդյունաբերական, -

րերը: -

խորը ջրկիր հորիզոններ: Յոսքաջրերըկլանող հորանցքերովմղել

Մաքրել ու վնասազերծել մակերեսայինջրերը ն օգտագործել ջրամատակարարման ն այլ նպատակներով: Վոսքաջրերըաղտոտումիցպաշտպանելուառավելգործնականմիջոց է համարվումանթափոնն առանց ջրի տեխնոլոգիայիմշակումն ու ներդրումը, հետադարձջրասառեցմանկիրառումը:Նման դեպքերում հոսքաջրերըմշտապեսգտնվում են շրջանառությանմեջ ն գրեթե լրիվ բացակայում է դրանցանցումըմակերեսայինջրավազաններ: Կարնոր հիմնախնդիրէ նան ստորերկրյա ջրերի պահպանումըաղտոտումից:Վերջինս իրականացվումէ նախազգուշական/պրոֆիլակտիկ/ ն հատուկ մեթոդներով:Բնական է, ստորերկրյա ջրերից աղտոտիչ նյութերի հեռացումըչափազանց բարդ խնդիր է ն կպահանջվիերկար տարիներ: Դրա համար էլ նախազգուշական մեթոդը համարվում է կարնորբնապահպանականմիջոցառում: Ստորգետնյա ջրերի նախազգուշականմեթոդներիցկարնոր է հոսքաջրերի մաքրմանմեթոդներիկատարելագործումը, որպեսզիբացառվի աղտոտված ջրերի անցումը խորքային ջրեր: Շատ կարնոր է կանխել ջրերի աղտոտումըպեստիցիդներովու հանքայինպարարտանյութերով: Կարնոր է նան սանիտարականպաշտպանիչգոտիների ստեղ-

ծումը:

Ջրային ռեսուրսներիպահպանմանհամալիրումշատ կարնորնշանակություն ունի մաքուր ջրի խնայողությունը: Այդ նպատակովկրճատվում են տեխնոլոգիականպրոցեսներումծախսվող ջրի նորմաները, պայքար է տարվում ջրերի հոսքը կանխելու ուղղությամբ,ջրով սառեցումը փոխարինվումէ օդայիոնովն այլն: Բուսականությունն ունի ջրակուտակմանհատկություն:Վետնապես, ձնհալից ու անձրնաջրերիցառաջացածմակերեսային հոսքերը կանխելու ու հողում կուտակելու համար անհրաժեշտ է ոչ միայն պահպանել բուսականությունը,այլն խիստընդարձակելկանաչտարածությունները /անտառները,անտառկուլտուրաները,արհեստական մարգագետիննե`

ն ճմապատվածտարածությունները կանաչապատված ն այլն/: Ոռոգումը բարձր բերքի ստացման կարնորագույն գործոնն է: Վետնապես,ոռոգվող հողերում անհրաժեշտէ խիստխնայողաբարօգտագործել ջուրը, հասնել այն բանին,որ բոլոր տեսակիջրային պաշարները հնարավորլինի օգտագործելոռոգմաննպատակներով:Անհրաժեշտ է բարձրացնել ոռոգման համակարգիօգտակար ներգործությունը, պայքար տանել հողագրունտներիմեջ ջրերի ֆիլտրացմանդեմ ն րը,

կանխել կորուստները:

Հայաստանիջրային ռեսուրսներիմոտ 30965-ըՕգտագործվումէ հողերը ոռոգելու համար: Սակայն ոռոգման ջրերը համարյա ամենուրեք արդյունավետչեն օգտագործվում: Դեռնս մեծ են ջրի կորուստները ջրանցքներում,դաշտերում, ջրման պրոցեսում: եթե մագիստրալայինն

4446-ն է բետոնապատված, ապա միջտնտեսայինբաժանարարների ջրանցքների եղած գյուղացիական տնտեսությունների տարածքում 20Չ6-ը: մոտ 11, իսկ հանրապետությունում` ընդհանուրերկարության` մեծ է: համակարգեՈռոգման շատ Դրա հետնանքովջրի ֆիլտրացիան դեռես գործակիցըհանրապետուբյունում րի օգտակարգործողության է Ա նհրաժեշտ է ն սահմաններում: 0,5-0.6-ի է տատանվում ցածր խիստ այն հասցնել 0,75-ի: Չպետք է մոռանալ, որ մեր հանրապետության ոռոգումը ապահովումէ ոչ միայն գյուղատնտեսական պայմաններում է գյուղատնտեսական բարձրբերք, այլն հանդիսանում մշակաբույսերի միջոց: արդյունավետ ինտենսիվացման արտադրության Ոռոգվողջրերի խնայողությանհարցումշատ կարնորնշանակություն ունի մեկ միավորբուսականզանգվածիհամար ծախսվող ջրի քամշակաբույսերիբերքատվութնակի նվազեցումը,գյուղատնտեսական տեխնիկայի կիրառումը,նրա նորագույն ոռոգման յան բարձրացումը, մեքենայացումը: հարցումշատ կարնոր միջոցառում Ոռոգվող ջրերի խնայողության ն ստորգետնյաոռոգմանցանցերի է համարվում փակ խողովակներով ու արդյունավետ են արհեստական կառուցումը: Հեռանկարային ն անձրնացման ստորգետնյակաթիլայինջրման եղանակներիկիրառու-

մը:

կիրառվումէ ջրմանառավել կատարելաՆերկայումսՖրանսիայում ավտոմատ հատուկ սարքավորումը դեպքում գործված եղանակ, որի է չորանում,որ արդեն է հողը այնքան երբ տալիս, ջուր կերպով հողին ջրածորանըփակումէ, երբ այն ջրմանկարիք է զգում, ն ընդհակառակը, անհրաժեշտչափովխոնավացելէ: Հատուկ ուշադրությունպետքէ դարձնելկենցաղումօգտագործվող վրա: ջրի խնայողության

ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱ ԷԿՈԼՈ

ՍԱՆԻՏԱՐԱՀԻԳԻԵՆԻԿՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐ

ՋՐԵՐԻ ԿԵՆՍԱԾԻՆ

ԴԻԱԿԱՆ ՈՒ

Ջրերի կենսածինաղտոտումըառաջ է բերում մի շարք էկոլոգիաերնույթներ: կան հետնանքներ,այդ թվում ն էվտրոֆիկացման է մոլորակիամէ, բնորոշ որը պրոցես բնական էվտրոֆիկացումը անցյալին ն սովորաբարընթանումէ դանդաղ: բողջ երկրաբանական կապված անթրոպոգեններտասնամյակներում, Սակայն վերջին զարգացումը արագ երնույթների հետ, էվտրոֆիկացման գործության կամ այսպես կոչված` անթրոպոգեն ընթացք է ստացել: Արագացված էվտրոֆիկացումըկապված է ջրավազաններումմեծ քանակությամբ կուտակման ֆոսֆոր ն այլ սննդատարրեր/ կենսածինտարրերի /ազոտ, են անցավազան ջրային կարող Ըստ հետ: որում, կենսածինտարրերը

նել ագրոէկոհամակարգերից էրոզիոնպրոցեսներով,ավելցուկհանքային պարարտանյութերիլվացումով, ինչպես նան անասնապահական թափոններիցու մթնոլորտարտանետվածաէրոզոլից: Անթրոպոգենէվտրոֆիկացումըչափազանցբացառաբար է ազդում քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգերի վրա: Կաւպտականաչ ջրիճուռների զանգվածայինբազմացմանն մի շարք թունավորնյութերիառաջացման հետնանքով տեղի է ունենում հիդրոբիոտների սնուցականկապերի կառուցվածքիվերափոխում, ֆիտոպլանկտոնների կենսազանգվածի խիստ ավելացում: էվտրոֆիկացմանհետնանքովվատանում է ջրի որակը, ինչպես նան հիդրոբիոտների կյանքի պայմանները,նվազում է ջրային ավազանի կենսաբազմազանությունը, տեղի է ունենում գենոֆոնդիկորուստ, նվազում է էկոհամակարգերի ն ինքնավերահարճարվողականության կանգնմանընդունակությունը: Անթրոպոգենէվտրոֆիկացմանպրոցեսը ընդգրկում է լճերը /նույնիսկ խոշոր լճերը/, ջրամբարները,սաղր գետերի էկոհամակարգերը: Վտանգըկայանում է նան նրանում, որ սաղր գետերիափերինսկսում են կարգիբույսեր: աճել բարձր էվտրոֆիկացված /«ծաղկած»/ ջրերի հետ շփվելիս /լողանալ, լվացք, ձկան որս ն այլն/ կամ նման ջուրը խմելու դեպքում, ինչպեսնան երկարսնուցականշղթայով /ջուր պլանկտոն ձուկ- մարդ կամ ջուր հող -բույս կենդանի մարդ/ մարդու առողջության համարառաջ են գալիս անցանկալիհետնանքներ: Բակտերիալաղտոտված ջրերի հետ անմիջականշփման դեպքում կարող է առաջ գալ համաճարակային հիվանդություններ /խոլերա, բծավորտիֆ, դիզենտերիա նայլն/: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացումը էապես փոխում է նյութերի կենսաբանական շրջապտույտը, որն իր հերթին փոխում է մակերեսայինու խորքայինջրերի վիճակը,առաջ բերելով տոքջրային ավազանի աղտոտում ն էվտրոֆիկացում,այսիկնյութերով սինքն` ջուրը հարստանալովսննդատարրերով նպաստումէ ջրային օբյեկտների կենսաբանականարտադրողականությանբարձրացմանը, ճասնավորապես, ջրիմուռների զանգվածային զարգացմանը: Այս երնույթը նկատվում է լճերի ու ջրամբարներիափամերձ տարածքներում, որը ն առաջ է բերում էկոլոգիականլուրջ լարվածություն: էվտրոֆիկացմանփայլուն արտահայտումըհատակային/բենտոսային/ ն ֆիտոպլանկտոնային ջրային բույսերի երկու տեսակներիհարաբերությանփոփոխություննէ, որն առաջ է բերում ջրավազանների էկոլոգիականհավասարակշռության խախտում: Ջրային ավազանում մեծ քանակի ֆիտոպլանկտոնների առկայության դեպքում ջուրը աղտոտվում Է, իսկ գույնը դառնում՝ մուգ կանաչ -

-

-

-

--

/ջրի ծաղկում/,ն արդյունքումարնիլույսը գրեթեամբողջությամբկլանվում է, ն հատակայինբույսերը կարողանումեն զարգանալ միայն սաղր ջրերում: Ի դեպ հատակայինբույսերը, սնվելով հատակայիննստվածքնպաստում են ջրային ավազանի ների ու ջրում եղած սննդատարրերով, ինքնամաքրմանը:Ֆիտոպլանկտոններըսնվում են ջրում եղած կենսածին նյութերով ն ֆոտոսինթեզի ընթացքում անջատված թթվածինը, անցնելովջրի վերինշերտերը,ցնդումու անցնումէ մթնոլորտ: Ջրավազաններիէկոլոգիական հավասարակշռությունըխախտվում է նան ֆիտոպլանկտոնըմահանալու դեպքում, որի ժամանակ ջրի հատակում կուտակվում է հսկայականքանակի դետրիտ:Որպես օրգանական նյութի առավել հեշտ հանքայնացվողմաս, դետրիտըծառայումէ միկրոօրգանիզմների/հիմնականում բակտերիաների համար որպես սննդի ն էներգիայի աղբյուր: Այղ ռեդուցենտները/բակտերիաները/ շնչառության պրոցեսում օգտագործումեն թթվածինը, ջրում դրա քանակը հասցնում կրիտիկականվիճակի ն դրանով իսկ վատացնումջրի խոր շերտերում ապրող ձկներիկենսականպայմանները: Ջրավազանիէվտրոֆիկացվածջուրը ուղղակի օգտագործմանդեպքում վտանգավորէ ոչ միայն մարդու Ա կենդանիների,այլն ջրատար խողովակներիցանցի համար: էվտրոֆիկացվածջրավազաններիֆիտոպլանկտոնըվտանգավորէ ոչ միայն նրա զարգացմանու ակտիվ կենսագործունեության, այլն ծերացման շրջանում Անմահանալուցհետո, քանի որ դրանց բջիջներիքայքայումից առաջանում են թունավոր նյութեր, ն ջուրը ձեռք է բերում առավելագույնթունավորհատկություն: Գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացումը /մշակովի տարածություններիընդարձակումը,ոռոգումը, քիմիացումը,մեքենայացումը, մսուրային Ա արոտային անասնապահությունըն այլն/ համարվում է ջրավազանմուտք գործող կենսաբանականտարրերի հիմնականաղբ/2000/ մեջբերումովՇվեյցարիայումազոտի ավեյուրը: Ս.Ա.Մուրականի լի քան 70952-ը,ֆոսֆորի 50:2-ը ջրավազանԷ մուտք գործում գյուղատնտեսական դաշտերից: Գերմանիայումգյուղատնտեսականդաշտերից ջրավազան մուտք գործող ազոտի 5446-ը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսականդաշտերին,2446-ըարդյունաբերականթափոններինն միայն 3206-ը տնտեսական-կենցաղայինհոսքաջրերին:Այդ նույն հեղինակի տվյալներովՎոլգա ն Դնեպրգետերմուտք գործող ազոտի 7072-ը, հանքային ֆոսֆորի 3676-ը բաժին են ընկնում գյուղատնտեսականհողատեսքերին: Անասնագլխաքանակի ավելացումը ն կենտրոնացումըանասնապահականհամալիրներում,ինտենսիվտեխնոլոգիայիկիրառումըիր հերթիննույնպեսնպաստում են սննդատարրերի տեղաշարժին/միգրացիային/ ն ջրավազաններմուտք գործելուն: Ջրավազաններումկենսածին տարրերիմուտք գործելու գործընթացինզգալի չափով նպաստում

է նան հողածածկի քայքայումը ջրային ու քամու

էրոզիայով: Գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացումը առաջ է բերում սննդատարրերիշրջապտույտի բնական ցիկլի փոփոխություն, դրանց է արտահայտհոսքի մեխանիզմիխախտում, որը հատկապես, ցայտուն վում էվտրոֆիկացումառաջացնող գլխավոր տարրերի`ազոտի ու ֆոսֆորի նկատմամբ: Մեր հաշվարկներովՀայաստանիՀանրապետությունումամեն տարի թեք լանջերում ընկածգյուղատնտեսականհողատեսքերիցմակերեսային հոսքերով հեռացվում է շուրջ 35-40 հազ. տոննա համընդհանուր ազոտ, 50-60 հազ. տոննա ֆոսֆոր ն 125-150 հազ. տոննա կալիում, որոնք անցնումեն գետեր ու ջրավազաններ: Գանրապետությանլեռնային ռելիեֆի պայմաններում, հողի մշակության տարրականկանոնների,մշակաբույսերի աճեցման տեխնոլոգիաների խախտումը,հողապաշտպան միջոցառումներիչկիրառումը, պարարտացմանհամակարգերիու պարարտանյութերիօպտիմալ չափաքանակներիօգտագործմանն հող մտցնելու տեխնիկայիխախտումները, բազմամյախոտաբույսերիցանքատարածություններիկրճատումը, միջանկյալ ցանքերի չկիրառումը ն այլ միջոցառումներիբացակայությունը մեծապես նպաստում են հողից կենսածին տարրերի լվացմանն ու հեռացմանը,ջրային ավազանիաղտոտմանը: Անասնագլխաքանակի անհամապատասխանությունը բնական ու արհեստականկերային հանդակներիտարածքին,անասնապահական ֆերմաներիկենտրոնացումըորոշակի տարածքներում/այդ թվում Ա ամառայինարոտներում/,հատկապես`ջրավազանիմոտակայքում, անասունները պահելու տեխնոլոգիաներիխախտումը,գոմաղբի ու գոմաղբահեղուկի կուտակմանամբարներին պարարտանյութերիպահպան-

մթերքներիարտադրության Բուսաբուծականու անասնապահական բոլոր փուլերում օգտագործվողտեխնոլոգիայի տարբեր խախտումնեկորուստ/տեղի Է ունենում կենսածին րի պատճառով /տեխնոլոգիական տարրերիկորուստ: Բնական ն ագրարային էկոհամակարգերումկենսածին տարրերմուտք գործելու աղբյուր է նան մթնոլորտայինտեղումները, որոնցումեղած կարծր նյութերը, մասնավորապես`հանքային ազոտը ն ֆոսֆորը, նստում են ջրային ավազանիմակերեսին: Ինչպես նշվեց, տարբեր ջրային օբյեկտներում կենսածին ծանրաբեռնվածությունը մեծանում է էրոզիոն պրոցեսներով,որի ժամանակ մակերեսայինհոսքերով էկոհամակարգերիցհեռացվում է հսկայական ենսածին եր:Վետնապես, ն հակաէրոզիոն կաէրոզի համալիր լիր միջոմիջ քանակի կենսածին պ տարրեր ցառումների կիրառումը ամբողջ ջրհավաք ավազանիսահմաններում մակերեսայինհոսքերը կանխելու ն, հետնապես,տարածքիցկենսածին տարրերիհեռացումընվազեցնելուերաշխիք է: Կենսածին տարրերիհեռացումը կանխելու կարնոր միջոցառում է նան հող մտցվողհանքային ն օրգանականպարարտանյութերի չափաբաժինների, ժամկետների ն տեխնոլոգիայիպահպանումը:Ջրամբարների շրջակայքի գոտում պետք է արգելել պեստիցիդներիու պարարտանյութերի պահպանմանհամար պահեստներիկառուցումը, ավիապացիայի օգնությամբ թունաքիմիկատներիփոշոտումը, արտանյութե ումը, ֆերմաների ու համալիրը անասնապահական

բացակայությունը զգալի նպաստումեն կենսաբանականտարրերիհեռացմանը,ինչպես գյուղատնտեսական հողատեսքերից,այնպես էլ անասնապահականօբյեկտներիցու այդ շրջակա տարածքներից:Պարզված է, որ պարարտացմանտեխնոլոգիայի խախտման դեպքում պարարտանյութերիկորուստը,կախված տեխնոլոգիայիմակարդակից,որը կազմում է 5-2046 /օրգանական/ն 2-696 /հանքային/:Անասնապահական ֆերմաներիցու համալիրներիցօրգանականնյութերի ն կենսածին տարրերի կորուստը հաճախ կազմում է նրա ընդհանուր ծավալի 20-

բային աղտոտմանհզոր գործոն: Հայաստանիամառային արոտներում,անասնապահականֆերմաները տեղաբաշխվածեն հիմնականում լեռնալանջերին, որտեղ կուտակված անասնապահականթափոններըն դրանցում պարունակվող մեծ քանակի կենսածին տարրերը /ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, միկրոտարրեր/հեշտությամբ լվացվում են անձրններիու ձնհալի ջրերով ն կուտակվումջրավազաններում,առաջ բերում ջրերի էվտրոֆիկացում:

է

40442-ը:

Հայաստանի Հանրապետությանտարածքիխիստ կտրտվածության պայմաններումկենսածինտարրերիտեղաշարժի/միգրացիայի/ճանապարհը դրանց սկզբնաղբյուրիցմինչն ջրավազան սովորաբարերկար չէ, հետնապես, մակերեսայինհոսքերում դրանց խտությունը առանձնապես չի նվազում:

զանազան Կոն կառուցումը, ավտոտրամնսաղրամբարների երի պորտայինպարկի, կանգառների,մեքենաներիլվացման վերանորոգն

ն

կետերի ստեղծումը այլն: Անասնապահականֆերճաներիու համալիրներիշրջակա տարածքներում կուտակվածհսկայականքանակի գոմաղբն ու գոմաղբահեղուման

ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԸ ԵՎ ՆՐԱ

ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

լիճը` մեր լեռռաշխարհիկապուտաչյա գեղեցկուհին, աշխարհի բնականեզակի լճերից է, իր մաքրությամբու ավազանի յուրաՍնանա

հատուկ կլիմայական պայմաններով /մաքուր օդ, գեղեցիկ բնաշխարհ, տնական արնշողություն, առատ ուլտրամանուշակագույնճառագայթ-

1896-ը:

ներ/:

ՍնանըԱնդրկովկասիմիակ խոշոր լիճն է, որը հանդիսանումէ Հայաստանի ն նրա հարնանպետությունների խմելու ջրի, ռազմավարական պաշարների հեռանկարայինջրամբարը:Պատահականչէ, որ Սնանը համարում են վերջին աղբյուրը, որը հեռանկարումկարող է դառմիակխոշոր նալ քաղցրահամջրամատակարարման նակում քաղցրահամջուր/: մլրդ է մ` Հանրապետությանջրային հաշվեկշռում, ինչպես նան գյուղատնտեսության, էներգետիկայի,արդյունաբերությանն տնտեսականայլ ճյուղերի զարգացմանգործում, ն հատկապես,բնականու տեխնոգեն արտակարգիրավիճակներում,Սնանա լճի դերը անսահման մեծ է: Սնանի ավազանըանփոխարինելիհանգստյանգոտի է: Սնանա լճից կարելի է ինքնահոս մատուցման եղանակովջուր մատակարարելհարնան երկրներին` Վրաստանին,Ադրբեջանին,Իրանին, Թուրքիային:Ահա թե ինչու Սնանը դուրս է գալիս Վայաստանիկենսական շահերիշրջանակներիցու դառնում համաճարդկային նշանակության ջրային օբյեկտ: Սնանա լճի մաքրության պահպանումըոչ միայն Հայաստանի հիմնախնդիրնէ, այլն առանց չափազանցությանմիջազգային հիմնախնդիր: Սնանա լճի մակարդակըդարերի վեր մնում էր հաստատուն` շնորհիվ մուտքի ն ելքի մեջ ստեղծվածորոշակի հավասարակշռության/Սնան են թափվում 28 գետեր ն գետակներ, իսկ լճից սկիզբ է առնում միայնՀրազդանգետը/: Հայաստանի Հանրապետության ջրային պաշարները սահմանափակ են, եղած գետերիցքչերն ունեն էներգետիկհզորություն, իսկ Սնանը իր բարձրդիրքադրությանշնորհիվ ունի էներգետիկմեծ հզորութ-

աղբյուրը /պարու-

յուն:

վառելաէներգետիկհանքային պաշարների ՂՎանրապետությունում սահմանափակլինելը, տնտեսությանզարգացման համար էներգիայի հզորություններ ստանալու, Արարատյանհարթավայրի 130 հազ. հեկտար հողերը ոռոգելու ն Անդրկովկասիէներգետիկհամակարգըկարգավորելու հիմնախնդիրներըեղան այն գլխավոր փաստարկները,որ առաջ եկավ Սնանա լճի դարավորպաշարներիօգտագործմանգաղափարը: Այդ գաղափարըծնվեց, նախագիծըկազմվեց/1930թ./ ն իրականացվեց/1933թ.: Սնանա լճի մակարդակիիջեցման գաղափարը,եղել է սխալ ու էկոլոգիականտեսակետիցչհիմնավորված: Սնան-Վրազդանկասկադիհիդրոկառույցներըպլանավորվածժամկետումչգործարկելու, ոռոգելի համակարգըպատրաստ չլինելու ն այլ պատճառներովշուրջ 25 տարիօգտագործվեցբաց թողնվածջրի միայն

մոտ 19,9մ իջեցման հետնանքով նրա մալճի մակարդակի ն 1416 կմ-ից հավասարվելէ 1238 է 1396-ով շուրջ փոքրացել կերեսը կմ, իսկ ծավալը՝44,596-ով ն 58,4 կմ-իցհավասարվելէ 32,4-ի: Լճի միբարձրացելէ մոտ 2:Շ-ով, լուսաթաջին տարեկանջերմաստիճանը անգամ /16-ից դարձել է 3մ/, թթվածնի փանցելիությունընվազել է ն մգ-ից դարձելէ 3 մգ մեկ լիտրում, իսկ խտությունը լճում փոքրացել ջրի հատակայինշերտերում հավասարվելէ անալիտիկ0-ի: Ազոտի խտությունը մեծացել է 30 անգամ /0,01-ից հավասարվել է 0,32 գ/մ՛/ աճն ու բազմացումը: խթանելովջրիմուռներիզանգվածային միաբջիջ ջրիմուռների հետնանքով մեծացման Ազոտիքանակի մոտ 20 անգամ` 0,3 գ-ից հասնեէ 113-ում մեծացել կենսազանգվածը լով մինչն 5-6 գ: Եքե մինչն մակարդակիիջեցումըլճում օրգանականնյութերի քա90 հազ., նակը կազմում էր 25 հազ. տոննա, ապա 1990թ. այն հասել է լճի կուտակումը իսկ 1999թ.` 144 հազ. տոննայի: Տարեկան էներգիայի է իջեցումըկազմել մեկ քառ.մետր ջրաշերտում,մինչն ջրի մակարդակի 4200 ԿՋոուլ, 1990թ.՝ 14630 ԿՋոուլ, իսկ ներկա դրությամբայն 26000 է: ԿՋոուլ Օրգանականնյութերի ն էներգիայիկուտակումըբնականաբարազդել է թթվածնիքանակության նվազմանվրա: Մինչն ջրերի մակարդակի իջեցումըլճում թթվածնիտարեկանքանակը կազմում էր 350400 տոննա: Այդ նշանակումէ, որ 1 գ օրգանականնյութի օքսիդացման համար լճում կար 14 գ թթվածին:Ներկա վիճակով լճում թթվածնիտարեկան քանակը նվազել է մոտ 19 անգամ ն կազմումէ 18600 տոննա, այսինքն` 1գ օրգանականնյութի օքսիդացմանհամար կա 0,13գ թթվածին, որը մոտ 30 անգամքիչ է, քան այն անհրաժեշտէ: /անաէրոբ որ լճի հատակումն միջին ջրաշերտում Այդ է պատճառը, թուհամար է օրգանիզմների ջրային առաջանալ սկսել պայմաններում/ նավոր ամոնիակն ծծմբաջրածին,որոնք նպաստումեն լճի ճահճացմանը ն արագ ծերացմանը: փոփոԼճային բուսականության տեսակային ն չափաքանակային անողնաշարավոր խություններըպատճառդարձանջրային մանրէների, որակականն քանակականխոր փոկենդանիների,փոխկապակցված փոխությունների: Լճում փոփոխվեցնան սննդային շղթայի վերջին օղակը հանդիսաՁվադրավայրերիչորացցող ձկնային համակեցությանկառուցվածքը: ման հետնանքով ոչնչացանձմեռային բախտակըն բոջակը: Սնանա լճի ձկնային համակեցությանանկանոն ն անխնա շահագործման հետնանքով անհետացմանեզրին են գտվում իշխանը` իր ն չորս էկոլոգիականռասաներով` գեղարքունին,ամառային ձմեռային Սնանա

`

.

բախտակը,բոջակը, որոնք դեռ 70-ականթվականներինընդգրկվելեն Վայկականֆաունայի «Կարմիր գրքի» մեջ: Շարունակվումէ կրճատվել նան Սնանի կողակիթվաքանակը: Այսօր կանգնած ենք Սնանի ձկնատեսակների,հատկապես,սիգի պաշարներիխիստ նվազման փաստի առաջ: Սնանի սիգ ձկնատեսակների պաշարները80-ական թվականներիհամեմատ, կրճատվելեն մոտ 5 անգամ ն այսօր 25 հազ. տոննայիփոխարեն,ունենք մոտ 800 տոննա ձկնային կենսազանգված: Լճի մակարդակիշարունակական իջեցման հետնանքով Փոքր Ս37 կմշ,իսկ Մեծ Սնանում՝ 116 կմ՛ լճահատակ: նանում ցամաքել մոտ է Սնանիէկոհամակարգիվիճակը 90-ական թվականներինավելի խորացավ, երբ չորս տարվա ընթացքում 1992-1995թթ. մեկ խոր. միլիարդ մետրիփոխարեն լճից բաց է թողնվել մոտ 44,5 /4394,6/ մլրդ մ` ջուր, որի արդյունքում լճի մակարդակըիջել է նս մոտ երկու մետր /1999թ. 7Տ։ 1993թ. 56,6: 1994թ. 54,8 ն 1995թ. 3,4 սմ/: Ջրի մակարդակիիջեցման հետնանքով ոչ միայն թերի լուծվեցին Անդրկովկասիէներգոհամակարգիկարգավորման ու Արարատյան հարթավայրիջրապահովմանհիմնախնդիրները,այլն ընկավ թանկարժեք ձկան՝ իշխանի արտադրության հնարավորությունը,չորացան շրջապատիմի շարք աղբյուրներ: Միայն 1950թ. առաջ եկավ Սնան-Վրազդանկասկադի ծրագրի ճշգրտման գաղափարը,որպեսզի Սնանի ջրի դարավոր պաշարները օգտագործվեն խնոյողաբարու արդյունավետ: 1956թ. որոշվեց ընդհանրապեսվերանայել Սնանա լճի հիմնախնդիրը ամբողջությամբ:Սնանից բաց թողնված ջրի ծավալը փոքրացվեց`հասցնելովտարեկան 500 մլն մ5: ու Նոր ջերմաէլեկտրակայանների ատոմայինէլեկտրակայանիշինարարություննու շահագործումըհնարավորությունտվեց նրա մակարդակի իջեցման չափը սահմանել 18 մ, իսկ հայելու փոքրացմանչափը՝ 12-1346 ն դրանովիսկ մասնակիորեն կործանումից: փրկել Սնանը Մի քանի ջրամբարներների /Ապարանի,Ազատի/ու պոմպակայանների/Արնաշատի, Մխչյանի/կառուցումըհնարավորություն տվեցկրճատելու լճից բաց թողնվող ջրի ծավալը` տարեկան 175 մլն մ": Արփա-Սնան թունելի կառուցումը հնարավորություն տվեց Սնան տեղափոխել 250 մլն մտ:Միջոցառումներձեռնարկվեցինպահպանելուջրի հորիզոնը ն աստիճանաբարայն բարձրացնելու: 1934թ.-ից մինչն 1989թ. ջրի հորիզոնըլճում իջեցվեց18,5 մ, իսկ լճի ծավալըփոքրացվեց4276-ով: 2002թ. տվյալներովլճի մակարդակինիշը էր 1896,9 մ, իջեցման խորությունը`20 մ, հայելու մակերեսը1228,9 կմ', ջրի ծավալը`31,9 կմ:/ՄովսիսյանՎ.Մ., 2003/: Հայաստանիտնտեսությանն էներգետիկայիզարգացմաննպատա132

ջրայինռեսուրսներիոչ արդյունակով մեծաքանակջրբացթողումների, վետ օգտագործմանհետնանքովՍնանա լճում տեղի ունեցան լճային էկոհամակարգին նրա կենսաբազմազանությանխոր ն մեծամասշտաբ փոփոխություններ: Մինչն լճի մակարդակիիջեցումըՍնանը համարվել Է էկոլոգիական տեսակետիցբարելավ վիճակ, արժեքավոր իշխան ձկան համար բարենպաստպայմաններունեցող քաղցրահամջրերի խոշոր ջրամբար: Ջրի դարավորպաշարների մեծ չափերով օգտագործումը ն նրա մակարդակիզգալի իջեցումը, ինչպես նան ջրի աղտոտումը, էապես փոխեց նրա որակը, ն հետնապես, իշխան ձկան գոյատնման պայմանները: Փոփոխության ենթարկվեց ջերմային ռեժիմը, հատկապես խորը բարձրացավ2"Շ-ով/,թթվածշերտերում/Մեծ Սնանում ջերմաստիճանը նային ռեժիմը/մինչն մակարդակիիջեցումը թթվածնիպարունակությունը եղել է 7-8 մգ/լ, իջեցումից հետո այն մոտեցել է 1-2 մգ/լ սահմանագծին/: Վերջինսբացասական ներգործությունունեցավ լճի կենսաբանաձկների վրա: Լիճը էլիգոստրոֆ կան գործունեության,մասնավորապես` /զարգացող/վիճակիցհայտնվեց էվտոտրոֆ /աստիճանաբարմահացման վիճակում/: Լճի էկոլոգիականվիճակիվատացումըհետնանք Է նան արդյունաբերական ն կոմունալ-կենցաղայինկեղտաջրերով,անասնապահական թափոններովաղտոտումը, ինչպես նան հողատարման պրոցեսներով հողային զանգվածի, հանքային պարարտանագրոէկոհամակարգերից յութերի ու պեստիցիդներիլվացումուլ կենսածինտարրերովհարստացման:

տարեկանՍնանա լիճ է թափվում ՃԼՔ 2837 տոննա, 269 տոննա նիտրատներ, 144 տոննա նիտրիտներ, 105 տոննա նավթամթերքներ,68 տոննա ֆոսֆատներ /ՄովսիսյանՎ.Մ./: Գաղտնիքչէ, որ անհնար է վերադարձնելՍնանըիր նախկինվիճակին: Սակայն նրա էկոլոգիականվիճակի բարելավումը հնարավոր է ն անհրաժեշտություն: Դրա համար անհրաժեշտ է քաղցրահամ ջրերի հաշվին բարձրացնելջրի մակարդակը,վերականգնել լճի էկոհամակարգի հավասարակշռությունը:Ամենաբարձր ատյաններում հիմնահարցի երկարատնքննարկումներիարդյունքումեզրակացություննայն էր, որ պետք է ջրի մակարդակըբարձրացնել6 մետրով: Ինչու՞ անպայման 6 մետրով: Ճանաչված մասնագետներիդիտարկումներըհանգեցՍնեանում ստեղծված անցանկալի րել ին այն եզրակացության, որ երնույթներըառաջ եկան հենց այն ժամանակ,երբ լճի մակարդակըիջել էր 13 մետրի:Նման որոշմանընդունման ժամանակ լճի մակարդակը իջել էր 18,6 մետրի: Ներկա դրությամբ լճի մակարդակիիջեցման սահմանագիծը20մ Է: Սնանա լճի մակարդակիբարձրացմանհամար անհրաժեշտ է շատ Պարզվածէ,

որ

լ

բերել լիճ ն քիչ բաց թողնել: Վիմնախնդրի լուծման համարշահագործման Արփա-Սնանթունելը, որը տարեկանՍնան է բերում փանձնվեց 250 մլն մ: ջուր: Որոտան-Արփա գործարկումովՍնանը Որոտաթունելի նից լրացուցիչ կստանա 165 մլն մ: ջուր, իսկ Եղվարդի կառուցվող ոռոգման կարիքներիհամար Սնանից ջրամբարիշնորհիվ կտնտեսվի բաց թողնվող 100 մլն մ3 ջուր: Հաշվարկվածէ, որ 37 տարվա ընթացքում Արփագետից տեղափոխվողջրի հաշվին լճի մակարդակը կբարձրանա2,26 մ, իսկ Որոտանգետից` տեղափոխվողջրի հաշվին՝ 3,77 մ: Կառավարությանորոշմամբ Սնարից բաց թողնվող ջրի քանակը սահմանվելէ տարեկան150-180 մլն մ3: Ուրվագծվածէ նան մեկ այլ ծրագիր` Ստեփանավանումկառուցել Արշալույսի ջրամբարը ն այնտեղից ջուրը ինքնահոս տեղափոխել Գուգարքի Ֆիոլետովո գյուղ ն այնտեղից պոմպերովԾովագյուղի մոտով մղել Սնան թափվողձկնագետը/1-ին տարբերակ/կամԻջնան-Հրազդան երկաթուղուՄեղրաձորիթունելի խավանցքովջուրը լցնել Մարմարիկ գետը` դրանով իսկ պակասեցնելոռոգման կարիքներիհամարՍնանից բացթողնվողջրի քանակությունը: Նշված ծրագրերիիրականացումըհնարավորություն կտա Սնանա լճի մակարդակը բարձրացնելնախատեսված6 մետրովն բարելավել նրա էկոհամակարգի էկոլոգիականվիճակը' Սնանիէկոլոգիականվիճակի բարելավմանգործում առաջնակարգ է նշանակություն ունի աղտոտումիցայն պաշտպանելը,որը կապված կոյուղու ն արդյունաբերական ջրերի մաքրման, էրոզիոն-հեղեղային երնույթներիկանխման, գյուղատնտեսության էկոլոգիացմաննայլ հիմլուծման հետ: նահարցերի 2001թ. մայիսի 15-ին Ազգայինժողովի կողմից ընդունվեց Հայաս«Սնանա լճի մասին» օրենքը, որը մեժապես տանի Վանրապետության կօգնի Սնանա լճի, նրա ջրհավաք ավազանի ն տնտեսականգորժունեության գոտու էկոհամակարգերիպահպանմանը, վերականգմանը, ու բնականոնզարգացմանը: վերարտադրությանն

թյունում ընդունվեց ջրի մասին օրենք, որում շատ հակիրճ ու պարզ սահմանվածեն երկրի սահմաններումջրային հարաբերությունների կարնորագույն կողմերը /ասպեկտներ/,արդյունաբերականձեռնարկությունների, գյուղացիական ու գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսուքյունների, հիմնարկներիու քաղաքացիներիիրավունքներնու պարտականությունները:Նախատեսվում է նան սահմանայինջրերում ջրօգտագործմանկարգը: պարտավորեն ռացիոնալ օգտագործել ջրաՋրօգտագործողները յին օբյեկտները,ջրերը խնայողաբարծախսել ն հոգ տանել դրանցորան կը բարձրացնելումասին,սարքինվիճակումպահել կառուցվածքները կատարելջրերի Օգտագործմանհաշվառում: սարքավորումները, Հատուկ հոդված էր նվիրվածջրերի պահպանմանըն նրանց մաքրությանվրա վնասակարազդեցություն ունեցող գործոններիկանխմա-

ջուր

նը:

Ջրային օրենսդրությամբ ջրօգտագործողներըենթակա են քրեաեթե խախտում են օկան կամ վարչական պատասխանատվության, րենսդրությամբսահմանվածկարգը, այդ թվում ջուրն Օգտագործումեն առանցթույլտվության, խախտում են ջրօգտագործմանպլանները, աղտոտում` ջրերը, այն օգտագործում են անտնտեսվար,վնասում՝ ջրատնտեսականկառուցվածքները,հարմարանքները,խախտում այդ շահագործմանկանոններըն այլն: կառուցվածքների 2002թ. հունիսի 4-ին ընդունվեց «ՎայաստանիՀանրապետության ջրային օրենսգիրքըՈՎԵՑՂ/,որը ներառում է 121 հոդվածներ: Այս օրենսդրությանմեջ ընդհանուր դրույթներից բացի հակիրճ տրվում է

:

.

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

|

ԽորհրդայինՄիությանտարիներինջրային ռեսուրսներիպահպանու արդյունավետօգտագործմանհիմնականօրենսդրականակտը համարվել է ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի 1970թ. դեկտեմբերի 10-ի «ԽՍՀՄ ն Միութենականհանրապետություններիհիմնական ջրային օրենսդրությունը»,որը խիստպետականհսկողություն է սահմանում ջրերի օգտագործմանու պահպանմանվրա: ՀայաստանիՀանրապետուման

`

"

,

հետ կապվածմի շարք դրույթներ`ջրային ռեսուրսնեջրօգտագործման րի կառավարմանմարմինները, ռազմավարական օգտագործումը, համակարգերը,ջրային համապահպանությունը ն տեղեկատվական կարգերի օգտագործմանթույլտվությունը,պետականսեփականություն հանդիսացող ջրային համակարգերիօգտագործումըն կառավարումը, անդրսահմանայինջրային ռեսուրսների օգտագործմանկարգավորումը, ջրերի վնասակարներգործությանկանխումնու վերացումը,ջրային համակարգերիօգտագործումըն պահպանություննարտակարգիրավիճակներում, ջրային ռեսուրսների պահպանությունը ն պետական հսկողությունը ն այլն»: Օրենսդրության91-րդ հոդվածի համաձայն` ջրերի վնասակարներառաջացած արտակարգ իրավիճակները գործության հետնանքվ կանխելուկամ հնարավորիննվազեցնելու նպատակով,կառավարության որոշմամբստեղծվումէ աղետներիդեմ պայքարիտեղեկատվական համակարգ, որի նպատակն է նախապատրաստելկանխատեսումներ ջրային բնագավառումաղետալի իրավիճակներիառաջացմանհնարավորությանվերաբերյալ:

Այդ օրենքի 98-րդ հոդվածում ասված է. «Ջրերի քանակի ն որակի բարելավման,ինչպես նան հողի, օդի, կենսաբազմազանությանն ջրերի փոխհարաբերություններըպահպանելու նպատակով` փոխկապակցված էկոլոգիական համակարգերըն լանդշաֆտներըենթակաեն պահպանման: Ջրային ռեսուրսներիհարակիցհողերի սեփականատերը կամ օգտագործողըպարտավոր է անհրաժեշտ միջոցներձեռնարկել` կանխելու օրային ռեսուրսների հետ կապված էկոլոգիականհամակարգին սպառնացողվտանգը: 99-րդ հոդվածումտրված են ջրային ռեսուրսներիպահպանության հիմնական պահանջները,որը ներառումէ 11 կետ: Ըստ որում, օրենքով նախատեսվում է ներկայացվող պահանջների խախտման դեպքում սահմանափակվում,դադարեցվում,կամ արգելվում է ջրային ռեսուրսների օգտագործումը`օրենսդրությամբսահմանվածկարգով: Օրենսդրության 103-րդ հոդվածում /«Ջրաէկոհամակարգերիվրա ազդող շինարարականն այլ օբյեկտների նկատմամբներկայացվող պահանջները») ասված է, որ ջրային ռեսուրսներիվիճակիվրա ազդող նոր տեխնոլոգիաների ներդրման դեպքում պետք է հաշվի առնվի դրանց ազդեցությունը շրջակա միջավայրիվրա, ինչպես տեղադրման Ըստ ովայրում, այնպես էլ ջրհավաք ավազանի վրա ամբողօցությամբ: րում, արգելվում է բնակավայրերումաղբակույտերը շահագործման հանձնելը առանցֆիլտրողկուտակիչների,իսկ սահմանվածպահանջցները չպահպանելու դեպքում` ջրային համակարգերիօգտագործման հանձնումը ն օգտագործումը: Յատուկհոդված է նվիրված/հոդված104/ կեղտաջրերն ցամաքուրդային ջրեր ընդունելու համար, ջրային ռեսուրսների օգտագործման պահանջներիվերաբերյալ: Առանձինհոդված է նվիրված/հոդված 120/ խմելու ջրի մատակա. րարման Ա ջրահեռացման համակարգերիօգտագործմանառանձնահատկություններիվերաբերյալ: Նույն 2002թ. հունիսի 4-ին ընդունվեց օրենք /Վ682/, որը վերաբերում է ջրօգտագործողների ընկերությունների միության մասին, որը բաղկացածէ 40 հոդվածներից: Օրենսդրականհիմնախնդիրները,հատկապես`մեր սակավաջուր հանրապետությանպայմաններում,հնարավորություն կտան պատշաճ կարգ սահմանել ջրերի արդյունավետու նպատակայինօգտագործման ու պահպանման բնագավառում: 2001թ. մայիսի 15-ին ընդունվեց «Սնանա լճի մասին» օրենք, որով սահմանվում է Սնանի, որպես ՀայաստանիՀանրապետությանտնտեսական, սոցիալական, գիտական, պատմամշակութային, գեղագիտական, հանգստին հոգնոր արժեք ունեցող ռազմավարականնշանակուքյան էկոհամակարգերիվերականգնման,վերարտադրության,պահպա

նության Ա բնականպաշարներիօգտագործմանպետականքաղաքա-

կանությանիրավականն ծրագրայինհիմունքները:Օրենքը բաղկացած է 7 գլուխներից,34 հոդվածներից:Օրենքի 14-րդ ն 15-րդ հոդվածներում պահսահմանվածեն Սնանա լճի էկոհամակարգերիվերականգնման, ն բնագավառներում օգտագործման պանության, վերարտադրության ՀՀ կառավարության, բնագավառումլիազորված բնապահպանության իսկ 23-րդ հոդպետականկառավարմանմարմնի իրավասությունները, վերականգնման,պահպանության,վեվածով` լճի էկոհամակարգերի ն օգտագործման հիմնականպահանջները: րարտադրության Սնանա լճի մաքրության, պահպանությանհարցում շատ կարնոր նշանակությունունի օրենքի 7-րդ գլխի հիմնադրույթները, որոնցում տրված են Սնանա լճի էկոհամակարգիվնասակար ազդեցության, նորմավորումըն վերահսկողությունը: իրաՕրենքով սահմանվումէ /հոդված32/ պատասխանատվություն հ ամար: խախտումների վական

'

:

Մ

ԳճՈՒԽ

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԴԵՐԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Բուսականությունը տիեզերականմենաշնորհէ, մեր այժմյան հասկացողությամբտ̀րված միայն Երկրին: Դա կյանքի միակ աղբյուրն է, քանի որ օրգանական ծագում ունեցող աճեն մի նյութ իր գոյությամբ պարտական է բուսական ծածկույթին:

Կատարելովֆուոոսինթեզ`բույսերը միլիոնավորտարիների ընթացքում մթնոլորտումստեղծել են գազախառնուրդների այնպիսի բաղադրություն, որը կատարյալբարելավ պայմաննպատակահարմար ներ է ստեղծել օրգանական աշխարհիբնական զարգացման համար: Բույսերի շնորհիվ է իրականանում ե հավասարակշռված վիճակում պահպանվումսնման բարդ շղթան, որի մշտականու անհրաժեշտ բաեն բույսը, նրանով ղադրամասերն սնվող կենդանինգ̀իշատիչը,քայքայող կամ դեստրուկտոր օրգանիզմները/բակտերիաներ, սնկեր/:Վերջիններիսակտիվ գործունեությանշնորհիվ տեղի է ունենում օրգանական նյութերիտարալուծում, դրանք հասցնելովմինչե պարզ հանքային ն դրանց միացությունների վերաբաշխումըհողի մեջ` սնման բարդ շղթայի հաջորդբաղադրամասերի` կոնսումենտների /սպառողների/ գոյությունն ապահովելուհամար:

Ֆոտոսինթեզի շնորհիվ բուսականությունը լրացնում Է թթվածնի այն պաշարները,որոնք սպառվում են մարդուու կենդանիների կողմից, արդյունաբերական ձեռնարկությունների, տրանսպորտի աշխատանքի, անտառայինհրդեհներիհետնանքով:Հետնաբար, բուսականությունը կենսոլորտիամենակարնոր բաղադրամասն է, որով ն պայմանավորված է կյանքիգոյությունը, նրա հարատնումը մեր մոլորակիվրա: Երկրիվրա աճող բոլոր բույսերը միասինվերցրած,տարեկանսին-

թեզում են ավելի քան 375 մլրդ տոննա օրգանական (յութ, որը մեր մոլորակի բնակիչների`մարդկանց,կենդանիների ն մանրէների սննդի միակ աղբյուրն է: Միաժամանակ երկրագնդիբուսականություննօդ է արտամղում ավելիքան 40 մլրդ տոննա թթվածին`կլանելով4-5 մլրդ

տոննա

ածխաթթուգազ:

-

ժամանակակից հասարակության զարգացումը, սակայն, պայճանավորվածչէ միայն մեզ շրջապատող բույսերի կենսագործունեությամբ: Բուսական աշխարհն իր գոյության միլիոնավոր տարիներիընթացքում երկրի ընդերքումկուտակել ն պահպանել էներգիայի հսկաէ

յական աղբյուրներ` նավթ, քարածուխ, գազ, տորֆ ն այլն: Այսօր արտադրականուժերի մակարդակիգլխավոր ցուցանիշներիցմեկն այն է, թե ինչպիսի արդյունավետությամբեն օգտագործվումբույսերի կողմից այժմ ն միլիոնավոր տարիներ առաջ սինթեզված էներգիայի այդ հարուստ պաշարները:Այս բոլորից բացի բույսերը բարելավումեն բնական միկրոկլիմայական պայմանները:Բուվայրերի սանիտարահիգիենիկ սականություննապաստանէ հանդիսանումբազմատեսակկենդանիների համար,անսպառհումք տալիս արդյունաբերությանտարբերճյուղերին, որոշ բույսեր հրաշագործ, բնական դեղատուներեն, քանի որ արժեքավոր,անփոխարինելիհումք են տալիս դեղագործությանը,սքանչելի, համեղ ու սննդարարեն պտուղները,բանջարեղենները,համեմունքները, կոկոս, սուրճ, թեյ են ստանում, փայտանյութից` կահույք, թուղթ, շինափայտ,սպիրտ, օսլա են պատրաստում,զանազան այլ արժեքավոր նյութեր են ստանում: Մեծ կիրառում ունեն բուսական յուղը, մոմը, խեժը, կաթը: Կաթնատու բույսերից մեկը` բրազիլական հեվեան, արժեքավոր կաուչուկ է տալիս: Իսկ գեղագիտական ինչպիսի՛ մեծ հաճույք են պատճառումմեզ բույսերը,անտառները,մարգագետինները, տափաստանները, պուրակներն ու զբոսայգիները,անտառպուրակները: Կարելի՞ է լիարժեք հանգիստ անցկացնելառանց դրանց: Իսկ բազմերանգու երփներանգ,բուրումնավետծաղիկնե՛րը, կարելի է արդյո՞քմեր կյանքը պատկերացնել առանցդրանց, առանց սենյակայինբույսերի, իհարկե, ո՛չ: Բուսականությանդերը միայն այսքանով չի սահմանափակվում: Բույսերը կարգավորումեն երկրագնդիջրային ռեժիմը, կանխում հողի

էրոզիան:

Կյանքի համար բույսերի այսպիսիհսկայական,որոշիչ նշանակությունը երկրագնդիվրա բուսականությանամենուրեք տարածմանխիստ անհրաժեշտություն է ստեղծել: Եվ իրոք, մեր մոլորակի վրա բույսերը հանդիպում են ամենուրեք` սկսած արկտիկական լայնատարած սառցադաշտերից մինչն Սահարայի շիկացած ավազուտներն ու եռացող գեյզերները:Երկրագնդիվրա չկա այնպիսիտարածք, որտեղջերմության անբավարարության հետնանքովբուսական օրգանիզմըչկարողանա զարգանալ: Միայն այնպիսիվայրերում, որտեղ մեծ քանակությամբ ձյուն ն սառույց է կուտակվում, որը տարվա տաք եղանակներինչի հասցնում հալվել, բացակայում է համատարածբուսական ծածկույթը: Այնուամենայնիվ,նույնիսկայստեղ էլ հանդիպումեն որոշ բույսեր: Այսպես, օրինակ` Արկտիկայիսառցային անապատներումերբեմն մասսայականչափերովէ բազմանում սֆարելլա /ՏքհՅ՛ԹՈԲ/կոչվող ջրիմուռը, որը սառցիսպիտակֆոնի վրա աչքի է ընկնում արնակարմիրերան-

գով:

,

Բույսերի գոյության

պահպանմանջերճաստիճանային սահման139

ներն արտակարգմեծ

են: Բույսերի գոյությունը պայմանավորվածէ հեառկայությամբ: Դրանց մեծմասը կարող է աճել 0"Շ-ից մինչն ղուկ ջրի 45-50՛Շ ջերմությանդեպքում: 50"Շ-իցբարձր ջերմությանպայմաններում տեղի է ունենում կոագուլյացիա`սպիտակուցների մակարդում,որը կորստաբերէ բուսական օրգանիզմներիհամար: Անապատումաճող որոշ քարաքոսեր /ԼՏՇՅոօւո/ առանց վնասվելու կարող են դիմանալ մինչն 70"Շ-ի ջերմությունը: Նման դիմացկունության պատճառները դեռնս պարզված չեն, սակայն, անկասկած, դա պայմանավորվածէ պրոտոպլազմայի կայունությամբ: փորձերից մեկի ժամանակսնկի սպորներըենթարկվել Գիտական են -190-Շ-ի ցրտի ազդեցությանը:Երեք շաբաթ այս վիճակում պահելուց հետո դրանք 3 օր պահել են -2535Շ ջերմության պայմաններում,որից հետո հաջողությամբ են` չկորցնելովկենսունակությունը: ծլել Արնադարձային բույսերը հարմարվել են ջերմաստիճանիաննշան Շատ արմավենիներ տատանումներին: ցրտահարվում են արդեն 5-7՞Շի դեպքում: Շոկոլադիծառի /հօօԵոօո8 Շ268օ/ համար դաժան «սառնամանիքներ»են «15»16- ջերմաստիճանները: Նման պայմաններում այդ բույսերը ցրտահարվումեն: Հարմարվելով երկրագնդիհողակլիմայականպայմաններինմ̀իլիոնավոր տարիներիընթացքում բույսերը նս խիստ բազմազանու բազմաբնույթեն դարձել: Ներկայումս գիտությանըհայտնի են ավելի քան 500 հազ. բուսական տեսակներ,որոնք բաժանվում են երկու մեծ խմբի` ցածրակարգն բարձրակարգ: Ցածռակարգ բույսերը չունեն արմատ, ցողուն ն տերններ:Դրանցիցշատերը միաբջիջ օրգանիզմներեն: Այդ խմբին են դասվում ջրիմուռներըն քարաքոսերը:Հայտնի են ջրիմուռների25000 ն քարաքոսերի18000 տեսակներ:Սնկերնինքնուրույնսնվել չեն կարող, քանի որ զուրկ են քլորոֆիլից, որի հետնանքովէլ բուսական օրգանիզմներ չեն համարվում: Դրանք կամ սապրոֆիտ կյանք են վարում /ապրումեն մեռած, քայքայվող օրգանիզմներիհաշվին), կամ էլ ճակաբույժներ են /ապրումեն կենդանիօրգանիզմներիհաշվին/:Որոշ սնկեր էլ էվոլյուցիայիընթացքում հարմարվելեն այլ օրգանիզմներիհետ համատեղկյանքվարելու, այսպեսասած՝ սիմբիոզի/համակեցության/ մեջ են մտել: Դրա օրինակն են սնկարմատը /ԽՇօոյՏ2/,քարաքոսերը:Վերջիններս սնկի ն ջրիմուռի միակցումն են, սիմբիոզ,որն էվոլյուցիոն պրոցեսումառաջացելէ կյանքի անբարենպաստ պայմաններինդիմանալու համար:Սունկը ջրիմուռներիցօրգանական նյութեր է ստանում ն դրա փոխարեննրան ապահովում խոնավությամբ, որը սնկերը կայող են վերցնել անգամ օդից: Դրա շնորհիվ քարաքոսերըկարող են ապրել կյանքի ամենադժվարին պայմաններում` ժայռերի վրա, արնից շիկացած ավազուտներում,նույնիսկ` էլեկտրասյուների ճենապակյամեկու'

սիչների վրա: Բոլոր այն բույսերը, որոնք ունեն արմատ, ցողուն ն տերններ,կոչվում են Բարձրակարգ Դրանց թվին են դասվում մամուռները,պտերանմանները,մերկասերմերըն ծածկասերմերը:Մամռանմաններըկազմում են 25000, անոթավոր սպորային բույսերը` 10500, մերկասերմերը`600 տեսակ: Հայտնի է մոտ 250000 ծածկասերմեր/ծաղկավորբույսեր/: Որոշ բարձրակարգբույսեր /մամուռներ,պտերանմաններ,ձիաձետներն գետնամուշկներ/բազմանում են սպորներով, մյուսները /մերկասերմեր ն ծածկասերմեր/՝ս̀երմերով: Որոշ բույսեր բազմանում են նան վեգետատիվ ճանապարհով: Քանի որ երկրագնդի բնակլիմայական պայմանները տարբեր են, բուսական ծածկույթն էլ, դրան համապատասխան,բազմազանէ: Հասարակածից դեպի երկու բնեռներըձգվում են բուսական տարբեր գոտիներ, ընդ որում, դեպի հյուսիս կամ հարավ գնալով՝ նվազում են ջերմասեր տեսակները ն դրանց փոխարինում են ցրտադիմացկունները: Նույն օրինաչափությունն է նկատվում նան լեռների ստորոտներիցդեպի գագաթներըբարձրանալիս: Խոնավության գործոնը գոտիական բնույթ է կրում. խոնավասերկամ չորադիմացկուն բույսերն էլ համապատասխանաբար տարածվածեն իրենց բնորոշ վայրերում: Չնայած բուսականության այսքան կարնոր, բազմակողմանի նճշանակությանը,մարդուգործունեությանհետնանքով,հատկապես,վերջին հարյուրամյակներում,խախտվելեն բուսական ծածկույթի զարգացման բնական օրինաչաւփությունները,ն երկրագնդիերեսից սկսել են անհետանալ ոչ միայն բույսերի առանձին տեսակներ, այլ ամբողջ ֆիտոցենոզներ: Բանն այն է, որ բուսական աշխարհիպահպանության խնդիրները պահանջում են առաջին հերթին` չխախտել բնության կենսաերկն պահպանությանտակ վերցրացենոլոգիականամբողջականությունը ու նել ո՛չ միայն առանձին բույսեր կենդանիներ,այլն կենսաերկրացենոզների բոլոր, ինչպես ինքնասուն /ավտոտրոֆ/,այնպես էլ այլասուն օրգանիզմներըն անկենդանբաղադրիչները: /հետերոտրոֆ/ Համաշխարհայինֆլորայի գենոֆոնդի պահպանմանխնդիրը ներկայումս ունի համաժողովրդականնշանակություն: Մեզ շրջապատող բուսական աշխարհիհազարավորտեսակներ,որոնք ստեղծվել են միլիոռավոր տարիների ընթացքում ն անհիշելի ժամանակներից ի վեր օգտագործվել մարդու կողմից, ներկայումս գիտության ն տեխնիկայի զարգացման հզոր վերելքի պայմաններում ոչնչանում են: «Կարելի է բազմաթիվ օրինակներ բերել ապացուցելու այն ւիաստը, որ դեկորատիվ, բուժիչ, համեմունքային ն բազմաթիվայլ օգտակար բույսերի անկանոն հավաքը, թունաքիմիկատների չարաշահումը,արոտներիգերարածեցումը ի վերջո տանում են բազմաթիվարժեքավորբուսատեսակների ոչնչացմանը:

ԽՍՀՄ «Կարմիր գրքի» նյութերից տեղեկանում ենք, որ շուրջ 600 բուսատեսակներ, այդ թվում 52-ը կայաստանում ոչնչացման վտանգի են ենթարկված:ճիշտ է, այդ տեսակներըներկայումս սահմանափակ քանակությամբ հանդիպում են այս կամ այն վայրերում, սակայն տարածման արեալի աստիճանականկրճատումըլուրջ ահազանգէ այն մասին,որ այդ տեսակներըդատապարտվածեն ոչնչացման: Հայաստանիբուսականությունըձնավորվելէ տարբեր ֆլորաների ազդեցությամբ` արտահայտայտելովԿովկասյան մեզոֆիլ ս Հայ-Իրանականքսերոֆիլ ֆլորաներինբնորոշ հատկանիշները: Այստեղ,Հյուսիսային կիսագնում լայն տարածում ունեցող բուսատեսակներիցբացի հանդիպումեն նան էնդեմիկու ռելիկտային,նեղ ն կտրտված արեալ ունեցողտեսակներ,ինչպես նան մշակովիբույսերի վայրի ցեղակիցներ:

-

Հայաստանիբուսականությանբազմազանությունը պայմանավոր-

ված է հանրապետությանտարածքի բարդ ռելիեֆի, բնակլիմայական պայմաններիխայտաբղետության, ուրույն աշխարհագրականդիրքի, երկրաբանական անցած դարաշրջաններումբնական միջավայրիզարն լանդշաֆտային գացման առանձնահատկությունների գոտիներիառ-

կայությամբ:

Բուսական աշխարհիվրա մեծ ազդեցութհյուն են թողել նան երկրի լեռնագրությունըճ̀ալքավոր լեռնաշղթաների,միջլեռնայինգոգավորությունների,հարթավայրերի, սարավանդներիզուգակցված ամբարդ

բողջականությունը:

Հայաստանիբուսաշխարհագրականտեսանկյունիցմեծ հետաքրք-

րություն է ներկայացնումնան էնդեմ տեսակներիառկայությամբ:

Մեր փոքրիկերկիրըաչքի է ընկնում բուսական տեսակներիմեծ առատությամբ:Հայաստանըերկրագնդիայն բացառիկ տարածաշրջանների թվին է պատկանում, որտեղ բնակլիմայականհամալիրի խիստ բազմազանությանն հակասական բնույթի, ինչպես նան բուսաաշխարհագրական որոշ պայմաններիշնորհիվ տեսակների խտությունն արտակարգմեծ է: Եվ պատահականչէ, որ ճանաչվածբուսաբաններըՀայաստանն անվանում են յուրատիպ բուսաբանականթանգարան: Մեր ասածը հիմնավորելուհամարբերենքմի քանի թվայինտվյալներ: ՆախկինԽՍՀՄ ամբողջ տարածքում, որը զբաղեցնում էր 22,5 մլն կմ՞,հանդիպումեն բույսերի 16000 տեսակներ:Վայաստանի Վանրապետության տարածքըկազմում է ընդամենը 30 հազ. կմշ,որտեղ աճում են բուսական 3500 տեսակներ ֆլորայի մոտ 5096-ը/: Այլ կերպ ա/Կովկասի սած, եթե մեր հանրապետությանտարածքը կազմում է ԽՍՀՄ նախկին տարածքիընդամենը0,1395, ապա բուսական տեսակներըկազմում են այդ նախկինլայնածավայլ երկրի ողջ ֆլորայի բուսական ֆոնդի 22,552: Եթե նախկին ԽՍՀՄ տարածքի հազար քառակուսի կիյուրաքանչյուր լոմետրին բաժին է ընկնում ընդամենը 0,8 տեսակ, ապա Հայաստանի ,

է: Վանրապետության նույնատիպցուցանիշը118 Սակայն յուրաքանչյուր երկրի բուսական հարստություններիչափանիշը ոչ այնքան ֆլորայի ներկայացուցիչների բացարձակ քանակությունն է, որքան հազվագյուտ ն հնագույն ծագում ունեցող տեսակների առկայությունը:Այս տեսակետիցնս Վայաստանըյուրատեսակ ռեկորդ է սահմանել:Եթե նախկին ԽՍՀՄ-ում այդպիսիտեսակներիթիվը հասնում էր 700-ի, ապա միայն Հայաստանինբաժին է ընկնում ավելի քան 100-ը: Դրանք այն բույսերն են, այսպես կոչված` էնդեմները,որոնք ամբողջ աշխարհում,ՎայաստանիՀանրապետության տարածքիցբացի, ուրիշ ոչ մի տեղ չեն հանդիպում:Բացի այդ, ներկայումսամենուրեք խիստ հաշվառմանեն ենթարկվումայն բուսատեսակները,որոնք հազվադեպ են հանդիպում ն գիտության համար մեծ հետաքրքրություն ու արժեք են ներկայացնում:ԽՍՀՄ-ում նման տեսակներիթիվը հասնում էր հազարի: Դրանցից400-ն աճում են Վայաստանում: Հայաստանըհամարվում է մի շարք բույսերի հայրենիքը: Դրանցից ամենակարնորներըվայրի հացաբույսերն են` ցորենը,գարին, աշորան, այծակնը:Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ աշխարհումտարածված վայրի հացազգիների մոտ 400 հայտնի տեսակներիցավելի քան 200-ն աճում են Գայաստանում:Փափուկ ցորենի` աշխարհումտարածված 130 այլատեսակներից113-ը հանդիպումեն Հայաստանիտարածքում: Դեռնս անտիկժամանակներիցհայտնի էր, որ Հայաստանն է ծիրանենու հայրենիքը: ժան Բատիստ Լամարկը ծիրանենու ցեղն անվանել է Ճոոճոաօճ, որով այն ներկայումս հայտնի է ամբողջ աշխարհում: Ամենայնհավանականությամբ`Հայաստանն է համարվում նան կուլտուրական խաղողի հայրենիքը: Մեր բնաշխարհում հանդիպող վայրի տանձենիներիմեծ բազմազանությունը /աշխարհումգոյություն ունեցող 60 տեսակներից18-ն աճում են Վայաստանում,որից 15-ը էնդեմիկ են/, հիմք են տալիս ասելու, որ տանձենու հայրենիքը նույնպես Հայաստանն է: զայաստանիցեն ծագել ն աշխարհովմեկ տարածվելվարդակակաչների,հիրիկներին մի շարք բարձրարժեք այլ ծաղկաբույսերի ժամանակակիցտեսակները,որոնցից շատերը ելանյութ են հանդիսացել աշխարհի բազմաթիվ սելեկցիոներ-գիտնականների ուսումնասիրությունների համար: Մասնավորապես,այդ եղանակով են ստացվել ներկայումս ամբողջ աշխարհում մեծ հռչակ վայելող հոլանդական վարդկակաչիամենահայտնի տեսակներըն սորտերը: Իսկ դեռ որքա՛ն գանձեր են թաքնված մեր լեռնաշխարհի բուսածածկույթիգաղտնարաններում: Մենքհաճախենք հաճելիժամանականցկացնումբնության գրկում, զմայլվում բուսական ն կենդանական աշխարհների հրաշալիքներով, բնության երնույթներով, մեր բնական լանդշաֆտների անզուգական գեղեցկությամբ:Բայց շատ հաճախ միայն հիանում ենք, գեղագիտա-

կան հաճույք վայելում` առանցմտածելու որ մեզ հիացմունքպատճառող կենդանական ու բուսական բազմաթիվ տեսակներ, քանակապես խիստ նվազելու հետնանքով, ներկայումս կանգնած են իսպառ անհետացմանեզրին: Վատն այն է, որ մեզանիցշատերը չեն ճանաչում այդ ,

տեսակները: Իսկի՞նչ է անհրաժեշտբուսականծածկույթը ճանաչելու համար: Անհրաժեշտէ հաճախ լինել բնության գրկում: Բնությաննայցի գնալ

մենակ, այլ գիտակ մարդկանց հետ, նրանց միջոցով ծանոթանալ բուսական աշխարհի առանձնահատկություններին,շատ կարդալ: Աշխարհահռչակնկարիչ ՄարտիրոսՍարյանը ջերմ սիրով էր կապված հայրենի բնությանը: Շատ հաճախ նա շրջաններն էր մեկնում Հայաստանի գիտություններիազգային ակադեմիայի Բուսաբանության ոչ քե

ինստիտուտի արշավախմբերի հետ, հատկապես,այն ժամանակ, երբ այդ արշավախումբըղեկավարում էր ակադեմիկոսԱրմեն Թախտաջյանը:Նա լավ էր ճանաչում մեր բնաշխարհի բուսական ծածկույթը: Նոր բույսեր տեսնելիս` իսկույն հետաքրքրվում էր դրանով, հարցնում անունը, որոշ նշումներ անում իր ժոցատետրում, հաջորդ այցի ժամանակ փորձում վերհիշել, ճանաչել դրանք: նա հատկապեսլավ էր ճանաչում այն բույսերը, որոնք տիպիկ հայկականեն, Վայաստանիցդուրս, այլ վայրերում չեն հանդիպում: Բուսականությունը պեւտքէ ճանաչել նան այլ պատճառով: Հայտնի է, որ մի շարք անբարեխիղճ քաղաքացիներ, ոտնահարելով բնության պահպանության տարրական կանոնները, զանազան նպատակներով բույսեր են հավաքում մեր հանրապետությանայս կամ այն շրջաններից: Այդ բույսերի թվում հաճախ լինում են այնպիսիները,որոնք խիստհազվագյուտ են, փոքրաքանակ ն ներկայումս գտնվում են անհետացման

եզրին:

Հաճախ են մեր դաշտերում հանդիպումժողովրդականբժշկությամբ զբաղվող բուսահավաքներ, որոնք մեծ քանակությամբդեղաբույսեր են հավաքում ն տանում իրենց հետ` բուժական նպատակներովօգտագործելու: Չխոսելով արդեն այն մասին, որ գիտելիքներիանբավարարության հետնանքովնրանքերբեմն սխալ բուժումներիպատճառեն հանդիսանում, դեռ մի կողմից էլ նպաստում են հազվագյուտ ն անհետացող բույսերի` վերջին մոհիկանների ոչնչացմանը: Նախկինում երբեմն այդ նպատակովմեզ մուո էին գալիս բուսահավաքներայլ հանրապետությունից` առանց դրա թույլտվությունն ունենալու: Այսպես, օրինակ` 20-25 տարիառաջ էջմիածնիշրջանիլճակների,ջրանցքներիու առուների ափերին աճում էր մի չափազանց արժեքավոր դեղաբույս` ճահճային խնկեղեգը/ՃՇօքստ ՇՅՅոստ/: Քանի որ այդ հազվագյուտ բույսը Անդրկովկասի այլ վայրերում չէր հանդիպում, ապա դեղաբույսերինախկին համամիութենականինստիտուտի մասնագետները տարիներ շարու144

քույլատվության, գալիս էին Հայասնակ, առանց համապատասխան տան, մեծ քանակությամբխնկեղեգ մթերում Ա հումքը տանում իրենց հետ: Ոչ ոք չէր բռնում նրանց ավերիչ ձեռքը, ոչ ոք այդ մասին տեղյակ ընդհակառակազմակերպություններին, չէր պահումհամապատասխան կը, տեղացիորոշ բնակիչներսկզբնականշրջանում արշավախմբիմասնակիցներին ցույց էին տալիս խնկեղեգի այն բուսուտները, որոնց հայտնաբերումըդժվար էր Օտարներիհամար: Հետնանքը պարզ է. տարածքից: խնկեղեգըգրեթե իսպառ անհետացավ հանրապետության Խոսենք մեկ այլ արտառոց փաստիմասին: Մեր հանրապետությունում գարունըսկսվում է ցածրադիր վայրերից ն դանդաղորեն բարձրանում դեպի լեռները: Որոշ անբարեխիղճքաղաքացիներ,առաջին իսկ գարնանային ծաղիկները հայտնվելուն պես, շտապում են դաշտերից

հավաքել ձնծաղիկը,քրքումը, մանուշակը,գնարբուկը,արջտակըն մեծ քանակությամբվաճառքիհանել քաղաքներիփողոցներումու հրոապարակներում:Այդ բախտինեն արժանանումնան ավելի ուշ ծաղկող վարդակակաչները, հիրիկները, վարդատերեփուկները/Ճոք6ղԵօո/ ն այլ հրաշալի վայրի ծաղիկներ:Երբնէ անցե՞լ է որնիցե մեկի մտքով` բռնել վա՛յ ծաղկավաճառներիավերիչ ձեռքը: Չէ՞ որ այդ բույսերը նս հազվագյուտ են ն անհետացմանեզրին են կանգնած: Ոչ մեկի մտքով չի անցել այդ բանը ն չի անցնի այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք բավարար գիտելիքներչունենք բուսական աշխարհի առանձնահատկությունների,կարնորության ու տեսակային կազմի մասին: մի շարք երկրներումանհետացող ն հազվագյուտ Արտասահմանյան են հրատարակվում, որտեղ բույսերի հատուկ ուղեցույց-տեղեկատուներ են շարադրված այդ բույսերի նկարագրությունները,ն նրանց գունավոր պատկերները:Յուրաքանչյուր ոք հեշտությամբ կարող է ձեռք բերել դրանք: Քաղաքից դուրս զբոսանքի ն հանգստի մեկնող քաղաքացիներն այդ գիրքն անպայման տանում են իրենց հետ, որպեսզի սխալմամբ նման բույսեր չհավաքեն: Իսկ քաղաքամերձուղիները հսկող ոստիկաններնայդ գրքով ստուգում են տուն վերադարձողքաղաքացինեԵվ վա՛յ նրանց, ում «դաշտայինավարի»մեջ այդպիրի ծաղկեփնջերը: սի բույսեր կհայտնաբերվեն: Տուգանքի չափերը տարբեր են` կախված այն բանից, թե որքանով հազվագյուտ է տվյալ բույսը: Երբեմնտուգանքը հսկայականգումարէ կազմում: Անհրաժեշտ է նման ուղեցույց-տեղեկատու հրատարակել նան մեր հանրապետության բուսականության համար: Դա առաջին հերթին ճանաչումը կնպաստիանհետացող ն հազվագյուտ բուսատեսակների ն հնարավորություն կտա բոլորին մասնակցելու բուսական աշխարհի պահպանության գործին: Առավել նս, որ ներկայումս հրատարակվելէ Վայաստանի բուսականության«Կարմիր գիրքը», որը հիմք կարող է

հանդիսանալնման հանրամատչելիտեղեկատուներիհրատարակման համար: Դրանք, առաջին հերթին, կունենան ճանաչողական նշանակություն, կօգնեն բոլորին ճանաչելու մեզ շրջապատող բնությունը ն ոչ միայն պասիվ կերպով ճանաչելու, այլե ակտիվորեն զինվորագրվելու նրա պաշտպանությանգործին: Յուրաքանչյուր կրթված մարդ, անկախ նրա մասնագիտությունիցն զբաղմունքից, բուսական ծածկույթը լավ պետք է ճանաչի, քանի որ բույսերն ամենուրեք մեր ուղեկիցներն են, մեզ շատ են օգնում կյանքում` ճանաչելու բնության օրինաչափությունները:Այսպես, Օրինակ` մի հայացք գցելով բուսական ծածկույթի վրա, առանց հատուկ գիտելիքների ու սարքավորումներիօգնության, գաղաւիար կարելի է կազմել տվյալ վայրի կլիմայական առանձնահատկությունների,հողային ծածկույթի մասին: Եթե բուսածածկույթը մեզոֆիլ անտառային է, ապա Եթե բուսապարզ է, որ կլիման այստեղ մեղմ է, տեղումներով առատ: ծածկույթում գերակշռում են չորադիմացկուն /քսերոֆիլ/ տեսակները, ապա անսխալ կերպով կարելի է եզրակացնել, որ տվյալ վայրում կլիման ցամաքային է` տեղումների խիստ աննշան քանակությամբ ու սեզոնի ընթացքում` անհավասար բաշխվածությամբ:Բուսածածկույթում ջերմասերտեսակներիառատությունըհուշում է, որ այս վայրերում ուժեղ սառնամանիքներչեն լինում, ն հողատարածություններըմիանգամայն պիտանի են ջերմասեր մերձարնադարձայինտեսակների աճեցման համար: Բոշխերի /ՇՁրճշմ, ճահճային խնկեղեգի, տարբեր տեսակի եղեգների առատությունը մեզ անսխալ ցույց է տալիս, որ այս վայրերում վերերկրյա ջրերի մշտական մեծ կուտակում կա: Որոշ մեզոֆիլ բուսատեսակներվկայում են, որ լանդշաֆտի այս հատվածներում . բարձր են ստորերկրյա ջրերի մակարդակը' Բուսածածկույթնուսումնասիրելով` կարելի է գաղափար կազմել հողերի տիպերի, ենթատիպերի, որակական հատկանիշներիմասին: Նույնիսկ այսպիսի ասացվածք կա. «Ասա՝ ինչպիսինէ քո երկրի բուսականությունը, ասեմ` ինչպիսին են քո հողերը»: Դեռ ավելին, բուսական տեսակները հնարավորություն են տալիս կանխագուշակել տարբեր կենդանիներիառկայությունը տվյալ լանդշաֆտում:

ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ

ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Աշխարհումհազվադեպ է պատահումայնպիսիշրջան, որի տարածքի վրա դիտվի բուսական տեսակներիայնպիսիմեծ բազմազանություն, ինչպիսինառկա է կայաստանում: ԱկադեմիկոսԱ. Լ. Թախտաջյանըդա բացատրումէ Հայկական լեռ146

նաշխարհիաշխարհագրական դիրքով: Այստեղիրար են միակցվումիրենց բնույթով միանգամայնտարբեր բուսաբանական երեք մարզեր՝ Կովկասյան,Արմենո-Իրանականն Հիրկանյան: Բացի այդ, Հայկական բարձրավանդակիվրայով են անցնում երկու խոշոր՝ Ցիրկումբորեալյան ն Իրանո-թուրանական բուսաբանական մարզերի սահմանները: Այդ մարզերը, ինչպես հայտնի է, աչքի են ընկնում խիստ հակասական բնույթի բնական պայմաններովն բուսականությամբ:Եթե Ցիրկումբորեալյան բուսաբանական մարզիսահմաններումբուսականություննաչքի է ընկնում բորեալ ն մեզոֆիլ տարրերիգերակշռությամբ,ապա Իրանո-թուրանական մարզի ներկայացուցիչներըճնշող մեծամասնությամբ քսերոֆիլ տեսակներ են` անապատայինն կիսաանապատային տարրերի գերակշռությամբ:Բուսական նման հակասական տիպերիմիախառնումը, ուղղաձիգ գոտիականության խիստ արտահայտվածառանձնահատկություններիհետ միասին առաջացրել է բուսական ծածկույթիյուրօրինակ բազմազանություն:ԱյդպատճառովՀայաստանիտարածքում հանդիպումեն երկրագնդիբուսական ծածկույթի համարյա բոլոր հիմն մերձարնադարձանական տիպերը`բացառությամբ արնադարձային յին հիմնականֆորմացիաների: ՀայաստանիՀանրապետությունըաչքի է ընկնում ոչ միայն տեսակային կազմի մեծ հագեցվածությամբն էնդեմիկ տեսակներիառատությամբ, այլն առանձինտեսակներիսահմանափակտարածվածությամբ: Որոշ տեսակներիտարածմանարեալն ընդգրկում է միայն մի քանի քառակուսիկիլոմետր, ն բնակչության մեծ խտության ու մարդու տնտեսական գործունեության հետնանքով դրանցից շատերը կարող են իսպառ վերանալ: Հետնաբար, բուսական ծածկույթի պահպանության խնդիրներըմեր հանրապետությունումառավել հրատապ ն կարնոր են, քան երկրագնդիորնէ այլ անկյունում: Մեր հանրապետությանհարուստ բուսածածկույթիպահպանության հարցերը հաջողությամբլուծելու համար անհրաժեշտ է լավ ճանաչել բուսական տարբեր տիպերը, համակեցությունը, դրանց բաղադրիչ տարրերը,պահպանությանվիճակը,հեռանկարները: Անապատներ:Տիպիկ անապատային բուսականությունը Հայաստանի տարածքում աննշան չափեր է զբաղեցնում: ԱռաջավորԱսիայի ընդարձականապատայինբուսականության կողքին Արարատյանդաշտի սահմաններումհանդիպում Է ընդամենը30 հազ. հեկտար` ծածկված այդ տիպիբուսականությամբ: Արարատյանհարթավայրում ամենամեծ չափերով են տարածված հալոֆիլ (աղասեր)ն գիպսոֆիլ անապատները:Հալոֆիլ անապատների ֆրագմենտներըչափազանց տիպիկեն ալուվիալ հողերի համար(Երասխահուն, Արազդայան):Այստեղգերակշռում են հալոֆիլ կամ աղասեր բույսեր, որոնց մեջ գերակշռում են Օշանը,բայայը, սարսազանը,

կայհախոտը, աղահասկիկը, քաֆուրախոտը:Բուսականությանայս տիպը բնորոշ է Արարատյան հարթավայրի ալուվիալ գոյացումների վրա առաջացածհողատարածություններին: Գիպսոֆիլ կամ գիպսասեր բույսեր, որոնց տիպիկ ներկայացուցիչներն են` սասյնարմարտը,զուգատերեը, ռեմերիան, կայթնուկը,որոնք հանդիպում են Երանոս, Երախ, Ուրծ լեռների վրա` նեղ, սակայն չընդ-

հատվող շերտերով:

Պսամոֆիլ կամ ավազասեր բույսեր, որոնցից հիմնականում տարածված են գեշածնկիկը, հազարատերնուկը,զեյդլիցիան,Թամամշյա-

նայլն: նր Օշանը Զնայած բուսական ծածկոցի ոչ մեծ խտությանն ու տեսակային կազմի համեմատականաղքատությանը,անապատայինբուսականության մեջ կան որոշ հազվագյուտտեսակներ,որոնք մեծ արժեք են ներկայացնում գիտությանհամար: Անապատայինհողերի զանգվածայինմելիորացիայիհետնանքով որոշ տեսակներիսպառ վերացել են, մի քանիսն էլ գտնվում են անհետացման եզրին: Վերջիններիսթվին է պատկանումԲոռալյաթուվփը (Շոբերի նուտրարիա),որն աճում է Երասխահունգյուղի մոտ գտնվողուժեղ աղակալած հողերում: Սա անապատայինբուսականությանհնաբնակ տեսակներիցէ: Հայտնի է դեռնս կավճի դարաշրջանից: Նոսր պսակով, փշոտ ճյուղերով թուփ է՝ 0,5-1,0 մետր բարձրությամբ: Ամեն տարի առատորեն ծաղկում ն պտղաբերումէ: Հեշտությամբ բազմանումէ սերմերով: Բորակաթուփն ունի ժողովրդատնտեսականմեծ նշանակություն: Պտուղներըհարուստ են վիտամիններով: Տերններըմեծ քանակությամբ ալկալոիդներեն պարունակում: Այս հազվագյուտ տեսակը ներկայումս մեր հանրապետությունում ոչնչացման է դատապարտված:Ինչպես նշում է Ա. Մ. Բարսեղյանը,տարիներ առաջ Մարգարա, Երասխահուն ն էվջիլար գյուղերի շրջակայքում բորակաքփի,4,0 հեկտարանոցբուսուտներ կային: 1983թ. տվյալներով դրանք լրիվ ոչնչացվել են ն մնացելմիայն հատուկենտբույսեր, որոնք աճում են Հողագիտության ն ագրոքիմիայի' գիտահետազոտական ինստիտուտի Երասխահունիփորձարարականկայանի տարածքում: Այս տեսակի պահպանությունըխիստ կարնոր ու առաջնահերթ խնդիր է: Ֆրիգանա: Անապատայինբուսականությանյուրահատուկ տիպ է, որին որոշ բուսաբաններ անվանում են նան լեռոռաանապատային: Հիմնականում հանդիպումէ Վայքում, Մեղրիում, Արարատյանհարթավայրում (Ուրծի ն Երանոսիլեռներ): Չափազանցնոսը ն սակավաթիվբուսատեսակներիառկայության պատճառովֆրիգանոիդ(լեռռաանապա՝

տային) բուսականությանընդհանուր համայնապատկերըգույնզգույն քարաքոսերովպատվածԺայռերիկույտիէ նմանվում: Այստեղհանդիպողհիմնականթփատեսակներնեն` 2շշնին ն Պայասի դժնիկը: Հանդիպում են նան բարծր դեկորատիվ ուշիատերե տանձենին,փռշնին, պիստակենին,մամխենին,մահալեբյանբալենինն այլն: Այս բույսերն աճում են ժայռերի ճեղքվածքներում, խոռոչներումն անգամ ամենաաննշանանցքերում: Դրանք բոլորն էլ թզուկ ն գաճաճ բույսեր են, գեղեցիկ ներդաշնակություն են կազմում ժայռաբեկորների ու դեկորատիվ քարաբեկորներիհետ: Առանձնապեսմեմ հետաքրքրություն են ներկայացնում ուռուցիկ մակերեսովբարձիկանմանբույսերը (կորնգան,գազ, ոզնաթուփ): Բազմամյախոտաբույսերըֆրիգանայում սովորաբարաչքի են ընկնում մեծ դիմացկունությամբ:Բավականիներկար արմատայինհամակարգի շնորհիվ նրանք հողի խոր շերտերից խոնավություն են հայթայթում ն հեշտությամբդիմանում կլիմայի խիստ չորությանը:Ֆրիգանային բնորոշ սոխարմատավորն արմատապալարավոր բույսերից մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում մի շարք ճոռոններ, մարդակակաչներ, պապլորներ, բելնալիաներ,սագասոխուկներն այլն: Ֆրիգանան աչքի է ընկնում խիստ բազմազանէկոլոգիականպայմաններով: Այն ժամանակ, երբ ժայռերիմերկ լանջերին զարգանում են միայն քարաքոսեր ն խիստ չորադիմացկունբույսեր, քարաբեկորների միջն եղած.հողածածկ հատվածներումհանդիպում են նվազ չորադիմացկուն բույսեր ն նույնիսկ մի շարք մեզոֆիլ (խոնավասեր) տեսակներ: Ֆրիգանան բաժանվում է երեք ենթատիպերի`տոմիլյարային,համադայինն բուն ֆրիգանային: Տոմիլյարայինբուսականությունըհանդիպում է 800-1600 մ բարձրության վրա այն շրջաններում, որոնք գտնվում են իրանական կլիմայի ազդեցության տակ: Տիպիկ տոմիլյարային լանդշաֆտը զուրկ է ոչ միայն ծառատեսակներից,այլն իսկական թփատեսակներից:Այստեղ մեծ մասամբհանդիպումեն միայնմի քանի կիսաթփերն հիմնականում ընտանիքի բազմամյա ու միամյա ներկայացուշրթնածաղկավորների ցիչներ: Հայաստանի տոմիլյարայինլանդշաֆտում գերիշխում է աբեդախուտինֆլատա կոչվող կիսաթուփը,որն աչքի է ընկնում գեղեցիկ, մոխրասպիտակ տերններով: Ընդհանուր առմամբ, տոմիլյարային լանդշաֆտը իսկական անապատիտպավորությունէ թողնումն միայն բլրոապատ ռելիեֆի շրջանում որոշակիորենհարստանումէ բուսական տեսակներով: հանդիպումէ 900-1100 մ բարձրութՀամադայրն բուսականությունը յան վրա: Նույնպես հատուկ Է խիստցամաքայինվայրերին: Հայասւտա|

աննշան տարածություն է զբաղեցնում: Այստեղ ծառեր բոլորովին չեն հանդիպում,իսկ կիսաթփերըչնչին տոկոս են կազմում: Նույնիսկ գարնանըհամատարած բուսական ծածկույթչի առաջանում: Բուն ֆոիգանայինբուսականությանկազմի մեջ մտնում են մի շարք ա եղեսպակ),խեժատու (գազ), դեղատու ն ուտվող թո Ղ (եղեսպակ, մահամորմ, դժնիկ), թելատու, եթերայուղատո ն վիտամինայինբույսեր: Պսամոֆիլ (ավազասեր)անապատայինբուսականությունըՀայաստանում ունի սահմանափակտարածում ն ոչ մեծ հատվածներովհանդիպում է էջմիածնի մոտ, Ակնա լճի, Արմավիրի,Երվանդաշատին Մասիսի շրջակայքում: Որոշակի տարածություններկան Եղվարդի սարահարթում, Արզնու ն Վեդու շրջակայքում, Արարատ ն Երասխ երկաթուղային կայարանների մոտ, չհաշված Սնանի ավազանի մերկացված գրունտներումավազուտներիմեծ զանգվածները,որոնք առաջացել են վերջինտասնամյակներում: Ավազասեր բույսեր կան նան Խոսրովի արգելոցի տարածքում(Գորովանի ավազուտներ): Կույտային ավազուտներիհամար բնորոշ է մատիտեղանմանգեդածնկիկը, նրբատերն հազարատերեուկը, մանրատերն հաստաքիստը, տարօրինակ,Շելկովնիկովի,Կոխի,բակլայածնգազերը,Մարշալի հշակաթնուկը, Սուվորովի|սշնդատը,Քամամշյանի օշանը, Հոհենակեոհ փետրախոտը, Պարսկական ձագախուտը,վրացականթռչնալթաթը նում

:

ուրցադաղծ, րեմն(ուրց,

ոսկեզօժ անիսոնը, ալբանականբելնալիան, ավազային ծվծվուկը Ն

այլն:

՛

Կար ազմավորվում ուր Գայ Գոտիներյին

Կիսաանապատային բուսականություն: ւ սականությունը բարձր ջերմային ռեժիմը զուգորդվում է անբավարար հետ: Հայաստանում նման լանդշաֆտներ են հանդիպում այն տարածություններում, որոնք գտնվում են իրանականխիստցամաքայինկլիր մայի մշտականազդեցության տակ: ԱմենատիպիկըԱրարատյան ) թավայրն է: որշ ն անհրա Բուսականությանայս տ ներն այստեղ լիովին իսկ ԱԱ նաչորադիմացկունն սակավապահանջտեսակները: Ի տարբերությունանապատների, այստեղբուսականհամակեցություններում զգալի տոկոս են կազմում կարճակյաց-վաղանցիկ(էֆեմեր) ճիմ առաջացնող հացազգիները(անապատասեզ,ցորնուկ չ կամ Բուսականության հիմնական բաղադրիչը ձուտավետ ռարձմենակը: Գերակշռումեն նան կապառը,դժնիկը,փշամանդիկը: են վերածվել. ր վերածվել Կիսաանապատներիհսկայական տարածություններ յ

խոնավության իմ |

են Արարում ամե.

Բենշ բանայ

:

Լ

այծակն):

օշինդրը

թ)

Սակայնհսկայականլանդշաֆտներէլ, լանդշաֆտների: կուլտուրական առ այսօր օգն տարածաշրջաններում, Աբովյանի հատկապեսԹալինի բուեն որպես ձմեռային արոտներ:Կիսաանապատային տագործվում են թրթնջուկ, ուտվող (սիբեխ, շատ կազմումբավականին սականության այս բուսաԸնդհանրապես բույսերը: (կուսածաղիկ) դ եղատու կապառ), բույմեծ օգտակար է քանակությամբ կան ֆորմացիանպարունակում են Գեղադիրի, Աբովյանի, սեր: Հատկապես ուշադրությանարժանի որտեղ հանԳառնիի, Շոռբուլաղի,Աղավնաձորիկիսաանապատները, Ըստ Մ. Գ, ն բուսուտները: աշորայի գարու դիպումեն վայրի ցորենի, այլատեսակֆոնդի Թումանյանի, վայրի ցորենի համաշխարհային աճում է Վայաստանում: ներից 230-ը

ամենաարժեքավոր բուսականության Քանի որ կիսաանապատային

է տարրերը վայրի հացազգիներն են, ապա հարկ ավելի մանրամասնոմասին: բույսերի ենթակաայս տիպի րեն խոսել պահպանության մեր ուսումնասիրությունների, Ա. Պ. Ղանդիլյանի Ըստ պրոֆոսոր գերաբազմազանությամբ վայրի ցորեններնիրենց հանրապետության են նախկինԽՍՀՄ-ի տարբեր շրջաններումհանդիպող վայրի

զանցում

միասինվերցրած: ցորենները՝

դե1925-30թթ. Մ.Գ. Թումանյանը Երնանի շրջակայքում,քաղաքից հայտնաբե-, պի արնելք ն հարավ-արնելքընկածտարածություններում

հետ, րում է վայրի ցորեններիբուսուտներ: ԾանոթանալովԻ.դրանց ն. Վավիլովը խորհրդայիննշանավոր գիտնական,ակադեմիկոս թերթի1934թ. հուլիսի 26-ի համարում գրում «ԽորհրդայինՎայաստան» դա ամենից է. «Կասկածիցվեր է, որ տեսակներիբազմազանությամբ աԵս անպայման կառաջարկեի է հետաքրքիրտեղն ողջ աշխարհում... հատուկ խնամբ ռանձացնել այդ հողամասերից50-100 հեկտարի չափ, հ ամաշխարհային զարգացման բույսերի տանել, որպեսզիպահպանվի

դոկումենտը»:

ունեցող նշանակություն մասերումակադեմիկոսՄ. Գ. Թումանյահարավ-արնելյան Երնանի Ոմեկը անվանվել է «Ուրարտու», վայրի ցորեններից (ի հայտնաբերած րը

ղադիրգյուղից

տու»

ցորենի

է:

մոմը հոճ խորոնկած Ան կմդեւ հայտնաբերել համեմատաբար խիտ

ցորենի

2-3

դեպի արնելք բուսուտ

ընկած

է

հողամասում

«

ւրար-

«ր

նան Պ. Ա.

լանդիլյանը: հատնաբերել Վայքի լեռնաշղթայում 1935թ. Բ. Մ. Գարասեֆերյանը

ընդարձակբուսուտներ,որտեղ լայն չափով նան միաքիստու երկքիստ տարածվածէին միահատ, երկհատ, ինչպես բազմաթիվվայրի տարատեսակներ: կան Ըստ Պ. Ա. Ղանդիլյանի,վայրի ցորեններիխոշոր բուսուտներ Ելփինից շրջակայքում, գյուղի րան Եղեգնաձորի շրջանի Աղավնաձոր Չիման մինչն Գետափ ընկած տարածքում,Արարատիտարածաշրջանի է վայրի ցորեններինոր,

ն Շաղափ գյուղերի հանդամասերում: Նշված տարածություններում, . բացի «Ուրարտու» ցորենից, աճում են նան վայրի ցորենի միաքիստն: երկքիստ ենթատեսակներիբազմաթիվծներ, ինչպես նան Արարատյան ցորենըկամ Կովկասյանվայրի հաճարը: ն Պ. Ա. Ղանդիլյանիվկայությամբ, Վայաստանումվայրի աշորան տաչ րածված է ծովի մակերնույթից700-2200 մ ն ավելի բարձրության վրա ու բնորոշվում է չափազանց մեծ բազմազանությամբ: Մ. Գ. Թումանյանը1934թ. Վայքում,ծովի մակերնույթից700-1800 մ բարձրության վրա հայտնաբերելէ աշորայի նոր տեսակ, որին անվանել է «Դարալագյազի աշորա»: 28 տարի հետո Պ. Ա Ղանդիլյանըայցելելով այդ բուսուտները,վայրի աշորայի նոր բուսուտներ է հայտնաբերելՋերմուկի շրջակայքումն Ծաղկաձորիմոտ գտնվողՔաչալ սարի լանջերին: Վայրի աշորայի թավոտ այլատեսակներեն հայտնաբերվել Արարատի տարածաշրջանի բարձրադիրգյուղերի շրջակայքում: Վայրի ցորենները ժամանակակից ցորենների նախնիներն են ն բնության կենդանի«հուշարձանները»: Լյակայն ներկայումս կիսաանապատայինլանդշաֆտներիյուրացման հետ կապված,վայրի ցորենների բնական բուսուտներըգտնվում են խիստվտանգիտակ: Երնանի հարավ-արնելյանմասերում, որտեղ ԽՍՀՄ-ում առաջին անգամ Մ. Գ. Թումանյանին Ա. Գ. Արարատյանիկողմից 1925-30 թվականներին հայտնաբերվեցին վայրի ցորենների բուսուտներ, հետագայում այդ տարածքներումանտառտնկմանմեծ ծավալի աշխատանքներ կատարվեցին: Մշակված, առատորեն ոռոգվածհողերում վայրի հացաբույսերը փարթամորենաճում էին ն դեռ սերմերըչթափված`զոհ գնում բարբարոսական խոտհնձին:Ավա՛ղ, հետագայումանտառտնկարկների անհետացմանհետնանքովոչնչացան նան այդ արժեքավորբուսուտնեը:

1980-ական թվականներինՀայկականԽՍՂ Մինիստրներիխորհրդի որոշմամբվայրի ցորենների այս բուսուտները (80 հեկտար)արգելոց են հայտարարված`«էրեբունի» անվանմամբ: Կիսաանապատայինգոտում, երնան քաղաքի հարավ-արնելյան մասերում գտնվող վայրի ցորենի բնական բուսուտներում Պ. Ա. Ղանդիլյանը 1972թ. հայտնաբերել է խիստ հազվագյուտ բույսի` անքոստ բավականինընդարձակբնական բուսուտ: ամբլիոպյիրումի, Անքիստ ամբլիոպիրումը, ինչպես նան վայրի հացազգիների այլ ներկայացուցիչներ,ԱՊՀ-ի տարածքում հանդիպում են միայն Հայաստանում: Այս բոլորը տեսական ն գործնականմեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում ն, հետնաբար, պահպանությանխիստկարիք են զգում: գոտու պայմաններումպահպանությանխիստ. Կիսաանապատային կարիք են զգում նան մի շարք բուսականհամակեցություններ(ֆիտոցե-, նոզներ), որոնք ներկայումս անհետացմանեզրին են գտնվում:

Նման,

բուսուտներիթվին եռ պատկանումԱրարատքաղաքի ցեմենտիգործաընկած շճւրջ 100 հեկտար տարածություն րանիցդեպի հարավ-արնելք գրավող կնյունի համակեցությունը: Արտաքնապեսոչնչով աչքի չընկնող, թեթնակիաղակալած ու ճահճացած այդ տարածությունը համաշարտակարգհարուստ ն արժեքավորանկխարհայինբուսականության են 20-ից ավելի բուսատեսակներ,ոաճում է: մեկն Այստեղ յուններից րոնց զգալի մասը ոչ միայն Վայաստանի,այլն Անդրկովկասիու ԱՊՀ են: Դրանցից երկրներիբուսականաշխարհիմիակներկայացուցիչներն խիտ թեզիումը, արժանիեն (ոռայյան միկրոկնեմումը, հիշատակության կտավատերնարենացմախը, անատոլիական սելջուկյանՍտավատը, խոտը, մուսուլմանյանհիրիկը, ֆալկարոիդյանսիբեխը, Զեյդլիցիի մոլկրաթելուկըն այլն: Դեռ ավելին, միկրոկնեկդմույսը, Արազդայանի ԱՊՀ է երկրներիմիակցեղը: համարվում մումը միակն հուսալի ձնը բուպահպանման Առանձինբուսատեսակների սական ֆորմացիաների պահպանումնէ: Բուսական ֆորմացիան մի բարդ օրգանիզմէ, որտեղ յուրաքանչյուր բույս կամ բույսերի խմբակցություն (սինուզիա) որոշակիֆունկցիաէ կատարում:Այլ կերպ ասած՝ համակեցությանյուրաքանչյուր բաղադրիչ մեկ օրգանի դեր է կատարում, ինչպես արմատներըկամ տերններըբույսի համար: Եվ բավական է համակեցությանորնէ տիրապետողտեսակ ոչնչանա (գերարածեցում, ընանկանոնհավաք ն այլն), որպեսզի այն կորցնի հազարամյակների ռեգանցանկալի ե նթարկվի յուրահատկությունը, ձեռք բերած թացքում կազմալուծվին վերանա` իր տեղը զիջելով րեսիվ փոփոխությունների, ոչ պիտանի, մոլախոտային կամ այլ ցածրարժեք բուսական խմբավորումների: են ոչնԱրարատիկնյունի բուսուտները նույնպես դատապարտված է չացման, քանի որ նախատեսված այդ տարածություններըենթարկել ն օգտագործելգյուղատնտեսական մշակաբույսեֆիտոմելիորացման ԽՍՀՄ ընդգրկգրքում» «Կարմիր բուսականության րի տակ: Մինչդեռ են ներկայացուցիչներ: կնյունի ֆորմացիայի ված շարքումհանդիպում գոտու բուսատեսակների Կիսաանապատային են այնպիսիները,որոնք դարեր շարունակ օգտագործվելովբնակչության կողմից, աստիճանաբարանհետանում են բնական համակեցություններից: Այսպես, օրինակ` շճամեռուկը (ապոցինում,քենդիր), որը բնակչությանկողմից օգտագործվումէ որպես դեղամիջոց` սրտի, երիկամների ն միզապարկիմի շարք հիվանդություններիբուժման նպատակով, իսպառ ոչնչացել ն անհետացել է մեր հանրապետությանբուսածաժկոցից: արոտավայրերի ներկա վիճակը Անապատա-կիսաանապատային են, աղտոտվածվնաէ: քայքայված Դրանք անբավարար չափազանց

սակար ն թունավոր բույսերով: Բանն այն է, որ անկանոնարածեցմանն անբավարար խնամքի հետնանքով արժեքավոր կերային բույսերն արագ կերպով իրենց տեղը զիջում են ցածրարժեք, վնասակար, երբեմն նան թունավոր բույսերին: Երբեմն նույնիսկ ամենաաննշանագրոտեխնիկականմիջոցառումների կիրառմամբիսկ հնարավոր է բարելավել այս գոտու արոտավայրերը: Փորձերը ցույց են տվել, որ նույնիսկ քարերի հավաքը արոտավայրերի արդյունավետությունը բարձրացնում է 3476-ով,իսկ Ի/60«60Ք60 չափաբաժիններով պարարտացնելուդեպքում` արոտավայրերի արտադրողականությունը բարձրանումէ ավելի քան երկու անգամ: Դեռ ավելին, պարարտացման դեպքում զգալիորեն փոխվում է նան բուսականությանտեսակայինկազմը: Արոտավայրերըճիշտ բարվոք վիճակում պահելու ն վաղ գարնանային արածեցման ազդեցությունը վերացնելու ճպատակով անհրաժեշտ է կիրառել արոտաշրջանառություն, արոտների հերթափոխային (զագոնային)օգտագործմամբ: Լեռնային տափաստանըՀաՏափաստանային բուսակաճություն: յաստանի բուսական ծածկույթի ամենատարածվածն բնորոշ լանդշաֆտային տիպերիցմեկն է: Տափաստաններըգրավում են միջին լեռնային գոտին` ծովի մակերնույթից1200-2000 մ, իսկ եզակի դեպքերում` 15002700 մ բարձրությունները` զբաղեցնելով հանրապետությանտարածքի գրեթե կեսը: Տափաստանայինբուսականությամբ են ծածկված մեր բոլոր լեռնային ընդարձակ զանգվածները,գետահովիտները,սարահար" թերը նայլն: Ի տարբերություն ռուսական ընդարձակ ն միապաղաղ տափաստանների, Հայաստանի լեռնային տափաստաններըխիստ խայտաբղետ են ն աչքի են ընկնում բուսական ֆորմացիաներիմեծ բազմազանությամբ: Այստեղ կարելի է առանձնացնելտափաստաններիշուրջ 20 ենթատիպեր, որոնցից ամենաբնորոշներն են` (/ժմայուտային,շյուղանոտային, փետրալսոտայրին, սեզային,բոշինային,օշինդրային,տարա/խոտային,ցորնազգատարախոտային ն կելերային: Հայաստանի տարածքում ամենատիպիկ տափաստանայինլանդշաֆտները հանդիպում են Շիրակում ու Սնանի ավազանում ն աչքի են ընկնում խիստ ցամաքային կլիմայական պայմաններով:Այստեղ հիմնականում գերիշխում են հացազգիները: Ավելի բարձր գոտիներում հանդիպում են մարգագետնատափաստանային ֆորմացիաները, որտեղ վերին շարահարկում գերակշռում են տափաստանայինհացազգի բույսերը, ներքինշարահարկում՝ տարախոտայինտարրերը,որոնք բնորոշ են մարգագետիններին: բուսականությանմեջ ուրույն տեղ են գրաԼեռճնատափաստանային

վում տրագականտայինտափաստանները,որտեղ գերակշռում են բարփշամանդիկ, սապնարմատ, եղջերաձիկանման բույսերը՝ տշառարծ, տերնավորկորնգան,աստրագալ (գազ)ն այլն: Եղջերատերնավորկորնգանիառանձինբարձիկներ ունենում են 7080 սմ բարձրությունն մինչն 2,0 մ տրամագիծ: Հայաստանի տափաստանային բուսականությունը մյուս տիպերի համեմատությամբ ամենից շատ է տուժել անթրոպոգենգործոններից: Տափաստանները մեր գյուղատնտեսության ոսկե ֆոնդն են, սակայն դրանց տարածություններըտարեցտարիկրճատվում են, քանի որ վերածվում են մշակովի լանդշաֆտների: Այնուամենայնիվ,կուսական տափաստաններդեռես հանդիպում են Վայքում, Սյունիքում, Աշոցքում, Շիրակում, Աբովյանում: Առանձնապես մեծ տարածություններեն գրավում տրագականտայինտափաստանները, որոնք հատկապես վերջին տասնամյակներումընդարձակել են իրենց արեալը` ի հաշիվ հացազգի տափաստանների,կաղնուտների ն նոսրանտառուտների:Իհարկե, այս գործում մեծ դեր է խաղացել անթրոպոգեն գործոնը,հատկապեսկաղնուտների,գիհու նոսրուտների ոչնչացումը, բուսականությանկազմալուծումը: Լեռնային տափաստաններիազդեցությունը բուսականությանմյուս ֆորմացիաներիվրա այնքան ուժեղ է արտահայտվում, որ վերջիններիս խոտածածկումհաճախկարելի է հայտնաբերել տիպիկտափաստանային տարրեր: Ինտենսիվ արտահայտված անթրոպոգեն ճնշման պայմաններում տափաստանայինֆորմացիաների մի շարք բնորոշ տեսակներ արդեն անհետացել են մեր հանրապետությանբուսածածկոցից, բազմաթիվ տեսակներ էլ գտնվում են անհետացմանեզրին: Վանրապետությանլեռճային տափաստաններումաճում են մարդկության համար բացառիկ կարնոր նշանակություն ունեցող ն միայն Վայաստանինբնորոշ վայրի ցորենների (արարատյան,բոկոտիկում,արմենիակում,ուրարտական), տարեկանների(Վայքի, անդրկովկասյան),գարիների(խալդյան, Վավիլովի, սպոնտանում,մարինում), կորնգանների(հայաստանյան, անդրկովկասյան, Տուրճեֆորի), սիսեռի (ցիցեռ մինութում), ինչպես նան մի շարք այլ էնդեմիկխոտաբույսերի(տուղտավարդ, կարլիանա, արնքուրիկ գեղեցկագույն,թրաշուշան աղասեր, վարդակուկ (ռոզուլարիա)ոսկեգույն, երնջակՎանատուրի,մարգացնծու(պեուցեդանում)Զեդելմեյերի, կանգար (գունդելիա) Տուրնեֆորի, ստենոտենիա Դարալագյազի, սմիրճիոպսիսհայկական)տեսակներ: Բացի այդ, Հայաստանիտափաստանճերինբնորոշ են անցած դարաշրջաններիցմնացած(ռելիկտային) մեծ քանակությամբշյուղախոտեր (ոչխարի, ակոսավոր), փետրախոտեր (կովկասյան, Մեյերի, Լեսինգի), ցորնուկներ ն այլն: Այդ բույսերի դերը չափազանց մեծ է սելեկցիոն բարձր բերքատու, դիմացկուն սոր155

տերի ստացմանգործում: Այդ տեսակետիցանհրաժեշտէ պահպանութքյան տակ վերցնել տափաստանային բուսականությանայն խղճուկ պատառիկները,որոնք դեռնս պահպանվելեն մեր բոլոր խոշոր լեռնային

զանգվածներում (Զանգեզուր, Վայք, Գեղամա, Վարդենիս, Արագած), միջին լեռնային գոտում, լեռնային բարձրավանդակներում (Լոռի, Շիրակ, Ապարան,Մասրիկ ն այլն, գետահովիտներում /Արփա,Որոտան, Ադիաման,Ողջի նայլն): Մարգագետնային, բուսականություն: Մարգագետինները զբաղեցնումեն հանրապետությանտարածքի 2596-ը:.Բաժանվում են 2 մեծ խմբի` մերձալպյանն ալպյան: Դրանց տեսակային կազմը չափազանց հարուստ է, անցնում է 100-ից: Տիրապետողտեսակներնեն՝ տեւտրածաղիկթթվիճը, վարդակակաչը,կղմույխը,քոսքսուկը, տերեփուկը,մանուշակագույնգարին,շյուղախոտը, կոսմարիումը ն այլն: Հյուսիսային Վայաստանիանտառային գոտու վերին սահմաններում, որտեղ հողաշերտըհզոր ու խոնավ է, հանդիպումեն մերձալպյան մարգագետինների արտակարգ փարթամ բուսազանգվածներ,որոնք «բարձրախոտք»անվանումն են ստացել: Տիրապետողտեսակներնեն՝ ընձախոտը, ոջյայխոտը,հալնորիկը, շուշանը, ժայխը ն այլն, որոնց բարձրությունըանցնում է 1,5-2,5 մետրից: Ալպյան մարգագետիններն սկսվում են լեռռազանգվածների վերին գոտուց` 2700-2800 մետր բարձրությամբ: Բուսագոյացմանպայմաններն այստեղ չափազանց ուրույն են, վեգետացիոնժամանակաշրջանը՝ խիստ կարճ (60-70օր), նկատվում է գիշերվա ն ցերեկվա ջերմաստիճաններիմեծ տարբերություն,մթնոլորտինոսրություն,ուժեղ քամիների ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներիառատություն: Ալպյան մարգագետինների ամենաուշագրավն արժեքավորայլատեսակըգորգերն են: Դրանքհանդիպումեն համեմատաբար հարթ տարածություններում ն խոնավ լանջերում: Տիրապետող կենսաձները թզուկ են մինչն 10 սմ բարձրությամբ,գետնինսեղմված,վարդակավոր, վառ, խոշոր ծաղիկներով,ինչպես, օրինակ` եշաւտտամ զանգակաժաղիկը, Ստեվենի խատուտիկը, քիմոնը, անմոռուկը,բոգը, գնարբուկը ն այլն: Դրանքզբաղեցնում են շուրջ 88 հազ. հեկտարտարածություն,ո-՝ րը կազմում է հանրապետության տարածքի3.096-ը: Բուսականայս համակեցությունըէնդեմիկ երնույթ է ն որպես բնության պարգն արժանի է խնամքի ու պահպանության:Չպետք է մոռանալ, որ բացի այլ բարեմասնություններից,ալպյան գորգերը միաժամանակբարձր լեռնային զանգվածներըհուսալիորենպաշտպանումեն էրոզիայից: Վանրապետությունում անասնապահության զարգացման ներկա' փուլում ալպյան մարգագետիններիարդյունավետ օգտագործման ու պահպանության հարցը խիստ արդիական է: Միլիոնավորգլուխ անա`

սուններ այստեղ ամեն տարի ստանում են սպիտակուցներով, վիտամիններով հարուստ էժան արոտայինկեր, կոփվում են բարձր լեռնային պայմաններում, գիրանում, տալիս բարձր մթերատվություն: Դեռ վաղ ժամանակներից հայտնի է, որ Հայաստանի ալպյան գորգերի խոտի սննդարժեքնու կերարժեքըշատ ավելի բարձր է, քան ԱՊՀ երկրների միջին ն հյուսիսային մարզերի բնական խոտհարքներիննու արոտավայրերինը: է անդրաԱլպյան գորգերխանկանոն արածեցումը՛բացասաբար դառնում բուսազանգվածիորակի վրա: Առավել օգտակար բուսատեսակներիքանակը տարեցտարիպակասումէ` իր տեղը զիջելով փշոտ, հրանունկներին, թունավոր ն ցածրարժեքբույսերին` տտատասկներին, ն այլն: ոջյայոտին, գայլաթայթին Նախկինում լեռնային արոտավայրերըկազմում էին ավելի քան մեկ միլիոն, ներկայումս`մոտ 500 հազ. հեկտար: Հայաստանի լեռնային մարգագետինների տարածքում էրոզիոն պրոցեսներիբուռն զարգացմանհիմնական պատճառներիցմեկը 19501952թթ. ընթացքում թեք լանջերում գտնվող շուրջ 60 հազ. հեկտար բնական արոտավայրերիհերկումն էր, որի հետնանքովքայքայվեց հողը` հուսալի կերպով լվացումից պահպանողբազմադարյանճմածածկոցը: Վերջին տարիներին նկատվում է ալպյան գորգերի անխնա ոչնչացում, կանաչապատմանհամար ճմաշերտերկտրատելու ճանապարհով: հաշվի չառնելով բնութԿանաչապատողշատ կազմակերպություններ, յան պահպանությանարմատականշահերը, պարբերաբարալպյան գոտուց հսկայական քանակությամբճմաշերտ են կտրում բնակավայրերի սիզապատ տարածություններն ընդարձակելու նպատակով: Չպետք է մոռանալ, որ նման գործունեության հետնանքով էրոզիոն նորանոր օջախներ են առաջանում` մեծ ն փոքր ձորակների սկիզբ դնելով: Մինչդեռ այլ քաղաքների օրինակով կարելի է տեղում կազմակերպելճմաշերտի արտադրությունն բնությանը ավելորդ վերքերչպատճառել: Ինչպես ցույց են տվել ԳյուղատնտեսությանՆախարարության անասնապահությանն անասնաբուծության գիտահետազոտականինստիտուտիուսումնասիրությունները,կերային տարածություններիպահպանմանլավագույն միջոցը խելացի կազմակերպվածխոտհունձն է ն անասուններիարդյունավետարածեցումը: Խոտհարքներնամեն տարի միննույն ժամկետներում հնձելու պատճառով հաճախ արժեքավոր խոտաբույսերը շարքից դուրս են գալիս ն նրանց տեղը գրավում ցածրարժեք մոլախոտերը,որոնք տարեցտարի իջեցնում են խոտհարքներիարտադրողականությունըն վատացնում նրանց արժեքը: Այդ բացասականերնույթի դեմ պայքարելու նպատակով անհարաժեշտ է ամենուրեք իրագործել խոտհարքաշրջանառութ157

յուն, խոտհարքներնօգտագործելով ըստ տարիների,առանձինտեղամասերով ն տարբեր ռեժիմներով: Ռրոշ, դեռես վերջնականապեսշարքից դուրս չեկած արոտավայրերում, խիստ տրորված բուսածածկը վե-

րականգնելուհամար անհարաժեշտ է

արածեցումը:

`

2-5տարի արգելել անասունների

Համալիր միջոցառումներիշնորհիվ (պարարտացում,ենթացանքն այլն), խոտիբերքիբարձրացմանհետ միասին,բարելավվումէ նան խոտածածկոցիբուսաբանական կազմը, բարձրանում խոտի սննդարժեքը, պակասում են ցածրարժեքն մոլախոտայինբույսերը, արոտավայրերի մերկացածտարածություններըծածկվում են բուսականությամբն երկարաձգվում արոտայինշրջանը: Ալպյան արոտների գերբեռնվածությունն իջեցնում է բույսերի ոչ միայն որակականարժեքը, այլե քանակականցուցանիշները:Պարզված է, որ լեռնային արոտներում մեկ հեկտար արոտը տալիս է միջին հաշվով 10-12 ցենտներ ն ավելի խոտ: Նույն վայրերում, որտեղ արոտները տրորված ու էրոզացվածեն, ներկայումս միջին բերքատվությունը 4-7 ցենտներիցչի անցնում: Դա նշանակում է, որ շատ տեղերումալպյան արոտներիբերքատվությունըգրեթե կիսով չափ նվազել է: Նկատի ունենալով, որ ալպյան գոտին որոշ բույսերի պահպանության հուսալի վայր է, անհրաժեշտէ հատուկ ուշադրություն դարձնել այդ գոտու հազվագյուտբույսերիպահպանությանվրա: Ջրային բուսականություն: Տեղանքի խիստ կտրտվածության հետնանքով լեռնային երկրներում ջրային բուսականություննընդհանուր առմամբ,թույլ զարգացում ունի: Մեր հանրապետություննայդ տեսակետիցբացառություն է կազմում,քանի որ ջրային ռեսուրսներնայստեղ չափազանց բազմազանեն: Ջրային բուսականությանզարգացման գործում վճռականնշանակություն ունեն ջրային ավազանիբացարձակ բարձրությունը, մեծությունը, խորությունը, օդաթափանցելիությունը, հասակը,մաքրությունըն այլն: Ա.Մ. Բարսեղյանիվկայությամբ,Հայաստանի ջրային ավազաններում աճում են ջրային բույսերի 60-ից ավելի տեսակներ: Դրանցից մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում` սպիտակ, դեղին ջրաշուշանները,շերեփուկախոտերը,ջրոսպերը,ծովոսպը,) ջրապզուկը,ջրաստղիկը,ջրահարսը(նայաս),բյուրատերնուկընայլն: ) Կենսաբանականռեժիմի կարգավորման տեսակետիցջրային բույսերը հսկայական դեր են խաղում, մաքրում են ջրավազաններըզանազան աղտեղություններից` կատարելով կենդանի ֆիլտրի դեր, հարստացնում թթվածնով, կեր ծառայում զանազան փափկամորթկենդանիների համար,որոնք իրենց հերթին նպաստումեն ձկնայինռեսուրսների

հարստացմանը:

Ինչպեսնշում Է Ա. Մ. Բարսեղյանը,այդ ֆլորայի մի շարք ներկայա-: ցուցիչներ պահպանման խիստ կարիք են զգում, քանի որ գտնվում են:

են

արժանի անհետացմանեզրին: Այդ տեսակետիցհիշատակության որը տա(ծովաոսպ), սայվինյան մնացուկ երրորդականդարաշրջանի (Օրան-Լորին Պարզ հարթավայրերում րածվածէ Լոռու նախալեռնային է Մեծամոլճակներում), ճետայխոտը, ռիչիոկարպուսը (տարածված կարիք են զգում նան առայժմ լայնորենտարածրում): Պահպանության հետնանքովասգործոններիազդեցության անթրոպոգեն սակայն ված, ն տեսակտիճանաբարպակասողջոաշուշանը,շերեփուկախուտըայլ ոչ կոկոռ), ներ: Ջրաշուշանները(հարսնամատ,ջրային վարդ, սպիտակ հանրապեմեր միայն պետք է պահպանել,այլն լայնորենտարածել Նույնը վերաբերումէ նան շերնտության բոլոր ջրային ավազաններում: (սոջռառսայերին (գետաբույս կամ պոտամոգետոն), փուկախոտերին ն Ջրիմուռներից այլն): վորական, եռաբլթակ, ուռուցիկ, բազմարմատ լինգբիան,անաբեկարիք են զգում օսցիյատորիան, պաշտպանության շաբդոդերման,գլոեկոկուսը, որոնց բազմաճան, դաքտիլոկոպսիսը, էնդեմիկտեսակներեն: թիվ ներկայացուցիչներ Մեծ է ջրային բույսերի դերն ընտանին վայրի ջրալող թռչունների կերակրմանգործում: Օրինակ` ծովաոսպըորպես կեր ոչ միայն չի զիվիտամիններպաջում հատիկայինկերերին,այլն մեծ քանակությամբ Լոռու մարզի է նրանց:Եթե գերազանցում րունակելուշնորհիվ,նույնիսկ նախալեռնայինշրջանները, ինչպես նան Արարատյանհարթավայրը (Մեծամոր,Սն ջուր) հարուստ չլինեին ջրային բույսերով,ապա հավաչէր նաբար, լողացող ջրային թռչուններիայդպիսի բազմազանություն բուսակալինի այդ վայրերում:Այս տեսակետիցպահպանելովջրային պահպանածկլինեք մի շարք ջրային ն նությունը, մենք միաժամանակ ճահճային արժեքավորթռչուններ: Այսպես, օրինակ` Գիլլի լճի չորացման ն ջրային բույսերի ոչնչացման հետնանքով Սնանի ավազանի ն շրջակայքիցիսպառվերացել են տասնյակջրային ճահճային թռչունմեծ ներկայացնում: էին արժեք ներ, որոնք Ճահճային բուսականություն: Բնության ընդհանուրհամակարգում ճահիճներն ունեն իրենց որոշակիդերը տարածքիջրային ռեժիմի կարգավորմանգործում:Դրանք սպունգի նման տարվա խոնավ եղանակին իրենց մեջ ներծծում, ամբարումեն խոնավությունը,չոր եղանաեն 'ուսումնասիկին` սնելով աղբյուրները,գետերը: Ինչպեսցույց տվել են. պարզարաններ րությունները, ճահիճները յուրատեսակ բնական են ֆ ոսֆոր ռադիոակտիվ անգամ ավելի շատ այնտեղ մտնող ջրերը ճահիճայդ, Բացի ջրերը: եկող դուրս քան ճահիճներից պարունակում, ու ները ապաստանեն ծառայում մի շարք թռչունների կենդանիների ն բույսերով: Այս են ճահճային սնվում այնտեղ համար, որոնք բնադրում ոբուսականությունը, բնորոշ է ճահիճներին ավելացնել բոլորինպետք չոչի հանդիպումն, հետնաբար, ճահիճների րը այլ ֆիտոցենոզներում

րացմանհետնանքով իսպառվերանումէ: Գիտականուսումնասիրություններովհաստատված է, որճահիճների գոյությունը Հայաստանում մոտ մեկ միլիոն տարվա պատմություն ունի: Այդ մասինէ վկայում Վրազդանգետի ավազանում մերձարնադարձայինճահճային բույսերի բրածո մնացորդներիհայտնաբերումը: :

Տ

տորֆա-

վրա: Միայն Վարդենիսիշրջանի «Գիլլիի» բարձրության Տորֆաշերտի յին զանգվածըգրավումէ 1500 հեկտար տարածություն: 6-8 մ: է նույնիսկ հաստություննայստեղ հաճախ կազմում հետնանքով այլ գործոնների ճահիճներիչորացմանն անթրոպոգեն գտնվում են այժմ որոշ ներկայացուցիչներ ճահճայինֆիտոցենոզների կահուվանոցավոր անհետացմանեզրին: Դրանց թվին են պատկանում մեր ներկայացուցիչը միակ կարապածաղ-կազգիների ուսպաժաղիկը` 2-3 տասնամյակ նան որոնք /ննկեղեգը, ինչպես հանրապետությունում, ճահճուտներում(վերջինս առաջ լայնորենտարածվածէին Հայաստանի հարթավայրում): հանդիպումէ միայնԱրարատյան ոչ միայն Անհրաժեշտէ նշել, որ խնկեղեգիոչնչացմանպատճառը ու անօանկանոն նրա դեղաբույս է, որպես ճահիճներիչորացումն այլն կազմակերպությունն րինականհավաքը: Մի շարք դեղագործական ու հազվագյուտ բույսի են արժեքավոր այս մթերել տարիներշարունակ ու հնարավորություններն անտեսելով նրա վերաճի 2800 մ

:

'

կոճղարմատները՝ անհրաժեշտությունը:

Նկ. 11. Լեշնային լիճ ջրաշուշաններով:

ճահճային բուսականությունը մեր հանրապետությունում լանդշաֆտային բնույթ չի կրում, այլ փոքրիկ զանգվածներովհանդիպում է բոլոր գոտիներում,հատկապես` գետերի ու լճերի մերձափնյա մասերում,ձորերում ն գրունտային ջրերով հարուստ լեռնային ու ցածրադիր հարթություններում` զբաղեցնելով 20 հազ. հեկտար տարածություն: Վանրապետությանճահիճներն աչքի են ընկնում բուսական խմբավորումների ու ֆլորիստիկ կազմի մեծ բազմազանությամբ:Այստեղ հայտնաբերված են 417 ջրաճահճային բույսեր, որոնցից լայնորեն տարածվածեն բոշխերը (40 տեսակ), ործայխոտերը,կնյունները, ձլախոտերը, ապուզանը, կիզախոտը,եղեգը այլն: Դրանց թվում կան մի շարք օգտակար ղատու (խնկեղեգ, տուղտ, կարապածաղիկ,քաղցրարմատ), որդանախոտ, դաշտավլուկ, սեզ), եթերայուղատու (դաղձ րայ խորդենի), դաբաղանյութեր պարունակող (թրթնջուկ, ոսկեծաղիկ, արնքուրիկ), ներկատու, ուտվող ն այլն: Վայաստանիլեռնային շրջաններում գտնվող ճահիճները բացի բուսական հումքից, նան բարձրորակ տորֆի հսկայական պաշարներ են պարունակում: Այսպես, օրինակ` մեր հանրապետությունումհանդիպում են շուրջ 100 մեծ ու փոքր տորֆային զանգվածներ, ծովի մակերնույթից 1400-

այնե,

ն

,

շրջամուրք եւանտառային Հայաստանի ահպանությանխնդիրներնառավել համար, որտեղ ընդամենը տակում կարեոր էնԱրղանրապետությեն վրա կենտրոնացված բուսական Ն.

12.

շրջաններից:

Տեսարան

:

բ

ն

ել

արհ

հրահրա

է քառակուսիկիլոմետրի չի հանդիորպիսին մեծ բազմազանություն, տեսակներիչափազանց

Յ0 հազար

Ամ ն ական միայլշրջանում արի երկրագնղի տեսակներ 400-ը` խիստ հազվագյուտ, տարածքում,իսկ Հայաստանի միայն -

,

շուրջ

ֆլորայի գիտության համար մեծ արժեք են ներկայացնում: կՎայաստանը էնդեմիկներիթիվը կազմում է շուրջ 106 տեսակ, որը նրա բուսականաշխարհի տեսակային ընդհանուր բազմազանությանմոտ 396-ն է, իսկ Կովկասի ֆլորայի` 1,5Չ2-ը: Հայաստանիտարածքում հստակ նկատվում է ուղղակի կապ էնդեմիկ տեսակներիքանակությանն կլիմայիարիդությանաստիճանիմիջն: էնդեմիկ տեսակներով առավել հարուստ են հանրապետությանհարավային ն կենտրոնականարիդայինշրջանները: Հայաստանի ֆլորայի էնդեմիկ տեսակներիճնշող մեծամասնությունը կազմում են նեռէնդեմիկները կամ չորրորդական ժամանակաշրջանում ն նույնիսկ հոլոցենում ձենավորված տեսակները: Այստեղ են աճում շատ նեղ արեալ ունեցող տեսակներ, որոնք բացի Հայաստանից, ունեն 1-2 աճման վայրեր հարնան երկրների մերձակա տարածքներում:Եթե այդ տեսակներըչպահպանվեն,ապա իսպառկվերանաներկրագնդիերեսից: ՛

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

««ԿԱՐՄԻՐ ԳԻՐՔԸ»»

Վերջին տասնամյակներում գրեթե բոլոր զարգացած երկրներում ծավալի ուսումնասիրություններ են կատարվում պարզաբանելու համար բուսականու կենդանականաշխարհի հազվագյուտ ն անհետացող տեսակներիներկա վիճակը, դրանց քանակությունը, ապրելավայրի վատթարացման պատճառները, անթրոպոգենգործոնների ազդեցուքյունը դրանց վրա ն առանձին տեսակների,ինչպես նան կենսացենոզի պահպանությանհնարավորություններնու միջոցները: Շրջակա միջավայրի ն նրա բաղկացուցիչ մասի` բուսականության պահպանությունըընդգրկում է տարբեր մակարդակի համալիր հիմնախնդիրներ,ինչպես տեղային/ազգային/,այնպես էլ համաշխարհային բնույթի, հատկապես,այնպիսիհարցեր,որոնք ընդգրկում են բուսական գենոֆոնդիպահպանությունը:Հիմնախնդրիկարնորությունը կայանում է նրանում, որ այաստանի տարածքում հրաշքով պահպանվելեն բուսական այնպիսի տեսակներ ու ֆիտոցենոզներ,որոնք միակն են աշխարհումն դրանց կորուստըանդառնալիկլինի, անվերականգնելի: Բուսական աշխարհի նկատմամբ մեր վերաբերմունքըակնառուձհնչեցնում, համանով պատկերում է «Կարմիր գիրքը», որը տագնապ է ն պատասխան կազմակերպությունների առանձին մարդկանց ուշադրությունը հրավիրումայն աղետալիվիճակի վրա, որը ներկայումս գոյություն ունի հանրապետությանտարածքում, որի հետնանքով արդեն անհետացել կամ անհետացմանեզրին են գտնվում ոչ միայն առանձին բուսատեսակներ,այլն բուսականհամակեցություններ/ֆիտոցենոզներ/:

Այն պահից, ինչ լույս է տեսել բնական ռեսուրսներին բնության պահպանությանՄիջազգայինմիության «Կարմիրգիրքը», հայ բուսաբանները մեծ տագնապովգիտական գույքագրման են ենթարկելՀայաստանիողջ տարածքիբուսական ծածկույթը, խնամքով ուսումնասիրել յուրաքանչյուր տեսակի ներկա կարգավիճակը,որի արդյունքըՀայաստանի բուսականության «Կարմիր գրքի» լույս ընծայումն է 1989

թվականին: «Կարմիր գրքի» հրատարակումը նպաստում է ամբողջ արեալի սահմանում բուսական տեսակներին առանձինֆիտոցենոզներիպահպանությանգործին: 1974թ. ԽՍՀՄ «Կարմիր գրքի» ստեղծումըհանդիսացավբույսերի ն կենդանիներիհազվադեպ տեսակների պահպանությանհամամիութենական ծրագրիառաջինքայլը: Այստեղընդգրկվելեն նան մեր հանրապետությանբուսականու կենդանականաշխարհի այն ներկայացուցիչները, որոնց պահպանությանխնդիրըօրհասականբնույթ է կրում: Սաժամանակպարզ դարձավ, որ իրականում պահպանությա թակա բուսական ու կենդանական տեսակներիթիվը սպառնա չափեր է ընդունել ն դրանց պահպանությանխնդիրըվաղուց հարց է դարձել:

Ադոոր ամ

րակա

մեծ

արան

' Ն

Նկ.

