Սիբիրական

ԵՊՀ | ՀՐԱՏ.

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ
ՏՍ ԻՍՑԱՆԼՏՒԼՎՇ-ԷԼ(ՕՍՏԵ

Հարգելի ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որնէ եկամուտ, ԵՊՀ
հայագիտական հետազոտություննեի ինստիտուտի համացանցային
կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները:
Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է
ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը ն նշել
անհրաժեշտ տվյալները:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ
ԳԱԼՈՒՍՏ ԿԻՒԼՊԷՆԿԵԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՈՒԹԵԱՆ

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ

(Արձակ, չափածո, նամակներ)

Աշխատասիրությամբ` Գրիգոր Աճեմյանի

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ - 2009

ՀՏԴ 89198518 Սածարի
ԳՄԴ 84 Հ
Մ 190

ԲԻԶԿՅՕՕԿՕՏՈ:ՕՍԵՎԱՎ

Մեր ն ընթերցողների անունից խորին չնործակա-
նավոր ազգային գործիչ, Գ. կյուլպենկյան Հիմնար-
կության Հայկական բաժանմունքի տնօրեն, դոկտոր
Զավեն եկավյանին` Գուրդեն Սածարու սույն գրքի
Հրատարակությունը Հովանավորելու Համար:

Գրիդոր Աճեմյան

Մածարի Գուրգեն
Մ 190 Սիբիրական (Արձակ, չոռիածո, նամակներ), աչլխատււա-
սիրուլթյամբ Գրիդոր Աճեմյանի/Գուրդեն Մածարի. -
Եր., ԵՊՀ Հրուո., 2009, 545 էջ Ի 6 էջ ներդիր:

ների ն բաղմաթիվ բանաստեղծությունների Հետ ընդգրկված են նան

ԳՄԴ 84 Հ

15887 978-5-8054-1145-6 Օ ԵՊՀ Հրատարակչություն, 2009 թ.

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ

Սիբիրը Գուրդեն Մածարու կյանքում ղբաղեցնում է դրե-
թե երկու ւոււանււոքյ ակ: Կարհոր չէ, որ աշխարչադրական ւսյդ
երկրաւււում Վուս Հայն վեց 1939-ի ււմնսուր երեք ւուսը վս
բանւուսըկությունից, կարճաւու դւուոււսվարությունից ու ւուսը-
բեր բանտերից Հետո: Գրողի սիբիրապատումի սկիզբը պետք
է Հաւսրել 1936 թ. Օդոււոուի 10-ը, երբ երեւույււն շոդ մի դի-
չեր ւլեւուսկ ւն Հաւոուկ ւսրւմքնի ւսշ խւսւուսկիցը նրան դուրս
Հրավիրեց «ԻՆսուրիոռ» (այժմյան «Երնհան») Հյուրանոցի
բակի բաս օյ ոռեււոորանից, ն Կուս դրեթե երկու ւուսանւււէ, սկ
մեկուսացվեց ընտանիքից, շրջապատից, դրական կյանքից:
Բոնադըավվեց թիֆլիոյան «Յճոուաւն»- Հրւուուսըսկչությաւն
ւած եւսոներում կաւլոցներով չարված «Մանկություն լ ալւա-՛
ւումմեկություն» դրջի ռուսերեն Հրոաւուսըւկույան ողջ ւոււլ ւ-

ֆառւսկը...

«Ես այն կարծիքին էի, որ օրերով էլ կվերջոանու ւյ ււլաււո-
մությունը, կուռուդեն լ բույ կթողնեն»,- դրում է Գ. Մու-
Հարին: Այս բառերում այն ՀամընդՀանուր Հողերոււնությունն է,
որ փորձությունները Հարեանինն են: Մաճուսվանդ որ ձերբա-
կաղլութժյունները սուվորական երեույթ Էին խորՀրդային ՀւԼւոււ--
ըկարդում, իսկ դրանց «յոթերորդ ւսլիքը» նոր էր սկավում:
Երկաթե ճաղերի Հեւոհում Հայն ված դբողը որչոեղի՞ց
իմանար, թե ինչպիսի աննախընթաց դատառղարուուն է են-
թարկվում Ղոււ դրողնեերի ժողովներում լ ւլարբերական ւմււո-
մուլում՝ ավան դւսկան Հակառւսկորդների ու դըչընեկերների
կողմից, կարո՞ղ Էր ալաւոկերացնել ւյն եումնդուն ղդործունեու-

7 «Անդրկովկասյան դիրք» (ռուս):

4 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

թյունը, որը ծավալելու Էին իշխւնւամոլությոաւբ լ ուսլիերիւա-
կան մոլուցթով ղեկավարվող Նաիրի Զարյանը, Հրաչյա
ւոելու ուղղությամբ:

Գ. Մածարին մենակ չէր: Նրա Հեւ կամ ժամանակային ոչ
րբենցը, Ակսել Բակունցը, Վան Թոթովենցը, Զաւվէլ Եսու-
յեւնը, Լեւ Կառսմուսըը, Մկրտիչ Ջանւմնը, Երուանդ Թոլայեւնը,
Վաղարչակ Նորենցը, Վածրամ Ալաղանը... Ասել, որ նոր Հ«ւաւլ-
րիլի 24»-ը Միփյուռջը չնկատեց, ճիչտ չի լինի: Դաշնակցական
Բսյց որ լո ււ ւՐնւսցին դրողները, լ՛ ան աւվաելի էր, ն՛ ղասրւլւ-
Նոււլի: Լոռեցին Վոածւմն ԹԵքեյեւնը, Լեւոն Շառխթը, Նիկոլ Աղ-
բալեւնը, Համաաւեղը, Շածւան Շածնուրը, Արամ Հայկաղը,
կոսւումն Զարեւնը, Ջարեչ Որբունին, Նշան ՊԵշիկթոաշլեանը,
որն ւոյդ չրչանում ւուսանյւակ ւլարբերականներ Էր ւսկոււում ու
որ կոչ րեց Հայտուումնի իչխանւսվորներին ուղղելու սիում ը...
ցինք ղարծուրանքով՝ «ԽորՀ. Հայտււումնի» մէջ ւռեղեկաւուու-
թիւնը Գրողների Միութեւն այն նիուոին, ուր ոչ միայն Ն. Զւս-
դրողներ, Հին եւ նոր, Դերենիկ Դեմիրջետն, Ստեփան Զորետն,
ւոիկին Ջավէլ Եսայեան, Գեղամ Սարեն, Տարօնցի, որոնք,
նուղ ծանօթ ջանի մը ուրիչներու Հեւո, կշամբառսմումնեին
իրենց Հանը ածուն օ|ժ եւ յար լ մենք Էն սիրուած, դնա Հւուոուած,
յցարդոււսծ պաշտջնակիցները` Բասկունդ, Դրասուոքաւռ Սիմո-
նԿեւոն, Գուրդէն Մածարի, Վասղարչակ Նորենդ, Ալազան, Վածոււն
մը Ը... Ինծի Համար անկարելի է ընդունիլ որ Գեղամ Սարեն

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 5

եւ Տարօնցի, երկու երիւուսոււըդ ղւնոյլելի բան ւաոււոեղծները
Գրողների Միութիւնէն որոչէն իբը յանցաւոր ւսրւոււք ել իրենց
թանկագին ֆնարուկից Նորենցը, Մածարին, Ալազանը, երեքն ւսլ
ւվաւոեհրւղմի ւււո են թըջքակոան արՀւուիըք էն ճողուվրած...»-:
Ավելին, Հայասւումնյան «մուքրադործում ները» ւսոիթժ դար-
ձան ւը ւում Հ մանում ներկուսոււվլ ց ոական ն միջկոււոււակցոաւկան
լայք արի նոր դրոորումների: Պեւորու Զարոյեւնը, որը
9. Որբունու Հեւո Հիմնել Էր Փարիզում «Լուսաբաց» ւմ ւյ ււլ--
թերթը, դրեց երկակի մե լլնւբււնու յամբ ւոողեր: Անդրադառ-
Նուղուվ Ս. Վրագյանի արե ելածւայ ծաղմունը, Պու Հաւսրեց սիուղ
Հայ ժողովրդի ւոեղածւնությաւն ն կուռորւսծի Համեւաւոումը
«ԽորՀրդային Հայտուումնի մէջ ջանի մը ւոււան ւսյլ Հոդիներու
Հայտուումնի կաոււովարութեւմն, Հեւոեւաբասը ւղդային սեւիւսկան
կաուավարութեւն կողմե ւղառոժելուն »շ, դրանով իսկ փւաւոորեն
րդը ւսցնելով կաւումը վածը: Ա. Զօռլանեւնն ւնւոեւեց Նոււսմակի
Հակավը աց յան ււկ ան բովանդակությունը լ ծանը ացավ դը
բարոյական կողմի վը. «՝Լուսաբագ- ւմնոււժերթժին մէջ, ղոր
վերջերս ոկաււն Հրուուսը կել երկու երիւուսուսըդ դրադեւոներ,
որոնց անձին ու ւուսղ անդին Հաուսը Հաւմսկրութիւնո մելլէ
ււելի ւսոիթուվ յայտնած եմ, ղար մուղւք ու ու դււուվ| ւոեուսյ
յօդոււսծ մը ուր ւսյդ ւրժեքաւոր դըրադեւոներէն մին -

7 Ա. Զշորանեան, ԽորՀլդույին Հայան եւ դաղութածայույթյվւն,
«Անածիւո», Փարիզ, 1936, սեպտեմբեր-Հոկտեմբեր, Թիվ 5-6, էջ 48:

Պատածական չէր, որ Գ. ՄաՀարին չՀամաձայնվեց Շ. Շածնուրի
բազասական կարծիքի Հեո` Ա. Զշարանեանի մասին. «ե.որ Խանջյանի
ինքնասպանությունից Հետո աւուալին յան քարողչությունը Խանջյանին
ե Զոբանյունին նույն խարույկի վրա Հայրեղ», դո փաստ է: Մբույն
Զարենցի վարկասփիրկումից Հեւոո Զոլբանյունի անունը դադարեց նչա-
վակության Թիրախ: Լինելուց: Հայսոնի է նեւ Զոբանյանի չիտակ դիրքը
անձասի պաշտամունքի մոլեգին միֆողառումների դեմ: Այս Հանդա-
մանքները բավական չե՞ն Հարգանքով Հիչելու Համար եր անունը...
ղդոնե Հայատանում» (20 նոյեմբերի 1964 Թ., Հայուունի ազգային
արխիվ - ՀԱԱ, Գ. Մոս Հալրու անմչոակ ֆոնդ):

՛ Բաց նամակ Սիմէոն Վրապեասնին, «Լուսաբաց», Փարիզ, 1936,
նոյեմբեր, թ. 2:

6 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

ուծ միջոցին - կըսե թե «երկրին օրինական իչխանութիւն-
ները ւվաւոժեր եւ ւսյդ ջանի մը ուսան եււվլ Հոդին»: Պաուռի՞ժ...

իրենց ո՞ր յանդւուքի Հանսը, եւ մեր երիւուսուսըդ եղբոաւյըւսկից-
ները ւսյււք ան Հեռու էն ին չոլ է՞ս կընոււն դիւոնւսլ եւ Հաուուոռել
թե ւսն ուք յանցաւոր ու ւվաւոժի ւսըժււնի է՛ն... Այդ դրողներն
ու դործիչները ւաւվւս Հով աուվ եւ անմեղ մարդիկ էն, անձնական
ոխ է կամ չածամոլութիւնէ ւուսրուած խուուրսղներու ու
իււֆիեներու ղըչղարւուսկուն դուղմունքներու Հեւոեւանւքթով
բասնւո Կեւոոււծ եւ ար ւումաուսծ մուն եւն ոռ հւ է Հայ մւոււռ որական,
որ ոչ մեկ ւոեղեկութժիւն ունի ւսյդ Հայ ըեւորանիին ւվաուո կանող
Հայրենւկիցներուն ձերբակալման ւվաւոճառներուն վրոոյ, ւլ եւութ
չէ ւսնոնց ւլաւոժուիլը բնուսկուն երեւոյթ մը նկաւոելով
ւսն դիւումվկ օրէն ուժ ւո ւյ խուււնաղներու ղղուելի վարմունքին:
Արսուսււած մամնի Հայութիւնն մբողջ ումն ց իռորութեւսն՝
ւլեւուք է դան կայ եւ ուլ ե որ բասնւո դրոււծ ւսյդ թանկարժեք
Հայրենակիցներուն անմեղութիւնն աւվաաքուցուի եւ ւն ոնք
դուրս ելլեն բանուո Էն ու շարունււկեն ւսրւուսդրել եւ ղործել
յօղդոււո մեր Հայրենիքին եւ մեր մշակոյթին...»':

Ինչո՞ւ լոեցին կամ ւվւուոշւճ արձագանք չտվեցին ւը ւո ււ--
ուծ մուն ի Հայ դրողները: Ասել, թե նրոաղք անւոեղ յւսկ Էիւ, Ճիշւո
չի լինի: Իրենց Հերթական Հրապարակումների կողքին նրանք
կարդում Էին Հայտււումնից դժվարությամբ եղ Հասնող ուս ծ-
մրոկեցուցիչ նորությունները: Ժամանոա՞կ դւոււն վերՀիչելու
իրենց դեմ դրված խործրդածշայ դրականության «դլուխ-
ղործոց»-էւվիդրամները... Դժվա ը թե, դրողի բարոյւսկան
չաւիանիչերը բարձը ե՛ն ջաղքենու չաւիանիչերից: ՄՊում է ես-
թադրել, որ նրաղք, ավառոլլ անելու ւուսրբեր կուսւսկցությունների,
աղաք ականուսց ված Էին ւսյն քն, ոը, Հլու կուակգւակուն կար-
գապլածությանը` Հրապարադրական դաշտր վիջել էին ղեկա-
վարներին, իսկ այս վերջինները մատը մատին չխփեցին դրող-

7 «Անածիտ», Փարիզ, 1936, սեղտեմբեր-դեկտեմբեր, Թթ. 5-6, էջ 91:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 7

ների ընդՀանուր շարժում կաղակերւլելու Հասնաը:

Անարդարացի կլիներ խոսել միայն Սփյուռջի դրողների
մին, որոնց ւլարւուսվոր վածությունը բարոյւկանից բացի
ւլայմուն ււսվոր ված Էր ւղ ուո, ֆաղոաւթաակիրթ միջավայրով, որում
նրաւք աւվրում Էին: Հայրենի դրողները ւռեղեկացված Էին
ւմն Համե մուսո շառ: Նրանք մասնակցել Էին բւսղում նիուոերի ու
միջողառում ների, դւուուուլաըւոել մի օր Զարենց ու Բակունց,
մյուս օրը` Ախմառոովա ու Զոչչենկո, Պուաւոեհրնւ ու Սոլժենի-
ցին: Ելույթնե՛ր են ունեցել «կոմերիւուսկոաւն », խասնաճիկորեն
ֆվեւսրկել, Հ«փոչիսցրել», «Հողւագրիվ սրել» ու «երկաթե
դւսիուսվելո| մւքրել »... Եվ նորից ղարմունաղին՝ նրանցից ոչ ոթ
թեկուղ Հեւուսդ այում լաւն) չի ղղագել ւսյդ մասին խուելու,
թղթին չի Հանձնել մի տող, որ գրված լիներ իր դզրոցի ն խղճի
ւոււսջ: «եմ կարող լոել»-ը երեի թե մեղ բնորոչ չէ: Միակ
բացառությունը Սեւան Զորյանի օրադր:յին մի դրառումն
է, որի մասին դեռ կասվի: Մնացածները... մնացածներն
ււվրում Էին ւլաւունակ ուն ւն շւսու անցյալում, յարը ւուսըւսծ
ղուլում ւսշ իւսըՀում, ֆայլեցնում Էին նոր ֆարավաններ,
երդում ւսն ի ու մասիս... Նբրոաղք ունեին իրենց Հասկացու-
թյունը դրողի չվարսոքի ն. մարդկային խղճի մասին հ. արտա-
սւսծմնաններում չրջադայելուվ անդամ կարող Էին նախանձել
ւնչիրիմ Զարենցի Համբասվ ին կամ մսրւոիրու Մածարուն:

Քաղաքացիական ւյ խղճուկ բւսդաժով էլ մենք մւոււն.ք
ջունմեկերորդ դար: Մնաց դուրո դլը...

Շուռ ժամուն ւսկ ւլեւուք չեղավ Գ. Մածարուն դլիւուսկգելու,
որ «Հարեւանի» փորձությունն ւյ ւ անդամ Հանդիւլել է Հենց
իրեն: Երեկվա Համբավավոր դրողը վերածվեց իրավազուրկ կա-
լանվորի, որի դեմ կարելի Էր Հարուցել ւսն կալ ւած մեղւս-
դրութ լ սւոիւվել, որ Նու ըեդունի դա:

կալանավորի կարդավիճակին վարժվելն ել դժվար չեր,
ջանի որ բանւուսյին յուրաքնչյուր օր ւուսլիւ Էր նոր ւսւլւո-
դույցներ, որ կւուումը վածը բւսըւություն չեր, ւսյլ Հերթական
մի Էջ չորս բոլորում կււումսըվող ողբերդական ւննւսիւըն Ժաք,
սներ կայելի կաւուսկերդության: Կալանավորների Հարււիո-
փոխ միջավայրում կարելի Էր Հանդիւվել ւլեւուսկ ուն լ կու-
ուսկց ւկ ան Հայւոնի դեմքերի, նՆւսխուսը րների, կենւորոնւկաւն

8 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

թերթի ամենւողոր ի մբադրի, որն «իմ բան ւսաւոեղծությունները
եթե ուղում էր` ւուլլում էր, չեր ուղում չեր ւուլում...»:

Զանդվածային ղնդակածարությւան ալայմուններում ւուսաւը
ւուսը վաս դւուուսվճիուր ւրկություն էր, «Համեւոււուսկուն երջախ-
կության» Նււն մի բան: Այդ դաւուսվճուով ւռվարւովեց երհան-
յան բաւուսյին Հւաումուղ ս ւը ւնը : Տարբեր ժււմլեւոների դուո ւ-
ալւարւով ած Հ«ամենւաժւան դ կւուլիւոււլուվ|» բեռնված սւոոլիւլինյան
շարժակաղմը սո ղայ Հյուսիս ն բեռնււժւռիվեց Վոլոդդայում՝
Հնւսըւավորություն ւուլու| կաղանւաավորներին փոքը-ինչ ուշքի
գալու երեայւսն մղձավանջից ու ձմեռելու ւռեղի մեկուսւաս-
ըանում:

Եթե երհաոյւն բանւոում թուղթ ու մւսւոիւոր, Հաւնսրվում
Էին ւռեռորիււուսկուն ղենք, ւսւլվ ւս Վոլոդդայում «Համեմւուո ւս-
կան սղ աւոություն» էր: Իսկ Գ. Մածարին Վո Համե ւմուո ւս-
կաններից օդավելու վարպետ էր կյանքի բոլոր իրադարձու-
թյուններում: Բաուուսյին ղեկավարության թույլւովությամբ Նոււ
ւսշւսկերւուսկ ուն վեց ւռեւոր լցրեց բանււաււոեղծություններով,
որոք, ւոււան ւմ ակներ ւնը իրավական մարմիններին ուղղած
դիմումում, ՆՎոււ բնորոչեց որւվես «լավագույններն իմ կյան-
ջում»:

1939-ի դւսընւանը կաղանառորներին նորից բարձեցին վւա-
դոններ` սր ն ածադին ընդառւջշ ճւնւոլարծը շարունակելու Հա-
մսը: Բաղուուսյին ղեկավարությունը Հավ աււռիւսցրեց կաղլւնոււ-
վորին, որ տետրակները կՀետնեն նրան մինչե... ուր որ Հարկն
է, ուսկ այն խոււմոումը դուրս եկավ «դլխուումվի փււիուկ
բարձ»: Տեւորակները կորան: Ամենայն Հավանականությաւբ
«Համեւոււուսկուն աղ ասոությււն » բուն Նւլւաւուսկը, Հսկողության
ւուսկ Հակածչեղառիոխուվ ան կու, ո՛վ դիւոե, լըոեուսկան դըավոր
ցուզմունքներ կորղելն էր, իլ Հանդավոր գրառումները եղել
էւ անՀեւուաքըքըիը` ոչնչացնելու աււոի ճում:

Սիբիր... Երկիր` բնակեցված բաղմաղդ մարդկանցով, եր-
կիր Հաղրուււո բնական ալաշւըներով է... ուոււլ ինյււն Ճւսքբւաը-
ներով: Այս վերջիններն ւսյն քն Էին ւուսը ածված, որ ուռեղծում
Էին իրական կյանքի ւուվվորություն, ծիւասծածկույթով շղար-
չելով ղուղաչեռ Հոսող ւսշ խւսրչիկ մել ւսյլ կյուղք:

Սիբիր... Նովոիվանովյան ճւսքբւսը կամ «կրասլադ»

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 9

Հիդրա-Հւորեսոի» բաժանմունքներից մելը...

Այուռեղ Հարաբերական սղ աւոությունն ուուսց ավ մել ւսյլ
դրոնհորում: Գրողն ւսյլես չորս ւլաւոերի մեջ չեր, ւսյլ փշալւարե-
բով չրի ակված ն բարոււքներով ծածկված ւուսը ածքում, որ-
եղ ւսղ ւո էր ջայլելու: Նա ւվաղրւուսվոր չեր չվփվելու մեն օր
նույն մւսրդկանց Հեւո, կարող էր, օրինուկ, ղնւլ Հարհւն
բարաքը էե. Հաղորդակցվել նորածշայտ Հայրենակցի Հեւ, որը
բարեբ ախոռ ւաբասը դւսղաւիւսը չուներ, թե ով| Էր Գուրդեն
Աճեմյանը: Սակայն ւսյդ ամենն ւսշ խուսւո ւնք ւսյ ին ծանը օրից
Հեւոո, իլ ւսշ իուուոււմոք ը. բրոււոււնոցում էր, որւոեղ ոչ մի բանի
ւվիւուսնի Հ«ինւռելիՀենոր» ւլեւուք է ուռթերուվ կավ Հունցեր`
վաաւոււվելու Հաւհար օրվա աք խմորածացը ն սոււլւան մուն
վոիկը:

Ասել, որ ճւաքբառը սյ ին ութուկեւ ւուսրիները (1939-1947
ւն ւն ամուլ, Ճիշւո չի լինի: Թուղթ ու մւսւոիւոին ՆՎոււ ւսյդ
ւուսրիներին չդիմեց, բոռյց ներքին ւսշ իուուոււմոք ը. շարունակվում
Էր ւնդւսդար լ դրա Հաււուու ւն Համարը դըականաոդիւուսկ ան
Հաւոուկ ուսում նասիրություններ ւլեւուք չես: Դիմելով 222
Հւաւհարի վերածված կալանավորին, դրողը Հեւուսղւսյում ւսյուլեւ
ւի ւոււոեց կաւուսը վաւծ փուիոխությունը. «...թիվ՛ լա 222, դու
ւն ւը կյանքի Համուղաւաըաններով, դարձար ակադեմիկոս ն
իւմոոււոուն, ափսո՛ս, որ ւսյ ուլեւ էլ ւվիւոի ուռոներդ փոռեւ, ւում ց
կարենալու ւսղ.ք ուռ մւսրդկությանը ւուսլու քո ւնւուկ, Հոդնոր
ւլանձերը: Երբ դւոնվում էիր ւսղ ււո կյանքի, կենդաուի
փոխՀարաբերությունների թոչ ու բոչոււմ, դու սնում կ էիր ու
ւոն ււ կլ. դու աւվրում էիր ծովում ու լողալ չգիտեիր, իսկ Հիւոս,
երբ դու Հմոււո լողորդ ես ու սուղակ, երբ կարող ես իջնել
ծովի Հաւուսկը ն ւսյնւոեղից մարդարիսոնե՛ր Հանել լույս
աշխարչ ու նվիրել մարդկությանը, ընկել ես թակարդ ու
որոդայթ, ու փրկություն չկա ջեղ Հւունսը, 222»:

Հեղափոխական շյուո դործիչներ չդիւմնադ ւսն ղուլադի փոր-
ձություններին, կուռրվեցին մարմնով կամ ոդով, ն եթե չթաղ-
վեցին անդերեղման ու անչիրիմ, վերադարձան իբըն Հազիվ
նշմարվող սւովերներ կամ կենդանի դիակներ... Գ, Մածարու
մուռ կաւուսըվեց Հակաուսկը: Բոնադաւոության ւուսրիները
ֆիզիկապես մաշեցին նրան, բայց ն բյուրեղացրին դրիչը:

ն ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

Հավաւտարմությունն իր կոչումին լ բնւսծին Հումորը նեցուկ
եղան՝ դոյււոն ելու ծուռ Հայելիների ւմն բնու ւն ու ան բւմնւսկ ան
ւսշ իւրում: Ժամանւսկակիցներից թերեւս միայն բան ւււոհղծո-
ւՀի Մ. Աթմաճեւտնն էր, որ կանւսցի նըբաղդացությաւմբ լ դի-
ւոողւականությամբ նկատեց դրողի վը սիբիրյււն փորձու-
թյունների բւսրերաը ւսղդեցությունը. «Գուրդէն ջան, կարծես
ւուսղ ւն դդ ւսլ ււելի նըբացած եւ խորացած է, եթե ւո ւոււ-
ալան քդ ւլւոծ մը գնեց Հողիդ ւն Հ ւուոի ւվաշւոււմմուն,քի այն ւեւ
օրերուն, ւուսղանդիդ վը ււելցուց Հոդիին բոլոր երանդները,
ձայներուն բոլոր սւոհղնեւշարը, եւ փորձառնական բոլոր դոր-
ծիքները, որոնց կը ւոիրւովլեւոես անկասկած...»

1947-ին, ուծ մումված ւվաուոժսչւոաիը մել ւոււրի դերւակաուուս-
րելով, դրողը վերադարձավ Երեան, սւսկւայն սիբիրաւլաւռումը
չավարւովեց, ջանի որ աղաւոությունը ւլայմուն ւկ աւն էր` ւում ց
աղաք ացիւկան իրավունքների: 1947-1948 թբ. Նու Հայւոնվեց
«Հարաբերավան երջանկություն » նոր պայմաններում` Հայ-
րենիքում, բւսյդը մշւուսկ աւն Հոսկողության ուկ, Հայրենիքում,
բոռյց ումն ց սւոեղծադործական իրավունքների: Ֆիզիկառվես`
Երհանում, բայ նույն «Հաջողությամբ» կարող էր ղւոնվել ն
Հեռասուններում: Նրա մասին գիտեին մտերիմները ն...
իրավաւու մարմինները, որոնց Նոււ երկու չաբուժը մեկ
ւվաղրւուսվոր Էր ներկայնուսը լ վեկուդել` ւյւոեղ եւմ, կենդանի
եմ, չե՛ք փախել...

Երհանը դւոնվում էր երկաթե վարադույրի հունում: Քաս-
ղաքական չրշանււկներին մուո կան դնուծ սւիյուուքած ւյ դրական
շրջանակներն ւն դամ անող յակ Էին բուն իրականությանը:
Տեղեկառովական ւսնօդ ւուսըւածությունը ԽորՀրդային Հայաս-
ւուսնի չուրֆը սւռոեղծվեց Ա. Խանջյանի ուվ նությունից ւն մի-
ջաւլես Հեւոո. «Ոչ թերթ, ոչ դիրք, ոչ Նւսնակ կը ուոււմոււմ ւք Հա-

Աքոորական կյանքի նման ազդեցությունը եզակի երնույթ չէ:
Դուբլիոս Օվիդիոս Նազոնից մինչն Ֆ. Դոստոնակի, մինչն ստալինյան
բոնադատվածներ Ալ. Սոլժենիցինը, Բ. Դյակովը, Վ. Շալամովը, անցել
հն այդ իշու, Հարուստ ճանապարչով: «Սիբիրը չի վնասի, անդամ
կօգնի, բայց Հայաստանից դուրս ապրելը կկորի դզրողին իր
արմատից»,- գրել է մի առիթով Գ. Մածարին:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 11

յաււուն Էն, երթեւեկը դադրած է, ղործակցութիւնը դադրած է,
չենք իսկ որոշ ղիւոեր... թե ւսյնւոեղի յայւոնի դործիչներէն ու
մւուսւորւականներէն ո՞վ ողջ է, ո՞| մեռած, ո՞| Հնսւուսծ», ո՞վ
եղառկած՞»ք:

Այդ ւնդիւոությւնը մեծւուվլես Նւլաւոոում Էր աւվուո ղե-
կառովությունը, որ ժաման ւկ ւու ժաման ւկ ւուսը ածում Էին
Հաւ ւււվ ւուուախոււն մարմինները: Ներդաղթի նախօրեին ալոլ-
սւսծւսյ թերթը դրեց. «Համաձայն ւսրւումուսծ ւմն ի Հայ թերթերու
Հրւուսըսկած լուրերու`՝ 1936-ին մեկուսացոււսծ մւուսւորոա-
կաններ Ալաղան, Նորենդ, Գուրդէն ՄաՀծարի, Ակսել Բակունց,
Զաւվլել Եսայեւտն, Ե. Թոլոյեւն, Մ. Էմին եւ ուրիչ դրողներ ողջ
են եւ Երեւան վերադարձած: Եղիչէ Չարենց մեռած է իր
բուսկւան մոսծով»: «Ավեւռիսը» կրկնվեց ույ | թերթերում «Հա-
ցասումի մելլուսուցումւսծ դրողները Երեւան ելած են» ւ «Նե-
րում Հայաուումնի դրողներուն» լավ ուո ե ւււ ւոն խորդրերի
տակ: Եվ դա ւսյն դեւլքում, երբ դւուուուլ սր ւուվվ|ած դրողները
դեռ ճամբարներում Էին (բացառությամբ Մ. Արմենի, որը Հա-
վանորեն «Մ. Էմինն» է.- Գը. Ա), իոլլ մի ջանիսն ւսրդեն քանի՛
տարի կենդանի չեին:

Երնհանյան 444 օրերը (ինչպես Հաշվել է Գ. Մաշարին)
սւոեղծադործակոան ւսոումով բերեցին ւնւոիւլ բան ւուոհղծու-
թյունների նոր մի Նամ 2 «Գրական թերթժում» մի ջանի ւմն ուռո-
ըադիր չաւիածո թարդւանություններ, Է. Կաղակնիչի «Առուո-
ղը» լ «Երկուսը ւուււի ւււումն ում» վիւլակների (անսոռորադիր
դիրքը լույս ւո եւոււսվ 1949-ին, երբ Գ, Մա ծարին նորից

Հայոնվեց Սիբիրում լ Ս. Բելյանի «Երկկենդաղ մւսրդը»
վեւլի թարդւունությունը (լույս ւոեւււվ ուրիչի սւոորադրու-
թյամբ, Հոնարարը ղրպանվեց):

Սակայն սւոեղծադործակոան ւսյդ նվաղադույն ւսշ իւուոււմ քն
էլ չւուռ թվաց դրական «դեներաղներին »: Մենք Հեռու են ք բւա-

7 Ա. Զօարանեան, Քրոնիկ, «Անածիսո», Փարիզ, 1939, յունուար-
մարտ, թ. 1-2, էջ 67:

՛ «Նոր Լուր», Դաղլալթի, 1946, 22. յունուարի, Թիվ 100:

3 «Արեւմուսոք», Փարիզ, 1946, 10 փետրուարի, թիվ 48, «Աղզդա-
բար», Չլյրութ, 1946, 9 փետրուարի, Թթ. 171, էջ Ց):

12 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

ցարձակեցնելուց նւո. Զորյանի խուքերը, կային Հ«մսրդա-
մժերւմոսն» ն ուրիչ մեխոանիղտներ, սւսկւայն դրութ անւոհ սելու
իրավունք չունենք: ԱՀա նրա 1967 թվականի օրադր:ոյին մի
դրառումը.

«Մի ջանի օր ւսոււմջ թաղեցին 3-38 թթ. «Հերու»-ղըվար-
ւոիչ ու մււոնիչ Ւ-ին, որ ւուսանյւակների դլուխ կերով ււյդ թվե-
բին: Բոսյց թաղեցին որւվեւ Հառւասըւկական դործիչ ն ւն վանի
դրող: Չէ՞ որ չաւոերը դիւոեն նրա ւնււմքոժ դործերը (կան ձեո-
ֆից ձեոք շրջող դոկումենատներ), ինչո՞ւ են դիմում ֆալսիֆի-
կացիւայի - չեմ Հասկանում: Իսկ որւվես դրող աոււըժեք էր,
ւնւսը վե սւո. սըւս-նըու թեւմուերն ու սյուժեները վերդնող-
մշւսկող:

Հայւոնի է նույնավես, որ 3-38 թթ.-ից Հեւոո էլ չարունս-
կում Էր նույն «Հերուությունը». 2-րդ անդամ բոնել ւովեց
ւլքսորից վերաղարձած Մածարուն, Ալազանին լ Նորենցին, իսկ
«Գը. թերթժ»-ի խմբագրին Հեռացնել ւո վեց նրանց կաղ մուծ
դրական անմեղ նյութերը ւոււվելու Հաւքար, նյութեր, որ կաղմել
Էին նրումք մի ջանի կուլեկ ուոււմոււլու Հասնար, լ չէին ուոոըու-
գրել:

Եվ մւսծւաղդի մեջ ւսյս ւոիւվին ներկայացրել են որւվեւ Հա-
սարակական գործիչ, որպես Ենցիկլուլեդիուռ, դրեթե մեծ դրող
լ ւսյլն ... Այսքան ւուսրի լինելով Գրող. միության մեջ չեմ ւռե-
սել դրա Նուն խորոաւմունլ, իուրդախ ու կեղծ արարածի...»:

Հրավարակման մեջ Հը- Քոչարի անունը ծածկադը ված է,
բայց դա ընդամենը մեր օրերի մամուլին պատիվ չբերող պոլի-
չինելյան դւսղւոնի,ք է, ջանի որ դըաուման աւմաւթժիվը կասկած
չի թողնում, թե ում մասին է խուքը:

«Ձեռքից ձեուք չրջող դոկումենւոներից» մեկը Հիշւուուսկ-
ված է Գ. Մարու Նւանսկներից մեկում. «Ի՞սչ եղավ Աբովի
մուռ դւոն ված ւյն վւոււոււժուղթը, դրված 1937 թվականին,
սւոորւադը ված Քոչարի ն Նաիրու ձեռ քով...»7: Ասենք` Ն. Զար-

/ «Նորք», Եր., 2006, թիվ 4, էջ 109-110:
7 Գ. ՍաՀարին՝ Վ. Նորենպին, 5 մայիսի 1965 թ., Ե. Չարենցի

ֆոնդ:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 13

յանը հ նրա դործակիցները Հարկ չեին էլ Համարում դործել
Հ«ընդծՀաւուսկում»: Պածւլանվել է Ն. Զարյանի անկեղծ խուսւոո-
վանությունը. «Սույն թվականի (19377-- Գը. Ա.) Հուլիսի
կիզբներին ե ընել. Քոչարի ն Ա. Ոսկերչյանի Հեւո (առաջինը
գրող է, երկրորդը` քննադատ) գրեցի ն «Պրավղային»' (պատ-
ճենը` «Լիւռերաւռուրն այս դաղեւտային»2) ուղարկեցի Հոդված
ւյն մոսին, որ Հայասումնում դեռես շարունակում են դըաակա-
նույն վնւոււսըարությունը Հակածեղաւվիոիխուկաններ Զո-
փուրյանը (Հայպետծչրատի նախկին դիրեկտորը), Ջուբարը
(«ԽորՀրդային Հայասումնի » նւսիւկին խմբադիրը), Աբովը
(գրողների միության Նուիչկին քարտուղարը) լ ուրիչներ: Մենք
իրավացի Էինք: Զուբարն ու Զուիուրյանը ձերբակալված են, իսկ
Աբովը Հեոււյ ված է կուսւսկցությունից»:

1948 թ. նոյեմբերին ետ Մածարին նորից ձերբակալվեց
Նախկինում բարդված նույն մեղադըանքներու ն իննը ջաղուքթ-
ների բանւոերից Հեւոո, Հայւոն վեց կրասնոյաըոկ դեղանի ւմն վւա-
նումով երկրամասում ւսղ ււո ւք սորկանի կարդավիճաւկուվ
է... դւուծ ժւաքկեւոով: Այդ ւուսրիներն ւսյն ,ք ւն Հուուսկ են ւսը-
ւուսըոլված նըու սիբիրական ղործերում լ Նւունակներում, որ
չարժե դրաց վը կանդ ւոնել: Ասենք միայն, որ դրողի կեն-
սւաւվորձը Հար ուուսց վ սիբիրյուն սուվորււկան ղյուղակի լ նրա
բնակիչների կյանքի Հեւո ծանոթությամբ:

Կուոռւյը, Ուսոլկա դեւոր, շրջակա անմուսոները դարձան
բան ււււո եղծ ական ղեղումների ւսոււսը կւս, բոյը «ւսղաւո ւք մո-
րում» Գ. Մածարուն ուվաում Էր նոր փորձություն... Այստեղ
ՆՎոււ ուոիւվված Էր ինքը Հոդալ իր մսին: Սովորական Հոդսը
դրեթե ւն Հւսղ ժւաՀւսրելի դարձավ դյուղական ւսշ խւււումքներից
Հեռու դրողի Հաւհար. «Կարելի է աուլրել ն ւսշ խւաւռել, եթե

լխավոր թերթը:

5 Ն. Զարյան, «Ո՞վ եմ հս (իմ աչխատանքի, իմ սխալների ն իմ
Թշնամիների մասին)»: Դ. վ. Գասոլարյան: Փակ դոների դաղտնիքը:
Երք, 1994, Առլոլոն, էջ 664:

14 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

նորմալ կոլխողնիկ ես հ դիտես աշխատել կոլխողավարի. բայց
ես, մի ֆիչ դիւոես ինձ, ի՞նչ կոլի ողնիկ եմ, ձիուց վախենում
եւ, խողից ղղվում, եղից ւվաւո առում, կովից ամուչոււմմ.. ինձ
Հաւար ալաւրղ է որ չկա կոլխողային Հարսը ւսշ իուսւում նք:
Պածչակությունս էլ Յ միս է, նւս ւծ ժաման ւկ փւայւո եւմ
ողողել, Հող եմ փորել, ւմնւուսո եմ կորել ն Նււն բաներ»:
Անդամ Հինդ ւուսը վս «ւալ ւո աւք որը» ոչինչ չփոխեց նրա մեջ,
Կերառյալ` երհույթներին Հումորով Նույելու բնւսծին ընդու-
նակությունը. «Կարդացի Հայւուսըւսրություն.- դաւուսխւսղու-
թյանը Հարկավոր է ձիաւլան: Եթե ձիերը (առծասարակ) մի ֆիչ
նման լինեին կատուներին, թե ֆիզիկապես ն թե իրենց վարդ
ու բւսրքով, սիրով Հանձն կառնեի... բոռյց ավա՛ղ, ձիերի լ կա-
ւոուների մեջ մեծ ւուսրբերություն կա...»

ՉԶծավալվենք: Ընթերցողն ինքը վերաչասու կլինի, թե
ին չւվիւի «ւմնւղե կամուրջներով» ւմն դւալվ Գ. Մածարին ձեուք բե-
րելու Համարը վերադառձոււղու լ ուռեղծաղործական կյււնքով նԿո-
րովի ապրելու իրավունքը: Ստալինի մածից հ Բերիայի ղնդա-
կածարությունից Հեւոո երկրում սւռոեղծվեց աղաք ական նոր
իրադրություն, լ ւռվարւովեց նրա ւոււանուվ ւոււրի ւու ւած սիբի-
ըականը:

2.

Այդ տարիները չեին կարող չարտացոլվել մի գրողի
սւոեղծադործության մեջ, որի դլիուվոր սկղբունքն Էր ււե-
ւիւակուն կյաուքի Հայելիում ալաւոկերել ավը սծ բւսրդ ժամ ււ-
Նււկաշըջւուը. «Իմ մւուսՀղացումները սերւոորեն կւուլվաւծ են իմ
անձնական կյանքի Հեւո,- դրել է Նոււ Հարդաղրույդներից
մելուք:- ԻՄ կարեոր արձակադրությունները («Մուճկություն »,
«Պաոումնեկություն », «Երիտասարդության սեմին», «Այրվող
ւսյդեււումն ներ », սիբիրյան շրջանի ւուլվւսծ լ մանուն դ դեռ

ւ Ա. Սանամյանին, 26 դեկտեմբերի 1949 թ., Ա. Սանամյանի ըն-

տանեկան արխիվ:
՛ Նույնին, ծ մարսոխ 1954 թ.:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 15

կյանքի այս կամ այն ժամանակաչըջանի Հետ: Թղթին եմ

Հանձնել, ինչ եւ խորուվեւ աոլրել եմ, ղդադել, եւել, չոչա-
փել...»

Ինչւվես ւնուռվաը ւո ինքն ււկեն ուղը սկան վիւլւսկներն ու
«Գուրդեն իոնի ւոոձմը» («Այրվող այդեսուններ») վեւլն Էին
«ի ամ լ դիչերի» Հեւոում նրուն Սիբիրում, ւսյնւլես էլ
Ճամբասը յին լ ւաթւորւսկան կյաուքի ւվաւոկերները Հան դիուո
չէին ւոււլիս Երհանում:

Սիբիրյան թեւմոււոի կային Նոււ մուռե ցավ ասւոի ճան ւաբւսը:
Պւււոճ աուն ւսյն չեր, որ ասելիքը չեր ձեւավորվել, ո՛չ, այլ այն, որ
ւմն Հււռոի ալաշւուսմունքը դււուուլարւուվ|եց կեսբերոն, իսկ լուլա-
դի Հիշւուումկ մուն վըո Հաուսը սկական կյանքում ընդծանըուվեւ
դրվեց սրդելանք: Սուլինի դաո ւուվարւոումը մւաոււնյու մ Էր ողֆ
սոցիւղիուուսկուն Հաււաըւկարդը, խարխլում ւսյն Հիմերը, որուց
վըո կանդնււծ Էին նրա ղինւսկիցներն ու սոցիւղիղմի չինար ւա-
րության շարունակողները: ԱՀա թե ինչու դւուուուլաաը ւո ումն ե-
րին Հեւոեում էին պաշտոնական խմբադրականներ` Մեծ Հայրե-
Նււկանում Սոուղինի իւղւագւսծ դերի լ նրա ա ւրժււնիքների
մասին...

Գրողը ձեռնամուխ եղավ սիբիրական թեւնային ւսյն ք նուլ,
որքանով դա թույլաւորում Էր ժամունուսկը: Սկսեց ալաւոււնիածչք-
ներից, որոնց Հերոսները սովորական մարդիկ էին: Բոսյց «ԱՀ»,
«Մի ւն դամ դերեղւմունոգում», «Անմեղ մեղավորներ», «Ող-
բերդություն թոչնւնոցումէ», «Արջը ծիւամորճով», «Մոայքուր
իղճի Հաւսը » ալւուուվածքները Հաւսրքովի » չեին: Դրանց Հիմ-
ջում ընկած եին իրական դեռլքեր, որոնք կատարվել էին դրողի
Հեւո կամ որոնց ւսկանւսւո եւն Էր եղել ինքը: Սիբիրյան բՆուս-
ւվաւոկերները, Սիբիրում ւււլվրող Հերոսների կյււքն ու կեն-
ցաղը, Հոդսերն ու կարիջները պատկերվում էին այնպիսի
վարւվեւոությաւմմբ, որ ենք ււոե,ք ուռում կարդագվում Էր ւմն ւլւա-

7 Պոսուսսվխուսն « Գարունի» Հարցպաթերչթիկին, « Գարուն», Եր-, 1970,
Հունվար, Թիվ Ն էջ 3-5: Բնագիրը ոհս ԳԱԹ, Գուլդնն ՍուՀուլրու ֆոնդ,

թիվ 119:

16 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

ւուսա իոււն Հարցը` ի՞ն չ դործ ունեն դրանք Վանում ծնված ն
Երհանում ձեւավորված դրողի ղործերում: Հերուների ւռօրյո
ւսշ իուուոււ մքը նկարադըրված է կենդւաոի մանը ւան ությամբ այն
ալար ղ ւվաւոճառւով, որ դրեթե երկու ւուսանւսմյ ակ դրողի
Հիմնական զենքը եղել էր ոչ թե դրիչը, այլ արշեստադործական
լ դյուղաւոնւո ե ւական ամեն ւուսըբեր դործիքներ, որոնց մի-
ջոցով ՆՎոււ կաւուսրել Էր Հւվարւուսկանություններ» կամ
ւած վանել իր ղոյույունը:

«Հովվերդական » ալաւուրվածքներում դեռ բացակայում Էին
ճՃասքբաարւսկաններն ու ւլքւորականները: Շո չեն Հայ դըաակա-
նություն ինչ քնւուոի ւլ ւսյդ էջերը, որոք վերաբերում են կարճ
ւն վաւնումով ւնծայըծիր ն ոչ միւսկերվ ըեկալվող ւսշ իուսը Հւս-
դրական երկրամասին, Սիբիրին, բայց Հարցը չատի ու քչի մեջ

է...

: Առաջին դործը, որւոեղ Հայոնվեց ւք որսկան Հերուը,
«Նախօրյակին» ւվաուունվ ածն էր: Այս ալաւոկերում Էր «Հաղ-
թանկ» ւուսը ածված ւնունով կոլւոնոեւություն ղեկավարների
ու չարք այինների ւոօըյւոն, Հողսերն ու կրջերը: Սակայն Հենց
միայն Հայւսղդի կումնւսՀ արի ներկայությունը ւոււյղւսյուվ չրշա-
լուո ուծ ղյուղում սում ացնում էր ւուսըւսկուոմք, որի ւլա
ւում խումն ը. դուրս Էր թույլաւորելիության ուսծմունների ց: Եվ
ինչւվես երկրորդական ւյ դ Հերուի «ւն ւական ի » ներկայու-
թյունն էր ւաններդաշչնեւսկություն մւողնում ալասունվածքում, ւսյն -
ւվեւ էլ «Հաղթանակ» կոլխողն Էր «դուրս ցցվում» ւյն վար-
դադույն իրականությունից, որի ալաւոկերումը սոցուհւասլիղմի
դրողների սուրբ ղործը ւլեւուք է լիներ: Հայ կումն Հ ւսրի Լ ռուս
դարբնի երկխուությունում ղնւսՀւուումկււն Էր ւորվում ոչ միայն
բարձրադոչ կոլւոնոհ սությանը, ւսյլ ողջ Հաւսըւսկարդին, որը
ւուսրեցւուսըի ուվաում Էր ինչ-որ արւմուռուսկ ուն փուիոխությււն.
«- Մի եղ մի ծուռ բան կւս, ււյդ ծուռ ւոեղը ւվիւոի ուղղվի ն
մեն ինչ կարդի կդա: Գլխի չեմ ըեկնում, թե որւոեղ է ււյ դ
ծուռ եղը: 1952-Ն էլ ւն դւավ: Գուցե 1953-ին, Հի՞...»: Հենց
միայն տարեթվերի Հիչատակումը, երբ ամիսներ էին մնում
մինչն Սուղինի մւսծը, ւսրդեն Հուչում Էր «ծուռ ւոեղը», լ ւյ դ
տարեթվերը չվրիպեցին դրաջննիչի ուշադրությունից: Եվ ոչ
միայն ւուսրելժվերը... Մկրոառի ւոււյ ը եկան չյուռ ւսկնրկներ ու

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 17

ւլարբերություններ, որոնք վերաբերում Էին ւք որսկան -
կուսն ասած րին:

Սա նախերդանքն եր սիբիրյան վիպերդության, որն սկսվեց
«Սն մւսրդը» ւվաուունվածքով, որով դրողն ւսուււջին ւն դում մւուսվ
ւսրդելված ղուռի, ուր բւսրււթներ Էին ու բաղմողդ կալանւավոր-
ներ՝ իրենց նվիրական ու Հետին մտքերով: Պատմվածքը Հիմն
Էր Մարդուն, որն անւմոսը դկային ւայմոաններում անդամ լւ ծ-
պանել եր բարոյական նկարադիրը: Հեղինակը չեր Հակադրում
ւսյս վերջինին նրաց, որոք Հաւնդամուղւքթների բերումով կորդ-
րել Էին սեւիւսկուն ես-ը: Նա մոռոնււն չում Էր «ծուռ մեխը» ն
ւսյդ սխւոորոչումով Նւսիոսդըյուղ սւոեղծում Հաւա ւկության
ւսոող ջաց մուն, որի Հույսը ՆՎուս չկորցրեց ողջ կյանքում. «Երբ
Հիվանդ է ւսրդարությունը, մարդիկ խեղճանում են, մանը ււ-
նում, դառնում երկերեսանի, չար, եււամքոլ, ուռո րաք արշ: Նրանք
ծնում են, լիզում իրենց ուռնւսկոխող սւոլոդները, ւում: են
խոււքեր, որուք իրենցը չեն, կաւուսրում են դործեր, որոնց Հեւո
Համաձայն չեն, բւսյց կւուումրում են, որովՀեւու ւսրդարությունը
Հիվանդ է...»:

«Սւ մւսըդում» դեռ ղդացվում Էր ներքին դըքննիչը:
Բոյդ ճամբար յին լ ւքոորակոաւն Հաջորդ ղդործերում դրողն
ւսչքթի ւսոււմշջ ուներ ւսրդեն միայն դալիք սերունդների Հարդսկուն
Հայա քն իր լ իր ւաւվըւսծ ժաւմունւսկի վրւս: Նա իրաւ աշւուսկ ան
ղույներով ւվաւոկերեց սրդելված դուռու սրբության սըբոց-
ները, բանոերն ու ճամբարները, բւսրււքներն ու մենաախգերը,
կաւուսկուբներն ու ւսրՀեսւուսգործական բրիդադները, ւք ոը ււ-
վայրերն ու դաշչւուսյին աշխաուուսվայրերը՝ շարք ային ու ւն վ ւնի
մւսրդկանցով, նրաց օր ու րե չովող ամենւսղոր ֆրեւկախ-
ներով...

Այդպիսին Էր Սիյուռքում անձւախըն աց ւր ձաղլանք
դւուսծ, ուսկւայն մեր «դրականասդեւոների» կողմից ժամուն ւսկին
ամոթժիուածորեն լռության մւաւոն վված «Գիչերը», ւսյդւվիսին Էր
«Մչեցի Առաքելը լ մյուսները», որը լույս ւոե սավ դրողի կեն-
դանություն օրոք Բեյրութում, ւսյդւվիսին Էին դառը ժւլիւոուվ
Հադելց ուծ «Հայկական բրիդադը», «եսն Բայկալը», «Ուրախ
դիչերը»... Վերջին երեջը լույ" ւո հ ււ ՀեւումոՀու...

Գուլադի թեմույուվ| իր դլիավոր սւռոեղծադործությանը

18 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

ետ Մա ծարին անդրադարձավ միւսյն երբ սււկեց ալը ութը:
ծննդավայրի Հանդեւլ «Այրվող ւսյդեււոււնն եր» վիւզասքից
Հեւոո: Ժամամուսկի ւսղեւոււլի աակ ղդալով ն դիւուսկցելով, որ
չի Հաւցնի ւո հ ածն ու ավը ածը Հանձնել թղթին, Պու չղգուսը
իւն դական ճան ւուլարծով: Առաջացած ւուսրիքը ն ւուող ջական
վիճակը ւած ււնջում Էին նոր մուռեդում. «ես էլ կուղեի իմ
ինքնւսկեն ուոգրության ու Պոմ ււ («Մանկություն »ւ այլն) դլուխ-
դլուխ «ճամբու ելլալ» լ նկարադրել իմ 1/-ամյու ոդիսւսկանը,
բույլ... Բոսյց ղդացի, որ դա «երկարաձիղլ դիցաբանություն Է»,
որ ոկաելը Հեշւո է նորից բւսյցյ... կեւի վը կարող եմ րես
ււվրողներուն բւսչիխել: Ուսի որոչեցի բարյւայ միջինը, ւյ -
ինչքն դրի ւոնել դլիավորը, ամենակարհորը, ամենաբնորոչը»՛:

Եվ ծնվեց՝ ետ Մածարու բնորոչումով` վիւվերդը, որւոոեղ
նար ական ւրձւսկի Հեւո չաղախվող Հումորն ու ուսըկաղմը
Հւոււն նոր մի մակարդակի, ւերունդներին թողնելո եւմայի Է

ը մի մակարդակի, սերունդներին թողնելով թեմայի
կւուուսը մուն թվացյալ անձւաւրիրություն բաց ւաւորությունը ն
մեկնաբանումը` ոկաւծ վերնադրից. «Սաղկած փշալարեր: Այո՛,
ւիշւսլաարերն էլ կարող ե ծաղկել, Նայած, Նւսյւած ւչքերին,
սրւոին, չնչին, դրչին...»7:

Բնորոչը «Սաղկած փշալարերի» Հաւնաը չորս բոլորում կւ-
ւուսրվող անըդարությունների անվերւուլւած դւուուուվ աը ւոումն
Էր ղեղարվեււուսկուն ւուսրբեր միֆողներով, ւսյդ թվում... Հու-
մորով ու Հեղնւնքով: Ինչ ւեւ չարժեն «Հարաբերական
երֆանկության» ամենւաիրկիչ ւոեւսությունը, «Հում... Հո՛ւմ...
Հումունիղմ...» բառավոաղը, Հ«ասդուսվների» ու «դեղձանիկնե-
րի» դւասււկարդումը է... խորաուվես մարդկային, անՀիչւչար
մուռեդոււրն այն երկըաւնււի նկաւունամբ, որւոեղ Ղու թողեց իր
երիւուսուսըդությունը: Զլիներ ւյ «ներողամնոությունը»՝
գրողը կզիջեր իր տեղը լավադույն դեպքում պատմաբանին
կամ ւլա ֆլեւոի ւոին: «Կարելի է ւս ւուո կերով շնչել ւյ

7 Շ. Շածնուրին, 13 Հունիսի 1965 Թ., ՀԱԱ, Գ. Մա Հարու անմչոակ
ֆոնդ:

շ Հը- Հովձաննիայանին, 10 օղուսռոսի 1965 լթ., Հը. Հովչաննիսյունի
ընտանեկան ֆոնդ:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 19

մւքուր, ալւող, ալաղավաղվլի Նւլււն ւսխորժելի օդը՝ ւսուււն ց իոււխ-
ւուսծ լինելու օրենքը»,- առվում է մի ւոեղ, իսկ մեկ ավ
տեղում` «Այս անձրնեի խշչողը լսելու ն Հնձած ի'ուռի բուր-
մունքը չնչելու Հաուսը թեկուղ՝ ւսրժեր Սիբիր ւք սորվել...»:
Սիբիրի ւսըրդարացմունը Հեւոնում է բուն մեղավորների
մոռոնււնչումը. «Սիբիրը մեղավոր չէ, որ բոլոր ժասմնւուսկների
բոնււկալներն ւում է՛ն ւոեււկ Հան դւսդործներին ն ոչ Հաւնդւսդործ-
ներին ղենքի ուժով ֆչել են ւյ" ւուսյղաները, դը:ոի ու ֆաղցի
բերանը: Եթե մերկ ես՝ ղիտի մըրսես, եթե չես սնվում, պիտի
ջաղցես, ուր էլ որ լինես. Սիբիրը չէ մեղավորը...»:

Իրադրությունն ւանձւաւրիր Հումորը «Ծաղկած շւսլւսրե-
րում» չյուռ դոներ բացող բւասնււվ ի էր, որն անւոեեց դրական
ւսշ իուսըծը «Այրվող ւսյլեսւումնների » ւար ւսդ այում, լ դրողին
ներկայացրեց ծննդավայրը սրբաուլլղծելու մեղադը քներ:

«Սաղկած փշալարերի» սույն Հրուուսըւսկությււն ւու ու ձ-
Նա ււոկությունը կայսնում է նրանում, որ ւում ին անդամ
բազ ւած ււյւուվվում է՛ն վիւզերդում ծածկագրված Հերոսները:
Անչուշո, Գ. Մածարին դւանկացել է թղթին ւոււ| Հառւասըւսկու-
թյսնը ծանոթ շատ-շատերի կյանքի վերին դրվագները, փրկել
նրանց բոնւսդառւոուվյւաոն անՀծւայւոությունից: Սակայն ճււմնուս--
ւլարծը դեւվի ւուվաագրություն Հեշւուսցնելու ն դործի դեղար-
վեււուսկան ու ւիւոււուսդը ական Հարաբերությունը լած վանելու
Նւլւաւուսկու| Պու ծածկադրել Էր նրունց: Եթե բաս ւած ւյ ւոու մրն
այսօր չկատարվեր, վաղը դա կլիներ ավելի դժվար Է վիպեր-
ղում մեծավ մաոււմքբ. Հանդես կդւային ուովերսյին Հերուներ:

Գ. Մածարին ւսյլախոծ չեր ւսյդ Հասկացողության ւսյն օրերի
իմուււոուվ: Նա Հեռու էր ԽՍՀՄ-ի լուղմուն օրուել յուն ւվաւոկե-
ըացումներից, բոռյց Հիվանդ Հառաըավկարդում սւռոեղծադործող
ճշմւսրիւո դրողի դրական ժւաումնդությունը չի կարող ւսյլախո-
Հական չլինել: Ասվածի ւսավացույյդը Գ. Մածարու սիբերդու-
թյունն է՝ սուվվեւուսծ ւյ դրականության ամենւաւիայլուն «դղրո-
դւսյին» սւռոեղծադործությունները:

Գուլադի թեւմուոիկան բնորոչ էր ւմն դ յոլ դարի 50-60-ւսկան
թվականների սովեւուսկան դրականությանը: Հայ դրողն ւսյդ
Հունի մեջ սւոեղծեց խորքով լ ղեղարվեււուսկուն ալաւոկերավո-
րումով ւսննաիւըն թ ււ սւոեղծադործություններ: Պուռուսծական

20 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

Հրառարակություն), ւնդլերեն, ռուսերեն:

Եվ թող նման դործերը չկրկնվեն այլ դրիչների տակ:

Յ.

Գ. Մածարու բոնւսդառւովածության ւլոհղիան ւկավում է
Երռանի բան ւոում դրված բանւաււոեղծություններից: Դրանք
ւլեւուք է շարունաակվեին Հասշւակերւուսկան վեց ւոեւորաւկներով»,
որոնք լրապվեցին Վոլոդդայի բանւոումը: Ցավոք, ոչ ոք ւսյլես
ոչինչ չի կարող ասել դրանց մասին, բացի Հեղինակային
ւվնդումից, թե դըրաւք «լավադույնն են իմ դործերից»...

Սակայն ւք որի ւուսրիները եղան բեղմնավոր: 1950-
1953 թթ. Նւս դրեց ւսվելի շուռ, ջան աղաւոությււնը Հաջորդած
Հեւուսդւո ուսան Հինդ ւուսրիներին: Այդ բանաաւոհղծությունները
բաժովում են երկու իմբի: Սկզբում դըրոււք մւոորումներն Էին
ւն ըւսծ ՃււնուուլւարՀի ու ւնել ներկայի, բարու ու չարի, կյունթի
ղեղեղլկության ու անցողիկության մասին: Հառոկավես ւսյս վեր-
ջինը վերացական ղդադողություն չեր, ա դաժուն իրաականու-
թյուն, որը կարող Էր ւմեն օր կւորել բւսնոււււո ե ղ ծի կյանքի
բար ււվլած թելը:

Ծանոթությունը Առսոնինու Պաուլայւռիւռեի Հեւո ն դրան
Հաջորդած ամուսնությունը նոր Հուն բացեց Գ. Մածարու ռի-
բիրյան սլոեղիայում՝ սիրո մշւոն ենջ ական թեւում: Վուուսծորեն
կարելի է ասել, որ աքսորի վերջին տարիները Համընկեցին բա-
Նւաւոեղծի «բոլդինյան ւսշնւմն ը ». «Վաղո, լառ, սումն ց երգի
սերն ի՞նչ ի... Ես Անտոնինային 1952 թվին անանկ եմ երդել
աւո Ճւսղւուո ու ւլեչեր դլիով, որ դանդըածեր Մածարին մուռ ե-
ըը իոււծեց, չե՞ս Հավառոում...»ի

Զւուսրածվեն ք: Պոեղիսյի մասին խոսելն ւն շնոր Հւսկալ
դործ է: Թողնենք ըեթերցողն ինքը... Հւառվ աու...

Սիբիրյան բան ւաւռոեղծություններին վիճակված էր բարդ
ճան ււ արծ: Դրանցից մի ջանիսը Հայւոն վեցին վերադարձից

/ վ. Նորենցին, 9-10 Հունվարի 1954:թ., ԳԱԹ, Վ. Նորենցի ֆոնդ:

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 21

Հեւոո լույս ւո ե ւծ ւուււջին իսկ ժողովածուի մեջ («Երկեր»,
1954): Դրողք 20-30-ական թվականների բան ւուոհղծություն-
ներին խառնված, անթվակիր, մեծ մասամբ անվերնադիր գործեր
էին: Գրական «մուլք ոււնենդությունն» աննկւուոելի նւ ինչ-
ւվեւ դըաքննիչի, ւսյնւլես էլ դրական Հաուսը կություն Հաուսը:
«Հնձաններ» ժողովածուի մեջ (1957) Նուն բան ւաաււոեղծու-
թյունների թիվն ավելացավ: Նչվեցին արդեն ն դրանց տարե-
թվերը, ուսկաւյն նորից դրվեցին ւուսրբեր բաժիններում: Եվ
միայն Երկերի առաջին Հոռոորում (1965) սիբիրյան բանաււոեղ-
ծույուններին Հաւոկագվեց սումն ձին բաժին` «Անդունդն ի
վեր» խորադրով:

Եվ նորից չեւ կարող օրինւսկան ղժդոչծություն չարւուսծ ււյ-
ւոել մեր դրականաոլեւոների Հասցեին: Գ. Մածարու սիբիրյուն
բան ւուոհղծություններն ւսոււսյ օը ւ նայել է՛ս չգնա Հւաւուված ու
չնկաւուված: Կարծես Հայ ւվոեղիւսյի Համարը սուվվորւսկան երնհույժ
լինեին սիբիրյան չարքերը...

Սույն դըջում ւսուււշին անդամ ի մի է Հավաք ված ւուսրբեր
ժողովածուներում ն ւսյդ ժողովածուների ւուսրբեր բաժին-
ներում, ինչլես Վասն Գ. Մածարու դրառում ներում ցրված
սիբիրյուն բոլոր, ւսյդ թվում լ անւոիւլ բան ււաւոեղծություն-
ները: Դրանցից մի քանիսը բերված են ն նամակներում: Վերա-
դարձի Հույսեր չփայվփայելով` նաւնւակները միւսկ Հնուսը վոր
ճւնւսւլւար Հն Էին բան ւււոեղծությունների դոնե մի մուաը
սերունդներին Հասցնելու: Կրկնություններից խոււավելու
Հւունսը նառնակներում բերված բան ււուոեղծությունները դուրս
է՛ս ւն ւսլել ժողովածուի երկրորդ բաժնից: Աիսլ, ին չվես
Վււե Նււիկին Հրաւվարւվկում ներում Էական «խմբադրական» լ
վերաւքնն չական փուիոխություններ կրած բան ւուոհղծություն-
ները նամակներում նչված են Հատուկ նչանով` Փ։

Մեք Հնաւրւսվորություն չենք ունեցել Համե մուսոելու ւյ
բաժնի շուռ բան ւուոեղծություններ սիբիրյուն ւռեւորերի Հեւո:
Դրանք մեղ Հասանելի չեն: Սակայն Հենց միայն նամակային բա-
Նաււոեղծությունների Համեմ ուռոումը Հեւոււղւս Հրառլարասկում-
ների Հեւո բւսց ւսծււյւոում է՛ն Էական ւուսրբերություններ: Վերա-
ֆննչական խոչորագույցով ւն ւծ բանււոււոհեղծություններից
Հիմնականում թորվել-Հանվել են տեղական անվանումները ն

22 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

Կվիրադրումները` դարձնելով դրոաւք անււոււսը կայական ն
ւսն ծււցե:
Գ աածւվանված է բան ւոււոեղծությունների ժաման ւակադը ս-

կան կարդը:
4.

Շուռ կան դրողներ, ւսյդ թվում փայլուն, որոնց Նւռնակւա-
դրական ժաումնդությունն իրենից ներկայացնում է կենցաղ ւա-
յին կամ ֆինանսական ձանձրալի Հաշվետվություններ ե
ոչնչով չի Հիչեզնում նրաց դլուխիդործոցները:

Այլ է Գուրդեն Մածարու ւվարսդան: Նըրա Նւանակադրու-
թյունը եղալկի երհույթժ է, ջանի որ օրդանւական չարունււկու-
թյունն է դրողի արձակի: Եվ դա բնու է: Գ, Մարու սւռեղ-
ծադործություները` արձակ թե ւլոեղիւս, իրենցից ներկայաց-
նում են մի կյանքի ալաւումություն, որւոեղ սւոեղծադործակոան
դլի ավոր միջոցն ինչ քնուուսը ուսՀ ւսյւո ումն է: Առավել էս, ւսյնււլի-
ւի խորաուվեւ ան ձնւսկան ժււնը, ինչւվիսին Է Նււմուկլադրությու-
նը, չեր կարող բացառություն կաղմել: Գրողի Նււնսկն երն ւմն -
բաժանելի մուն են կաղմում նրա սւոեղծադործակուն ժաումն-

ղության:
Այդ Նւուրակադրության մեֆ իրենց ուրույն ւոեղն ունեն

սիբիրյան Նւռնսկները:

Քամասկառւռվես դրողւք չեն դերաղանցում դրողի Նաւնակների
ընդձանուր թվի մել ւոււերորդ մարը, ըեդդրկում են Հիւնւս-
կանում 1950-1954 թթ. լ ուղղված են իր Նուն ւքոորական-
ների: Բոլոր փորձերը` կւուլ Հառւոււոել ւղ աւոությււն մեֆ
դւոնվող բւսրեկաւների լ մերձավորների Հեւո, Հաջողություն
չունեցան: Իշխանությունները չէին ֆաջալերում ւթւորական-
ների Հեւո Նււնակադրությունը:

Գ, Մածարու սիբիրյան բոլոր նւանակները չեն, որ լած վան -
վել են, ուսկայն եղածներն էլ բավական են Հաոււուտոելու Հաւսը
դրաց բաց աուի|լ դերը Հայ Նւռնակադը ւան ժանրում ն ալմուո-
կերացում ւուսլու Հաւմիւը ւյն ւլայմունների մասին, որոնցում
ղոյւսւուել է Նու:

Ցավոք, Նւանակադրությունը միւսկողւմ անի է: Պոււուսախումն
Նւսնակներից ն ոչ մեկը մեր ձեոռւթի ւոււ|լ չի եղել: Ինչ-որ չափով
այդ բաղը լրացնում են Ալազան-Նորենց, Նորենդ-Ալաղան,

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐՈՒ ՍԻԲԻՐԱՊԱՏՈՒՄԸ 23

Յուրաքանչյուր Նւառնակ սկսվում է Հերժական-ժաւմունւկ ւա-
դրական Հաւհարով, որին Հեւոհում է Հասգդեւոոիրոջ ւնուն-
սղդանունը, վերջինիս բնւսկաովայըը, Նւունսլլի օրը» ամիսը,
դից չեղումները Հեղինակային էւ:

Նամակներում Հնչող թեմաները Հիմնականում երեքն են:
Դրանցից դլխավորը Հավատարմությունն է դրողի բարձր
թյուններն ունեն մւսծ արիական ինքնւուռիւլություն, դաժանու-
թյան Հեւո ուծ մուն ակցող իրաւոեւություն լ ուսանելի են
գրական սերունղների Համար: Ամենադժնդակ իսկ պայմաննե-
րում Վո ւՆ ւս էությամբ ւլլող լ աա 2 չտվեց ալք որու անի
կարդավիճակին: Ընդծակառակը, այդ կարդավիճակը Համարեց
ւուսրմությւան . «Նամակս սկսեցի սլոհղիայով, սւսկւայն վերֆաց-
առօրյայի Հետ, որն իր ողջ կյանքը նվիրել ե Ոլիմպոսի աստ-
վածներին: Եվ եթե նրան միչտ չեն չոյել Ոլիմպյան աստված-
րուռներում լ ձղւռել է միշւո լեոն ի վեր...»

Մյուս թեւում մւոորումներն Էին բաժին Հւմաւսծ ւնը դա-
.լբ"ղը» որքան էլ Հաւկանում էր իււկուղին, որում Հայւոնվել
Նւլու Հույսը լ չեր սոււմնձն ացնում իրեն այն Հաւսըւսկարդից,
որից բոնի մեկուսացվել եր: Օձից խայթվածը պարանից էլ էր
երկյուղում, երբ թվում Էր թե կորցնելու ւսյլես ոչինչ չկար...

Եվ վերֆաւլես դո չուսյլորեն ուիուված Հումորն է` րւուս-

Գ, Մածարու սիբիրյան Նւսուվլադրությունը մեկ ւմն դամ ւ"
Հաււաուուոում է ւուրդու լ դրողի ուսանելի ամբողջականությունը:

Նամակներում աւա ւլանվել է Գ. Մածարու ուղղաղզըու-

թյունը:

ւ վ. Աճեմյանին, 26 մարտի 1951 թ., ԳԱԹ, Վ. Աճեմյանի ֆոնդ:

24 ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

Հ»

Գրողի երազանքն եր Հրապարակել սիբիրյսն արձակը մեկ
գրքով: Այդպես եր նա ծրադրել, սակայն ծրադիրը չիրականա-
ւսյսօը: Եվ իրականում է լիուլի, ջանի որ մբողջացվում է

Այդ ժառանգության անբաժանելի մասն է նան ինքնակեն-
սւսդը սկան եուսդրությաւն երրորդ մուար` «Երիտասարդության
սեմին» վիպակը, որը դրեթե ամբողջությամբ դրվեց Սիբիրում:

Գ. Մածարու դլիուվոր դրջերը լույ" են ւոեսել նվիրա-
դրումներով: Ալ. Մյասնիկյան, լ Զարենց, Ավ. Իսածոլլյան, Շ.
Շածնուր, Ե. Զուբար, մոր Հիչաւուսկին ... Մենք կաւուսը ւծ
կլինենք նրա մեկ նվիրական ցանկությունը հս, եթե այս ժողո-

«:«Յ«

Գ. Մածարու դրական կյանքը շարունակվում է: Խոսքը
միայն վերջին տարիներին լույս տեսած անգլերեն, ֆրանսերեն
լ ռուսերեն թաարդւմունությունների մասին չէ: Հրաուսըակու-
կերի նոր ժողովածու` «Աի դործեր ութը Հաւոորով», որը
կլրացնի Հրապարակի վրա դտնվող Հինդծատորյակը: Պատ-
անդամ Հայ գրողի ։տարեդրությունը կներկայացվի երկու
Հաւոորով...

Վերջին տասնամյակներին ժամանակն անծարիր էր գրակա-
թյան վրա:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՃԵՄՅԱՆ

25

Լ. ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ

«Եթե այս րուլեին ներս մտներ աՀեղ ն
ամենակարող ԵՀովան, նստեր իմ ղիմաց, մի

- Տալիս եմ քեզ երկրորդ կյանք, զծիր
քո երկրորդ կյանքի ուղին օրորոցից մինչի
դերեղման, ինչես որ պանկատ, հ կկատտար-
վի քո կամքը... ինչոլե՞ս կուղեիր ալրել...
բանելու.

- Ճիչւո այնալես, ինչոլես ասլրեղի:

26

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 21

ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ"

Վան քաղաքից Հինդ թե վեց կիլոմետր Հեռավորության վրա
ուսուցիչների մի մեծ խումբ քեֆի էր նատել: Օրը կիրակի էր,
ուսուցիչները որոչել էին արձակուրդային վերջին կիրակի-
ներից մեկն անցկազնել Վարագի լեռնալանջին թառած
րո, իր զով պուրակներով է. բնական գեղեցկությամբ:
ռլուրակում քեֆի ն ուռել...

մելը Հատկացրել էր քեֆի 1 տնից բացակայել, ես չկարողացա
զբաղվեցի այս Հարցով: ես Հետաքրքրվեցի մի բանով. թե
1903 թվականին իմ ծննդավայր Վանը ղեռ չէր Հասել կուլ-
վերոծիչյալ խնջույքին մասնակցողների մեջ գոյություն չէր
ունեցել ոչ մի եվա... յո, ոչ մի եվա...

28 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դական «Շածրաղի»' (չաձի այգի) գինու բարկ գոլորչին բոնել
ալիքները կրկնակի կաղլույտ ն հռակի արծաթ են Հագել, քեֆ
անողներից ոմանց աչքերից չի վրիպել, որ դեպի վանք
բարձրացնելով իր ետեր: Ո՛վ էր այդ ձիավորը, եթե ոչ մեր

Իսկ ի՞նչ է մանկությունը, եթե ոչ աւե ւե ծ արեր
վիթխարի բարդու գագաթին կանդնած արադիլի արնի տակ
փայլող կաուցը, մորդ ժպիտը արցունքների միջից 1. ար-
բզեզի արծաթե թների զնդոցը, առաֆին մանկական դրթի
թարմ Հացի բույրը ն ատողու երկնքի տակ փուված այգիների
նախիրների ն. Հոտեր...
տափակ տանիքներով ն ամեն տան առաջ տնամերձ մեծ մի
այսալես:

Փոքը էի, երբ կորցրի Հորս, մի քիչ ավելի մեծ, երբ կորզրի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 29

ինչ կոչվում եր Արեսրոյան Հայասան, ի մեկուկես միլիոն
Հայերի արյունից մի անդամ էլ ծաղիկները կարմրեցին է
Էջմիածին ընկա, Հետո Դիլիջան, Հետո Երեան, քաղաքից
քաղաք, փողոցից իողոց, մայթից մայթ, որբանոցից որբանոց,
մածճավալից մածճակալ:

ես քեղ չմոռանալու ի չեմ մոոււանում Ես քեղ չեմ մոռանում Հենը
թելուղ այն պատճառով, որ մի դիչեր, երբ բոլոր որբերն օրոր-
իմ առաֆին բանաստեղծությունը, «Հայրենիք» վերնադրով ի
Հայրենիքի մասին: երբ առավոտը բացվեց, որբերից ոչ մեկը
տեղյակ չեր, որ դիչերը կատարվել է մի մեծ, չատ մեծ իրա-
ների վրա, ն ինձ թվաց, որ ես, եթե ոչ երկու, ղոնե մի գլխով
բարձր եմ իմ ընկերներից... ն այդ Հրաչքը կատարվեց ընդա-
մենը մի դիչերվա ընլչադքում:

աճել, եթե մի օր, օր ցերեկով, մի թանի որբերի չրնտրելին ն.
շրջանում ինձ Հաջողվեց մինչն ականջներս սիրաՀարվել աղ-
ջիկների որբանոցի ֆեյաներից մեկին, բնականաբար ն. լայնա-
ցավ իմ ստեղծագործական թեմատիկան, ն ես սկսեցի Հանդես
երգիչ:

չր մայթերի վրա ն քաղաքային այգում, եկեղեցիների բաե-

Յ0 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

րում ե կայարանամերձ այգիներում: Մեկը մեկի եւոէից ռուն-
կի նման բուսան բարեդործական ընկերություններ, որոնց Հւս-
ջողվեց մածագուլյունը դնել կանոնավոր Հիմքերի վր: Այո
1916-1917 Թղիկաններին եր: Ես տասներեք, տասնչորս ւո ււ-
րեկան էի ն ինձ Համարում էի բանաստեղծ:

Մի օր դլիսի Ընկ, որ իսկական բանաստեղծ Լինելու Հււ-
մար չոռ Քիչ է տետրակներ (ցնել ուռանավորներու| ե, որ բաս-
նաստեղծ Լինելու Հաիար նավո ի աոաջ Հարկավոր է ւուլա-
դրվել: Երաղումս ոնսնում էի նուն ղված Թերթում, ե
սխլոոս ճխում եր ուրախությունից: Թերթեր էինք տուանոււմ, հւ
Հաճախ ույդ Թերթերում ես Հանդիպում էի ււլված բանա-
ստեղծությունների՝ երջանիկ բանաստեղծների ռտորադրու-
թյամբ: Հաճախ էլ «Փուսո-արկղ» բաժնում կարդում էի. «Ս-
բառլեւո կուուսնյանին,- Ձեր բանատեղծությունը չի տռղլվի»:
Թող մի անդամ էլ իմ անունը տվի թերթում, թեկուզ մերժեն
ուուսնավորս, երջանի՛՛լ կարաւլեւո, երի՛ցո երջանիկ կոուուուն-
յուն...

Ու Հո 1917 թվի ուչ աչնանը, ես դողացող արսոով փոս-
տարկղ նեւտելի իմ մի բանաստոեղծությունը: Նրանից Հեւոո հս
ամեն օր հերիկնամոււոին նտտում էի սփողոցղի վրա նայող
որբանոցի ոլառոին ե ռռլասում փոււույին պրիչին: Այսոլես, մի
օր» ցրիչը պարզեց ինձ «Աչխատանք»"" թերթը, որի երկրորդ
էջի վրա ես տեսա իմ բանաստեղծությունը : ես Հուզված է
տաղնապածար վար նետվեցի պատից ն, թերթը դրոչակի
նման դլխիցո բարձր բոնուծ, որբանոց մու:

1920 Թականին, երբ Հայաստանում Հաււուաւովեցին
խործրդային կարդեր, ես ւուանյուլ տարեկանի էի, «ալու
խոստացող» բանաստեղծ, արդեն արժանացած մեծ բանա-
ուտեղծ եղիչե ԶՁարենցի բարի ուչադրությանը»շ...

կաղզմակերոլվեք Հայաստանի ռպլրոլետարավան դրողների
ասողի ացի», որին ղինվորադրվելի նան նս: Հեւուսդայում
ոլարդվեց, որ ես իմ դրական խառնվածքով ոլրոլեուարական
դրող չեմ: Ես սուլեցի բանաստեղ ծությունների մի ժողովածու,
որը Հայւուսր արվեց մանրբուրժուայվա՛ն, բոծեմոաւյին ե էլի չոռ
բաներ, որի Համար ես վփոտրվեցի ասողիացիայիցզ: Իմ Հակա-
ռակորդները՝ Աղոասո Վչտունին 7, Ն. Զարյանը", Ալազանը",

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 31

բարեչաջող ոլրծան ինձնից: Այս մասին ոլաչտոնասլես
Հայոարարվեց մամուլում: իի միկ հ մեծ մխիթարությունն
ույն էր, որ Զարենցը նույնալես ասողիագիայի անդամ չէր ե
նույնալես արժանացել եր մանրբուրժուական ե տարբերակիչ
նման ույլ հւղիւոեւոների:

Այդ ույն տարիներին էր, երբ Հայ դրականության Հաղլա-
կաուքը աոււսջ եր ոլանում երեք անիվների վրա՝ Վշւռունի-
Զարյան-Ալաղզան: Վերջիններս Հաււուաւոեղին երենը աուսջ-
նությունը այնալիսի դրողների նկաւոմամբ, ինչոլիսիք էին Զ,.-
ըննպը, Բակունցը՛՛, Շիրվանզադեն", Սո. Զորյանը", Դեմիրճ-
յանը", Թոլթովենցը՛՛...

Ես Լենինական դնացի առանց դրական անձնաղդրի,- ւյդ
1925 թվականին ձր,- ն Հանդիպեցի դեռ գրեթե պատանի
Մղրտիչ Արմենին: Արմենի Համար նույնպես նեղ էին ասո-
պիագիայի չրֆանակները. նւս նույնալես Զարենցին բարձր եր
դնածաուռում ասողի ացի ականների ը ե Ս Համաձայնվեց դրա-
կան մի նոր խմբակ ուռեղծել, անկալվո ասողիացիայիցը ե նրա
դեմ: Մենք կաղմակերոեցինք բանվորա-ղյուղացիական դրող-
ների «Հոկտեմբեր» միությունը, որին Հարեզին Գեղոուի Սոր-
յանըշ՛, Սողոմոն Տարոնցին" ն ուրիչներ: Վարչության պատ-
վավոր նավո դած ընոորեցինք եղիչե ԶՁարենցին, որն ույն ժա-
մանումը դսոնվում եր արտասա ծմանում:

Վերադարձավ ԶՁարենցն արտատածմանից, ի մենք վերա-
կառուցեցինք «Հոկոնմբերը»: Այն դարձավ « Գրոլեւոարական
դրողների շՆոյեմբեր՛՛ միություն», որին Հարեցին Ա. Բակուն-
զը, Վ. Նորենցը" ն ուրիչներ: Զարենցն ընտրվեց վարչության
նավոադած:

Տարիների ընթացքում փոխվեցին ն վերափոխվելին դրա-
կան կաղզմակերոլությունները, ուռեղծվեզ սովետական դրող-
ների միությունը, « Նոյեմբեր»-ից մի քառյակ մնաց անդավա-
ճան եր սկզբունքներին, - ԶՁարենդ, Բակունց, Արմեն ե ւռողե-
րիս դրողը,- 1936-1937 լժվականներին ւսյս քառյակը ենլարկ-
վեզ ուհողրեսիխայի՝ ղոծ տալով Ե. ԶՁարենցին նե Ա. Բակունցին՝
մեր դրականության երկու անկրկնելի արծիվներին, առաջինը
մեծ բանաստեղծ, եկ երկրորդը նույնքան մեծ արձակագիր...

32 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

պի: Ինձ ւորն «Ինսուրիխուռ» ռնհատորանից: Վածրամ Փ,ւ-
փաղյանի՛՛ն Հրաչյա Ներոիոյանի՞ Հետ կոնյակ էինք խմում
հ ձմերուկով թարմացնում կոկորդներո: Եւս չղարմացա: Մի
ամիս առաջ, Հուլիսի 9-ի դիչերը, Թբիլիսիում Բերիայի՞՛ ձեո-
քով ռսլանվեց Հայաստանի կոմկուսի սիրված ղեկավար
Ա. Խանջյանը": ես այն կարծիքին էի, որ օրերով էլ կվերջանա
ւսյս փորձությունը, կաւռուդեն ի բոս կթողնեն: Զբոսանքի
չէին Հանում: Առասւսղից մի Քիչ պած ոլաոխ բազվածքից ես
միայն ղդացի, որ աչուն է: Հետո ձմեռ եղավ, ւալ դարուն ի
նորից մաու: Ինձ փոխադրեցին ընդձանուր կամերա: Այուռեղ
ավելի ուրա է: Այստեղ եին քաղխործըդի նավաուաւդուծ կարո
Մատինյանը, վայճիիլիսուխա Սարտյանը:, բոլորովին ման-
կություն մեջ ընկած խամբառղեւո Չոլոն, ժողկոմ Վարդան Սու-
միկոնյանը՞՛, «ԽորՀրդային Հայաուուսն» Թերթի ոլաուաավուս-
նատու խմբագիր Համո Հովչաննիսյանը"չ, որն անընդ Հու խո-
սում էր ինքնասվպանուլյունից ի ուրիչ չոռոերը, ի ուրիչ
չասոերը:

Ամա: Երեկո է: «Փլորոայի» ամաւուույին այգուղ
երաժշտություն է (ովում: Վածուն Մարմոյանը: ղսոնումմ է, որ
երաժիչտոներին Հաւոուկ կարգադրված է բարձր նվադել՝ բան-
տարկյալներին ուղղակի ուլանելու Համար: կարո Մաւոխնյ անը,
Համաձայն 23 դլոս Հեւո: Գրաղ են բոնում, կառւուսկում, անց-
նում է ես մեկ օր:

Դասուսվարություն: Դասուսվարությունը փակ է, երեք բո-
ոլեիխ սո.ողուլյոաւմբ:

Երկու տարի է անել իմ ձերբակալության օրից: Ես
դտնվում եմ քննիչի սենյակում, նստած մի աթոռի վրա: Ես
խնդրում եւի, որ ինձ թույլ ւու ղուդարան դնալու: Բննիչը
սեղմում է կոճակը: Ներս է մոնում բութ, արտո դեմքով մի
ոլածակ: Բննիչը բազասորում է.