713. Գիհու

նոսրուտներՎայքում:

Հայաստանիբուսականության«Կարմիրգիրքը» մեր երկրի բուսական ծածկույթիայժմյան վիճակի, նրա պահպանմանուղղությունների ն հեռանկարների գնահատման ն անհրաժեշտ միջոցների ձեռնարկման առաջինփուլն է:

Ինչպես արդեն նշեցինք, ընդհանուրառմամբ Հայաստանի տարածքում աճող վայրի տեսակների ներկա վիճակը խիստ տագնապալի է: Հատկապեսանկախության հռչակման առաջին տասնամյակում, բնուքյան պահպանությանբնագավառումստեղծվածանարխիան ն կամայականությունները, հասցրին այն բանին, որ անհետացան հսկայածավալ անտառայինզանգվածներ, նույնիսկ քաղաքային ու քաղաքամերձ արհեստական անտառտնկարներ, դաշտապաշտպանանտառաշերտեր, զբոսայգիներ ու պուրակներ: Այս բոլորի հետնանքով բուսական ծածկույթի պահպանության հարցը իսպառ մոռացության տրվեց ն առանց այն էլ օրհասական վիճակում գտնվող բուսական տեսակներ ն ֆիտոցենոզներ աղետալի դրության առաջ կանգնեցին: Առանց հատուկ ուսումնասիրություններին գիտական գույքագրման էլ կարելի է ասել, որ դրանցիցշատերը արդեն իսպառ անհետացել են բնության ընդհանուր գանձարանից:Բնության պահպանության տարեգրության էջերում սն տառերով է հիշատակվելու մասնավորապես`բուսականության դեգրադացման այս ժամանակաշրջանը:

սոններից, որոնք ունեն համապետականնշանակությունամբողջ ԽՍՅՀՄի համար ն ընգրկվածէին «ԽՍՀՄ ֆլորայի վայրի աճող բուսատեսակների Կարմիր գրքում» /տպագրված1975 թվականինն վերահրատարակված 1981 թվականին`Սանկտ-Պետերբուրգում,ակադեմիկոսԱ.Լ.Թախն «ԽՍՀՄ Կարմիր գրքի» երկրորդ հրատատաջանի խմբագրությամբ/ են /1984/ արեալները Հատեսակներ,որոնց ընդգրկված րակությունում են օրհասականվիճակում: ծայրահեղ գտնվում յաստանում

Նկ.

Նկ.

14.

«ՏՏ

Գիհու նոսրուտներ Իջնանիտարածաշրջանում:

Ցուցակում ընդգրկված բույսերը խմբավորվածեն հետնյալ հինգ որոնք ընդունված են հազ/կարգավիճակներում/, կատեգորիաներում ռեվագյուտ ն անհետացող տեսակների վերաբերյալ բնության ն նրա կողհանձնաժողովի Միջազգայինմիության սուրսների պահպանության մից. 0 անհետացածտեսակներ, 1 ոչնչացմանանմիջականսպառնալիքի ենթակա`անհետացող տեսակներ,2 հազվագյուտ տեսակներ, 3 կրճատվող,4 անորոշ տեսակներ: ր տարի0 եսակնե որոնք կարգավիճակունեցող անհետացած տեսակներ, ների ընթացքումչեն հանդիպումբնությանմեջ, սակայն հնարավորէ, որ պահպանվածլինեն առանձինանմատչելի վայրերումկամ մշակության մեջ: Այդպիսիտեսակների թիվը հասնում է 35-ի /մատտեուցիա ջայլամափետուր, նետախոտ սովորական,գինեծաղիկՍոֆիայի, մարգացնծուղ Զեդելմեյերի,սոսուրեա աղի, վառվռուկՎայաստանի,ճարտարուկ մամռանման, լրջուն Առնոլդի, սապնարմատԹախտաջյանի, հալոտիս

--

-

--

--

-

Թեկուզն բուսականության«Կարմիրգրքի» տեղեկություններըներկայումս ինչ որ չափով հնացած են ն չեն արտահայտումիրականվիճակը, այնուամենայնիվ,այդ տեղեկություններիհամաձայն` պահպանության կարիք ունի Հայաստանի ֆլորայի տեսակայինկազմի ավելի քան կեսը: «Կարմիր գրքում» ընդգրկված են միայն 387 տեսակներ/ընդհանուր թվի 1296-ը/,որոնց վիճակը առավել տագնապալիէ: Հայաստանիբուսականության «Կարմիրգրքում», բացի այն տաք-

Տեսարան Հայաստանիանտառայինշրջաններից-:

15.

-

ր:

սիսեռ փոքրիկ, սոխ անհարազար: մազա կին կդրկովկասյան, ախատեսված,ջրաշուշան մաքրասպիտակ,

ն այլս. նեղտերն Ստեվենի

|

":

Նկ.

16.

Սնանի լեռնաշղթայի

Գիհու նոսրուտներ

հարավային լանջերում:

1-ին կարգավիճակումընդգրկված են ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի ենթակա` անհետացողտեսակներ,որոնց հետագա գոյությունը անհնար է առանց պահպանման հատուկ միջոցառումների իրականացման: Այս կարգավիճակում ընդգրկվածեն 129 տեսակ/բոտրիխիում կիսալուսնաձն, իժալեզու հասարակ, ադիանթՎեներայիմազեր արծվապտերտավրիկյան,ծովոսպ լողացող, գիհի կազակական, դուրեկան, հովվափող լանցետաձն, ձնծաղիկ ալպիական, խնկեղեգ ճահճային, պարակարնոսրածաղիկ,իշակաթնուկ Գրոսսհեյմի,գազ կորասերմ, հիրիկ մուսուլմանական, եղեսպակփշոտ, ջրապզուկ միջին ն

թխկի

այլն/:

2-րդ կարգավիճակում ընդգրկվածեն հազվագյուտտեսակներ,որոնք անհետացմանուղղակի վտանգիենթակաչեն, սակայն հանդիպում են ոչ մեծ քանակներով,կա՛մ սահմանափակ տարածությունների վրա, կա՛մ աճման խիստ մասնագիտացված վայրերում ն կարող են արագ անհետանալ:Այս կարգավիճակում ընդգրկվածեն Հա յաստան

ֆլորենսկու

Վավիլովի, ցորեն վայրի միահատիկ,մակարդախոտԴեկենի,խլածաղիկ հուրանային, կարմրանպայծառ, կատվախոտբրդատերն ն այլն/ : 3-րդ կարգավիճակումընդգրկված են կրճատվող, պակասող տեսակներ, որոնց տարածման սահմանները որոշակի ժամանակի ընթացքում նվազում են տարբեր բնական պատճառներով կամ մարդու ն այլ միջամտության հետեանքով: Այս կարգավիճակումընդգրկված է 59 տեսակ /գիհի գարշահոտ, թխկի Տրաուտվետտերի, հիրիկ Պրիլիպսկոյի, թզենի սովորական, վարդակակաչ երկծաղկավոր,կտավատ անատոլիական, կակաչ արնելյան, խոլորձ արական, փշաքեղ Մեյերի, մամրիչ արնելյան, արոսենի հայաստանյան, խլածաղիկ հայաստանյան, շիկատակ գեղեցկատես,կարմրան Մեյերի ն այլն/ 4-րդ կարգավիճակում ընդգրկված են անորոշ տեսակներ, որոնք հնարավոր է, որ ենջակա են վտանգի, սակայնհավաստիտեղեկություններ չկան նրանց ներկա տարածման արեալի մասին: Այս ցուցակում ընդգրկված է 8 տեսակ /եզնակոխ Կոզո-Պոլյանսկու, սրոհունդ հայկական, շնդեղ հրաշալի, խլոպուզ ամենասպիտակ, պարիլյակ բարձր ն այլն:/ Յուրաքանչյուր տեսակի համար արտացոլված է ոչ միայն կարգավիճակը, այլե Վայաստանիքարտեզի վրա նշվում է արեալը /կետերով/, ընտանիքը /լատիներեն,ռուսերեն ն հայերեն/, ցեղը, տեսակը, նշվում է այն վայրը, որտեղ հանդիպում է, Վայաստանում ն նրա սահմաններից դուրս, աճավայրերըն էկոլոգիան, կենսաբանությունըն պոտենցիալ արժեքը, ինչպես նան պահպանությանմիջոցառումները:Որոշ տեսակների համար բերվում են սե ու սպիտակ գծանկարներըկամ գունավոր լու-

սանկարները:

Գրքի երկրորդ մասը նվիրված է բուսական անհետացող ն հազվադեպ ֆիտոցենոզներին:Խոսվում է առանձին արգելոցների, ազգային պարկերի, արգելավայրերի ն պահպանմանենթակա բնական այլ օբյեկտների ներկա վիճակի ն պաշտպանականմիջոցառումներիմասին: Ամենայն սրությամբ դրվում է նան բնական լանդշաֆտների պահպանության հարցը: «Կարմիր գրքի» երրորդ մասը նվիրված է մշակովի բույսերի նախնիների հայտնաբերմանու պահպանությանհարցերին: Վերջին բաժնում բերվում է Հայաստանի ֆլորիստիկական յուրաքանչյուր շրջանի անհետացող ն հազվագյուտ բուսատեսակներիցանկը:

ֆլորայի 155 տեսակներ/մկնասոխՌոզենի, վարդակակաչ տուղտավարդՂարսի, ջրաերեքնուկեռատերն,խոլորձ ճահճային, ոզնաթուփարաքսյան, ցորեն արարատյան, գարի վայրի երկշարք,աշորա

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄԸ

ԵՎ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

Բույսերի ներմուծումը /ինտրոդուկցիան/Ն կլիմայավարժեցումը մարդու ակտիվ գործունեության դրսնորումներից մեկն է, երբ մարդը որնէ բուսատեսակ դուրս է բերում նրա տարածմանբնական սահմաններից ն վարժեցնելովնոր միջավայրին,ստիպումէ այդ բույսին հարմարվել նոր պայմաններին,աճել, զարգանալ ու նորմալ սերունդ տալ: Մարդնանհիշելի ժամանակներիցէ զբաղվել բույսերի ու կենդանիների ներմուծմամբ: Հազարավոր տարիներ առաջ Մերձավոր արնելքի միապետներըհեռավոր արշավանքներից վերադառնալիս բերում էին զանազանբույսեր ու կենդանիներ` իրենց երկրում աճեցնելու, բազմացնելու նպատակով:Այդ տեսակետիցհիշատակությանարժանի են Ասորեստանի թագավորներ Թիգլատպալասարը,Շուրրուկինը, Պարսկաստանի թագավոր Քիրը ն այլն: Վայտնիէ, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր ասիական արշավանքների ժամանակ մեծ թվով օգտակար բույսեր տեղափոխեցԵվրոպա: Հռոմեացի զորավոր Լուկուլլոսը Հայաստանից Եվրոպաէ տարել սովորական ծիրանը, որն այդ պատճառովէլ անվանվել է «Հայկական սալոր» /ՔԽոսՏտ Հոոթուօճ/: Բայց եվրոպացիներըայն ժամանակ չգիտեին, որ ծիրանենու իսկականհայրենիքը Չինաստանն է, որտեղիցայն շատ դարեր առաջ բերվել է Գայաստան: Ներկայումս մեր տեղական ֆլորան այլ երկրների բուսատեսակներով հարստացնելը համարվում է ժողովրդատնտեսականմեծ նշանակություն ունեցող խնդիր: Սակայն, չնայած այն հանգամանքին, որ մարդն այդ ուղղությամբ հսկայական արդյունքներիէ հասել, այնուամենայնիվ, առայժմ նրան հաջողվել է օգտագործել համաշխարհային ռեսուրսներիմիայն աննշան մասը: Գիտությանը հայտնի 250 հազ. բարձրակարգծաղկավոր բույսերից մարդն օգտագործում է միայն 12 հազ., ընդ որում, դրանցից 5 հազ. տեսակը միայն դեկորատիվ նշանակութ-

յամբ: Բույսերի ներմուծման ն

կլիմայավարժեցմանպրոցեսում աչքաթող չպետք է անել բնության ընդհանուր հաշվեկշռի պահպանման հարցը: Յուրաքանչյուր օրգանիզմի աճը իր զարգացման բնական արեալում սահմանափակվում է միջտեսակային մրցակցությամբ: Արհեստական բիոցենոզներում նոր տեսակների ներդրումը միշտ էլ զգալի վտանգ է ներկայացնում,քանի որ մրցակիցներիբացակայությունը կարող է առիթ հանդիսանալ,որպեսզի այդ տեսակըանարգել բազմանալով` հսկայական վնասներհասցնի բնությանը, խախտինրա ընդհանուր հաշվեկշի"ը

Բուսականության պահպանման հարցում մարդու կողմից թույլ տված սխալները,սակայն, չեն սահմանափակվումմիայն առանձինբուսատեսակներիկամ ֆիտոցենոզներիոչնչացմամբ: Մարդկությանպատ168

'

բույսերի ներմուծմությունը բազմաթիվօրինակներգիտի, թե ինչպես մեծ ավերածություներբեմն ման բնագավառում թույլ տված սխալները վնասներ հսկայական տնտեսական ների պատճառեն հանդիսացել, մի շարք երկրների: պատճառելով են արնադարձային երկրներ /աՄի քանի բույսեր, որոնք տարվել ստեղծեֆերմաներիշուրջը կենդանիցանկապատեր նասնապահական են հուժկու բազմացել չհանդիպելով լու նպատակով/,մրցակիցների նվաճելով հսկայական հողապայթյունով,կարճ ժամանակամիջոցում ցանքատարածություններ: մասեր, արոտավայրեր, ողՏատասկաթզենու/Օքսոնո/ ներմուծումը Ավստրալիաուղղակի մայր ցամաքի կանաչապատ համար: բերգականհետնանքներունեցավ Ուելս նահանգ բերված Օքսոետ Նոր Վարավային 1839թ. Ավստրալիայի բազմացավ,որ լոօոոսՏ-ի մեկ բույսն այնպիսի աղետալիարագությամբ 24 մլն հեկ4 1920թ. իսկ մլն, էր գրավել արդեն 19-րդ դարի վերջում կողմից «օկուպացԱմեն տարի տատասկաթզենու տար տարածություն: նս 4 մլն հեկտարով, ընդ էին ընդարձակվում ված» տարածություններն լավագույն հողամասեորում, այդ մոլախոտըզավթում էր Ավստրալիայի ներկայացուցիչներին: ֆլորայի տեղական րը, դուրս մղելով արտասահմանՊայքարի հազարավոր մեթոդներ առաջարկվեցին մեծ մասը կիԴրանց կ ողմից: գիտնականների ն յան ավստրալիական Վերջապես, րառվեցին,սակայն ցանկալի արդյունքներչստացվեցին: մեծ խումբ ուսումնասիրելովկակտուսներիվնասամի գիտնականների որ փրկությունը տուների 150 տեսակ, հանգեց այն եզրակացության, Ուրուգվայում: հայրենիքում` է տատասկաթզենու անհրաժեշտ փնտրել կոչվող վնակ ակտորիում կակտոբլաստիս առավ կանգ Ընտրությունը հանդիպում: չէր Անհրաժեշտ Ավստրալիայում սատու որը վրա, միջատի այն ժամաՍակայն ցամաք: մայր կանաչապատ ներկրել էր միջատը մեծ դժվարություններ պայմաններումդա նակվա ծովագնացության հետ էր կապված:Ավստրալիային Ուրուգվայի միջն ընկած ծովային մեկ ամսում, ճանապարհը/ճոտ 15000 կիլոմետր/նավերն անցնում էին էր իր զարանցնում կակտոբլաստիսը իսկ այդ ժամանակամիջոցում էին Ստիպված հասուն թիթեռ/իմագո/: գացմանլրիվ ցիկլը՝ ձվից մինչե արմիջատն ստեղծել, որպեսզի նավի վրա հատուկ հարմարություններ ունենար անցնելու իր հեստական պայմաններումհնարավորություն լրիվ ցիկլը: զարգացման կակտոբլաստի Ավստրալիահասնելուն պես` գիտնականները սկսեցինբազմացնելն բաց թողնել ազատ բնությանմեջ: Արդյունքները ապշեցուցիչ էին. 10 տարվա ընթացքումայդ միջատի թրթուրը գրեթե ն ոչնչացրեցկակտուսները:Դրա. շնորհիվ, Քվինոլենդի ամբողջությամբ ազատվեցին Նոր Հարավային Ուելսի նահանգների բերրի հողերն օկուպանտի» «փշի հարձակմա կակտուսից:Շատ ֆերմերներ, որոնք

հետնանքովզրկվել էին իրենց հողատարածություններիցն սնանկանալով, լքել Ավստրալիան,կրկին վերադարձան,մշակելու իրենց հողերը: Նրանք, ի նշան երախտագիտության,ԿակտոբլաստիսիպատվինԴարլինգ գետի ափին հուշարձան կանգնեցրին: Ջրային հհացինտը /ԷլՇհօտա 6-8ՏՏ|քծՏ/,որը բերվել էր ձարավային Ամերիկայից,Հյուսիսային Ամերիկայիմերձարնադարձայինգոտում քիչ թե շատ վտանգավորմրցակիցչգտնելով, բազմացավ հրեշավոր արագությամբ, ազգային չարիք դառնալովմի շարք պետություններիհամար: Միլիոնավոր դոլլարներ ծախսվեցին այս ագրեսիվ բույսի տարածումը սահմանափակելու համար, սակայն անարդյունք: Այդ պատճառով էլ ջրայինհիացինտըանվանվեց«ձիլիոն դոլլարանոց մոլախոտ»: Արագորեն տարածվելով, այդ բույսը շուտով անցավ Միսսիսիպին ամբողջությամբծածկեց ջրային հսկայական տարածություններ, լուրջ կերպովխանգարելովնավագնացությաննու ձկնորսությանը: Զարմանալիարագությամբ ջրային հիացինտն անցավ նան այլ աշխարհամասերիտաք ջրերը: Շուտով նրա դեմ պայքարի արմատական մեթոդներ սկսեցին փնտրել Աֆրիկայում, Ինդոնեզիայում, Հնդկաստանում նայլ երկրներում: Տեղից տեղ տեղափոխվելովբազմազանբույսեր, մարդն ակամայից օժանդակում է նոր տեսակներիառաջացմանը,քանի որ ներմուծված բույսերը երբեմն խաչաձնվում են տեղականազգակից տեսակներիհետ ն հեշտությամբ հիբրիդներ տալիս: Դրա լավագույն օրինակը Տքոդոճ քօոոյտոոմմ տեսակիի հայտ գալն է, որն առաջացել էր Տքճղյոճ Ոոճոնոճ /եվրոպականտեսակ/ ն Տք.ՅԱԹոոՇիճ/հյուսիսամերիկյանտեսակ/տրամախաչումից:Այս բույսն այնպիսիարագությամբտարածվեց, որ բնական ֆիտոցենոզից դուրս մղեց մի շարք տեղական տեսակներ ն հսկայական տարածություններ գրավեց: Պակասեց տեղական մի շարք թռչուններիքանակը, քանի որ դրանք սնվում էին այդ տեղականբույսերով ն ձվադրում դրանց բուսուտներում: Այս օրինակները ցույց են տալիս, թե ինչպիսի վտանգովէ հղի առաջին հայացքից միանգամայն անվնաս թվացող դեկորատիվ բույսի

ներմուծումը:

Կենսաբանական հավասարակշռության նման խախտումների հետնանքով ի հայտ եկած երնույթներըկարող են արմատապես փոփոխել տեղական ֆլորան ն ֆաունան, ոչնչացնել դրանց որոշ բաղադրիչ-

ներ:

ԱՇԽԱՐՀԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԲՈՒՍԱԿԱՆ

Բուսական աշխարհը պայմանավորումէ մարդու ն կենդանիների ն գոյությունըերկրի վրա: Այն հանդիսանումէ ազգային հարստության հ իմքը: բարեկեցության զարգացման սոցիալականւոնտեսականկայուն Բնական ն արհեստականտնկարկները Հայաստանի Հանրապեունեն մի տության տարածքում պահպանվումեն օրենքով: Գոյություն են շարք օրենսդրականակտեր ն որոշումներ,որոնք սահմանափակում ու միջոցները, համապաբուսական աշխարհի օգտագործմանձներն Դեռնս ու բնագավառում: այդ սահմանելով կանոն կարգ տասխան խորհրդայինիշխանության տարիներինբուսականծածկույթիպահպանությունը իրականացվումէր ընդհանուր միութենական օրենսդրական հետո, ակտերի ն որոշումների հիման վրա: Սակայն անկախացումից պահաշխարհի առաջացավ ընդունել բուսական անհրաժեշտություն հաստատվեց որը Օրենքը, պանությանՀայաստանի Հանրապետության 1999 թվականին: ն Բուսական աշխարհի մասին օրենքը բաղկացածէ 7 գլուխներից 30 հոդվածներից:Առաջինգլխում շարադրվածեն ընդհանուր դրույթնեբուսական աշխարհիպահրը` սահմաններնու հասկացողությունները, ն օրենսդրությունը,բուսակարգավորող օգտագործումը պանությունը բուսականաշխարխնդիրները, մասին օրենսդրության աշխարհի կան ն օբյեկտները: օգտագործման պահպանության հի ՀայաստանիՀանրապետությանբուսականաշխարհիպահպանութպետայան, պաշտպանության,օգտագործմանն վերարտադրության են կան կառավառմանհարցերը շարադրված օրենքի 2-րդ գլխում, որն ընդգրկումէ 4 հոդվածներ:Այստեղտրված են ՀայաստանիՀանրապեհատկապես` լիազորվածպետականմարմտությանկառավարության, մարմինների ն տեղական նի, տարածքայինպետականկառավարման մարմիններիիրավասությունները: ինքնակառավարման ուՕրենքումառանձինգլուխ է հատկացվածբուսական աշխարհի են սումնասիրությանը/գլուխ 3-րդ, հոդված 9-14: Այս գլխում տրված բուսական աշխարհի ուսումնասիրման նպատակները,կարգը, բուսական աշխարհը ուսումնասիրող սուբյեկտները, բուսական աշխարհի պետականմոնիթորինգը,հաշվառումը,կադաստրըն վերջապեսՀայասբույսերի «Կարմիրգիրքը»: տանիՀանրապետության բույ14-րդ հոդվածում նշվում է, որ ՀայաստանիՀանրապետության համասերի «Կարմիր գիրքը» միջազգայինպահանջներըբավարարող հավաք փաստաթուղթէ, որում գրանցվումեն տեղեկություններհազվագյուտ, անհետացմանեզրին գտնվող բույսերի ն համակեցություննե րի կարգավիճակի,աշխարհագրականտարածության, էկոլոգիական -

պայմանների,կենսաբանականառանձնահատկություններիներկա վիճակի ն պահպանմանմիջոցառումներիմասին: Բույսերի «Կարմիր գիրքը» ծառայում է հազվագյուտ ն անհետացման եզրին գտնվող բուսական տեսակների ն համակեցությունների հաշվառման,պահպանության,վերարտադրության ն օգտագործման գիտականորեն հիմնավորվածհատուկ միջոցառումների մշակման ն իրագործման, ինչպես նան այդ մասին բնակչությանը իրազեկ պահելու

նպատակին:

Բույսերի «Կարմիր գիրքը» կազմվածէ բուսական աշխարհի պետական հաշվառմանարդյունքներիհիման վրա ն ենթակա Է պարբերաբար

վերահրատարակման:

Բուսական աշխարհի պահպանությանն պաշտպանությանհիմնահարցերը շարադրված են Օրենքի 4-րդ գլխում: Այստեղ տրված են բուսական աշխարհի պահպանության ն պաշտպանությանխնդիրներնու իրավականմիջոցները: Հատուկ հոդված է հատկացված /հոդված 17/ բուսական աշխարհի հազվագյուտ ն անհետացման եզրին գտնվող օբյեկտների պահպանությանը: Բուսական աշխարհի հազվագյուտ ն անհետացման եզրին գտնվող օբյեկտներիպահպանությաննպատակով » կազմվում է Հայաստանի Հանրապետության բույսերի «Կարմիր գիրքը»: «Կարմիրգրքի» կազմման ն վարմանաշխատանքներըիրականացվում են սույն օրենքի 5, 6 ն 14 հոդվածներիհամապատասխան: » կազմակերպվումեն բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ: Հողօգտագործողները, որոնց տարածություններում աճում են Հայաստանի Հանրապետության բույսերի «Կարմիր գրքում» գրանցված տեսակներ, պարտավոր են միջոցներ ձեռնարկել դրանց պահպանության համար: Արգելվում է ցանկացած գործողություն, որը հանգեցնում է Հայաստանի Հանրապետության բույսերի «Կարմիր գրքում» գրանցված տեսակներիթվաքանակի կրճատմանը ն նրանց աճելավայրերի վատթարացմանը: «Կարմիր գրքում» գրանցված ն բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում աճող բույսերի ոչնչացումը առաջ է բերում քրեական պատասխանատվություն`բնությանը պատճառածվնասի փոխհատուցմամբ: Բուսական աշխարհի օբյեկտների պաշտպանության նպատակով

»

կարգվածօգտագործումը, ինքնակամներմուծումը,կլիմայավարժեցո բուսատեսակների

օգտագործումը սելեկցիոննպատակներով միջոցով ստացված կենդանի տեխնոլոգիաների կենսաբանական օգտագործումը: ինքնակամ օրգանիզմների ձնափոխված

ն

»

հիմնահարցեր օգտագործման Բուսական աշխարհի օբյեկտների են բուսականաշտրված բաժնում Այս են 5-րդ գլխում: շարադրված տեսակնեդրա օգտագործման օգտագործողները, խարհի օբյեկտների

սոցիալական

բնապահպանական, օգտագործումը օբյեկտների ն նպատակներ գեղագիտական կրթական գիտահետազոտական, ինչպես նան օգտագործումը, բույսերի «Կարմիր գրքում» գրանցված ու օգտագործողիիրավունքներն բուսականաշխարհի օբյեկտները

րը, այդ

պարտականությունները:

օրենսդրութ-

է բուսական աշխարհիմասին նախատեսվում Օրենքով ենթարկելիրավակա

յունը խախտելուհամար պատասխանատվության օրենսդրութՎանրապետության անձանց՝ Հայաստանի ն ֆիզիկական

յամբ:

ՀայաստանիՀանրապե է, Օրենքի 30-րդ հոդվածումնշված որ եթե սահպայմանագրերում միջազգային տության կողմից վավերացված պաեն օրենքի սույն որոնք տարբերվում մանված են այլ պահանջներ, պաենթակաեն միջազգայինպայմանագրերի հանջներից,կիրառման հանջները:

արգելվում է՝ անօրինականհրկիզումը, հանքային պարարտանյութերին թունաքիմիկատների չկանոնա» »

ՄՈ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՆՏԱՌԻ

ԳԼՈՒԽ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ:

ԵՎ

տմմենսականորեն Ն ոորշանի կապված էր փոխա

փոխադարձաբարիրար հետ զբաղեցնող բազմաթիվծառերի միասնություն,որոնք վրա" փոփոխելովելենման, ու պատի բուսական վրա` փոփոխելով կլիման, ծառերի աճը, հողային յթը, ֆլորա ու ֆաունան: Անտառըաշուրար յուրահատուկ լանդշաֆտ է` բուսական բազմաթիվհամակեցություններիցմեկը, ծառատեսակներիու միջավայրի բարդ միասնություն, որտեղ ամեն մի բաղադրիչ տարր առանձինն անտառ ը որպես անընդհատ փոփոխվում են, կատարելագործ-

կենդանական աշխարհի աշխարհի ծածկու խարհագրական

Ա րանն:

մասե իա որոնի րից` նրա սանիկի Ա. օժտված միանման

անտառային համակեցություննեամեն մեկն իր տարածման սահ-

Չկա տնտեսության որնէ հիմնական արորն անտառանյութի`անտառից ստացվող է

հարստություն Անտառը անգնահատելի

բնագավառ, օգտագործվումէ արդտադրանքի պահանջչունենա: Անտառանյութն կանավաշինության, տրանսպորտի, շինարարության, յունաբերական հանԱյն մեջ: գործիքներիարտադրության հույքի, երաժշտական մետաքսի, սպիրտի արհեստական է թղթի, հումք` ն ցելուլոդիսանում են բազմաթիվ արժեստանում համար: Դրանցից զայի արտադրության արկեղնից, ծաղիկներից, նյութեր, իսկ պտուղներից, քավոր քիմիական վիտամիններ, ներկանյութեր, խցան, խեժ, մատներից` դաբաղանյութեր, տարբեր հյութեր, որոնք դեղանյութեր,ալկալոիդներ,համեմունքներ, կամ այն բնագավառներում, ունեն

նայլ

բժշկության

մեջ: այս ն տնտեսության ն սննդարդյունաբերության պտուղներ, բարձրարժեք է մեծ քանակությամբ

Անտառիցստացվում հանքայինտարրերի մի շարք որոնք վիտամինների,

այլ նյութերի պան են գերազանցում մշակովիսորտերիպտուղ-

զգալիորեն

են՝ տխիլը, ընկույզը, զկեռը, հատկություններով,րունակությամբ ներին: Այնպիսիպտուղներ,ինչպիսիք ԱԱրանաոն հասակը, արդյունահոնը, հաղարջը մեծ քամիննույն թր սզնին (ալոճը), մոռը, շլորը, տանձը, խնձորը, Վոն հատկ Իր բոլոր մասերով միատեիշներ:

է մաններում այսինքն` ունի նույն տեսակային վետությունը ն այլ բնորո ու սակ անտառային

ն

ընդ որում, եթե ունԱն համակե անտառամասինհատուկ կանիշներիցմեկը փոխվում է, հատկ փոխվում նան ծառուտը: այդ

է

է ծառուտ,

ապա

ունն համակեցու թ)

իր մե մեջընդգրկում է տվյալ տարաԱնտառային բոլո ծության վրա աճողղ բոլոր բույսերը, որոնք առաջացնում են անտառին հատուկ` ծառերի, թփերի, խոտաբույսերի,մամուռների ու քարաքոսերի շարահարկերը: Ծառերի շարահարկը կազմվում է գերիշխող կամ անտ էդիֆկատորներիցն երկրորդարադաս տեսակներից: Գերիշխող տեսակները ամենամեծ ծառե առերն են, ավելի դիմացկուն, լավ հարմարված տվյալ միջավայրի մ ն ունեն տարածման ավելի մեծ արեալ: Ստորադաստեպայմաններին սակները համեմատաբարստվերատար են, խոնավասեր,սովորաբա' ե ավելի քիչ տարածվածություն ուանդես են գալիս որպես խառնուրդ: ատեղիկր ունենում վերականգնման պրոցես Ե շնոր անտառը միշտ պահպանվում է, մահացող կամ հա տվող տեսակներինփոխարինումեն նորերը՝ երիտասարդները:

տետակներից կամ կան ատգրադամ :

հան. չարահարկը, նեն, Պառակազմում ր ,

-

.

ն. օգտագործվում,ինչպես նակությամբ մթերվում են անտառներից պտղատու տեսակները այդ, Բացի թարմ, այնպեսէլ` վերամշակված: իրենց դիպատվաստակալներ, են` օգտագործվում որպես արժեքավոր շնորհիվ: ն երկարակեցության մացկունության աշխարհի, առանց կենդանական է պատկերացնել Անտառն անհնար է պայմանաառկայությամբ ո րոնց միջատների, ա ռանց առանձնապես` Շատ ծառատեսակներ`լորենի, շագանավորվածանտառիգոյությունը: բալենի, կեռասենին այլն, կենի, թխկի, շլորենի,տանձենի, խնձորենի, են միջատներիմիջոցով: Բացի էնտոմոֆիլ են, այսինքն՝ փոշոտվում ն պահպանմաեն տարածմանը մասնակցում սերմերի այդ, միջատները կյանքում, անտառի են մեծ խաղում դեր նը: Թռչունները նույնպես թրթուռնենրանց կամ են վնասակարմիջատներին նրանք ոչնչացնում են, անտառը խիստ կերպովտուրին: Որտեղ թռչուններչկան կամ քիչ առանձնապես`ցե(մեր հանրապետությունում, ժում է վնասատուներից երկրաչափերից,սղոցողներից): ցերից, երկարակնճիթավորներից, հանդիսանում Ա այլ կենդանիներ բազմաթիվ Թռչունները, սկյուռները հիմնականտարածողները:Աղվեսները, են ծանր սերմերին պտուղների հաճարեեն ոչնչացնելովմկներին,նպաստում կաղնու, շագանակենու, նու ն բազմաթիվ այլ ծառատեսակներիվերաճին: խոշոր կենդանիներե̀ղջերու, Անտառում բնակվում են բազմաթիվ են հիմնականորսը ն եղնիկ, վարազ, քարայծ, որոնք հանդիսանում

զգալի դեր են խաղում մարդկանցսննդիգործում: Անտառում բնակություն են հաստատում նան բազմաթիվվայրի գազաններ՝ արջեր, վագրեր, գայլեր ե այլն, որոնք զգալի դեր են խաղում կենդանական աշ-

խարհիէկոլոգիայում: Անտառն ունի նան չափազանց կարնոր այլ նշանակություն: Այն կանոնավորումէ կլիման՝ դարձնում ավելի մեղմ ն չափավորկոնտինենԱմռանն անտառում բաց տալ: տարածություններիհամեմատությամբ պակաս է մինչն 74Շ -ով, իսկ ձմռանը, ընդհակառակը, բարձր է 2-5 Շ-ով: Ձյան ծածկոցիտակ այդ տարբերությունը հասնում է մինչն 15:Շ -ի, քանի որ անտառում ձյունը փխրուն է: Օդի հարաբերական խոնավությունը անտառում 15-2046-ովավելի բարձր է, քան նրան կից բաց տարածություններում:Օդը ջրային գոլորշիներով հարստանում է տրանսպիրացիայի միջոցով` անձրեներիցհետո ծառերի սաղարթներում պահպանվածջրերի գոլորշիացման հաշվին: Մեկ հեկտար 115 տարեկան հաճարի անտառիցմեկ վեգետացիոնշրջանում գոլորշիանում է 3900-5300 մ3ջուր, որը հավասարէ 390-530 մմ տեղումների: Ծառերիտերններիամբողջ մակերեսըմեկ հեկտարիհաշվով կազմում է 8,4 հա, որը 3,6 հեկտարովավելի է, քան մարգագետնային խոտաբույսերի տերնեների ընդհանուրմակերեսը: Անտառիջրահավաք, ջրակարգավորիչ,հակաէրոզիոնհատկությունները անգնահատելիեն հատկապես`այնպիսի լեռնային երկրներում, ինչպիսինէ Հայաստանըն իրենցիցներկայացնումեն շատ ավելի մեծ արժեք, քան անտառից բնափայտստանալն է: Անտառըկարգավորում է տվյալ վայրի ջրաշրջապտույտը: Անտառապատ վայրերում աղբյուրները շատ են ն ջրառատ, որի շնորհիվ հավասարաչափ է նան գետերի ռեժիմը: Անձրնաջրերըներծծվումեն հողի մեջ, վերածվումխորքային ջրերի ն աղբյուրների: Անտառընպաստումէ հեղեղների կանխմանը: Տեղումների մի մասը պահվում է ծառերիսաղարթի վրա, իսկ մնացած մասն էլ ամբողջությամբներծծվումէ հողի մեջ, շնորհիվ խաշամիբարձր

ջերմաստիճանը

խոնավունակության:

Ասեղնատերնավորները իրենց սաղարթներիվրա մոտ երկու անգամ ավելի անձրնաջուրեն պահում, քան տերնավորտեսակները:Սաղարթի վրա անձրնաջրիպահելը կախվածէ տվյալ տեսակի պսակի խտությունից, տերնների քանակից ն դրանց ընդհանուր մակերեսից: Թույլ անձրններիդեպքում /5-10 մմ/ նրա 50-7096-ը ծառերի պսակները պահում են իրենց վրա, ուժեղ անձրններիդեպքում /15-20 մմ/ 153096-ը: 25-30 մմ տեղումների դեպքում անտառապատձորակներում ջրի մակերեսայինհոսքը կազմում է տեղումների1496-ը, իսկ ոչ անտառապատ ձորակներում 8096: Անտառներում ձյունը չում է աստիճանաբար`ձյան շերտի ստորին մասիցն ներրծծվումհողի մեջ, ուստի մակերեսայինհոսքը լինում է աննշան: Բաց տարածություններումձյունը `

`

-

`

հալ

՛

հալչում է միանգամից, առաջացնում մակերեսայինհոսքեր, հեղեղներ ն հաճախ զգալի վնասներհասցնում տնտեսությանը:Անտառը տարածքները պաշտպանումէ ոչ միայն հեղեղներից, այլն փլուզումներից, էրոզիայից ն քամիների բացասականներգործությունից:Ռուսաստանի միջին գոտում, անտառամերձտարածություններում«Սն փոթիրիկներ»չեն նկատվում, իսկ բաց տարածություններումուժեղ քամիները քշում տանում են հողի վերինսննդանյութերովհարուստ,բերրի շերտը: Վայաստանիանտառային շրջաններում հարավից փչող տաք ն չոր քամիների` խորշակների վնասակար ազդեցությունը զգալի թուլանում է: Անտառիմեջ խորանալով 100 մ, քամին կորցնում է իր սկզբնականարագության 8026-ը, իսկ անտառից դուրս գալուց հետո, այն վերականգնվում է վերջինիս բարձրության 30-ապատիկտարածություննանցնելուց հետո: Մեծ նշանակություն ունեն նան անտառային մշակույթներն ու պաշտպանական անտառաշերտերը: Անտառային մշակույթներով ստեղծվում են արագաճ ն արժեքավոր տեսակներիարդյունաբերական տնկարկներ,որոնք համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցումտալիս են մեծ քանակությամբշինափայտ: Իտալիայում,Ֆրանսիայում, ԱՄՆում ն բազմաթիվ այլ երկրներում առանձնապես` լայն տարածում է ստացել բարդու ն մի շարք այլ արագաճ տեսակներին հիբրիդային ձների արդյունաբերական անտառային տեսակների տնկաստանային /պլանտացիոն/ անտառաբուծությունը Նոր տնկարկների միջոցով ցածր արտադրողականությունունեցող տնկարկներըվերափոխում են ավելի արժեքավորտեսակներիտնկարկներով: ամրացվում է ձորերի, հեղեղատների,լճակնեԱնտառապատմամբ րի, ջրամբարներիափերը, դրանով իսկ` կանխելովաղետները: Անտառները ն պաշտպանականանտառաշերտերը ապահովումեն երկաթուղիների ն խճուղիներիանխափանությունը: Չափազանց կարնոր է դաշտապաշտպանանտառաշերտերիդերը գյուղատնտեսությանմեջ, որոնք կանխում են երաշտը, մեղմացնում քամիների ազդեցությունը,2-396-ով բարձրացնումօդի հարաբերականխոնավությունը, 15-2096-ով իջեցնում գոլորշիացումը հողի մակերեսից ն գյուղատնտեսականմշակաբույսերի տրանսպիրացիան: Ինչպես ցույց է տվել փորձը,դաշտապաշտպանանտառաշերտերը20-2592-ով ն ավելին բարձրացնում են գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությու-

նը:

Մեծ է անտառներին դեկորատիվ տնկարկներիառողջապահականն ռեկրեացիոննշանակությունըքաղաքներում, արդյունաբերականկենտրոններում, առողջարաններում: Կանաչ զանգվածները, (առանձնապես ասեղնատերնավորները),օդը մաքրում են փոշուց ն զանազան ախտածին մանրէներից,թուլացնում աղմուկը ն զգալիորեն պակասեցնումզա-

նազան աղբյուրներից գոյացած ածխաթթու գազի քանակությունը: Տերնների մեղմ սվսվոցը, աղմուկի բացակայությունը, օդի հարաբերական բարձր խոնավությունը, մեղմ հովը, ամռան ամիսներին անտառը դարձնում են բնական ռեկրեացիոնամենալավ միջավայրը:Այդ հանգամանքն առավել, քան կարնոր է մեր հանրապետության համար: Երնանի բնակչության ճնշող մեծամասնությունըամռանը իր կարճատն հանգիստն անց է կացնում կանաչ գոտում, Արզնու անտառպուրակներում, Հրազդանի կիրճում, Դիլիջանի, Վանաձորին.Մարմարիկի անտառնե-

րում:

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

Հայաստանիանտառները, որոնք ներկայումս զբաղեցնում են շատ սահմանափակ տարածություն (հանրապետության տարածքի շուրջ 1026-ը), անցել են ձեավորման ու զարգացմանչափազանց բարդ ու երկարատն ուղի: Այն հիմնականում ձնավորվել ն ներկայիս վիճակին է հասել, դեռես երկրաբանականժամանակաշրջանի վերջում, իսկ պատմական զարգացման ընթացքը, առանձնապես`վերջին հարյուրամյակը, բնութագրվում է հիմնականում անտառայինռեսուրսների դեգրադացման ընթացքով: ԵրկրաբանականժամանակաշրջանումՂայաստանիանտառային ռեսուրսներիձնավորման ն զարգացման բարդ ու երկարատնուղու մասին վկայում են հարուստ բրածո նյութերը: Անտառայինծառատեսակներիառավել հնագույն բրածո մնացորդները հայտնաբերվել են վերին կավճային դարաշրջանի նստվածքներում` 90-100 մլն տարի առաջ: Դրանց կազմում են` արաուկարիան,էվկալիպտը, սոսին, բարդիները ն այլն: Ղզետաքրքիրն հարուստ բրածո նյութ է հավաքվել նան միոցենի նստվածքային ապարներից (եղննի, եղնին, մայրի, ընկուզենի, կաղնի ն այլն): Ընդհանուր առմամբ, ըստ հնէաբուսաբանական տվյալների, Հայաստանի տարածքում տարբեր երկրաբանականժամանակաշրջանների նստվածքային ապարներում հայտնաբերվել են շուրջ 170 տեսակ բրածո անտառայինծառատեսակներ, որոնք պատկանում են 85 ցեղի ն 44 ընտանիքի /Վարդանյան,

2003):

Հայտնաբերված տեսակներից, ժամանակակից անտառային կազմում պահպանվել են 47-ը թխկի դաշտային, թ. սրատերն, թ. վրացական, կեչի ելունդավոր, կաղնու տարբեր տեսակներ, բոխի, փռշնի կովկասյան,հացենի սովորական,արոսենի սովորական,ձելկվա բոխատերն ն այլն:Ներկայիս ն բրածո ծառատեսակներիհամեմատա178

համակեկան վերլուծությունիցպարզվում է, որ անտառայինտարբեր (միոժամանակաշրջանում են երրորդական ցություններըձնավորվել անտառաթվում` այդ ծածկույթի, է գեն), երբ սկսվել ներկա բուսական զանգվածներիձնավորումը: դարաշրջանիվերջում, երբ Կովկասը հիմնականում Երրորդական ն միացել ձեավորվել էր իր ներկա սահմաններում հյուսիսից նույնպես բուսականության բորեալ ներթափանցեցին մայրցամաքին,այնտեղից սրատերն, բոխի սովորական,թխկի դաշտային,լորենի ն մանրատերն,թեղի էլիպսատերն,արոսենիսովորական, կաղամախի ծոԿասպից տարրերը անապատային այլն: Մյուս կողմից, թուրանական ն Արաքս գետերի ավազաննեԿուր մինչն իջան ափերով հյուսիսային ն նրանց ստորին ու միջին հոսանքներում, այդ թվում միոցեմիջին տարածքները նրարատյանհարթավայրում: ն նում զբաղեցվածէին մշտադալար ասեղնատերն լայնատերնտերնաորոնք նույնպես թափ տեսակներիանտառային համակեցություններով, ներթափանցող ն հարավից ոչնչացան փոխարինվեցին աստիճանաբար Կովարդյունքում երնույթների քսերոֆիլ ծառատեսակներով:Այդ բոլոր ծատարբեր ն դ արձավ Հայաստանը) (այդ թվում կասն ամբողջությամբ ն գում ունեցող անտառային տեսակներիհամակցման կենտրոնացման

յինհիմնական թխկի տարրերը՝

տայտարածվեցին

Իդեպ, այդ

ես

վայր:

հետագա Պլիոցենյան դարաշրջանումտեղի է ունենում կլիմայի բուանտառային արդյունքում որի (կոնտինենտալացում), ցամաքեցում մերձարնադարձաեն խոնավասեր մղվում կազմից դուրս սականության տեու յին Ա լայն տարածում ստանում տերնաթափ ցրտադիմացկուն սակները` ընկուզենի հունական, հաճարենի արնելյան, թխկի վրացա-

կան նայլն: իրար հաջորդող սառցապատումները Կովկասիտարածաշրջանում տաորոնք չնայած Անդրկովկասի պլեյստոցենային), (ուշ պլիոցենյան, են լեռնամիայն րածքում համատարածբնույթ չեն կրել, այլ տարածվել այնուասահմաններում, ն գոտիների լեռնային բարձրադիր գագաթների հաեն փոփոխության ենթարկել մենայնիվ, արմատական կրճատուժեղ քանակականհարաբերակցությունը` մակեցությունների անտառները, ընդարեն մշտադալար ենթանտառով ն աղքատացել վել ն մի շարք այլ անտառային ձակվել ավելի բարեխառնկլիմայինբնորոշ համակեցություններ:Հենց այդ ժամանակաշրջան երկրորդական ծառատեսակները հյուսիսից ներթափանցելեն բորեալ ծագում ունեցող այլն: սովորական կեչի ելունդավոր,արոսենիսովորական,թխենի ընէվոլյուցիան հետսառցադաշտային Անտառային ռեսուրսների Ասիայից Առաջավոր ընթացքում ուղիով: Այդ թացել է քսերոֆիտացման առավել չորադիմացներթափանցելեն անտառային բուսականության կուն ձները:

անտառային

ն

Կլիմայի հետագա փոփոխություններիարդյունքում ձնավորվել են Հայաստանիներկայիսանտառայինլանդշաֆտային էկոհամակարգերը՝ իրենց բնորոշ կենսաբազմազանությամբ: Հետագայում (անթրոպոգենում)հանրապետության տարածքըդառնում է մարդու ակտիվ գործունեության ոլորտ, որի արդյունքում անհետանում են բազմաթիվարժեքավորբուսատեսակներ,առաջին հերթին` անտառային ծառաբույսեր, կրճատվումեն, հատկապես` մեզոֆիլ անտառայինզանգվածներ, ընդարձակվում են լեռնաչորասեր ն տափաստանայինբուսականության զբաղեցրածտարածքներըն արիդային նոսրանտառները` իրենց բնորոշ կենդանական աշխարհի բազմազանութ-

յամբ: Անտառագենետիկականն

հնէաբանական հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել է, որ ներկայիսանտառային էկոհամակարգերը ձնավորվել են երրորդական ժամանակաշրջանում պատմական փարթամ անտառատեվաղ անցյալի տերնաթափ մերձարնադարձային ղերում: Ներկայիս հաճարենու, կաղնու ն այլ ծառատեսակներիգերակշռությամբ ծառուտները, էվոլյուցիայի ընթացքում ենթարկվելով էական փոփոխությունների, այնուամենայնիվ, որոշ հատվածներում (ապաստաններում)պահպանել են իրնեցարմատականբնույթը: ՊատմականժամանակաշրջանումՂայաստանիանտառային ռեսուրսներիզարգացման ն դինամիկայիկրած փոփոխություններիմասին վկայում են պալինոլոգիական, պալեոնտոլոգիական,հնէաբանականն պատմականայլ տվյալներն ու փաստացի նյութերը: Դրանցվերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դեռնս անթրոպոգենիվաղ շրջանում Հայաստանի ներկայիս տարածքի մոտ 40926-ըեղել է անտառածածկն, որ այդ անտառներն ունեցել են անհամեմատ ավելի բարձր արդյունավետություն, քան ներկայումս: ՎայաստանիտարածՆերկայիս ցածր անտառապատվածությունը քում ն դրա անհավասարաչափբաշխվածությունը հետնանք է անթրոպոգեն ակտիվ ներգործության ն կլիմայական գործոնների: Մարդածին գործոնի բացասական հետնանքները առանձնապես ուժեղ է արտահայտվել հանրապետությանկենտրոնական(Արարատյանգոգավորություն, Սնանա լճի ավազան) ն հարավային(Վայոց Ձոր) շրջաններում: Այդ տարածքները դարեր շարունակ եղել են խիտ բնակեցված ն հանդիսացել են օտար նվաճողների զավթողականքաղաքականությանիրականացմանթատերաբեմ,որի արդյունքումԳայաստանըբազմաթիվայլ կորուստներից բացի, այդ շրջաններում կրել է նան անտառածածկ տարածքների կորուստ: Բարձր բնակեցվածությունըպատճառ է դարձել նան՝ անտառայինտարածքներիհաշվին վարելահողերի ն արոտավայրերի ու խոտհարքերիընդարձակմանը: Լանդշաֆտաէկոլոգիականտեսակետից իրենց առավել անկայուն

գտնվող լեռնալանջերին դրսնորել հարավահայացդիրքադրության նոսրանարիդային առանձնապես` անտառային էկոհամակարգերը, տարբեր փուլերում գտնվող լեռնաչորատառները ն քսերոֆիտացման որոնց կազմում աստիճանաբար սեր բուսականհամակեցությունները, ն կիսաանապատային բուսաէ տափաստանային ավելանում չորասեր կան տարրերիներթափանցումը: երնույթը առավել ցայԱնտառայինռեսուրսների դեգրադացիայի տուն է դրսնորվելն շարունակումէ տեղի ունենալ ստորին անտառային սահմանը, գոտում, դրան հակառակ, անտառի վերին` մերձալպյան առավել բարենգտնվում է խոնավությանն ջերմությանռեժիմների

են

պաստ

պայմաններում:

մարդու տնտեսականանհեՊատմականողջ ժամանակաշրջանում հետնանքով Հայաստանիանտառածածկ տառատես գործունեության նան ծառատեսակների րածքներիկրճատումիցբացի, տեղի են ունեցել զգալի փոփոխութկազմի ն դրանց տարածքայինհարաբերակցության պրոցեսումնկատԱ յդ յուններ ն մեծ մասամբտնտեսապեսանցանկալի: կենու, արջատխսոճու, հատապտղային վել է հատկապես`կովկասյան զբաղեցծառուտների լենու ն այլ ծառատեսակներիգերակշռությամբ հանտեսակները այդ րած տարածքներիկրճատում,որի արդյունքում, ձնով: դիպումեն առանձին ոչ մեծ կղզյակներիկամ հատուկենտծառերի է «Կարմիր գրանցված մեծ մասը ներկայումս Այդ կարգի տեսակների գրքում»: Դրանք պահպանվումեն բնության հատուկ պահպանվող

տարածքներում:

անտառները մեծ չափերի կորուստներկրեցին, Հանրապետության տարվա ընթացքում` երկու անգամ ենհարյուր հատկապես, վերջին Առաջինը տեղի ունեցավ թարկվելով աննախադեպ գերհատումների: նպատակներով արդյունաբերական երբ թվականներին, 1930-50-ական տարեկան հատվում էր միջոցով հատումների իրականացվող համաձայն թույլատրելի շուրջ 450 հազ. մ՝ բնափայտ:Այն դեպքում,երբ աստիճանականն է եռափուլ ն կատարվեին պետք նորմերի, կարգի

գլխավոր

ընտրովիհատումներ: հետնանքով,անՀատման հենց առաջին փուլում գերհատումների է 0,2-0,4: տառների լրիվությունը առանձին դեպքերումիջեցվել մինչն անտառԳայաստանի Հենց այդ հատումների հետնանքով, ներկայումս ն ցածրարտադրողական են որպես տարահասակ ները բնութագրվում ծառուտներ: վերելքի կետը հասավ 1990-ականթվականԵրկրորդ բարձրագույն 1993-95 թվականներին)կ̀ապված հանրապեներին (առանձնապես ն էներգետիկ ճգնաժամիհետ: Այդ տության տնտեսականշրջափակման չափերովհատվեցին անտառային տարիներիննույնպես անվերահսկելի նպատակով: առելափայտի հիմնականումվ̀ զանգվածներ,

Ընդհանուր առմամբ, անտառներիերկարատն չհամակարգված ն անխնաշահագործման, անասուններիանարգել արածեցման,խոտհնձի ն այլ տնտեսական հետնանքով տեղի են ունեցել անգործունեության տառային էկոհամակարգերիխորը կառուցվածքային փոփոխություններ, որի արդյունքում, ծառուտներըշատ դեպքերում կորցրել են իրենց բնականինքնավերականգնմանհատկությունը: Խիստ նվազել է դրանց արդյունավետությունը, ակտիվացելեն էրոզիոն երնույթները, խախտվել անտառիհիդրոլոգիականռեժիմը ն այլն: Այդ տարիներին, ըստ մոտավոր հաշվարկների, տարբեր աստիճանի ինտենսիվությամբ հատվել է շուրջ 27 հազ. հա անտառ, այդ թվում մոտ 7 հազ. հա ամբողջությամբ (հաձատարած): Այդ երնույթների հետնանքով հանրապետությունում անտառային տարածքների կրճատումը զուգակցվել է տնտեսապես բարձրարժեք տեսակները ավելի ցածրարժեքտեսակներիփոխարինումով` /հաճարենու, կաղնու, սոճու, հացենու ծառուտներինփոխարինվել են ցածր արդյունավետության բոխուտներով,ղաժուտներով, նոսրանտառներովու ցաքուտներով (շիբլյակ) ն այլն: Առանձնապեսմեծ չափերի հասնող կորուստներ կրեցին Գեղարքունիքի, Լոռու, Կոտայքի մարզերի անտառային զանգվածները: Այդ տարիներին(հատկապես վերջին տասնամյակիընթացքում) կտրուկ ավելացել են նան վնասատու միջատներին հիվանդությունների զանգվածային տարածման օջախները, հաճախակիեն դարձել անտառի չորացման դեպքերը: Աստիճանաբարկրճատվել են այաստանի կենտրոնական շրջաններում (Սնանի ավազան, Վայք) տարածված գիհու նոս-

րանտառները: Բնական ն անթրոպոգեն ազդեցության պատճառով

Հայաստանի բուսական ն կենդանականաշխարհիբազմազանությունը,առաջինհերթին` անտառային էկոհամակարգերը,կրեցին ծանրագույն կորուստներ: Մեծ թվով տեսակներիգոյությունը վտանգվածէ: Յայաստանի «Կարմիր Գրքում» գրանցվեցին 387 տեսակներ,որոնց կազմում 57-ը անտառային դենդրոբազմազանությաններկայացուցիչներ են: Ավելի քան 20 տեսակն այլն) ներ (ՃոճոօիլԹ ը ՕԿՁիՏ, ՇՈՅԹ6ցսՏ քօոնօճ, Տճթ ԽմհտիոՏոճ ու է նույնպես պետք ընդգրկել «Կարմիրգրքում»: Հազվագյուտ վտանգված տեսակներից 21-ը (Ճոցմմխտ ոՅՁոՇՁ, ՇօխէԹՁ ճօոոճոօԽ, Շօո/խԽտ ՇՕխոոՁ,ՍսոլքօնՏ քօհ/ՇՅրքօՏ,Ս. (Թ6ԱԺՏՏիոՁ, Ք|Թեռոստ օոճոէՅիտ, Ք/ռնտ ՏՕՈՏՈՕԿՏԱ, Ք. 28ոց62սՈՅ, Տօծստ հճյճտռոճ, 1ՅսՏ ԵճօօճէՅ, 2Հ6Ն0ԿՅ ՇՅՁթոմօիմ ն այլն, գրանցված են նան նախկին ԽՍՀՄ-ի «Կարմիր գրքում»: Ընդհանուր առմամբ, վերջին մի քանի տասնամյակներիընթացքում անտառային էկոհամակարգերի դեգրադացման հետնանքով 25:.-ը (ավելի քան 80 տեսակներ) կա

Տն աան թյաՑ ո»

ային,

Ե

-

արն

Անտառային կենսաբազմազանությանը սպառնացող հիմնական

են մարդու վտանգներըուղղակիորեն կամ անուղղակիորենկապված հետ: Վտանգ ներկայացնող հիմնական տնտեսական գործունեության բուսական գործոններնեն` բնակատեղերիկորուստը ն փոփոխությունը, ն օտարաներմուծված աղտոտումը, պաշարներիգերօգտագործումը, ծին տեսակներիազդեցությունը, կլիմայի փոփոխությունը: Նշված բոլոր վտանգներընվազեցնումեն անտառային բուսական ինչպես նան` պատու կենդանական տեսակները ն պոպուլյացիաները, ն տեսակդեգրադացման ճառ դառնում անտառային էկոհամակարգերի

ների կորստի:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

էԿՈԼՈԳԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԱՄԱԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Անտառներըըստ 1993թ. տվյալների,զբաղեցնումեն Հայաստանի հա անտառի տարածքի 11.296 կամ 334,1 հազ. հա, այդ թվում 50 հազ. Ըստ անտառմշակույթները: անցած շարքն են

նշանակության,Հայաստանի առաջին խմբին ն դասակարգվում անտառները պատկանում 257,3 հազ. հա, սոցիալական՝106,1 հետնյալ կերպ. պաշտպանական Ի տարբերությունԱՊՀ հազ. հա, հատուկ նշանակության9̀3,5 հազ. հա: (2392), Հայաստանի տամիջին անտառպատվածության անտառների է 1196-ն Հանրապետության անտառածածկ: րածքի միայն է, 3,7 պաշարը ցուցանիշը միջին արդյունավետությանբոնիտետի մ:: Յուրաքանչպաշարը 38 մլն մեկ հեկտարիբնափայտիմիջին հա անտառապատ տարածություն, յուր բնակչինբաժին է ընկնում 0,11 կազմում է ընդամենը 12 3 բնաորը ծավալային արտահայտությամբ

`

երկրների

միջին

տարածքում Անտառները հանրապետության փայտի կենսազանգված: 6296 գտնվում է են. դրանց անհավասարաչափ. խիստ տեղաբաշխված ն միայն 276 կենտրոնական 3696` հարավ-արնելքում հյուսիս-արնելքում, մեկ շնչի հաշվով անտառածածկ տարածանտառածածկտակազմումէ ընդամենը0,1 հա: Վանրապետության ընդամենը894-ն է ասեղնատերնավոր(սոճի, գիհի) 26,1 հազ. տեհա, մնացած 308 հազ. հա կազմում են լայնատերնսաղարթավոր երկրորդական ուղեկցող կաղնին, հաճարենին, բոխին`իրենց (հացենի, թխկի,լորենի, թեղի, կաղամախի նայլն):է նեընդունված տարածվածությունը Հայաստանում ներով՝ նային գոտիներով լեռնային (ստորին անտառային գոտի) տաանտառները Սախալեռնային են հիմնաններում մ րկայաց 550-1100 են բարձրություններու ն ներկայացված րածված հաա նտառային կաղնա-ղաժուտային կանում ցածրարտադրողական

Բնակչության Վայաստանում:

րածքի

սակները՝ ծառատեսակներով

անտառների

րկայացնել հետնյալ »

մակեցություններով,

»

միջին հջին

անտառային գոտին ընդգրկում է

1100-1700

մ

բարձ-

թեհյուսիսային են հանան ՍԱ աանցերին, իսկ կաղնու ները Ար այաց: գուռին վերեն անտառային (2500) Լ տարածված կո գընդգրկու բարձրությունները,որտեղ կաղցած իվո Ն Ար բնական վերաճի անբավարար հաճարենու րն ա անտառները: ցուցանիշով բնութա վո Ա տվյալների, հանրապեՀամաձայն 1993թ ավարման ություն

րւ

1700-2400

ըն

»

ըստ

Կուն

մ

-

են

,

Մ

շվառման

ըն է 459,9 հազ. հա անտառայինն յ ֆոնդն դն ընդգրկում տության անտառային ոչ անտա որի գրաֆիկականարտահայտությունը

բերվում տարածք, :

հա) (հազար Ֆոնդ

Պետական

աաա

Անտ

Է Հողեր

Ոչ անտառային Հողեր 67,6

Վարելահողեր տարածքներ 434.4ոարցյակ, 13.4 Անտ

ՄիակցվածՏնկարան-

անտառմշակ.36,8

ներ 0.3

Այլ անտառային հողեր 44,5

Այրված Նոսրուտներ 25.7

1.1

Արոտա-

վայրեր 29,9

Հատված

Ջրային

մակերեսներ0,5

ճառատարհ-

Պտոատու

այգիներ

Տնամերձ տարածքներ

տարածքներ0,2

Խոտհարքեր5,8

«Վ .

Ամայի տարածքներ

16,7

ր:

ն վազուտներ 0,5

Այլ ոչ անտառայինհողեր

23.3

անտառայինհա-

Հիմնական անտառկազմողծառատեսակները գերիշխողտեսակներնեն, որոնք ավելի դիմացկուն մակեցությունների ամենախոշործառերն են, հաղեն տվյալ անտառաճման պայմաններին, ծառատեսակներիհետ ունեցած մրցակցությութող են դուրս եկել մյուս Տնտեսական տեսակետից նում ն զբաղեցրել առաջին շարահարկը: են: տեսակներն դրանքամենաարժեքավոր տվյալների,կաղնուտները Համաձայն վերջին անտառհաշվառման 96,6 հազ. հա զբաղեցնումեն 120 հազ. հա (35.946),հաճարկուտները` հա (16,544), սոճուտները`17,7 հազ. (28,996), բոխուտները5̀5,1 հազ. ծառատեսակները հա. (5395): Նշված 4 հիմնականանտառկազմող 86,67--ը կամ անտառածածկ տարածքի միասին զբաղեցնում են փոքր այլ է. մի երը պատ պաշարի, 289.4 հազ. հա: Ըստ բնափայտի մ` (49,5 «6), որը կազհաճարենինգտնվում է առաջինտեղում 20,868մլն 5096-ը, նրան հաշուրջ պաշարի բնափայտի մում է հանրապետության մլն մ: (44,3 ջորդումէ կաղնին` 12,5 մլն մ" (30 ծ), այնուհետնբոխին6̀ մեկ հեկտարիմիջինպաշա96) ն սոճին՝ 0,61 մլն մ: (1,492):Անտառների հետնյալ պատկերը.հաո ւնի ծառատեսակների, րը 125 մ: է, որն ըստ 104,5 մ/հա, բոխուտների214 մ՝/հա,կաղնուտներինը ճարկուտներինը` 4,5 մ/հա: նը՝ 108,9 մշ/հա ն սոճուտներինը՝ հանդիպումեն, ինչպեսհյուԿաղնու անտառները Հայաստանում ն շրջաններում:Կաղսիսային,այնպես էլ կենտրոնական հարավային խոշորառէջըն տեսակ, որոնցից ն ուտներում հանդիպումեն կաղնու Շնորհիվ հանդիսանումեն անտառկազմող տեսակներ: վրացականը խոն բավարար չորադիմացկունության, ցրտադիմացկունության բարձր տարածվումէ

շորառէջկաղնին գրեթե բոլոր անտառայինշրջաններում մինչն 2400-2600 մ բարձրությունները: ծակաղնին նույնպեսհանդիսանումէ անտառկազմող Վրացական 1200-1400 մ բարձրությունռատեսակ ն հանդիպումէ 500-/00-ից մինչն է, տարածվածէ հյուսիներում: Գամեմատաբար ցածր ցրտադիմացկուն ծառուտներ, սոՄաքուր ն Զանգեզուր-Մեղրիում: սային Հայաստանում է կաղնա-բոխուվորաբար, չի ձնավորումն առաջացնում հիմնականում տեսակ, երկրորդական որպես տային ծառուտներ: Այս անտառներում` թեխցանային նան թխկին, են վրացական ղաժուց բացի, հանդիպում ն ղին, դաշտայինթխկին այլն: սահմաններումհանդիԱրաքսյանկաղնին մեր հանրապետության մ բարձրություննե1100(1300) ն պում է Զանգեզուրում Մեղրիում`մինչն ընդհանուր կլիմայի ներկայումս րում: Նրա առաջացրածծառուտները են դեգենթարկվել հետնանքով տաքացմանն մարդու գործունեության ն բուսական ի հաշիվ ֆրիգանայի,շիբլյակի այլ քսերոֆիլ րադացման`

ընդարձակմամբ: խմբավորումների Հաճարենու անտառները Հայաստանիտարածքումներկայացնում

է արնելյան հաճարենին, որը մոտ 1/3-ը: են

զբաղեցնում է

անտառածածկ տարածքի Տարածված հյուսիսային Հայաստանում` զբաղեցնելով գերազանցապես հյուսիսայինթեքության

Հանրապե

լեռնալանջերը: տության այլ շրջաններում հաճարենին բացակայում Է (բացառությամբ Զանգեզուրի եզակի ծառուտի),այն Վայաստանում հանդիպումէ 1000լ

:

մ

բարձրությունների վրա: Խոնավաճելավայրերում` հաճարենին ն գետնաստղային ամեբարձրախոտային ծառուտներ, նախոնավ տեղերում` պտերային,իսկ համեմատաբար չոր րում դաշտավլուկայինն. աճելավայրեշյուղախոտային հաճարկուտներ: նուն ուղեկցում են Հաճարեառաջացնում է

հետնյալ

լորենի կովկասյան թխկիսոսիատերն,արոսենի ծառատեսակները` սովորական,կեչի Լիտվինովի նայլն, րից` իլենի լայնատերն,ցախակեռաս կովկասյան, բ ռնչի սովորականն ԿՐ

թփե-

խու

անտառները, որոնք ՂՂ-ում

ծություն, ըստ

զգալի նշանակության, գրավում են երդոցո տեղը՝հաճարենու Դանդիպում 800-1800

կաղնուցհետո:

նու

ն

են

աղեցնում մ

առը`

են

տարա-

ն

բարձրությանսահմաննե-

կաղնու-բոխու,

բոխու-կաղհաճարենու-բոխու ծառուտներ: Բոխուտներում հանդիպումեն

թխկիդաշտայինը,հացենիսովորականը, կաղնիվրացականը, տանձենի կովկասյանը, խնձորենի արնելյանըն այլն: Ստորադասկամ ուղեկցող ծառատեսակները հանդեսեն գալիս հիմնականանտառկազմող տեսակների հետ, ինքնուրույն անտառային չեն կազմում, սակայն մտնում են համակեցություններ անտառիկազմի մեջ, երբեմն էլ` փոքր տարածությունների վրա ստեղծում մաքուր ծառուտներ: Այս խմբի մեջ են մտնում նան այն ծառատեսակները, որոնց ունեն երկրորդական ծառուտներն ծագում (ղաժի) կամ զբաղեցնում են անտառիվերին սահմանները (կեչի), կազմում են կորաբուն(ծուռումուռ բներով)անտառներ, որոնք նույնպեսչունեն արդյունաբերական նշանակություն: Սրանք մեծ մասամբ ստվերատարեն, խոնավասեր, սովորաբար զբաղեցնում են ծառատեսակների երկրորդ

ենթաշարահարկը: Ստորոդաս (երկրորդական) տեսակները զբաղեցնում են հանրապետության անտառների մոտ 1094-ը, իսկ

բնափայտիպաշարի ընդամենը 2,846-ը: Հիմնական անտառկազմող ծառատեսակների համեմատությամբ, երկրորդական տեսակների արդյունավետությունը անհամեմատ ցածր (աղ. 6): Վայաստանի է անտառներում հանդիպող տեսակները բազմաթիվեն` մի քանի տասնյակ,այդ թվում` ստորադաս ղաժի, հացենի, լորենի, թխկի,թեղի, կեչի, արոսենի, տանձենի,սզնի Լ այլն:

Արիդային նոսրանտառներ:

Հայաստանի ծառաթփային բուսականությանբնորոշ են համակեցություններից նոսրանտառները, որոնք լայն. տարածում ունեն հանրապետության արիդայինկամ խոնավության բա-

ցասական հաշվեկշիռ ունեցող շրջաններում: Նոսրանտառները ր հանդիսանում են բուսական ո7, նս որդակա րոնք սի գիտակ ԴԻ.Սոսնվեկու կարծիքով երկրաբա | ժամանակաշրջանում նոսրանտառն Ն ոառների կազմր ճեջւեք մտել ն հանդես են եկել նույնպես աԱ րամալեցքուններ ՎերջիններինԿրել որպես ղեցրած տարածությունը ո նոարձակվե ը տկար երին գյու

ամոթի րական ժամանակաշ Կով ճավորմել անիր որանուն ոս բանության :

ա մեզոֆիլ ինքնուրույ բում Ես` ազդեցության տար կրճատվել մեզոֆիլ տիկ) տակ. են անտառ տիկ) ԱԱ խոնավասերտեսակները համեմատաբար թագեր տեինենչորադիմացկունտեսակներին,որոնք էլ իրենը հարմարվել, իրենց պան ցել պահպանել էրոզացված, խ գոյությունը են

քարքարոտ

լեռնալանջերին:

Աղյուսակ

Ստորադաս մի քանի ծառատեսակների տարա ծքըն բնափայտի պաշարը` ըստ վերջին անտառհաշվառմանտվյալների

ՏեսակաԾառատե-

|

սակը

Ղաժի Հացենի Թեղի

Կեչի

| |

րար

|

|

|

քը

րածքում

շարը,

հազ. մ

359.9

1,89

0.44

119,2

Տեսակա

կշիռը (95) Միջին Բնափայ- րար կշիռը ընդհանուր| տարի- | տի պա- | ընդհա

րածքը, հա | անտառածածկ տա-

Լորենի Թխկի

Զբաղեցրած տա-

:

0,67

0,33

,

152,9

Ց9

45,6

շ որ

փայտանյութի պա-

շարում 1,16

։

0,38 0,49

0.52 թ

Արիդայիննոսրանտառներըկամ «լուսավոր» անտառներըկազմում որադիմացկուն ն լուսասեր ծառերն ու թփերը, որոնք աճել մեն կարո րան նում են ստորին գոտու չոր քարքարոտ, էրոզացված ասամբ` միջին ն վերին գոտիներիհարավայինկողմնադրությունները: Արիդայիննոսրանտառներըմեր հանրապետությունում տարածվաչ

Աո Արան

զբա լեռնալանջե

են

հիմնականումհարավ-արնելյան (Խոսրովի արգելոց, Վայք, ԶանգեՄեղրի) ն հյուսիս-արնելյան(Տավուշի ն Լոռու մարզեր)շրջաննե-

զուր,

րում:

Նոսրանտառներն այստեղ ներկայացվածեն էկոլոգիականերկու ն սաղարթավոր տիպով` ասեղնատերնավորների տեսակներիգերակշռությամբ: Ասեղնատերնավորները առաջացնում են նոսրանտառներ՝ բազմապտուղն սրաթեփուկ(գարշահոտ)գիհիները, իսկ տերնաթափ լայնատերն տեսակներիցկ̀ովկասյան ն մերկատերնփռշնիները,բթատերն պիստակենին(խնկենին),Ֆենցլի նշենին, վրացական թխկին, ուռատերնտանձենին նայլն: Նոսրանտառների կազմում հանդիպում են նան այլ ծառատեսակներ՝ մահալեբյանբալենին, սրապտուղ հացենին,դրախտածառը, տանձենու այլ քսերոֆիլ տեսակները,նռնենին, թզենին ն այլն: Թփերիցգերակշռում են վրացական ցախակեռասը,սովորական ծորենին (կծոխուր), թփայինհասմիկը, ցաքին, Պալլասի դժնիկը,ալեհեր բալենին, աղեղնաեզրասպիրակը,բարձր էֆեդրան ն այլն: Խոտածածկընույնպես քսերոֆիլ է (տարախոտային),գերազանցապես`կազմված բույսերից:Սաղարթիկցվածությունը 0,3-0,4 է, հազվադեպ`0,5-0,6: Հայաստանումամենամեծ տարածությունըզբաղեցնում են փռշնու, Ֆենցլի նշենու, վրացականթխկու, խնկենու, ուռատերն տանձենու, գիհու նոսրանտառները: Անտառայինայս ֆորմացիաները չունեն արդյունաբերականնշանակություն,սակայնկատարում են խոշոր հողապաշտպան դեր` շնորհիվ հզոր, լայն տարածված արմատայինհամակարգի: Վերջինս ճկուն է ն հեշտ հարմարվող խիստքարքարոտ հողային պայմաններին: Վերատնկումը հաջող չի ընթանում, որը ն դժվարացնումԷ նրանց մշակությունը: Նոսրանտառներկազմող բոլոր տեսակներն էլ ցածրաճ ծառեր են՝ ծուռումուռ բներով, վերաճըսովորաբարբացակայում է: Գլխավործառատեակների (գիհի, նշենի, խնկենի,թխկի, փռշնի) սերմերըմեծ չափով (մինչն 80-9095) ամեն տարի վնասվում են սերմա-. ն կեր պտղակեր վնասատուների կողմից: Առատ պտղաբերում են 2-3 տարին` մեկ անգամ: Գիհիները,լինելով չափազանցչորադիմացկուն ն լուսասեր, զբաղեցնում են հարավային,չոր քարքարոտ թեքությունները, լեռնագագաքները ն անտառիվերին եզրերը, որտեղ այլ ծառատեսակներ աճել չեն մեծ է կարող: Չափազանց գիհիներիջրահավաք, ջրակարգավորիչ ն հողապաշտպան նշանակությունը:Ծառուտներնունեն խիստ ցածր` 0,30,4 կցվածություն,սակայն արմատներըդուրս են գալիս ծառերի պսակների պրոյեկցիայիսահմաններիցն միանալովիրար` ստեղծում են խիտ ցանց: Դրա շնորհիվ հողի վերին շերտը ամբողջությամբընդգրկվում է արմատայինհամակարգիմեջ, որը Ա,նպաստումէ հողատարմանարգելակմանը: Գիհուտներումվերաճըթույլ է: Էկոլոգիականն անթրոպոգեն

հացազգի

գործոնների ազդեցությամբնրանց տարածություններըաստիճանաբար կրճատվումեն: Դրա հետնանքովթեք քարքարոտ լանջերը լրիվ ամայանում են, աղբյուրները`ցամաքում, ավելի հաճախակիեն դառնում հետ է կապսելավները,հեղեղները:Մյուս կողմից էլ` դժվարությունների ված մեծ քանակությամբ տնկանյութիաճեցումը ն արհեստականտնկիների միջոցով գիհու անտառներիվերականգնումն ու ընդարձակումը՝ կապված սերմերի ցածր կենսունակության,երկար հանգստի շրջանի, ծլեցման դժվարությունների, կտրոններից արմատակալներստանալու ու հիվանդությանբացակայությանհետ: Գիհու հիմնախնդիրներըներկայումսմտահոգում է ոչ միայն գիտնականներին,այլն անտառային տնտեսությանաշխատողներին:Մասնագետներիմեծ մասիկարծիքով,գիհուտներիոչնչացման ն անբավահիմնական պատճառներիցմեկը` սերմերիցածր որար վերականգնման րակն է, վնասատուներովբարձրվարակվածությունը:Չվարակվածսերմերը որոշ վայրերումկազմում են 5-10, հազվադեպ՝ 25-3096: Գիհիների կոներըամենուրեքզանգվածաբար ոչնչացվում են միջատներիկողմից: Ըստ ՀՀ ԳԱՍ Բուսաբանությանինստիտուտումկատարված ուսումնասի-՝ րությունների,գիհիների կոները ն սերմերըվնասվում են 10-ից ավելի վնասատուներով: Գիհու վերաճի ապահովմանգործում կարնոր հանգամանք Է նան՝ սերմերի ծլման պայմանները:Սերմերն ունեն երկարատն 150-240 օր հանգստի շրջան, որի պատճառով էլ` թափվելուց մինչն ծլումն ընկած ժամանակամիջոցըդրանք ոչնչացվում են կենդանիներիկողմից կամ չեն ծլում անբարենպաստ պայմաններիպատճառով:Հատուկենտ առաջացած ծիլերն էլ` մեծ մասամբ ոչնչանում են սուբստրատի խիստտաՔացումից ն անասունների արածեցմանժամանակ կամ հնձվում է խոտի հետ: Դա է պատճառը,որ գիհու մոտ ինքնացան նկատվում է միայն պաշտպանվածտեղերում,ժայռերիվրա` ճեղքերում, խոշորքարերի ա-։ րանքում, որտեղ կուտակվում է մանրահող,ինչպես նան փշոտ թփերի մեջ (ցաքի, դժնիկ, ծորենի, սզնի, մասրենին այլն): Համեմատաբարբարենպաստհողային պայմաններում ն ստվերոտվայրերում, մատղաշնեհետ ունեցած ցածր մրցակրը ոչնչանում են այլ ծառաթփատեսակների ցության հետնանքով: Սադարթավոր նոսրանտառները տարածված են գլխավորապես հանրապետությանհարավ-արնելյան ն մասամբ` հյուսիս-արնելյան՝ շրջաններում: Սրանց մոտ Ա.Վ. Իվանովայի կողմից առանձնացվածէ բազմաթիվ տիպեր կամ ասոցիացիաներպ̀իստակենու, պիստակենուփռշնու, պիստակենու-նշենու,նշենու, թխկու ն այլն: Հանրապետության հյուսիսային շրջաններում հիմնականումներկայացվածեն պիստակենու-փռշնու ն պիստակենու-գիհուասոցիացիաները,ավելի պակասչա-փով` նշենու նոսրանտառները:ՀարավայինՀայսատանում,առանձնա-։

պես` Վայքում ն Զանգեզուրում, ավելի մեծ տարածությունեն զբաղեցնշենիները: Սաղարթավորնոսրանտառներիտարածմանվերին սահմանը հյուսիսային Հայաստանում չի անցնում 900 մ-ից: Մինչդեռ, հարավային շրջաններում ուղղաձիգ սահմանըանցնում է հիմնականում 1200 մ-ից, այստեղ նոսրանտառներիկազմում հանդիպում են նան տանձենու քսերոֆիլ տեսակները (ուռատերն, Սոսնովսկու, մահալեբյան բալենին ն այլն). Սաղարթավորնոսրանտառներըառավել մեծ ուղղաձիգ տարածվածություն ունեն Վայքում, որտեղ նրանք բարձրանում են մինչն 13001400 մ, իսկ առավել չորային աճելավայրերում` մինչն 2000-2200 մ բարձրությունները`հասնելով ծառաթփայինբույսերի ուղղաձիգ տարածմանվերին սահմանները:Այստեղ նոսրանտառների կազմում բացակայում են հանրապետության հյուսիս-արնելյան շրջաններինն Զանգեզուրին ու Մեղրուն բնորոշ այնպիսի ջերմասեր ու չորադիմացկունտեն այլն: սակներ,ինչպիսիքեն` թզենին, նռնենին, ցաքին Սաղարթավորնոսրանտառներումնույնպես անբավարարէ ընթանում, իսկ երբեմն էլ բոլովին բացակայում է սերմնայինվերաճը:Այստեղ նույնպեսհիմնականծառատեսակների (պիստակենի,նշենի, թխկի)սերմերն ու պտուղները մեծ չափով տուժում են սերմակեր միջատներից: Թափվածառողջ սերմերն էլ մեծ մասամբ չեն ծլում խիստ քարքարոտ սուբստրատի պատճառով: Անբավարարվերականգնմանհետնանքով, ինչպես գիհուտների, այնպես էլ սաղարթավոր նոսրանտառներիմոտ շատ դեպքերում տեղի է ունենում անցանկալի հերթափոխություն: Դրանց փոխարինում են լեռնաչորասերբուսականությանկամ ֆրիգանայի տարբեր խմբավորումներ:Ներկայումս նոսրանտառներումհանդիպում են բացառիկ չորադիմացկուն նե մանրատերն թզուկային թփեր (Պալլասի դժնիկ, ալեհեր բալենի, բարձր էֆեդրա) ն բարձիկանման. թփիկների(փշավորփշամանդիկ,եղջրավորկորնգան,գազ ն ականտալիմոն) բազմաթիվտեսակներ ն այլն: ԱրժեքավորթփատեսակներըՀայաստանիդենդրոֆլորայիավելի քան 5096-ն են կազմում: Որպես ինքնատիպ կենսաձնիներկայացուցիչներ` էկոլոգիապես ավելի ճկուն են, էվոլյուցիոն տեսակետից`ավելի զարգացած ու կատարելագործված,քան ծառերը: Օժտված են արտաքին միջավայրի անբարենպաստպայմաններին հարմարվելու ավելի մեծ ճկնությամբ: Թփերիճնշող մեծամասնության մոտ, վերականգնման կետերը (բողբոջները) գտնվում են ցողունի ամբողջ երկարությամբ: Կմախքայինճյուղերի բոլոր մասերում առաջանում են նոր բողբոջներ: Յուրաքանչյուր տարի թփերը կմախքայինճյուղերի վրա ն թիակալման հանգույցիցկազմակերպում են-բազմաթիվհոռաշվերն որքան վերջիններս ավելի մոտ են հիմքին, այնքան մեծ է դրանց աճման ինտենսիվությունը: Անբարենպաստպայմաններումթուփն ի վիճակիէ վաղաժամկետ, նում

-

տերնաթափկատարելու` կորցնելու (բեռնաթափելու) վերգետնյա օրգանների մեծ մասը, իսկ նպաստավորպայմաններում` դրանք նորից վերականգնելու: Տիպիկ օրինակ կարող են ծառայել` նռնենին,ունաբին, կովկասյան խուրման, որոնք Երնանի Բուսաբանական այգում ամեն տարի ցրտահարվում են մինչե արմատավզիկը,իսկ հաջորդ գարնանը կրկին վերականգնվում: Կամ Սնանի բարձր լեռնային պայմաններում, դրախտածառըն մահալեբյան բալենին են ցուցաբերում նման վերականգնողականճկնություն: Թփերը տեսակային մեծ բազմազանության հետ միասին, բնորոշվում են էկոլոգիական առանձնահատկություններով: Մի շարք չոր մերձարնադարձային վայրի պտղատուներ(նռնենի, թզենի, ունաբի) ն չորադիմացկուն այլ տեսակներ (ցաքի, մահալեբյան բալենի) ջերմասեր են: Դրանց հակառակ,մի խումբ թփատեսակներ (գերիմաստի, դազիֆորա, իլենի, լեռնաչամիչ, ասպիրակն այլն) Օժտված են բարձրցրտադիմացկունությամբ: Որոշ տեսակներ էլ խոնավասեր ն ստվերատար են` սն կտտկենի,հաղարջենի,կովկասյանցախակեռաս ն այլն: Ընդհանուր առմամբ, թփերը կազմակերպումեն մակերեսայինարմատներ,ընդգրկում հողի վերին շերտը ն նպաստում էրոզիայի թուլացմանը: Դրանք առաջացնումեն բազմաթիվկմախքային ցողուններ, որոնցով կարողանումեն դանդաղեցնել քամիներիարագությունը, ստեղծել պատնեշ` ձյան շերտի համար: Շնորհիվ այդ հատկությունների, թփերը հանդիսանում են պաշտպանական անտառաբուծությանն դաշ-. , տապաշտպանանտառաշերտերիկարնորբաղադրիչտարրեր: Թփերի ճնշող մեծամասնությունը աչքի է ընկնում բարձր գեղազարդ հատկությամբ`գեղեցիկ ն երկարատնծաղկման շրջանով (ասպիրակ, սրնգենի,ցախակեռաս,հասմիկթփային, եղրնանի, կտտկենիսն ն Տիգրանի ն այլն) Ա տարբերգունավորմամբպտուղներով(բռնչի, գերիմաստի, իլենի, կիպրոս սովորական,ցախակեռաս ն այլն), ինչպես նան տերնների աշնանային գունավորման բազմազանությամբ:Նրանք հեշտությամբ խուզվում են, անփոխարինելիեն կենդանիցանկապատերի ստեղծման համար (սրնգենի կովկասյան, կիպրոս սովորական, ասպիրակ աղեղնեզրն այլն): Առանցթփերիանհնար է պատկերացնելկանաչ շինարարությունը, իսկ փաթաթվողլիանանման թփերի նան ուղղաձիգ կանաչապատումը:Այսպես, թփերիմեծ մասը հանդիսանումէ վայրի հաբուսատեսակ (հաղարջենի, կոկռոշենի, մոշենի, մասրենի տապտղատու ն այլն), որոնք պարունակում են արժեքավորսննդատարրեր,առանձնապեսվիտամիններ: Վայրի պտղատուներ: Հայաստանիանտառային դենդրոբազմազանության կազմում չափազանցհարուստ են վայրի պտղատուները՝ 16 ընտանիքիշուրջ 130 տեսակներ կամ ծառաբույսերի ընդհանուր տեսակային կազմի մոտ 4096--ը:Դրանցից առավել արժեքավոր ն հեռանկա191

զբաղեցրածտարածությունըմեր րային են 50-ը: Վայրի պտղատուների հասնում է շուրջ 10 հազար հեկտարի:Այդ տեհանրապետությունում սակները տարածված են հատկապես` հյուսիս-արելյանանտառային ն Լոռու շրջաններումն Զանգեզուրիու Մեղրու անտառներում:Տավուշի 900մարզերում վայրի պտղատուներըտարածվածեն հիմնականում մ, իսկ Սնանի ավազանում՝ 1600 մ, Վայքում ն Մեղրիում` 1200-2000

բարձրություններում: աճում են ամենաբազմազանհողակլիմայաՎայրի պտղատուներն կան պայմաններում,ունեն տարբեր էկոլոգիականառանձնահատկութեն գերադասում յուններ: Որոշ տեսակներ(արջատխլենի,շագանակենի) են, պաթույլ թթվայինռեակցիա ունեցող հողերը, որոնք օերմասեր նկատմամբ:Մեկ այլ խումբ ներկայացնող տեհանջկոտ խոնավության 1950-2200

մ

ի

իա կեռասենի, Խանիմարը ռե սակներ գոխլերի վեմի, Մի հողերում, միջին խոնավասեր ցրտադիմացկուն: ում,

սննդանյութերով

ունեցող

հարուստ, չեզոք

կամ

են,

թույլ

ային

լուսասերեն:

են չոր

բերման. »

»

այլն) սոն քարքարոտ թեքություններիվրա, ջերմասեր

տեսակներ (ունաբի, նռնենի, նշենի, թզենի չորադիմացկուն վորաբար աճում

ռեակցիա շարք

են, 6-ը՝ լայնատերն մշտադալար, տեսակներից 4-ը ասեղնատերնավոր 26-ը` ռելիկտներ:Գազվագյուտ ու անհետացող ծառաբույսերը, համաձայն բնության պահպանությանՄիջազգայինխորհրդիհանձնաժողովի կողմից ընդունվածչափորոշիչների,խմբավորվումեն հետնյալ կարգավիճակներում` ըստ վտանգման աստիճանի ն հազվագյուտ հայտնա-

ն

են Վարդազգիպատկանում Առավել մեծ թվով վայրի պտղատուներ տեսակներ): ցեղի (16 ների ընտանիքին Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի վայրի պտղատուներըըստ պտուղներինշանակությանն բնույթի, պատկանումեն հետնյալ խմբին՝

»

ն պես պատվաստակալ,12-ը՝ պատվաստակալ պտղատու,30-ը պտղաեն (փռշնի, ծորենի ն: տուներ, մնացածներիպտուղները ցածրորակ

Հազվագյուտ ւ անհետացող ծառաբույսեր: Հայկականֆլորայի «Կարմիրգիրքը», որն ընդգրկումԷ 387 տեսակ բարձրարժեքանոթավոր մոտ բույսեր (ֆլորայի տեսակային բազմազանության 1296-ը) հրատա-. րակվել է դեռնս 1989 թվականին:Ընդհանուրառմամբ, Հայաստանում ներկա վիճակըտագնապալիէ: Պահպաաճող բոլոր բուսատեսակների անության կարիք ունի Հայաստանիֆլորայի տեսակայինկազմի կեսից կազմում ծավելին: «Կարմիր գրքում» գրանցվածբուսատեսակների են նան ԽԱՀՄ «Կարռերն ու թփերը57-ն են, դրանցից21-ը գրանցված ուսումնասիբազմակողմանի կատարված Մեր կողմից գրքում»: ճիր հազվագյուտ են րություններիհիմանվրա հաստատվել է, որ իրականում ն 47 ցեղի պատկանող77 կամ անհետացողոչ թե 57, այլ 31 ընտանիքի տեսակայինկազմի մոտ 2506: Դրանցից տեսակ, կամ դենդրոֆլորայի ու անհետացող ծառեր են 42-ը, թփեր`28. լիաններ`7: Հազվագյուտ

-

հաաա որւթյունն աար անան

կլորասոհազվագյուտ

հատապտղատուներ, չոր կորիզավորներ, հնդավորներ,կորիզավորներ. ն այլ վայրի մերձարնադարձայիններ չոր ընկուզապտղավորներ, է որ10 տեսակը օգտագործվում քան ավելի Դ րանցից պտղատուներ:

այլն):

Բերի որ ար ավախմույին

0Օ- տեսակներ,որոնք ամենայն հավանականությամբ ան ցել են, քանի որ բազմամյա թացքում բնության մեջ չեն հայտնաբերվել:Սակայնբացառված չե, որ այդ բույսերի առանձին անհատներդեռես պահպանվել են բնության անմատչելի վայրերում: Դենդրոֆլորայի ներկայացուցիչներից այս խմբում ընդգրկվածէ 4 տեսակ` բորակաթուփ Շոբերի, ձելկվա բոխատերն ն այլն: 1- անհետացմանանմիջական սպառնա տա (12 տեսակ),որոնց պանման արդյունավետ միջոցներիիրականացման(թխկի հաճելի, շագանակենիսովորական, հուդայածառ Գրիֆիթի, պայթակենի Կոմարովի,գիհի կազակական,կաղնի երկարակոբուն,պարիլյակ բարձր,ջոնջոլենի փետրաճյուղավոր,ունաբի ն այլն): 2- հազվագյուտտեսակներ, որոնց չնայած անհետացմանանմիջական վտանգ չի սպառնում, սակայն հանդիպում են խիստ քանակությամբն որոշակի աճելավայրերում:Այս սահմանափակ խմբում ընդգրկվածէ 43 տեսակ, այդ թվում` ամելանխիեր տերն, նշենի նաիրյան,չմենի հայկական,էֆեդրաերկհասկավոր բաղեղսովորական, ցախակեռասայծի, շրջահյուս հունական ն սի արնելյան, բարդի Եփրատի, տանձենու բոլոր էնդեմիկ տեսակները, մրտավարդ կովկասյան, հաղարջենի ախուրյանի, կտտկենիՏիգրանի, արոսենիհայաստանյանն այլն: 3- կրճատվողտեսակներ,որոնց քանակությունը աստիճանաբար պակասում է, իսկ տարածման արեալը որոշակիժամանակի ընթացքում կրճատվում Է կա'Ճ բնական պատճառներով, կա՛ճ անթրոպոգենճնշման, կա՛մ էլ նշված երկու պատճառների միաժամանակյաներգործության հետնանքով: Այս խմբի մեջ մտնում են 18 տեսակներ`թխկի բարձրլեռնային,մրտակակոթ (մամրիչ) արնելյանն սովորական, արջատխլենի,գիհի սրաթեփուկն բազմապտուղ, պիստակենիբթատերքւ արաքսյան,ուռենի Վիլլ հելմսի, կենիհատապտղայիննայլն:

»

կաղնի

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ ԵՎ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ

ՕԾԱՌԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏՈՒԿ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ

'

կենսաբազմազանության, հատկապես` հազվագյուտն անհետատեսակների|ո-Տլ|խ պահպանությունը, » ն տեսակներիմոնիթորինգիիրականացումը, էկոհամակարգերի էկոհամակարգերին տեսակների վերականգնմանն վերարտադրության համար բարենպաստնախադրյալներիապահովումը, » բնական կենսապաշարներիկանոնակարգվածն նորմավորված օգտագործումը: ԲՀՊՏ-ների միջոցով իրականացվում են նան բնապահպանականն սոցիալական այնպիսի գործառույթներ, ինչպիսիքեն՝ ա/ շրջակա միջավայրիջրապաշտպան,կլիմայակարգավորիչ,հակաէրոզիոն,առտառապաշտպան նայլ գործունեություն, ն կայուն Օգտագորբ/ ռեկրեացիոնռեսուրսներիպահպանություն »

ցող

»

|

Բույսերի, առանձնապես` ծառերի ու- թփերի բազմազանությունը, մարդկությանկենսակայունությանն այս կամ այն երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանհիմնականերաշխիք է: Նրա տեսակայինն քանակական հարստությունից է կախվածնան ժողովրդի բարեկեցությունը ն կայուն զարգացմանապահովումը: Կենսաբազմազանության կազմում մեծ թվով տեսակներդարեր շարունակավանդականմեթոդներովօգտագործվել է տեղաբնակներիկողմից ն երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացմանը զուգընթաց, ընդլայնվել է կենսաբազմազանությանբաղադրիչներիներգրավումը մարդու գործունեության տարբեր ոլորտներում: Հայաստանի բուսական աշխարհն այդ առումով չափազանց յուրահատուկ է ն աներնակայելիհաբուսատեսակներ, րուստ. շուրջ 3500 անուն բարձրակարգ ծաղկավոր այդ թվում ավելի քան 106 էնդեմիկներ(346), մեկ կմ՛ տարածքում շուրջ 100 բուսատեսակ այն: ն Կենսաբազմազանությանօգտագործրւմը հանրապետությունում հիմնականումընթացել է առանցհաշվի առնելու կենսապաշարներիվերարտադրությանապահովմանբնականհնարավորությունները:Օգտագործման նման մոտեցմանարդյունքում աստիճանաբարտեղի է ունեցել տեսակների դեգրադացիա, իսկ շատ դեպքերում` նույնիսկ ոչնչացում: Դա ի վերջո բերել է կենսաբազմազանության ընդհանուր աղքատացման: Այս երնույթն ավելի ակտիվ է ընթացել հատկապես,վերջինհարյուրամյակում՝ կապվածշրջակամիջավայրիաղտոտվածությանուժեղացման, ինչպես նան անտառների,արոտավայրերին այլ էկոհամակարգե-՛ րի ինտենսիվ շահագործմանհետ: ԻրավիճակնԷ՛լ ավելի սրվեց վերջին 10-15 տարիների ընթացքում` էներգետիկ Ա տնտեսական ճգնաժամի պատճառով, երբ կենսաբազմազանությանռեսուրսներն այդ տարիներին օգտագործվումէին անկառավարելին աննախադեպչափերով: Արդյունքում որոշ անտառայինբնակմիջավայրեր ն բուսական այլ էկոհամակարգեր դեգրադացվել են, իսկ մի շարք տեսակների գոյությունը վտանգված է` գտնվում են ոչնչացման կամ անհետացմանանմիջական սպառնալիքիտակ: Այդ հիմնախնդիրների լուծման առաջնահերթ ուղղությունները ռազմավարությանն գործողութտրված են ՀՀ կենսաբազմազանության յունների ծրագրում (2003թ.), որտեղ հատկապես` կարնորվումէ բնության հատուկ պահպանվողտարածքների(ԲՎՊՏ) զարգացմանխնդիրը կենսաբազմազանության պահպանության ապահովման գործում: ԲՀՊՏ-ների միջոցովապահովվում է՝

ծում,

'

գ/ էկոլոգիականկրթություն ն դաստիարակություն: Ներկայումս Հայաստանում գործում են 3 պետական արգելոց («Խոսրովի անտառ» «Շիկահող» ն«էրեբունի»), 23 պետական արգելավայր ն 2 ազգայինպարկ («Սնան» ն «Դիլիջան»): «Խոսրովի անտառ» արգելոցում պահպանվումեն կենտրոնական Հայաստանիարիդայիննոսր անտառները: Առավել բնորոշ են բազմապտուղգիհու, Ֆենցլի նշենու, ուռատերն տանձենու, պիստակենու, խոշորառէջ կաղնու նոսրանտառները:Արգելոցի դենդրոֆլորաննույնպես չափազանցհարուստ է՝ մոտ 150 տեսակ, որոնցկազմումգերակշռում են հատկապեսչ̀որադիմացկունտեսակները: Մեծ թիվ են կազմում նան տանձենու (ուռատերն,Սոսնովսկու ն Թամամշյանի) ն արոսենու (պարսկական,Կուզնեցովի, հունական, լուրիստանյան)հազվագյուտ տեսակները: Անտառիգերիշխողտեսակներին(կաղնի խոշորառեջն գիհի բազմապտուղ) ուղեկցում են նան սովորական ն սրապտուղ հացենիները, վրացականն դաշտայինթխկիները,ինչպես նան թփատեսակներըգ̀երիմաստին, վրացական ն կովկասյան ցախակեռասները,սզնիները, մասրենու, չմենու բազմաթիվտեսակները: Չափազանց հարուստ են ներկայացված նան ՊՏտոռցճնտն Ճօճոլիօիտօո ցեղերը, որոնք հիմնականումբացառիկ չորադիմացկուն ցածրաճ,բարձիկանմանփշոտթփերեն: «Շինահող» արգելոցը հարուստ է ոչ միայն կովկասյանտիպիխոայլն ջերմախոնավասեր ծառերով ու թփերով,որով ն պայմանավորվածէ նրա բուսաշխարհիյուրահատկութ-

կապում բունատեւակներով,

յունն ու եզակիությունը:Մինչն 1000 մ բարձրություններումտարածված են արաքսյանկաղնու ցածրահասակծառուտներըն շիբլյակը՝ ցաքու

գերակշռությամբ:

/

են խոԱրգելոցիծառաթփայինբուսականությանէդիֆիկատորներն շորառէջ ն վրացականկաղնիները,բոխին, ինչպես նան դրանց մշտական ուղեկցող տեսակները`դաշտային,հիրկանյանն վրացականթխկիները, սովորականհացենին ն այլն: Մեծ թիվ են կազմում նան դենդրոֆլորայի էնդեմիկտեսակները՝ տանձենի Զանգեզուրի, մոշենի Զանգեզուրի ն այլն: Արգելոցում պահպանվում են նան ռելիկտները.կենի հատապտղային,հաճարենիարնելյան, բաղեղ սովորական,իլենի թավոտ, ձելկվա բոխատերն,շագանակենի սովորականն այլն: Այստեղ, արգելոցի հարնանությամբ, պահպանվում Է սոսու եզակիպուրակը՝ ծովի մակերնույթից 700-800 մ բարձրությունների վրա, որը ձգվում է Ծավ գետի հունով մոտ 8 կմ երկարությամբն 50-150 մ լայնությամբ: Գրեթե այդքան էլ շարունակվումէ Ծավ գետի ստորինհոսանքով` Ադրբեջանիտարածքով: Արգելոցումէ պահպանված արնելյան հաճարենու հարավային Հայաստանի միակ փոքրիկ ծառուտը: Պահպանվողանտառայինտարբեր բնորոշ են նան վայրի պտղատուներըհ̀ունական համակեցություններին ընկուզենին, կովկասյան տանձենին,արնելյան խնձորենին,զկեռենին, թզենին, նռնենին նայլն: էրեբունի արգելոցի տարածքում ծառաբույսեր գրեթե չկան, իսկ հատուկենտցածրաճ թփիկներն ու կիսաթփերը,որոնք հանդիպումեն կազմում, էական դեր չեն խաղում դենդրոֆլորայի կիսաանապատների ձնավորմանգործում: «Դիլիջան» ազգայինպարկում ծառերն ու թփերըներկայացված են 91 տեսակով (27 ընտանիքի50 ցեղերի ներկայացուցիչներ): Ազգայինպարկի բուսականություննունի կովկասյանտիպի խոնավասեր բնույթ ե ներկայացված է հիմնականում անտառայինհամակեցություններով(շուրջ 22 հազ. հա) վրացականն խոշորառէջկաղնիների, արնելյանհաճարենու ն բոխու գերակշռությամբ:Անտառիվերին եզրը սահմանափակումեն կեչիները,այծուռենին նայլն: Միջին անտառայինգոտու հարավային թեքություններիվրա տարածված են վրացականկաղնու, իսկ հյուսիսային լանջերին` հաճարենու անտառային համակեցությունները: Ավելի բարձրադիր մասերում անտառըկազմվածէ խոշորառէջկաղնուց: Միջին ն բարձրադիրհամակեցություններումհանդիպում են սրատերնթխկին, լորենին, հացենինն այլն: Ասեղնատերնծառատեսակները (սոճի կովկասյան, կենի հատապտղային,գիհիներ) ազգային պարկում զբաղեցնում են սահմանափակ տարածք ն հանդիպումեն ոչ մեծ կղզյակներով: Դրանցիցհամեմատաբար մեծ տարածումունի սոճին: Գիհու նոսրանտառները,որոնք հիմնականումներկայացնում է սրաթեփուկ (գարշահոտ) գիհին, տարածված են Գետիկի հովտում ն Իջնանի լեռնաշղթայի հյուսիսային հատվածի չոր լանջերին: Այստեղ շատ են հանդիպում նան վայրի

պտղատուները`արնելյան խնձորենին,հունական ընկուզենին,հոնին, մամխենին,սալորենին, Կովկասյանտանձենին,կոկռոշենին,հաղարջենին, մասրենին, մոշենին,զկեռենին,սզնին, տխլենին ն այլն: Ազգայինպարկի տարածքում են նան՝ ռելիկտայինկենիհատապտղային ն կովկասյանմրտավարդը: Կենու այս պուրակը ամենամեծն Է Վայաստանում:Կենին սովորաբարանբավարարէ վերականգնվումծան ռուտներում: Վաճարենու բոխու հետ թույլ է մրցակցում: «Սնան» ազգայինպարկում պահպանվել են մի շարք ռելիկտային ինքնատիպբուսական խմբավորումներ,փռվողթփուտներ(ցածրաճ գիհուտներ),հապալասենուբուսուտներ ն այլն: Բուսականայլ էկոհան նոսրանտառամակարգերիշարքում որոշակի դեր ունեն անտառային յին մնացորդային Ըստ բիոմորֆ համակեցությունները: հատկանիշների, մեծ մասը (9096) ունի խոտայինկազմ: էկոհամակարգերի Ծառաթփային են միայնխոշորառէջկաղնու, կեչու ն գիհու մնացորդային խմբավորումները: Անտառային էկոհամակարգերը զբաղեցնումեն շուրջ 3,5 հազ. հա ն գրեթե ամբողջությամբ տեղաբաշխվածեն Արեգունու ն Սնանի լեռնաշղթաներիլեռնալանջերին՝1950-2400 մ բարձրություններում: Սնանա լճի ավազանի առտառապատվածությունը պատմական ոչ հեռու անցյալում եղել է անհամեմատ բարձրը: Տարածաշրջանիանտառների անհետացումը հիմնականում կատարվել է անթրոպոգենգործոնների ազդեցությանտակ: Անհիշելիժամանակներից ի վեր լճի առափնյա վայրերըեղել են խիտ բնակեցված,իսկ անտառային զանգվածները ամբողջ ավազանի բնակչությանհամար ծառայել են" որպես վառելիքի ու շինափայտի մատչելիաղբյուր ն հատվել

ինտենսիվ կերպով:

: "

Անտառայինն հետանտառային հանտարբեր խմբավորումներում ու թփերիհարուստ դիպում են ծառերի 115 տեսակ, բազմազանության` այդ թվում ծառեր` 37 տեսակ, թփեր` 49, ցածրաճ թփիկներ ն կիսաթփեր` 29: Դենդրոֆլորայիհամար ավազանումչափազանցսահմանափակ է ուղղաձիգ բարձունքայինտարածմանսահմանը`ընդամենը500 մ (1900-2400), որի պատճառովէլ ֆլորիստիկ այս շրջանում, ծառերիու թփերի տեսակայինբազմազանությունը աչքի չի ընկնում այնպիսի հարստությամբ,ինչպիսիքՎայքի (186 տեսակ) ն Զանգեզուրի(180) ու են: Մեղրու(190) դենդրոֆլորաներն Ջրից ազատված ափամերձ բուսականություննունի երկրորդային ծագում:1960-70-ական թվականներինստեղծված արհեստականանտառմելիորատիվտնկարկները(շուրջ 17 հազ. հա) կազմվածեն սովորականսոճուց,չինական բարդուց, չիչխանից,դեղին ակացիայիցն այլ տեսակներից: Վայաստանիբնության հատուկ պահպանվողտարածքներիհամակարգում ընդգրկվածեն պետությանկողմից հաստատված23 արգելա197

վայրեր: Դրանցից, ըստ նշանակությաննե պահպանությանհիմնական օբյեկտների,8-ը անտառայինեն: Սոսու պուրակը գտնվում է Զանգեզուրում` Ծավ գետի հովտում, «Շիկահող» արգելոցի հարնանությամբ,700-800 մ բարձրությունների 60 հա է, որը ձգվում է 8 կմ վրա: Պուրակի զբաղեցրածտարածությունը առերկարությամբն 50-150 մ լայնությամբ: Սա Կովկասիտարածքում կա արնելյանսոսու ամենախոշորպուրակնէ (Բ/ճթոստՕոծոէռկՏ): Ախնաբադիկենու սյուրակը (25 հա) գտնվում է Դիլիջանի ազգագյուղի մոտ, 1500-1800 մ բարձյին պարկիտարածքում`Աղավնավանք րության սահմաններում: Պահպանվողհիմնականծառատեսակ է հատապտղայինկենին (18սՏ ԵՅօօՅէՅ)`մշտադալար, ասեղնատերն,սլացիկ բնով ն մուգ կանաչ կոնաձնսաղարթով:Այստեղ կենին աճում է լայկաղնի, բոնատերնխառը սաղարթավործառատեսակների (հաճարենի, խի) կազմում: Ծառերն ունեն 300-400 տարեկան հասակ, 20-25մ բարձրություն ն 70-80(90) սմ բնի տրամագիծ:Անբավարարբնական վերաճի հետ ցածր մրցունակէ: պատճառով այլ (արագաճ)ծառատեսակների Արջատխլենու(ՇօոյխսՏօօխոտ) ծառուտը (40 հա) գտնվում է Հա-, յաստանի հյուսիս-արնելքում`Տավուշի մարզում, 1400-1600 մ բարձրության վրա: Ծառերիմիջին հասակը 120-150 տարեկանէ, որոնք ունեն 20 մ բարձրությունն մոտ 1 մ բնի տրամագիծ: Կովկասյան մրտավարդի (լեռնավարդ) արգելավայր, որը 2200-3400 մ բարձրությունների գտնվում է հյուսիսայինՎայաստանում, սահմաններում:Մրտավարդիզբաղեցրած ընդհանուրտարածքը կազմում է մոտ 2000 հա: ԱրգելավայրըՎայաստանում մրտավարդիամենամեծ զանգվածնէ, որը գտնվում է Մարմարիկգետի կիրճում` Մարգահովիտ գյուղի մոտակայքում:Մրտավարդնայստեղ բարձրանումէ դեպի Փամբակիլեռնաշղթայիմառախլապատլեռնագագաթը(3053 մ): ՄրտավարդըՀայաստանիդենդրոֆլորայիհազվագյուտ ու չափազանց գեղեցիկտեսակներիցէ: Թփերը ցածրաճեն` 25-30 սմ բարձրությամբ, կաշվեկերպփայլուն տերեներով ե սպիտակ փնջերով խմբված խոշոր ու գեղեցիկծաղիկներով: Գյուլագարակիսոճուտը (2,6 հազ. հա) գտնվում է Բազում լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին, ընդգրկում է կովկասյան սոճու ն թխկուանտառայինզանգվածները: բարձրլեռնային

ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՈՒ ՎԵՏԱԳԱ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ

ՈՒ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Անտառը մարդկությանօրրանն է: Մոտ մեկ միլիոն տարի առաջ, երբ երկրագնդիվրա հայտնվեց նախամարդը,անտառներըհսկայական տարածություններէին զբաղեցնում:Մարդնայստեղպատսպարվումէր

գիշատիչներից,անբարենպաստ եղանակներից,սնունդհայթայթում: Սակայն, անցնելով նստակյաց երկրագործության, մարդն սկսեց անգթորենոչնչացնել անտառները`ցանքերիհամարբերրի տարածություններ ազատելու նպատակով: Այսօր էլ մարդը շարունակում է անխնա օգտագործել, հատել անտառները: Սրանից 150 տարի առաօ, երկրագնդիանտառայինտարածությունները կազմում էին 4800 մլն հեկտար: Պատմական այս կարճ ժամանակաընթացքումայդ անտառներիմոտ 1/7-ը լրիվ ոչնչացվել է: ամբողջ աշխարհումտարեկանհատում են ավելի քան 2,5 ներկայումս մլրդ մ անտառանյութ,այն դեպքում,երբ բնափայտիտարեկանվերաճը կազմում է 1,6 մլրդ մ: Հատված անտառներիփայտանյութի ամենամեծ բաժինը հումք է ծառայում թղթիարդյունաբերությանհամար: «Նու Յորք Թայմս» թերթի միայնկիրակնօրյամեկ համարը կլանում Է 17,7 հեկտար անտառ: Մեկծավալուն ամենօրյալրագիրը պահանջում է ամեն տարի ոչնչացնել 400 հեկտարանտառ: Ինչպես վկայում են պատմաբանները,հնում անտառածածկեն եղել Սնանի ավազանը, Արագածոտնը, Արարատլեռան հյուսիսայինլանջերը, Վանանդը:Սակայնօտարերկրյա նվաճողներիհաճախակիարշավանքները, պատերազմներնու գաղթը այդ շրջանները լրիվ անտառազուրկ են դարձրել: 50-ականթվականներինՎայաստանումտարեկանհատվումէր 348 հազ. մ: անտառանյութ,այսինքն` մոտ 5-6 անգամ ավելի, քան թույլատրվում էր անտառներիվիճակը: Հետագայում հատումների աստիճանաբարկրճատվելէ ն 1968թ.-ից սկսածկազմում է 60 հազ. մ՛: Մարդկային հասարակության պատմությանըհայտնի են դեպքեր, երբ անտառներիոչնչացման հետնանքով հսկայական տարածությունեն վերածվել: ներ անապատների Անտառներիպահպանումը,դրանց վերականգնումն ու բարելավումը մեծ ու կարնոր պետական, համամարդկայինխնդիր է, որի համար պայքարիպետք է ելնեն մոլորակի բոլոր մասերումապրող ժողովուրդները: Անտառներիպահպանությանգործումշատ կարնորնշանակություն ունի դրանց արտադրողականությանբարձրացումը,որն իրականացվում է միջոցառումներիմի ամբողջ համակարգով:Ըստ Ի.Ս.Մելեխովի /1966/, այդ համակարգիօղակներ են`

ծավալը

|

ա/ անտառներիարդյունավետ օգտագործումըն պայքար կորուստների դեմ, բ/ անտառներիաճի արագացումը`կիրառելովանտառագիտական ու տեխնիկական մի շարք միջոցառումներ,ինչպես նան ազդելով բնաու բույսերի աճի վրա, կան պայմանների գ/ անտառներիվերականգնման ու ձեավորմանարագացումը, դ/ անտառներիտեսակայինկազմի համալրումն ու բարելավումը՝ արագ աճող ու բարձր արտադրողականություն ունեցող անտառային տեսակներիներդրմանճանապարհով: Վայաստանի անտառներիվիճակըբարելավելու ն դրանց հետագա դեգրադացիանկանխելու նպատակով անհրաժեշտ է ձեռնարկել մի շարք միջոցառումներ: Ամենից առաջ անհրաժեշտ է վերականգնելնոսրացած,կազմալուծված բոլոր ծառուտները,ուժեղացնելով ն պահպանելով դրանց պաշտպանականհատկությունները: Միաժամանակ պետք է վերակառուցել ցածրարժեքանտառները,անհրաժեշտության դեպքում` ներմուծելով ն մշակությանմեջ մտցնելով հեռանկարային ծառատեսակներ: Կարնոր խնդիր է ռան անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության հետնանքներիվերացումը՝`անտառայինֆոնդի նոսրուտներին ոչ անտառապատ տարածությունների անտառապատումը: Պետք է անտառապատել նան էրոզիայի հետնանքով գյուղատնտեսական օգտագործումից դուրս մնացած ն ընդհանրապեսգյուղատնտեսությանհամարոչ պիտանիտարածություններնու դրանով իսկ` բարձրացնելանտառապատվածությանընդհանուրմակարդակը: Մշտական պայքար պետք է կազմակերպելանտառայինվնասատուների ն հիվանդությունների դեմ, հիմնականուշադրությունը դարձնեՀ լով պայքարի կենսաբանականեղանակների վրա: Գիտականորեն պետք է լուծել գիհու, կենու, սոսու, արջատխլենու, հաճարենու ն այլ արժեքավոր ծառատեսակների արհեստականաճեցման հարցերը: Անողոք պայքար պետք Է ծավալել անւտտառային տնտեսությանվարման կանոնադրությունըխախտողների դեմ: Միաժամանակբնական տարբեր պայմաններումգտնվող անտառային զանգվածներիբարելավման նպատակովանհրաժեշտէ իրագործել մի շարք լրացուցիչ միջոցառումներ: Հայաստանիհյուսիսայինանտառներումհաճարին բոխու հասունացած փայտանյութիօգտագործումը պետք է խիստ չափավորել հատումների այն կարգով, որը ապահովում է հատատեղերի անմիջական հեռանկարային ծառատեսակներով: Միաժամանակխորհուրդէ տրվում, ժամանակավորապես դադարեցնելկաղնուծառուտներիհատումը, քանի որ դրանք առանց այդ էլ գերնոսրացածեն: Պետք է նպաստելսոճուտներիբնական վերաճին ն նրանց արեալիընդլայնմանը:

Բնական տարբեր պայմաններումգտնվող անտառայինզանգվածների բարելավմաննպատակովանհրաժեշտ է իրագործել մի շարք լրացուցիչ միջոցառումներ: ՎայաստանիՀանրապետության կենտրոնականշրջաններում առաջնահերթ խնդիր է ցածրաբուն կաղնուտներիաստիճանական փոխարինումը բարձրաբնով: Միաժամանակ,անհրաժեշտությանդեպքում կաղնին պետք է փոխարինելայլ ծառատեսակներով,հատկապես` սոՃիով, որը կաղնու նկատմամբ ունի որոշակի առավելություններ/առանձնապեսայն շրջաններում, որտեղ կան առողջարաններ,հանգստյան տներ ն այլ օբյեկտներ: Սնանա լճի ավազանում անհրաժեշտ է միջոցառումներձեռնարկել լճից ազատված բոլոր հողագրունտներըանտառապատելու ուղղությամբ, միաժամանակնախկինումստեղծվածժամանակավործառուտներն աստիճանաբարփոխարինելով բարձրարժեքն երկարակյացծա-

ռատեսակներով:

Զանգեզուրում անհրաժեշտ է իրականացնելգերհասունացածբոխուտներիչափավորշահագործում, կիրառել հատման այնպիսի եղաբնական վերականգնումը: Պետք է նակներ, որոնք ապահովում են ստեղծել սոսու հատուկ տնկարան` այդ արժեքավործառատեսակըարտադրականմասշտաբներով բազմացնելու համար: Միաժամանակմիջոցներ պետք է ձեռնարկելկենուտներիպահպանման,վերարտադրության ն դրանց արեալը ընդարձակելուուղղությամբ: Անտառայինտարածություններիկրճատումը հետնանք է առաջին հերթինանտառ կազմողտեսակների կաղնու, հաճարենու ն սոճու ոչնչացման, քանի որ մյուս ուղեկցող տեսակները/լորենի, թեղի, հացենի ն այլն/ չեն կարողինքնուրույնանտառ կազմել:Ահա թե ինչու, պահպանել անտառը՝նշանակում է ապահովել գլխավործառատեսակներիվերաճը: Ինչպես հայտնի է, մեր հանրապետության անտառկազմողգլխավոր տեսակներիցմեկը արնելյան հաճարենինէ: Սակայնվերջին տասնամյակներիընթացքում, արդյունաբերական նպատակով անտառներիինտենսիվշահագործումըհամարյաթե սպառեց հաճարենու բնափայտիպաշարները:Դրահետնանքովշատ անտառամասերում առաջացաննոսրուտներ: Հասունացածառողջ ծառերի անխնա հատման հետնանքով հաճարկուտները համարյա թե լրիվ զրկվեցին անտառի վերականգնման համար անհրաժեշտ լավագույն ժառանգականհատկություններովօժտված մայրակծառերիու ծառուտներիհեռանկարայիննմուշներից: Վատումիցհետո առաջացած նոսրուտներում բուռն կերպով զարգանում են լայնատերն խոտաբույսերը,մորենու ն մոշենու թփուտները: Դրանք, ինչպես ռան անտառայինխաշամը, խոչընդոտումեն հաճարենու սերմերը հողի մեջ ընկնելուն /չպետք է մոռանալ, որ հաճարենին `

առատորեն պտղաբերումեն 3-4 տարինմեկ/: Վաճարկուտների վերաեն նան կրծողները, ճին խանգարում անտառում ազատորեն սնվողխո-

զերը:

Հաճարենուվերաճըկասեցնումեն նան անտառկազմող մյուս ծառատեսակները/բոխի,թխկի, լորենի ն այլն/, որոնք ամեն տարի առատ են ն բերք տալիս աստիճանաբար փոխարինում հաճարկուտներին: Անտառածածկ տարածությունների կրճատման հետնանքովառաջին հերթին պակասում են նվազ կենսունակ ն քիչ տարածություններ զբաղեցնող տեսակները,որոնք չեն դիմանում անտառի հատման հետնանքովառաջացած միկրոկլիմայական պայմաններին բիուտիկ գործոններիփոփոխություններին: Դրանք հիմնականումհնագույն ֆլորայի ներկայացուցիչներ են: Մշտադալար տեսակներիս̀ովորականբաղեղի, հունական շրջահյուսի, կովկասյանլեռնավարդի, անդրկովկասն յան լերկատերն դափնյակների, բոլոր ասեղնատերնավորների` առանձնապեսկենու, գիհիների`Հայաստանումեղած առանցայն սահէլ մանափակ տարածություններն ավելի են կրճատվում /Գրիգորյան,

1979/: Ներկայումս

անտառների պահպանությանգործում առաջնահերթ խնդիր է ոչ միայն անտառային ռեսուրսներիկայուն օգտագործումը, այլն դրանց զանգվածների ու վերականգնումն հարստացումը: Հաշվի առնելովհանրապետության տարածքիծայրահեղ ցածր անու հողի տառապատվածությունն ուժեղացողէրոզիան, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցածր բերքատվությունը, կլիմայականպայմանների ու ջրային ռեժիմի վատացումը,կենսական է աանհրաժեշտություն ռաջանում առաջիկա տարիներինկրկնապատկել հանրապատության կանաչտնկարկներիընդհանուր տարածությունները: Տնտեսությանայդ կարնորագույնխնդրի իրականացման համարպահանջվումեն ամենից առաջ անտառմելիորատիվ լայն ծավալիմիջոցառումներ իրականացնել էրոզիայի ենթարկվածն շարքից դուրս եկած հողատարածությունների վրա: Միաժամանակ պետք է ամրացնել ձորափերը, բարձրացնելանտառիվերին սահմանը,վերականգնել անտառներիներքինսահմանները, ընդլայնել սանիտարահիգիենիկ նշանակության տատնկարկների րածությունները, ստեղծել անտառպուրակներ, անտառայգիներ այլն: ն Անտառտնկումների հեռանկարային պլանում անհրաժեշտ է մեծ տեղ հատկացնելպտղատու ն ընկուզապտղային տնկարկներիընդարձակմանը:Տնտեսապես արժեքավոր ընկուզապտղային մշակաբույսեեն րից հունականընկուզենին,տխլենին,նշենին,շագանակենին ն պիստակենին:Քիչ է մշակվում նշենին, իսկ մնացածտեսակները հազվադեպ են հանդիպում: Ընկուզապտղատու, պտղատու մշակաբույսերի տարածությունների

հետագաընդարձակման համարկարելիէ օգտագործել պետականան-

տառայինֆոնդի թեքություններում ընկած նոր ոռոգվող հողերը, որոնց ընդհանուրտարածությունն անցնում է 39,0 հազ. հեկտարից: Ընկուզենու տնկարկներըկարելի է ընդլայնել Աղստն,Հախում, Դեբեդ, Տաուշ, Որոտան, Ազատ, Քասախ, Ողջի ն այլ գետերի ու նրանց վտակներիհովիտներում: Ընկուզապտղայինմշակաբույսերըկարելի է հասցնել 20 հազ. հեկտարի, որից 10 հազ. կարելի է դնել ընկուզենումշակությանտակ: է Վերին լեռնային գոտում զգալի տարածություններիվրա. կարելի ն չոր տափաստաստեղծել պտղատու այգիներ: Կիսաանապատային նային գոտիներումհիմնականումպետք է օգտագործել տանձենի,ծիրանենի, հոնի, դեղձենի, սալորենի, կեռասենի,թթենի ն այլ տեսակներ, չոր մերձարնադարձային շրջաններում` նշենի, պիստակենի, դեղձենի, ծիրանենի,ունաբի, թզենի, կովկասյանխուրմա, հոնի ն արժեքավորայլ

մշակաբույսեր:

ՀՀ ԳԱ Բուսաբանությանինստիտուտըմշակել է հանրապետության անտառներիվերականգնմանն ընդլայնմանգիտականհիմունքները: Չափազանց կարնոր է նան անտառապատման աշխատանքների մեքենայացմանխնդիրը:Առաջիկայումանհրաժեշտէ ստեղծելլեռնային պայմաններում հողի մշակման, դարավանդման,բուսակների տնկման ու տնկարկների խնամքիհամապատասխանմեքենաներու գործիքներ: Չնայած մեր հանրապետությանանտառներըանկանոնհատումների ն անբավարարխնամքիհետնանքովխիստ դեգրադացիայիեն ենթարկվել, կորցրել իրենց ֆունկցիոնալնշանակությունը,այնուամենայնիվ, դեռնսպահպանվելեն որոշ կուսականանտառամասեր,որոնք հուսալի ապաստան են հանդիսանումորոշ հազվագյուտ կենդանիներիու բույսերի համար: Ցանկալի է նման անտառամասերըարգելավայր հայտարարել ն վերցնել հուսալի պահպանության տակ: Ինչպեսնշում է Գ.Մ.Օատուրյանը/1965/, Աջիր-Քիստումիանտառային զանգվածներում/Թումանյանիտարածաշրջան/ պահպանվել են անտառային գեղեցկուհու` այծյամի, բազմազան բնականօջախներ, իսկ մի քանի տասնյակտարի առաջ այստեղբնակվել Է նան կովկասյանազնիվ եղջերուն, որն այժմ անհետացել է: Այս անտառային զանգվածը դեռնս կարող է ծառայել որպես միակ էտալոնը Հայաստանի հյուսիսին բնորոշ կուսականանտառներիհամար: Մինչդեռ Դիլիջանի ազգային պարկի անտառներն անգամ այս կամ այն չափով դեգրադացվել են ավելի շահագործվելուհետնանքով: նախկինում չափից Անտառայինհրդեհները խիստ բացասականհետնանքներեն թողնում անտառիվրա: Հրդեհներիժամանակվնասվում կամ ամբողջությամբ ոչնչանում են աճող անտառը, մատղաշբուսակները,անտառային թաղիքը ն վերջապես` խոտաբույսերն ու ծառաբույսերի սերմերը: Վրդեհներըոչնչացնում են թռչունների, գազաններիբները, նպաստում

օգտակարմիջատներիբազմացմանը: Օրինակ` 1915թ. Սիբիրի միջին հատվածներում բռնկված հրդեհը ընդգրկել Է շուրջ 15 միլիոն հեկտար,որը հավասար Է Չեխոսլովակիայի ամբողջտարածքին: ԱՄՆ-ում 1952թ. 188 հազար անտառայինհրդեհներիցոչնչացել Է ավելի քան 5,6 միլիոն հեկտար անտառ: 1973թ. ընթացքումՄիջերկրական ծովի ափին Ա Կորսիկայում ծագած անտառայինհրդեհներից Ֆրանսիայի կրած վնասը ներքին գործերի նախարարությանտվյալներով, տարեկան կազմել է մոտովորոպես400 միլիոն ֆրանկ: 1973թ. առաջինկիսամյակումայդ վայրում բռնկվել Է 858 հրդեհ, որը ոչնչացրել Է 13500 անտառահանդակ:Միայն հուլիսին կրակի ճարակ է դարձել 10100 հեկտար անտառ: Իտալիայում հրդեհներն ամեն տարի ոչնչացնում են 40 հազ. հեկտարանտառ: 1972թ. խիստ երաշտիհետնանքով բազմաթիվանտառայինհրդեհներ են ծագել նան ԽՍՀՄ-ում: Անտառայինհրդեհներըհաճախակիեն դարձելայն պատճառով,որ տարեցտարիավելանում է հանգստի, ձկնորսության, հատապտուղն սունկ հավաքելու նպատակովանտառ գնացող մարդկանցթիվը: Հրդեհների առաջացումընպաստումԷ նան անմարդաբնակ,բայց անտառաշատ վայրերումարդյունաբերական օջախներիստեղծումը: Համաշխարհային վիճակագրությունըցույց է տալիս, որ բոլոր հրդեհների9796-ըառաջանումէ միմիայնմարդու մեղքով: Սովորաբարհրդեհներեն առաջանումայնտեղ, որտեղ շատ են կուտակվում վառվող նյութեր՝ մամուռ, քարաքոսեր,անտառայինփռվածք, տորֆ, խոտ, չորուկներ ն այլն: Ինչ խոսք, որ հրդեհիծագմանվտանգը կախված է եղանակից,դրա համար էլ տարվա չոր եղանակներինմարդիկ պետք է անտառներում զգույշ վարվեն, ինչպես ասում են՝ «չխաղան կրակի հետ»: Անտառըհրդեհներից պաշտպանելու նպատակով անհրաժեշտ է լայն քարոզչականաշխատանքտանել բնակչության շրջանում, դպրոցներում, առողջարաններումու հանգստյանտներում:Այդ նպատակիհամար պետք է օգտագործելռադիոն,հեռուստացույցը,մամուլը ն քարոզչական զանգվածայինլրատվությանայլ միջոցներ: Անտառներիպաշտպանությանգործում շատ կարնոր է վնասատուների ու հիվանդություններիդեմ պայքարը: Անտառում լայն տարածումունեն բազմաթիվ անտառայինմիջատներ, որոնք վնասում են ծառերի ու թփերի բազմացման օրգանները, տերնները,բունը, ճյուղերը, արմատներընայլն: Բացի այդ, անտառները հաճախ խիստ վարակվում են սնկային ու այլ հիվանդություններով, զանգվածայինվարակումիցհաճախծառերը լրիվ չորանում են: Վնասատուների ն հիվանդությունների հիմնական վնասակար հետնանքներնեն` ոչ

ա/

տնկարկիաճի մասնակիկորուստը/տերնները,փշերը ուտելու,

վնասվելունայլ պատճառներով), բունընարմատները

քան հատման սահմանվածհաբ) տնկարկիավելի վաղ սակն է, խախտումը,որը հասցնում գ/ տնկարկի պրոցեսներզարգանումեն ոչ ցանկաէ նրան, որ որոշ կենսաբանական գած ուղղությամբ, ն կազմի ւփոդ/ հատվածտարածքի աճի դանդաղումը տեսակային

չորացումը,

ֆունկցիոնալ պրոցեսների

փոխությունը,

տնկարկիորակիվատացումը,նրա մասերիարժեքազրկումը, ելի իջեցումը, զ/ օգտակարփայտանյութի է/ պտղակալման վատացումըկամ նույնիսկպտուղներիու սերմերի ե/

բերքիլրիվ կորուստը, ելի իջեցումը, տնկանյութերի ը/ տնկարաններում ծառատնկման ժամկետիկրճատումը, թ/ կանաչտնկարկների նվազումը, էրոզիայի զարգաժ/ հողերի արտադրողականության ցումը ն այլն: Հայտնի են շատ փաստեր,երբ հարյուրավոր, նույնիսկ հազարավոր հեկտար անտառային տնկարկներու անտառայինզանգվածներ վարակվելու ու վռասատուներով ոչնչացվել են հիվանդություններով

պատճառով:

գործը արդյունավետդարձնելու Անտառների պահպանության միջոցանպատակովանհրաժեշտ է կիրառել անտառպահպանության համակարգ: Նախ անհրաժեշտ է հսկողություն ռումների ամբողջական ժամանակինհայտու հիվանդությունները սահմանել վնասատուներն է բույսերի կահ ամար: Կարնոր Ա կազմակերպելու պայքար նաբերելու րանտինիսահմանում ու ընդունվածկանոններիխստիվպահպանումը: Այս բոլորից պայքարիմիջոցառումներ: Պետք է կիրառելինտեգրացված կիմիջոցառումների բացի շատ կարնորէ մի շարք անտառտնտեսական ն րառումը,որը նպաստումէ առողջ բույսերիաճեցմանը այլն: բնականպաշարներիկառավարման իրականացվող Հայաստանում մշակվածեն անն չքավորության նվազեցմանծրագրի շրջանակներում ն ծրագիր. ազգային տառի քաղաքականություն

սահմանում է Հայաստանիանտառայինքաղաքականությունը ու ռազմավարական տառայինսեկտորի զարգացմաներկարաժամկետ ու հիմնական սկզբունքներըն̀պահիմնախնդիրներն մարտավարական անտառներիկայուն զարգացում ն կատակ ունենալով իրականացնել ան-

ռավարում:

է ՀՀ

-

հիմնված Հայաստանիանտառային քաղաքականությունը Հայաստանիկողմից վավերացվածմիջազգային Սահմանադրության, ն համաձայնագրերի,ՀՀ անտառայինօրենսդրության, կոնվենցիաների

անտառագիտության գիտությ

ն

անտառնե

ույթն : դույթներիվրա

ափամերձանտառներ)ն հակաէպան (գետերի,լճերի, ջրավազանների րոզիոն(հողապաշտպան) անտառները, նշանակության,որի մեջ մտնում է սանիտարահիբ/ սոցիալական աղբյուրներիանտառներ, սանիտարագիենիկ (ջրամատակարարման ն ռեկրեացիոն գոտիների),առողջապահական կան պաշտպանության նշանակությանանտառներ, են անտառգ/ հատուկ նշանակությանանտառներ,որի մեջ մտնում տարածքների են բնական հատուկ պահպանվող ներ, որոնք գտնվում համակարգում: Օրենսդրությանկողմիցսահմանված են՝ կախվածտարիքից, անտառհատման սկզբունքները՝ նորմաների սահմանման մասին անտառպահեստավորման

ման ազգային ն ավան րի կառա վարման -

Հաշվի առնելով անտառներիկարնորությունը Վայաստանիշրջակա միջավայրին տնտեսության համար,անտառայինքաղաքականությունը նպատակունի ընդլայնել անտառածածկտարածքներըն կանխել ապօրինի .