- Տար սրան:

Գնում ենք՝ ես առաֆից, որածակը հւուից:

- Ա՛ջ,- ՀրաՀանգում է պաՀակը, ն ես աջ եմ թեքվում:

- Զա՛խ,- ՀրաՀանդում է պածակը, ն ես ձախ եմ թեք-
վում:

- Ինձ կճանչնա՞ս,- լսում եմ հտնիլս: Պածակս է:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ ՅՅ

- Ոչ,- սում եւ հաչ

- եւո մի՛ նայի, 4ա՛խ...- Հրածանդում է նորից նա: - Զե՞ս
Հիչում, Հինդերորդ որբանոցից, Սիանուն եւի:

Հիչեցի: Խնուսցի էր, ծույլ ն բարի:

- Քեզ ո՞վ ըսավ բանաստեղծ էղի... ներո մոխ:

Ներս եմ ոնում: Զուղարանը մաքուր է: Դեմից ինձ է
նայում մի ծանոլժ, մուոյլ անձնավորուլցյուն: Սիրոոս ւորուիում
է: Եւս Հանկարծակիի եմ դալի: Ռրոե՞ղ եմ եսել ես նրան ի
ե՞րբ: Այսքան ծանոլժ ի ույուք ան անծանոլթժ: Մենք նայում ենք
իրար դրեթե անլար աչքերով: Ես ժոլոում եմ, Խա էլ է
ժողլւոում: Սուռենոււմ եւ:

Դեմը մեծ Հայելի է: Երկու տարի Հետո ես առաջին անդամ

Հանդիպում եմ ինձ... Շատ եմ փոխվել, եթե չժպտայի, Հազիվ
թե ճանաչեի ույ խոժոռ կալանավորին:

Զինվորական կոլեգիայի գերադույն դատարանը: ես մե-
ղադրվում եմ տեռորի հ Հայաո նը Սովեւուսկան Միությու-
նից անջոոելու 13 կապիր ի ւու կուն չիւր ծին միացնելու
մեջ: Ես ոլիւոի ուղանե՞խ Բերիայի: Ես դուս արովեցի ուսը
ավիա աղզատաղրըկման՛: Նույն Սիանուն ինձ առաջնորդեց
դեւի դասու արւուվածն երի կամերան:

- Ինչքա՞ն տվին,- Հարցրեզ նւս չչուկով:

- Տասը տարի:

- Փա՛ռք ււ ծուն Հ Էժան ես ոլըծե:

- Տասը տարի,- կրկնեցի ես:

- Երրորդ դիչերն է, ուսնում են, դնդակածարում,-
չչնջաղ նաս, Հեւտո տեսնելով, որ դեմից մի քննիչ է դալիս, րեզ
ինձ Հրացանով, դոռապ,- մախորկա՞ չկա՛, ճամբե՛դ դնա...

Հեւողչեւոն Հավոաւքվելին դասոտաւղարտվածները. աշվո-
պինք, քառասուն Հոդի: Դրանցդից՝ երկուսը ճարտարասլեւո՞ջ ,
որեքը գրող", չորոր ինժեներ", մեկը ժողովրդական կոմի-
ռար" 2 մնադյալը ոլեւուսկան հ ոլրարոտի ական աչլխառոողներ:

Հիմա մեղ Համար արդեն ոլարզ էր, որ մեղ ոլիւոի ուղար-
կեն Հայաստանից դեւի Հյուսիսները: Եթե միայն մինչ ույդ
լուանույին մի դիչեր մեղ չծանեն դուրս ի չուղարկեն ավելի
Հեռու՝ Թոխմախդյոլ: Բայց ինչո՞ւ, ո՞ը իրավունքով Թոխ-
մախդյոլ» չէ՞ որ մեղնիզ յուրաքանչյուրն ունի եր դաուս-

34 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վճիոր՝ 10-15-20-25 տարի: կոմունիստները թափածարում են
դլուխները: - Ա՛յ քեղ միամիւո մարդ, կառուըյա երեխու, -
սում են նրանք,- ի՞նչ օրենք, երբ դործում է միայն Հեղա-
փոխական Խոլա՛-Կու՛-վլա՛-Հա՛ր-մա՛-րո՛ւ-թյո՛ւնը: Պա՞րզ է:

Դարղ չէ:

Սոլասվուծին Հակառակ մեղ չդնդակածարեցին: 1938 թվա-
կանի աչնանը մեղ դիչերով առսլրանք աւուր առղխոոների մեջ
Լորին, կույարան Հասցրին: կայարանում չկար ոչ մի կենդանի
չունչ, բազի զինվորականներից: Մեղ մեծ ղդուչությամբ կա-
դոմաւռույը Հանեցին ե մեր քայլերն ուղղեցին դեւի այսալես
կոչված «աւտոլիոլինյաւն» վաղոնները"՞: Զգիտեւմ ինչո՞ւ աւոո-
Լիլի նուն, երբ ույդ սարսափելի նեղվածք ի տանջալի վաղոն-
ները նոր արսոսդրություններ էին, ավելի անա դրանք կարող
եին կոչվել ատալինյ ուն: Իլ ինչո՞ւ ժամանակաչըջանները
չփոթել:

Մեզնից ծխախուը Հավաթեցին: Այդ խեղդուկ վադոննե-
րում Հնարավոր էլ չէր ծել: Բայց որածակները մոածողված
էին ո՛չ մեր օղի մաքրությամբ: Սխախոտը վերցրին բոլորո-
վին ույլ նկասոառումներով: Մենք կարող էինք ույն բոով
չոլըոել Հակող ռպլածակների երեսներին, կուրացնել նրանց ի...
փախչել:

Սարսավելի՛ մենք:

Ե այսպես, յոթերորդ օրը մեզ Հրամայվեց վերցնել մեր
իրերը ն դուրս դալ դնացթից: Մենք դտնվում էինք Վոլողղա՛՞՛
կայարանում:

Այս անդամ մեղ բարձեցին բոսց ապրանք աւուսը ավտոները
հ Քչեցին քաղուքի փողոցներով: /ւչ աչուն եր: Դեղին մի արն
ողողել եր քաղաքը: Ցուրտ եր: Սլանում ենք ների, վաճա-
ռախանութների, ղբուսայդիների մուռուվ|: Վաղուց է, ինչ չենք
տեսել քաղաքաղի ական չորերով տղամարդկանցը, կանանցը ե
մանավանդ, երեխաների: Փողողների ոլասոերին Հայոարարու-
թյուններ, - «Սիլվա» են խաղում, «Թադավորը ղվարճանում
է»77: Հիրավի՛, Թոսդավորը զվարճանում է:

Վոլողդայի քաղաքական մեկուսարան... Մեղ մողնում են
մի տախտամած չենք. Հրամայում են մերկանալ: Սոտենում է

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ ՅԾ

Նու խուղարկում է ե ոչ մի ոռորձճանու չի ղսոնում: Զինված
ռրածակները, Հրազանները ձեռներին, մեղ քչում են մի բացվող
դոնից ներո: Ամբողջ արարողությունը դնում է չչուկով:
իրենք էլ են չչուկով խոսում: Երբ լավում է բարձր Հնչյուն,
ոու աւուոււ մ են` «որ՛»: Բաղնիք Լ՝ պնդուղներով: Երկու ղինված
պածակներ մեզ Հետ են: Խչչում են ջրերը առանք մեր մի-
ֆոասխոության:

- Այստե՛ղ էլ մեղ ոլիւոի դնդակածարեն,- չչնջում է ճար-
ւտարալեւո Քոչարը:

Ո՛չ, մել չլեդակաչարեցին: երեք-չորս րոպեիխը չուրը
կորվեց առանց մեր միջամտության ն մեզ դուրս Հանեցին մի
ուրիչ դոնից: Խոնավ Հատակին կողք-կողքի դրված էին
չորերի կույւոեր:

- Հաղնվե՛լ,- ՀրաՀանդեց զինված պաՀակներիցը մեկը:

Ամեն մեկը մի կույտի մուտ կանդնեը, ն սկսեցինք Հաղ-
նրվել: Ճերմակեղենները գորչավուն էին, բանտային ծանը
Հուռով ներծծված, իսկ վերնաչորերը բամբակամած էին, ծանը
ու անդուրեկան, դլիարկներն ականջակալներով, հ կոչիկ-
ները... Նրանցիզ ւե մեկը երեի ուսը կիլոգրամ կքաչեր:

Երբ վերջացել էր Հաղնվելու արարողությունը, մենք Ս-
մեղինք իրար ի չիմա անք լա՞նք, Թե՞ ծիծաղենք, ույնք ւան ող-
բալի էինք մենք ն միաժամանակ այնքան ծիծաղելի: կարճա-
Հասակ ճարսուսրալեւո Գեորդ Քոչարը կորել էր եր ւեծ չասիսի
չորերում, իոկ Երեանի կոմիտեի քալրուռուղար Աբել Օրդու-
խանյանի՞ չորերը կպել էին նրա մարմնին, ն նա բանտային
չորերուվ նման էր մի վիթխարի բզեզի:

Վոլողդայի քաղաքային մեկուսարան: Մոք ասլրեղինք
քո Հյուրընկալ խպերում վեց ամիս հ ւսյդ վեզ ամիսների ըն-
Թոսպքում մենք ավելի քան վեզ ամիս մա ձացաղք հ նորից Հաս-
րություն աուանք: ՄաՀանալը դժվար չէր, բոյը ծս Հարու-
թյուն առնելը... Ես վերֆին անդամ Հարուլյուն աու 1939
թվականին, մայիսի 16-ին: Բանտի ընդարձակ բակում մեզա-
նից վերցրին բանտային չորերը ն վերադարձրին մերը, քաղա-
քաղզիականը:

Մեղ տարան կայարան, (ըրին աալրանք ռուսը վաղոնները
ն մենք չարժվեցինք ո՛չ մի րուղե, ո՛չ մի վայրկյան չդադարող

Յ6 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղինվորական Հակողություն տակ:

մեբիր, գեղեցիկ երկրամաս, լավ է ապրել քո անծայրածիր
բաղասոներում ե անմոաուներում, որոլես ւղ աւո քաղուքացի,
ռակույն դժվար ես դու կալանավորի Համար: Մեղ բեռնավիա-
վեցին կրասնոյարակ" քաղաքից մի քանի կիլոմետրի վրա
սփուվիած բաժանման ճամբարում:

Այստեղ խւժժում եր Սովեւուսկան Միության բոլոր ժողո-
վուրդներից կաղմված կալանավորական մի ամբողջ բանակ:
Հասոկասղես տարբերվում եին աղդային խւայյուսբղեւո ւուսրուս ղլ-
ներով միջինասիադիները: Սրանք էլ ինձ նման սարսաիելի
«Կռեռորիոաւոներ էին ու դեռ (րտեսներ, վնասարարներ, ընդծա-
ուակյա կաղզմակերոլությունների ածեղ անդամներ, Հակաձե-
ղառիոխություն քարողիչներ»: Ուղում ես բարձրանալ ե
ամբողջ ձայնով կանչել. - 1սե՛ք, դա ծրեչավոր ռոււո է ու
բամբասանք: Սովեւուսկան իչիանույթյունը աւյուքան Թչշնամի-
ներ չունի, իոկ եթե դա ճչմար:ություն է ե այքան մարդ
Թշնամի է, ուրեմն ինչ-որ բոան քո մեջ է փչացել...

Բժչկական խուռ քննությունը որոչեց, 22 ով ոիւոի դե
բնեեռային Նորիլակը ն ով պիտի մնա Սիբլաղ, որ թարգմանի
սիբիրյան լադեր: Եւս Սիբլադին բաժին ընկա ե ձա ինձ նման -
ների Հետ թչվեցի Սարիինակ'" մի նոր, վերջերս կառուցված
ճամբար:

Ճամբարի փչալարավոր ոլաստերի ա Հոդնած կալանա-
վորները վար դրին իրենցը բեռները ե նատեցին Հանդաւուանա-
լու: Բիչ Հետո ոլիւոի կարդան պուցակները հ մեկ-մեկ ներո
թողնեն: Ի ուչադրուլթյունը դրավեց Հիսուն Քայլ Հեռավո-
րության վրա երկարած մի Հերթ: Գայթակղեցուցիչ բան է
Հերթը: Ես մուտռեղա: Պարզվեց, որ կալանավորներից մեկը
Հայելի ունի, ն մարդիկ Հերթով մուռհնում են ն դիտում իրենց
դեմքը: Եւս էլ Հերլժի կանգնեցի: Երեք տարվա ընլթադքում ես
ւայդ օրը ինձ եւում երկրորդ անդամ: Մեղրամումի նման դեղին
էի, ունեխ ռեւի-ոմ. բեղմորուս հ Հանդած աչքեր: Ես ուղեցի
Հիչել, թե ո՞ւմն եմ նման ն Հիչեղի. Երեանի բանտի զուդա-
բանի Հայելում ւոն ուած կալանավորին:

Երեք ամիս առլրեցի ւսյս ճամբարում: Մի անդամ, ույդ.
երկրորդ թե երրորդ օրն էր, հս հատել եի մեր բարաքի տախ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ/

ւտամածի երրորդ Հարկում ի Հանդաւտանում եի Հողային ծանը
աշխատանքից Հետո: Վարր, ճիչտ իմ դիմացը, դրված էր մի
երկար սեղան, որի մուռ կալանավորները նաւուսծ, նամակներ
եին դրում: իի ուչադրությունը դրավեզ մեծ |ւ ազդեցիկ դի-
մաղդծերով, ոլորուն, աղ-ոլղոլեղ մաղերով մի մարդ: Նո էլ
նաւուծ նամա էր դրում: - «Ռրե՞ղ եւմ ես եսել ւսյս մար-
ղդուն»,- ւմուսծում եւմ ես |ւ ոչ մի կեր չեմ կարող Հիչել, բոսյց
որ տեսել հմ, դս դուրս է ամեն կասկածից: Այսքան ծանոլք ի
այքան անծանոլժ: Թվում է, որ Հծւս ոլիւոի աեւ նրա անունը,
բոյը փախչում է նրա նունն էլ» նոր ինքն ել: Վերջացրեղ
նաիակը, ծրարեց ի ականը դրել Հասցեն: Ես չկարողացա ինձ
դաղել ե վար ռսողացի իմ երրորդ Հարկիպ: Անցա նրա մուռով,
Հեւո-ձասցքեն է դրում, հւտ դարձա ի... էվրիկա:

Էղ երր", ույն ժամանում մեծ աղմու Հասն ծ կինողերա-
ուսն Իդերւոն էր դոս, որին ես եսել էի «Արջույին Հարսանիք»
կինոժապավենում, էկրան Հանված Լունաչարսկուշ պիեսի
Հւաւլաւնոււն սցենարով: Ի՛նչ ղարմանալի Հանդիսլում:

Հաջորդ օրվանից մենք միասին էինք աչիւաւոում: Կ ուո-
դարակով Հող էինք կրում: Հեւուքրքիր ոլաւոմող եր ի խոսա-
կից: Երբ Հոդնում էինք, Հրածանդում էր՝ ծխե՛լ: Ներս էր քա-
չում ծուխը ե Հառաչում, աուլ ժոլւուսլով ւամոււմ.-- «Այուլես:
ԱՀա մի էջ ռովեւուսկան կինեմաւոոդրաֆիույի ոլաւոմուլյու-
նիզ»: Մյուս անդամ.- «Այսւղես: Մի էջ Հայ դրականության
ռպլաւսոմությունից»: Սովորեց «ԺՕիծեռնակ» երդը հ ինձ Հեսո
երդում էր մեծ ղդազմունքով ե Հայի նման ու Հայի չոռի
ւոլխրում...

Օդուոուխ վերֆերին մուռ երկու Հարյուր Հոդի Հանեցին
լադերից ե ասացին, որ երկու չարբալվուվ դնում ենք մուռավկա
կոլիւող բերք Հավոաւլքելու: Իդերւոր չկար մեր պուցակում: Մենք
բաժանվեցինք ե ճանապարՀ ընկանք զինված պաՀակների է.
չների Հակողուլյումբ: Ասացին, որ երկու փամ ճար ծ է,
բայց մենք քայլեցինք մինչն երեկո: Գիչերեցինք բաց
դաջում ի առւավուղյւան չարունակեցինք մեր ճանաղարծը ի
երեկոյան միույն Հասանք ույն ճամբարը, որը կոչվում էր Նո-
վոխվանուվոի ճամբարային երրորդ կեւո՞՞:

Եկել էինք երկու չաբաթով, բայց մեր տապից չատերը

ՅՑ ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մածացան այնւոեղ, իկ ես ասլրեզպի մինչն. 1947 թվականը...
Թուղթ ու մաւոլիւո չտնսա ես ւսյդ ուլ տարիների ընլազ-
քում, բոյը անաչ իու էլ չմնացի: Աչխաստեցի ես բաձով, ողլո-
պով, կացինով, եղանով, երկաթն ձողով, աչիխաաւտեցի կումբույնի
ի սերմնաղտոիչի վրոո, ե երբ ձեռներ թուլագան, բրուսոների
Համար ուռղքով պել Հունպեղի: Այդ ուլ տարիների ընթացքում
ես Հասկազոո, որ մարդն ավելի դիմացկուն է, քան քարը: Ճուի-
բարի պետր կարմիր թչերով, չար Հայագքով Տոնկարյովը,
Հասոկառլես չեր սիրում «ինտելիդենտ սվոլոչներին»5: Տոն-
կարյովվին Հաջորդեղ ուրիչ մի ոլետ՝ Ուսոխնուվ աղզդանունով,
ինքը՝ ակնողավոր ի քաղաքաղզիական Հաղուոով|: Այս Ուս-
տինովը բոլորովին նման չէր Տոնկարյովին: Նա մեծ չափով լթե-
Թեսապրեց «ինտելիդենտ սվոլոչների» կյանքը, նրանց Հերլում
հ իմ: Ընթերցասեր էր, մարդասեր ի ծողերան: Ես չդի, Թե
որե՞ղ է Հիմա Ուստինովը: Եւս նրան երբեք չեմ մոոււոնուււ:
Ինձ Հանձնվեց տասնվեց Հողուզ բաղկացած մի բրիդադ-
նրանց մեջ կային դյուղացիներ, երկու իրավաբան, երեք կու-
ռակքական աչկոաւոող ի մել չինացի արսոխուո, որն, եր ասելով,
չրֆել էր ամբողջ աչխարչը: Բարեբախտաբար աշխատանքը
վեր չէր մեր ուժերիը: Մենք մեծ ճանաղարչի երկայնթով մեկ
մատնաչասի սածիլներ սլիտի տնկեինք, որոնք պիտի մեծանա-
յին ն արդելեին ձյան Հոսքը: Ջլունարղելակներ էին կոչվում
ույդ. բուսական ամբարտակները: Արքուռ օր էր: Մեղ թւում
էր, որ մեր աչխոաւուան քը, անարդյունք աչի ւունյք էր ե ւուսը,ք-
ված էր Հյուծված կալանավորներին անուչ լուռ չթողնելու Հաս-
մար: Մենք մինչն երեկո սածիլեցինք մուտ մեկուկես կիլոմետը
ւտարածուլյուն: Այուղես՝ մեկ չաբավժ: Տարիներ Հեւոո, 1947
թղուկանի օղուսոուի տասին, երբ ես աղտոռվեցի, մեծ ճամուս-
ոլարծի երկարությամբ խչչում էր կանաչ ծառերի երկարավուն
մի ղանդված: իի ռխրոոր լեղվեց ուրախության ի անձկության
արցունքով: ԱՀա մեր ա չխուաւուանքի բարի արդյունքը, իոկ
աչիատողների մի մասը մածաղզան աղաոռություն չտեսած:
ՉՁեայած, որ ես դասու ւոված էի ւուսար տարվա աղւա-
տաղրկման (ե Հինդ տարվա ձայնազրկման...), այնուամենայ-
նիվ ինձ բաց թողին միայն տասնմեկ տարի Հետո: Պատճա՞որ.
ոլաւոճառը ղարմանալի է. ինձ ուղեկցող վճռի փատւութղյթյում

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ9

մեքենագրուծին բաց էր թողել մի վրիակ - ժամկետի վերչը
1946 թվականի փոխարեն (1936-1946) տպված էր 19477... ես
մի տարով դերակասուսրեցի ինձ բաժին ընկած դառն ոլլանը:

1947 թվականի օղուսոուի 10-ին ես աղասովեցի: Ճամբոր-
դական ոյուկզակն"" ուսիս, ես մուս առաջին ճամբարային կե-
ւոր, ուր դւոնվում էր գլխավոր դրասենյակը: Ինձ Հայտնեցին,
որ կարող եւ վերադառնալ Հայրենիք, Հայրենիք մինուս
Երնեան»՛: Ես խնդրեցի ուս ինձ Քանաքեռ»: Տվին: ԱՀա ի
Մարիխինոկ կայարանը...

Քոսյլում եմ կայարանի կաուաոմաւոույցուվ Հետ ու առաջ ի
ուրախ եւի, որ ոչ մի ոլածակ ինձ չի Հեւովում:

1947 թվականի օղուսոուխ 20-ին ես Երեան ւխուս: Ես նավա-
ըՂոորեցի ուռքով մոնել քաղաք: կայարանից մինչեւ Շիլաչի
ձգվող մերկ տարածությունը վերածվել էր ղդեղեղլիկ ռլողուռա-
մի» ղարդարված 4-5 Հարկանի տուֆակեր ո չենքերով: Մի՞թե
ես խանդում էի, անցավ մոքովո, հ սիրուս (ցվեց ւսր-
պունքով... Ո՞ւր դնալ: Մայրս մածագել էր դեռ 1944 Թւվակա-

եսենինին.

իմ էրկրում, ես, ասես, օտարերկրացի եմ".

իմ տասնմեկ տարիների, ինչպես նան այդ 444 օրերի մա-
սին, որ ես առղըեցի երեանում"", ես պիտի դրեմ անպայման,
եթե ապրեմ ես մի քանի տարի: Չորս Հարյուր քառասունչորս
երիտասարդ բանաստեղծներ Սիլվա կապուտիկյանը ք, Վա-
Հադն Դավթյանը, Սռակը"՛, Էմինը, Սածյանը", Հրաչյա
ժոլիւոու|:
պին: Ինձ ընդունեց Ներահոր, նւս, որն ինձ ընդունել էր 1936
աան

- Նորի՛ց եկար,- Հարցրեց նա չչուկով:

40 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- ես չեկա, բերին,- ոլաւոասվխուան եզի ես:
կաչվի Հուռ Հիչեզնող Հուոր, տարբեր կամերա: Երբ ինձ ներո
պառկած մի քանի Հողի զարթնեցին Է բարձրացրին գլուխնե-
եր մաղում, ներսում` արպունքը:

1949 Թղական: Ապրիլ: Իւոււլը: Տաժանակիր, դաժան
էտապ ինը քաղաքների ինը բանտերով: կրասնոլարոկ երկ-
ավտոներ ն թչելին երկաթգծիը արեելթ: Զերժինակ չըջկենո-
Բորուր ՛՛ մեղ իջեցրին ն թչեցին դպրոցի չենքը: Հակողություն
ղիկասլես ամուրներին: «Լավ ալրանքի» Համար նրանք Հւ-
չէր նայում՝ իմ ն մի Հին բոլչեիկի, ալեՀեր մորուքով նս մի
Հայի:
նախադածներից մեկի վրա զինվորական ներկայացուցիչը:
խագաչն էր Անդրեյ Դիմիտրովիչ Սալավարովը՞, չեկ մազե-
բով 1. չել թարթիչներով, կաղույտ աչքերով, թույլ բնալվո-
դրաղդեսոներին:
անդամ ենթակա ստուդման: Աչխատել կոլխողում, աչխօր՛՛
թյան վրա, իսկ ինտելիդենցիան, ախ, այդ ինտելիգենցիան,
որը ոչ մի կերպ չի կարող վերակառուցվել... Նրանք վախե-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 41

նում են ձիուղ, գրչի» մաոլիւոի ռովոր նրանց ձեռքերը չեն կա-
բող բոնել դյուղասոն տես ավան դործիքներ, աչիաաւոել ինչես
Հարկն է: Եվ ի՞նչ: Քաղցում են նրանք ն «Պրավդա» են
կարդում:

Ինձ վատածելին կոլխոզի 323 դոճիները. ես նրանց Հո-
վիվն եի ե խւնասխաւուաըը: Վաղ առւավուոյ աւն, ես մուոհնում եի
խողանոցներին, երբ նրանք լուռ ռռլասում եին բոսը օդ դուրս
դալու ի նակոաճաչելու: Զգալով իմ դալը» դեռ Հեռվից նրանք
բարձրացնում եին մի խանդավառ, տիեղերական օվացիս,
որին դեռ չէր արժանացել եր ժողովրդի դեռ ոչ մի առաջնորդ:
Ես ուղում եւմ ասել, որ ոչ մի ժողովուրդ դեռ չի դիսխավորել եր
առաջնորդին այնալի ի ցնծությամբ, ինչոլես իմ ոլայծաու, իմ
ղդեղեղլիկ ղդոճիները, որոնց Հեւտ ես ժամանակի ընացքում
կապվեցի ն որոնց սիրեցի մարդկային զարմանալի սիրով:
Մինչ Հիմա էլ» երբ ես չուկայում կամ ւյլուր սոնսնոււմ եմ մի
ղդոճի կամ լսում նրա ձայնը, իմ սխրսոր կոխում է ուրախու-
թյունից, ինձ 2 ա է, որ Հանդիոլել եմ Հարաղասոխ ի լսում
եւմ նրա ձայնը:

Օրերից մի օր ատացվեց թերթը, որտեղ տպված էր
Գ, Էմինի նկարը երկարաճիսո ռառղլողներով առաջնորդի
անվան լաուրետւոություն ձեուք բերելու կառակցությամբ:
Եւս Հաղարո եի ե ուրավ: Չէ՞ որ նւս դիտեր ինձ, հ ես` նրան,
նրա Հետ անդամ դինի եմ խմել: Առավոտ էր, մեկը սիբիրյան
առան ույին ույն առավվուռներից, երբ կեչուսոներն ու ոլուրավ-
ները չողում են մարդաղրսուախույլ չող ու չաղով, երբ օդը
թավանցիկ է ն Հատակ մանկական աչքերի նման: Ես իմ
դոճիներին բաց թողի ձորի ճածճուստը, իսկ ինքս քաչվեցի
Թթփվուտները՝ Թերթը ձենուքիս: Հեռվում, ճանասպարծի վրա
երնաց մի ձիավոր: Այդ իմ բրիգադիրն էր՝ Սեմյոն Պետրո-
վիչը՞: Նա մուոհնոււմ էր ինձ: Ուրիչ անդամ ես ուռքի ոլիւոի
կանդնեի ի «ղեկուցեի», որ դոճիները ողֆ են ի առողջ ի որ
սփախուուոխ կամ օրինաղդանդուլյուն դեռյքեր չեն նկաւովել...
Բայց ւսյս անդամ ես չչարժվելի տեղիցս, ույնք ւան ան վավ ե
Հաղար էի զդում ինձ:

- Ի՞նչ ես նու մ,- Հարցրեղ նւս:

- կարդում եմ:

42 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ի՞նչ կա թերթում:

իմ բրիղադիրը վերցրեց թերթը, նայեց նկարին, Հետո նա-
մեց իմ սֆաթին, վերադարձրեց թերթը ն ինձ մեծարեց

- Գեա՛ դու...

ես չվիրավորվեցի: Այս միֆաղեպը թվաց ինձ չափազանց
ղվարճաղի: Բայց նայելով Հեռացող Հեծյալի Հեւոց, իմ մեջ
սողոսկեց բարակ, ասեղի ռլես մի կասկած.- «իԻսկառղե՞ս ես
ճանաչում եմ ամ փողկապավոր բանաստեղծին, Թե՞ ամ բո-
երեւակայություն»:

Հիչարժան էր այդ օրը: երբ իրիկնադեմին, ես, իմ դոճինե-
բին տեղավորելուց Հեւոո, դյուղ ւիւոււո, դարբնոցի մուռ Հան-
կանոայք՝ Հայուծի ի Լիովուծի: կոլխողի վարչության բակում
դերանների ն սանդուղի աստիճանների վրա նատել էին
րուծու Հեւո: Հասյուծին Սոսկվոայի Հայերից էր. ն մաքուր ռու-
սերենով դիմեց ինձ.

- Ելթե չենք սխալվում, դուք Հայ եք, դրող ե խողարած:

- Այո,- ոլաւոասվխուան եցի ես,- ես Հայ եւի, դլող ե խողա-
րած:

- Մենք չէինք ուղում այատեղ դավլչ- չարունակեց Հայու-
Հին,- մեզ Համողեղլին ն խոսեցին ձեր մասին: - Դուք ի՞նչ
կարծիք ունեք մեր կոլխոզի մասին, մեզ մուտ մինչի անդամ
դրող կոս, ույն էլ՝ խւողարոծ... - Մոնք Համողվեցինք ու եկանք:
Ասենք, եթե չՀամողվեինք էլ... միննույնն է, պիտի բերեին:
ԾՕանոլթացեք ընկերուծում՝ Անտոնինա Պառւլայտիխատե՛, Վիլ-
կուրսի ուսանողուծի... Հիսի մենք ի՞նչ ենք ուղում, - ծժարու-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 43

նակեց Հայուձին եր մաքուր ռուսերենով,- դուք այստեղ
կարող եք մեղ օդւուակար Լինել...- ն ժոլւուս ը հ նայեզ ըԸնվե-
րուծուն,- մենք չենք ուղում, որ ձեր ոլաշտոնը մեղ ւու, բոսյզ
խոսեք նախաղդածի Հետ... դույն մեզ էլ մի ուրիշ գծով Հուվիվ-
ներ նչանուկի... Դուք կարո ղ եք:

Նրանք նչանակվեցին Հորթարածներ: Անդրեյ Դիմիտրիչը
այդ արավ մեծ սիրով, որովծեւու. ոչ ոք չէր ուղում Հորլժերի
Հեւո դործ ունենալ: Հակառակ իմ ղդոճիներին, նրանք ռար ււս-
փելի անՀնաղզանդ էին, չենթարկվող ն անկարգ: Անդրեյ Դի-
միւորիչն ինձ Հանձնարարեց օղնել նրանց ե ույդ մուլ, Թե
որտեղ սեք է թչեն Հորթերին:

Գուզե ւյս մասին կարիք չլիներ ույուք ան երկար խոսել,
եթե... Հիմա, երբ նստած եմ Երնանում, իմ բնակարանում, իմ
աչիտաւուանոցում ե դրում եմ իմ կյանքի Հասմաւուուո ոլաւոմու-
թյունը: վերոչիչյոալ (իովուծին, Անտոնինան, նաւուսծ իմ դեմ
կարդում է (իովական սոխակ, բանաստեղծուձի Սոլոմեյա Նե-
բիսին , ե նրա աչքերը Թոզ են: Այո՛, մեղ միապրին դժվար
օրերը, ղրկանքն ու տսուաարանքը, չլիներ նւս, իմ ոսկորները
կմնային այնտեղ, Սիբիրում: հսկ Հիմա նստել է Անտոնինան
Սոլումեյ Ներիո է կարդում հ նրա մոքուվ չի անցնում, թե
ինչի մասին եմ դրում: Մենք ազատվելինք ն Երեան վերա-
դարձանք 1954 Թոիականի ամրանը:

Հանտ
օրից, երբ հս Հասկացել եմ, իմացել կամ դիտակցել, որ գիրք

դիրք դրել, դիրք ուռեղծել: իի առաֆին ուուսնավորը լույս է
տեսել 1917 թվականին, իսկ առաջին արձակ դործը, «Մի ղույդ
կոչիկների սլոռոմությունը»՝ 1923 Թվին: Մեծ երջանկություն
էր ինձ Համար, երբ նույն թվականին ես Պավլո Տիչինայիպ""
ուուս ւս նմու ե ուկրաինական մի ամաադիր: ուր դոս
ւլված վերոչիչյոլ արձակ, ռասոիր ական դործի Թաարդմանու-
թյունն ուկրախներենի: Գուզե ւսյս անակնկալ Հաջողությունն
ել դարձավ խթան, որ չափածոյի Հետ զուղրնթաց դրեմ ար-

44 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ձակ դործեր: Հիմա, երբ ես չուսոով 60 տարեկան կդառնամ,
ղղում հմ, որ ճիշւո եւմ վարվել: Տարնցւուսրի ավելի դժվարա-
նում եւմ բանաստեղծություն դրել, մինչդեռ արձակը վերջին
տարիները ւովել է ինձ մեծ, ուռեղծադործավան ուրախուլյուն-
ներ: ա արձակի՞ց է բխել բանաստեղծությունը, թե՞ ընդծա-
կառակը, ւյդ մասին Թող քննադառոները վիճեն, ես ղիտով
եւմ նայում ույժ իմ բանաստեղծության նվաղող ակունքներին,
իկ արձակի ջրերում ես լողում եմ ւղ աւո ե վուուսծ, երբեմն
իսկական (ողորդի Նման:

Զե կարող ասել, որ Հելիկոնի չաստվածները բարեծամ-
բույր են եղել իմ նկաւումաւմբ ե չոյել են իմ դլուլխր, ո՛չ: Ռաոլ-
պական քննադատությունը: միչտ ծեծել է ինձ, ե ես թրծվել
եմ այդ ծեծերից: Ինքս եմ սիրել ծեծվածներին, ին4 Հարազատ
են եղել ուտեղծադործությունն ու մուուա լուն քն աուանձին-
առանձին ե ուռեղծադործավան մուսուլ ուն քը: միասին, ույն,
ինչ տեսել եւմ Հայ, ռուս |ւ արտա Հ մունյաւն սիրված դրողնե-
բի մեջ: Գովաբանվոաւծ դրողը միչմո կասկած է Հարուցել իմ մեջ
ի ընդծձակառակը, նրանց կողմից քննադառոված դրողը՝ Հյա-
վասո: Հիմ, երբ ես նայում եւմ անցյալին 1963 թԹւկանի Հե-
ռուներից, չեմ կարող չոտնսնել, որ, Հիրուվի, բաղում ոլսոակա-
դիրների պոակները թղթե, դեկորատիվ պսակներ դուրս եկան,
իկ բաղում ո"լասակաղզըկվածներ ոլաավեցին անւիածուլթյուն ե
անմաՀական ծաղիկներով, չրջապատվեցին նրանք կամ նրանց
չիրիմները ժողովրդի սիրով ե ճանաչումով, դարձան Հուչար-
Ճան, սփողոց, դղրոց, ռլիոներական ջոկաւո, դարձան բոսրու ե
առաֆավորի խործրդանչան: Այն, 22 որ տրված է կամ ձեռք
է բերված Հեշւոուլցյումբ, նույն Հեչւոուլյոաւմբ էլ կունի ւնու-
ղոք ժամանակը, կմնա այն, ինչ ստեղծված է ժամանակա-
չրջանի ազնիվ Հյուլթերիցղ, դաժան երկվության կենսաձաաս-

դաչնակությունից, որը Հեռու է ոպասոմություն ծատմաւծուու-

թյուններից, օր-օրի կառուցվող այս վիթխարի դեղեցկու-
թյունից, որի Հիմքը դրեց մավզոլեյում ննջող լեղենդար
անմածը "2:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 45

վարսլեսւո է նւ: Ռրքոան մեծ է նրա խուքը, այնքան մեծ է նրա
վարպետությունը: Ոչ վարպետ ղրողը ասելիք չունի աչխար-
Հին ի նրան ղուր է խորչուրդ ւուսլ, թե` նաւոիր ի բարձրացրու
վարսլետուլթյունդ: Ի՞նչ վարոլեւոուլյունը բարձրացնելու ւո
ռին խոււք կարող է (ինել, երբ նւս ասելիք չունի: Փրականու-
թյուն ոլառոմուլթյաւն մեջ չատ կան օրինակներ, երբ մի դրող
դրում է մի (ավ, բարձր արվեստով դիրք» որին Հաջորդում են
թույլ դրքեր: Նույն դրողն է, նույն դրիչը» նույն դրասեղանը:
ի՞նչ պատածեց. նրա վարպետությունը կորա՞վ: Ոչ: Առաջին
դիրքը լավ է ստացվել, որովչետն գրողը ասելիք է ունեցել,
մյուս դրքերի մասին քննադառսոները դրում են, որ վարոլեւտու-
թյուն չկա... Ռչ Թե վարպետություն չկա, ւյլ դրողն ասելիք
չունի: Ունենար ասելու բան, նւս դիրքը կգրեր նույն վարոլե-
ւուլյումբ, ինչ առաջինը:

Հասկանալի է, որ ես իմ ւյս դիոողությունները չեմ
ուղում ոլարսուա դրել որոլես անչերքելի ճչմար։ություն, ես
ղդուզե ասում եմ մեծ ճչմարտության մի մասը միոյն, ուր-
իչննրի Համար դուցե վիճելի:

Ի անձնական փորձով ես եկա նեւ ույն ընդձանուր եղ-
բակացության, որ դրողը պիտի գրի ապրված նյութի մասին:
Այստեղիպ էլ ընթերցողին բոնելու ի քո ուռեղծած աչիրարծի
«քաղաքացի» դարձնելու ուժն ու կարողությունը: Եթե դրո-
Ղը դրում է մի դործ, որը չի եսել, չի Հուղվել նրա Հերոսների
Հեւո, չի ապրել միջավայրն ու վաո է ճանաչում ԸՂոորաւծ նյու-
թր, նա չի կարող ընթերցողին դերել, Հուղել, ապրեցնել: Սատ-
ներից ծծածը, մտաղածինն ու արՀեստականը կղիպղչի ընթեր-
ցողի սրտին |. հո կթոչի, ինչպես պատն ի վեր չպրտված մի
բուռ սիսհոչ

Թվում է, թե այտեղ ոչ մի նորություն չկա, որ յո մասին
դիուկ են բոլոր դրողները, բայց ժամանու Ն 1 աման
"լեք է Հիչել ն Հիչեցնել այս մասին:

Առլրվուծ նյութր, եթե այն Հասել է ույն աստիճանին, որ
անչնարին է չգրել, գրողը կարող է կրել իր մեջ տարիներ չա-

46 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

րունակ: Ես իմ «Սանկություն ե ոլաւուսնեկությունը» դրեզի
1928-1930 թվականներին: Այղ թվականներին Հաջորդեպին
դրական ոլույքարի անձւանդիուռ տարիներ: Չկար ուտռեղծաղոր-
ծական առողջ մթնոլոլոո: Ես ինձ չէի դւոնում դրելու իմ սորի-
լողի այի երրորդ մասը: Սկսեցի մի նոր վեռլ, « Գուրդեն խանի
տոչմը». մի քանի մաս սւլեցի ամաադրում ի Թողի կիա,
ականհցի մի չաւիածո վեղ, «Արձանադործ Սուրը», որը ենլարկ-
վեց անավարտ վելի ճակասուսդրին: Միննույն ամսագրում
երկու դործ կիսատ թողած", 1936 թվականին կորցրի ն՛ աղա-
սություն, հ՛ ուտեղծադործելու Հնարավորություն: Անցավ
տասնվեց տարի: 1953 թւիականին ես Ձերժինակում աչլվոււռում
չի որսլես տեղական փոքրիկ, կոլխողային չուկայի գիչերային
լած: ժամի 5-ին ակավում եր իմ դիչերը ի աու վուոյ ւն
ժամի 10-ին միույն վերջանում: Ձմեռային ուունաչունչ, երկար
դիչերներ: Ես Անտոնինան ապրում էինք չուկայի փոքրիկ
պլածակատանը: Դու մի Հյուղակ էր՝ Հիրավի, Հավի ուռների
վրա կանգնած: Տանչալից էին երկար զիչերները, անվեր-
անալի: «Նոսոխր ե դրիր,չ- սուց մի օր Անտոնին ան,- ճիչը
է, դրածներդ երբեք լույս չեն տնսնի, բայց դոնե դիչերները
կկարճես... կում, ո՞վ դիսոե, դուցե...»: « Պեւոք է միոյն... չմեո-
նել... արդարությունը կծաղթթի»,- ղդուցե Հաղարերորդ անդամ
կրկնում եմ ես:

Ես նայեցի ոլածակասուն փոքրիկ, խարխուլ սեղանին,
նրա վրա ղրված նավթն լամպին: իմ մեջ ասես Հնչել Հնօրյա,
լավ օրերի Հեւո կալված մի երգ, վաղուզց-վաղուց մոռացված:
Ես ինձ դուս տեղական վաճառավխանութներից մեկում, դնեի
աչակերսուսկան տետրակներ, աչակերյուսկան գրիչ ու Թոռնա-
քաման, ու երբ դիչերն իջուվ, նատեցի իմ խարխուլ սեղանի
մուո ու մուռ քաչեզլի նավթի լամոլը: Ասես մի կոճակ սեղմվեց,
ի օրերն ու չարբավները, ամիսներն ու տարիները Թավալելին
դեւի եւո: Եւ Հաւ 1930 Թղվկանին ե մոքիս աչքերով ւոհում
իմ «Սանկություն ե ոլաուսնեկություն» դրքի վերջին էջի
վերջին տողը.