»

»

անտառհատումները,

ապահովել անտառներին անտառային հողերի արդյունավետ օգտագործումը, դրանց արտադրողականության բարձրացումըն

պահպանումը

»

աջակցել ոչ գյուղատնտեսականհողերիանտառապատմանը,, կիրառելով բոլոր հնարավոր խթանները/իրավական, տնտեսանայլն/ կան, կազմակերպչական

»

դրույթները, ՀՀ կառավարության կողմից սահմանված կարգի համաձայն, ոչ անտառայինտաանտառային տարածքներիտեղափոխումը

»

անտառայինքաղաքականությանգլխավոր սկզբունքներն են` (Անտառայինէկոհամակարգերի պահպանում, վերականգնում, արդյունավետ օգտագործում: Կայուն անտառկառավարում,միջազգայինչափանիշների,չամառ զասո

ՀՀ

.» »

արիների կական Ա անո ըորեն հիմնավորված Գարա րական կայությունն անոտնտեսական սոցիալականֆունկբ. Կին: հասարակայնության տեղեկատԱՆՆ որակի

է

ստանդարտների

ն

.

՝

Օրենսդրականդաշտիբարելավում`անտառայինքաղաքականությանգլխավոր սկզբունքներինհամապատասխան: `

»

Անտառային

.

է

ֆոնդի տարածքները օգտագործման

տա-

համար

ն

Օրենսդրությանմեջ հատկացվածէ առանձին բաժին անտառների ն ությանն ն վերականգ ի համան, ն վերականգնման մասին,

ԳԱԱ մանված են: անտառապատմանսկզբունքները, »

ՀՀ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անտառայինօրենսդրությունը ընդունվել 1994թ.-ին, համաձայն որի, անտառներըՀՀ սեփականություննէ ն տրվում միայն Օգտագործման իրավունքով:Անտառային տնտեսությանկարիքներիհամար տրվող հողերըմտնում են անտառայինֆոնդի մեջ: 41 Անտառայինօրենսդրության (հետագայում, կողմից սահմանվածէ անտառների օրենսդրություն) հետնյալ դասակարգումը. ա/ պաշտպանական նշանակության,որի մեջ մտնում են ջրապահ-

ժաման

վում են

»

ՀՀ

ի

:

,

ն

լ

ժամկե

.

անում:

՝

Կանտը

բաների մետա. տարի) ն ակարագակկեսը 5-10 է ՎՂ ր հնադված կառավարությա կողմի հատկացտոմսի անտառհատմա իո նագրի, ըստ հրամանագրի, «անտառայինտոմսի»: '

կիրառում:

րված պլանավորում:

ի

րածքներ, վրա ազդող շինաանտառներիվիճակի ն վերարտադրության րարականօբյեկտների,դրանց տեղադրման,նախագծման,կա-

»

»

»

»

ն անտառվերականգնման ն պաշտպանության միջոցառումանտառներիպահպանության ներիկարգիսկզբունքները, անօրգաններիհատուկ իրավասությունները կառավարական ն հիվանդությունների դեմ տառայինհրդեհների,վնասատուների

պայքարելուհամար, անտառային պետական ծառայության աշխատողներիիրաայդ թվում պետական ապահովունքների, արտոնությունների, վագրությանսկզբունքները, ն դրա նախագծմանէությունը, անտառշինության

պետականանտառայինկադաստրը,անտառային ֆոնդի պե տական հաշվառումը ն անտառի մոնիթորինգը, անտառներիվիճակի վերահսկողության,դրանց պահպանության, պաշտպանության,վերարտադրության ն օգտագործման հի-

»

»

ն վերարտադրությունը անտառային ծամեթոդականցուցումներիբացակայությունը համար: ռայությանաշխատակիցների վերարտադԱնտառների պահպանությունը,պաշտպանությունը, լիակատարապահովելուհամար պահանջրությունը Ա օգտագործումը որի հիմնական կատարելագործում, վում է անտառայինօրենսդրության խնդիրնէ՝ իրավական ՀՀ օրենսդրությունըմիջազգային

Ենթաօրենսդրական ակտեր. 1. ՀՀ կառավարության19.09.1998թ. Խ589 որոշումը «ՀՀ անտառներում հակահրդեհայինկանոններիհաստատման մասին» 2. ՀՀ կառավարության23.01.2001թ. Ի49 «ՀՀ անտաային ֆոնդի արժեքավոր ծառատեսակներիպահպանման բարելավման

ՀՀ

յանտառ»

որմերին,

ոչ

կանո-

յուրաքանչյուրկառույցի իրավականկարգավիճա-

կակարգելով մարմինների հստակեցնել տեղական ինքնակառավարման ը,

որոշումը «Հաառնտրային պետական կազմակերպությանհիմնադրման

»

ն

այս բնագավառում, իրավասույթունները մարզպետարանների

վերացնել տարբերիրավականակտերիմիջն առկա հակասությունները, Ա անտառհիմնման » համար սահմանել անտառվերականգնման խթաններ(հարկային,մաքսային ն այլն) համապատասխան խրախուսելով ցանկացած անտառանպաստ գործունեություն հիմնում, տնկիներիներմուծում, սերմի արտադ(տնկարանների րությունն իրացումն այլն), ն ոչ պետականանտառների կարգավիճակը կանոնակարգել դրանց կառավարումը, սահմանել անտառայինֆոնդիմիասնականությունը, սահմանել պետականանտառայինֆոնդի հողերիվրա հիմնած անտառներինկատմամաբպետությանբացառիկսեփականութանթույյան իրավունքըԱ դրանց հետագա սեփականաշնորհման լատրելիությունը, սո» պահպանել Հայաստանի անտառների պաշտպանական, ցիալականն հատուկ նշանակությունը, կտանոչ պետասահմանել դրույթներ,որոնք հնարավորություն ն կասնկառույցներին քաղաքացիներիանտառվերականգնման անդառհիմնմանաշխատանքներկատարելու, սահմանելով դրանց իրականացմանն այդ նպատակովհողի հատկացման

»

Անտառայինօրենսդրությանկառուցվածքը, ընդհանուր առմամբ, համապատասխանումէ անտառայինֆոնդի վարման պահանջներին: ՀՀ Անտառայինօրենսդրությունը ընդունվել Է ձնասեփականությանիրավունքներին տնտեսականբարեփոխումների վորման սկզբնականփուլում, բայց, այնուամենայնիվ,շատ հոդվածների սկզբունքներչեն գործում հետնյալ պատճառներով` ՀՀ կատարվող ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, որի հետնանքովփոփոխվեցիննան անտառայինֆոնդի ռեսուրսների կառավարմանիրավասություններ ունեցող պետականմարմինների ֆունկցիաները, նոր Հողային օրենսդրության ընդունմանհետ կապվածանտառային օրենսդրության շատ պահանջներ, որոնք կանոնավորում են անտառային ֆոնդի հողային տարածքների օգտագործման թույլատրությունները, հակասում են գործող օրենսդրականակտերին, ինչպեսնան ստեղծվումեն հանրապետական,տարածքային պետական մարմիններիու տեղական ինքնակառավարման մարմիններիմիջն մի շարք դժվարություններն գործողությունների անհամաձայնություններ, ենթաօրենսդրականակտերի բացակայությունը,որոնք ապահովում են Օրենսդրության կիրառումը:1994 թ.-ից սկսածմոտ 30 ենթաօրենսդրականակտերից` ընդունվել է միայն 2 կառավարական որոշում,

կենսառեսուրսների կառա

»

»

»

Տ»

»

,

»

ի

ամրագրել բոլոր

»

կառավարության25.06.2002թ.-ի Կ1054-Ւ

մասին»:

ներդաչնակեցնւ փոփոխությունները` կառուցվածքային

"ն

րումը

3.

տեխնիկական

»

արաշխատանքների գելմանհիմունքները,որոնք անտառներիվերականգնմանհամար վտանգ են ներկայացնում:

մասին»

մեթոդիկա),որոնք ապապայմաններ,

պաշտպանությունը, պահպանությունը, Գա: Արին առերի Օգտագործումը, տն

մունքները, իրավախախտումներիտեսակները ն այն

»

(ստանակտերիբացակայությունը Սորմատիվա-տեխնիկական

»

կարգը,

.

»

սահմանելայնպիսիդրույթներ` հարկային,մաքսային ն այլ իրավականակտերում,որոնք կխոչընդոտենփայտանյութիարտա209

»

»

հանմանըն կնպաստենդրա ներմուծմանը, ապահովելհասարակայնության մասնակցությունը այս բնագավառի որոշումներիընդունմանը, նպաստել օտարերկրյա ներդրումներին` անտառայինտնտեսության մեջ:

՛//1Մ

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ

ՕԴԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մթնոլորտը/աթմոսֆերան/երկրագնդի արտաքին շերտն է: Նրա զանգվածըչնչին է, կազմում է երկրի ընդհանուրզանգվածիմեկ միլիոն երրորդականմասը: Այնուամենայնիվ,բնական բոլոր պրոցեսներում մթնոլորտիդերը չափազանցմեծ է: Երկրագնդիշուրջը մթնոլորտային շերտի առկայությունըորոշում է երկրի մակերեսիողջ ջերմայինռեժիմը, պաշտպանում երկիրը տիեզերականճառագայթումից:Մթնոլորտիօդի շրջապտույտը ազդեցություն է գործում տեղականկլիմայական պայմաններիվրա, իսկ դրանցմիջոցով՝ գետերիռեժիմի,հողային Ա բուսական ծածկույթների, կենդանականաշխարհի, ինչպես նան ռելիեֆ առաջացնող էկզոգեն պրոցեսների վրա: Մթնոլորտը համարվում է ձայնի տարածմանմիջավայր/առանցմթնոլորտիԵրկրի վրա կտիրերբացարձակ լռություն/: Երկրաբանականպատմությունըհաստատում է, որ երկրի գազային թաղանթը/516.105տկշռով/ առաջացել է երկրի կեղնի վերինշերտի ապագազացման/դեգազացիա/հետնանքով,4-5 մլրդ տարվաընթացքում /միջին հաշվովտարեկան առանձնացել է մեկ միլիոն տոննա գազ/: Սկզբնականշրջանում մթնոլորտըկազմվածէ եղել ջրային գոլորշիներից, ամոնիակից,ջրածնից: Այնուհետն 3 մլրդ տարի առաջ, երբ երկրագնդիվրա առաջացավբուսականծածկոցը,ֆոտոսինթետիկ բուռն պրոցեսներիշնորհիվմթնոլորտումերնաց նան թթվածինը:Առաջացավ ժամանակակիցմթնոլորտը: երկՀայտնի է, որ երկրաբանական վաղ ժամանակաշրջաններում, րագնդիկեղնիվերինշերտի դեգազացիանընթացել է բուռն կերպով,ն գեոսֆերա են արտամղվել մեծ քանակությամբ գոլորշիներ, գազեր, պինդ մարմիններ:Ըստ Ա.Պ.Վինոգրադովիա̀զոտի, թթվածնի,ածխաթթու գազի կուտակման շնորհիվ, առաջացավնախնական մթնոլորտը, ընդ որում, ՇՕ2-ի քանակությունը այդ մթնոլորտում մեծ է եղել, քան ներկայումս:Կենսոլորտիառաջացման հետ միասիննախնականմթնոլորտը զգալի փոփոխություններկրեց ն դարձավկենսածին:Երկրաբանական հետագա ժամանակաշրջաններում, երկրագնդիկեղնի վերին շերտի դեգազացիանզգալիորեննվազեց, իսկ երկրիկենսազանգվածը մեծացավ:Ֆոտոսինթեզիշնորհիվ մթնոլորտիողջ թթվածինըխտացավ 5 հազար տարվաընթացքում,մթնոլորտումողջ ածխաթթուգազը բույսերի կողմիցյուրացվեց 11 հազար տարում, իսկ օվկիանոսումպարունակվածածխաթբուգազը` 660 տարում: Երկրագնդիմթնոլորտիժամանակակիցգազային կազմըպատմա,

այն. Ան կու Իրկազմով թթվածին: 20,95:արգոն`ածխաթթուգազ՝ Մնացած է հե ածին ն

ն

0,93: ,

,

ւ

են ն

0396:

լ

:

/նեոն գազերին 0:

շուրջ իդուն րաի ԼԱՄ գ ոմի Ազոտը երկրի կեղեից անջատվում Էմնրէների կենսագործու-

Ար

հելիում,

մեթան

յ

ը

0,0176:

նեության պրոցեսում:Կենսաբանականպրոցեսներիհամարմթնոլորտի ազոտը համեմատաբար քիչ նշանակությունունի, քանի որ օրգանիզմ-

չիյուրագնում քերի չեժակասնութունը, անմիջականոլեն ար Ա Թրվծինը Աբոն վճակում բուսական է: ոչ ԵՏ

Քա

Օ2

օրգանիզմներիարտադրանք Այն կազմում է կենդանականու բուսական օրգանիզմներիբաղկացուցիչմասը:Թթվածինըապահովումէ կենդանիներիու բույսերի, հողի, ջրի մասնակցումէ քարոլորտում, հողում ու ջրոլորտում տեղի ունեցող բոլոր քիմիական ռեակցիաներին:Ածխաթթու գազը /ՇՕ2/ մթնոլորտ է անցնում վառելիքիայնյութերինեխումիցու քայքայումից, կենդանիների շնչառության պրոցեսում: Ներկայումս, մարդու արտադրականգործունեություննավելի ու ավելի, ուժգնորեն է ազդում մթնոլորտիկազմիվրա: Վերջին ժամանակներս,որոշ գիտնականներտագնապ են հայտնում, որ տեխնոգենեզիհետնանքով մթնոլորտում թթվածնի քանակը կարողէ էապեսնվազել ն միաժամանակավելանալ ածխաթքու գազի ն այլ խառնուրդների խտությունը:Սակայն որոշ գիտնականներ ծիքին են, որր Օ2- ի պարունակությունը նա ըրի հազարամյակների ընթացքումչի

շնչառությունը,

րումից, օրգանական

ը:

կար: այն

Բոր ումա, լ

ոմբնոլորւի աղտոտումը հիմնականո աղջրդ

գործունեության հետնանքուլ/արդյունաբերություն,տրանսպորտ, գյուղատնտեսություն,ռազմականու հրթիռայինտեխնիկան այլն/ զանազանգազերի,կարծրկամհեղուկ նյութերի,գոլորշիներիներջափանորոնք մեծացնումեն նյութերի խտության դու

ցումը ճթնոլորտ, բնական նն ա վո ԱԱ ագո կանքի Տո ի րերի արոանիզերե րի օՐԳ

ընե ամոորը:

րի

ՍԱ

մր

Քար

ոց

ԱՒ ԱՄՆ

Մթնոլորտիաղտոտումըլինում է տեղական ն գլոբալ: Տեղական աղտոտումըգլխավորապես,կապվածէ քաղաքների ու խոշոր արդյուհետ: Սարդյոթյանը

հար մարին: Արոր աարի ման տարածվում Գլոբալ աղտոտմանառանձնահատկությունն աղուց

հայտ

այս

կարգի աղտոտման

մասին:

:

այն է, որ է աղտոտմանաղբյուրից շատ հեռու ն ընդգրկում լայն արեալ: Աղտոտման այս ձեր սկսել է ուսումնասիրվելմիայն վերջերս ն տարեցտարի ստանում ավելի մեծ նշանակություն: Ըստ Ժ.Դետրիի/1973/, մթնոլորտիաղտոտմանհիմնականաղբյուրը բնական, արտադրականն կենցաղայինպրոցեսներնեն: Այս տեսաէլ աղտոտմանուղիներըստորաբաժանվումեն հետնյալ խմբե-

գործնականունըէ

Մթնոլորտայինօդը դասվում է բնության անսպառ ռեսուրսնե եվ իրոք, որպես ֆիզիկական մարմին, օդը անսպառէ: Սակայն նրա կազմի փոփոխություննառանձինշրջաններում այն աստիճանխորնէ կատարվում,որ օդը որակապես«սպառվում է»: Ահա թե ինչու բնապահպանական պրակտիկայումմթնոլորտայինօդը համարումեն բնական այնպիսիռեսուրս, որի վերականգնմանմասին մշտապես անհրաժեշտէ հոգ տանել: Խոսքն, իհարկե, այն օդի մասին է, որ անհրաժեշտէ կենդանիօրգանիզմներիգոյության համար: Արդյունաբերությանե տրանսպորտիզարգացմանը զուգընթաց մթնոլորտեն արտանետվումնոր տիպի աղտոտող նյութեր` զանազան գազեր, մուր, փոշի, ծուխ ն այլն: Դա մթնոլորտի տեխնոգեն աղտոտումն է, որը հսկայականչափերի է հասել: Շատ հեղինակներայն հավասարազորեն համարումժամանակակից հրաբխայինգործունեությանը: Այսպես,օրինակ` ամբողջ աշխարհումտարեկան8,0 մլրդ պայմանականվառելիքայրելու դեպքում,մթնոլորտէ արտանետվում3,0 մլրդ շարքը:

ՇՕ2: Ներկայումս, յուրաքանչյուր 14-15 տարինմեկ, համաշխարհայինարդյունաբերությանհզորությունը կրկնապատկվումէ: Այս ն արպայմաններում մաքրող հարմարանքներիանբավարարության չօգտագործելու հետեանքով ամեն տարիմթնոլորտ տանետվածքները են արտանետվում1,0 մլրդ տոննա աէրոզոլ ն զանազանգազեր, չհաշված 10 միլիմիկրոնիցմեծ այն կոշտ նյութերը, որոնք անմիջականորեն են աղտոտվողարդյունաբերականձեռնարկությանշրջակայտոննա

կետից

Բնականծագում ունեցող աղտոտում,որը հետնանք է բնական գործընթացների/հանքային, բուսական, կենդանական, միկրոկենսաբանական/: 2. Աղտոտում, որն առաջ է գալիս արդյունաբերության ու բնակարանների ջեռուցման կարիքներիհամար այրվող վառելիքից, տրանսպորտիբոլոր տեսակներիաշխատանքից: Յ. Աղտոտում, որն առաջ է գալիս արդյունաբերականթափոնների հետնանքով: 1.

4. Աղտոտում, որը պայմանավորված է կենցաղայինու արդյունաբերականմնացորդների այրումով ու վերամշակումով:

խածնիօքսիդ: ԱՄՆ-ում օդի աղտոտման6096-ը բաժին է ընկնումավտոմեքենաներիցարտանետվողգազերին: րում, ինչպիսիք են` Նյու Յորքը, Լոս Անջելեսը,Տոկիոն, արտամղվող գազերով օդի աղտոտման արԽորհրդային Միությունում, ավտոտրանսպորտ քենաներից աղտոտումըկազմում է մթնոլորտի ընդհանուր

խոշոր Այնպիսի քաղաք

մթնոլորտիաղտոտիչներըդասակարգ վում օն" Գազային/000բի երկօքսիդը, ֆիզիկականվիճակի,

այլն`

ազոտի օքսիդները,ածխաջրերն.

հեղուկ /թթուներ,հիմքեր, աղերի լուծույթներ նայլն/, պինդ /ծանրմետաղներու ն անօրգանական փոշի նայլն/: Օդային միջավայրիգազային կազմ ոփոխությունը, տեղական /ռեգիոնալ/ մասշտաբով ղադրիչիպարունակության ավելացումուլ,այլ անթրոպոգենբնույթի «օտարածին»գազանման խառնուրդներով,ինչպես, օրինակ`քլորֆտորմեթանոլն այլ գազերով: Մթնոլորտայինօդի աղտոտմանհիմնականաղբյուրներնեն` արդյունաբերական ձեռնարկությունները, ՛ոտրանսպորտը, գյուղատնտեսական արտադրությանորոշ միջոցառումներ/թունաքիմիկատների օգտագործում, հումքի վերամշակում/,ինչպես նան ջեռուցմանհամարօգտագործվող վառելիքիզանազանձների այրումը: Բացի այդ, մթնոլորտային օդը մշտապես պարունակում է որոշ քանակությամբ զանազան նյութեր, որոնք արտանետվումեն բնականճանապարհովփ̀ոշի, որը առաջանում են հողմայինէրոզիայիհետնանքով, զանազան գազեր, մոխիր, փոշի, որոնք առաջանում են հրաբխայինգործունեության հետնանքով,բուսական ծագում ունեցող զանազան նյութեր /ճանր պտուղներ,սպորներ, մազմզուկներ,ծաղկափոշի/,տիեզերականփոշի, կաթիլահեղուկային ջուր /մառախուղ/, օվկիանոսային անջատված աղային մասնիկներ, անտառային ն ն այլն: հետնանքովառաջացածգազեր ու մրի մասնիկներ Մարդու տնտեսականգործունեության ընթացքում առաջացող մթնոլորտայինօդի գլխավոր աղտոտիչները/պոլյուտանտները/են՝ ծծմբի դիօքսիդը/ՏՕ2/, ազոտիօքսիդը /ՎՕ»մ, ածխածնիօքսիդը /ՇՕ/ ն կարծր մասնիկները,որոնք կազմում են արտանետվողվնասակար նյութերիընդհանուրծավալի շուրջ 9896-ը/աշխարհումավելի քան 400 մլն տոննա/: Բացի դրանից,մթնոլորտայինօդը աղտոտում են շուրջ 70 վնասակարնյութեր` ֆորմալդեհիդ,ֆտորային ջրածին, կապարիմիացություններ, ամոնիակ,ֆենոլ, բենզոլ, ծծմբաջրածին ն այլն: Մթնոլորտիանթրոպոգենաղտոտման ամենահիմնական ներից մեկը տրանսպորտնէ: Ներկայումս, ամբողջ աշխարհում հաշվվում է ավելի քան 250 միլիոն ավտոմեքենա, որոնք ամեն տարի մթնոն 200 տոննա լորտ են արտամղում 50մլն տոննա ածխաջրածին ած2.

Յ.

է90-ի:նախկ աստիճանը, հասնում

-

դրանց միազություններ, օրգանական

իոզերո ո մայ տեռի ա Լամ աու լն

գազերով օգի ատով աղտոտվածությա

ԱԱԱնին

տ

|

'

մակածում

շահագործմանտնողությունից ն աստիճանից, պայմաններից վառելիօդ քի տիպից: Երբ տրանսպորտնաշխատում է անսարք

է

արտանետվողվնասակարնյութերի քանակըկարող

վելանալ:

ձարժիչներո 10-15

անգամ

ա-

օջախներ դարճել ին: ցա ցնա օրինակ -ում շինարարո ավտոարդյունաբե

լ են Մթնոլորտիօդի աղտոտման հիմնական տենսիվ երթնեկությանխճուղային մայրուղիները, որոնց նուրեք արագորենընդարձակվումէ: Այսպես, միայ հետպատերազմյանտարիներինավտոմայրուղիների նպատակովծախսվել է մոտ 40 մլրդ դոլլար, բնագավառումներկայումս աշխատում է բնակչության 1396-ը:Արտաէ ընթանում կարգ արագ տեմպերով քանակական աճը: Միայն վերջին տարիներիընթացքու աճել է 4, իսկ մարդատարավտոմեքենաներիտոմեքենաների քանակն նը՝ 10 Ավտոմեքենաներիքանակով ճապանիան անգամ: ԱՄՆ-ին:ԱՄՆ-ում 2-3 մարդունբաժինէ ընկնում մեկ ավտոմեքե-

անճապոնիայի ավտոպա այտղավ

կիայն

Նրաամերջրից հրդեհների `

աղբյուր-

օ-ը:

ներքին այրման շարժիչներից մթնոլորտ արԱվտոտրանսպորտի

մ զիջում

՝

Դար ի լարդ: Այստեղ ավտոմեքենաներ,

Լոս Անջելես քաղաքում ապրում է մոտ են 2,5 մլն որոնք տարեկան այրու հազար տոննա բենզին` ապականելովքաղաքի օդը ն

ծում

.

ոտ

թունավորե

օրական մարդկանց: ավտոտրանսպորտը է մլն մ՝-իցՓարիզի օքսիդ: է՛լ ավելի վատթարաար ավելինածխածնի վոակը կիոյում,Նյու Յորքում, Լոնդոնում, Չիկագոյում այ Քաղաքը րում: գիտեն, որ միլիոնանոց,հսկա /գիգանտ/Տոկիոյի բնակիչները իրենք շնչում են աշխարհի ամենակեղտոտ օդ է

ո-

օդը: քաղաքի արւրթում դդող կիլո

գտնվող 75 հազար գործարանայինծխնելույզների խ ուխը, մոտ երկու արտանետածգազերն աղտոտու ն ավտոմեքենաների միլիոն են Տոկիոյի օդը: Յուրաքանչյուր ամիս Տոկիոյի մեկ քառակուսի մետր վրա նստում է 24 տոննա մուր, իսկ Նյու Յորքու

տարածքի

տոննա:

Մաքուր օդ մատակարարվողավտոմատներեն տեղադրվածՆյու Յորքի, Փարիզի,Չիկագոյի,Լոնդոնին այլ քաղաքներիփողոցներում:

ԱՄՆ-իբոլոր ավտոմեքենաներն օրական այնքան վնասակարնյութեր են արտամղում,որը հավասար է Նյու Յորքից մինչն Չիկագո մեկ շարքով շարված ավտոմեքենաների ընդհանուրքաշին:

Ավտոմեքենաներից օդ արտատենվող վնասակար գազերի մեց գերակշռում են ածխածնիօքսիդը, որը, հատկապես, բնորոշ է բենզինով աշխատողշարժիչներին,ազոտի օքսիդները,տարբերաճխաջրատները /պենտան,հեքսան ն այլ/, հատկապես,կանցերոգեն /քաղկեղածին/, բենզոպրեն3,4-ը, ալդեհիդները, ծծմբայինգազը ն այլն: Առանձնապես, վտանգավորէ ածխածնիմոնօքսիդը,որի 5-10 միլիգրամը1,0 մ` օդում բացասաբար է անդրադառնում մարդու առողջության վրա, իսկ 20 միլիգրամնարդեն խիստ վտանգավոր է: Բացիայդ, բենզինով աշխատող շարժիչներնարտամղում են այնպիսինյութեր,որոնք պարունակումեն կապար,քլոր, բրոմ,իսկ դիզելայինշարժիչները՝մուր: Մթնոլորտիաղտոտման աղբյուր են նան երկաթուղայինն օդային տրանսպորտի ձները:Այսպես,օրինակ` ժամանակակից մեկ ինքնաթիռը, թռչելով 1000 կմ, այնքան թթվածին է օգտագործում, որքան մեկ մարդըտարվաընթացքում: Առաջինհերթին աղտուովումեն երկաթուղային կայանները, ն դրանց օդանավակայանները, նավահանգիստները կից շրջանները: տոննա Հաշվվածէ, որ մեկ բենզինն առաջացնումէ 60 կգ աճխածնի օքսիդ: Գազարավտոմեքենանմեկ օրվա ընթացքումօդ է արտամղում ավելի քան 3,0 տոննա ածխածնիօքսիդ, չհաշված մյուս թունավոր նյութերը:զաշվարկներըցույց են տվել, որ Շվեյցարիայումավտոմեքենաներիցարտանետվողգազերի հետ` տարեկան մթնոլորտէ անցնում նան 165 տոննա կապար: Գիտատեխնիկական առաջընթացըտանելով դեպի արդյունաբերության բուռն զարգացում, ավելի ու ավելի է վաւոթարացնում մթնոլորտի վիճակը: Արդլունաբերությունն օդն աղտոտում է վնասակար գազերով, ծխով, մրուլ, փոշով: Ներկայումս, մթնոլորտային օդը խիստ կերպով վարակում են ջերմաէլեկտրակայանները, մետաղաձուլական, քիմիական,նավթամշակման, շինանյութերիարտադրության ն այլ ձեռնարկություններ, որոնք հանքային վառելանյութը /ածուխ, ճավք, գազ/ այրման ընթացքումմթնոլորտեն նետում հսկայականքանակությամբ ածխածնիերկօքսիդ, ծծմբաջրածին, ծծմբի օքսիդ, ինչպես նան թերայրված նյութեր/ածուխն մրի մասնիկներ/: Հաշվարկվածէ, որ տարբեր տեսակի վառելիքիայրման համար տարեկանծախսվումէ ֆոտոսինթեզի պրոցեսում առաջացած թթվածնի 2376-ր: Օդային միջավայրի հիմնական բաղադրամասերիա̀զոտի, ն թթվածնի ածխաքքուգազի պարունակության ափուիոխություննները ռայժմ անննշան են, այնուհանդերձ,այն ամենուրեքնկատելիէ, որը վկայում է մթնոլորտումբնական դինամիկգազային հավասարակշ.

մասին: ռության խախտման Օդային միջավայրումտեղի ունեցող մթնոլորտիինքնամաքրումը՝ /կոնդենսացում,լուծում, օքսիդացում, քայքայում, բակտերիաներիկողմից կլանում ն այլն/ ապահովում է մթնոլորտի այդ բաղադրիչների բնականհավասարակշոությունը: նյութերիքիմիական կազմը տարբեր է՝ Մթնոլորտ արտանետված կախվածվառելիքիբնույթից ն նրա այրման մեթոդներից,արդյունաբերականհումքի կազմից, կիրառվող տեխնոլոգիայիցն այլն: Օրինակ՝ դոմնային վառարաններիցանջատվածգազերում պարունակվում է խիստ թունավոր ածխածնի մոնօքսիդ: Ալյումինումի գործարաններն օդն աղտոտում են ֆտորականմիացություններով,իսկ քարածխիմոխնյութեր: րի մեջ հաճախպարունակվումեն ռադիոակտիվ մթնոլորտը Նախկինում,հրաբխայինգործունեությանհետնանքով|,, խիստ աղտոտվումէր ածխածնիերկօքսիդով:Ներկայումսարդյունաբերականձեռնարկություններիկողմից օդ արտանետվող ածխածնիերկօքսիդիքանակը կրկնակի անգամ գերազանցում է հրաբխայինգործունեության հետնանքուլմթնոլորտ թափանցածա̀ծխածնիերկօքսիդի

քանակին:

օդ արտանետվածգաԱրդյունաբերականձեռնարկություններից զերից, խիստ վտանգավորեն ծծբային միացությունները:Ծծումբ է պարունակումքարածխին նավթիմեջ: Ինչ վերաբերումէ փոշուն, ապա այն ավելի մեծ քանակությամբօդ են արտաճղում ջերմաէլեկտրակայանները:Դա հաւոկապես մեծ չափեր է ընդունում այն դեպքում,երբ է ցածրորակ վառելիք: օգտագործվում ԱՄՆ-ի արդյումաբերական ձեռնարկություններըմթնոլորտ են արտանետում տարեկան ավելիքան125 մլն տոննա մուր: Անգլիայումայդ թիվը անցնում է 2,5 միլիոնից, այնտեղ բրոնխիտիհետնանքով մահացությունը 50 անգամավելի բարձրէ, քան Նորվեգիայում ն Շվեդիայում: Մթնոլորտիաղտոտվածությունըմարդու համար կործանարարէ այն դեպքում, երբ մթնոլորտայինպայմաններընպաստում են գետնամերձ շերտերում սառը օդի կուտակվելուն /այսպես կոչված ինվերսիայի երնույթիդեպքում/,որի հետնանքով առաջանում է հանրահայտսմոգի

երնույթը:

1952թ. դեկտեմբերի5-8-ը, ուժեղ մառախուղի ժամանակ, Լոնդոծծմբային անհիդրիդիքանակը կտրուկավելացավ:Դրա հետնանքով, չորս օրվա ընթացքում մահացավ ավելի քան 4 հազար մարդ: Նույնպիսի երնույթ նկատվեց նան արդյունաբերականայլ խոշոր շրջաններում ն հատկապես Ռուրի մարզում, Լյեժ քաղաքի շրջակայքում, ԱՄՆ-ի Պենսիլվանիանահանգումն այլն: Նույնիսկ ԱՄՆ-իմայրաքաղաք Վաշինգտոնում, որը համեմաւոաբարմաքուրքաղաք է համարսմոգի երնույթը հաճախէ նկատվում: վում, նում

Սմոգի երնույթից զերծ չեն նան մեր քաղաքները ն արդյունաբերական շրջանները:Երեանքաղաքի աշխարհագրականդիրքն այնպիսին է, որ հատկապես,ձմռանն այստեղ` ինվերսիայիհետնանքով, օդի սառը զանգվածներեն կուտակվում, որոնք պահպանվումեն, երբեմն ամբողջ ձմռան ընթացքում/̀Երնանումձմռանըքամիներգրեթե չեն լինում/ նպաստելովսմոգի առաջացմանը:Նման պայմաններումքաղաքի տարածքումարտանետվածբոլոր տեսակիգազերը,քիմիական միացութծուխը, փոշին,մուրը մնում են Օդում կախված վիճակում,հաիսպառ փակելովարեգակիճառագայթներիմուտքը, ստեղծեմարյա` լով` գորշ մշուշ: Այդ օրերին ավտոմեքենայովՍնանից դեպի Երնան երթնեկողներըականատեսեն եղել մի զարմանալիերնույթի: Սնանում պայծառ փայլում էր արեգակը,օդը մաքուր էր ու ջինջ, սակայնԵրնաեն, որ քաղաքը համարյախորասուզվածսն, նին մոտենալիսնկատում թանձրմշուշի մեջ: 1 մ7 տարածությանվրա տարվա ընթացքումնստում է 150-200 գ մոխիր ն մուր: Նման երնույթներիցտուժում են ոչ միայն մարդիկ,այլն` բնությունը: ունեցող քաղաքներում1 կմշմաԶարգացածարդյունաբերություն կերեսի վրա, օդից նստում է մինչն 500 տոննա պինդ նյութեր` փոշի, մուր ն այլն: Լոնդոնում այն կազմում է` 365, Լիվերպուլում՝ 700, Պիտսբուրգում` 610 տոննա: Չեխոսլովակիայումկատարվածդիտումներըբերել են այն համոզ-

յունները,

է

ման, որ Պրահայումօդայինավազանի1

կմ-ինբաժինէ ընկնում300

կգ փոշի: Տարվա ընթացքում,օդից քաղաքի վրա է թափվումավելիքան 5 հազ. տոննա կեղտ: Դա այնպիսիքանակություն է, որը կարելիէ տեղափոխել երկաթուղային200 վագոններով: Արդյունաբերական շրջաններիօդը մեծ չափով հարստացելէ նան քլորով, հատկապես,այն շրջաններում,որտեղ արտադրվումեն` քլոր, պարարտանյութեր,արծն /էմալ/,հախճապակի,արհեստական մետաք1 18-ում արդենհասնում է սաթել: Շատ քաղաքներումքլորի 0,5-1,0 միլիգրամի,այն դեպքում, երբ 1 մ--ում 1,0 միլիգրամիառկայությունը խիստվտանգավորէ մարդուհամար: 1 մ5-ումֆտորաջրածնի 0,5 միլիգրաճի պարունակությունը նույնպես մեծ վնաս է հասցնում կգ մուր,

130-620

քանակը

մարդուն:

Մեծացել է նան օդի կենսաբանականաղտոտվածությունը: Ներկայումս, խոշոր բնակավայրերումօդի 113-ում պարունակվումէ 100 հազարից մինչնմիքանի միլիոն մանրէներ: էներգետիկճգնաժամը,որը ընդգրկել է մի շարք երկրներ,ն որի հետնանքով նավթի գինը համաշխարհայինշուկայում զգալիորեն բարձրացելէ ստիպել է այդ երկրներինօգտագործելտեղական ցածրարժեք վառելանյութի/գորշ քարածուխ/բնականռեսուրսները: Քարածխի ցածրորակ տեսակները`որպես կանոն, ունեն ծծմբի բարձր ,

.

առաջացածգազերի խտություն,որը քարածխիայրման հետնանքով պարունակությունը: է գ ազի ծծմբական մեջ մեծացնում արտադրությունը որտեղէլեկտրաէներգիայի Մի շարք երկրներում, /նավթ, քարածուխ, սահմանափակէ, իսկ սովորականվառելիքները թանկեն, բնակչությունըորպեսվառելիք օգտափայտ/բավականին Նման դեպքերում որպես այրգործումէ չորացրածգոմաղբը/աթար/: նյութեր, որոնք ման արգասիք առաջանումեն մի շարք վտանգավոր են շրջակա մթնոլորտը: խիստ աղտոտում աղտոտվում Մթնոլորտըհիմնականում է շմոլ գազով,որը կազմում 1/3 մասը, ինչպեսնան ծծմբային է բոլոր տիպի արտանետվածքների 1/2 մասը: գազով, որը կազմումէ բոլոր տիպի արտանետվածքների մի շարք գազերին աէրոզոլերիքանակութՄթնոլորտ արտանետվող է դրանցբնաէ, իսկ երբեմնէլ գերակշռում յունն ուղիղ համեմատական տասնամյակվերջին Միայն քանակին: ա ռաջացող կան ճանապարհով անգամ: ավելացել 2-3 է արտանետումը գազերի ներում, վնասակար ածխածնիօքսիդի /շմոլ գազ/ ամբողջ Մթնոլորտ արտանետվող բնականպրոցեսքանակիմիայն1/3-ն ունի բնականծագում, այսինքն`տնտեսական գոր/330 մլն տոննա/ մարդու ների արդյունքէ` Մնացածը վառելիքների աշխատանքի, շարժիչների ծունեության`ներքինայրման ն գազի ստացման,քարածխիհանույթի վերամայրման,արհեստական է, ընդ ոհետնանք արդյունաբերության շակման,մետաղաձուլական 200 մլն տոննա/ բաժինէ ընկնում ավրում, դրա 8036-ը /ավելի քան գազերը պարուարտանետած Ավտոմեքենաների տոտրանսպորտին: 140 մլրդ նակում են 5-69: շմոլ գազ: Մթնոլորտում պարունակվող տոննա ածխաթթու գազի մոտովորապես1096-ը այրման արդյունք աճում է: է, ընդորում, այդ տոկուն անընդհատ ՇՕ2-ի քանակըմթնո/1860-1960թթ./ տարում է, Պարզված որ ՇՕ2-ի Գետագա 10 տարիներին լորտում ավելացելէ 0,027-0,03296-ով: է 0,03446-ը: այն գերազանցում քանակնավելացել էու ներկայումս ծծումբ պարունածծմբայինգազի առկայությունը, Մթնոլորտում է: Այդ թունավորնյութը մեծ քակող վառելիքներիայրման հետնանք վերամնան. ծծմբայինհանքանյութի նակով մթնոլորտ է արտամղում

արտադրությունում, շակմանպրոցեսում,մետաղաձուլական նան այն դեպքում,երբ վի, սուլֆատներիստացմանժամանակ, ինչպես միջոց, նավէ՝ որպես ախտահանիչ ծծմբայինգազը օգտագործվում Ռետինստանալու պրոցեմաքրմանսառնարաններում: թամթերքների ծծմբաթթ-

ժամանակ, լուսատու գազեարտադրության

պարարտանյութերի դարձյալ պրոցեսներիընթացքում րի ստացմանն այլ արտադրական մեծ քանակիծծմբայինգազ է առաջանում: մթնոլորտ է արԾծմբայինգազի հետ միասին` որպես կանոն, ջրի հետ, արամիանալով որը տամղվում նան ծծմբայինանհիդրիդը,

սում,

մթնոլորտիընդհանուրաղտուռում:Օդի շարժման Աա Աի րի հեռավորությունռաջնոգաւնյին հսկայական տուովածմթնոլորւոըկարող է տարածվել

ո գորեն վերածվում է մանրակաթիլծծմբական պրակտիկորենառկա է օդում: հիմնական աղբյուրը հանքայինվառելանյութիայրումն է: Մթնոլորտը մերկապաղտոտող ծծմբի մյուս միացություններնեն՝ ծծմբաջրածինը, տանները/թիոսպիրտներ/: Մթնոլորտըաղտոտող նյութերից են քլորականմիացությունները են արտամղում այն ձեռնարհատկապես` ազատ քլորը, որը մթնոլորւտ կությունները,որոնք ունեն քլորի ն քլորակրի արտադրամասեր:Խիստ վտանգավորեն նան ֆտորայինմիացությունները,որոնք պարարտանյութերի ն ալյումինի արտադրությանարգասիքեն: Ազոտիօքսիդները ամոնիակը,ածխաջրածինները,որոնք նույնպես, արտադրության կամայն պրոցեսիարդյունքեն, խիստաղտոտումեն մթնոլորտը: Ցեմենտի արտադրությանժամանակակիցմեթոդներովստացվող հումքի մոտովորապես1/5-ը /համաշխարհայինմասշտաբովւռարեկան 110 մլն տոննա/ արտանետվումէ մթնոլորտն այն աղտոտում: Միայն Հրազդանիցեմենտիգործարանըօդ է արտանետումօրական տասնյակ տոննա ցեմենտ: Ցեմենտի փոշին` նստելով բուսականության վրա տերեներըծածկում է անթափանցշերտով` նվազեցնելով բույսերի տոսինթեզը,որը խիստ իջեցնում է նրանց ընդհանուրարդյունավետութհաճախ բույսերը ոչնչանում են: Շնչառության յունը:Դրա պրոցեսում` ընկնելով մարդկանցթոքերի մեջ, ցեմենտի փոշին առաջացնումէ պրոֆեսիոնալծանրհիվանդություն: Աէրոզոլերիմի զգալի մասը մթնոլորտումառաջանումէ զանազան նյութերի ֆոտոքիմիականռեակցիաներիհետնանքով:Ծծմբայինգազի ազոտիօքսիդի ն այլ գազերիմիացումըթթվածնինու ջրային ներին առաջացնում են կարծրնյութեր: Այսպիսով,մթնոլորտիաղտոտվածությանպատճառը մեծ մասամբ այս ւտիպիաղտոտումներնեն, որոնց վերջնականարդյունքը մթնոլորտիթափանցելիության :

այս

ֆո-

հետնանքով

գոլորշի-

նվազումն

է:

Մարդուգործունեությանհետնանքովառաջացածփոշին /որը հիմնականումֆոտոքիմիականռեակցիայիարդյունք է/ մի քանի անգամ գերակշռում է ուղղակիորենառաջացածփոշու զանգվածներին:Մարդու գործունեությանհետնանքովառաջացած աէրոզոլերիքանակըմիջին հաշվով կազմում է 15 որոշ դեպքերում կարող է հասնել 45-5096-ի: Արհեստականճանապարհովառաջացածփոշու քանակությունը 2000թ. ըստ գիտնականների կավելանա 2 անգամ ն մոտավորհաշվարկների, կկազմի մթնոլորտում պարունակվող օտար նյութերի մուտ 3006-ը:Աղկա գյուղատնտեսական տոտվածմթնոլորտըմեծ վտանգէ սպառնումնան գյուղ բույսերին ու կենդանիներին: օդի աղտոտվածությունիցբացի, Մթնոլորտային հատկապես` վերջինտասնամյակներում,նկատվումէ համամոլորակա,

լոկալ /տեղական/

հետնանքով աղ-

ներիվրա:

ե

բուռն աճի 20-րդ դարի երկրորդ կեսերից սկսած, բնակչության հետ կապված,երկրիկեղնի գործունեության

ինդուստրիալ-ագրարային որը աճել է էներգետիկծանրաբեռնվածությունը,

վրա ծայր աստիճան ենթադրումեն` ինդուստրիալ կաճի նան հետագայում:Գիտնականները հաշվին 100 տարվաընթացքումածխաթթուգազի քանակը թափոնների ջերմություկհասնիայնպիսիչափերի,որ երկրի բարձրհորիզոններում ն կակսենհալչել ծովային ու ցամաքային՝ 8-10"Շ-ով նը կբարձրանա ԱրկտիկայիԱ բարձր լեռնայինշրջաններիսառցաԱնտարկտիդայի, են ավելի քան 1000 դաշտերը: Միայն Անտարկտիդայիսառույցներըձգվում կազմումէ 3.0 կմ, իսկ ընդհանուր կմ, որոնց միջին բարձրությունը մակարծավալը անցնում 24 մլն կմ՝-ից: Դրա հետնանքովօվկիանոսի

է աղեւո կլիհամաշխարհային դակը կբարձրան.»56 մ-ով, որը իսկական ա րգավանդ հողատարածություն Երկրագնդի հ ամար: նի մարդկության առաջ կկանգնի իրաների ճուտ 6096-ը կմնա ջրի տակ: Մարդկության նույնիսկ կան վտանգը,քանի որ մնացած հողատարածությունները, դեպքումէլ՝ ի վիճակիչեն լինի կերակրեերկրագործության ինտենսիվ ավելացողբնակչությանը: տարեցտարի լու երկրագնդի ն տրանսպորտի բուռն զարգացումըվերջին Արդյունաբերության հանգեցրելէ այն բանին, որ թթվածնիսպառումը տասնաճյակներում հետ միաահռելի չափերէ ընդունել:Ներկայումս մարդը տեխնիկայի սին տարեկանծախսումէ այնքանթթվածին,որը կբավականացներ ԱմերիկայիցԵվրոպա մլրդ մարդու պահանջները:Ռեակտիվ լայները տոննա է 50-75 թռչելիս ընդամենը8 ժամվա ընթացքումծախսում 25-50

այդքանթթվածին արտադրում Մուռովորապես թթվածին: է

հազ.

հեկտարանտառը ամսվաընթացքում: Ֆ.Ֆ.Դավիտայան/1971,1972/ գտնումէ, որ տարեկան թթվածնի որ ծախսի 16 մեծացումըկարող է հասցնելայն բանին, եանվերադարձ կհատի նրա ընդհանուրպաշարի2/3-ը: Իսկ 700 տարվաընթացքում թթվածնի 100 տարվա ընթացքում թե այդ ծախսը հասնի 1096-ի, ապա ու կենսոլորտի համար կրիտիկաէ մարդու մինչն իջնել կարող քանակը գտնում է, որ մարդմիաժամանակ կան սահմանի:Ֆ.Ֆ.Դավիտայան ստեղծելովնոր կությունըթթվածնիսովից փրկվելու ուղիներ կգտնի՝ Ուէներգիայինոր ռեսուրսներն այլն: տեխնոլոգիա,հայտնաբերելով թթվածնիպակասելըչի կարծիքով,մթնոլորտում րիշ հետազուոողների Ապացուցվելէ, որ մթնոլորտումթթվածնի սպառնում մարդկությանը: 1000 տարվա ընթացքում:Եթե ըն100, նույնիսկ փոխվում Քանակը չի ավելանա նույնիսկ 596տարեկան այրումը դերքից հանվող վառելիքի

ով, ապա 21-րդ դարիսկզբներին,այրման վրա կծախսվիմիայն0,2 06-իչափովթթվածին: ՕդերնութաբաններԼ.Մաչտան ն Է.Խյուզը /1970/ հանգել են այն եզրակացության,որ թթվածնիպարունակությունը մթնոլորտում հավանաբար, մնում է նախկինը: Նրանց հաշվարկներով, եթե մեզ հայտնիհանածոներիպաշարը այրվի, ապա թթվածնիքանակը կնվազիոչ ավելի, քան` 0,14646-ով: Համայն մարդկությանհամար առանձնակիվտանգ է ներկայացնում մթնոլորտիռադիոակտիվ աղտոտումը:Այդ հիմնախնդիրը ծագել է 1945 թվականին,երբ ամերիկացիները ատոմայինռումբ նետեցինճան պոնիայի`Հիրոսիմա Նագասակիքաղաքների վրա: Այդ օրվանից,միեն ն արտադրվում ջուկային ռումբերը կատարելագործվում հսկայական քանակությամբ: Ատոմայինռումբի պայթյունից առաջանում է արտակարգ, ուժեղ ռադիոակտիվճառագայթում,որը տարբերչափաբաժիններով, երկար ժամանակպահվում է հսկայականտարածությանվրա՝ ռադիոակտիվ ու մասնիկներիցրման տարածման հետնանքով:Մթնոլորտիցռադիոակտիվմասնիկներըտեղումներիհետ միասինհասնում են երկրի մակերնույթ`վարակելովհողը, բուսականությունը, ջրային մակերեսնե-

րը:

Ռադիոակտիվնյութերըմթնոլորտեն անցնում նան ուրանի հանքանյութի ն ռեակտորների շահագործման ընթացքում, ատոմային էլեկտրակայանների վթարներից,ինչպես նան ջերմաէլեկտրակայանների ծխագազերից: Մթնոլորտում/աթմոսֆերայում/ռադիոակտիվնյութեեն 3-9 տարի,իսկ տրապոսֆերայում՝ րը պահպանվում մի քանի ամիս: Դրանք վերադառնումեն երկրի մակերնույթ`հիմնականում,մթնոլորտային տեղումներով:Բնական ռադիոակտիվությունը յուրահատուկ է մթնոլորտին,այն բնության մեջ մշտապես կա ն կապված չէ մարդու գործունեությանհետ: Կենդանիօրգանիզմները հարմարվելեն բնական ռադիոակտիվությանը, որը վնասակար հետնանքներ չի թողնում: Ռադիոակտիվնյութերը հսկայական վտանգ են ներկայացնում մարդու ն. բնության համար:Չպետք է մոռանալ,որ ռադիոակտիվաղտոտման աղբյուր կարող են ծառայել նան ռադիոակտիվնյութերի արատոմային էլեկտրակայաններում օգտագործվող տեխնոլոգիական ջրերը, զանազան նպատակներով կատարու վող միջուկային փորձարկումների պրոցեսներիհետնանքով քով տե տեղի ունեցող ռադիոակտիվ փոշու արտահոսքըն այլն: Ծովային շատ կենդանիներընդունակ են իրենց մարճնիմեջ կուտակել ռադիոակտիվ նյութեր ն երկար ժամանակպահպանել:Սակայն այդ կենդանիներով սնվող գիշատիչներըՆ մարդիկկարող են մահացու չափաբաժինստանալ:Ծանր հետնանքներ կարող է ունենալ ռադիոակ-

.

-

տեխեն Գործվող

222.

՝

վարակումը: Վարակված խոտով տիվ նյութերով մարգագետինների սնվող անասուններիկաթի մեջհայտնվում են խիստ վտանգավորռաՋՏր, որոնք կորստաբեր են, հատկապես` դիոակտիվնյութեր /օՕրինակ՝ երեխաներին մատղաշ կենդանիներիհամար: Մոլորակի բոլոր անկյուններում մարդը մշտապես ենթակա Է այս ահավոր վտանգին:Եթե ժամանակին չդադարեցվենջերմամիջուկայինամեն կարգի փորձարկումները, ապա հեռու չէ այն օրը, երբ կյանքի համար խիստվտանգավոր պայմաններկստեղծվեն: Կան գիտնականներ, որոնք ենթադրում են, որ մեր մոլորակիվրա առաջացել,զարգացել ու կործանվել են մի քանի քաղաքակրթություններ: Կործանմանպատճառըհամարումեն մարդու կողմից վտանգավոր նյութերին էներգիայիաղբյուրների հայտնագործումը,որոնց չարաշահումը իբր, վերջ ի վերջո, կործանել է իրենց իսկ ծնող քաղաքակրթութենթադրումեն, որ նման ճակատագիրէ վիյունը: Այդ գիտնականները ն ամենայնհավանաճակված նան մեր այժմյան քաղաքակրթությանը կանությամբ` որպեսկործանիչ ուժ, հանդեսկգա ատոմայինէներգիան, ատոմայինռադիոճառագայթումը: Սակայնչպետք է անտեսել մի կարեոր հանգամանք.տեխնիկայի, գիտությանզարգացմանհետ միասինմարդըավելի շրջահայացէ դառնում, ավելի զգուշությամբ է վարվումվտանգավորնյութերի ն էներգիայի նոր աղբյուրներիհետ: Դրա ապացույցը մթնոլորտումն ջրում ատոմական փորձարկումներիդադարեցումնէ, որը ամրապնդվեց 1963թ. մոսկովյանպայմանագրովն որի վերահսկողություննիրենց ձեռքն են վերցրել աշխարհիհզորագույներկրները`նախկինԽորհրդայինՄիության նախաձեռնությամբ: Միջազգայինմի շարք հեղինակավորկազմակերպություններիրենց ձայնն են բարձրացնում այդ միջոցառումները կյանքումկիրառելուօգտին: Կասկածիցվեր է, որ առողջ բանականութԿունըկհաղթի,ն մարդկությունը կազատվիատոմայինվտանգից: Դեռ աԿ-.հն, այժմ բոլոր երկրներում մարդկանցուշադրությանկենտրոնում են գտեյում բնության պահպանության հարցերը: Ամբողջ աշխարհի մեծ տագնապովեն հետնում մթնոլորտիու ջրի աղգիտնականս-ոը տոտման հարաճուն պրոցեսներին`կոնկրետ միջոցառումներձեռնարկելով այդ վտանգը եզազեցնելուհամար:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ՕԴԻ ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՎԻՇճԱԿԸ

Համեմատաբար փոքր տարածքիվրա մեծ քանակությամբարդյու-

նաբերական ձեռնարկությունների առկայությունը, տրանսպորտային

միջոցներիմեծ առատությունը,զգալիորեն վատթարացրելեն հանրապետության,հատկապեսխ̀ոշոր քաղաքներիօդային ավազաններիվի223

ճակը:

ծառայության մարմինների տվյալներով, Սանիտարահիգիենիկ

Երեանի,Արարատի,Հրազդանի,Վանաձորի,Թումանյանիարդյունաբեօդ են արտանետումզանազանգազեր ու րականձեռնարկություններն փոշիներ, որը գերազանցումէ թույլատրելի նորմաարդյունաբերական ները: Երնանի Արմենալգործարանըդեռես շարունակում է օդն աղտոտել խիստ վտանգավորֆտորական միացություններով: Վնասակար նյութեր են արտանետում նան Կիրովի, «Պոլիվինիլացետատ», քիմիական ն այլ գործարանները,Արարատին Հրազդանի ցեմենտի գործարանները, Ալավերդու պղնձաձուլականգործարանը:Չնայած ներկայումս. միջոցառումներեն ձեռնարկվումօդի աղտոտումընվազեցնելու ուղղությամբ, այնուհանդերձ,արտադրվողծծմբի մի զգալի ճասը օդ է արտանետում`հսկայականվնասներհասցնելովշրջակա բնությանը: Ալավերդու լեռնաքիմիականկոմբինատը/ԱԼՔԿ/ 18-րդ դարի երկրորդ կեսերից սկսած արդյունագործումն ձուլում է պղինձ, արձաթ ն ոսկի: Ալավերդուքաղաքի մթնոլորտըհիմնականումաղտոտվումէ փոօդում հայտնաշով. որը պարունակումէ կապարն պղինձ: Աղտոտված բերվել է նան նիկել, մանգան:մկնդեղ,ցինկ, քրոմ, սակայնդրանց պարունակությունը սահմանային թույլատրելի խտությունից /ՍԹԽ/ զգալի ցածր է: 1983թ. տվյալներով,կապարի խտությունը կազմում է 0,44 հասել է 3 մկգ/մ" /10 կամ 1,5 ՍԹԽ, իսկ առավելագույն մակարդակը ՍԹԽ): Պղնձի պարունակությունը օդում 2 մկգ/մ3/ցածր է ՍԹԽ-ից/, իսկ որը 6 անգամ գերազանցումէ առավելագույնըհասնում է 11 մկգ/մ3,

Օ.Ա.,2000/:

մկգ/մ"

Մթնոլորտարտանետվածաէրոզոլընպաստել է կոմբինատինկից հողերի աղտոտմանը`նշված ծանր մետաղներով: Վանաձորիմթնոլորտիաղտոտմանհիմնականաղբյուրներըէներ-, ««գետիկայիօբյեկտներնեն /ՋէԿ/, կոմունալ Ա ձեռնարկատիրական Քելի ռուցման կաթսանները,քիմիական գործարանը, արհեստան»»«

գործարանը:Վերջիներկու օբյեկտներինհամապատասխաաբար 5046-ը ժին է ընկնումհամընդհանուրարդյունաբերականարսռադրանքի ն 3096-ը: արճճի Վանաձորիքիմիական գործարանի արտանետումներում միկպարունակությունըբավական բարձրէ /200 մգ/կգ/,իսկ մնացած է: րոտարրերիպարունակությունըհամեմատաբար ցածր Այդ քիմիահսկայականեն՝ օրականշուրջ կան օբյեկտիցփոշու արտանետումները բա-

կապակցությամբ,

13 տոննա:

պարզվելէ, որ Վանաձորքաղա1983թ. ուսումնասիրություններից

քաղաքիցդուրս շրջաններում կապարի պարունակությունը համեմատությամբ բարձր է եղել 1,5-2,0 անգամ, տարածությունների

օրգանական

-

ՍԹԽ-ին:

քի

իսկ առավելագույնխտությունըՍԹԽ-ից բարձր` 1,7 անգամ: Գործարանի արտանետումներումհայտնաբերված են տիտան, ստրոնցիում,արճիճ, մանգան,պղինձ, բարիում, ցիրկոն, ազոտի երկօքսիդի ն ամոնիակիբարձր պարունակությամբայլ տարրեր: Ըստ որում, ազոտի երկօքսիդիխտությանհամընդհանուր քանակըկազմում է 2,5 հազար տ/տարի,ամոնիակինը՝2,1 հազար տ/տարի,որը գերազանցում է ՍԹԽ /Ջուհարյան Արտանետումներումպարունակում են նան. փոշի, ծծմբաթթվային անհիդրիդ,ածխաթթուգազ, արճիճ, ացետոն, ածխաջրեր,ամոնիակ կարբաձիդ ն այլմիացություններ: Մթնոլորտիաղտոտմանը մեծապեսնպաստումեն Հրազդանին Արարատի ցեմենտի գործարանի փոշու արտանետումները,որոնցում պարունակում են ծծմբիանհիդրիդ,ազոտիերկօքսիդ: Երնան քաղաքը խոշոր արդյունաբերականկենտրոնէ, արդյունաբերական արտադրության բազմաճյուղ կառուցվածքով:Ներկայումս Երնանում տեղաբաշխվածեն 600 արդյունաբերականձեռնարկություններ, որոնցից200-ը մթնոլորտեն արտանետում թունավորնյութեր: Կան նան էներգետիկայի530 օբյեկտներ,ավելի քան 80 հազար ավտոմեքենա: Քիմիականարդյունաբերությանարտանետումների հիմնականմասը միացություններեն, իսկ շինարարականինդուստրիայից` փոշի: «Նաիրիտ» գիտաարտադրականմիավորման /ԳԱՄ/ արտանետումները 1986 թվականիտվյալներով, տարեկան կազմել է 23,9 մլն տոննա տարատեսակքիմիական միացություններ:Ըստ որում, մթնոլորտում քլորոպրենիհետ մեկտեղ հայտնաբերվելէ տետրաքլորիդային ածխաթթու,քլոր, քլորոֆորմ, բենզոլ, բենզոգազ ն այլն /ԽՍՀՄ պետկոմհիդրոմետիկիրառականերկրաֆիզիկայի ինստիտուտիհաշվետվություն, 1986/: Այդ նույն ինստիտուտիտվյալներով,ազոտի օքսիդը մթնոլորտում 2-3 անգամ է ՍԹԽ, ծծմբային անհիդրիդը`2.2-2,8 անգերազանցում գամ, կապարը`1,2-1,3 անգամ: են նան քրոմ, մանգան,վանադիում, Մթնոլորտումհայտնաբերված պղինձ,սնդիկ,երկաթ, նիկել, ցինկ, մկնդեղ, բրոմ ն կալցիում: ՆախկինումՔանաքեռի ալյումինի գործարանըմթնոլորտնաղտոտում էր ֆտորաջրածնով/ԷԷ/: 1984թ. Կանազիվերապրոֆիլավորման ֆտորի միացություններիարտանետումներըմթնոլորտ` դադարեցվելէ: Քաղաքի ոչ մեծ արդյունաբերականձեռնարկություններից, ֆտորի միացություններովմթնոլորտի աղտոտումը ըստ Օ.Ա.Ջուհարյանի/2000/, նորմայիցչի անցնում/0,005 մգ/մ:/: Դանրապետության քաղաքներում, մասնավորապես`Երնանում, արագ թափուվաճում է ավտոտրանսպորտի տեսակարար կշիռը: Ավ-

բոլոր

|

տոտնտեսություններիկողմից մեքենաներըանսարք վիճակում շահագործման հանձնելը հանգեցնում է վառելանյութիթերայրմանն օդում վտանգավորգազերի ավելացման: Երնանի որոշ խաչմերուկներում արտանետվածվնասակարգազերի քանակը, մի ավտոմեքենաներից քանի անգամգերազանցումէ թույլատրելի նորմաները: Մեծ տեղ հատկացնելովբնության պահպանության,ճասնավորապես` մթնոլորտային օդի աղտոտվածությաննվազման հարցերին, 1978-ին որոշում կայացվեց`դադարեցնելՀրազդանիլեռնաքիմիական գործարանիշինարարությունըն այն վերասարքավորելշրջակա միջաձեռնարկությունդարձնեվայրի համար անվտանգ արդյունաբերական լու համար: 1980թ. վերջերին փակվեց կալցիումի, կարբիդի արտադրության ցեխը, սակայն Կիրովի անվան գործարանումն Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատումբարձրացավարտանետումների օգտագործմանմակարդակը:Միջոցառումներեն մշակվում` հանրապետության տարածքումգտնվող քիմիականարդյունաբերականմի շարք ձեռնարկություններփակելու կամ վերաբազավորելու ուղղությամբ: «ՀՍՍՀ քաղաքներումմթնոլորտայինօդի պահպանմանմիջոցառումների մասին» որոշմանիրականացումըմեծ չափով նպաստեցհանրապետությանօդային ավազանիառողջացմանգործին: Կրճատվեցքիմիայի ն գունավորմետալուրգիայիճյուղերի տեսակարարկշիռը: Աղտոտման օջախներից գոյացող վնասակար նյութերի որսման ն վնասազերծման քանակը1980թ. կազմեցդրանցընդհանուրծավալի7596-ը, 1975 թվականի3296-ի դիմաց: զարգացման1981-1985 Հանրապետությանսոցիալ-տնտեսական հիմթվականներին մինչն 1990 թվականնընկածժամանակաշրջանի նական ուղղությունների նախագծովմի շարք միջոցառումներէին նա: խատեսվածշրջակա միջավայրիպահպանությանն բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրներիլուծման ուղղությամբ: Նախատեսվում էր` վերակառուցել Քանաքեռի ալյումինի Ալավերդու մճիավորումը, գործարանը,«նաիրիտ» գիտաարտադրական լեռնամետալուրգիական կոմբինատը, «Պալիվինիլացետատ»գործարանը, Երնանի ավտոմեքենաներիգործարանը,«էլեկտրոն», «Հայէլեկտրոլույս» արտադրական միավորումները, Հրազդանի ցեմենտի գործարանը,Վանաձորիքիմիական կոմբինատը,Արարատիցեմենտի կոմբինատը,Երեանի խտացրածկերերիգործարանը,գինու կոմբինաշնորհիվ, տը ն մի շարք այլ ձեռնարկություններ:Այս միջոցառումների բնականէ, զգալիորենկնվազերհանրապետությանօդային ավազանի

աղտոտվածությունը:

Ելնելով շրջակա միջավայրի պահպանությանխնդիրներից,Ալավերդու լեռնամետալուրգիականկոմբինատում, 1981 թվականից սկսած,զգալիորենկրճատվելէ սն պղնձին ծծմբաթթվիարտադրությու226

նը: նախատեսված էր, մթնոլորտը ապականողնյութերի արտանետումը հասցնել մինչ, սանիտարական չափանիշները:Երնանքաղաքի օդային ավազանը վնասակար արտանետվածքներիցպահպանելու նպատակովնախատեսվածէր միջոցառումներ,որոնք կապահովեն դրանց մակարդակըմինչն թույլատրելիսանիտարական չափանիշները: Քիմիական արդյունաբերությանբնագավառումառավել կատարյալ տեխնոլոգիականպրոցեսներիներդրումը,բարոյապես հնացած ն ֆիզիկապեսմաշված մի շարք արտադրություններիփակումը,խիստ կկրճատիվնասակարնյութերի ու փոշու արտանետումները,զգալիորեն կբարելավի այդ արտադրությունների տեխնիկատնտեսականցուցանիշները: Մթնոլորտարտանետվողվնասակարնյութերի քանակը կրճատեէ` արդյունաբերական լու նպատակով,նախատեսվում ձեռնարկություններում ն կոմունալ տնտեսությանօբյեկտներում տեղադրել հեռացող ն գազերից փոշուց վնասակարնյութերի որսման ն վնասազերծմանկայաններ: Դրա շնորհիվ մթնոլորտ արտանետվողվնասակարնյութերի ընդհանուրծավալում` որսվող ն վնասազերծվողնյութերի բաժինը նախատեսվածէր 1985թ. հասցնել 8246-ի, 1980 թվականի74,996-իդիմաց: Երնանքաղաքում տրանսպորտիարտանետումներից օդի աղտոտվածությունընվազեցնելու համար, մետրոպոլիտենիցանցի ընդլայնմանը զուգընթաց նախատեսվումէ ավելացնելէլեկտրատրանսպորտի բաժինը,օգտագործելխտացրածբնականգազով աշխատող ավտոմեքենաներ, տրանսպորտիերթնեկությանկառավարմանավտոմատացված համակարգերն այլն: Առաջիկայումկավարտվիաղբավերամշակման գործարանի շինարարությունը:Մեծ չափով կավելացվի կանաչ տարածություններիտեսակարարկշիռը` որպես մթնոլորտայինօդի մաքրությանպահպանման ամենահուսալիմիջոց:

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Մթնոլորտիաղտոտվածությունըբազմատեսակվնասակար ներգործություն է թողնում մարդու ե կենդանիներիօրգանիզմի, կանաչ բույսերի, միկրոօրգանիզմների, ջրային ավազանիմակերեսայինշերտերի ու հողի վրա: Մարդու առողջության ն շրջակա միջավայրիվրա մթնոլորտի աղտոտվածությունըներգործումէ տարբեր ձնեերով: Օրինակ` թանձր մառախուղի/ՇԽօՐ/ դեպքում օրգանիզմինսպառնում է ուղղակի ն մահացու վտանգ, իսկ մեկ այլ դեպքում` տեղի է ունենում օրգանիզմի կենսաապահովմանտարբեր համակարգերիդանդաղ,աստիճանաբարքայքա227

յում: Շատ դեպքերում, օդի, միջավայրիաղտոտվածությունըառաջ է բերում էկոհամակարգիբաղադրամասերիկ̀առուցվածքիար աստի-

ճառի խախտում, հետերո ե Աարոն ոնի ԱիՓակին էհո. երու ի մեխանի ծ ուր դեպքում, աղտոտիչնետեղական /լրկալ/ աղտոտման Մբնոլորտի մարդու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական ներգործություն ր

,

ո

են ունենում

րը

վրա` առաջ բերելով լուրջ հետնանքներ: Օրինակ՝ ծծմբայինդիօքսիդը՝ /ՏՕ2/ միանալովջրի հետ առաջացնում է ծծմբականթթու /ՒԼ2ՏՕ4/, որը քայքայում է մարդու ն կենդանիներիթոքերիհյուսվածքներըն հաճախ առաջ բերումթոքերիսիլիկոզ հիվանդություն: ծանր դեպքում` քայքայում թոքեԱզոտիօքսիդը բորբոքումէ, իսկ րի, աչքերի լորձաթաղանթը այլն: Առավելվտանգավորէ, երբ ազոտի օքսիդի հետ պարունակում է նան թունավորմիացություններ: Ածխաթթուգազից /ՇՕ2/ ուժեղ թունավորվելու դեպքում, առաջ է գալիս ընդհանուր թուլություն գլխապտույտ, սրտխառնոց,գիտակցությանկորուստ,նույնիսկ` մահ: Մթնոլորտումկախվածփոքր կարծր մասնիկները/Հ 5 մկմ/, որոնք ընդունակ են թափանցելու լիմֆատիկ հանգույցները,պահվելու թոքաբշտիկներում,աղտոտելով լորձաթաղանթը: Չափազանց ծանր հետնանքներ են առաջ բերում կապարը, այլս, ենզ/ա/պիրինը,ֆոսֆորը, րը,կադմիումը, վադսիուսը,մկնդեղը, վսդեղը,կոբալտը վոբալտըն այլն, բենզ/ա/պիրինը, որոնք ճնշվածություն են առաջ բերում արյունատարհամակարգում ն օրգանիզմիդիմադառաջացնելով րողականության թուլացում` տարբեր վարակիչ հիվանդություների նկատմամբ: Կապարի ն սնդիկի միացություններնունեն մուտագեն. բջիջներումառաջ են բերում գենետիկական `

ն

Է ս քաղցկեղային հիվանդություններ

աուննօրգանիզմի

ոփոխություններ: Մեծ խտությամբ ն

տնականժամանակովաղտոտող նյութերի անթրոպոգենարտանետումներըմեծ վնաս են հասցնում ոչ միայն մարդուն, այլ ամբողջովին բացասաբար են ազդում կենդանիների, բույսերիվերաճի ն էկոհամակարգիվրա: Վնասակարնյութերը` հերձճանցքներով մեջ, քայքայում են քլորոֆիլը բջիջներթափանցելով

հյուսվածքների

-

ներիկառուցվածքը: Ածխածնիօքսիդը ն մթնոլորտում լուսաքիմիականռեակցիաների հետնանքովստացվածնրա արգասիքները,չափազանցթունավորեն: Ընկնելովօրգանիզմ,ածխածնիօքսիդը այնտեղիցդուրս է մղում թթվածինն ու նրա միացություններն հեմոգլոբինիհետ ն առաջացնում արյան կարբօքսիհեմոգլոբին:Դեռ ավելին` հեմոգլոբինը,թթվածնիհետ համեմատած, ածխածնիօքսիդին 300 անգամ ավելի արագ միանալու հակում ունի:

Լ կործը խաջ մեջ ՍԱ Արակորայի սիդների րածիննեի առաջացնում /օզոնիդներ/, մասնիկների ծ

են նան ՕՅ որոնք ան օզոնիդներըխիստ նվազեց-

հետ`

ղուկ

ւ

ռավել թունավոր են, քան շմոլը: Շմոլը

Թթվածնային Թունավորմ ենբրգանիզմի մատակարարումը:

նում

լր նաւ էի Նաում Ավեր ուին մարան ժամանավա զիից» այլ

լ

միջավայր

րդու

գտավել

9ր9-

Ծծմբայինգազը գրգռում է աչքի ն շնչառականօրգաններիլորձաթաղանթը:Այդգազի նույնիսկփոքրխտությանդեպքում, երբ ճարդըերկար է շնչում աղտոտվածօդը, առաջանում է խրոնիկականբրոնխիտ, էնֆիզեմա,թոքերիբորբոքում ն այլ հիվանդություններ:1 մ5օդում 400500 միլիգրամՏՕ2 լինելու դեպքում առաջանում է մարդուկյանքի համար խիստ վտանգավորթունավորում/ինտոքսիկացիա՛հ: Ծծմբայինգազը խիստ թունավորէ նան բուսականության,հատկապես`ասեղնատերն ն պտղատու կուլտուրաների համար: Նույնիսկ շենքերի քարե պատերը այս թունավորնյութի երկարատնազդեցությամբ քայքայվում են:

Գոյություն ունի այն սխալ կարծիքը, որ իբր մթնոլորտ արտանեարդյունաբերականթափոններըվնասում են միայնանմիջականորեն շրջակայքումգտնվող բուսականությանը,որ իբր այդ վնասն աննշան է ն առանձնապես մեծ վտանգչի ներկայացնումշրջակա միջավայրի, առավել ես` գյուղատնտեսականարտադրությանհամար: Դա խոր մոլորություն է: Արդյունաբերական գազանմանն փոշենմանթափոններն օդի շրջանառությանմիջոցով տեղափոխվումեն տասնյակկիլոմետրեր,ընդ որում, մի շարք վնասակարթափոններչափազանց կայուն են ն ունեն կուտակվելու/ակումուլյատիվ/հատկություն:Առանձինդեպտած

Բեր մերի ր հերիգազը խիստ ֆտորը ամանն համար ւմ`

ծությունը

հ

ա

ե

ւնում:

նրամիացությունները,տարբերօքսիդացնողներն քլորը: Երբ

է ծծմբական

ն

օդը աղ-

է

ունը կրկնակի անգամ նվազում Է նույն եռնույթը ման միի նկատվում նվագ յունը կրկնակի անգամ յներնույթը նկատվ շարք այլ ասեղնատերնբույսերի մոտ մայրի/: Ընդհան-

տոտվում

անհիդրիդով, սոճու

ֆոտոսինթետիկակտիվութ-

/եղննի,եղնին, խիստ զգայուն են օդի աղտոտրապես,բոլոր ասեղնատերնավորները վածությաննկատմամբ: Երբեմն արդյունաբերական հանդիսանումեն ձեռնարկությունները շրջապատիաղտոտմանխոշոր կենտրոններ:Շվեյցարիայում,Վալլբախի ալյումինի գործարանիշրջակայքում ոչնչացել են բոլոր ծառատեսակները:Այդ բանում «մեղավոր» է ֆտորը: Ֆտորային միացությունները մի քանի հարյուր գլուխ անասունների ոչնչացմանպատճառեն դարձել: Եղել են նան մարդկանցթունավորմանդեպքեր,ովքերճաշակելեն

վայրերում աճեցված մրգեր ու բանջարեղեն: Ազոտականթթվի ն ալյումինի գործարաններըմեծ վնասներ են հասցնում նան պտղատու ն խաղողի այգիներին:Մագնեզիտայինաղյուս արտադրող գործարաններիցօդ արտանետվածմագնեզիումային փոշին խցանում է բույսերի հերձանցքները` դժվարացնելովտրանսպիրացիան ն գազափոխանակությունը: Մագնեզիումիաղերով աղտոտված բույսեր ուտելու դեպքում` անասուններըհիվանդանում են լուծով, ընդ որում, խիստընկնում է նան կաթի որակը:Շնչառությանպրոցեսում թունավոր նյութերն ընկնելով կենդանու շնչառական օրգանները, մեծ վնաս չեն պատճառում,սակայնկերի հետ օրգանիզմ թափանցելիս,երմեծ քանակությամբկենդանիների ոչնչացման պատճառ են դառայդ

մարդու ն կենդանիներիառողջությանհամարմեծ արժեքներկայացնող ճառագայթներիզգալի մասը /50Չ2 ն ավելին/: ուլտրամանուշակագույն առաջ է ճառագայթներիանբավարարությունը Ուլտրամանուշակագույն բերում ռախիտն ավիտամինոզհիվանդություններ: ն օդի փոխներգործությանպրոցեսում,ուլտրամաԱղտոտիչների նուշակագույնճառագայթներիազդեցությանտակառաջանումէ թունավոր մառախուղ/ֆիտոքիմիականթանձրմառախուղ/,որը խիստվտանգավոր է մարդու առողջությանհամար,հատկապես`ջերմայինշրջադասության /ինվերսիայի/շրջանում:

բեմը

Մթնոլորտիգլոբալ աղտոտումը կարող է առաջ բերել այնպիսի էմայի հնարավոր փոփոկոլոգիականհետնանքներ,ինչպիսին են՝ խությունը /«ջերմոցային անձրններիառաջացում:Աշխարհի շատ գիտնականներ,վերը նշված հետնանքներըհամարումեն ներկայիս խոշորագույնէկոլոգիականհիմնախնդիրներ:Այս հարցերիմասինկխոսվիդասագրքի15-րդ գլխում: Նշենք միայն, որ մթնոլորտումՇՕ2-ի խտությանմեծացումըառաջ է բերում «ջերմոցայինէֆեկտ», որի էությունը կայանումէ նրանում, որ ՇՕ2-ով հարստացվածօդի շերտը ավելի լավ է բաց թողնումարնային ռադիացիանն միաժամանակկասեցնում Երկրիերկարալիք ջերմային ճառագայթումը:Երկրի մակերնույթիցարնի լույսի անդրադարձըինֆրակարմիրհատվածում կլանվում է տրոպոսֆերայումն ստրատոսֆերայի ստորին շերտերում՝` առաջ բերելովդրանց ջերմաստիճանիբարձրացում: Հաշվարկներովպարզվել է, որ մթնոլորտումՇՕ2-ի պարունակության ավելացումը ներկա էտապում հնարավոր է, որ երկրի մակերնույթի վրա օդի միջին գլոբալ ջերմաստիճանըբարձրացնի 0,30.45Շ: աղԼուրջ էկոլոգիական հետնանքներէ առաջ բերում մթնոլորտի Լ տոտումը` քլորֆտորմեթանով /ֆրեոններ/: մթնոլորտ է արտանետվում0,8 մլն տոննա ֆրեոններ: Ֆրեոնները ածխածնի օքսիդի նման կլանում են ինֆրակարմիրճառագայթները:Սակայն հիմնականբացասականներգործությունըկայանում է նրանում, որ այն ստրատոսֆերայիհատվածումդիսոցիացիայիէ ենթարկվում ե անջատումքլորի ատոմներ,որոնք առաջ են բերում օզոնի կատալիտիկ քայքայում: Գետնապես,ֆրեոնները անցնելովստրատոսֆերա,կարող են երկրի պաշտպանիչօզոնի շերտի քայքայման պատճառ դառնալ: Պարզված է, որ արնի ուղղակի ռադիացիայինվազումը բացատրվում է մթնոլորտի աէրոզոլի զանգվածի ավելացումով: Աէրոզոլը կլանում է արնի լույսը Ա նվազեցնումլուսաթափանցելիությունը՝կորցնելով

Իր էֆեկտ» զրնային շերտի խախոմի

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ՕԴԻ ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԿԱՆԽԵԼՈՒ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Մթնոլորտիվրա մարդու ներգործությանհարցըգտնվում է ամբողջ աշխարհի մասնագետներիու էկոլոգների ուշադրության կենտրոնում: Դա. պատահականչէ, քանի որ էկոլոգիական գլոբալ հիմնախնդիրներըինչպիսիք են` «ջերմոցային էֆեկտը», օզոնի շերտի խախտումը,թթու տեղումների թափվելըկապվածեն հենց մթնոլորտի անթրոպոգենաղտոտմանհետ: Մթնոլորտայինաղտոտմանդեմ պայքարը դարձել է բոլոր ազգերի ու ժողովուրդներիգլխավոր հոգսերիցմեկը,քանի որ այն խիստ բացասաբար է անդրադառնում,ինչպես մարդկանց կենդանիայնպես էլ` բույսերի նորմալ ների պահպանությանու մթերատվության, աճի ու զարգացմանվրա: Մթնոլորտիօդի պահպանումըհամարվումէ շրջակա բնական միէ ջավայրի առողջացմանառանցքայինհիմնախնդիրը,որը կատարում բավական բարդ պաշտպանական, էկոլոգիականֆունկցիա` պաշտտիեզերքիցն արնային պանում է Երկիր մոլորակը բացարձակցուրտ ճառագայթմանհոսքից: Մթնոլորտային աղտուման դեմ պայքարը բավականին բարդ պրոբլեմ է. այն պահանջումէ շատ ուժեր ու միջոցներ:Այսօր պետք է ոչ միայն պայքարել առաջացած հետնանքներիդեմ, վնասազերծելաղտոտված օդի ներգործությունը մարդկանց,կենդանիներիու բույսերի վրա, այլն կանխելմթնոլորտիհետագաաղտոտումը: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ժամանակակիցմակարդակը թույլ է տալիս խիստ նվազեցնել արդյունաբերականձեռնարկություններից,տրանսպորտից ն միջավայրարտանետվողվնասակարու ու այլ ուղիներովառաջացող թունավոր նյութերիքանակը հենց դրանց անջատմանտեղում ն արդյուձեռնարկել մթնոլորտը աղտոտումիցզերծ պահելու

ժամանակակից

առողջության,

Ներկայումս. տարեկան

նավետ միջոցներ համար:

Մթնոլորտըունի ինքնամաքրմանընդունակություն:Այն տեղի է ունենում մթնոլորտայինտեղումներով,աէրոզոլիլվացումով, երկրամերձ

շերտի օդի տուրբուլենտ տեղաշարժով, երկրի վրա` աղտոտվածնյութեր նստելով: Սակայն ժամանակակիցպայմաններումբնականհամակարգերիհնարավորություններըմթնոլորտի ինքնամաքրման գործում խիստ սահմանաւիակեն: Հարցը կայանում է նրանում, որ մթնոլորտի անթրոպոգենաղտոտումըառաջէ բերել լուրջ էկոլոգիական,այդ թվում ն գլոբալ բնույթի հետնանքներ:Այդ պատճառով էլ մթնոլորտայինօդը լիարժեք չի կատարում իր պաշտպանական, ջերմակարգավորիչու կյանքըպահպանողէկոլոգիականֆունկցիաները: Մթնոլորտիօդի հետագաաղտոտումըկանխելու ն միջավայրարտանետվողվնասակարխառնուրդներիքանակը նվազեցնելումիջոցառումներըբազմազանեն: Այդ միջոցառումներըկարելի է ստորաբաժանել 4 հիմնական խմբերի: Առաջին խումբն ընդգրկում է արտադրությանգոյություն ունեցող տեխնոլոգիականպրոցեսներիբարելավումը նոր, առավել կատարելագործված քիչ թափոններովկամ անթափոնտեխնոլոգիայիներդրումը, տեխնոլոգիականպրոցեսներիէկոլոգիացում, որը միանգամայնկբացառի վնասակար աղտոտիչ նյութերի անջատումը ն թափանցումը

մթնոլորտ:

Երկրորդխմբի միջոցառումները կապվածեն վառելիքիորակիբարելավման, կատարելագործվածշարժիչների ստեղծման, էներգիայի նոր ձների հայթայթման,ինչպես նան մաքրող հարմարանքների տեղադրման հետ: Ներկայումս ինտենսիվ աշխատանքներեն տարվում կորբյուրատորային շարժիչների փոխարինումըդիզելային, գոլորշիով, գազատուրբինային,էլեկտրական ակումլյատորներով,արնային էլեմենտներովաղտոտող մեքենաներով:Սակայննշված տեխնոլոգիաների՝ կիրառումը շատ սահմանափակէ ն հնարավոր չէ կանխել տոքսիկ նյութերովմթնոլորտիաղտոտումը: Դրա համար էլ ձեռնարկություններումկիրառում են աէրոզոլից գազերի անջատմանտարբեր մեթոդներ:Արտադրությունումկիրառություն են ստացել չոր, թաց փոշեբռնիչներ, գործվածքներից պաւորաստված տարբեր ֆիլտրեր, էլետրաֆիլտրեր:Արտադրությունում կիրառում են երեք մեթոդ` կատալիկ, աբսորբցիոնն ադսորբցիոն: Կատալիկ մեթոդի դեպքում` արդյունաբերականարտանետումների թունավոր անցանկալի բաղադրիչներըօքսիդացնելուկամ վերականգնելու միջոցով վերածում են շրջակա միջավայրի համար անվտանգկամ քիչ վտանգավորն նոր արտանետումմիջավայր:Այս մեթոդի էությունըկայանում է նրանում, որ համակարգ է մտցվում լրացուցիչ նյութեր`կատալիզատորներ: Աբսորբցիոնմեթոդըհիմնվածէ հեղուկ կլանիչներով/աբսորբենտ-

ներով/, գազանմանվնասակար խառնուրդներիկլանման սկզբունքի վրա: Որպես աբսորբենտօգտագործումեն ջուր, հիմքերի լուծույթներ /սոդա/,ամոնիակ,երկաթ արջասպ ն այլն: Ադսորբցիոնմեթոդը հնարավորությունէ տալիս ադսորբենտիօգնությամբ/կարծր մարմին, որն ունի ուլտրամիկրոսկոպիկծակոտինեխառնուրդիցկորզել վնասակար րով կառուցվածք/ արդյունաբերական բաղադրիչները:Որպեսադսորբենտ՝օգտագործումեն ակտիվացածածուխ, թերթաքարեր,մոխիր, կավային մեխանիկականկազմ ունեցող հող:

Մթնոլորտի օդի աղտոտումըկանխելու միջացառումներիերրորդ խումբը նախատեսումէ՝ խելացի տեղաբաշխելմթնոլորտայինօդը վարակող արդյունաբերականձեռնարկություններըն վերամշակվածթափոններնօգտագործելժողովրդականտնտեսությանտարբերբնագավառներում: Չորրորդ խմբի միջոցառումներըկապված են սանիտարականգոտիների ստեղծման, պաշտպանականկանաչ տապաշտպանական րածությունների, մասնավորապես` անտառային տնկարկների հիմնադրմանհետ: Մթնոլորտիօդն աղտոտումիցպաշտպանելուհարցերի վրա նախկին ԽորհրդայինՄիությունում մեծ ուշադրություն էր դարձվում ն այդ նպատակիհամար հատկացվում էին հսկայականկապիտալ միջոցներ՝ տարեկան 400 մլն ռուբլի: Ըստ որում, այդ նպատակովհատկացվող կապիտալներդրումներըտարեցտարիավելանումէր: այսօր առաջԱրտադրությանտեխնոլոգիայիկատարելագործումն նակարգ նշանակություն ունի: Անհրաժեշտ է կիրառել թաւիոններից զերծ տեխնոլոգիա,ստեղծել առանց ծխնելույզներիու անարտահոսք գործարաններու ֆաբրիկաներ, որոնք կաշխատենինքնապարփակ արտադրությանսկզբունքով: /անթաւիոն/ ՆախկինԽորհրդայինՄիությունումառաջինը սահմանվեց արտանետվող այս կամ այն տարրի թույլատրելի խտությունը:Վերջինսհնարավորությունէր տալիս միջավայրըպահպանելայնպես, որ մթնոլորտ արտանետվողտարրերն անվնասլինեն մարդու, կենդանիների ն բույսերի համար:Այս հարցով զբաղվում էինսանիտարահամաճարակային քաղաքկայանները, որոնք ստեղծված էին խոշոր արդյունաբերական մետալուրգիականգործաներում, լեռնաքիմիականկոմբինատներում, րաններում, ատոմայինէլեկտրակայաններումնայլուր: ՆախկինԽորհրդային Միությունումզգալի միջոցներէին հատկացվում մաքրող կայանների ու սարքավորումներիվրա, ն այս հարցը գտնվում էր պետականմարմիններիուշադրությանկենտրոնում: Շատ կարնոր է մթնոլորտայինօդի համակարգվածհսկողությունը: Այս ուղղությամբզբաղվումեն ոչ միայն ԱՊՀ, այլ մյուս երկրներիգիտ,

մամուն

նականները:Մեր գիտնականներիկողմից ստեղծված է օդի աղտոտման վրա ավտոմատհսկողությունմանել համակարգ, որը հնարավորությունէ տալիս անհրաժեշտ տեղեկատվությունստանալ մթնոլորտիաղտոտվածությանչափերի մասին:Ստեղծվածեն մի շարք օդամաքրիչ հարմարանքներ:Ելնելով նյութերի /մոխիր, մուր/ բնույթից ու քանակից, մաքրումը կատարում են չոր մեխանիկական, թաց մաքրման, զտման ն էլեկտրականնստեցմանճանապարհով:ժամանակակից օդամաքրիչ հարմարանքներիմեջ բավականին արժեք են ներկայացնում էլեկտրազտիչները,որոնց արդյունավետությունըհասնում է գրեթե 10056-ի:Նախկին Խորհրդային Միությունում միայն 1960-1970թթ. արդյունաբերական ձեռնարկություններումտեղադրվել էր 7000 հարմարանքներ,որոնքկլանում են թունավորգազերն ու նյութերը: Մթնոլորտնաղտոտումիցպաշտպանելուգործում կարնոր նշանակություն ունեն նան գազազտիչները,որոնք տարեցտարիմեծ քանակով տեղադրվումեն ձեռնարկություններում: Մթնոլորտարտանետվողնյութերի մեջ կան նան մի շարք արժեքավոր միացություններու նյութեր, որոնց կլանումը, վերամշակումըն ժողովրդականտնտեսությանայլ ճյուղերում օգտագործելը վերին աստիճանի կարնորնշանակությունունի ոչ միայն միջավայրըաղտոտումից պաշտպանելու, այլն հումքը արդյունավետ օգտագործելու տեսակե-

տից:

Օդը մաքուր պահելու գործում շատ կարնորնշանակությունունի էներգիայինոր աղբյուրների հայթայթումը, շարժիչներըէլեկտրականությամբ աշխատացնելուն այլն: Օրինակ, եթե հնարավորդառնա տնական ժամանակպահպանելնյութի չորրորդ ձեր` պլազման,ապակստանանք ջերմային էներգիայի անսպառ աղբյուր: Ջերմամիջուկայինէներգիան շատ մեծ է, բայց պետք է կարողանալ այն պահպանել: Ներկայումս, լայն մասշտաբիաշխատանքներեն տարվում փակ ուժագծերով մագնիսականդաշտ ստեղծելու ճանապարհով պահպանելբարձր ջերմաստիճանիպլազման:Ռուս գիտնականներըստեղծել են մի սարք /Տոկոմակ- 3, Տոկոմակ- 107, որով Կուրչատովիանվանատոմայինէներգիայի ա որը իր

ունեն, քանի որ դրանց գործնական կիրառությունըզգալի չափով

կնպաստիմթնոլորտիօդը աղտոտումիցզերծ պահելու համար: Տրանսպորտի նոր ձների ընդարձակմանհարցում շատ կարնոր է խոշոր քաղաքներումմետրոյի կառուցումը,մեծ թվով տրոլեյբուսներիօգտագործումը նայլն: Մթնոլորտիգազային խառնուրդիցրումը օգտագործում են նվախառնուրդի վտանգավորխտությունը մինչն ԹՍԽ մակարդակի: Սովորաբարօգտագործում են բարձրծխնելույզներ, ինչքան բարձր է ծխնելույզի խողովակը, այնքան շատ է ցրելու էֆեկտը: Սակայն այս մեթոդը ժամանակավոր,ստիպողականմեթոդ է ն կիրառվում է այն դեպքում, երբ ժամանակակիցմիջոցառումներըչեն ապահովումարտանետումներիցվնասակարնյութերիմաքրումը: Բնակավայրերիօդը մաքուրպահելու համարշատ կարնոր ու արդյունավետ միջոց է նան սանիտարապաշտպանողական գոտիների ստեղծումը,քաղաքներից դուրս արդյունաբերական ձեռնարկություննեհեռու րի կառուցումը: Քաղաքներից պետք է տեղադրել հատկապես՝ մետալուրգիական,քիմիական, ցեմենտի ն այլ գործարաններ,որոնք են փոշենման,գազանման ն այլ կարգի վնասակար նյութեր: Գործարաններըպետք է կառուցել տարածքի բարձրադիրմասերում ն այնպիսիվայրերում, որտեղ քամին արտանետվածվնասակար նյութերը չքշի դեպի բնակավայրերը:Հաշվի առնելովմթնոլորտարտանետվող նյութերի վնասակարությանաստիճանըու դրանց մաքրման աշխատանքներիդրվածքը, սանիտարական-պաշտպանողական գոտիներն ստեղծվումեն 50-1000 մ լայնությամբ:Օդը մաքուր պահելու հարցում նշանակություն ունիկանաչտարածություններիստեղծումը, որոնք ն' մաքրում են օդը, ն՛ թուլացնումաղմուկն ու միաժամանակ լավ պայմաններստեղծումհանգստիհամար: Ըստ որում, անտառաշերտերը պետք է հիմնադրելգազերի նկատմամբ խիստ զգայունություն ցուցաբերող ծառաթփատեսակներով /կասպիտակակացիա, եղննի, թթենի, սրածայր թխկի, բարդի,

զեցնելու

արտանետում

կարնոր

նադական նշվեց, մթնոլորտը ինքնամաքրման ենթարկվումերկրի Ինչին են30ձիլիոն ջերմություն աստիճան մարացել վրա` կարծրմասնիկներնստելու, տեղումներովլվացվելու, ջրի կաթիլանան աի «թանոոները նաԱ Արոնք, հնարովի. ները, մեջ լուծվելու ձներով:Սակայն տալիս բարձր ջերմությունը պահպանելքիչ ավելի երկար րություն Աանոխուղի վական աղտոտվածությունըթույլատրելի չափերի հասցնելու ժամանակ: են

սնվող, էԿարնոր նշանակություն ունի նան ակումլյատորներով ստեղծումը/էլեկտրամոլեկտրական շարժիչներով ավտոմեքենաների բիլներ/: Այս ուղղությամբաշխատանքներեն տարվելԱնգլիայում,ԱՄՆում, Ռուսաստանում, մեզ մոտ` Հայաստանում ն այլ երկրներում: Այս տիպի ավտոմեքենաներիստեղծումը բավականինմեծ հեռանկարներ

Բ

է

ն այլ

այս բոլորը

բահահամամար: Դրա համար պետք է կիրառել համալիր միջոցառումների կարգ, որի օղակներըպայմանավորվածեն օդի աղտոտմանչափերով չեն

ն այլ

վճասակարնյութերիբնույթով, քանակով

գործոններով:

,

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ՕԴԻ ՊԱՎՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

աոավել

ԽՍՀՄ առողջապահությանմասին օրենքը, որը գործողության մեջ էր մտցվել 1971թ. հուլիսի 1-ից, ձեռնարկությունների,նախագծային, շինարարականն այլ կազմակերպությունների ղեկավարներինպարտավորեցնումէր` ձեռնարկություններինախագծման,շինարարության, վերակառուցմանու շահագործմանժամանակ նախատեսելն ծել մթնոլորտայինօդի աղտոտումըկանխելու միջոցառումներ: Այդ օրենքով նոր ն վերակառուցվածձեռնարկությունների արտադրամասերի,սարքերի ն այլ օբյեկտներիգործարկումըարգելվում էր, եթե դրանք չեն ապահովումվնասակարմնացուկներիարդյունավետ մաքրումը: Սանիտարահամաճարակային ծառայությունների մարմիններն իրավունք ունեին արգելել կամ ժամանակավորապեսդադաայն գործող օբյեկտներիշահագործումը, որոնք կարող են մարդկանց առողջությանը վնասպատճառել: ՎետագատարիներինՀայաստանիկոմկուսի Կենտկոմը,ՀԽՍՀ-Հ-Գե ն Մինիստրների րագույնխորհուրդը խորհուրդըմի շարք որոշումներե են ընդունել` մթնոլորտայինօդի աղտոտմանվերացման,աղտոտման հնան նախազգուշացման րավորչափերի կանխագուշակման վերաբերյալ: Հայկական ԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 240-րդ հոդվածում նշվում դատական պատասխանատվության

իրագոր-

՝

պետք

թար

:

ննրը

Նախկին Խորհրդային Միության կառավարությունը ամենօրյա ուշադրություն էր նվիրում օդի մաքրության պահպանման,վերականգնման ն նրա վիճակի հետագա վրա, քանի որ խնդիրը խորհրդային մարդկկանցկյանքի` նրանց աշխատանքի,կենցաղի, հանգստիու առողջությանպահպանությանն նյութականբարիքների արտադրության ու կուլտուրայի զարգացմանհետագա աճը ապահովելու առաջնահերթն կարնոր պայմանն էր: Իրականացվում էր գիտնտեսական, սոցիալական ն այլ կարգի միջոցատատեխնիկական, ռումներ մթնոլորտայինօդի աղտոտումը նրա մյուս ցությունները կանխելուու իսպառ Կառավարությանձեռնարկածմիջոցառումներիցառավել կարնոր նշանակությունուներ մթնոլորտայինօդի պահպանությանօրենսդրության ստեղծումը: «Մթնոլորտայինօդի պահպանության օրենքը», որը բնականմիջավայրիպահպանությանօրենսդրությանմի մասն է, կոչված է՝ ակտիվորեննպաստելումթնոլորտային օդի մաքրության պահինչպես նան վնասակարներ-

բարելավման հարցերի

դրանց իրականացումը, նակավոր բաղամնեցի տեղաբաշխ

են

ն վնասակար ազդեվերացնելու ուղղությամբ:

պանմանը որիմոխի ավման օդի պահպանությանօրենքում հստակ Մթնոլորտային ործությունների գոր

կանխմանը:

ուշադրութ-

որմանւրի սահմանմանը, մթնոլորտա տալիս՝

րեցնել

էր,ԱԱ

յուն էր նվիրվում մթնոլորտ արտանետվող նյութերի առավելագույն, թույլատրելի նորմաներին այդ նյութերի խտության որոշման ու հաշվարկման,միասնականմեթոդների,մթնոլորտիվրա քիմիական,ֆիզիկական ն կենսաբանական գործոններ վնասակարներգործություննել րի թույլատրելի յին օդի պահպանության միութենականն հանրապետական պլանների մշակմանն ու հաստատմանը,որոնք ըստ գոյություն ունեցող օրենսդրության, կազմում են տնտեսականու սոցիալականզարգացման, պետական պլանների մի մասը: Այս բոլորը հնարավորությունէին պետական վերահսկողությունսահմանել մթնոլորտայինօդի պահպանության վրա: Երկրորդբաժինը,բաղկացածէ 15 հոդվածներից,այն վերաբերում է մթնոլորտայինօդի պահպանության միջոցառումներին, դրանց պլանավորմանը,մթնոլորտայինօդի վրաքիմիական,ֆիզիկականն կենսաբանական գործոնների վնասակար ներգործություններիա̀ռավելագույն թույլատրելի նորմաների հաշվարկման, մեթոդներիմշակման Ա նրանց կիրառմանկանոններիհաստատմանը: Աղտոտվողաղբյուրներից մթնոլորտարտանետվող նյութերիքանակությունների, ինչպեսնան օդն աղտոտող նյութերի առավելագույնթույլատրելի խտությունների հաշվարկման,մեթոդներիմշակման ն դրանց կիրառման կանոնների հաստատմանը:Այս բաժնում քննարկվում են նան հետնյալ հարցերը. աղտոտման ստացիոնարաղբյուրներիցմթնոլորտ արտանետվող նյուն մթնոլորտի վրա այդ նյութերի թերի կարգավորման վնասակարներգործության կանխման ու վերացմանմիջոցառումներիմշակումը ն" ն ի ման ու զարգացման, ինչպեսնան արդյունաբերականձեռնարկությունների նախագծմանու տեղաբաշխմանընթացքում մթնոլորտայինօդի պահպանությանպահանջներիհաշվառումըն իրականացումը:Հայտնագործությունների, ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների, տեխնիկականնոր համակարգերի ներդրման ընթացքում մթնոլորտային օդի պահպանմանպահանջներիկատարումը,ավտոմեքենաներից, ն տրանսպորտային ինքնաթիռներից այլ միջոցներիցվնասակարնյութերի արտանետումների կարգավորումը:ԳյուղատնտեսությանԱ անտառային տնտեսությանմեջ բույսերի պաշտպանությանմիջոցները, դրանց աճի խթանիչները,հանքայինպարարտանյութերն քիմիական այլ պատրաստուկներկիրառելիս մթնոլորտայինօդի պահպանության պահանջների հանածոներիհ̀անույթիպայթեցման աշխատանքների ն աղբակույտերի կատարման,ապարակույտերի տեղաբաշխմանու շահագործմանժամանակմթնոլորտայինօդի պահպանման պահանջներիկատարումը: Մթնոլորտիվրա ֆիզիկականգործոնների վնասակարներգործության կանխումը,դրանց նվազեցումըն

`

կատարումը, օգտակար

այլ ճյուղերի վերացումը,արդյունաբերականն ժողովրդատնտեսական կարիքներիհամար մթնոլորտայինօդի օգտագործմանկարգավորումը, եղանակի ն կլիմայի վրա արհեստական ներգործությանկարգավորումը, մթնոլորտիօդի պահպանությանմիջոցառումներիկատարմաննյութականն բարոյականխթանումը: էր Մթնոլորտայինօդի պահպանությանօրենքը պարտավորեցնում գյուղատնտեսական, խորհրդային մարմիններին, արդյունաբերական, տրանսպորտայիննայլ ձեռնարկություններինմ̀շակել ն իրականացնել միայն այնպիսի միջոցառումներ, որոնք լիովին վերացնումեն մթնոլորտային օդի աղտոտումըկամ նվազեցնում այն, մինչն թույլատրելի նորմանները: Հիշյալ պահանջներըչկատարողձեռնարկություններին կազմակերպություններիգործունեությունը կարող է սահմանափակվել ն կամ նույնիսկ` լիովին դադարեցվել,մթոլորտայինօդի պահպանության, մարմիններիորոշմամբ: պետականվերահսկողությունն Օրենսդրությամբ սահմանվում են` ձեռնարկությունների ն կազմակերպություններիկոլեկտիվների,ինչպես նան նրանցառանձինաշխատողների` նյութական ն բարոյական խրախուսման միջոցառումներ,որոնք իրենց աշխատանքովու գործունեությամբ կնպաստեն մթնոլորտային՝ օդի պահպանությանն ուժեղացմանմիջոցառումներիիրականացմանը: Մթնոլորտայինօդի պահպանությանօրենքի երրորդ բաժինը վերաբերում է օդի վիճակի վրա անբարենպաստազդեցություն գործող օբյեկտներին այդ ազդեցությանչափերի պետականհաշվառմանը,որը իրականացվում է պետության հաշվին` կառավարությանկողմից սահմանված միասնականսխեմայով: օրենքում /չորրորդ բաժին/ Մթնոլորտային օդի պահպանության հատուկ ուշադրություն է դարձվում`պահպանությանհսկողությանն ու վերահսկողությանը:Այդ նպատակի համար մեր երկրում ստեղծված է բնականմիջավայրի աղտոտմանմակարդակի,դիտարկմանու վերահսհատուկ ծառայություն: կողության,համապետական օդի պահպանությանպետականվերահսկողությանխնդիրն է` ապահովել բոլոր նախարարությունների,պետականկոմիտեների,գերատեսչությունների, հասարակականկազմակերպությունների,ինչպես նան առանձին քաղաքներիկողմից մթնոլորտայինօդի մաքրության պահպանությանն ուղղված միջոցառումներիկենսագործման,դեպի մթնոլորտ վնասակար նյութերի արտանետման կանխումը, ն սույն օրենքով սահմանված մյուս կանոններիկատարումը: հսկող ու վերահսԲնական միջավայրի աղտոտման կող համապետականծառայությունըպարտավորէ` ժողովրդականդեպուտատներիտեղական խորհուրդներիգործկոմներին ն շահագրգիռ ձեռնարկություններին, հիմնարկներին ու կազմակերպություններին՝ անհապաղծանուցել մթնոլորտի մաքրության պահպանմանըսպառնա-

իրականացնող

Մթնոլորտային

մակարդակը

վերահասվտանգիմասին: Եթե օդերնութաբանականգործոններին այլ ներգործությունների անբարենպաստզուգորդմանհետնանքովսպասվումէ մթնոլորտայինվիճակի սուր փոփոխություն,որը սպառնումէ մարդկանցառողջությանը,ապա ժողովրդականդեպուտատներիտեղականխորհուրդների գործկոմները ծանուցում ստանալով,անհապաղցուցմունքներ են տալիս ձեռն տրանսպորնարկությունների,հիմնարկների,կազմակերպությունների տային միջոցներիաշխատանքայինռեժիմի փոփոխմանկամ նույնիսկ՝ աշխատանքըժամանակավորապես դադարեցնելումասին: Օրենքի նախագծիհաջորդ բաժինը վերաբերում է մթնոլորտային օդի պահպանությանհարցերիշուրջ առաջացածվեճերիլուծմանը: Նախագծիհամաձայն` առաջացածվեճերը լուծում են միութենականհանրապետություններիՄինիստրների խորհուրդները,ժողովրդականդեպուտատներիտեղական խորհուրդների գործկոմները, ինչպես նան դրա համար լիազորված պետականմարմինները`ԽՍՀՄ ն միութենական հանրապետություններիօրենսդրությամբ սահմանվող կարգով: Մթնոլորտայինօդի պահպանությանօրենսդրությունըխախտելու դեպքում, մեղավորանձիք կրում են քրեական,վարչականկամ այլ կարգի պատասխանատվությունԽ̀ՍՀՄ ն միութենականհանրապետությունների օրենսդրությամբսահմանվող կարգով: 1994թ. նոյեմբերի 1-ին, ընդունվեցՎայաստանիՎանրապետության «Մթոնոլտային օդի պահպանության մասին» օրենքը,որը կազմված է 19 գլուխներից ն 43 հոդվածներից: Օրենքում նշվում է` ելնելով ներկա ս ապագա սերունդներիշահերից ՀՀ կիրառում է գիտականորենհիմնավորվածմիջոցառումներ,որոնց նպատակնԷ` կանխել ու վերացնել մթնոլորտայինօդի պահպանումը, դրա վրա մյուս վնասակարներգործությունները, ինչպես նան իրականացնելմիջազգայինհամագործակցություն`մթնոլորտայինօդի պահպանությանբնագավառում: Օրենքի 1-ին գլխում տրված է մթնոլորտայինօդի պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետությանօրենսդրության խնդիրները, այն է՝ ապահովելմթնոլորտայինօդի մաքրության ն որակիբարելավումը, նվազեցնել Ա կանխել մթնոլորտայինօդի վիճակի վրա քիմիական, ֆիզիկական, կենսաբանականն այլ վնասակար ազդեցությունները, կարգավորելայդ բնագավառումհասարակականհարաբերությունները, ինչպեսնան ամրապնդելօրինականությունը: Այս բաժնի 6-րդ հոդվածումտրված է մթնոլորտայինօդի պահպանության բնագավառումպետականկառավարմանմարմիններիիրավասությունը: Օրենքի 2-րդ գլխում շարադրված է մթնոլորտայինօդն աղտոտող նյութերի սահմանային թույլատրելի խտությունների ու ֆիզիկական ցող

վնասակար ներգործություններիսահմանային թույլատրելի մակարդակներինորմատիվները: Աղտոտմանանշարժ ու շարժական աղբյուրներից, մթնոլորտային կարգավորմանդրույթները օդն աղտոտող նյութերի`արտանետումների շարադրվածեն 3-րդ գլխում: Օրենքում հատուկ գլուխ է հատկացվածմթնոլորտայինօդի վիճակառույցների ե այլ օբյեկտների կի վրա ազդող ձեռնարկությունների, տեղաբախշման,նախագծման,կառուցմանն գործարկմանպայմանները /գլուխ 5-րդ, հոդված21-23/: 21-րդ հոդվածում նշվում է «մթնոլորտայինօդի վիճակի վրա ներգործող բոլոր ձեռնարկությունների, կառույցներին այլ օբյեկտներիտեղի ընտրությունը, դրանց կառուցման ու վերակառուցմաննախագծերն էկոլոգիական փորձաքննությանեն ենթարկվում բնության պահպանությանբնագավառում,հատկապես`լիազորվածմարմիններիկողմից, ն անկախ փորձագետների հասարակականկազմակերպություններիի մասնակցության` ՀՀ օրենսդրությամբսահմանվածկարգով»: Օրենքով նախատեսվումէ մթնոլորտայինօդի վիճակի վրա ներգործող ձեռնարկությունների,կառույցների ն այլ օբյեկտների տեղի կառույցներին այլ օբյեկտընտրության,գործող ձեռնարկությունների, ների վերակառուցմանկամ ընդլայնմանդեպքում` ստեղծել սանիտարապաշտպանականգոտիներ: 28-րդ հոդվածընվիրվածէ բույսերիպաշտպանությանմիջոցներն այլ պատրաստուկներկիրառելիսի՞նչ պահանջներպետք է կատարեն մթնոլորտայինօդի պահպանությանհամար: Այնտեղ նշված է` «Բույսերի պաշտպանությանմիջոցների, դրանց աճի խթանիչների,հանքային պարարտանյութերիու մյուս պատրաստուկներիցանկը, որոնց կիրառումը թույլատրվում է տնտեսությանմեջ, ինչպես նան դրանց կիրառման եղանակներըպետք է համաձայնեցվենմթնոլորտայինօդի պահպանությանբնագավառումպետական վերահսկողություն իրականացնող մարմիններիհետ»: Նշված նպատակներովկիրառվող պատրաստուկների ստեղծման դեպքում` պետք է մշակվեն մթնոլորտայինօդում դրանց սահմանային թույլատրելի խտություններինորմատիվներըն մնացորդայինքանակներիորոշմանմեթոդները: Օրենքի 32-րդ հոդվածընվիրված է մթնոլորտայինօդն աղտոտող նյութերի ն թաւիոններիդուրս բերմանը,փոխադրմանըն Օգտագործմանը: Այնտեղ նշված է. «Ձեռնարկությունները,հիմնարկներըն կազմակերպություններըպարտավորեն` ապահովել մթնոլորտայինօդն աղտոտող նյութերի ն թաւիոններիանվտանգդուրս տանելը ն փոխադրումը այլ ձեռնարկություններ,որտեղ դրանք օգտագործվում են` որպես հումք, ինչպես նան դրանցփոխադրումըմասնագիտացվածաղբավայ-

րեր»: ՎայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությամբսահմանվումեն` ձեռնարկությունների,հիմնարկներին կազմակերպությունների,ինչպես նան քաղաքացիներինյութական ու բարոյականխրախուսմանմիջոցներիիրականացումը/հոդված35/: Առանձնակիուշադրության է արժանի օրենքի 37-րդ հոդվածը, որը վերաբերում է բնական միջավայրիաղտոտման մակարդակինկատմամբհսկողությաննու վերահսկողությանը:Մթնոլորտայինօդի վիճակի նկատմամբհսկողությաննու վերահսկողությանը,ըստ քիմիական,ֆիզիկական ն կենսաբանականցուցանիշների,իրականացվումէ բնական միջավայրի աղտոտման նկատմամբ`հսկողություն ու վերահսկողություն, համապատասխան ծառայությունների կողմից` Հայաստանի Վանրապետությանօրենսդրությամբ սահմանվածկարգով: ՀայաստանիՀանրապետությանկառավարությունը,պետականիշխանությանտեղական մարմինները,մթնոլորտայինօդի պահպանման բնագավառում,հատկապես`լիազորված պետական մարմիններըայդպիսի տեղեկատվություններ ստանալուն պես ձեռնարկությունները, ն փոխադրամիջոցները,սահմանվածկարգով կազմակերպությունները փոխադրումեն աշխատանքիհատուկ ռեժիմի կամ ժամանակավորապես դադարեցնումդրանց աշխատանքը:Մթնոլորտայինօդում արտանետումներիինտենսիվությունընվազեցնելու ն մյուս վնասակարներգործություններըվերացնելունպատակով,անհրաժեշտության դեպքում ժամանակավորապես էվակուացնումեն բնակչությանըն ձեռնարկում անհետաճգելիայլ միջոցներ/հոդված38/: Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին օրենսդրությունը խախտողներըենթակա են նյութական, վարչական ու քրեական ւպատասխանատվության/հոդված 41): Այստեղ 15 կետով տրված են այդ խախտումներիբովանդակությունը: Օրենքի 42-րդ հոդվածում նշված է. «Ձեռնարկությունները,հիմնարկներըն կազմակերպությունները,պաշտոնատարանձիք ն քաղաքացիները, մթնոլորտայինօդի պահպանությանվերաբերյալ օրենսդրությամբ խախտված,պատճառված վնասը պարտավոր են հատուցել Վայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով»: 1999թ. մարտի 30-ին, ՀՀ կառավարությունըընդունեց «Մթնոլորտային օդն աղտոտող նյութերի` սահմանայինթույլատրելի արտանետումներին ֆիզիկականվնասակարներգործուքյուններիսահմանային թույլատրելի մակարդակներինորմատիվներինարտանետումներկատարելու թույլտվություններտալու մասին» որոշումը /թիվ 192/, որի կիրառումը հնարավորություն է տալիս պետական վերահսկողություն սահմանել վնասակարարտանետումներիգործընթացիվրա:

Մ7//

ԱԱ

ԿԵՆԴԱՆԱԿ

ԵՆ

ԳԼՈՒԽ

ԱԳՆԱՒԹՐՈՒՆ

ԵՎ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

ցեն

Կենդանականաշխարհըկենսոլորտիկարնորագույն տարրերիցէ: Բուսականությանհետ միասինկենդանիներըբացառիկկարնոր խաղում քիմիականտարրերիտեղաշարժի(միգրացիա)գործընթացում, որը բնության մեջ գոյություն ունեցող կենդանիօրգանիզմների փոխադարձ կապի հիմքն Է: Կենդանիներնայն հսկայականօրգանական նյութի սպառողն են, որն ստեղծվում է բուսականությանկողմից: Սնվելով բույսերով ն մեկը մյուսով, կենդանիներըակտիվ մասնակցությունեն հանդես բերում նյութերի կենսաբանական,ինչպես նան ընդհանրապես նյութերի երկրաքիմիականշրջանառության ոլորտում: Այս տեսակետից էլ նրանց դերը կյանքի ն բնության զարգացման գործում չափազանցմեծ է ն անփոխարինելի: Կենդանիներըհսկայականմասնակցություն ունեն լանդշաֆտների ձեավորմանգործում: Ի հաշիվ ծովային, հիմնականում միաբջիջ ե կենդանիների,տեղի է ունենում նստվածքայինակարծրակմախքավոր պարների կազմավորումը(կավիճ, կրաքար ն այլն), որոնց շերտերը հսկայականտարածությունեն զբաղեցնումերկրագնդիվրա: Մեծ է կենդանիներինշանակությունընան հողառաջացմանպրոցեսում: Հողում ապրող անթիվանհամարմանր, կլոր որդերը (նեմատողդներ), հողային տիզերը (օրիբոտիդներ),անձրնաորդերը,մրջյունները, ն այլ բզեզները, կաթնասունները,ան փխրեցնումեն հողը, նպաստումնրա օդաթափանցելիությանը, ջրաթաանցելիությանը, յր օՐԳ կ նյութերով, բար յութերով, բարձհարստացնում այնօրգանական

հան

թյունը:

,

պահպանմանգործում: Լինելովյուրաքանչյուր բիոգեոցենոզի կարնորագույնհետերոտրոֆ բաղադրիչը, կենդանիներըսերտ համագործակցությանմեջ են բաղադրիչների հետ, դրանով իսկ

Գան ովա էհավասարակշռությունը: եանոնը բնության պահպանելով

դինամիկ

Որոշ կենդանիներ՝արջը, բորենին,գայլը, անգղը, սնվելով զանազան դիակներովհանդեսեն գալիս որպես բնությանսանիտարներ: Կենդանիներըչափազանցմեծ դեր են խաղում նան մարդու կյանքում: Նրանցից շատերը սննդի հիմնականաղբյուր են կամ հումք արտադրությանհամար: Մեծ է նան կենդանիներիգեղագիտական,ճանաչողական, դաստիարակչականնշանակությունը: լանդշաֆտներնանհնարէ պատկերացնելառանց կենդանիների: Նրանք զարդարումեն բնությունը, կենդանացնում լանդշաֆտները, դրանց հաղորդելով անկրկնելի գեղեցկություն ու բնորոշ երանգ: Բնությունն առանցկենդանիներիկլիներ դատարկու անհրապույր: Բնության մեջ կենդանական ու բուսական աշխարհներըերկու հզոր թագավորություններ են: Դրանք խիստ տարբերվում են միմյանցից, բայց էլ չափազանցնման են իրար: Նման են, քանի որ թե՛ բուսական, թե՛ կենդանական աշխարհներիյուրաքանչյուր ներկայացուցիչառաջին հերթինծնվում է, ապրում, սնվում, շնչում, սերունդ տալիս ն մահանում: Սա բնորոշ է օրգանական աշխարհի ամեն մի համար: Մյուս նմանություննէլ այն է, որ թե՛ կենդանիները, թե՛ բույսերը անընդհատաճում, զարգանում, փուոոխվումեն ն ամբողջովինկախմանմեջ են գտնվում արտաքին միջա:

Բնական

միննույն ժամանակ

ներկայացուցչի

կենդանիներ Ա

Կենդանիներիակտիվմասնակցությամբձեավորվումէ վերգետնյա ստորգետնյա ջրերի քիմիականկազմը, առաջանում Է օդի մերձերկրյա հատուկ ոլորտ: Կենդանիներըմեծ դեր են խաղում բույսերիկյանքում: Ոմանք բույսերի փոշոտիչներ են (միջատներ, թռչուններ, նույնիսկ մանր կաթնասուններ), մյուսները տարածում են նրանց սերմերը: Որոշ բույսերիսերմեր ծլել չեն կարող, քանի դեռ չեն անցել հաճապատասխանկենդանու մարսողական համակարգով:Խոտակեր կենդանիներըսնվելով բույսերով, նպաստումեն դրանց վերաճինու զարգացմանը կամ՝ հակառակը: ն

Մի շարք կենդանիներբացասական դեր են խաղում բույսերի հիվանդություններիու վնասատուների տարածմանտեսակետից: Մասնակցելովբնության մեջ նյութերիշրջանառությանը,կենդանիները հսկայական դեր են խաղում բնության ընդհանուր հաշվեկշռի

՝

Արտաքինաշխարհիյուրաքանչյուր, աննշան փոփոխություննանգամ իր կնիքն է թողնում նրանց աճի ու զարգացման վրա, որի հետնանքով կենդանիներըն բույսերը անընդհատփոփոխվումեն, հարմարվում արտաքինմիջավայրիպայմաններինն գնալով ավելի ու ավելի կատարելագործվում:Նա, ով չի հարմարվումարտաքինմիջավայրիփուիոխվող պայմաններին, անխուսափելիորենկործանվում է, իր տեղը զիջելով ավելի կատարելագործվածօրգանիզմներին: Գոյության կռիվը օրգանական աշխարհի ամենաբնորոշ հատկանիշնէ, կյանքի լծակը: Դա հավասարաչափ վերաբերում թե՛ կենդանիներին,թե՛ բույսերին: Սակայնկենդանիներըն բույսերը նան զգալիորենտարբերվում են

է

իրարից:

Առաջինտարբերիչ հատկանիշը այն է, որ բույսերը հիմնականում անշարժ են, ամրացած են սուբստրատին,սնող միջավայրին,տեղից են, տեղ փոխադրվելչեն կարող, ունեն արմատ, ցողուն, տերն, ծաղկում ամեպտղաբերում:Սակայն այս երկու հզոր թագավորությունների են այն է, որ բույսերը միակ օրգանիզմներն նաէականտարբերությունն ամբողջ տիեզերքում,որոնք, ինչպես արդեն բազմիցսնշել ենք, ընդունակ են ինքնուրույնգոյության,կարող են իրենց համար սնունդ պատկախվածչեն մյուս օրգանիզմներից: րաստել ն փաստորեն չունեն. նրանք միայն ու Կենդանիներնայդպիսի ընդունակություն աշխարհը ի վիճակի է միայն սպառողներեն: Ամբողջ կենդանական ու միայն բուսական աշխարհիհաշմիայն ի ր գոյությունը պահպանել

վին: են

Գիշատիչներըբուսականկերով չեն սնվում:Սակայննրանք սնվում որոնք կարող են իրենց գոյությունը այն խոտակերկենդանիներով,

առկայությանդեպքում: բուսականության պահպանել միայն բաժանվումեն աշխարհիբոլոր ներկայացուցիչները

Կենդանական երկու խմբի` գիշատիչներին ուտակերների:Խոտակեր կենդանիները Նրանք շատ արագ են բազմանում,եթե սնվում են բուսականությամբ: բնականգործոններչլինեն, ապա խոտանրանց աճը սահմանափակող մեծ չափով կարող են ոչնչացնել երկրագնդիամբողջ կեր կենդանիները ն իրենք էլ ոչնչանալ: Այդպիսիդեպքերեղել են: 18բուսականությունը գտնվող Սուրբ Ատլանտյանօվկիանոսում դարում անգլիացիները րդ այծեր, անասմի քանի տասնյակգլուխ Հեղինեի կղզին տեղափոխեցին ձաիմանային ի՞նչ Բայց նպատակով: նապահությունըզարգացնելու են պատճառում խողակ տնտեսագետները, որ դրանով մեծ չարիք ն իրենց: Չհանդիպելովոչ մի բնականթշնամու,այծեն կղզու րը արագորեն բազմանալովվայրիացան շուտուվլոչնչացրին Երբ կղզին ամայաբուսականությունը: արնադարձային ողջ փարթամ, մեէ, գավ, սկսեցինոչնչանալ նան այծերը: Սա անբնականերնույթ որի խախտումէ բնութղավորը մարդն է, որն իր անհարկիմիջամտությամբ յան միլիոնավորտարիների ընթացքումստեղծվածհավասարակշռութ-

կղզուն, այծերին

յունը:

Իսկ բնությանմեջ երբեք այդպեսչի լինում: Գիշատիչներըանընդեն խոտակերկենդանիների աճը: Նրանց շնորսահմանափակում կենդանիհիվ տվյալ տարածությանվրա մնում են այնքան խոտակեր վերաճով՝«տոկոսով», երներ, որոնք կարող են սնվել միայն բուսական Իբեք չվնասելովհիմնականզանգվածին՝«հիմնականկապիտալին»: քանակությունընույնպես կախվածէ խոտակերներենց, գիշատիչների ավելի բազանհրաժեշտ քանակությունից րի թվից: Եթե գիշատիչները ապա իրենք էլ մանան ն ոչնչացնեն բոլոր խոտակերկենդանիներին, Ահա թե ինկոչնչանանսննդի բացակայությունից: անխուսափելիորեն հատ

միլիոնավոր տարիների ընթացքումբնության մեջ ստեղծվել է այնպիսի կենսաբանականհավասարակշռություն, որտեղ գիշատիչների քանակությունը ուղիղ համեմատականէ խոտակերկենդանիներիքանակությանըն առկա բուսականությանվերաճին: Այս երեք կարնորօղակներիցմեկի խախտումըանխուսափելիորեն հանգեցնում է ընդհանուր հավասարակշռությանխախտմանը:Գիշատիչներըիրենց հերթինոչնչանալով փտում են, տարալուծվումհողում, սնունդ են դառնումբուսականությանհամար ն այսպես շարունակ: Սակայն սա կենդանիներին բույսերի հարաբերությանամենապարզու հանրահայտօրինակնէ, որովպայմանավորված է կյանքի զարգացումը երկրագնդի վրա, նրա անշեղ առաջընթացը: Բույսերն ու կենդանիները հազարավորնուրբ ու անտեսանելիթելերով կապվածեն միմյանց հետ ն օգնում են իրար` գոյության կռվում էլ ավելի ու զարգանալու համար: կատարելագործվելու Բույսերը կենդանիներիհամար հյութալի, գեղեցիկ պտուղներ են ստեղծել, որ նրանք հրապուրվեն,ճաշակեն դրանք, միայն թե միաժամանակ «բարի լինեն» տարածելու այդ պտուղների մեջ գտնվող մանր կամ խոշոր սերմերը:Չնչին փոխհատուցումմ̀եծ ծառայությանդիմաց: Բույսերը բարդ հարմարանքներեն ստեղծել, որպեսզի միջատներըն անգամ մանր կենդանիները՝թռչունները,առնետները,չղջիկները օգնեն նրանց հաջողությամբփոշոտվելու ն պտուղ ու սերմ տալու: Դրա համար բույսի ծաղիկներըվառ գունավորումեն ստացել, հատուկ հարմարանքներեն ստեղծվելնեկտարիկուտակմանհամար:Նեկտարը ն Փաղկի բուրմունքըշատ են դուր գալիս համարյաբոլոր միջատներին: Հազարամյակների ընթացքում ծաղկի ձնը ենթարկվել է այնպիսի որպեսզի ավելի հեշտ լինի միջատների միջոցով փոփոխությունների, փոշոտվելը: էվոլյուցիոն տեսակետիցհին ծագումունեցող բույսերի ծաղիկըունի այնպիսի կառուցվածք,որի շնորհիվ նրանց փոշոտումըկատարվում է համարյա բոլոր միջատների միջոցով (օրինակ` հրանունկազգիների մոտ): Ծաղկային բույսերի մեծամասնությունըսակայն հարմարվել է այս կամ այն միջատի օգնությամբ փոշոտվելուն: Կան բույսեր, որոնք այլ երկրներ տեղափոխվելուդեպքում հրաշալի աճում են, սակայն երբեք չեն պտղաբերում,քանի որ հարմարվածեն փոշոտվելու միայն մեկ տեսակ միջատով,որը տարածվածէ միայն իրենց հայրենիքում: Այսպես օրինակ` թելատու արմավաշուշանը,որը աճում Է Հյուսիսային Ամերիկայում, մեր պայմաններումերբեք պտուղ չի տալիս, քանի որ նրա ծաղիկը ունի այնպիսիյուրահատուկ կառուցվածք,որ կարող է փոշուովել միայն իր հայրենիքում տարածվածգիշատիչ թիթեռ՝պրոնուբա յուկասելլայի միջոցով: Ուրիշ ոչ մի միջատ նրան փոշոտել չի կարող: Ընձախոտի ծաղիկը ունի այնպիսի կառուցվածք,որ ապշեցուցիչ կերպով չու,

միակը պահպանելու

կրկնումԷ իշամեղվիմարմնիձեր: Դրա հետնանքովայս բույսը փոշոտվում է միմիայնիշամեղվիմիջոցով:Ուրիշ ոչ մի միջատ,նրան փոշոտել չի կարող: Երկրագնդիվրա իշամեղվիտարածմանարեալը ամենայն Է ընձախոտի տարածման ճշտությամբնույնպես համապատասխանում

արեալին:

Նույնը կարելի է ասել նան մեր սովորականսողացող երեքնուկի մասին, որի փոշոտումըկատարում է միայն իշամեղվի ամենաերկաչափարակնճիթ տեսակները, քանի որ այս բույսի նեկտարանոցները զանց խորն են, այլ միջատներդրանցիցօգտվել չեն կարող: Երբ այս Նոր Զելանդիա, այնտեղ սերմ չտվեց, քանի որ բույսը տեղափոխվեց փոշոտող միջատը բացակայումէր: Ստիպվածեղան Նոր Զելանդիա նան համապատասխան իշամեղուն,որից հետո երեքնուկը տեղափոխել առատ բերք տվեց: Բույսերը երբեմն «բնակարան»են տրամադրումկենդանիներին: Վաստաբունծառերի փչակներումբնակվումեն բազմաթիվթռչուններ, ոսողուններ,մանր կրծողներՆ զանազանմիջատներ:Արնադարձային են տրամադրումմրջյուններին: րոշ բույսեր պատրաստիբնակարան Ծառերի ճյուղերի վրա ապահովբույն են հյուսում թռչունները: Շատ կենԱնտառը կենդանիներիամենաապահովապաստաննէ: դանիներ անտառիցդուրս անկարող են պահպանելիրենց գոյությունը: Անտառում ն՛ սնունդ կա, ն' ջուր, ն՛ բնակարան:Երբ մարդը ոչնչացնումէ անտառը, դրա հետ միասին ոչնչանումեն նան անտառայինմիջավայԵրկրագնդիերեսիցմի շարք րին բնորոշ մանր ու խոշոր կենդանիները: կենդանիներանհետացել են այն պարզ պատճառով,որ մարդիկ հսկաու են ոչնչացրել, ապաստանից յական անտառայինտարածություններ սննդիցզրկելով նրանց: են Որոշ կենդանիներապրելովհողում, հսկայականծառայություն ու հողում մատուցում բույսերին,քանի որ բազմաթիվբներ փորելով ն անդադար շարժվելով բարելավում են նրա օդաթափանցելիությունը նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով արջրաթափանցելիությունը, մատներիաճման ու զարգացմանհամար: Այս տեսակետիցհատկապես արժեքավորեն անձրնաորդերը:Եվ իզուր չէ, որ դեռ շատ հնուց այս օգտակարորդերին «անտեսանելի երկրագործներ»են անվանում:Նույնպես կարնորգործ են կատարումնան խլուրդները:Վերջիններսմիաժան մանակ ոչնչացնում են հողում գտնվող վնասակարմիջատներին նրանցհարսնյակներին: Ի դեպ, բույսերինմեծ ծառայությունեն մատուցումնան միջատան հատկապեսթռչունները:Անտառըանհկեր զանազանկենդանիները է առանց թռչունների:Բավականէ, որ թռչուննեպատկերացնել նարին ն րի թիվը ճի փոքր պակասի տվյալ անտառային զանգվածներում մի այնպիսիգրոհ կսկսվի,որ ծառերըանմիջատերնակերմիջատների |

պես կարող են մերկանալտերններից: Այդպիսիերնույթ նկատվելէ նան՝ մեզ մոտ` Վայաստանում,հատկապեսայն տարիներին, երբ աննպաստ պայմաններեն ստեղծվել թռչունների աճման ու զարգացմանհամար: Լավ հայտնի է, թե ինչպես են բույսերիսերմերըհարմարվելկառչելու կենդանիներիմարմնին, բրդին, մազերին ու այդ միջոցով տեղափոխվելումեծ տարածությանվրա իրենց արեալը ր մար: Դեռ ավելին, ինչպես արդեն նշեցինք, որոշ բույսերի սերմերը չեն կարող ծլել այնքան ժամանակ, քանի դեռ կերի հետ միասինչեն ընկել կենդանուստամոքսըն ստամոքսահյութի ազդեցության տակ ձեռք չեն

դանծակելո հա.