- «Այո, մայրիկ, ոլասուանեկությունը վերջացավ...»:

Դեռ քոռաներեք տարի աու ես դիսոնի, 22 որռեղ եմ Հ-
սել ե ոլոռեղից ոլիւոի չարունակետ: Նուոնցի ի դրեզի.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 47

«Օրը կիրակի էր:

Սուրենի մ Խորենի Հեւո ոլաւոոււծանից ներս մունք մայրի-
կի սենյակը, որը նման էր մի փոքրիկ, քառակուսի ւռուսիի...»:
Ու սնացան աչակերտական տեորի սպիտակ էջերը":

Գիչերվա ընլադքում, մի քանի անդամ, ես Հաղնում եի
իմ չնամորե մաչված վերարկուն, Հրացանը նեւոում ուսիս ե
դուրս եի դալիս, ուտուղում երկու խանութների կողոլեքները
ի նորից վերադառնում իմ աչիոաւուանքին: կար հ՛ պուրոո, հ՛
քաղց: Ես իմ չնեչով աւք ացնում էի մառոներո ե չարունակում
թղթին Հանձնել ույն, ինչ Հեռավոր անցյալ էր, խորապես
աալ ված ի դրվելու վաղուց ալմաւոր ւաաւռ մի ժամանակա չրջուն,
1917-իդ մինչ 1920 Թղկանը, մինչ ռովեւուսկան կարգերի
Համւոււոումը Հայաստանում:

Հետադայում, երբ սւլվեը ւյդ դործը, իմ ընթերպողներն
ու քննադատները Հառսոււոեցին, որ ծանը ոլաւյմաններում
դրված ւսյդ դրվածքում ծիծաղն ու Հումորն ավելի դիլուկ են
ու կենաաՀաւուուաո, քան առաջին երկու մասերում, որոնք
դրված են եղել աղ աւո ու բարեկեցիկ ոլրայմաններում:

Այսոլես էլ է որա ծում: Ամեն դրող ունի եր ուռեղծա-
դործական ղդաղտնիքները, որոնք Հաճախ ինքը» յդ գւաղո-
նիքների սերն ու տիրականը չի կարող բաազասորել:

Վերջաղնենք: Առլր ված է 60 տարի: Աոնեղծված է մի Հւս-
ւի սւո դրականություն: Եթե Հաչվենք, որ դիուսկքական
կյանքն ակռում է յոթ տարեկանից, ւսյդ յոթ տարիներին ավե-
ացնելու գաղթի, փողոցի, որբանոցների յոթ տարիները Է այս
տասնչորս տարիներին ավելացնելով 1936-1954 Թւվլականների
ժամանակաչրջանը, ինձ կմնա քսանութ տարի: Սակայն եթե
այս րոպեին ներս մտներ աՀեղ ն ամենակարող ԵՀովան,
նատեր իմ դիմաց, մի ծախու վառեր ն. ասեր.

- Տալիս եմ քեզ երկրորդ կյանք, դծիր քո երկրորդ կյան-
Քի ուղին օրորոցից մինչն. ղդերեղման, ինչես որ պանկաս, հ
կկասոար վի քո կամքը... ինչոլե՞ս կուղեիր ալրել....

Ես նրան կարատ սվխուան ելի, առանց վարանելու.

- ԶՃիչո այնսլես, ինչես առղպրեցզի:

24 փետրվարի 1963, Երեան

48

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ

49

ԱՆԱՐՑԱԿ

բավորություն ավելի չերմ սիրով սիրել ն.
ն մի լիչուր ժոլիւոի գինը.

50

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 51

ԱՀ՛
Սիրով ՝ Աչուռին 7

Ցուլ է, մաուն աւան իւք, օ՛՛, ավելի քան ռառտոխանիք:

Շրջանային կենտրոնի տների, խրճիթների ծխանելույզներից
վրա գործարանային ծխնելույզների նման ն միայն նրա մխա-
ցող վերֆավորությունից կարելի ծ գուշակել, որ ամբողչ
«ծինելույզը» կառուցված է ծխից: ՉՁեայած որ երեկո է, բսյց
Հում է ու խչիչում, (ւվում է ձիու քառառորուիը, Հեսոո լռում
դանդաղ քայլերով չասիող գիչերային պածակ կոլյա կոիվլեն-
գլխարկով, իսկ դեմքից երնում են միայն աչքերն ու թիթը:
նե Հեռվիլ նայողին թվում է, որ նա ծխում է: Իսկ երբ Հավա-
ծխում, մայ նրա չնչառությունն է մխում ուոււուծ օղում, հկ
բեղերից կախվել են սառցի բարակ լուլաները:
4իղ ծածկերը, անծածկ սեղանները. նրանք լցվում են միայն

52 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կիրակի օրերը, վաղ առավոտից: Կիրակի օրերը, վաղ առավո-
տից, չրձանի կոլխողներից դալիս են կոլխոզնիկները, վաճա-
ռում են պորեն, ալյուր, միս, ձու, ղանաղան ղնումներ են
անում ն վերաղառնում իրենը տները: Անոխինի խանութի
« Գյուղաւոնոնոաակուն լոանուլթ» - ծս ւսյս երկու խոսնույթնե-
թելի վրա նոլյա նոիվլենկոյի խրճիթն է, պաչակատունը: Դա-
տարկ մի քանի արկղ դրված կողք-կողքի, որոնք ամենայն Հա-
մածճավալ, մի սեղան նավթե լամպով ն թիթեղե մի վառարան,
Հւ խորճիթ-ոլաձավլառսուան ամբողջ կածավորույթյունը: Չի կա-
երկար դիչերներին, ածա երկու չաբաթ է ինչ...

ղանին ն վառեպ լամպը, տեսավ, որ խրճիթում նա մենակ չէ.
բով անմոեր մի կառու:

գում է կողպլեքները, ստուգիչ կողլեքները: Այդ օրը մեծ քա-
նակությամբ ապակի եր ծախվել. ձյունի վրա դիզված էին
« Փալավոխֆոնը կարող է դալչ- մւուսծեց ն,-- վաղը կիրակի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 53

է, չուկայի օր»:

Վառվում է վառարանը, ճարճառոում, զվար աղմկում.
վառարանի կողքին նաել է Մարիս Իվանովնան,- այսալես
կնքեց կոլյան իր կատվին,- ն զբաղված է լվացվելով: կոլյան
նայում է կասովին ուչադրուչթյոամբ ի ժոլւոում:

- Ի՞նչ ես կարծում, Մարիս Իվանով, Գալավոխֆոնը
դիչերո դալղո՞ւ է, Թե ոչ:

- Մխոո՛ւ...

- Ես էլ եդ կարծիքին հմ, Մարիս Իվանովնա, Հասկանո՞ւմ
ես, վաղը չուկայի օր է, եկ նւս դրել էր, որ չուսոով դւսլու է:
Շումոով|: Ի՞նչ է նչանակում չուսոով. ալար զ է, ուրեմն` վաղը...

- Մխոո՛ւ...

- Այո, երկու անդամ երկու չորսի ոլես ւլա զ է, Մարիս
հվանովնա. ա՛խ, ինչպես մենք իրար լավ ենք Հասկանում...
ուղղակի ղարմաք: Քեղ կծանոլթացնեւմ նրա Հեւո, Մարիա
Իվանովնա:

Հետո Ան վար է ունում Հրացանը, դնում անկյունում,
Հանում է ձեռնոցները, Հարմար կերով տեղավորվում է արկ-
ղերի վրան մի մախորկա է փաթաթում:

կենդանություն ի ուրախուլյուն է տիրում ոլածակա-
ուսն ն ամեն անդամ, երբ դալիս է Փալավոխֆոնը: Նո նւս,
որսլես օրենք, բերում է մի երկու Լիոր դյուղական օղի, միայն
ւյդ չէ. նւս բերում է դյուղից նորություններ, ով է մամու ունու-
պել, ով՝ բաժանվել, ծնունդ, մած, դժտույյուն ու Հաղար ու
մի ւուօր յա նորություններ, նորույյուններ, որոնք այնքան
մուո են կոլյս կոխվլենկոյի ալոռին, ե ույդ նրա Համար, որ կոլ-
յուն ու Փալավտխֆոնը Համաղդյուղացիներ են ի Փալավոխֆո-
նի դյուղից բերած ամենաչնչին նորությունն անդամ նւս ըն-
դունում է վառվող Հեւոաքրքրությամբ:

Վերոչիչյալ Հանգամանքներից բացի Գալավտիֆոնը
Հարու եր Փրոնտային ոլասումուլթյուններու|: Հայրենական
մեծ ոլասոներաղմին նւս մասնացել էր որսլես չարքույին, աչքի
եր Ընկել քաջությամբ ե սխրադործույթյուններով, որարդեա-
սորվել էր մեդալներով ի չքանչաններով, Փրոնտում նւս ղղում
եր երեն ինչոլես Հայրենի անտաոներում, կու|ում էր Փաչիաւո-
ների դեմ նույնքան Հաջողակ, որքան Սիբիրի անտաոներում`

54 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

արֆերի ն գայլերի դեմ: Այո, զարմանալի մարդ է Գալավտի-
Փոնը, Հանդուդն, աւն վաւիւ, նրան լսելիս չես ձանձրանա, եթե
մինչն. անդամ նույն բանը նս ոլւաւումի մի քանի անդամ: Ինչ
չարժի, օրինակի Համար, նրա ոլաւոմությունն ույն մասին, թե
ինչես մի անդամ նւ արջի Հեւո Հայւոնվում է ւան ւոււմուու մ,
Հասւուսբուն մի ծաուի մուո. արջը Լոք տալով Հեւուսոլնդում է եր
ղոծին, իսկ ՍՄ խուսասիում է դաղանից ոլւուռվելու| ծառի չուր-
ֆը: արֆը՝ նրա հտնից: Ջանձրացած այդ խաղից արֆը երկու
թաթերով ղրկում է ծառը, Հույս ունենալով մի աժամանաւ
բոնել եր ղոծին, ույն ժամանուկ Գալավոխֆոնը կաղնի երկու
Հարվածուվ կորում է արջի երկու բրդուռ Թառթերը...

Վառւարանը լոեց. այղոլես է թիթեղե վառարանը, սր ուղ
վառվում է, րադ ուք աղնում, սր ւղ էլ Հանդչում, ու նորից
պրոում է որածակատունը: կոլյւս կոխվլենկոն բացում է վա-
դարանի դոնակը: Պեւոք է նորից վառել, բոսյց նս ավելի խորն
է մոնում եր մուչւուսկի մեջ ի ուղում է նորից մուծել քաջ
Փալավոխֆոնի մասին:

ա.Գնում են Գալավոխֆոնն ու կոլյոան ամու ծանո
ճանաալար ծով, ձյան մեջ խրվելով ու բարձրանալով, Ճեռք-
ձեռքի ուծ, իրար օղնելով հ սխրսո տալով դնում են Գալավ-
տիֆոնն ու կոլան:

Թաիխվում է ձյունը, խոչոր փաթիլներով փուլում է ւսչ-
խրձի ու անտառի, ճանառլարծի ու անուուույին բազաների
ու արածեւոների վր. կեչիների, սոճու, մասրենու Թիերի վրա
Թուխի վում է ձյունը:

Հեռվից լավում է ռա ձնամի խուլ խչչողը: նրանք դուրս են
դալիս ճանասարծից ի Թուքնվում մի ծառի եւոն. բարեկա՞մ է,
թե՞ թշնամի:

երնում է ասծնակը, ռածնոաը քաչում է մի... դսայլչ ււլոչ այո,
մի իսկական դայլ» իսկ ռուս ծնամը վարում է արֆի մորե մուչ-
տակը Հաղած մի Հաա արջ. որսորդական Հրազանն ուսին
կանգնել է նա սաՀնակի առաջամասում երկու թաթերի վրա, մի
ձեռքով բոնած դայլի սանձից, մյուս ձեռքով մորասկում է դոոյ-
Լին, մորասկում անոդի, անխիղճ կերոլով. ռասծնամի վրա ալմսու-
կած է ուռները կաոլաւծ մի սիրուն, չաղանակագույն եղջերու:

Դուրս է դալիս եր Թոռքուռոցիղ Գալավոտխֆոնը, կանդնեց-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 55

նում է ռածնակը, խլում է արջից որսորդական Հրացանը ե
Հրացանի փողն ուղղում է նրա ճակասոին.- Ինձ մի ռռլանի,-
ասում է արջը,- «Ուխ» կոլիւողի նախադածն եւմ ես, կդուք ինձ
մուռ Հյուր, ձեղ ւսլյուր կում, խոճկոր, Հով...

- Իսկ ւսյս ի՞նչ ես ւուսնում,- Հարցնում է Փալավոխֆոնը
մառոով պույղ տալով եղֆերուին:

- Մի՞թե չես ոնանում, Թաթարուծի է, թաթարների դյու-
ղից սփավխգրի... Հո՛-Հո՛-Հո՛՛..

Հո՛-Հո՛-Հո՛... ծիծաղում է արջը, ե նրա ծիծաղից Թնդում
է անտաուր,- Հո՛-Հա՛-Հա՛,- արձաղանքում է նրան Գալավ-
տիֆոնը,- Հա՛-Հու՛-Հա՛՛,- ծառի եւոէից դուրս դալով ծիծա-
ղում է սիրո ուծ կոլան:

կոլյոս կոխվլենկոն լսում է եր ձայնը ի դարնում: Խրճիթը
պրել է. նւս ուռքի է կանդնում, փչում է լաւմոլի լույսի ուղղու-
թյամբ հ ոնհսնում է եր չեչի դոլորչին. նւս ուղում է մի բուռ
տաչեղ խոթել վառարանը ն կրակ տալ, բայց այդ միֆոցին
լսում է խրճիթին մուռեզող ռածնակի խչչոցը ե դուրս է
նետվում...

- Ո՞վ է,- դոռում է նւս:

- Դե լավ, Հերոս մի ձնանա, ես եմ... քնել էիր:

- Ի՞նչ քնել, ի՞նչ ես խոսում: Բոս ո՞նց լռնցի դալդ:

- Քնել էիր,- նորից նդում է ոտից մինչն գլուխ թանձր
մուչւտակի մեջ կորած Փալավոխֆոնը, կանգնեցնում է ւու ծ-
նակը որածակաւուսն պանկատլասուխ մուո, իջնում է ռածնակից,
ալյուրի լեցուն պարկերի վրայից վերցնում է մի պարկ ն
ռլարդում է կոլյային:

- Վերդպրու: Զեւս խաբի: Ձայնդ նոր քնից ղարթնած մար-
դու ձայն է... Այս էլ վերպրու,- նւս որարղդում է կոլյյին կա-
պինը,- ւսյս էլչ- նւս ոլարղդում է որսորդական ծրազանը,-
Հիմա կարող ես ներս մտնել, ես ձիուն կերակրեմ...

- Դու կլյլաուղա՞ մի անի, կոլյս կոխվլենկոյին ծառայու-
թյուն տեղում քնած դեռ ոչ ուք չի տեսել:

Նա խրճիթ է մտնում, ներս թողնելով սառնամանիքի ամ-
ալեր, չոչասիում է պարկը: Օղին կա, մնացածը Հետաքրքիր չէ.
նրա սխրսոր (ցվում է ֆերմուլյումբ. Ան ուղում է խոսել, մի
Հաճելի բան ասել Փալավոխֆոնին: Հիչեց եր տարօրինում,

56 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

երաղը. ն դուրս եկուվ.

- ժալավաիֆոնչիկ, մի ղարմանալի երաղ ռեւ...

- Ե՛րբ:

-- Հենց Քիչ առաջ:

- Բա առում իր չեմ քնել:

կոլյո կռիվլենկոն մի քանի անդամ սրադ-արաւղ աչքը
թարթեց, բայց Հետո Հավաքեց իրեն:

- Հիմա էլ ավ ւում, մի բուղե նաւուսծ տեղը ւս չքը փակել
ու երաղ տեսնել քնել չի...

-- Հալա քնելը ո՞նց է լինում:

- Քնելն էն է, որ չորերդ Հանե, ոլաուկես կնդող կողքին,
ււ չ.ք դ փակես, մարդավարի քնես ու քնած տեղդ ենպես
խում, որ կնեիկդ ղարթժնի ու էլ չկարողանա քնել... քնելն
էս է:

- Լավ,- վերջացնում է եր դործը Գալավոխֆոնը հ մի
քանի անդամ խփում ձիու մեջքին,- ներս գնանք:

Նրանք ներս են մտնում. Գալավոիֆոնն իրեն պաՀում է
մի Քիչ կուազած` դլուլն առատուսղին չիսիելու Համար: Նու
փնչալուվ Հանում է մուչւուկը, նեւոում արկղերի վր:

- Շասո ուչազպար»- ասում է կոլյս կռիվլենկոն:

- Ուշապոա: Գիւոնս ելի... մինչ դես-դեն... ոլած, քո ստու-
եր չինվի, էնքան ես քնել, որ կրակղ էլ Հանդել է...

Նու կուս ցուվ, մի մեծ խուրձ ւսչեղ վերցրեց, սլոլղեղ վա-
ռւսրանի դեմ, տաչեղը տեղավորեց վառարանի մեֆ, Հեւոո
դրանից Հանեց լուցկու ստուսիը, լուցկին մի Հարվածով վա-
ռեց ե մուռեքրեց տաչեղին, մի վայրկյան հ վառարանը բողա-
վառվեց. ն ուղեը փակել վառարանի դոնակը, բոսյը այդ րո-
ոլեին...

Վաոււսնը, չարժվեց ան ձայ մի ուժից, հ վառարանում
ինչ-որ բան Թողրուսը: Գալավոխֆոնն ուղեց րղ ուռքի
կանգնել, բոսյց ծնկները ծալվեցին ու նւս նաւտեը տեղում ղար-
մանքով ե աձով լեցուն աչքերը Հառելով ոչ որակա ղարմա-
ցած ն վախելած կոլյա նկոիվլենկոյին. կոլյա կոլիվլենկոն մի
բույն չուրֆը նայեց Է. ամբողջ կոկորդով դոռաց, ցույց տալով
վառարանը.

- Մարիս Իվանովնան...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 57

- Ի՞նչ Մարի... Իվանով...
ցերի միջից ուղիղ նրա վրա թով վառվող ու մխացող ան կա-
ոուն:
ֆոնի դեմքին, գլխին:

- Ուչթի եկ, Տիֆոնչիկ, իմ կատուն էր, մտել էր վառա-
րանը...

Գալավտիֆոնը բացեց աչքը ն մոլոր աչքերով նայեց
չուրջը:

- Իմ կատուն էր, ղիտես էլի, այդ անիծվածները տեղ են
փճոոոռւում, մոել եր վառարանը... ի Հո...

- Քեղ էլ ու քո կատվին էլ,- ինթչինթաց քաֆ Գալավտի-
Փոնը նատելու,- բա եւ կաո վից... բ" կառոուն ինձ... էս մասին
ոչ մի մեղ, ոչ մի խուք, Հասկացա... եդ չիչը մի դես ւոուր:..
Թյո՛ւո՛ւ...

1956 թ.

58 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՄԻ ԱՆԳԱՄ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏԱՆԸ:

Մի կիրակի օր ես դուրս եկա զբոսանքի:

ի քայլերն ինձ ւորն դյուղից դուրա, դեւի բոսց մար-
ղդաղետինները:

Աջ ի ձախ, ուղղածայագ, դեւի անտար, դեւի թոչնա-
բուծական ֆերման, դեղի վաղուց չգործող ռոլանդանոցը
ձգվում են դաչւսկուորիկ, կարճառուռ արածեւոներ: Նրանք
խաչաձնում են հրար, բաժանվում, տեղ-ռեղ ղուդածեռվում,
Հեւոո կորպնում են հրար, կարծես որաւուսծաբար, կանչում են
Հեռվիզ ու հրար չեն լսում:

Ձղվում են արածեւտները, կարծես երդում են արածեւո-
ները, ե նրանց երդը լռուլթյունն է:

Գյուղից կանչում է մի ուքաղաղ, Հեւլոո երկրորդը, եր-
Ըբորդը» մի չուն է Հաչում ու նորից լռուլթյունն է ծավալվում
ու լռուլյուն երդը:

Նեղ մի արաձեւո ինձ Հանեց դյուղի ղդերեղմանաւուսն վր:
ես ուզեցի չրֆանցել նրան, բայց աչքովս ընկավ չիրմալթմբե-
բիզ մեկի վրա նաւուսծ մի մարդ:

Սուտեցա, Վասյա դային էր, ֆիրմայի ֆրկիրը։ բաձր ցցել
եր Հողում, նաւոււծ ծխում եր:

- Բար, Վաոյւս ղայի...

- Բար ն... նուոիխր, փուուցրու... մավխորկա ունե՞ս:

- Ունեի:

Դեռ վաղ աուավուոյ ուն դյուղում տարածվեց, որ յոլանա-
ռսունամյոաւ Մարիա Մախանչուկը", կամ ինչոլես նրան անվա-
նում էին, Սախանչիլխան, գիչերը մաՀացել էր: Նույն ինքը,
Վասյա դայու երկարամյա, վաստակավոր կողակիցը:

Ընդամենը երկու օր առաջ ես տեսու նրան, ույդ Հաղլան-
դամ ոլաուավին: Շորորալով մուսվ դյուղկոուղի խանութը հ մի
Հեչ օղի գնեց:

- Վասկայիս ռխրոոր օղի ուղեց... Թող իմի:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 59

- Իսկ դո՞ւ,- Հարցրեց դործակասուսրուծին, ռլարղելով
նրան չիչը:

- Մի ռլուճուր էլ ես,- ժողլուս ը նւս եր մի քանի մաւոււում ն ի--
բով ու չորորալով դուրս ելավ:

- Հարյուր տարի կասլրի,- վճռեց դործակասուսրուծին ե
դարձավ մի ուրիչ Հաճախորդի:

- Եվ ինչո՞ւ չառլրիչ- չարունակեց Ան կոնֆետները
լլչեուքի նժարից Հարմարեցված թղլթե տուղլրակի մեջ լցնելով-
ոչ երեխու ունեղուվ, ոչ Հոդոս ու պով... կով, խողեր, Հավ, ճիվ,
աշխօր, ապրի ու ապրի.

Բայց ՄՈՎ դիչերը նւս մեռուվ, առանց նակխոաղդդուչացման,
առանց որմէ Հիմք, Հարգելի որաւոճաու ունենալու...

Ամբողջ դյուղն էր խոսում նրա վարած անձող կյանքի,
Հանդի հ առպածով ծերուլցյուն, ի ույն մասին, որ նս «մինչ
Հարյուր տարի կարի»: Եվ կարծես Թե ն եր մածով
արւուխուծ ու ղայ աղած, ողջ դյուղի երեսին չոլըտեղ,- ու՛ու
քեզ, դե Հիմի էլ խոսեք:

Վայ դային վառեց ծխավխուոր, ծուխը ներո քաչեցզ, խո-
ԷԸ չնեչեղ ի ակսեհց Հաղալ:

- Սիխոոոլ, մեծ սխալ ստեղի ունեցավ, - սւ նւս Հաղի միջից:

- Ի՞նչ սխոալ,- Հարցրի ես,- որսոհ՞ղ...

- Մեր տանը,- ոլառուասվխււն եց Վասյա դային, աղասովելով
Հաղիդպ,- մեր ւուանը,... առանց ինձ նւս կալածեր ոունն ել»
ւոնւռեսուլյյունն ել... իսկ ես առանց նրա` քոռ դրոչՁ... Առւո-
ված դիսռի, 22 ինչու վերպրեզ ու մեռավ: Երկու օր աոաջ մի
չեչ օղի դրեց սեղանի վրա,- խմիր, Վասյա, մի պուճուր էլ ինձ
Հառխար 1դրու::: աչիտարձում մեռնել կու...- ծիծաղեցի, - ա՛լ
Մարուսկա, Սարուսկաւ... մի փոքը խմեց, Հեւոո թե` Վասկո, ես
որ մեռնեմ, իմ ղդերեղմանը դո՛ւ սփորիր:.. չեմ ուղում, որ օուս-
Ըը սորի... ելի ծիծաղեցղի: Երեկ առւավուղյւան էլ բաղնիքը ւում-
քացրեց, լողացավ, սնդուկից Հանեց իր լավ չորերը, Հաղավ
ու որակեց առանց անկողինը բանալու:

- էղ ի՞նչ է,- Հարցրի,- լավ չորերդ Հաղար ու սառկե-
պի՞ր: - կարող է Հյուր դալ,- ոլաւուասվոան ել: Ընկա տեղիս
վրա ու քնեղի: Գիչերվա մի ոլա ծ զարթնեցի: - Մարիո, Մու-
րուա, Հյուրերդ չեկան, վեր կաղ Հանվիր ու լույսը Հանդ-

60 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

պրու...- որաուաավխոււն չո վեց, տեղից չշարժվեց: Մուոեցո, որ
ղարլեցնեւ, աչքը բոց էր ու մի տեսակ ժողլւոում էր: - Էս ի՞նչ
է, Հանա ք ես անում,- Հարցնում եւմ ես: Հանոաքը Հանուքիղ
անցել էր... մեռնելը Հանա՞ք է...

Նա վերջացրեց ծխելը, ոտքի կանգնեց, վերցրեց բար ն
ակսեհց փորել: Սածմանավխոլեց երկարությունը, (աւյնոււթյունը,
միացրեը դծերը ե ակսեհց խորանալ:

Գերեղմանաւուան արէելյուն ռածմանների վր երեւաց կոլ-
տնտեսության ձիառսյան Իվան Պեւրովիչի որդին` երխուա աար դ
կոլչոնուոնո ավյուն Միւոյւոն, բածն ուսին: Նո մուռեզուվ սր ուղ,
դործնական քայլերով ե դիմեց մեղ.

-Ինձ ուղարկեց Սիմեոն Սիմեոնիչը՝ դերեղման փորելու...
խուտուացուվ մեկուկես աչիսօր...

Վասյա դային չընդծատեց փորելը, բայց ն չուչացրեց
ոլաւուաավխոանը:

- Գնա, ման արի բրիղաղիրի աչքից Հեռու, երկու-երեք
ժամից դնա սա, որ սփորեցիր... Ես էլ կասեմ... եղա՞վ...

- եղո՛վ,- ուրավխոացուվ Միւոյն, ձեռքը ճակաւոին խոխե-
լով- ծրացանա ուուն եմ, ղն եղեդնուր... վայրի բաղեր են
երագել...

/ւ դնաց եկած ճանապարով, բածը դեւին խոխելով
Ճեռնառիայւուի ոլես:

- երի տասարդությո՛ւն,- մրչթմրթազ Վայ դային, Թով
Հոնքերի տակից նայելով Հեռացող Միւոյւոյի եւոէից ե չարու-
նակելով փորելը: Ես ուղեցի Հեռանալ, բոսյղը ինձ Համակել եր
Հունիսյան արքուռ առավուռի Հաճելի մեղկությունը. միաժա-
մանալ ինձ Համար ռրարղասգես Հեւուսքրքիր էր նայել Վաոյւս
դայուն, նրա աչիւաւուան քի վրա ե խանող, թե ի՞նչ է մուծում
նա... Ես մուծում էի, որ ամենաանՀծեւոււքրքիը մարդը, նրա
իսկական կյանքն ավելի Հետաքրթիր է, քան ամենաՀե-
տաքրքրական զիրջը... երնակայիր, որ գրքում կարդում ես`
«Հիսունական թվերին, Հունի այան մի արնուռ առւավուռ, կ.
դյուղացի կոլոնւոհսւական Վասյա դային փորում էր եր կնոջ
դերեղմանը...»:

- Իսկ Հարաանիքը Մե՛ֆ էր... այո, դիչերը մինչն. լույս կե-
րուխում էր... ես ենքան խւմեցի, որ աչքիս Մարուսկան երկու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 61

Մարուսկա էր երեում, չդիտեխ` որին դրկեմ, որին Թողնեմ,-
խոսեց Վայ դային, արդեն մինչն ծնկները խորացած փոսի
մեֆ, կարծես չարունավկելով Ընղդծատված ղրույցը: - Օրե՛ր.
ոնց որ երեկ լիներ,- հզրասիակեց նա, խրեց բածր խոնավ Հողի
մեֆ, նատեց ոռի եզրին ն դրանից դուրս քաչեց մախորկայի
քսոլը: յ

- Վասյա ղայի, ամեն 22 անցել է... ոլաւուս ծե Լ է, որ-.:
սիրաբանած Լինես... ոաւուսնի բան է...

Նա ժպտաց բեղերի միֆից, նայեց ինձ, թավ Հոնքերը
բարձրացնելով, վառեց ծիավիւուռը, մարած լուցկին նետեց
փոսի մեջ, Հեւոո կուցուվ, բարձրացրեղ լուցկին, նետեց փոսից
Հեռու |ւ ոլաւոասվխուան եց.

- աւո ծել է մանր-մունը... եկ ն, էդ կողմից սուրբ էր:
Աղջիկ ժամանակ նրան սիրաՀարվել էր Վանկան, մեր կոլխոզի
Հաչվառլած Իվան Սերդեյիչը... պարի ժամանավվա բան եմ
սում, է՛: Հաւա նրանց ռիլիբիլուց բան դուրս չեկով... Մ
րուսկան ինձ աուավ, իկ Վանկան ծերագաղվ առանց սլաամլվե-
լու ու դարձավ Իվան Սերգհյիչ...

Վայ դային լռեց, իսկ ես Հիչեցի Հանդուցյալի մասին
տարածված անտտոույգ ասեկոսեները նրա ի կոլչոնուռեսուլյուն
Հաչվասպածի կառղլերի մասին, որը» ոմանց ոլնդումով, երբեք
չէր ընդ ծասովել... ոլասոմում էին, որ Իվան Սերդեյիչը չի
ամուսնացել դեղեղլիկ ու Հաղլիաձաակ Մարուսկայի վչոից,
իոկ Մարուսկոաւյի ծնողները նավա աւովուլթյուն են ւովվել
Վա յոային, որով Հեւու. վերջինս աչիւաւոում էր, խոչծեմ եր ու
տնարար, մինչդեռ Վանյան ծարբեղող էր ու կուվարար, մարդ-
կանց Հիեսո չէր կարող Հաչմո արել ի արժանացել էր «թոկից
սփավխոււծ Վանյա» կոչիանը:

Վասյա դային ծխավիւուոի մնազուկը նեւոեց լուցկու ուղ-
ղությամբ ն վերպրեց բաձր: Բայց այղ միջոցին նա նայեց ղյու-
ղից դեսլի դերեղմանառսոուն ձգվող արածեւոին ու մուայլվեց:
Ես նայեցի նրա Հայագքի ուղղուլյ ումբ: Նեղ արածեւոով ւռ ոււս-
ֆանում էր Հաչվառլած Իվան Սերգեյիչը:

Ն դանդաղ մուռեզոաւվ, Հենվելով Հւ ուո ձեռնառսիույտին,
աչքերի մեջ մի անմիւո ժոլի՞ ւո, թե տխրություն: Դժվար չէր
ղդուչակել, որ նւս մի երկու Հարյուր դրամ օղի էր խմել:

62 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Գեազի ւոուն, ասին` հատեղ ես... եկա` օգնեմ:
մաչ, մոխրաղույն պիջակը, իֆավ փոսի մեջ ն ձեռքը պարզեց
բածին:

- Տուր... Դու Հանդաուացիր»..

- Պեւոք չի... ե՛ւ կփորեմ:

- Հանդատացիր, էլի կփորես,- պնդեց Իվան Սերգեյիչը:

- Գետք չի՛- կրկնեց Վասյա դային,- Հանդուցյալը Հրա-
մայեզ, որ եռ... որ չթողնեմ օտար մարդիկ...
վան Սերդեյիչը, ն նրա աչքերի մեջ բոնկվեց մի չար բոց:
դար ինոզված, կամաց-կամաց նա խեղճացավ, կար
ամքեց, փոքրացավ ն բածշն անցավ, ինքն էլ չիմացավ թե ինչ-
բուսկային, երբ նա լալով փաթաթվեց նրա վզին Է արցունք-
ների միջից Հեծեծաց.
է, որ ես քեղ եւի սիրում: Ես չեմ դիմանա առանց քեղ, առանց
քեղ ես երկար չեմ ապրի: Երբ ես մեռնեմ, դո՛ւ վփորիր իմ
դերեղմանը, Վանկա, ի՛մ Հարազատ, ի՛մ միակ...
ված Հայադքը Հառեց դեւի դաշտերն ու արածեւոները: Իսկ
բար» կանչում են Հեռվիզ հ իրար չեն լռում, չեն լռում:

1956թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 63

ԱՆՄԵՂ ՄԵՂԱՎՈՐՆԵՐ

4.

Գարուն: Ուսոլկա դեւոր քանդեց, քչեզ ռասոզե չղթաների
վերֆին օղակները, հ որուուսց դարնանային մեծաչունչ Հիմներ:
Այդ Հիմնով էլ բաղզվել Հանդիսավոր դարնանացանը:

«Հաղթանակ» կոլւոնւոնսուլթյոաւն դաչտավարական Բրի-
դաղդների երկու բրիադիրները, մեկը բարակ ու երկար,
մյուսը կարճ 13 կլորիկ, վաղ առավուռյւան նուուսծ մեկը ձյուլժի
նման ոն, մյուսը ձյան նման սպիտակ ձիերի վրա, անցնում են
դյուղի (ույն փողոցով, ւոնիզ-ւոուն, բարակ ճիլուռով ծեծում
են փողոքածայացը ոլրաւոուծանների առլաւկին ու կանչում.

- Տանտիրուծի՛, ծղուռները այրելու...

- Անու Բորիսով, սերմաղոիխչի վրո...

- Նատւուոյա, վերպրու օղակ երրորդ դաշ: կանկորայի
տեղը նչանակված է Օլգա Մախանչուկը:

- Իսկ կանկորա՞ն,- ոլաւոուծանի փեղկը դեղի դուրս բոս-
նալով, դլուխը դուրս Հանեց միջին տարիքի, ռլեսղլենուռ,
ժոլուսքող Հասո Թչերով ի նեղ, ճոլլյոուն աչքերով մի կին:

- կանկորան նչանա կված է Հաղլուիո,- ոլառուաախուսն եց
բրիգադիրը, ճիպոտով դիոլավ ձիու ականջին ն առաջ անցավ:

կես ժա Հետո դյուղի բոլոր տնակներում քննվում էր
կանկորայի նոր նչանակումը: Հայւոնի էր, որ բաղում ւոսրի-
ներ որսլես Հազվլուլյ աչիաուոում եր ոլոռով Սոհւլաւնիլսուն ի
վաո չէր աչիտաւոում, ճիչ է, ւսյս տարի չրջկենորոնիցը օղնող
ուժեր են դալիս ի ւյ ոլաւոճառով ավելի շոտ Հազ ոլեւոք եր
Թիւել, ճիչը է նաեւ, որ արավ Սոն անիլուսն թուլացել է վեր-
ջին տարիները ն մի քանի անդամ ղիմել էր կոլտնտեսության
վարչությանը, որոլեսղի ազատեն իրեն այդ պաշտոնից, բայց
ինչո՞ւ կանկորային, ույդ երխուսսարդ, երեսունից վեր հ քա-
ռասունի ը վար, դաչսոույին աչկոաւուսն քների մեջ կողիված կուն-
կորային պիոի նչանակեին Հացթուլ:, Հասկանալի չէր: Ասենք
ի՞նչ կար չծասկանալու, միանդամոաւյն Հասկանալի էր...

64 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

երբ վարչության նախագածը` Անդրեյ Պետրովիչը,
տալ աւած դետնախնձորին:

- էլ մարդ չղտա՞ք կոլխողում, որ դրան նչանակեցիք,-
Հնչեց Վարվառա Պետրովնայի մի քիչ բողոքող, մի բիչ
վիչը նայեց կնոջ դեմքին իր կապույտ, խաղաղ աչքերով,
Հարցրեց:

- Ի՞նչ կա որ..:

- Չէր կարելի...

- Ինչո՞ւ...
կավոր:
տելավ ոլաւտուծանին:
րեյ Պետրովիչը, շարունակելով իր աշխատանքը:

- Անդրե՛լ,- սեղանին մոտեցավ կինը ն կանգնել նրա
դեմ,-- իմազիր, եթե բոնեմ քեզ նրա Հետ փոում, չեմ խնայի
ո՛չ ինձ, ո՛չ քեղ, իմացի՛ր...

Անդրեյ Պետրովիչը վերջացրեց նախաճաչը, արաղ ոտքի
պանդնեց, կախարանից վերցրեց դլիարկը։ խինց ծեկին ն
դուրս եկավ, կրկնելով:

- Թո՛ղ Հիսխարությունները:
նան բրիդաղիր Սիմոն Սիմոնիչի տանը, նախաճաչի ժամա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 65

2.

տնային դղործերով: Գյուղի միակ, գլխավոր փողոցի վրա
լողքից դուրս եկավ, լայնքով ճեղքելով սաղերի թամիորը ն

Գյուղի միակ, դլխավոր փողոցի Հակառակ ծայրից երնեաց
մի կին, երկարաճիտ կոչիկներով, որոնք ներկված էին ոն.
դույլի խորքում թխմված էր Հին մի պարկ, որը դադարել էր
տակը լվանալու լաթ: Դույլից դուրս էր ցցել իր գլուխը նոր
կալված մի ավել:

կոլւոնոնսության վարչության չենքին չծառած, նւս Թե.ք-
վեց դեղի աֆ: Այդ ոչ լայն ճանապարծը ձղվում էր բաց դաշ-
կողմում, ղետավից ոչ Հեռու, կանդնած է մենավոր, միՀար-
կանի մի տնակ: կինը առնական քայլերով կանգնեց մենավոր
անելիքը ն վերցրեց ավելը:

66 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Դոների մեջ երնաց բրիգադիրը, կարճ ու կլոր Սիմոն Սի-
մոնիչը, մի ճիալուռ ձեռքին:

- Բարի լույս կանկորո, աչլաւտո՞ւմ ենք...

- Աչիուաւռում ենք, Սիմոն Սիմոնիչ, աչլոաւոոււմ ենք, դուրս
եկեք, թե չէ՝ փոչուց կխեղդվեթ:

- Զե խեղդվի... Գիւոե՞ս, կանկորոո, թե ինչու քեղ նչա-
նավլեցինք ւսյս աչվոաւուն քին...

կանկորան, որ այդ րուլեին զբաղված էր պատերը վերից
վար ավլելով, ղդուչությամբ եւո նայել:

- Չգիտեմ, ինչո՞ւ Համար նչանակեցիք...

- Քո կվառի նման կվաս դյուղում չկա, կանկորա: Լավ
կվաս կպատրաստես, մեկ-մեկ կղանք, կխմենք:

- կարաւոր աւո եմ, Սիմոն Սիմոնիչ, կալաորաատեւմ, իոկ
Հիմա գնա, վոչու մեջ մի՛ կանգնիլ... կտեսնեն, կխոսեն:

- Ովքե՞ր կխոսեն, ի՞նչ կխոսեն:

- Զդիտե՞ս չար (լեղուները...

- ես չեմ վախենում, կանկոլրա, կխոսեն, կխոսեն, կլուհն:

- Անդրեյ Պեւտրովիչը,- խուճառլով արոասնեց կանկո-
րան, ոլաւտուծանից դուրս նայելու:

Հիրավի, դեպի փուռ ձղվող ճանապարչով գալիս էր նա-
խաղածը՝ Անդրեյ Պետրովիչը:

- Ա՛յ թեզ լսալթա... Հիմի ի՞նչ լիի մտածի,- փնթփնթաց
Սիմոն Սիմոնիչը ե նայեց չուրֆը, սեւ ոլաչւուլաւն դւոնելու
Հույսով:

- Առացի՛, Սիմոն Սիմոնիչ, ասացի` դնա: Ո՞ր սատանան
բերել քեղ այաւոեղ, չեմ Հասկանում...

-. ես... մաքուր ռրսոով,- փորձեց արդարանալ բրիդադի-
Էր» կարծես ոչ Թե կանկորայի, այլ նավոադածի աու, բայց
Հիչելով մերֆինիս խիստ բնավորությունը, առանց երկար-բա-
րակ մուծելու, նեւովել դեւի ներքնածարկը, հավ երկու մ ւ-
տիճան ե կառիարիչը փակեց: կանկորան Հուղված ե տադնա-
որածար չարունակեց ավլել ոլասոերը, Հաղար անդամ անիծելով
եր նչանակման օրն ու ժամր:

Անդրեյ Պետրովիչը ներո մուս:

- Բարի Լույս» կանկորա:

- Բարի Լույս» Անդրեյ Պեւորովիչ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 67

- Երեկոյան ալյուր կբերեն: Վաղն աուավուռյուն կակսնես
թիշել:

- Փա՛յտ,- խեղդուկ ձայնով արտասանեց կանկորան:

- Փոյւո էլ կբերեն, - Հանդոաւուսպրեը Անդրեյ Դեւորովիչը,-
կասեմ, որ չոր փույւո ւոււուն.... Դու միայն քեղ լավ ոլածիր, ոչ
ոքի ներա մի՛ Թող, ավելորդ խոսակցությունների աուխի մի՛
ւում... աոանց ույն էլ բոլորը խոսում են...

Նա ուզեց ավելի պարզ բացատրել իր միտքը, բայց բաց
պասոուծանից նկարեց, որ արաղ քայլերով դեղի սփուոն է
գալիս իր կինը` Վարվառան: Անդրեյ Պետրովիչն զդաց, որ
ականդալն անխուսառսիելի է: կանկորան նայեց նախադածի
տաղն ասլա ծար, բոց ոլաւտուծանից դուրս նեւոված Հայացքին,
նայեց նրա Հայագքի ուղղուլյաւմբ հ մեն 22 Հասկազավ:
Մինչ նրա ուչքի դսալը» նավա դա ծն անձեւուսցքել էր ներքնա-
Հարկում:

խավար ներքնածարկում Անդրեյ Պետրովիչը բնազդաբար
մի (լուցկի վառեց ի նայեց չուրջը: Պաւոխ ւում կանդնել եր ոլա-
ոի նման դունասոված Սիմոն Սիմոնիչը:

- Դու այտեղ ի՞նչ դործ ունես,- դրեթե ոլաչտոնավան
խուուլյոաւմբ չչնջաղ նւս:

- Անդրեյ Պետրովիչ,- ոլաոասվուան եց Սիմոն Սիմոնիչը,-
ես մաքուր ռրսոով կվասի մասի... ւոհում դալիս ես, վաղիւեզ աւ...
Է ծու...

- Մաքուր որսոով,- կրկնեց Անդրեյ Պետրովիչը,- ես էլ
մաքուր ռրւռով...

- Ի՞նչ ոլաւուս Հեզ որ.:.

- կինս` Վարվառան է ղալիս...