ծլունակություն: բերել

Այս բոլորից կարելի Է եզրակացնել, թե էվոլյուցիոն պրոցեսումորքան է կատարելագործվելբուսական օրգանիզմներին կենդանիների փոխադարձօգնության ն պայմանավորվածության կապը: Դա օգնել է բնությաներկու խոշոր թագավորությունների ներկայացուցիչներինա̀ն հաղթող վելի լավ հարմարվելուարտաքին միջավայրիպայմաններին դուրս գալու

գոյությանկռվում:

ՄՐՋՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԲՈՒՅՍԵՐԸ

Մրջյուններըանտառիբարեկամներնեն: Այս պարզ ճշմարտությունը լավ է պատկերացնում յուրաքանչյուր բնասեր: եթե անտառում մրջյուններ շատ կան, ապա դա երաշխիք է այն բանի, որ խիստ կնվազեն վնասատումիջատները,տեղից տեղ կտեղափոխվենու կտարածվեն բույսերի սերմերը, ժամանակինկհեռացվեն ու կվնասազերծվեն մանր աղտեղությունները:Այդ ժրաջան միջատներըարնածագիցմինչն մայրամուտ անդադար աշխատելով,ավելի շատ գործ են կատարում, քան բույսերի պաշտպանությանժամանակակիցտեխնիկայովզինված ու գրավջոկատներնու ավիացիան,տոննաներովթունաքիմիկատներն չանյութերը: Վաղ առավոտվանիցմինչն ուշ մթնշաղ մրջյուններըծառերի կեղնի տակից,տերններից,ծաղիկների,պտուղներիվրայից, հողից կրում հեռացնումեն միջատներիթրթուրները, ձվերը,հարսնյակներըն այլն: Դրանք միաժամանակբնության սանիտարներնեն, անխոնջ մշակները,որոնք հեռացնումեն սատկած միջատներիդիակները,վնասազերծում դրանք: Այս բոլորից բացի, մրջյունները օժանդակում են նան ծաղիկներիփոշոտմանը,փխրեցնումհողը: Երբեմն ծառերը նան սնունդ են մատակարարում օգտակար մրջյուններին,նրանցտրամադրելովհամեղ հյուսվածքներ,խեժեր կամ հյութալի պտուղներ: Բացի այդ, ծառերը խիստ կարնոր են մրջյունների համար, քանի որ հորդ անձրեների ժամանակ նրանց բները պահպա-

նում են

ջրով ողողվելուց: Բույսերն էլ իրենց հերթինօգտագործումեն այն սննդարարնյութերը, որոնք որպես աղբ մրջյունները կուտակում են իրենց բների շրջակայքում: Երբեմն արնադարձայինբույսի օդային արմատներըուղղակի գալարվում են խոշոր մրջնանոցներիշուրջը, Օգտագործելովմրջյունների կուտակածօրգանականայդ պարարտանյութը: Երբեմն մրջյունները իրենք են մրջնանոց պատրաստումբույսի վրա: Կան արնադարձայինծառեր, որոնց բնի ն ճյուղերի միջուկը բավականին փափուկ է: Եվ ահա, մրջյունները կրծելով, բույսի համար անվտանգանցք են բացում, դուրս հանում ւիափուկմիջուկը ն բնակարանը պատրաստ է: կաճախայդպիսիչորացած ծառերիկոճղըկտրելիս կարելի է տեսնել հազարավոր փոքր «սենյակներ» բարակ միջնապատերով, սենյակներիմիջննեղ անցքեր,սյունիկներ,հենարաններ,սրահներ: Այս բոլորը պատրաստել են հյուսն մրջյունները իրենց ամուր ն սուր ծնոտներով: Մրջյուններըերբեմնապաստարանեն պատրաստումնան տերնների մեջ: նրանք կրծում են տերնակոթունի տերնինմիացածծայրը ն թափանցում տերնաթիթեղիմեջ: ՈւսումնասիրելովԱմազոն գետի ավազանի անտառները,բուսաբան Սպրուսը հայտնաբերելէ բազմաթիվծառեր, որոնց վրա մրջնաբներ կային: նա նշում է, որ այդպիսիմրջնաբներըմեծ մասամբտեղավորված էին ճյուղերի հատուկ հաստացումներում: Թե ինչպես են գոյացել այդ հաստացումները, առայժմ դժվար է ասել: Մի բան պարզ է, որ բույսերի որոշ տեսակներ`համագործակցությանմեջ մտնելով մրջյունների հետ, էվոլյուցիայի ընթացքում ձեռք են բերել այդպիսի հատկա-

նիշ: Մրջյունները բարեխառնգոտում

ապրում են գետնի մեջ պատրաստվածմրջնաբներում:Ի՞նչնէ ստիպել նրանց բնակվելծառերիվրա ն այդ պատճառովբարդ սիմբիոզիմեջ մտնել իրենց հյուրընկալողների հետ, փոխադարձշահավետ պայմաններով:Բանից պարզվում է, որ մրջյուններըծառային մրջնանոցներինեն անցել արեադարձայինհորդառատ անձրններիցու հաճախակի ջրհեղեղներիցխուսափելու հա-

մար:

Այս օրինակներըցույց են տալիս, թե երկարատնզարգացման պրոցեսում ինչպես են համակերպվել,սիմբիոզիմեջ մտել բուսականն կենդանականաշխարհներիերկու ներկայացուցիչները:էվոլյուցիոն բարդ պրոցեսիընթացքումառաջացելեն զարմանալիբարդ հարմարություններ միջատներիհամար հարմարավետությունստեղծելու ն ծառերը պաշտպանելու համար: նպատակը հասկանալիէ. դա վնասատուներից փոխադարձաբար շահավետ է ն՛բույսերի, ն՛ մրջյուններիհամար:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԸ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՍԵՐՄԵՐԻ ՏԱՐԱԾՈՂՆԵՐ

Զարգացմանբարդ ու երկարատնպրոցեսիընթացքումիրենց սերվրա ցրելու նպամերը որքան հնարավորէ հեռու տարածությունների ու տակով, բույսերը ձեռք են բերել ամենազարմանալի հանելուկային : հատկություններ

տաԱմենապարզ ն պրիմիտիվեղանակըքամու միջոցով սերմերի րածումն է: Զանազան հավելուկներ՝ թներ, օդային պարկիկներ,մազմհեզուկներ ունեցող սերմերըքամու միջոցովտարվումեն բավականին ռու ն ընկնելով խոնավ ու պարարտ հողի մեջ՝ ծլում են: Բույսերի մի մասն էլ հարմարվել է սերմերը ջրի միջոցով տարածելուն: բնության մեջ սերմերի տարածմանամենահուԱյնուամենայնիվ, սալի միջնորդներըկենդանիներնեն: Որոշ բույսեր ունեն կպչուն սերմեր, երբեմն ծածկված կեռ փշերով ու զանազան ելուստներով,որոնք կառչումեն կենդանուբրդին,մազերին,մաշկին ն նրա հետ տեղափոխվում հեռու վայրեր: Երբեմն դրանք ցեխի հետ կպչում են թռչունների Է մարմնին ն նրանց հետ տեղափոխվումհեռու երկրներ,երբ սկսվում ն աշնանայինչուն: թռչուններիգարնանային Շատ հաճախ բույսերիսերմերիտարածմանպատճառէ հանդիսաունեցած անհագ ցաննում կեր կուտակելունկատմամբկենդանիների կությունը`բնազդը: Ինչպես հայտնի է, «շրջահայաց» մի շարք կենդանիներ, հատկապեսկրծողներըն գետնիտակ բնակվողմյուս կենդանիբուսականկեր ն առանձները սովորությունունեն մեծ քանակությամբ նապեսպտուղներու սերմեր կուտակել:Դաշտայինգետնասկյուռիբնի մեջ հայտնաբերվելէ մինչն 24 կիլոգրամցորեն ն այլ բույսերի սերմեր: Նույնպիսիագահությամբեն սերմ կուտակումնան մյուս կենդանիները պտուղներիու սերմերի ն առանձնապեսմկները: Չնայած կուտակված համար, մի մասն էլ ուղմեծ մասը կեր է ծառայում ագահ կենդանիների ղակի ոչնչանումԷ, այնուամենայնիվ,կեր կուտակելուպրոցեսում սերծլում է: Խոմերի մի մասը թափվումէ ճանապարհինն հաջողությամբ ն շոր սերմերը ծլում են նույնիսկկենդանու բնում հողի մակերես դուրս հագալով, արագորեն զարգանում են: Անտառատափաստաններում մաճախ կարելի է տեսնել, թե ինչպես կաղնու երիտասարդշվերը հողի Երկերեսեն դուրս գալիս ուղղակիմկներիբներիպահեստարաններից: բեմն այսպեսեն սկսում իրենցկյանքը նան ընկուզենին,շագանակենին, տխլենին,ձիակասկըն այլ խոշորասերմբույսեր: Որպեսզի կենդանիներըմիանգամիցչոչնչացնեն բույսի ամբողջ բույսը հարբերքը ն նրան չզրկեն սերունդ տալու հնարավորությունից, պտուղներտալուն: Որքան էլ որ մարվել է հսկայական քանակությամբ մեծ լինի կենդանիների ագահությունը,նրանք այդ պտուղներիմի մասը ակամայիցպետք է «զիջեն բնությանը», հնարավորությունստեղծելով,

որ դրանք հաջողությամբ ծլեն ու զարգանան: Երբ կենդանինդեպի իր բունն է քարշ տալիս հասունացածհասկը, պտղագլխիկը,պտղատուփը, ունդը, պատիճըն այլն, ապա սերմերը ամբողջճանապարհի երկարությամբդրանց միջիցանխուսափելիորեն թափվումեն: Ակամասերմնացաններ են դառնում նան որոշ ձիջատներկ̀րծելով

հյութալիպտուղներըն ցրելովհասունացած սերմերը: ն հատկապես Որոշ կենդանիներ թռչուններ, սովորությունունեն կշտանալուցհետո պտուղներիմի մասը թաղել հողի մեջ, հաջորդանգամ ճաշակելունպատակով: Այդպիսիդեպքերումմեծ մասամբկենդանիները մոռանում են իրենց «հոգեպահուստի» մասին, դրանով իսկ դառնալովակամա սերմնացաններ: Այսպես են երբեմն ընկուզենին, կաղնին,ծիրանենին,բալենինհայտնվումանմատչելի ժայռերիկատարի փոքրիկհողակտորներում: ՀարավայինՌոդեզիայումաճում է ռիցինոդենդրոն կոչվող խոշոր, գեղեցիկ ծառը, որին տեղացիները անվանում են նան «զամբեզիական նուշ» կամ «մանկետտի ընկույզ»: Պտուղները,որոնց բարակ պտղամիսը շրջապատում է ամուր կորիզը,սալորի չափ են: Բնականպայմաններում,ռիցինոդենդրոնի սերմերըխիստ հազվադեպ են ծլում: Դրանցպտուղներովսնվում են միայն փղերը:Բավական է, որ սերմերն անցնեն այդ կենդանիների ստամոքսով,որպեսզի ձեռք բերեն ծլունակություն:Այլ խոսքովասած, եթե չլինեին փղերը,ապա ռեցինոդենդրոնը երկրագնդի երեսիցիսպառկվերանար: նման բազմաթիվ օրինակներկարելի է բերել: Սակայնսխալ կլիներ այս բոլորից եզրակացնել, որ բոլոր դեպքերում սերմերըայս կաճ այն կենդանու ստամոքսահյութի ազդեցությանտակ անպայմանծլուեն նակություն ձեռք բերում: Անհրաժեշտ Է նշել, որ, ընդհակառակը, տարբեր բույսերի սերմերըմեծ մասամբկենդանիների ստամոքսում ոչնչանում են, տարալուծվում ստամոքսահյութի ազդեցությանտակ ն մարսվումայս կամ այն չափով: Դա հատկապեսվերաբերումէ այն բույսերին, որոնք ունեն բարակ սերմնապատյան, որը ֆերմենտների ազդեքայքայվում արագ

ցության տակ

է:

ՄԻՋԱՏՆԵՐԸ ՆՊԱՍՏՈՒՄ ԵՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊՏՂԱԲԵՐՄԱՆԸ

Միջատներին. բույսերի փոխադարձկապի ու պայմանավորվածության ամենադասական օրինակը միջատների միջոցով խաչաձն փոշոտումն է: Ինքնափոշոտումը տանում Է աստիճանաբար դեպի սերնդիայլասերում, այն ժաճանակ,երբ խաչաձն փոշոտումըավելի կենսունակն առողջ է դարձնում սերունդը:Իսկ խաչաձնփոշոտման

կատարվող

կարնորագույն են: ագենտըմիջատներն

Ինչպես հայտնի է, ծաղկավորբույսերը առաջացել են էվոլյուցիոն զարգացման համեմատաբարվերջին էտապներում, մեզոզոյան դարաշրջանի կավճային շրջանում ն հետագայում արագ տարածվելեն երկրագնդիվրա: Եթե մինչ ծաղկավորբույսերի հանդեսգալը, բույսերի փոշոտումըհիմնականումկատարվում էր քամու միջոցով, ապա ծաղկավոր բույսերը հարմարվել էին միջատների միջոցով փոշոտվելուն: Ծաղկավոր բույսերի հանդես գալուն զուգընթաց սկսեցին առաջանալ նան միջատներինորանոր, փոշոտմանհամարավելի հարմարվածտեսակներ:Մյուս կողմից,ծաղիկներըաստիճանաբարկատարելագործվելով, իրենք նս ավելի ու ավելի էին հարմարվում միջատներիմիջոցով փոշոտվելունմինչե այն աստիճան, որ որոշ բույսերի փոշոտումըկարող էր կատարվելմիայն մեկ կամ մի քանի միջատներիմիջոցով: Ծաղիկները ձեռք էին բերում վառ պսակ, խոշոր ծաղկափթթություններ, նեկտարանոցներ,հաճելի բուրմունք ն այդ բոլորը միջատներինգրավելու համար: Գարնանըն ամռանըմարգագետնի,տափաստանին անտառիբուսականության ծաղկմանշրջանում, անշուշտ նկատել եք թռչող միջատների այն անհամար պարսերըն բզեզների բազմաթիվխմբերը,որոնք ժրաջանորեն,վաղ առավոտվանիցմինչն աղջամուղջ ն անգամգիշերը ծաղկից ծաղիկ են այցելում: Նրանց գրավում են երփներանգծաղիկները, անուշահոտբուրմունքը,քաղցր նեկտարը:Առավոտվանիցմինչն ու անվճար սեղանից, ուշ երեկո նրանք օգտվում են բնության առատ իսկ շատերը մեծ ջանասիրությամբձմռան պաշար են հավաքում: Միջատներըառատորենսնվում են, աճում ու բազմանում:Սակայնիրո՞ք բույսերը անվճար սնունդ են մատակարարումայս.անբանշատակերներին: Իրո՞քմիջատներըբույսերից միայն օգուտ են ստանում ն ոչնչով չեն փոխհատուգումայն: Բնության մեջ անվարձահատույցոչինչ չկա: ՕԾույլերըդատապարտվածեն ոչնչացման:Ուտում է նա, ով աշխատում է: եվ բույսերն էլ միջատներինձրի ոչինչ չեն տրամադրում: Քաղցրահամ նեկտարի փոխարեն նրանք բույսին մեծ ծառայություն են մատուցում, ծաղկից ծաղիկ անցնելով` խաչաձն փոշոտում են կատարում,ապահովումբույսի բազմացումը: Ծաղիկներըմեծ մասամբ հարմարված են խաչաձն փոշոտմանը: Նույնը պետք է ասել նան միջատներիմասին:Նրանց կառուցվածքըն ապրելակերպը,մարմնի ձները, չափերը ճշտորեն համապատասխանում են այդ ծաղիկների կառուցվածքայինառանձնահատկություններին,որոնցիցնրանք նեկտարեն վերցնում: Իսկ արդյո՞քմիայնմիջատներիմիջոցով է կատարվումծաղիկների .

-

փոշոտումը:

Արնեադարձային երկրներումորոշ

ծառատեսակների փոշոտումը

է չղջիկների միջոցով: Այդ բույսերը կատարվում սովորաբարծաղկում են գիշերը, երբ թռչում են չղջիկները: Գիտնականները գտնում են, որ այդ տեսակետից չղջիկներըկատարումեն այն նույն դերը, ինչ որ ցերեկը կատարումԷ կոլիբրիթռչունը: Վերջինսարնադարձային երկրնե-

րում փոշոտումէ մի շարք բույսերի խոշոր ծաղիկները: Պանդանուսը հարավայինկղզիներում աճող միակծառատեսակն է, որը փոշոտվումԷ կաթնասունների կողմից: Նրա մի շարք տեսակները փոշոտվումեն խոշոր չղջիկների միջոցով,որոնք հաճույքովեն խժռում

համեղծաղկակիցները: Այս բոլոր օրինակներըխոսում են այն մասին, որ բուսական ն կենդանականաշխարհների փոխադարձկապնու պայմանավորվածությունը էվոլյուցիոնզարգացման պրոցեսում հասել զարմանահրաշ կատարելագործության:Ապրելուն սերնըդապահպանության հզոր բնազդը,գոյության կռվում հաղթանակելու անզուսպցանկությունըէլ ավելի է կատարելագործում մի կողմիցբուսական, մյուս կողմից կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներին,վերջիվերջո դրանք ծառայեցնելով միննույն նպատակին՝տեսակապահպանության բարդ ու կարնորագույն այդ

Է

գործին:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՖԱՈՒՆԱՅԻ ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հայաստանըբնորոշվումէ իր ֆաունայի տեսակներիբազմազակությամբն էնդեմիզմով:Հանրապետության ընդամենը30 հազ. կմշտարածությանվրա հանդիպումեն մոտ 175000 տեսակիցամաքային ա-

ն ողնաշարավոր նողնաշարավոր կենդանիներ: Հայոց բնաշխարհումտարածված կենդանիներից շատերը խիստ հազվագյուտեն, այսպեսկոչված էնդեմներ,որոնք մեր հանրապետութ-

յունից դուրս, չեն հանդիպում: Որոշ տեսակներ էլ Հայաստանի սահմաններից դուրս խիստ հազվադեպեն հանդիպում:Այդ է պատճառը,որ մեր հանրապետության կենդանականաշխարհը միշտ էլ արժանացել է հռչակավոր կենդանաբաններիուշադրությանը, որոնցից շատերն այցելել են Գայաստան՝անիրաժեշտ ուսումնասիրություններ կատարելունպատակով: Ինչպեսցույց են տվել հնեաբանական ուսումնասիրությունները, Հայկական լեռնաշխարհիֆաունան վաղ շրջանում ավելի հարուստ Է եղել, քան այժմ: Պալեոլիթի Ա բրոնզե դարերիժամանակաշրջանում Հայաստանումտարածվածենեղելփիղը, ռնգեղջյուրը,վայրի ձին, կուլանը, իշայծյամը,տուրը, զեբրը ն այլ կենդանիներ:Մեր հանրապետության տարբերվայրերում (Երնանիմուտ գտնվող էլարում (ներկայիս

Աբովյանում),Գյումրիում) գտնվելեն այդ կենդանիներիմնացորդներ:Իշայծյամը Վայաստանումլայնորեն տարածված է եղել քարե դարից հասմինչն բրոնզե դարը, որից հետո անհետացել է (այդ հանգամանքը ուսումնատատվելէ հնագիտականպեղումներին ժայռապատկերների սիրության միջոցով): Վայրի ձին հայտնի էր չորրորդա-կանժամանակաշրջանիսկզբին: Ջորին ն վայրի էշը (ցիռ) առաջինանգամ հանդես են եկել պալեոլիթում:Հետագայումերնան են եկել վայրի ցուլը, զուբրը, վագրակատուն (հեպարդը),ռնգեղջյուրը,քարանձավայինարջը: Ժայռապատկերներըտեղեկություններեն հաղորդում նան այն մասին, որ մեր հանրապետությանտարածքում հնուց ի վեր ապրել են ջրալող թռչուններ,մասնավորապեսբ̀ադեր, սագեր, կարապներ,ձկնկուլներ, կռունկներ (Մեջլումյան, Մանասերյան,1973, Մեջլումյան, 1976, ՍուՔիասյան,1976): տեղեկություններիհամաժայռապատկերայինն մատենագրական ձայն, հնում Արարատյան հարթավայրումտարածված են եղել փասիանները, բադերը, սագերը, լեռնակաքավը,սարյակները,հնդկահավերը, մեծ Ա գաճաճարոսները,լորը, արծիվները,առտառակտցարները, սն փարփարը,աքարները, հովազները, աղվեսները, նապաստակները, արջերը, այծերը, վայրի ոչխարները, վարազները,բորենիները,ջրասամույրները ն այլն: Շոպենը նշում է (Ավագյան1969), որ Հայաստանի ջրային ավազանները,չափազանց հարուստ են եղել ձկներով: Հայաստանիջրային ավազաններումապրող ձկնատեսակներիկեսից ավելին (15 տեսակ)հանդիպումէ միայն Սն ջրում ն Ակնա լճում: Սակայն արդյունաբերությանհուժկու վերելքը, շինարարականմեծ ծավալիաշխատանքները,անզուսպորսագողությունները,ինչպես նան գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ցանքատարածությունների ընդարձակումըԱեզանազան թունաքիմիկատների ինտենսիվ Օօգտագործումը աննպաստ պայմաններ են ստեղծում կենդանականաշխարհի ներկայացուցիչներիհամար, որոնք կամ ոչնչանում են, կամ էլ թողնումհեռանում են իրենց ավանդական բնակատեղերից,ապաստանփնտրելով կուսականբնության դեռես անաղարտ, մարդու կողմից անձեռնմխելի մնացած անկյուններում՝լեռներում, անտառներում, ձորերում ու անմատչելի ժայռերում:Սակայնայդպիսիվայրերըգնալով նվազում են, կուլ գնալով ժամանակակիցքաղա-քակրթությանըն անօրինականություններին: Այդ է պատճառը, որ մեր հանրապետությանֆաունայի դեգրադացիան, որը սկսվել է հազարամյակներառաջ, առավելինտենսիվշարունակվում է մեր օրերում: Կենդանաբաններիմանրազնին ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ վերջին 2-3 տասնամյակում մարդու գործունեությանհետնանքով մեր բնաշխարհիցիսպառ վերացել կամ անհետացմանեզրին են գտնվումմոտ 40 տեսակիձկներ, կաթնասուն251

ներ, թռչուններ ն սողուններ:Յայաստանի ֆաունայի այնպիսիներկայացուցիչներ, ինչպիսիքեն` հայկականմուֆլոնը, ընձառյուծը,լեռնային հնդկահավը,ցախաքլորը,գառնանգղը,քարարծիվը, տափաստանային արծիվը,հավալուսնիերկու տեսակներ,ֆլամինգոն, սն արագիլը, ջրասամույրը, անտառայինկատուն, արջը, բեզոարյան այծը, կաթնասունների 10 ն թռչունների 18 տեսակներքանակապեսխիստնվազել են, որի հետնանքով գրանցվել են «Կարմիր գրքում»: Հանրապետության ֆաունայի մի շարք ներկայացուցիչներիգոյությանը առայժմ վտանգչի սպառնում, այնուամենայնիվ,նրանցվիճակը ապահով չէ: Վերջիններիս մեջ, բացի վերնում հիշատակվածներից,մտնում են կաթնասունների13 ն թռչունների47 տեսակներ: Դրա պատճառն այն է, որ Վայաստանումմշտապես,առավել նս ներկայումս, մոլեգնում է որսագողությունը,իսկ թույլատրվող որսն էլ անկանոն ու անկազմակերպէ: Դեռ ավելին, երբեմն կենդանիների բնաջնջումըմասսայականբնույթ է կրել: Իսպառ ոչնչացել են կովկասյան ազնիվ եղջերուն, փասիանը,հովազը ն այլ տեսակներ:Հայկական մուֆլոնի ն քարայծիհատուկենտնմուշներ են մնացել միայն: Պատմում են, թե ինչպես երկրորդհամաշխարհային պատերազմի տարիներինԿապանումտեղացի որսորդներիցկազմակերպվելէր այսպես կոչված` «կործանիչգումարտակ»,որի հրաձիգներըանվրեպկրակելու իրենց կարողություններըփորձումէին Խուստուփիփեշերին՝անպաշտպանկենդանիներիվրա: Օրական հարյուրավոր վայրի կենդանիներ էին սպանվում:Մի վա՛յ-որսորդ մեկ օրում սպանել է 9 վայրի այծ, ոմեթոդներով զանգվարից 6-ը՝ հղի ( Նուրիջանյան, 1976): Նման ծային կարգովոչնչացվել են նան մի շարք հազվագյուտթռչուններ: Այս է պատճառը,որ ներկապայմաններումկենդանականաշխարհի պահպանումնու վերարտադրումը մեր հանրապետության բնության է: պահպանությանխնդիրներիցամենադժվարագույնն Այժմ համառոտակինշենք, թե որոնք են Հայաստանիֆաունայի տարբեր խմբերիներկայացուցիչներըն ինչպիսին է դրանց պահպանությանվիճակը: Կայթնասուններ:Ողնաշարավորկենդանիներիշարքում կաթնասուններըիրենց 83 տեսակներովզբաղեցնում են երկրորդտեղը թռչուններից հետո: Դրանք հիմնականում հազվագյուտեն ն մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողտեսակներեն: Կաթնասուններից83 տեսակներիցվեցը էնդեմիկ են: Դրանք են՝ լեռնայինկուրամուկը, Վինոգրադովիավազամուկը,հայկականմուֆլոնը, փոքրասիականճագարամուկը,կովկասյան մկնիկը, Արաքսյան Նաթքերերիգիշերաճչղջիկը: Նախկինում կաթնասուններիտեսակային կազմն էլ ավելի հարուստ է եղել: Վաղուց արդենմեր լեռնաշխարհիցվերացել են կովկաս-

յան ազնիվ եղջերուն, սամույրը, ցիռը, մանուլն ու բորենին: Գաճաճ հնդկականմացառախոզը,կովկասյանճագարամկնիսպիտակատամը, կը, անտառակատուն, տափաստանայինկատուն ն խայտաքիսները գրանցվածեն «Կարմիրգրքում»: Հատկապեսանմխիթարէ հայկականմուֆլոնի, բեզոարյան այծի, եվրոպականայծյամի,մանուլի, վայրենակերպիվիճակը: Ամենայնհավանականությամբայդ հազվագյուտ, խիստ հետաքրքիրկենդանատեսակները առաջիկա մի քանի տասնամյակներումիսպառ կվերանան մեր բնաշխարհից,եթե համապատասխանմիջոցառումներչձեռնարկվեն: Հայկական մուֆլոն (Օտտ ՁՅատօո Լ.)։ մուֆլոնի (Օ.օոտուռիՏՕծկո) ենթատեսակնե-

րից մեկն է: Ենթադրվում է, որ հայկական մուֆլոնը առաջացել.է եվրոպականից: Տարածված է ԱրնմտյանՀայաստանում, հյուսիս-արնմտյան Իրանում, Հայաստանում, Նախիջնանում, Թուրքմենստանում (Կոպետդաղ): Անցյալում հայկական մուֆլոնը լայնորեն տարածվածէ եղել Հայաստանում(Երնանի մոտ, Հրազդանի կիրճի քարայրներումգտնվել են հայկական մուֆլոնի մեծաքանակ ոսկորներ): Առաջինանգամ Հայաստանում ի հայտ է եկել պալեոլիթի ժամանակաշրջանում (Մեջլումյան, Մանասերյան1973): Մինչն անցյալ դարի 50-ական թվականները ՀայաստանիՀանրապետությանն Նախիջնանի հարավային շրջաններում հայկական մուֆլոնը տեղի բնակչության համար ինտենսիվ որսի օբյեկտ էր հանդիսանում:Ներկայումս խիստ հազվագյուտ է դարձել: Հատուկենտ մնացել են բարձր լեռներում, բարձրլեռնայինտափաստաններում, ոչ խոր ձորահովիտներում: Նախկինում հայկական մուֆլոնը ձմռանը հաճախ խառնվում էր

աաա

Նե, 18, Հայկականմուֆլոն

(վայրի ոչխար):

Մ:

.մդւսանկար Ադամյանի:

հանրայինհոտինկամ նույնիսկ միայնակգյուղ էր մտնում՝ խոտի դեզերից օգտվելու նպատակով: Հայկականմուֆլոնի բնականթշնամիներնեն` ընձայռուծըն գայլը: Սակայնհայկականմուֆլոնի ոչնչացմանհիմնականպատճառըոչ թե են, այլ որսագողությունը (Ավագյան,1971): այս կենդանիներն Չնայած վայրի ոչխարիորսը արգելվածէ դեռ 1936 թվականից,այներկայումսհավանանուամենայնիվ,դրանցընդհանուրգլխաքանակը Ըստ Պ.Պ.Ղամբարյանի(1961), որսագոբար 100-150-ից չի անցնում: ղությունըվերացնելուց ն վայրի ոչխարիգլխաքանակըվերականգնելուց հետո տարեկանկարելիէ որսալ 5000-8000 գլուխ ոչխար: Այժմհայկականմուֆլոնը կանգնածէ իսպառոչնչանալու վտանգի մեծ անհանգստություն է առաջացրել,ինչպես առաջ: Այդ հանգամանքը գիտնականներիշրջանում, Հայաստանի,այնպես էլ արտասահմանյան ն այդ տեսակը ներկայումս գրանցված է Միջազգային «Կարմիր գրքում», ինչպես ընձառյուծը,որը նույնպեսհամարյաիսպառ վերացել գոնե է մեր հանրապետությունից: Դրանցբազմացմանն գլխաքանակի է շարք մի Գայաստանի մասամբ վերականգնմանհամար անհրաժեշտ շրջաններումստեղծել փակ տնտեսություններ`Արարատ,Եղեգնաձոր, Վայք,Կապան ն այլն (Յավուրյան,1974): Հաշվի առնելով այս հանգամանքը,Վայասստանիգիտությունների ինստիտուտըմիջոցառումազգայինակադեմիայիկենդանաբանության ն ներ է ձեռնարկել հայկականմուֆլոնի գլխաքանակը ավելացնելու ցաորսագողությանդեմ պայքար ծավալելուուղղությամբ:Մի բան, որ տեսաայլ կազմակերպությունների վոք, վրիպել է բնապահպանական լ դ աշտից: եզոարյառ այծ (Շոքոռ Յօցոցոստ Էռմ): Տարածված է Կրետե կղզում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Հարավային Թուրքմենստանում, ՄիջինԱսիայում,Դաղստանում,ԹբիալեԿովկասում,Անդրկովկասում, Մեզ մոտ տարածվածէ ամբողջ հատի ն Բորժոմի լեռնաշղթաներում: րավայինՀայաստանում`Գեղամա,Վարդենիսի,Զանգեզուրի,ԲարգուՏարածման հարաշատի, Ծաղկունյացն Փամբակիլեռնաշղթաներում: անցվային սահմանն Է Ուրծի լեռնաշղթան:Հյուսիսային սահմաններն ն նում են Գեղամա լեռների հարավ-արեմտյան լանջերով Վարդենիսի լեռնաշղթայով(Գասպարյան,1969): Հայաստանումտարածվածէ այս կենդանուավելիխոշորտեսակը: Բեզոարյանայծի բազմաթիվոսկորներեն հայտնաբերվելՀրազդանի կիրճիքարայրներիցմեկում՝ Երնանիմոտ: Այս կենդանինառաջին անգամՀայաստանումի հայտ է եկել պալեոլիթի կամ հին քարե դարի ժամանակաշրջանում(Մեջլումյան,Մանասերյան,1973 ): Բեզոարյանայծը լերկ, անմատչելիժայռերի բնակիչէ: Սովորաբար ապրումէ 550-ից մինչն 1000, երբեմն 3000 մ ավելի բարձրություննե256

րում, հասնելով ընդհուպմինչն Արագած:Տարածման ամենացածրկետը գտնվում է Մեղրու շրջանում, ամենաբարձրըԿ̀ապուտջուղլեռն է: Բեզոարյանայծի թշնամիներնեն` գայլը, ընձառյուծը,լուսանը, հովազը:

Արդյունագործական կենդանիէ, օգտագործումեն միսը, կաշին ն եղջյուրները: Մինչն անցած դարի 50-ական թվականներըայծեր դեռ հանդիպումէին Արագածումն Փամբակի լեռնաշղթայում,իսկ 19-րդդարի 70-ական թվականներին`Ելենովկայի (Սնանի) շրջակայքում: Հեռավորանցյալում բեզոարյանայծերըհանդիպումէին նան Արարատյան հարթավայրում:Դրանցոսկորներիմնացորդներեն հանդիպելՇենգավիթի շրջակայքում` Ծաղկունք գյուղի մոտ: Սակայն վերջին տասնամյակներումանթրոպոգենճնշման հետնանքով այս կենդանուգլխաքանակը խիստ պակասելէ: Դեռնս 1939 թ. կենդանաբանների կողմից կատարվածուսումնասիրությունները Ուրծի լեռնաշղթայում հայտնաբերել են ընդամենը118 գլուխ վայրի այծ: Նույն վայրում 1950թ. ուսումնասիրություններով հայտնաբերվել են 124 գլուխ այծ (Ավագյան, 1975):

Նկ.

79.

Բեզոյան այծեր:

Ուշադրությանարժանի է այն հանգամանքը,որ միայն բնականաճի շնորհիվ անցած տարիներինվայրի այծերի գլխաքանակըպետք է հասներ 600-700-ի, սակայն փաստացի աճը կազմում է ընդամենը6 գլուխ: Պարզ է, որ կարգ ու կանոնչճանաչող վա՛յ-որսորդներըգործում են անարգել,ամբողջովինդադարեցնելովայծերի բնականվերաճը: Տասնյակտարիներառաջ այծերի տարածմանարեալը Հայաստանից ն Նախիջնանիցհասնում էր մինչե Անատոլիան Իրան: Այն Ժամանակ այծերի մեծ ն փոքր խմբեր լողալով կտրում-անցնումէին Արաքս

թվականին: Ինչպեսվկայում են Շոպենը ն մի շարք այլ հետազոտողներ,մոտ 150 տարի առաջ Հայաստանում ազնիվ եղջերուն հանդիպել է ամճենուրեք: Այն հայտնիէ դեռ երրորդականժամանակաշրջանից (Մեջլումյան, Մանասերյան, 1973): Ներկայումս այս արժեքավոր կենդանին իսպառ վերացել է մեր րր Ց անկանոն որսի ու անզուսպ որսագողությանհետնան-

գետը: Փամբակի լեռնաշղթայում վերջին այծը որսացել են 1947թ., իսկ Սնանիշրջակայքումարդեն 725 տարուց ավելի է այծեր չեն հանդիպում: ՎերջինանգամԱրագածիհյուսիսային գագաթիթեքություններումգայլերի կողմից հոշոտվածվայրի այծի մնացորդներգտնվել են 1943թ. (Ավագյան,1961թ.): Բեզոարյանայծի պահպանությանգործը չբարելավելու դեպքում, ես իսպառ կվերանամեր բնաշխարայս արժեքավոր կենդանատեսակը

հից:

ՇճքՒԲօ/ՏտԼ.) Տարածված է Եվրոպական այծյամ (Շճքթոճօ|ստ մերձբալթյան հանրապետություններում,Ռուսաստանի Դաշնության Սանկտ-Պետերբուրգի,Նովգորոդի, Պսկովի, Մոսկվայիմարզերում, ՈւՂրիմում, Հյուսիրալում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում,Ղազախստանում, որոշ վայրերում: սային Կովկասում, Անդրկովկասի Հրազդանիկիրճի քարայրներից մեկում հայտնաբերվածայծյամի ոսկորները վկայում են այն մասին, որ այս կենդանինհնում լայնորեն տարածվածէ եղել ն որսի հիմնականօբյեկտ է հանդիսացել:Այծյամն առաջին անգամ Հայաստանում հանդես է եկել պալեոլիթի ժամանակաշրջանում (Մեջլումյան,Մանասերյան,1973) ն հանդիպումէ անտառային համարյա նա արչակա ղրու քանակությամբ պահպանվելէ Կապա մ 700-2200 բարձրությանվրա: Այծշրջաններում, ծովի մակերնույթից յամի գլխավոր թշնամին գայլն է, անտառայինշրջաններում՝ լուսանը: Մատղաշ այծյամները ոչնչանում են նույնիսկ կատուների, կզաքիսների, գիշատիչթռչուններիկողմից: Այս կենդանուոչնչացմանհիմնական պատճառը, սակայն, մնում է մարդը, ն ընդհանրապես,անթրոպոգեն գործոնը: Եթե կոնկրետմիջոցառումներչձեռնարկվեն,ապա այս գեղատես կենդանինես իսպառկվերանամեր բնաշխարհից: Ա Ազնիվ եղջերու կամ մարալ (Շ6ո/սՏ օլքհսՏ կենդանիներիցա-

ԱՆՆ տարր աան բոլոր տանն

րեա

եղջերու:

`

Տարածված է Եվրոպայում, ՀյուսիսայինԱֆրիկայում,Փոքր Ասիայում, ԿենտրոնականԱսիայում,Վարավային ն Արնելյան Սիրիայում, Հեռավոր արնելքում, մերձբալթյաներկրներում, Բելոռուսում, Արնմտյան Ուկրաինայում, Դնեպրի ստորին հոսանքում, Անդրկովկասիմի շարք շրջաններում, ինչպես նան Հայաստանում:Ըստ բանավոր տվյալների, վերջին եղջերուն սպանվել է Զամանլուի ձորում,1902

Ցեի

Էշ

եք

Լ: Իւ.

ե

Ւ

թն

Նկ. 21. Ուսուրական բծավոր

Տուն

եղջերու-

Հիմնական թշնամին գայլն է, հատկապեսձմռանը, երբ եղջերուն դժվարությամբէ վազում հաստ ձյան ծածկոցիվրայով: Երբեմնարջերի հարձակմանզոհ է դառնում: Արդյունաբերական նշանակությունունեցող կենդանիէ: Օգտագործում են ոչ միայն մորթինն միսը, այլն մատղաշ եղջյուրներիչոսկրացած մալի րը, որոնցից պատրաստում են պոնտոկրին դեղանյութը: (Բ6հՏ ոՁոս| Ք2լյ): է: Տարածված է ն Միջին Ասիայում,մինչն Հիմալայանլեռներնու ԱԿենտրոնական մուդարյա, տեղ-տեղ`Թուրքմենստանում, Ղազախստանում,Ալթայում, Հա նԿ ովկասում: մ: Հայաստանում խիստ հազվադեպէ հանդի

Իշ ԱարաՄոն:

՝

ՆԱ.20 Կովկասյանազնիվ

քով:

Մանուլ

աարիիԱաաաշխ

Ի

-

հա րթություններում ն. քարքարոտ Ապրում է կիսաանապատային լեռնալանջերում:Հայտնի է եղել Արարատիշրջանում, Արազդայանումն այլուր (Ավագյան,1971): Այս արժեքավոր կենդանատեսակը ներկայումս մեր բնաշխարհից համարյաիսպառվերացել է: Պետք է միջոցառումներձեռնարկելմնացած հատուկենտնմուշներիպահպանության ուղղությամբ: Հազվագյուտն արդեն անհետացողտեսակներիթվին է պատկանում նան վայրենակերպը,որը մեզ մոտ հայտնաբերվել է ընդամենըմի քանի տասնամյակառաջ, 1947թ. Մեղրու, 1950 թ. Գորիսի ն 1959 թ. Եղեգնաձորի տարածաշրջաններում (Ավագյան, 1961): Բծավոր բորե-

նին, որը նախկինումլայնորենտարածվածէ եղել մեր հանրապետությունում, ներկայումս իսպառ վերացել է: Այդ կենդանու վերջին նմուշը սպանվել է 1941 թվականին: Կործանմանեզրին են կանգնած նան թանկարժեք մորթի տվող : կենդանիները

խիստ նվաԴրանց որսը, հատկապես վերջին տասնամյակներում, զել է: Ջրասամույրի որսը դադարելէ 1966 թվականից, իսկ գորշուկի ն ռուսակ նապաստակի որսը 1972 թվականից:Խիստ նվազել է նան կզաքիսի, աղվեսի, վայրի կատվի, արջի, չախկալի, գայլի ն այլ կենդանիներիթիվը: Աղվեսը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում մեր հանրապետությունում` որպես սպորտայինորսորդության հիմնականօբյեկտներից մեկը: Սակայն որոշ անբարեխիղճորսորդներայդ կենդանուն որսալու համար օգտագործում են անթույլատրելի միջոցներ, խախտում են որսի ժամկետները, օգտագործում ավտոմեքենաներիլուսարձակներ այդ անպաշտպանկենդանունոչնչացնելու համար: Որպես գիշատիչ կենդանի, անկասկած,աղվեսը որոշակի վնաս է հասցնում որսորդականտնտեսությանը՝ սնվելով նան նապաստակներով, թռչուններով, նրանց ձագերով, ինչպես նան թռչունների ձվերով (բնադրման շրջանում): Սակայն չպետք է մոռանալ, որ սնվելով վայրի կենդանիներով,աղվեսը բնության մեջ կատարում է սանիտարի դեր, քանի որ մեծ մասամբբռնում ն ոչնչացնում է հիվանդ ն թույլ կենդանիներին: Միայն ճիշտ հաշվառման ն մթերման գործի խելացի կազմակերպման միջոցով կարելի է պահպանելբնության համար այդ օգտակար ն արժեքավոր կենդանուն(Աղաջանյան,1976): Անհրաժեշտ է նան նշել, որ հայ կենդանաբաններըհայտնաբերում են կենդանիներ,որոնք նախկինումհայտնի չէին մեր հանրապետությունում: Օրինակ` Հայաստանում հայտնաբերվել է սպիտակատամ դասի ամենափոքորը կաթնասունների սրնչակը (ՏսոճսՏտ6էւսՏտօսՏտ), րիկ ներկայացուցիչնէ: Դա չափազանցօգտակարկենդանի է, մեծ քանակությամբգյուղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատուներ է ոչնչացնում: Այս կենդանինես խիստ պահպանությանկարիք է զգում: Թշուչուններ: Հանրապետությանաշխարհագրականդիրքը, երկրաբանական կառուցվածքի, հողերի, կլիմայի ն բուսածածկի բազմազանությունը ի սկզբանե հանդիսացել են թռչնաշխարհին նրա կենսաբազմազանության ձեավորմաննախապայմանը:Հայկականբարձրավանդակըմի կողմից հաղորդակից է Եվրոպայի,մյուս կողմից` առաջավորասիականն միջերկրածովյանօրնիտաֆաունաներիհետ: Այս հանգամանքը մեծապես նպաստում է հանրապետությանթռչնաշխարհի բազմազանությանը,որը կազմում է ողնաշարավորկենդանիների 6076ից ավելին, որը ներկայացվածէ 350 տեսակներով:

Հանրապետության օրնիտոֆաունան (թռչնաշխարհը)ես ներկայումս ուժեղ դեգրադացիա է ապրում: ճիշտ է, այն խիստ բազմազանէ, ընդգրկումէ 350տեսակ, սակայն դրանց մեծ մասը ներկայումս կանգնած է անհետացմանռեալ վտանգի առաջ: Տվյալներ կան այն մասին, որ ներկայումս չորացած Գիլլի լճում ն նրա շրջակայքում դեռնս 1925-1930-ական թվականներին բնակվում էին մոտ 80 տեսակ թռչուններ ( Ավագյան,1976): Դրանցից հատկապեսհիշատակության են արժանի որորները, ծովածիծառները, կռունկները, շամբահավերը, բադերը, սագերը, սն արագիլը (որի վերջին ներկայացուցիչն սպանվել է 1928 ՛

թվականին ), տառեղները, հավալուսնըն նյ 22 Ականջավոր բու այլն: Մինչդեռ ներկայումս Սնանա լճի ա(ուսանկար Մ. Առամյանի) վազանում հանդիպումեն 4 տեսակի բնակալողներ: Կենդանաբաններիվկայությամբ, Հայաստանիօրնիտոֆաունայից վերացել են 12 տեսակներ(գեղեցկուհի ն թզուկ արոսները,սպիտակաճակատ սագը, տուրպանը, մեծ սղոցակտուց բադը, մեծ ձկնկուլը, եգիպտականտառեղը,թուրաջը, փասիանը ն այլն): Խիստ հազվադեպեն հանդիպումն ներկայումս անհետացմանեզրին են գտնվումկովկասյանմայրահավը,սպիտակագլուխդռլոնը, մոխրագույն կռունկը, քարակտցարը, մեծ կիվկիվները, բեկառը, հսկա կոռնշնեպը, կարմրավիզ գագարը /սուզահավ/, թշշան կարապը, կանչող կարապը, լուտակը, տարգալկտուցը, քաջահավը, քարակաքավը, միջերկրածովայինբալոբանը,տափաստանայինն դաշտային մկնաբազեն, գառնանգղը,քարարծիվը կամ ոսկեգույն արծիվը ն մի շարք այլ տեսակներ:Խիստ հազվադեպ է պատահում հսկա հավալուսնը (թիաոտանիների խմբից): Անհետացմանեզրին են կանգնած տառեղները: Սն արագիլը իսպառ վերացել է մեր բնաշխարհից (Ավագյան, 1966 ): Թռչունների 67 տեսակներներկայացվածեն «Կարմիր գրքում»: Այժմ մի քանի խոսք այաստանի օրնիտոֆաունայի առավել արժեքավոր ն հազվագյուտտեսակներիմասին: Հայկական ուլար կամ լեռնային հնդկահավ (160Յօցոմստ ՅոոծոսՏ): Տարածված է Փոքր Ասիայի,Իրանի,Թուրքմենստանի,Անդրկովկասի բարձրլեռնայինզանգվածներում:Հայաստանում հանդիպում է Արագածում, Կապուտջուղում, Բարգուշատի, Տաշտունի, Վայքի

՛

ԱԻ

ՀՄԻ

,.23, Սովորական

«ակամայ :

Կ

տատրա

լեռներում, Փամբակում,Զանգեզուրի լեռներում՝ ծովի մակերնույթից 2600-3300 մ բարձրության վրա: Գրականությանտվյալների համաձայն, հայկական ուլարը տարածված է եղել էջմիածնից մինչն Օրդուբադ: Դիլիջանի ազգային պարկի տարածքումուլարը հանդիպում է Բազումի լեռնաշղթայի սահմաններում, Միափորի լեռնաշղթայի Մուրղուզ գագաթում, Փամբակի լեռների Մեյդան կոչվող մասում, իսկ ամենից շատ` Փափախաքարի շրջանում (Գրիգորյան,1962): Սակայն ներկայումս թռչունների պահպանության վիճակը լխիստ անմխիթար է : Այստեղ ամռանը հսկայական քանակությամբ մանր եղջրավոր անասուններ են արածում, ն քանի որ այդ շրջանը (հունիս-սեպտեմբեր)համընկնում ուլարի բնադրմանը, ճտերը երնալուն, ապա վերջիններիսմեծ մասը զոհ է գնում անասունների կճղակ-

շուրանարեան /

Ո

ներին:

դայ

է

Ուլարը Հայաստանումներկագումսհանդիպում է աննշան քանակությամբ ն պահպանության խիստ կարիք է զգում: Ձմռանը անհրաժեշտ է կազմակերպելարհեստական կերակրում:Խստորեն պետք է արգելել որսագողությունը,որը ցավոք մոլեգնումէ:

ՇՅԱՇՅՏ/ԸսՏ

Անդրկովկասյան թուրաջ (Բոոոշռմոստ օոուռիտ Թսէ.): Տարածված է Կիպրոսում,Փոքր Ասիայում, Սիբիրում, Պաղեստինում, Հյուսիսային Իրանում, Թուրքմենստանում,Անդրկովկասիարնելյան մարզերում, Կուր-Արաքսգետերիհովիտներում: Հիմնականում ապրում է հարթություններում,ջրափոսերի,ջրավազանների,լճերի, գետերի, դրանցվտակներիմոտ, թփուտներում,եղեգնուտներում, ցորենի, գարու դաշտերում,այգիներում,պարտեզներումն

այլն:

աաա

ա: շները,

Ձյունառատձմռանըթուրաջի քանակությունը խստիվ նվազում է, քան են որ այս անպաշտպանթռչուններին որսում տուները, եղեգնակատուները,չախկալը, աղվեսը, աքիսը, ճանճարազեն, ուրուրը այլը:

ն

Մեր հանրապետությունիցայն ներկայումս իսպառ վերացել է, սակայն վերարտադրվող որպես հեշտ թռչուն ենթակա է վերաբնակեցման (ռենատուրիլիզացիայի ): Կովկասյան մայրեհավ (ԼյաԼսՏ ՈՊ0|օՇՕՏԱ6ՈՇ21 1ոՏ2.): Տարածված է Կովկասյան լեռնաշղթա-

ԱՀ քեր ԱՆՆ վող Օաղկունյաց

ասասբ

ասբակի,

Նկ.25. Կոտոշավոր

Հաա, մակագի արտույտ

էլ Բազումի լեռներում: Հիմնականում անտառիբնակիչ է, ընդ որում, հասնում է մինչն ալպյան ն ենթալպյանգոտիները:Նախընտրումէ մացառուտները: Մինչն օգոստոսի վերջերը բնակվում է ենթալպյան մարգագետիններում:Օգոստոսի վերջերինբնակությունէ հաստատում մոլախոտերով հարուստ քարակույտերի,փլվածքների ն խոշոր քարերի մեջ: Ձյունը դնելուն պես վերադառնումէ անտառները: ամենուրեք արգելվում է: Մայրահավիորսը մեր հանրապետությունում է խիստկարիք զգում: Այս թռչունը պահպանության Անդրկովկասյանփասիան

ԱԱ, ՀԹ տարածվա

ղել

Փոքր

Սար Ասիայում,

Անդրկովկասում /Վրաստան, Հայաստան/, Սն ծովիափերին: Բնակվում է անտառի թփուտներում, մացառուտներում: Փասիանի ամենավտանգավոր բնական թշնամիներն են` եղեգնակատուն, չախկալը, բազեն, աղվեսը ն մի շարք այլ գիշատիչներ: Այս թռչունը մի ժամանակ Հայաստանում լայնորեն տարածված է եղել, նույնիսկ ընտելացել էր: Սակայն գիշատիչ, անկանոն որսի հետնանքով հետագայում իսպառ վերացել է (Չիլինգարյան, 1961): Վերջին փասիանը Կապանի անտառներում սպանվել է 1912 թվականին (Ավագյան, 1971): Ներկայումս Հայաստանումվերաբնակեցման փորձեր են արվում, որոնք դեռես դրական արդյունքներ չեն տվել: 1959թ.

լատ 8:

Ան արագիլ ԻՆ ար Արամյամի) .Պճանկար ՄՐ

Մ.

մյան

Խոսրովի անտառում կազմակերպվել է փասիանիտնտեսություն: Բելագորսկու փասիանանոցից Խոսրովի անտառ տեղափոխվեց 100 թն փասիան,ընդ որում՝ 68 էգ: (Օտ Եվրոպական արոս էմ էմ Օոստ.: Տարածված է Աֆրիկայում, Հարավային ն Միջին Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Սիբիրում, Պաղեստինում,Մոնղոլիա27 Հոպոպ Նկ. յում, Մերձամուրում: ԱԱ ԿՈԹ Հայաստանում հանդիպում էր Սնանի ավազանում,Արաքսիհովտում: Ներկայումս լրիվ անհետացելէ: Մեր հանրապետությունումապրել է նան թզուկ արոսը (ստրեպետ), որը ներկայումս նույնպես իսպառվերացել է: Նույն բախտինէ արժանացել նան արնելյան արոսը: ցոնՏ Լ.): Տարածվածէ Եվրոպայի, ԱՄոխրագույն կռունկ (ՕոսՏտ ն սիայի հյուսիսարնմտյան Աֆրիկայի երկրներում: Տեղեկություններ կան այն մասին, որ Վայաստանումբնակվել է Սնանի ավազանում, Աշրջաններում(Ավագյան,1971): շոցքի ն Ստեփանավանի Մոխրագույնկռունկի,ինչպես նան գեղեցկուհի կռունկի վերացման հիմնական պատճառը անթրոպոգեն գործոններն են ն հատկապես նրանց բնադրավայրերի վերացումը, օգտագործվողթունաքիմիկատնեչպլանավորվածորսը ն որսագողությունը: Սնափոր դռլոն (Թէ6ոօՇ16ՏօոԱ6ոէճ իտԼ.): Տարածված է հյուսիսային Աֆրիկայում, Կիպրոսում,Միջին Ասիայում, Հունգարիայում: Հայաստանում հանդիպումէ Արտաշատի,էջմիածնի,Արմավիրի,Աբովյանի, Աշտարակին Թալինի նախկինվարչականշրջաններում:Նախընտրում է լերկ լեռները, ծովի մակերնույթիցմինչն 1700 մ բարձրությանվրա (Ավագյան,1971): Լավագույն որսաթռչուններիցմեկն է: Ներկայումս խիստ պակասել է ն կանգնածէ իսպառվերանալուվտանգիառաջ: Պահպանության կարիք են զգում նան մեր հանրապետության ջրլող թռչունները, որոնք պատկանում են որսաարդյունաբերական թռչուններիխմբին:Դրանք են` կտցարները,ջրահավերը,սրունքավորները, թիաոտանիները,որորները, սագակերպերը,սուզահավերը (գագարները), ջրասուզակները,ֆլամինգոն ն այլն: Վայաստանիտարածքովչվող ջրլող թռչունների մեծ մասը աշնաայք:

րը,

Աա աանակենուգեն բնադրվելու: Ճահճային հողերի իրացումից բնադրվող ընդհանրապես նային

ժամանակ

մնում են մեզ մոտ ձմեռելու, րանա» մյուսները գարնանա ռելու, մյուսնե հետո

ն

թռչունների քանակը խիստ նվազել է: Դրանք զգալիորեն նվազել են նան Սնանի ավազանում: Այստեղ բնադրվողներից մնացել են՝ կարմիրբադը, արծաթափայլորորը ն կտցարներիմի քանի ներկայացուցիչներ: Արփա լճում տարածված են՝ կռնչան բադերը ն սովորական ոջրլող

րորները:

Մասնագետներըգտնում են, որ անհրաժեշտ է կանխել ջրլող թռչունների աճի անկումը, իսկ հեվերականգնել տագայում նան նրանց պաշարները: Դրա համար անհրաժեշտ է առաջինհերթին արգելել ջրլող թռչունների որսը, անհաշտ պայքար մղել որսագողության դեմ: Պետք է կիրառել նան կենսատեխնիկականհամալիր միջո-

Ն ար կորին

որր:

ՅՆՏ:

Նկ. 28. Գորշ արջ ՍԱարորի,

Նէ. 29. (լուսանկար

Մ.

րանն

Ադամյանի)

խոտ, ջրիմուռներ), առափնյա տարածքներում ճահճային բույսերի ցանք, թփատեսակներիտնկում, արհեստականբների պատրաստումն տեղադրում,ձմռանը ջրլող թռչունների կերակրում, հիդրոմելիորատիվմիջոցառումներիիրականացում` ջրամբարներիջուրը համեմատաբար կայուն վիճակում պահպանելու համար: Բացի այդ, անհրաժեշտ է խիստհսկողություն սահմանել հոսող ջրերի սանիտարականվիճակի վերաբերյալ:

նշանակություն ունեն ճահիճները, Ջրլող թռչունների համար, կարնոր կերակրվում, հանգստանում են աշնաորտեղ նրանք պատսպարվում, ն ժամանակ: Որոշ տեսակներ էլ ձմեռում են նային գարնանային չուի ճահիճներում: Այս տեսակետիցէլ խիստքննադատաբարպետք է մոտենալ այն առաջարկությանը,որ ամենուրեքճահիճները պետք է վերացնել: Ինչպես հայտնի է, Գիլլի լճի չորանալու հետ մեկտեղ Հայաստանից գրեթե վերացավ նան մեծ ձկնկուլը: Մինչն 1928 թ. փոքր ձկնկուլները զգալի քանակությամբ բնադրվում էին միայն Սն ջրի եղեգնուտներում: 1954 թ. դրանք արդեն համարվում էին Արաքսի հովտի հազվադեպ

տ. ..

.

մշտաբնակ թռչունները: Ներկայումս հանդիպումեն հատուկենտ: Որոշ գիտնականներ(մվետիսյան,1973) գտնում են, որ ձկնկուլներ առավելապես վնասակար կենդանիներեն, քանի որ մեծ քանակությամբձուկ են ոչնչացնում: Սակայն վերջին տարիների ու-

ցուց վե,ո աարի ընդհակառակը, ձկնկուլեն

զ

Նկ. 30 ՍովորականԷՏ,ոզնի Բոռ

Ն

արն

Նկ, 31.

լ,

որ

ները մեծ չափով նպաստում են ձկներիքանակիավելացմանը,քանի որ սնվում են հիմնականումհիվանդ ն ֆիզիկապեսթույլ զարգացած ձկներով (Մարգարյան,1974): Վարդագույն հավալուսնի գոյության հարցը դեռես չի պարզաբանված: Հաճախ են հանդիպում մոխրագույն հավալուսները:Նախկինում դրանք բնադրվում էին Գիլ-

ազին կլորագլույխ:

իթկարաարո րաիրըԻ լ

ները Սնանա լճում հանդիպումեն միայն աշնանայինն գարնանայինչուի ընթացքում,այն էլ` խիստսահմանափակթվով: Մոտ 20 թռչուններ այցելում են Արփալիճը: Արարատյանհարթավայրումլճակայինտնտեսություններստեղծելու կապակցությամբ, հավալուսներնայլ վայրերից այստեղեն գալիս: ՄինչնԳիլլիի Ա Արարատյանհարթավայրիճահիճներիչորացումը, մեծ քանակությամբքաջհավեր ն տարգալակտուցներ էին բնադրվում մեր բնաշխարհում: Ներկայումս այդ թռչունները հանդիպումեն միայն չուի ժամանակ, այն էլ ոչ ամեն տարի: Տառեղներիընտանիքիներկայացուցիչներից հանդիպումեն` գորշ, շիկակարմիր,ճերմակ(մեծ ն փոքր),եգիպտականն դեղինտառեղները, ինչպես նան կվակվանն ջրցուլը, որոնք նախքան ճահիճներիչորացումը հանդիպումէին Արարատյանհարթավայրումն Սնանի ավազանում:Որպեսբնադրվողներ,միայն Սն ջրի ճահճուտներումհանդիպում են` շիկակարմիրն դեղին տառեղները,կվակավան նջրցուլը: Հայաստանումայդ թռչուններիմիակ ն վերջինբնադրավայրը նս վտակ է, քանի որ մոտակայքում գտնվող կուղբաբուծական տնտեսության ն լճակային ձկնատնտեսության որոշ աշխատողներ

Աա

յն անհիմնկերպով ւան երեղեգնուտները,որի պատճառով թռչուններն ած հեռաաի նումՆԱ (Արգարյան, հրդե-

միանգամա

ստ

Գիշատիչ, ձկնկեր թռչուններից

խիստ սահմանափակքանակութ յամբ հանդիպումէ նան սովորական

ջրարծիվը:

Է,

զա.

աւ".

Է. Զրշն»

ե:

Կ Սպիտակ արագիլը անհիշելի . Վ ժամանակներիցի վեր մեր ժողովրՆե, 32. Մեժ քնամոլ դի համար գեղեցկությանն բարության խորհրդանիշէ հանդիսացել,նրանսպանելը, ինչպեսնան նրա բույնը, ձվերը ու ձագերը ոչնչացնելը մեղք է համարվել (Ադամյան,1976): Պատճառըհավանաբարայն է, որ արագիլնօգնել ն օգնում է հայ գյուղացուն՝ նրա աշխատանքիպտուղները անվնաս հավաքելու գործում: Մարտիցմինչն հուլիսի վերջը արագիլներըոչնչացնում են զգալի քան այլն): նակությամբվնասատուներ(կրծողներ, միջատներ Չնայած այս հանգամանքին՝մեկ տասնամյակառաջ, ինչպես Եվրոպական մի շարք երկրներում, այնպես էլ Հայաստանումնկատվեց սպիտակարագիլի թվաքանակիխիստանկում, որի պատճառներըբացահայտելուն կանխելունպատակովստեղծվեցարագիլներիհաշվառման միջազգայինկազմակերպություն: Վամաձայնյը յան մշակածծրագրի` ՀայաստանիԳԱԱ-իկենդանաբանության ինստիտուտը յուրաքանչյուր տարի սպիտակարագիլների ու նրանց ձագերի հաշվառում է անցկացնում:Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ մեր հանրապետությունումարագիլը բնադրվում է հիմնականումԱրարատյանհարթավայրում,Վայքում, Ստեփանավանում,Շիրակի սարահարթում, ինչպես նան մի քանի այլ շրջաններում: Եթե նախկինումայս օգտակարթռչունը բույն էր դնում հիմնականումկաղամախու,թթենու ն այլ ծառերի վրա, հազվադեպ՝շենքերի տանիքներին,ապա այսօր նա գերազանցապեսբնակվում է նորակառույց շենքերի տանիքների, էլեկտրականսյուներիվրա ն այլուր: Առաջինհայացքիցթվում է, թե սա թռչունի կենսակերպիոչ վնասակար փոփոխություններիցմեկն է, որ հաճախէ նկատվում կենդանիների մոտ միջավայրի նոր պայմաններինհարմարվելու համար: Սակայն իրականումնրա այս վարքը հաճախ լուրջ հակասություններէ ստեղծում մեջ: Բանն այն է, որ արագիլը մարդ-արագիլփոխհարաբերությունների հաճախ իր բույնը տեղադրում է տանիքի այն մասերում, որտեղից հեռանում են անձրնաջրերըն առաջացնում ջրի կուտակումներ, որն իր հերթին բնակարաններըկաթելու ն շենքի պատերը խոնավանալու պատճառ է դառնում: էլեկտրական սյուների վրա տեղադրվածբները

կազմակծիո

լ

:

Ն » |

լ

Վ

ԱՆՐԻ"

«ԹՆ..

Բ.

ո.

-

երբեմն կարճ միացումներ են առաջացնում ն դադարեցնում հոսանքի հաղորդումը: Եվ ահա մարդիկ ստիպվածեն լինում քանդել այս օգտակար թռչունների բները՝ խախտելովնրանց դարավոր հավատը մարդկանց նկատմամբ: Ներկայումս արագիլների համար լուրջ վտանգ են ներկայացնումնան պեստիցիդները, ոեն րոնք օգտագործվում գյուղատնտեսական մշակաբույսերիվնասատուներիդեմ պայքարելու նպատակով: Հաճախ են նկատվում հատկապես ձագերի թունավորմանդեպքեր: Որպեսզի սպիտակ արագիլի հայկական պոպուլյացիան մոտ ժամանակներսիսպառ չոչնչանա, անհրաժեշտ է կոնկրետ Միջոցառումներձեռնարկել: Ամենից ա-

Նկ. 33. Ածյամ(կենսայխումբ). ն լուսանկար Մ. Գործ ,

ռաջ

խորհուրդ է տրվում բնակավայրե րում արագիլներիբների համար արհեսԱդամյանի տական հենասյուներկառուցել ն սահմանափակելպեստիցիդներիօգտագործումը: Մեզ մոտ եկող արագիլներըձմեռում են Աֆրիկայումն ՀնդկաստաՉուի ժամանակօրական անցնում են մինչն 200 կմ տարածութ:

մ.

|

Թռչունների դերը կենսաբանականպայքարի գործում: Առանց չափազանցությանկարելի է ասել, որ թռչունները մեր դաշտերի, այգիների ն անտառներիպաշտպաններնեն: Իրենց ն ձագերիսնունդը հոգալու համար թռչուններըերբեմն հսկայականքանակությամբմիջատներ են ոչնչացնում: Այսպես,օրինակ` քաղաքներում ապրող մաքալուկը (մագաղաթն)օրվա ընթացքում ավելի քան 20 անգամկերակրում է իր ձագերին ն մինչն վերջիններիս մեծանալը ոչնչացնում է 7-8 հարյուր հազար միջատ: Եթե հաշվի առնենքայն հանգամանքը,որ մաքալուկը տարվա ընթացքում մի քանի անգամ է բազմանում, ապա դժվար չէ պատկերացնել,որ այդ թռչունը իր ձագերի հետ միասին միլիոնավոր վնասակար միջատներէ ոչնչացնում: Նույնը կարելի է ասել նան այլ թռչուններիմասին (Թումանյան,Ղ1961):Մեկ զույգ հողմնաբազենձագերի հետ միասինմեկ օրվա ընթացքում կերել է 9 գետնասկյուռ,5 դաշտագետնամուկ,2 դաշտայինն մեկ սովորականմուկ, ինչպես նան մեկ արտույտ: Հաշվված է, որ մեկ բուն տարեկանոչնչացնում է հազարից ավելի մկնանմանկենդանիներ՝հատկապեսդաշտայինմկներ:

թռչուններիցմեկը Ամենաօգտակար համարվումէ վարդագույն սարյակը, որը հանդիպում է Արաքսիհովտում ն նախալեռնայինշրջաններում` առավելապեսԱբովյանի, Աշտարակի, Եղեգնաձորին այլ տարածաշրջաններում: , Վարդագույն սարյակը մեծ քանակությամբ մորեխներ է ոչնչացնում, որի շնորհիվ հին Հայաստանում այս թռչնին անկամ վանում էին «սուրբ ղուշ» «սուրբ Հակոբի ղուշ», «թթի ղուշ» ն այլն: Վարդագույն սարյակները վարում են համայնականկյանք, ապ-

Ար Աի ը ՀԱԱ Վ ն

նե է հասնում: զարների

Այդ

",

.

հ

բ

ան բանը

հատկապես նկատվում է մորեխի մասսայական բազմացման ժամա-

նակ:

որթի րը Ե Պիտմզան մոնի

13-րդ դղ) խոսելով Հայկական լեռ- Ձ նաշխարհը ներխուժած մորեխի ն. նրա պատճառածահավոր վնասների մասին, հիշատակում է միաժաԻՉ մանակ սարյակին. «Ահա այդ ժաԳ" մանր հավ(1251-1252 թթ.) մանակ գորշ արջ քերի ։պիսակների (սարյակների) Նկ. 36. Անդրկովկասյան մեծ բազմություն եկավ, որին տարբ էին անվանում, մորեխներինշրջապատեցինն սկսեցին ոչնչացնել այնպես, որ ոչ մի հատ չմնաց այլնս: Այս ձեով մարդիկ փրկվեցին մեծ աղետից» (Գ. Ավագյան,1965): Սարյակը ոչնչացնում է նան բազմաթիվանողնաշարավորկենդանիներ՝ ծղրիդներ,ճռիկներ, կիսակարծրաթներ(մլակներ ), ցիկադներ,թեփուկաթներ,բզեզներ, ճանճեր, սարդեր ն այլն: Մեկ սարյակը օրվա ընթացքում իր ձագերինտալիս է 120-130 մորեխ,որոնց ընդհանուրքաշը կազմում է 360-400 գ: Այսպիսով,դժվար չէ հաշվել, որ հազար սարյակը ձագերիհետ միասինմեկ սեզոնի ընթացքումկարող են ոչնչացնել մոտ՝ Լ

աՆ

22 lil unribtu (@muwuJw[i, 1961 ): timnwl.Jn, nrio gbribl.JwJt,[i qt,zwl.Ilt,[ t, ub6 f!WUWl.jmpJWUp f1WZLI1WUl.j[ibri, ol.j[iwul.j­ JnLllUbf'l, 2riwul.Jubri, wul.IlwnwJt,u ul.Jubri Li WJL l.Jri6nrtubri t n,u,wg[imu: l°'U[UjbU uzmu t ,.11.ULlblilt,uJwuo (1972), WJf1 oql.Ilwl.Jwri L/lbl.Ilf'lwLlnriubrio hnriwqnri6t, hwuwri pwrin­ ub1.I1['1t, t1bri bu l.Jwl.Ilwrimu· mzwt1rimpJmu hriwLtt,ribLnLl l.Jri6nrtubrinLl Llwriwl.JLtw6 t1w2LI1b['lt, Llriw: nriunrit1ubrit,g nuwue l.Jwri6bLnLl, pb 6mnwl.Jo Ltuwuwl.Jwri pn,m[i t, wutuuw n,u­ [Wg[imu tt,u: l°'U[UjbU gnljg b[i LilLlbL U­ Llblilt,UJWUt, (1972) t1t,LI1muubrio. bpb ut,u,t.i 6mnwl.jubrit, n,G,wgubLQ Qmurit,t, 2ri2w­ l.Jwmmu wut1ril.JnLll.Jwujwu hwuwul.Ilbf'lubrit, f!WUWl.jQ ubl.j hbl.jl.IlW['lt, Llriw 8-10 hwlilt,g w­ uf/. 37. Pw{lwf/qwp/w: LlbL ,tri, WUjW 6mnwl.j[ibrit,G n,G,wg[ibLnL9

(/nLUWUl/W{I U UIJWUJWU/1)

hbl.Iln, b['lpbu[i uriwug pt,Ll[i w[ig[imu tri 300t,g: rri oql.Ilwl.JwrimpJwup 6mnwl.jubrit,u ,t, qt,2mu [iwl.i ubriLlwpwqb[i (n, ubriLlwl.Jbriubrio, nrinue tut,ul.Il Ltuwuwl.Jwri pn,m[iubri bu), nrio uuLtmu t Ltuwuwl.Jwri ut,2wLI1ubrinLl, ut,wctwuwuwl.j n, Ujwl.jwu bnwut1nLl n,u,wg­ Gmu [iwl.i f1WZLI1WUl.j[ibrit,u Li WJL uwuri l.Jri6nrtubrit,: 4ri6nrt ubrinLl b[i uuLtmu uwl.i ul.juwpwqbu, PLlb6Q, wl.jwu2wLtnri pmu, 4t,uwqt,zw1.I1t,,ub­ rit,g· wqnwLtubrio. Ljw,wriwl.J[ibrio: �WflU(lWq-Lmfu 2wulf111ml.Jn pUWf1['1UWU 2ri2wumu owqbrit, hbl.Il ut,wut,G n,u,wg[imu t Linl.Il 55 I.Ilbuwl.j ut,2w1.I1 (Uf1WUJWU, 1962): bril.J6riwLtnri W['ll.IlnLJI.IlQ puwl.jmpJnLU t hWUI.IlWI.IlnLU hwl.Ill.jWUjbU gn­ ribut, Wf'll.Ilbf'lmu: ru,L4bu gmJg bu LI1LlbL mumuuwut,rimpJmuubrio. w­ uwnLtw Llbri2t,u uGLtmu t hwlilt,l.jubrinLl: Vuwgw6 ctwuwuwl.Jo l.Jbriwl.Jri­ Llmu t ut,2wLI1ubrinLl: Vbl.j oriLlw QUJ:}WQf!nLU Uf'lW n,u,wgriw6 150 ut,2WLI1Ub['lt,g 58-o brtbL b[i wuLtuwu, 88-o' qJnLrtWLilUI.Ilbuwl.jw[i Li WUI.IlW­ llWJt,[i l.jnql.Ilmriwubrit, Ltuwuwl.Ilmubri Li ut,wJu 4-o· oql.Ilwl.Jwri ut,2w1.I1ubri (Ut1wLiJwu, 1962): U111t,U1wl.jwqtmfu unfuwl.Jti bribe ctwuLtw oupwgemu nriuw6 ut,2w1.I1ubrit, 89%-o brtbL bu Ltuwuwl.Ilm pt,pbnubrit, p['lpmriubri, 6,5%-o' Ltuwuwl.Ilm un­ ribtuubri Li ut,wJu 4,5%-o wn ut,2w1.I1ubri: 1.1.(iwuwl.Ilm ut,2w1.I1ubri b[i n,u,wg[imu [iwl.i fUWrtLI11.I1Ut,l.jubrio. LilWI.Il­ ri wl.j(ib ['1[!, Ub['lt,unuUbf'lQ, h['lWlljn[bf'l Q, bf'lWZLilWhWLlbf'lQ, Lj,WJI.Ill/1 n['l t,l.jUb-

,.n..

1'10, l.jbnubtuubrio. ewriwl.JwgwLtubrio. 6w[i6nriuubrio. ut,LI1brtubrio Li WJLU: Vb6 gwuwl.jmpJwup Ltuwuwl.Jwri ut,2w1.I1ubri bu n,u,wgumu fULnLf'lf1Ubf'lQ, nrinug hwut1t,L4mli bu 6nLlt, uwl.Jbril.inLJ­ pt,g 1340-2700 Ci pwriorimPJWU Llriw: linLJut,ul.j ounwuo, bpb uwnw6mpJmuo tunrio ,t, Uf'lWU_Q zwrimuwl.jmu b(i t,ribug oql.Ilwl.jwri qnri6mubmpJmuo: UJu Ljbu­ f1wut,u Liu UjWhUjWUnLJ:}JWU l.Jwrit,2 t qqmu: QJmrtwLI1uLI1buwl.jwu uzwl.jwpmJubrit, Ltuwuwl.Ilmubri b[i n,u,wg[imu [iwl.i [rt2tJl.JUbf'lQ, n['lnU_Q WJf1 I.Ilbuwl.jb1.Ilt,g l.Jwrinrt bu urigbL umJGt,ul.j wub­ uwwqwh ut,2w1.I1wl.Jbri Pr].tmuubrit, hbl.Il: bpb pn,m[iubrio ht,uuwl.jw[imu n,u,wgumu bu gbribl.JwJt,u Ltuwuw1.I1mubrit,u, WUjW [rt2tJl.JUb['1Q, qt,·zbriwJt,[i Lit,u{j. 38. Uli[ltfUwpwrz 2w1.I1ubrit,u (UWJt,UJWU, UW['lUW['lJW, hm(/mUWUl/W{I u Uf}wu;wu/1): ut,UJWU, l.JnLn['1Wf1JWU pqbqubri, pqbqll uqbrt2Jmri, Lj,wJLilwhwl.Ilubri, PLltil.Jubri, Lj,nupnqwLtnriubri, bri l.J riw,w­ L/lbri, un6wl.jubri Li WJLU): Vbl.j t,rit,4uw,rt2til.JO ut,wuqwut,g l.Jwrinrt t tuctnbL 10 UWJt,UJWU pqbq Ljwu 115 wwwnrit1: nriut, ctwuw[iwl.j tirit,l.Juw,ri2til.Jo 15 rinu.ibt, oupwg­ gmu n,u,wg[imu t unl.Il 175, t,ul.j wupnri2 wuuLtw oupwggmu , 60 hwqw­ rit,g wLtbLti un6wl.j: ru,L4bu gnLJg bu LI1LlbL UVli-mu l.jwl.IlwriLlw6 mumuuwut,rimpJmu­ ubrio. bpb qnriz qt,zbriw,ri2til.Jo, nriu t,ri ,w L/lbrinLl pwLtwl.Jwut,[i ub6 t, ubl.j ctwumu l.jwrinrt t n,u,wgubL Linlil 150 tunznri ut,2w1.I1 Ljwu 5 hwqwri un6wl.j, wL4w out1wubuo 12 qriwu gwz mubgnri ubgut,Ljwl.jwG 6wL2wzmri­ PD ut,wJ[i Sbtuwumu ubl.j LilWf'lLlW oupwggmu n,u,wgribL t 7 Lit,Lt,nu ut,2WLI1 (3wLlmriJwu, 1971): 4w[i Lit, 2wri2 oq1.I1wl.jwri LjwpGwumuubri (wgt,u, fUWJI.IlWQt,u, wri­ Llbu, Lj,nriumri, Ljqwgt,u), nrinue uuLtmu bu l.Jri6nriubrinLl, hwLI1l.jwL4bu' qbl.IlUWUl.jJnLllt,l.j[ibrinLl: Orit,uwl.j' wgt,uo («ouml.j») uuLtmu t l.Jri6nrtubrit, mrtbrtnLl Li gwrigo hwqbgubLm uL4wLI1wl.jnLl ub6 gwuwl.jmpJwLip l.Jri6nrt­ ubri t n,u,wgumu: luWJI.IlWQt,UQ qbl.IlUWUl.jJnLllt,l.jt, puwl.jw[i pz[iwut,[i t l.i tut,ul.Il uwhuwuwLj,wl.jmu t t1riwug woo: unljut,ul.j OUllWUQ, brip qbl.Il­ Gwul.jJmnt,l.jubriG t,ribug wuwnt,l.j pubrimu tunri gmu bu Ci1.I1w6, tuwJI.IlW­ gt,uo, wubuwl.Jwrio OWUWUjW['lhnLl qbl.Ilt,uo Lj,nribLnLl, hwu[imu t put,[i Li

խժռում նրանց: Սակայն մարդուն անգնահատելի ծառայություն մատուցող այս արժեքավոր կենդանիներիթիվը վերջին տարիներինխիստ նվազել է: Դրա պատճառնայն է, որ աստիճանաբար պակասում է նրանց բնակատեղերը: Քիմիական նյութերով այգիներիփոշոտումը,սանիտարա-

Մ.Ադամյանի):

(լուսանկար

կավոր ծառերի հատումը, զանազան պայթեցումները հանգեցրել են այն բանին, որ չղջիկները ինտենսիվ կերպով ոչնչանում են ե ներկայումս կանգնած են անհետացմանեզրին: Նշված օգտակար թռչունների ն ամա կաթնասուն կենդանիների բազմացմանը ե տարածմանը նպասՊ`՛ ՞. տելու համար պետք է մի շարք միԲ (անջոցառումներ ձեռնարկել Նկ, 40. Ագամա տառներում ստեղծել արհեստա(լուսանկար Մ. Ադամյանի) կան բներ, փչակներ ն կերակրամաններ, ոչնչացնել դրանց բնական թշնամիներինե այլն): Պահպանությանկարիք են զգում նան մի շարք թռչուններն կաթնասուններ, որոնք բնության սանիտարի դեր են կատարում: Այսպես, օրինակ` սն անգղը, որն ապրում է հանրապետության լեռնային անտառներում, ներկայումս խիստ հազվադեպ է հանդիմողես Կորազլուխ նկ. 41. Այն գիհու նոսրանտառների պում: ԱԱԿդայանիյ: լ կենդանական աշխարհի տիպիկ ներկայացուցիչներիցէ: Սնվում է կենդանիներիդիակներով,կանխելով կենդանիների շրջանում վարակիչ հիվանդություններիտարածումը 1973): (Գեյլիկման,Հունանյան, Բնության սանիտարներեն համարվումնան Սնանա լճում հանդիպող արծաթափայլորորները ե Արփա լճում հանդիպող սովորական ա

:

(

:

1-8

ԴԸ

«Մ

(ոճումեկոլ ազան: շշ

Ֆ7/2

կամ լճային որորները:Դրանքսովոձկնկուլի նման որսում են 5: միայն հիվանդ ձկներին: Ձկներից -: բացի ոչնչացնում են նան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուներին՝ դաշտամկներին, միջատներին: Ձկները: Հայաստանի ջրային տարածքներում հանդիպում են 30 տերաբար

/5 տեսակ/, Սաղմոսազգիներին /22 Ծածանազգիներին տեսակ/, Լոքոազգիներին/1 տեսակ/ ն Ծածանատամազգիներին /2 տեսաակ/: Հայաստանիջրային ավազաններում տարածվածեն 30 տեսակի ձկներ: Սնանիիշխանը,որը Սնանա լճում ներկայացվածէ 4 ենթատեսակներով`ձմեռայինբախտակ,գեղարքունի,բոջակ,ամառայինբախտակ, հայկականկարմրան,հայկաՆկ, 43. Ջրային լորտու: կան տառեխիկ,սնանիկողակ, սնանի բեղլու, հայկականգուստերիա,էնդեմիկտեսակներեն: Շոպենի վկայությամբ, նախկինումշատ էին տարածված`հսկա ծածանը, թառափը,լոքոն (Ավագյան,1976): Նա նկարագրումէ, թե ինչպես այլ վայրերից տարեկան 200-300 քարավան էր գալիս Սնան, գետերի ջրերըթեքում այլ կողմ ն հավաքումչորացածհունի մեջ մնացածձկները: Դրանք երբեմնայնքան շատ էին, որ մի մասը հնարավորչէր լինում հավաքել: Ներկայումս Հայաստանի ձկնաշխարհի ներկայացուցիչներից` լոքոն, ծածանը,բեղլուն, կարմրախայտը կանգնածեն իսպառոչնչացման Սնանա լճի մակարդակիիջեցմանհետնանքով եզրին (Ավագյան,1966): ցամաքեցինլեռնայինբախտակիձվադրավայրերըն խիստ կրճատվեց նրա պաշարներիբնական վերարտադրությունը (Դադիկյան, 1966): Վերջինտարիներին,հատկապեսխիստ պակասելէ իշխանձկան քանակությունը:Դրա պատճառընախ՝ լճի ջրի մակարդակիիջեցումն է, նրա էկոլոգիական վիճակի փոփոխությունը, ապա՝ լիճը թափվողգետակներիջրակենսաբանական վիճակիվատթարացումն ու որսագողությունը:Ջրի մակարդակըիջնելու հետնանքով հազարամյակներիընթացքում ստեղծված ն կարգավորվածկենսաբանական պայմաններըխախտվեցին:Լճում ապրող կենդանիներիու բույեն`

սերի կենցաղում առաջացան մեծ փոփոխություններ, որոնք գնալով չ.։ ավելի ու ավելի են խորանում: բե Լճի մակարդակիիջեցումը բացա- ։ սաբար ազդեց ամենից առաջ իշ-.՝ խանի այն ցեղերի բազմացման վրա, որոնց ձվադրավայրերը գտնվում էին լճի եզրագոտում՝ փոքր խորությունների տակ: Համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցում ցամաքեցին ն օգտագործուՆէ, 44. Քառաշերտ սահուն: մից դուրս եկան ամառային ն ձմեռային բախտակների կրճատվեցին բոջակի ձվադրավայրերի յ տարածությունը: յ Մոտ 80 տարի առաջ Սնան բերված սիգը, արագորենբազմանալով, ներկայումսարդյունաբերականմեծ նշանակությունէ ստացել: Լճի մակարդակիիջնելուն զուգընթաց, սկսեց աճել սիգերի թվաքանակը: վերջին տարիներին խիստ նվազել է նան սիգ ձկան .

|

ձվադրավայրերը, զգալիորեն

արաւ

Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայիՍնանի ջրակենսաբանական կայանը մեծ ծավալի աշխատանքներ է կատարում լճում ձկան պաշարներնավելացնելու ուղղությամբ: Աճեցնում են հսկայական քանակությամբձկնիկներն կենսունակ վիճակում բաց թողնոմ լճի մեջ: Կատարվումեն նան ջրաշինարարական ն այլ աշխատանքներ, որոնք մեծապեսնպաստում են ձկների աճեցմանն ու զարգացմանը:

Ընդհանրապես,Սնանա լճի պահպանությունըչափազանցկարնոր խնդիր է, քանի որ այստեղ կենդանիների բազմաթիվհազվագյուտտեսակներեն հանդիպում: Սնանում ապրում են անողնաշարավորների150-ից ավելի տեսակներ: Կան բազմաթիվտեսակներ էլ, որ հատուկ են միայն Սնանին: Դրանցից են` Սնանի դաֆնիան,տանիտառզը,տզրուկը ն այլն: Ինչ վերաբերում է Սնանի ձկներին, ապա նրանք խիստ տարբերվում են այլ ջրերում ապրող իրենց ցեղակիցներիցն կենդանաբաններին հայտնի են որպես առանձին՝Սնանիտեսակկամ այլատեսակ: Ինչպես հայտնի է, իշխանը ապրում է միայն Սնանում: Գայաստանի տարբերգետերումտարածվածկարմրախայտըիշխանիցեղակիցն է: Սաղմոնի պաշարների խիստ պակասելը բացատրվում է նրանով, որ Կուր գետի վրա կառուցվածամբարտակները փակել են նրա ճանապարհը դեպի Հայաստանի գետերը: Մեր հանրապետությանմի շարք գետեր (Դեբեդ, Ողջի ) արդյունաբերականթափոններովայն աստիճանի են աղտոտվել, որ նվազեցրել են իրենց կենսաբանականպոտեն274

ցիալը ն վնասակարդարձել բուսական ու կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչների համար: Դրա հետնանքովՈղջի գետում պակասել են այնպիսի արժեքավորձկնատեսակներ, ինչպիսիք են` ֆորելը, կարմրախայտըն այլն: Դեբեդումն Մեծամոր լճում նվազել են ձկան

պաշարները:

:

Ձկները Հայաստանիգետերում ոչնչանում են նան այն պատճառով, որ հիդրոկայաններիամբարտակնե-

ան:

մ

ՀՀ

Նկ. 45. Իշխան (լուսանկար Մ. Ադամյանի):

նրանը Արի տեղադրվում, ա

հաճա

աշողտան լ

քշվում

են

դեպի տուրբիններնու

ոչնչանում:

Ո չ հեռու անցյալում Մեծամորի լ առափնյա տղմուտներում էր ապրոմ փափկամարնինՊենումնոնե. Հ: : րից հսկայականերկփեղկանին,որ լղ Պոր ԾԻ ուներ համեղ միս, իսկ փեղկերից Նկ, 46. Կարմրախայտ սադափ էին ստանում: Ակնա լճի շուսանկար Մ. Ադամյանի): ջրերի իջեցման հետնանքով այս փափկամարմինկենդանինիսպառվերացավ,մինչդեռ այդ արժեքավոր տեսակը կարելի էր տեղափոխելայլ վայրեր ն փրկել ոչնչացումից: Այս դասը Ղայաստանիֆաունայումներկայացված Երկկենցաղները: է Ց տեսակներով:Առանձնապես լայն տարածումունեն լճագորտը,կանաչ դոդոշը: Բարձրադիրլեռնատափաստանային գոտիներումհանդիպում է անդրկովկասյանգորտը, հյուսիսային անտառայինգոտում լայն տարածում ունի Շելկովնիկովիծառագորտը,իսկ հարավում` փոքրասիական ծառագորտը:Հանրապետությանտարածքումհանդիպումէ նան սիրիաորը կանգնածէ անհետացման եզրին ն գրանցված կան սխտորագորտը, են ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում: Վերջերս հանրապետության հյուսիսային շրջանում հայտնաբերվելէ փոքրասիականտրիտոնի մի փոքրիկ պոպուլյացիա, որը լրիվ մեկուսացվածէ իր հիմնականարեալից: Դրանցից սովորականտրիտոնըմեր հանրապետությանկենդանական աշխարհի ամենահազվագյուտ ն հետաքրքիր ներկայացուցիչներից մեկն էր: Վանդիպումէր Ստեփանավանի տարածաշրջանում, սակայն հեւտտագայում,լճակների չորացման հետնանքով իսպառ վերացավ: Բնադրավայրիպայմաններիխիստ վատթարացման պատճակացա ոնաար աոահ աագյւթար եղկվ ոով Ամրմետացու եղրո :

Մ

մ

կենցաղ` սիրիական սխտորագորտը: Տարածված է Երնանի շրջակայքում, Ջրվեժում, Ողջաբերդում, Մարտիրոսում:Վերջին տարիներին այդ տեսակիարեալը խիստ կրճատվել է, բազմացման համար համապատասխան ջրավազաններիբացակայության կամ վերջիններիսչորացմանհետնանքով:Սնվում է հիմՆկ, 47. նականում անողնաշարավոր կենՏարգավանտուց ՍԱՆ Արարա դանիներով:Նրա սննդի մեջ գյուղատնտեսականմշակաբույսերիվնասատուներըկազմում են 5776: Համեմատաբար լայն տարածումունի կանաչ դոդոշը, որը հանդիպում է կզայաստանի համարյա բոլոր շրջաններում:Ապրում է տափաստաններում,կիսաանապատներում, անապատներում,մարգագետիններում,դաշտերում,բանջարանոցներում,այգիներում, ջրային ավազաններից բավականին հեռու: Մթնշաղային կյանք է վարում ն սնվում անողնաշարավորկենդանիներով:Կանաչ դոդոշը օգտակար

են տալիս գյուղատնտեսությանը: Սողուններ: Մի ժամանակ Հայաստանի տարածքում մեծ քանակությամբ սողուններ էին հանդիպում:Դրանց մի մասը ներկայումս իսպառ ոչնչացվել է, մնացածներնէլ գտնվում են անհետացմանեզրին: Հայաստանում տարածվածներիցսպիտակափորմողեսը, հայկական մողեսը, նաիրյանմողեսը, Դալի մողեսը, Ռոստոմբեկովիմողեսը, երկսեռ Վալենտինիմողես, խայտաբղետմողեսիկը,Դարնսկուիժը, հայկական իժը: Կիսաանապատայինլանդշաֆտների աստիճանականկրճատման հետ անհետանում է նան տակիրայինկլորագլուխը, որը բավականին հազվագյուտկենդանիէ: Հայոց լեռնաշխարհը մողեսների համար բարենպաստ ապրելատեղ է: Հսկայական լեռնազանգվածները,ավազուտները, մարգագետինները,անտառներըն միջատներիառատությունըայս օգտակարսողուններիգոյությանհամարլավագույնպայմաններեն ստեղծում: Մեր հանրապետությունումհանդիպում են 17 տեսակի մողեսներ (Յավուրյան, 1978): Դիտումները ցույց են տվել, որ վերջին տասնամյակներում մողեսների տեսակների թիվը մեր հանրապետությունում

մշակաբույսերիվնասատուները: ղատնտեսական

Հատկապեսօգտակարէ դեղնափորիկը(լորտու), որը ոչնչացնում է վնասակարմիջատներին,մկնանման կրծողներին,թունավոր օձերին: Իլիկամողեսը կամ օձակերպ մողեսը հանդիպում է անտառային գոտում, կովկասյանագաման՝ժայռոտ վայրերում,երկարոտսցինկը, ոսկեգույն մուբայան, բծավորմերկաչքը հանդիպումեն Մեղրու, Կապանի, Գուգարքի նախկինվարչական շրջաններում`աստրագալի,կորնգանի բարձիկանմանփշոտ թփուտներում: Տակիրային կլորագլուխը հանՀայաստանումհանդիդիպում է ավազուտայինկիսաանապատներում: պում են նան միջին, ճարպիկ, բծավոր, ժայռային, օձագլուխ մողեսնեն խայտաբղետմողեսիկները(Յավուրյան, 1978): րը, միջինասիական Մողեսները,ոչնչացնելով մեծ քանակությամբվնասակար միջատներ, կակղամորթներն կրծողներ, մեծ օգուտ են տալիս գյուղատնտեսությանը: Միաժամանակսնունդ են հանդիսանումորոշ մորթատու կենդանիների՝աղվեսների,աքիսներին կզաքիսներիհամար: Հայաստանումտարածվածէ օձերի 30 տեսակ, (ԱՊՀ երկրներում 57): Դրանցիցխիստ թունավոր են անդրկովկասյանգյուրզան, հայկական իժը, տափաստանային իժը, եղջրավորիժը: Մնացածներըմեծ մասամբ բոլորովինանվտանգեն, օրինակ`քառաշերտ սահուկը (Բերեքյան, 1974): Օձի թույնից պատրաստումեն հակաօձային շիճուկ, ինչպես նան

|

որի մի ենթատեսակըապրում է հարավային, իսկ մյուսը` հյուսիսային Հայաստանի խոնավ վայրերում, թփուտներում, անտառիբացատներում, նույնպես մթնշաղային կյանք է վարում: Իր կյանքի մեծ մասն անց է կացնում ծառերի` հատկապեսկաղնու փչակներում, կրծողներիբներում ն այլուր: Համարվում է օգտակար տեսակ, քանի որ մեծ մասամբսնվումէ վնասատումիջատներով: Լճագորտը հանդիպումէ համարյաամենուրեք:Ապրումէ ճահիճներում, լճերում, գետերում, առվակներում:Մյուս երկկենցաղներինման գիշատիչ է: Օգտակարկենդանի է համարվում, նրա սննդի մեջ գյուղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատու միջատներըկազմում են Ծառագորտը,

5646:

Անդրկովկասյան գորտը լայնորեն տարածված ն բացառապես ցամաքային կյանք վարող տեսակ է: Սննդի մեջ գյուղատնտեսական մշակաբույսերիվնասատուներըկազմումեն 5596, համարվումէ օգտակար կենդանի: Կենսաբանականպայքարիգործում, թռչուններիհետ համեմատած երկկենցաղներնավելի մեծ դեր են խաղում: Ի տարբերություն վերջիններիս, թռչունները չեն սնվում այն միջատներով,որոնք ունեն տհաճ համ ու հոտ, կամ պաշտպանականգունավորմանհետնանքովաննկատ ռող

մասըքնած է, նրանցփոխարինումեն երկկենցաղները,որոնք մեծ

օգուտ

տոնիայի,բորի, նյարդախտի,ընկնավորության,հեմոֆիլիայի բուժման

համար: Օձի թույնից

դեղերից հայտնի են` պատրաստված

լեբետոքսը, վիպրոսալը,վիպրոտոքսը,վիպարկտինը,վի-

վիպրոզիդը, ստիպվենը, րապինըն

այլն:

Օձերի թիվը կտրուկ պակասել է ոչ միայն Հայաստանում,այլն ամենուր: Այդ տեսակետիցպատահականչէ, որ միջինասիականհանրապետություններում օձերի որսը, ինչպես նան սպանելը խիստ արգել-

ված:

Մեր հանրապետությունումօձերի քանակի կրճատմանպատճառներից մեկն էլ այն է, որ այլ վայրերիցօձահավաքներեն գալիս, որոնք գաղտնիկերպովօձ են որսում ն դուրս տանում մեր հանրապետության սահմաններից:Այդ օձահավաքներին համարյամիշտ օգնում են տեղական բնակիչները: Անողնաշարավորներ:Անողնշարավորներներիֆաունան ընդգրկում է շուրջ 17000 տեսակ:Դրանցմոտ 9096-ըկազմում են միջատները: Անողնաշարավորների վերաբերյալ կատարվածուսումնասիրություններով բացահայտվեցՀայաստանում շուրջ 316 էնդեմիկ ն 100-ից ավելի հազվադեպ ու անհետացողտեսակներիառկայությունը, որոնք պատկանումեն ծղրիդներին,մորեխներին,բզեզներին, երկթնանինենայլն: րին, փափկամորթներին Անողնաշարավորկենդանիներիցշատերը, հատկապես՝միջատնեեն մեր բնաշխարհից:Դրա հիմնարը, աստիճանաբարանհետանում ն թուկան պատճառըբնականլանդշաֆտների կուլտուրականացումը Կան նան է: նաքիմիկատներիօգտագործումն այլ պատճառներ:Օրինակ` չափազանցգեղեցիկն հազվագյուտթիթեռների(ապոլլոն, անդրկասպյանմռայլ արջաթիթեռ,մաքաոն)քանակականնվազմանամենաեն: Թունաքիմիկատների հիմնականպատճառըկոլեկցիոներներն լայն կիրառմանհետնանքովմասսայականկերպովոչնչանում են մի շարք արժեքավորմիջատներն վնասակարմիջատներինոչնչացնող մակաբույծներ (երկթմբիկանին փոքր ուրվակայինները,մորեխների,ծղրիդների որոշ տեսակներն այլն): Մերպատմաբանների կողմից գովաբանված աշխարհահռչակորդան կարմիրը նս (հայտնի է միայն Հայաստանում) գտնվում էր անհետացմանեզրին, որի հիմնականպատճառը բնակատեղի՝աղուտներիիրացումնէ, ինչպես նան սեզի կամ որդնախոտի ու եղեգնիոչնչացումը:ՀայաստանիԳԱԱ կենդանաբանության ինստիտուտիմասնագետների ձեռնարկածջանքերիշնորհիվ վերականգնվում են այդ արժեքավորմիջատիօջախները: Բնության ոլորտում կատարվողարմատականփոփոխությունները նան դրականարդյունք են տալիս: Նախալեռնայինն լեռնայինգոտիներում խամ ու խոպանտարածություններիիրացումը նպաստեցիտալական մորեխի բազմացմանօջախների վերացմանը,որի շնորհիվ այդ խիստվնասակարմիջատըհամարյալրիվ անհետացելէ:

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կենդանականաշխարհի վրա գործունեութմարդու բացասական յունը արտահայտվումէ ոչ միայն առանձին տեսակների ոչնչացմամբ, այլն բազմաթիվօգտակար կենդանիներիբնական պաշարների կրճատմամբ:Այդ բանը հատկապես վերաբերումէ արդյունաբերական նշանակությունունեցող կենդանիներին, որոնք անխնա որսՆկ, 48, Սովորական սիտեղ վում են մարդու կողմից: (լուսանկարՍ. Ադամյանի): Հայտնի է, որ արդյունաբերական կենդանիներնարժեքավորեն նրանով, որ կարող են ապրել բնական կերի հաշվին, որը ընտանիկենդանիներիհամար օգտագործելիչէ: Բացի այդ, մարդը միջոցներն ժամանակչի ծախսում այդ բնականկերերի աճեցման ն պահպանմանուղղությամբ: Դեռ ավելին, եթե չլինեն իզուր կկորչեն հսկայականքանակությամբբնական այդ կենդանիները, կերայինռեսուրսներ: կենդանիներիթվին են պատկանումձկները, Արդյունաբերական սպունգներ, օգազանները,թռչունները,մի շարք անողնաշարավորներ, ն (գաղտակուր ղակավոր որդեր (պալոլո, տզրուկ), կակղամորթներ օմարներ, մանր ծովախեցգե(խաչափառներ, այլն), հոդվածոտանիներ (տրեպանգ) ն այլն: տիններ, խեցգետիններ) ասեղնամաշկավորներ դասի ներկայացուցիչները(միԲազմաթիվեն նան ողնաշարավորների նոգներ, որոշ սալամանդրեր,գորտեր, կրիաներ,կոկորդիլոսներ,մողեսներ, օձեր), որոնք տալիս են միս, կաշի, թույն ն այլն: Անկանոնորսի, ինչպես նան բնական լանդշաֆտներիոչնչացման կենդանիներիքահետնանքով19-20-րդ դարերումարդյունաբերական նակությունը խիստ նվազեց: Այդ պրոցեսը ինտենսիվկերպով շարումի շարք նակվումէ նան այսօր, չնայած մեր երկրի ն արտասահմանյան միջոցառումներին: վճռական ձեռնարկված պետություններիկողմից նշանակություն ունեցող կաթնասուններիմի Արդյունաբերական մասը գտնվում էր անհետանալու եզրին (ղուբը, կուլան, ջեյրան, պտտաեղջյուրայծն այլն): Մի շարք այլ տեսակներբավականինլավ են պահպանվել,սակայն դրանց հետագա արդյունահանումը կարող է հասցնել տեսակիլրիվ անհետացմանը(բծավոր ն ազնիվ եղջերու, քարայծ, կովկասյանտուր, ձյան այծ, ոչխար նայլն): Այդ տեսակներիորսը շատ վայրերումարգել7"

ված է: Չնայած որոշ տեսակների ընդհանուր գլխաքանակը պակասել է, բայց պահպանվելէ այնպիսի մակարդակի վրա, որը հնարավորություն է տալիս թեկուզեւ սահմանափակքանակությամբ, այնուամենայնիվ, շարունակել կենդանիներիարդյունաբերական որսը (վարազ, այծյամ, սիբիրական լեռնայինայծ ն այլն): Վերջին ժամանակներս այս տիպի կենդանիների շարքն անցան նան սայգակը ն իշայծյամը, որոնց գլխաքանակըավելացավ պետությանկողմից ձեռնարկված միջոցառումներիշնորհիվ: Այդ տեսակներիորսը պետության կողմից մշտապես կարգավորվումէ: Մ..." ա-թ՝ Թանկարժեքմորթիտվող կենդանիները նս խիստտուժել են բնության Թ Բազմ (/ օԴակյանյ7: ընդհանուր դեգրադացիայից:20-րդ դարի սկզբին անհետացման եզրին էին գտնվում խամույրը, կուղբը, մշկամուկը, կալանը:Ձեռնարկվածմիջոցառումներիշնորհիվ վերացավ այդ տեսակներիանհետացմանվտանգը,իսկ սամույրըն կուղբը կրկին ձեռք բերեցինարդյունաբերականնշանակություն: Ծովայինկենդանիներիցամենամեծ կորուստը կրել են կետանմանները, հատկապես` կետերը, որոնց պաշարներըներկայումսհասցվել են նվազագույնի: Սն ծովում արգելվել է դելֆիններիարդյունաբերական որսը: Զգալիորեն պակասել են նան արդյունաբերականնշանակության

Աաաա Արագա: Աաաա Շ:

-

թռչունները:

Արդյունաբերականկենդանիներիմեջ ամենաառաջնակարգտեղը գրավում են ձկները, որոնք տարբեր երկրներում մարդու սպիտակուցային սննդի 17-83:6 են կազմում: Վ.Բոգոյովի(1968) տվյալների համաձայն` ձկան որսի տեմպերը համաշխարհայինմասշտաբովարագորենմեծանում են, զգալիորեն գե-

րազանցելով

երկրագնդիբնակչության աճի տեմպերին:Այսպես, օրինակ` 1800 թ., երբ երկրագնդիբնակչությունը կազմում էր 800 միլիոն, որսվում էր 12 միլիոն ցենտներ ձուկ կամ յուրաքանչյուր բնակչին 1,5 կգ: 1900 ք., երբ այդ թվերըհամապատասխանաբար կազմում էին 1,5 միլիարդ ն 40 միլիոն ց, յուրաքանչյուր բնակչին արդեն հասնում էր 2,6 կգ ձուկ: 1966

մարդկանցթիվը հասավ 3,3 միլիարդի, իսկ յուրաքանչյուր բնակչին արդենհասնում էր 18 կգ ձուկ: Երկար տարիների ընթացքում մեծ քանակությամբձուկ որսալը մարդկանցբերել է այն համոզման, որ այդ տեսակետիցՎամաշխարհա2 տ յին օվկիանոսիձկնայինպաշարնեաստիճանաբար կարող են րը Նկ. 50. Կաչաղակ սպառվել: Ներկայումս արդեն որսեկածձագեր): (բնից դուրս ձկան վեվում է արդյունաբերական րաճի 7096-ը:Առաջիկատարիներին ցուցանիշը կհասնի 10096-ի այդ /Ֆեոդորով, 1974/: Դա արդեն լուրջ ահազանգէ այն մասին,որ անհրաժեշտ է արդյունավետօգտագործել Համաշխարհայինօվկիանոսի բարիքները: Ձկնային պաշարներով Ռուսաստանը աշխարհում գրավում է առաջին տեղը: Դա բացատրվումէ Նկ. 51. Շիկապոչսոխակ ծովային հսկայական տարածութ(լուսանկար Մ. Ադամյանի): յուններով ն ներքին ջրամբարների մեծ քանակությամբ: Ռուսաստանիջրերում հանդիպումեն 1000 տեսանշանակություն: կի ձկներ, որից 250-ը ունեն արդյունաբերական Դաշնությունում,այլե աշխարհիմի շարք Ոչ միայն Ռուսաստանի Դա երկրներումձկան որսը գետերիցն լճերից զգալիորենպակասելէ: շահեէ մեծ մասամբարվում գիտակցաբար,բնությանպահպանության րից ելնելով: Այդ միջոցառումըբխումէ ձկան պաշարներինվազումից, որ մարդու գործունեությանհետնանք է: պատճառները: Որո՞նքեն ձկանպաշարներինվազմանհիմնական է վերարնրա պաշարների գերազանցումն ձկան որսի Առաջինը է բաձկների վտառները, նոսրացնում որսը Չ ափավոր տադրությանը: րելավում նրանց սնման պայմաններըն ավելի արագ աճելու հնարավորությունէ տալիս: Չափիցավելի որսը կրճատումէ հիմնականվտառի արտադրող մասը, որի հետնանքով խիստկերպովիջնում է վերարտադրությունը: է տալիս ծովային ոԺամանակակիցտեխնիկանհնարավորություն ժամանակամիջոցում որսալձկան ողջ կարճ րոշ տարածություններում, պայմաններեն բարվոք որսի դեպքում պաշարները:Չափից ավելի ստեղծվումցածրարժեք ձկների զարգացման համար, որոնք սկսում թ.

են

արագորեն բազմանալ ն վատ-

թարացնել ա րդյունաբերական պայմանները: ձկների ր աճման պայ րը:

Մյուս պատճառը ջրամբարների ապականումնէ: Ձկների, ինչպես

ծովայինկենդանիներիհամար ջրի որակը ունի վճռական նշանակություն: Եվրոպայի ն Ամերիկայի նան

լ

Եզ աթ. Գեղինտարել (լուսանկարՄ. Ադամյանի): :

-Հ

:

Հայկական որոր Մ.Ադամյանի):

Նկ. 53. ((ուսանկար

ԱոաՎ

ողջը յակներում վերածվելեն Ա

ՅԱՐԸ

ք ԱԼ տամ

վո-

մեռյալ գե-

տերի, քանի

որ կորցրել են իրենց կենսաբանականպոտենցիալը:Այդ գետերում ոչ մի ձուկ կամ բույս ապրել չի կարող:Նման մեռյալ գետ է դարձել Դեբեդը, որտեղ թափվում են Ալավերդուպղնձամոլիբդենային կոմբինատիարտադրության մնացուկները: Քաջարանի լեռնաքիմիական կոմբինատիթափոններից Ողջին նույնպես դարձել է մեռյալ գետ: Ակնա լճիցնՍն ջրից /Մեծա-

մոր/ իսպառ վերացել է լոքոն: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների հոսքաջրերըձկների վրա ունենում են տարբեր ազդեցություն:Վաճախձկներըոչնչացնում են ջրի մեջ գտնվող թունավորնյութերիանմիջականազդեցության տակ /քլոր, քլորական ամոնիում,կծու նատրիում, կապարն այլն/: Վոսքաջրերի մեջ պարունակվող օրգանական նյութերը պակասեցնումեն ջրի մեջ եղած թթվածնիքանակությունը, որը ծախսվում է այդ նյութերիօքսիդացման վրա: Թթվածնի պակասությանհետնանքովձկները ոչնչանում են շնչահեղձ լինելուց: Այս երնույթը հաճախ դիտվում է հատկապեսկանգնած, չհոսող ջրավազաններում: Հոսքաջրերում պարունակվողմիացությունները բարձրացնումեն ջրամբարներիաղիությունը` խախտելովձկների ն կերայինօրգանիզմների բազմացաննորմալ պայմանները: Փոփոխվում է նան ջրի ռեակցիան /քՒՄ, որը նույնպես խիստ բացասականազդեցություն է ունենում ձկներիզարգացմանն նրանցպաշարներիաճման վրա: Թղթի արտադրության գործարանների կողմից թափվող բամբականմանզանգվածըհավաքվումէ ձկան խռիկներիմեջ, դժվարեցնելով շնչառությունը: Նավթայինթաղանթը արգելակում է ջրի մեջ թթվածնի

Բացի այդ, նավներթափանցմանը: թով ն ֆենոլով աղտոտվածջրերում ապրող ձկների միսը ուտելու համար պիտանիչէ: Ջրի աղտոտվածությաննկատմամբ առանձնապես զգայուն են

րարԳոննն Ա ձկնե

ն

ձկն

Ման

ձկնկիկործանման :

թից դուրս են գալիս է ատապարտված թրթուրները:

Հարի չափազանց ԱԱ Ձկների սինթետիկնյութեվտանգավոր (ուսանկար Նկ.54.

Գանգրափետուր

Մ. Ադամյանի:

են

րը, որոնքչեն քայքայվում մանրէների կենսագործունեությամբ,կու-

հավալուսն

:

տակվում են ջրավազաններում, նույնիսկ ծովերում, օվկիանոսներում ն դժվարացնումթթվածնիներթափանցումը, խախտում բակտերիաների գործունեությունը, ջրամբարների մակերեսին առաջացնում

փրփուր:

ՀՎատկապես վտանգավոր է ջրամբարների աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: Ձկան պաՆկ. 55. Սպիտակարագիլ: շարների կրճատմանը նպաստում են նան հիդրոէլեկտրակայանների, ջրանցքների ն այլ նպատակներով որոնք արգելակումեն ձկների անցումը կառուցված ամբարտակները, դեպիձվադրմանվայրերը:ՆախկինումսաղմոնըԿուր գետից Խրամով, էր մինչն Ձորագետին Փամբակի իսկ այնուհետնԴեբեդով,բարձրանում վերին հոսանքները` հասնելով մինչն Վանաձոր:Սակայն Կուր գետի նույնպես պատնեշել են վրա կառուցված հիդրոէլեկտրակայանները ն Սնան հակառակը/Ավագյան, ճանապարհը,Արաքսիցդեպի ձկների 1976/:

կառույցներինկից ստեղԽորհուրդ է տրվում հիդրոտեխնիկական ծել հատուկ շրջանցման ջրանցքներ,որոնցով ձուկը կարողանագետի հոսանքով վերն բարձրանալ` հաջողությամբ ձկնկիթ դնելու համար: Նման հարմարանքէ ստեղծվածԿոլա թերակղզում,որտեղ գործում է Տուլոմյան համակարգըձկներիանցումը ապահովելուհամար: Խոշոր հիդրոհանգույցներիմոտ, որտեղ ամբարտակիբարձրության հետնանքով ձկների անցումն հնարավորչէ, հիմնում են հատուկ եղանակովմանր գործարաններ,որտեղ արհեստական ձկնաբուծական

ձկներեն բուծում ն զանգվածաբար բաց թողնումգետի մեջ: Ձկների բնական պաշարների նվազման վրա հսկայական ազդեցությունէ թողնում նան գետերի ծանծաղումը,որը տեղիէ ունենում գետային ավազաններիանտառազրկման, ինչպես նան ոռոգման նպատակուվգետերիջրերի օգտագործմանհետնանքով:Նախ՝ վատթարանումէ գետայինֆաունայիիվիճակը, հետո՝ նվազում է գետերի կողմից ծով բերվողկենսածիննյութերիքանակությունը: Ձկների պահպանությունը ն վերարտադրությունը համարվում է պետականկարնորագույնխնդիր, որը իրականացվում է երեք հիմնական ուղղություններով` բուն պահպանման,ձկնաբուծությանն կլիմամիջոցով: յավարժեցման Բուն պահպանում: Ընդգրկում է տարբեր բնույթի միջոցառումների մի մեծ համալիր. ձկան որսի կանոնավորում,ձկների ձվադրմանն միգրացիայի ուղիների պահպանում` վտտառների ազատ շարժման համար, արգելավայրերիհիմնում ջրայինավազանների այն մասերում, որտեղ այս կամ այն պատճառովհնարավորէ ձկնայինպաշարների արագ ոչնչացում: Շատ կարնորէ նան արգելոցներիստեղծումըձկների արժեքավոր ն հազվագյուտ տեսակներըպահպանելուհամար:Այս միջոցառումներիմեջ են մտնում նան ձկան արժեքավորն հազվագյուտտեսակների բնականթշնամիներիոչնչացումը, ձկան մատղաշի փրկումը ծանծաղուտների ջրերի նվազման դեպքում, պայքարը ջրավազանների աղտոտման /ձկներիհամար վտանգավորթունավորնյութերով/,ծանծաղման/հիմնականումկիրառելովկանխարգելիչմիջոցառումներ`հատակի խորացում, ջրանցքի անցկացում դեպի այլ ջրավազաններն այլն/ն ձմեռայինսառգակալմանդեմ: Օովերում ն օվկիանոսներումպայքարի համանման միջոցառումներիկիրառումըմիջազգայինգործ է: Այդուղղությամբ վերջին տարիների ընթացքումլուրջ աշխատանք է կատարվել: Ձկնաբուժություն Այս խմբի միջոցառումներնունեն չափազանց կարնորնշանակություն:Առանցայդ միջոցառումներիկիրառման,ձկան պաշարներըմի շարք ջրամբարներումկարող են արագորենսպառվել: Ներկայումս աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներումստեղծված է ձկնաբուծական հիմնարկներիբավականինլայն ցանց: Գործարաններիհիմնական մասը տեղադրված է խոշոր հիդրոկառույցներիամբարտակների, նախկին ձվադրավայրերիմուտքի մոտ ն ձկնարդյունաբերական գլխավոր ավազաններում:Ձկնաբուծական գործարաններում հիմնականում բազմանում են թառափ,սերյուգա, շիպ, ստեռլետ /չուքա/, սաղմոն, հեռավոր արնելյան սաղմոն,սպիտակսաղմոն,որոշ սիգեր ն այլն /հիմնականում գաղթող ձկներ/:Ձկնկիթից ստացված թրթուրներըխնամում են հատուկ լճակներում ն մի քանի գրամ քաշ ունեցող ձկնիկները բաց թողնում գետի կամ ջրամբարի մեջ:

Հայաստանումառաջին ձկնաբուծականգործարանըկառուցվել է 1924թ. Գավառում: Այն տարեկան աճեցնում էր գեղարքունու մոտ 500600 հազար ձկնիկներ, բաց թողնում Գավառագետ, որտեղից նրանք անցնում էին Սնան: Երկրորդ գործարանը կառուցվել է 1931թ. Վարդենիսիշրջանի Կարճաղբյուրգյուղում /կարողությունը`մեկ միլիոն բախտակիձկնատեսակներ/:1959թ. Սնանում կառուցված գործարանի կարողությունը հասնում էր 1,5 միլիոնի: 1,8 միլիոն ձկնիկ է աճեցնում Մարտունու շրջանի Լիճք գյուղի ձկնաբուծարանը:Սնանի ավազանի մի շարք գետակներում/Գավառագետ,Կարճաղբյուր ն այլն/ լճից ոչ հեռու դրված են արգելոցներ: Ձկնաբուծությանբնագավառումչափազանցկարնորնշանակություն ունի նան լճակային ձկնաբուծությունը:Այդ գործով զբաղվում են հատուկ մասնագիտացվածտնտեսություններ:Այս եղանակովսովորաբար բազմացնում են գետածածան, ծածան /կարաս/,հեռավոր արնելյան սպիտակամուր ն այլն: Նման եղանակովբուծված ձկնիկներիարդյունավետությունըչափազանցմեծ է: Աննշան ծախսերիդեպքում անգամ, մեկ հեկտար զբաղեցնող ջրավազանից ստացվում է մինչն 6 ցենտներձուկ: Առանձին տնտեսություններումդրանց մթերատվությունը հասնում է 40-50 ց/հ: Արարատյանհարթավայրիաղակալածհողերի վրա ստեղծվել են ձկնային տնտեսություններ /Սարվանլար,Ռանչպար, Սուրենավան),որոնք մեծ քանակությամբձկներ են բազմացնում: Արմավիրի գոտիական ձկնաբուծարանումնախատեսվածէ տարեկանաճեցնել ավելի քան 8 միլիոն գեւտածածան, Յ միլիոն սպիտակ ամուր ն 20 միլիոն թրթուր.

Վերջին տասնամյակներումմեծ կիրառում է գտել ձկնային ն երկրագործականտնտեսություններիհամատեղումը, որոնք կոչվում են ձկնագյուղատնտեսականլճակներ: Դրանք պարբերաբար չորացվում են ն գյուղատնտեսականմշակաբույսեր աճեցվում: Կյլիմայավարժեցում /ակկլիմատիզացիա/ Ձկան ապաշարների պահպանմանհիմնականմեթոդներիցմեկն է: Նախկին ԽՍՀՄ-ում հաջողությամբ են կլիմայավարժեցվելշիղաձուկը /սուդակ/ Վիգուլերյան ջրամբարում, Վիգ գետում, ինչպեսնան Կարելիայիմի շարք խոշոր լճերում: Օմուլը հաջողությամբ է կլիմայավարժեցվել Բուխտարմինյան ջրամբարում ն Օմեգա լճում: Լադոգյան ն չուդան սիգերը վերաբնակեցվել են Ուրալի, Մերձբալթիկայի,Բելոռուսի ն Ռուսաստանի Դաշնության կենտրոնականմարզերի ջրային ավազաններում: Շուրջ 75 տարի առաջ Սնան է բերվել, հաջողությամբ կլիմայավարժեցվել ն ստացելարդյունաբերականմեծ նշանակություն: մեծ արդյունքներէ տվել խոշոր հեռավոր արնելյան ՂՎատկապես ՝

ն սպիտակամուրի վերաբնակեցուբուսակեր ձկան` հաստաճակատի մը: Դրանք մի կողմից տնտեսականմեծ արդյունք են տվել, մյուս կողմից էլ պայքարում են ջրամբարներիբուսակալման դեմ, որը կենսաբանական պայմաններիբարելավման տեսակետիցչափազանց կարնոր նշանակությունունի: Դա հաստատվել է Կարակումիջրանցքիօրինակով: Ներկայումս այդ ձկներովբնակեցվածէ մեր երկրի ջրամբարների մեծ մասը: Ծովային ձկներից հաջողությամբ կլիմայավարժեցվելեն սապատաձուկը` ՍախալինիցՄուրմանսկի ծովափ, երկայնաձուկը /կեֆալ/ Կասպիցծովում /բերվածէ Սն ծովից/, բալթիական տառեխուկը/սալա-` կաՐ Արալյանծովում ն այլն: ՆախկինԽՍՀՄ-ի տարբերջրամբարներումկլիմայավարժեցվելեն ավելիքան 50 տեսակներ: Արդյունաբերական նշանակության այլ կենդանիների ապյահպանությունը: Ողնաշարավորկենդանիներիցշատերը արդյունաբերական են համարվում:Սննդի մեջ օգտագործվում է կրիայի ձուն ն միսը, գիգանտ սալամանդրի,գորտերիմի քանի տեսակների,իսկ որոշ վայրերում /1արավ-արնելյան Ասիա/՝օձերի ն մողեսներիմիսը: Ղազախստանի գազանաբուծական տնտեսություններըտարեկանմթերումեն ավելի քան 100 հազար ձիջինասիական կրիաներ: Վերջինժամանակներսդեղագործականնպատակներով որսում են մեծ քանակությամբօձեր, որոնք աճեցնում են հատուկ բուծարաննե-

րում:

Ինչպես արդեն նշել ենք, մի շարք երկրներում խիստ նվազել է կրիաների,կոկորդիլոսներին այլ կենդանիներիքանակը: 20-րդ դարի սկզբին տարեկանորսում էին 500 հազար կոկորդիլոս:Ներկայումսայդ կենդանիներըպահպանվում են առանձնացվածհատուկ տեղամասերում ն ֆերմաներում /Սիամյանծոցի ափերին` Բանգկոկի մոտ /Թաիլանդ/: Այստեղ աճեցնումեն 15 հազ. կոկորդիլոս: Միջին Ասիայումե Ղազախստանումպահպանությանտակ է վերցված մոխրագույն վարանը /հսկայամողես/,որի պաշարները գրեթե սպառվել են /որսում են թանկարժեքկաշվի համար/: Շատ վայրերում, այդ թվում նան մեր հանրապետությունում,պակասել է թունավորՕձերիքանակը: ԱրնմտյանԵվրոպայում ն Հյուսիսային Ամերիկայումխիստկերպով նվազել է ուտվող գորտերիքանակը, որոնք մի շարք երկրներում/Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերձանիա,Լեհաստան ն այլն/, պահպանությանտակ են վերցված: Լորերը պատկանում են թռչունների այն խմբին, որոնց տնտեսական նշանակությունը չափազանց մեծ է: Մեր հանրապետությունում փորձերեն արվում արդյունաբերականհիմունքներով լորեր աճեցնելու

ուղղությամբ:Մայկոպիցբերվել է 300 լոր, Նորքում ստեղծվել են հատուկ լորանոցներ: Ստացվածարդյունքներըգոհացուցիչ են /Դանիել-

յան, 1971/:

արդյունաբերականնշանակություն ունեն Անողնաշարավորներից մի շարք ծովային կենդանիներ,որոնք օգտագործվումեն սննդի, կենդանիներիկերի ն տեխնիկականնպատակներով:Որպես սնունդ` հիմն խեցգետնաննականումօգտագործվումեն մի շարք կակղամորթներ

մաններ:

Կակղամորթներիցառաջնակարգտեղ են գրավում ոստրեները, որոնց համաշխարհայինարդյունահանումըկազմում է տարեկան1,6 միլիոն ցենտներ:Մեծ քանակությամբորսում են նան ծովայինկատարիկ, իսկ գլխոտանիներիցկ̀աղամար, ութոտնիկ,սիպե: մեծ քանակությամբորսում են մանր խեցԽեցգետնանմաններից գետին/կրեվետ/,խաչափառ,օմար, լանգուստ նայլն:Վերջինտարիներին ամբողջ աշխարհում որսում են մոտ մեկ միլիոն տոննա խեցգետնանմաններ, այսինքն` երկու անգամ ավելի, քան բոլոր լոսոսային ձկները: Մեծ նշանակությունունեն նան մանր խեցգետինները,որոնք կեր են ծառայումձկների համար' հումք, արդյունաբերությանհամարմեծ նշաՈրպեստեխնիկական ն փեղկավոր կակղամորթները: Աունեն նակություն թերթախռիկավոր են ճարխեցիներից սադափ /կոճակներ, ռաջինները օգտագործում ստանալու համար, երկրորդներից`մարգամանդներ, զարդարանքներ/ րիտ: ի տարիներին,միայն ծովային անողնաշարաՆախապատերազմյան վորների որսը կազմում էր տարեկան 12 միլիոն ցենտներ:Ներկայումս այն զգալիորեն աճել է: Այս կենդանիներիինտենսիվարդյունահանումը հասցրել է դրանց պաշարների խիստ նվազմանը:Արդեն 19-րդ դարում խիստ նվազեց է այդ կենոստրեներիքանակը: Ներկայումս խիստ սահմանաւփիակվել դանիներիորսը: Դրանցկուտակման վայրերը պահպանությանտակ են են առնված:Գետայինկենդանիներիպաշարներըմեր երկրումսպառվել արդեն 19-րդ դարի վերջերին/դրանք հաճախ էին հանդիպումհյուսիսի ն հյուսիս-արեմուտքիգետերում/: Դրա պատճառը ոչ միայն ինտենսիվ որսն էր, այլն գետերի աղտոտումը արդյունաբերականթաւիոններով Քաղցրահամ ջրերի կակղա/հատկապես փայտարդյունաբերության/: մորթներիորսը համարյալրիվ դադարելէ նան այլ երկրներում: Ահա թե ինչու այս կենդանիներիպաշարներիպահպանությունըն վերարտադրությունըխիստկարնոր ն առաջնակարգխնդիրէ:

|

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԼԻՄԱՅԱՎԱՐԺԵՑՈՒՄԸ

ԵՎ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

ՈՉ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ,

ԲԱՅՑ ՕԳՏԱԿԱՐ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

են Այս խմբին դասվող կենդանիներըմեծ կազմում: Հողակազ-

կական Արամժիարը դեր նենալ փողային

Մարդը բնությանըմեծ վնաս է պատճառում տեղից տեղ փոխադրելով զանազան կենդանիներ:Ինչպես հայտնի է, յուրաքանչյուր օրգանիզմի աճը իր զարգացման բնական արեալում սահմանափակվումէ միջտեսակայինմրցակցությամբն գիշատիչներիբացակայությունըկարող է առիթ հանդիսանալ, որպեսզի այդ տեսակը,անարգելբազմանավնասներհասցնի բնությանը, խախտի նրա ընդհանուր

մող պրոցեսում նիներ, սկսած պարզագույներիցմինչն կաթնասունները: Սակայնպեստիցիդների զանգվածայինն պարբերական օգտագործումը նում է այն բանին, որ հողի մեջ մեծ քանակությամբթունաքիմիկատներ են կուտակվում,որոնք հողային ֆաունայի ոչնչացման պատճառ են Իսկ հողային ֆաունայի պահպանությունը խիստ արնոր խնդիրէ: Հանրահայտ է միջատներիդերը բույսերի փոշոտման գործում: Բույսերի 8046-ը էնտոմոֆիլէ: Անժխտելի է այն փաստը,որ անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության տակ այդ օգտակարմիջատներիթիվը գնալով պակասումէ: Հատկապես,արագ են ոչնչանում կրետներըն մե-

հանգեց-

հանդիսանում:

ղուները:

Մի շարք միջատներ/գիշատիչ միջատներ` գնայուկներ, ստա ըն ներ, զատիկներ, կրետներ, ղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատուներինն լայնորեն օգտագործվում են կենսաբանական պայքարիբնագավառում: Այդ օգտակարմիջատներըմի կողմից ոչնչանում են օդի ու ջրի աղտոտման պատճառով,իսկ մյուս կողմից` գյուղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատուների դեմ թունաքիմիկատներով պայքարելիս: Օգտակար միջատներնավելի զգայուն են թույնի նկատմամբ,քան վնասատուները: Բացի դրանից, վերջիններս որոշ ժամանականց իմունիտետ են ձեռք բերում ն ազատվելով իրենց մահացու թշնամիներից, սկսում են բազմանալ պայթունաձն: Թունավոր նյութերի ազդեցությունից Օգտակարմիջատներիպահպանումըառաջնահերթխնդիր է: Ողնաշարավորկենդանիներիցվնասատուներիոչնչացման գործում մեծ մասնակցությունեն ցուցաբերում գորտերը, դոդոշները, մողեսները, մի շարք միջատակեր ն գիշատիչ թռչուններ, գազաններ ն այլն, որոնք սահմանափակումեն գյուղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատուներիտարածումը, իսկ որոշ դեպքում ոչնչացնում են նույնիսկ դրանց բազմացմանօջախները: Վերջապես,մի շարք ոչ արդյունաբերականկենդանիներ բնական կեր են հանդիսանում արդյունաբերականկենդանիներիհամար: Այսպիսով,ոչ արդյունաբերական կենդանիներըչնացած ուղղակի կերպով չեն օգտագործվում մարդու կողմից, սակայն անուղղակի ճանապարհովմեծ օգուտ են տալիս: Այս կենդանիները ես պահպանության խիստ կարիքեն զգում: Պահպանության ենթակաեն նան արջերը, մի շարք մանր կաթնասուններ, օրինակ՝ մեծ քնամոլը, գայլերը այլն:

Ց

աշվեկշիռը:

1513թ. պորտուգալացիներըմի քանի գլուխ այծեր տեղափոխեցին Սուրբ Հեղինեի կղզի: Բնական թշնամիների չհանդիպելով, այդ կենդանիներն անարգել բազմացան ն ամայացրին երբեմնի դրախտա-

յին կղզին, ոչնչացնելով ամբողջ բուսականությունը:Ոչնչացան նույ-

մթիԱ ԻոանԱրությունն: նաթ Արեան արժեքավար

ավեր մե արանի եւ

ն

Մ`

.