Լռություն:

- Հիմա ի՞նչ անենք,- չչնջաց Սիմոն Սիմոնիչը:

Անդրեյ Պետրովիչը մի (լուցկի ես վառեց, մարեց, լուցկու
կոթը մի կողմ նետեց է. բարձրաձայն դիմեց բրիգադիրին:

- Հասկանո՞ւմ ես, դարակները փոռել են, Հարկավոր է սիո-
իւել... Եկ ինձ Հետ:

Նա բարձրացավ սանդուղքներով, կափարիչը Հրեց աղ-
մուկով ն Սիմոն Սիմոնիչի Հետ ղուրս եկան այն րուլեին, երբ
Վարվառա Պետրովնան ներո էր մւռել, իսկ կանկոլրան (ալիս էր

68 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դառն արցունքներով, ղդալով մեծ սկանդալի անխուսառիելի-
ությունը:

- Հասկանո՞ւմ ես,- չարունակեց Անդրեյ Պեւորովիչը,
առանց ուչադրություն դարձնելու կնոջ վր- ո՛չ միայն դսս-
րակները, ույլմւ Հաուի փռած ւուսխւուսկները ոլեւոք է փոխել:
Այ, տե՛ս, մե՛լ, երկո՛ւ, երե՛թ... փոլաե՛լ...

մե նայեց կանկորային ի նկատեց նրա արցունքները.

- Իսկ դու երեխայի ոլես մի՛ արտասվիր, երբ քեղ նկա-
սռողուլցյուն են անում: կարող իր ավելի չուսո դալ աչի
ւուանքի... ույո՛...

1956 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 69

ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ ԹՌԶՆԱՆՈՑՈՒՄ՝

4.

ընդարձակ բակը: Նա մտավ ամբարներից մեկը, վերցրեց թի-
եկավ ն իր քայլերն ուղղեց դեպի սպիտակ ներկված մի
իըճիթ, որը չորս կողմից չըձաղպատված էր քառակուսի ցան-
իսի Թոչնային ճիչ ու աղմուկ բարձրացավ, որ Մարուռյուն
չկարողացավ զաղել իր ժպիտը: Նա Հանեց կողպեքը, քաչվեց
Քաչվելու, որովՀետն ելթե նա կանգներ ղոան դեմ, ղժվար լթե
ակնթարթում դուրս թոռան, փովեցին խրճիթի չորս կողմը 1.

Սարուսյան իր քայլերն ուղղեց դեպի մի ուրիչ խրճիթ,
ղում մի քանի Հնղկածավեր ինքնադոծ չրջում էին իրենց ճու-
չած Հավկիթներ, ջարդել կճեպներն ու սպիտակուցները նե-
տեց մայր ՀնդկաՀավերին, ղեղնուցներով` ափի մեջ` մեկ-մեկ
կերակրեց ճուտերին, ֆուր խմեցրեց ն բաց թողեց մայրերի
Թեերի տակ:

70 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Այսոլես ակսվեց թԹոչնառպածչուծի Մարուսյույի աչիոաւուան-
քային օրը: եկավ բրիղադիր Սերգեյ Նիկոլանիչ Ռիբալկան,
ուռուղեց աչիաւուանքը, պուզամասոով կոխեց Մարուսյույի ռի-
րուն ծնուռին հ դնաց եր ղդործին:

Անցուվ երկու չաղբալժ ւսյս ոչ մի բանով նչանավոր օրից:
Բոլոր Հնդկածավերը թողել էին թուխար ն չրֆում էին իրենց
ճուտերի Հետ: Թվով Հինդ Հայր Հնղկածավերը Հեռվից Հե-
ոնում եին մայրերին ի իրենը աղմկարար ղավակներին: Հայր
Հնեդկածավերը Թողնում էին Հողհեոր բարձրաստիճան Հայրերի
տալավորություն փլերից կախված կարմիր-կանաչ թթուցնն-
րով, ուուած-Կիքված փետուրներով հ իրենց ծանը վարք ու
բարքով: Հնդկաճուտերը չո էին սիրում կաղամբ, ե Մարուս-
յուն կերակրում եր նրանց կաղամբի թերթերով, Հնդկաճումոե-
ըը սիրում էին արդեն Հավկիթի կճեղներ, Սարուսյան կերակ-
րում էր նրանց Հավկիթի կճեպներով, ն Սերգեյ Ռիբալկան
ւե անդամ դիսռելով Հնդկաճուսերին, ասում էր.

- Սրանք Հավի ճուսոեր չեն, ոչ էլ ուսդի ու բաղի... Հնդկա-
ճոււտերը չառ ղդայուն, նուրբ Թոչուններ են:

Մարուոյան եր կաղույւո, մեծ-մեծ աչքերով ժոլոում էր
ւա ւե անդամ նրանց Հետ ղբաաղվելիս ի դժվար չէր նկաւոել,
որ նս ու չւսուու վերաբերմունք ունի դեւի Թմեավորները Հօ-
դուո Հնդկածավերի. Մարուռյուն նրանց խնամում էր ււոււան -
ձին սիրով ու Հոդաւուրուլյաւմբ:

Երբ ֆերմայի վր, բոց երկնքում երում էր ուրուրը,
Հանկարծ սիրում էր քար լռուլյուն հ անչարժուլյուն. լռում
եին Հավի Հարյուրավոր ճուսոերը, Հնդկաճոււերն ւալ ատ ււուս-
նում էին մայրերի Թերի ւոուկ, Հայր Հնդկածավերը Հոդեոր
Հայրերից վերածվում էին բարձրաստոխճ ուն զինվորականների,
մոււյլ ու ուղառնական նայում էին վերը հ Փչչում, բարձր Հաս-
չում եր ֆերմայի ոլա ծաւլաւն Տարղանը, դունչը ոլածած դեւի
եր, դեղի գիչատիչ թռչունը, իսկ երբ Հեռանում էր նա, կար-
դը վերածառտասովում էր Թոչնաբուծական ֆերմայում, օդը
(ցվում էր ճոււոերի ծիվ-ծիվով, հ Տարղանն եր ոլարտակա-
նությունը կաւուրուծի ինքնադոչուլյումբ սփուվում եր պանկա-
ոլատի առովերի տակ ն ննջում: Հավի ճուտերը չէին վախենում
նրանից, չրջում էին նրա չուրֆը: Թռչում նրա վրայով, անդամ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Ղ

Տարզանը կբացեր աչքերը, երեի կժպտար, եթե կարողանար
ժողո ի նորից կննջեր:

Օբը թեքվում էր դեպի երեկոն, աքաղաղները կանչում էին
Հետո նրանց ճուտերն էին օրորվելով, մեկիկ-մեկիկ, կամ
խումբ-խումբ ետ Հոսում իրենք խրճիթը, իսկ Հնղկածավերի
դեղի Հնդկաչավանոցը` մայր Հնդկաչավը նրա եւոմից:
րում արկղում, Հեւյոո մայր Հնղդկաչավն առանց ծրավերի ի
միջամտության ինքն է մտնում արկղը, թների տակ առնում
Հեղկաչավերը մտնում են ամեն մեկն իր արկղը, ամեն մեկն
Հայր Հնղկաչավերն իրենց մարմինների ծանրության Հակա-
նեկան երջանկությունը:

2.

Մի իրիկուն, երբ Սարումյան զբաղված էր Հնդկածավերի
ընտանիքներին տեղավորելով, եկավ բրիղադիր Սերգեյ Ռի-
նրա աչիաւուանք ը:

՛2 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Այդ ի՞նչ է, Մարուռյո, ինչո՞ւ իղուր տեղը չարչարում
ես քեղ,- Հարցրեց նա, երբ ըմբոնեց, թե ինչով է զբաղված
աղֆիկը:
լարող ձիր ուրիչ գործով զբաղվել:
վը նտնից:
բանիմաց ժպիտով Հարցրեց բրիդադիրը:

- Ի՞նչ վալակիտա,- սրտնեղեց աղջիկը:

- Այ, եդ որ նում եո...

- Ի՞նչ եմ մանում, Սերդել Նիկոլանիչ, դու դիոոես, որ մենք
տանը ՀնդկաՀավ ենք պաՀում, անում եմ այն, ինչ տանն եմ
արել, ինչ անձրաժեչ:ո է անել...

Ռիբալկան ծիծաղեց:
փտած Գները պետական զործի մեջ խոթելուց: Միանդամից
իրար. կերակրել չկա, բան չկա, կքնեն, առավոտյան էլի բաց
կթողնես, կգնան կարածեն: Թե չէ մեկ-մեկ բոնել ու տակները
դնել... Փյուսծ դո՛րծ: Ռաղմախո՛վ՛, ուաղմախո՛վ աչիտաւոի...
տանել, տեղավորել... Ավելի լավ չի՞ միանդամից ուա ՛ղ... ոտաղ-
մա՛խ:
պիր աչիտաւունքի նոր ձի: Ես Հնդկածավ չեմ ոլածել, բայց
նում է... ռւապիոնա՛լ, ուսղմա՛ի...

Եվ բրիգադիրը Հեռացավ իր Հակա սապողներով: եկավ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 3

թյունների կառուսրմանը, իկ Մարուոյան վերֆացնելով եր
աչիտաւուաւնք ույին օրը» ոուն ղեաց:

Մյուս օրը երեկոյան Մորուոյան բացեց թոչնանոցի դուուր,
մի բուղեում բարակ ճիլուռով բոլոր Հնդկածավերին ու իրենցը
ճոււոերին ներա Քչեղ, «ռւսղմախով» դուռր փակեց ի ավար-
տեզ եր աչիոաւուանք ը:

Մարուոյան աու վուոյւաւն աչին քի դալով, առանց
իրեն Հաշիվ տալու, իր քայլերն ուղղեց դեղի ծնդկածավա-
նոպը:

Առաջին բանը, որ նրա աչքովն ընուվ, դոս Հայր Հնդկա-
Հավերն էին. ռովորաբար նրանք օրվա ույդ ժամին դեռ իջած
չէին լինում տանիքի ծածկի տակից ն. կտղածարում էին իրենց
մարմինների ւսյս կամ այն մասը, երեի քաչված մրջյուններ որ-
ւուսլու Հառխար, իոկ յսօր նրանք դւոնվում են ներքնլում,
խմբվել են դոան մուռ, կծկվել ու անչարժացել: Սանը մի նա-
խաղդաղումով Մարույուն մուռեզավ թոչնանոցի դռանը ե
լողոլեքը բացեց:

Հնդկաճուտերի զվարթ աղմուկի փոխարեն Մարուռյույին
դիխավորեց աղեւուսվոր լռությունը: Փրելթե իրեն կորդրած նւս
ներս մտավ ն. զգաց, որ ոտքը դիղավ ինչ-որ փառիուկ բանի.
աղջիկը նայեզ եր ուռքերի սով. Թոչնանոցի Հաւոււը ծածկված
էր ճուսոերի դիլներով. դասուըկ տակառների ի արկղերի մուռ
կանդնել էին մայր Հնդկածավերը մոււյլ ու ւզլղտոր աչքերով ե
ոչ մի չարժումուվ| չընկալեցին դուան բազվելն ու աղջկա ներս
մոնելը. կենդանի մնացած մի քանի ճուտեր կանգնել էին
մայրերի մուռ ւ դողդողում էին, անհա պրոիցզ: Մարուսյան ասր -
սոռիածայր դուրս թույ լթոչնանոցից, վազեց դեւի դիչերային
որածակի խրճիթը: Դուռր փու էր, նւս ծեծեզ բոռունդքով:

- Ո՞վ է,- լսվեց ներսից Նոսովի ջնլվկուո ձայնը:

- Ե՛ւ եմ, բոս ՛ը..

- Եկա, ը» Մարուռլա, էս բրուլեիս...

Դուռր բազվել, հ նա ներա մով: Մոճքենաբոաւր նայեց եր
ուռների ւոուկ. ռրածականոցի Հասուսկը ծածկված էր արհածաղ-
կի սերմերի կճեպներով:

- Նուո՛ վ, Հնդկաճուսերը...

- ի՞ նչ է ոլաւուսծել,- կարծես նոր ղարթնեց Նոսովը:

- կուռոլրվել են... ոււոկել...

- Քանի՞ Հա:

4 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Բոլորը... մի քանիան հ մնացել...

- Գնանք:

Մինչն թոչնանոց Հասնելը Նոսովը Հիչեզ, որ դիչերը նրա
ականջին Հասավ Հայը Հնդկածավերի տադնառլալի ը աղմու-
կը,- երեի մուկ են տեսել կամ գորտ, կամ օ4 ու վախեցել են,-
ն լռեց:
եմ դիչերվա ցրտին:
ուղիղ նրա աչքերին: Ռիբալկան խուսափեց նրա Հայացքից,
լռացով, մի ծնդկաճուտի դիակ վերցրեց, դրոանեց ու դնաց:

3.

Անասնաբուժական կայանում անասնաբույժը ճեղքեղ
ողբերդական մածով մածացած Թոչունի փորը: Սնունդը
նորմալ էր, Թունավորման ոչ մի նչան: Ռիբալկան Հրավիրեզ
մի կոմիսիս», որը դւուվ, որ Թոչնանոցը չոռիաղանը անձար-
մար էր Հնդկաճոււոեր Հասնելու Համար, որ դուլրոո եր թոչնա-
նոպը, խոնավ, ւսյս ոլաոճառով էլ մի դիչերվա մեջ ութսուներ-
կու ճուտ պրուս ձար հ եղել ի ոչնչացել: կազմվեց Համաւլա-
աԱ ոլո, աւտորաղդրվեց ի ւորվեց Հաչվասլածությանը:

- արա է,- Գախասատուլ է Ռիբալկան, - արանք Հավի

Ել բացի Սարուսյայից է Ա րալկալից ոչ ոք չիմացավ, թե
ի՞նչ էր կառուսրվել թոչնանոցում, դիչերվա խավարում, Թե
ի՞նչ աճավոր մարտ էր ծաղել մայր Հեղկածավերի մեջ իրենց
ներկու Հնդկաճուտեր մայրերի ոտների տակն թների Հար-

1956 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 5

ԱՐՋԸ ԾԽԱՄՈՐՃՈՎ:7

4.

Երեկոյան ամը 7-ին «Հաղլթանուկ» կոլւոնոեսության փե-
թականոցի գիչերային պաչակ Դիմիտրի Լնչան դուրս եկավ
դյուղից Է ուղնորվեց դեպի փեթականոցը, որը դանում էր
դյուղից չորս կիլոմետրի վրա, կեչիներու ն սոճիներու չրֆա-
ոլաւովոաւծ ւա ւոււուււմոււո բազասոում: կողքիպ քայլում էր նրա
չունը, միչմո անբաժան Բանդիսոր, որն ե դեղ, բանդիսո (ինե-
լուց ավելի մոխրաղույն, փրչուռ մազերով ի Թուռվխծուռ, խոծա-
կան աչքերով ռովորական մի չուն եր:

Բարձրածասոակ էր Լնչան, երկար ձեռներով ե ուռներով,
ուսերը վերձիդ, մի Քիչ կուած: Ն քայլում էր մեծ-մեծ քայ-
լերով, եդիուսցորենի վյուռքյուլների նման Հաուուուխաղ, չեկ
բեղերը քաշած ականչից ականջ: Նա ձեռքից կախել էր դորչ
մի ւռուղրակ, որի բովանդակությունն ակն Հույ կերով Հե-
ւաքրքրում էր Բանդիսոին. ւսյս երեում էր Հենց նրանից, որ
չունը քայլում եր ւուղրուկի կողքով, առանց եւո մնալու կամ
ուֆ վաղելու, մեր ընդ մերլ, կարծես ոլաւուաձաղբար դունչը
քսում էր ւտուղրակին ի աչքը նեւոում սիրոֆ աչքերին, կարծես
ուոուղելու Համար, նկատե՞ց նւս, 22 ոչ: Լնչան չէր նկաւոում
եր չան խաղաղ պույքերը, ն չնկատեց մինչի անդում, Թե ինչ-
ռես անցան փոքրիկ կամուրջը, դուրս եկան դեղի ւանուոուու
տանող մեծ ճանասլարծի վր ի այնւոեղ, որւռեղ Հարկավոր եր
թողնել մեծ ճանաղարծը ի բոնել նրանից բաժանվող, դեւի
Հյուսի ս-որ ելք ձղվող արածեւոր, նրա դեմը դուրս եկավ
ձիու վրա նուոււծ դյուղառվեւոխ նախադածը՝` Իվան Սմխոնովը,
24-25 տարեկան մի երիտասարդ: Դիմիտրի Լնչան երեկվա
նման ալար զ Հիչում եր Սմիխոնուվի ծնողներին, Եգորի ու Դա-
չայի ամուսնությունը, Վանյայի ծնունդը, Վանյային` դոճինե-
րի հնից վազելիս, նույն Վանյային գյուղի դոլրոցն չտաղե-

76 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

լիս` ցրտից կարմրատակած թչերով, Հիշում էր, որ նա
առվարոոնը դյուղի յոթնումյուկը ի դնաց չրֆանույին կենտրոն`
ուսումը չարունակելու, ի ույն, որ ավարտեց տասնամյակը, նո-
բից դյուղ վերադարձավ ն նչանակվեց ակումբի վարիչ, իշկ
երբ դյուղաովեւոխ նաիկին նավո ծ Զուբովվն ինչ-ինչ ոլւաւո-
ճառներով Հանվեց աչիտաւուանքից, Վանյան ընւորվեց դյուղ-
սովեւոի նավխադած հ դարձավ Իվան եդորովիչ: - «Բարե,
Վա՛նկա»,- ուղեը բազականչել Դիմիորի Լնչան, երբ դեմից
մուռեցաւվ ձիավորը, բոոյց Հիչեզ, որ դործ ունի դյուղաովեւոի
նավխոադա ծի Հեւո, բարձրացրեց ւե, Հնամաչ մորթե դլիարկը ե
բարքեց.

- Բարի երեկո, դնում ես մեղը ումոելու,- ձին կանդնեցքրեց
երիտասարդը ե ժամուս ը Էն չային, - լա՛վ աչիոաւուան ք ես դւռել,
ջա՛ղցը աչիտայւուանյք ...

կանդնեց Էնչան, կանդնեց ե չունը, Հեւոո չոքեղ ւուլրուկի
դեմ ե ոլոչով ակսեց Հարվածել դեոխնը: Այդ նչանակում էր,
որ նւս ամենեւին ղդոծ չէր ւսյս Հանդիսումից:

- Գնում հւ փեթակները ոլրաչուլանեւմ արջերից ու ղդողե-
բիղ» 22 վերաբերում է մեղը ուտելուն, Հարցրու մեղվաբույ-
ծին... ինքը ոււոում, ւորաւքվում է, սրան-նրան Հյուրասիրում,
մի գդալ մեղը իր գիչերային պաչակին խնայում է: Ուրիչներն
էլ կարծում են, որ եո...

- Որտեղի՞ց դիսոես, որ ուռում է, Հյուրասիրում,- ընդ-
Հասոնհց դյուղաովեւոխ նախադածը մի տոնով, որը նչանակում
էր` ինչո՞ւ ես բամբասում անմեղ մարդուն:

- Ռրտհղից գիտե՛մ... իճարկե, ես ինչ եմ, որ բան իմա-
նամ: Բոս դասոարկ չըջանակները, բա դես ու դեն Թոռի ված
մեղրամոմե՞րը, բա...

- Դու էլ կեր, ո՞վ է բերանդ սփավկել...

- Ե,- չփոթվեց Դիմիտրի Լնչան ն հտ նայեց չան վրա,
որն սկսել էր պոչով իրին իր տիրոջ ուռքերին,- հռ ի նչ է,
ժողովրդի Թչշնամի՞ հմ, որ կոլիյողի մեղրը ոււո ե...

Փյուղաովեւոխ նախադա ծը ժողո ը, ձին կարճ վրնջաղ ե
ուռքով երկու անդամ ծեծեը դեւոինը:

- Տեսնո՞ւմ ես, խոռքերիդ վրա ձին էլ է ծիծաղում... Նու,
դնացինք ...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ ՛

Հետո դրոլանից Հանեց ծխամորճը, լցրեց մախորկայով, բթա-

Մեծ ճանապարՀը մնաց ետե, Հիմա նրանք զնում են ղեպի
Հյուսի ս-որմել,ք ձգվող արաձեւտով: ԱրաՀեսոր ձգվում է
ուղիղ, տեղ-տեղ ոլորում, աղա սողում մի փոքրիկ բլրով մեր,
բացատն է, դիչերային պածակի խրճիթը ն նրանից երեսուն
վբա, բացեց, տուղրակից Հանեց կես չիչ կաթ, Հաց ն մի կտոր
մունքի սածմաններից դեպի վերոչիչյալ բարիքները, դունչը
վեդրոն՛, իսկ խրճիթի մեջոեղում` թիթեղե վառարանը: Լնչան
լեց կանաչ խոտերի վրա, իոկ տերը նատեց խրճիթի պատի
րում էր ն ուււծ մուն լռուլյուն. թռչունի ոչ մի ձայն, տերնեի

3 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ոչ մի չըչյուն: Մի աղով Թուվ` Թմւերը Համարյա քսելով խո-
տերին :- Անձրեւ կարող է դալ,- մուսծեց Լնչան:

2.

լռում եր ի ծխում եր ծխամորճը: Ոչ ուք չդիռեր, 22 ի՞նչ է
սուսծում նւս, ինչո՞ւ է լռում, մւոադրույթյուն ունի՞ երկրորդ
անդամ ամուսնանալու, Թե ոչ: Իսկ Հիմա, երբ նա նատուծ`
մեն-մենակ ծխում է ու մտածում է այն մասին, որ Հարկավոր
սություն Համար, Հենց թեկուզ...

Լնչան ուռքի կանգնել, մտավ խրճիթը, վառեց սեղանի
արանքից երհաց լուսնի վիթխարի, կարմիր սկավառակը, Հովի
ցրտնց: Էնչան մի չրջան գործեց խրճիթի չուրֆը, խրճիթ
մով, չոքեղ ւոավխուուակաւմմուծ, փոչուռ Հասուսկին, բացեզ վա-
ալիքը չոյեց Լնչայի դեմքը, ն նա սկսեց քթի տակ երգել իր

ձառնսություն, պտեսուլյուն,
Մի մոռանա իմ տանջանքները...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 79

Շունը վեր թուով ստեղից հ Հաչեղզ, Հաչեցզ տադնասլով,
Լնչայի Համար միանդամայն Հասկանալի Հաչողով: Նու արադ
վեր թռավ տեղից, պատից խլեց Հրացանը, դուրս եկավ ն ամ-
բողչ կոկորդով գոռաց-

- Ո՞վ է դալիս, կկրակեժ...

- Դիմիորի Քեռի՛, ե՛ս եմ, Փեռկլան, հես եմ, ե՛ս,- (ովեց
խավարից կանացի մի ձայն:

Հիսուն Քայլի վրա ամւուսուխ աւովերից դուրս ուսծեց կա-
նապի մի ռիլունւո: Լուսնի լույսի ուկ ույժ Էնչան ոնհսնում է
անսսրասելի Հյուրի բարձր Հաաը, (ույն ուսերը, ընդծձանրա-
ռես մարմնի բոլոր մասերով չեշոված կաղ մվածքը: Շունը
Հասկազով, որ եր միջաւմոությունն ավելորդ է հ (ռեց: Աովե-
Ըը մուռեքավ:

- Ո՞ր ոաւունի քամին քեղ հւոեղ քչեղ,- Հարցրեղ ոլա-
ծակը:

- Դիմիտրի քեռի, փայը եի ջարդում, ւան ւում ուու մ մոլոր-
վեցի... եթե Հեռվիցզ, ծառերի արանքից քո լույսը չտեսնեի,
ւան ւում ուու մ արջերի բաժին ոլիւոի դառնայի:

Էնչան բեղերի ուկ ժոլւուսղ,- Փեռկլա Գրոմովան ւան ւոււ--
ռում մոլորվի՞...

կանգնել է Փեռկլան դիչերային ոլածուի դեմ, ողողված
լուսնի լույսով, ուռքերին` կանացի ռաղողներ, ուսին` կաղին,
միով հրեղեն տալազույցը: որ ամուսիը է դալիս հ ոչ Թե
դյուղից, Հաղլանդում, Հասակուվ| Լնչոյին դրեթե Համածձավա-
ւուսը Փեռկլան, մարմինը մի կեր սեղմած առաուույին մաքուր
չորերի մեջ: Այդ չորերով ոչ մի այրի, իր աշխօրերով ապրող
ոչ մի կին սփայւո ֆարդելու չէր դնա, անդամ կոլմոնուոեսուլթյուն
նախադածի կինը չեր անի ույդ չույլությունը... Փնեոկլայի
աչքերը փայլում չին, նրա դեմքի վրա անչնարին եր դոոնել
Հողնուլյաւն Հեւռքերը մի կնոջ, որն ամբողջ օրն աչիոաւոել եր
հ աւո ւաուում մոլորվել...

- Դիմիտրի քեռի, ուղեկցիր ինձ մինչն ղյուղ. մենակ վա-
խենում եմ...

Փեռոկլա Փրոմովան վալխենա՞... Լնչան նորից ժոլւուսղը:

- Զու կարող, Փնոկլո,, ոլուոի ց Հեռանալու հրավունք
չունեւի:

80 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- ՄճՆոկ չեմ կարող դնող, որ մեռնեմ, մենակ չեմ ղեա,-
Համառեց կինը:

Լնչայի սիրտը դողաց:
հնից:
Փեոկլան` չուրջը, Հասուսկին նայելով, - աալ ւս մի դուրս արի...
արադ-արաղ ավլեց, լամոի չիչը մաքրեց, որից խրճիթն ավելի
տվեց ն առանձին խմանքով վոնց թախտի վրա, պլակատնե-
բից մեկը պոկեց պատից, ոնց սեղանին ն նրա վրա դրեց
պածակի ընթրիքը, Հետո լվացվեց, դլխաչորով սրբվեց, մի

- կարող ես մտնել, փնթի...
թրֆված ։իոչու Լ մաքրության Հոտր. նրա սիրտր լցվեց ֆեր-
մությամբ ե բերկրանքով:
սեղանի մուո:

- Նո՞ր գլխի ընկար... Հիմա ինչո՞վ պիտի Հյուրասիրես
տանտիրուծուղ... մեղրո՞վ:.. Ւ՛՛, ոլա ծան ուլ մեղրը ուր :::

- Ինչո ւ,- խոցվել Լնչան,- ոլա ծալը մարդ չի ...

- Մարդ է, բայց նրան մեղը չի Հասնում:

Լնչան վիրավոր արֆի նման տնքալով բարձրացավ տեղից,
կերպարանքը չվրիպեց Փեոկլայի ուչադրությունից:

- ի նչ ոլաւուսձեզ,- Հարցրեղ նս բոնելով որածակի Թեից:
ո՛նց պատածձեց:

-Ա ըԸֆ,- բացականչեց Փեռկլան ե դուրս Թուավ: Բիչ անց

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 81

- Ոչինչ անել չի կարելի: Զարթնել են ու բղղում են, մուոն-
նալ չի Լինի, կարող են կծել... դյուղում խոայւուսու՞ կլինենք:

- Իսկ էսւպես` ի՞նչ ոլաւուա վուն ոիւոի ւուանյք...

ՓՖեռկլան ձեռքր խվեզ պաՀակի ծնկին:

- Դու ւաւս, որ արջը... իոկական արջի դործ է, մեղրը դո-
ղացողը փելթակ չուռ չի տա... Էղպես միայն արջը կարող է
ղդողանալ: Մի երկու անդամ կրակիր, թող դյուղում լռեն...

- Հիմա՞ կրակեմ:

Փեռկլան մւոածեց:

- կուզես Հիմա կրակիր, եթե չես վախենում... թող դան
ինձ էլ բոնեն:

- Ո՞ւմից ոիւոի վախենամ:

- Հարսնացուներիղդ:

- ես Հարանացուներ չունեմ. վայ 22 դու քո փեսացունե-
բիզ ես վախենում:

- ես փեսազու չունե, -- խեղճացզավ Փեռկլան,- կրակիր,
թող ամբողջ դյուղը դ, թող բոլորն իմանան... Երի ճակա-
սիս էս եր դրած:

Լնչան չեկ Հոնքերի տակից նայեզ Փեոկլային ն չեկ բեղե-
բի ւոուկ ժոլուց. այնքա՛ն չէր ուսղում Փեռկլոային ներկայանալ
որոլես ճակատադրի ղոծ, Փեոկլան Ճավա ձեռքով կարող էր
ծեջել իր ճակատագրի գիրը ն. աֆով դրել ինչ քնֆն ուզի-
«Փնեոկլույի Հեւո չես կորչի»,- մւուսծեց Լնչան ի երջանիկ կլի-
ներ նա իրերի ստեղծված դրությունից, են չլիներ փնթակի
Հեւո ոլո ձած դժբավուոությունը:

- Ես ույդ մեղըն ուսոող չեմ, ե իզուր տեղը դու ւուլքաղուր»
ա՛րֆ... ւուսը ու դիր եր տեղը,- սւ Փեռկլան, կարծես դու-
չակելով Էնչային անձանդոաւացնող մոքերը:

- Ռրոոե՞ղ դնեմ, տե՞ղ է մնացել:

Փեոկլան վեր կացավ. վերցրեց չրջանակով մեղրը ն առ-
նական քայլերով դուրս եկավ:- «Փնոկլայի Հեւո չես կորչի»,-
նորից մուսծեց Լնչան: Փեռկլան ներա մուս:

- Դիչտ որ տեղը դնելու Հնար չկա. դե, ես էլ ղզեցի մին-
թակի մուռ: Խիղճներս Հանգիստ կլինի. դալով փեթակի չուռ
ղալուն, փորձանք է, կոլաւուսծի, Հասավ արֆը, չուու ւովեց, դու
կրակեցիր` արը փախավ, արֆը չկարողացավ անդամ մեղրը

82 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

փախնել, թող Հաչվեն չրջանակները...

- Հիմա՞ կրակեմ...

- ԶԼ, թող ւււ, լուսաբացին կկրակես:

- Լուսաբացին արջը կարո՞ղ է գալ մեղրի գողության:

- Արջի Համար ի՞նչ, ուզի՝ ցերեկով էլ կդա:

Էնչան Հանդատւա ցավ ի վերցրեց Հրացանը:

- Ո՞ւր,- Հարցրեղ Փեռկլան, ռասպողները Հանելով:

- Դու քնիր, Հանդատացիրը, ես դուրս դում, մի նոյեմ...

- Գնա, փեթակներից Հեռո՛ւ ման եկ, ա՛րջ...

Էնչան դուրս եկավ: Լուսինը բարձրացել եր բոս երկնքի
վրա ի ուուսցել եր եր նորմալ մեծությունն ու դույնը: Մի քա-
նի անդամ նա չրչեց խրճիթի չուրֆը, ն. այն միտքը, որ խրճի-
թում, եր Թոսիուոի վրա քնած է Փեռկլա Փրումուվվան, նրա ողֆ
հությունը Լցնում եր մի ուրա անձկությամբ: Ն չրջֆում եր
խրճիթի չուրջն ու նրան թվում էր, որ նա նչանակված է
ոլածակելու Փեոկլայի քունն ու Հանդիոաւոր: Մի երկու անդամ
նւս մի աչքով նայել դեւի աղեւոի վայրը ե անավորժ մի ղդա-
պում սեղմեզ նրա սիրոոր: Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե աուավուոյ ան
ղնա կոլւոնուոեսուլթյոաւն վարչություն հ ամեն ինչ խոստովանի
նախադած Պյոտր Անդրեյիչին. կծիծաղեն, ձեռ կառնեն, Հո-
գի՛ն կՀանեն: Չէ, ավելի լավ է ամեն ինչ դզել արջի վր, թող
դնան արջի վր ծիծաղեն:

Լնչան ղղուչուլյումբ դուռր բզեզ ի ներո մով. նրա
դեմքը չոյեց Հաճելի ջերմությունը. մեղրամոմի Հուոն ավելի
ախորժելի Թաց նրան: Փեռկլան քնել եր երեսը դարձլրուսծ դե-
լի ալմաւոր, (ովում էր նրա խաղաղ չնեչառությունը: Ն ղդու-
չությումբ: նատեը Թոռվխուոխ ծայրին: Փեռկլան չուռ եկավ ե ւս չքը
բացեց: Դժվար էր Հավաւուոլ, որ նւս Քնոսծ էր, աչքերը փայլում
էին, դեմքի արուած այւոուլյունն աչիխույժ եր ի ղվարլ:

- Անդյալ տարվա Հորը ոլեւուք է ծախել,- ւսա աց Ան
ուղիղ նայելու Էնչայի դեմքին,- փող է Հարկավոր:

- կիրուկի օրը ուսն եմ չուկա, ծակվել:

- Գուցե միասի՞ն տանենք:

- կարելի է, միասին` ավելի լավ: Երկու Հարյուր դրամ
կՀյուրասիրե՞ո...

- Քո փողն է, ինչ ուղում ես րոս: Պառկիր Քիչ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 83

Հանդատացիր: Զարություն չանես, թե 23 Քիթ կկտրեմ:
Լնչան պառկեց կնոջ կողթին ն իր Հակայական թաթերով
դրկեզ նրան:
- Ա՛րջ,- մրմնջաց ՓՖեոկլան:

3.

կիներին, քնած Լնչային հ ժոլւուս ը: Լուսաբաց եր:

-- Վ՛եր կաղ, աուավվուռ է, վեր, քեղ Հետ եմ,- նւս քաչեզ
Լնչայի ականջը,-- վեր, տեսնենք ինչ ենք անում:

Էնչան ւս չքը բացեց, Հորանջեց ու վեր կաղպավ: Վեր կա-
իրեն կարգի բերել:
Հարձակվեց փեթակի վրա, չուո տվեց, կրակեցի «խախավ,
ոչինչ չկարողացավ տանել, Թող Հաչվեն... Դեռ կարող են քեղ
ել, բլինի՝ կեր--.
«Դե, ես դնացի, կղաս»,- Հեւոո եր Հաաւոււ տուն քայլերով
իջավ արաՀետով ե կորավ ծառերի մեջ: Լնչան երջանիկ
սրտով խրճիթը վերադարձավ, լամպը մարեց, Հրացանը վերց-
վեր թռավ ն ուզեց Հաչել, բայց տեսնելով իր տիրոջ խաղաղ
դեմքը, ցած ձայնով կլանչեց, Հորանջեց ե մտավ խրճիթը:
Լնչան իր ընթրիքով Հյուրասիրեց չանը` թթի տակ մոմոա-
լով.- կե՛ր, էսօր մեծ տոն է, կե՛ր, իմի՛ր...

Բիչ Հեւոո Լնչայի ականջին Հասավ եռանդամի աղմուկը:
խագած Պյոտր Անդրեյիչը ն դաշտավարական բրիգադի բրի-

84 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մելնել, բայց լսելով Հրացանի պայթյունները, թչել ծին դեղի
փեթականոց: ՊանաղարՀին նկատել էին մի կնոջ սիլուհտ, որը
բեյիչը,- երեի միասին կոնծել են, ու Լնչան քեֆի Համար
վերցրել, կրակել է...

- Գիչերը ո՞վ է եղել քեղ մոտ,- Հարցրեց յոր Անդրե-
մեչը, կանդնեցնելու ձին ն բրիգաղիրի Հետ իջնելու նռան-
դակից:

«Տեսել են,- մոածեց Լնչան,- չծամբերեցի, չուս կրա-
եցի»,-- բայը նա իրեն չկորցրեց:

- Արջը չնորձ բերեց:

- ա. ոլնդեց նավխադգածը:

- կնոջ նման չեր, արջ էր. փինթակը չուո տվեց, կրակեցի՝
սփավաուվ:

Բրիղադիրը, որը սեական երկու փեթակ ուներ ն դիտեր
մեղուների Հետ վարվել, ներս մտավ խրճիթը, լքված փելակ-
ներից մեկը բացեց, վերցրեց ցանցը, գլուխն անցկացրեց է
նախադածի Հեսո աոաջ անցավ: Նախադածը կանգնեց Քիչ
Հեռու, իսկ բրիդադիրը մոտեցավ աղետյալ փնթակին:
կոլցրած Լնչան դիտում էր, թե ինչ է կատարվում: Բրիղաղիրը
վարժ ձեռքերով դրեց փեթակն իր տեղը, չորս Հաստ ցցերի
ծիծաղեցին, ն այղ ծիծաղն ամեննեին դուր չեկավ Լնչային:
թուն ակսեց առղրել եր ամենօրյա կյանքով: ԶոՀեր չկային:

Նախագածն ու բրիգաղիրը փեթակները թողին ն.
քայլեցին դեպի խրճիթը: Բրիգադիրը զլխից Հանեց ցանցը ն
չսիրած ծիծաղով: Լնչան ղուրս եկավ խրճիթից:

- Ռրոոե՞ղ է քո ծի ամորճը,- Հարցրեզ նավխադածը:

«Օխամորճն ի՞նչ դործ ունի այստեղ»,- մուսծեց Լնչան հ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 85

- Երեք օր առաջ ւան ւում ուու մ կորգրի: Դյուոր Անդրեյիչ:

Բրիղադիրը ժղտաց:

- ԱՀա՛ Թե ինչ,- (լուրջ դեմք ընդունեց նավխոադածը,-
կրակոցներից գլուխը կորցրած, թողել է ծխամորճը փեթակի
ւուո, փախել է հ... Վերցգրո՛ւ ծխամորճդ:

Հանկարծակիի եկած Լնեչան զունատվեց. նա չդիտեր`
վերպնե՞ր ծխամորճը, թե ոչ:
թակներին:
ժեց գլուխը:

1956 թ.

86 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՄԱՔՈՒՐ ԽՂՃԻ ՀԱՄԱՐ"

Ա.

Գյուղի Հարավային թնի վրա, նորակառույց դպրոցից ոչ
Հեռու, անասնա ծավան Փֆերմային չՀաած, Հրչեֆ կույանն
է: Սոս մի խրճիթ է, որը ճարուսրալեւուա վան ւտեսակեւոխը ոչ
մի բանով չի դանաղանվում դյուղի մյուս ռովորական խորճիթ-
ներից ի առաջին Հայացքի ամենաուժեղ երեւակայությունն
անդամ չի կարող գուշակել, որ այդ Համե», չարթային խրճի-
Թր կրում է Հրչեֆ կայանի Հեղինակավոր ի ոլաւուա ասխան առու
կոչումը: Մուոննալով խրճիթին, դուք կւոհսնեք մի ւուսյլ» որի
վր ամրագպված է մի ւլեծ, փայն տակաւ, ւալ ւս 3-4 մեւոր եր-
կարուլյումբ իրար վր օձի նման փավմալժված ռեհւոխնե խողո-
վալ, որը չի կարող վրիղել Հնությունների պածպանման |ո-
միտեի անդամների ուչադրությունից: Խրճիլթը դատարկ է,
եթե չՀաչվենք փոքրիկ ոլառոուծանի մուռ դրված Թախոոր ե
նրա վրա քնած Հրչեջ կայանի ոլեւո, կամ, ինչոլես նրան կոչում
են, «ալաժառնիկ»՛ Իվան Եվդոկիմովիչին: Բնել է Իվան Եվդո-
կիմովիչը: չդիւոես ինչու ռասլողներից մեկը Հաս ււծ, մյուսր`
ուռին, դեղին, Հնամաշ ադեալի՞՞ վր, Հեւոճաչյա խաղաղ ե
վարակիչ քնով. միկ ոլաւոուձանի աւլաւկոււ վրա բղզղում է մի
մեծ, կանաչավուն թերով ճանճ. բղղում է ընդՀատումներով,
բոսյղը Հաւմուու, եր կնճիլթուվ ալուկին ծակելու Հաւ ուոււուռ մուսդ-
րությամբ: Իվան Եվդոկիմովիչը մի ձեռքը դրել է փորին, իսկ
մյուսը ականջին ի ունի դեմքի այնալիսի արտա ծայւոուլյուն,
որ Հա է, թե ուր որ է Հիմա կոկոսի «չիքյաստի»7 երգել,
չնայած որ խեղճ մարդն եր կյանքում ոչ (ռել, ոչ էլ դաղառսիար
ունի ւսյս աԱ մասին:

Շող է: կարճաոոն. ամրան արեր Հավուքել է եր բոլոր
ուժերը ի կիզում է անվ: Դեւի Հրչեֆային կայան դանդաղ
քայլերով, բածն ուսին առաջանում է Միրոն Միրոնովիչ
Միրոնովը, չալվարի փողքերը վեր քշտած, ոտաբոբիկ: երբ նա

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 87

Հասնում է Հրչեջ կայանին, խրճիթի ստվերոտ կողմում
Հանդատացող ծեր Բուրկան բազում է աչքերը ե կարճ
վրնջում:- Նո՛ւ,- արձագանքում է Միերոնովը, պուզամառոով
արբելուվ ճակատի քրտինքը ն. թայի տալով գետնի վրա: Խրճի-
թում ղով է. Միրոնովը խոր չունչ է քաչում. չվում է չոդից
կարմրած մաղակալած դեմքը, նայում է Հրչեֆային կայանի
քնած ածեղ ոլեւոին ի ղդուչությամբ տեղ դրավում նրա ուռնե-
բի մուռ, Թւռռվխուոխ վրա: Առ թե դրանից դուրս է քաչում ւլււ-
խորկայի կարմիր, կեղտակուր քոակը ն բածշը բոնած երկու
աղզդրերով մի մավխորկա է սփավոաթում:

Երբ Միրոն Միրոնովիչը վառում է ծխախոտը ե ծխով
չղարչում սնեվիական դեմքը, Հալ ափանի» Իվանը Հանկարծ
բազում է աչքերը ի նայում չուրֆը:

- Քնի՛, պաժառ՞ չի, ե՛ս եմ ծխում: Թե ուղում ես` քաչի
չլանգդ՞, ծի ավխուուս մարի,- ինքնադոծ ծիծաղում է Միրոն
Միրոնովիչն եր ռրավխոսությոաւն վրա ե բթամաւոուվ փորձում է
բծի ռրությունը,- դարբնոցից եւմ դալիս, ածելու ռլես ռրեցի...
թե ուղում ես, Թրաչե՛՛մ...

- Ինչո՞ւ ես արել, որ...

Միրոնովիչը ծուխը բոս է թողնում Քթից ու ժղլտում` որ-
քան Հնարավոր է խործրդավոր ւոհւք ընդունելով:

- Դե, իմացիլ....

- Իլի՞...

- Խլի՛...

- Իդ լա՛վ է, չու՛ո լավ է,- ձգում է Իվանը ի ուռքի է
կանգնում: - Ուրեմն էս տարի էլ ասլրեցինք:

- Բյինի էր ւոժժազնում ոլո վո, մի քանիսը կուլ սովի,
մեկ էլ պատուծանը ծեծում են. բրիդաղիրը.- Միրոնովի՛չ,-
ասում է.- դե կանտորը՛, նավոադածը կանչում է:- Ինչո՞ւ
է կանչել ւոնսնես,-- մւուսծում եմ ու լյա՛ոլ-ոյալ, լլաղ-ոյա՛ռլ`
կանտոր Հաասնոււմ:-- Ո՞նց են դործերը Միրոնովիչ,- Հարցնում
է Անդրյուչան սիրալիր...

- Անդրյուչան ո՞վ է,- խեթեց Իվան Եվղդոկիմովիչը:

- Նախադուծը,, Անդրեյը... Անդրեյ Պեւտրովիչը,- դրելժե
բարկազավ Միրոնովը, լուհց ե մւուսծեց.- չարունակե՞լ, թե՞
Թթել ու Հեռանալ:

88 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

-- Հեւտո՞, Հեւոո՞, ինչո՞ւ եր կանչել Անդրյուչան:

- ԱՀա 22 հն չ,- ասում է նս,-- ակավում է բերքածավուքը,
Պեւորովիչ, ես միչսո ալաւոր ւա ուռ ե:-- Իլի դնա քո դործին,-
ու կանաչ է բուսել, սուր բաձով մաքուր ռռռիրիր, որ ոչ մի
Հասոիկ չկորչի: ԳԱ, դործի անցիր...- դնում եւի, ընդունեմ.
ներն աղ աւո ներս ու դուրս են սնում, աաա: թուլացել է,
կախվել, լեք է կարդի բերել, մի խոսքով չա՛տ ղործ կա...
է, բայց Միրոնովը ավելի Հարմար կերպով տեղավորվեց լթալխ-
ոի վրա: յ

- Ա-յո՛,- ձգվեց Եվդոկիմովիչը,- Անդրեյ Պետրովիչը
քեղ Հարդում է: ՉՁորրորդ տարին է, 22 ոլածակում ես, ոնց որ
կուրոլոռում՞չ...

- Այո,- Համւուուռեը Միրոնովը,- բայց դե` դու էլ դիսոես,
որ հս կոմբինապի-մախինապի՛՛ չեմ անում: եթե իմ տեղը,
ասենք, Վոլինը Լիներ, երեք ւոուն էր չինել եր Համար: Ես ի նչ:
Թե մի սփոքը օղսովում եմ, քեղ Հիեւո եմ օդում. մեր օղումոն
ի նչ է... մավխորկայի փող, մեկ-մեկ էլ Հարյուր դրամ օղի...

- Առու են էս տարի մեծ բերք է (ինելու,- Հորանջում է
Եվ չոկիժովիչը:

- Աս... "ա... ասում են,- նույնալես Հորանջեց Միրոնովը,
ծիւալխուռի մնացորդը նետել խրճիթի մի անկյունը ն ավե-
լազրեց,- մեծ թե փոքրը, մերը` մեզ կՀասնի՛... Գնամ ընդունեմ:

Նա դուրս եկավ խրճիթից Հաղթական դրոչակի նման
ամբարները:

Բ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 89

մեծ ու փոքրը ամբարներ, երկու-երեք կողմից բազ ծածկեր,
որոնց ա կանդնած են ղանաղան չռառիաի ու սիառեմի սեր-
մաղտիչներ, որոր չորանոցը, ուր չորացնում են խոնավ Հազա-
Հասոխկը: Միրոնովը մով բոլոր ամբարները, բարձրացավ
չորանոցղի երկրորդ Հարկը ի բոս ոլաւոուծանից նայեց ւանւոււո-
ուսա ւաւո Բլրին ի նրա ուոորուռուվ Հոսող դեոխ ոլանորամույին,
մոլո վար իջավ ի ակսեց սուր բածով «ածիլել» բոց Հողերի
վրա սճաւծ խուոն ու կանաչը: Շուտով բերքը դաչսոիզ կծուի
Միրոնովի Թոսդավորուլյունը ի այնտեղ, որւռեղ Հիսի լոու-
թյուն է սիրում ե ամայություն, կլլվի ձիերի դոսիյունով, բեո-
նավորված ավառների Հոինղով, սերմազտիչների զվարթ
աղմույով, աչխաւոող կանանցը ե աղջիկների երդ ու ծիծաղով,
Հաղածասւոխկի ախորժելի բուրմունքով: կգան չրջանային
կենտրոնից, մեթենատրակատորային կայանից մեծ մարդիկ ե
նրանց կրնդունի ինքը: Միրոնովը, կբանա ամբարների դոները
նրանցը աոաջ, ցույց կուս, կբապաւորի, կառսլազուցի... Հետո
կյա հվան եվչոկիմովիչն իր միաձի սայլով, կդա ճաչի
ժամանա, երբ բոլորը ճաչի են դնացել:

- Ձիու Հառխար վարսակ,- դոռում է Ան սովորականից
ավելի բարձր ձայնով, ներկայացնելով ոլածանջադգիրը: Ի՞նչ
է, Հեղասիոխուլյունը կւռուժի՞, Թե՞ ոլեւտուլցյունը կանանվա-
նա, եթե Իվան Եվդոկիմովիչը պարկերից մեկը լցնի վարսա-
կով, իկ մյուսը պորենով` իրենը Համար:- «Օովիզ մի չերհսի
ջֆուր»,- ւուսծոււմ է Միրոնովը, աչիխոաաւելով իրեն մխիթարել:
Հեւոո Ան ղղում է, որ ճակաւոր Քրսոնում է, ռխրսոն ակսում է
սր ադ-Կարոադ բաբախել ե ոլոումուծ ղդոռում է.

- Վերջացրո՛ւ:

Բուրկան դլուխը թափաչարելով դուրս է ղալիս, իսկ
Միրոնուվը փակում է դարբասները ե նրանց ճեղքերի աչքով
Հեւոնում է Հեռագող սայլին, մինչի Հրչեջ կայանը: ԱՀ, Բուր-
կան կանդնել, պաժառնիկ Իվանը պարկերը մեկ-մեկ խրճիթ
տարով, սանձաղերծեց Բուրկույին ի... վերջ: Հեւոո ույդ պորենը
ծրաղաց կգնա ալյուրի վերածվելու ծամար, ալյուրը փողի
վերածվի, իսկ փողը կդառնա մախոլրվա, մեկ-մեկ էլ Հարյուր
դրամ օղի... Ի՞նչ մեծ բան է, որ... Ելթե նրա տեղը Վոլինը (ի-
ներ, երեք ւոուն չինած կլիներ, խորտկարանում կդիչերեր:

90 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Անցյալ տարի աչիխօրին 33 կուլեկ փող Հասավ, ոչնչով չէին
փայլում ե նախընթաց տարիների եկամուտները, իսկ ծխել
ւլե՞ւոք է, մեկ-մեկ Հարյուր դրամ օղի...

Շւուո թանկ էր նաւոում ղդոնե Միրոնուվի վր ւսյս բասվակա-
նությունը. երբեմն, երբ ւոնից կամ աչիտաւունքի տեղից կոլ-
խողի դրասենյակի Հավաք արար Շուլրուն կանչում եր նրան
նավխոադածի մուո, Լուս եուսկի տադնասղուվ դնում եր դրասեն-
մուկ, աչիաաւելով դեմքին ւուսլ որքան Հնարավոր է անիույլն
արու ծայւոուլյուն: Նո ռարսասիում էր ույն մոքիդ, որ մՀծւս
կմւոնի դրասենյուկը, իկ այնտեղ Անդրեյ Պեւորովիչի (ույն ոն-
ղանի վրա կւոնսնի ծանոլմ սպարկը` որոլես իրական ւսսլապոււյը:

- Առավուռը ռաղերը ներո են խուժել բոսց թողած դար-
բասից, դու ո՞ւր ես եղել,- կծարդներ նավխուսդածը: երեն Հււ-
ւու ղուուղ, որաչտոնական տոնով:

- Սխուլ են ղեկուցել, Անդրեյ Գեւորովիչ, բեռնատար
առղխոոյի եւոնից ներո մուն երեք ռուս դ: ես դարբասը փակեցի
ի մի սփոքը դաստի արու չաման աչի ունք ւուս րուս նրանց մեջ
ճիլուռի օղնուլցյումբ. նրունք բարձրացրին անասելի աղմուկ ե
պանկասլասոերի վրայով դուրս Թոռւան: Հիրուվի անցորդներին
կարող եր թվլ,։ որ մի քանի տաանյումը դիվերոանոներ ներո են
խուժել... ընդամենը երեք մուս, Անդրեյ Դեւորովիչ...

- Նու, նու,- ժոլւոում է նավխոաադածը,- դնա՛, Քի՛չ քնիր...

- Պաչտոնիս Համալ աոա ավոււն Հիվանդություն ունեմ,
Անդրեյ Պեւորովիչ, դիչեր-զերեկ քուն չունեմ:

- Ի՞նչղ է պավում:

-- Ատամներ»:

Եվ դուրս է թոչում Միրոնովը երջանիկ ու թելի: Այս
ղդացումը խում է միույն մի ոլած, ի նորից նրան սիրում է
մի օր բոնվելու ածը:

Գ.

Աննախընլթաւց նորությունը կայծակի արադուլթյումբ:
թռավ խրճիթից-խրճիթ: «Հաղլթանավ» կոլխոզում կիրառվում
եր փողով հ Հաղզաձասոխկով կոլիւողնիկներին առվիանաավորելու
որոչումը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 91

կարծես խոսքը մեկ արած՝ դիմեցին դեպի գյուղկոողի խա-

- Ուրե՛մն երե՛ք ռուբլի՛ աչխօրի՛ն:

- Ա-վա՛նո:
Միրոնովի թաղավորության բաց դարբասներից ն պարզեց
սլածակին պածանչագիրը:

- Բուրկայի Համար` ավա՛նո...
Հենվեց արմունկով սերմաղտիչին ի ականը Հեւուել Հլաժաո-
նիկ» Իվանին: Իվան Եվղոկիմովիչը մի պարկը լցրեց վարսա-
լով, կապեց, վերցրեց մյուս պարկը ն փոխանակ դեպի ցորենի
չեղֆը գնալու, փարսակով լցրեց երկրորդ պարկը:
ձեռքով, Իվան, կասլրենք մարդու նմա, առանց սծ ու դողի,
առանց դեոխնը նայելու... Այդ առթիվ` Հարյուր դրում...

- Երեկոյան ե՛ս կՀյուրասիրեմ, Միրո՛ն, հ Հիմա... Նո՛ւ,
Բուրկա՛...
Միրոնովը թելթն սրտով բարձրացավ չորանոցի երկրորդ Հար-
զվարթ անձկությամբ:

Հեռվից նրա ականջին Հասնում էր Հնձող մեքենայի
աղմուկը:

մե մի ծխավւուռ վառեց ի ծուխը փչեց վեր` դեւի չորա-
նոցի ուա ւու ղը: :

1957 թ.

92 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՆԱԽՕՐՅԱԿԻՆ»

4.

Ճիչ: է, «Հաղթանակ» կոլւոնւոնսուլթյուն վարչության
չէր տեղի ւուսլու: Վաղուզ Հնչել եին մենասւոն ոհ սավան ե
տանիքների վրա վաղուց կանդնել էին ուղղածայաց, դեղի
զինված օրվա լաչարի տուղրակով դուրս եկավ տնից Է քայ-
դիչերային խավարը չոյում ծր իր սն միրուքն ու մազերը Է
թյան դարբին Իվան Եվղոկիմովիչի վրա:
օրացույցի 1952 թվի դեկտեմբերի 27-ի թերթիկը լոկելու, երբ
րանի դուո Հայոնվեց Իվան Եվդոկիմովիչը:
թերթիկը ձեռքին նա չասինց դարբնին ոտից մինչն գլուխ ն.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 93

նայեց օրացույցի թերթիպին Է կարծես այնտեղ կարդաց-
տակի գրպանից դուրս քաչեց մի կեղատկուր քսակ ն սկանց
մավխորկա փաթաթել:

- Սազերիղ մեջ մի սպիտակ թել չկա, իսկ մատներդ ղո-
ղում են: Այդպես ծեռու չես դն, Վանյա:

իան Եվդոկիմովիչը վեր կացավ տեղից, մի ծնկով չոքեց

- Քաաուասունչինդից անց է:
սառնամանիքին :- Խուսառիում է,- մուսծեց նա,- ա՛լ, դո՛ւ,
երբ խմում ես, առյուծ ես կւորում, իկ երբ օղու չոդին դուրս
է թռչում գլխի ղդ... Մարֆոս Անդրեննա՛ ... քառասունձինդից
ա՛նց է...

- Նախադածն մսում է, Հենց որ մի Քիչ տաքանա,
դալաննք ակումբի չինարարությունը,- նորից օրացույցի թեր-
հ նորից մի աչքով նայեց նրան: Ինքը, ճիշմո է, խուսավեց
բուն նյութից, բայց ՍՄ Հույս ուներ, որ Մարֆան չի նածանջի,

- Ակումբ, մեծ բա՛ն...
րով մի մարդ: Նա Հանեց 4եռնոցները, խփել Հատակին ն
փորձող աչքերով նայեց մեկին, մյուսին:

94 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- խանդարեցի՞: Եթե խանդարեցի` ուրեմն բարի լույս:
Ուրավխագպան, կարծեցին` ոլիւոի սեւ պտեսուլյուն: Դրսում
չան ցուրտ է, աստված վկա, թե չէ՝ մենակ կթողներ...

- Նուոխրը,- մի Քիչ Հանդի մանաք ով, մի Քիչ Հրամայա-
կան ւսա Մար ֆոն, Հասուսկից բարձլրագնելուվ| նրա ձեռնոց-
ները ե դարբնի ձեռնոցների կողքը ղդնելով,- մենք խոսում
էինք նոր ակումբի չինարարությոաւն մասին: Նուռիր, Պավել
քեռի...

- Ակումբի մասի՞ն...- նւս կեղծ ղարմանքով նորից նայեց
մեկին, մյուսին ն Հարցրել դարբնին,- էղ օրի՞ն ես Հասել,-
ծիծաղեց ներողամիտ Լ զվարթ, խի, սն բեղերի տակից չո-
ղապնելով առողջ, ռլիւոււկ առումները:

- Գնանք, Պավել, դնանք տեսնենք ինչ ենք անում,-- ուռքի
կանդնեց դարբինը, վերցրեց ձեռնոցները, լուսամումոի դոդից`
տուլրակը Է չարժվեց դեղի դուոր:

- Սպառիր, Իվան Եվդոկիմովիչ, ի՞նչ որոչեցիթ..-

- Ինչի՞ մասին:

- Ալղումբի չինարարույթյան:

- Ակումբ, մեծ բան,- խոռովկան երեխայի նման նորից
մրթմրթաց դարբինը, ուզեց բանալ դուռը դուրս գալու
Հախար, բայց եւո դարձավ, նորից մի աչքով նայեց երիսուս-
ւուս բող, կնոջը ե արտասանեց ոու ների միֆիցզ,- ես Հիմա
խոմած չեմ, բոսյց ույն, 22 ասել եւ երեկ, կրկնում եւմ... սիրում
եմ ե վերջ:

- Ամաչիր, կին ունես, հկ կինդ իմ քույրն է, Հարաղասո
Քույրը» Հասկանո՞ւմ ես, Թո՛ւըք,- Համարյա ճչաղ կինը:

- Իսկ Սյոմա Զուրկինը... կին չունի՞,- չարությամբ
չոլրտնց դարբինը,- ունի՛, երեխաներ է՛լ ունի:

- Սյոմա Զուրկինը, Սյոմա Չուրկինը... ամոլ է, Չուրկինը
կին էլ ունի, երեխաներ էլ... ե կարիք չկա կեղտուտ բամբա-
ռանքներ ոսրածելու նրա մասին:

- կեղւոուռ բամբասանքներ, ինչես չէ, իսկ ֆրաղացում
ձեր Հանդիպղումնե՞րը, իկ Իվան կառսատկինի Հարսանիքի
օ՞րը:..

- Սուսո է, ճումո է,- ւսյս անդամ աղաչանքով բողոքեց
Սարֆան` ձեռքի մեջ ճմրթելով օրացույցի թերթիկը ն երկու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 95

Քայլ մուռենաղով Պավելին,- Պավել քեռի...

Նա չկարողացավ չարունակել իր խոսքը, դուոր բացվեց ն
այս անդամ չոդու առլերի միֆից դուրս լողաց «Հաղթանակ»
կոլւոնւոեսուլցյ ուն վարչություն նախադա Անդրեյ Անդրեյիչ
Սլավինը: Հաս ւուաւոոււն քայլերով, դուիելով վալենկաները, նւս
ծաղիվ լսելի բարքեց, անցավ եր առանձնասենյակը, Հանեց
ծանը մուչտակը, գլխարկի կապերը քանդեց ն նորից դուրս
եկավ.

- Ինչոլե՞ս են դործերը, Իվան Եվդոկիմովիչ:

- Դուիում ենք եղում, բայց առաջ ենք դնում, Անդրեյ
Անդրեյիչ: Գնանք, Պավել, դնոնք ւնսնենք ինչ ենք սնում:

Երբ նրանք ոլաւորաաւովում եին դուրո դալու, միֆանցըքից
(ավեց մուռեցող ձեռնասիայւոխ արս դ-ր դ ւկոկոց: Ներս
մոտով կարճածասոակ, չեչուռ դեմքով, կաղույւո, ժորուսցող
աչքերով ե նոսը, չեկ բեղերով ձիան կոչկինը, ւոյ դ նրա
ուռներից մեկն էր տկտկում Հատակին: Հայրենական պատե-
բաղմը տարել եր նրա ձախ ուոր: Նու բարեեց, Հանեց ձեռնոց-
ներն ու մուռեքավ վառարանին:

- Դիմկա,- դիմեց նավխոադածը: ձիապանին,- փայը բերե-
լու Համար Սուրաչկինին, Գաչոլերին ե Զերվյակին կառպածո-
վես ձիերով:

- մսում եմ, ընկեր պետ,- կես Հեղնանքով ձեռթր ճակա-
ոին տարավ ձիապանը:

- Անդրեյ Անդրեյիչ, ինձ ե՞րբ եք ձի ւուսլու,- (ովեց Հււ-
վաւքարարուձու Համարյա լացակումած ձայնը:

- Իսկ ո՞վ է քո ւանւումու դնացողը:

- կխնդրեմ, կճարեմ:

- Պածեսոաղեւո Այումա Չուրկինը, Անդրեյ Անդրեյիչ,
Մարֆուչան երան աչիւօրի փոխարեն աչխգիչերով...

- Դու, ի նչ է, դեռ Լույսը չբացված իոմե լ ես,- Հարպրեզ
Սլավինը: ի մուռեցաւվ դարբնին,- չեչի Ը.:- նւս դեմքը ծոմոնհը
ու հւո քաչվելզ,- ւար զ է:

- Գնանք, Պավել, գնանք տնսնենք ինչ ենք անում...

Նրանք դուրս եկան:

Բաղվել էր կասղլույւո մի առավուռ: Արքելքում, ում ուււծ ղդե-
սոխից ույն կողմ, անուղ ուռ բլուրների վրա ձգվել էր կարմիր

96 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մի երիղ: Ասես մեծ դժվարուլյումբ, եր ուժերի վր անվատած`
արեր ծադել էր ուղում:

աւ Դարբնոցին չՀասած՝ դյուղկոուղի խոսնույթն է: Ծիսի մի
սյուն էլ դյուղկոուղի խանուլյի կւոուրին է ձգված, միկ նչա-
նը, որ խանուլը բրոց է: Գյուղկոուղից ույն կողմը բրոց տար ա-
ծություն է, որի վրա բարձրանում է նորաչեն երկծարկանի
դոլրոցը» իոկ նրանից ույն կողմ անաան արաւ ծ ավուն Փերմա-
ներն են: Հեռվից խուլ կերպով լսվում են խոզերի միչտ ղժղոՀ
խոինչը: Իվան եիչոկիմուլիչը բոնում է իր կռանաձարի լքեր
ն կանգնում.

- Խողի խաչած միս եմ վերցրել Հետս, Պավել, մոնենք մի
կես չիչ վերցնենք ու դննք նավխաճաչենք:

- ՓՆոայինք մի Քիչ աչխաւեինք, Հեւոո,- անզոր
ւորոնջում է բարձրածասակ կուանաձարը, ի նրա դեմքը ման-
կական, ւոխոււր արուած այւոուլյուն է ուուա նյու մ, -- մրտրսից"
կղան, մեխ կուղեն:

- Գնանք, Պավել, մի լավ կնախաճաչենք ու կկանգնենք
աչին յքի:

- Փո՞ղ,- արդեն անձնատուր եղած Հարցնում է կուսնա-
Հարը:

- Ունեմ, փոստի նաչալնիկին՛՛ երեկ երկու վութ ալյուր
եւմ ծախել:

Երք մնում են խանութը: Այուռեղ օղը ջերմ է, Հաճելի,
անկյունում աղմկում է վառարանը: Խանութի դործակասուս-
րուՀին, ուժեղ կոներով, երկտակ, ճերմակ կզակով մի աղջիկ,
դասավորում է նոր ուտազված բաղ միաւո ն սումը ասլրանքները:
Ընդարձակ խանութի մի կողմը ոլոր աւուխ Հաղուաոտեղեններ
են, չիթ ու բրդեղեն, նրա դիմացը ղդերանդի ու մանդաղ, ղա-
նազան չռառիաի դույլեր, դղալ ու լասուսուուք աղ իկ դիմացը
կոնֆետեղեն, պրյանիկ՞, օղու չչեր, ծախու...

- ԱՀու ի մենք, բրի աուվուռ, Սին:

- Բարի առւավուռ, Վանյա քեռի, ուոներդ բարի: Դու մի
Քիչ Հեռու կանգնիր Պավել պապիկից, Թե չէ, նրա մոտ, դու`
ոնք որ ձիապան կոչկինը:

կուանածարը «ռղլասպլիկը» չլսելու վեց, ավելի ձգվեց,
ձեռնոցներով բեղերը տարավ ոջ ու ձախ ե ժոլւոուն աչքերով
աշխատեց բոնել աղջկա Հայացքը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 97

-- նես չիչ օղի:

- Տանո՞ւմ եք, 22 այստեղ":
լավ է, մի լավ կնախաճաչենք ու կգնանք, կկանդնենք աչխա-
ւուանքի... բաժակներ ւռուր:
կտորներ:

- Ա՛ղ ւոուր:

Աղջիկը ինքը լցրեց բաժակները:

- Հացը ձեղանից, աղն ինձանից:

Դարբինն անխոս վերցրել իր բաժակը ն խմել մի կումով,
դաղ կերպով իր բաժակը խմեց ն կոանաչարը:

- կե՛ր, իվան Եվղոկիմովիչ:

- Հացը մեզանից, աղը քեզանից, բա օղի՞ն,- Հարպրեց
դարբինը ձեոքի Հացի կտորը կրծոտելով:

- Օղին,- մտածեց աղզֆիկը։- օղին ոլեւտությունից: Մի
մուծի, Վանյա քեռի, ապրիլը Հեռու չէ, օղին էլ կեժանաոո...

-- Ինչ որ ճի շո է` ճի շո: Պատերազմից Հեւլոո ռաւիենյ տարի
ապրիլի մեկին էժանանում Է՛ն, բայց ինչո՞ւ ապրիլի մեկին...
Լցրու բաժակները, Սին:

- Ապրիլի մեկին, թե մայիսի մեկին` մեկ է, կարնորն այն
Ձերվյակը: Բա մեր Հերթը ե՞րբ պիտի Հասնի,- բողոքեց
բացատրեց դարբինը վերցնելով բաժակը ն իր կռանածարին
ե՞րբ ոլիւոի ձի ւու...
մուծի...

98 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ուղեց բոնել կուանա ծաղրի Հայադքը: բոյը վերջինս խուսասիեը
ի բարվուք Համարեք դանդաղ կումերով բաժակը դառուսրկել:

Ներս մով Սլավինը:

- ԱՀա թե որոեղ եք դուք, հ ես դարբնոց դնացի:

- Անդրեյ Անդրեյիչ, Հրամեցզեք, բաժակ ւոուրչ Սին, օղի
բոսը արա:

- եւ դեմ չեմ... խւնդրեմ...-- բազասորում է եր միոքը Անդ-
բեյ Անդրեյիչը երրորդ բաժակը խմելուց Հետո,- ես կոլխոզի
նախադա ծ եւմ |լ ոլա սվուաւնաււուոււ եւմ ուսյկոմի՞՛ ճուուջ...
Ռայկուն ինձ է ճանաչում, իսկ ես ճանաչում եւմ իմ ոլլանները:
Ասում են, որ ես կիոադրադեւո եմ, ծեւոո ի՞նչ: ԱՀա մեր

դալրոցի ուսուցիչ Վասիլի Տերենտիչ Սուխինը զրաղետ է,
ւե օր «Պրավդա» է կարդում, բսյց նւս կարո՞ղ է կոլիողի
նախադա ծ Լինել: Ռոայկոմը նրան իսկի չի էլ ճանաչում:
Ռայկուն ինձ է ճանաչում, իսկ ես՝ իմ պլանները: Սոզիալիզմ
ենք կառուցում: Իսկ 22 ով ում Հեւո է առլրում, ով խմում է,
ով՝ ոչչ այղ իմ ու ուսյկոմի դործը չէ: զլա՛ն: Պլանը կասուսրիը,
կուղես` դլխիդ վրա ւու 17 արի: Այսւլես է մեր տեսակեւոր:
կարնորը պրավոխկան է՞7:

Դարբինը լարում է եր Հիչողությունը, մի բան է ուղում
մտաբերել, չի կարող:

- Անդրեյ Անդրեյիչ, պրակտիկայի Հակառակը ո՞րն է...

- գրակաիկայի Հակառա՞կը... պրակտիկայի Հակառակը
Հականերն են մեր թչնամիները: Իսկ թչնամիների Հետ մեր
զրույցը կարճ է: Իսկի չենք էլ ուղում ղրուցել նրանց Հեւո,
վերջացնում ենք ու վերջ: Նու, (ավ, ձեր կենացը: Սինո, մի
«Կազբեկ»:

Գործակասոարուծին ռրարզեց մի սուսի ծիավխոուռ ի լուցկի:
Անդրեյ Անդրեյիչը ծխախոտի տուվիը բացեց, Հրամզրեց
դարբնին ե կուանաձարին: Սինան լուցկի վառեց:

- Խնդրեմ,- չարունակեց իր խոսքը Անդրեյ Անդրեյիչը
ծխավխուռի ծուխը խոր չնեչելով,- վերցնենք մեր ոպլածեւտոււյե-
ոին, Սյոմ ային: Սյուման կադրը է, իսկ կադրերին ոլեւուք է ղնա-
Հաոել, ոլածոլանել աչքի լույսի ռլես: Իսկ քեղ, ի՞նչ ես կար-
ծում, Վանյա, ինչո՞ւ ես քեղ սիրում հմ. ոլարզ է ու Հասկա-
Խալի՝ որով Հեւոււ դու աչխաւոող մարդ ես, քո ոլլանը, կասու-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 99

րում ես երկու Հարյուր տոկոսով, իկ քո ոլանը` իմ ոլլանն է:
Իսկ դու տանը ձախ կողքի վր ես քնում, թե ոջ, կնոջդ Հասմ-
բուրում ես, 22 ծեծում, դա ինձ ու ռայկոմին չի վերաբերում:
Փերմայի վարիչի մասին էլ չատ բան են սում, չաստերի ւիոււ-
ռին չառ բոան են ասում, ես մանը մարդ չեմ, ես ի՞նչ եւ որա-
Հանջում, ոլլաններ կառուսրել ի չդիղչել իմ ու ռայկումի Հե-
ղինակությանը: իսկ ով ինձ դեմ է, դա մեկ է թե ուսյկոմին է
դեմ, իսկ ով ույկոմին է ղեմ, նչանակում է...

- Պարզ է, ոլեւոությաւնն է կոոր դնում, Աուսլինին,-
լրացրեց նախադածի միտքը դարբինը, որի Համար րոտ
երեույլթին նորուլցյուն չեին Անդրեյ Սլովինի մւոքերը,- ձեր
կենացը, Անդրեյ Անդրեյիչ, Հարաղասո Հայրը Հարաղաւո
կոլխոզի: Ինչ վերաբերում է Սյոմային... Սյոման մեկ է թե` այս
ծուխը, վո՛ւՀ... կար ի չկա:- Նո խմեց օղին, Թմքերով ռրբեզ
բերանը ն բարձրացրեց դատարկ բաժակը վեր - իսկ ինչ
վերաբերում է Առոլինին... նւս որսոեղի ը կարող է խմանոլ, Թե
ինչ սրիկա է Սյոմա Չուրկինը, կամ Հենց ասենք...

- Սպառիր,- ընդչատեց Անդրեյ Սլավինը,- սպասիր, բա-
պառոր եմ: կու ույկու, կույկում, կենսոկում ե Սուլին: Ռոայկոմը
ճանաչո՞ւմ է ինձ: Ճանաչում է, կուայկումը ուսյկոմի՞ն, ճան ււ-
չո՛ւմ է, կենստկումը կույկոմի՞ն, սլա՛րզ է, ճանաչում է, Սուս-
լինը կննակոմի՞ն, տեսնո՞ւմ ես, ոնց է դնում գործը...

2.

դուան անդքերիդզ մեկից ներո, չարժեց, խոսոնեց, ինչ-որ բան
չիւկաց ն դուռր բացվեց: Այղ նրանց գաղտնի բանալին էր,
իրենց էր Հայտնի:

- Տեսնո՞ւմ ես, ոնք է դնում դործը, Հը՞, Պավել,- մումուսցը
Քթի ւոուկ Իվան Եվդոկիմովիչը, երբ նրանք ներա մու:

Դավելը, իր տարիքին անչարիր թելն. քայլերով, մոտեցավ
բարձրադիր Հնոցին, փոքրիկ բաձիկուվ ածուխի դեզից ածուխ
քաչեց Հնոցի երկաթաթերթի ծակուիների վրա, լիտրանոց

100 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նրանքիը մի թանիսը կարմրեցին, անցավ Հնոլի ետեր ն
չարժեց իուքսի վիթխարի թները: Հնոցի բոցերը կարճացան,
րի մրա: երկաթալարը չիկացավ: Երկաթե ծանը ունելիներով,
մի կողմից դարբինը, մյուս կողմից կռանածարը բարձրացրին
ոլորակը հ նետեցին ղնդանին: Ոչ մի ղնդոց, ոչ մի Հնչյուն.
թվաց, որ մի ասիուկ զանդված ընկավ զնդանի վրա: Ապա թե
վորականից երկար մեխի երկարության վրա, իսկ Պավելը
մուրճի մի Հարվածով Հուոում է երկավխաղլարը: Դեռ չձեավոր-
նի Հետ տակտ է պաՀում կամ միջամտում է այն ժամանակ,
երբ Հարկավոր է սրել մեխը կամ ձնավորել մեխի զլուխը: Երբ
Հայու վեր:

բինը, ըոտ երհույթին որոչ մաքեր իրենից թոթաիելով,-
տեսնո՞ւմ ես, ոնք է դնում դործը, Հը՞...

- Դու ինձ ճիչտն ասա, հվան եվղոկիմովիչ, վերնում
աաւուվուծ, ներքե` ես ու դու... Մարֆային սիրո՞ւմ եո...
Հասակ կռոանաՀարին: Վերջինս ժպտաց մանկական չարաճճի
ժոլիւոու|:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 101

Աչիուաւուսնքը դնալով ավելի ւոււքանում էր: Թիթեղե ւուսչ-
տակը կիսով չափ լցվել էր մեխերով, սառույցը կիսով չամի
Հալվել էր:

- Ծլխե՛լ:

- Ծխե՛լ,- կրկնել Պավելը` ծանը կոանը Հենելով սալին:
Նրանք նաւտեցին անկյունում դրված Թաիոոխ վրա ե դուրս
քաչեցին իրենց քսակները:

- Հարցնում ես, Մարֆային սիրո՞ւմ հւ... Ես էլ եւմ քեղ
Հարցնում, Պավել, Սարֆային սիրո՞ւմ եմ: Ի՞նչ իմանամ, նա
ինձ Համար թենի էր ե ուրիչ ոչինչ: Գալիս էր մեկ-մեկ մեր
բաղնիքում լողանում էր ղոքանչիս Հեիւո, ոլա ծում էր`
նտտում էինք միասին, ընթրում, խմում, դարաֆալվժ նում,
ոնք որ ղոքանչա, էնալես էլ նւս: /չ մի բոան մոքովա չի անցել,
Հասկանո՞ւմ ես, Պավել, ոչ մի բան: Հանդուցյալ Հյուսն Մի-
րոնովը ձեռ եր ունում ինձ.- դու դիւոն՞ո,- սում էր,- մեկը
մեռնում, դնում է էն աչիարծը, Պետրոս ուք լ ւալը նայում է
նրա անձնական դործը ի նչանակում` դրա՛լուո, որուվձեւու.
մարդը կյանքում ոչ մի մեղք չի դործել: Գործի վրա ւլաւտա-
ծում է մեր տեր Առովածը:- Դու ի՞նչ է, Գեւոյա,- սում է
նա,- էլի՞ դրախտ, վերջերս բոլորին քչում ես դրախ, մի
ոնսնեւմ դրս դործը:- Առնում, նայում է, խում ղոռով չի՞,
մարդը մաքուր է: Դոկումենոները տալիս է թե՞- Դեւոյան
ճիշչսո է, կորի՛ դրախւու- Դու վերջը ոհս: Մարդը դնում է
ուրախ-ուրայիո, մեկ էլ տեր Առովածը մի բան է մւուսծում:
- Է՛յ, լռի՛ր» քաղուքացի, եւո արի: Պաոավն ւռուր, քենի
ունեցե՞լ ես...- Մեկի տեղ` երկու, ձերդ ասւուվածուլյուն,-
ոառոաախւանում է մարդը:- Հեւոները ռխլի-բիլի արե՞լ ես,-
մեղա քեղ, Առոված, ինչոլես կարելի է այդոլիսի չուն-չանոր-
ղություն...- Տեռա՞ր,- ասում է Առովածը Դեւորոս ւս ոււսք-
մալին,- տեսա՞ր, Պեւոյւո, քենու Հեւո ռխլի-բիլի չի արել, իկ
դու ուղում իր ւսյս ոճրադործին դրավուո ուղարկել: Մո՛րչ,
ռուր դժողքի ուղեղիր...- հառպլես ինձ ձեռ եր ունում,
Վանյա,- մում էր,- մեծ մեղք ես ղդործում: Բոս Մարֆույի
նման քենուն...- մսում էր, ծիծաղում էինք ու էլի մոքովա
բան չէր անզնում, մինչն...

102 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հասուկին ի չնեչեղ ամբողջ կրծքով:

- Մինչն Կասատվկինի Հարտանիքի օրր,- լրացրեց Դաղելը:

- Քեղ պատմե՞լ եմ, երեի պատմել եմ, մի անդամ էլ պատ-
մեմ, լսիր:- Նա մի նոր ծախու փաթաթեց, վառեց ն ձեոքը
խվե կոանաձՀարի ամուր ծնկին:-- Ո՞նց պատմեմ, որ Հասկա-
Սաո: Ո՞նց Հասկացնեմ. ես ինքս էլ մինչն. Հիմա չեմ Հասկա-
նում, Թե ինչը` ինչես կառու վեց: կասաոկինի Հարսանիքին
դու չկայիր: Սեղանը բոնում եր սենյուկի երեք կողմը, մուսոքից
ոջ, ձախ ե դիմացը: Շչերը դասուըկվում եին ու (դվում, ւոնուււ--
մին էլ էր թաչել, ոլետականն էլ կար, դե` ամեն մարդ էլ իր
Հեւո տարել էր մի քառորդ, կես չիչ... Ես նաւտել էի ոլաւոխ կող-
մր, իկ նւս ինձանից երեք մարդ ույն կողմ: Նայեցգի, աչքերը
սփոաւյլում էին, քեֆը (ավ եր: Իսկ նրա դեմ ու դեմը նաւտել է
Չուրկինը, Սյոմա Չուրկինը: Բաժակները կոխում են հրար ու
խմում, Հենց այնսլես, կարգից դուրս, Հերթիզ դուրա: Փարմո-
նիուոր ամուլ ծ Գլատոնի փոքրը եղբայրն էր, Միչան:
Չուրկինը պարեց: Նայում եմ, աչքերով ուռում է Զուրկինին:
Վեր կազավ ի ուղեց դուրս դալ: անցավ երեք մարդկանը
ծնկների ն սեղանի արանքով, Հասավ ինձ ու ընկավ ծնկիս:
Պարզ էր, դիոմամբ չարով, ես բոնեցի նրան, բարձրացրի ու
նւս դուրս եկավ մի կերոլ` կարմրած ու մոք աղած: Բայց իմը
իմից անցել էր: Պավել, ինձ թվաղ, որ կյանքիս մեջ առաջին
անդամ աղջիկ դիպավ ինձ, ու ես դիպա աղջկա, Դավել,
սենյակի Հառուը բարձրացուվ վեր, ես էլ Հեւոր: Թի սովի
ինձ, նայեւ - ՉԶուրկինը չկա: Նայում եմ ւսյս կողմ, ույն կողմ`
նս էլ չկա: կինս ձեռիցս բոնեց,- ո՞ւմ ես փնւոռում: - Բույրդ
ո՞ւր է,- Հարցնում հմ. ծիծաղում է,- ղդուցե մի տեղ է ղնացել,
դնա եւոմից: - Զէ,- մսում հեմ,- դու ղնա, դտիր, բեր:-
Գնում է: Սուռենում եւի ղոքանչիո,- մում, ո՞ւր է Մաորֆու-
չան,- նա լթե,- ո՞ւր սլիտի լինի, էստեղ է, տան բանալին ինձ
մուռ է: - Սուտենում եմ Սյոմայի կնոջը,- Դոմնա Սերգեննա,
ամուսնեյաւիդ չեմ ոնանում:- Նու նայում է չորս կողմը,
թքում է ու ւողամարդու նԽմուն Հայծոյում,- երեի մի Լոբի Հեւո
դուրս է եկել, չգիտե՞ս նրան...- ու դժված դուրս է վաղում:
Ներս է մոնում Օլգան, կինո, ուսերը վեր է քաչում,- չկա, չի
երհում:- Ներս է մոնոււմ Դոմեն, - չկա- մում է ու մի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 103

բաժակ օղի է չուռ տալիո,- կդա նա ւոուն չի կորչի: ես
նրա...- ու նորից տղամարդու ոլես Հայծոյում է: Ես չէի ոնս-
նի նրա բացակայությունը, ոչ ել Ջուրկինի չքվելը, Պա՛վել,
բոյը երբ ղդացի նրա... ԷՀ, ի՞նչ աեւ, ո՞նց Հասկացզնեւմ: Զե՛մ
թույլ ուս,- ձայնը բարձրացրեց նւս ւսյս անդամ ձեռքը
խոխելով եր ծնկին,- դործը որ այդտեղ Հաս ուվ... չե՛ւի թույլ
մու: Նա չեղ ժորուսց մի բան Հիչելով,- ես դժողք դնալու
միւուք չունեմ:

Դարբնոցի դուռր բացվեց. ներո մով պլածեստառլեւո
Սյու Զուրկինը: Բարձրածասակից պածր ե միֆածասաից
բարձը, առողջակաղմ ե կարմրաթուչ, անորոչ, բոսյց մեն
դեղյքում բոս դույնի աչքերով Սյոմա Չուրկինը դուռր ծւած-
լեց իր հանից:

- Բարի օ՛ր:

- Բարի՛,- ոլաոասվխոանեց դարբինը նայելով ռպլածետու-
ռլեւոի մաղակալած դեմքին, որը նրան կարծես ավելի երիոու-
ռարդացզնում էր, քան ծերացնում:

- Պավել, Հաչվիր:

Արաղ ե թեթե՝ ունելիով Պավելը մեկ-մեկ դուրս քաչեց
տաչւուսկից մեխերը, մռքում Հաչվելուվ|:

- Ձոլթանասունչորո»` ձեղ ծաո:

- Յոթանասունչո՛րո,- ձղեղ ոլածետուոլեւոր ի նատեց
թախտին, դրոլանից դուրս քաչեց ինչ-որ թղթեր է սկսեց գրել:

- Այս 4եղ` մուսոքի օրդեր, Հաչվեւոաը Գալավոխֆոնին՝
աչիչօր Հաչվելու Համար: Այս էլ ելքի օրդերը: Սիտրսից ով որ
դս մեխեր տանելու, Թող ուռորադրի, Հեւոո կլւուուք ինձ` օրենքի
Համաձայն: ես երեկոյան էլի կանցնեմ:

- Ժամի քանի՞սն է որ,- ծարցրեզ Պավելը:

- Օրենքով ժամի մեկն է:- նս դրոլանից Հանեց « Պամիլ»
ստուսիը ի մի ռսխդաղ ելք վառեց:

Դարբինը երկու Քոյլ եւո դնաղ` կարծես նրան ավելի (ավ
տեսնելու Համար ն դիմել ավելի չուտ Պավելին:

- Ինչոլես ւոնսնոււմ հմ, քեղ մոտ մեն ինչ օրենքով է, Հը՞:

- Օրենքով, ուրիչ կերպ ինչպե՞ս:

- Եվ որարտիական խղճով, իծարկե:

- Եվ պարտիական իխղճով, իՀարկե...

104 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Գնացեք, ընկեր Զուրկին, Իվան Եվդոկիմովիչի քեֆը
տեղը չի:
- Սոլասիը, ոնում ի՞նչ է ուղում ում... օրենքով... ասվւտ-

սիր, մի՛ Հրի... ես օրենքով... այսոլես ուծ...