սաթի

ծառի

պուրակները:

Բուսականությունից

զրկվա

հողերը բուռն էրոզիայի ենթարկվեցին:Կղզին անապատ դարձավ: Պորտուգալացիներըստիպված եղան Եվրոպայից հատուկ ցեղի շներ բերել, այճշերիաճը սահմանափակելուհամար: Սակայն նս չօգնեց: Շները գերադասում էին որսալ տեղական ավելի դանդաղաշարժ ն նվազ ճարպիկ կենդանիներին: Նույն երնույթըտեղի ունեցավնան Գալապագոսյանն Խուան-Ֆերնանդես կղզիներում: Ախատինակոչվող կակղամորթըարագ կերպովտարածվեցարնելյան կիսագնդի արնադարձային գոտում, քանի որ բազմանումէր աղետալի արագությամբ:Մեկ անհատըերեք տարվա ընթացքում տալիս էր 8 միլիարդ սերունդ: Հաճախ այդ համատարածշերտերով կակղամորթը ծածկում էր նույնիսկ ավտոմայրուղիներըա̀վտոմոբիլայինաղետների պատճառդառնալով: Կեդանիներիմիգրացիան ներկայումս ոչ մի սահման չի ճանաչում:Եթե նախկինում գրեթե անհնար էր կենդանականտեսակներիթափանցումը Նոր աշխարհ կամ հակառակը,բավականին դժվար էր մի մայր ցամաքից կամ կղզուց մյուսն անցնելը, ապա ներկայումս դա առանձնապեսմեծ դժվարությունչի ներկայացնում,հատկապեսմիջատների ն մանր կենդանիներիհամար: Տրանսպորտի ժամանակակիցբոլոր ձները նրանց տրամադրության տակ են: Միջատները անարգել ճանապարհորդումեն նավով, գնացքով, ավտոմեքենայովն. ինքնաթիռով,չնայած կարանտին վարչություններիձեռնարկածկանխարգելիչմիջոցառումներին( ախտահանում, մանրազնին ստուգումներ ն այլն): Այսպես,օրինակ` Կալկաբայից Կուբա մեկնող նավերիցմեկի վրա հայտնաբերվելեն 42 տեսակի հատ299

վածոտանիներ,չնայած այն հանգամանքին,որ նավը մի քանի անգամ ախտահանվել էր: ԱՄՆ-ի կարանտինծառայությունը 10 տարիներիընթացքում զննման ենթարկված30716 ինքնաթիռներումհայտնաբերել է 28852 զանազանտեսակիմիջատներ: Հավայանկղզիներում տարածված5 հազար տեսակի միջատներից 1300-ն այստեղ են բերվել մարդու կողմից: Դրսից բերված միջատները սովորաբարհսկայական վնաս են հասցնում տվյալ երկրի ժողովրդական տնտեսությանը,քանի որ թշնամիներ չունենալով, բազմանում են պայթյունաձն,ողողելով բոլոր ցանքերն ու բուսածածկ տարածությունները: Այդ միջատներիցառավել ագրեսիվներըոչնչացնում են նան տեղականմիջատներին:Բոլորի հիշողության մեջ դեռնս թարմեն կարտոֆիլի վնասատու կոլորադյան բզեզի պատճառած վնասները, որը Եվրոպա թափանցելովՀյուսիսային Ամերիկայից,սկսեց արագորենտարածվել դեպի արնելք: Միայնմի շարք երկրներիձեռնարկածարմատական միջոցառումներիշնորհիվ սահմանափակվեցայս վնասակարմիջատի

տարածումը:

Օժանդակելով զանազան միջատների տարածմանը, մարդը երբեմն ակամայիցհամաճարակներիբռնկման պատճառ է դարձել: 1922 թ. ԴակարիցՆաքալ (Բրազիլիա) մեկնող փոստայիննավով ամերիկյան մայրցամաքթափանցեցՃոօքհծ/6Տ ց8ոԵլճ6 մոծակը: Այն, ինչ կատարվեց հետագայում, դեռ երկար ժամանակ կմնա աշխարհի ժողովուրդների հիշողությանմեջ: Բազմանալովարտասովորարագությամբ,մոծակը Սեարա ն Ռիու Գրանդի դու Նորտի շրջաննետարածվեց Բրազիլիայի րում: Միլիոնավորմարդիկհիվանդացանդողէրոցքով,որից մահացության տոկոսըխիստ բարձրէր: Միջատների ներմուծումը կատարվում է, ինչպես պատահական, այնպես էլ կանխամտածվածեղանակով:Հյուսիսային Ամերիկային Եվրոպայիամենասովորականմիջատների4596-ից ավելին մի մայրցամաքից մյուսն է տեղափոխվելմարդկանց անմիջական մասնակցությամբ: Կանադայում1910 թվականիցմինչն 1955 թվականը 68 տեսակի վնասակար միջատներիդեմ պայքարելու նպատակովներմուծվել է 220 տեսակների պատկանող մոտ 1 միլիարդ մակաբույծ ն գիշատիչ միջատ: Շատ հաճախ միջատները տեղից տեղ են փոխադրվում ներմուծվող բույսերի հետ միասին: Այդ ն այլ ճանապարհներովԱՄՆ են բերվել միջատների բազմաթիվտեսակներ, որոնցից 100-ը վտանգավորվնասատուներ դարձան: Նոր երկրներ են ներմուծված նան մեծ քանակությամբողնաշարավորներ: Ա.Ս Նասիմովիչի (1961)` տվյալներով, մարդու կողմից տեղից տեղ են փոխադրվել 150 տեսակի կենդանիներ, որոնց մեծ մասը կազմում են սմբակավորները(49), կրծողները(36) ն գիշատիչները (34): Հատկապես շատ նոր տեսակներ են տեղափոխվել Ամերիկա,

Ավստրալիա,Նոր Զելանդիա ն Օվկիանայի կղզիներ, եվրոպացիների մասսայականգաղթի տարիներին:Այսպես, օրինակ` Նոր Զելանդիա է ներմուծված 65 տեսակի կենդանիներ, որոնց կեսից ավելին՝ Անգլիայից: Դրանից31 տեսակը թռչուններն են, իսկ 34 տեսակը` կաթնասուններ: Նախկին ԽՍՀՄ են ներմուծվել ավելի քան 137 տեսակիկենդանիներ: Ոչ լրիվ տվյալներով, ԱՊՀ-ի ֆաունայի կազմում ներկայումսկան 10 նոր տեսակիմիջատներ,5 տեսակիձկներ ն 5` կաթնասուններ: ԱՄՆ-ի տնտեսությանըհսկայական վնասներ պատճառեցսովորական սարյակը, որն այդտեղ էր բերվել Եվրոպայից: Ընդամենըմի քանի տարում բազմանալովչտեսնված արագությամբ, սարյակն իր գործունեությամբ խախտեցտեղականթռչունների պոպուլյացիայի կենսաբանական հավասարակշռությունը,իր մրցակցությամբսահմանափակելով դրանց աճը, միաժամանակամայացնելովդաշտերն ու պտղատու այգիները: Սակայն ներմուծված կենդանիներից ոչ բոլորն են հաջողությամբ կլիմայավարժվում նոր պայմաններում: Դեռ ավելին, նրանց մի մասը ոչնչանում է: Կենդանիների սխալ ներմուծման ամենադասական օրինակը, թերես, ճագարներինԱվստրալիաբերելն էր: 1787 թ. Ավստրալիաբերված մի քանի ճագարներ, բնականթշնամիների ն մրցակիցների չհանդիպելով, կայծակնային արագությամբ ն շուտով մայր ցամաքի 2/ 3 մասը: բազմացան նվաճեցին ճագարները խժռում էին ամեն ինչ, սկսած գյուղատնտեսական մշակաբույսերից մինչն էկվալիպտի ծառերի կեղնը: Ավստրալիայիերբեմնի խոտառատ, փարթամ մարգագետիններըզրկվեցին բուսածածկոցից ն էրոզիայիենթարկվելով, արագորեն անապատիվերածվեցին: Խիստ կերպով կրճատվեցիննան անտառապատտարածությունները: Կերիցզրկվելով, սկսեցինոչնչանալ տեղական ֆաունայի ներկայացուցիչները, որոնք անզոր էին դիմադրելու ճագարների ահեղ մրցակցությանը: Խախտվեց բնության դարավոր հավասարակշությունը, նույնիսկ կլիման որոշակի ւիոփոխությունկրեց: Ավստրալիանէկոնոմիկականաղետի եզրին էր կանգնած: Հաճախակի դարձաներկաթուղայինաղետները, քանի որ ճագարներըբներ պատրաստելուհամար փորփրումէին երկաթուղայինթմբերը` խախտելովդրանց ամրությունը: Ոչ մի միջոցառում, նույնիսկ ճագարների մասսայական ոչնչացումը (1945-ից մինչն 1949 թվականըԱվստրալիանարտահանելէ 428 միլիոն ճագարի մորթի), չէր սահմանափակում այդ կենդանիներիարագ բազմացումն ու տարածումը: ճագարների հաղթարշավըկասեցնելու համար Եվրոպայիցաղվեսներ ներմուծվեցին,սակայն դա ես նոր վնասներիառիթ տվեց: ճՃագար291

ների փոխարենաղվեսներընախընտրումէին որսալ տեղականավելի դանդաղաշարժկենդանիներին,որոնցից մի քանիսը լրիվ անհետանալու վտանգիառաջ կանգնեցին: Ավստրալիացիներըստիպված եղան հսկայական ծախսերի գնով 11 հազար կիլոմետր ընդհանուր երկարությամբերկաթյացանցապարիսպներ անցկացնելճագարներինվաճածտարածքըմնացածշրջաններից մեկուսացնելու ն դրանց հետագա տարածումըկանխելու համար: Սակայն այդ միջոցառումնէլ ոչ մի արդյունքչտվեց: ճագարները շարունակում էին տարածվելն ամայացնելերկիրը: Ավստրալիականկենսաբաններիցմեկն առաջարկեցճագարներին վարակել միկսոմիտոզվիրուսով: Արդյունքներըվեր էին ամեն տեսակի սպասելիքներից:ճագարների մահացությունը հասավ 99,576: Փոքրիկ ավերիչներըարագորենանհետացանԿանաչմայր ցամաքից: ճագարների ոչնչացումից հետո անապատիվերածվածգոտիները ծածկվեցինփարթամբուսականությամբ, սկսեցինվերականգնվելանտառները,գյուղատնտեսությանմթերատվությունը1982-53 թվականներին ավելացավ 50 միլիոն ֆունտով: Աստիճանաբարկարգավորվեց բնությանհաշվեկշիռը: Այս բոլոր օրինակները խոսում են այն մասին, որ մարդը չպետք է խախտիբնությանհաշվեկշիռը առանց նախօրոքպատկերացումունենալու դրա հնարավոր հետնանքներիմասին: Մյուս կողմից դա չի նշանակում, որ կենդանիներիտեղափոխումըբոլոր դեպքերում էլ վնասակար է: Հարցն այն է, որ մինչն նման տեղափոխումներկատարելը ճանրամասնպետք է ուսումնասիրել բնական ողջ համալիրը,ճշտորեն գուշակել տվյալ կենդանու հավանական դերն այդ վայրում, սննդառության երկար ու բարդ շղթայում, ն նոր միայն կատարելներմուծում ու կլիմայավարժեցում:Հակառակդեպքում` կկրկնվեն պատմությանդառը դասերը ն մարդու անխոհեմգործունեությանհետնանքովբնությանը անուղղելի վնասներկհասցվեն: Ահա թե ինչու բոլոր երկրներում գործում են կարանտինտեսչություններ, որոնք խիստ հսկողություն են սահմանում կենդանիներիներմուծման նկատմամբ: Կլիմայավարժեցումըն վերաբնակեցումը(ռենատուրալիզացիա) կարնոր նշանակություն ունեն ընդհանրապես կենդանականաշխարհի ն մասնավորապես` արդյունաբերական-որսորդականպաշարների հարստագմանգործում: Այդ նպատակով Հայաստան են ներմուծվել բծավոր եղջերուն, վարազը, փասիանը,կուղբը ն այլն: Հայրենականն արտասահմանյանմի շարք տեսակներեն ներմուծվելերկրի զանազան է Հյուսիսաշրջանները: Այսպես, օրինակ` մշկամուկը, որը բերվել ն Խորհրդային ամբողջ նախկին յին Աձերիկայից լայնորենտարածվել Միությունում,ներկայումսհամարվում է թանկարժեքմորթի տվող արդ-

ամենակարնորտեսակներիցմեկը: յունաբերական

ներմուծվեց սն-արծաթափայլաղվեսը ն բնակեցվեց Վանաձորի վոլերային տնտսությունում: Նրա մորթին առաջնակարգ տեղ է գրավումմիջազգայինշուկայում: 1938 թվականիցճահճակուղբը Ակնա լճում ու Մեծամոր (Սն ջուր) գե(նուտրիա)կլիմայավարժեցվեց 1937-38

թթ.

հաջողությամբձմեռում է դրսում:Արագորենբազմանալով,ճահճակուղբը սկսեց տարածվել շրջակա ջրավազաններում:Մեծամորի հովտից այն աստիճանաբար թափանցեցՀրազդան ն հասավ գրեթե մինչն Երեան,մտավ Արաքս, հասնելովՆախիջնանն ավելի հեռու: Ճահճակուղբի բնական թշնամին` եղեգնակատուն, ի վիճակի չէ սահմանափակելուայս արագ բազմացողկենդանուտարածումը:Հրակենշալի մորթու շնորհիվ ճահճակուղբը դասվում է արդյունաբերական դանիներիշարքը: 1950 թ. փորձեր կատարվեցին«տեղուտկա» սկյուռի կլիմայավարժեցմանուղղությամբ, թեն ցանկալի արդյունքներչստացվեցին(մորթու որակը խիստ վատացավ):1954-58 թթ. 35 գլուխ ուսուրական բծավոր եղջերու բաց թողնվեցԽոսրովի անտառ, որտեղ ներկայումսհաջողությամբ բազմանումեն: Եղջերուներն առաջին իսկ օրից իրենց համար ու կերով հարուստ Գոչկայասի բնակավայրընտրեցինթաքստոցներով անտառամասը, որտեղից նրանք մերթ ընդ մերթ ժամանակավոր անցումներեն կատարումդեպի հարնանանտառամասերը: Լինելով ապրելատեղինընտելացողկենդանիներ,եղջերունիները են հարմարվելնոր կլիմային ու կերայինպայմաններին,ն որ ամելավ նակարնորնէ, տալիս են կանոնավորաճ: Ինչպես նշում է Կ.Ա Այրումյանը (1976), շատ հաճախ որնէ «անմեղ» խոտակերկենդանու ներմուծումը տեղում բնակվողազգակից տեսակների վրա ավելի բացասաբար է ազդում, քան գիշատիչներիգործունեությունը չխախտվածբիոցենոզներում:Նա գտնում է, որ Դիլիջանի արգելոցում/ներկայումսազգային պարկ/ բաց թողնվածբծավոր եղջերուն կարճժամանակամիջոցումկսկսի այնտեղիցդուրս մղել այծյամին: Իսկ սիգի ներմուծումըներկայումս խիստ բացասաբար է ազդել Սնանի իշխանիվրա: Բանն այն է, որ այս կամ այն տեսակի չափից ավելի աճող թվաքանակընույնքանվնասակարէ նրա բարեկեցությանհամար, որքան ն նրա խիստ նվազումը: Այն ժամանակ,երբ ազգակիցտեսակները (օրինակ`եղջերուն, այծյամը), լինելով կերի ն բնակվելու վայրի մրցակիցներ, միմյանց կարող են փոխանցելվարակիչ ն այլ հիվանդություններ, համաճարակներիպատճառ դառնալ, մինչդեռ գիշատիչները ոչ միայն նպաստումեն իրենց զոհի օպտիմալ թվաքանակիպահպանմանը, այլն բարելավումեն պոպուլյացիայիկազմը` վերացնելովանարդյունավետ ն ոչ լիարժեք անհատներին:Կ.Ա Այրումյանընշում է (1976), միջոցառումնեոր ինչպես բնաջնջման,այնպես էլ կլիմայավարժեցման տում ն

հազվադեպբացառությամբ,դրականարդյունքներչեն տվել: 1959-61 նան փասիանը, սաթվականներինկլիմայավարժեցվեց կայնցանկալիարդյունքներչստւսցվեց: Որպես կենսաբանականպայքարի միջոց` Սն ջրում Ա նրա հովտում գտնվող բոլոր ջրափոսերումկլիմայավարժեցվածէ կենդանածին գամբուզիա փոքրիկձկնիկը, որը սնվում է մալարիայիմոծակի թրթուրրը,

ներով:

Ինչպես ցույց են տալիս ՀայաստանիԳԱԱ կենդանաբանության մեզ մոտ հաջողությամբկարելի ինստիտուտիուսումնասիրությունները, է կլիմայավարժեցնելռուսական նապաստակը,վայրի ճագարը, ազնիվ եղջերուն, մշկամուկը, եվրոպականմուֆլոնը, ալքայականարջամուկը, ջեյրանը, միջինասիականքարակաքավը ն այլն: Վերաբնակեցմանշնորհիվ վերականգնվել է սամույրի, ջրշան ն զուբրի բնականքանակը: ԱՊՀ-ի տարածքում ընդհանուրառմամբներմուծված են 50 տեսակի որսաարդյունաբերական կենդանիներ: Չափազանցկարնոր է, որպեսզի ներմուծմանժամանակկենդանիների ն բույսերի հետ չբերվեն նան զանազանմակաբույծներն հիվանդություններիհարուցիչներ, որոնք կարող են էկոլոգիական բացասական լուրջ հետնանքներ առաջ բերել ն հսկայական նյութական վնաս

պատճառել:

անհրաժեշտէ՝ Այդ կապակցությամբ սահմանա) խստորենպահպանելորսորդությանու ձկնորսության ված կանոնները, բ) նկատի ունենալով որսի կենդանատեսւսկների գլխաքանակիաղետալի նվազումը,խիստսահմանափակելորսորդությունն ու ձկնորսությունը,կտրուկ միջոցներ մշակելով անօրինականորպայգոյությանվերարտադրության սի դեմ, գ) նպաստելկենդանիների ն ուղինե(գաղթի) չուի ապրելավայրերի մանների լավացմանը՝նրանց ու բարելավման միջոցով, դ) կանոնավորելարդյունարի պահպանման օգտագործումը, ապահովելուլ պաշարների կենդանիների բերական ե) հարստացնրանց անհրաժեշտ խտությունըն վերարտադրությունը, թույլ չտալով ձկների,թռչուննել օգտակար ֆաունան,միաժամանակ ն ների ն այլ վայրի կենդանիներիոչնչացումը, զ) գյուղատնտեսական թքուտարածող վ արակ անտառայինկուլտուրաներիվնասատուների, նավոր, մակաբույծ ն տնտեսությանըվնաս հասցնող այլ կենդանիների ամեն կերպ ապահոդեմ կիրառել պայքարիմիջոցառումներ,ձգտելով ն հավասարակշռված վիճակը: անվտանգությունը վել ն քռչուննենան է գազանների հազվագյուտ արգելված Օրենքով որսը: կենդանիների րի, ինչպես նան օգտակար, ոչ արդյունագործական Սահմանվում են որսի ժամկետները:Վերջինս թույլատրվումէ այնպիսի ժամանակաշրջանում,որը նվազագույնազդեցությունկարող է գործել թվաքանակիվրա ն տալիս է ամենաորակյալարգաայդ կենդանիների

վիջավայրի

պահպանությանօրենքի 13-րդ հոդվածում նշվում իքը: Հության «Մանրամասն հաշվառման ենթարկվում, քարտեզագրվում սիքը:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Կենդանիներիպահպանությանհարցը օրենսդրականմի շարք ակտերուլ ն որոշումներով: Դրանցից հիմնականներնեն` տարբեր երկրներիբնության պահպանությանօրենքները, որսորդությանն որսորդականտնտեսությանկանոնադրությունը,ձկնային պաշարներիպահպանությանն ջրամբարներումձկնորսությանկարգավորման,որսի ն որսորդությանկանոնադրությունները: Ընդունված օրենքները սահմանում են պահպանությանենքակա օբյեկտները ն իրականացվողհիմնականուղիները: Այսպես, օրինակ՝ Վայաստանի բնության պահպանության օրենքի 10-րդ հոդվածում նշվում է. Պահպանմանն օգտագործման ենթակաեն բնության մեջ ազատ ապրող վայրի օգտակարկենդանիները,թռչունները,ձկները, սողունները, միջատներըն այլն, իբրն որսորդականն արդյունաբերականմիջոցներիու կենսաերկրացենոզիանհրաժեշտտարրեր: Խիստ պահպանմանեն ենթակա հազվագյուտ ն անհետացող կենդանիներիտեսակներ:

իրավականուժ

է.

են

է ստանում

ն համա-

ձնակերպվում Յայաստանում տարածպատասխանփաստաթղթերով տեսակն բուսականու կենդանական անհետացող կազվագյուտ ված են վերցվումբուսականն կենդատ ակ պաշտպանության երո նական աշխարհիառավել հազվագյուտ, էնդեմիկն մնացուկայիններկայացուցիչները:Օրենքուլ պատժվումեն այն անձինք, որոնք գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար,անուղղակի կամ ուղղակի գործունեությանբ նման հազվագյուտ բուսական ն կենդանականտեսակներիոչնեն չացման պատճառ հանդիսանում»: են որսի վայրը ն մեօրենքներըսահմանափակում Որսորդական ամեն որսորդական է որսը արգելոցների, տեսակի թոդները:Արգելվում ն ավանների պաշտպանիչ կանաչ քաղաքների արգելավայրերի, տնկարկներիտարածքում:Արգելվում են կենդանիներիզանգվածային որսի գիշատիչմեթոդները,ինչպես նան աղետի ենքարկվածկենդանիների որսը: քաՈրսի կանոնադրությամբսահմանվում Է որսած կենդանիների տեն Ա ռավել արժեքավոր նակը մեկ որսի ամբողջ սեզոնի ընթացքում: հսկողությանկարիք խ իստ սակները,որոնց քանակիպահպանությունը

իխիստ

է զգում,

որսվում են միայն արտոնագրերով,որոնք տրվում են համապատասխանորսորդականկազմակերպություններիկողմից: Որսի օրենքներըխախտողանձինքհամարվումեն որսագողեր, որոնց նկատմամբանողոք պայքար պետք է ծավալել ընդհուպ մինչն քրեականպատասխանատվության ենթարկելը: Ձկնորսությունըկանոնավորվումէ «Ձկնային պաշարների պահպանության,ջրամբարներումձկնորսությանկարգավորմանկանոնադրությամբ», ինչպես նան նախկինում հրապարակված«Ձկնորսության օրենսդրականակտերիհամաձայն` անձկանոնադրությամբ»:/Նշված նական սպառման համար սպորտային ն սիրողական ձկնորսությունը անվճար թույլատրվում է բոլոր աշխատավորներին, բոլոր ջրամբարներում (բացառությամբարգելավայրերի,արգելոցների, ձկնաբուծարանների, լճակային ն այլ տնտեսությունների), միայն կարթերիօգնությամբ` սահմանվածկանոններով :։ Արգելվումէ ձկան որսը անթույլատրելի միջոցներով`պայթուցիկն թունավոր նյութերի, հրազենի, եռաժանիի օգնությամբ: Արգելվում է ձկներսությունըամբարտակներից,շլյուզներից ն երկաթուղային կա500 մետրիցավելի մոտ տարածությանվրա մուրթքներից : Կանոնադրությամբսահմանվում են որսի ժամկետները,ձկնորսական ցանցերի անցքերիչափերը, ինչպես նան նշվում են այն ջրամբարները, որտեղ ամբողջ տարվաընթացքումարգելվումէ ձկան Օրենսդրական ակտերում պայքարի միջոցառումներ են ՛նախատեսվում որսագողությանդեմ: ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդըդեռես 1950 թվականիմայիսի11-ին որոշում կայացրեց «Որսորդականտնտեսության վարման բարելավման միջոցառումներիմասին», իսկ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը1964 թվականիմարտի 27-ին ն ԽՍՀՄ ջրամբարորոշում ընդունեց«Ձկնորսության կանոնադրության ներում ձկնային պաշարների պահպանության կանոններիխախտման համարվարչականպատասխանատվության ուժեղացման մասին»: Կենդանականաշխարհի պահպանության ն վերարտադրության հարցը ներկայումս անհնար է լուծել առանց որսագողության դեմ անողոք պայքար ծավալելու: Ներկայումս Հայաստանիբնակչության շրջանում գտնվում է 40 հազար որսորդականհրացան,մինչդեռ որսի ենթակա կենդանատեսակների ընդհանուր քանակը չի անցնում 10 հազարից: Նշանակում է յուրաքնչյուր կենդանունսպառնում Է 4 հրացան, Որի գերակշռող մասը լիցքավորում են որսագողերը:Սակայն դա չէ կարնորը. ինչպես նշում են կենդանականաշխարհի պահպանության հարցերով զբաղվող գիտնականները,էականը այն չէ, թե կենդանի սպանողըզենքի օրինականկրողն է, թե ոչ, այլ այն, որ սպանվումէ կենդանին, որի ոչնչացումը սպառնում է տվյալ տեսակի անհետացմանը: Բանն այնտեղ է հասել, որ որսագողերըգնդակ են արձակումնույ'

որսը -

|

կենդանիներիվրա: Հանրանիսկ ներմուծվածն կլիմայավարժեցված պետական որսորդական ընկերությունը նախկին ԽՍՀՄ-ի տարբեր շրջաններից ներմուծել Ա մեր որսահանդակներումբաց է թողել փասիաններ,նապաստակներ,եղջերուներն վարազներ2̀00 հազար ռուբլու ընդհանուր արժեքով: Սակայն, ինչպես նշում է Կ.Ա Այրումյանը բավականինցածր արդյունավետությունը (1976), այս միջոցառումների է: Բանն այն է, որ շատ կենդանիներ ներմուծվում են պուրակային տնտեսություններիցն բուծարաններից,որտեղ նրանք ընտելացածեն մարդուն, ուստի ն ազատ թողնվելուց հետո ոչ միայն չեն խուսափում մարդկանցից,այլ ընդհակառակը,ձգտում են դեպիբնակավայրերը:Որսագողերը յուրովի են «գնահատում» այդ վստահությունը:Այսպես, օրինակ` այդ եղանակովգլխովինոչնչացաններմուծվածգրեթե բոլոր փասիանները,որոնք բաց թողնելու հենց հաջորդ օրը մտնում էին մոտակա գյուղերը, խառնվում հավերինն նրանցհետ միասին մտնում հավաբները` գիշերելու: Դա իհարկե, լինում էր նրանցվերջինգիշերը... Ահա թե ինչու, անհրաժեշտ է բոլոր ջանքերը կենտրոնացնելօրիորսի կեննակելի որսորդականտնտեսություններիկազմակերպման, դանիներիզանգվածային բազմացման,որսի գիտականորենհիմնավորված ձների մշակման ու կիրառմանվրա: Պետք է հասնել այն բանին, որ որսը կազմակերպվիկենդանիներիվերարադրուբյանմիջոցով գոյացածհավելյալքանակի, այսպես ասած` «տոկոսի» հաշվին, այլ ոչ թե կենդանիներիօպտիմալ քանակի կամ այլ կերպ՝ «հիմնականկապիտալի»հաշվին: Որսորդությունըմիաժամանակբնությանհարստությունն օգտագործելումիջոց է, ուստի այն պետք է կազմակերպելխելացի ու պլանավորված,որպեսզի չխախտվիբնությանբաղադրամասերի

հավասարակշռությունը: Հայաստանիորսորդականընկերությունընախկինումգնել

ն տար-

բծավոր եղջերու, 250 նապաստակ, 100 փասիան:Աղվերանումստեղծվել է բուծարանայինտիպի փակ տնտեսություն, որտեղ ներմուծված կենդանիներըկլիմայավարժեցվումն բազմացվումեն (Մովսիսյան, 1974): Կենդանականաշխարհիպահպանությանն հարստացմանհամար սխալ ն ոչ նպատակային անհրաժեշտ է արգելել թունաքիմիկատների օգտագործումը, որսագողերից գանձված տուգանքները տրամադրել որսորդությանֆոնդին՝ վնասը վերականգնելուհամար, ձմռանը կազկերակրումը,ստեղծել կերի բազա ն եգերների մակերպել կենդանիների համար բարենպաստպայմաններ: տ եսուչ) աշխատանքի (որսորդական Կենդանականաշխարհիպահպանմանհամար Հայաստանիկառավարությունը մի շարք գործնականքայլեր է ձեռնարկել: 1959 թ. դեկտեմբերի 25-ինՀայաստանի ԽՍՀ Մինիստրներիխորհուրդը «Հայկամիջոցառումներիմական ԽՍՀ որսորդականտեսության բարելավման բեր վայրերում տարածել է 550 վարազ,

սին» որոշում ընդունեց: 1967 թ. հուլիսի 22-ին ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդիկողմից հանն րապետությունում որսի որս-տնտեսականտնօրինությանվերաբերյալ կանոնադրությանմեջ թվարկվում են այն կենդանիներըն թռչունները, որոնց որսն արգելվում է ամբողջ տարվա ընթացքում:Մասնավորապես արգելված է ուսուրականբծավոր եղջերուի,հայկականմուֆլոնի, մոխրագույն կաքավի, հավալուսնի, ֆլամինգոյի ն այլ տեսակներիորսը: ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը1968թ. սեպտեմբերի 27-ին քննարկեց արգելոգայինտնտեսությանվիճակը ն հաստատեց դրա բարելավմաննուղղված միջոցառումները, որոնցում միաժամանակ դատաքննչական մարմիններից պահանջվում է օրենքի ամբողջ խստությամբպատժել օրինազանցներին: ՂՎանրապետության քրեական օրենսգրքի 168-րդ հոդվածում մտցված է լրացուցիչ փուիոխություն,որով նախատեսվում է պատասորսի համար: խանատվությանենթարկել ապօրինի ՀԽՍՀ Գերագույնխորհրդի նախագահության1972թ. դեկտեմբերի 6-ի հրամանագրիհամաձայն, ապօրինի որս կատարողանձինք ենթարկվումեն ազատազրկման1̀-2 տարով, բռնագրավելովորսը ն զեն-

քը.

Հանրապետությանտարածքում գտնվող վայրի կենդանիներըն թռչունները համարվում են պետականորսի ֆոնդ, որի օգտագործումը թույլատրվում է միայն որսի արտադրությանհաստատված կանոնները պահպանելուդեպքում: 2000թ., ապրիլի 3-ին ընդունվել է «Կենդանականաշխարհի մասին» ՀայաստանիՀանրապետությանօրենքը: Ըստ այդ օրենքի, կենդանական աշխարհը Հայաստանի Հանրապետությանազգայինհարստությունէ, պետությանբացառիկսեւիականությունը: Այն բնության ամբողջականությունն ապահովող առավել կարնոր տարրերից է, Էկոլոգիականհավասարակշռության ն ներդաշնակ զարգացման երաշխիքը: Օրենքը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կենդանական աշխարհի վայրի տեսակների պահպանության, պաշտպանության,վերարտադրությանեվ օգտագործման պետական քաղաքականությունը: Օրենքը բաղկացածէ 9 գլուխներից ն ընդգրկում է 36 հոդված, որոնցում հանգամանորենշարադրված են ընդհանուր դրույքները /գլուխ 1-ին/, կենդանականաշխարհիպահպանության,պաշտպանության,վե/գլուխ 2րարտադրությանն օգտագործմանպետականկառավարումը րդ/, կենդանականաշխարհի ուսումնասիրությանխնդիրները /գլուխ 3րդ: Կենդանական աշխարհի պահպանության ն պաշտպանության խնդիրներինու իրավականմիջոցներինէ նվիրված օրենքի 16-րդ ն 17298

հոդվածները: Կենդանական աշխարհի հազվագյուտ ն անհետացման եզրին գտնվող օբյեկտների պահպանությաննպատակովօրենքով սահմանված են կոնկրետ միջոցառումներկ̀ազմել «Կարմիր գիրք» ն կազմակերպել բնությանհատուկ պահպանվողտարածքներ/հոդված 18/: Օրենքում առանձնակիտեղ է տրվում կենդանականաշխարհի պահպանությանը,կենդանիներիվերաբնակեցմանը: Կենդանականաշխարհի օբյեկտների օգտագործման/գյուղատնտեսական ն արդյունագործական,սոցիալական, բնապահպանական, գիտականն կրթականնպատակներով/հիմնահարցեգեղագիտական, րին է նվիրվածօրենքի5-րդ գլխի 24-26-րդ հոդվածները: Հայաստանի Հանրապետության«Կարմիր գրքում» գրանցված կենդանիներիօգտագործումը թույլատրվում է բացառիկ դեպքերում՝ արհեստականն բնականպայմաններումդրանց գիտահետազոտական, Հայաստանի Հանրապետության նպատակներով՝ վերարտադրության կառավարությանորոշմամբ/հոդված 27/: Օրենքում տրված են նան կենդանականաշխարհիօբյեկտներնօգ/հոդված 29/, օբյեկտներիօգտատագործողի պարտականությունները գործման իրավունքի դադարեցմանհանգամանքները/հոդված 30/, 31/: տնտեսականխքանման պահպանության միջոցները /հոդված է Օրենքի 6-րդ գլուխը նվիրված կենդանականաշխարհիմասին օվերահսկողություննիրականացնողպաշտորենսդրությանկատարման նատարանձանց իրավունքներինու պարտականություններին: Օրենքում տեղ է տրված նան միջազգայինպարտավորությունների կատարմանը/հոդված 34/: Ըստ որում, եթե Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերումսահմանաւփակվածեն այլ նորմեր, որոնք նախատեսվածչեն սույն օրենքով, ապա կիրառում են նորմերը: միջազգայինպայմանագրերի րդ

//Հ

ԳԼՈՒԽ

ԸՆԴԵՐՔԻ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԸՆԴԵՐՔԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

,

Երկրագնդիկեղնն իր ընդերքումպարունակումէ օգտակարհանածոներիհսկայականպաշարներ:Դրանցմի մասը տեղավորվածէ կեղնի ամենավերինշերտերում, մյուսները նրա մակերեսին: Մինչն 18-րդ դարը մարդն օգտագործել է ընդամենը26 քիմիական տարր, 2424դարի սկզբներին՝59, այսօր նրա տնտեսականգործունեության մեջ է ընդգրկվածավելիքան 80 տարր: Հանքայինհանածոներըպատկանում են սպառվող, չվերականգնվող ռեսուրսների շարքին: Դրանք առաջացել են երկրագնդիկազմավորմանշրջանում ն օգտագործման հետ նրանց պաշարներն աստիճանաբարնվազում են: Բայց «չվերականգնվող» հասկացությունը հարաբերականէ, քանի որ երկրագնդիկեղնում միշտ էլ տեղի է ունենում երկրաքիմիականբարդ պրոցեսներ, որոնց հետնանքով կազմավորվում են նոր միացություններ,հանքային հանածոներ: Եվ ապագայում, երբ տեկտոնականբարդ պրոցեսներիշնորհիվ դրանք տեղափոխվեն երկրագնդիկեղնի մակերնույթ,կարող են օգտագործվելմարդկության կողմից: Սակայն այս պրոցեսներըտեղի են ունենում երկրաբանական մասշտաբիժամանակահատվածներում, հազարավորն միլիոնավոր տարիների ընթացքում,որը գործնականորեն մեզ համար նշանակություն չունի ն հետնապես,կարելի է հաշվի չառնել: Բոլորին քաջ հայտնի է, թե որքան կարնոր նշանակությունունեն հանքայինհանածոներըմարդկությանհամար: Առանցդրանցքաղաքակիրթ աշխարհը գոյություն ունենալ չէր կարող, մարդկության առաջընթացը կանգ կառներ: Հանքային ռեսուրսներըէներգիայիառատ աղբյուր են, հումք են արդյունաբերությանհամար, շինարարությանըապահովում են շինանյութերով: Երկրագնդիընդերքում գտնվող զանազան հանածոները բազմաբնույթկիրառում ունեն ն այդ ոլորտն անընդհատ ընդարձակվումէ: Ընդերքը տալիս է քիմիական արդյունաբերության հումքի 75«2-ը ն Օգտակարհանածոներիցստացվողէներգիայի8392-ը: Լեռնահանքայինարդյունաբերությունն ամենուրեք զարգանում Է բուռն տեմպերով: Ամբողջաշխարհում արդյունահանվողօգտակար հանածոներիընդհանուր արժեքը կազմում է 100-120 մլրդ դոլլար: Երկրագնդիմասշտաբովհանքայինհանածոներիսպառումնավելի արագ տեմպերովէ կատարվում,քան բնակչության աճի տեմպերն են:

Այսպես,օրինակ` 1950-1968թթ. ածխին երկաթահանքիսպառումըհամարյա կրկնապատկվելէ, նավթիպահանջարկըավելացել 3,3 անգամ, իսկ երկրագնդիբնակչությանթիվն այդ նույն ժամանակաշրջանումավելացել է ընդամենը3895-ով: Տեխնիկայի ն գիտությանզարգացման, մարդկանցբարեկեցությանաճի հետ միասինավելանումեն օգտակար հանածոներիհանույթի ն վերամշակմանտեմպերը: ԱՍՆ-ում ճշգրիտ հաշվիչ մեքենաներովկատարվածհաշվարկումները հնարավորությունեն տվել կանխագուշակելու,որ եթե նավթիարտահանումը շարունակվի ներկա տեմպերով, ապա նրա պաշարները կբավականացնենընդամենը11 տարի, բնականգազինը՝ 12, Կանադա18, 25 տարի: Երկաթահանքի պաշարյում` համապատասխանաբար` 80 տաիի, Շվեդիայում` 70, Անգները Ֆրանսիայում կբավականացնեն են Մեծ լիայում՝ տարի: երկաթհանքիպաշարներըԱՍՆ-ում, Կանադայում, Բրազիլիայում,Հնդկաստանում:Մյուս հանքային հանածոների տեսակետիցեվրոպականերկրները ն ԱՄՆ-ը բավականինաղքատ են ու կախման մեջ են ներմուծվող երկրներից: Այսպես օրինակ` ԱՄՆ-ը ներմուծում է երկրում օգտագործվողկապար-ցինկայինհանույթի մոտ կեսը ն բոքսիտներիմոտ 9096-ը: Ինչ վերաբերումԷ ՌուսաստանիԴաշնությանը,ապա բավականաչաւիապահովվածէ հիմնականհանքային հանածոներով: Գիտականգրականությանմեջ խիստ գնայուն ապրանք է դարձել Մասսաչուսեթսյանտեխնոլոգիականինստիտուտի գիտնականների կողմից հռչակված «Աճման սահմանները»թեզը: Հիմք վերցնելով հասարակության մոդելը` որպես բաց համակարգ, որի «մուտքի» մոտ գտնվում են բնականռեսուրսները,իսկ «ելքի» մոտ` այդ ռեսուրսներից ստացված առարկաներըն իրերը, նրանք հաշվարկել են զարգացման զանազան տարբերակներն եկել այն եզրակացության,որ գրեթե բոլոր տարբերակները հասարակությանըտանում է դեպի ւիակուղի: Հեղինակներընույնիսկ հաշվարկել ն մոտովորապեսսահմանել են այդ փակուղուն հասնելու ժամկետները:Միջին հաշվարկով դա հարյուր տաչէ: րուց ավել Մենդելեը իր ժամանակիննշել է, որ նավթով ն քարածխովսահմանափակվելը նույնն է, թե վառարանըտաքացնել արժեթղթերով:Անշուշտ, մարդկությունըպետք է փնտրի ն գտնի վառելիքի նոր աղբյուրներ: Այդ դեպքում կլիոխվեն նավթի օգտագործման ժամանակակից մասշտաբները:Այդ տեսակետից, «Աճման սահմաններում» հաշվի չեն Էներգետիկռեսուրսների առնվումգիտականհայտնագործությունները: վերաբերյալ Վ.Ա.Կիրիլինի/1975/ կատարածվերլուծություններըցույց են տալիս, որ մարդկությանը չի սպառնավառելիքի պակասությանաղետը: Ավելի շուտ, քան կսպառվի միջուկային վառելիքը, կյուրացվեն ուրիշ, առավել հզոր էներգիայի աղբյուրներիօգտագործմանմեթոդներ:

Օրինակ` այսօր լայն հեռանկարներեն բացվում մեծ էներգիա ստանալու նպատակովջերմությունը ուղղակիորենէլեկտրականէներգիայի վերածելու բնագավառում,որտեղ օգտագործվումէ մագնիսահիդրոդինամիկսկզբունքը/Լ,1/:

Նման

հարմարանքըհնարավորութ-

յուն է տալիս էլեկտրակայանների օգտակար գործողությանգործակիցն ավելացնել 50-60765-ով:Մեծ հեռանկարներեն բացվել արնի էներգիայի

օգտագործմանբնագավառում: էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներնսկզբում աշխատում էին լամպային սխեմաներով, այնուհետն անցան կիսահաղորդիչներին, որից հետո` ինտեգրալներին, ն վերջապես` ամուր մարմնի սխեմային: Այդ անցումներիշնորհիվ փոքրացան հաշվիչ մեքենայիչափերը ն նվազեց էներգոկլանողականությունը, միաժամանակ մեծացավ աշխատանքի արդյունավետությունը:Կամ էլեկտրականավտոմոբիլը.այն լուծում է երկու գլոբալ խնդիր` վերացնում է «նավթայինսովը» ն չի աղտոտում քաղաքներիմթնոլորտը: Գիտությանզարգացումը նոր հեռանկարներբացեց էներգիայինոր տեսակների հայտնագործման բնագավառում:Օրինակ` ջերմամիջուկային ռեակցիայիցկարելի է 300-700 անգամ շատ էներգիաստանալ, քան ներկայումսունենք: Առանցբնականռեսուրսներիօգտագործման, արդյունաբերություն գոյություն ունենալ չի կարող, դա անխուսափելիերնույթ է, բխումէ հասարակության զարգացման անհրաժեշտությունից:Այլ հարց է, երբ տեխնոլոգիական պրոցեսների անբավարար կատարելագործման հետնանքով շատ մեծ քանակությամբբնականռեսուրսներ են ծախս-

վում:

Արդյունաբերականարտադրությունը նույնպես պետք է անցնի «փակ ցիկլերի», ինչպես բույսերի սնման «փակ ցիկլն է»: Այս հարցում անհրաժեշտ է ընդօրինակել բնությանը: Դա խիստ հրապուրիչգաղափար է: ԱկադեմիկոսՊ.Կապիցայիկարծիքով մարդը համաշխարհային մասշտաբով կարող է իրացնել «փակ ցիկլը» այն դեպքում, եթե նա տիրապետիէներգիայիայնպիսիաղբյուրների,որոնք գործնականորենանսահմանափակհզորություն ունեն: Այդպիսին է միջուկային ռեակցիայիշնորհիվ անջատվողէներգիան:Միայն դրա շնորհիվ մի արտադրության մնացուկը կարող է հումք հանդիսանալ մյուսի

համար:

Իհարկե, եթե խոսենք այնպիսի խնդիրներիմասին, ինչպիսին է արդյունաբերությունիցօդ արտանետվածծծմբայինմիացություններից ծծմբի կորզումը, ապա այն ամբողջովինկծածկեր այդ նյութի նկատմամբ մարդու ունեցած պահանջը: Կամ ասենք, ծովային ջրի աղազրկումը, որը կարող է քաղցրահամ ջրերի պահանջըլրացնել ն այլն: Այս հիմնախնդիրներըգործնականորեն իրականացնելը պահանջում Է

հսկայական էներգիայիսպառում:Իսկ եթե վերցնենք պարզ ու հասարակ հիմնախնդիրները,կտեսնենք,որ դրանց իրագործումըպահանջում է առողջ միտք ն միջին հնարավորություններ:Օրինակ` հունգարական մասնագետներըշարքից դուրս եկած ավտոդողերըօգտագործել են լինոլեում ն մեկուսացնողնյութեր ստանալուհամար` ծախսելով շատ քիչ մեծ է եղել: Պետք է էներգիա, իսկ ստացված օգուտը անհամեմատ միայն մտածել,թե ինչպեսՕգտագործելարդյունաբերական թափոնները: Ստվարաթղթայինտարաներին անցնելը ոչ միայն կրճատել է փայտանյութի օգտագործումը, այլն համարյա հինգ անգամ իջեցրել է արտադրությանինքնարժեքը: Այս բոլորից կարելի է հանգել մի եզրակացության, արդյունաբերության կազմակերպմանհամալիր եղանակը, որը վերաշրջանառության հիմքն է, բնական ռեսուրսներիօգտագործման հարցում զգալի խնայողությունէ առաջ բերում: Տեխնիկայի զարգացումը հնարավորությունէ տալիս այժմ հանքային-հետախուզականաշխատանքներըկատարել ավելի քան 9 կմ խորության վրա: Վետնաբար,սպառվողհանքերիփոխարենկարելիէ արդյունահանել երկրի կեղնի համեմատաբարխոր շերտերի հանածոները, որոնքմինչն այժմ անմատչելիէին մարդուհամար: Այնուամենայնիվ, այն գաղափարը, որ հանքային հանածոներն անսպառ չեն, մեզ ստիպում է կենտրոնացնելբոլոր ուժերը ընդերքի հարստությունների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման ուղղությամբ: Կարնոր է կորուստների դեմ պայքարի կազմակերպումը, քանի որ մեր հանրապետությունումարդյունաբերականթափոնները, ն լեռնաքիմիականարդյունաբեհատկապեսլեռնամետալուրգիական դեռես զգալի տոկոս են կազմում: րությանձեռնարկություններում, Ամենիցառաջ անհրաժեշտ է ռացիոնալ,կոմպլեքսայինեղանակով օգտագործել հանքանյութը:Հայտնի է, որ մոլիբդենի կորզման ժամանակ հսկայականքանակությամբայլ մետաղներեն կորչում, որովհետն լեռնահանքային արդյունաբերություննառայժմ ի վիճակի չէ վերջիններս հանքից կորզել: Շատ հանքանյութէ կորչում դրա մշակմանընթացքում: Օրինակ` պղնձի հանքերը հարստացնելու դեպքում նրա է կոնցենտրատիմեջ ն դուրս է շպրտվում որպես շուրջ 1/3-ը մտնում թափոն:Բացի այդ, կորչում են շատ արժեքավոր այնպիսի մետաղներ, ինչպիսիք են` արծաթը,արճիճը, ցինկը, մոլիբդենը, ոսկին ն այլն: Վանքանյութի կոնցենտրատիվերամշակմանժամանակ պղնձի կորուստը կազմում է 6,226, նիկելը՝ 14,326, կոբալտը՝51,856: Երկրի ժողովրդական տնտեսություննայդ ճանապարհովտարեկանկորցնում է մի քանի միլիարդ ռուբլու արժողությամբթանկարժեքու հազվագյուտ մետաղներ: Ներկայումս հանքային հանածոների հանույթի ն մշակության ՕԳԳ-ը կազմում է 0,60-0,65, այն ժամանակ,երբ ընդունված նորմաներովայն

պետք է լինի 0,7 ն ավելին: Ոսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դեռես մեծ են կորուստները երկրի մետալուրգիականձեռնարկություններում: ր

Բնության մեջ մաքուր հանքաքարեր չեն լինում: Դրանք միշտ խառնվածեն մի շարք այլ հանքատեսակների այլ նույնիսկ կաբեմն ոչ միայն չի զիջում հիմնականհանքատեսակին, րող է գերազանցել: Օրինակ` Հայաստանում պղնձի ե մոլիբդենի հանքաքարերի մեջ զգալի տոկոս են կազմում ոսկին, արծաթը, ցինկը, արճիճը ն մի շարք այլ հազվագյուտու ազնիվ մետաղներ:Սակայնդրանց կորզելու տեխնոլոգիանդեռեսանբավարարէ մշակված, որի հետնանքով մեծ քանակությամբազնիվ մետաղներենք կորցնում: Օրինակ` Արարատիոսկու կորզմանֆաբրիկայի/ԱՈԿՖ/ պոչամբարի նստվածքները /100 հեկտար, 5-6 մ հաստությամբ/,Կանադայի ն Հայաստանի Հանրապետության համատեղ ձեռնարկությունների կողորպեսզիկորզեն դրանցումեղածմի շարք մից նորից վերամշակվեցին, արժեքավորմետաղներ: Աճտնտեսվարեն օգտագործվումնան բաց հանքերը, որի հետնանքով հսկայականցանքատարածություններեն շարքից դուրս գալիս, ստեղծվում են էրոզիոն պրոցեսներիզարգացման օջախներ: Բազմաթիվ օրինակներ կարելի է բերել Արթիկ-տուֆի քարհանքներիշահաՎայաստանիՀանրապետությունըընդերգործմանգործունեությունից: մի շարք արժեքավորմետաղաառանձնապես, քի հարստություններով, յին հանածոների`պղնձի, մոլիբդենի, ալյումինի, երկաթի հանքանյութերի, արդենհետախուզվածն հեռանկարայինպաշարներովԱՊՀ երկրների մեջ գրավում է առաջատար տեղերից մեկը: Բայց այս բոլորը դեռ չի նշանակում, թե կարելի է անտնտեսվարն շռայլ օգտագործելբնական հարստությունները:Հանքայինռեսուրսներիարդյունավետն համալիր օգտագործման,նրանցից բոլոր արժեքավոր բաղադրամասերիկորզման հարցերն արժանի են ամենալուրջ ուշադրության:Վանքայինհումքի նկատմամբժողովրդականտնտեսության հարաճուն պահանջները կարելի է բավարարելոչ միայն նոր հանքավայրերիյուրացման ն գործող հանքերի ու ձեռնարկություններիկարողություններիընդլայնման հաշվին,այլն արդենմշակվող հանքավայրերիպաշարների կատար ն արդյունավետ օգտագործման ն, առաջին հերթին` բոլոր օգհամալիր կորզմանհաշվին: Պետքէ նշել, որ տակար բաղադրամասերի դեռնս արդյունավետ չեն օգտագործվումՔաջարանի խոշորագույն հանքավայրերիհանքաքարերիպաշարները: Այսպղնձամոլիբդենային հարուստ տեղատեղ հանքաքարնարդյունահանվումէ հանքավայրերի մի կողմ նետելով համեմասերի ընտրականշահագործմանմեթոդով` ն կիտվել են որոնք հանքաքարերը, աղքատ օքսիդացված մատաբար միլիոնավորտոննաներով:Դա հանքավայրերի շահագործմանտեխնո-

Արու րիքն կո

ավելի լիա-

հանլոգիայի կոպիտ խախտում է, որը հասցնում է արդյունաբերական քաքարերի զգալի կորուստների:Համեմատաբար աղքատ կամ օքսիդացած հանքաքարերի օգտագործման հիմնախնդրի լուծումը, դրանցից մետաղի կորզմանավելացումը, հազվագյուտ ն ցրված մետաղների կորզումը, ինչպես նան կոմբինատիընդլայնումըկապահովենհանքալքյալ հանքաքարերիմեծ զանգվածների այրերի ճիշտ շահագործումը, որ օգտագործումը: Անհրաժեշտէ ավելի եռանդունկերպով զբաղվել արտադրության«պոչերի» օգտագործմանհարցով: Ալավերդու լեռնամետալուրգիականկոմբինատումգազամաքրիչ կառույցների ոչ արդյունավետ աշխատանքի,ինչպես նան տեխնոլոգիական պրոցեսների անկատարելիությանպատճառով ծծմբաթթվի արտադրությանհամար ծծմբի օգտագործմանաստիճանըչափազանց ցածր է: Մշակվում ն օգտագործվումէ ծծումբ պարունակող գազերի 4046-ից ոչ ավելին, ծծմբաթթվիարտադրությանկարողություններնօգտագործվում են 6296-ով: Դրա հետնանքով մթնոլորտ արտանետվող թունավորգազերի քանակը մեծապեսգերազանցում է թույլատրելի առավելագույննորմաները: ԱկադեմիկոսԱ.Ե.Ֆերսմանը անդրադառնալովայս հարցին, դեռես 1932թ. նշել է.«... Վանքանյութերիհամալիր օգտագործմանհարցն արմատապես տնտեսականգաղափար է, որը միջոցների ն էներգիայի նվազագույն ծախսովստեղծում է առավելագույնարժեքներ, միննույն ժամանակայդ հարցը մեր բնականհարստություններիանխնաշռայլումից "պահպանելուգաղափար է, հումքի լիակատար օգտագործման, բնական պաշարներըապագայիհամարպահպանելուգաղափար»: Գունավոր մետաղներիհանքավայրերը, ինչպես արդեն նշեցինք, աչքի են ընկնումհամալիր ու բազմազանկազմությամբ:Հիմնականբաղադրիչների /պղինձ, ցինկ, կապար/ հետ մեկտեղ դրանք սովորաբար պարունակում են նան ուղեկից արժեքավոր բաղադրամասերի`ոսկու, արծաթի, պլատինոիդների,մոլիբդենի, կորալտիխառնուրդներ:Համա» լիր հանքանյութերումլայնորեն տարածված են նան հազվագյուտ մետաղները ն ցրված տարրերը, որոնք հսկայական, անփոխարինելիդեր են խաղում ժամանակակից արդյունաբերությանմեջ: Դրանցից են՝ կադմիումը, ինդիկումը, գերմանիումը, սելենը, թելուրը, գալիումը, թալիումը ն այլն: Տեխնիկական առաջադիմության,հատկապես, ատոմային, ռեակտիվու հրթիռայինտեխնիկայի,ռադիոէլեկտրոնիկայի, կիսահաղորդիչների ե պինդ համաձուլվածքներիարտադրությանզարգացման կապակցությամբայդ բոլոր ուղեկից բաղադրամասերը,առավելապես հազվագյուտն ցրված տարրերը,ձեռք են բերել հսկայականնշա-

է հումքի եշ ամենագլխավորն մշակումը համալիր

նակություն: ն

Հազվագյուտ ցրված մետաղները ինքնուրույն, մաքուր հանքա305

վայրերչեն կազմում: Օրինակ՝ սելենի ն թելուրի ստացմանաղբյուր են պղնձակոլչեդանայինն ոսկու հանքանծառայում բազմամետաղային, է յութերը, կադմիումըկորզվում ցինկի հանքանյութերից,գերմանիումը՝ ն կոքսացվողքարածուխներիցն մասամբ երկաթի, բազմամետաղային պղնձակոլչեդանայինհանքանյութերից, գալիումն արդյունահանվումէ բոքսիտներից, ռենիումը` մոլիբդենային հարստություններից Ա այլն /է.Ա.Խաչատրյան,1975/: Տեխնոլոգիական պրոցեսների կատարելագործմանն մետաղաձուլման նոր մեթոդների ներդրման, փոշեորսիչ ն սուբլիմացմանպրոցեսներիկատարելագործմանշնորհիվ զգալիորենաճել է գունավոր մետաղներիհանքանյութերիցօգտակար բաղադրամասերիկորզման տոկոսը, բարձրացել է հարստանյութերի ն նրանց համալիր օգտագործման որակը:Ներկայումս երկրի մի շարք առաջատար ձեռնարկություններում հաջողությամբ են իրականացնումհանքանյութերից հազվագյուտ, ցրված ն այլ տարրերի կորզմանաշխատանքները:Զգալիորենաճել է մետաղներիկորզման տոկոսը. հարստանյութերումպղինձը կազմում է 92-9796, կապարը`88-9002, մոլիբդենը`80-80:6 ն այլն /է.Մ. Խաչատրյան, 1975/: գործարաններումհիմնական Գունավոր մետալուրգիայի շատ հումքի մշակմանըզուգընթաց կորզվում են նան մյուս տարրերը: Նման եղանակովստացվում է արծաթի, բիսմուտի, պլատինի համարյա ամքանակությունը, ոսկու 2096-ից ավելին, ծծմբի մոտովորապես բողջ 3096-ը, ցինկի, կապարի մինչն 10:6-ը: Զգալիորեն աճել է նան սելենի, թելուրի, գալիումի, ռենիումի, գերմանիումի, ինդիումի,թալիումի ն այլ կարնորտարրերիարտադրանքը: ՀայաստանիՀանրապետությունումնս խիստ կենսական նշանակություն ունեն գունավոր ու հազվագյուտ մետաղների`պղնձի, ցինկի, կապարի, մոլիբդենիհանքանյութերիհամալիր մշակման հարցը: Ինչպես նշում է է.Մ. Խաչատրյանը,/1975/, չնայած տնտեսականշահավետությանը, հանքային հումքի համալիր օգտագործումըդեռնս անհրաժեշտ բարձրությանվրա չի գտնվում, լեռնահանույթայինու վերամշակող արդյունաբերությանհամարյա բոլոր ճյուղերում տեղի են ունենում ուղեկից օգտակարբաղադրամասերիզգալի կորուստներ, հարստացուցիչ ֆաբրիկաների ու մետաղաձուլականգործարաններիթափոններն օգտագործվումեն աննշանչափերով: Հանքային հումքի համալիր օգտագործումը համարվում է բնության պահպանությանկարնորագույնհիմնախնդիրներիցմեկը: Ընդերքի հարստություններինկատմամբխնայողականվերաբերմունքը ն հանքային հումքի լիակատար օգտագործումը, մեծ եկամուտներ բերելով ժողովրդականտնտեսությանը,միաժամանակշրջապատը զերծ կպահի

աղտոտումից:

ժողովրդականտնտեսությանմեջ հանքային հումքի նկատմամբ պահանջարկիընդհանուր մեծացումը անհրաժեշտությունէ առաջ բերում խնայողաբարն արդյունավետ օգտագործել ընդերքի հարստությունները: Այդ պաշարներիարդյունավետօգտագործման ն պահպանության հիմնականպահանջներնեն՝ պահպանել ընդերքի շահագործմանվերաբերյալ օրենսդրությամբ սահմանվածկարգը, ապահովելընդերքի արդյունավետ ն համալիր օգտագործման. երկրաբանականհամալիր հետախուզություններ, հավաստիգնահատելհանքայինհանածոներիպաշարները, կատարել օգտակար հանածոների պետական փորձաքննություն Ա պետականհաշվառում, առավելագույնսօգտագործելընդերքի, ինչպես հիմնական ն այլ հանածոները,այնպես էլ ուղեկցող բաղադրիչները, կատարել ընդերքից հանվող հիմնականհանածոներին ուղեկցող բաղադրիչներիհավաստիհաշվառում, պահպանել հանքավայրերըհեղեղումներիցու տարբեր կարգի վնասակարներգործություններից, պահպանել օգտակարհանածոների հանույթի, ձեռնարկությունների ժամանակավորդադարեցման/կոնսերվացման/կամ լիկվիդացմանսահմանվածկարգը, կանխել արդյունաբերականն կենցաղային թափոններիկուտակումը խորքայինջրերի տարածման վայրերում, որտեղ ջուրն Օգտահամար: գործվում է խմելու ն արդյունաբերականջրամատակարարման -

-

չ

չ

-.

-.

-

-

-

"`

ԲՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԸՆԴԵՐՔԻ ՎԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊՐՈՑԵՍՈՒՄ

Ընդերքը ոչ միայն հանքային, այլե էներգետիկայի հսկայական պաշարներիաղբյուր է: Ընդերքիշահագործումըմիաժամանակ բացասական է ներգործում շրջակա բնականմիջավայրի բոլոր բաղադրամասերիվրա: Աշխարհումչկա ժողովրդականտնտեսությանմի ճյուղ, որը բնական էկոհամակարգերիվրա իր բացասականներգործությամբ համեմատվի լեռնահանույթիարդյունաբերությանհետ: Բնականշրջակա միջավայրըզգալի փոփոխություններիէ ենթարկում հանքավայրերի հետազոտման,հանքախորշերիբացման,հանքահումքիտեղափոխման, վերամշակման,լեռնահանքային ձեռնարկություններիու ստորգետնյա կառույցների շինարարությանժամանակ: Հարստացուցիչֆաբրիկաներից ու հանքախորշերից սիստեմատիկ գետեր են թափվում հսկայական քանակի ոչ բավարար մաքրված /նույնիսկ բոլորովին

չմաքրված/հոսքաջրեր` աղտոտելովջրայինավազանը: Հանքայինհումքի մշակության պրոցեսում մարդնակամայիցփոփոխության է ենթարկումերկրագնդի տեսքը, որի հետնանքով մեծ մասամբ անուղղելի վնասներ են հասցվում բնությանը:Այն սկսվում է հորատակցքեր փորելու հետ միաժամանակ: Երբեմն հետախուզական աշխատանքների ժամանակմեկ քառակուսի կիլոմետրիվրա փորվում է մինչն 20 հորատանցք: Հետախուզականհորերը խիստ կերպով խախտում են տեղանքի ջրագրականռեժիմը: Վորատանցքերիխողովակներըհերմետիկչլինելու պատճառովստորերկրյա ջրային ավազաններում միմյանց են խառնվումաղի ն քաղցրահամ,սովորասկանն հանքային-բուժիչջրերի պաշարները:Դրա հետնանքովմի շարք օգտագործելիջրեր կարող են կորցնել իրենց արժեքավոր հատկանիշներըն խոտանվել:Հայտնի են դեպքեր, երբ հանքահորերիջրերը մակերեսբարձրանալովն խառնվելով գետերի ու լճերի ջրերին, կտրուկ կերպովիջեցրել են դրանց կենսաբանական պոտենցիալը,դարձել ջրային բույսերի ն կենդանիների ոչնչացման պատճառ: Բնության պահպանությանշահերը պահանջում են այդ ջրերը մաքրելուց հետո միայն, թույլ տալ խառնվելումակերեսային ջրերի հետ: Յանքավայրերը շահագործելիս թույլ է տրվում հողերի շռայլում, երբեմն ոչնացվումեն անտառներ,արոտավայրեր,բերքատուհողամասեր: Դրա ցայտուն օրինակներիցմեկըԱրթիկ-տուֆիբաց հանքերիշահագործումնէ, որտեղ ավելի քան 900 հեկտար բերրի հողատարածություններ շարքից դուրս են եկել, ն ներկայումսհամարյա ոչինչ չի արվում դրանց վերակուլտիվացմանուղղությամբ: Հանքանյութիմշակման պրոցեսում թափոններըերբեմն հսկայական տարածություններ են ամայացնում, ծածկում բերրի հողերը, աղտոտումջրերը, օդը, հսկայականվնաս հասցնում մարդուն,կենդանականու բուսականաշխարհին: Խիստ վտագավոր են նան թափոններիվերերկրյա կուտակումները, այսպես կոչված՝ տերրիկոնները,որոնք քամու դեպքում վերածվում են փոշու հսկայականամպերի,տարիներշարունակծխում են, մարդու համար վտանգավոր սահքեր են առաջացնում, անձրնաջրերի միջոցով լվացվում ու աղտոտումեն հողը, ջրերը ն այլն: Կուզբասում սկսել են տերրիկոններնօգտագործել որպես հումք` շինանյութերիարտադրությանմեջ: նման աշխատանքներեն կատարվումնան Եկատերինբուրգի մարզում, Դոնբասում,էստոնիայում,Կարագանդայում: Հաճախակիկատարվողպայթեցումներըաղտոտում են օդը, փոշու են հողի ամպերբարձրացնում,որոնք նստելովգետին,վատթարացնում նվազեցնումբույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությու-

հատկությունները, ը:

Քարհանքների,ավազահանքերի,օգտակար հանածոների անխնա

խելացի շահագործմանընթացքումհսկայական հողատարածութքայքայվում են, ծածկվում արտադրանքի թափոններովն դառոչ պիտանի/ինդուստԱա րիալ անապատներ):Սովորաբարնման կարգի հողերը զուրկ են բուսականությունից,ն դրանց վրա աճում են մոլախոտային բույսերի առանձինտեսակներ: Օրինակ` Անգլիայում վերջին 40 տարիների ընթացքումբաց եղանակով օգտակար հանածոների հանույթն ավելացել է 6 անգամ, իսկ կազմում են շուրջ 60 թափոններովծածկված հողատարածությունները Նման վերածված հսկաանապատների ինդուստրիալ հազար հեկտար: ունեզարգացած արդյունաբերություն կան տարածություններ յական ցող մի շարք այլ երկրներում, ինչպիսիք են` ԱՄՆ-ը, Չեխոսլովակիան, Գերմանիան նայլն: Տուֆի, պեմզայի, ավազահանքերի,մոլիբդենի, պղնձի ն այլ հանքավայրերի շահագործման հետնանքով մեր հանրապետությունում շարքից դուրս են եկել ավելի քան 2500 հեկտար գյուղատնտեսական ն ոչ

ուններ

ումԱր

համար գործման աեսական

հողատեսքեր:

Ընդերքի հարստություններիշահագործմանպրոցեսում քայքայկարելի է ստորաբաժանել` ա/ հողատաված հողատարածությունները րածություններ, որոնք ծածկված են արդյունաբերականթափոններով, լեռնաքիմիականարտադրությանլիցքերով ն բ/ հոդատարածություններ, որոնք վնասվածեն ընդերքիհանույթներիհետնանքով/քարհանքեր, օգտակարհանածոներիբաց հանքեր, ստորգետնյահանքավայրերի փլվածքներնայլն/: Նման քայքայված հողատարածությունները պետք է վերականգնել ու տարբերնպատակներով`գյուղատնտեսական տարբեր ուղիներով օգտագործմանհամար /հնարավորությունն պայմաններլինելու դեպքում/, կամ հիմնադրել անտառայինտնկարկներ,կառուցել լճակներ ու ջրամբարներ`ձկնաբուծության զարգացման նպատակով: Իրացվող կամ տարածություններըկարելի է օգտագործել նան բնակարանային կապիտալշինարարությանհամար:

ԸՆԴԵՐՔԻ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ժողովրդականտնտեսությանշաՎանրապետության Վայաստանի են ավելի ինտենսիվտնտեսական շրջանառության հերը պահանջում բնական պաշարները,դրանքօգտագործել խնայողամեջ առնել երկրի

Լ տեխնիկայի բուռն գիտության

Ր ր արնա

ւնավետ:

աճն

առանձնապես հրատապ է

դարձնումմարդու ն բնության փոխհարաբերությունների հավերժական պրոբլեմը: Մենք որքան խելացիորենօգտագործենք բնության հարստությունները, որքան մեծ հաջողություններիհասնեն արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, գիտությունը,որքան բարձր լինի հանքային աշխատանքի արտադրողականությունը, այնքան հարուստ, ցիկ ն կուլտուրականկլինի մեր ժողովրդիկյանքը: Բնական հարստություններիարդյունավետօգտագործումը, պահպանումն ու վերարտադրումը,բնությաննկատմամբհոգատար վերաբերմունքըՀՀ ժողովրդական տնտեսությանզարգացմանծրագրի բաղկացուցիչ մասն է: ն արդյուՀաշվի առնելով բնականռեսուրսների պահպանության նավետօգտագործման խնդրիխիստ կարնորությունը,նախկինԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը 1975թ, հուլիսին ընդունեց «Ընդերքի պահպանությունն Է՛լ ավելի ուժեղացնելուն օգտակար հանածոներիօգտագործումը բարելավելու միջոցառումներիմասին» օրենքը: Այդ օրենքում նշվում էր, որ ժողովրդականտնտեսությանարագ զարգացման ն կապակցությամբհանքային հումքի հարաճուն մասշտաբներով արտադրության մեջ ներգրավելուն այլ նպատակներով ընդերքի օգտագործումն ընդլայնելու պայմաններում հատուկ նշանակությունէ ստանում ընդերքըպահպանելուն նրա շահագործումը բարելավելուխնդիրը: Ընդերքի պահպանությունը, նրա պաշարներիարդյունավետօգտագործումը արդիականությանհրատապ հիմնախնդիրներից մեկն է, ն նրա ճիշտ լուծումից մեծապես կախվածեն էկոնոմիկայիհաջող զարգացումը, ինչպես նան ներկա ն ապագա սերունդներիբարեկեցությունը: Թվարկելով այս բնագավառումձեռք բերված անվիճելի հաջողությունները, նախկինԽՍՀՄ Գերագույնխորհուրդըմիաժամանակնշում է, որ օգտակար հանածոներիարդյունահանում, հարստացումն վերամու շակում կատարող նախարարություններն գերատեսչությունները, ձեռնարկություններնու կազմակերպությունները միշտ չէ, որ ապահովում են հանքային հումքի արդյունավետօգտագործման օրենսդրության պահանջները,հաճախթույլ են տալիս օգտակար հանածոներիմեծ

գեղե-

այդ

կորուստներ: Դեռես

մշակվածչեն հանքայինհումքից այնպիսիբաղադրիչների կորզման եղանակները,որոնք պիտանիեն արտադրությանմեջ օգտագործելու համար: Լուրջ վնաս է պատճառվում հանքավայրերինա̀ռավել հարուստ հանքամասերիցօգտակար հանածոների ընտրովի հանույթի հետնանքով: Օրենքում արտացոլումեն գտել սկզբունքայինդրույթներընդերքի հարստությունների արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման մասին, սահմանված են այդ բնագավառներում ձեռնարկությունների, ն քաղաքացիների կազմակերպությունների խնդիրները:

ՕրենսդրությամբկարգավորվումԷ ընդերքի օգտագործման հետ կապվածառավել կարնոր հարցերը,սահմանվումէ նրա օգտագործման կարգը, օգտագործողներիհիմնականիրավունքներնու անելիքները: Տնտեսականարդյունավետությանբարձրացումըն շրջակա միջավայրի աղտոտմաննվազեցումը օրենքով նախատեսվումէ իրականացնել հանքանյութիարդյունահանմանժամանակ արտանետվածգազերից, փոշուց ն կեղտաջրերիցօգտակար հանքային հումք կորզելու միջոցով: Արտադրությանթափոններիմաքրումը ն կորզվող նյութերի օգտագործումը դիտվում է որպես շրջակա միջավայրիպահպանության առավելհեռանկարայինուղիները: Վանքանյութիարդյունաբերության ինտենսիվ զարգացման պայմաններում խնդիր է դրվում բնական համալիրները պահպանել ոչ միայն անմիջականորենլեռնային աշխատանքներիկատարմանվայրերում, այլն կանխել շրջակա տարածություններիբնականհամալիրների խախտումը: Օրենքով հատուկ կարնորություն է տրվում լեռնայինաշխատանքների ընթացքումհողերըվերակուլտիվացնելու.դրանք պիտանիվիճակի բերելու Ա ժողովրդական տնտեսության մեջ օգտագործելու հիմնախնդիրներին:Վերակուլտիվացումը կենսականորեն կարնոր հիմնախնդիր է, ն նրա լուծումը պայմանավորվումԷ տնտեսական ու սոցիալական պահանջներով: Կենսագործելովընդերքիհարստություններինկատմամբխնամքով վերաբերելու սկզբունքը, պետք է հիշել, որ գիտատեխնիկականառաջընթացի ներկա փուլում արդյունահանվողհանքային հումքի ծավալի մեծացման հետ աճում են բնության վրա հասարակականներգործության մասշտաբները:Ուստի, ընդերքի օգտագործմանհարցը անխզելիորեն կապվածէ շրջակա բնական միջավայրիպահպանությանընդհանուր հիմնախնդիրներիհետ: ժողովրդականտնտեսության մեջ հանքային հումքի սպառմանանրնդհատ աճը բարձրացնում է դրանց առավել արդյունավետ, խնայողաբար օգտագործմաննշանակությունը,բոլոր ձեռնարկություններից, կազմակերպություններից,հիմնարկներից ու քաղաքացիներից պահանջվում է խնամքովվերաբերելընդերքիհարստություններին: Օրենքում նշվում է, որ առանձինհանքաարդյունահանողձեռնարկություններդեռեսանբավարարեն օգտագործում օգտակարհանածոների հետախուզված պաշարները, հանքավայրերը մշակելիս թույլ են տալիս մեծ ն ոչնչով չարդարացվածկորուստներ: Նշվում է նան, որ մի շարք դեպքերումօգտակարհանածոներիանբավարարհետախուզման ն դրանց բաղադրությանոչ լրիվ ուսումնասիրման,ինչպես Շան օգտակար հանածոների պաշարները հաշվարկելիս թույլ տրված սխալների հետնանքովհանքային ձեռնարկություններինախագծումըկատարվում

է ոչ լրիվ, կամ անբավարարելակետայինտվյալներիհիման վրա, որը հանգեցնում է տեխնիկականնախագծերիմեջ հաշվարկումներիխոշոր

սխալների, նյութական ու ֆինանսական միջոցների չարդարացված ծախսերի: Հանքահարստացուցիչն մետալուրգիական կոմբինատների առանձիննախագծերումչեն նախատեսվումհանքային հումքի համար համալիր օգտագործումն ապահովող միջոցառումներ, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ առկա են տվյալ հանքավայրերիբոլոր օգտակար բաղադրիչներիհաստատվածպաշարները:Դանդաղ է լուծվում ընդհանուր տարածում ունեցող օգտակար հանածոներիհանույթի, փոքր հանքերի կրճատման հիմնախնդիրը:Այդ հանքերի մեծ մասը աշխատում Է օգտակարհանածոներիչհետախուզվածպաշարներիհիման վրա, առանց հանքահատկացումներնու հողամասերի հատկացումներըձեակերպելու, որը հանգեցնում է հողի ն օգտակարհանածոներիխոշոր կորուստների: Հաճախ այդպիսի հանքերը զբաղեցնում են վարելահողերի ն գյուղատնտեսականայլ հողահանդակներիզգալի տարածություններ, որոնք հանքերում աշխատանքներնավարտվելուց հետո, որպես կանոն, թողնվում են առանց վերակուլտիվացման, իսկ հողի բերքատու շերտը, չնչին բացառությամբ, չի պահպանվում:Կարնորագույն պետական նշանակությանխնդիրներիցմեկը համարվեցընդերքի արդյունավետ, համալիր ն խնայողաբարօգտագործման ապահովումը ն դրա պահպանությանուժեղացումը: 1976թ. հունիսի 25-ին հրատարակվեցՀայկականԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի որոշումը` Հայկական ԽՍՂՎ-ում ընդերքի պահպանությանհետագա ուժեղացման ն օգտակար հանածոների օգտագործումը բարեմասին: լավելումիջոցառումների Մանրամասնթվարկելով այդ բնագավառումձեռք բերած հաջողությունները, Գերագույն խորհուրդը նշեց նան այն սխալները, որոնք դեռես տեղ են գտել մեր աշխատանքումն առաջիկայումպետք է վերացնել: Մասնավորապես Աշվում էր, որ արտադրությունըվատ կազմակերպելու, նախագծայինպահանջներըչկատարելու, մշակման համակարգերիկատարելագործման ն հանույթի տեխնիկայիու տեխնոլոգիայի բարելավմանցածր տեմպերի հետնանքովմի շարք հանքարդյունաբերող ձեռնարկություններումթույլ են տրվում հանքանյութիգերնորմայով կորուստներ:Գունավոր մետալուրգիայի հանքահարստացուցիչ ն մետալուրգիականձեռնարկություններումցածր են հումքի համալիր օգտագործմանցուցանիշները,դանդաղ է աճում կարնորմետաղների կորզումը: Չի մշակված հազվագյուտ թանկարժեքմետաղներին ցրված տարրերիկորզմանարդյունավետտեխնոլոգիան:Ոչ հանքային հումքի մշակմանԺամանակբույլ են տրվում մեծ կորուստներ:Չօգտագործված շատ ռեզերվներ կան շինանյութերի, հանքավայրերիհամալիր շահագործմանբնագավառում,տեղի են ունենում հանքային ջրերի

կորուստներ:Օրենքում նշվում է նան, որ լինում են դեպանվերադարձ ոչ բավարար հետաքեր, երբ օգտակարհանածոներիհանքավայրերի

խուզման, ինչպես նան դրանց պաշարները հաշվելու ժամանակ թույլ տրվող սխալների պատճառով հանքարդյունաբերողձեռնարկությունների նախագծումըկատարվումԷ ոչ լրիվ ելակետայինտվյալների հին նյութական ու ֆինանման վրա, որը հանգեցնում է հաշվեսխալների ծախսերի: սականմիջոցներիչարդարացված Որոշ շրջաններումօդային ավազանը, գետերը ն ջրամբարները աղտոտվումեն հանքարդյունաբերողձեռնարկություններիարտանետ-

վածքներով ն թափոններով: հետնանքով տեմպերովեն ընթանում լեռնամշակումների Դանդաղ ն անվտանգ հողամասերն հողերի վերակուլտիվացումը, խախտված ժողովրդականտնտեսության մեջ օգտագործելու համար պիտանի դարձնելու աշխատանքները: Գերագույն խորհրդի նախագահության ընդունած որոշման մեջ տրված են այն հիմնական միջոցառումները,որոնք կնպաստեննշված

թերություններիվերացմանը: Ընդերքիպահպանություննուժեղացնելու ն օգտակար հանածոնեորոշումներիկենսարի օգտագործումըբարելավելու կառավարության կարգավորել ու կաառաջացավ գործման համար անհրաժեշտություն որպեսզի այն օրենսդրությունը, վերաբերյալ տարելագործել ընդերքի շինարահամապատասխանիտնտեսական ն սացիալ-մշակութային պահանջներին: փուլի արդի րության Ընդերքի պահպանությաննոր օրենքի դրույթներիցելնելով, Ղայյուրացման են կական ԽՍՀ-ում հետախուզվել ն արդյունաբերական հանձնվել` պղնձի,մոլիբդենի,ոսկու, քարաղի, բենտոնիտայինկավերի, հրաբխային խարամների,պերլիտների, զանազան շինարարական են տարնյութերի ու հանքային ջրերի հանքավայրեր:Աշխատանքներ պաբնական օգտագործումը, վում բարելավելուհումքի արդյունավետ այլն: շարներիպահպանումը ն կառավա2002թ. նոյեմբերի6-ին զայաստանիՀանրապետության մասին» ընդերքի Հանրապետության «այաստանի ընդունեց ռությունը օրենք, որը կազմվածէ 11 բաժիններիցն 65 հոդվածներից:Ընդհանուր դրույթներումտբված են ՀՀ ընդերքի մասին օրենսդրությունըն հիմնական հասկացությունները,օրենսգրքիխնդիրները,ընդերքի մասին սեփականությանիրավունքը, օգտագործմանն պահպանությանպետան պետական կան կառավարումը,Հանրապետությանկառավարության շահագործընդերքի կառավարմանմարմիններիիրավասությունները, ընդերքօգման ձները, սահմանափակումը,ընդերբօգտագործողները, հետ ընդերքօգտագործման կապված`լիցենզավորումը, տագործման կարգը, ժամկետները,իրավունքիփոխանցումը,գրավը, վաղաժամկետ

դադարեցմանն ընդերքօգտագործմանպայմանագրիլուծարման հիմքերը, ընդերքօգտագործմանիրավունքիդադարեցումըն պայմանագրի

՝

«

լուծումը: Օրենքի երկրորդ բաժինըվերաբերումԷ ընդերքի երկրաբանական

ուսումնասիրությանը,որտեղ հստակ շարադրված են ուսումնասիրության ձները, կատարվողաշխատանքների պետականգրանցումը ն հաշվառումը, երկրաբանականուսումնասիրությանըներկայացվող հիմնական պահանջները,Օգտակարհանածոների,հանքավայրերիերկրաբանատնտեսագիտական գնահատումը, ընդերքի մասին պետականերկրաբանականն այլ տեղեկատվությանպետական փորձաքննությունըն այլ հարցեր: Օրենքի 3-րդ բաժինընվիրվածէ օգտակար հանածոներիարդյունահանման ն դրա հետ չկապված նպատակներովընդերքից օգտվելու

կարգին:

Ընդերքօգտագործմանվճարների կարգի մասին դրույթները շարադրված են 4-րդ բաժնում, իսկ օգտակար հանածոներիու հանքավայրերի պետականհաշվառմանհարցերը` 5-րդ բաժնում: Օրենքում հատուկ բաժինէ հատկացվածընդերքիպահպանությանը /6-րդ բաժին/: 51-րդ հոդվածում նշված է, որ ՎայաստանիՀանրապետությանընդերքը ենթակա է պահպանության:Այնուհետն 8 կետով տրված են ընդերքի պահպանությանհիմնական պահանջները:Այդ նույն հոդվածի2-րդ կետում նշված է, որ ընդերքի պահպանությանհիմնական պահանջների խախտմանդեպքում լիազորված մարմինը, Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությանսահմանված կարգով՝ սահմանափակում, դադարեցնումկամ արգելում է ընդերքիցօգտվելը: Ընդերքի օգտագործման ն պահպանությանպետականվերահսկողության հիմնադրույթներըարտացոլվածեն 56-59 հոդվածներում:Այստեղ տրված են ընդերքիօգտագործմանԱ պահպանությանպետական վերահսկողությանխնդիրները,իրականացնողմարմինները,պետական երկրաբանական վերահսկողությունըն դրա իրականացումը: Ընդերքիմասին ՀայաստանիՀանրապետությանօրենսդրությունը խախտելու համար պատասխանատվությունկրելու հիմնադրույթները շարադրվածեն 8-րդ բաժնում: Այս բաժնում/հոդված61/ տրված է նան վնասներիհատուցման կարգը: Ընդերքի օգտագործմանընթացքում ծագող վեճերի լուծումը, միջազգային պայմանագրերը, եզրափակիչն անցումայինդրույթներըշաեն րադրված 9-րդ, 10-րդ ն 11-րդ բաժիննեհամապատասխանաբար

րում:

ՀայաստանիՀանրապետությանկառավառությանկողմից ընդունված որոշման իրականացումըկնպաստի ընդերքիառավել արդյունավետ օգտագործմանըն նրա պահպանությանուժեղացմանը:

ՕԾՕԼՈՒԽ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

|

ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յուրաքանչյուր երկրի զարգացմանտարբեր չափորոշիչներիհետ միասին խիստ կարնոր ցուցանիշ է նան լանդշաֆտային առանձին տարածքներիպահպանությանմակարդակը:Խոսքը հատկապեսվերաբերում է այաստանի նման փոքր տարածք զբաղեցնող ն արտակարգ բազմազանբնականռեսուրսներ ունեցող երկրներին: Մարգինալ

ենթակաեն բնական գոտիներիհետ միասինայստեղ պահպանության կենդանատեառանձին օբյեկտներ`հուշարձաններ, բուսատեսակներ, սակներ, բուսականհամակեցություններ,կենդանիներիբնակատեղերն վերջապեսբնականտարածքներ, որտեղ դեռնս ինչ-որ չափով պահպանվելէ անաղարտ, կուսական բնությունը: Այն վայրերում,ուր մարդը վերափոխելէ բնությունը, կառուցել քաղաքներ ու բնակավայրեր,նոր գործարաններ,ֆաբրիկաներ,ստեղծել մշակաբույսերի ընդարձակ ցանքատարածութգյուղատնտեսական յուններ, բույսերի ն կենդանիներիբազմաթիվտեսակներ իսպառ ոչնչացվել են, անհետացելերկրի երեսից կամ պահպանվելմիայն մարդու համար անմատչելի, ամայի վայրերում, իսկ կենդանիներըհեռացել են ավանդականվայրերից, դեպի լեռները, հեռավոր անտառները,անապատներնու տափաստանները: ն գյուղատնտեսությանբուռն զարՍակայն արդյունաբերության գացման հետնանքով, հատկապես վերջինտարիներին,արագորենոչնչանում են նան բնությանայս վերջին ապաստաններըն կենդանիների ոչնչացման: ու բույսերի նորանոր տեսակներմատնվում անխուսափելի Իսկ ինչպե՞սպահպանելկենդանիներիու բույսերի անհետացող ու հազվագյուտ տեսակները:Չէ՞ որ դրանքխիստ անհրաժեշտ են ն իրենց կարնոր դերն են խաղումբնությանընդհանուրհաշվեկշռում: Դեռես 20-րդ դարի սկզբներինտարբեր երկրներումկազմակերպել են հատուկ պահպանվողտարածքներ`արգելոցներ,ազգայինպարկեր նհոն արգելավայրեր, որտեղ արգելվում էր որսը, անտառհատումները նման գտած ապաստան կենդանիները վայրերում ղերի մշակությունը: ն բույսերը ոչ միայն պահպանվումէին ոչնչացումից, այլն արագորենաճում ու բազմանում: Այսպես ստեղծվածարգելոցներնու արգելավայրեեն խոշորագույնգիտականկենտրոնների: վերածվել րը ներկայումս ՌուսաստանիԴաշնությանտարածքում ամենահինըհամարվումէ

Հեռավորարնելքում գտնվող «Կեդրովայապադ» արգելոցը, որը հիմնադրվել է 1916թ. ն զբաղեցնում է 18 հազ. հեկտար:Այստեղ ապաստան են գտել ն պահպանվել հազվագյուտ բույսերի ու կենդանիների բազմաթիվ տեսակներ:Ներկայումս ԱՊՀ երկրներում ավելի քան 88 արգելոցներկան, որոնց ընդհանուրտարածությունըանցնում է 7,5 մլն հեկտարից:Աշխարհիշատ նշանավոր ազգային պարկեր ն արգելոցներ զանազան մայր ցամաքներումհուսալի ապաստան են դարձել անհետացող ու հազվագյուտբույսերի ն կենդանիների համար:

/Կինշասա/հայտնի է խոտային սավաններով, թփերով, գետաձիերով, կոկորդիլոսներով,սպիտակ ռնգեղջյուրներով, ընձուղտներով, առյուծներով, գոմեշներով, ընձառյուծներով, բծավոր բորենիներով, այծքաղներով, կապիկներով ն այլ կենդանիներով:Տեսակային կազմով առանձնապես հարուստ է Ուպեմբայի ազգային պարկը, որտեղ հանդիպում են 115 կաթնասունների ն 600 թռչունների տեսակներ:Հատկապես մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումփղերը, սն ռնգեղջյուրնեն րը, զեբրերը, առյուծները, այծքաղները, գետաձիերը, կոկորդիլոսները այլն: Կենդանական ն բուսական աշխարհի մեծ բազմազանություն է հանդիպում նան Մոզամբիկի Գորոնգոզա ն Տազանիայի սերենգետի ազգային պարկերում, որտեղ հատկապես շատ կան վագրակատուներ /հեպարդներ/, զեբրեր, ջայլամներ: Հյուսիսային Ամերիկայի ազգային պարկերիցհատկապես հայտնի են Մաունտ Մակ-Քինլի ն Իելոուստոնյան ազգային պարկերը, որտեղ պահպանվում են գրիզլի արջի, բարիբալի, իշայծյամի, բիզոնի, վապիտիեղջերվի վերջին մոհիկաններըն մոտ 200 տեսակի թռչուններ: Բուսական ծածկոցն այնտեղ կազմվածէ թսուգայի, մայրու ն եղննու փշատերն անտառներից: Հնդկաստանում գտնվող Թիրապ ազգային պարկում պահպանվում են հազվագյուտ վագրեր, ընձառյուծներ, զամբար եղջերուն, տամինը, կաբարգան ն այլն:

'

Նկ,

56.

Լանդշաֆտային զբոսայգի Գյուլագարակում-

Աֆրիկամայր ցամաքում գտնվող Յավա ազգային պարկը/Քենիա/ զբաղեցնում է ավելի քան 2 մլն հեկտարտարածություն: Այն ընդգրկում է արնից խանձվածսավանները, որտեղ պահպանվում են հսկայական բաոբաբները,ծառանման կաթնուկներըն ակացիաները:Այստեղանվտանգության մեջ են փղերը, ռնգեղջյուրները,գետաձիերը,գոմեշները, այծքաղների/անտիլոպներ/տարբերտեսակներըն այլ կենդանիներ, որոնց թիվը վերջին տարիներին աֆրիկական մայր ցամաքում խիստ նվազում է: Քենիայի մյուս ազգային պարկում` Ամբոսելիում, հուսալի ապաստան են գտել ընձուղտները,աֆրիկականառյուծները,Թոմսոնի գազելները ն այլ հազվագյուտ կենդանիներ:Կոնգոյում /Բրազավիլ/ գտնվող Օդզալա ազգային պարկում պահպանվումեն խոնավ արնադարձային անտառներըն դրանց հազվագյուտ բնակիչները`գորիլլաները, գոմեշները, փղերը, գետաձիերը:Գարամբայիազգային պարկը

ՀՐ

Նկ.

57.

Արագածիալպյան արզ ելավայրը:

Հայաստանի Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների (ԲՀՊՏ) համակարգը ձնավորվել է 1958 թվականից: Ըստ «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներիմասին» Հայաստանի Հանրապե317

տության օրենքի (1997թ.)՝ ԲՂՀՊՏ-ներըդասակարգվումեն պետականարգելոցների, ազգային պարկերի, պետական արգելավայրերի ն բնության հուշարձանների: Ներկայումս Հայաստանումգործում են 3 պետականարգելոցներ(Խոսրովի, Շիկահողի, էրեբունու), երկու ազգային պարկեր(«Սնան» ն «Դիլիջան») Ա 23 պետական արգելավայրեր: Պահպանվող տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 311 հազ. հա, որը հանրապետության տարածքի մոտ 1095-է: Այստեղ պահպանվումեն հանրապետության ֆլորայի ն ֆաունայի տեսակայինկազմի 6096-ը: Ցամաքային լանդշաֆտներում պահպանվող տարածքները կազմում են հանրապետության տարածքի մոտ 696-ը, որը նման լանդշաֆտայինն կենսաբանական հարուստ բազմազանություն ն անթրոպոգենճնշում ունեցող երկրի համար խիստ անբավարարէ: Բնության հատուկ պահպանվող տարածքները, բացառությամբ«Սնան» ազգայինպարկի, հիմնականում իրենցից ներկայացնումեն անտառայինլանդշաֆտներ: Հայաստանում տարածված բազմաթիվ բույսեր ու կենդանիներ հանդիպում են միայն մեր բնաշխարհում: Դրանքբնության մեջ ուսումնասիրելու համար գիտնականներըշատ հաճախ հեռու երկրներից գալիս էին մեզ մոտ: Բանն այն է, որ մեր բուսականության 3500 տեսակներից մոտ 400-ը գիտության համար հազվագյուտ տեսակներ են, իսկ դրանցից 106-ը` մեր հանրապետությանմենաշնորհն է, Հայաստանից դուրս չեն հանդիպում: Ահա թե ինչու մեր հանրապետությունում նս ստեղծվել են նման ապաստաններ,որտեղ պահպանվում են ոչ միայն կենդանիներիու բույսերի հազվագյուտ տեսակներ,այլն բնական լանդշաֆտների առավել բնորոշ ու արժեքավոր հատվածներ:Դրանցից մեկը Դելրջանը արգեոցն է /ներկայիսազգայինպարկը/, որը զբաղեցնում է 27995 հեկտար տարածություն` ընդգրկվելով Հյուսիսային Վայաստանիլայնասաղարթ խոնավ անտառներիամենաընտիրզանգվածներ:Մյուսը /Խոսոովր պետական արգելոցն է, որը զբաղեցնում է 29196 հեկտարտարածություն: Այստեղ են գտնվում մեր հանրապետությանչորային շրջաններին բնորոշ նոսրանտառներնու տափաստանները:Կազմակերպվելէ նան Շռկահողի արգելոցը, որտեղ պահպանության տակ է վերցվել արնելյան սոսու հռչակավորպուրակը` իր շրջակա լանդշաֆտներովու բուսական յուրատիպ համալիրով: Կազմակերպվել են նան 23 արգելավայրեր, այդ թվում Գյուլագարակի սոճուտը, Փամբակի ն Չքնաղ լեռների մրտավարդիբուսուտները, Արեգունու լեռների գիհու անտառները,Սնանի ջրերից ազատված հողերի վրա հիմնադրվածարհեստական անտառները,Գորավանի ավազուտները, Հերհերի ն Ջերմուկի անտառները, Մարմարիկգետի հով318

գտնվող Բանքսի սոճու պուրակըն վերջապես ալպիականգորգելանդշաֆտը Արագածլեռան բարձրի ու ալպյան մարգագետինների ն րադիր մասերում այլն: Այդ արգելավայրերիտարածքիվրա նույնպես հանդիպումեն բազմաթիվն բազմազանհազվագյուտ բույսեր: ենթակա համար պահպանության Հայաստանի Վանրապետության հունաեն արջատխլենին,մրտավարդը, կ ենին, հայտարարված բույսեր կան ընկուզենին, տանձենին,գիհին, հոնին: Կենդանիներիցանձեռմխելի են համարվում գորշ արջը, հովազը, լուսանը, վայրի կատուն, հսկայականմուֆլոնը, բեզոարյանայծը, այծյամը: Արգելոցներ:Դա այն տարածքնէ, որ լրիվ առանձնացված է սոու նպատակ է հետապնդում վորական տնտեսականօգտագործումից ու պահպանել ն ուսումնասիրել այնտեղ եղած բնական օբյեկտներն է` լաէ տալոն պրոցեսները: Արգելոցը փաստորեն բիոգեռցենոզների բորատորիաբնության մեջ: Ինչպես նշվեց, Վայաստանումստեղծված են երեք` Խոսրովի, Շիտեսակեկահողի ն էրեբունու արգելոցները:Բնության պահպանության տալ այդ համառոտակի արգելոցենք գտնում տից նպատակահարմար ների նկարագրությունը:

տում

|

Նկ. 58. Տեսարան Դիլիջանիազգայինպարկից:

Խոսրովի արգելոցը ամենահինն է ԱՊՀ-ի երկրների տարածքում: Պատմական աղբյուրներիվկայությամբ «Խոսրովի անտառ» արտահայտությունը կապված է Խոսրով Կոդակ թագավորի հետ /Մ դար/: Ըստ պատմիչ ՄովսեսԽորենացու, նրա գահակալության տարիներին/330338թթ./ արգելավայրիտարածքում` Գառնի ն Ազատ գետերի վերին հոսանքներում կատարվելեն անտառտնկումներ: Այս հանգամանքըէ՛լ ավելի է մեծացնումարգելոցի արժեքը` որպես մեր նախնիներիբնապահպանության ուղղությամբ կատարած հերոսականաշխատանքիձեռակերտ արդյունք: Դարերիխորքից պահպանվածն մեզ հասած «Խոսրովի անտառը» Հայակական ԽՍՀ Մինիստրներիխորհրդի 1958թ. սեպտեմբերի 13-ի որոշմամբ դարձել է արգելոց: Գտնվում է մեր հանրապետության կենտրոնականմասում, Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային լանջերի ու լեռնաճյուղավորությունների վրա, որտեղ հողատարված լանջերում առաջացել են բազմաթիվձորակներ,ժայռերի գեղեցիկ կուտակումներ, բնական զարմանահրաշհուշարձաններ:Այն ընդգրկում է Գառնի ն Վեդի գետերի ավազանները,Արտաշատին Արարատինախշրջանների սահմանները /ներկայումս` Արարատի

բնությանը:Արգելոցի ամբողջ տարածքումսփռված սառնորակու անուշահամ բազմաթիվ աղբյուրներ,միանալով ու փոքրիկ վտակներկազմելով, ավելացնումեն գետերիջրային պաշարները: Արգելոցիտարածքը գտնվում է ծովի մակերնույթից 1400-2250 մ բարձրության վրա /Զարանջա լեռնագագաթ/ ն այստեղ հանդիպում են բնական բուսականության ամենատարբերխմբավորումներ`սկսած մինչն ալպյան մարգագետիննեամառայինմերձարնադարձայիններից րը: Բուսականություննայստեղփոխվում է բառացիորեն յուրաքանչյուր քայլի վրա: -

լինվարչական արզ/:

Նկ.

Նկ. 59. Տեսարան Վանաձորիբուսաբանական այգուց:

Խոսրովի արգելոցը գրավումէ 29196 հեկտար տարածություն: Այն բաժանվում է երեք անտառպետությունների` Գառնիի, Խոսրովի ն Սարիբուլաղի: Ազատ ն Վեդի գետերի վերին հոսանքներում առաջանում են փոքրիկջրվեժներ, որոնք արտակարգգեղեցկություն են տալիս

66.

ՏեսարանՋերմուկի արգելավայրից:

Ամբողջ ֆլորան Խոսրովի արգելոցի սահմաններումբնորոշ է ԱռաջավորԱսիայիարիդային/չորային/ մարզերին ն հանդիսանումէ նրա հյուսիսային ֆորպոստը: Մասնագետներնայստեղ տարբերումեն բուսական մի շարք կենսատիպեր,անտառային /քսերոֆիլ, կղզյանման/, լեռնատափաստանային`տրագականտային տարրերի մասնակցությամբ, արգելոցի ստորին գոտում տարածված են նան օշինդրային կիսաանապատները`հոտավետ օշինդրի գերակշռությամբ, ֆրիգանոիդ խմբավորումներ`արնելյան մամրիչով, սրածայր փշատերնուկով,հայկական անթառամով,սղոցավորսերատուլայով /արծպա/ն այլն: Յա. Ի. Մուլքիջանյանը /1975/ գտնում է, որ Խոսրովի արգելոցի կղգյանմանանտառներըծագումով մասամբ կապված են ԻրանիՂարա321

Զագրոս շրջաններիլեռնային անտառներիհետ: Դրանք ն՛ կազմությամբ, ն՛ տեսակայինկազմով կտրուկ տարբերվում են պոնտոհիրկանյան անտառայինմարզերից: Այստեղբացակայում են այդ անտառների հիմնականէդիֆիկատորները /միջավայրառաջացնող տեսակները/` արնելյան հաճարենին,վրացական կաղնին, կովկասյան լորենին, կովկասյան սոճին, բոխին, ղաժին, կովկասյանտանձենին,իսկ խոտածածկում` մեզոֆիլ տարրերըն հատկապեսպտերները:Դրա փոխարեն այստեղ գերիշխող է արնելյան կաղնին` սովորական հացենու հետ միասին, իսկ ենթջանտառումհանդիպում են կովկասյանցախակեռասը, սովորական բռնչին, տանձենու ավելի քան 7 քսերոֆիլ տեսակներն արոսենու` Գայաստանումտարածված 12 տեսակներից9-ը: Այստեղ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումմեր լեռնաշխարհին յուրահատուկ գիհու նոսրանտառները,որտեղ բազմապտուղ, գարշահոտ /սրաթեփուկ/ն այլ գիհիներից բացի աճում են նան խիստ չորադիմացկուն նշենին, ուռատերն տանձենին, կովկասյան սոճին ն այլն: Գետերի հովիտներումհանդիպում են ուռենու ն բարդու տնկարկներ: Արգելոցի տարածքում ն հատկապես Երանոսի լեռնաշղթայում հանդիպում են մի շարք հազվագյուտ տեսակներ: Արգելոցի ֆլորան պարունակում է 1686 բուսատեսակներ,որը կազմում է Գայաստանի ֆլորայի մոտ 5046-ը: Դրանցից 146-ը գրանցված են 33 ն նախկինԽՍՀՄ-ի «Կարմիր գրքերում»: Այստեղպահպանվում են մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցները, պտղատուներից` վայրի տանձենին,խնձորենին,սալորենին, բալենին, արոսենին, սզնին, նշենին ն այլն, հացազգիներից`աշորա Վավիլովի: Արգելոցում պահպանվում են գիհու ն կաղնու նոսրանն օշինդտառները, լեռնային քսերոֆիտները, լեռոնռատափաստանային րային կիսաանապատայինֆորմացիաները: Երկրագնդի վրա խիստ սակավ են նման վայրերը, ուր այդքան փոքը տարածքիվրա բուսական տեսակներիայսպիսի մեծ կուտակումներ լինեն: Հազվագյուտ ն անհետացող էնդեմիկ բուսատեսակներից, որոնք գրանցված են «Կարմիր գրքում», Խոսրովի արգելոցի ստոաարածքում հանդիպում են մատիտեղանմանգեղածնկիկը,Խոցյատովսկուզանգակը, լերկատերն ն Տուրնեֆորի փռշնիները, գեղեցիկ քրքումը, վայլելչատես շրեշտը, կովկասյանն քրդական արքայապսակները,հիրիկ ցեղի բոլոր ներկայացուցիչները, ավազային ծվծվուկը, Սովիչի խռնդատը, վարդակակաչցեղի բոլոր ներկայացուցիչները, Վավիլովի աշորան, սովորականունաբըն այլն / ընդամենը52 տեսակ, Մ.Գ.Գրիգորյան,1976/: Տեղական /էնդեմիկ/ տեսակներից հիշատակության են արժանի Թամամշյանի օշանը, հայկական խոզանափուշը, հազվագյուտ գազը, ալեհեր մեխակը, Զանգեզուրի մասրենին, Թախտաջյանի,Թամամշյանի, Սոսնովսկու ն Մեդվեդնիտանձենիները,որոնք սփռված են արգելոդաղ ն՛

ցի ամբողջ տարածքում: Ինչպես նշում է Մ.Գ.Գրիգորյանը/1976/, մոտ 16 տարվաարգելոցային ռեժիմը որոշակի ազդեցություն է թողել արգելոցի ֆլորայի վրա: Խոսրովի կիրճում` Հանդ գյուղի շրջապատը, որը մի ժամանակ վերածվել էր ամայի, էրոզացվածտարածության, այժմ ծածկվածէ փարթամ բուսականությամբ: Տեղ-տեղ նույնիսկ զգացվում է կուսականության շունչը: Ֆիտոցենոզներըվերականգնվել են նան Վեդիգետի կիրճում:Խոսն րովասարի Դանազ սարերի լանջերի գիհուտները պատվածէին արահետներով, ինտենսիվ տրորվածությունըարգելակում էին բույսերի նկատվում է բնական վերաճը: Ներկայումս այս տարածություններում է ն տեսքը: առատ իր բնական ստացել ֆիտոցենոզն վերաճ, սերմնային Հարուստ է նան Խոսրովի արգելոցի կենդանականաշխարհը: Այդ են 55 տեսակով, որոնցից տարածքում կաթնասուններըներկայացված են` անդրկովկասյանգորշ արջը, վարազը, լայնականջ ոզնին, հայկական մուֆլոնը, բեզոարյանայծը, լուսանը, գայլը, աղվեսը, առաջավոեն նան թռչունների142 տերասիական ընձառյուծը ն այլն: Վանդիպում են մոխրագույնկաքավը,թխասակ, որոնցից հատկապեսարժեքավոր սն անգղը, սպիտակագլուխանգղը, արծիվը ն կապույտ աղավնին, ն մի շարք երկկենցաղներիու ձկների 5 տեսակայլն, սողունների

ներ:

|

Նկ. 61.

Ջրվեժ Ջերմուկում:

Արգելոցիանողնաշարավորկենդանիներիհաշվառումչի իրականացվել: Այստեղ սարդակերպերիցհանդիպում են մորմը, կարիճի մի քանի տեսակներ,խաչասարդը ն տիզերի տարբեր տեսակներ. խեցգետնակերպերից` դաֆնիան, ցիկլոպները: Ուղղաթներից այստեղ բնակվում են փոքր զամբիկներիմի շարք տեսակներ,ինչպես նան հավասարաթներին կարծրաթներիզանազանտեսակներ: Թիթեռներից հայտնիեն շատ տեսակներ,որոնք գրանցվածեն նախկինԽՍՀՄ «Կարմիր գրքում»: Ձկներից հիմնականումհանդիպում են կարմրախայտը,տառեխը, անգորականլերկածուկը,կողակը,իսկ սողուններից` տափաստանային ն այլն, կաթիժը, հայկականգյուրզան,ժայռայինմողեսը,դեղնափորիկը նասուններից` գորշ արջը, գայլը, աղվեսը,ընձառյուծը,լուսանը, վայրի խոզը, բեզոարյանայծը, մուֆլոնը, սովորականոզնին, նապաստակը /ընդամենը30 տեսակ/:Այստեղ են գտնվումհայկականմուֆլոնի ն բեզոարյան այծի հիմնականապաստանները,որտեղպահպանվումեն այդ արժեքավորու հետաքրքիրկենդանիներիվերջինմոհիկանները: Այստեղ կլիմայավարժեցվելէր նան ուսուրական բծավոր եղջերուն, որը անզուսպ որսագողությանզոհ դառնալով, ներկայումս իսպառ ոչնչացել է: Հուշարձաններից /Խոսրովի ձորակիբուն կենտրոնում/հայտնի են յուրահատուկ կրային ելքերը, որոնք հիշեգնում են բերդի ատաճնավոր պարիսպներ,խաչքարեր:Որոշ վայրերումչափազանցգեղեցիկ է էրոզացված-մերկացած կրաքարայինկեղնը, որը շողշողում է ծիածանիբոլոր գույներով: Ազատ գետիձորը գեղեցիկժայռաբեկորներիմի հրաշալի լաբիրինթոսԷ: Հատկապեսգեղեցիկ են բազալտյա հզոր, վեցանիստ սյուները Գառնի գյուղի մոտ` կիրճի լանջին, որոնց բարձրությունըհասնում է մինչն 25 մետրի: Այստեղ են կառուցված հայկականհնագույն ճարտարապետությանգլուխգործոցները` Գեղարդի տաճարը, Ամենափրկչիվանքը, Գառնիի հռչակավոր հեթանոսականտաճարը,որոնք վերականգնվելուցհետո առանձնակիհմայք են տալիս տեղանքին:Բավականհին է /13-րդ դար/ նան Ազատգետիվրա կառուցվածկամուրջը: Չնայած 1961թ. հրապարակվելէ ՀայակականԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշումը` արգելոցների անտառներիցանասուններիդուրս բերման ն դրանց արածեգումըարգելելու մասին, այնուաճենայնիվ,այն չի կատարվում,ընդ որում, դրա խախտմանըայսօր էլ, նախկինիպես նպաստումեն տեղականղեկավարմարմինները: Արգելոցներին սահմանակիցեն այնպիսի բնատարածքներ,որոնք ունեն բնության ռելիկտայինու էնդեմիկտարրերկամ բույսերի ու կենդանիներիանհետացողտեսակներիպահպանմանբնականօջախներ: Խոսրովի արգելոգում այդպիսի վայր է Գորովանիավազուտը` իր էնդեմիկ բուսականությամբ:Նման վայրերը պահանջում են պահպան324

ամենախիստռեժիմ: Շիկահողի արգելոցը գտնվում է Զանգեզուրում,Խուստուփ լեռան հարավայինն Մեղրու լեռնաշղթայիհյուսիսայինլանջերին` Ծավ գետի ջրհավաք ավազանիսահմաններում: Գրավումէ 10000 հեկտար տարածություն: Որպես արգելավայր` կազմակերպվելէ 1959 թվականին:Արէ հայտարարված գելոց 1976թվականին: Ունի բարդ ռելիեֆ ն ընկած է ծովի մակերնույթից 700-2500 մ բարձրությանսահմաններում, որտեղ հանդիպում են Մեղրու ն Զանգեզուրի ֆլորիստիկականշրջաններին բնորոշ բուսականության տիպիկ խմբավորումներ,որոնք կրում են հիրկանյան բուսաբանականգավառի' ազդեցությանկնիքը: Շնորհիվ բուսականությանանտառայինմեզոֆիլ բնույթի՝ լավ են ներկայացվածԿովկասյանբորեալ տարրերը: Արգելոցի ցածրադիրգոտում տարածվածեն հիրկանյան բուսաականության քսերոֆիլ ն ջերմասեր խմբավորումներն հատկապես ու րաքսյան կաղնու վրացականթխկու մացառուտները:Ծավ գետի հովտումաճում են դարավորփռշնիներ,որոնց արմատայինհամակարգը ներթափանցում է քարաբեկորներիճեղքերը ն, կարծես, ուղղակի։ ձուլվում է դրանց: Այստեղ մշակում են մերձարնադարձայինմի շարք բույսեր, որոնցից` թզենին ն նշենին վայրիացել են: Թմփփատեսակներից։ հանդիպում են անդրկովկասյանօլոճը, ժայռային ն ձիաձետանման էֆեդրաները,ցաքին, բազմապտուղ գիհին: Խոտածածկումգերիշխում. են ջղավոր մատնոցուկը/որը կրկնակիանգամ ավելի շատ ալկալոիդ-։ ներ է պարունակում,քան բժշկության մեջ օգտագործվող ծիրանագույն մատնոցուկը/,հիրկանյանլերդախոտը,նրբատերնքաջվարդը նայլն: Արգելոցի միջին հատվածում տարածվածեն Հայաստանիբոխա-, տերն անտառներիառավել մաքուր ծառածածկերը:Արաքսյան կաղնին: աճելով ծովի մակերնույթիցմինչն 1000 մ բարձրությանվրա, աստիճանաբարիր տեղըզիջում է վրացականկաղնուն: Այդ անտառներումզգալի են վայրի պտղատու ծառատեսակները,հատկապես`տանձենիները /հանդիպում են զանգեզուրյան, բարձր, հիրկանյան տեսակները/, արնելյան խնձորենին, որն ունի բազմաթիվ այլատեսակներ: Այդ է պատճառը,որ որոշ գիտնականներկայաստանըհամարումեն կուլտու-. րական խնձորենու ծագման կենտրոններից մեկը /Ցա.Ի.Մուլքիջանյան,1975/:Արգելոցիորոշ հատվածներումհանդիպումեն հատապտղային կենու ն սովորականընկուզենու պուրակների: Այդ տարածքում են գտնվում Զանգեզուրի արնելյան հաճարենու միակ պուրակը ն նրա. : տարածքինհարակից՝արնելյան սոսու բնականխոշորպուրակը: Արգելոցիտարածքումկան մի շարք տեղականէնդեմներ,որոնք այլ վայրերում չեն հանդիպում: Դրանցից հիշատակությանարժանի են Ստնենի ն հայկականսզնիները, Թախտաջյանի ն զանգեզուրյանմոշեման

այստեղ.