- Պավել, ռոլասիը, դու դնա մի Քիչ ւան արի,- ւու ը
դարբինը, չդիտես ինչու բամբակաբաճկոնի վրա կալված դո-
ոին թուլացնելու:

- Ես ոչ մի տեղ դնացողը չեմ,- ընդդի մաղավ Պավելը:

- Ամոթ է,- բորբոքվեց կոանաչարը,- երկուող էլ պար-
տին, (դրցըեց իր Հնամաշ թուրքը է Հակայաքայլ դուրս ոԱավ:
էին երկու լավ կերակրված ն խոզերին միայն վայել մաքրու-
վրա: Վագոնի տանիքից վեր ցցված է թիթեղե խողովակը,
ցից դուրս թով Զուրկինն առանց գլխարկի. նրա հտնից
դուրս թոռ նրա գլխարկը Է դարբնոցի դուռր թափով ծածկ-
վեց: Չուրկինը վերցրեց գլխարկը, երկու անդում իւինց ծնկին,
քաշեց գլխին ու դանդաղ քայլերով բոնեց վարչության դրա-
սենյոաւլի ճանաողար ծը .- «ղդնդահց»,- մւուսծեց կուանա ձան ու

Մի՞թե. մի՞թե, իմ աղավնյակ,
Իմ սերը քեղ Համար Քիչ է...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 105

- Քաղցը զրույցը վերֆացա՞վ.- Հարցըեց կռանաձարը
ջուրջից դուրս գալով ն փոխարինելով դարբնին:- նստի՛ր,
հվան Եվղոկիմովիչին: Պավելն էր թարգմանել: Մի մեծ բան
Հուսածասովել, վերջ կունենան, անցողական են:

- Այո՛, Պավել, անցողական են, բւոյց ես վախենում եւի,

- Պի՛նդ կաց, Իվան Եվղոկիմովիչ, արյունը ֆուր չի դառ-
նս:

3.

- Շաբա՛չ",- ազդարարեց դարբին իր փոքրին բր
չաբա՛չ, Հը՞, Պավել:
ցին Հաղելվել:

- Գնանք ինձ մուտ, Պավել, միասին կրնթրենք, կզրու-
ցենք...

- Բեզ Հեւո` թեկուղ դժողք, Իվան Եվդոկիմովիչ,- դաղմո-
ինչ-որ բան Հիչհց, ժպտաց իր չեղ ժպիտով Է բարձրաձայն
մրոածեց.

- Ես դժողք դնաղլու միւոք չունեմ, չէ:

փակը տեղը զեց, փորձեց` փակվե՞ց, թե չէ: Փակվել: Նա

106 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կեռմանը տեղավորեց ոլասոի խորչում ե աոաջ չարժվեցին:
Վարչության չենքից դուրս եկավ կանացի մի ռսխլունւո ե
նրանց ճանապար ծով առաֆացավ: կիսախավարում դարբինը
ճանաչեց ընդառաջողին: Թանձր խավարում անդամ նւս կճա-
նաչեր ույդ սիլուհոր: Երբ նրանք դրեթե Հավասարվել էին,
կինը կանղ առավ.

- Անդրեյ Անդրեյիչը ձեղ կանչում է:

- Երկուսի՞ս,- Հարցրեց դարբինը:

- Ջե՛ղ, 4ե՛ղ:

- Ի՞նչ,- նորից ուզեց պարզել դարբինը:

Աղջիկը վարանեց ն. ճչտեց.

- Բե՛ղ:

- Այդպես ա:

Գնում են նրանք, դարբինն ու կուանածձարը կողք-կողքի,
իսկ Մորֆան մի փոքը Հեռու: Մինչեւ դրասենյոաւկը ոչ ուք չիո-
սեց:

Գրասենյակում ւուււք էր. օդը Հադելած էր վառարանի ֆեր-
մությամբ ե մախորկայի կծու Հուռով: Գրասենյուկի վերին
անկյունում նուուս ծ էր Հաչվեւոաը Գալավոխֆոն Տարականո-
մը ն ինչ-որ գրում էր, Հաչվիչը չխկացնում ու նորից գրում`
ռռլիուսկած բեղերի սուկ երբեմն ժոլւուլուվ: Ըուո երեւույթին
դոծ ձր իր թվերից. բայց աճա նա նորից չխկչխկացրեց Հաչ-
վիչը։ նայեց Հաչվիչին, նայել տոմարին ու մույլվեց: Նո վեր
կաղպավ ստեղից, Հասավ մինչն. վառարանը, մի րուղե կանդնած
մնաց ի սրու դ վերադարձավ, նորից նատեց ւեղը, դրեց, ջնջեց,
Հաչվել ու նորից ժոլւուսղը: Ըուո երեույլթին ելքը ղդսոնվել էր:
Փալավոխֆոն Տարականուվը մի ծխաիւուռ փաղթայթեց` ւս չք
չլտրելուվ Հաշվիչից:

Այստեղ, երկար նատտարանների վրա նռւուււծ են մի քանի
Հասակավոր կոլյոնտեսականներ, որոնք տանը նաւոււծ ոլարան
են Հյուսում կամ ավել ու պախոաւվել են կապում կոլիւողի կա-
ըիքների Հառխար, Հանձնում եյ ոլածեսւո ի Հաչիսօր դզում».
երում են մի քանի կանայք, որոնք աչիաուոում են ամբարնե-
րում սերմաղոխչների վր, ւալ ւս կոլչոնուոնաականներ, որոնք
եկել են ձի խնդրելու`՝ անւուուխ ը վառելասիույւո բերելու Հյա-
մար, իսկ մի անկյունում, կողք-կողքի, նաւուսծ են տատն չորա,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 107

տասնծինդ տարեկան չորո ոլաւուսնիներ, որոնք դոլրողում,
ճիչ է, վաո են սովորում, բոյը ձիառլաւն կոչկինի կամավոր
օդնականներն են. ւսյդ նրանք են, որ վաղ առավուոյաւն թռչում
են մերկ ձիերի կոնակներին, քչում են դեպի սառած գետը ն
ֆրում նրանց: Ամեն օր» վաղ աուավուոյ ւն, յոթանասունչինդ
Հարյուրերորդական աչխ օրով, կոլմոնտնսական Սիդոր Բիկովը
ծանը երկաթաձողով ֆարդում է ւսուույցը: ռառղի առխիերով
ւսուու է բազում, որիզ ջուր խմելու են դալիս ձիերը: Նոսոել են
Հիմա նրանք, կոչկինի չորո կառխավոր օդնականները ե պած
ձայնով ինչ-որ բանի մասին խոսում են, դաւոում: Նրանցիզ
մեկր մինչն անդամ մեծավարի ծխում է ն բարձրաձայն
վճռում.

- Տատիս Հեքիաթներն եք պատմում... խնդիրը ճիչտ չի
դրված:

Դարբինը մուռեցավ Հաչվեւտարին, տվեց նրան ինչ-որ
թղթեր ի մի աչքով նայելը նավո դածի աուանձնաենյուի բոց
դոնից ներո. այնտեղ կոլւոնուոեսուլթյոաւն երկու բրիդադիրներն
են, ինքը` Սլովին Անդրեյ Անդրեյիչը, պլածետոաւղւլես Սյոմա
Չուրկինը դրասեղանի մուռ նստած ն Հենված մի արմունկով
դրասեղանին, ֆերմայի վարիչ Նիկոլույ կասաւոկինը, մեղվա-
բույծ հաղարը ի վերֆաղլես ռլարսոկաղզմակերոլության քար-
ւռուղար Միխույիլ Մակարովը: Վերջինս դուրս եկավ ույն բո-
ռլեին, երբ դարբինն ուղում եր ներա մոնել. անպնելիս Ան
բարքեց, ամուր սեղմեց Իվան Եվդոկիմովիչի ձեռքը:

- կարելի է,- Հարցրեց դարբինը, երբ արդեն ներո էր
մել:

- Ընկերներ, մի քանի րուղեով դուրս եկեք,- դիմեց Սլու-
վինը ներկաներին:

Բոլորը դուրս եկան բացի Զուրկինից:

-- Սյում ո, թող մեղ աոանձին:

- Խնդրեմ,- ուռքի կանդնեց Զուրկինը,- եթե Հրամայում
եք, ուրեմն... օրինական է:

Սլավինը վեր կացավ տեղից, դուոր ծածկեց ն գրավեց իր
տեղը:

- Նուոխր: Ի՞նչ է ոլաւոաձել ւայուօր դարբնոցում, - դիմեց
ն Իվան Եվդոկիմովիչին չոր, ոլաչտոնական տոնու|:

108 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ոչինչ չեմ Հիչում, խոմած եւմ եղել,- Հանդիուո ոլւաւոււ-
խանեց դարբինը նատելու|:

- Ո՞ւմ Հեւո ես խմել:

-- Ձեղ Հեւոչ

Անդրեյ Անդրեյիչը մռայլվեց:

- Զարաչածո՞ւմ ես իմ վաւուսծուլյունը:

-- Զե մւուսծել ոչ չաձելու, ոչ չարաչաձելու մասին:

- Ուրեմն քո դիրքն ես չարաչածում...

- Ի՞նչ դիրթ է կոլխոզի դարբնի դիրքը: ես ոչ պա-
Հեսու սլեւո եւի, ոչ...

- Ուրեմն ի՞նչ է ոլոռ ծել յսօր դարբնոցղում,- նորից
առաֆին Հարցին վերադարձավ Սլավինը:

- Ոչինչ չեմ Հիչում, խոմած եւ եղել:

Անդրեյ Անդրեյիչը նայեց պասոուծանից դուր: մուլթր
խտանում եր դյուղի վրա: «Իսկ ի՞նչ կալ ունի ւյս անցու-
դարձը պլանների Հետ: Ոչ մի կապ: Բայց արդյո՞թ ոչ մի
կառլ»,- անցավ նրա մւռքով:

- Սյոման կադր է: Դու իրավունք չունես իմ կաղրի վրա
բռունցք բարձրացնելու: Օրենքն արդելում է: Դու դրս Հււ-
մար ոլո սուն կուսա Համալ աււուաայվխոււն օրգաններին:

- ես իմ ոլլանները կառուսրում եմ,-- նւս վեր կազավ ոհ-
զից,- իսկ դուք, ընկեր Սլավին, խորչուրդ տվեք ձեր կադրին,
որ Ճեռյք քաչի Մարֆույից:..

- Քո ենո՞ւց:

- խմ քենուց:

Սլավինի դեմքի վրայով ժպիտ Հիչեցնող մի բան անցավ:

- Գիւե՞ս ինչ, արի ոլայմանավորվենք: Ես էլ» դու էլ ոլար-
տիականներ ենք, քեղ Հեւո միասին սոցիալիզմ ենք կառու-
ցում: Քենու Հարցը օրակարգի Հարց չի կարող լինել:

- Այո, Անդրեյ, բոսյղը մենք մարդ ենք, ես...

- ես քեղ Համար նավա ի առաջ Անդրեյ չեմ,- դժդոչեղ
Սլուվինը,-- մենք այստեղ քեղ Հետ օղի չենք խմում:

Դարբինը վիրավորված (ղեց, Հեւոո իրեն դսուսվ:

- Դուրս է դալիս, որ նավին Անդրյուչային Անդրեյ ասել
չի կարելի: Ներողություն: Ես ուղում եի քեղ Հեւո, ձեղ Հեւո
խոսել ոչ թն որպես կոլխոզի դարբին, այլ որոլես քո նախկին

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 109

ընկերը, Վանյան, Վանյուչան... Գնում էինք քեղ Հեւո Ճուկ որ-
ալու, որակում էինք կեչիների չվայքում, դու քոնն իր ոլւուո-
մում, եւս իմբ...- նւս լռեց, ուղեղ դլուլխր բարձրացնել, չկա-
րողացավ ն գլխիկոր դիմեց դեպի դոները,- ներողություն,
չնորձակալություն, ցւոեսուլթյուն...

Սլուվինը նայեզ կարծես մի րուղեում փոքրազած, ծերացած
իր նախկին ընկերոջը ն մի բան խլրտաց կրծքի տակ.

- Վա՛նյու, Վանյո՛ւչու...

մե ւր ւս դ վեր կազավ ւեղից, մուռեզավ նրան, դրկեզ նրա
մեջքը, եւո դարձրեց, նաւտեղրեց նատարանների ց մեկին, իոկ
ինքը տեղ դրավեզ նրա մուո:

- Նուո՛խը, Վանյուչո, նասոխր, ավխողլերս, նասոիր ու մի բոսի-
կանա ինձ վրա:չ- մե խորը չունչ քաչեզ ի ձեռքը դրեզ դարբ-
նի ուսին, - դու Հասկացիր, Վանյա, ինչ օրեր ենք ասլրում ե
ինչ մեծ դործի Համար ենք կովում: կոմունիզմի Համար ենք
կովում, Վանյա: Իսկ կոմունիզմը դա իսկական երջանիկ
կյանքն է: Ես մանրամասնությունները չդիոեմ, Վանյա, չոռ
բան ինձ Համար էլ մութ է, բայց երբ ես փակում եւմ աչքերս
ի ուղում եմ ոլառոկերացնել կոմունիզմը, առաջին Հերթին Լույ-
սեր եմ տեսնում, լույս ու լուսավորություն, լույս ոչ միայն
քաղաքներում ի դյուղերում, փողոցներում ի ներում, լույս
ի մարդկանը ալոռերում, մարդկանը ռլոտերում, Վանյա: Էս մեծ
դործի Համար ենք մենք կու|ում քեղ Հեւո: Մանը բաներ ւս չ-
քովս չեն ընկնում, չեմ սոնսնոււմ: Իսկ տեսնելու բան չոռտ կա.
ի՞նչ կարող եւմ անել ես, Վանյա. խում ես չեմ կարող ույկոմից
որոչում բերել, որ Ջուրկինը Սարֆայի Հետ չՀանդիպի: Պիտի
ւան ու, թե ինչո՞ւ նրա Հեւո չեմ խոսել, ամոլժուն,ք չեմ վել:
Խոսել եմ, Վանյա...

- Իսկ նա՞,- ԸնդՀծաւոնց դարբինը:

- Հրաժարվելով Հրաժարվել:

- Այդ եր ոլա, որ խոստովանվեր:

- Դե սռնհսնո՞ւմ ես, Վանյա, ես խոմ չեմ կարող (րտնսա-
կան պանց ուոեղծել մարդկանց Հանցանքի տեղում բոնելու
Համար: Շասոնրի մասին չատ բոան եմ լռում, ե՞նչ կարող եմ
անել: Պիտի դիմանանք, Վանյա, կզա կոմունիզմը է ամեն ինչ
կարգի կընկնի: իսկ դու քիչ մտածիր Սարֆայի մասին, ի՛նչ

110 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է Մարֆոան կոմունիզմի առաջ, փխոչի՛, ծո՛ւիս...

մե ժոլւուս ը հ նայեց դարբնի դեմքին: Վերջինս (սում եր
նրան լարված ուչադրուլյումբ. Հեւտո վեր կազավ, ղնաց մինչն
դուռր, հւտ եկավ "ւ կանգնեց Սլավինի դիմաց:

- 0ո՛ւխ, միոչի՛... առանց կես լիտրի դժվար է զլիւի ընկնել:
Շնործակալություն լավ խոսքի Հասխար: Առսածներդ չոռ են
խրթին. վալխննում եմ կես լիորեն էլ չօղնի: Ինչ էլ լինի, այսօր
դու քեղ Նման ես, Անդրեյ... դրս Հաիար էլ չնորձակալու-
թյուն:

Սլավինը նույնալես բարձրացավ ստեղից. նրա ականջին
Հաւա ընդծանուր սենյակից բարձրաձայն խոսակցություն
ձայներ: Նու դրավեզ եր տեղը: Եր դեմքը լուրջ արու ծոյ-
սություն ուռա աւվ:

- Ինչոլե՞ս աչիաւոեցիք ւյ ուօլը:

-- Լրիվ բեռնվածությամբ:

- Մեխեր Հառցրի՞ թ:

- Եկան, տարան:

Դարբինը նայեց Սլավինի դեմքին: Քիչ առաչվա Սլովի-
նիզ ոչ մի Հեսոք չէր մնացել: -- «Ինչոլն ԼԱ մարդը կարող է ւյ -
ռես արուս դ ի անճանաչելի կերպով փոիխվել. Անդրյուչա էր
ու... նավա ծ դարձավ»,- մւուսծեց դարբինը:

- ԳԱ, Հանդատացիր,- ււ նավոադածը սեղանի մեջ-
տեղի գզրոցը դուրս քաչելով, իր խոսքը ոչ այնքան դարբնին,
որքան բացված դղրոցին ուղղելու:

- Ցռեսությո՛ւն, Անդրեյ... Անդրեյիչ:

Նավխադոաւծի աուսնձնասենյակից դուրս դալով, դարբինն
աչքերով փճոոունհը եր կուսնաձարին: Նու նաել էր վառարանի
մուռ էւ ծխում էր: Նրա կողքին նաւուա ծ եր Մար ֆան: Նրունք
բոտ երեույթին ռռլառել էին խոսակցությունը ի Հիսի ւա են
մեկը տարված էր եր մոքերով: Տնանելով մուռեցող դարբնին,
Պավելը ուռքի կանդնելց:

- Գնանք, Պավել,- աշխույժ ի զվարթ տրամադրությամբ:
ձայնեց Իվան Եվդոկիմովիչը, թռուցիկ կերպով չափելով Մար-
Փույին ուռիզ դլուխ,- ի՞նչ է Մար ֆան կոմունիզմի մուո, ծո՛ւիս,
փոչի՛...

Նրանք դուրս եկան:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 111

ճարճաւոում, Թե՞ նրանց ուռի աի ձյուն ու տառույյցը:, կամ

ղդուցե վերից նայող, ւեւ սառնամանիքից դունավիւվի ւաւո-
ղե՞րն են ճարճատում: Բարակ մաՀիկը մրսում է ն սիրով կիչ-
ներ մի տաք խրճիթ մի թիչ տաքանալու ու երեխաներին
ուրախացնելու Համար: Ո՞վ է սովել նրան այդոլիսի բիո:

- Տուն չեմ ուղում դնալ, Պավել, դննք քեղ մուոչ

- Օլգա Անատոնովնան կառլասի:

- կսոլասի, կառլասի ու կքնի:

- Ինձ վր կբա կանա:

- Զի Համարձակվի: Գնա՛նք: կես Լիոր, բան-ման ու...
դնա՛նք:

- Գնա՛նք,- դրեթե ակամա Համաձայնվում է կուանուս-
արը:

Նրանք ւու ն խանութ, վերցրին կես (իոր օղի, «բան-
ման» ու դուրս եկան: Գործակատարուծի Սինան (ույն Հորան-
ֆեզ նրանց հւոից: - «Շո է խւմում,- մւուսծեց ն,-- երեխա-
ներ չունի, կինը չբեր...»:

Այր բուլեին, երբ նրանք ուղում էին մւոնել կուանա արի
ւու ն դարբասից, կարծես դեւոնի տակից, նրանցը կողքին
Հայւոնվեց բարձրածատակ, (ույնաժի կունք, կարճ քուրքով ի
տղամարդու ականջակալ դլիսրկուվ որաչտռլանված մի կին:

- Իդ ո՞ւր բարով,- լսվեց նրա ավելի առնական, քան կա-
նացի ձայնը:

- Օլդ, դո՞ւ ես, որտեղի՞ց բուսար: Գնում ենք Պավելի
մուռ մի Քիչ նուռենք, ուղում ես արի, օղի էլ ունենք:

- Որ եդալես սիրալիր Հրավիրեցիր, ձեզ չեմ խանդարի,
դնացեւք: Ես դնամ Մարֆուչայի մուո,- նա ձայնն իֆեղրեց,-
Չուրկինը խոստացել է կոլիւողի ոլաւորասւոի վառելառի այոց
մի երկու բեռ ւուսլ երուն... Պալիրոս չունե՞ս... մավխորկա ես էլ
ունեմ: Գեազեք, չատ չուչանաա:

Ու ն աունավլուն, դործարար քայլվածքով Հեռաղավ ու
լուծվեց խոսվարում:

կուանածարն ասլրում էր վարչության դրասենյակից ոչ
Հեռու, Գրողնայա Սաչայի միՀարկանի տնակում: Տնակը

112 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

չրձաիակված էր խարխլված, գորչ ցանկապատով: Բացի տնա-
կից պանկալասոխը ներո ղսոնվում եին դումը չորո ոչիոարնե-
բով ե կավժնւււռու մի այծով, ոուս փոքրիկ ի պած առաաւուսղուվ
բաղնիքը ե թուսծ տակխուուսկներով ղուղարանը: Ամեն անդամ
Պավելը մեծ խնամքով, նոր տավխւուսկներուվ նորողում էր ղու-
դարանի ոլասոերը, հկ ոլաոււվ տանոխիրուծին պոկում եր ու
վառում:

- ես չեմ թողնում, որ դու, ւանսոիրուծի, սվույւոի նեղու-
թյուն քաչես: Ինչո՞ւ ես պոկում ղուղարանի տավխւուսկները:
Փողողիղ մեն բոան երմում է,- ռլսոնեղեց մի անդամ կենվորը:

- Ինչնե՞րո է երեում, Պավլուչո, էն եղած ւոավխւուսկներն
էլ ավելորդ են: Տանը ոչ ածել աղջիկ ունենք, ոչ Հարա,- Հում-
դիաւո ոլաւուաախոան եց ոլաու վը:

Տնակի դուոն, ինչպես միչ, ներսիը վակված չէր: Նրանք
ներա մուն պրոից ի օղու ու սոււք վառարանի Հաճույքի Հե-
ռանկարից սրթսրթալով: Երկու փոքրիկ սենյակներից էր բաղ-
կապած Փրողնոայա Մոս չույի տնակը. ներսի սենյակը մուլթն էր,
իոկ նավասենյուկի մերկ սեղանի վրա ղուս վառվում էր
պատրույգը ներս քաչած թիթեղե նավթի լամպը: Պավելը
բարձրագրեց լաւմոլի ւլոռորոււյ գը» առանց Հանվելու չոքեց վա-
դարանի աոաջ քսան տարեկան ոլառւուսնու Թելթեությոամբ, ե
մի քանի բուլեից խրճիթը լցվեց թիթեղն վառարանում վառ-
վող չոր փայերի զվարթ ճայ։յուններով: Նրունք Հանվեցին:

- Պավլուչո, դո՞ւ հս,- ներսից (ավեց ւտանոխրուծու եր սղզ-
դաոն Հեւո ոչ մի կառ չունեցող ոլառավական, քնկուռ ձայնը:

- ես հմ, տիրուձի:

- Վաոււսնի վր բորչ կա: Դու մենակ չե՞ս:

- Իվան Եվղոկիմովիչն է չնորՀ բերել:

- կարտոչկա տառլակիր:

Դարբինը մւուսվխոծ եր: Նո մեր բարձրանում եր տեղից ե
փորձում էր Հեւո ու աոաջ քայլել ՝ խոանդարելով ավելին, որն
ղբաղված եր կարտոֆիլ մաքրելով, մեր նաւոում եր սեղանի
մուռ |ւ մառոներուվ թմբկաձարում սեղանը, ւոխուր աչքերը Հււ-
ուսծ վառարանի հոանկյունի անդքերից երազող բոպերին:

- Լավ, Պավել,- բարձրաձայն մուսծեց դարբինը` խախ-
տելով լռուլթյունը,- աւենք թե ռոպիալիղմ ենք կառուցում ու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 113

Սարֆայի Հարցը կապ չունի սոցիալիզմի Հարցերի Հետ: իսկ
Չուրկինի ռսոպիալիղմն ի՞նչ բան ունի Մարֆռյի ղդործերում:
Ի՞նչ իրոաւվունք ունի ույդ օրենքից խոսող որածեսուււլեւոր կոլ-
խողին ոլաւոկանող վառելառի այո ուժով նրան ճանապար ծից
Հանելու, Հը՞, Պավել...

Սենյակը ցվեց աւ, անպոչ Թովույում տալ աւլվող կաղրւոո-
Փիլի աչխույժ ղդժժյունով: ավելը Հաղ կրեց, բաժակներ
դրեց սեղանին, օղու չիչը բացեց ն խորը չնչեց:

- Չգիտեմ, Իվան Եվդոկիմովիչ, մեծ դործերից դլուխ չեմ
Հանում:

Նրանք խմեցին առաջին բաժակը ն սկսեցին ուտել` ամեն
մեկը տարված եր մոքերով:

- Հա,- Հանկարծ Հիչեց Դարբինը,- Սարֆայի Հետ ի՞նչ
էիք խոսում:

- Քեզնից եր դանդասովում:

-Ռր ի՞նչ...

- Ինչո՞ւ է ընկել իմ ետեից,-- ասում է,- կարգին մարդ էր,
ի՞նչ ումւոււոնու մւուսվ փորը...

- Իսկ դո՞ւ:

- Ես ի՞նչ: Հարցրի, ինչո՞ւ չես ւմուանոււն ում, ջաչել,
սիրուն կնիկ ես:

- Իսկ Խ՞:

- Նա ի՞նչ:- Պավել քեռի,- սում է,- մի անդամ մու ււ-
նազ, ի՞նչ ոնա: Տասնյոթ տարեկան աղջիկ, դեռ Հարսանի-
Քի չորերով` բանակ ղնաց ու ղոծվեց: Ո՞ւմ Հեւո ամոււոնուս նում:
Գյուղում ջանի՞ ւողամարդ կղսոնես: Վասոխն էլ Համաձայն եւ`
վառոն էլ չկա: Իսկ առղրել Հարկավո՞ր է,- սում է:- Տեսնո՞ւմ
ես,- ասում է ու աչքերով Հաչվետարին պույղ տաղլիո,- նուոււծ
Հաչվում է: Իսկ դիւոն՞ս ինչքան ենք ուուանալու. աչիօրին 700
դրամ Հասոխկ ն 17 կուղեկ փողով: Ապրիր ինչես ուղում ես:

- Հետամնաց հլեմենո է, Պավել, այդ քո Մարֆա կոչ-
վածը,- իր չեղ ժպիտով ժպտաց դարբինը,- կարնորն այդ չե,
ոլլաններն են կարհեորը, ոլլանները... կենադդ, Պավել: Գեւուս-
կան ալանները կատարվա՞ծ են, կառու ված են, տուրքերը
վճարվա՞ծ են, վճարված են, վաղն էլ ակումբ կչինենք... այս է
կարքորը: կենադպդ:

114 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- կենացդ, Իվան Եվդոկիմովիչ:

- Մի տեղ մի ծուռ բան կոս, Պավել,- չարունակեց դարբի-
նր դատարկ բաժակը սեղանի վրա թխկացնելով,- մի տեղ մի
ծուռ բոան կոս, ույդ ծուռ տեղը ոլիւոի ուղղվի հ մեն ինչ կար-
դի կդա: Փյխի չեմ ընկնում, թե որսոեղ է ույդ. ծուռ տեղը:
1952-ն էլ անցավ: Գուցե 1953-ին, Հը՞, Պավել...

- Ինչոլե՞ս ւեւ, քեղ, Պավել,- չարունակեց եր միւոքը
բազասորել դարբինը, ոնց որ ասենք` ձիավորը քչում է ձին,
իսկ 4ին թոչում է ոնց որ թեավոր Հավք: Մեկ էլ Հանկարծ
վաղքը խոանդարվում է, ձին ակսում է կաղալ: Վար է իջնում,
ձին կապում է ծառից ու մի կերոլ մեկ-մեկ բարձրացնում է
ձիու ուոներն ու նայում ռմբակներին: Ամեն ինչ կարգին է:
Նուռոււի է ձին, ձին կաղում է:- Մի տեղ մի ծուռ բան կո, այդ
ծուռ տեղը սպիի ուղղվի ն ամեն ինչ կարդի կդա,- ինձ նման
մտածում է ձիավորը: Եթե նա իր ձին թչեր մեզ մուռ, մենք
առանց ախաղլվելու կորոչեինք, Թե ո՞ր ուոն է կաղում, ճի չո չէ՞,
կբարձրացնեինք ոուուծ ուռքը» մեխերը դուրս կքաչեինք:
Պարզ է, մեխերից մեկի ծայրը խրվել է մոխ մեջ ն անասունին
Հանդի չի տալիս: Նոր ոլույւո կիի եինք նոր մեխերով ու...
ւե 22 կարգին է: Միւոքս Հասկացա՞ը, թե չէ, Պավել:

- Հասկացա, Իվան Եվղոկիմովիչ,- լայն ժպտաց իր սղի-
ուկ առումներով կուանաձարը,- Քիչ ես ոււոում, խմողը ոլի-

ոի ուռի... ի
- Որ չճարբի՞:
- Ռր չծարբի:
.. Էլ ինչո՞ւ եմ փող ծախսում, խմում, եթե չոլիւոի Հար-
բեմ...

Դրսից լավեց մուռեցող ուսնաձայներ: Դուռր բաղզվեց ու
ներա մւուսվ Օլգա Անտոնովնան:

- Խմում են, ոլարզ է: Մի Հարյուր դրամ ինձ Հախար
Լցրու, իոմեմ, դնամ քնեմ: Սրուած եւմ: Վաղ առավոտյան` Փեր-
ււ, Հերլթասլած-Հորլիիասլած: Մորֆոոն ասում է...

Նա վերցրեց լցված բաժակը, տղամարդավարի խմեց, թթու
դաղամբի մի թերթի ոլորեց Է դրեց բերանը:

- Մարոն սում է` աչխ օրին 700 դրամ Հասոխկ ու 17
կողեկ` փողով: Լսել է: Ալյուր ծախելուն` վե՛րջ, Վանյա:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 115

երկու չոր դլուխ ենք, երկուս էլ աչիաւոող, չե՞նք առղպրի:-
Նու ակսեց երգել, ւսյս անդամ Վոլդան դարձնելով Օլդ.

ՄԼՆՆԱ Օլդ, մայր Հարաղաւո՞՞...

- եմա ես ասում, Վանյու, քեղ Համար Հարազատ մայր ու
քույր եւմ դարձել: Մերն էլ հաւղլես վերջացավ: Դե` հւ դնեացի:
ես եմ մեղավորը, Վանյա, անոլտուղ կին թն անծին կով` մել
Հաչիվ է: Սոլանդանո Ջ::: Դե բոսրի դիչեր:

- Իսկ Զուրկինի ռոպիալիաւուսկան վաուհլ ավի աւո մո-
սի՞ն...

- կուս, խոստացել է,- պած ձայնով Հաղորդեղ նա:

- Իսկ եթե նավա դա ծն իմանա՞:

- Ի՞նչ է ւու ւի: Որտեղի՞ց դիւոես, Թե նավոադածը: չի
կարդադրել,- բարկացավ Օլգա Անաոոնուվն ան, Հեւլոո Լոհց,
անձանդիուռ կերպով նայեց դեղի ներսի սենյակը, պուցամասոր
դրեզ չբթունքներին,- կամաց... Դե, ես մի անդամ էլ դնացի...
բարի գիչեր: |

Նւս դուրս եկավ թողնելու հւոնից ծիաիւուռի կծու ծուխը:

- Հասկազա՞ր, Պավել, կաղլմեջ են արել աղջկան, - նս
վերջին օղին կես առ կես մինչե վերջին կաթիլը բաժանեց եր-
կու բաժակների վրոո, Հեւոո դրոլանից Հանեց մի Թղթադրամ ե

պարզեց կռանաձարին,- Պավել, բարի եղիր, կես չիչ էլ բեր,
կիո մնաց:

կոանածարը ժոլւուս ը:

- Պեւոք չի, հռ... ածա քեղ կես չիչ օղի,- նա կուսցավ,
փայոյա մածճակալի տակից Հանեց չիչը ն դրեց սեղանին,-
Հարյուր դրամ` ոլաոավին եմ Հյուրասիրել:

- Առղրո՛ւմ ենք, Պավել, առլրո՛ւմ ենք,- ուրախացավ դար-
բինը բաժակները լրապնելուվլ:- Տուն ղնալ չեմ ուղում, Պավել,
մեր տունն էլ ւռո՞ւն է, տունն ի՞նչ է առանց երեխայի: կե-
նացզղ, Պավել:

Ն Հիչեց Մար ֆյին, Հիչել նրան ամառային, ծաղկավոր
սարաֆանով, էլի ինչ-որ բան Հիչեց Է դատարկ բաժակն իր
սովորության Համաձայն ոչ թե թրխկացրեց, այլ կամաց դրեզ
սեղանին: Դեմքը լարված էր, աչքերը` մի կետի:

116 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- կարիքավոր մարդր մարդ չի, Պավել, կարիքավոր մար-
դուն կարելի է առնել, ծախել... աչիտաւոող եղը լուչւո ոլիւոի
Լինի: աչիաւոող մարդը նույնոլես: Երբ աչիտաւոող եղին չես
կերակրում, նւս ռասոկում է, հկ երբ աչխաւոող մարդուն չես
կերակրում, նւս ղդողանում է: Մի չուրջդ նայիր, Պավել, մար-
դիկ դողուլյումբ: են ասլրում: Իսկ ումի՞ց են ղդողանում, ոլե-
ւուլյունից, կոլի ողից: Իսկ ռլեւոությունը մեր ոլեւոությունն
է, իկ կոլիւողը մեր կոլիւողն է: Շուռ Հնար ունեցողը շոտ է
ղդողանում, Քիչ ունեցողը` Քիչ, իսկ ով չունի ոչ մի Հնար, «վյ
մայրիկ» կանչելով ուռքի ուկ է դնում: Իսոլես է դործը մեր
կոլխողում: Բայց ծւ ւոնս մեր Հարեւան չրֆանի Վորոչիլովի
անվան կոլիողը: միույն վողով` 12 ռուբլի են ուուսքել ոչ իոօ-
բին: Ո՛ւր 12 ռուբլին, ո՛ւր 17 կուղեկը: Պետությունը Խո՛ւյնը,
Հողը նույնը, խուոծարքը Խո՛ւյնը, մարդը նույնը: Բոս,
Պավել:

Պաւոխ չիչիւկանը ժամի երկուսն եր ցույց տալիս, երբ
դարբինը տխրությամբ նայեց դատարկված չչին ն ոքի
կանգնել:

- Իդոլես ուրեմն,- եղրասիակեց նւս Հաղնելով ջուրքը։,-
աղջկան կաղլմեջ են արել: Էսօր շոտ խւմեցինք, Պավել, չո՛ւո:
Ասում ես: Բոս որ ամեն 22 կարդով Լիներ ու կարդին, հոքան
կիմեի՞նք: Մարդն ինչո՞ւ չ խմում, ոլարզ է, դա՛ո-նո՛ւ-թյո՛ւ-
նի՛ց: Ուրախ մարդն ինչո՞ւ պիտի խմի, նա առանց էն էլ
ուրախ է... Ինչպես Հերս էր ասում` եղիա մաղգարեն" քեզ
Հետ: Պառավին լավ նայիր, թե չէ ցար կաչչեյր կղա,
կիախցնի: Բարի գիչեր, Պավել:

Դարբինը դուրս եկավ: Ցուրտ, պրուչունչ դիչեր: Նո Հի-
չեց իր տունը, սենյակը, 0լդային: նրա սիրոր կծկվեց ցավից:
Ռ ւր դնալ: Պարզ է, սուն: Այս ուչ դիչերով ո ւր կարելի է
դնալ: Այսւոնղ-այնւտեղ պված սյուների վրա վառվում էին
հլեկորական լույսերը: Լուսնի մածիկը նայում է Հիմա դյու-
ղից դուրս, պածիկ բլուրի վր կառուցված ռռլանդանոցի ւում-
նիքի վերից: Զգնա՞լ դրասենյուկ, Մարֆյի մուո, արւուաուուչ
խուք ասել, որուուուուչ խուք Լռել, Հարցնել,- Մորֆ, Մար-
Փուչո, ի՞նչ անել, ինչոլե՞ս առլրել...- կամ բոնել մազերից ու
մի լավ ծեծել, ծեծել այնքան, մինչն նա երդվի, որ այլես Ջուր-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 117

կինի Հետ չի Հանդիպի, նրա վառելափայտը չի՛ ընդունի, որ
դուրս կդա դրասենյուի աչլոաւունքի ց: Այնւոեղ միչմո ոլաուաւվ
կանայք են աչիաւռել: Ինչո՞ւ Հանկարծ նչանակեցին Մոր ֆա-
մին: Գիչերում է ն մենակ, ւե րուղե ռոլասում է ինչ-որ
լիազորների, պետերի, չըջկենտրոնից կցված ընկերների: Գա-
Լիճ են նրանք կեսդիչերով, Հարբած: Հասոկասղլես նրանցից ւի -
կը, Իլյա Միխայիլովիչը, նստած կենտրոնում խմում է, ձանժ-
բանում ու կեսդիչերին լծում է ռածնոաը, քչում դալիս է:
կզված է: կեսդիչերին վառել է տալիս վառարանը, ուղարկում
Մարֆային օղի դնելու, իսկ Մարֆան դիւոի, որ նմին դեսյքերի
Համար դործակառսուսը Սինւսն մի չմո մի քանի չիչ օղի որածում
է տանը: Գնում է ու բերում: ՉԷ՛, Մարֆոայի Համար ույդ դործը
միանդամոայն անձարիար, մին չն. անդամ վփոանդավոր դործ է:
Եվ ի՞նչ չեց Սլավինի գլխին, Հանեց Հասակավոր ն այղ
դործին միանդաւմույն Համալ առու ավխոււն Մւուոլրոն ոս Աղուլինա-
մին ու նրա տեղը նչանակեց Մարֆոային: Ինչո՞ւ չխոսել
Անդրեյի Հեւո, բոոյը ի՞նչ խոսել. մի բուղեում Անդրյուչան կվե-
բածվի նավադածի, ճակասոր կիւոժոռի ու կասի առանց
երեսիդ նայելու,- իմ ու ռայկոմի դործերին մի՛ խառնվի...
Փրասենյակին չծասած դարբինը նկատեց, որ Մարֆոայի
փոքրը սենյակի լույսը ծանդավ: Նա դիսռեր, որ վարչության
չենքի բոլոր լույսերը կարելի է մարել, բայց Հավաքարարուծու
լույսը ոլիւոի վառվի մինչե աուավուո. անխոավուռ կանոն էր ւսյդ»
չգրված օրենք, որի խախտումը չէր կարող զարմանք չոլատ-
ճառել դարբնին: Նո Հասավ, Հավասարվեց չենքին, մի Քիչ
կանգնեց ու առաջ անցավ, Հեւոռ նորից հւտ դարձավ ու նորից
Հեռացավ: Բայց ծս Մարֆւյի սենյուկի ոլաւտուծանի ւս սլւա-
կիները լուսավորվեցին Թույլ» բոտ երեույթին լուցկու լույսով
ի նորից խոսվարեցին: - նա՛ է այնտեղ, Մարֆւյի մուռ, ծիա-
խոո՛ւոր վառեցզ,- կայծակի նմո անցավ դարբնի մոքով հ ն
ղղաց, որ դողում է ամբողջ մարմնով: - կեղդե՛ս դու, ՉԶուր-
կին, քո սողիալիաւուկաւն վառելասիայւոով, ապրես, չոռ
ասլրես: Հիմա նւս դուրս կդա: Ի՛նչ չէր ւում նւս, եթե եր դարբ-
նողի ծանը, երկաթե ձողերից մեկր Հիմա Հայտնվեր իր ձեո-
քում: Ն առանց հրեն Հաչիվ ւուսլու մոտով բակը, անցավ
ջրՀորի երկու կողմերում կանդնած երկու գերաններից մեկի

118 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

հոնը: Այստեղ նւս ոլրաչմուղան ված էր.- կխեղդեմ մոռոներովս,
կիւեղդեմ ւյդ չուն-չանորդի կաղդրին,- մուսծեց նա ն տուում-
ները կրճագրեց: Մարֆյի ոլաւոուձծանի Լույսը վառվեց, Հե-
ոո դուռր բաղզվել ու փակվեց,- միտո՛ւ-թա՛վի: կարծես ոլաոխ
վրա կառոուն մլավեզ հ նեւովեց Հողավմբի վրա. անդառտ՞ւ
դուրս եկավ մի տղամարդ: Նու եր աչքերին չՀավառսուց, բոաց-
վող (միտո՛ւ...) ի փակվող (թո՛՛...) դուան րուղեական լույսի
Հորձանքում` դարբինը ճանաչեց «Հաղթանակ» կոլւոնտեսու-
թյուն վարչության նախադա Անդրեյ Անդրեյիչ Սլաւվինին:

4.

Դավելը զարթնեց, աչքերը թարթեց խավարում ն ինչպես
մի չո, բնազդաբար ղղոաղ, որ վեր կենալու ժամանաւն է. խար-
խափելուլ գտավ լուցկին, վառեց ե նայեց չխկչիկանին. 8-ից
որակա եր քսան րուղե: Նո վառեց լամողը, րադ Հաղնվել ե
վառեց վառարանը:

- Պավլուչո, մի՞թե աուավուռ է,- ներսից (ովեց անուոխ-
րուծու Հալչող ձայնը:

- Ժամի 8-ին է մուոնհնում, ստիրուծի:

Պառավը Հորանջեց, Քրլթնջաց ու լռեց:

Երբ թիթեղե Թեյամանը նավո սուլեց, ւալ ւս խղղազ, Հեւոո
ակսեց եռալ, Պավելը Հաղ կւորտեց, բարձի տակից դուրս
քաչեզ մի փոքրիկ ւռուղրուկ, մի քանի կոնֆեւո Հանեց ե ոլւուո-
բատովում եր նակխաճաչել, երբ լռեց դուն մուռեցող ուոնոււ-
ձայն: Եկողը դարբինն էր:

- Բարի աուավուռ, Պավել, վե՞ր ես կացել:

- Բարի աուավուռ, Իվան Եվդոկիմովիչ: Նուոիր, մի բաժակ
թեյ:

- Զեր խանգարի:

դավելը նայեց դարբնի դեմքին, նրա դեմքը տանջված էր,
երում էր, որ վաո եր քնել:

- Գրասենյակում չե՞ս եղել:

- Գործ չունեմ, - կարճ կւորեց դարբինը, վերֆացնելով
թեյր:

- Մի բաժակ հս:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 119

- Չէր խանգարի:
ն դարբինը փոխանակ դեղի դյուղկոուղի խանութը գնալու,

կառուսր ված աչիւաւուանքի մասին, մոււսուքի ու ելքի օրդեր էր
դրում, «բարի» սում ու Հեռանում: Այդ օրերին տեղի ունե-

պան ՄՈ փոքրիկ անդքեր:

կեսօրվա ընդմիջումին, երբ ավելը ոուն եր դնացել մի
ժամով փույւո ֆարդելու Համար, դարբնոց մուսվ ոլարոկաղմա-
կերպության քաղլոռուղար Միիոայիլ Աակարովը: Մի ամ Հետո,
երբ ավելը վերադարձավ, նւս տեսավ Մակարովին Լ1 Իվան
Եվղոկիմովիչին ընկճված տրամադրությամբ Լլուու ծխելիս:
Ըւո երեույլթին ծանը խոսակցություն եր տեղի ունեցել: Ն
բարնեեց Մակարովին ի չխանդարելու Հախար, մուռեցավ
ոպլասոուծանին, դրանից Հանեց նից ուսած նամակը ե
ականը կարդալ: Եր ականջին Հասավ Մակարովի Հանդիասո
ու Թւռվխծուռ ձայնը.