նիները,տանձենիննայլն: Անտառի վերին գոտում վրացական կաղնուն փոխարինում է արնելյանկաղնին: Հարավային թեքությունների վրա գերիշխում են արնելյանկաղնուց, բոխուց, հացենուց, թխկուց, խնձորենուց,տանձենուց կազմված կաղնուտները`թույլ արտահայտվածենթանտառով: Հյուսիսայինլանջերում գերակշռում են բոխու ֆորմացիայիծառուտները` կաղնու, ծտատանձենու, կեռասենու, տանձենու հատուկենտ, խմբակային ն կուրտինային խառնուրդներով:Ծովի մակերնույթից 1800-ից մինչն 2400 մ բարձրությանվրա անտառներիարտադրողականությունը հետզհետե ընկնում է, շարունակվում են կաղնուտներնիրենց բաղադրամասերով, որոնցից գերակշռում են հիրկանյանթխկին, արո2 մ մինչն 2600 մ բարձրություններումգերակշսենին, տանձենին: ռում են մերձալպյան կորաբուն անտառները,որտեղ մացառայինկաղնու հետ միասին աճում են նան կեչին, արոսենին, բարձրլեռնային 1974/: տեղ-տեղ փռված գիհին /Գ.Մ.Ծատուրյան, թխկին, Արգելոցի կենդանականաշխարհիներկայացուցիչներնեն՝ անդրկովկասյան արջը, վարազր, այծյամը, գայլը, նապաստակը,հազվադեպ`վայրենակերպըն ընձառյուծը: «էրեբունի» արգելոցը գտնվում է Երնանիցընդամենը8-10 կմ հեռավորության վրա, Մուշաղբյուր ն Գեղադիր գյուղերի միջն: Այն տեղադրված է ծովի մակարդակից1300-1400 մ բարձրություններիվրա ն գտնվում է կիսաանապատայինն լեռնատափաստանայինգոտիների անցումային հատվածում: Արգելոցը կոչված է պահպանելուհացազգիների, այդ թվում նան վայրի ցորենների`աշխարհումեզակիգենոֆոնդը: Հաշվի առնելով հացահատիկայինբույսերի վայրի ազգակիցների պահպանությանգիտականու գործնական անհրաժեշտությունըն համաշխարհայիննշանակությունըհ̀այ գիտնականներիջանքերովն կառավարության որոշմամբ 1981թ. ստեղծվեց «էրեբունի» արգելոցը, որտեղ պահպանվումեն հացաբույսերի վայրի նախահայրերը: Արգելոցիհամեմատաբարոչ մեծ տարածքում գրանցվել են 278 տեսակիբարձրակարգբույսեր, որոնք պատկանումեն 176 ցեղի ն 42 ընտանիքի:Տեսակների քանակուվհատկապեսաչքի են ընկնում աստ/54 տեսակ/,բակլազգիների ղածաղկազգիների /27/ /27/,հացազգիների ընտանիքները:Արգելոցի բուսաշխարհի 7 տեսակներ գրանցված են Հայաստանի,այդքան էլ` ԽԱՀՄ «Կարմիրգրքերում»: Արգելոցիզարդն են հանդիսանումվայրի ցորենները:Աշխարհում հայտնի վայրի ցորեններիչորս տեսակներիցարգելոցում աճում են երեքը` վայրի միահատիկ,վայրի ուրարտու ն վայրի երկհատիկ/վերջինս կոչվում է նան արարատյան ցորեն կամ վայրի հաճար/: Վայրի ուրարն երկհատիկցորեններըհայտնաբերվելն նկարագրվելեն Հայաստու տանում: Այդպիսի ցորեններին բնորոշ է ներտեսակայինմեծ բազմա-

հաշվվում են տասնյակներով: զանություն:Դրանցտարատեսակները աճում են նան միամյաաշորան հացազգիներից Արգելոցումվայրի ն տեսակներ,ինչպես մի քանի գարու այծակնի կամ Վավիլովիաշորան, նան շատ հազվագյուտ անքիստ բթաթեփուկըն արնելյան արմատագլարգելոցում հանդիպում են նան խիկը: Բացի վայրի հացազգիներից, բազմաթիվհազվագյուտ տեսակներ,այդ թվում աստղածաղկազգիներից` Տուրնեֆորի կանգարը, բակլազգիներիցխ̀ոշորածածկոցակտինոլեմանն անցողունհոհենակերիան: Արգելոցի կենդանականաշխարհըդեռնս հատուկ ուսումնասիրհանված չէ: Սակայնտարբեր հեղինակներվկայում են, որ արգելոցում ն երկկենցաղների, սողունների, են հազվագյուտ բզեզների դիպում տարբերտեսակների: թռչունների,կաթնասունների երեք արգելոցներիցտարածքիառումով ամեՀանրապետության է աշնափոքրը՝«էրեբունի» արգելոցը/89 հեկտար/,թերնս ամենամեծն խարհում իր նշանակությամբո̀րպես մարդկության հանապազօրյա ֆոնդի» պաշարատեղ:Իրավմամբ,այն ազգային հացի «գենետիկական հետո: խորհրդանիշ է բիբլիականԱրարատիցու կապուտաչյա Սնանից է, որտեղ բնաԱզգայինպարկեր - հատուկ պահպանվողտարածք ներգորբացասական մարդու կան համալիրը գրեթե չի ենթարկվել ծությանը, իսկ բույսերի ու կենդանիներիտեսակային կազմը ներկայացնում է գիտականորոշակիհետաքրքրություն:Այդ պարկումիրականացվում են բնության պահպանությանհազարավոր տեսակների վեմիջոցառումներ:Ի տարբերությունարգելոցների,ազգարականգնման մասը տրամադրվումէ ակտիվ հանգստարածքիորոշակի յին պարկի համար: ն կուլտուրականմիջոցառումների տի, ճանաչողական «Դիլիջան» ազգային պարկը 1958-2002թթ. ունեցել է պետական արգելոցի կարգավիճակ,իսկ 2002 թվականիցվերածվել է ազգային

պարկի: Ազգային պարկի տարածքը ընդգրկումէ Փամբակի, Արեգունիի, լանհամապատասխան Հալաբի, Միափորին Իջնանի լեռնաշղթաների մակերնույթից ծովի ավազանում, հոսանքի ջերը` Աղստն գետի միջին

բարձրությամբ: Կուսական լայնասաղարթ անտառները, տեղանքի գեղատեսիլ անզուգաբազմազանությունն կտրտվածությունըն համայնապատկերի կան գեղեցկությունեն տալիս ազգային պարկին: Հայկական լեռնաշխարհիայս հատվածըշատերըՀայկականՇվեյցարիաեն անվանում: «Դիլիջան» ազգային պարկը ունի ֆլորիստիկականբնույթ` կոչված է պահպանելուհայկականլեռնաշխարհըեզրափակող Փոքր Կովստվար զանգբնորոշլեռնաանտառային կասիլեռնայինհամակարգին ջրաունեն կլիմայակարգավորիչ, հողապաշտպան, վածները, որոնք ն նշանատնտեսական գիտական կարգավորիչ,առողջապահական, 1110-2800

մ

կություն:

«Դիլիջան» ազգայինպարկն ունի չափավորխոնավկլիմա` կարճ,

մեղմ ձմեռներով:Տեղումների տարեկանքանակը 600 մմ-ից ավելի է, որոնք տարվա ընթացքում բաշխված են հավասարաչափ:Ազգային

պարկիսահմաններումԱղստնգետն ընդունում է բազմաթիվջրառատ վտակներ,որոնցից հիշատակությանարժանի են` Գետիկը,Վաղարծինը, Բլդանը, Հովաջուրը, Փոլադը ն այլն: «Դիլիջան» ազգային պարկում են գտնվում վճիտ ն սառնորակ Պարզ լիճը` երրորդային Ա սառցադաշտային շրջանի բուսականությամբ, Հաղարծնիվանքը, Ախնաբադիեկեղեցին, Գոշավանքը: Այստեղ հուսալի ապաստանեն գտել բույսերի ու կենդանիներիմի շարք հազայլ վայրերում աստիվագյուտ տեսակներ, որոնք հանրապետության ճանաբարանհետանում են: «Դիլիջան» ազգայինպարկի զարդն է հնագույն ասեղնատերնավոր ծառատեսակի`կենու պուրակը: Արգելոցիտարածքում հանդիպում են նան արջատխլենուառանձին,կղզյանման պուրակներ: «Դիլիջան» ազգային պարկը Հայաստանի այն հազվագյուտ անկյուններից է, ուր մինչե վերջերսպահպանել են կուսականանտառի որոշ հաւտտվածներ: Այդպիսին էր անտառային լանդշաֆտը Հաղարծին գետակի վերին ավազանում,Պարզ լճից հարավ` լեռնալանջերին,մասամբ՝ Փոլադ գետիավազանում: Դեռնս 1948թ. Դիլիջանի անտառներըդասվել են 1-ին կարգի անտառներիշարքը, ուր արգելվումեն գլխավոր հատումները: Ազգայինպարկի հարուստբուսականություննընդգրկումէ 50 ծառատեսակներն 200-ից ավելի խոտաբույսեր: Բուսատեսակների1046ից ավելին ռելիկտային/հնագույն/ կամ էնդեմիկ են: «Դիլիջան» ազգային պարկի տարածքինհատկանշականեն հաճարենուստվերախիտ, խոնավ անտառները:Որոշ հատվածներումհաճարկուտներնունեին առաջնային-ռելիկտայինենթաշարահարկ:Այսպես,օրինակ՝ Բալկա կոչվող ձորակում,հաճարենուծածկոցիներքո,աճում են երրորդականդարաշրջանից մնացած ձարխոտիերկու տեսակներն անտառային նվիկ /արում որոնք ներկայումս հանդիպում են միայն կոլխիդյան տիպի

անտառներում:

Ռելիկտային ծագում ունեն նան արգելոցի արնելյան հատվածում հանդիպողփոռշնու,գիհու ն դրախտածառիանտառակները,ընկուզենու վայրի տնկարկները, որոնքհանդիպումեն Գետիկիավազանումն այլն: Անտառիկուսական հատվածներում առաջնային բուսական համակեցություններ/ֆիտոգենոզներ/են առաջացնում նան լորենին, բոխին, թխկին,թեղին, կեչին ն այլն: Ազգային պարկի արնելյան հատվածում` Իջնանի լեռնաշղթայի լանջերում, տարածվածեն վայրի պտղատու տեսակներիանտառայգի՝

ները, որտեղ առատորենպտղակալումեն`

հոնին, տխլենին, սզնին,

զկեռենին,մամխին: Այնուամենայնիվ,Դիլիջանիազգայինպարկիանտառային հիմնաեն, որոնք իրենց հավասարը չուկան ֆիտոցենոզներըկաղնուտներն տարածվածեն Սնեն Կովկասիողջ տարածքում:Դրանքհիմնականում ն րեգունի լեռնաշղթայի հյուսիսային մեղմաթեք կիսաթեք լանջերին որոնք հսկայաՓոլադ, Տանձուտ, Բարեբերգետերի ավազաններում, են: ծառուտներ դարավոր կան, հաստաբուն, Ազգայինպարկիանտառներումգերակշռումէ վրացականկաղնին, մինչն 1600 մ բարձրության:Ավելի որը գտնվում է ծովի մակերնույթից է վեր տարածված արնելյանկաղնին: Մի ժամանակ ազգայինպարկի ատարածքում լայնորենտարածվածէր երկարակոբունկաղնին,որի են օրերը: մինչն մեր ռանձինծառուտներըպահպանվել Դիլիջանիազգայինպարկիորոշ հատվածներում/Դիլիջանքաղաէ Քի շրջակայքում,Հովաջուր գետի ստորինավազամնում/ տարածված են երկու` խոնան կովկասյան սոճին: Այդ տնկարկներըուղեկցվում տային ն չոր ֆիտոցենոզներով: Բավականինհարուստ է նան Դիլիջանի ազգայինպարկի կենդատեսակների /օրնիտաֆաունա/ նական աշխարհը:Միայն թռչնաշխարհի նստակյաց է ավելին 100-ից: Դրանց կեսից թիվն այստեղ անցնում ունշանակություն են վարում՝ չեն չվում: Արդյունագործական կյանք նեն հավազգիները,գորշ ն քարի կաքավները,կովկասյանմայրեհավը: Այստեղ բնակվում է նան երրորդականդարաշրջանիներկայացուցիչ լեռնային հնդկահավը,որը նախկինում լայնորեն տարածվածէ եղել Հայաստանիողջ տարածքում: Ռելիկտայինթռչուններիցհանդիպումեն մորուքավորն ոսկեգույն արծիվները,սպիտակագլուխանգղը ն այլն, որոնք որպեսանհետացող, մեռնող տեսակներ,ճանաչողականմեծ նշանակությունունեն ն պահպանությանխիստկարիք են զգում: Այդ թռչուններնապրում են արգելոբարձրլեռնագագաթներին: ցի սահմանամերձհատվածներում` Անհամեմատ աղքատ է ազգայինպարկի կենդանականաշխարհի կաթնասուններիկազմը: Սակայնմի ժամանակ այն չափազանց հագործոններնեն, անարգել րուստ է եղել: Դրա պատճառնանթրոպոգեն է: այսօր էլ շարունակվում որն որսագողությունը, Ներկայումս այստեղ հանդիպում են` այծյամը, գորշ ու սիրիական արջերը,անտառայինկատուն, լուսանը, քարի կզաքիսը,գորշուկը, նապաստակը, ոզնին, աղվեսը, գայլը, անդրկովկասյանսկյուռը, այգու քնամոլը /մեծ քնամոլ/, աքիսը ն բազմաթիվմանր կրծողներ: Մինչն անցյալ հարյուրամյակիսկիզբը, ազգայինպարկիտարածքում վխտում էին կովկասյանազնիվ եղջերուի հոտերը, վայրի խոզերի բոլուկները, համույրը: Վերջինեղջերուներնայստեղ սպանվել են 1910329

թվականներին: Կովկասյանգորշ արջնարգելոցի իսկականտիրակալնէ: «Անան» ազգային պարկ: Սնանի ավազանը,հրաշագեղ լճի հետ միասին մի հազվագյուտբնականհամալիր է, որն աչքի է ընկնում բնական ռեսուրսների մեծ բազմազանությամբու հարստությամբ:Դարեր շարունակ այդ բնականռեսուրսներըմարդուկողմիցՕգտագործվելեն շռայլորեն ու անխնա, որի հետնանքով դրանցից շատերը ներկայումս գտնվումեն սպառմանեզրին: Առաջինհերթին սկսել են սպառվել ջրային ռեսուրսները, ինչպես նան կենդանական ու բուսական աշխարհի ներկայացուցիչները,ամբողջ բուսականցենոզները, այդ թվում` հատկապես,անտառայինզանգվածները:Բուսականծածկույթիոչնչացումը իր հերթինուղեկցվել է հողերի էրոզիայովն այլ երնույթներով,որոնց ընդհանուրարդյունքը հանդիսացել է միկրոկլիմայիանցանկալիփոփոխությունը, նրա ավելի չորային դառնալը: Ջրերի աստիճանականնվազումից ե աղտոտումից,լճի մակարդակի իջնելուց, լիճը էվտրոֆիկացիայիէ ենթարկվելկամ ինչպես ասում են` «ծաղկել է»: Դա չափազանցվտանգավորերնույթ է, որի հետնանքով Սնանը կարողէ աստիճանաբար վերածվել ճահճուտների: Այս իմաստովանհրաժեշտությունէ առաջանում պահպանելՍնանի ավազանիբնական ողջ համալիրը` խնայողաբարու արդյունավետ օգտագործելովնրա բոլոր ռեսուրսները: Բնության պահպանությանհարցը նախկինումնույնպես գտնվել է Վ`Վայաստանի կառավարության ուշադրության կենտրոնում: Իրականացված մի շարք բնապահպանականմիջոցառումների շարքում առանձնահատուկտեղ է գրավում այաստանի կոմկուսի Կենտկոմին Հայկական ԽՍՀ Մինիստրներիխորհրդի1978թ. մարտի 14-ի որոշումը՝ «Սնան» ազգայինպարկստեղծելու վերաբերյալ: Բնապահպանականհիմնարկություններիմիասնական համակարգի` արգելոցների, արգելավայրերի,բնության հուշարձանների շարքում արգելոցային հատուկ տիպի տարածքների, այսպես կոչված՝ «ազգային պարկերի» ստեղծումը նոր էտապ է համարվում բնության պահպանությանընդհանուրհամակարգում: Ազգայինպարկերինշանակությունըամենից առաջ այն է, որ «հավերժական բնության թագավորության» անզուգական գեղեցկությունսեներն ու վայելքները մոտեցնի մարդուն` դարձնելով յուրաքանչյուրի փականությունըն միաժամանականձեռնմխելի կերպովայն պահպանի հաջորդ սերունդներիհամար:Ազգայինպարկերինպատակնէ մարդու մեջ գիտակցականվերաբերմունքդաստիարակելդեպիհայրենիբնության հարստությունները:Նրան հնարավորություն տալ թեկուզն կարճ ժամանակաշրջանումապրելկուսական բնությանգրկում:

Եթե նախկինումժողովրդականտնտեսությանու գիտությանշահե-՝ րը բնության պահպանության ն բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանբնագավառումպահպանվումէին արգելոցներիու արգելավայրերիցանցի ստեղծման միջոցով, ապա բնության ռեկրեացիոն շահագործման/հանգստի ու տուրիզմի ռեսուրսների օգտագործումը/ /անուշադրությանէին մատված/ անհրաժեշտ հարցերըփաստորեն լոգիական հիմնավորումչէին ստանում: Կյանքը ստիպեց կրկին անդրադառնալայդ հարցին` տուրիզմի ն դրանց բնության պահպանությանշահերի համապատասխանեցմանը, նպատակասլաց ու խելացի զուգակցմանը: Ներկայումս արդեն միանգամայնպարզ է, որ բնության հետ սերտ ն ակտիվհարաբերություններ ստեղծելու մարդկանցբուռն ձգտումըկարող է հանգեցնելհանգստիու տուրիզմի ռեսուրսներիարագ սպառմանը,անդառնալիորենփոփոխելով կամ նույնիսկ իսպառ ոչնչացնելով` բնական հազվագյուտ համալիրները, այդ թվում նան ֆլորան ու ֆաունան: «Սնան» ազգային պարկը չափազանց հետաքրքիր մի բնական համալիր է, որտեղ առկա են լանդշաֆտայինմի շարք գոտիներ: Բնական պայմաններիանսովոր բազմազանությանշնորհիվ, այստեղ կան կենդանականու բուսական աշխարհներիներկայացուցիչներիմեծ բազմատեսակություն:Այնտեղ կան նան բնական ու ճարտարապետական բազմաթիվհարուստ հուշարձաններ,որոնք պարկի անբաժանելի՛ մասն են կազմում: Բնությունը այստեղ բացառիկնպաստավորպայմաններ է ստեղծել տուրիզմի ն ակտիվ հանգստիայլ ձների կազմակերպմանհամար: Խնդիր դրվեց ստեղծել մի յուրատիպ արգելոց, որտեղ մի կողմից կպահպանվենբուսական ու կենդանական աշխարհի անհետացող ու անհետացմանշեմին կանգնած տեսակները,բնական լանդշաֆտները, պատմականարժեք ներկայացնողհնությունները, ճարտարապետական կոթողները,բնական հուշարձանները,մյուս կողմից` բնակչության լայն զանգվածներինհնարավորությունկտրվի օգտվելու Սնանի ավազանի հանգստիու տուրիզմի հարուստ ռեսուրսներից,առանցխախտելու բնությանանդորրը: Սնանի ազգայինպարկը զբաղեցնում է 150 հազ. հա տարածություն, նրա տարածքում ստեղծվում են հինգ՝ Նորատուսի, Լիճքի, Կարյուրաքանչճաղբյուրի, Գիլլիի ն Արտանիշիարգելավայրերը,որոնցից յուրն աչքի է ընկնում բուսական ու կենդանականտեսակների,անկենդան բնության տարրերիյուրահատուկ համալիրով: Այսպես, օրինակ` Նորատուսիարգելավայրումպահպանությանտակ կվերցվեն լճի ջրեանտառստեղծվածարհեստական րից ազատվածհողագրունտներում ները, որտեղ գերիշխում են կովկասյանն սովորականսոճու տնկարկները: Այդ անտառներըհասակ առնելով, ներկայումս ապաստանեն դար-

էկո-

ձել մի շարք վայրի կենդանիների ն բազմաթիվ քռչունների համար: Ստեղծվել են յուրահատուկ կենսաերկրացենոզներ,որոնց պահպաեն ծանությունը առաջնահերթխնդիր է դարձել: Նույն նպատակներին նան ն ռայում Լիճքի Կարճաղբյուրի արգելավայրերը,որտեղ նույնպես արհեստականանտառները հսկայականտարածություններեն զբաղեցնում` վերափոխելովլճի հարավային ափերի բնությունը: Ազգային պարկինպատակնէ նան պահպանությանտակ վերցնել լճի ափամերձ հատվածները` կենսաբանականողջ համալիրի հետ միասին: Այստեղ միաժամանակուսումնասիրություններ պետք է կատարվենլճի էվտրոֆիկացումը կանխելուուղղությամբ: ՎերականգնվածԳիլլիի արգելավայրումկպահպանվիՍնանի ավազանինբնորոշ ջրաճահճայինբուսականությանու կենդանականաշխարհի հազվագյուտ ներկայացուցիչները:Ինչպես հայտնի է, լճի մակարդակը իջնելուց առաջ գոյություն ուներ Գիլլի փոքրիկ լիճը, որը կապված էր Սնանի հետ: Այս լճակի շուրջը տարածվածեղեգնուտներում մեծ քանակությամբջրաճահճային թռչուններ ու այլ կենդանիներ էին բնակվում: Թռչունների մի մասը տեղաբնակէին, մյուս մասն էլ ամռանըայստեղէին գալիս հարավայինտաք երկրներից:Գիլլիի ցամաքելու հետնանքով այս թռչուններըկորցնելով իրենց հարազատ բնադրավայրերը,հեռացանՍնանիավազանից,իսկ չվող թռչուններըայլես այստեղ չեն վերադառնում:Այսպիսով,այաստանի թռչնաշխարհի կազմից անհետացան30-35 տեսակներ,որոնք իրենց ուրույն տեղն ունեն Սնանի ավազանի երկրակենսացենոզներում: Այժմ խնդիրէ դրվում վերականգնելԳիլլիի լճակը ն եղեգնուտները, որպեսզի հնարավորլինի «ետ բերել» այդ քռչուններին: Արտանիշիարգելավայրը գտնվում է Սնանի արնելյան, այսպես կոչված` «Արեգունիի»ափերին:Այստեղպահպանության տակ են վերցվում բնական անտառներիմնացորդները (դերիվատ), որտեղ գերակշռում են բազմապտուղ,երկարատերն,սողացող ն կազակականգիհիները, արնելյան կաղնին, սովորականհացենին, դաշտային թխկին ն մի շարք այլ ծառաթփայինտեսակներ:ԴրանքՍնանիավազանում նախկինում լայնորեն տարածվածանտառայինզանգվածներիմնացորդներն են, որոնք պահպանության խիստ կարիք են զգում: Այս արգելավայրում պահպանությանտակ պետք է վերցվեն նան Սնանիավազանինբնորոշ տափաստանայինլանդշաֆտի կարնորագույն տարրերը` հատկապես բարձիկայինբուսականությամբծածկվածհողակտորները:Նշված արգելավայրերում իսպառ բացառվում են մարդու տնտեսական բոլոր կարգիմիջոցառումներըն առաջինհերթին` գյուղատնտեսականաշխատանքները:Դրա փոխարենկշարունակվեն արհեստականանտառտնկումները ն բնության հարստացման այլ միջոցառումները:Լայնորեն կծավալվենտարբեր բնույթի գիտահետազոտական աշխատանքներ,ո332

րոնց նպատակըպետք է լինի լճի շրջակա լանդշաֆտների հետագա հարստացումըն հազվագյուտ ու անհետացողտեսակներիպահպանությունը: Սնանի ավազանի տարբերհատվածներում կստեղծվենբուսաբանական ն կենդանաբանականայգիներ, որտեղ հատուկ ռեժիմով կպահպանվենառավել մեծ հետաքրքրություններկայացնողն ներկայումս անհետացմանեզրին գտնվող բուսական ն կենդանական տեսակները: Կարնոր հարց է նան ազգային պարկի տարածքում գտնվող հուշարձաններիպահպանությանգործը: պատմական ն ինԻսկ ո՞րն է Սնանի ազգային պարկի առանձնահատկությունը չո՞վ է այն տարբերվումհանրապետության այլ տիպիհիմնարկություններից ու մասսայականհանգստիգոտիներից: Խնդրի բարդությունն այն է, որ ազգային պարկի տարածքում մի կողմից անհրաժեշտէ զարգացնել գյուղատնտեսականարտադրությունը, մյուս կողմից, հուսալիորեն պահպանել կենդանի ու անկենդան բնության օբյեկտները: Բացի այդ, պաշտպանիչ գոտիներ պետք է ստեղծել նան մարդու տնտեսականգործունեությանշրջաններին պահպանվող օբյեկտների միջն: Դրա հետ միասինխնդիր է դրվում բուռն կերպով զարգացնել ճանաչողական տուրիզմը, աշխատավորության լիարժեք հանգիստը,բնության գրկում բավարարել նրանց կուլտուրական, գեղագիտականն կրթա-դաստիարակչական պահանջմունքները: Բացի այդ, անհրաժեշտէ նան մեծ ծավալի բնապահպանական գիտելիքների մղել, հատկապեսաճող սերնդիշրջանում, բնականհարստությունների պահպանությունըբարձրհիմքերիվրա դնելու նպատակով: Սհա թե ինչու Սնանի ազգային պարկը իրենից պետք է ներկայացնի բնական պայմաններիմի համալիր, գիտական ամենաբազմազան լեզվով ասած` էկոլոգիականբարդ օրգանիզմ, տարբեր ֆունկցիաներն բնապահպանականտարբեր ռեժիմներ ունեցող տարածականհամա|

կարգ: Ազգայինպարկիտարածքում նախատեսված է հանգստիմեծ թվով

գոտիներ: Այդ նպատակով ներկայումս նախագծմանմեծ ծավալի աշխատանքներեն կատարվում: Կկառուցվեն տուրիստական բազմաթիվ հանգրվաններ, տարբեր ճամբարներ, պանսիոնատներ,քեմպինգներ, հյուրանոցներ, լողափեր ն այդ բոլորի հետ միասին, իհարկե, սպասարկմանանհրաժեշտօբյեկտներ: Դրանցշնորհիվ մարդիկհնարավորություն կունենան հանգստանալումիայն ազգայինպարկի որոշ գոտիներում,որպեսզիվնասներչհասցնեն շրջակաբնությանը: Սնանի ազգային պարկը միաժամանակկարնորագույն գիտական կենտրոն է դառնալու,որտեղ բուսաբաններնու կենդանաբանները գիտության այլ ճյուղերի մասնագետներիհետ միասին մեծ ծավալի գիտահետազոտականաշխատանքներ կկատարեն: Բնական ազգային «հավերժական»պարկերիստեղծմանհիմքում պետք է դրվեն բազմամ333

յա

ու

բազմակողմանի էկոլոգիական ն հոգեբանականհետազոտութ-

յուններ:

Արգելավայրեր:Ներկայումս ՎայաստանիՀանրապետությանտարածքում գոյություն ունեն 23 արգելավայրեր:Երբեմն դրանց անվանում են նան արգելավայրային տեղամասեր: Ի տարբերություն արգելոցի, որտեղ պաշտպանությանտակ են վերցվում կենսաերկրահամակեցությունների բոլոր տարրերնանխտիր ն այնտեղ խստիվարգելվում են տնտեսականբնույթի ամեն տեսակի գործունեություն` որսը, հատումները,խոտհունձը,անասուններիարածեցումը, օտար կենդանիներին բույսերի ներմուծումն ու կլիմայավարժեցումը, արգելավայրերումերկարտարիներկամ մշտական, որոշակի սեզոնում կամ ամբողջ տարվաընթացքում պահպանության տակ են վերցվում միայն առանձին ֆիտոցենոզներ, ընդ որում, թույլատրվում է օգտագործել ուրիշ բնական ռեսուրսներ` առանց վնաս հասցնելու պահպանվողօբյեկտին: Արգելավայրայինռեժիմըվերաբերումէ միայն պահպանությանենթակա այս կամ այն կենդանու կամ բույսի տեսակին,նրանց խմբին, իսկ կենսաերկրահամակեցությունների մնացած տարրերըկարող են պահպանությանտակ չվերցվել: Դասագրքիծավալը հնարավորությունչի տալիս նկարագրելՀայաստանի տարածքում ունեցած բոլոր արգելավայրերը,ուստի կսահմանափակվենքմիայն մի քանիսի բնութագրումով: Արջատխլենուպուրակըզբաղեգնում է 40 հեկտարտարածություն, գտնվում է Իջնանի շրջանիԹալա գյուղից վերն,համանուն-գետիաջ ափին, 1400-1600 մ բարձրություններիսահմանում: Որպես արգելավայր՝ կազմակերպվելէ 1958 թվականին: Պուրակում բացի արջատխլենուց, որը ծառուտների40-50 :6 է կազմում, կան ճան կովկասյանբոխի, կովկասյան լորի, արնելյան հաճարենի,վոացականկաղնի, սովորականհացենի: Ծառուտի միջին տարիքը 120-150 տարի է: Արջատխլենուխոշոր, սլացիկ ծառերըհասնում են մինչն 25- 28 մ բարձրության, իսկ բներիտրամագիծը`80-100 սմ-ի: Արջատխլենիներրորդական դարաշրջանի ռելիկտ է: Նրա ընդհատված(դեզյունկտիվ)արեալըտարածվումէ ԱրնմտյանԵվրոպայից մինչն Հիմալայներ: Իր ընդարձակարեալի սահմաններումոչ մի տեղ տեսակայինկազմովմաքուրանտառներչի առաջացնում:Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, նախկինումարջատխլենինլայնորեն տարածվածէ եղել այաստանի անտառներում: Դարերի ընթացքում արջատխլենուզբաղեցրած տարածություններնաստիճանաբարնվազել են կլիմայիփոփոխմանն մարդու կողմից անտառներիանկանոնու անխնա շահագործմանհետնանքով(Պ.Ա Խուրշուդյան, 1961): Ախնաբադիկենու արգելավայրըմտնում է Դիլիջանի ազգային

պարկի կազմիմեջ: Արգելավայր է հայտարարվածՀայկականԽՍՀ Մի1959 թվականի Աիստրներիխորհրդի որոշմամբ:Այն գտնվում է Միահյուսիսային լանփորի լեռնաշղթայիԾաղկանց կոչվող լեռնաբազուկի ջին` Գետիկի աջափնյավտակի, Ախնաբադիվերին ավազանում, 11-րդ դարում կառուցված Ախնաբադվանքից 1,5 կմ հեռավորության վրա: Գրավումէ 25 հեկտարտարածություն:Կենինանցյալում լայնորենտարածված է եղել Եվրոպայում ն Կովկասում, սակայն աստիճանաբար ոչնչացել ն ներկայումսնրա միայն հատուկենտ տնկարկներնեն մնացել: Այդ բույսի բնափայտիցպատրաստումեն բարձրորակկարմիրկահույք, որը միջնադարումխիստ բարձր էր գնահատվում: Մարդիկանխնա ոչնչացնում էին կենու պուրակները,ավելի շատ փայտանյութ մթերելու նպատակով: Այս հետաքրքիր, խիստ հազվագյուտծառատեսակըփոքրիկ պուրակների ձնով հանդիսանում է նան Փոլադ (5,0 հա), Վաղարծին ն Բլդան գետերի ավազաններում (7,0 հա), ինչպես նան Դիլիջանի արնմտյան սահմաններումգտնվող Բալկա ձորում: Դիլիջանիազգային պարկից դուրս հանդիպում է Կրանց ն Ոսկեպարգետերիհովիտներում, ինչպես նան Շիկահողիարգելոցում,Ծավ, Սրաշենն Վաչագանգյուղերի շրջակայքում:Արգելավայրումհաշվվում է կենու մոտ 5000 ծառ: Կենու ծառուտներիպահպանությանխիստ անհրաժեշտությանմասին խոսելիսպետք է նկատիունենալ նան այդ ծառատեսակիմի շարք կարնոր հատկությունները,որոնց շնորհիվ կենու բնափայտը մեծ չափով օգտագործվումէ նավաշինությանմեջ: Վաղ անցյալումայդ ծառատեսակըՎայաստանումունեցել է տարածման բավականին ընդարձակ սահմաններ: Սակայն կլիմայական պայմաններիքսերոֆիտացմանն անթրոպոգենգործոններիազդեցության հետնանքով,հատապտղայինկենին աստիճանաբար գրեթե վերացել է ն ներկայումսհանդիպողհազվագյուտ ծառուտները խիստ պահպանությանկարիք են զգում: Բանքսի սոճու պուրակը արհեստականտնկարկ է, գտնվում է Հրազդանի շրջանի Մարմարիկգետի հովտում` Մեղրաձորգյուղի դիմաց (եկեղեցու մուտ),ծովի մակերնույթից1800-1900 մ բարձրության է մանրատերնլորենուանտառակներով: Չորս հեկվրա, շրջապատված տար տարածությունգրավող տնկարկնարգելավայր է հայտարարված 1959 թվականից: Սոճուտըհիմնադրվելէ 40 տարի առաջ ն հրաշալի աճի շնորհիվ այժմ խիտ,միակցվածտնկարկէ դարձել: Գուլագարակի սոճուտը Ղայաստանի սոճու անտառներիամենատիպիկ հատվածներիցմեկն է: Զբաղեցնումէ 2586 հեկտարտարածութ1958 թվականից:Նրա մի հատվածը յուն: Արգելավայրէ հայտարարված է ձնավորվում որպես լանդշաֆտայինզբոսայգի: Գիհու նոսրանտառայինարգելավայրըընդգրկում է Սնանի լեռ335

որոնք նաշղթայիհարավայինդիրքադրությանգիհու նոսրանտառները, գտնվում են Բաբաջան գյուղի շրջակայքում` ծովի մակերնույթից19002400 մ բարձրության վրա ն զբաղեցնում է 3312 հեկտար տարածություն: Մինչն 9-10 մ բարձրությամբն 40-60 սմ բնի հաստությամբ,120140 տարեկանգիհու հետ միասինհանդիպում են նան մի շարք ծառատեսակներն թփատեսակներ:Գիհիներիբնական վերականգնումըայստեղ նս ընթանումէ խիստանբավարար,մեկ հեկտարումհանդիպումէ ընդամենը 25-30 մատղաշ: Պտուղներըմեծ մասամբ վնասված են զանազան մասնագիտացված վնասատուներիկողմից: Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհրդի1923թ. որոշմամբ Սնանի ավազանի Արագունու լեռնաշղթայի անտառային մնացորդներնարգելավայր են հայտարարվել: Այդ արգելավայրիպահպանությունըբարելավելու նպատակու|ՀԽՍՀ Մինիստրներիխորհուրդը 1958թ. ընդունել է հատուկորոշում: Գիհիները հիմնականումաճում են հարավայինքարքարոտ լանջերում, որտեղ նրանցհետ մրցակցության մեջ չի կարող մտնել ոչ մի այլ ծառատեսակ:Չնայած գիհիների 0ցածրհամակեցությանը, դրանց հողապաշտպան դերը շատ մեծ է: Գիհու արմատներըդուրս են գալիս պսակներիպրոյեկցիայիսահմաններիցն միանալով իրար` համաճում են: Դրա շնորհիվ հողի վերին շերտերը ամբողջությամբ ընդգրկում են արմատայինհամակարգիմեջ, որը ն արգելակում է էրոզիան: Գիհիների, այդ թվում Արեգունու արգելավայրի ծառաբույսերի պահպանությունը,առաջնահերթնշանակություն ունի: 1975թ. դեկտեմբերի9-12-ը Երնանում տեղի ունեցած գիհու հիմնախնդրիննվիրված համամիութենական առաջին գիտաժողովում նշված մի շարք կոնկրետմիջոցառումներիիրականացումը,կնպաստի պահպանությանու վերարտադրությանբարելավայդ նոսրանտառների

մանը: Սնանա

լճից ազատված հողագրունտներում մոտավորապես 18 հազ. հեկտարի վրա հիմնադրվել են անտառային տնկարկներ, որոնք

նախատեսվածէ ընդգրկել հանգստիգոտու մեջ: Արգելավայրեն հայտարարվածՀայկականԽՍՀ մինիստրներիխորհրդի1959թ. հունվարի 29-ի որոշմամբ: Արեգունու լեռնաշղթայի առանձին հատվածներում դեռես պահպանվել են մեկուսացված անտառներ ն նոսրանտառներ: 1950-ական թվականներիցսկսած մեծ ծավալի աշխատանքներ են տարվել Սնանի հողագրունտների անտառապատմանուղղությամբ: 1980թ. վերջում անտառապատված հողագրունտներիընդհանուր տարածությունըհասավ 18 հազ. հեկտարի: Սկզբնականշրջանում, երբ ստորերկրյաջրերի մակարդակըբարձր էր, տնկմանհամար հիմնականումօգտագործումէին ցածրարժեք բարդին ն ուռենին: Սակայն մի քանի տարի անց, այդ ծառատեսակներից

կազմվածանտառներընես սկսեցին աստիճանաբարչորանալ: Պարզոր լճի մակարդակը իջնելու հետնանքով աստիճանաբարիջավ նան ստորերկրյաջրերի մակարդակը,որն իր հերթին խոնավասերծառերի ու թփերի ոչնչացմանպատճառ դարձավ:Խնդիր դրվեց խոնավասեր, ցածրարժեքն ոչ երկարակյացուռենին ու բարդինփոխարինելչոՀ րադիմացկուն,արժեքավոր ու երկարակյացսոճիով: Ներկայումս Սնանի ավազանիանտառայինզանգվածներումհիմնականծառատեսակը սովորականսոճին է: Սոճու անտառներըդարձել են Սնանիավազանի բնապատկերիանբաժանելիմասը: Փոխվել է նան միկրոկլիման, նպաստավոր պայմաններեն ստեղծվել լճափը հանգստիգոտու վերածելու համար:Անտառում աճում են նան պտղատու բազմաթիվտեսակներ: Անցյալ դարի վերջերինՀայկական ԽՍՀ Մինիստրների խորհուրդը որոշում ընդունեցՍնանիափերըբարեկարգելուն հանգստիգոտու վերածելու մասին, որը պահանջում է է՛լ ավելի բարելավել անտառների պահպանության ընդարձակմանգործը: Վերջինտարիներինհանրապետությունում ստեղծվածէներգետիկճգնաժամի պատճառով ապօրինի հատումները լրջորեն փոխեցին ոչ միայն հողագրունտներում ստեղծված անտառների,այլ ընդհանրապեսշրջակա տարածքի ու Սնանա լճի էկոլոգիականվիճակը: Արագաճիայպյան արգելավայրըստեղծվել է ՎայակականԽՍ: Մինիստրներիխորհրդի 1959թ. հունվարի29-ի որոշմամբ.ընդգրկում է Արագած լեռան հարավայինգագաթի քարի լճի շրջանը` ծովի մակերնույթից 3300 մ բարձրության վրա, 300 հեկտար տարածությամբ, ներառում է ալպյան մարգագետիններըն բազմերանգգորգերը: Լեռների գագաթամերձ/ենթաջրբաժանային/ տարածություններին բնորոշ է յուրատիպ բուսական ծածկոցը, որը մասնագիտական գրականության մեջ անվանում են ալպյան բուսականություն: Այստեղ ունենք տիպիկալպյան գորգեր, որոնք լավ են արտահայտված Արագածի գագաբթամերձ հարթություններում,ծովի մակերնույթից 3100-3300 մ բարձրությանվրա: Ալպյան գորգերի բնորոշ գծերից մեկը գորգային է: ֆլորայի ինքնատիպությունն Ինչպես ցուց են տվել ուսումնասիրությունները, ալպյան արուտավայրերի բազմադարյան,գերծանրաբեռնվածօգտագործմանպատճառով զգալի տարածություններաղքատացել, մասամբ նան ճահճացել, անարդյունավետեն դարձել: Շատ տեղեր խիստ ոտնահարված ու էրոզացված են: Այդ տարածություններն արգելավայր հայտարարելու Ապատակնէ` Հայաստանիմարգագետնայինգոտու բուսականության ոսկե ֆոնդի պահպանությունն ու վերարտադրությունը:Սակայնքիչ չեն դեպքերը, երբ խախտվումԷ արգելավայրիհամար սահմանվածկարգը, ինտենսիվ ու անկանոն արածեցման հետնանքով չափազանց օգտակար ու արժեքավոր ալպյան բուսատեսակներիքանակն աստիճանավեց,

,

-

-

նվազում է: Այս արգելավայրըհնարավորությունպետք է տա պահպանելալպյան գոտու բուսականության հիմնական համակեցությունները,ամեն տարի այս վայրերիցհավաքել են որոշ քանակությամբսերմեր ն ստեղծել ալպյան օգտակարբույսերիսերմերիֆոնդ` քայքայված ու էրոզիայի ենթարկվածզանգվածներըբուսապատելու ն վերականգնելու հաբար

.

մար: սահմաններումբնականհուշարձաններիցհիշատաԱրգելավայրի

կության արժանիեն Քարի լիճը ն «չինգիլները»` դեպի լիճը իջնող ժայռերի ու քարաբեկորներիքաոսային կուտակումները: Գորավանիավազուտներ:Արգելավայրէ հայտարարվածՎՀայկական ԽՍՀ Մինիստրներիխորհրդի 1959թ. հունվարի 29-ի որոշմամբ: Գտնվում է համանուն գյուղից ներքն` Վեդի գետի ձախափնյամասում, դեպի ցգեմենտի-շիֆերի կոմբինատըձգվող կրաքարայինլեռնաշղթայի հարավարեմտյանմասում: Արգելավայրը շարժվող ավազների միակ նշանակալի զանգվածնէ ՎայկականԽՍՀ-ում: Այն ժամանակմտնում էր Խոսրովի պետականարգելոցիտարածքիմեջ: Զբաղեցնում է 200 հեկտար տարածություն: պնդում են, որ ավազուտային տարածությունները Մասնագետները պետք է պահպանել, ոչ մի դեպքում առաջ չքաշելով դրանց տնտեսական օգտագործմանհարգը, քանի որ այդ ֆիտոցենոզներումտարածված են բուսական աշխարհի այնպիսի ներկայացուցիչներ,որոնք այլ վայրերումսովորաբարչեն հանդիպում: Այսպես, օրինակ` Գորովանի ավազուտներըն նրանց շրջակայքը Թամամշյանի օշանի, հայկական խոզանափշի,հազվագյուտ գազի, ալեհեր մեխակի ն այլ էնդեմիկ բուսատեսակներիտարածմանմիակ վայրն են ամբողջաշխարհում: Հերհերիարգելավայրիտարածքը6140 հեկտարէ: Կազմակերպվել է ՎայկականԽՍՀ Մինիստրներիխորհրդի 1958թ. սեպտեմբերի13-ի որոշմամբ, զբաղեցնումէ Հերհերի անտառտնտեսությանորոշ մասը՝ ծովի մակերնույթից1400-2000 մ բարձրությանվրա: Լանդշաֆտումգերակշռում են լեռնատափաստանային ֆիտոցենոզները` տեղ-տեղ կղզյանմանանտառներովն նոսրանտառներով:ԱրգելավայրըՎայքի առավել քսերոֆիտացվածզանգվածներիցմեկն է, որը գտնվում է Արմենո-Իրանականֆլորիստիկական գավառի /պրովինցիայի/ազդեցության տակ: Արգելավայրինոսրանտառներըհիմնականումկազմված են բազմապտուղ գիհուց /փշատերն նոսրանտառներ/ն հիրկանյան թխկուց/սաղարթավորնոսրանտառներով/: Արգելավայրինշանակություննավելի է մեծանում նրանով, որ այն Բրովիչի, Հայաստանի, Վորոնովիտանձենիներին մի շարք հազվագյուտ խոտաբույսերիաճման միակ վայրն է: Գեղեցիկէ նան արգելավայրի բնությունը՝ գեղատեսիլ ձորակները,մռայլ ջրվեժնեքարաժայռերը,

բազմագույն,հիմնականում`կարմրավունկրաքարերը,ժայռերի ն քարայրերիվայրիկուտակումները նայլն: Արգելավայրիբնական հուշարձաններիցեն նան բրածո ֆլորայի հուշարձաններիցմեծ Կոդուրվանքիշրջակայքը:ճարտարապետական հետաքրքրությունեն ներկայացնումԿոդուրվանքեկեղեցին ն 13-րդ դարում կառուցվածբերդը: տարաօՋերմուկի արգելավայրը:Ջերմուկի անտառտնտեսության մա3685 է ծովի հեկտար տարածություն, քի մի մասն է: Զբաղեցնում է մ 1700-2200 հայտարարբարձրությանվրա: Արգելավայր կերնույթից ված ՀայկականԽՍՀ Մինիստրներիխորհրդի1958թ. սեպտեմբերի13-ի որոշմամբ: Արգելավայրումպահպանմանտակ են վերցված վերին լեռնային գոտու կղզյանման,առավելապեսկաղնու անտառները,որտեղգերակշռող տեսակը արնելյանկաղնին է: Արփագետի ձորում, Չայքենդ գյուղից Քիչ ներքն հանդիպումեն Վավիլովի վայրի աշորայի բուսուտները, կաղնուանտառներում`Սոսնովսկուսողացող վարդը: Բնականհուշարձաններիցանհրաժեշտէ նշել հանքայինաղբյուրհասնում է 80"Շ-ի, Ջերմուկի գմբեթաձն ները, որոնց ջերմաստիճանը վրա կախված «Աստված ճանապարհի ջրվեժը, Արփա գետի կիրճը, մոտ` արն» ն «Բազալտային ճանապարհի անցկացնի» անմիջապես ժայռերը: Արգելավայրիկենդանականաշխարհը հարուստ է ն բազմազան: Հանդիպումեն գորշ արջ, հազվադեպ հովազ, վարազ, վայրի հավերն րը,

-

`

այլն:

արգելավայրը գտնվում են Զանգեզուրի հարավայինմաԾավ գետի հովտում, տարածքը60 սում, Կապանիտարածաշրջանում` տակ: հեկտարէ: 1959 թվականիցվերցվածէ պաշտպանության հսկայականծաԱյստեղ հիմնականումաճում են արնելյան սոսու ռեր, որոնց բնի միջին տրամագիծըկազմումէ 110 սմ, իսկ վեգետատիվ բներինը`50 սմ: Ծառերի միջին բարձրությունը29-30 մ է: Ամենահաստ ծառը, որի բարձրությունը34 մ է, հողի մակերեսիմոտ ունի 5,0 մ տրամագիծ/Գ.Ի. Ադամյանց,1962/: կարծիքովարնելյանսոսու պուրակըարհեսՈրոշ գիտնականների շրջատական ծագում ունի ն հիմնադրվածէ նախաքրիստոնեական է այն գիտնականների կարծիքը,ըստ նում: Սակայնավելի հավանական մնացորդնէ: որի, սոսին անցյալի հսկայածավալ անտառների սոսու նան մտնում են պուրակիշրջաԱրգելավայրիտարածքիմեջ նս առանձինկղզյակներով սոսու ծառուտկա լանդշաֆտները,որտեղ ներ են հանդիպում:Օրինակ` Ծավ գետի վտակ Մթնաձորիհովտում 0,5 կմ, իսկ Շիկահող գետի հովտում` 4,0 կմ երկարությամբ շուրջ ծառուտներով զբաղեցված տարածությունները:Այս ձգվում են սոսու Սոսու

է

ժաճեր: գարին ծագում ւնեճող

արգելավա

հ

ավելի քան 5000 հասուն,

մավայն

պուրակներ հանդիպում են նան արգելավայրիցդուրս, ոպա տպանութան ներքո: Դրանցից ամենախոշորը Կապանիտարածաշրջանիսահմաններում Ուջանիս գետի հովտում, նշված արգելավայրից50-60 կմ Ի յան վրա: Այստեղ ծառերը ավելի երիտասարդեն` բնի տրամագիծ ը անցնում է 80-100 սմ-ից /Յա.Ի.Մուլքիջանյան, 1975): ՕՍրտավարդենուարգելավայրը. Հայաստանի որոշ շրջանների բարձր լեռնային գոտիներում տեղ-տեղ աճում են երկրորդային դարաշրջանի ռելիկտ հանդիսացող կովկասյան մրտավարդը/ռոդոդենդրոն/, որը չափազանց գեղեցիկ մշտադալար բույս է, մինչն 60-80 սմ ընդհանուր տարածքը կազմում է բարձրությամբ:Մրդավարդուտների մուտ 1000 հեկտար:Արգելավայրէ հայտարարվածՀայկական ԽՍ՞ Մինիստրներիխորհրդի1959թ. հունվարի23-ի որոշմամբ:Այն ընդգրկում է Փամբակին Ծաղկունյաց լեռների հյուսիսայինլանջերում տարածված մրտավարդենուզանգվածները,որտեղ դրանք հիմնականում աճում են ծովի մակերնույթից1900-2000 մ բարձրությունների վրա, անտառի վերին սահմանի մոտ` մասամբ ներառելովնան ալպյան Սոսու

:

ավորութ՝ -

ը:

մարգագետիննե-

Ծաղկունյաց լեռնաշղթանկովկասյանմրտավարդիտարածմանաաճող մացառո մենահարավայինսահմանն է: Ցաքու ն կինում չափազանց տարածված լեռնաշղթայումաճող մրտավարդիհետ միասնական արեալ Ի մացառուտներնեն: Սակայն դարերիընթացքում, մարդու գործունեությանն կլիմայի փոփոխությանպատճառովայս բույսի աէ, ներկայումս մենք ականատեսենք նրան9 րեալը սահմանափակվել գոյության վերջին փուլին: առավել նշանակալիբուսուտը գտնվում է Փամբակի Մրտավարդի լեռներում` Մարգահովիտ/Վամզաչիման/գյուղի շրջակայքում`Մայմեխ լեռան լանջերին: Առավել փոքր բուսուտներըցրված են Չքնաղի, Ծովագյուղի, Աղստնի,ինչպես նան Ծաղկունյացլեռնաշղթաներում: են Հայաստանի Հանրապետությանսահմաններում ն նան մի շարք արժեքավոր,քիչ տարածված հազվագհայտարարված յուտ բուսատեսակներ:Դրանք են` տանձենու, կեչու, արոսենու տեսակները,հայկականչմենին, այկական հաղարջենին,բարձրլեռնային, գեղեցիկ, վրացական,հիրկանյանթխկիները,Տիգրանի կտտկենին ընկուզենին, եփրատյանբարդին, բոլոր լիանները,հաճելի չմենին կասյան սզնին, թփայինդազիֆորան,անդրկովկասյանդեղնածաղիկը խոշորածաղիկխոստեկը,արաքսյանն երկարակոթունկաղնիները, արարատյանութառէջ կարմրանները,անտառայինխաղողը նայլն:

պետք արգելավայր տարածքում Վանրապետության են Հայաստանի մեծ հետաքրքրություն մի շարք ծառուտներ, որոնք հայտարարվեն առանձնահատտեսակային կազմովն ֆիտոցենոտիկ

ներկայացնում հատկապեսԿապանիանԴրանցթվինեն պատկանում կություններով: զ կ հաճարենո հմ ններո մ տնվող

ղեցնողմիակպուրակը: հաճարենինոչ հեռավորանցյալում Ամենայն հավանականությամբ անտառներում:Կլիմայական լայնորենտարածվածեղել Զանգեզուրի ճնշման ուժեղացման ն անթրոպոգեն փոփոխության պայմանների ծառատեսակիարեալը աստիճանաբար հետնանքովայդ արժեքավոր է համարայն մեռնող, անհետացող տեսակ է ն ներկայումս ծափոքրացել առանձին է նան այն, որ դեռնս հաճարենու վում: Դրա վկայությունն մասերում:Այսզանազան անտառների են Զանգեզուրի ռեր հանդիպում գյուղի շրջա/ Երիցաքումբ/ Բարձրավան պես,օրինակԳ̀որիսիշրջանի14700 մ հայտ1972թ. վրա բարձրության կայքում,ծովի մակերնույթից հաճարենումիակնմուշը: նաբերվել են դարձել է արնելյան հազվագյուտ համար բավականին Հանրապետության Լ./ ՏԽՏԱՏ բուսուտները: / ՊԱՏ նան վայրի կամ անտառայինխաղողի են եղել Տավուշի, տարածված ժամանակինլայնորեն Դրանք Ա մասամբ Մեղրու Իջնանի,Կապանի,Գորիսի Նոյեմբերյանի, յանի, ք անակը վերջին Այդ բուսուտների շրջաններում: նախկինվարչական նվազել ճուականալի պատճառներով սկսե զճաւիորեն տարիներին ն անտեսվածէ այդ հինավուրց խիստ արժեներկայումսմիանգամայն հուշարկենդանի բնության որպես քավոր տեսակի պահպանությունը` առանձնապեսմեծ վնաս են ձան: Անտառայինխաղողիբուսուտներին նան ճաշակելիս կտրատումեն հասցնումմարդիկ,որոնք պտուղները են որոնք խժռում դրանցհյութալի շվերը, ինչպես նան անասունները, կեղնը: Վայրիխաղողիբուփափուկ տերններըն ճյուղերը, կրծումբնի ն հուսալի պետք է հայտարարվեն սուտները նույնպես արգելավայր

է

,

Թուման-

Կայուն Աաաա խավն ւնեցող տնտեսական -

անձեռնմխելի

բոլոր կով-

տակ վերցվեն: պահպանության զավթվածէ Ադրբեջանի գյուղի մոտ /որը ներկայումս Արծվաշեն 1450-1800 մ բարձրութմակերնույթից կողմից/,գետի աջ ափին, ծովի ափին, խոտն հյուսիսայինզառիթափ յան վրա՝ հյուսիս-արնելյան

Ձմ6ԱՅՈՅ Լ./

/ՇՕդ/ստ մտնում տխլենու են մեջ հարքներիշրջափակման տասնյակ հեկտար ընդհանուր

երեք

ոչ

մեծ անտառակներմ̀ի

քանի

տարածությամբ: Այս

որպես Հայաստանի բնության անտառտնկարկները` ն միա-

տակ պահպանության հուշարձան,պետք է վերցնել անկրկնելի գործը: ընդարձակման ժամանակ

կազմակերպել դրանց

այէ Մինչն 2004թ. Սն լիճը եղել արգելոց, լիճ» արգելավայրը: ընդհանուր Արգելավայրի նուհետն 2002թ. վերածվելէ արգելավայրի:

«Սե

տարածքըկազմում է 240 հեկտար: Այն բաղկացածէ Սն լճի ակվատորիայից /176 հա/ Ա ափամերձ100 մ /64 հա / տարածքից:Արգելավայրի շրջապատումառանձնացվածէ 1 կմ լայնությամբպաշտպանիչգոտի: Արգելավայրըգտնվում է ծովի մակերնույթիվց2658 մետրի վրա՝ Արցախյանհրաբխայինբարձրավանդակի հարավայինմասում՝ Վարդենիսի լեռնաշղքայի 3200-3500 մ բարձրությունունեցող մի քանի լեռնագագաթներիստորոտում:Լիճը ռելիկտայինջրամբարէ, որն առաջացել է հանգած հրաբխի երբեմնի խառնարանում:Լճի երկարությունը հասնում է 1950 մետրի,առավելագույնլայնությունը` 1250 մետրի, իսկ առափնյագծի երկարությունը կազմում է 5500 մ, խոառավելագույն րությունը` 7,8 մ: Ջրի ծավալը ավելի քան 10 մլն մ`" է, քափանցելիութ-

յունը՝ 4,6 մ: մասեԼճի հատակըափերիմոտ քարքարոտ է, իսկ կենտրոնական րում ծածկված է մանրահողայիննստվածքներով:Առափնյագիծը թույլ է կտրտված: Հյուսիսային, հյուսիս-արնմտյանն արնեմտյանափերը կտրտվածեն, ժայռային, հյուսարնմտյանհատվածում առկա են մի քանի այդպիսի ելուստներ: Վարավայինն հարավարնմտյան կողմերից լիճը երիզում են լեռնային մարգագետինները: շ Լճի ավազանիտարածքըկազմում է 13 կմ՛: Այն սնվում է հիմնականում ձնհալի Ա անձրնների ջրերով, մասնավորապեսո̀չ ջրառատ աղբյուրներով:Լիճը սառչում է գրեթե կես տարի` հոկտեմբերիերկրորդ կեսից մինչն ապրիլի երկրորդ Ամռանըլճում 50 սմ խորությամբ ջրի ջերմասատիճանըկազմում է 15.Շ: Լճի կենսաբանականպոտենցիալըգածր է, քանի որ տարվա կեսը այն սառգակալածէ, այնտեղ կենդանականաշխարհի ներկայացուցիչներ գրեթե չկան: Բացառություն է կազմումհատակայինհամմարուստը

կեսը:

/կողքալող): Լճի շրջակայքի տարեկան միջին ջերմաստիճանը

Շ-ը չի գերա-

զանցում: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը-8-Շ է, հուլիսինը` 15:Շ: Տարեկան տեղումներիմիջին քանակությունը700 մմ Է /տաք շրջանում՝

400 մմ/:

Բուսականությունը, Արգելավայրիֆլորան ընդգրկում է 102 տեսակ ն այլատեսակ,որոնք պատկանումեն անոթավորբույսերի 68 ցեղի ն 27 ընտանիքների:Դրանք հիմնականում մարգագետնայինֆիտոցենոզներիներկայացուցիչներնեն : Վիմնականտեսակներնեն` սողացող երեքնուկը,լճի արնելյանհատվածում գերակշռումեն տրագականտային ֆիտոգենոզները`ոսկեզօծ գազի գերակշռությամբ:Տարածքի մնացյալ հատվածի բուսականությունըգրեթե լրիվ ոչնչացել է, ոչխարապահադրբեջանցիներիվայրագ արածեցմանհետնանքով: Ջրաճահճային բուսականությունըայստեղ ներկայացվածէ ընդամենը2 տեսակով. երկկենցաղմատիտեղն բաժանվածհրանունկ:

ունները՝

աշխարհի մաբացակաոր է միայն, են: ում Հայտնի կլիմայաայստեղ ց67թվականին վարժեցվելէ Սնանի իշխանձկնատեսակի ռասսաներիցմեկը: Արգելավայրիներկայիսվիճակնանմխիարգելաթար է: Այնուամենայնիվ, հատվածներում վայրի անմատչելի են մի շարք բուսական պահպանվել տեսակներ,որոնց հեհազվագյուտ խիստ պահպանությունը տագա է Դրանցից խնդիր կարնոր կարնորնեն՝ էզեպչուկիակնախոծիրանագույն մատնունին, տը, լրջունը ն մի շարք Թախտաջյանի այլ տեսակներ:

ԿԱ սին `

ական

Հայաստանիդենդրոֆլորայի

/բուներկայացուցիչների առանձին ե

բուհամակեցությունների սական պահպանությունը: սատեսակների/

Ռելիկտային բույսերից, որոնք

պետք է վերցնել պահպանության են տակ, տարածքումհանդիպում են. ասեղնա14 Դրանցից կենին, մշտադակովլար տերնավորտեսակներից` հունական կասյան մրտավարդը, շրջահյուսը, սովորականբաղեղը, արձրաճ պարիլյակը,խտապսակ

տեսակ: տերնավորներից՝

անդրկովկասյան իափնյակը,

Տերնաթափւոեսակնեդափնյակը: են` արնելյան սո-

րից հանդիպում սին, բոխատերնձելկվան, բթա-

ԻԸ

ջ22.2Ն՛

21:

անտառային տերնպիստակենին, նռնենին, արջատխլենին, խաղողը,

ՀՏ», -

Պ

ՀՅ

ՇԱՀ

Ա ԱՐԻԻ,

`

Վ

/2

Նկ, 63. Պարիլյակ:

րացած խաղողի լ

ն այլն /Ա.Ա.Գրիգորյան, Շոբերիբորակաթուփը կովկասյան արդենխոսել ենքկէնու, Քանի որ տարբերառիթներով ար ցատխլենու արնելյանսոսու, անտառային տե: մրտավարդի, ր առսեսք կանգ

ուստի Շոբերի բորակաբփի, սակների վրա:

համառոտակի

:

Շրջահյուս /պերիպլոկա/ հու-

համարյա հողազուրկ թեքությունների վրա, կովկասյանփռշնու, Ֆենցլի նշենու, գիհիների, վրացականթխկու, ուռիատերն տանձենու հետ խառը: Երբեմնկազմում է մաքուր ծառուտներ: Պահպանության խիստ կարիք են զգում նան Հայաստանի անտառներումտարածված պտղատու ծառատեսակները,որոնք զբաղեցնում են 10 հազար հեկտար տարածություն ն կենտրոնացված են Իջնանի, Նոյեմբերյանի, Թումանյանի, Շամշադինի, Գուգարքի, Կապանի, Գորիսի, Մեղրու նախկին վարչական րոտ,

նական: Մշտադալար,փաթաթվող թուփ է: Տարածված է Կովկասում, Ղրիմում, Միջերկրականիափերին՝ ծովի մակերնույթիցմինչն 1000մ բարձրությանվրա: Հայաստանում հանդիպումէ Դեբեդ, Աղստն ն Ա-

գետերիհովիտներում: Բաղեղ սովորական Մշտադալար, փաթաթվողբույս է:Յայաստաաճում է միայն Դեբեդ/Ալավերդի-Բագրատաշեն/ ե Աղստն /Վաղարծին-Իջնան/ գետերի ստորին հոսանքներում`հաճարենու, բոխու ն ղաժու անտառներում,համեմատաբար խոնավ ստվերոտ վայրերաքս

Նկ,

աԱ

ՄՄ

՝

Ք

շրջաններում:

Հայաստանի անտառներում տարածված պտղատուներըներկայացնումեն 16 ընտանիքի ն 34 ցեղի պատկանող 123 տեսակներ,որոնցից պտղաբուծությանհամար արժեքավոր են 49-ը: Դրանցիցեն արջատխլենին,շագանակենին, կեռասենին, խնձորենին, կովկասյան տանձենին, սպիտակ թթենին, կովկասյան խուրման,փռշնին,խնկենին,ուռիատերնտանՆկ, 66. Շրջահյուս ձենին, հոնին, նշենին ն այլն: (պերպլոկա) հունական: Խիստ պաշտպանությանկարիք են զգում երկարակոթուն կաղնին, սովորական բաղեղի, ինչպես նան բարձրաճպարիլյակի բուսուտները Իջնանի նախկին վարչական շրջանում` Աղստն գետի տահովտում: Ալավերդի-Բագրատաշեն են հունարածությանվրա ոչնչացվում հ ն բաղեղը: եղը: կան շրջահյուսը նն սովորական Նույնը պետք է ասել նան կովկասյան խուրմայի, բոխատերն ձելկվայի, նռնենու, թխկու, ունաբի, խնկենու մասին, ո-

րում:

Պարիլյան/ամիլաքա Մշտափաթաթվող,փշոտ բույս է: Տարածվածէ Կովկասում, Բալկանյան թերակղզում, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Իրանում: Հիմնականում աճում է գետահովտայինխոնավ անտառներում, հաճախդրանք դարձնելով անանցանելի: Հանդիպում է նան անտառի եզրերի թփուտներում:Մեր հանրապետութդալար,

Նկ. 65. Պհստակենիկլորատերն:

յունում աճում է Աղստն/Իջնան, Այեիո / ն Դերեղ գեհովիտ բեդ /Ախոա /Ախթալա, Բագ լ

րատաշեն/գետերիստորինհոսանքներում: Գայլահատ/դափնյակ/:Խտապսակն անդրկովկասյանդափնյակնե րը փոքր թփեր ե են: Հանդիպում են մերձալպյանն ալպյան րում, առանձնապես հանրապետությանհարավային շրջաններում: Խտապսակ դափնյակըաճում է մարգագետիններում, հարուստ հողերում, իսկ անդրկովկասյանը` քարքարոտ թեքությունների վրա, գետահունայինքարքարոտ ավազներիվրա: Պեստակենի բթատերն/խնկենի/:Ղայաստանումաճում է Թումանյանի ն Նոյեմբերյանի նախկին վարչական շրջաններում` ծովի մակերնույթից մինչն 800 մ, իսկ Արարատիտարածաշրջանում`Վայքում, Զանգեզուրում/Մեղրիում/՝մինչն 1100 մ բարձրությունում,չոր, քարքա-

գոտինել

ամ Դրանց անն հրայու

նք նուլնպես նե ույսպեն անափակ տարածում

րոն,

հ

մ

ունեն:

ՆԱՆԸ զրո: աճում Ծո Գյուղի շրջազայքում թավշանման իլենին: Բոխատեր լկՍովորականբաղեղ: Նկ. ինարական ԱրարԾորնուի, գտնվում է լիիվ ոչնչացման է

67.

|

գյուղին սահմանակից անտառում: Մնացած մի քանի ծառերի հատումից հետո այդ տեսակը Հայաստանիցընդմիշտ կվերանա:Կովկասյան նահկրն վարչմկան որակորման հանդիպումէ այն Նդեբերյանի վարչական շրջաԿապանինախկին սովորականշագանակենին ի Շիկահող գյուղի անտառներում,նռնենին

Ն

-

ԱԱ

ս Ախթալայի շրջակայքում Ի

թար ոոխրիմ

վարչական նախկին յում, Արարատի ն շրջանում,Արզնիի շրջակայքում Մեղ-

րիում: բուսականությանը Հայաստանի բնորոշ այնպիսի համակեցություններ, ինչպիսիք են բարձիկավորբույսերը, մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումգիտության համար ն պետք է պահպանության տակ վերցվեն: Ինչպես նշում է Ա.Մ.Բարսեղյանը /1971/, բարձիկավոր տեսակները համարվումեն անբարենպաստ պայմաններին հարմարվող ամենակաձները: Հայաստանումբարձիտարյալ կանմանգաճաճթփուտներըհանդիպում են նախալեռնայինիցմինչն լեռնային գոտիներում/Զանգեզուրի, Դարալագյազի, Գեղամա,Ուրցի, Վարդենիսի,Արեգունու Հայաստանի լեռնաշխարհներում/: լեռհամար բնորոշ «տրագականտային նային տափաստանները»հիմնական են` փշաբուսական բաղադրամասերն բարձը, ոզնաթուփը, գազը, կորնգանը, փշատերնուկը,ցմախը ն այլն:

Հայաստանի Հանրապետության

Նկ, 69.

տարածքումգոյություն ունեն 60 տեսակի բարձիկավոր բույսեր, որոնք երկրագնդի ֆլորայի այդ տեսակների մոտ 1596-ն են կազմում:Բարձիկավորբույսերի մեջ կան հազվագյուտ, միայն Հայասորոնք տանին բնորոշ բուսատեսակներ, են մեծ հետաքրքրություն ներգիտական Մեծ է դրանց հակաէրոզիոն կայացնում: Բոխիատերնձելկվա: նշանակությունը: Արժեքավորբույսերի անկանոն հա-

վաքը խիստ բացասաբար ոնա

է

անդրադարձելնան կայաստանիֆլորայի

կարող եը շիամու

դատարան` րմ ատեան, /8ոօոլտ Արեք

ացո

նե

8)ԵՅ/, խնկեղեգը,ավելուկը, սմիռնոպկը, շիկատակը,լոշտակը սիսը, բոխու, շրեշի, սխտորուկիորոշ տեսակներն այլն: Տեղին է նշել ակադեմիկոսԻ.Պ.Բորոդինիխոսքերը.«Ֆլորայի հազվագյուտ տարրերիպահպանումըսրբազան պարտականություն է հայրենիքի, ճարդկության,ապագա սերունդներին գիտությանհանդեպ»: Բնության հուշարձանները բացառիկ կամ տիպիկ, գիտական ն Ի: հատուկ արժեք ներկայացնող բնական օբյեկտ-

Աա

Նկ, 70. Բնությանգրկում:

ՀայաստանիՀանրապետությանլանդշաֆտային համալիրների ն նրանց առանձինբաղադրամասերի ծագումնաբանականն այլ հատկանիշների մեծ տարբերություններըստեղծել են բնության կենդանին անկենդան հուշարձանների հարուստ բազմազանություն: Դրանցից շատերն ունեն միջազգային մեծ նշանակություն ն համարվում են միջազգային չափանմուշներ/էտալոններ/: Բնության կենդանի հուշարձաններիշարքին կարելի է դասել դարավոր ռելիկտային ծառատեսակները,որոնցից են` լայնատերն սոսիները /Ծաղկավանգյուղի, Ծավ գետի հովտի, Մեղրիի շրջակայքի/, Հուդայի ծառը ն այլն, իսկ անկենդանհուշարձաններիշարքին` նորագույն հրաբխայինգոյացումները,որոնք հանդիպում են Ազատ, Արփա,Հրազդան, Որոտանգետահովիտներում:

ԳՈՒ

ԲՆԱէԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՐԴՈՒ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

20-րդ դարի վերջերինսկսվեց համընդհանուր /համամոլորակային/ էկոլոգիականճգնաժամ, որը կապվածէ շրջակա բնական միջավայրի, աղտոտման, մոլորակի հարավայինկիսագնդումօզոնի շերտը բարակելու /օզոնի ճեղքվածք/, թթու անձրններտեղալու, հողը, ջրային ավազանը, մթնոլորտային օդը ռադիոնուկլիդներով /ռադիոակտիվնյութերով/աղտոտվելու ն այլ գլոբալ պրոցեսներիհետ: Ազգաբնակչությանկենտրոնացումը քաղաքներում /ուրբանիզացիա), մարդուն շրջապատող աղտոտվածբնական միջավայրի,էլեկտրամագնիսականճառագայթմանն աղմուկի ներգործությունը, բնության հետ մարդու փոխհարաբերությունների ստեղծումը` առանց հաշվի առնելու բնությանօրենքներնու կանոններըմիանգամայնբացասական են անդրադարձել մարդուառողջությանվրա: Առողջապահությանմիջազգային կազմակերպությունները հանգել են այն եզրակացության,որ քաղցկեղային հիվանդությունների 60-9046հետ, ը կապված է բնական շրջակա միջավայրի աղտոտվածության մասնավորապեսօդում, սննդամթերքներում,ծխախոտում, արդյունաբերականապրանքներումպարունակողքաղցկեղ առաջացնող/կանցերւ.գեն/նյութերով: Առողջապահությանմիջազգային կազմակերպություններիզեկուցագրերիցպարզվում է, որ շատ երկրներում կրճատվելէ մարդու երկարակեցությունը, ավելացել է երեխաներիմահացությունը առաջ են եկել մի շարք պրոֆեսիոնալհիվանդություններ:Պատահականչէ, որ 20րդ դարիվերջերին ձնավորվեցգիտության ինքնուրույն ուղղությունը՝ ն «էկոլոգիական Գիտության այդ ուղղության նպատակնէ ուսումնասիրելու պարզել այն պոցեսների բնույթը ե ուղղվածությունը, որոնք առաջ են գալիս մարդկային հասարակության վրա շրջակա միջավայրի ներգործության արդյունքում, ինչպես նան գնահատել կյանքի համար դրանց վտանգավոր ոնն: ,

«Մարդու էկոլոգիա»

լուրջ

բարդություններ,ծանր աստիճանիթունավորումներ:Ավելացել են

ւ ոստ արատավոր Աի եր քանամը: 0. այս բոլորը ավելի եիակնա հատեն հատկապես, դարձել անցյալ դարՐր են ակնառու

-

ական թվականներից սկսած:

Մարդուառողջությանվրա խիստ բացասականէ անդրադառնում մթնոլորտայինօդի աղտոտվածությունը`քիմիական ն ռադիոակտիվ նյութերով: Ա.Ա.Նիկանորովի ն Տ.Ա.Խորուժայայի /2001/ տվյալներով, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքներում, որտեղ կանցերոգեն հատկությամբօժտված առավել տարածվածն վտանգավորքիմիականնյութի` բենզ/ա/պրենի քանակը մթնոլորտայինօդում թույլատրելի խտուքտայունից /ՍԹԽ)/ բարձրէ եղել 2-4 անգամ,քաղցկեղիհիվանդությամբ ռապողների թիվը` 12-24:26-ով բարձր է եղել, քան այն քաղաքներում, որտեղ դրա խտությունը եղել է 2 ՍԹԽ: Եթե մթնոլորտայինօդը հարուստ է ասբեստի թելիկներով, ապա այն առաջ է բերում թոքերի ծանր հիվանդություններ/ասբեստոզ/ ն քաղցկեղ: Հաշվի առնելովայս հանգամանքը,1986թ. շրջակա միջավայրի պահպանությանհամաշխարհայինծառայությունըառաջարկել է արգելել ասբեստիցանկացածարտադրանքիարտադրությունը: Մթնոլորտումռադիոնուկլիդներիառկայության դեպքում դրանք տրոհվում են, առաջացնում,զ, թ մասնիկներեյ ճառագայթներ,որոնք ունեն բավականմեծ էներգիա /դրանքկարողեն մի քանի սանտիմետր թափանցելարճճի մեջ՝ առանց էներգիանթուլացնելու/ Ա ընդունակեն ատոմից անջատելու էլեկտրոններ,որոնք ճառագայթված բջիջներում առած են բերում ոչ բնականոն/անոմալ/փոփոխություններ: Իդնացված մարդու մոտ առաջ են բերում կաթնագեղձերի,վահաճառագայթները նաճն գեղձի, թոքերի,աղեստամոքսայինտրակտի,ոսկորների ն այլ օրգաններիքաղցկեղ: Բացի դրանից, իոնացվածճառագայթները օրգա-

առողջապահություն»:միզում ազդեցութԲերուան մուտացիա դենաբանական կարող փոխանցվել սերնդին: ՍԱՐՈ առաջ

յուն/,

որը

են

է

տրանսպոր-

ու Արտադրական,էներգետիկ ճեռնարկություններից տից մթնոլորտարտանետվածածխածնի միացությունները`ածխածնի ն նրա ֆիզիկաքիմիաերկօքսիդը/ՇՕ2/, ածխածնիմոնօքսիդը

/Շ0/

Վ:մուգիլ ոզ թոնավրր ներ պան վերագրված ձերը ֆոնավր ԱԱ վրամանար նյութերովիու: աաիցիոների մնացորու կարբոքսիհեմ նական

ա

ումը

զանազան

ական

ներով ն այլ տոքսիկ նյութերով ազգաբնակչությանմոտ, հատկապես խոշոր քաղաքներում, առաջ են բերել մի շարք վտանգավորհիվանդություններ` թոքերի, աղեստամոքսային տրակտի,արյան, ոսկորներին այլ օրգանների` քաղցկեղ, օրգանիզմի մուտագեն փոփոխություններ, համակարգի խախտումներ, սրտանոթային համակարգի -

ավեի

,

,

արյան միջից դուրս է մղում թթվածինըն առաջացնում 300 անգամ արագ է ծմբի մի շարք միացություններ` ծծմբային անհիդրիդը /ՏՕ2/, ծծմբականանհիդրիտը/ՏՕ3)/, ծծմբաջրածինը/ԻԷ/2Տ/ն այլն, որոնք անտվում են ծծում ն մ ինչպես նան

լոբին. Ան

արյան մեջ, քան Սերծժվում թթվածինը

ելի Թ: արդու ոերգրող մրի հարջելի վերամշակումից րկն կենդանիներիհամար բարձր տոքսիկություն:Վատկապես,բարձր ու

տոք-

ծանր մետաղներիսահմանայինթույլատրելի խտությունը պարենային հումքում ն սննդամթերքներում,այդ թվում ն հացահատիկների, հատիկաընդեղեններին ձավարեղենիհամար:

յեկտներիտեխնոգեն ընդհանուրարտանետումներումկազմում է 889:-

ը:

Մարդու առողջության համար վտանգավորեն նան ազոտի միացությունները/Վ2Օ, ԿՕ, ԿՕ2, Ա2Օ3, Ա2Օ5/ ն ամոնիակը/ ԿԻՅ/: Մթնոլորտում ազոտի միացությունները սովորաբար հանդես են գալիս ազուոի օքսիդների խառը ձնով, քանի որ մի ձեից հեշտությամբ անցնում են մյուս ձնին` շնորհիվ դիսոցիացիայիենթարկվելու, մոլեկուլների ակտիվացմանարնի ռադիացիայիկլանման իր քիչ էներգիայի: Մարդու, կենդանիների,բույսերին միկրոօրգանիզմների համարաեն ֆտորի միացությունները:Ֆւտորն ունի ուժեղ ռեակռավել տոքսիկ ցիա ցուցաբերելու ընդունակություն:Մթնոլորտում սովորաբար հանդիպումեն դրանց գազանմանմիացությունները`ԻԲ, ՋՒ, Աճբ. ՇոԲ2 ն այլն: Ֆտորի գազանման միացությունները մթնոլորտ են արտանետվում ալյումինումի, ֆտորային պարարտանյութերի,էմալի, ապակու, պողպատիարտադրության ձեռնարկություններից,ինչպես նան ածխածնի այրումից: Ֆտորի միացություններիտոքսիկությունը բազում անգամբարձրէ ՏՕ2-ից: Ֆտորը մարդուհամար շատ թունավորէ, այն առաջ է բերում ոսկորների քաղցկեղ, քայքայում ոսկորները, ատամները`առաջացնելով

Աղյուսակ

Սննդամթերքներումն պարենային հումքում ծանր մետաղների

05 | Հատիկավորներ

ՀՎատիկաընդեղեններ | 0,5

Ձավարեղեն

0,5

0.1

0,1 0,1

0,3 0,2

|

0,2 0,2

Շս

Կարագ Կաթնաշոր յուղ Բուսական

Թարմ բանջարեղեն

0.1/0.05/

0.1 0,3

|

0,1 0,5

ծանոքություն.

-

0,1

'

0,01

|

| 0.03/0.02/ | 0.005| 0.03 0.03 | 0,02 | 0,2

0,4 Մրգեր,հատապտուղներ Միս,Քռչուն 0,5 Ձու 0,3 1,0 Ձուկ

շո

ձ

|

|

արսեն

0,05 0,03

0,03 0,05 0,01 0,2

|

0,02 | 0,02 | 0.02 0.6 |

| |

3,0

|

| | |

4,0 05 | 50 | 50 | 10,0 |

| |

'

10.0 | 1,0

0,1 0,2 0,1 0,1 1,0

| 500 |

50 | 10,0 | 70,0 40,0

|

| |

|

փակագծերումնշված է ՍԹԽ մանկական ն դիետիկ սննդիհամար

ն դրանց ածանցյալներըունեն հատկութտոքսիկ Նիտրատները

յուն, ԱՕՅ-իոնը` փոխներգործելովարյան հեմոգլոբինի հետ` առաջաց-

ն

մեջոեմոցլոքին,որը արգելակումէ արյանթթվածնիտեղաշարժը բերում խեղդող «մերոեմոցլոբինեմիա»հիվանդությունը: առաջ ՀՍննդամթերքներում նիտրատներիբարձր պարունակությունը առաջացնումէ մի շարք առավելվտանգավորհիվանդություններ,բացասական է ներգործում մարդու կենսականկարնոր ֆունկցիաներիվրա» Նիտրոզոամիններիառաջացմանըարգելակում են ասկարբինաթթուն /Շ վիտամին/ ն տոկոֆերոլները/- խմբի վիտամիններ/,պեկտինային նյութերը ն այլն: Պարզվել է, որ Շ վիտամինի մեծ պարունակության դեպքում /նիտրատներիհամեմատությամբերկու անգամ ավելի/ նիտրոզոամիններչեն առաջանում:: Մարդուառողջությանհամար մեծ վտանգ է ներկայացնումԽ-նիտրոզոամիդները,Կ-նիտտրոզոամինները, Վ-նիտրոզոդիեթիլամինը, որոնք նում է

Մարդուառողջությանհամար վտանգավոր են նան մթնոլորտ արտանետվածքլորի միացությունները,ծանր մետաղները, աէրոզոլը: Պարզված է, որ'սննդամթերքներումմեծ քանակությամբծանր մետաղների/ԲՏ,Ւց, ՔԵ, շո, Շօ, ԿԼ Շս ն այլն/ պարունակությունըառաջ է բերում քաղգկեղային հիվանդություններ: Ծանր մետաղները հողից անցնելովբույս՝ սնուցականշղթայով անցնում են մարդուօրգանիզմն կուտակվելով տարբեր օրգաններում/վահանաձնգեղձ, երիկամներ, թոքեր, միզապարկ ն այլն/ դառնում են օտարածինմարմինն առաջ բերում քաղցկեղայինհիվանդություններ:

'

2,0

Կաթ

Ծանր մետաղների սահմանային թույլատրելի խտությունը, մգ/կգ չոր զանգվածում

հց

|սնդիկպղին ցինկ

աց

Կ Ռյուսա/.»

ԲՏ

արճիճ |.կադձիում Սճնդամթերքները

Կերակրիաղ

'

Իե Շժ Սննդամթերքները

մգ/կգ/Կոլցով,1995/

ԹԱ 0005 0031.0 շն 0,2 Հացահատիկային

.

ֆլիուօրոզ:

սահմանային թույլատրելի խտությունը,

։.

կանցերոգենհատկություն, ն դրանց ոչ մեծ խտությունըտաքարմոտ առաջացնումէ ուռուցքներ: յուն կենդանիների Բույսերումամինների,աճիդների, նիտրատների,նիտրիտների որոշ ամինոթթուներիառկայությանդեպքումկարող են առաջանալնիտունեն

:

ն

րոզոամիններ:

ու կերերը աղտոտող նյութերն են` սյեստիցիդնե«նննդամթերքները դրանց մնացորդայինքանակը:-, Բույսերի վնասատուներիու հիդ եմ վանդությունների պայքարելունպատակովօգտագործվողպեստիցիդներիմնացորդայինքանակը անցնում է բույսերիմեջ ն առաջ բերում բերքի ու վերամշակվածարտադրանքիաղտոտում՝ զանազան քիմիական միացություններով:Պեստիցիդներիշուրջ 7026-ը մարդու օրգանիզմ անցնում իսկ 3096-ը0 Բ բուսական սննդի է մսի, կաթի, ձվի, ի, կաթի, ճվի,իսկ կ դի հետ

որ ն

Լ նրաինա, 2000):

Լուրջ էկոլոգիականհիմնախնդիրեն ոչ միայն պեստիցիդներըն դրանց ածանցյալները,այլն դրանցում եղած խառնուրդները"'Օրինակ՝ կարբոֆոսի պատրաստուկում խառնուրդները ավելի եղած ը. քան ինսեկտիցիղի ազդող (յոթը: յդ տոքսինձութերՈ առաջանում են պատրաստուկի արտադրությաննպահպանությանընթացքում:

թունավոր .

Աաաա հրատնրանայի թույլատրելի

րք գա որ ՍՕԽ ԲԵՐԻ ը,ԱԳԱԴ խտությու միջավայրումվնասակար նյութերի ապրելատեղի

ՍՐնդամբեոբներում դամթ րու0

մանային

ե

լ

ում

զա

ում

/ս

Կարտոֆիլ

Լոլիկ

Կաղամբ

Գազար

Վարունգ

Սեղանիճակնդեղ Սոխ Տերնավոր բանջարեղեն

մուկ Տաքդեղ Դդմիկ

Խաղող /սեղանիսորտեր/

Խնձոր Տանձ

Մանկականսննդիմթերքներ

Յ0

արած -

լ

լ

-

-

-

ւ

-

երկրներիկառավարությունների Աայառուցինեը, րագրել են. ոքր մգերի Աղտոտիլներ Անջրոպոգե Րկերը դիջքսի ները: ՑԿ. հողում դիօքսինը, են 90

՝

|

ու

որը

ունի բարձր կայունություն:-

Մարդու համար կանխագուշակվողթունավորությունը,ըստտարբեր աղբյուրների,տատանվում է 20-70 մկգ/կգ: Այլ կերպ ասած` դիօքսինը մոտ 1000 անգամ գերազանցում է բարձր վտանգ ներկայացնող պեստիցիդային պատրաստուկներին: միջավայրին մարդու համարառավել վտանգավորեն եռատեղակայացվածդիօքսինները`2,3,7,8-ԴԽԴԴ /տետրաքլորդիբենզոո-դիօքսին/, որը մտնում է պեստիցիդներիբաղադրության մեջ` որպես միկրոխառնուրդ: Դիօքսինիխմբինյութերի վտանգըմարդկությանհամար կարելի է համեմատել ջերմամիջուկայինզենքի օգտագործման հետնանքներիհետ: Վերջերս«Վիլլյոնուվել» /Ֆրանսիա/ն «Ջամախիրիյա»/Լիբանան/ հրատարակումներիհամաձայն, ինչպես նան ՄԱԿ-ի պարենի հանձնաժողովի տվյալներով, արնձտյան որոշ ֆերմերային տնտեսություններ արտադրանքիծավալներնընդլայնում ն արտահանումեն «ոչ էլիւտար» երկներ կամ հումանիտարօգնություն են ցույց տալիս ոչ էկոլոգիապես վտանգավոր, այլն զարգացած երկրներումարգելվածգյուղատնտեսա-՝ կան մթերքներ:Այդ մթերքներումհաճախ պարունակում են 30-ից ոչ պակաս կոնսերվանտներ/էմուլգատորներ/: առողջության վրա ազդող կարնորգործոն է նան սննդամՃՄարդու աղտոտվածությունըծանր մետաղներով /սնդիկ, մկնդեղ, արճիճ, կապար, կոբալտ, նիկել ն այլն/, որոնք սնուցական շղթայով անցնում են մարդու օրգանիզմ, կուտակվում տարբերօրգաններում ե

թերքների

-

-

-

Շրջակա

տեղեկագիր, 1993թ./

Սննդամթերքները Բաց գրունտ

եղած խառնուրդներիմեջ հանդիպումեն այնպիՊեստիցիդներում սի միացություններ,որոնք դասվում են «սուպերտոքսինների»խմբին: Դրանց թունավորներգործությունը արտահայտվումէ նույնիսկ չափազանց ցածր խտություններիդեպքում:Առավել բնորոշ սուպերտոքսինէ համարվում 2,3,7,8 իզոմեր մշեւտոաքյորդիբենզոդիօքսինը կամ ուղղակի դ/հօքմինը: ավելի հաճախ կուտակվում են դիքլորդիֆեԷՍննդամթերքներում /ՎՔՑՀ/ իզոմերնենիլ"տրիքլորեթանը/ԴԴՏ/ ն հեքսաքլորցիկլոհեքսանի րը: Ֆոսֆորօրգանականպեստիցիդները անկայուն են ն սննդամթերքներում գործնականումչեն կուտակվումմ 2001թ. ՇվեդիայիմայրաքաղաքՍտոկհոլմում պայմանագիրէ ստորագրվել, որով նախատեսվումէ համաշխարհայինմասշտաբովարգելել առավել վտանգավոր ն կայուն 12 աղտոտիչների/պեստիցիդներ, դիօքսին,պոլիքլորբիֆենիլն այլն/ արտադրությունըն օգտագործումը:

.

հյուսվածքներում, փոխազդեցությանմեջ մտնում սպիտակուցների ն խախտում օրգանիզմիֆիզիոլոհետ, շրջափակումֆերմենտներին ագիականֆունկցիան: Ծանր մետաղներիկուտակումը օրգանիզմում համակարնյարդային ռաջ է բերում քաղցկեղայինհիվանդություններ, գի ֆունկցիայիխախտում: արտադրուքէ էկոլոգիականտեսակետիցմաքուր սննդամթերքների հոծ ժողովուրդների երկրների յան պայքարի համար զարգացող շատ են կազմակերպութհասարակական տարբեր զանգվածներմիավորվել Գերմանիայում«Կայունների ու շարժումներիհովանու տակՕրինակ՝ միավորում է ազգաբնակնաչ սպասարկողներ»կազմակերպությունը 1/3-ը: շուրջ չության Եվրոպականերկրներումմտցվել է էկոմարկիրովկա համակարգը, առողայսինքն հատուկ նշում, որը հաստատում է ազգաբնակչության երաշխավորվածությունը: ջության համար մթերքներիանվտանգության փաստաթղթերիհամաձայն` պիտակների Միջազգայիննորմատիվների վրա պետք է նշված լինի այն բոլոր լրացուցիչ նյութերը /էտիկետկայի/ որոնք ավելացվել /կոնսերվանտներ/, են սննդամթերքին: պահպանելու նպատակովԱՄՆառողջությունը Ազգաբնակչության զեկուցագիրէ ներկառավարությանը ի Գիտություններիակադեմիան է այն ֆերմերային չֆինանսավորել առաջարկվում կայագրել, որում են պաշտպանութբույսերի օգտագործում որոնք տնտեսություններին, դարձան 1989թ. գիտնականները ԱՄՆ-ի միջոցներ: քիմիական յան անվտանգությանԱզգային սննդամթերքներին տեխնոլոգիաների կենտրոնիստեղծման նախաձեռնողները: Ռուսաստանի Դաշնությունում սննդամթերքներիմեջ լրացուցիչ հսկողություավելացմանանվտաճգության նյութերի/կոնսերվանտներ/ ւոեսասահմանված նը իրականացվումէ օրենսդրությանհամաձայն` .

ն նորմատիվներով: կանիով

Ծխելը մարդու առողջության համար վտանգավոր է, առավել վտանգավորէ, երբ ծխախուոը պարունակումէ կանցերոգեննյութեր` արճիճ, մկնդեղ, կարդմիում,նիկել ն այլն: Ծխի մեջ եղած այլ վնասաբացի, պարունակումէ նան ածխածնիմոնօքսիդ կար բաղադրիչներից /ՇՕ), որը 200 անգամ ուժեղ է կապվում հեմոգլոբինիհետ, քան թթվան ծխող ծինը: Արդյունքում արյան մեջ ՇՕ-ի քանակն ավելանում է ն է է ստանում, բերում առաջ որը մարդկանցմարմինը քիչ թթվածին Բամահ: լուրջ հեւտնանքներ,սրտայիննոպաների դեպքում`նույնիսկ են որոնք մետաղներ, հետ ծանր անցնում մարդու թոքեր ցի այդ, ծխի կուտակվումեն թոքերում Ա առաջ բերում քաղցկեղայինհիվանդութ-

յուններ:

Բնության մեջ, նրա առանձին բաղադրամասերումանցանկալի երնույթներեն առաջ գալիս հատկապես մեր օրերում՝ տեխնիկատնտե354

սական առաջընթացի պայմաններում:Շրջակա միջավայրում առաջա-

փոփոխություններնազդում են նան մարդու առողջության վրա, փոխվում են, ինչպես ներկա, այնպես էլ ապագա սերնդի սանիտարական ու հիգիենիկպայմանները: Բնության պահպանությանբնագավառում,ինչ խոսք, կան ն՛ լուօված, ն՛ չլուծված շատ հիմնախնդիրներ:Մակայն այդ հիմնախնդիրների մեջ առաջնակարգ նշանակություն է ստանում մարդու առողջության պահպանումը,նրա կյանքի ու ստեղծագործականաշխարտանքիհամար սանիտարա-հիգիենիկնորմալ պայմաններիստեղծումը: .Իր ամենօրյագործունեության ընթացքում մարդը փոխհարաբերության մեջ է մտնում բնության հետ, ներգործումԱ վերափոխումայն: Այդ փոխհարաբերությանընթացքում, ինչ խոսք, առաջ են գալիս խիստ հակասություններ:Ո՞րն է այդ հակասություններիէությունը ն նրա հիմքը: Բանն այն է, որ մարդըհանդես է գալիս որպես սպառող, բնության ստեղծած բարիքներիօգտագործող,շահագործող, իսկ բնությունը` որպես պահպանող ու բարեկարգող,վերականգնողու վերարտադրող: եղել ու Բնական է, որ մարդու ու բնության փոխհարաբերությունները մնում են որպեսանբաժանելիուղեկիցներ: Բայց դա հետ մեկտեղ կան նան ուղիներ՝ մեղմացնելու այդ հակասությունները, որպեսզի դրանք չունենան աղետալիհետնանքներ: Մարդնիր գործունեությամբ պետք է պաշտպանիմարդկայինհասարակությանու բնությաններդաշնակությունը, որպեսզիչսպառվենայն բնականպաշարները,որոնք օգտագործումէ մարդնիր գոյությունը պահպանելուհամար: Գիտատեխնիկականառաջընթացի ներկա պայմաններում, երբ ստեղծվածեն մարդուապրելակերպի համարանհրաժեշտպայմաններ, կենսաբանության Ն էկոլոգիայի բնագավառի շատ մասնագետներ գտնում են, որ մարդը պետք է ապրի 150 տարուց ոչ պակաս: ներկայումս մի շարք զարգացած երկրներում, ինչպիսիք են Ռուսաստանի Դաշնությունը, ԱՄՆ-ը Ա եվրոպականմի շարք երկրներ, կյանքի միջին տնողությունը կազմում է 70 տարի, իսկ թույլ զարգացած աֆրիկական ու ասիական այլ երկրներում՝40-45 տարի: Բնության ու մարդու փոխհարաբերության ներդաշնակությունը գնալով ավելի մեծ նշանակություն է ստանում, քանի որ ազգաբնակարագությամբ: չությունը աճում է աննախընթաց Գիտնականները ենթադրում են, որ պալեոլիթի դարաշրջանում երկրագնդիվրա բնակվել է հազիվ 10 միլիոն մարդ: Ամենայնհավանականությամբ,մեր թվարկությանսկզբում արդեն բնակչությունը 200-300 միլիոն էր: 1650 տարի անց այն կրկնապատկվել է: Հաջորդ կրկնապատկման համար պահանջվեցընդամենը200 տարի:Չնայած Համաշխարհայիներկու մեծ պատերազմներինու բազմաթիվ համաճարակներին, երկրի բնակչությունը 100 տարի անց նորից կրկնապատկվեց, ցող

1950թ. մեր մոլորակիվրա արդենապրումէր ավելի քան երկու ն կես միլիարդ մարդ: Այսօրերկրագնդիբնակչություննանցնում է 4,5 միլիար30-35 դից: Հաշվարկներըցույց են տվել, որ այսուհետնյուրաքանչյուր տարին մեկ, մեր մոլորակի բնակչությունը պետք է կրկնապատկվի, 2015 թվականինայն կհասնի 8-9 միլիարդի:Եվս 100 տարի ն այդ թիվը կհասնի 20 միլիարդի: Ներկայումս աշխարհիբնակչության օրական աճը կազմում է 200 հազ. մարդ: Դա նշանակումէ, որ մեկ տարում երկրագնդիվրա կավելանա 75-80 մլն մարդ: Ահա թե ինչու այսօր ողջ մարդկությանըհուզում է հարցը: Չէ՞ որ օրըստօրե ամարդու ն բնության փոխհարաբերության վելացող բնակչության պահանջմունքներըպետք է բավարարելբնակչությունն առավել չափով շահագործելու, նրա ստեղծած բարիքներից ավելի շատ օգտվելու միջոցով: Չէ՞ որ կենսապայմաններիցեն կախված մարդու առողջությունն ու նրա երկարակեցությունը: Մեր օրերում մարդն իր ձեռքի տակ ունենալով տեխնիկականու տնտեսականհզոր միջոցներ, է՛լ ավելի ակտիվ է ներգործումբնության վրա ն էլ ավելի է սրվում մարդուու բնության միջն եղածհակասությունմարդըշփման պրոցեսումպետք է կարգավորի,ինչները: ՀՎետնապես, ասում են, բարելավիբնության ն հասարակության փոխհարաբեպես րությունը: Վերջինիս կարգավորումըպետք է այնպեսլինի, որ չստեղծվի մարդու առողջության,կենդանականաշխարհիու բուսականության համարվնասակարմիջավայր, որ բացառվի վերափոխվողմիջավայրի անցանկալի ազդեցությունըմարդու առողջության վրա: Անհրաժեշտ է կանխել այն գործոնները,որոնք կարող են մարդու օրգանիզմում առաջ փոփոխություններ: բերել ախտածին միջն գոյություն ունեցող Մարդու ն բնությանփոխհարաբերության հակասություններիլուծման գործում կա մի կարնոր դիալեկտիկական գործոն. դա կենդանիօրգանիզմիհարմարվելուկամ,ինչպեսասում են` ադապտացիայիընդունակություննէ: Մարդը, ինչպես ն մյուս կենդանի օրգանիզմները, ընդունակ են հարմարվելուփոփոխվողնոր միջավայրին:Ինչ խոսք, ստեղծված միջավայրին հարմարվելըառավել մեծ նշանակությունէ ստանում գիտատեխնիկականառաջընթացիներկա էտապում, երբ յուրացվում են նորանոր տարածություններ,չոր անապատներիու ճահճացած զանգվածների տարածքում հիմնադրվումեն այգիներ, ստեղծվում կուլտուրական դաշտեր` ծայր հյուսիսում, մթին տայգայում ն Ալթայի տափաստաններում, վերաբնակություն հաստատելու համար ստեղծվում են նոր օջախներ ն այլն:Թույլն զարբնակավայրեր, արդյունաբերական ծայր հյուսիսից մարդիկմեկնպատակով գացող երկրներինօգնելու նում են արնադարձայիներկրներ ու կարճ ժամանակամիջոցումհարմարվում նոր պայմաններին,շարունակում իրենց ստեղծագործական

աշխատանքը:Հարմարվելուշնորհիվ՝ տիեզերքիանկշռելիությանպայմաններում,կես տարուց ավելի տիեզերագնացները գիտափորձնական աշխատանքեն կատարում: Ի տարբերություն կենդանիների, մարդն իր մտածելուն ընկալելու ընդունակությանշնորհիվ՝ ավելի շուտ է հարմարվումարտաքին միջավայրին,շատ տեղերումվերափոխումէ բնությունը, վերակառուցումու հարմարեցնումիր պահանջներին:Իր գոյութբյան համար մարդը ձեռնարկում է մի շարք կոնկրետմիջոցներ,որոնցով նվազեցնում է շրջակա միջավայրիանբարենպաստգործոններիվնասակարներգործությունը, թույլ չի տալիս, որ ստեղծվեն կյանքին սպառնացող պայմաններ: Օրինակ՝ նախկինումտարածվածմի շարք սուր վարակիչհիվանդություններ /ժանտախտ,խոլերա, սն ծաղիկ, մալարիա ն այլն/ ներկա սերնդի համար, մասնավորապես,զարգացածերկրներում,դարձել է շատ հազվագյուտ երնույթ: Իսկ եթե նույնիսկ, առանձին օջախներում, ինչ-որ գործոններիազդեցությանտակ բռնկվումեն որոշ համաճարակներ,ապա մարդը չեզոքացնում ն կանխումէ դրանց լայն տարածումը: Ներկապայմաններում, երբ շրջակամիջավայրնաղտոտվածէ, երբ օդն ու ջուրը, հողն ու շրջակա միջավայրըվարակվածեն մի շարք վնասակարու առողջությանհամարվտանգավորնյութերով, շատ կարնորէ մարդու դիմադրողականության բարձրացումը: Հանրահայտ է, որ առողջ ու կոփված մարդն ավելի լավ է դիմադրում հիվանդություններին, դժվարությամբէ վարակվումզանազան հիվանդություններով,նույնիսկ հիվանդանալուդեպքում, օրգանիզմում լուրջ հետնանքներչեն մնում: Վիճակագրականտվյալներից հայտնի է, որ մինչն հեղափոխությունը մարդու միջին տարիքը 40-50 էր, ներկայումս այն հասել է՝ 70-72-ի: Տեխնիկատնտեսականառաջընթացիներկաժամանակներում,երբ հասարակությանսիստեմատիկու ակտիվգործունեությանտակ փոխվում են կենսոլորտիկարնեորագույն բաղադրամասերը,նոր էկոլոգիական պայմաններ են ստեղծվում, մարդու ն բնության փոխհարաբերութստանում են միանգամայննոր որակ: Այսօր շատ յան հիմնախնդիրները տեղերում մթնոլորտի օդի կազմի մեջ խիստ փոփոխություններեն առաջացել, փոխվել է բնական բիոգեոցենոզիու ագրոցենոզիփոխհարաբերությունը: Ջուրը, հողը, մթնոլորտը աղտոտված են զանազան վնասակարնյութերով, որոնք բացասաբար են անդրադառնումմարդու ու կենդանիներիառողջության վրա: Այսպիսի պայմաններում մարդը պետք է մի կողմից հարմարվիփոփոխվողբնականպայմաններին,իսկ մյուս կողմից իր արտադրականգործունեությամբչպետք է թույլ տա, որ բնական միջավայրի խիստ փոփոխություններ առաջանան, քանի որ մարդը, չնայած ունի ադապտացիայի ընդունակություն,այնուամենայնիվ, ընդունակչէ շատ արագ վերակառուցվելունոր, խիստ փոփոխված միջավայրիպայմաններում:Պետք է նշել, որ ի տարբերությունմարդու,

բույսերը, կենդանիները,մանրէներըշատ ավելի դիմացկուն են ն ավելի արագ են հարմարվումմիջավայրիփոփոխվածպայմաններին: 20-րդ դարի երկրորդ կեսերին, բնական ռեսուրսների ինտենսիվ շահագործմանհետնանքով միջավայրըխիստ աղտոտվել է, որը զգալի բացասականներգործությունէ ունենում կենդանիօրգանիզմներիվրա: Մարդը ուղղակի ու անուղղակի շփման մեջ մտնելով աղտոտված միջավայրի հետ, ենթարկվում է թունավոր ներգործության, որի հետնանքովառաջ են գալիս թունավորման ն նույնիսկ` մահացու դեպ-

քեր:

Կ.Պ.Միտրյուշկինին Լ.Կ.Շապոշնիկովի /1978/ տվյալներով, ՄԱԿ-ի Առողջապահությանհամաշխարհայինկազմակերպությանզեկուցագրում նշված է, որ երկրագնդիազգաբնակչության8592-ը ներկայումսօգտագործում է առողջության համար վնասակար ջուր, որի հետնանքով տարեկանհիվանդանումէ շուրջ 500 մլն մարդ ն մահանում՝ 5 մլն երե-

խաներ:

Միջավայրիաղտոտվածությունը թուլացնում է օրգանիզմիֆիզիոլոգիական ֆունկցիան, նվազում է նրա դիմադրողականությունըփոփոխվողմիջավայրիհանդեպ, ն մարդըհիվանդանումէ, որը հաճախ աէ մահով: վարտվում

Գրականությանմեջ սկսել են ավելի հաճախ հանդիպել հաղորդումներ այն մասին, որ արդյունաբերությանթափոններումպարունակվող թունավոր նյութերը, գյուղատնտեսական բույսերի ու հիվանդությունների դեմ պայքարինպատակովօգտագործվողթունաքիմիկատները, ներգործում են սեռականֆունկցիայի վրա, նկատվում է պտղի կշռի ու չափերի խիստ նվազում, թերաճ ու թերոսկրացում,ուղեղի թերզարգացում, ողնաշարիխիստկորացում,ուշացած սեռականհասունացում, մահացած պտղածնություն,ծծնդից անմիջապեսհետո երեխայի մահ ն

այլն:

կապի մեջ են գտնվում մթնոլորԱյս բոլորը ուղիղ համեմատական ածխաթթուգազի, ծծմբագազի, ազոտի երկօքսիդի ն այլ միացությունների առկայության,նրանց տնական, բացասական ազդեցության հետ: Մի շարք միացություններ`ծծմբի օքսիդը, ազոտիօքսիդն ու երկօքսիդը, բորբոքում են վերին շնչառական օրգանները` անցնելով ներքին օրգանները, քայքայում են հյուսվածքները, բացասաբար են անդրադառնում սրտանոթայինն նյարդային համակարգերիաշխատանքի վրա: Օրինակ` մթնոլորտումազոտի օքսիդի ու երկօքսիդինույնիսկ 0,0013 դոզան ազդումէ աչքերի լորձաթաղանթի վրա: Սամարղանդիբժշկականինստիտուտիտվյալներով Միջին Ասիայի հանրապետությունում, որտեղ բամբակի մշակությանհամար օգտագործվում են պեստիցիդներ,տարածվում է Դաունի հիվանդություն: պետականհամալԼենինգրադի/ներկայիսՍանկտ-Պետերբուրգի/ տում

,

սարանիգենետիկային սելեկցիայի ամբիոններիկատարածուսումնասիրություններիցպարզվելէ, որ պեստիցիդներըորոշակիներգործություն ունեն մարդու օրգանիզմի վրա: Դրանց որոշակիքանակը մեծացնում է օրգանիզմիփոփոխականությունը,փոխվում է ձիտոտիկ/մարմնական բջջի կիսման/ցիկլը, բջիջներիկիսմանմիտոտիկինդեքսը նվազում է ն այլն: Առանձին պեստիցիդներմեծացնում են քրոմոսոմային պոլիպլոիդբջիջների աբերացիաների/շեղումների/քանակը: Վրաստանում կատարված աշխատանքներըցույց են տվել, որ պարարտանյութերիօգտագործումը նպաստում է հողի վերին շերտերի ռադիոակտիվությանբարձրացմանը ն առաջացնում քրոմոսոմային մշակաբույսերի մոտ: Միաժակազմի խախտում` մերձարնադարձային է, մանակ պարզվել որ կապտանը, գրոնոզանն առաջ են բերում ցիտոգենետիկ արդյունք, այսինքն` մուտացիա: Դրա համար առաջարկվումէ արգելել այդ նյութերիկիրառությունըժողովրդականտնտեսությանմեջ: Ամենից վտանգավորնայն է, որ մուտագեն փոփոխությունները,որոնք առաջ են գալիս միջավայրի աղտոտման հետնանքով, ժառանգական են: Եթե այսօր այն 1:100000 է, ապա ընտանիքում3-4 երեխա լինելու 1/4 հետո դեպքում կհասնի 1:20000-ի, 50 դար հետո` 1:100: Բայց դար շատ դեպքերում հավասար է 1:1000 հարաբերության, հետնապես 50 1:15: հետո տարի 1:10 կամ կհավասարվի Ղայաստաննունի զարգացածքիմիական արդյունաբերություն,ուր կարնոր տեղ է գրավում քլորոպրենային սինթետիկկաուչուկի գործարանը:Սինթետիկկաուչուկի արտադրության պրոցեսումհիմնականում անջատվում են քլորոպրեն, 2-քլորբուտատիոն -1,3 /80 /, որոնք ունեն բարձրցնդող հատկություն: ն ուրուցքաբանության ինստիտուԵրնանիռենտգենաբանության տի ուսումնասիրություններովպարզվել է, որ գործարանիբանվորների մոտ արյան աբերացիաէ նկատվում: Չնայած քլորոպրենը առաջ է բերում մուտացիա,բայց քաղցկեղածինհատկություններչունի, այսինքն՝ չարորակ ուռուցքներ չի առաջացնում: 1952թ. Լոնդոնում թունավոր ծխի` սմոգի հետնանքով մահացավ շուրջ 4000 մարդ,որը հավասար է 1866թ. խոլերայիհամաճարակիմահացության ցուցանիշին: Միայն 1973թ. ճապոնիայում օդի աղտոտվածության հետնանքովմահացելէ ավելի քան 200 հազ. մարդ: Մարդուառողջության,մասնավորապես,սրտանոթայինհամակարգի ֆունկցիայիվրա բացասաբար են ազդում աղմուկը, ուլտրաձայնը, իոնացված ռադիացիան: Առանձնապես,վտանգավոր է ռադիացիան. մարդըռադիացիայիենթարկվելովհիվանդանումէ զանազանծանրհի/լեյկոճիա, չարորակուռուցքներ): վանդություններով Մի շարք ուսումնասիրություններցույց են տվել, որ ուղղակի կապ կա շրջակա միջավայրում ռադիոակտիվնյութերի պարունակությանն

միջն: Դեռ ավելին, այսօր հաճախակիեն չարորակհիվանդությունների դարձել այն դեպքերը, երբ հատկապես եվրոպայում ու Ճապոնիայում ծնվում են ֆիզիկական տեսակետից ոչ լիարժեք, նույնիսկ` այլասերայս հիվանդություններըժառանգաված երեխաներ: Դժբախտաբար, բար անցնում են սերնդիցսերունդ: Հաստատվածէ, որ Հիրոսիման Նագասակի քաղաքներիբնակիչների մոտ, որոնք ատոմայինռումբի պայթյունից ենթարկվելեն ճառագայթման, նկատվում են Ժառանգականգենետիկականփոփոխություններ, որն էլ հաղորդվումէ երիտասարդսերնդին: Երկրագնդիվրա ժառանգականհիվանդությունների ավելացման մասին փաստը արձանագրվելէ 1972թ. Ի.Ի.Վավիլովիանվան Գենետիկայի ն սելեկցիայիհամամիութենական ընկերության2-րդ համագումարում: Գիտատեխնիկականառաջընթացիպայմաններումմարդու առողջության պահպանմաննպատակովձեռնարկվումեն մի շարք գործնական քայլեր` չեզոքացնելու միջավայրի վնասակար ներգործության պատճառներըն հետնանքները: Հ Ձեռնարկվող միջոցառումներիշարքում առաջնակարգ նշանակություն ունի բնության վերափոխումը,որը պետք է հիմնված լինի արտադրատեխնիկահիգիենիկ պայմաններիօպտիմալացմանսկզբունքի վրա»այլկերպ ասած՝,անհրաժեշտէ մշակել արտադրությանայնպիսի տեխնոլոգիականպրոցեսներ,որի դեպքում տեխնիկականխնդիրների լուծումը զուգակցվում է մարդու կենսագործունեությանհամարՕՇպտիմալ պայմաններիստեղծումով: -, Մարդու առողջության պահպանմանգործում գիտատեխնիկական բազայի ստեղծման, բուժկանխարգելիչմիջոցառումներիու ամբուլատորիաներիցանցիավելացմանհետ մեկտեղ, կարնորու առաջնահերթ նշանակություն ունի բնությունը: Ինչ խոսք, որ դեղամիջոցներիօգտագործմանշնորհիվ` մարդիկազատվեցինշատ ու շատ հիվանդություններից:Սակայնբնությունը, մաքուրօդն ու ջուրը, ծաղկուն այգիներնու սաղարթախիտանտառները, ալպյան ծաղկավետ արոտները առողջության պահպանմանամենալավ դեղամիջոցներնեն: Բնությունը գեու բազմերանգէ դարձնումմարդուկյանքը: Անտառներում, ղեցգկացնում դաշտերում ու մարգագետիններում, ջրերում ու հովիտներում,լեռներում մարդըկարողէ լավ հանգստանալ,պայմաններգտնել իր ուժն ու առողջությունը վերականգնելու համար: Բնությունն արթնացնում է ստեղծագործականձգտումներ, բարի զգացմունքներ կյանքի նկատմամբ, ներշնչում գեղեցիկ հավատ ն ցանկություններ:Ահա թե ինչու անհրաժեշտէ քաղաքների ն արդյունաբերական կենտրոններիշրջակայքում ստեղծել կանաչ գոտիներ,պարկեր,պուրակներ,կանաչապատել փողոցներնու բակերը,մաքուրպահպանելշրջակա միջավայրը:Ա-

մերկացածլեռնալանջերը,բութե ինչու՞ պետք է անտառապատել ու սապատել կանաչ զանգվածներիվերածել էրոզացվաժհողատարաանտառաշերտեր,կարգավոծությունները,ստեղծել պաշտպանական են ն րել անօգուտ կորչող ջրերի հոսքը այլն: Այս բոլորը համարվում ոչ պահբաղադրամասերի առանձին միայն մեր հայրենի բնության, նրա կարնորպայմանպանության,այլն մարդու առողջությանպահպանման ները: Բնությունը պահպանել, նշանակում է պահպանելմարդու գոյությունը, մեր մոլորակի վրա ստեղծել առողջությանհամար բարենպաստ ու պայմաններ,երաշխավորելմեր ու եկող սերունդներիներկան ապագան: հա

Ճ7/

ԳԼՈՒԽ

ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

բնօգտագործմանն. շրջակա միջավայրիպահպանությանմեխանիզմը պետականկառավարման օրգանների, տեղականինքնակառավարման ն բնօգտագործողների կազմակերպական, տնտեսականմիջոցառումներիհամակարգ է, որն ուղղված է բնական պաշարներիօգտան պահպանությունը գործումը, վերադրությունը դնել նորմալհունի մեջ: Տնտեսականմեխանիզմինպատակնէ հասարակության տնտեսական գործունեությանպրոցեսում տնտեսականշահերը համաձայնեցնել էկոլոգիական պահանջներիհետ: Ամեն մի պետությանհամար շրջակա միջավայրիպահպանության ռազմավարությունը ուղղված պետք է լինի հասարակության տնտեսական գործունեության ընթացքումապահովելտնտեսականբարեկեցության ակա դարի սրկրորդ վեսերից սկսած աշխարհի շատ ար երկրներում, հատկապես,զարգացած երկրներում, պետական կառավարմանօրգանները սկսել են հասկանալ,որ միայն վարչա-իրավական մեթոդներով, այսինքն`այս կամ այն բնական պաշարիօգտագործումը արգելելով կամ սահմանափակելով, վարչական ու քրեական պատժիչ մեթոդների կիրառումովհնարավորչէ արմատապեսբարելավելշրջակա բնական միջավայրիվիճակը: Ուստի անհրաժեշտություն առաջացավ օգտագործել տնտեսականլծակներ, որը հիմնված է նյութական շան տնտեսությանպետական անուղղակի կառավար-

Գոա

Արեն ի.

թան իի

ման րածության խոսք, բնական ան

վրա.

Ինչ որ շրջակա միջավայրիպահպանությանտնտեսական մեխանիզմըանքակտելիորենկապված է իրավական մեխանիզմներիհետ, որը նպաստում է բնօգտագործման ընթացքումպետական շահերըսերտորենզուգակցել էկոլոգիական պահանջներիհետ:

ն բնապահպանության Բնօգտագործման գործունեության կառաեն հատուկ լիազորված պետական, վարումը իրականացնում ինչպես նան տեղական կառավարման օրգանները,որոնք օգտագործելովկառավարման բոլոր մեթոդները,ստեղծում են բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմները: |

բոլոր բնականօբյեկտներիվրա վերահսկումեն գործող մարմինները:Հայաստանի կանրապետությունում վերահսկումը պետք է տարվի առաջին հերթինԱԷԿ-իռադիացիոնանվտանգության, լեռնաքիմիական կոմբինատներիհոսքաջրերիօգտագործման, կապիտալշինարարութ-

յան ժամանակ էկոլոգիականպահանջներիապահովման,հողային ու անտառայինպաշարներիՕգտագործման,Սնանա լճի ջրերիէկոլոգիական վիճակիփոփոխության,նրա պաշարներիօգտագործմանն շատ այլ էկոլոգիականհիմնախնդիրների վրա: Կառավարմանօբյեկտ են համարվում,ինչպես ական անձեր համարվող անկա բնօգտագործողները, Ըստ որում, ն բնականշրջակա միջավայրիպահպանությանպրոբնօգտագործման ցեսում կառավարմանսուբյեկտները ն օբյեկտները հարաբերությունները կառուցում են իրենց իրավասությանշրջանակներումն համապահիման վրա: տասխանպայմանագրերի բովանդակության ՀայաստանիՀանրապետությանէկոլոգիականիրավիճակիկայունացման ն հետագա բարելավմանհամար անհրաժեշտ է ստեղծել մոնիթորինգիհամակարգեր,որի խնդիրըկկայանանրանում, որ բնօգտագործմանկառավարմանն էկոլոգիականանվտանգությանհամակարգերը ապահովենանհրաժեշտտեղեկատվություն,հիմնավորենբնօգտագործման ն էկոլոգիականանվտանգությաննպատակովընտրվող որո-

իրավական

աի: ւ ուղղվածությունից: անմ Տիար նեության բնույթից

'

շումները: `

էնարու:Արի ՆԱՆԸաի ադրված կրկնելու արիրնժե տություն չկա: ական

մոնհտորինգի

հաղզե

ավական

մանրամասըշա-

շահագործման,դրանց տնտեսականգնաբնական ռեսուրսների գնագոյացման,միջավայրինհասցվող վնասի չափի, ինչպես ռեսուրսների վերարտադրությանն ուղղված միջոցառումբնական

հատման, նան

ների համակարգիորոշմանհիմքում ընկած Է բնական ռեսուրսներիկադաստրիտվյալները: Կադաստրը բնական ռեսուրսներիքանակական, կազմակերպական, որակական,տնտեսականն էկոլոգիականցուցա-

աե մեխանիզմիհիմնական սկզբունքը Աագորամաւը տեսական վճարումն այսինքն` արտադրությանպրոցեսում բնական ռեսուրսնե-

Ա

ացումն

է:

է,

Օգտագործումը

պետք է հիմնված լինի վճարման սկզբունքի վրա: րի Վերջինսհնարավորությունէ տալիս լուծելու տնտեսական ն էկոլոգիական հիմնախնդիրներ,այսինքն` դրանց արդյունավետօգտագործման հարցում ապահովել. շահագրգռվածություն,ինչպես նան ձնավորել լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուրներ` բնական ռեսուրսների վերարտադրությանհամար: Շրջակա միջավայրիպահպանությանգործը գիտականորենհիմնավորվածկազմակերպելունպատակով,անհրաժեշտ է խելացի զուգակցել հասարակությանտնտեսական շահերն ու էկոլոգիական պահանջները ն ստեղծել մարդու կյանքի համար առողջ միջավայր:Դրա հետ մեկտեղ պահանջվում մեխանիզմիտարէ զուգակցել տնտեսական

բեր լծակներ: Այս տեսակետից առաջնայիննշանակությունունի բնական պաշարներիտնտեսականգնահատման, գնագոյացման,տնտեսական վնասի հաշվառման գիտականորենհիմնավորված մեթոդիկայի մշակումը,մի հարց, որը մեր հանրապետությունում դեռես պատշաճ մակարդակի վրա չի դրված: Բնօգտագործման պրոցեսում հասարակության տնտեսականշա-

հերն ու էկոլոգիականպահանջները զուգակցելու հարցում կարնոր նշանակություն ունի բնական պաշարների համալիր օգտագործման սկզբունքի կիռարումը,այսինքն` բազմանպատակ օգտագործումը,քիչ թափոններովն անթաւիոնարտադրությանզարգացումը,հումքի բոլոր բաղադրիչներիվերամշակումը: Այս սկզբունքները պետք է ընկած լինեն տնտեսականմեխանիզմի հիմքում: է հողային, ջրային, անտառային Կադաստրը իրականացնում պաշարների,օգտակար հանածոնների հանքավայրերի, որսի ենթակակենդանիների, հատուկ պահպանվողտարածքների, ձկնապաշարների, ու կենդանիների բույսերի հազվագյուտ ն անհետացողտեսակների, ինչպես նան բնականշրջակա միջավայրի աղտոտիչներիվերաբերյալ: Այս նյութերըտեղեկատվական բազա են հանդիսանում բնօգտագործումը նպատակաուղղված կազմակերպելու տենպատակով էկոլոգիական սակետիցհիմնավորվածկառավարական որոշումներ ընդունելու համար: Ըստ որում, ընդունվողորոշումներըպետք է ապահովեն տարածաշրջաններիսոցիալ-տնտեսական զարգացումը: Վերջին տարիներին,Ռուսաստանի Ֆեդերացիայիհամապատասխան` գերատեսչությունները աշխատանքներեն տանում կատարելագործելու բնական ռեսուրսներիպոտենցիալի սոցիալ-տնտեսական գնահատման մեթոդիկանն սկզբունքները, որի հիմքում ընկած է բնական ռեսուրսներիհամալիրտարածքայինկադաստրի վարումը: Նման են սկսվածնան աշխատանքներ Վայաստանի Հանրապետությունում: Պետք է նշել, որ բնականռեսուրսներիհաշվառումըն դրանց Օօգտագործմանվրա հսկողությունըանբաժանելի է ն պետք է համատեղի-

րականացնել:

Բնապահպանության կազմակերպատնտեսական լծակները ներաեն բնական միջավայրի վիճակի վերաբերյալպետականծառայություններիկողմից կազմակերպված դիտարկումները, պետական,արտադրականն հասարակական վերահսկողությունը, էկոլոգիականփորռում

ձաքննությունը:

Բնապահպանական ծրագրերիկատարմանհամարպահանջվումէ անհրաժեշտ ֆինանսավորում: Վերջինիսաղբյուր պետք է հանդիսանա ոչ միայն պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեն, այլն այս կամ այն ձեռնարկության ու հիմնարկության, կազմակերպություններիսեւիական միջոցները:Ֆինանսավորմանկարնոր

.

կարողէ լինել նան էկոլոգիականֆոնդի ստեղծումը,էկոլոգիական ապահովագրությանֆոնդը, բանկայինկրեդիտները, ազգաբնակչության կամավոր վճարումները ն այլ աղբյուրներ: Սակայն ներկա դրությամբ ֆինանսավորումըկատարվում է ոչ բոլոր աղբյուրներից, որի պատճառովֆինանսականմիջոցներըխիստ սահմանափակեն բնական շրջակա միջավայրի պահպանության, բնական պաշարներիվերարտադրության,էկոլոգիական նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, քաղաքացիներիառողջությանը մաքրող կառույցներիշինարարության, ու հասցված վնասի հատուցման, էկոլոգիական դաստիարակության կրթության, գիտական հետազոտություններիվերաբերյալ մշակված ծրագրերիիրականացմանհամար: Բնապահպանականնպատակով հանրապետությանբյուջեից տարեկան հատկացվումէ նրա չնչին տոկոսը,որը խիստ անբավարարԷ լայնամասշտաբ ու բազմաբնույթ բնապահպանականմիջոցառումներ համար: իրականացնելու Բնօգտագործմանն շրջակա միջավայրիպահպանությանհարցում հիմքեկարնոր նշանակությունունի արտոնագրային-պայմանագրային րի զարգացումը,որն ունի իրականկարնորնշանակություն: Արտոնագիր ստանալովն պայմանագիրկնքելով հիմք է ստեղծվումստանալու բնօգտագործմանիրավունք ե իրականացնելուշրջակա միջավայրի պահպանությանհետ կապվածտարբերկարգի գործունեություն: Օրենքով արգելվում է բնապահպանությանգործունեություն իրականացնելառանցարտոնագրիու պայմանագրիկնքման: Բնօգտագործմանն շրջակա միջավայրի պահպանությանտնտեհարցում կարնոր սականմեխանիզմիկարգավորմանու իրականացման նշանակությունունի հավաստի տեղեկատվականտվյալների առկայությունը: Որպեսզի հիմնավորվի այս կամ այն բնօգտագործման ու բնապահպանական ծրագիրը, անհրաժեշտ է հավաքել տեղեկատվություն էկոլոգիականգործունեությանմասշտաբների,շրջակա միջավայրի վիճակի ն պահպանությանուղղությամբ իրականացվողմիջոցառումների մասին: Արտոնագրումն պայմանագրումսահմանվում է կանխարգելիչմիջոցառումներ բնական ռեսուրսների օգտագործման սահմանների ն բնության վրաքիմիական, ֆիզիկական,կենսաբանականայնպիսիներգործությունների վերաբերյալ, որոնք առաջ են բերում էկոլոգիական բացասականհետնանքներ, այսինքն` վնաս: Արտոնագրին պայմանագրիհիման վրա լիազորված պետական օրգանները իրականացնում են կանխարգելիչ հսկողություն բնօգտագործողների գործունեության վրա կիրառելու շրջակա միջավայրի վերաբերյալ մշակված ու հաստատված օրենսդրականակտերը: Այս մեու իրավականանձերինհնարավորություն խանիզմով քաղաքացիներին աղբյուր

է տրվում իրականացնել իրենց իրավունքները բնօգտագործմանն

շրջակա միջավայրիպահպանությանհարցերում: Բնօգտագործմանհարցի կարնորությունը լիմիտավորումնէ, որը հնարավորությունէ տալիս նմանեցնելու /լիմիտացիա/ բնական ռեսուրսների օգտագործմանսահմանայիննորմաները, թափոնինորմաները, դրանց արտանետումըշրջակա միջավայր: Հայաստանիսակավանտառայինու ջրային ռեսուրսների պայմաններում շատ կարնոր նշանակություն ունի տարբեր կարգի շինարարական աշխատանքներիու կառույցների համար հողային պաշարների հատկացման լիմիտավորումը, ջրերի խնայողաբարօգտագործումը գյուղատնտեսությանն արդյունաբերությանմեջ: ՀայաստանիՀանրապետությանհամար առանձնակինշանակություն ունի անտառայինպաշարներիհատումներիտարեկաննորմաների լիմիտավորումը:Կարնորհարց է շրջակա միջավայրարտանետվողաղտոտիչնյութերիլիմիտավորումը,կամ ինչպես ասում են, սահմանային է շրջակա բնաթույլատրելի նորման, որով մեծապեսպայմանավորված կան միջավայրիորակականվիճակը: Ըստ որում, պետք է լիմիտավորվի

մթնոլորտու ջրայինավազանարտանետվողսահմանայինթույլատրելի քանակը /ՍԹՔ/, սահմանայինթույլատրելի մակարդակը/ՍԹՄ/: Բնապահպանությանհարցում շատ կարնոր է շրջակա միջավայրի ավրա ծանրաբեռնվածության սահմանային թույլատրելիմակարդակի, րոտներում միավոր տարածության,վրա անասունների գլխաքանակի ծանրաբեռնվածության,տարվա ընթացքում արգելոցներում էքսկուրսիաներիանցկացմանթվաքանակի,ագրոլանդշաֆտներում,ագրոէկոհամակարգերիտակ հատկացվողտարածքներիիմացությունը: Ինչքան էլ կատարելագործվածլինեն շրջակա միջավայրի պահպանության մեթոդներնու բնապահպանության օրենսդրությունը, ձեռնարկություններըիրենց գործունեության ընթացքում չեն կիրառելու մշակված մեթոդները, եթե դրանք իրենց ձեռնտու չլինեն: Այդ հանգամանքը պայմանավորվածէ նրանով, որ բնապահպանությանգործունեությունը, բացի բացառիկդեպքերից/թանկարժեքմետաղներիկորզման նպատակովթափոններիվերամշակում,հոսքաջրերի ն արտանետվող գազերիմաքրումն այլն/ ձեռնարկությանը շահույթչի բերում: Օրինակ` Արարատիոսկու կորզմանֆաբրիկայի/ԱՈԿՖ/ պոչամբարի 100 հեկտար տարածությունում կուտակված նստվածքում հսկայականքանակիթանկարժեքմետաղներիկորզումը ոչ մի կազմակերպության ձեռնտու չէր: Սակայն Կանադայիհամապատասխան ֆիրման ունենալով թափոնների վերամշակմանկատարելագործվածտեխնոլոգիա, /ԱՈԿՖ/ հետ համատեղայդ նստվածքներըվերամշակեցին Դայաստանի ու ստացան ոսկի, արծաթ,պղինձ ն այլ թանկարժեքմետաղներ: Սակայն նման թանկարժեքնյութերի կորզումը շահավետ կարող է

Ի`

լինել այն ժամանակ, երբ կան համապատասխանսարքավորումներ, որոնք թողարկումեն տեղականշահագործմանհամար: Այլապես նման մեծ գումարներէ պահանջումն փասիրականացումը աշխատանքների է չիք դարձնել: ի շահույթը ամբողջ տորեն կարող գործունեությանբացասական Դժբախտաբար,բնապահպանական հետնանքներըէկոնոմիկայիվրա մեծամասամբի հայտ են գալիս ապագայում, իսկ ընթացիկտարում կարող է նույնիսկ ապահովել մեծ շահույթ: Օրինակ` չափից ավելի ձկան ու ցամաքայինկենդանիներիորսը, անտառներիզանգվածայինհատումները ն այլն բնության հավասարակշռությանու մարդու առողջության վրա կարող են ազդել մի քանի տարի, նույնիսկ տասնյակ տարիներ հետո ն հետագայումայն վերականգնելու համար կպահանջվիշատ ավելի միջոցներիներդրում, քան ու անձիք ստագված շահույթն է: Որպես կանոն, ձեռնարկություններն հակում ունեն ստանալու ավելի շատ եկամուտ ն մտածում են միայն այսօրվա մասին: հարցերով շահագրգռված Շրջակա միջավայրի պահպանության չլինելու պատճառներիցմեկն էլ կապվածէ այն հանգամանքիհետ, որ ու օրգաններին ձեռնարկությունների շատ հաճախ բնապահպանական հիմչեն համընկնում, հայացքները աղտոտիչների/թունավորողների/ նավորելով, որ արտադրությունըչեն կարող դադարեցնել:Իսկ թե ինչ միջոցներէ ծախսվումհիվանդներիբուժմանհամար,ինչ կորուստներէ մշակաբույսերիբերքատվություննու ակրում գյուղատնտեսությունը նասունների մթերատվությունընվազեցնելու պատճառով,ինչ կապիհեղեղնեվերականգնման, տալ միջոցներեն պահանջվումանտառների րի ու սելավներիհետնանքներիվերացմանհամար, հաշվի չի առնվում: Հենց դրանումէլ կայանումէ ամբողջ ողբերգությունը: Այս բոլորը հաստատում են այն միտքը, որ պետությանառաջնագործունեությանհամար ստեղծել հերթխնդիրն է ձեռնարկությունների այնպիսի պայմաններ, որպեսզի նրանք ստիպված լինեն զբաղվելու գործունեությամբ ն ունենան նյութական շաբնապահպանական հագրգռվածություն: Այդ նպատակինհասնելու համար անհրաժեշտէ իրականացնելմի շարք միջոցառումներ. ա/ ստեղծել կառավարմանվարչականմեխանիզմ,որի խնդիրն է որոշել բնօգտագործմանհստակ սահմանները,մշակել ստանդարտիպլանային առաջադրանքներ, ներ, կանոններն համապատասխան ձեռնարկութ/տուգանք րականացնել խստագույն պատժամիջոցներ յուններին ու նրա ղեկավարներին,ընդհուպ մինչն քրեական պատասխանատվություն:Այս միջոցառումըպահանջումէ կատարելսիստեման տիկ ստուգումներ ու վերահսկողությունսահմանել բնօգտագործման շրջակա միջավայրիվիճակիվերաբերյալ, |

-

բ/ իրականացնելտնտեսականխթանիչմիջոցառումներայն դեպքում, երբ տարբեր լծակների օգտագործումով պետությունը ձեռնարկության համար կատարումէ նյութականտեսակետիցավելի ձեռնտու Ն ավելի շահութաբերքայլեր, որպեսզի ձեռնարկությունըպահպանի օայն: րենսդրությունը, այլոչ թե խախտի Քանի որ վարչականԱ տնտեսականմեթոդներըմիահյուսվում են մեկը մյուսի հետ, ուստի միայն զուտ վարչական միջոցառումները հետ, ղլծակները/,որոնք կապվածչեն նյութականշահագրգռվածության չեն կարող ստիպել ձեռնարկություններինսիստեմատիկու արդյունավետ զբաղվելու բնապահպանականգործունեությամբ:Նույնը վերաբերում է տնտեսականմեթոդներին:Եթե տնտեսական մեթոդներըչեն ամրագրվածէկոլոգիականօրենսդրականակտերով,ապա միշտչէ, որ այն ապահովում է բնապահպանականգործունեության անհրաժեշտ որակական մակարդակու ժամանակինիրականացում: Որպեսզի հստակ պատկերացումունենանք շրջակա բնական միջավայրի պահպանությանտնտեսական մեխանիզմիմասին, նպատակահարմարենք գտնումհամառոտակիշարադրելայն լծակներիմասին, որոնք կիրառվումեն ՌուսաստանիԴաշնությունում2424դարի 90-ական

թվականներից:

Ընտ որում, այդ մեխանիզմըըստ Տ.Ա.Դեմինայի/1998/, ներառում է` Շատ երկրներում, Բնօգտագործման լիմիտավորում: չի բացառվումնան ՎայաստանիՀանրապետությունում,չնայած մշակված են շատ կարնոր ստանդարտներու նորմատիվներիհամակարգ, սակայն միշտ չէ, որ հնարավորԷ լինում իրականացնել:Կան շատ ձեռնարկություններ, որոնցարտադրությունըէկոլոգիականտեսակետիցավելի լավ է փակել կամ վերապրոֆիլավորել/այլ արտադրանքթողարկել/, որպեսզի քիչ վնաս հասցվի շրջակա միջավայրին:Սակայն միշտ չէ, որ այդ միջոցառումըտնտեսական,հաճախնան սոցիալականտեսակետիցհնարավորէ լինում իրականությունդարձնել:Նման դեպքեը որո ' հարցում ձեռնարկությանգործունեությունը րում բնՕգտագործման ժամանակ պետք է կարգավորել ոչ թե սահմանային թույլատրելի ջրնետներով /ՍԹՋ/ Ա սահմանային թույլատրելի արտանետումներով ԽԹԱ, այլ անհատականլիմիտներով: Խորհրդայինժամանակներում,բնօգտագործումըանվճար էր, այսինքն` ձեռնարկություններըօգտագործել են բնական ռեսուրսները, միաժամանակաղտոտել շրջակա բնականմիջավայրը, դրա համար ոչինչ չվճարելով: Միայն միջավայրն առավել աղտոտելու դեպքում նրանք տուգանք են վճարել, այն էլ ոչ բոլոր դեպքերում:Նման բնօգտագործմանպայմաններումստացվողշահույթը նեղ իմաստովմնացել է ձեռնարկությանը/ձեռնարկությունըպետական էր/, իսկ շրջակա միջավայրի պահպանության համար անհրաժեշտ հսկողության ծախսերը

-

միայն պետության վրա էր մնում, այսինքն`ձեռնարկությունըդուրս էր մնում բնապահպանությանգործընթացից,որն ինչ խոսք, անթույլատրելի ու հիմնավորվածչէր: Ռուհամար Բնօգտագործման վճարումները: 7»օ« սաստանի Դաշնությունում սկսած դարի 90-ական թվականներից մտցված է բնօգտագործմանհամար վճարման մեխանիզմ, այսինքն՝ ձեռնարկությունը պետք է վճարի բոլոր բնական ռեսուրսների շահագործման, շրջակա բնական միջավայրի աղտոտման ու թափոնների տեղաբաշխմանհամար: Պետք է նկատի ունենալ, որ բնական ռեսուրսների լիմիտավորումից,չափից ավելին շահագործելու դեպքում աղտոտումից առաջ եկող հետնանքներըվերացնելու համար ծախսերնշատ ավելի թանկ են նստում ձեռնարկությանվրա, քան սահմանվածնորմաներով բնօգտագործմանդեպքում: Ֆինանսավորումըհամարվումէ տնտեՖինանսավորումը: սական կառավարմանկարնոր մեթոդներիցմեկը, առանց որի բնապահպանականլուրջ միջոցառումներանհնար է իրականացնել: Ըստ որում, ֆինանսավորմանաղբյուր կարող են ծառայել պետականբյուջեի միջոցները, ձեռնարկությանսեփականմիջոցները,բանկային կրեդիտը ն տարբեր էկոլոգիականֆոնդերը: էկոլոգիականֆոնդի ստեղծումը շատ երկրներում վաղուց է կյանք մտել ն այն Օգտագործվումէ ամենաանհետաճգելի ն թանկ բնապահպանական միջոցառումներ իրականացնելու համար, օրենսդրական մարմիններիկողմիցհաստատվածնախահաշվարկներով: շաշահագրգռվածություն:Նյութական Նյութական հագրգռվածությունը ձեռնարկության ն նրա աշխատողների համար բնօգտագործման շահագրգռվածություննու ձեռնտու լինելն է: Նյութական շահագրգռվածության ընդգրկվումէ նան խրախուհամակարգում սիչ միջոցառումներ,այսինքն` մարդու առողջության համար անվտանգ սննդամթերքներիարտադրության, բնապահպանականմիջոցառումների իրականացմանհամար խրախուսիչ /ավելի բարձր գների սահմանում, էկոլոգիականֆոնդի ներդրումներիցազատում ն այլն/: Շրջակա միջավայրիպահպանությանտնտեսականմեխանիզմնեխրախուսականու պարտադրողականբնույթի միջոցառումների րը, համակարգ է, որի կիրառումը շրջակա բնական միջավայրի պահպանության աշխատանքներըկառավարելիսապահովումէ հասնելու էկոլոգիականքաղաքականությաննպատակներին: Առանձնացնումեն տնտեսականմեխանիզմիերեք տիպ՝ արխթանող,որը ստեղծում է բարենպաստտնտեսականպայմաններ՝ զարգացնելու էկոլոգիականտեսակետից մաքուր արտադրանք ստանալու արտադրությունն այլ կարգի գործունեություն էկոլոգիականոլորտում, |

բ/ կոշտ, որի դեպքում օգտագործվումէ վարչականն ֆինանսատնտեսագիտական պարտադրող միջոցառումներ,ինչպես նան կոշտ հարկային քաղաքականություն` ստիպելու կանխել էկոլոգիականտեսակետիցվտանգավորճյուղերի զարգացումը, որի դեպքում կիրառվումէ լիբերալ սահմանափա-. գփափուկ, կող էկոլոգիականշրջանակներ,որը համեմատաբար թույլ ներգործուքյուն է ունենում տնտեսական զարգացմանտեմպի ն մասշտաբների

վրա:

Ռուսաստանի Դաշնությունում կիրառվում է «աղտոտողը կվճարի» սկզբունքը, այսինքն` աղտոտողներըկրում են կառավարականօրգանների կողմից սահմանվածֆինանսականպատասխանատվություն, էկոլոգիական պահանջներըչկատարելու համար: Այս սկզբունքը նախատեսում է, որպեսզի աղտոտողներըվճարեն իրենց հետնանքով աղտոտվածությունընվազեցնելու լրիվ արժեքը, իսկ կակենռավարության կողմիցնախատեսված միջոցները պետքէ ուղղվեն ու աը մոնիթորին ականացմանը ն ն էկոլոգիական էկոլոգիական կրթության ան զարգացմա իջորինգի իրականացմանը

Գաղտնիք չէ, ագրոքիմիկատներչօգտագործելու/պեստիցիդներ, ն այլն/ դեպքում արտադրվող արտադրանտարբեր պատրաստուկներ անվտանգ,ուստի քը թանկէ լինում, սակայնէկոլոգիական պետք է սահմանվի խրախուսիչ հավելյալ արժեք: Այլապեսհողօգտագործողը ստիպված է օգտագործել թունաքիմիկատներն արտադրել բարձր,սակայն էկոլոգիականտեսակետիցոչ մաքուր արտադրանք,ոներգործությունն րը իր է ունենումհասարակությանառող-

տեսակետից

Սան

ջության

վրա:

Միաժամանակպետք է լրացուցիչ հավելյալ հարկ նախատեսել մարդու առողջությանհամար վտանգավորարտադրանքարտադրողնեհամար, հումք վերամրի

Աաաա ազրարռակչության րոգր նների մեկտեղ միջոցների Խրախուսական Գործունեության պետք նախատեսել հարցեհամար: Այս կամ օրինախախտումների գանք էկոլոգիական շակող

րի

ճառսարվությունսերի

մասին

կարելի

հասմար/:

է

հետ

ծանոթանալ

է

տու-

այլ

"ՋԵՕՈՕՐՈՑ,

Տ.Ա.Դեմինայի

ՇՔ6ՅԵՒուսումնական նդարծակմանը: աման պահպանմանը կոոիական Գեոնարկիզ ՈՒԹ»6 ՏՈՏԵ Շիտակցել, կո: երո: Պետը գործունեությունը գիական մարդու չափազան խոստ էկոլոգիականվճարումները/էկոլոգիական էկողմից պատճառով, այն հ ետնանքներ բերել Ննտրոնազված ֆինանսավոր բնապահպանական միջոցառումների շղթայականռեակցիան: սիրված բնությանմեջ համար: :

ռնարկից

-

/ՇՈՑԻՐ

է

չխ

որ

կարող

ֆոնդ/օգտագործվում է

առաջ

ման

1999թ. սկսած էկոլոգիականվճարումների սկզբունքը փոխարինվել է էկոլոգիականհարկով, որը անմիջականորենփոխանցվում է բյուջեին կամ նպատակայինբյուջետայինֆոնդին: ՌուսաստանիԴաշնությունում լայն տարածումունի բնապահպանականգործունեությունը խրախուսելումեխանիզմը,որը հիմնվածէ էկոլոգիական ֆոնդերի համակարգումֆինանսականարտոնությունների մեխանիզմիվրա, այսինքն` էկոլոգիականֆոնդերի հաշվին մարվում են՝ այն ծախսերը, որոնք օգտագործվել են բնապահպանականմիջոցառումների աղտոտումըչեզոքացնելու համար: ԱՄՆ-ում շրջակա միջավայրի պահպանությանգործակալության կողմիցկիրառվում է մի մեխանիզմ,որի էությունը կայանում է նրանում, որ սահմանվում է թափոններիընդհանուր լիմիտ, որը գերազանցելիս բռնագանձվումէ չափազանցբարձրտուգանք: Տնտեսական մեխանիզմներըպետք է ամրագրվեն օՕրենսդրուքյամբ, ըստ որում, աղտոտողը ֆինանսականպատասխանատվություն կկրի կառավարականօրգանների կողմից սահմանված էկոլոգիական պահանջներըչկատարելու համար: աՊետական միջոցները պետք է ուղղել կենսաբազմազանության վելացման, էկոլոգիական մոնիթորինգիիրականացման,էկոլոգիական կրթությանն նման կարգիհիմնահարցերլուծելու համար:

զուտ

տեղի ունեցող

աղետալ ասկանխագուշակալի որ թույլ է ուսումնա-

էկոլոգիականաղետներից կարելի է խուսափել, եթեապահովվի կենսոլորտի անցումընոոսֆերայիստադիային,այսինքն` խելացի կառավարել անթրոպոգենպրոցեսները,բնությունը շահագործել, մարդու գործունեությունըծավալել նրանում գործող էկոլոգիականօրենքներին համաձայնու նրա պահանջներինհամապատասխան:

`

3 71

Ճճ771

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

1970-ական թվականների սկզբներինպարզ դարձավ,որ հասարակությանու բնությանփոխհարաբերություններում մարդկությանհամար ծագել է համամոլորակայինվտանգ ներկայացնողհիմնախնդիր`կապված կենսոլորտում առաջ եկած անհետադարձփոփոխությունների հետ: Վամաշխարհայինհասարակությունը հասկացավ, որ էկոլոգիական ճգնաժամիցդուրս գալու հիմնական ուղիներիցմեկը միջազգային էկոլոգիականներդաշնակհարաբերությունների ստեղծումնէ: Շրջակա միջավայրիպահպանությանբնագավառումՄիջազգային համագործակցությունը դարձել է կենսական անհրաժեշտություն,քանի որ էկոլոգիական լարվածությանմեծացումըառաջ է բերում մի շարք սոցիալականհետնանքներ. . պարենի պակաս, մոտ հիվանդությունների ազգաբնակչության ավելացումն տարածում, նոր հիվանդությունների /այդ թվում ն գենետիկական բնույթի/ առաջացում, ն էազգաբնակչությանէկոլոգիականտեղաշարժ /միգրացիա/ կոլոգիականփախստականների ավելացում, էկոլոգիականէքստրեմիզմլ̀ոկալ էկոլոգիականկոնֆլիկտներ կապված նոր էկոլոգիական վտանգավոր արտադրության ստեղծմանհետ, էկոլոգիականագրեսիայի` տոքսիկ տեխնոլոգիային թափոնների տեղափոխումայլ երկրներ, միջազգայինիրավունքմտցնելու նոր հասկացողությունառավել վտանգավոր գործունեությանվերաբերյալ,պատասխանատվություն հասցված վնասի վերաբերյալ/այդ թվում ոչ կանխամտածված/, ինչպես նան միջազգայինէկոլոգիականկոնֆլիկտների կարգավորմաննոր նորմեր, շրջակա միջավայրիվիճակի վերաբերյալքաղաքական գորժիչների, գիտնականների,հասարակությանլայն խավերի ան-

-

-

-

-

-

-

հանգստություն:

1960-ական թվականներիցսկսած հասարակականկյանքում առաօ' եկան այնպիսի հասկացողություններ, ինպիսիքեն «էկոլոգիականանվտանգություն» ն որպես դրա հետնանք, արտասահմանում հանդես եկան /1970-1980 թվականներին/հասարակականկազմակեպություններ

«կանաչներ» կուսակցություններ /էկոլոգիստներ/: էկոլոգիականհամակարգիվրա ներգործությանաճի պայմաններում Երկիր մոլորակի կենսոլորտի պահպանումըհամաշխարհայինհասարակությանառավել սուր հիմնախնդիրներիցմեկն է, որը հնարավոր է լուծել միայն միջազգայինհամագործակցության լայն կապերհաստատելով: Միջազգայինհամագործակցությանհիմնականուղղություններ են՝ 1/ Պահպանելտնտեսականգործունեությամբչվերափոխվածբնական համակարգերը,որոնք նպաստում են համամոլորակայինէկոլոն

:

լ

գիականհավասարակշռության պահպանմանը: 2/ Բնական պաշարների,այդ թվում բնականմիջավայրիասիմիլյացիայի պոտենցիալիարդյունավետօգտագործում: 3/ Ստեղծել միջազգայինէկոլոգիական պատասխանատվության արդյունավետ համակարգ /այդ թվում պատասխանատվություն ռազմական գործողությունների ընթացքում շրջակա միջավայրիքայքայման համար/: Նշված ուղղությունների իրականացմանհամար, բնական է, պահանջվումէ մի շարք միջոցառումներ`զարգացածերկրների կողմիցֆինանսական օժանդակությունն տեխնիկական օգնություն զարգացող երկրներին, շրջակա միջավայրիպահպանությանբնագավառում միջազգայինպատասխանատվության մեխանիզմներիձնավորում, ն կոնցեպցիաների էկոլոգիականհարկերիվճարում, ռազմավարության համատեղ մշակում, ազգային էկոնոմիկայիկառուցվածքայինվերակառուցում ն այլն: Շրջակա միջավայրիպահպանությանօբյեկտներըստորաբաժանվում են` ազգային/ներպետական/ն միջազգային/համաշխարհային/: Ազգային /ներայատական/ օբյեկտներն են հողը, ջուրը, ընդերքը, ու վայրի կենդանիներն բնության այլ տարրերը,որոնք գտնվում են տվյալ պետության տարածքում: Ազգային օբյեկտներին պետությունը տնօրինում է ազատ, պահպանում ն կառավարումէ իր սեփական օրենքների հիման վրա, հանուն իր ժողովրդիշահերի: Շրջակա միջավայրի Միջազգային այլահայանության օբյեկտները նրանք են, որոնք գտնվում են կա՛մ միջազգայինտարածքիսահմաններում /տիեզերք, մթնոլորտայինօդ, Գամաշխարհայինօվկիանոս ն Անտարկտիդա/,կա՛մ խառնվում են տարբեր երկրների տարածքում /կենդանիների տեղաշարժվողտեսակներ):Այդ օբյեկտներըչեն գտնվում պետություններիիրավասությանտակ կամ չեն հանդիսանումորնէ մեկի ազգային ունեցվածք: Նման օբյեկտները օգտագործվում ն պահպանվում են տարբեր պայմանագրերի,կոնվենցիաների,արձանագրությունների հիման վրա ն միջազգային հանրությանհամատեղուժերով: ՝

Գոյություն ունեն նան բնական միջավայրիմեկ այլ կարգի միջազգային օբյեկտներ, որոնք պահպանվումու կառավարվում են պետութ-

յունների կողմից, սակայն միջազգայինհաշվառման է վերցված: Այդ օբյեկտներն են` արգելոցները,ազգային պարկերը,սահմանափակված բնակատեղերը /ռեզերվատներ/, բնության հուշարձանները, անհետացող ն հազվագյուտկենդանիներն ու բույսերը ն այլն: Ներկայումս ողջ աշխարհի պետություններնու ժողովուրդները հասկանում են էկոլոգիական/հատկապեսհամամոլորակային) հիմնախնդիրների սրությունն ու դրանք լուծելու անհրաժեշտությունը: Գետնապես,միջազգայինհամագործակցությունըհամաշխարհային հակասության շրջանակներումդարձել է անհրաժեշտություն: Միջազգայինհասարակությունըերկար տարիների ընթացքում մշակել ու ձնավորել է էկոլոգիայի բնագավառումմիջազգայինհամագործակցության սկզբունքները` առաջարկությունների, դրույթներին` խորհուրդներիձնով, որոնք տարբերերկրներում ամրագրվելեն որպես օրենք կամ որոշումներ: Շրջակա միջավայրիպահպանությանբնագավառումմիջազգային համագործակցության հիմնականսկզբունքներնեն՝ մեկ պետությանէկոլոգիականբարեկեցությունըչպետք է ապահովելմեկ այլ պետության հաշվին կամ առանցհաշվի առնելու նրանց շահերը, մեկ պետության տարածքում իրականացվողտնտեսական գործունեությունը չպետք է վնաս պատճառիշրջակա միջավայրին, ինչպես իր տարածքում, այնպես էլ իր իրավասությունից դուրս տարածքներում, անթույլատրելիէ ցանկացածտնտեսական,այլ կարգի գործունեություն, որի էկոլոգիականհետնանքները կանխագուշակելի չեն, պետք է գլոբալ տարածաշրջանային /ռեգիոնալ/ն ազգային մակարդակներով հսկողությունսահմանելշրջակա միջավայրի, բնական ռեսուրսներիվիճակի ու փոփոխությունների վրա միու ջազգային չափորոշիչներով չափանիշներով, տե. պետք է ապահովելազատ ն անարգելգիտատեխնիկական ղեկատվությանփոխանակումշրջակա միջավայրիհիմնախնդիրների ն բնապահպանական առաջավոր տեխնոլոգիաների -

-

-

-

-

վերաբերյալ,

պետությունները

արտակարգ իրավիճակի պայմաններում պետքէ մեկըմյուսին օգնությանձեռք մեկնեն, շրջակա միջավայրիհիմնախնդիրների հետ կապված բոլոր վեճերը պեւտք լուծել միայնխաղաղ միջոցներով: է Բնության կենդանի ու անկենդան բաղադրամասերը պետական -

,

-

սահմաններչեն ճանաչում: Մի երկրում աղտոտվածջրերը հոսում են դեպի այլ երկրներիդաշտավայրերը,իսկ այնուհետն՝ ծովերն ու օվկիանոսները:Աղտոտվածօդային զանգվածները անընդհատ տեղից տեղ են տեղափոխվում, սկզբնաղբյուրներիցերբեմն հեռանալով հարյուրավոր կիլոմետրերով: Միջուկայնփորձարկումներիհետնանքներըզգացվում են տասնյակ հազարավորկիլոմետր հեռավորության վրա: Կենդանականու բուսական աշխարհներիդեգրադացիանու միգրացիան նույնպես գլոբալ մասշտաբներունեն: Ահա թե ինչու շրջակա միջավայրի պահպանությունը դարձել է կարնորագույն խնդիր, ինչպես ազգային, այնպես էլ համաշխարհային մասշտաբով: Այն համընդհանուր, համամոլորակային, համալիր հիմնախնդիրէ, որի լուծումը անհնար է առանց գիտության տարբեր ճյուղերի, աշխարհիբոլոր պետությունների,բնակչությանբոլոր խավերի համաձայնեցված, հետնեողական ջանքերի: Այս հանգամանքն ստիպում է, որպեսզի բնության պահպանության ասպարեզումհամագործակցենոչ միայն տարբերերկրներիգիտնականներնու առանձինպետականգործիչներ, այլն բոլոր պետությունները`առանցբացառության: Շրջակա միջավայրիպահպանության բնագավառումմիջազգային համագործակցությունը թելադրվումԷ նան այդ պրոբլեմի բարդությամբ, որը ներկայումս ունի բազմաթիվչպարզաբանվածկողմեր ն պահանջում է գիտականու տեխնիկական լուծումներիհամատեղորոնում: Այդ համագործակցություննիրենից ներկայացնում է օբյեկտիվ անհրաժեշտություն,որն ընդգրկում Է գիտական,տեխնիկական,տնտեսականն քաղաքականբնույթի խիստ ընդարձակբնագավառներ,ն որն ըստ էության,իրենով նշանավորումէ նոր էտապ ժողովուրդներիմիջազգային համագործակցությանբնագավառում:Այն անբաժանելի է այնպիսի կարնորմիջազգայինհիմնախնդիրներից, ինչպիսիքեն` համընդհան նուր լրիվ զինաթափումը,խաղաղությանհիմնախնդիրըն տարբեր սոցիալ-տնտեսականկառուցվածք ունեցող երկրների խաղաղ համագործակցությունը:Չպետք է մոռանալ,որ մարդուն շրջապատող միջավայրի անաղարտությանգծով միջազգային համագործակցությունը հանդիսանումէ ժողովուրդներիմիջն խաղաղությանպահպանությանու ամրապնդմանկարնորագույնգործոններիցմեկը:

Բնության պահպանությանգծով միջազգայինհամագործակցութ-

1913թ. Շվեյյունն սկիզբ է առել «24 դարի առաջին տասնամյակներին: ցարիայումտեղի ունեցավ այդ հարցին նվիրվածառաջինկոնֆերանսը, որին մասնակցումէին ընդամենը 17 երկրներ,այդ թվում նան Ռուսաստանը: Հետագայում նս տեղի ունեցան համաշխարհայինմի շարք հա-

վաքներն հանդիպումներ: Սակայն բնությանպահպանության հարցըլայնորեն, նպատակաս375

կերպով քննարկվեց 1948ք.. երբ ստեղծվեց Բնության ն բնական ռեսուրսներիպահպանությանմիռազգայինմիությունը /ԲՊՄՄ/` գիտակոնսուլտատիվմիջազգայինխոշոր կազմակերպությունը: Ներկայումս մեծ ծավալ է ընդունել միջազգայինհամագործակգությունը, ինչպես ռեգիոնալ, այնպես էլ սուբռեգիոնալ հիմունքներով, որը միավորումէ երկրագնդիբազմաթիվերկրներ: Շրջակա միջավայրի պահպանության գծով միջազգային համագործակցությունըհիմնականում իրականացվումէ Գիտականմիությունների միջազգայինխորհրդի/ԳՄՄԽ-|ՇՏՍ/ միջոցով: Դա գիտնականների ոչ կառավարականկազմակերպությունները միավորողհամաշխարհային խոշոր կենտրոն է: Այն միավորում է ամբողջ աշխարհի ակադեմիաներըն գիտականխորհուրդները:Այդ կազմակերպությունըմեծ ծավալի աշխատանքներ,կատարում`միավորելովամբողջ աշխարհիգիտնականներիջանքերը: Բավականէ միայն հիշատակել գիտահետազո` տական հետնյալգլոբալ ծրագրերը. տիեզերական տարածությունների հետազոտումը,Անտարկտիդայի ուսումնաւսիրությունը,համաշխարհային օվկիանոսիհետազոտումը,միջազգայիներկրաֆիզիկականտարվա միջազգայինկենսաբանականծրագրի, շրցակա միջավայրիհիմնախնդրիմիջազգայինծրագրի անցկացումը ն այլն: 1968-1972թթ.ԳՄՄԽ-իպրեզիդենտն էր ՎայկականԽՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայիպրեզիդենտ,ակադեմիկոսՎ.3.1Համբարձումյանը: նրա անվան հետ է կապվածԳՄՄԽ-ի գործունեությանուժեղացումը` շրջակա միջավայրիգծով միջազգայինհամագործակցության բնալաց

գավառում:

1969թ. ԵրնանումԳՄՄԽ-ի 12-րդ գլխավոր անսամբլեայումակադեմիկոսՎ.Հ.Վամբարձումյանի նախագահուքյամբհարց դրվեց` ստեղծել ՍԿՈՊէ միջազգայինկազմակերպություն: ԳՄՄԽ-ի հառորդ` 13-րդ գլխավոր ասամբլեան,որը տեղի ունեցավ 1970թ. Մադրիդում,քննարկեց ՍԿՈՊէ-ինախնականծրագիրը՝1971-1981թթ. համար:Սակայնայդ ծրագիրըչի կարելի կատարյալ համարել: ԱկնհայտԷ նրա արդյունավետությունը. նրանում բացակայում էին հենակետային, առանցքային գիտականայնպիսի հիմնախնդիրներ,որոնք հնարավորությունկտային կանխագուշակելու շրջակա միջավայրիզարգացման ապագան: Այդ հարցի շուրջն ասամբլեայիմասնակիցներիշրջանում մեծ բանավեճ ծավալվեց:Քննդատությամբհանդես եկավ նախկինԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայիպատվիրակությունըակադեմիկոսՄ.Կելդիշիգլխավորությամբ:ԽորհրդայինՄիության գիտնականներընշում էին, որ այդ ծրագրում բացակայումեն այնպիսիհիմնախնդիրներ, որոնք կապված են ժամանակակից աշխարհի սոցիալ-քաղաքական ն տնտեսական զարգացման հարցերի հետ: Խորհրդային պատվիրակությանղեկավարն իր ելույթում նշեց, որ շրջակա միջավայրիհիմնախնդրիլուծումը

ն գյուղատնտեսական արտադկապվածչէ միայն արդյունաբերական վերլուծուքպրոցեսների տեխնոլոգիական ժամանակակից րության է յան հետ: Դա հիմնախնդրիմիայն մի մաւն է: Գլխավորը կայանում նաո րոնք պայմանները, նրանում,որ վերացվենսոցիալ-քաղաքական խադրյալներեն ստեղծում բնականհարստություններիանխնաշահագործման համար, զարգացածերկրներիկողմից ավելի թույլ զարգացած երկրներինն ժողովուրդներինշահագործելունպատակով: որ այդ հրաԳլխավորասամբլեանհանգեց այն եզրակացության, հետազոտությունների հիմնական ն վիրված տապ խնդրի իրագործմանը հետնանքով գործունեության է մարդու համարվի պետք նպատակը կանխաշրջակա միջավայրի որակի հավանականփուիոխությունների գուշակումը: Վետագա տարիներիընթացքումծրագիրը զգալի փոփոխություններ կրեց,մշակվեցն կատարելագործվեց: Անհրաժեշտէ նշել, որ մինչն ՍԿՈՊէ-ի հիմնադրվելըԳՄՄԽ-ը կազուղղված մի շարք միջոցառումմակերպելէ բնությանպահպանությանն կենսաբանականծրաՄիջազգային ստեղծվեց ներ: Այսպես օրինակ` է շրջակա միջավայրի տեղ հատկացվում

/ՄԿԾ-ՎՑՔ/,

զգալի որտեղ գիրը Այդ հարցերը այս հարցերին: համակենսաբանական պահպանության ու ծրագրեեն նան նախագծերի այլ միջազգային մտել այն չափով կամ օվկիանոսի,Անտարկտիդարի պլանի մեջ /օրինակ, Համաշխարհային նայլն): ուսումնասիրությունը տարածությունների յի, տիեզերական 1960-ական թվահիմնախնդիրը ուսումնասիրության սԿենսոլորւտի ն է ր վայեկաններիվերջին մեծ նշանակություն ժողովրդականություն ն լում: ՅՈՒՆԵՍԿՈ-իհսկողությանտակ սկսվումէ «Մարդը կենսոլորտը» ն միջկառակառավարական /ԽՃՑ/ ծրագրի մշակումը: Մի շարք այլ, ոչ նան ՄԱԿ-ը, ներառյալ կողմից, վարականկազմակերպությունների պահպանությանն բնականպաշարնեսկսվումեն շրջակամիջավայրի գծով տարվողգիտականուսումնասիօգտագործման րի արդյունավետ րությունները: նման մասայականմիջոցառումներն արդյունքէին այն վիճակի,որ բուռն զարգացստեղծվելէր մի շարք երկրներումարդյունաբերության կազմակերպությունման հետնանքով:Սակայն տարբերմիջազգային ն մեկուսացվածությունը, ուսումնասիրութների ճյուղավորվածությունը ն բացակամեթոդոլոգիայի յունների միասնականգիտականծրագրի արդյուէին միջոցառումների այդ լությունը խիստկերպով նվազեցնում ն ռազմավարության աշխատանքների անդրադառնում նավետությունը, ՍԿՈվրա: Ահա թե ինչու հարց հարուցվեցստեղծել մարտավարության Պէ: րդ

71974թ. նոյեմբերի 15-20-ը Մոսկվայումտեղի ունեցավ ՍԿՈՊԷ-ի

հիմնախնդիրնեպլենումը` նվիրված միջավայրիպահպանության

րին: Այստեղծրագիր ընդունվեցառաջիկա մի քանի տարիներիգիտահետազոտականաշխատանքների կոչված միջնավերաբերյալ /այսպես ժամկետծրագիր/ ն սահմանվեցին երկարաժամկետգիտականուսումնասիրություններիսկզբունքները:Այդ ծրագրում առաջ էին քաշվում մի շարք միջազգայինգիտահետազոտականնախագծեր,որոնցից առավել կարնորէին կենսաերկրաքիմիական ցիկլերը, վերականգնվողբնական պաշարներիվրա մարդու ազդեցությունը, մարդկության բնակեցումըե շրջակա միջավայրը,այդ միջավայրիէկոտոքսիկոլոգիան,իմունացիոն /ճաթեմատիկական/ մոդելացումը, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգը, շրջակա միջավայրի ինֆորմացիայինկատմամբ հասարակականկարծիքը ն Այդ նախագծերիցկարնորագույնըհամարվումէ առաջինը`նյութերի կենսաերկրաքիմիական շրջանառությունը բնության մեջ, որը գիտնականներնանվանում են կյանքի դինամիկէությունը: Տարբեր տեսակի աղտոտումներըոչ այլ ինչ են, եթե ոչ նյութերի բնական կենսաբանական շրջանառությունիցդուրս եկած մնացորդներ,թափոններ:Կուտակվելով օդում, գետերում,լճերում, բույսերի մեջ, կենդանիներիօրգանիզմներում,դրանք ջրահոսքերիհետ միասին ընկնում են օվկիանու,, օդային զանգվածներիհետ քշվում են հեռու` հատելով մայր ցամաքները: Գիտնականների առջն անհետաձգելիխնդիր է դրվում այդ նյութերը վերադարձնելբնական կենսաբանականշրջանառության հավերժական ոլորտը, որտեղ«ավելորդարդյունաբերական մնացորդներ»չկան, ամեն ինչ վերամշակվումն մաքրվում է: Այս ծրագրի հիմնականհեղինակն էր ՍԿՈՊԷ-ի պրեզիդենտ,ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի միջազգային մրցանակի դափնեկիր,ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակիցանդամՎ.Ա.Կովդան: Շրջակա միջավայրի պահպանությանգծով միջազգայինհամագործակցության բնագավառում զգալի մասնակցությունէ ցուցաբերել նան ՀայկականԽՍՀ-ը: Բացի ԳՄՄԽ-ը վերը նշված 12-րդ գլխավոր /երնանյան/ասամբլեայից, մեր հանրապետությունումհրավիրվել են նան մի շարք միջազգային կոնֆերանսներ,սիմպոզիումներն նստաշրջաններ: Դրանցից ամենանշանակալինլեռնային երկրների բնության պահպանությանկոմիտեիանդրանիկնստաշրջաննէր, որը տեղի ունեցավ 1971թ. հունիսի 20-27-ը: Մինչ այդ, 1969թ. վերջերին,Հնդկաստանում տեղի ունեցած Բնության պահպանության միջազգային կազմա-

ռեակցիան:

Աարոնհամագ Ար կեկիտե Աաաա: երկրների բնության Խ.Պ.Միրիմանյանը, նախագահընտրվեցպրոֆեսոր Երնաննէլ միտեի որպես կոմիտեի աշխատանքայինվայր՝ իր շտաբ-բնան

րանով վառ ինո ԽՄԻ մ-իմիջ18128 համակա ցության Ն

մայիսի 23-ին համաձայնագիրըշ̀րջակա միջավայրիպահպակնքված նության վերաբերյալ: Համաձայնագիրն ամենից առաջ միջոցառում էր նշում օդային հսկայածավալավազանիաղտոտումը կանխելու,ջրերի, այդ թվում Համաշխարհային օվկիանոսիմաքրությանապահովմանուղղությամբ: Հատուկ ուշադրություն էր նվիրվումգյուղատնտեսական արտադպայմանավորված զանազան աղտոտումները նվազեցնելու արցին: Այդ բնագավառումնախատեսվումէր համատեղհետազոտուքյուններ կատարել կենսոլորտիտարրերիվրա հանքային պարարտանբացասական ազդեցության պարզաբանման յութերի, ուղղությամբ: Միջոցառումներէին նախատեսվումնան հողերի արդյունավետությանբարձրացման,գյուղատնտեսական թափոններիհեռացմանն վնասազերծման ուղղությամբ: Հրատապխնդիր է համարվում նան շրջակա միջավայրի աղտոտման կենսաբանականն գենետիկականհետնանքներիուսումնասիրությունը,մարդու, կենդանիների, բուսականությանգենետիկական մեխանիզմներիվրա արտանետվածքներիթույլատրելի չաւիի սահմանումը: Երկրագնդիկենսոլորտիապագան, նրա հետ կատարվող փոփոխություններըճիշտ կանխագուշակելուհամար անհրաժեշտէր պարզել, թե ինչպես են ազդում շրջակա միջավայրիփուիոխությունները մեր մոեն լորակի կլիմայի վրա. դրանք համընդհանուրցրտեցում առաջ բերում, թե ընդհակառակը,բարձրացնումեն մթնոլորտի ջերմությունը: Նախատեսվումէր նան ուսումնասիրություններկատարելերկրաշարժերի կանխագուշակմանուղղությամբ: Համաձայնագրումմեծ տեղ էր հատկացվումշրջակա միջավայրիպահպանությանիրավականն վարչական կողմերին: Բնության պահպանությանբնագավառումնախկինԽՍՀՄ-ը լայնորեն համագործակցումէր նան Կանադայի, Ֆրանսիայի, Մեծ ԲրիտաՇվեդրայի, Գերմանիայի,Իրանի ն մի շարք այլ Ֆինլանդիայի, հետ: պետությունների Բնության պահպանությանբնագավառումմիջազգայինհամագործակցությաննպատակով ստեղծվածեն մի շարք կազմակերպություն.

րությամբ

պեստիցիդների

արտադրության

սիայի,

Նանիումազին աին հսկողություն հարցերը,

սահմանում

ԱԱ

ճելի կորեր երկրեւրի

աղտոտումը կանխելու կենսոլորտի

կուլտուր-լուսավորչական,քարոզչական

համագորԲնության պահպանության բնագավառում միջազգային ռոոմ Տրի ՄԱԲ-ր կենմոլորտը» պաշտոնա ծրագիրն. ընդունվել 1970թ., ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի 16-րդ նստաշրջանում: Մեկ տարի

:

է

անց` 1971թ. նոյեմբերին,ՄԱԲ-ի միջազգային կոորդինացիոնխորհրդի

առաջիննստաշրջանումընդունվեցծրագրիընդհանուրսկզբունքը: Այդ նույն ժամանակէլ ընդունվեցինմիջազգային համագործակցության13 ամփուփիչնախագծերը:Երեք տարի անց, 1974թ. շրջակա միջավայրի պահպանության ուսումնասիրությունների զարգացմանկապակ-

ցությամբ

ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի գլխավոր կոնֆեդերացիայի 18-րդ նստաշրջանում ՄԱԲ-իծրագրում լրացուցիչ կարգով ընդգրկվել են նս 14 նախագծեր՝ շրջակա միջավայրիաղտոտմանհիմնախնդրիուղղությամբ: Ընդհանուր գծերով ծրագիրը իրենից ներկայացնում է հետազոտություններինոր, համակողմանիմոտեցում,որոնց նպատակնէ բարելավել մարդուն շրջակա միջավայրիհարաբերությունը:ՄԱԲ-ըձգտում է վերացնել գիտնականներիբ̀նագետների,սոցիոլոգներին որոշումներ ընդունող հանձնաժողովներիգործունեությանը խոչընդոտող հնացած արգելքները, ու դրա փոխարենառաջարկվումէ միասնական ջանքերով օգտագործել գիտության ժամանակակիցնվաճումները, հասնել մարդու կողմիցփոփոխվածէկոհամակարգերիկարգավորմանը: տեսակետիցՄԱԲ-ը փաստորենհանդիԳիտակազմակերպչական սանում է նախկինմիջազգային ծրագրի/ՄԿԾ/ շարունակությունը:Ինչպես հայտնի է ՄԿԾ-ն ոչ կառավարականմիջազգայինկազմակերպութիյուն է ն մտնում է ԳՄՄԽ-ի կազմիմեջ: Իսկ ՄԱԲ-ըիրավաբանական մաստով միջկառավարական ծրագիր է ն ոչ թե միջազգայինկազմակերպություն, որը գործում է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-իհսկողության ներքո: Բացի այդ, ՄԱԲ-ինպատակնէլ էապեստարբերվումէ իր նախորդներից:Եթե ՄԿԾն զբաղվում էր կենսաբանական պաշարների ուսումնասիրությամբ, ապա ՄԱԲ-ըհիմնականշեշտը դնում Է այն ակենսամթերատվությամբ, ռօրյա հարցերիլուծման վրա, որոնք առաջանումեն բնական էկոհամակարգերիվրա մարդու ներգործությանհետնանքով: Շրջակա միջավայրիհիմնախնդիրըսահմանափակվումէ ազգային սահմաններիշրջանակումն ինչպես գտնում է ՄԱԲ-ը,տարբերերկրների փորձըպետք է տարածել: ՄԱԲ-ըիր առջն խնդիրէ դնում գտնել հիմնախնդրիռեգիոնալ ն գլոբալ լուծումներ, որոնք նախկինումուսումնասիրվել են միայն գիտականպայմաններիշրջանակներում:Այդ պատճառով «Մարդը ն կենսոլորտը»ծրագիրըառաջարկումէ համակարգային մոտեցում, հիմնվածայն երկրներիհամատեղգործունեությանվրա, որոնց առջն գրեթե միատեսակխնդիրներեն դրված,քանի որ նրանց էկոլոգիական պայմանները համանման են: Ինչպես արդեն համոզվեցինք ՍԿՈՊէ-ի ծրագրի վերլուծությունից, շրջակա միջավայրի հիմնախնդիրներիԳիտականկոմիտեինհատուկ չի ուսումնասիրելռեգիոնների ն աշխարհագրական գոտիների խտացված պայմանները: Նրա խնդիրներըմի փոքր ավելի լայն են. մշակել կենսոլորտիհետազոտութ380

յան մեթոդոլոգիան,գտնել համամոլորակայինկարնորագույն հիմնախնդիրները,որոնց լուծումը հնարավորությունկտա կանխագուշակել միջավայրիորակը: Դրանում է հենց կայանում ՄԱԲ-ի ն ՍԿՈՊԷ-ի միջն եղած կարնորագույնտարբերություններիցմեկը: Ինչպես արդեն նշեցինք, ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի«Մարդը ն կենսոլորտը» ծրագիրը ընդգրկումէ 14 ամփոփիչնախագծեր,որոնց նպատակնէ ամբողջ խորությամբ ուսումնասիրել շրջակա միջավայրը, տարբեր էկոլոգիականպայմաններումվերջինիսվրա ազդող հիմնականգործոնները: Ծրագրով նախատեսվումէ ուսումնասիրելմարդու բուռն գործունեութհամակարյան հետնանքներըարնադարձայինն մերձարնադարձային գերի վրա, սավաններին խոտայինլանդշաֆտների,չորային ն կիսաչորային էկոհամակարգերիդինամիկայի վրա /հատուկ ուշադրություն նվիրելով ոռոգմանհետնանքներին/,լճերի, ճահիճների, գետերի, գետաբերանների,էստուարիաների/ողողվող ծովամերձ գետաբերան/ն վրա առափնյաշրջանների,լեռնայինու տունդրայինէկոհամակարգերի ն այլն: Նախատեսվումէ միջազգայինմասշտաբիլայն ծավալի ուսումնասիրություններկատարելնան պարզաբանելուհամար կղզյակայինէկոհամակարգերի ռացիոնալ օգտագործման, ինչպես նան բնական շրջանների, դրանցում տարածվողգենետիկականնյութերի պահպանման հարցերը: Խնդիր դրվեց տարբեր երկրներիգիտնականների ջանքերով ուսումնասիրելգյուղատնտեսականմշակաբույսերիվնասատուների ու հիվանդություններիդեմ պայքարիէկոլոգիականգնահատման օգտագործումըցամաքայինու ջրային էհարցերը,պարարտանյութերի աշխատանքնեկոհամակարգերում,ինչպես նան ինժեներատեխնիկան րի հիմնական տեսակներիազդեցությունըմարդու ն նրա շրջապատող միջավայրի վրա: Առանձին ուշադրությանառարկա կդառնանուրբանիստական էկոլոգիայի ասպեկտները/հատուկ ուշադրություն դարձնելով էներգիայիօգտագործմանը, շրջակա միջավայրիվերափոխման ն հարմարվողականությանկառուցվածքի, դեմոգրաֆիային ազգաբնակչության գենետիկայիմիջն գոյություն ունեցող համագործակցութքյունը, շրջակա միջավայրիվիճակին կենսոլորտի վրա նրա ազդեցութնայլն: յան ուսումնասիրությունը «Մարդը ն կենսոլորտը» ծրագիրը հավանության արժանացավ ՄԱԿ-ի` մարդուն շրջապատող միջավայրիպահպանության հարցերին նվիրված կոնֆերանսիկողմից, որը տեղի ունեցավ 1972թ. Ստոկհոլմում: ՄԱԲ-ին ամենօրյա օգնություն է ցույց տալիս ՅՈՒՆԵՊ-ը՝արտա քին միջավայրի պրոբլեմի ՄԱԿ-ի ծրագիրը: Բացի այդ, ներկայումտ ծրագրի գծով ուսումնասիրությունների հաջող կատարմամբ շահագրգռված են ՄԱԿ-իբազմաթիվ մասնագիտացվածհիմնարկություններ: Ծրագրի պլանավորմանըն կատարմանըմասնակցումեն մի շարք

միջազգայինգիտականընկերություններ:

ՄԱԿ-իմի շարք անդամ-երկրներ,այդ թվում նան ԽՍՀՄ-ը ն սոցիա-

ստեղծման գաղափարը: Դրանք կենսոլորտի այս կամ այն բաղադրիչ տարրերի պահպանմանհատուկ տեղամասերնեն, որոնք կարող են էտալոն հանդիսանալ կենսոլորտում կատարվող փոփոխություններն ըմբռնելու ու պատկերացնելուհամար: ՄԱԲ-ի ղեկավարումըիրականացնում է Միջազգայինկոորդինա-` ցիոն խորհուրդը: Այն կազմվածէ 25 երկրներիգիտնականներիներկայացուցիչներից, որոնք ՄԱԿ-ի համապատասխան մասնագետներին ոչ կառավարականմիջազգային կազմակերպություններիհետ միասին ընտրվում են երկու տարին մեկ անգամ` ՅՈՒՆԵՍԿՈ-իգլխավոր կոնֆերանսիկողմից:

օրգան է հանդիսանում ՄԱԲ-ի Յուրաքանչյուր երկրում ղեկավարող Ազգայինկոմիտեն:Ազգայինկոմիտեներիպարտականություններիմեջ էր մտնում հետազոտություններիկազմակերպումըըստ ազգային այնու նախագծերի,որոնք միաժամանակ պիսի կոնկրետ հիմնախնդիրների են նան կապված միջազգայինծրագրիհետ: Ազգային կոմիտեն է ունենալ իր սեփականնախագծերը,որոնք դուրս չեն գալիս ընդհանուր միջազգայինծրագրիսահմաններից: ՄԱԲ-իկոորդինացիոնխորհուրդըստեղծել է միջազգայինաշխատանքային ն փորձագետների խմբեր, որոնք կոորդինացնումեն ազգային կոմիտեներիաշխատանքը,այն համապատասխանեցնելով ընդհանուր շահերին, մշակում են գործունեությանընդհանուրմեթոդներ: Հետնաբար, ՄԱԲ-իծրագրովկատարվողուսումնասիրությունների հիմնական նպատակն է, որ ընդհանուր հիմնախնդիրներիկոլեկտիվ մշակմանպրոցեսում ստացվածհամեմատականարդյունքներըհետագայում ընդհանրացվեն ն կատարվեն գործնական եզրահանգումներ: Այստեղիցպարզ է, որ ՄԱԲ-ի ծրագրի համատեղաշխատանքիհիմնական մասը իրագործվումէ ռեգիոնալն սուբռեգիոնալմակարդակներով: Գիտականհասարակությանլայն շրջաններինՄԱԲ-իգործունեուքյան հետ ծանոթանալունպատակովՅՈՒՆԵՍԿՈ-ն հրատարակումէ «ՄԱԲ-իտեխնիկական գրառումները»/«ԽՃՑ ՛Լ66հոլօ8| ԱօէօՏ»/, որտեղ են նյութեր տպագրվումորոշակի էկոհամակարգերին աշխարհագրական գոտիներիուսումնասիրությունիցստացվածտվյալներիվերաբեր.Ձոժ յալ: ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի«Բնությունըն ռեսուրսները» /«Խշխտ

ՇՏՕԱՐՇՅՏ»/

եռամսյա ժողովածուի մեջ կանոնավոր տպագրվում է ՄԱԲ-իհատուկ բյուլետեն, որը հարուստ տեղեկությունէ պարունակում ՄԱԲ-իխորհրդակցությունների ն որոշումների մասին: 1968թ. ՄԱԿ-ի Ստոկհոլմի կոնֆերանսում Շվեդիայի պատվիրակությունն առաջարկություն մւտոցրեց հրավիրել հատուկ կոնֆերանս նվիրված մարդուն շրջապատող միջավայրին:

կարող

Մի շարք երկրներումստեղծկոնֆերանսի նախապատրաստմանը: հատուկ կոմիտեներ: Այդ միջոցառումնեվեցին նախապատրաստական րից մեկն էլ ԽՍՎՄ-ում Բարբարա Ուորդի ն Ռենե Դյուբոյի «Միայն ու միայն Երկիրը» գրքի լույս ընծայումն էր: Գիրքը փաստորենհանդիսա: նում էր Ստոկհոլմիկոնֆերանսիընդհանուրհիմունքներիսնրագլխաոր քարտուղարի ր զեկուցման բովանդակությանգրական-գեղարվեսվոր տական շարադրանքը:Այդ նյութերը նախապատրաստել էին միջազգային կոնսուլտացիոնկոմիտեի 152 անդամներ`58 երկրներից/այդ թվում նան ԽՍՀՄ-ից/: ՄԱԿ-իկոնֆերանսը, որը նվիրված է շրջակա միջավայրիպահպանության հարցերին, հունիսի5-16-ը: ունեցավ 1972թ. տեղի Այդ կոնֆերանսի կազմակերպմանտարիներինքաղաքական իրավիճակն այսպիսինէր, որ ԳԴՀ-ն չէր հրավիրված:Այդ կապակցությամբ ԽՍՂՀՄ-րն մի քանի սոցիալիստականերկրներհրաժարվեցինմասնակցել կոնֆերանսի աշխատանքներին,չնայած հսկայական լումա էին ներդրել դրա նախապատրաստման գործում: Կոնֆերանսըդեկլարացիաընդունեցմարդունշրջապատող միջավայրի մասին` կազմված26 կետից: Դրանցից մի քանիսը վերաբերում են կենսոլորտի պահպանության բնագավառումտարբեր երկրներիի հիմունքներին,ինչպես համագործակցությանմիջազգային-իրավական նան պետություններիպատասխանատվությունը իրենց գործունեության հետնանքովայլ երկրներիշրջակա միջավայրինպատճառածվնասների համար: Այդ կոնֆերանսում ընդունվեցին109 տարբերհանձնարարականներ այն մասին, թե ինչ է անհրաժեշտ ձեռնարկել միջազգային մասշտաբով շրջակա միջավայրի պահպանման ու բարելավման հաայդ

մար:

Չնայած ընդունված որոշումներում տեղ գտած մի շարք թերություններին ն միակողմանիությանը,ինչպես նան շրջակա միջավայրի մի ն այդ հարցի շարք երկրներիմեխանիկական,սխալ պատկերացմանը ամբողջ էկոլոգիականպրոբլեմատիկայիանբավարարսոցիալ-քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսականգնահատականին, Ստոկհոլմի կոնֆերանսը որոշակի խթան հանդիսացավբնության պահպանության բնա-

գավառում միջազգային համագործակցության Ստեղծվեց միհամար:

ջազգային նոր կազմակերպություն`շրջակա միջավայրիպահպանության գծով ՄԱԿ-իծրագիրը/ՍՎԲՔ-ՅՈՒՆԵՊ): Ճապոնիայի ն Սինեգալի պատվիրակների առաջարկությամբ Ստոկհոլմի կոնֆերանսըորոշում ընդունեց ամեն տարի հունիսի 5-ը /կոնֆերանսիբացմանօրը/ նշել որպես շրջակա միջավայրիպահպանության Համաշխարհայինօր: ճապոնական պատվիրակությունը,որի

ղեկավարը շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության տնօրեն դոկտոր Բուիչի Օիշին էր, առաջարկեցամեն տարի հունիսի 5-ով սկսվող շաբաթը հայտարարել շրջակա միջավայրի պահպանության Համաշխարհայինշաբաթ ն այդ ընթացքում կազմակերպել շրջակա միջավայրի պահպանությանհիմնականն հրատապհարցերին նվիրված դասախոսություններ,զեկուցումներ, գիտնականներիմիջազգային հանդիպումներ,ազգայինֆորումներ: Ներկայումս ՅՈՒՆԵՊ-ը մեծ ակտիվություն է ցուցաբերում միջազգային միջոցառումներիկազմակերպմանբնագավառում:Այսպես,օրինակ` 1974թ. ԱՄՆ-ի Սպոկան քաղաքում բացվեց շրջակա միջավայրի պահպանությանհարցերիննվիրված առաջինհամաշխարհային ցուցահանդեսը,որին մասնակցումէին նան ԽՍՀՄ-ը ն սոցիալիստականընկերության երկրները: 1973թ. տեղի ունեցավ ՄԱԿ-ի`Շրջակա միջավայրիծրագրիղեկավարության խորհրդի առաջին սեսիան, որը մի շարք ուղղումներ, Ասրբագրություններ մտցրեց ստոկհոլմյան հանձնարարականներում: ռաջարկվեցՅՈՒՆԵՊ-ի գործունեության ոլորտում ընդգրկել նոր հիմնախնդիրներ,որոնք ընդհանրապես չէին քննարկվել ստոկհոլմյան կոնֆերանսում: Այդ ընթացքում բացահայտվեցինմի շարք երկրների տարաձայնություններըծրագրի գլխավոր ուղղությունների որոշման հար-

ցերում:

ԽՍՀՄ-ը Ա սոցիալիստական ընկերության երկրները նշեցին, որ անհրաժեշտ է համագործակցել քիչ թափոններտրվող ն անթափոնարտադրությանտեխնոլոգիայիմշակման, օդային ն ջրայինավազանները աղտոտումիցպահպանելուբնագավառում: Արնեմտյան երկրներըառաջնահերթհարց էին համարում կենսոլորտի փոփոխություններինհետնող գլոբալ համակարգերիստեղծման գծով միջազգայինհամագործակցությանը:Զարգացողերկրներըշեշտը դնում էին տնտեսականզարգացման ն շրջակա միջավայրիբավարար որակի պահպանմանհարաբերակցությանվրա: Փոխզիջումներիշնորհիվ ընդունվեցին բոլոր առաջարկություննե7 առաջնայինուղղություններ, որոնք արժանացան րը ն ձնակերպվեցին ՅՈՒՆԵՊ-ի կառավարողխորհրդի հավանությանը:Դրանք են` ազգաբնակչությանզարգացման հիմնախնդիրը,հողերի ն ջրերի պահպանուքյան հարցը, պայքար անապատներիընդարձակմանդեմ, կրթության հիմնախնդիրը,պրոֆեսիոնալ ուսուցումը, տեղեկատվությանհաղորԱ հիմնախնդրիառետրական, դումը,շրջակա միջավայրի տնտեսական տեխնոլոգիական ասպեկտները, Համաշխարհայինօվկիանոսի մաքրության պահպանությունը,բուսականն կենդանականաշխարհի պահպանությունը, պայքարը գենետիկականէրոզիայի դեմ, էներգիայի Ա էներգետիկպաշարներիհիմնախնդիրները:

``

Շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառումհամագործակցության կարնորագույն խնդիրներից է նան միջազգային նախագծերի կազմումը:Նմանբնույթի կարնորագույն հարցերից են մասնավորապեսկենսաերկրաքիմիականցիկլերը /նյութերի մեծ ն փոքր շրջանառությունները/,որոնց աննշան խախտումներն անգամ, ինչպես նշում է Վ.Կովդանիր «Մարդըն բնությունը» գրքում, կարող են անդրադառնալ մեր մոլորակի կենսականպայմաններիվրա, խախտել կենսոլորտի կայունությունը: Միջազգայինհամագործակցությանկարնորագույն օղակ է նան մոնիթորինգիծառայությունը:Գիտականլեզվով «մոնիթորինգ» նշանակում է «ստուգել, հետնել, հսկել», «նախազգուշացնել»:Եթե ինչ-որ տեղ մարդու գործունեությանհետնանքով լուրջ սպառնալիք կախվի շրջակա միջավայրիվրա, մոնիթորինգիծառայությունըպետք է այդ խախտման հետնանքների մասին նախազգուշացնի, անհապաղ իրազեկ դարձնի հասարակությանը,պետություններին,կազմակերպություններին: Իրականում մոնիթորինգիխնդիրը շատ ավելի բարդ է. անհրաժեշտ է ոչ միայն պասիվ կերպով հետնել կենսոլորտում տեղի ունեցող փոփոխություններին,այլն սովորել կանխագուշակել,կռահել մարդու անխոհեմ միջամտության հետնանքները`բնության ընդհանուր շրջանառության պրոցեսիխախտմանիմաստով:Եվ որքան ճիշտ, անսխալ լինի այդ հսկողությունը,որքան մանրազնինլինեն ուսումնասիրությունները, այնքան ճշմարտացիու հավաստիկլինեն մեր կանխագուշակումները: 1974թ. ՅՈՒՆԵՊ-ըկազմակերպեցմոնիթորինգիգծով առաջինմիջկառավարականխորհրդակցությունմի շարք երկրների փորձագետների մասնակցությամբ:Բազմաթիվ տարիների նախապատրաստական աշխատանքներիցհետո այստեղ քննարկվեցինմոնիթորինգիգիտականն գործնականհարցերը, նպատակունենալով ստեղծել Շրջակա միջավայրի մոնիթորինգիգլոբալ համակարգ

/ՇՄՄԳԴՀ/:

Մոնիթորինգիգաղափարընախատեսումէ համապարփակմիջազգային համագործակցություն,որին պետք է մասնակցեն աշխարհիբոլոր պետությունները:Սակայն դա ներկայումս գործնականորեն,գրեթե, անհնար է իրագործել: Եվ խնդիրը ոչ միայն պետությունների սոցիալտնտեսական տարբեր հայացքներն են, քաղաքականկառուցվածքների տարբերությունը,այլ այն հանգամանքը, որ տնտեսականզարգացման տեսակետիցես պետություններըկանգնած են տարբեր մակարվրա: Տարբերեն նան բնակլիմայական դակների պայմանները: Յուրաքանչյուր երկիր ունի իր տնտեսական ն բնակլիմայականառանձնահատկությունները,պայքարիիր առաջնահերթխնդիրները այս կամ այն տիպի աղտոտումների դեմ, իր գիտատեխնիկականպոտենցիալը,կուլտուրականն պատմական ավանդույթները:

՝

ներկայումսլայն ծավալիաշխատանքներեն կաԱյնուամենայնիվ, տարվում այդ գործը կազմակերպելուուղղությամբ: Ունիֆիկացվումեն հետազոտություններիմեթոդները, գիտափորձերեն կատարվում աղտոտման ամենավտանգավոր տիպերըորոշելու ուղղությամբ,մշակվում է դիտակետներիճիշտ ընտրության մեթոդիկա ն այլն: ԳիտնականներիԱ մասնագետներիխնդիրը կայանումէ նրանում, որ մոնիթորինգիյուրաքանչյուր ազգային ծառայությունավելի մոտեցցանցի միասնական վի ու հարմարեցվի գլոբալ համակարգին, որպեսզի ազգայինհամակարգըմի տեսակ անալոգ հանդիսանագլոբալ մոնիթորինգի համար: Հասկանալի է, որ այդ խնդիրը կարելի է իրականացնել ակտիվհամագործակցությամբ: ամբողջ աշխարհիգիտնականների Շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող համաշխարհային,գլոբալ պրոցեսներիուսումնասիրությանհարցերով զբաղվում են նան միջազԱրդեն35 տարի է, ինչ դիգային մի քանի այլ կազմակերպություններ: տումներ ու չափումներ են կատարվումերկրի ջրային ռեժիմը ուսումնասիրելու, ցամաքի ջրերի վիճակի ն մթնոլորտայինտեղումներիքիմիական կազմի բացահայտմանուղղությամբ: Աշխարհի համարյա բոլոր երկրներումստեղծվել են հիդրոդիտարկմանհատուկ կայաններ ստացված տվյալներըմշակվում են միջազգայինկենտրոններում:Այդ ուսումդրվածեն միջազգայինհիդրոլոգիականտասնամյանասիրությունները կի ծրագրի հիմքում, որը ներկայումսհաջողությամբիրականացվումէ: Համաշխարհային օդերնութաբանական կազմակերպությունը

ՈԽՍ-ՀՕԿ/

դիտումներ է կատարում երկրայինմթնոլորտիգլոբալ ֆոնը ուսումնասիրելու ուղղությամբ: Ամբողջ աշխարհում գործում է մոտ 100 նման դիտակետերու կայաններ,մշտապես ուսումնասիրում են նան ձեռնարկությունմթնոլորտիօդի բաղադրությունը`արդյունաբերական ների ու տրանսպորտիկողմից արտանետվածնյութերով օդի աղտոտվածության աստիճանըպարզելու համար: օվկիանոսագիտականհանձնաժողովը/ՕՇՄիջկառավարական ՄՕԴ/, գործում է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի հովանու /էգիդայի/տակ, հետնում է Հաօվկիանոսիվիճակին: Այդնպատակիհամար ստեղծված մաշխարհային է օվկիանոսագիտական կայաններիգլոբալ ցանց, որտեղհամալիրհետազոտություններ են կատարվում միջազգային ծրագրին համապա-

տասխան:

Առողջապահությանհամաշխարհայինկազմակերպությունը/ՒՍՍկատարում է շրջակա միջավայրի որակի սանիտարահիգիենիկ գնահատման ուսումնասիրություններ: ԱՀԿ-ի հետ համագործակցած բժիշկներն ուսումնասիրում են նան խոշոր արդյունաբերականկենտրոնների օդային ավազանի,ջրերի աղտոտվածությունը:Այստեղնույնմիջազգայինցանց: պես ստեղծվածէ դիտարկումների Շրջակա միջավայրի պահպանության բնագավառումպետութԱՀԿ/

յունների համագործակցության վառ դրսնորումներիցմեկը 1966թ. լույս տեսած «Կարմիր գիրքն» է: Դա բնության բնական պաշարների պահպանության միջազգային միության /ԲՊՄՄ/ հրաշալի նախաձեռնությունն էր, որը լայն արձագանքէ գտել աշխարհիշատ երկրներում: Միջազգայինհամագործակցությանբնագավառում ավելի ու ավետոնալի ակտիվբնույթ են ստանում միջազգայինցուցահանդեսները, վաճառները,գիտարշավները,հատկապեսէՔՍՊՈ-ի համաշխարհային ցուցահանդեսները: Շրջակամիջավայրի հիմնախնդիրներից շատերըըստ էության,սոցիալական բնույթ ունեն ն միջազգայինհամագործակցության բնագավառում, հատկապես էկոլոգիականբարդ իրավիճակներիդեպքում, հանգեցնում են գաղափարականսուր տարաձայնությունների, բանավեճերի: էկոլոգիականհարցերըհաճախհարմար վարագույր են ծառայում հեգեմոն նկրտումներին այլ երկրների ներքինգործերինմիջամտելու համար: Այս հանգամանքըբարդացնում է գիտնականների ստեղծագործականնորմալ աշխատանքը ն ստիպում փնտրել միջազգային «էկոլոգիականիրավազորության»նոր ձներ: Միջազգայինկազմակերպությունների համակարգումդեռես չկան ն ընդհանուրմշակույթի վրա գլոբալ էմարդկայինքաղաքակրթության կոլոգիականհիմնախնդիրների ազդեցություննուսումնասիրողգիտահետազոտականհատուկ ծրագրեր: Այնուամենայնիվ,գոյություն ունեն մի շարք միջազգայիննախագծեր,որոնք մշակում են հասարակության տարբերսոցիալականշերտերի վրա էկոլոգիական տեղեկատվության առանձին ձների ներգործությունը:Դրանց թվին է պատկանումՍԿՈՊէի ծրագրի մեջ մտնող «Հասարակականգնահատականըն հասարակության ռեակցիանշրջակա միջավայրիմասինտեղեկատվության վերաբերյալ» նախագիծը,որի նպատակնէ ուսումնասիրել հասարակության պատասխանռեակցիանշրջակա միջավայրիհասցրած վնասների գնահատականիտեղեկատվությաննկատմամբ: Ազգերի համամշակութային շահերը շոշափող միջոցառումների թվին է պատկանումՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի«Համագործակցությունը շրջակա միջավայրիվերափոխման,ն դեմոգրաֆիայիու ազգաբնակչության գենետիկականհարմարվողականությանկառուցվածքի միջն» նախագիծը: Այս հետազոտությունները դեռես նոր են սկսվել, սակայն արդեն պարզ է, որ էկոլոգիականմտածելակերպըմատչելի է ոչ միայն առանձին գիտնականներին նեղ մասնագետներիհամար, այլն թափանցումէ հասարակությանլայն զանգվածներիշրջանը: Շրջակա միջավայրիպահպանությանգծով միջազգայինհամագործակցությանամբողջ բախտը կախվածէ խաղաղության գործից: Ա. ռանց կայուն ու երկարատնխաղաղությանապահովման,անիմաստէ մտածել անգամ շրջակա միջավայրի պահպանության,բնության շահե387

րի մասին: ժամանակակիցպատերազմներըոչ միայն բացառում են միայդ բնագավառում,այլն բնութջազգայինլայն համագործակցությունն յան, նրա բոլոր պաշարների զանգվածայինոչնչացման պատճառ են հանդիսանում: 1982թ. հոկտեմբերի28-ին ՄԱԿ-իԳլխավոր ասամբլեայի կողմից ընդունվելէ բնության համաշխարհայինհրովարտակ/խարտիա/:Ինչպես ն Ստոկհոլմիդեկլարացիան,բնության համաշխարհայինհրովարտակը /ԲՀՀ/ հստակեցրելէ միջազգային հասարակությանէկոլոգիական գործունեության հիմնականուղղությունները: Հրովարտակումհաստատվեցինհետնյալ սկզբունքները. 1/ Մարդկությունը, որը հանդիսանում է բնության բաղկացուցիչ մասը,բնությանհետ պետք է վարվի հարգանքովն չխախտինրա հիմնական սկզբունքները: 2/ Երկրի վրա գենետիկականհիմքը չպետք է վտանգի ենթարկվի, հետնապես, կյանքի յուրաքանչյուր ձեի պոպուլյացիապետք է պահպանվի, միաժամանակպահպանելովնրա ապրելատեղիմիջավայրը: Յ/ Երկրի բոլոր տարածաշրջանները,ինչպես ցամաքը, այնպես էլ

ծովերնու օվկիանոսներըենթակաեն պահպանության: 4/ Բնական չպետք է հափշտակել, այն պետք է օգպաշարները տագործելչափավոր՝ Հրովարտակի/խարտիայի/սկզբունքով: Կենսաբանականպաշարներըպետք է օգտագործել միայն իրենց բնական վերականգնմանհնարավորությունների պահպանման սահմաններում, իսկ բազմաթիվ անգամ օգտագործվող պաշարները, նեպետքէ օգտագործվիկրկնակիկամ շրջապտույտիտեխ-

գիով ոլոՊետք

է նկատիունենալ այն անժխտելիփաստը, որ բնական պաշարների չափից ավելին ն ոչ արդյունավետօգտագործումըտանում է բնականհամակարգերիքայքայում. ինչպես երկրների միջն էկոնոմիկաէկոլոգիական կարգ ու կանոնի չսահճմանումըհանգեցնում է քաղաքակրթությանհիմքերիխարխլում: Բավական կարնոր միջազգային նվաճում է ճանաչված Մոնրեալի արձանագրությունը,որը ստորագրվել է 1987թ.: Այդ արձանագրությամբ

Աա

քլորացված

ու

քզոսը քայքայող ԱիՆաիԳԱԱնվազեցնել

ֆտորացված

ածխաջրերի

արտանետումները

մթնոլորտ:

1992թ. հունիսի 3-14-ը Ռիո-դե-Ժանեյրոյում178 պետությունների Ա կայացավ ՄԱԿկառավարությունների ղեկավարներիմասնակցությամբ ն ի կոնֆերանս` նվիրված շրջակա միջավայրի կայուն զարգացման Հին /ՅՈՒՆՍԵԴ/: Կոնֆերանսում ընդունվեց հինգ կարնոր

ՀԱԱ

պարտականությունները`ապահովելու կայուն զարգացումն ու մարդկանց բարեկեցությունը: 2 Դեկլարացիա բոլոր կարգի անտառների կառավարման,պահպանմանու կայուն զարգացմանսկզբունքներիվերաբերյալ: 3/ ՄԱԿ-իկոնվենցիա կլիմայի փոփոխության մասին, որն ուղղված է մթնոլորտումջերմային էֆեկտ առաջ բերող գազերի խտության կարգավորմաննու կայունացմանը: 4/ Կոնվենցիա կենսաբազմազանության մասին, որով մասնակից պետությունների առաջ պահանջ է ներկայացվումմիջոցներ ձեռնարկել կենդանի էակների կենսաբազմազանությանպահպանման համար ն այն օգտագործելիսարդարացիբաշխելեկամուտները: Ջ/ 04 դարի ծրագիր կայուն զարգացման համար համաշխարհային հասարակությաննախապատրաստմանվերաբերյալ,որն ուղղված ն սոցիալ-էկոլոգիական է լուծելու էկոլոգիա-էկոնոմիկական հիմնախնդիրներ: ՄԱԿ-ի 1992թ. կոնֆերանսում ընդունված փաստաթղթերը ընդուն-

ին Ստոկհոլի Աֆերանաում՝ «ոոված աը/ի օրենսդրական ել են որպես

ող

փաստաթղթեր

տարբերութ-

բնույթ կրող փաստաթղթերի/:Համաձայն այդ փաստաթղթի, կոնֆերանսինմասնակից ամեն մի պետությունպետք է վերանայի իր ազգային օրենսդրությունը: Այդ կոնֆերանսում հարց է առաջ քաշվել Միջազգայինէկոլոգիական դատարանին միջազգայինէկոլոգիականտրիբունալիվերաբեր-

բերետներ», ալ «Կանաչ արձագանք ուժեր ձնազորվելու բնույթի էկոլոգիական արտակարգԽորն իրադրությանդեպքում: արագ

2002թ. Իոհանսբուրգում/ՎԱՄ/ ՄԱԿ-ի հովանու տակ կայացավ

ա խաոիարին Լվեուծել իր րունակել կայուն ագոան ամանա, համաշխարհային

մասշտաբի

կոնֆերանս /սամիտ/

«ՌիոՀ1յՕ»,

որը

շա-

կակից գործոնները,հիմնավորելէ անցնելու ֆինանսականաջակցության նոր կարգի: Հավաքում հաստատվեց այն սկզբունքը /սկզբունք թ.25/, որ խաղաղությունը, զարգացումը ն շրջակա միջավայրի պահպանությունը փոխկապվածեն, որ պետությունների կողմիցէկոլոգիականռազմավարություն մշակման հիմքում պետք է դրվի կայուն զարգացմանկոնցեպ ցիան: ՄԱԿ-ի կոնֆերանսի կարնոր ր Իր նվաճումը հետնյալ լ սկզբունքնե ՍԱզունքոորի ՞

է. ճանաչումն -

աստաթուղթ: 1/ Շրջակա միջավայրի պահպանությանն

վեկայուն զարգացման րաբերյալ դեկլարացիան սահմանվել է երկրների իրավասիությունն ու

բնու

-

`

շրջակա միջավայրիպահպանության ն տնտեսությանզարգացման հիմնահարցերը չի կարելի դիտարկելանջատ-անջատ սկզբունք թ.4/, պետությունները պետք է համագործակցենամենաբարձր

պարտնյորիոճով` առողջությունը ն էկոհամակարգերի ամբողջականությունըպահպանելուսկզբունքով/սկզբունք թ.7/, ՅՈՒՆՍԵԴ-ի կողմից /Ռիո-դե-ժանեյրո-1992/«Օրակարգում 5Շ4 դարն է» ընդունված ւիաստաթուղթըփաստորեն կայուն զարգացման նպատակներովհամաշխարհայինպլանն է գործողության մեջ: Այս փաստաթղթիտակ հասկացվում է հասարակության սոցիալ-տնտեսականզարգացմանայնպիսիմոդել, որի դեպքում բավարարվի մարդու կենսական պահանջները միաժամանակհաշվի առնելով այն հանգամանքը,որ հետագա սերունդն իրավունք ունի ապրելու առողջ ու չքայքայված բնական միջավայրում: Շրջակա միջավայրի պահպանությաննպատակովճապոնիայի միջնադարյանմայրաքաղաքԿիոտոյում1997թ. կազմվեցայսպեսկոչված` Կիոտոյի արձանագրությունը,որն ուղղված է սահմանափակելու ջերմայինէֆեկտ առաջացնողածխաթթուգազի, մեթանի ն այլ գազերի արտանետումներըմթնոլորտ: Արձանագրությունումնշված են վտանգավորգազերի կրճատման ժամկետները/2008-2012թթ./ ն ծավալները /1990թ. համեմատությամբ5,292/: Որոշված էր, որ արձանագրությունըուժի մեջ կարող Է մտնել, եթե այն վավերացնեն 5526-ից ոչ պակասայնպիսի երկրներ,որոնց արտանետումներըկազմում են համընդհանուրարտանետումների5596-ը: Այսօրվա դրությամբ արձանագրությունըստորագրել են 141 պետություն, որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհայինմասշտաբով ջերմոցայինգազերի 61,6965-ը:Բացի Ռուսաստանի Դաշնությունից,արձանագրությանըմասնակիցեն դարձել Ուկրաինան, Անդրկովկասյաներեք հանրապետությունները,Մոլդովան, Կրղստանը,Թուրքմենստանը, Ուզբեկստանը, ինչպես նան Մերձբալթյաներեք հանրապետությունները: Այդ փաստաթղթին չեն միացել ԱՄՆ-ն ն Ավստրալիան:ԱՄՆ-ի կառավարությունը հայտարարել է, որ Կիոտոյի ծրագրին միանալը շատ թանկկնստի Ամերիկայի էկոնոմիկայիվրա ն որ, իր երկիրը կատարում է մթնոլորտարտանետվողջերմոցայինգազերի մոնիթորինգու ձգտելու է դրա նվազեցմանըառանց ազգային էկոնոմիկայինվնաս պատճա-.

,

ռելու:

Ի դեպ, ԱՄՆ-ն համարվում է ջերմոցայինգազերի արտանետումների հիմնական աղբյուրը, որին 2000թ. տվյալներով, բաժին է ընկնում համաշխարհայինծավալի23,146-ը: 2005թ. փետրվարի16-ին ուժի մեջ մտավ Կիոտոյիարձանագրությունը, երբ ՌուսաստանիԴաշնությունը վավերացրեցայն /Ռուսաստանին բաժին է ընկնում համաշխարհայինջերմոցային գազերի ընդհանուր ծավալի 17,446-ը/: Կիոտոյի արձանագրության ուժի մեջ մտնելը մեծ հանդիսավո-

րությամբ նշվեց 2005թ. փետրվարի16-ին: ՄԱԿ-ի գլխավորքարտուղար Կոֆի Աննանի ուղերձում նշված է, որ Կիոտոյի արձանագրության ուժի մեջ մտնելը հսկայականառաջընթաց քայլ է »օմ դարի գլխավոր վտանգներիցմեկի դեմ պայքարի գործում: Մեծ գործունեություն է ծավալում ՄԱԳԱՏԵ-ն //ութոճեօոմ| Ճո. ԷոՒց| Ճց6ոտ)-- Ատոմային էներգիայիմիջազգայինծառայություն),որը ն ռադիացիայից մշակում է անվտանգության պաշտպանվելունորմերը, ներառյալ ռադիոակտիվնյութերի տեղափոխմանանվտանգությունըն թափոններիվերամշակումը /ուտիլիզացիա/: ՖԱՕ-ն /Էօօմ ձոժ ՁցոշսինոՅ| ՕւցճոլշՅեօո օԷ էհճ Սութմ ԱՅՒԱՇԾՈՏ պարենի ն ԳյուղատնտեսությանՄիջազգային կազմակերպություն/ լուրջ քայլեր է ձեռնարկում բարելավելու գյուղատնտեսական անտառային տնտեսությանն ձկնաբուծության մթերքներիարտադրություննու վերամշակումը, աջակցել ագրոոլորտում ֆինանսական ներդրումներին, արդյունավետօգտագործելու հողը, ջրային պաշարները,պարարտանյութերը, պեստիցիդները,իրացնելու նոր ու վերականգնվողէներգիայի պաշարներ: Համամոլորակային/գլոբալ/ հիմնախնդիրներիլուծման գործում շատ կարնոր դեր է խաղում մի այնպիսիմիջազգային կազմակերպություն, ինչպիսինն է գլոբալ էկոլոգիականֆոնդը /ԳէՖ/, որը ստեղծվել է 90-ական թվականիսկզբին: Այդ ֆոնդը կոչված է օգնել առաջինհերթին զարգացող երկրներին`լուծելու այնպիսի էկոլոգիականհիմնախնդիրներ, որոնք ունեն համամոլորակային/գլոբալ/ բնույթ: ԳէՖ-ի գործունեությանըմասնակցումեն երեք միջազգայինկառույցներ` 1. զարգացմանՄԱԿ-իծրագիր, 2. շրջակամիջավայրիՄԱԿ-ի ծրագիր, Յ. համաշխարհայինբանկ: -

,

են` կլիՖինանսավորմանհամար առաջնահերթհիմնախնդիրներն մայի համամոլորակային տաքացումը, միջազգայինջրերի աղտոտումը,

կենսաբազմազանության նվազումը,օզոնի շերտիբարակումը: Լուրջ քայլեր են ձեռնարկվում բնօգտագործմանբնագավառում: Վերջինսթելադրվումէ նրանով, որ ժողովուրդը հասկանումէ էկոլոգիատնտեսականհիմնախնդիրներիհամաշխարհայինբնույթը, որը տարեցտարի սրվում է: Բացի այդ, գիտակցվումէ այն ւիաստը, որ այդ բարդ հիմնախնդիրների լուծումը հնարավոր է միայն համատեղուժերով: Կայուն զարգացմանանցնելըհամամոլորակային /գլոբալ/ պրոցես է, հետնապես,բոլոր պետություններըպետք է միասնականուժերով ու համընդհանուր ջանքերովհասնեն մշակված ծրագրերիիրականացմանը:

Վերջինտարիներինմեծ տարածում է ստացել միջազգայինհամա391

գործակցությանայնպիսիձներ, ինչպիսիքեն կոնվենցիաները, բազմակողմանի ն երկկողմանի պայմանագրերը, համաձայնագրերը, որոշումները, ծրագրերը:Նման համաձայնագրերի կնքումը նշանակում է պե-

աննԱՆՈՑ պարտավորությունների

ընդունում, այս կամ այն ասպեկտներով բնապահպանականգործունեությանբնագավառումհամաԿոնվենցիաները նախատեսումեն կոնկրետմիջոցառումն պարամետրերի ներ` սահմանվածնպատակների կիրառում: Այսպիսով, շրջակա միջավայրիպահպանության հիմնախնդիրը գտնվում է համաշխարհային հասարակությանուշադրության կենտրոնում, հանդիսանում է պետական քաղաքականության, միջպետական

գործակցում:

հարաբերությունների բնագավառի կարնորագույնհարցերից մեկը, հարցեր, որոնք հիմնված են տարբեր սոցիալ-քաղաքական կառուցվածք ունեցողերկրներիխաղաղգոյակցության սկզբունքներիվրա: Դա էլ հենց հանդիսանում է «Հելսինկիիոգին»:

Ճէ7

ՇՐՋԱԿԱ

ԲՆԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄԸ

ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳ

Շրջակաբնական միջավայրիու նրա բաղադրիչներիվիճակի, ժամանակի ու տարածությանմեջ դրանց փոփոխություններիմասին տեղեկատվությունըմարդու կողմից օգտագործվում է անհիշելի ժամանակներից:Այդ ուղղությամբպարբերաբարտարվել են օդերնութաբանական,հիդրոլոգիական,ֆենոլոգիականնայլ կարգի դիտարկումներ: Սակայն այդ ժամանակ արձանագրվելեն այս կամ այն բաղադրամասի բնականփոփոխությունները: 1950-ական թվականներից սկսած հասարակության ն բնության փոփոխություններըն դրանուղեկցող նեգափոխհարաբերությունների տիվ հետնանքները, բնական ռեսուրսների չվերահսկվող շահագործման հիմնախնդիրների սրումը անհրաժեշտությունառաջ բերեցին այն լուծել համալիր ձնով: Դեռնես 1970թ. ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ն ընդունեց «Մարդը ն բնությունը» միջազգային գիտահետազոտական ծրագիր,որի նպատակնէր աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում կատարել երկարամյահամալիր դիտարկումներկենսոլորտի բնական պրոցեսներիվրա մարդու ներգործությամբառաջ եկող հետնանքներիպարզաբանմանվերաբերյալ, ինչպես նան ուսումնասիրել այդ պրոցեսներիհետադարձազդեցությունը մարդու վրա: Այդ ծրագիրը իրականացնումեն 90 երկրներ, այն դարձել է դիտարկումների,տեղեկատվությանու գործողությունների ամբողջական համակարգն ստացել «Մոնիթորինգ»անվանումը: Մոնիթորինգհասկացությունըծագել է լատիներենոօուծր բառից, որը նշանակումէ հսկողություն: Այդտերմինըառաջին անգամ օգտագործվելէ 1982թ. ՄԱԿ-իշրջակա միջավայրիննվիրված Ստոկհոլմիկոնֆերանսում: Մոնիթորինգիգլոբալ համակարգի խնդիրն է ուսումնասիրել ու գնահատել բնական միջավայրիվիճակը, նախազգուշացնելկանխատեսվող բնական ու անթրոպոգեն այն փոփոխություններիմասին, որոնք կարող են վնաս պատճառելմարդուն ն այդ հիման վրա մշակել շրջակա միջավայրիպահպանությանու բնականռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանհիմնավորվածմիջոցառումներ-չ Մոնիթորինգըգիտականառումով համակարգիանընդմեջն տնական դիտարկումներեն՝ տարածությանն ժամանակիմեջ, որը շրջակա միջավայրիվերաբերյալ տեղեկատվությունէ տալիս գնահատել անցյալը, ներկան, կանխագուշակելապագանն դրա հիման վրա մշակել

իրավիճակինակտիվ ներգործելուարդյունավետուղիներ ու միջոցառումներ` միջավայրըպահպանելուու մարդու անվտանգություննապահովելու համար: Կենսոլորտին ազգաբնակչությանառողջությանվրա անթրոպոգեն գործոններըբազմազան են՝ տարբերքիմիական նյութերով աղտոտում, արտադրությանթափոնների ն արտանետումներիֆիզիկականն կենսաբանականՍերգործություն, կենսոլորտիտաքացում ն այլն: Ըստ որում, դիտարկումներըկարելի է իրականացնելֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանականցուցանիշներով:Ամենահեռանկարայինը բնական համակարգերիվիճակի ինտեգրացվածցուցանիշներն են: Մոնիթորինգի խնդիրների ու կանոնակարգի համաձայն, նախ պետք է որոշել գործոններիառաջնությունը, որոնք բնականշրջակա միջավայրում առաջ են բերում առավել էականփոփոխություններ:Անհրաժեշտ է պարզել նան դիտարկումներիայս կամ այն օբյեկտներիառանձինտարրերը,որոնք առավել չափով ենթարկվածեն ներգործության, այն ծայրահեղ սահմանագծերը,որոնցից անցումը առաջացնում է էկոհամակարգի խախտումն քայքայում: Յու.Իզրայելի /1984/ կարծիքով, կախվածուսումնասիրվողվայրի բնույթից, կարելի է առանձնացնելմոնիթորինգիաբիոտիկ/երկրաֆիզիկական/ն բիոտիկ/կենսաբանական/ սեկտորները: Երկրաֆիզիկականմոնիթորինգըուղղված է որոշելու աբիոտիկ մակրո ն միկրոմասշտաբիբաղադրամասերիռեակցիան:Օրինակ` եղանակը,կլիման,մթնոլորտիաղտոտումը,միջավայրիջրաբանականն հողաերկրաքիմիական բնութագիրը: Կենսաբանականմոնիթորինգիհիմնական խնդիրնէ որոշել կենսոլորտի բաղադրամասերիբիոտիկվիճակը, նրա ռեակցիանանթրոպոգեն ներգործության նկատմամբ: Որոշել բիոտիկ բաղադրամասերի ֆունկցիան ն դրա շեղումը նորմալ բնական վիճակից մոլեկուլյար, բջջային, օրգանիզմի,պոպուլյացիայի,ինչպես նան համակեցությունէ ների մակարդակով:Մոնիթորինգի այդ սեկտորընպատակահարմար կատարել մարդու առողջական վիճակի, կարնորագույն պոպուլյացիաների, դրանցառավել զգայուն տեսակի,պոպուլյացիա-ինդիկատորների ամբողջբիոտիկվիճակիվերաբերյալ: էկոլոգիական մոնիթորինգը ներառում է՝ բնականշրջակա միջավայրի /ԲՇՄ/ անթրոպոգենփոփոխությունների կրկնվողդիտարկումների համակարգը,որը հնարավորությունէ տալիս կայուն վերահսկելու մարդու ն այլ կենսաբանականօբյեկտների/բուսականու կենդանական աշխարհ/ ապրելատեղիմիջավայրի էկոլոգիականպայմանները, ինչպես նան էկոհամակարգերիֆունկցիոնալարժեքները: Նման դիտարկումները հնարավորություն են տալիս էկոլոգիական պայմանները

իրակ խախտվելու դեպքում գիր:

-

-.

-`

-

-

-

համակա Մոնիթորինգի տանքները՝ որոշել դիտարկմա ուսումնասիրելառա կազմելդիտարկմա գնահատել դիտար կել հնարավոր փոփ բնականպաշարներ անձին ներկայացն կանացնելուհամար էկոլոգիականմոնիթո նության գործողության ն ման համակարգինժամա վությամբ: Նման հավաստի տեղ գնահատելուէկոհամակա ճակիու ֆունկցիոնալ ամբ ա/ ի հայտ բերել այդ ց ն գնահատելդրանց հետն նացվող միջոցառումներ րի բարելավմանուղղությա տակինչեն հասել, բ) նախատեսելայն մ կանացնելն նախապեսշտ իրավիճակը,մինչն վնաս պ Այսպիսով, էկոլոգիա հիմնականբաղադրիչնե խազգուշացնել: Բացի այդ, էկոլոգիա հատուկ ծրագրային հիմն նության բնագավառու նագրերի Ա պարտավոր հանջվում է ապահովելկա րի անհրաժեշտտեղեկատ էկոլոգիականմոնիթո դիտարկումներա վրա, ա դիտարկումներ դիտարկումներա -

-`

բնական միջավայրումտեղի ունեցող պրոցեսներիվերաբեր-

յալ,

գնահատելբնականմիջավայրիփաստացի վիճակը, կանխագուշակելբնական միջավայրի վիճակի փուիոխությունները անթրոպոգենգործոններիներգործությամբ, գնահատելբնականմիջավայրիվիճակնամբողջությամբ: Ըստ տարածքային ընդգրկման` տարբերումեն ժամանակակից մոնիթորինգի երեք աստիճաններ. ա/ տեղական /կենսաէկոլոգիական, սանիտարատոքսիկոլոգիա-

-

-

կան, բ/

բնատնտեսական/, տարածաշրջանային /երկրահամակարգային,

ֆոնային/ գ/ գլոբալ /կենսոլորտային,

Տեղական մակարդակովկենսաէկոլոգիական, /սանհտարատոքմոնիթորինգի ծրագրում ընդգրկվում է տարբեր ոլորտսիկոլոգիական/ ներում քաղցկեղային /կանցերոգեն/,մուտագեն ն այլ բացասական հատկություններ ունեցող աղտոտիչ նյութերի պարունակությանփոփոխությունների դիտարկումներ: են կատարվում բնական Մշտական դիտարկումներ էկոհամակարգերի ն մարդու համարառավելվտանգավոր հետնյալաղտոտող նյութերի վերաբերյալ. մակերեսայինջրերում` ռադիոնուկլեիդներ, ծանր մետաղներ, պեստիցիդներ, բենզ/ա/պիրեն, քՒլ, հանքայնացվածություն, ա-

զոտ,

նավթամթերքներ, ֆենոլներ, ֆոսֆոր,

մթնոլորտայինօդում` ածխածնի օքսիդ, դիօքսին,ծծումբ, օզոն, փոշի, աէրոզոլ,ծանր մետաղներ,ռադիոնուկլիդներ, պեստիցիդներ,բենզ/ա/պիրեն, ազոտ, ֆոսֆոր, բիոտում` ծանր մետաղներ,ռադիոնուկլիդներ, պեստիցիդներ, բենզ/ա/պիրեն, ազոտ, ֆոսֆոր: Ուսումնասիրումեն նան այնպիսիֆիզիկականներգործություններ, ինչպիսիքեն` ռադիացիան,աղմուկը, վիբրացիան,էլեկտրամագնիսական դաշտը ն այլն: Սովորաբար էկոլոգիականդիտարկումներիկայանները տեղաբաշխվում են ազգաբնակչությանկենտրոնացված վայրերում, ն նրա ինտենսիվգործունեությանշրջաններում այն հաշվով, որպեսզի դրանք վերահսկենշրջակա բնական միջավայրիբաղադրամասերի հետ մարդու հիմնական ն այլն/ ուղիները: Այդ կայանները կապերի /սնուցական կարողեն տեղակայվելարդյունաբերական էներգետիկ կենտրոններում, ատոմային էլեկտրակայաններում, ինտենսիվ երկրագործությանագրոէկոհամակարգերի տարածքում ն այլն: Կենսաէկոլոգիական /սանիտարահիգիենիկ/ մոնիթորինգի ծրագրում առանձնակիուշադրություն է դարձվում մարդու պոպուլյացիայի -

-

ծնե արատների արտահայտվածությանն դրա քանակիավելացման, ինչպես նան կենսոլորտիաղտոտման դինամիկգենետիկական ն առաջինհերթինմուտագեն հետնանքներիվրա: Տարածաշրջանային /երկրահամակարգային/ մոնիթորինգի դիտարկումները կատարում են խոշոր բնատարածքայինհամալիրների վիճակի վերաբերյալ /գետերիավազան, անտառայինէկոհամակարգեր, ագրոէկոհամակարգերն այլն, որտեղ անթրոպոգեններգործության հետնանքով նկատվում է բազային ֆոնի պարամետրիկշեղում: Ուսումնասիրում են սնուցական կապերը /սննդատարրերի կենսաբանական շրջապտույտները/Ա դրանց խախտումները,գնահատում բնականէկոհամակարգերի պաշարների օգտագործման հնարավորությունները, վերլուծում այդ տարածաշրջաններումբնական միջավայրի վրա անթրոպոգեններգործությանբնույթն ու քանակականցուցանիշները: Նման դիտարկումներիժամանակառանձնակիուշադրություն է դարձվումանհետացողկենդանիներիվիճակիվրա: Գլոբալ /ֆոնայրին,կենսոլորտայրն/ մոնիթորինգիխնդիրն է կատարել դիտարկումներն հսկողություն ամբողջկենսոլորտիհնարավորփոփոխություններիվերաբերյալ: Գլոբալ մոնիթորինգի օբյեկտներն են` մթնոլորտը, ջրոլորտը, բուսական ու կենդանականաշխարհը ն կենսոլորտնամբողջությամբ`որպես համայն մարդկությանկյանքի միջավայր: Շրջակա բնական միջավայրիգլոբալ մոնիթորինգիծրագրի մշակումը ն կոորդինացումըիրականացվում է ՄԱԿ-ի օրգան համարվող ՅՈՒՆԵՊ-ի կամաշխարհային օդերնութաբանականկազմակերպության շրջանակներում: 1ՕԿ/ Գլոբալ ճոնիթորինգիհիմնականնպատակնէ՝ Մարդուառողջության վտանգը նախազգուշացնելու ընդլայնված համակարգիկազմակերպում, կլիմայի վրա մթնոլորտիգլոբալ աղտոտմանգնահատում, կենսաբանականհամակարգերում, հատկապես` սնուցական շղթաների աղտոտման քանակի ն բաշխվածության գնահա-

ի

-

-

-

տում,

-

գյուղատնտեսականարտադրությանգործունեության ն հողօգտագործմանարդյունքում առաջ եկող ծայրահեղ հիմնախնդիրների գնահատում, շրջակա միջավայրի նկատմամբ վերերկրյա համակարգերի ռեակցիայիգնահատում, Օվկիանոսիաղտոտմանն ծովայինէկոհամակարգերիվրա աղտոտման ազդեցության գնահատում, միջազգային մասշտաբով աղետալի չարիքների վերաբերյալ նախազգուշականհամակարգիստեղծում: լ

-

-

-

Գլոբալ մոնիթորինգիժամանակբնականմիջավայրը ուսումնասիրելիս առաջնահերթտեղ է տրվում տիեզերքիցկատարվողդիտարկումներին: Տիեզերքից կատարվողմոնիթորինգըհնարավորությունէ տալիս, ինչպես տարածաշրջանային,այնպես էլ գլոբալ մակարդակիէկոհամակարգերիֆունկցիայի վերաբերյալ ստանալ արժեքավոր տեղե-

կատվություն:

Տիեզերական մոնիթորինգը հնարավորությունԷէ տալիս բնական միջավայրիմասին ստանալտեղեկատվություներկրի մեծ ւ՛տարածուքյունների վերաբերյալ, որը շատ կարնոր է հատկապես`փոթորիկների, ջրհեղեղների,անտառայինհրդեհների ն այլ աղետալի չարիքներիդեպ-

քում:

ՀայաստանիՀանրապետությունը փոքր երկիր է ն բնականէ, գլոմոնիթորինգիուղղությամբ առանձնապեսմեծ աշխատանքներչի կարողկատարել:կանրապետությունումհիմնականումիրականացնում են կենսաէկոլոգիական/սանիտարահիգիենիկ/ ւտտարածաշրջանային /երկրահամակարգային/ մոնիթորինգ: ՌուսաստանիԴաշնությունում, բնապահպանությանգործունեության կառավարմանպետականհամակարգումստեղծված է էկոլոգիական մոնիթորինգիՄիասնական Պետական համակարգ, որը ըստ Վ.Ա.Զերնիկովի/2000/, ներառում է` 1. Բնական շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեններգործության աղբյուրներիմոնիթորինգն էկոհամակարգերումէկոլոգիականհավասարակշռությանգնահատում: 2. Բնականշրջակա միջավայրիվրա աբիոտիկբաղադրամասերի աղտոտման մոնիթորինգե նրա տեղեկատվությանմոդելի վիճակի բալ

գնահատում:

Բնականշրջակա միջավայրիվրա բիոտիկբաղադրամասերի մոնիթորինգ ն տագնապալիհիմնախնդիրների գնահատում, որոնք աեն ռաջ գալիս գյուղատնտեսությանգործունեությանԱ հողօգտագործման հետնանքով, ինչպես նան վերերկրյա էկոհամակարգերիռեակցիան բնականշրջակա միջավայրիներգործությաննկատմամբ: 4. Սոցիալ-հիգիենիկմոնիթորինգ`ընդհանուրվիճակի/էկոլոգիական/առաջացմանգործոնների,ազգաբնակչությանառողջության,բնական շրջակա միջավայրը աղտոտող օբյեկտների գործունեության օբյեկտիվ գնահաւոում: 3.

էկոլոգիական տեղեկատվությանհամակարգիստեղծման ն գործելակերպիապահովում, որն անհրաժեշտ է էկոլոգիականմոնիթորինգի վերը նշված ֆունկցիաներիզարգացման համար: 6. Սոցիալ-հոգերբանական տեղեկատվականմիջոցառումներ, որոնք ընդգրկում են էկոլոգիականկրթության, լուսավորության ն դաստիարակության,քարոզչության, գովազդիբնագավառները: 5.

միասնականէկոլոգիականմոնիթորինգի/ՄէՄ/ նպատակնէ մշակել արտադրությանվարմանհամակարգեր,արդյունավետմիջոցամեթոդներ,գնահատելն մշակել առաջավոր ռումներ Ա դիտարկումների ոլորտում կառավարող ներգործություն, որը նեբնատեխնոլոգիական րառում Է բնական միջավայրի վիճակի ցուցանիշներ, նրա էկոլոգիայի արտադրականոլորտի էներգաէկոլոգիականն կանխագուշակումներ, տեխնոլոգիականբնութագրեր,մարդու ն կենդանիօրգանիզմներիգոյության կենսաբանականն սանիտարահիգիենիկպայմաններ: Վերջին մի քանի տարիներինլայն կիրառություն Է ստացել դիստանցիոնմեթոդովէկոլոգիականմոնիթորինգը,որը հնարավորությունէ տալիս զննել երկրի մակերնույթը աէրոլուսանկարահանմանմիջոցով հնարավորությունէ տալիս կամ տիեզերքից:Այս մեթոդըմիաժամանակ ծախսերը, դիտվողօբյեկտստանալու նվազեցնել տեղեկատվություն օպերատիվությունը: հոսքի ապահովելտեղեկատվական ների ծավալը, Այդ նպատակովստեղծվելեն մի շարք հատուկ արբանյակայինսարքեր ու համակարգեր: Նման

ԱԳՐՈՒԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳ

գորԱյն իրենից ներկայացնումէ ինտենսիվգյուղատնտեսական /ն կից միջավայրի/ վինրան ծունեությունում ագրոէկոհամակարգերի ն վերահսկման հաճակի ն աղտոտմանմակարդակիդիտարկումների մոնիթորինգիվերջնամապետականհամակարգ: Ագրոէկոլոգիական կան նպատակնէ ստեղծել բարձրարդյունավետությունունեցող, էկոլոգիական տեսակետիցհավասարակշռվածագրոցենոզներ`բնառեսուրսային պոտենցիալի արդյունավետօգտագործմանն ընդլայնված վերարտադրության,քիմիական միջոցների խելացի կիրառման հիման

վրա:

ներառում են մոնիթորինգիխնդիրները Ագրոէկոլոգիական ա/ ագրոէկոհամակարգերի վիճակի դիտարկումների կազմակերպումը, վիճակին հիմնականբաղադրամասերի բ/ ագրոէկոհամակարգերի գործելակերպիբնութագրմանվերաբերյալ սիստեմատիկ,օբյեկտիվ ն օպերատիվտեղեկատվությանստացումը, գ/ ստացվող տեղեկատվությանգնահատումիտվյալ ագրոցենոզի ն հեռու ապագայումհնարավորփոփոխութկամ համակարգիմուտտակա յան կանխագուշակումը, մշակումը,արդ/ որոշումներիկայացումնու առաջարկությունների ն դրանից նախազգուշացումը առաջացման իրավիճակի տակարգ արդյուդուրս գալու ուղիների հիմնավորումը, ագրոէկոհամակարգերի |

նավետվերահսկումը: Ըստ Վ.Ա.Չերնիկովի/2000/, ագրոէկոլոգիական մոնիթորինգիհիմնական սկզբունքներնեն՝ այսինքն` երեք խմբի /վաղ դիագնոստիկ,սե1.Վամալիրությունը, զոնային կամ կարճաժամկետն տնական փուիոխություններ/ գուցանիշ-

հերի վա համակա Աա

Աունը

.Ագրոէկոհամակարգերի որը նայխատսախատե անընդմեջ րաոսկում, սում է պարբերաբարդիտարկումներամեն մի ցուցանիշի վերա-

խիստ

բերյալ` հաշվի առնելով դրա փուիոխություններիտեմպերն ու հնարա-

րական խրրիալուծելու

ու երկարժամկետ կարճաժամկետ ագրոէկո-

մեխա էկոլոգաագրոքիմիական գեաամացիական

Երկարաժամկետ

ված

փորձե

ա/

հանքայինպարարտանյութերով/հատկապեսազոտական/ հոԳ ղերի հագեցվածությունը / բույսե ն ու աճի խթա

աշտպանո

կիչների ագրոքիմիկատների Նայ փիլիական միջոցների -

դացիտային

գ/ մելիորանտներիկիրառումը /ցեոլիտներ տուֆեր նայլն/, ծակոտկեն քարանյութեր,կիր, գիպս .6 .Ղամաձայնեցված ծրագրովտարբերեղ մասնազետնե մասնագետներիկողմից դ/ օրգանական պարարտանյութերի,միջանկյալ ցանքերի, բուսա/ագրոօդերնութաբաններ,ագրոքիմիկոսներ,ջրաբաններ,միկրոկենսական մնացորդներիկուտակմաննպատակով, սիդերացիայի բաննր, հողագետներ ն այլն/ ուսումնասիրությունների նպատակի ն ե/ երկրագործության կենսաբանական խնդիրների մշակումը մեկ միասնական գիտամեթոդականղեկավակիրառումը/առանցքիմիական միջոցներիօգտագործմամբկամ նվարությամբ: զագույն գործածությամբ: 4.Ուսումնասիրությունների համակարգվածությունը,ագրոէկոհամակարգերի բաղադրամասերի` մթնոլորտ-ջուր-հող-բույս-կենդանիմարդօղակների զուգահեռ ուսումնասիրումը: 5.Ուսումնասիրություններիհավաստիությունը, այսինքն` դրանց ճշտությունը պետք է արտացոլիտարածականփոփոխություններըն ուղեկցվի տարբերություններիարագ գնահատումով: 6.Վամակարգիօբյեկտներիվերաբերյալ դիտարկումներիմիաժամանակկաւոարումը: Ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգումառանձնացվումեն տեղեկատՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ վության բազայի երկու փոխադարձկապվածենթահամակարգերգ̀իտականն արտադրական: Գոտական ենթահամակարգիբազայի ելակետային տվյալների նախապատրաստումը տեխնոլոգիականլուծումների համար հանդիսանում է պոլիգոնային ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգը:Նման մոնիթորինգ կարելի է իրականացնել տնական դիտարկումներիփորձահրապարակներում, հողակտորներում, հենանիշային /ռեպերային/կետերում: Ժամանակակիցսարքերովու սարքավորումներովհագեցվածության դեպքում հնարավոր է կատարել հարցերի լայն սպեկտորի հիմնարար ուսումնասիրություններ: Նկ. 77. էկոլոգիականմոնիտորինգի միասնականպետականհամակարգը Արտադրականենթահամակարգըներառում է երկրում ՕգտագործՌուսաստանիֆեդերացիայում (Վ. Ա. Չերնիկով, 2000): վող բոլոր տարածքների մոնիթորինգ, համեմատաբարոչ մեծ խումբ ցուցանիշների վերաբերյալ5-15 տարին մեկ անգամ: Այն հնարավոԱգրոէկոլոգիական մոնիթորինգի համար օգտագործում են տեղարություն է տալիս ստանալ ժամկետայինբնութագրերիվստահելիհաբաշխված աշխարհագրական ցանցի տնականփորձերը:Համալիր պոմակարգ: լիգոնային փորձերըհնարավորությունեն տալիս գնահատելուերկրաԱգրոէկոլոգիականմոնիթորինգի միասնական համակարգը հնագործության այս կամ այն համակարգումաճեցվող մշակաբույսերի րավորություն է տալիս մշակելու տեղեկատվությանբավականօբյեկտեխնոլոգիայիազդեցությունըշրջակա միջավայրիէկոլոգիականպայ-

վորությունները

կիրառում /օրգանական/ համակար

:

մաններիվրա: Առավել հավաստի տեղեկատվականնյութերի ստացման ու գործոններիներգործությանգնահատմանհամարառանձնակիկարնորություն ունեն տնականբազմագործոնփորձերը:

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

տարան

Հ

ջրեր | | հող |(բուսականություն |

( Փբեկտները ) աղանրեաման | նշանակության հողեր |այլօբեկտներ |հազազաններ եւգետեր

: Աաարն,

արդյունաբերության տաներ | այլծեռնարկությունների հողեր եւ

՝

Ն

Լ

տարածքային ընդգրկումը

|գլոբալ ||տարածաշրջանային | |լոկալ| կատարման մեթոդները

կատարման կարգը

ոադրաանասչտոլոճ աատամնության

|

Աողառանոջու Խարարությունգիտական կենտրոններ

ՍԱ

ցանց նղ| | աչխարհաերան Նլյ,

72.

Տեղային /լոկալ/ ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգըկատարվումԷ արտադրականպայմաններում, փորձացուցադրականու բազային տնտեսություններում,որոնք տեղակայվածեն տվյալ երկրի հիմնական հողակլիմայականտարածաշրջաններում: Նրա խնդիրնէ՝ ա/ ինտենսիվքիմիական միջոցների կիրառման պայմաններում կատարել ագրոէկոհամակարգերի հիմնական բաղադրամասերի/հող, ջուր, բույս/ վերաբերյալսիստեմատիկ դիտարկումներ, փոփոբ/ գնահատելու կանխագուշակելնշված բաղադրամասերի խություններըկախվածտեխնոլոգիական ծանրաբեռնվածությունից, գ/ ուսումնասիրել ե գնահատել երկրագործությանհամակարգում բարձրարդյունավետ,էկոլոգիական տեսակետիցանվտանգ տեխնոլոգիականմեթոդներըն միջոցառումներմշակել արտադրությունումլայն մասշտաբովներդնելու համար: Համատարածագրուկոլոգիական մոնիթորինգի խնդիրնէ պարբերաբար /5-15 տարինմեկ անգամ/ուսումնասիրելերկրի հողայինծածկույթը, հումուսի պարունակությունը,էրոզացվածությունը,աղակալվածությունը, ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի շարժուն ձների պարունակությունը: Այդ ուսումնասիրությունների տվյալներիհիման վրա կազմվում են հողագիտականն ագրոքիմիականբնութագրեր,որտեղ տրվում են տվյալ համայնքի հողօգտագործման վիճակն ու դրա բարելավման կազմվումեն նան քարտեզներ ու քարտոգրամհանձնարարականները, ներ: Ագրուկոլոգիական մոնիթորինգիբաղադրամասերը: Ագրոէկոլոգիական մոնիթորինգիհիմնականբաղադրամասերնեն՝ մթնոլորտը, ջուրը, հողը, բույսերը: Հողային էկոլոգիականմոնիթորինգը բաղկացածԷ երեք հիմնական հետնողականփոխկապակցված մասերից՝ ա/ դիտարկումներ ժամանակիու տարածությանմեջ հողայինծածկույթի փուիոխությանվերաբերյալ, բ/ հողերի ն հողայինծածկույթիհավանականփոփոխությունների գնահատում, գ/ գիտականորենհիմնավորվածառաջարկություններ`կարգավոեն րելու հողային պրոցեսներնու ռեժիմները,որոնք պայմանավորում նրա բերրիությունը Ա գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությունը: Մոնիթորինգիբազայի վրա հողի հատկությունների,հողային ռեժիմների ու պրոցեսների վերաբերյալտեղեկատվությունը,որը ստացվում է հողագոյացմանբնական գործոնների ն անթրոպոգենծանրաբեռնվածությաններգործությամբԱ հիմք է ծառայումհողի բերրիության մոդելավորմանհամար: Վողային ծածկույթի մոնիթորինգիխնդիրն է` ապահովել մշտական

վերահսկողությունհողօգտագործման,էրոզիոնպրոցեսների,սողանքային ու սելավայիներնույթների,ճահճացման,աղակալման,անապատացմանն այլ նեգատիվերնույթներիվրա: Անթրոպոգեներնույթների նեգատիվներգործությանուժեղացումը, որը պայմանավորում է հողերի հիմնական հատկություններիփոփոխություններնու բերրիությաննվազումը,պահանջումէ հողաէկոլոգիական մոնիթորինգիծրագրումընդգրկել հետնյալ խնդիրները.

.

Ագրոէկո-

համակարգերի

կլագրոէկոլոգիական

՞

մոնիտորինգի

Լ

6.Վերահսկելհողի թթվայնությանու հիմնայնությանփոփոխությունը, հատկապես`բարձր չափաբաժիններովհանքային պարարտանյուչորացմանն ոռոգմանաշխատանքներիրակաթերովպարարտացման, նացվող տարածքներում,ինչպեսնան արդյունաբերականթափոնները որպեսմելիորանտներ օգտագործելուդեպքում: 7. Սեզոնայինն երկարաժամկետ վերահսկումհողի ստրուկտուրայի, ջրաֆիզիկականհատկությունների,սննդատարրերիպարունակության, ինչպես նան խորքայինջրերի մակարդակի փոփոխությանվրա: Մոնիթորինգիսկզբնականէտապը/առաջինձնե հնարավորություն է տալիս` գնահատել հողի ու հողայինծածկույթիվիճակը,անթրոպոգեն նեգատիվպրոցեսներիզարգործոններիազդեցությանմասշտաբները, գազման ուղղվածություննու ինտենսիվությունըն ընտրել հետագա ուսումնասիրություններիօբյեկտները`մոնիթորինգիբազային սկզբունքներինհամապատասխան: Հողաէկոլոգիական մոնիթորինգիստացիոնարձնը /երկրորդձա' իրականացվումէ հողերի հատկություններիու պարամետրերի, հողում տեղի ունեցող ռեժիմներիու պրոցեսներիհամալիր ուսումնասիրությունների ընդլայնված ծրագրով:

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍԽԵՄԱՆ

Մոնիտորինգի տեղեկատվական համակարգը| Կառավարում

»

ՍՖԵ

Չ

ԺՏ

մոնիթորինգի Նկ, 73. Ագրոէկոհամակարգերի ագրոէկոլոգիական

հողի կորուստը /այդ թվում Ա կորստի արագությունը/ կապվածջրային էրոզիայիու դեֆլյացիայի հետ: 2. Վերահսկելջրաաղային ռեժիմիհաշվեկշռիփոփոխությունները: Յ.Վերահսկելծանր մետաղներովհողերի աղտոտումը,որոնք հող «

ձեռնարկություններիու հողերի լոկալ աղտոտումը, արդյունաբերական տրանսպորտայինմայրուղու ազդեցությանգոտում: 4.Վերահսկել բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցներով հողերի աղտոտումը: ու 5.Վերահսկել դիտերգենտներով կենցաղայինթափոններովհողերի աղտոտումը:

Միջավայրի որակի կարգավորում

լ

ինդիկատորները:

1. Որոշել

|

Դիտարկում -» վիճակի Գնահատում

Բ»

Փ

ՎիճակիԼ.վանխագույակաան՝ լ կանխագուշակու

ճ նգնահատու վիճակի

Նկ. 74

Տնական ն համալիրուսումնասիրություններիհամար ստացիոնար րով հողատարածություններն ընդգրկվիհողերի բոլոր խմբերը,որոնք իրարիցտարբերվումեն այս կամ այն պրոցեսներիարտահայտվածութ-

յամբ: երրորդ ձերըիրականացվում է կրճատված ծրագրով Մոնիթորինգի երթուղային ուսումնասիրություններով`նախօրոք ընտրված հողատարածություններումկամ երթուղում /այն սկզբունքով, ինչը ստացիոնար

դիտարկումներիժամանակ/:Ըստ որում, հիմնական ուշադրությունը դարձվումէ այնպիսիդիագնոստիկցուցանիշներիվրա, որոնք դինամիկ փոփոխվում են ժամանակիընթացքում /հողի թթվայնություն, հիմնայնություն, Օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսներ, ամրություն, ստրուկտուրա նայլն): Մոնիթորինգիերթուղային համակարգըօպերատիվվերահսկում է հողի ն հողային ծածկույթիվիճակը, մելիորատիվհամակարգը,ագրոէկոհամակարգերիհողերի արտադրողականությունը: Երթուղային մոնիթորինգի պարբերականությունըվեգետացիայի ընթացքում 1-3 անգամ է: Նկատվող նեգատիվպրոցեսների վերաբերյալ կազմվում են համապատասխանքարտեզ, քարտոգրամներ,սխեմա, հատուկ ակտեր:Լուրջ փոփոխություննկատելու դեպքում նպատակահարմարէ նման տարածություններումկատարելհետագաուսումնասիրություններ: Մոնիթորինգի չորրորդ ձենըտարածքի համատարածուսումնասիրումն է: Այդ ուսումնասիրություններիհիման վրա կազմվում է գույքագրման քարտեզագրականբնութագիր, ինչպես նան քարտոգրամներ ն մշակվումարդյունավետհողօգտագործմանառաջարկություններ: Հողային ն ագրոքիմիականհատկություններիվերաբերյալ ստացված փաստացիտվյալները, ինչպես նան հողերի ագրոարտադրական խմբավորմանու հողագիտականակնարկընախապայմանեն հանդիսանում հետագա տեսական ընդհանրացումներին գործնականառաջարկությունների համար /գյուղատնտեսականհողատեսքերի փոխակերպում, էրոզիայից հողերի պահպանում,ոռոգման,չորացման, կուլտուրտեխնիկականաշխատանքներիիրականացում, հողերի քիմիական մելիորացում, մշակաբույսերիընտրություն ե տեղաբաշխում,ագրոտեխնիկականմիջոցառումների ու պարարտանյութերի կիրառման համակարգիիրականացումն այլն/: Բնական ն անթրոպոգեններգործությամբ հողային պայմանների փոփոխությունըօբյեկտիվ գնահատելու համար նպատակահարմարէ ուսումնասիրություններըկատարել պարբերաբար` 10-15 տարին մեկ անգամ, իսկ ագրոքիմիականդիտարկումներիհամար`յուրաքանչյուր 5 տարինմեկ անգամ: Մոնիթորինգիօբյեկտները ընտրելու համար, հիմնվելով հողաաշխարհագրական,երկրաքիմիականե բնատնտեսականշրջանացման նյութերի վրա, անհրաժեշտ է հաշվի առնել հողօգտագործմանառանձնահատկությունները,հողերի կայունությունը տարբեր տեխնիկական ծանրաբեռնվածությաննկատմամբ:Մոնիթորինգի օբյեկտները տեղաբաշխվում են բոլոր երկրագործականու գյուղատնտեսականգոտիներում: Այն պետք է ներառիբնականն գյուղատնտեսականտիպիկ լանդշաֆտները ն հարմարեցվիառավել ինտենսիվ անթրոպոգեններգործության տեղամասերը:Դրան զուգահեռ ընտրում են ֆոնային տա406

.

րածքներ/ստուգիչ հողակտորներ),որոնք ներկայացնում են այնպիսի բնականլանդշաֆտներ,որոնց հողածածկույթըվերջին40-45 տարիներին չի ենթարկվել, կամ աննշան չափերով է ենթարկվելանթրոպոգեն ներգործության:Ֆոնային տարածք կարող են ծառայել տվյալ գոտում եղած ագրոցենոզները:Նպատակահարմարէ ընտրել տարբերտնտեսական մակարդակիօբյեկտներ: Վերահսկմանպարամետրերիորոշումը համարվում է հողաէկոլոգիական մոնիթորինգի կազմակերպմանն իրականացման առավել կարնոր օղակը: Ըստ Գ.Վ.Դոբրովոլսկուն ուրիշների /1985/, վերահսկման պարամետրերընպատակահարմար է միավորել երեք խմբիմեջ: 7-ին խումբ, ինտեգրացվումէ հողի ն հողայինծածկույթինեգատիվ երնույթներիզարգացման վաղ դիագնոստիկցուցանիշները: Այն ներառում է հողային օրգանիզմներիճնշվածությունը ֆերմենտային ակտիվության, «շնչառության», ազոտի ֆիքսման ներգործությամբ, ինչպես նան օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսների,հողի ամրացվածության, ֆիլտրացիայի,հողային լուծույթի, դրենաժայինն խորքայինջրերի հանքայնացմանփոփոխություններով:Նման դիտարկումներըկատարվում են տարվա ընթացքում մի քանի անգամ: 2-րդ խումբ, ներառումէ այն ցուցանիշները, որոնք արտացոլումեն հողերի առավել կայուն հատկությունների փոփոխությունները,այդ թվում հումուսի քանակն ու որակը, հողի ստրուկտուրան,սննդատարրերի պարունակությունը,ծանր մետաղներիպարունակություննու դինամիկան,բնականն արհեստականցենոզներիկենսաբանականարտադրողականությունը: Նման դիտարկումները կատարվում են 2-5 տարին մեկ անգամ: 9-րդ Խումբ, բաղկացածէ հողերի խոր ն կայուն հատկությունների փոփոխություններիհամակարգից`հողի կազմաբանությաննուրբ դիսպերսված ն խոշոր ֆրակցիաներիհարաբերությունը,հանքաբանական ն քիմիականկազմը, հողաշերտի հզորությունը ն այլ կայուն հատկություններն ու ցուցանիշները: Նման դիտարկումներըկատարում են 50 տարինմեկ անգամ: Ագրոէկոհամակարգերի կարնոր բաղադրամասերիցմեկը բույսերն են: Ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգիպրոցեսում ֆիքսում են ոչ միայն բերքի քանակն ու որակը, այլն տվյալներ են հավաքվում նրա ձնավորման դինամիկցուցանիշներիվերաբերյալ/կենսազանգվածիկուտակումը, ֆոտոսինթետիկ պոտենցիալի հետագա հաշվարկների համար տերնայինմակերեսիձնավորումը,տերեներիասիմիլիացիոնմակերեսի զարգացումը, ագրոֆիտոցենոզիկառուցվածքի փոփոխություններըն այլն/: Այդպիսիդիտարկումներըհնարավորությունեն տալիս վերահսկե407

լու բերքի ձեավորմանպրոցեսների ընթացքը:Ստացվածդինամիկցուցանիշներով պարզվում է արտաքին միջավայրի գործոններիու արտադրանքի ձնավորմանմիջն եղած համահարաբերակցական կախվա-

ծությունը:

Երկրագործությանինտենսիվացման,Ա հետնապես,բարձր բերքի ստացմանպայմաններումնկատվում է ագրոէկոհամակարգերից կենսածին տարրերի շրջակա միջավայրըաղտոտող քիմիացմանմիջոցների մնացորդայինքանակիհեռացում: Աղտոտողնյութերի թվին են դասվում նան պարարտանյութերում, արդյունաբերականթափոններումու արտանետումներում,ոռոգման նպատակներովօգտագործվողհոսքաջրերումպարունակողծանր մետաղները:Հողերի աղտոտումը ծանր մետաղներով վտանգավորէ հողային ծածկույթիհամար, այն առաջացնումէ հողերիդեգրադացումու բերրիության նվազեցում:Կենսածին տարրերիտեղաշարժիուսումնասիրման հետ մեկտեղշատ կարնոր է ուսումնասիրելնան ծանր մետաղների /Շժ, Հո, ՔԵ, Շո Շս, 1 ն այլն/ տեղաշարժըն այդ պրոցեսիվրա

ազդող գործոնները:

Բնականջրերի քիմիականկազմում կարելի է անջատելմիացությունների հետնյալ խմբերը. շ 1. Ջրերի որոշող իոններ` ՇՒ, ՏՕ, հանքայնացվածությունը ԻՇՕ:», ՇՕչ՛ ն կատիոնները՝ՇՁ՞",Խ/ց՞՞, ԷՇ: 2. /ՎՕ3/, նիտրիտներ /ԿՕշ/, ամոնյութեր՝ Կենսածին նիում /ՎՒկ՞/, ֆոսֆատներ /ՔՕ.:/, ազոտի ն ֆոսֆորի օրգանական

նիտրատներ

միացություններ: 3.

ն

Ջրածնի իոններ, որոնք որոշում են ջրային լուծույթի թթվային ն հիմնայինհատկանիշները: 7. Ռադիոակտիվ տարրեր: Անթրոպոգենգործոններիներգործությամբբնականջրերը կարող են պարունակել տարբեր աղտոտող նյութեր` նիտրատներ,նիտրիտներ, պեստիցիդներ,ֆենոլի ու սինթետիկ տարբեր միացություններ, ծանր մետաղներ ն այլն: Աղտոտող նյութերը, որոնք կուտակվումեն հողի մակերեսայինշերտերում, աէրացիայիգոտով ֆիլտրացվող ջրային հոսանքներովանցնում են խորքային ջրեր ն դառնում ստորերկրյաու խորքային ջրերի, գետերի,ջրավազաններիաղտոտմաներկրորդայինաղբյուր: Ներհողային հոսքի ուսումնասիրմանհիմնականմեթոդը լիզիմետ6.

-

նը,

-

ցուցանիշներ,որոնք չեն գերազանցումթույլատրելի պարունա-

կությունը, -

Օրգանականնյութեր /լուծվող կոլոիդ օրգանականմիացուքյունների համալիր/: 4. Լուծվող գազեր /Օշ,ՇՕշ,Իջն այլն): 5. Միկրոտարրեր /ԼՐ, ՔԵ՞, ՇՏ", 86", ՏՐ", 88՞",Շթ", Խ0,Մ, Խո, 81, ե Բ,8/

են: Ներհողային հոսքը ոչ միայն նվազեցրիկ ուսումնասիրություններն նում է հողի բերրիությունը,այլն առաջացնումէ խորքայինն ստորերկրյա ջրերի աղտոտում: Տեղումները մթնոլորտիցհեռացնելով նյութեր-աղտոտիչներ,դառնում են էկոլոգիականռիսկի գործոն: Մթնոլորտումծծմբի ն ազոտի օքսիդներըվտանգիաղբյուր են հանդիսանումթթու անձրններիառաջացման համար: Ազրուկոհամակարգերիէկոլոգատոքսիկոլոգիականգնահատումը: Ագրոէկոլոգիական մոնիթորինգիհամակարգումկարնորբաղկացուցիչ է ուսումնասիրվողօբյեկտի էկոլոգատոքսիկոլոգիականհամալիր զարգացմանժամանակակիցէտագնահատումը:Երկրագործության պում էկոլոգիականանվտանգությանկարելի է հասնել քիմիական միջոցների օպտիմալ չափաբաժիններիկիրառումով:Պարտադիրպայման է համարվումջրի, հողի, բույսի քիմիականբաղադրության,այդ թվում կենսածինտարրերի`/Շ, Բ, ՏՑ, 8, 8, ճտ, ՎՕ», ՎՕշ/ ծանր մետաղների/86, Խո, շո, Քե, Շժ, Շո Շօ, Խօ, Վ, Էք, Մ, Տօ/ բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցների մնացորդների,պարտադիր դիօքսինի պարունակությանորոշումը: ԴԴՏ-ի, բենզ/ա/պիրինի Արդյունքներըտարբերակումեն ըստ խմբերի` ցուցանիշներ,որոնք չեն գերազանցումնորմալպարունակությու-

ցուցանիշներ,որոնք գերազանցումեն թույլատրելի պարունա-

կությունը:

Ագրոէկոլոլոգիականմոնիթորինգը ներառում է ագրոցենոզի բանկատմամբմեկ միասնականծրագրով համակարգված ղադրամասերի դիտարկումներ: Հողի հիմնականագրոֆիզիկականպարամետրերնեն` ագրեգատայինվիճակը, ամրացվածությունը,հանքաբանականն կազմաբանական բաղադրությունը, ջրաթափանցելիությունը,ֆիլտրացիան ն ջուր պահելու ունակությունը:Այս հատկանիշներիվերաբերյալ մշտական հնարավորությունեն տալիս կանխելուհողի հատկութդիտարկումները յունների անցանկալի փոփոխություններըն վատացումը, դեգրադացման պրոցեսներըն, վերջապես`պահպանելու հողի բարձր բերրիությունն ու էկոլոգիականֆունկցիան: Հողի բերրիությանփոփոխություններիվերահսկմանկարնոր գործոն է օրգանականնյութերի` հումուսի, նրա քանակի ն որակիուսումկատարնասիրումը:Հումուսի վիճակի վերահսկման դիտարկումները վում են մշտական հենակետերում: Երկրագործությանհամակարգումէկոլոգիականառումով մեծ նշա409

նակություն է տրվում կենսաբանական ազոտին,որը ագրոցենոզներում ներգրավվումէ բակլազգի, գլխավորոպես բազմամյախոտաբույսերով: Հողի բերրիության ընդլայնված վերարտադրությունապահովելու նպատակով բակլազգի մշակաբույսերի աճեցման տեխնոլոգիանն պարարտացման համակարգըպետք է նպաստիուժեղացնելումթնոլորտի ազոտի սիմբիոտիկֆիքսումը ն դրա շնորհիվ բարձրացնելբերքատվությունըառանց ազոտականպարարտանյութեր օգտագործելու: Առանց ընդեղեն բույսերի ցանքաշրջանառություններիկիրառման, առանց կենսաբանականազոտի ն օրգանականնյութերի մեծ պաշարների կուտակման, դժվար է խուսափել տնտեսական նէկոլոգիական նեգատիվհետնանքներից: Երկրագործությանպրակտիկայում կենսաբանականազոտի պոտենցիալը իրականացնելուհամար անհրաժեշտ է հավաստի տեղեկատվություն, որպեսզի հնարավորլինի մշակել գնահատման ցուցանիշներիհամակարգ,որոնցից հիմնականըհամարվումեն` ա/ մշակաբույսերի տարբեր բերքատվությանդեպքում ընդեղեններուվ| ազոտիֆիքսման չափերը, բ/ մթնոլորտի ազոտի ընդգրկմանն հող մտնող օրգանականնյութերիքանակը, գ/ հացահատիկներիհնարավորբերքատվությունըի հաշիվ ընդեղեն բույսերիկողմիցկուտակվածազոտի, ինչպես նան հանքային ազոտի պահանջարկըընդեղենբույսերի նախորդներովմշակաբույսերա-

ճեցնելիս:

Այդ հարցերը լուծելու համար ելակետայինտվյալներ պետք է ծառայեն ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգինյութերը: Հող մտնող օրգանականնյութերի զանգվածը,ընդհանուր ն սիմբիոտիկ ազոտը, միամյա ընդեղեն բույսերի համար որոշում են ամեն տարի վեգետացիայիվերջում, իսկ բազմամյաընդեղեններիհամար` ճիմը վարելու տարում: Որպես նախորդ, հաջորդ մշակաբույսերիվրա ընդեղեն բույսերի բարձրարդյունավետությունըբացատրվումէ ոչ միայնկենսաբանական ազոտով /ուղղակի գործոն), այլե սինթեզվածօրգանականնյութերի զանգվածով /անուղղակի գործոն/, որը հանքային ազոտի համեմատությամբ ապահովում արդյունավետություն: է առավել տնական Ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգիօբյեկտ է նան շարժուն ֆոսֆորի պարունակությունը:Ֆոսֆորական պարարտանյութերիէկոլոգաագրոքիմիական գնահատման հարցում կարնոր տեղեկատվություն է ոչ միայն հիմնականսննդատարրերիֆ̀ոսֆորի քանակը, այլն պարարտանյութերիկազմում շրջակա միջավայրի համար վտանգ ներկայացնող խառնուրդների առկայությունը:Անհրաժեշտէ որոշել ծանր մետաղների, ֆտորի ն այլ բաղադրամասերիպարունակությունըպարարտան410

բուսադեպքում` յութերում, հողում, իսկ դրանց հայտնաբերման կան արտադրանքում: դրականեն ազդում Հայտնի է, որ օրգանականպարարտանյութերը վրա, շնորչեզոքացման ծանր մետաղներիտոքսիկ հատկությունների են ու կապում մետաղները ծանր հիվ նրան, որ օրգանականնյութերը վերածումքիչ շարժուն միացությունների:Առանցցամքուրդիգոմաղբի մեծ չափաբաժինների օգտագործումըուղեկցվում է հողում ֆոսֆորի նան խորքայինջրերում դրա պարունակության ի նչպես կուտակումով, ավելացումով: պատրաստելու, պահպանելու ն Օրգանականպարարտանյութեր հող մտցնելու գիտականորենհիմնավորվածառաջարկությունների խախտումըոչ միայն իջեցնում է դրանց կիրառմանարդյունավետութէ բնական համալիրներիու դրանց բաղադյունը, այլն բարձրացնում հավանականությունը: րամասերիաղտոտման մոնիթորինգիհամակարգումկարնոր օղակ է Ագրոէկոլոգիական դին պարունակության պեստիցիդների բույսերում համարվումհողում համեմատում են տեղեկատվությունը Ստացված որոշումը: նամիկայի սահմանայինթույլատրելի խտության/ՍԹԽ/ նորմատիվներիհետ: մնացորդայինքանակին Բուսական նմուշներում պեստիցիդների /Ի/Օ2 զուգահեռ որոշում են նան ազոտ պարունակողտոքսիկանտները ն մի շարք միկրոտարրեր: մկնդեղը,քլորը ԿՕ3., նիտրոզոամինը/, է նան հողի կենսաբանականակտիվութԿարնոր բաղադրամաս տարբեր համակարգերին տարբեր յան որոշումը երկրագործության պայմաններում: բերրիության քանակականու որակաՀ հատկությունների Հողի կենսաբանական նորմատիվբազայիմշակումը հնարավորություն է կան պարամետրերի, դիտարկումներիրականացնելգյուղատնտեհամակարգված տալիս սական արտադրության պրոցեսումդրանց փուիոխությանվերաբերմոնիթորինգը կոչված է կատարելհողային յալ: Միկրոկենսաբանական ֆունկցիա ն ներկայացնելնորմատիմիջավայրիորակի վերահսկման տեվային տեղեկատվություն,որը կնպաստի մշակելու էկոլոգիական սակետից անվտանգագրոտեխնոլոգիա: Ագրուկոլոգիական մոնիթորինգի կատարմանկենսաերկրաքիտարբեր բաղադրամիական մոտեցումները:Ագրոէկոհամակարգերի նան կաԱ կենսոլորտիմիջն մասերի /հող, ջուր, բույսեր այլն/, ինչպես միջոցով: է շրջապտույտի պը իրականացվում կենսաերկրաքիմիական ն Վետնապես`ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգինպատակինհասնելու անհմեթոդներիմշակմանհամար կոնկրետնյութերիուսումնասիրման շրջանացում: է կենսաերկրաքիմիական տարածքի րաժեշտ են անցնում մթնոՏոքսիկ նյութերը, որոնք ագրոէկոհամակարգեր են կենսաերկրաքիլորտի, ջրոլորտի ն հողերի միջոցով, ներգրավում նան

.

,

միականշրջապտույտիմեջ ն անցնում բույս-կեր-սննդամթերք-կենդանիներիՕրգանիզմսնուցականշղթա: Վերահսկմանենջակա ցուցանիշների ցուցակում պարտադիր ընդգրվկումեն այն տարրերը,որոնք անուղղակիկամ ուղղակիազդում են մարդու ն կենդանիներիօրգանիզմի վրա /բերիլիյ, նիկել, սելեն, ֆտոր, քրոմ ն այլն/: Կենսածինտարրերի, ծանր մետաղներին վնասակար նյութերի առկայությունըանհրաժեշտ է վերահսկել ոռոգման ու խմելու ջրում, բուսականու կենդանականսննդամթերքներում, դեղատու հումքում: Անհրաժեշտէ վերահսկելնան արտադրանքիորակըվերամշակմանպրոցեսում: Ագրոէկոլոգիականմոնիթորինգումանհրաժեշտէ ընդգրկել` հողերի կենսաերկրաքիմիական փուիոխությունների ուսումնասիրումը ըստ գոտիներին կենսաերկրաքիմիական գավառների/պրովինցիաների/ու շրջանների, դրանց սահմաններիճշտումն ու գնահատու-

մը: քիմիական տարրերիհամընդհանուր պարունակության -

ն շար-

ձների որոշումը: ըստ տարածաշրջանների, հիմնականգյուղատնտեսական մշակաբույսերիքիմիականկազմի որոշումը Ա ինդիկատորբույսերի պարժուն

-

զումը: տարբերտիպիհողերում,քիմիականտարրերիպարունակության -

միջին վիճակագրականցուցանիշներիսահմանումը որպես ֆոնային

բնութագրիչ:

ն ծանր մետաղներիպարունակության շարժուն մակրոտարրերի որոշումը հողային նմուշներում: վերահսկել հողում անիոններիդինամիկան,որոնք նշանակալի չափովազդում են մետաղներիշարժունակությանվրա: Ծանր մետաղներովաղտոտվածության գնահատումը: Ծանր մեգնահատման հիմնական խնդիրներն տաղներովաղտոտվածության -

-

են՝ պարզել ն համակողմանիբնութագրել բնականմիջավայրիաղ-

տոտման

աղբյուրները: հետնել հնարավորբոլոր ուղիներովաղտոտմանը,դրանցտեղաշարժին, առանձնացնել կենդանիօրգանիզմներիվրա հավանական ազդեցությանգոտիները,պարզել ու վավերագրելաղտոտողներիտե-

ղամասերը,

աղտոտման տեղաշարժին խտության կենսաերկրաքիմիական գնահատում, ինչպես անմիջականաղտոտմանգոտիներում,այնպես էլ սնուցականշղթաներովդրանցտեղափոխմանտարածքներում: որոշել միջավայրիաղտոտման դինամիկան,մուտքի արագությունն ու ծավալները, ուսումնասիրվողմիացություններիտարածումըն -

-

հիմանվրա ստանալկանխագուշակման նյութեր: որակով որոշվումէ մոնիթորինգիկազգնահատման Աղտոտման /դաշտային ն լաբորատոր հետագա աշխատանքները մակերպման դրանց բնույթը, կապլանավորումԱ իրականացում, աշխատանքների բազայիստեղծումը, տարմանէտապները, անհրաժեշտնորմատիվային կազմնու որակավորումը/: մասնակիցների /վիՍկզբում կատարումեն հողային ծածկույթի տեղագիտական եզկատարում ն վրա զուալ/ հետազոտում դրա արդյունքներիհիման գ նահաէ էկոլոգիական րահանգում,որում տրվում հողայինծածկույթի տականըն պարզվումհետագա ավելի մանրակրկիտուսումնասիրություններինպատակահարմարությունը: Տարբերում են ծանր մետաղներիէկոլոգիականնորմավորման ա/ լանդշաֆտային, բ/ բիոտիկ,գ/ հողային: հետնյալ տեսակները` մոնիթորինցիառանծձնաագրուկոլոգրական Ոռոգվող հողերում պահանջՈռոգովի երկրագործությանգոտիներում հատկությունները: միջոցք իմիացման ոռոգման, հաշվառել է վում ավելի հանգամանորեն բ երքատբերրիության, հողի Ա ազդեցությունը ների այլ գործոնների որակի, մակերեսայինն խորքային վության, ստացվող արտադրանքի ն աղտոտման վրա: ջրերի հանքայնացման ն հիդրոերկրաբանական խնդիրըհողի բերրիության Մոնիթորինգի կանխագուշակուվերահսկումը, միջավայրիհիմնականցուցանիշների արտադրանքի միավոր է: Այն նպատակաուղղված մը ն կառավարումն է պայմաններում ծախսի նվազագույն վրա ջրի Ա պարարտանյութերի նան՝ կանխելու ստանալու բարձր, կայուն ն որակյալ բերք, ինչպես աղտոտումը: շրջակա բնականմիջավայրի Վերահսկվողգուցանիշներըտարբերհողակլիմայականգոտիներում տարբերեն: ուսումնասիշարժուն ձների դինամիկայի Հողում սննդատարրերի զարգացայն մշակաբույսերի է այս կամ կատարել անհրաժեշտ րումը ման հիմնական փուլերում:Ըստ որում, եթե շարժուն ազոտի պարունակությունըպետք է որոշել հնարավորինխոր շերտերում,Արարատյան հարթավայրումմինչն խորքային ջրերի մակարդակը,ապա շարժուն կարելիէ որոշել մինչն 40 սմ ֆոսֆորի ն կալիումի պարունակությունը խորությունում: շարժուն ձների, ֆտորի ու ծանր մետաղների, հողի Միկրոտարրերի ակտիվության,հեշտ հիդրոլիզվող ազոտի պարունակենսաբանական ակտիվվեգետակատարումեն մշակաբույսերի կությանախտորոշումը վարելաշերտի այն ս ահմաններում: էլ` փուլում, ցիայի սկզբնական Աղակալած հողերի տարածման գոտիներում վեգետացիայի Ն սկզբումն վերջում որոշում են ջրալույծաղերի ընդհանուրքանակը մ խո1,0 մինչն նատրիումիպարունակությունը կազմը,փոխանակային

դրա

րության վրա կամ մինչնխորքայինջրերիմակարդակը դրանք կը /եթե դրանք շ շատ խորը չեն ընկած): Պեստիցիդներօգտագործված տարածություններում վեգետ ավերքում վարելաշերտերում որոշում

ի

ը:

«Մ

ենդրանց: մնացորդի անա

Հողի ֆիզիկական հատկությունները,ճակրո

ԳԼՈԲԱԼ

ԳԼՈՒԽ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հասարակությունըբնության օրգանական մասն է, իսկ մարդկուքյան պատմությունըբնուբյան պատմությանմի մասը: Դարերի ն հազարամյակներիընթացքումմարդու ն բնության միջն ծագած կոնֆլիկտների պատճառըմիշտ եղելէ մարդը, որը միակողմանի օգտագործելով բնական ռեսուրսները` միաժամանակ ուժեղացրել է բազմակողմանի ճնշումը նրա վրա: Ազգաբնակչությանաճը հանգեցրել է նրան, որ խախտվել է էվոլյուցիայի ընթացքում հաստատվածնյութաէներգետիկ ռեսուրսներիբաշխումըհօգուտ մարդու: Անընդհատընդարձակելովիր կենսականտարածքը,մարդը ոչ միայն դուրս է մղել մյուս կենդանիօրգանիզմներինիրենց բնօրրաններից,այլն միջնորդավորվածբացասական ներգործություններէ ունեցել բոլոր տարածքներիվրա: Կենսոլորտի ապակայունացումըն էկոլոգիական ճգնաժամը ակնհայտորենընդունել են գլոբալ մասշտաբներ,որոնց առավել նկատելի կողմերնեն միջավայրիհամատարածաղտոտումը,չվերականգնվողռեսուրսների նվազումը,անտառներիհատումն ու անապատների ընդարձակումը,հողերի բերրիությանանկումն ու աղակալումը,օզոնային շերտի քայքայումը, ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը, խմելու ջրի անբավարարությունը ն այլն: Այս խորապատկերի վրա արդեն իրեն զգացնել է տալիս բումերանգիօրենքը: Վտանգի է դրվել մարդու առողջությունըն նրա ապագա գոյությունը Երկրի

Հի բ205"ի, եզո» 20-ի համոնոՒանոզր ն մհկողագրե

-

ների պարունակությունը, ն այլ հատկությունները կը, հումուսի պարունակությունը որոշում են ցանքաշրջանառուբյունում ընդգրկվածառաջինն վերջին մշակաբույսի տակ, հողաշերտիխորությանսահմաններում: Հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները,մակրոտարրերը ֆտորը, ծանր մետաղներըորոշում են վարելաշերտում,դարձյալ քաշրջանառությունումընդգրկված առաջին ն վերջին մշակաբույսի

ցան-

տակ:

Չորացմանենթակա հողերում

Ս

եյութերի Բաթոյան րգանական արոսենի /տորֆաճահճային

հողում

նշանակությունէ վերահսկումը,քանի որ նման հողերում տեղի է ունենում շարժուն սննդատարրերի լվացում ն հեռացում: Ագրուկոլոգիականմոնիթորինգիտվյալների տեղեկատվական բազայի կազմակերպումը:Ստացված տեղեկատվությունների համակարգման,մշակմանն վերլուծման, դրանց արդյունավետն օպերատիվ նան հետագայում տարբեր ֆունկցիոնալ

ՍԱՆ:

ինչպես

կՏանիԲազայի աան Նը արամ ամդարեր վական րումը կատարում «կարճատն

րալ մ ր ո

են

թաբաժիններով: Պետք էնշել,

փորձերի»ն «տնականփորձերի»են-

անասնապահության մեջ, դեռես չկա մոնիթորինգի Ագրոէկոլոգիական մոնիթորինգը սկզբունքորեն տարածվում համալիրի, նրա բոլոր է ասբողջ ագրոարդյունաբերական ենթահամակարգերի վրա, որոնք կապված են արտադրանքիարտադրման, ինչպեսնան նյութատեխնիկական

ամ

որ

Եկարգ:

ուպահպանման, աաա մոնի

տակ

վրա: Կովդանէկոլոգիականճգնաժամը Վ.

համեմատում

է

պատերազմի

հետ, մի տարբերությամբմիայն, որ պատերազմը միանգամից է ավե-

րում տվյալ տարածքը, իսկ էկոլոգիականճգնաժամը` դանդաղ, աննկատ: «Պատերազմիսպառնալիքըշոշափելի ու հասկանալիէ բոլորին, իսկ էկոլոգիականճգնաժամը շատերըդեռես ընկալում են որպես վերաբան, գիտնականներիերնակայությանծնունդ»,- ասում է Վ..

մի ցական

Գլոբալ էկոլոգիան դիտարկում է էկոլոգիականգործընթացներըն կենսոլորտիզարգացման ժամանակակիցմիտումները գլոբալ մակարդակով, որոնց լուսաբանումը անհնար է առանց տարբեր երկրների տնտեսություններին տարբերժողովուրդներիկյանքի որակականկողն պատճառահետնանքայինկապերը մերի փոխկապակցվածությունը ուսումնասիրելու: Համաշխարհայինէկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծման ն կենսոլորտի կայունությանապահովման միակ ճանապարհըմարդկության

4լ5

հավասարակշռված զարգացումնէ, որը պետք է հիմնվի շրջակա միջավայրի պահպանմանհայեցակարգի վրա:

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ էԿՈԼՈԳԻԱՆ

Մարդկությանփորձը ցույց է տրվել, որ մեր քաղաքակրթության ներկայիս մակարդակիպայմաններումնյութական հարստությանն բնական ռեսուրսների անսահմանափակ օգտագործման մարդկային ձգտումըբնականերնույթ է, որը հատուկ է նան պետություններին: էկոլոգիական տեսանկյունիցտնտեսական աճը իրենից ներկայացնումէ բնական ռեսուրսներիշահագործման ծավալներիմշտական աճ, որն անհնարէ կասեցնելն այն միշտ կուղեկցիմարդուն: Պատմության ընթացքում մարդկության դանդաղ զարգացումը է տվել մարդուն հիմնականում հնարավորություն օգտագործելու վերականգնվողբնականռեսուրսները: Այդ երկարփուլը տնել է մինչն 19-րդ դարը, որի ընթացքումշրջակա միջավայրիէական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել: 19-րդ դարի սկզբինմարդու կողմիցկիրառվողտեխնոլոգիաներիմեջ տեղի ունեցավկտրուկ թռիչք, որը հանգեցրեց թե՛ վերականգնվող,թե՛ չվերականգնվող ռեսուրսների,առաջինհերթին`ածխի ն նավթիօգտագործման ընդլայնմանը:Բնական էկոհամակարգերի վրա մեծացավ անթրոպոգենծանրաբեռնվածությունը` հատկապես, տնտեսապես արագ զարգացող երկրներում:Եվ արդեն 20-րդ դարի սկզբին զարգացած երկրներըհայտնվեցինսեփական բնության քայքայման փաստի առաջ: Այդ երկրներիցէին ԱՄՆ-ըն ԱրեմտյանԵվրոպայի երկրները,որոնք ակտիվորենօգտագործում էին նան այլ երկրների բնականռեսուրսները: Զարգացողերկրներըկամ ինչպեսասում են երրորդաշխարհիերկրները,ոչ միայն մնացինորպես ռեսուրսներմատակարարողերկրներ, այլն դարձան հումքի առաջնային մշակման -

փորձահրապարակներ:

1980-ականթվականներին իրադրություննսկսեց կտրուկ փոխվել: իրենց զարգացման հետինդուստրիալ աստիճանաբար նվազեցնելովծանր արդյունաբերությունը սեփական տարածքներումկամ տեղափոխելով դրանք համաշխարհային տնտեսությանծայրամասերը: Միննույնժամանակառաջ եկան նախկինում անհայտ, շրջակա միջավայրինվտանգ սպառնացողկայուն քիմիականմիացություններ, ռադիոակտիվ ն նյութեր,ռադիոմագնիսական կենսաբանականաղտոտիչներ: Արդյունքում զարգացած երկրները դարձյալմնացինաշխարհիռեսուրսների ն գլխավորօգտագործողները շրջակա միջավայրիհիմնականաղտոտողները,սակայն էկոլոգիական տեսակետիցվտանգավորարտադրությունների ծանրությանկենտրոնը երկրները մտան Զարգացած փուլը`

երկրներ,որոնցիցեն նան Արնելյան Եվրոտեղափոխեցին զարգացող ակնհայտ փաստերիցէ ածխածնի պայի երկրները:Այդ զարգացումների դինամիկանվերջին40 տարիների դիօքսիդի (ՇՕ2) արտանետումների ընթացքում:Զարգացած երկրներում ՇՕ2-ի արտանետումների ամենամեծ քանակն արձանագրվել է 1970-ականներիկեսերին,իսկ զարգացող երկրներումայն շարունակում է մեծանալ նրանց համախառնազգային արդյունքի (ՀԱԱ) ավելացման հետ մեկտեղ: Այսպիսով, էկոլոգիականհիմնախնդիրների սրումը սերտորենկապվածէ իրականացվողտեխնոլոգիաներիհետ, ոխնդիրըդեռես լուծված չէ: րոնց կատարելագործման Վերջին100 տարվաընթացքումռեսուրսներիօգտագործումնաճել է ավելի քան երկու անգամ, որը տեղի է ունեցել թե՛ բնակչության աճի, թե՛ անհատականպահանջներիավելացմանպատճառով:Ներկայումս ցամաքի մոտ 60 մլն կմչ տարածքի վրա մարդըտնտեսականգործունեություն է ծավալում,իսկ յուրաքանչյուր շնչի հաշվով կորզվող հումքը (օգտակարհանածոներ ն աճեցվող բերք) կազմում է մոտ 20 տ, որի մշակությունիցանմիջականօգտագործմանհամարստացվում է 2 տ վերջնականարդյունք: Ահռելի ռեսուրսներ են ծախսվում ոչ արտադրականկարիքների համար, որոնց թվին է դասվում առաջին հերթին ռազմա-արդյունաբերական համալիրը:Նույնիսկ խաղաղ պայմաններումայդ ոլորտն օգտագործումէ որոշ օգտակարհանածոներիմինչն 10046-ը ն զբաղեցնում է ցամաքիմինչն 500 հազ. կմ: տարածք:Այդ համալիրիընդհանուր ծախսերըտարեկանկազմում են մոտ 1 տրլն դոլլար, որի 3/4-ը բաժինէ ընկնում զարգացած երկրներին: Ռազմականծախսերը կտրուկ բարձրանում են մարտականգործողությունների ժամանակ,որոնք աշխարհի այս կամ այն մասում գրեթե չեն դադարում: Զարգացած երկրների անզուսպ տնտեսական աճը հանգեցրել է այդ երկրներիբնականէկոհամակարգերի լրիվ խախտմանըն ապակայունացմանը:Օրինակ` Արեմտյան Եվրոպայում (բացառությամբԻսլանդիայի ն Սկանդինավյաներկրների) ե Ճապոնիայում մարդու կողմից չխախտվածտարածքներգրեթե չեն մնացել, իսկ ԱՄՆ-ում մնացել է ընդամենը426: Անտառները,որոնք մի Ժամանակծածկում էին Եվրոպայի տարածքի 80-90:6-ը, այժմ զբաղեցնում են այդ աշխարհամասի ընդամենը 33925-ը:Արագորեն նվազում է կենսաբազմազանությունը: Օրինակ` Գերմանիայի «Կարմիր գրքում» գրանցված 822 տեսակ է մեկ տեսակ, 581 տեսակ բույսերից ամեն տարի անհետանում գտնվում են անհետացմանեզրին: էկոհամակարգերիքայքայումը ն հատկապես` անտառների կրճատումը Եվրոպայում առաջացրել է ածխածնիշրջանառությանխանգարում,որի արտանետումըմթնոլորտ կազմում է տարեկան250 մլն տոննա: Աշխարհումարտանետվողջերմո.

-

ցային գազերին մյուս աղտոտիչների20-3096-ընույնպեսբաժին բաժին է ընկ է ընկնում Եվրոպային,որին հետնում են ԱՄՆ-ը, Չինաստանըն ճապոնիան: Միջին հաշվով ԱրեմտյանԵվրոպայում1 կմշ-իվրա թափվող նյութերը կազմումեն 1,8 տ: Բնականտարածքներիպահպանմանկարնորագույնցուցիչը հանդիսանում է բնակչությանաճն ու խտությունը:Աշխարհիբնակչությունը մինչն 18-րդ դարի սկիզբըավելացել է շատ դանդաղ` 100 տարում մուտ 146 միջին արագությամբ, որը համապատասխանում է քանակիկրկնապատկմանըհազար տարվա ընթացքում:Հետագայումաճի արագությունը սկսել է բարձրանալ: 1969թ. բնակչության տարեկանաճը կազմել է 246 (80 մլն մարդ,կամ 150 մարդ մեկրոպեում), 1989թ. 1,8 56 (90 մլն» մարդ, կամ 179 մարդմեկ րոպեում): 1992թ. վերջին երկրագնդիբնակչությունը կազմել Է 5,6 մլրդ, իսկ 2002թ. 6,2 մլրդ: Այդ շեշտակի աճը անվանվելէ ազգագրականպայթյուն (նկ. ), իսկ ներկայումսաշխարհի բնակչությանմիջին խտությունըկազմումէ մոտ 40 մարդ/կմ՛:

տագործմամբ,միջավայրիհամատարածաղտոտմամբն կենսոլորտի վրա քայքայիչ ազդեցությանուժեղացմամբ: Մարդըմիշտ ձգտել է իմանալ, թե ի՞նչ է կատարվելուապագայում, ի՞նչ է սպասվում իր երեխաներինն ողջ մարդկությանը:Այդ անհանգստություններն առկա են նան այսօր: Այդպիսիկանխագուշակությունների միակնպատակնայն է, որ գործադրվենհնարավորբոլոր միջոցները մոտեցող աղետը կանխելու համար: Հայտնի գիտնականԱ.Թոյնբիի օրգանիզմ է, որը ծնվում է, հասունակարծիքով,«քաղաքակրթությունը նում, ծերանում ն մեռնում, ն որն արդեն տեղի է ունեցել անցյալում»: Ըստ Կ.Վ.Բատցերի,քաղաքակրթությունը ոչ թե օրգանիզմ է, այլ համակարգ, որը դառնումէ անկայուն,երբ նրա պահպանմանգինըխիստմե-

ծանում է:

1968թ. տարբերերկրների30 գիտնականներիմի խումբ հավաքվեց

-

Հռոմում, մարդկությաններկան ապագա դժվարություններըքննարկելու համար: Խումբը հետագայում ստացավ «Հռոմի ակումբ» անունը: Այդ ժամանակիցէլ սկսվել է հրատարակվելՀռոմի ակումբի զեկույցնե-

«Մարդկությանդժվարությունները»ընդհանուր վերտառությամբ: Այդ զեկուցումներիմեջ մարդկությանզարգացմանապագա սցենարներից մեծ ճանաչում է ստացել 1972թ. ամերիկացիՄեդոուզամուսինների կողմից ներկայացված«Աճի սահմանները»մոդելը, ըստ որի, ռեսուրսների օգտագործումըԱ արդյունաբերականաճը կշարունակվենարարը

|

լ լ

' 800

,

տրաԱԱ ԱԱ Նե, 75. Աշխարհի

բնակչության

գ

--

տարեթիվը

Բնակչությանաճի միտումներըշարունակվում են, իսկ ազգաբնակչության աճը պահանջում է սննդամթերքների արտադրությանավելացում, նոր աշխատատեղերի ստեղծում ն արդյունաբերականհզորությունների մեծացում: Այսպես, 21-րդ դարի սկզբին աշխարհի ամբողջ բնակչությանըկերակրելու համար պահանջվում Է օրական 3 մլն տ սննդամթերք,ինչպես նան 2 մլրդ մ՝ ջուր, 65 մլրդ մմթթվածին,30 մլն տ վառելիք (բոլոր ոլորտները սպասարկելուհամար):Այս բոլոր պահանջների իրականացումըուղեկցվում է բնական ռեսուրսներիանխնա օգ-

գացվածտեմպերով,ազգաբնակչությանթվաքանակին էներգիայիծավալների աճի հետ համատեղ, մինչն որոշակի աստիճան, որից հետո տեղի կունենաաղետ: Զեկուցումը ն նրա թեմայով հրատարակված գիրքը ունեցան պատմականշրջադարձայիննշանակություն: Գիրքը վաճառվեց մեծ արագությամբ`9 մլն տպաքանակովն զգալիորենազդեց հասարակությանէկոլոգիականգիտակցությանն մտածողությանվրա: «Հռոմի ակումբի» ջանքերի շնորհիվ, արագորեն բարձրացավմիջազգային տեղեկացվածությունըհամաշխարհայինէկոլոգիականհիմմասին: նախնդիրների Քաղաքակրթությանզարգացումն ի հայտ է բերել անթրոպոգենաղետների ն վթարներիերնույթը, որոնց էկոլոգիականհետնանքներն ստացել են սպառնալիմասշտաբներ: մեծ վտանգ են ներկայացնումմիջուկային աԱռանձնահատուկ ղետները: Ատոմակայաններումե,ռադիոակտիվթափոններիպահպանման ամբարներումխոշոր վթարներ են տեղի ունեցել 1957թ. (Ուինդ Սկեյլ-Անգլիա), 1957թ. (Ղարավային Ուրալում-Ռուսաստան), 1979թ. (Տրի-Մայլ-Այլենդ-ԱՄՆ)ն 1986թ. (Չերնոբիլ-Ուկրաինա):Վիթխարիակտիվություն ունեցող ռադիոակտիվն թունավոր նյութերի թափոններ, քիմիականզենքեր ն ատոմային սուզանավերեն խորտակվածՀամաշխարհայինօվկիանոսում, որոնք չափազանց մեծ պոտենցիալվտանգ

են ներկայացնումմոլորակիհամար:Նավթամշակման արդյունաբերության մեջ ն ավտոճանապարհներին տեղի ունեցող էկոլոգիականաղետներից տարեկանզոհվում է մոտ 350 հազ. մարդ: վտ

/մարդ

|

ռ

ԱԱ25» 10»

ձա

4.-հավաքչություն (1այ,

ր մություն

4բ

Յա

ո

շթյօ|

"34 Լ

նտո տման ԻԱրեա

եղանակովերկրագործություն(2բ)

չիթ ծ ՅԱՂԱՒՎԷ 2 777 77 77 12772 7722 77 77 -: --- 777 221 772, Ջ

չա

լբ

2"

3բ

՛

քոչվոր -նախնադարյան

քբ

3-.ավանդականարոտային անասնապահություն (Յա), ավանդականերկրագործություն

ԱԴ

Աոքդանու օգտագործմամբ

4..Սսուրային անասնապահություն 28) կրագործության լ

ԱԱ

-

րձիաի

ջանա

մ: վոով աիանեք

տնտեսությանվարձանժամանակի

Գծին բարո հերը

տարածքը հեկտարներով Նկ. 76. Մեկ մարդուկերակրման սննդի արտադրման համար ն ներդրվող անթրոպոգեն

2892:

Է

"

-

տարի

"

մեկ մարդուն

էներգիայիպատմականփովփոխությունների պատկերը (ըստ Վ.Գ. Գորշկովի, 1990):

Անթրոպոգեն աղետներինհամընթացաճել են նան բնականտարերային աղետները` սողանքները,փլուզումները, երկրաշարժերը,հանքավայրերումտեղի ունեցող պայթյունները, ջրհեղեղները,փոթորիկները, երաշտներնու խորշակները,եղանակիկտրուկ փոփոխությունները, հրաբուխները,հրդեհները:Վերջին20 տարիներիընթացքումաշխարհի տարբեր շրջաններում տարերայինաղետները խլել են 3 մլն մարդու կյանք, իսկ տուժածներիթիվը հասել է 800 մլն մարդու: Միայն 2004թ. դեկտեմբերինՀնդկական օվկիանոսում տեղի ունեցած ցունամիից Տայլանդում, Շրի Լանկայում,Ինդոնեզիայումն Հնդկաստանումզոհվել են ավելի քան 250 հազ. մարդ: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ տարերայինաղետներիթիվը երկրագնդիվրա շատ բարձր է՝ ամսական 20-50 դեպք: Եվ եթե 60-ականթվականներին արձանագրվելէր 14 խոշոր աղետ, ապա 80-ականներին դրանց թիվը հասավ՝ 70-ի: Ներկա պայմաններում բնական աղետներըբարդանում են երկրագնդիբնակչությանաճի ն քաղաքներումնրանցկուտակման,անթրո-

պոգեն ազդեցություններիուժեղացման, բնական գործընթացներում մարդումիջամտությանն այլ պատճառներով: Աղյուսակ 70

Յանցզի գետից առաջացած ջրհեղեղների հետնեանքները ն Տ.Ա.Խորուժայայի, (ըստ Ա.Մ.Նիկանորովի 2007թ.)

Հետնանքները Զոհերի թիվը

Անօթնանմնացած մարդկանցթիվը

Ունեցվածքին

հասցվածվնասը

1911թ.

100000

5մլն

1931թ.

145492

1954թ.

33000

1998թ.

|

տվյալներ

տվյալներ տվյալներ 10մլրդ |

Ղ166,6մլրդ

չկան

մլն

չկան

92մլն

յուան

չկան

յուան

Անտառայինհրդեհներըխախտելեն մոլորակի էկոլոգիականհավասարակշռությունը:Այրման ժամանակ մթնոլորտ են արտանետվում մեծ քանակությամբքիմիական միացություններ, գլխավորապես ածխածնի օքսիդ: Այրված,ոչնչացված անտառիօդային տարածքումկուտակվում է ածխածինը, որը խոչընդոտում է արնի էներգիայի մուտքը է 1 տվյալ տարածք: Միայն Ռուսաստանը հրդեհից տարեկան կորցնում հա

անտառ: 1998թ. Խաբարովսկիերկրամասումառաջացածհրդեմլն հը ոչնչացրեց 2,5 մլն հա անտառ: ՄԱԿ-ի փորձագետներնայդ հրդեհը համարել են համաշխարհայինմասշտաբի էկոլոգիականաղետ, որի ծուխն ու մուրը հասել են ճապոնիա, Չինաստան ն Կորեա,մթնոլորտէ արտանետվել50-60 մլն տ ածխածնիտարբերօքսիդներ ն մուր: Հրդեհների հասցրածվնասը բազմաբնույթէ:

ԵՎ էԿՈՎԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

Կենսոլորտըիրենից ներկայացնումէ միասնականէկոլոգիական համակարգ,որի մշտական ն անընդհատգործունեությունն ապահովվում է նրա բոլոր բաղադրիչներին գործընթացներիանխափանաշխատանքի ն խիստ կարգավորվածությանշնորհիվ: Կենսոլորտիկայունությունը հիմնվածէ կենդանիօրգանիզմներիբազմազանությանվրա, որի առանձինխմբերը, կատարելով տարբեր ֆունկցիաներ` ապահովում են նյութերի ն էներգիայիընդհանուր հոսքը Ա բաշխումը ողջ համակարգում:Կենսոլորտումգործում են հետադարձկապերի,փոխկախվածություններին փոխպայմանավորվածությունների բարդ համակարգեր: Կենսոլորտիկայունությունըպայմանավորվածէ նրանով, որ երեք խմբի օրգանիզմների(պրոդուցենտներ,կոնսումենտներ ն դեստրուկ421

տորներ) տարբեր նշանակության ֆունկցիաները կենսաբանական շրջանառությանմեջ փոխհավասարակշռվածեն: էկոլոգիականիրադրության գլոբալ փոփոխություններիմեջ կարնորագույնդերը պատկանում է կենդանի օրգանիզմին (բիոտին), որովհետն նա մասնակցում է բոլոր էկոհամակարգերի ձնեավորմանը,նյութերի երկրաքիմիական ն կենսաբանականշրջանառությանը,ապահովում այդ համակարգի արու արդյունավետությունը, հանդիսանումմարդտադրողականությունն կային կյանքի հիմքը: Բիոտիէվոլյուցիան տեղի է ունենում տեսակների փոփոխությանն նորերի առաջացմանձնով, որոնք զբաղեցնումեն ազատվածէկոլոգիականխորշերը: Ադապտացիոնայս գործընթացները մեծ դեր են խաղում էկոհամակարգի կայունության մեջ ն հանդիսանում հատկանիշը: բիոտիանբաժանելի

(50503

Աբիոտիկ շրջանառություն(Ա),առաջնայինբիուռիկ պրիմիտիվ

1:

2.Արա

Յ

-

ոաԱնւառության աճը

Կայուն բիուռիկ շրջանառություն,մարդու ծագումը(Մ)

ԱԱ

Բ-ի վրա

ԱԱ

Ց

աղդեցությունըԱ-ին

Նկ. 77. Կենսոլորտիէվոլյուցիայի (փուլերը (ըստ Կամշիլովի, 1999):

Ցանկացածգործոն, որն ունակ է էկոռամակարգըհանել իր բնական նորմալ վիճակից, բնորոշվում է որպես էկոլոգիականբեռնվաժծություն: Եթե այդ բեռնվածությունը (բնական թե անթրոպոգենծագման) տվյալ տարածքումապրող կենդանիօրգանիզմներին մարդու վրա չի թողնում անցանկալի ազդեցությունն չի հանգեցնումշրջակա միջավայապա դա կարելի է հարի որակականհատկանիշներիվատթարացման,

մարել թույլատրելի:

Կենսոլորտի կայունությանն սպառնացող գործոն է դարձել երկրագնդի բնակչության աճը: Մինչն 19-րդ դարը մարդն օգտագործումէր կենսոլորտի առաջնային արտադրանքի175-ը, որը գնալով ավելանում

ներկայումս մուտենում Է 5096-ի սահմանագծին,իսկ 30-40 տարի հեկկազմի 8096-ը: Կարող է արդյո՞ք մեր մոլորակը տանել այդպիսի բեռնվածություն,դեռնսհայտնիչէ: Կենսոլորտիապակայունացմանէական գործոն Է կենսածինտարրերի շրջանառության փոփոխությունները,որոնց մեջ առաջին տեղը գրավում է ածխածինը:Մթնոլորտում ածխաթթու գազի ավելացումը ածխածնիշրջանառության խախտման հիմնավոր ապացույց է, ուր կարնոր դեր են խաղում օրգանական վառելանյութերիայրումը ն հրդեհները: Ըստ միջազգայիներկրա-կենսոլորտայինծրագրի (ՈՐՔՈ), ներկայումսցամաքայինէկոհամակարգերում ածխածնայինցիկլը (կլանում ն արտանետում) գտնվում Է մոտավորհավասարակշռությանմեջ, սակայնմուռ ապագայում այդ էկոհամակարգերըկարող են դառնալ ածխածնի արտադրությանաղբյուր: Ածխածնիշրջապտույտի մեջ կարնոր դեր է խաղում ՎամաշխարհայինՇվկիանուը, որը կլանում է մթնոլորտի ածխաթթուգազի մոտ կեսը ն արտադրումթթվածին,իսկ մի զգալի մասը դուրս է գալիս շրջանառությունից՝անցնելովծովային նստվածքների մեթ: Ածխածնիցբացի կենսոլորտում սկսել է մեծ դեր խաղալ արդյունաբերական ծագման ծծումբը, որը մթնոլորտում հայտնվում է ծխի ն ծծմբի դիօքսիդի (ՏՕշ) ձնով: Այդ գազի հիմնականաղբյուրը ածխի այրումն է: Ծծումբը անհիդրիդներիձնով (ՏՕշ, ՏՕ») փոխազդելովմթնոհետ լորտի օրայինգոլորշիների

(շ-ՕԻՏՕշ-ՒՆՏՕԳ,

ՒշՕ-ՏՕ:-ՒԵՏՕյ)

է առաջացնում թթուներ:Նույն ձնով ծխի Ա արդյունաբերականգազերի հետ մթնոլորտ արտանետված ազոտիդիօքսիդի(ԿՕշ)ն օրի փոխազեն դեցությունից առաջանում ազոտական ն ազոտային թթուներ է ՒԷԽՕչ (28Օ2:ՒՆՕՀ ՒԻՕշ), որոնք հետո մթնոլորտային տեղումների հետ իջնում են հողի մակերնույթին`«թթու անձրնների»ձնով, որոնք մեծ վնաս են հասցնում բուսական աշխարհին, բնական ջրերին ն ջրային բիոտներին, ուժեղացնում հողի թթվայնությունը: Ըստ ավստրիացի գիտնականներիտվյալների, վերջին 180 տարվա ընթացքում մքնոլորտային տեղումերիմիջին թթվայնությունըբարձրացելէ 100 անգամ: Ամեն տարի միայն Եվրոպայում մթնոլորտէ արտանետվում60 մլն տ ՏՕ2 ն 20 մլն տ ազոտի օքսիդներ,հիմնականումՄեծ Բրիտանիայի,Գերմանիայի ն Իտալիայի ձեռնարկությունների կողմից: Թթու առաջացնող գազերը երկար ժամանակ մնում են մթնոլորտում Ա կարող են տեղափոխվել մեծ տարածություններիվրա` հարյուրավորն հազարավորկիլոմետրեր: Թթու անձրններիտվածվնասը անչափմեծ է: Համաձայնընդունված սանդղակների, եթե ջրային միջավայրում քԷԼՀՀ4,0-ից, ապա ամբողջ կյանքը այնտեղ ոչնչանում Է: Կանադայում, օրինակ` թթու անձրններիպատճառով4 հազ. լիճ արդեն մեռած է, իսկ 12 հազ. կանգնած են կործանման եզրին: Հողի թթվայնությունընույնպես ուժեղ ազն

տո

դեցություն ունի բուսականությանվիճակի ն բերքի վրա: ԱրնմտյանԵվրոպայում հողերի քԻ-ը արդեն իջել Է 4,3-ի, իսկ Հյուսիսային Եվրոպա4,1: Գերմանիայում թթու անձրնների ն հողերի թթվայնության յում բարձրացման հետեանքով ոչնչացել են եղենիներիի մոտ 3096-ը: Թթու անձրնեների հիմնախնդիրըսրվում է նան աշխարհի այլ շրջաններում, որտեղ ավելանում է ընդերքիվառելիքիօգտագործումը: Կենսոլորտի կայունության պահպանմանհամար կարնոր նշանակություն ունի ջրի շրջանառությունը,որի էներգիայիաղբյուրը արնիճաէ: Ջրի շրջանառությանմեջ վիթխարիդեր են խաղումկենռագայքթումն դանի օրգանիզմները,մասնավորապես` պրոդուցենտները,որոնք 1կգ օրգանական նյութ ստեղծելու համար գոլորշիացնում են 400 լ ջուր: Ջրի շրջանառությունը ապահովում է կենսոլորտի մեխանիկականաշխատանքը,այն դեպքում, երբ կենսաբանականշրջանառությունը ուղեկցվում է քիմիական էներգիայիփոխակերպմամբ:Արնայինէներգիան առաջացնում է օդային զանգվածների մոլորակային տեղաշարժեր նրանց անհավասարաչափտաքացմանպատճառով:Այդգործընթացնենցիկլային բնույթ: րը ձեռք են Ջրի ն նյութերի գլոբալ շրջանառությանմիջոցով:վերաբաշխվումէ արնից եկող էներգիան:զաստատվածէ, որ վերջին 600 մլն տարվաընթացքում Երկրի հիմնականշրջանառություններիբնույթըէականորենչի փոխվել, իսկ կենդանինյութի զանգվածըգրեթե հաստատուն է մնացել սկսած քարածխայինդարաշրջանից:Այսինքն,կենսոլորտնայդ ժամանակվանից պահպանում է իրեն, նյութերի շրջանառությանորոշակի կայուն ռեժիմի հաշվին: Կենսոլորտի կայուն վիճակը պայմանավորվածէ կենդանի նյութի գործունեությամբ, որն ապահովում է արնի էներգիայի յուրացումը ն է ՀԱ Սր -

բերել ռիթմիկ

ՄԱՆ: հենց ակայ

անեԱԱ Արոն

-րդ դարր սկզբներին,

զգալիորեն

,

է

ոոլոզի

դժկարացել սթսոլորտ կարգավորումըբիոտի կողմից, ն նույնիսկ ինքն է

ածխածնիավելցուկի ածխածին արտանետում մթնոլորտ: Դա ցույց է տալիս, որ բիոտի ֆունկցիան գլոբալ մասշտաբով այժմ խախտվածէ, որը բացատրվում կենսոլորտի վրա բազմաբնույթ անթրոպոգեններգործություններով: Հաշվարկները հնարավորություն են տվել որոշելու կենսոլորտի կայունության շեմը: Բիոտը պահպանում է շրջակա միջավայրիկարգավորմանունակությունը, եթե մարդը իր գործունեությանընթացքումօգտագործիբիոտի մաքուր առաջնայինարտադրանքի16-ից ոչ ավելին: Արտադրանքիմնացածմասը (9975) պետք է բաշխվի շրջակա միջավայրի կայունությանֆունկցիաներըիրականացնողտեսակներիմիջն: Համաձայն այս կենսոլորտայինտեսության, մարդկության կողմից արդեն բարձրացված է թույլատրելի ազդեցության շեմը: Գլոբալ փոփոխությունները կայունացնելու համար անհրաժեշտէ մարդու կողմից խախտ-

է

ված ն նրա վերահսկողությանտակ գտնվող հողատարածքներիմակերեսը, որը ներկայումս կազմում է ցամաքի 6094-ը, կրճատել մինչն 3896ի: Տարբեր աստիճանիապակայունացվածայդ տարածքները ն նրանցում տեղի ունեցող անթրոպոգենգործընթացներըուղղակի ն անուղղակի ազդեցություն են թողնում բնականէկոհամակարգերին ողջ կենսոլորտի վրա, ըստ որում, դրանց հաճախականություննու հզորությունը արդեն գերազանցում են ինքնավերականգնման, ինքնակազմահնարավորությունները: կերպճանն ինքնավերարտադրության

ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՕԶՈՆԻ

ՎԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

'

արման արում րեի անկյանը: Որ. ջությունը ճառագայթների քան թեք ընկնում ճառագայթներըհողի մակերնույթին,այնքան Կլիմա

-

ն

են

(ճոճ)

հունարեն է

է,

բառ

որը

նշանակում

է «թեքում,

թե-

այդ

ջերմաստիճանըցածր է լինում: Հենց այդ պատճառովհասարակածի մոտ կլիման տաք է, իսկ բնեռներում` սառը: Այժմ արդեն հայտնի է, որ կլիմայի կազմավորումը միայն արնայինճառագայթմանցուցանիշով չի պայմանավորված:Նրա վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Դեռնս 19-րդ դարի սկզբին գերմանացի աշխարհագրագետԱլեքսանդրՀումբոլդտը, ճանապարհորդելովՎարավայինԱմերիկայովհասկացավ, որ տարածքների հեռավորությունը օվկիանոսից ն բարձրությունը ծովի մակերնույթիցնույնպես մեծ ազդեցություն ունեն ռեգիոնալ կլիմայավրա: Սակայն ներկայումստեղի ունեկան առանձնահատկությունների ցող կլիմայի գլոբալ փոփոխությունները,հատկապես`տաքացումը, առաջինհերթինպայմանավորվածեն մարդու տնտեսականգործունեութ-

յամբ:

փորձագետները Վերջին տարիներին աշխարհի առաջատար զգուշացնում են, որ մարդու գործունեության պատճառով առաջացող գլոբալ տաքացումըկարող Է ավելի զգալի լինել, քան կատարվածհաշվարկները: Ըստ գիտնականներիկանխատեսումների,եթե ՇՕ2 գազի 21-րդ դարի կեսեարտանետումներըմթնոլորտում րին միջին ջերմաստիճանը կբարձրանա 3-4 Շ-ով, որն աղետալի հետնանքներ կունենա ողջ մոլորակի համար: Ջերմաստիճանիբարձճրացումը հիմնականումպայմանավորվածէ մթնոլորտում«թեթն» կամ ջերմոցայինգազերի պարունակությանավելացմամբ: Նրանց ամենամ0,595, ՇԻ/4 0,996, ազոտի օքսիդյա աճի տեմպերըկազմում են` ՇՕշ ներ 0,2596, ֆրիոններ (ԷՇԷՇ, ԷշՇլշՇ) 496: Ջերմոցային էֆեկտը արնի ջերմային էներգիայի կուտակումն է երկրամերձմթնոլորտայինշերտում: Ջերմոցային գազերը, կլանելով երկրի մակերնույթից անդրադարձվածարնիճառագայթները,խանգա-

կրկնապատկվեն,

-

-

-

-

րում են դեպի տիեզերականտարածություն նրանց հեռացումը,որն էլ հանգեցնումէ մթնոլորտիջերմաստիճանիբարձրացմանը: Ջերմոցայինէֆեկտի հասկացությունըսկզբում երնան է եկել ֆիզիկայում, այն ձեակերպվելէ դեռես 1863 թ. Տինդալի կողմից: 1896թ. Արենիուսը ցույց տվեց, որ մթնոլորտում ածխածնի դիօքսիդի չնչին (0,036) պարունակությունըպահպանում է նրա ջերմաստիճանը5-6 ով ավելի, եթե այդ գազը բացակայերմթնոլորտից:1938թ. Կալենքան, դերը առաջինըմիտք հայտնեցայն մասին, որ ՇՕշ գազի անթրոպոգեն արտանետումներըազդում են կլիմայի վրա: Այդ միտքը փորձնական ճանապարհովապացուցվեց1970-80-ականթվականներին: Ջերմոցային գազերի առաջացման հիմնական աղբյուրը հանածո վառելանյութիայրումն է: Ածխածնիդիօքսիդի ն մյուս գազերի արտանետումներըկտրուկ ավելացել են վերջին 30 տարվա ընթացքում աշխարհի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոններում` ԱՄՆ-ում, Արնեմտյան Եվրոպայում,նախկինՍՍՎՄ-իտարածքում: Իզոտոպայինմեթոդով կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հազարամյակում ջերմաստիճանիտատանումները վերջին կազմել են 1,5-2 Շ: 1860թ.-ից կատարվումեն ջերմաստիճանիստույգ չափումներ: Մոտ 140 տարվատվյալների մեջ Երկրագնդիմակերնույթին հարող օդի գլոբալ միջին ջերմաստիճանը1990-ականթվականներին եղել է ամենաբարձրը:Ջերմաստիճանի բարձրացումն առավել նկատելիէ վերջին 25 տարիներիընթացքում: Սակայնհանելուկային է թվում այն փաստը, որ երկրի մի շարք տարածաշրջաններումմիաժամանակնկատվում է սառեցում,հատկապեսբնեռայինշրջաններում: Կլիմայի փոփոխությունը շրջակա միջավայրի ամենաբարդհիմնախնդիրնէ, որի հետ երբնիցե բախվել է մարդկությունը:Այն գտնվում է համաշխարհայինհանրությանուշադրության կենտրոնում ն 1990 թվականից հետո անմիջապես արձանագրվումէ ցանկացած շեղում: Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականության մեջ կարնոր քայլ հանդիսացավ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխությանՇրջանակայինԿոնվենցիան (ՔՀՍԽԿ ՕՕՒԷ), որն ընդունվեց 1992 թ. Ռիո-դե-ժանեյրոյում, Շրջակա միջավայրի ն զարգացման կոնֆերանսում: Այս համաձայնագիրը ստորագրվել է 154 երկրներիկողմից, որոնք ստանձնելեն երկու կարնորպարտավորություն: 1. Կոնֆերանսիններկայացնել գազերի անթրոպոգեն արտանետումների մասին ազգային հաշվետվությունները,հրատարակել այդ տվյալները,օգտագործելով համաձայնեցված մեթոդներ: 2. Իրականացնելբոլոր հնարավործրագրերըգազերի անթրոպոգեն արտանետումներըվերահսկելու ն կլիմայի փոփոխությունըկանխելու համար: Լուրջ հաջողությունկարելի է համարել շրջանակայինԿոնվենցիաՇ-

յի 3-րդ խորհրդաժողովը(առաջինըտեղի է ունեցել 1995թ. Բեռլինում, երկրորդը` 1996թ. Ժննում), որը տեղի ունեցավ 1997թ. ճապոնիայի Կիոտո քաղաքում՝159 երկրների մասնակցությամբ:Ըստ այդ համաձայնագրի, արդյունաբերականզարգացած երկրները (թվով 39 երկրներ) մինչն 2008-2012թթ. պետք կրճատեն մթնոլորտ արտանետվող ջերմոցային գազերը, 1990թ. համեմատ միջին հաշվով 5,296 -ի չափով, որը առաջին հերթին վերաբերում է երկարակյաց ջերմոցայինգազեն պերֆտորածխաջրածիններին րին` հիդրոֆտորածխաջրածիններին, հեքսաֆտոր ծծմբին (ՏԲ): Այս նյութերի քանակության իջեցումը հաշվարկված է ՇՕշ-ի շ համարժեքինկատմամբ: շվարկվ Ըստ Կիոտոյի համաձայնագրի` ընդհանուր արտանետումները, աղբյուրների արտանետումներին հոսքերի կողմից կլանման տարբերությունն է: Ըստ որում, ՇՕշ-ի կլանող հոսքեր են համարվում միայն նոր ն վերականգնվածանտառտնկարկները,որոնք սկսել են հիմնադրվել 1990-ից: Անտառահատումներըհամարվում են արտանետումների աղբյուրներ:Ֆրանսիայի գիտնականներըգտնում են, որ 5,296-ը անբավարար է, ն կլիմայի գլոբալ տաքացումը կանխելու համար, անհրաժեշտ է մինչե 2050թ. գազերի արտանետումները2000թ. համեմատ նվազեցնել 7096-ով: Այս համաձայնագրիշրջանակներումընդունվել է քվոտաներիվաճառքի ն փոխանցմանմեխանիզմը,այսինքն` ջերմոցային գազեր արտանետող ն թթվածինծախսողերկիրը պետքէ տուգանք վճարի, եթե մթնոլորտ արտանետվողածխածնիդիօքսիդիքանակը գերազանցում է ծախսվող թթվածնիքանակին: Օրինակ` ԱՄՆ-ն տարեկան ունենում է 1,529 մլդ տ Օշ-ի դեֆիցիտ,ճապոնիան` 1,045 մլրդ տ, իսկ Ռուսաստանըն Բրազիլիան արտադրումեն համապատասխանաբար 5,4 ն 5,1 մլրդ տ ավելի: Թթվածնի դոնորներեն հանդիսանումԿակադան, Արգենտինան,Վենեսուելան, Մեքսիկան,Հնդկաստանը, Թուրքիան, Ֆինլանդիան,Շվեդիան, Իրանը.Ինդոնեզիան,Չինաստանը,Մալազիան, Նոր-Զելանդիան, Ֆիլիպինները: Թթվածինը ծախսողներ են՝ ԱՄՆ-ը, Իռլանդիան,Բելգիան, Լյուքսեմբուրգը, Անգլիան, Գերմանիան, Հունաստանը, Դանիան. Ավստրիան, Իտալիան, Հոլանդիան, Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, Չեխիան, Սլովակիան,ՎարավայինԿորեան,Սինգապուրը,Տայվանը, ճապոնիան: Մինչն 2008-2012թթ. ջերմոցային գազերի 5,296-ով կրճատումը պետք է իրենց վրա վերցնեն նան զարգացող երկրները: Սակայն Չիցաստանը, Հնդկաստանըն մյուս զարգացող երկրները հրաժարվում են միանալ Կիոտոյի համաձայնագրին,համարելով, որ գազերի հիմնական արտանետողներըարդյունաբերական զարգացած երկրներն են, ն նրանք էլ պետք է իջեցնեն արտանետումներիմակարդակը:Համաձայճագրինչի միացել նան ԱՄՆ: Գլոբալ հիմնախնդիրներիցէ նան Երկրիօզոնային շերտի քայքա-

է

յումը: Օզոնը (Օ3)-ը տարածված է մթնոլորտի 10-45

կմ բարձրության շերտում, բայց նրա հիմնականպարունակությունըգտնվում է ստրատոսֆերայում 22-25 կմ բարձրությանվրա: Նորմալ ճնշման պայմաններում նրա ընդհանուրհաստությունըկազմում է ընդամենը 3-4 մմ: Օզոնի շերտը պաշտպանումէ Երկրի մակերնույթըն ամբողջ կյանքը Արնի ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից:Կլանելով այդ ճառագայքները` օզոնը մթնոլորտի վերին շերտերում էականորենազդում է ջերմաստիճանիբաշխմանվրա: Օզոնի մոլեկուլի քայքայման կատալիզատորներեն` ազոտիօքսիդները, ջրածինը,քլորը, բրոմը: Սակայն, ամենաակտիվքայքայիչները սառնարաններում կիրառվող ֆրիոննըն են (ՇԲՇԵեն ՇԲքշՇն), որոնք օգտագործվումեն նան որպես լուծիչներ: Այս նյութերիարտանետումը մթնոլորտտարեկանկազմում է մոտ 1,4 մլն տոննա: ԱՍտրատոսֆերայում այս միացություններըուլտրամանուշակագույն ճառագայթներիազդեցությանտակ քայքայվում ն անջատում են ազատ հալոգեն, որը կատալիզատորիդեր է խաղումօզոնի քայքայման ժամանակ: Օզոնի քայքայիչ է նան ազոտի ենքօքսիդը (Պ.Օ), որը մքնոլորտ է արտանետվումտարբեր ուղիներով: Մթնոլորտումօզոնի նվազումը հանգեցնումէ աչքերի կատարակտին մաշկիքաղցկեղի հիվանդությունների աճին: Երկրագնդիօզոնային ճեղքը, որը հիմնականում նկատվում է հարավային բնեռում՝ Անտարկտիդայի մթնոլորտում, 1995թ. կազմել է 10 մլն կմշ,որը հավասար է Եվրոպայի տարածքին: 1998թ.օզոնի նվազումըԱնտարկտիդայիվրա գարնանըհասելէ 10 մլն կմ՞,իսկ աշնանը՝ 25 մլն կմշ:Օզոնայինճեղքի նվազում չի նկատվում: 1985թ. Վիեննայում ընդունվել է օզոնային շերտի պաշտպանուքյան կոնվենցիան,իսկ 1987թ. Մոնրեալումստորագրվելէ օզոնը քայքայող նյութերի կրճատմանմիջազգայինհամաձայնագիր,որը նախատեսում է 1993թ. կրճատել 20765-ով,իսկ 1998թ.` 3026-ով: Հետագայում ստորագրվել են նան մի շարք միջազգային համաձայնագրեր,որոնք արգելում են ֆրիոնների արտադրությունը:Օզոնային շերտի վիճակին մշտապեսհետնում է մթնոլորտի գլոբալ ծառայությունը տիեզերական արբանյակներին ինքնաթիռներիմիջոցով, Այս ուղղությամբ ամբողջ տեղեկատվությունըհավաքվում է Տորոնտոյում (Կանադա)` օզոնի վերաբերյալտվյալների համաշխարհայինկենտրոնում:Մոնիթորինգային դիտարկումներըցույց են տալիս, որ չնայած համաշխարհայինհանրության ընդունված սահմանափակողմիջոցառումներին, օզոնային շերտը շարունակումէ սպառվելավելի բարձրինտենսիվությամբ,քան ենթադրվումէր` տարեկան0,5-0,795-ի սահմաններում: Օզոնի ընդհանուրպարունակությանհիմնականմասը (9096) ընկ-

ստրատոսֆերայինն ընդամենը196-ը՝ տրոպոսֆերային:Մթնոգետնամերձ լորտի շերտում օզոնի խտությունըչի անցնում 100 մկգ/մ8, այն դեպքում, երբ ստրատոսֆերայումկազմում է 400-700 մկգ/մ՝(Ս.Մ. նում

է

Եսմենով ն ուրիշներ, 1999): օզոնը երկար ժամանակ առանձնակիհետաքրքՏրոպոսֆերային րություն չէր ներկայացնում,ն միայն 1980-ականներիվերջին այդ հարԱՄՆ-ում ն ԱրեմտյանԵվրոցը ձեռք բերեցհիմնախնդրիկարգավիճակ: ցույց են տվել, որ տրոպոսհետազոտությունները պայումկատարված ազդեցությունունի ցամաքայինբույսերի ֆերային օզոնը բացասական վրա ն կրճատումէ նրանց բերքը: Տրոպոսֆերայինօզոնի ավելացումը կապվածէ առաջինհերթին անթրոպոգենծագմանազոտիօքսիդների, ՇՕշ-ի ն այլ գազերիարՇՒՆ-ի, ցնդող օրգանականմիացությունների, Ըստ հետ: կուտակված Ֆրանսիայում տանետումների պարբերական օզոնի պարու20-րդ դարի սկզբին տրոպոսֆերայում դիտարկումների, 40-90 իսկ 80-ական թվականներին` նակությունըկազմել է 20 մկգ/մ՞, մշակաՏրոպոսֆերայինօզոնի ավելացումը հացահատիկային մկգ/մ3: է 1746-ով: կրճատել բերքը բույսերի

ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՇՐՋԱԿԱ

ԵՎ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՎԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

առաջընթացըզգալիորենբարդացնումէ հաԳիտատեխնիկական ն բնությանմիջն եղած առկա փոխհասարակության,արտադրության Օգտագործելովբնականռեսուրսներըն բավարարաբերությունները: է րելով իր պահանջները,մարդը միաժամանակաղտոտում հողը, օդաաղաղտոտում, Ա ա ռաջացնումջերմային ավազանները, յին ջրային մուկ, իոնիզացնողճառագայթներն այլն: Ըստ ՄԱԿ-ի բնորոշման,աղտոտիչներըէկզոգեն (արտաքինծագում ունեցող) քիմիական նյութեր ն չկանխաեն, որոնք հանդիպումեն անպատեհ տեղում, ժամանակում գուշակվող քանակությամբ: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը տեղի է ունենում, ինչպես բնական գործոնների,այնպես էլ մարդու տնտեսական գործունեության արդյունքում: Բնական աղտոտումըառաջ է գալիս աղետների(որաբուխներ, երկրաշարժեր, սելավներ, սողանքներ, փոքորիկներ) աղտոտմանաղբյուրներնեն` տրանսպորտը, հետնանքով:Անթրոպոգեն տեխնածինվթարներըն աղետները,գյուղատնարդյունաբերությունը, Ըստ շրջակա միջավայրի տեսությունը, տարածքներիուրբանիզացիան: են մի քանի վրա թողած ազդեցության, աղտոտումներըբաժանվում ն կենսաբանախմբերի` ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական

կան: արտահայտվում Աղտոտողնյութերիէկոլոգիականազդեցությունը վրա (օրգանիզմէ կյանքի կազմակերպական տարբերմակարդակների կենսոլորտաէկոհամակարգային, ների, պոպուլյացիոն,բիոցենոզային,

յին): Օրգանիզմների մակարդակում կարողեն տեղի ունենալ ֆիզիոլոգիական խախտումներվ̀արքագծիփուիոխություններ, արտաքին միջավայրի անբարենպաստպայմաններիկայունությաննվազում: Պոպուլյացիայի մակարդակումաղտոտումը կարող է առաջ բերել նրանց թվաքանակին կենսազանգվածի, ծննդի ն մահացության, կառուցվածքի, տեղաշարժիցիկլերի ն այլ ֆունկցիոնալհատկությունների փոփոխություններ:Բիոցենոտիկմակարդակումաղտոտումը ներգործում է համակեցության կառուցվածքին ֆունկցիայիվրա: ԻՊ

Հ

կրակոց

ումՋԱորա ր

հրետանուց

Նրաո

ՀՀԱՏամա| ՀՀաձա25

երանի

րին

Ոք Է ողրար| Աաաա . «բ

Հա,/2. `

ամպրոպ

ՀԵՏԸ

Ն

գուղակա

ՀԱՏ

ՀՀ

ԱՄՈւ

ՀՀՀ)

--

` Հ

օավայր

«ԱՇՆԻ

ձմեռայինանտառ

Ա

ՀԾ-Յ55 ՆՆ ՀԱՏԽՈ

ՀԱԱՀ

ՀշՀԱՐՀՆ:

արար

որր

Ֆ:ըԱՀՆ

"ԶՈՆ Ղ

նվ

--

սրահ ավտոմեքենայի

«

Կլոպ երաժշտության

ՀՀ

ա 5 աա ՀՏ ԱՀա--

.

.

հորատողմուրճ

Է

ՏՏ

վ"ոմեաախհոնթց

Կրնար

ՀՅՅ

ՀՇ

Վեն

ամբ

'

:

թոլատրելի ա եւի

ՀՀՀ բանր

---Վ ---Վ----հկլտրաձալը.---«..--««--զերձայն Ա-Ի կալը 2" աաա անաաուում 107108 6 Փ 1428ՅՐ 47 տ

-««-«ինֆրածայ

ւ

'

Խերկայումս անթրոպոգենաղտոտմանաղբյուրների ընդհանուր հզորությունը շատ դեպքերում գերազանցում է բնական աղտոտման հզորությանը:Այսպես,ազոտի օքսիդներիբնականաղբյուրներըտարեկան արտանետում են 30 մլն տ ազոտ, իսկ անթրոպոգենաղբյուրները՝ 35-60 մլն տ, ծծմբի երկօքսիդը համապատասխանաբար3̀0 ն ավելի քան 190 մլն տ: Մարդու գործունեությամբ շրջակա միջավայր արտանետված կապարը10 անգամ գերազանցումէ բնականճանապարհով կատարվողարտանետումներին: Անթրոպոգենաղտոտիչներըչաւիազանց բազմազան են: Նրանց մեջ առավել վտանգավոր են` նավթը, արհեստականորենսինթեզված քիմիական նյութերը,ծանը մետաղները,ռադիոակտիվնյութերը ն այլն, որոնցից յուրաքանչյուրը որոշակի բացասականազդեցություն է թողնում բնությանվրա: Ֆիզիկական աղտոտումը առաջանում է միջավայրի ֆիզիկական պարամետրերի (ջերմային, լուսային, ձայնային, էլեկտրամագնիսական, ռադիացիոնն այլն) փուիոխությանհետ: Ջերմային աղտոտման տիպիկօրինակ է տաք ջրերի, օդի, ծխի, գազերի արւոանետումները:էլեկտրամագնիսականաղտոտումը առաջանում է էլեկտրահաղորդման ն որոշակի արդյունաբերական գծերի, ռադիոհեռուստատեսության սարքավորումներիաշխատանքիպատճառով, որոնք ազդում են մոլեկուլյար մակարդակովբջիջների ն ամբողջ օրգանիզմիվրա: Քիմիական աղտոտումը հանդես է գալիս միջավայրիքիմիական հատկություններիւիուիոխություններիձնով: Այդ նյութերից են ծծմբի ն ազոտի օքսիդները, որոնք մթնոլորտում առաջացնում են քքթու անձրններ, տարբեր քիմիական նյութեր: Մոտ 7000 քիմիական միացություններ համարվում են միջավայրի ուժեղ աղտոտիչներ,որոնց ազդեցությունը արտահայտվումէ տարբերուղղություններով: Այս նյութերից է նան նավթը: Շրջակա միջավայրի կենսաբանականաղտոտումը բաժանվում է կենսածին ն միկրոկենսաբանականձների: Կենսածին աղտոտումը կապված է գյուղատնտեսականկենդանիների արտադրությունները, սննդի արտադրությանձեռնարկություններիարտանետումները,մակերեսայինհոսքով հողն ու չօգտագործվածհանքայինպարարտանյութերը, ինչպես նան կենդանիներիդիակներըջրային ավազան անցնելու հետ: Միկրոկենսաբանական աղտոտումը առաջ է գալիս անթրոպոգեն սուբստրատներում ախտածին միկրոօրգանիզմներիզանգվածային բազմացմանհետնանքով:

տատանումների թիվըվարկյանում,Հգ

Նկ. 78. Ձայնիուժի սանդղակ(դԲ) ըստ Ն.Ֆ. Ռեյմերաի1999):

Աղյուսակ ԽՍՀՄ-ում

ն ԱՄՆ-ում

կատարվածմիջուկային պայթեցումները (Իզրայել Յու. Ա., 1998, հատոր 68) Աղտոտման ենթարկված միջավայրը

Պայթեցման տիպը

Վերերկրյա

/մակերեսային/

Օդային Բարձր, տիեզերական Ջրի տակ Վերերկրյա /գրունտի

ԽՍՀՄ

Կրոպոսֆերա հողի մակերնույթ Ստրատոսֆերա,

խորքային

հողի մակերնութ Տրոպոսֆերա,

ԱՄՆ 84:

(36 լաստանավերիվրա)

Ստրոտոսֆերա,

երկրամերձ

տիեզերական տարածություն Ջրային զանգված Լիթոսֆերա, Տրոպոսֆերա,հողի

արտանետմամբ/մակերնույթ Հողի տակ

Պայթեցումներիքանակը

Դ

Լիթուֆերա

Հնդկականմեղեդիներ(Ռ. Շանկար) Ս Բախի երաժշտությունը Ռոք երաժշտություն(Դ. Ռետոլեկիփորձերը,1969):

Բ-Ի.

դժվարու կանխատեսելիէ: Մարդու գործունեության հետնանքովտարեկանմթնոլորտ են արտանետվում 2,6 մլրդ տ ածխածնիօքսիդներ, 190 մլն տ ծծմբի օքսիդներ, 6 մլն տ ազոտիօքսիդներ, 1,4 մլն տ ֆրիոններն այլ նյութեր: Գլոբալ աղտոտումէ համարվումնան մերձերկրայինտիեզերական տարածքի աղտոտումը, որը կապվածէ հրթիռա-տիեզերական տեխնիկայի օգտագործմանհետ: Ներկայումս 400 կմ բարձրությանվրա «լողում» է մոտ 3000 տ աղբ, որն իրենից ներկայացնումէ տիեզերական տարածքում օգտագործված տեխնիկական միջոցների զանազան ֆրագմենտներ,որոնց.հետտիեզերանավիբախումըհղի է մեծ վտանգներով: Տիեզերական հրթիռներըմեծ վնաս են հասցնում նան օզոնային

հետո` ազդեցությունից

Ա-

20-րդ դարի վերջին առաց է եկել նան, այսպես կոչված` «գենետիկական աղտոտման»վտանգը, որը կապված է գենային ճարտարագիտությանհետ: Դրաէկոլոգիականգնահատումըդժվարանումէ նրանով, որ արհեստականճանապարհովստեղծված օրգանիզմների հատկությունները ն նրանց ներգործությունը շրջակա միջավայրի ն բիոտի վրա

շերտին:

Նկ. 79. Բույսերիտեսքը տարբեր երաժշտությունների

-

առաջին հերթին անդրադառՇրջակա միջավայրիդեգրադացիան ֆոնդի վիճակի առողջությանն բիոտիգենետիկական

նում է մարդու

վրա:

ւ

Կայուն էկոլոգիականզարգացմանկարնորագույնսկզբունքներից ն թափոննեմեկը բնականռեսուրսներիարդյունավետօգտագործումը դժվար է պայմաններում րի կրճատումնէ, որը ներկա տեխնոլոգիաների են գործունեության մարդու համարվում իրականացնել:Թափոններ արդյունքումառաջացածայն նյութերը, որոնք տվյալ վայրում չեն Օգտագործվումն վնաս են հասցնումշրջակամիջավայրին: Թափոնների հիմնախնդիրն ունի էկոլոգիական սպառնալիքի բնույթ, որն արդենձեռք է բերել գլոբալ մասշտաբներ:Այս հարցը կանգնած է բոլոր երկրներիառաջ: 1989թ. ընդունվել է Բազելի կոնվենցիան տեղափոխմանվերահսկանդրսահմանային «վտանգավորթափոնների են ման մասին», որոնց թվին դասվումռադիոակտիվթափոնները,թուտարբեր թափոններ: նավորքիմիականնյութերը, արդյունաբերական որոնց միջոցով վետեխնոլոգիաներ, շարք Աշխարհումկան մի են վերադարձվումկենն շրջանառություն տնտեսական րամշակվում զգալի թափոններ:Արդյունաբերական ցաղային ն արդյունաբերական միատարր չեն, ունեն տարբերֆիտեսակետից ք իմիական թափոնները

զիկա-քիմիական հատկություններ, որոնք էլ որոշում են նրանցազդեցության վտանգավորության աստիճանը շրջակա միջավայրի,ընդհանուր կենսոլորտին մարդու օրգանիզմի համար:Այդ աստիճանըհաստատվում է փորձարարական եղանակով նյութի հիգիենիկպարամետրերով: Ըստ վտանգավորության աստիճանիթափոններըբաժանվումեն

ն

խմբի(Տ.Ա.Խվան,2003). Արտակարգվտանգավոր: Թափոններ, որոնք պարունակում են սնդիկ, այդ թվում` ՒցՇլչ (սուլեմա), կալիումի քրոմատներ, կալիումի ցիանիդ («ՇԽ), անտիմոն(ՏԵ), այդ թվում` ՏԵՇե, բենզ(այպիրեններ ն այլն: Սնդիկի թունավորությունը պայմանավորված Ւլց՞՛ իոնի ազդեէ ցությամբ, որը կապվումէ օրգանիզմիսպիտակուցների հետ՝ առաջացնելով մետաղ-սպիտակուցային համալիրմիացություններ:Սնդիկըխաթարում է կենտրոնական նյարդայինհամակարգըն գրեբե բոլոր օրգանները:Կալիումի ցիանիդըառաջացնում Է շնչառությանկաթված ն մահ: Մահացուդոզան մարդու համար կազմում է 0,12գ: Անտիմոնիքլորիդը (ՏեՇԽ) առաջացնում է նյուջափոխանակության խոր խախտումներ, նյարդայինհամակարգին սրտի կաթված, ջղաձգությունն մահ: Բենզ(այպիրենը քաղցկեղածիննյութ է, որի ՍԹԽ-ն մթնոլորտումկազչորս

մում

1.

է 0,01 մկգ/մ: Շատ վտանգավոր:

2.

Թափոններ, որոնք պարունակում են պղնձի թրթնջկաթթվական աղը՝ ՇՕՕ-Շս-ՇՕՕ, ՏեչՕյ, կապարիմիացություններ: Կապարըթույն է, որն ազդում է բոլոր կենդանի օրգանիզմներիվրա, առանձնապեսն̀յարդայինհամակարգի,արյան անոթների,մարսողականհամակարգին ներքին սեկրեցիայի գեղձերի վրա:Պղնձի միացություններիթունավորությունըպայմանավորվածէ ՇԱ՛` իոնի ազդեցությամբ,որն առաջացնում է անեմիա,ստամոքսիխոց, երիկամներիարյունահոսություն,մահ: Խաթարում է նան վերին շնչառականուղիներըն կենտրոնական նյարդայինհամակարգը: 3. Վտանգավոր: ՔԲԵՕ:,ՔԵՕ, ՔԵեչՕ,, ԿԼՇԱչ,ՇՇլլ: նիկելի քլորիդով թունավորումըառաջացնում է գրգռում, ճնշվածություն,մաշկի ն լորձաթաղանթիկարմրություն,լուծ: Ուժեղ լուծ են առաջացնումնշված բոլոր ՇսՇ|2, ՇսՏՕ4,

նյութերը: 4.

Քիչ վտանգավոր:Թափոններ,որոնք պարունակումեն Խ0ՏՕյ, ֆոսֆատներ, Հո-ի միացություններ, ֆլոտացիայի ժամանակ ամիններով հարստացվածօգտակար հանածոներ: ԽցՏՕչ-ը, նիտրոֆոսկան, ամոֆոսը, դիամոֆոսը,ՀԱՕՏԻՔՕյ-ը,2ոՇշ-ը, շոՏՕգ 7ՒշՕ-ը հարուցում են տարբեր օրգանիզմներիուժեղ խաթարումներ, բորբոքումներ, ստամոքսի խոցն այլն: Վտանգավոր թափոններիազդեցությունըկենսոլորտիվրա թուլացնելու համար առաջավորերկրներիկողմից ընդունված Է միջոցառումների հետնյալ տարբերակներըթ̀ափոններիառաջացման նվազեցում,

երկրորդայինօգտագործումն վերամշակում,վառելանյութի օգտագործմամբջերմային քայքայում, թաղում ն խորտակում:Վերջին երկու ն ատարբերակներըմինչն այսօր համարվում են ամենակիրառականը մենավտանգավորը:

««ՄԱՔՈՒՐ

ՋՐԻ»,

ՎԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Քաղցրահամ ջուրը սահմանափակն խոցելի օգտագործվող ռեէ: Մաքուր ե անվտանգջրի նկատմամբմարդու կենսական պահանջը բացատրվում է ջրի բացարձակֆունկցիոնալ անփոխարինելիությւամբ: Երկրագնդի ցամաքում ջրային պաշարները չափազանց անհավասարեն բաշխված ոչ միայն տարբեր աշխարհամասերումն երկրներում, այլն շատ երկրների տարածբներում: Համաձայն որոշ գնահատականների, զարգացող երկրներում 1 մլրդ մարդ զրկված է մաՔուր ջուր օգտագործելու հնարավորությունից,իսկ աշխարհի բնակչության 2096--ըզգում է նրա անբավարարությունը: Ներկայումս Պարսից ծոցի արաբական երկրներում, մեկ լիտր հում նավթի փոխանակումըմեկ լիտր ջրի հետ, համարվում է շահավետգործարք: Ջրի անբավարարությունըծագում է այն ժամանակ,երբ հնարավորություն չկա բավարարելու բոլոր պահանջները ն սահմանափակ ջրային ռեսուրսների շահագործումը ձեռք է բերում մրցակցային բնույթ: Ջրի անբավարարությամբեն տառապումՀյուսիսային Աֆրիկայի, ՄերձավորԱրնելքի, Ասիայի երկրները: Ջուրը վճռորոշ սահմանափակողգործոն է դարձել ՎարավայինԱֆրիկայիզարգացմանհամար: Հսկայականքանակի ջուր է ՕգտագործումԵվրոպան: կախվածէ մաքուր ջրի Մարդու առողջությունը անմիջականորեն առկայությունիցն նրա օգտագործումից:Աղքատերկրներումսանիտարական ցածր մակարդակը,հիվանդություններիտարածվածությունը ն մահացության բարձր տոկոսը հիմնականում պայմանավորվածէ մաքուր ջրի անբավարարությամբ: Ներկայումսջրածորակներիցօգտվելու հնարավորություն չունի 25 մլն մարդ, 5 մլն մարդ տարեկանմահանում է ոչ մաքուր ջրի օգտագործմանհետ կապվածհիվանդություններից: Երկրագնդիբնակչությանմոտ 5092-ը մաքուր ջրի անբավարարության պատճառովստիպվածէ ապրել սանիտարական վատ պայմաններում: Առաջին հայացքից երկրագնդիքաղցրահամ ջրերի պաշարները բավարար են թվում (ամբողջ ջրային ռեսուրսների 2,896-ը), սակայն օգտագործմանհամար մատչելի ջրի քանակը, ըստ տարբերաղբյուրների, կազմում է բոլոր քաղցրահամ ջրերի ընդամենը 0,003-0,01646-ը: Բնակչությանքանակի աճին զուգընթաց, մեկ շնչին հասնող ջրի չափաքանակը գնալով պակասում Է: Մյուս կողմից, գնալով ավելի ու ավելի սուրս

շատ են

աղտոտվումկ անօգտագործելի դառնում ջրային օբյեկտները, է դեպի հիմնախնդրի հետագասրման: Առանձնապես են թունավոր նյութերը վտանգավոր (կայուն օրգանականմիացությունները) ն կենսածինտարրերը,որոնք նպաստում են ջրերի էվտրոֆիկացորը

տանում

մանը:

ամբողջովին

Աշխարհիբոլոր գետերիտարեկանընդհանուր հոսքը վերցրած չի բավարարումքաղցրահամ ջրերով մարդկության պահանջարկը, որովհետն այդ հոսքի զգալի մասը կազմումեն ոհեղեղաջրերը, րոնց հավաքումըն օգտագործումըչափազանցդժվար է: Բացի դրանից, գետում միշտ պետք է մնա այնպիսիքանակությամբ ջուր, որը կարողանա ապահովիդրանց ինքնամաքրումը ն ջրային էկոհամակարգի նորմալվիճակնու գործունեությունը: Քաղցրահամ ջրերի առավել մեծ չափերով օգտագործողըգյուէ: ՄԱԿ-իշրջանակներում ղատնտեսությունն «մաքուրջուր» հիմնախնդրի ուսումնասիրությունների մեջ հաշվի են առնվում այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիքեն վերցված ջրի հարաբերությունը նրա առկա հանուրծավալինկատմամբ՝ըստ տարվահաշվարկի:Ըստ ՄԱԿ-ի ընդփորձագետների տվյալների,այն երկրները,որոնք օգտագործում են իրենց ջրային պաշարների1094--ից պակաս, ջրային ռեսուրսներիհետ կապված որնէ դժվարությանչեն հանդիպում: Եթե այդ չափանիշըգերազանէ ցում 10-2096-ը,ապա նրանք կանգնում են որոշակի սահմանափակումներիառաջ, իսկ եթե կայուն կերպովգերազանցումէ 209: -ը, ապա սրվում է հիմնախնդիրը, որն ուղեկցվում է նրա որակի վատացմամբ: Լուրջ անբավարարություն է ստեղծվում, երբ ջրի օգտագործման ծավալներըանցնում են եղած պաշարների4092-ից:Այս դեպքում ջուրը դառնում է տնտեսական զարգացումը սահմանափակող գործոն: Ներկա պայմաններումզգալիորենբարձրացելէ ընդերքի քաղցրահամ ջրերիօգտագործումը, սակայնչի լրացվում այդ ծավալը,որն ավելի է մեծացնումմարդկության համարչափազանցկարնորայդ ռեսուրսի ընդհանուրդեֆիցիտը: Ըստ «Ուորլդուոտչ» հետազոտական կազմակերպությանտվյալների, աճեն տարի մոլորակի ընդերքի ջրավազանը զրկվում է 160 մլրդ մ` քաղցրահամ ջրից: Այդ ծավալըչի լրացվում ջրի շրջանառության ընթացքում:Արաբականերկրներիտարածաշրջանում արդեն ստեղծվածէ ընդերքի ջրի պահպանության միջկառավարական

ցանց:

Քաղցրահամ ջրերի հետագա դեֆիցիտը չխորացնելու համար անհրաժեշտէ բարձրացնելնրա օգտագործման Մի շարք երկրներարդենանցել են կաթիլային ոռոգման համակարգին: Բնությանվրա ներգործող անթրոպոգեն մյուս գործոններիհետ միասին քաղցրահամ ջուրը հետզհետեդառնում է կայուն զարգացման վարության իրականացմանը խանգարողվճռորոշ գործոն: Միանգա-

արդյունավետությունը: ռազմա-

մայն ընդունելիէ, որ 21-րդ դարում ոչ թե նավթը,այլ քաղցրահամջուռեսուրսը: ՄԱԿ-իզեկույրը կդառնաերկրիգլխավոր ռազմավարական ցում նշվում Է, որ ջրի անբավարարությանմշտական աճը կարող է վերածվել ավելի սուր հիմնախնդրի,քան գլոբալ տաքացումը: Ըստ որոշ 2050 թվականին,50 երկրներում ջրի անբավարականխատեսումների, րությունից կտառապի3 մլրդ մարդ: Ենթադրվումէ, որ արդեն 2005թ. գոտում կբնակվի երկրագնդիբնակչության 1/3-ը, ոհասարակածային րը զգալիորեն կբարձրացնի էկոլոգիական լարվածությունն աշխարհում: Աֆրիկայումն ՄերձավորԱրնելքում ջրի հարցն արդեն սրված է ն պատճառէ հանդիսանումոչ միայն հետամնացությանն աղքատության, այլն քաղաքականանկայունության,էթնիկականն միջպետականկոնֆլիկտների: Եգիպտոսը,Սուդանը ն Եթովպիանմշտապես թշնամանքի մեջ են Նեղոսի ջրերի համար: Այդպիսիխնդիրկա պաղեստինցիներին հրեաների միջն` Վորդանանիջրի համար, Թուրքիայի ն Իրանի միջն՝ Տիգրիս գետի ջրերի համար, Թուրքիայի ն Սիրիայի միջն` Եփրատի ջրերի համար,Հնդկաստանին Բանգլադեշիմիջն` Գանգեսգետի հոսքի համար: 1970-80-ական թվականներինմիտք է արտահայտվել,որպես քաղցրահամ ջրի աղբյուր օգտագործել Գրենլանդիայի,Անտարկտիդայի ն Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսիսառցադաշտերը,որը բավականին դժվար իրագործելի խնդիր է: Սառցադաշտերը կազմում են մոտ 24 մլն կմ":

Վամաշխարհային օվկիանոսըվճռորոշդեր է խաղում կենսոլորտի արդյունավետությանն կենսածին նյութերի շրջապտույտի մեջ: Մարդկության ապագա գոյությունը գնալով ավելի շատ ու շատ է կապվում Համաշխարհայինօվկիանոսիհետ, որովհետնայն հանդիսանումէ պարենի, էներգիայի, ջրի ն օգտակար հանածոներիկարնորագույն աղբյուր: Շնորհիվ իր վիթխարի իներցիայի,Վամաշխարհային օվկիանոսը կարնորագույնդեր է խաղում Երկրի կլիմայի մեղմացման,դեպի բնեռՍերըջերմությանտեղափոխմանն ամպայինծածկույթի կազմավորման մեջ: Այսպիսով, Վամաշխարհային օվկիանոսի աղտոտումը կարող է գլոբալ էկոդինամիկայիփոփոխության: հանգեցնել Համաշխարհայինօվկիանոսի աղտոտման մեջ ամենամեծ «ներդրողը» հանդիսանում է նավթը, որի վտանգավորությունը շոշափելի դարձավ1967ք., երբ Մեծ Բրիտանիայիհարավ-արնմտյանափերիժայՇճոյօո ռերին բախվեց օո հեղուկանավը:Նրա ամբարներից օվտ նավթ:Նավթի աղտոտման լուրջ 119,000 կիանոս արտամղվեց աղբյուրներ են համարվում նավահանգիստները,որտեղ կանգնում ն դատարկվում են հեղուկանավերը:Միայն նրանց ամբարների լվացման ժամանակմիջավայրէ արտանետվում տարեկան10 մլն տ նավթ:Նման քանակություն ջրային միջավայր է արտանետվում նան վթարներիժամանակ ն արդյունաբերական հոսքերի միջոցով: Վամաշխարհայինօվ437

կիանոսիբնականաղտոտումըմթնոլորտից ն ջրի հատակից է կազմում 20765,ցամաքայինաղբյուրներից 4454, նավագնացությունից 3596, այլ աղբյուրներից 1474: Համաշխարհային օվկիանոսիջրերն աղտոտվում են նան` ծանր մետաղներով,քլոր օրգանական պեստիցիդներով, ֆենոլներով, ռադիոակտիվնյութերով,վտանգավոր այլ թափոններով: Ծանր մետաղները հիմնականում օվկիանոսեն մտնում հոսքաջրերի միջոցով,իսկ պեստիցիդներիմոտ 9096»-ը մթնոլորտից`տեղումներիմիջոցով: Առավել աղտոտված է Հյուսիսայինծովը, որտեղ մի շարք զարգացած երկրներ (Անգլիա,Նորվեգիա,Շվեդիա,Դանիա,Գերմանիա,Հոլանդիա, Բելգիա, Ֆրանսիա)իրենց արդյունաբերական, գյուղատնտեսական թունավոր թափոններնեն դատարկում` դարձնելովայն Եվրոպայիաղբանոց:Թունավոր նյութերիքանակըայդ ջրերում մոտ 10 անգամ Է գերազանցում էկոլոգիա-տոքսիկոլոգիական նորմաները: -

-

-

-

ն

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՐՈՒՍՏԸ

էկոլոգիականբարոյականությանսկզբունքներիցմեկն այն է, որ յուրաքանչյուրսերունդիրավունքունի ապրելու այն կենսաբազմազապայմաններում,ինչպիսիք եղել են նախորդսերունդներիժանության

մանակ:

Ըստ գրականության տարբեր աղբյուրների, Երկրի վրա բնակվող կենդանիօրգանիզմներիտեսակներիթիվը տատանվում է 5-8 մլն-ի սահմաններում, սակայն ստույգ հաստատված է 1,4 մլն-ի տեսակային պատկանելիությունը: Դրանցիցմոտ 750000-ը միջատներեն, 41000-ը՝ ողնաշարավորկենդանիներ, 250000-ը` բույսեր: Մնացած տեսակները են սնկեր, անողնաշարավոր կենդանիների ջրիմուռներն միկրոօրգանիզմներ/:Տարբեր աշխարհագրական ն կլիմայական գոտիներում բիոտի տեսակային«հարստությունը» խիստ տարբեր է, թեպետ բնեռներից դեպի հասարակած նրանցավելացմանհստակ միտում Է նկատվում: Այսպես,օրինակ` միջատների, ն ծառերի կաթնասունների տեսակները արնադարձային անտառներում3-10 անգամ գերազանցումեն չաւփավոր կլիմա ունեցող տարածաշրջանների տեսակներիքանակին: Նույն օրինաչափությունն առկա է նան ծովայինմիջավայրում: Այսպես, ասցիդիաների տեսակների թիվն Արկտիկայում հազիվ գերազանցում է 100-ը, իսկ արնադարձային ջրերում անցնումէ 600-ից: Կենսաբազմազանությունը հանդիսանումէ կյանքի հիմքը Երկրի վրա, որը համարվումէ կարնորագույնկենսական ռեսուրսներից մեկը: է պայմանավորված Կենսաբազմազանությամբ մարդու սննդատեսակների առատությունը,ըստ որում, որոշ տեսակներուղղակի անփոխարի-

նելի են: Այսպես, մարդն իր սննդի մեջ օգտագործումէ 7000 տեսակ բույսեր: ՍակայնՀամաշխարհայինպարենի9096-ը ստեղծվումէ 20 տեսակներիհաշվին, իսկ նրանցից երեք տեսակը (ցորեն, եգիպտացորենն բրինձ) բավարարում են բոլոր պահանջներիկեսից ավելին: Կենսաբանականռեսուրսներըհանդիսանում են արդյունաբերության,այդ թվում նան բժշկական արդյունաբերությանհումքի զգալի աղբյուրը: ԿենսաբազմազանությունըհամարվումԷ կենսոլորտումտեղիունեցող նյութերի կենսաերկրաքիմիական ցիկլերի ն էներգիայիկայունությունը ապահովող գլխավորգործոնը: Կենսաբազմազանություն հասկացությունըգնալով ավելի մեծ դեր է խաղում բիոցենոզներին էկոհամակարգերիվիճակի ն էկոլոգիական գնահատմանժամանակ: Ներկայումս կենսաբազբարենպաստության մազանությունասելով հասկանումեն բոլոր տեսակիբույսերը, կենդանիները, միկրոօրգանիզմները,ինչպես նան էկոհամակարգերըն էկոլոգիականգործընթացները,որոնց մաս են կազմում այդ օրգանիզմները: Կենսաբազմազանությունը դիտարկվումէ երեք մակարդակներովգ̀ենետիկական,տեսակայինն էկոհամակարգային:Գենետիկականբազօրգանիզմների գեներում պարումազանությունըԵրկրի վրա ապրող նակվող տեղեկատվությանողջ ծավալն է: Տեսակայինբազմագանությունը Երկրի վրա բնակվողկենդանիօրգանիզմներիտեսակներիթվաքանակն է: էռոհամակարգերիբազմազանությունըվերաբերում է բիոտիկ համակեցություններին կենսոլորտի էկոլոգիականգործընթացների բնակությանտարբերմիջավայրերին: Տարբեր երկրաբանական ժամանակաշրջաններում էվոլյուցիոն գործընթացները հանգեցրելեն կենդանիօրգանիզմներիտեսակային Մոտ 65 մլն տարի առաջ կավճի դակազմի էականփոփոխությունների: րաշրջանիվերջում տեղի են ունեցել տեսակների`հատկապես, թռչունների ն կաթնասուններիառավել խոշորկորուստներ`կապվածբնական երնույքներիհետ: Լրիվ ոչնչացել են դինոզավրերը:Ավելի ուշ կենսաբանական ռեսուրսներիկորուստն արագացել է մարդու գործունեության հետնանքով:Փորձագետներիկարծիքով, մոտակա20-30 տարիներին անհետացմանլուրջ սւպառնալիքիտակ կարող է հայտնվել երկրագնդի ամբողջ կենսաբազմազանության 2546-ը: 1990-2020թթ. ժամանակահատվածումկարող են անհետանալտեսակների5-1526-ը, որի պատճառը արնադարձայինանտառների ոչնչացումն է: Դա տարեկանկկազմի 15000-50000 տեսակներ կամ 40-140 տեսակ մեկ կով) ծառաներ,որոնք արհեստական ընտրության համար (օրինա չունեն: Ընտանի այլես կենդանիների`խոզի, շան, կատվի մի քանի նախնիներբնության մեջ ապրում են մինչն այժմ: Առանձնացվումեն տեսակներիկորստի չորս

ելնՐորպես րային մեջ նության

Անի Հ)ծառաԻ

Աու

չ

հիմնականպատճառներ,որոնք բոլորնէլ ունեն անթրոպոգենբնույթ: Բնակության միջավայրի կորուստ, կտրտվածություն ն փուիո-

խություն:

Ռեսուրսներիանչափշահագործում(որս, ոչնչացում): Շրջակամիջավայրիաղտոտում: Բնական տեսակներիդուրս մղումը արհեստական՝սելեկցիոնճանապարհովստացվածտեսակներով: Մասնագետներիհաշվարկներով,երկրի վրա տարեկանոչնչանում է 11,1 մլն հա արնադարձայինանտառ, որի պատճառովոչնչանում են ոչ միայն այնտեղ բնակվող տեսակները,այլե հարակից տարածքներում ապրողները: Տեսակային բազմազանությանկորուստը որպես կենսական ռեսուրս կարող է հանգեցնել մարդու բարեկեցության ն նույնիսկ Երկրի վրա նրա գոյության լուրջ գլոբալ հետնանքների, առաջինհերթին` էկոհամակարգերիկայունության նվազման: 1992 թ. Ռիո-դե-ժանեյրոյում գումարված շրջակա միջավայրի պահպանությանը ն զարգացմանը նվիրված Համաշխարհայինկոնֆերանսում ընդունված կենսաբազմազանության համաձայնագիրընախատեսվումէ նրա պահպանման ն կայուն օգտագործման 4 հիմնականմիջոցառումներ: 1. Բնակության հատուկկ միջավա աշտպանություն, կությ միջավայրի պաշտպանությու ազգային պարկերի, կենսոլորտայինարգելոցների ն այլ պահպանվողտարածքներիստեղծում: 2. Առանձինտեսակներիկամ խմբերիպաշտպանություն: 3. Որպես գենոֆոնդ, տեսակների պահպանում բուսաբանական այգիներում կամ գենայինբանկերում: 4. Շրջակամիջավայրիաղտոտմանկրճատում: Այս միջոցառումներըիրականացվումեն ազգային ս միջազգային ծրագրերի, համաձայնագրերիշրջանակներումն արդյունքների մասին պարբերաբարզեկուցումներ են ներկայացվումհամաշխարհայինկոնֆերանսներում: Սակայն գործադրվող միջոցները ն միջոցառումները դեռնս մնում են անբավարար,իսկ կենսաբազմազանությանկորուստը երկրագնդիմասշտաբներովշարունակվում է: -

-

-

ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՐԴՈՒ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՎԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Համընդհանուրէկոլոգիականճգնաժամը, որն սկսվել է 20-րդ դարի վերջին, կտրուկ փոխել է նան մարդուբնակությանպայմանները:Միջաայրի ուրբանիզացիան, վայրի ուրբանիզացի դի, ջրի, հողի,սննդամթերքնե հողի դամթերքներիաղտոտումըմը, ռադիոակտիվն էլեկտրամագնիսական ճառագայթմանու աղմուկի ազօդի,

,

,

' .

.

|

'

| |

դեցությունը, մարդու ն բնության միջն եղած կապերի սահմճանափակումն ու փոփոխություններըբացասական են ազդում մարդու առողջության վրա: Ըստ Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության (ԱՀԿ) բնորոշման,առողջությունըմարդու ֆիզիկական, հոգեկան ն սոցիալական բարեկեցիկ վիճակն է (ն ոչ թե միայն հիվանդության կամ ֆիզիկական արատների բացակայությունը):«Առողջություն» հասկացությունը բավականինբարդ է ն կարող է դիտվել տարբերասպեկտներով, բժշկական,սոցիալ-տնտեսական,իրավաբանական,փիլիսոփայական: Առողջությանկորստի քանակական պարամետրերնարտահայտվում են հիվանդանալու հակվածության,ծննդաբերության,մահացության, կյանքի տնողության, ֆիզիկական զարգացման, հաշմանդամության ն այլ ցուցանիշներով:Ներկայումս մարդկոււթյունը չի կարող զարգանալ առանց ամբողջ բժշկա-կենսաբանականգիտության էկոլոգիական կողմնորոշման,քանի որ շատ հիվանդություններիծագման պատճառները կապված են կենսոլորտի վիճակի վատացման ն էկոլոգիայի հետ: Առաջինհերթին դա վերաբերում է հիգիենային: «Հիգիենան» գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմի ն հասարակության առողջության վրա շրջակա միջավայրի ազդեցության օրինաչափությունները:Հիգիենիկ նորմատիվների,սանիտարականկանոնների ն միջոցառումների մշակումը հիվանդությունների կանխման ն առողջության ամրապնդմանհամար դեռես բավարարպայմաններչեն, եթե շրջակա միջավայրիվիճակը չլավանա: 20-րդ դարը բոլոր երկրներում նշանավորվել է ոչ ինֆեկցիոն հիվանդություններիաճով, որոնք սպառնում են ժամանակակիցմարդուն: Դրանց պատճառներըներկա քաղաքակրթության մեջ են (հոգեկան նթրեսներ, տեխնոգենազդեցություններ,սննդի աղտոտում, տեղեկատվական բեռնվածություն,բնականբիոռիթմերիխախտումԱ այլն), ն համարվում են քաղաքակրթության հիվանդություններ: Այդ հիվանդություններից են սրտանոթային,իմունային, ալերգիկ, ուռուցքային, նյութափոխանակային, հոգեկան ն բազմաթիվայլ հիվանդություններ:ԱմեԱավտանգավոր հիվանդություններիցեն ուռուցքները, որոնց առաջացման պատճառներըմինչն վերջ հայտնի չեն, բայց շատ մասնագետներ դրանք կապում են էկոլոգիական իրադրության վատացմանն շրջակա միջավայրիքիմիական աղտոտմանհետ: Ըստ ԱՀԿ-ի տվյալների, ամեն տարի ուռուցքներովհիվանդներիթիվը աշխարհումաճում է 7 մլն-ով: Մարդու էկոլոգիան ուսումնասիրում է մարդկային հասարակության ն շրջակա միջավայրի գործոններիփոխհարաբերությանօրինաչափությունները: նրա ուսումնասիրությանօբյեկտ են հանդիսանումանքէկոլոգիական գործոններիթվում մարդու հարոպոէկոհամակարգերը: մար կարնորնշանակությունունեն սոցիալ-հոգեբանական,սննդային ն

վնասողազդակները:Կենսոլորտիտեխնոգենփոփոխությունների զարգացումը այժմ զգալիորեն առաջ է անցնում մարդկային օրգանիզմիադապտացիոնհնարավորություններից: Առավելէականփոփոխությունները տեղի են ունենում կյանքի հիմնականմիջավայրում`մթնոլորտային օդում: Քիմիական գործոններիվնասակարազդեցություննօրգանիզմի վրա կարելի է պայմանականորեն բաժանել մի քանի խմբի` տոքսիններ (թունավորնյութեր),քաղցկեղածիններ (ուռուցքայինհիվանդություններ առաջացնողներ),մուտագեններ (մուտացիաառաջացնողներ), տերատոգեններ(այլանդակություններ առաջացնողներ):Մարդու առողջության համար լուրջ վտանգ են ներկայացնումշրջակա միջավայրի աղտոտումը ծանր մետաղներով, քլորով, ածխաջրածիններով, նիտրատներով, նիտրիտներով,պեստիցիդներով, ասբեստով,դիօքսիննեն վտանգավոր րով: Ամենատարածված քիմիական նյութերից մեկը է, որն ունի ուժեղ քաղցկեղածինազդեցություն:Քաղցբենզ(ա)պիրենն կեղածինեն համարվում նան` արդյունաբերական փոշին, ազոտի ն ժծմբի դիօքսինները,որոնք օդ են արտանետվում ավտոտրանսպորտի, ն արդյունաբերության էներգետիկայի տարբերճյուղերիկողմից: Վտանգավոր քիմիական նյութերի կեսից ավելին մարդու օրգանիզմ են մտնում շնչառականուղիների միջոցով,որոնց նկատմամբայդ օրգաններըպաշտպանվելուոչ մի միջոց չունեն: Եթե հաշվի առնենք, որ մարդըօրվա ընթացքում ներշնչում է մուտ 2000 լ օդ, ապա ակնհայտ է դառնում, թե ինչպիսիվտանգ է իրենից ներկայացնումայդպիսի աղտոտված օդը շնչելը: Այս բոլոր նյութերը արյան հոսքով մտնում են լյարդի մեջ, որտեղ նրանքփոխարկվումն քայքայվում են: Սակայնփոխարկված նյութերընույնպեսթունավոր են, ն բացի այդ կան շատ թուչի

խեր իմունիտետի անկում: Սակայն ներքի օոմագութումը, մասնագետներգտնում ապագանտրանսգենայինբույսեեկել են այն եզրակացության, որ

"

են, որ

շատ

րինն է, որովհետն նրանք բավականինկայուն են հիվանդությունների, վնասատուների,աղերի ն սառնամանիքներինկատմամբ:Օրինակ` ստացվել է կալցիումի մեծ պարունակությամբսոյա, որը բուժում է մեծահասակ մարդկանց օստեոպորոզը (կալցիումի փոխանակության խախտում):Այնուամենայնիվ,ԱրեմտյանԵվրոպայիբնակչությանմեծ մասը վճռականորենմերժում է այդպիսիսննդամթերքիօգտագործումը: Հետաքրքիր է, որ կրոնական գործիչները դեմ չեն տրանսգենային սննդամթերքներին:1999թ. այդպիսիսննդամթերքների օգտագործման օգտին են արտահայտվելանգլիականեկեղեցինն Վատիկանիկաթոլիկ եկեղեցու ակադեմիան: Մարդու օրգանիզմիհամարառավելվտանգավորեն քլոր պարունակող պեստիցիդները,որոնք համարվում են կայուն օրգանականմիացություններն շատ դժվար են քայքայվում: Այդ նյութերի 70 55-ը մարդու օրգանիզմ է մտնում սննդի հետ, 2096-ը օդից ն 10 96-ը ջրի հետ: Ոչ պակաս վտանգավորեն ծանր մետաղները` Ւյց, Շժ, Տ, ԲԵ, ՏՏ, Տո, ՏԵ, Շս, Կ, Շո հօ, Խո, Մ.Կ շո, նայլն, որոնք օրգանիզմներիսպիտահետ ստեղծում են համալիր միացություններ,խախտումֆիզիոլոգիականֆունկցիաները:

կուցների

ՍԱԱԱՔԱՑԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

Ա

նավոր եյութեր, որոնք Սարդը վարողացում քայքայել, դրանք ՔՐԳաՔա) հայտնի կ անո կոչվում Կորիոտիկներ: Արդեն եռ ւթեր որոնք են քսեԴՆԹ-ի րոնքփոխում

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

գլորւերեուորտի, էկոլոգիական լարվածությունը է գնալով, մեծանո կառուցված(դեզօքսիռիբոնուկլեյնաթթվի) երկրների ուժերի համախմբում: 20-րդ դարի վերջին որպես էկոլոգիա-

են

ն չարորակ աճ: առաջացնելովմուտացիաներ Կրծքի երեխաների համար բավականինվտանգավոր են պոլիցիկլիկարոմատիկ ածխաջորոն "Ր ծինները, մ մեջեն անցնում նիզմից:

քը

գեո ԻԿԻՑ: Բնակչության առողջությունը գորԻ սննդամթերքների Ն

մը զգալիո

րեն կախվածեն պարենայինանվտանգությունից ն ու լիարժեքությունից մաքրությունից: Ներկայումսշատ երկրներիբնակիչների մտահոգումէ նան արտագենայինմթերքներիզանգվածային

արեն Հա գտածո աոկիագիտությամբ տե կայան րածքներիվրացանվում փոփոխված են

բույսեր, բազմացնում գեներով

գյուղ ուղատնտեսականկենդանիներ, դ ր, ձկներ, ր,

տրանսգենայինսննդամ-

միջատներ: միջ ր: Դանիացի ցի գ գիտ-

Ասարափան Գիտնակա մավարություն» վարում զբարեցրել րն ՊարՀաերո եկավ կաց աականներին, ր եան րյան պահպանությ վա խա հային ազմավարություն մշակելու գաղափարը: Այդ առաջ քաշել միջազգայինկազմակերպությունները,որոնցից փարն «Բնության բնական ռեսուրսների իր պահպանության սին միությունը» (ՄՇՕՈ), «ՄԱ-ի Ա Կրագիրը «Վայրի բնությանՎամաշխարհային ֆոնդըԻՑԱ 6ագ(ԾԷԷՈ), ձն

ել

Ա

Տ

է «Կայուն

է

'

զարգացման

.

-

գաղա-

են

են

ն

:

րերը

Այդծր

ուշադրություն են հրավիրում կենսոլորտում տեղի ունեցող

վտանգավորփոփոխություններիվրա: Կայուն զարգացմանքաղաքականությունը դեռես արտացոլվածէր 1972թ. Ստոկհոլմում տեղի ունեցած շրջակա միջավայրին նվիրված ՄԱԿ-իԿոնֆերանսումն ձնակերպվելէր 1986. րային-բիոսֆերայինքաղաքականություն» (ԽՐՔՈ) ծրագրի շրջանակներում: Այն ներկայացվելէր որպես հայեցակարգ«Մեր ընդհանուրապագան»զեկույցում (1987թ.): Կայուն զարգացմաննռազմավարություննընդունվել է 1992թ. Ռիոդե-ԺանեյրոյումՄԱԿ-իկողմից հրավիրվածշրջակա միջավայրիպահպանության 2-րդ կոնֆերանսում («ՕՇՔ-2): Այդ ռազմավարության հիմքը հանդիսանումԷ Երկրի բնակչությանն տնտեսության,շրջակա միջավայրին նրա ռեսուրսներիհավասարակշռման գաղափարը:Ռազմավարության նպատակն է գլոբալ փուիոխությունների նկատմամբ մշակել կյանքինհարմարվելուհիմնականուղիներն ու եղանակները,ն հատկապես` մարդկությանգոյատնման հետագա մոդելը: Ամեն մարդ պետք է ապրի առողջ բնական միջավայրում`բնության հետ գտնվելով փոխհամաձայնությանն ներդաշնակության մեջ: Ռազմավարության մյուս սկզբունքներիշարքում ամենավիճահարույցը ազգաբնակչության աճի կարգավորումնէ: Արնմտյան քաղաքակրթությունըչի կարող գոյատնել բնակչության ավելի մեծ խտությանպայմաններում,քան ներկայիս մակարդակն է: Ռազմավարությանմեջ մեծ ուշադրություն Է դարձված ռեսուրսներիխնայողաբարօգտագործմանն ու բնական էկոհամակարգերիտնտեսականծավալների պահպանմանը:Մարդկային գործունեության ն բնության ներդաշնակության էությունը կայա-

ԴԿ «որազգային Կ

'

են աճի տեմպերիդանդաղումը,ավելի շատ երկրներում բնակչության նների ընդլայշատ մարդկանցկրթություն ստանալու հնարավորությու նումը, երեխաներիմահացության նվազումը, կյանքի միջին տնողության բարձրացումը,շրջակա միջավայրի պահպանությանուղղությամբ զգալի առաջընթացիարձանագրումը(աղտոտմաննվազեցում ն բնական ռեսուրսներիխնայողաբար օգտագործում):Սակայն, բացասական միտումները դեռես գերազանցում են դրական արդյունքները: Շարունակվում է շրջակա միջավայրիգլոբալ դեգրադացումը,էկոհամակար-

կրճատումը, աղկենսաբազմազանության գերիապակայունացումը, տոտումը նայլն:

ԿՅՈՒՐԻ Ատոմայինռումբ Մեկ րոպե հետո

«Տարո ննթ ուք.

ԳԱԱՏՀա .

"

ՂԱ:գիւ

Հոր Մեկ օր» հետո

Մեկ ամիս

Մեկ ժամ

«684

-Հ-

Ջրածնայինռումբ

(0:

.Ձ« «

՛--Հ

Մեկօրհետո Մեկ շաբաթ հետո Մեկ ամիսհետո

Մեկ տարիհետո

կ«՛-՛

Ա.

9.7

Հ.

հետո

10տարի 100տարի

հետո

10'

ոզ

հետո

Մեկ շաբաթ.

նում է նրանում, որ անտառը մնա անտառ, տափաստանը`տափաստան, տունդրան` տունդրա ն այլն, անկախ նրանց ռեսուրսներիօգտա-

գործումից:

Մեկ տարի --- »2:6

ՄԱԿ-ի 2-րդ Կոնֆերանսի կարնորփաստաթուղթըհանդիսանում է «21-րդ դարի օրակարգը», որը պարունակումէ ավելի քան 100 ծրագիր` սկսած աղքատությանհաղթահարումիցմինչն շրջակա միջավայրի պաշտպանության խնդիրները:«Օրակարգի» գլխավոր հարցադրումներից մեկն այն Է, որ ՄԱԿ-ը խնդիրէ դրել` 2000թ. սկսած, զարգացած երկրներիցյուրաքանչյուրն իր ազգային համախառնեկամտի0,796-ը հատկացնիէկոլոգիականկողմնորոշում ունեցող աղքատ երկրներին օգնելու համար: Կոնֆերանսումառաջ են քաշվել նան մի շարք տարբերակներ`օգտագործվողռեսուրսներինվազեցմանն միջավայրիաղտոտումը կանխելու ուղղությամբ: 1997թ. հունիսին ՄԱԿ-ի գլխավոր Ասամբլեայի նյույորքյան Հատուկ գագաթաժողովումամփոփեցինՌիո-դե-ժանեյրոյի(1992թ.) Կոնֆերանսի ընդունածորոշումների հիման վրա կատարվածաշխատանքների հնգամյա արդյունքները: Դրականարդյունքներից մատնանշվել

չի:

.

Հ-ի

զ.

Նկ. 86. ճաշազայթումըատոմայինն ջրածնայինռումբերիպայթման չապիկոնտրոնում:

ման

Կայուն զարգացման ռազմավարության արդյունքներիքննարկորոնք բնորոշում են ժամանակ առանձնացվածհիմնախնդիրները,

գլոբալ

էկոդինամիկայիվիճակը, հետնյալներնեն` քաղցրահամ ջրի

յումս հանդիսանումէ համաշխարհային էկոլոգիականքաղաքականության գլխավոր ուղղությունը, սակայն այնուամենայնիվ,կան շատ գիտնականներ,որոնք խիստկասկածանքովն բացասաբար են վերաբերում այդ ծրագրին: Այսպես,ռուս ակադեմիկոսՆ.Ն.Մոիսենի (1996) կարծիքով, «մաքուր» տեխնիկականն տեխնոլոգիականճանապարհով էկոլոգիական ճգնաժամըհաղթահարելհնարավորչէ: Անհրաժեշտ են արմատական որոնքունակ կլինեն որակապեսփոխելու մոլորակիէմիջոցառումներ, կոլոգիական իրավիճակը:Դրա համար անհրաժեշտ է փոխել արժեքների սանդղակը ն նույնիսկ մարդկության զարգացման պրոցեսը, որին պետք է համաձայնլինեն մոլորակի բոլոր ժողովուրդները: Ըստ Մոիսենի, Կայուն զարգացմանհայեցակարգը վտանգավոր մոլորություն է ն առաջացնումէ պատրանքներ, որոնքինչ-որ չափով հանգստացնում են հասարակականկարծիքը, իսկ իրականումներկաքաղաքականության պոտենցիալ հնարավորությունները սպառված են կամ մոտ են սպառման:Գիտնականըգտնում Է, որ ներկայիսպայմաններումգլոբալ էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծումը դժվար թե հնարավորլինի, որովհետն երկրների միջն գերակայումէ տնտեսականգործոնի, հարստության,շահի քաղաքականությունը: «Ռուսաստանի էկոլոգիայի պրոբլեմները» գրքի հեղինակներ Կ,Ս.Լոսնը, Վ.Գ.Գորշկովը ն ուրիշներ (1993) խիստ կասկածանքովեն վերաբերում այդ ծրագրին: Նրանք կարծում են, որ այդ ռազմավարության հիմքում ընկած է հրաշքի սպասումը,այն հույսը, որ շրջակա միջավայրի վրա մարդու ներգործության ազդեցությաննվազեցումը կհանգեցնի կենսոլորտի պահպանմանը: Իրականությունն ըստ այդ հեղինակներիայն է, որ մարդկություննարդեն ապրում է քայքայվող աշխարհում, էկոլոգիականխորացող ճգնաժամի պայմաններում,որն արդեն փոխարկվումէ քաղաքակրթությանճգնաժամի:Այնուամենայնիվ,հեղինակներըգտնում են, որ կուտակված ինտելեկտուալներուժը կարող է կանգնեցնելբնության փլուզումը, որովհետն այն վիթխարիմիջոցները, որոնք ծախսվումեն սպառազինությունների վրա, կարելի է ն պետքէ ծախսել շրջակա միջավայրիպահպանությանն արդյունաբերությանէկոլոգիացմանվրա:

հարցը (28 աֆրիկական երկրներումմոտ 350 մլն մարդ ջրի սուր պահանջ է զգում), օվկիանոսներըն ծովերը (նվազում են ձկնապաշարները ն ուժեղանում ջրերի աղտոտումը), գյուղատնտեսականն անտառային տնտեսությունը (նկատվումէ բերքի գլոբալ անկում` մուտ 2596-ով ընկել է սննդամթերքներիմիջին կալորիականությունը), էներգետիկական (էներգիայի օգտագործման ծավալները շարունակում են մեծանալ հատկապեսչվերականգնվողռեսուրսներիհաշվին, որի հետնանքով մթնոլորտ է արտանետվում հսկայական քանակություններովՇՕ2 գազ), տրանսպորտը(2015թ. մեքենաներիարտանետումերըկավելանան Յ անգամ), մթնոլորտը (ջերմոցային գազերի արտանետումները շարունակում են աճել), թունավոր նյութերը (հատկապես վտանգավոր են կայուն օրգանականմիացությունները,որոնք բնության մեջ երբեք չեն եղել), վտանգավորն ռադիոակտիվթափոնները,աճապատացումը ն երաշտը, կենսաբազմազանության կորուստը, բնականն տեխնոգեն աղետներըն այլն: 1997թ. նյույորքյան գագաթաժողովիկողմից ընդգծվել է, որ դեռնս չի հաջողվել լուծել հետնյալ3 գլխավոր խնդիրները` 1. Իրականացնել պրակտիկմիջոցառումներաղքատությունըն սովը վերացնելուհամար: 2. Նվազեցնել զարգացած ն զարգացող երկրների կենսամակարդակներիտարբերությունները: 3. Թուլացնել անթրոպոգենճնշումը շրջակա միջավայրին գլոբալ կենսոլորտիվրա: Առանց բնական պաշարների խնայողաբարօգտագործման, արտադրությանպրոցեսում թափոններինվազեցման,ազգաբնակչության աճի կարգավորմանհնարավորչէ լուծել էկոլոգիայի գլոբալ խնդիրները: Գիտատեխնիկական հեղափոխությունըպետք է վերածվիէկոլոգիական հեղափոխության: Կենսոլորտիքայքայման ն ապակայունացմանհիմնական պատճառները ընդհանրացվածկերպովչորսն են՝ 1. Բնակչությանաճը (տարեկանաճը 90-100 մլն մարդ) ն անթրոպոգենճնշման անընդհատուժեղացումը: 2. Տարբեր երկրներիմիջն առկա սոցիալ-տնտեսական,ավանդական-կենցաղայինմակարդակների տարբերությունը: Յ. Բնական ռեսուրսներիօգտագործման տեմպերիարագացումը ն ծավալներիմեծացումը: 4. Բնակչությանհամար խորթնյութերի (քիմիականմիացությունների) սինթեզը ն տարածումը կենսոլորտում, թափոններին գազերի

արտանետումները:

Անկախնրանից, որ «Կայուն զարգացման հայեցակարգը»ներկա-

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

.

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող բացասական փուիոխությունները ն բնակչությանառողջության վիճակը մի շարք երկրներում բերել են այն համոզմունքին, որ էկոլոգիականխնդիրներըլուծելու համար անհրաժեշտ է համայն մարդկությանհամագործակցությունը:Հա447

ձները բազմազանեն: Դրանքտարբերմակարդակի մագործակցության են, հանձնաժողովներ,կոմիտեներ,միջազգակազմակերպություններն յին համաձայնագրեր(կոնվենցիաներն նրանցարձանագրությունները), գլոբալ դիւոարկումներիհամակարգերն ծառայություններ,հետազոտական ծրագրերն նախագծեր,միջազգային,ազգային,ֆինանսական, դոնորայինն ապահովագրական կազմակերպություններն այլն: Ամենաակտիվն կազմակերպողդեր է խաղում ՄԱԿ-ը`իր հանձնաժողովներովն կառույցներով: են՝ Շրջակամիջավայրի ՄԱԿ-իայդպիսիկազմակերպություններից

Կոմիտեն (ՕԻՒԷՈ), Գիտության, կրթության ն մշակույթի կազմակերԵվրոպականտնտեսականհանձնաժողովը պությունները(ՕԻՒՔՇԻԽԿՕ), (ԷՅԵՕՕՒ) ն այլն: Գլոբալ մակարդակի էկոլոգիական պրոբլեմների լուծման գործում մեծ դեր են կատարումԳամաշխարհայինառողջապահական կազմակերպությունը(8Օ3Յ), Համաշխարհայինօդերնութաբանականկազմակերպությունը (8Բ//Օ),ՎայրիբնությանՎամաշխարհային ֆոնդը (88Փ), Բնական ռեսուրսներին բնության պահպանությանՄիջազգայինՄիությունը(ՄՇՕՈ), ԳիտականմիություններիՄիջազգային Խորհուրդը (ԽՇԻՇ), Ատոմայինէներգիայի միջազգային կազմակերԼՅ), Վամաշխարհայինառնտրիկազմակերպությունը պությունը (ՍԽՃՈՐՃ (83Օ), մի շարք ազգայինբանկեր ն էկոլոգիականֆոնդեր: Ընդունված են բազմաթիվորոշումներն համաձայնագրեր: Համաշխարհայինհամագործակցության ուշադրությունըհիմնականում կենտրոնացած է հետնյալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների

վրա: 1. Կլիման ն

նրա փոփոխությունները,որի կենտրոնականառանց«Կլիմայի փուիոխությանշրջանակային կոնվենցիան» է, ն բացի դրանից այս հիմնախնդրովզբաղվում են նան ՑխԽՕ -ն, ):ՇԻԷՈ -ը, ԾԻԷՇԽՕ -ն, ՄՇԻՇ -ը ն այլն: 2. «Մաքուր ջրի պրոբլեմը» մշտապես գտնվում է 8Օ3-ի, ՄԱԿ-ի տարբերկառույցների ն ՑԽ/՛Օ -ի ուշադրությանկենտրոնում: 3. Շրջակա միջավայրիաղտոտումը,որի հարցերովզբաղվում են ն բանկերը: Առավել ուշադրուքգրեթե բոլոր կազմակերպությունները յուն է դարձվում վտանգավորթափոնների անդրսահմանայինտեղափոխմանհարցերին,ծանրմետաղներին,դիօքսիններին,կայուն օրգանականմիացություններին: 4. Թափոնները 1989թ. ընդունվել է Բազելի կոնվենցիան«Վտանգավոր թափոններիանդրսահմանայինտեղափոխմանն վերահսկման մասին»:Գնալով ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում ռադիոակտիվ թափոններինն նրա աղտոտմանը: 5. Կենսաբազմազանության նվազումը ն տեսակներիկորուստը, ոեն միջազգային հետազոտական ծրագրերը րով զբաղվում

քը

պահպանմանՀամշակվածէ «Կենսաբազմազանության մաեվրոպականռազմավարություն»: 6. Առափնյաշրջանները ծովային ծառայությունների ն կազմակերպություններիմասնակցությամբիրականացվումեն բնականէկոհամակարգերին լանդշաֆտներիպահպանմանըուղղված համաձայնագծրագրերերը, առափնյաշրջաններիկայուն զարգացմանապահովման

Ծ/ԽԲԹՏՈԼՏ,

-

րը:

նախագծերըն ծրագրերըիրականացԲժշկականէկոլոգիա վում են ՀԱԿ-ն ն ՄԱԿ-իհովանու ներքո: 8. Կենսատեխնոլոգիայի անվտանգությունը, սննդամթերքներ, սննդիտեսակներ: տրանսգենային Մի շարք միջազգայինծրագրերումհետազոտություններիգլխավոր առարկանհանդիսանումէ գեոսֆերայի ն բիոսֆերայի միջն տեղի զբաղվում են Միունեցող փոխազդեցությունը,որի հիմնախնդիրներով ծրագրերը (ՌՐԾՈ), Միջազգաջազգային գեոսֆերային-բիոսֆերային ուսումնասիրության Միլիթոսֆերայի ծրագրերը, յին գեոֆիզիկական ծրագիրը ն այլ Համաշխարհայինկլիմայական ջազգային ծրագիրը, Ընդհանուր համաձայնությանշրջանակներում կազմակերպություններ: «Մեծ ությակի» (Մեծ Բրիտանիա,Իտալիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա,ճապոնիա,Ռուսասւոան)ստեղծված է բնականռեսուրսնեհետազոտմանն վերահսկմանմիջազգայինկոմիտե: րի արբանյակային հանրությանանառարկելիհաջողություն է համարՀամաշխարհային վում գլոբալ մոնիթորինգիհամակարգիստեղծումը, որը գործում է Հակազմակերպությանշրջանակնեմաշխարհայինօդերնութաբանական մեծ աշխաանվտանգությանուղղությամբ րում: Սննդամթերքների ն կազմագյուղատնտեսական ՄԱԿ-ի «Պարենի տանքներ է կատարում լուծման կերպությունը»(ՓՃՕ): Գլոբալ էկոլոգիականհիմնախնդիրների մեջ կարնորներդրումունեն ռեգիոնալծրագրերը: 7.

-

-

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2.

8./.

ՃՇՅՒՑ/ԽՕՅ

Յ«ՕրՕԼԱԿՇՇԵԱԾ ԽՕոսՓաա լաս

--

«Ձօակ

7.

8. 9.

11.

(ՕՇԽԵՕՑԵԼ

Յ«օքաթսողստ.

հ)., "ՔՕՇՇԱԱՇԵՅՑ

ԱվագյանԳ.Դ. Պահպանենքն հարստացնենքկենդանականաշխարհը: «Հայաստանիբնություն» թ.4, 1965: ԱղաբաբյանՇ.Մ. Կանաչ կերայինտարածությունների ւպահպանումը: «Հայաստանիբնություն»թ.1, 1961: ԱղախանյանԳ.Ա. Ոռոգմանջրի պաշարներիօգտագործմանհեռանկարներիմասին: «Հայաստանիբնություն» թ.1, 1975: Ճռրոմոսե /.Ո., ԽոՅՐՕՇԻՔՕԻՕՑԿ.Է. Օ«քճհռ ոքսքօտեւ. ԽԼ, Դ«ՕրՕՇ", --

--

-

1978.

Ք/ՕՈՅԽՕՑՃ./Հ.

ԵՅԻԻԱԽՕՑ Ճ.Ր.

Եքելոօ8Շ./., քծԿՅի ԱԽՕՐՁ",1985.

Բարսեղյան Ս.Մ.

/ՆՐ.

ս

-

ոք.

--

Օ«քճեռ ոքսքօրել. ԽԼ, Դ«ՕհՕՇ",1977. Օ«քՅԵՅ Օեքյւաօաճմ օքծոել. ԽԼ, "8ԵլՇ-

12.

25.

1957:

ՐՅետսոտի Ո.Ճ., ՃՅՅՐՋԻ 8.Ճ.

2001.

-

32ՈՕ86/ՊԱՍ Յքտճյ/եԱԱՇհամ

Ի Բքօճճի,

2000.

-

-

"ՓՏԻԱՒօ", 2003.

այաստանի հատուկ պահպանվողտարածքներիզարգացմանպետան գործողությունների կան ռագմավարության ազգայինծրագիր:Երնան,

2003: 30.

33.

34. 35. 36. 36.

37.

-

-

ՒԹՄԿԵԵԹՕՇԻԵՕՑԵԼ ՕՅրՇՇՇԵԱՑս

ԿՅՅՅքՔե 8.Օ., ճք/ուօի տի/.8. ս ճք.

Օ36/ՇԱԻԹԻԱՑ

ՃքոճիՇւօն ՇՇԷ. /3ո. ՃՒ քո.ՇՇԲ, Բք668հ, 1974. /.8. ԾԵՕոՕՐՍտ. ՔՕօՇրոօճ Խճ /10եյ. «Օքօծեսխ5.խ., (ՈՇքարճճեՇ«սԱ

-

29.

--

-

--

-

--

-

ՔՕՇօսս. ԽԼ, ՓՉՓ

Խ.ք., /10ԵԿՅԻԽԾ 8.6ճ. ՅԵՕԿօԽասճ ս Լ6Օոօոստսեճ. Լ1, խԽՕաոտքՅետՑ

ԸՃՕՇՅՈԵԿԵԼՈքՕՑոծԽԵլ,

1999. ՇՅԵաո-ՈՅՈՅքԾ»քո,

27. ՀՕքԽԱԲԱԱԵԼՒ

ՕՇԵԾՑԵԼ ՅԵՕհՕՐԱս,

8.17., ԼլաասատսոճսԽԼՇ., ՀԲՅԽԾՑ Ծ.Մ. Խ.,1997. 28. «Օտ Շքթոճ. հ., "|ՅՄԵՁ"1997. եօ68.Խ. Օճատօռտրօ.ՕռքյւՅօռաոտ 26.

32.

ՓԱՅԱԿԾՇԿԱԾս ԾԱՕ/ՕՐԱԿԾՇԿԱԹ

ԼՕքասօտ8.Ր. ՕՇԵՕՑԵԼ 7ՇոՂՕԱԿԱՑՕՇրոն Խ. 8411, «ԱՅԻս. 1995. 14. Լոաօ68 8.Ր., ԽՅոքք Շ.8. ՉԵՕԻՕԽաԿճ ոքսքօոօոՕրԵՅՕԲՁիստ. Խ., "ճքոՅքսեՁճ",2003. 15. Գաբայան Ս.Գ. ՀայկականԽՍՀ ջրային ռեսուրսներըԱ նրանցօգտագործմանմի քանի հարցերը:«Հայաստանիբնություն» թ.4, 1973: 16. ԳրիգորյանՍ.Ա. Վայաստանի անտառների ծառերիու թփերիարժեքավոր տեսակները:Երնան«Հայաստան»,հր., 1979: 17. ԳրիգորյանԳ.Բ. Դիլիջանիպետականարգելոցը: «այաստանի բնուքյուն» թ.1, 1976: 18. Դադիկյան Մ.Գ. Սնանիկենդանականաշխարհը:«Հայաստանի բնություն», թ.4, 1965: 19. Ղ6ԽսԵՁ ԼԲ. ՅԵՕոօՐստ,ոքսքՕոՕոԾիեՀՕՑՅԿԱԾ, օ4ՔՅԻՅ օքււցատմ Շք6ՈԵլ. "ՃՇՈԲիող ոք6ՇՇ",Խ).,1998. 20. 1:

ՕՇԵՕՑԵԼ ՅԵԾԻՕՐԱս ս ոքսքՕղՕոՕրԵՅՕՑՁԵնՔ. ՇԽՕԾՈԹԻՇԵ,

ԷՅքՋի Օ.Ճ. 13.

24.

ԲարսեղյանԱ.Մ.- Հայաստանիբուսական ռեսուրսները,դրանց պահդռացիոնալ օգտագործումը: «Հայաստանիբնություն» թ.4,

պանումը ն

ՉԵՕոՕԼԱԱ

ՈքՕ6ոՑԽԵԼ

-

31.

-

ոք.

2003.

Բիոցենոլոգիայի հիմունքները:Հայաստանիբնութ-

յուն, թ. 20, 1972:

ս

ԽանջյանՆ.Ս. այաստանի բնության հատուկ պահպանվողտարածքները: Երնան,«Դար» հր., 2001: 23, ՅՅ ԼՃ. Ոքօխելա

ՔԻԱՅ: ՅԵՕԻՕԼԱՑ. ՔՕՇՈօՕՑ հտ 710Էի/."ՓՇԻԱԽՇ",

22,

-

աՅք

10.

8.8.

-

ՁԵՅՈՔԽԱՑ",1994.

ՅԿՕԵՕԽԱԿԾՇԵՅՑ

6.

6սՕԼլԹԻՕ306.

--

յաստան» հր., 2000:

5.

քՅ238սոս6

1-2 1թ.ԽԹաոՄՒ. Շնխոօյսյճ. ՒՅհեԿԱՆ 1990. ԱՕԾԻտ. /Խ, "ստքօԽծոսՅոո", 1991. ԱդամյանՄ.Ս., Դանիել Քլեմ Կրտսեր Գայաստանիթռչունները:«Վա-

Յ. ՃԿնԽՕ88 ԼՃ.,

4.

ս

Է«Շ., օքահօտ 8.Ր. ՔՓ, 1993.

21, ԲՕ668

38.

Հայրապետյան է.Մ., Շիրինյան Ա.Վ. Ագրոէկոլոգիա,Երնան,«Սարվարդ» հր., 2003: Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի ազգային ծրագիր: Երնան, 2001: է.Մ., Հարությունյան Լ.Վ. Բնության պահպանությանհիՎայրապետյան մունքները: Երեան, «Լույս» հր., 1983: Վայրապետյանէ.Մ. Հողի էրոզիան ե լեռնային հողագործությունը: Երնան, «Հայաստան» հր., 1976: Հարությունյան Լ.Վ. Կանաչապատվողօբյեկտներինախագծմանհիմունքները: ՀԽՍՀ ԳԱ հր., Երեան, 1977: ՀարությունյանԼ.Վ. Լանդշաֆտային պարկաշինություն:Երնան, «Հայաստան» հր., 1969: ն կանաչ գոտիներ: Երնան, Հարությունյան Լ.Վ. Անւտառպուրակներ 1974: «Վայաստան»հր., Բնության պահպանությանհիմնականխնդիրները: ՄիրիմանյանԽ.Պ. Երնան, «Հայաստան»հր., 1979: ՄովսիսյանՎ.Մ. -- ՅայաստանիՀանրապետությանջրայինպաշարների կանխատեսումը,գնահատումըն համալիր կառավարումը:ՀՀ ԳԱՍ «Գիտություն»հր., Երնան, 2003: Է6ՕՐԽսքսԽԹԻ տե».Ո. Ոքսքօոճ /տօոՅ Շո ծ 6ՕՐՃԿՅ. ՐՕՇԱՅՈՅՈՈ, -

--

-

-

քՅ8Փ.ճսոոճքՅոո., հ/., 1961.

Յ9. ԽԱՌՈՅԵՕՑ Է.Ք., ՔտՇԿԱաՕԲ

Ճ.Խ. 40.

ոքսքՕՈԵ՛ւ."Խ/ԵԼՇԲԵ",Խ1,1979.

-

Խ.Ո., ԼՍՅՈՕակսԽօ8 /.Խ. ՍՄսոքօահխնի հ/., 1978.

ոքՕԽԵԼԱՃԲԻԵՕՇՈԵ",

ՅՇՈԹԵԱՈԵԼ

ՐԾՕՐքՅօՓԱԿԾՕՇԻն6

-

Ոքօոքօօ

ս

07ՔՅԻԵ

ոքսքօճտռ. |/3ո. "//6-

ՒՅՑ

41. Խ/ՇԱՇՅ68 ՒԼՒԼ-ՇՕծքՅԻս6

ՇՕԿԱԿԾԻԱՄ 8 3-:«

ՃՅԻՍԲԵՏԻՅ հ/.. /3ո. ՍՒԹՈՀ,1996. 42. ՒսենոսԻ /1.Ո., Ւ/ԾՅԱ»օՑ )Օ.8. -

ԱԽԿՕԲՁ",

ԽԼ, 1980,

43.Ւ(Թ8սԽօ6 |Օ.8. 44.

45.

-

ՃճեօՅշնԻ

օՇքթոճ-Ա ԿԹռՕՑԾԻ. "ԹեւՇաոգ

ԼԲ. Ք.Խ.

-

ս

2003.

ԿՅոՕԲԲԽ.խ/.,

ԼԻՕԾՅրԵԱՅՑ

ՏԿՕրՕՐԱՏ. 1. 2001. ոք.

ս

ՃրքՕ3ՒՕոՕՐԱՏ. 2000. հ/., "/«ՕոՕՇ",

«/ԵսԻՅ1/1.Խ., Գոա 5.ոճ. "1քօոօճՓծքհելմ 03ՕԻ ս քՕօրղ Էտքօդծ".//3ո. "ԼԼԹԽոք",ԽԹոճօքՕոօՐստ ս ԱճտքՕոՕՐԱգ. հմ.,

46. ՇՏԽԹԻօԲ Շ.Խ.,

քՅՇՈծԻ Ամ

ք64/.,"8./1./1ՁԵԱՈՕՑՁ-

-

1999.

47. ՇՈՈՅՈՅԱԵՕՑԸՇԵԱ»

/.Ը. Օճլող ՅԽԿՕԲՕՐԱՑ.,2002. 48. 8ոքՈՅԻ 2Օճ. Ղ6քաճԵտս Կ/ՇՈՅքեսես ՃքեԹճեսս8 ՈքսքՕոճ Ա ԹյոԵՈ՛/ք6. Բք6ՅՅեյ,2003. 49. 8օքօհաօտՃ.Ո. ՁոՕԽՕԽսաոՑ "1/«Փ" "Յյ(«ՒՕՇ", ոքսքՕՈՕՈՕՃԵՅՕՑՅԻԱՏ.հ)., 2002. -

տե

-

-

50. ՓՅ/ԱՕՑ 8.Ր., ՑՅԵԱՑ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

կոո

Ներածություն..................

աաա

ԷՍեօԻլօքօտ /.հ/., «օքյտ»8ր

Օքճաօպոռ

ՅՕԲՕՐսՑ,Օռք)(ՅյօԱլոտ Շք6/Յ

ՕԲ 8.Ճ., ԱՅքԻս

Ոօո

ո.

/ԼքորԱՈՅՑ/./.

հԼ, Ք/Ղ/, 2003.

-

ԹԵՕրՕՐԱՑԱ

ՅԿՕԵՕԿԱԿՅ

ոքսքՕտՕՈՕՊԻՅՕ-

/ ԳԼՈՒԽ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

աաա

Աաաա

Ա աԱ ԱԱԿ Աաաա կաա

Ցան

Ա ԱՅ

ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

եւ...

ւ.

ե.

մմ

եեւ

աաան

ԱՍԱ

ԱԱ

աոա

արամ,

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

անման

ւան

ակԱն

մա

ամա

աաա

աաա

նու

Շրջակա միջավայրիպահպանությանմեթոդոլոգիանն տեսական

ԱԱ

ն

ՊԼ

բնապահպանությանօրենքներն ու կանոնները

Բնականպաշարներըն դրանց դասակարգումը... Շրջակա բնական միջավայրի պահպանության բնօգտագործմանհիմնականսկզբունքները......,

Ն.Վ,

արդյունավետ

ն

ո...

/ ԳԼՈՒԽ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ

աաապվաւնան

աակ

ակամա

Հեաաոտաուս

արա

Լու...

Լ...

ռասան

.37

Աաաապասաաա

Հասկացողություն կենսոլորտի մասին: Վ. Վերնադսկու ուսմունքը կենսոլորտիմասին... Լ... կենա կատա մանա Կենսոլորտի կարնոր բաղադրամասերը եե. ոո անումաաա Քիմիական հիմնական տարրերի կենսաերկրաքիմիականշրջապ45 տույտը բնությանմեջ.... եա աաա Կենդանի նյութիֆունկցիաները... ն կենսոլորտիԷկոլոգիան Մարդուգործունեությունը Լ

ոու...

ո.

ա

աաա

աաա

աաաաակա

Լ...

Լ.Լ...

աաասնարաակակ,ապաաայա

Լ.

ւ

Լ.

ու

ումա

եւ.

աաա

ուա

աաաաա

//ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՀԱՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ՈՒ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ Լ.Լ...

ԳՈՐԾՈՒՄՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱ-

աուաաաւականաան,

ՆՆԵ...

Հողային ժածկույթիդերը Երկրի ն մարդու կյանքում Երկրագնդիհողայինպաշարները... ՀայաստանիՀանրապետությանհողայինռեսուրսները Ա օգտագոր61 ծումը Լ... անանաս անակ նանամաաակակակաաաս Հողերի պահպանությունըէրոզիայից Հողերի պահպանումըաղակւալումիցու ճահճւացումից Ն... Հողերի պահպանումըքիմիական ադտոտումից ւո ւեւուանաուն 72 Շրջակա միջավայրի ռադիուսկտիվ աղտոտումը ն պահպանական

Լո

.

Լու

ու

ոա

ււ

ոո

աաա

աա

Լ...

եւեւ

աաա

ւ

ապանան

անան

ապա

ո...

Ա...

ոնա

ւ.

մու

ե

աաա

Լ...

ասան

ոա.

միջոցառումները... նակական Հողայինպաշարներիպահպանությանն արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրները նոր հողային հարաբերություններիպայմանՆու...

Լ

ււ

ւե

ամա

աաա

կադաստրի նշանակությունը հողերի արդյունավետ Հողային գործման պահպանման գործում ներում...

ԼԼ.

ու

ււ

Լու

Լ

ււ

ոու

ոու

աննա

Լ.Ա.

մասսան

ու.

ակկմակաաանա

աաա

ա

ն

օգտա-

ատակ

աաաաա

արմա,

Հողերի պահպանությանիրավականհիմունքները............................................

տ

/7՛ ԳԼՈՒԽ

ՋՐԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՄԱՆ ՈՒ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՄթնոլորտիաղտոտվածությանԷկոլոգիականհետնանքները........................227 Մթնոլորտայինօդի աղտոտումը կանխելուուղիները օդի Մթնոլորտային պահպանությանիրավականհիմունքները

ՕԳՏԱԳՈՐԾ-

ց

Ջրի նշանակությունը բնությանմեջ ն մարդու կյանքում Աաաա Երկրագնդիջրային պաշարներըԼԼ... Ջրային ռեսուրսներիաղտոտման աղբյուրներըն պահպանության

միջոցառումները... անւան աւաւ 1 112 Հոսքաջրերի մաքրմանմեթոդներըԼ.Լ... Ջրերի կենսածինաղտոտումըն դրա էկոլոգիականու սանիտարահիգիենիկհետնանքները. ԼԼ... Սնանա լճի ջրերի ներկա էկոլոգիական վիճակը ն նրա Էկոհամակարգիլավացմանմիջոցառումները............................................................. ԼԼ

ապական

աաա

ակամա

ոո

Լու.

ուա

Լ...

աաա,

աաաակաակաա

Լ...

ս

ւու...

նաւ

Լ...

Լ...

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ`

Լ

Լ

ՕԳ-

Լ

Լ

ն

Լ

ԼԼ

յունը Լ...

ա ՆԱՆ ԱՆԱՆ,138

ՎՆ,

Բուսականության դերը բնությանընդհանուրհամակարգում ն մարոու

աաա

աւն

աո

ԱՆԱ

աաա

աաա

ԼԼ

Լ.Լ

ԼԼ

ու

Լո

ու

անապական

աաա

աու

ական

ՆՆ,

/2 ԳԼՈՒԽ

ԸՆԴԵՐՔԻ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

Լ

Քաոս

Լ...

ն բնությանհաշվեկշիռը.........................289 Կենդանիների կլիմայավարժեցումը պահպանության իրավականհիմունքները Կենդանիների

ՀայաստանիՀանրապետությանբուսական ծածկույթիտիպերը ն դրանց պահպանության խնդիրները... ԼՆ... 1146: Հայաստանի բուսականության«Կարմիրգիրքը» Բույսերիներմուծումըն բնությանհաշվեկշիռը............................................. Բուսականաշխարհիպահպանության իրավականհիմունքները................... աաա,

ՇՐՋԱԿԱ

ԵՎ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՄԻՋԱ-

Ընդերքիռեսուրսներիշահագործումըն շրջակա միջավայրը Բնականհամալիրների պահպանությանխնդիրներըընդերքի հարս307 տություններիշահագործմանպրոցեսում... եո. ոա ,անաա ու Ընդերքի պաշարներիարդյունավետ օգտագործման պահպանությանիրավականհիմունքները Լ... ու ւ ւ ո աա աւան309

Մ/ ԳԼՈՒԽ

ու...

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ

ՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՆՎ...

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԵ-

ու Անտառիբնապահպանական սոցիալ-տնտեսական նշանակությունը--Անտառայինռեսուրսներիձեավորմանու զարգացման ա-

«(

Լ

ԼԼ

Լ

ՕԴԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ`

Լ.

Մթնոլորտային օդի աղտոտման հիմնականաղբյուրները Հայաստանի Հանրապետության մթնոլորտայինօդի աղտոտվածությանվիճակը Լունա նաւ նաԱՆԱ,

Վ.Լ

Լւ...

Վ...

եե

ոա

աոա

---Լ

ԴՐԱՆՑ

ոա

աա

(315

եւա

ապարատն

ա

աակ

-

աանան

«ԳԼՈՒԽ

ԲՆԱԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱՆ...

ու.

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ունա

եեւ

Ն.

Ը...

ԵՎ

ե...

Լ.Լ...

Հատուկ պահպանվող ւտարածքներիբնապահպանականնշանակությունը եւու նական

ունա

ՆՆ...

Նու

ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

նությունըբնությանհատուկ պահպանվողտարածքբներում.......................... ու հետագա Անտառների պահպանության բարելավմանխնդիրներն ու ուղիները ԱԱ ՀՀ անտառայինօրենսդրությունը Լ.Լ... Լ.Լ

ՆՆ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

Լ.Լ...

Ն

ԼԼ

..

ռանձնահատկությունները Հայաստանում Հիմնականէկոլոգատնտեսական համակեցությունները................................. Անտառայինհազվագյուտ ն արժեքավործառաբույսերի պահպա-

ւ...

Լ...

7 ԳԼՈՒԽ

Մ/ԳԼՈՒԽ

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ՎԵՐԱՐՏԱԴ-

ԵՎ

եւեւ

Ջրային պաշարներիպահպանությանիրավական հիմունքները....................

կյանքում

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ե...

Կենդանիներիդերը բնությանմեջ ն մարդու կյանքում Մրջյուններըն բույսերը Կենդանիներըբույսերի սերմերիտարածողներ... Հայաստանիֆաունայի հազվագյուտ ու անհետացող տեսակների պահպանության խնդիրները Լ... եււ ւա աաա 252 Արդյունաբերականկենդանիներիպաշարների պահպանությանն: վերարտադրությանխնդիրները տապանա Ոչ արդյունաբերական,բայց օգտակար կենդանիներիպահպանութ-

Լ.Լ

դու

ԳԼՈՒԽ

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԻ

ՐՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՆԻԶՆՄԸ.

ՄԱՐԴՈՒ

նակաաաակ

ակամա

ւան

«0

,

`

ՆՎ.

ու

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ոո

եա

աաա

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԽԱ-

սամաակապապապաաա նակական աաա362 աաա

Ա/ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Լ.Լ.

ՇՐՋԱԿԱ Լեո.

եւե

ՄԻՋԱՎԱՅեեւ

աոա

աաաա

ւո:

26 ԳԼՈՒԽ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄԸ,

էկոլոգիականմոնիթորինգ... մոնիթորինգ... Ագրոէկոլոգիական Լ...

Լ.Վ... Վ...

ւո

Ղե.

ու.

Ն...

ո

եեւ

եւ

եե

անա

ո

եււ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ւ

ետուն

աաւ

աաա

ուա

նանան

Ն. ու ումա ւմն,

ւ...

մակաաաաան

ամա

աաա

աաա

2Դ՛ ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈԲԱԼ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ոո

Համաշխարհայինզարգացումըն էկոլոգիան... ո ոո Կենսոլորտի ն էկոհամակարգերի կայունությանսահմանները ն Կլիմայիփոփոխությունը օզոնի հիմնախնդիրը Շրջակամիջավայրիաղտոտումըն թափոններիհիմնախնդիրը «Մաքուր ջրի» հիմնախնդիրըը ու ուա ոունանակկաանաս ան435 կորՈԼԱՍՈը Ն. Կենսաբազմազանության մատանու Մարդուառողջության էկոլոգիականհիմնախնդիրները................................440 Համաշխարհայինէկոլոգիական քազաքականությունը.................................. 443 Միջազգայինէկոլոգիականհամագործակցությունը....................................... 447 Ն...

ոուս,

ԷդուարդՄելիքի,ՀարությունյանԼնոն Վռամի, Հայրապետյան

Հարությունյան Վյաչեսլավ Սամսոնի, Վարդանյան Ժիրայր «մւմաղի ՇՐՋԱԿԱ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան 2005

Լ.Վ

Լ.Վ

Օգտագործվածգրականություն...

12.1...

եւա

աաա

աաամաա

նակա

716801 ԾքճոմՕԲՔԿ, քջո0Աւ Չոժոքո Ռ167ԱԽՕՑՔՎ, Ճճքոոյւ Ճքջուուժու ԹԶԿ6ՇՈՂԲ Ըր:ԼՇ011088Վ,Ռոքոճոչու 2Ճոքճնք Ճաճտ508ՔՎ

ՕՃՔՃԱՐ

ՕՃՐ 25ՃՕԱԽԻ Շթբյլ1 Բք6ո2ւ