- Մարդը կորչում է, ինչ ճիշւո է` ճի չմո: Գողություն, կա-
չաուք, տնտեսական ի բարոյական ճնչման ուկ առսլօրինի կե-
նակլություններ... Ո՞ւր ոլիւոի Հասնենք: Հիանալի աչիտաւոող
ձեռներ, Հարուուո ռհաձող, մուռ բերք, էլի մարդր քաղցած
է Մնում: Ն եջ իՀարկե, ոլիշոի դողանա: Ո՞վ է Համաձայն
Հանուն Սլավինի ռոզպիալիղմի քաղցից մեռնել...

Լոություն:

- Զեկուցագիր եմ գրում, Իվան Եվդոկիմովիչ, գործը պի-
ոի Հասպնեւմ կրույկում, Սոսկվա: Սիրու վկայում է, որ նալաւուս-
կիս կծասնեւմ:

երբ պարտկաղմակերպության քարտուղար Միխայիլ Սա-
կարուվվն աոանց ցւռեսուլյյուն ասելու չոտւլ դուրա եկավ` մի
բան մոռացած ե Հանկարծ Հիչած մարդու սփուլթկուռությումբ,

120 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

անցավ ն վերցրեց փուքսի թները: կրակը ճարճատեց, այրվեց,

- Ռի ւող է, բւոյց ի՞նչ օդուսո:

Աչխատանքի ավարտից առաֆ, երբ երկաթե չիկացած
կռանաՀարին.
բացրած երկաթե չրչանակից:
առատաուսղին:

երբ աշխատանքը վերջացրին ն դարբնոցի պատուչանի
ապակիները կապտեցին, նրանք նստեցին ծխելու: Այղ ժամա-
նալ էր, որ դարբինը Հարցրեց:
լով:

- Ռր դուրս դաս:

- Դրա Համար կարիք չկա դլխով պատ քանդելու, դոնից
դուրս կամ:

- Իսկ եթե դուռ չլինի՞:

- Անդուռ ւոոււն չկա, Իվան Եվդոկիմովիչ:

- Իսկ եթե դուռր փա՞կ է:

- Ինչո՞ւ դլի:ով, կազնո՛վ:

- Իսկ եթե կաղին չկա՞:
եկավ Պավելի մուտ, միասին թեյեցին ն գնացքին ղարբնոց:
թոչունի թները ն զգուչությամբ դրեց դարբնոցի առաջ
դտնվող ծածկի գերաններից մեկի վրա:

- Մե՛ղք,- մումուսց Ան Քթի տակ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 121

Դարբինը նայեզ եր կուանա ծաղրի ւոր աւմուծ դեմքին ե չդի-
սես ինչու, դլուվխր տարուբերեց: - «Եվ ւսյս մարդուն Հասյաւս-
տանից աքսորել են Սիբիր որոլես ստեռորիուո...»,- մուսծեց նս
դառնությամբ:

Ներս սուն: կուսնածարը ղբաղված էր Հնոցը վառելով:
Նրա ականջին Հասավ դարբնի Հանկարծակիի եկած Հարցը.

- Տնսա՞ր...

կռանաչարը բարձրացրեց գլուխը: կանդնել էր դարբինը
Թոռվխուոխ մուռ՝ ձեռքին « Պամիլ» ռխիդաղրելժի մի տուսի: Նու այն-
պիսի արտա ծոյւոություն ուներ, որ կարծես մառոներուվ ոչ թե
հժանադին ռխդարեթի սուսի եր բռնել, ույլ մո՛ւկ, դո՛րոո, չիկա-
պած երկաթ:

- Այստեղ նայիր...

կուսնածարը մուռեզաւվ: Թավխոոխ մուռ, Հասուսկին ընկած
էին երկու ծխված ծխւախուտի մնացուկներ:

- Իսոլես է բանը, Պավել:

- Մի՞թե նս է,- տարակուսանքով ու վարանուռ Հարցրեց,
կարծես իքն իրեն, կուանածարը:

- Նոա է, Պավել, ն է, ույդ::: այդ վառելասիույոր,- ն չու-
ռումուռւ տվեց տուվրը` ուչադրուլյումբ: ղննելով ույն. ւսյս
անդամ նրա ձեռքին կարծես ոչ թե ռխդաղրելժի ւռուսի էր, ույլ
Հաղվաղյումո, անծանոթ, Հանելուկային մի եր:

- Եվ Հարբած է եղել: Այլ ես... այլառլես Հեւոքեր չէր
թողնի: Եվ դու ոհս, ինչ տեղ է ըԸՂոորել: Իսկ ես ու դու կար-
ծում: էինք, որ բանալու դաղտնիքը մի ույն ես ու դու դի-
ւենք...- նս (ռեց, Հեւոո պած ձայնով, դառնացած սր ւու ւում
նեց.- կալմեջ են արել աղջկան:

Սկանցին աչիոսոել լուո ու լարված, աչխոաւուան քը կարծես
աոաջ չեր դնում: Նրունք միչմո հրար Հասկանում եին լոու-
Թյումբ, կիսախուքով, աչիոաւոում էին ասես մի մարդու Խմւան,
իկ յսօր:.:

Դուռը բաղվեց եր ձմեռային խնդրող ճոռողով հ ներո
մտավ Անդրեյ Անդրեյիչ Սլավինը:

- Բարի օր-:: ինչոլե՞ս են դնում ղդործերը:

Դավելի կուսնը Մնաց օղում. դարբինը բսց եր Թողել
ունելին չիկացած երկաթով: Նու րադ, բայց ուչաղրությոաւմբ:

122 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նայեց Սլավինին ուռից դլուխո: կարծես անծանոթ մարդ էր
ներո մոնողը, կարծես առաջին անդամ եր սռեսնում նրան: Սո-
տելավ րադ Թոսխւոին, վերպրեզ « Պամիխր»-ի տուսիը, ոլարզեց
նրան:

- Առացեք ձեր կադրի... խոսելն ավելորդ է: Վերցրեք:

- Ի՞նչ է ոլաւուսծել,- ղարմազավ Անդրեյ Անդրեյիչ Սլու-
վինը մեքենաբար վերցնելով տուսիը:

- Եվ խորչուրդ ւուվե.ք նրան, որ իմ դարբնողում ամաղ-
րություններ չնչանակի: Վոռո տեղ է ընորել,- ձայնը բարձ-
րացրեց դարբինը:

Նախադոածը: կարծես Հասկացավ:

- Իսկ ինչոլե՞ս կարող ես Հասւուուռել, որ նւս է թողել:

- ԱՀուուսւո եւէ, Հարցրու Սինույին. « Պամխր»-ր երկու Հո-
դի են ծխում դյուղում, ուսուցիչ Վասիլի Մուխինը, ի քո...
կադրը,- Ան կիո մուռեցավ նախադածին ե պած ձայնով
Փշչաց,- դու էլ ւսյդ Զուրկինի Հեւո... ամո՛թ քեղ:

Նախադածը մի Քայլ եւո քաչվեց ի առերեույլթ Հանդա-
տությամբ ւց:

- կիմանամ, Հուղվելու կարիք չկա:

- Այդ սրիկան Սարֆային երկու բեռ... ասենք ի՞նչ եմ
ւամոււմ... ձուկը գլխից է Հուռել:

- Գյխի՞ց է Հուռել,- սղառնաց Անդրեյ Սլավինը:

- Գլխի՛ց է Հոտել,- կրկնեց դարբինը:

Սլավինը «Պամիր»-ը խոթեց դրանն ու արադ դուրս
եկավ:

2Ճասչի ամանակ Պավելն էլի ւոուն դնաց: Դարբինը նաւոել
էր մեն-մենակ թախտին ն ծխում էր ծխախոտ ծխախոտի
հւոից: Շուռ կուղենար, որ Հիսի բազվեր դուռր, ներա մներ
պլարտկազմակերոլության քարտուղար Միխայիլ Սակարովը:
Զգնա՞լ նրան ղսոնել: Հետո՞: Ասենք թե ղսուվ, ոլառումեց: Բայց
նա ավելին դին, քան ինքը: Հետո՞: Ի՞նչ կփոխվի դրանից:
«Սիրոս վկայում է, վերֆին ծանր տարին է»,- սաց: Այո, ես
մի օր ի 1953 Թիվը չկա: Շնործավոր Նոր սուրի, «Հաղթանակ»
կոլւոնոեսուլյուն, խոմեն ք մեր Հերոս նավադածի, Անդրեյ
Անդրեյիչ Սլավինի, նրա անձնուրաց կաղրերի կենացը,
աչիխօրին 700 դրամ Հաղ ն 17 կոլեկ փողով: Գողացեք ով

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 123

ինչքան կարող 1, ով ինչալես կարող է, ով ինչ կարող է, միայն
Սլավինի պլանները կատարեք: Ապրես Սլավին, արժանի ես
դու չքանչանի հ չի կարող ոլա ծել, որ չոտանաս:- Նո
չոլր ոնց ծիաիւուռի մնապուկը Հառուսկին, ուղեց վեր կենալ,
բոսյը այդ րուլեին նրա ականջին Հասուն մուռեզող փասիուկ
ուռնաձայներ: Մի՞թե Միիխոյիլ Մակարով է,- անցավ դարբնի
մքո:

Ներս մով Մարֆան:

Նա ծածկեց դուռր, երկու քայլ արավ դեպի դարբինը,
փորձեց ժպտալ, բայց տեսնելով դարբնի դեմքի փոխված,
աղավաղված արտա ծայւոուլյունը, վարանուռ կանդ առավ:
Դարբինն ինքն էլ չիմաղավ, 22 ինչես մի ուսոյունով Հասավ
դռան, երկաթե կեռիկով փակեց դուոր, ու մի ակնթարթ՝ ե
աղջիկը Հայոնվելզ նրա ամուր բաղուկների, Հեւոո Թոավխուոի
վը:

- Սարֆուչա, լի՛րբ, Սարֆուչա, աղավնյակ, իմ խե՛ղճ, իմ
լա՛վ Մարֆուչա:

- Դու Հարբած ես,- Հեծեծաց աղջիկն արպունքների մի-
ֆիլ,- իոկ Սինան մսում է, որ երեք օր է, ինչ չես խւմում...
Վանյուչա, անդի՛ն, մի վարվիր ինձ Հետ նրանը նման... Վա-
նյուչա, աղզաստոիր ինձ նրանց ձեռքից, ես կործանվում եմ,
Վան ուֆ...

Աւ

- խմ Լո վ, իմ փչաղա ծ... երեկ դիչեր աւյաւոն ղ եք եղել:

- եղել ենք, Վանյա, մի թանի անդամ եղել ենք: Սկզբում
նւս ինձ խուուսցուվ, որ կբաժանվի կնոջիցգ, որ կամուսնանա
ինձ Հետ ու մենք կտեղավփոխվենք կրասնոյարոկ.- մեծ քա-
ղաք է,- սում էր,- կաչլոաւոենք, կապրենք:- Հեւոո (ռեց, էլ
ոչ մի խոսք այդ մասին: Գոնե ինճ Հետ վարվեին որպես
մարդու. Հասարակության մեջ նայում են ինձ վրա ոնց որ
օտարի, իսկ երբ մենակ ենք լինում, ուռներս են լիզում. հս չեմ
ուղում այդոլի սի սեր, Վանյա, չեմ ուղում, չեմ ուղում...

- Այղ ուլքե՞ր են «նրանք»,- Հարցրեց դարբինը,-- Ջուր-
կինը ն...

- Սլավինը,- չչնջաց աղջիկը արցունքների միջից:

- Շումո-չո՞ւտ: էիք Հանդիսլում:

- Երկու անդամ: - Ի՞նչ կարդեր են, Մորֆ, ես քեղ ւղ ւա-

124 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տեղի պորենի ծանը պարկեր կրելուց, աչխաւոում ես ոնց որ
ւու ծո Թերի ւոուկ, հկ դու ինձ չես սիրում... (ավ չես սնում,
Մարֆոո:- Հեւոո 22 ասեմ Սյու ային կոլիւողի վառւելառի այից
թեղ փայտ տա... - իսկ եթե տեսնե՞ն,- Հարցրի ես.- էնպես
կանենք, որ չտեսնեն,-- պատասխանեց: Երեկ, կեսղիչերին Սլո-
ւին երկու ռածնումը փայը բերեց, Թոռսիեց բակը:- Թաքպրեք,-
ծրամայել,- Թուքթյրիք... Ի՞նչ է աուղլաչւոււ աւն կինը, Վանյա,
աղառսոխը ինձ, ես դուրս կդամ այնտեղից, կդնում, կաչիուաւոնւմ
իմ ընկերուՀիների Հետ, ծանը պարկեր կկրեմ, միայն թե կա-
խում չունենամ նրանցից:

Դարբինը լալիս էր, լալիս էր առանց արցունքների, քարա-
պած դեմքով, լույն բապված աչքերով: Տիրեց լռություն:
Դարբնոցի սնհացած ոլաոխ խորչերից մեկում աղիողորմ ճռում
չր ճռիկը:

- Զի՞ մրռում,- Հարցրեց աղջիկը չչուկով:

- Ռ՛վ:

- Պռիկը:

- ՀՃռում է ւս մաու-ձմեո: Մենակ է, դրս Համար էլ ճոռում
է:

Լռություն: Դարբինը նոր նկասոեց, որ չոյում է աղջկա
մաղերը: մե ձեռքը իջեղրեց: Աղջիկը բոնեց նրա ձեռքը:

- Դու ինչո՞ւ ռուն չես դնացել:

- Տո՞ւն,- Հարպրեը դարբինը,- ի՞նչ ւուսն մասին ես Հարց-
նում, Մարֆ:

- Գիտեմ, Վանյա, դիսոեմ, իմ քույրն էլ է դժբասվուռ, դու
ել: Ինչո՞ւ, Վանյա, միասին չենք ապրում: Հավաքիր մեղ,
Վանյա, քո Թեւերի ուկ, կար ենք միասին, կդառնանանք
միասին, կուրավխոանոււն,ք միասին: Այսոլես չի կարող չարու-
նակվել, մեր կոլխողի Համար էլ լավ օր կբացվի, Վանյա:

Դարբինը խոր չունչ քաչեց:

- Մոյրդ-.. Համաձա՞յն է:

- Շարունուկ ույդ. մասին է խոսում:

- Քո՞ւյրդ:

-. Շատ է ուղում, բայց քեղ չի մում: կարծում է, որ
կմերժես:

- Իլ ե՞նչ,- ժողլւուսը Իվան Եվդոկիմովիչը,- դե ու պլասո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 125

բառւովեք: Ձի կվերդնենք: ան կվերցնեմ: Իսկ ւոյդ Թաքցրած
սփույւոր... Հանեք ու 21272 բակը: Պեսոք է վերադարձնել: Ե՛ս
կվերադարձնեմ: Իսկ նախադածիղ մատա, որ այլա չես չաչվուա-
սելու դրասենյակում: Եթե կծարցնի ոլաւոճառը, կասես` Վոան-
յուն արգելեց:

- կասեւի Վանյան արդելեց,- ուրախ վեր Թով ստեղից
աղֆիկըչ փոքրիկ աղֆկա նման կախվեց դարբնի վզից, Հետո
թողեց ու բացեց դուռր: - Ես դնացի, Վանյուշոա, ես դնացի:

Դեղի դարբնոցզ շոաւլող կուանածձարը ղարմանքուվ նկա-
տեց Հեռվից, որ դարբնոցի դուո բացվեց ն դուրս թով Հա-
վայքարարուծի Մար ֆոս Անդրեննան: «Նավադոածը: կանչել է
երեի»,- անցավ նրա մոքով: Բայց ավելի մեծ եղավ նրա դար-
մանքը, երբ նրանք Հանդիսլեցին դեմ-դիմաց, մ ավելը ոհ-
ռավ մի չմո տխուր ի ընկճված Մարֆույի ուրախույյունից
չողացող, երկնադույն աչքերը:

- կանչե՞լ է:

- Ռ՛վ:

- Նախադածը:

- Ռ՛չ,- անփույթ երկարացրեց աղջիկը, Հետո կարծես մի
կարնոր բան Հիչեց,-- Պավել թեռի, այսօր խմե՞լ է,- նա զլխով
ու աչքով ցույց ավեց դարբնոցը:

- Մի քանի օր է, ինչ չի խւմում,- ոլաւուասվխոան եց կուսնա-
Հարը վաո Թաքցրած Հաղարսուլթյամբ,- ինչո՞ւ ես Հարցնում:

- Ուղեղի իմանալ: Շնործակալություն, Պավել քեռի,
պոեսուլցյուն: Դու լավն ես, Պավել քեռի, ես քեղ սիրում եմ:

Սմ. բեղերի ուկ փայլելին կուանա Հարի ռւլիւուվ, առողջ
առումները. նւս ժոլուս ը եր մանկական ժոլիւոով, իսկ աչքերը
տխրեցին:

Նրանք բաժանվեցին:

Երբ նւս դարբնոց մով, դարբինը երդում էր ու չարժում
փութոի վիթխարի թենըը ծանոթ երգի տակտով:

Մի կապույտ ծաղիկ տվիր ինձ նվեր,
Այն էլ քաղեցիր գերեզմանոցից:

- իվան Եվղոկիմովի՞չ...- Հարցրեց Պավելը բարձրաձայն:
-Ռ ւր մնացիր, Պավել, ինչո Լ ուչագպար»- ուրախացավ

126 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դարբինը,- եկ, այսօր դեկտեմբերի երեսունն է, Պավել... սփա-
կում եւմ դուքանը: ԳՆոաք խմենք:

5.

Բազվեզ դեկտեմբերի երեսունմեկի առավուոը, որը նավա-
ըԸնվլւց առավուռների ը տարբերվում էր դուցե նրանով, որ
ռառնամանիքն ավելի խիստ էր ու կիզող: Տների տանիքների
վրա կանգնած ավելի ուղղաձիգ թվացող ծխերի սյուները
փոքրիկ դյուղին տալիս էին ղդործարանավլան ավանի տեսք:
Գունուո արեր բարձրանում էր Օձի ռարից: որը փաստորեն
կեչիներով ծածկված մի բլուր էր: Արելին, 4մեռային սպիտակ
արին կարելի էր նայել անլար աչքերով ե տեսնել նրա
սրոսդ անձանդիաւո ոլւոույւոը: Արեր, ձմեռային ռռլիւուսկ
արեր ոլւուռվում էր կարծես ւեղում, ռակույն բարձրանում էր,
բարձրանում աննկասոելի հ Համ աու: Գյուղի դլիվոր փողոցի
վրա երեում էին Հաւոուկեն ո մարդիկ: Մեկը Հաղազ ի նրա
Հաղը արձաղանք վեց ձմեռային սփողողում:

Ցուլ է: Սուն ամանիք: Դուրս դալով կազարանից, կուս-
նաձարը նայեզ ոջ ու ձախ ի մեքենաբար քայլերն ուղղեք դե-
լի դրասենյումը: Ճանալար ծին նւս մւուսծում էր, որ իզուր երեկ
երեկոյան Համաձայնվեց յսօր չաչվուոել, ոլեւոք եր չաչվուա-
տել, թեկուղ մինչն կեսօր: Գրասենյակ մտնելու փոխարեն նա
արաղացրեց քայլերը դարբնի տան ուղղությամբ: երնաց դե-
մից եկող նամակաբերը, «Հարսոիուոկա» Մարուսյան. նւ
ուուսքել էր այղ. սիւողոսը երեկույթներում, Հարսանիքներում
ի դաչւույին աչիւաւուանքների ժամանա զուչկինից"՛ բանա-
ուտռեղծություններ արտասանելու Համար: Երբ Մարուռյոաւն
նկատեց Պավելին, քայլերը դանղդաղելզրեց, ւլա կանդ առավ
ի ակսեց ոլայուսակում մի բան որոնել:

- Պավել քեռի, ալար եկ:

- Նամա՞ կ:

- Ավելի վատ: Փո՛ղ,- աղջիկը պարզեց ծանուցաղիրը:

- Երկու Հարյուր: Զեն մոուսնում, Պավել քեռի: կես
լիտրը` վզիդ:

- Վ.դիռ, աչքիս, դլիլիռ մվրոո,-- ուրախացավ կոանաձարը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 127

մե վերպրեզ ծանուցագիրն ու անցավ փողոցի Հակառամ
կողմը ի մով փուսոր: Այնտեղ ոչ ուք չկար:

- Ոլ Ե- լավեց ըստ երնույթին փոստի վարիչի ձայնը
ներսի սենյակից, ուր ապրում եր Ան երիտասարդ կնոջ Հեւո,-
Հիմա՛:

Դուրա եկավ չեկ, լերմոնտովյան՛ բեղերով ն պուչկինյան
բավենբարդներով միջածատամ մի երիտասարդ` սփուուսյին
ոլաչւոոնյույի ում Համաղդեսոով, որի վրա փայլում էին դեղին
կոճակներ:

կռանաչարը վերցրեց գրիչը, Հուզմունքից դողացող
մառոներուվ ուտռորադրեը « Պարույր Ա.»` Առառոուրյանի սփովխոա-
ընն, տակը մի պոչ քաչեց ն ծանուցագիրը պարզեց փոստի
վարիչին:

- Ուրեմն` խմեցինք,- ժոլուս ը սփուոի վարիչը:

- կուղես` Հենց Հիոխա,- ժոլւուս ը կուանածարը:

- Շնործակոալ եւմ Պա... Պարույր քեռի: Ի՞նչ է նչանակում
Պարույր:

- Անուն է: եղել է մի Պարույր, Հայոց լթադավոլր", երկ-
բորդ Պարույրը ես իմ:

- Հիմա ձեղ մուռ չո՞գ է:

- Շոդ չէ, ձմեռ է, ւոււյք ձմեռ:

- Ուրեմն Թոսռդավորական ծադում ունես:

- Հայրս կոլիողի դարբին էր, ես` նրա օղդնականը, Հեւոո
ես դարձա դարբին, որդիս իմ օղնականը... Թադավորություն
չէ, ի՞նչ է:

- Գիւոեւ, դիսոեմ,- չգիտես ինչու տխրեց փուսոխ վարիչը:

- Գնանք, Ընկեր փուսոխ նաչալնիկ, ես ձեղ Հյուրասիրեմ:

- ես Հսնոււք արի, Պավել քեռի, երկու ամիս է, ինչ այտեղ
աչխատում եմ, ինժ տեսե՞լ ես խմելիս...

- Ինչո՞ւ:

- ինձ խմել չի կարելի:

- Ինչո՞ւ:

- Երբ խմում եմ, Հիմարանում եւմ:

- Ինչոլե՞ս:

- Այնոլես: Հիմարանում եմ: կովում եմ մարդկանց Հետ,

128 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղդողին ասում եմ դող, սրիկային ասում եմ` դու սրիկա ես...

- Ա՛,- Հասկապավ կուանածարը լուրջ կերպարանք
ընդունելու, - այդպես չի կարելի:

- ես էլ Հասկացա, որ չի կարելի, դրա Համար էլ չեմ
խմում:

Նա փակեց գանձարկղը, բանալին գրպանեց ն ժպտաց իր
կաղույսո, մանկական աչքերով:

- Այդոլիսի բանե՛ր:

կոանածարն ամբողջ աչքերով, ցավակցաբար նայում էր
փոստի վարիչի դեմքին, ինչ-որ մոքերով չուս վուծ, Հետո 1ւս
թոռի տվեց իրեն, փողերը դրեց գրպանը ն. Հրաժեչտ տվեց-

- Ցւռեսություն, ընկեր նաչալնիկ, առիսոս, չատ սռիսոս,
իոկ ես կարծում էի, որ Հիվանդություն ունեք...

- Հիվանդություն չէ` ի՞նչ է, Պավել քեռի, ծանը Հիվան-
ղություն է... անկեղծ խոսելու Հիվանդություն: Շաո եմ ւռու-
ժել: Բավական է: Վատ կվերջանա:

- Շա՛ւո վառոչ- Ճատտատեց կոանածձարը,- ձեղ խմել չի
կարելի: Երբե՛թ:

մե դուրս եկավ ե ինքն էլ չիմացավ, թե ինչես մի քանի
բուղեից Հայոնվեց դյուղկոուղի իանուլթում:

- կես (իոր: Սին:

- Սարֆուչային թչե՞լ են դրասենյակից,- Հարցրեց դոր-
ծակաւտարուծին:

- Ինքն է Հեռացել:

- Ի՞նչ:

- Ինքն է Հեռացել, Սինու, ւտռուր օղին:

- Ուրիչ տեղ չկրկնես... ծեծված մարդ ես, քեղ չեն խնայի:
Նախադածը բոնել է նրան ու Զուրկինին Հենց ձեր դարբ-
նոքում ու աշխատանքից Հեռացրել է: ՉԶուրկինին էլ Հեոր:

- Զուրկինին էլ Հետը:

- Շրֆկենտրոնից եկել ն դիչերով խուզարկել են Զուրկ-
ինի տունը: Երկու բիստոն մեղր են բոնել:

- Երկու բիստոն մե՞ղը...

- Պարտկոմի քարտուղարն էլ կասեր ունի, ուրիչ-ուրիչ
կառլեր, քո դարբինն ել, էլի չատ մարդիկ: Այդոլես էլ ասել է
Սլավինը,- վնասարաըների ու կոնտրիկների չայկա: Հիմա
Հասկացա...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 129

- Հասկազա,- մեքենաբար ոլաւուսախւան եց Պավելը
գրանելով օղու չիչը:- Ստացիր:

- Ի՞նչ Հասկազար:

- Ոչինչ չՀասկացա, ստացիր փողը:

- Փող ես ուուսցել, (լռեցի, Հինդ Հարյո՞ւրը:

- Երկու Հարյուր:

- էլի բան է:

- ծւռեսություն:

Դուրս դալով խանութից Պավելը քիթ-քթի Հանդիպեց
ոպլածեուուււյեւո Սյու Զուրկինին: Ուրիչ դեպքում նւս կբա-
բեր ի կանցներ նրա կողքով, բայը այո անդամ բաարնեց ե
ուչադրությոաւմբ նայեզ որածետուոււլեւուի դեմքին: Նու մալքուր
ռատռխիր ված էր, բոց խոսժադույն աչքերը նայում էին Հանդիաւո
ու ինքնավատած:

- Նաչաղլնիկդ Հանդոտանո՛ւմ է,- Հարդզնելուց ավելի
Հաղորդեցզ նւս:

- Հիվանդ է:

- Հիվա՞նղ է... Դե, ուրեմն, օրինական է:

- ծւռեսություն:

Նա, այլնա չնայեց չուրֆը ն լայն քայլերով կտրեց գլխավոր
փողոցի կեսը ն մտավ Իվան Եվդոկիմովիչի դարբասից ներո:

Դարբինը նուոււծ ռսռիրվում եր: Նո կորել էր ծնուռի մի
դողմը ն կարած տեղը թերթի մի կտոր ծր փակցրել:

- Բարի լույս Իվան Եվդոկիմովիչ, արյուն ենք Թուռսիում:

- Ես` Հիմա... վերջացնում եմ:

Վերֆացրեց իր գործը, մոտեցավ պատից կախված թիթեղե
ըվապարանին ի ականը մեծ ավոր ժուվու|, չոռի-չուսի (վազվել:

- Հիմա դնոնք ու աչի են ք, Հը՞, Պավել:

կոանածարի դեմքը ուրախությունից փայլեղ:

- Իսկ ես` նորուլցյուն ունեւի:

- Նո՞ւ:

- Տնեիզ փող ուոււ դ ու:

- Ուրեմն կես Լիորը դալիս է:

- Գալիս է:

Դարբինը նայեզ ոլառոի ց կավխւվուծ ւււ չըֆանակով Հայելուն
հ չփեց այտերը:

130 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Օղի ունեմ, Պավել, խմելուն էլ դեմ չեմ, բայց... արի
դնանք աչին ք: Թող չխոսեն, Հը՞: Հետո կւնեսնենք: Մի
բան նկուոո՞ւմ ես, Պավել, մեր կոլխողում օղին կորգրել է եր
դերը: Մարդիկ օղի են խմում ե Համարձակություն են աւուս-
նում, լավին լավ են ասում, վատին վատ, մեծավորի երեսին
են տալիս նր ռպլակասույթյունը, անկեղծանում են, Պավել,
անկեղծանում են: Իսկ մեր կոլխողզում կարդին մարդիկ թիչ են
խմում, այնպես, ուսոելուց առաջ` Հարյուր Հիսուն դրամ: Հար-
յուր Հիսուն դրամ օղու անկեղծությունն էլ Հարյուր Հիսուն
դրամ Հաղիվ քաչի... Իսկ նրանք, որ Հնար ունեն շոտ խւմելու,
խմում են ու կեղծում են, խմում ու քծնում են, խմում ու
ուռում եխ: Պավել, ի՞նչ ղարմանալի կոլիող է մեր կոլիողը:

կոանածարը Հիչեզ փուոխ վարիչին, Հետո Հիչեց դործա-
կառուսրուծի Սինույի Հեւո ունեղած խոսակցությունը, մի ծիա-
խուռ ոլորեց, վառեց, ծխեց 13 (ռեց:

- Ինչո՞ւ չես խոսում:

- Ի՞նչ խոսեմ, Իվան Եվդոկիմովիչ:

Ներս մով Օլգա Անտոնովնան: Նո ուչադիր ի քննող
Հայացքով նայեց դարբնի դեմքին. ճիչտ այդ Հայացքով թիչ
աոււսջ կուած արը նայել եր պլածեսոասլեսո Սյոմա Զուրկ-
ինին:

- Զի վերցրի՞ր:

- կվերցնեմ:

- Նորություն չե՞ք լռել:

- Լսել ենք:

- Ռր ի՞նչ:

- Ռր Հիմա ռոառւնավուչ ոլիւոի ուստենք աոանց օղի խմելու
հ աչվոաւուա նքի ոլիւոի դնանք:

- Էղդ` սփոքը նորություն է:

- Դու մեծը աւ:

- Մեծ նորությունն այն է, որ նավո դածը: չայյկա է բռնել,
դու էլ մեչը:

- Ինչոլե՞ս թե...

- Պարտկոմի քարտուղարն էլ քեղ Հեղ...

-- Ձին կոչկինն էլ ձեղ Հեւո:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 131

- Հետո՞:

- Չուրկինին ու Մարֆային աչխւաւուանքի ց Հանել է:

- Բայց Մարֆոան ինքը... Հրաժարվել:

- Դե դնեա` առլաղզուցիր: որ նաւակ ես էւ ոչ թե ձի...
մինչն. ալաղուցելդ կնաղլե՞ն...

Տիրեց լռություն:

- Ա՛յ-դա՛, Անդրյուչա... դու ոեսւ ինչ դործ է բոնել,-
մումուսցը դարբինը (ռելի ձայնով:

- Այդպղես,- կարծես Հանդաուաց ավ դարբնի կինը, Հանեց
պիսամուչտակը, կախեց պատից, ականջակալներով գլխարկը
նեւռեց փայն մածճավալին, Հետո արադ Հավաքեց ածիլվելու
որարադաները, Թոզ լաթով ռրբեզ սեղանի Հնամաչ մումլաւլցը,
ւալ դրեզ Հազ, ռառնավաուչ, թթու կաղամբ, ոլոռուաոււուք ւաղ-
ներ:

Դարբինը քայլեղ մինչեւ դուռր, եւո եկավ ու կանգնեց
կռանածարի դիմաց կարծես մի բան ասելու Հաիար, Հեւոո
նորից Հեռացավ ու կանդ առավ կնոջ դիմաց, ուչադրուլթյաւմբ
նայեց նրա դեմքին, աչիտաւոելուվ մի բան Հիչել:

- սիր, դու ի՞նչ դուրս տվիր:

Օլգա Անատոնուվնան, որն ղբաղված էր վառարանի կրակի
վրա մի ծանը կոճղ նետելով, խուսասինց նրա նայվածքից ի
չլւելու տվեց նրա Հարցը:

- Դու դիւոե՞ս, Վանյուչա, փայը չունենք, հկ վաղը նոր
տարի է: Դեռ ասել ես, որ մերոնք տեղ ասխիոխվեն:- Նու փույւոն
ռլոչով երկաթե ձողը ռրարզեց հ խառնեց կրակը, Հեւտո կարծես
Հիչեց ամուսնու Հարցըչ- ես դուրս չոովի, Վանյուշո, ամբողջ
դյուղն է խոսում:

- դր ի՞նչ:

- Ինչ որ լսեցիր:

- Դու մի բան Հասկացա՞ը, Պավել:

- Հասկազա:

- Ի՞նչ Հասկազար:

- ՉՁՀասկագո», Իվան Եվդոկիմովիչ,- ժամուս ը կուանա արը
չփոլնիած աչոաւկերսոխ Նման:

- Առացիր՝ Հասկացա,- պնդեց դարբինը:

- Հասկացա, որ Հասկանալ չի Լիի...

132 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Այ-դա՛, Անդրյուչա,- նորից կրկնեց դարբինը,- իսկ
ի՞նչ դործ ունի այստեղ Զուրկինը,- չարունակեց բարձրա-
ձայն մւուսծել նա,- ոա՛, Հասկանալի է, Հաչիվներ խսոնելու,
Հեւոքը կորպնելու Համար... Հե-տա-քրը-քի՛ր է...

մե վերցրեց ոլւաւումուււք աղը ի ղեց ոաոնավուչի մեջ:

- Օլդ, նորուլցյուն լսե՞լ ես:

ա լռել,- որսոնեղեց կինը:

- Սաունա չն ուտում ենք օղիով ե աչիտաւուան յքի չենք
դնում: Հանվի՛ր, Պավել:

- Այդպես էլ գիտեի,- դարբնի կինը սեղանին դրեց օղի ն.
բաժակներ:

Նուոնցին նավխոսճաչի: Ոչ ուք չէր խոսում: Լայն ռառիսհում
դրված սառնախաչը կիսվեց. չիչը դատարկվեց: Էռությունը
խոաիոռում եր միոյն դարբինն եր «Հրմ»-երով, հկ ւյ «Հծրմ»-
երն ունեին ղարմանալի երանդներ. «Հը՞մ»,- Հարցնում էր Լ
իքն երեն տարակուտանք ով, «Հըի»,-- բողոքում էր, ւոլխրում,
«Հը՛ր՛մ»,- Հասկանում էր, բւոյց չէր Հանդաւուսնում:

Օլգա Անատոնովման մի ծիավիւուռ վառեց: Մեկը բարձրա-
նում էր սանդուղքներով, հկ սանդուղքն ընդամենը Հինդ ւա -
տիճան ունի: քավում է եկողի ձեռնասի այի սկւոկոցն անդաս-
տակից: Դուոր բազվում է ի ներա է մոնում կոլմոնւոհսություն
ձիապան կոչկինը: Ձեռքին ոչ մի Ճեռնաիւաոյւո չունի կոչկինը.
ւյդ նրա ուռներիցզ մեկն եր սկւոկում Հասուսկին: Հայրենական
պաստերաղմը տարել է նրա Ճավա ուռքը: Զեչուռ դեմքի վրա
ժոլոում են նրա կասլույւո աչքերը:

- Բարի օր, առլրո՛ւմ ենք, եղբայրներ, ապրում ենք:

- Ապրում ենք, Դիմկա, ե՛կ, նատի՛ր,- Հրավիրեց դարբինը
խուռլուռ, Հողնած ձայնու|: Այդ ձայնով էր խոսում նւս, երբ ալմա-
ուսծում էր, որ խմում էր մինչն ուչ դիչեր:- Նուոի՛ր, Դիմկոա:

- Ի՞նչ նաւուն մէ, Վանյուչա, օրը նոր է ակավում, իսկ ձեր
օղին վերֆաղել է: Գնացի դարբնոց, փուկ էր, մուս խանութ,
չկույիք, անցա Պավելի Մուո` ինչ ւո հան եւի, մորաքույր Մչան եր
ոալամորույք այծին քաչ է սովել ներո, վառել է վառարանը ե
տաքացնում է անասունին,- մրսել է,- ասում է,- Թոքերի
բորբոքում ունի, Հաղում է, մկկոլն էլ մկկող չի...- Աոածեցի`
վայ թե Մոսկվա ես թռել կոլխոզի դործերը կարգի բերելու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 133

Համար... եկա` ուռուղեմ: Իսկ դու նաել ես...

- Պավել, եղբոր ռլես եմ խնդրում... կես (իոր օղի,- նւս
դրոլանից ծանեց մի թղթադրամ ն պարզեց կռանաձարին:

- ես ոչ մի կաթիլ, Վանյուչա, խմելու օր չի: Ողջ գյուղը
մեր մասին... Դուք ոչինչ չե՞ք լռել:

- սել ենք, Դիմ, լսել ենք... ն. ի՞նչ, մի՞թե Հավատում են...

- կան Հավաւոացյալներ ե կան անձավասոներ, ինչոլես
միչւմո,- սեղմեց նուրբ չըթունքներն ու ժոլւուս ը Դիմիտրի կոչ-
կինը:

- Ովքե՞ր են Հավասու յալները:

- Պարզ չէ՞, սեղան է դղած, Մեե՛ծ, երկար սեղան, ասենք`
հաւտեղից մինչի փուռր: Սեղանի չուրջը նաւուսծ են, ասենք, մեր
դյուղի բոլոր կոլխողնիկները, կին, տղամարդ, մեծ ու ոքր...
Սեղանի դլիսին, ասենք, նււուսծ է Սլուվինը, նրա կողքին` նրա
կադրերը, Հեւոո կադրերի կադրերը, ու, ասենք, հււղլես... մինչի
վերջին կոլխոզնիկը: Սեղանի զլխին, Սլավինի առաֆ, տապա-
կած դոճին է, Հավն ու ՀնղուՀավը, Հետո ղալիս է ոչխարի մի-
ռը» տավարի միսր... ու, ասենք, քանի իջնում ես սեղանից
ներքն, էնքան ուտելիքը նվաղում է, նվաղում, իսկ վերջի
նատածները խոաչած կարսոչկա են ոււոում... Իսոլես, Վանյու-
չու, էն մուլ ավաւծ դոճի ու Հնդուծավ ուստողներն ու նրանց
մուռ նատածները Հավատում են, քանի իջնում ես ներքե, էն-
քան Հավառսոր քչանում է, իկ կարտոչկի վր նատածներն էս-
քան էլ չեն Հավաւոում,- Ան բթամասոր դրեց պուքամասոխ
եղունդին: |

Ծիծաղեցին, իսկ կոանաչարը ժպղտաց` աչքը չկտրելով
ձիապան Դիմիտրի Կոչկինից:

- Հիմար-Հիմար դուրս ես տալիս, Դիմկա,- ուռքի կանդ-
նեց դարբինը ե ուղեց մի բոան առսլազուցել:

- Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ «Հիմար-Հիմար»,- բողոքեզ կոչկինը մի
աչքը կկոցելով:

- ՌրովՀետն այդ Հնղուծավ ուտող Սլավինն էլ չի Հավա-
ւոում, որ ես ու դու, կամ Միխույիլ Մակարովը վնասարարներ
ենք: Այսւեղ...- նւս չփեց ծոծրակը.- ուրիչ բոան կա: իչիու-
նություն Հարցը: Նուոել եւմ կոլիւողի նավա ծուլուն ավխոռին
հ ոչ ուք իրավունք չունի ինձ կոչելու: /.լ ինձ կոլչի, նչանւա-

134 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նաձարին,- Պավել, խնդրում հմ, վերպրու ւսյս փողը, կես (խոր
օղի...
յելու նրա որարդած թղթադրամի վրու- դու օղի՞ ես ուղում,
թե՞ ուղում ես, որ ես դուրս դում... մի Քիչ ւոն ղամ:
լով նրա քթին` աղաչեց.

- Օղի եւմ ուղում, Պավել... այսօր ոլիւոի իոմե՛ւի:

-- Իլ ինչո՞ւ ես ինձ խանութ ուղարկում, խնդրեմ,- կիուա-
դալիֆե չալվարի դրանից Հանեց օղու չիչը, դրեց սեղանին:

6.

Փյուղսովեւոխ նախադածը, մի Քիչ կռացած, Հայագդքը
Հառած սեվական ծնկներին, դունավոր թաչկինակով սրբեց
վիզը, չբթունքները, ուզեց էլի մի բան ասել, բայց լռեց:

- Ուրեմն, Միխույիլ Իվանիչ,- տխուր ժուսը Անդրեյ
Անդրեյիչ Սլաւվինը,- երբ Հաջողություն է, բոլորո էլ մաանուս-
կից ենք, բոլորիս չնորչքն է ու աչիաւուանքը, հկ երբ ւն Հ ոււ--
ֆողություն է, Սլովինն է մեղավոր: Այդպե՞ս է դուրս դալի:

Գյուղսովետի նախադածը բարձրացրեց իր ֆինչ, կապույտ
աչքերը Սլավինի վրա: Դեղնավուն Հոնքերի ու թարթիչների,
սեղմ կնճիոների ցանցից նայող նրա Հոտակ աչքերը նման էին
աչնան խուռերի ու մաղզաոների միֆից նայող երկնագույն
Լճերի, անդո՛րը: կաղլույւո, որի մեջ փույլիլում են վերջալույոա-
մին թույլ կրակներ:

- Իսկ ե Իբ ենք մենք Հաջողություն ունեցել, Անդրեյ, քեղ
եւ Հարցնում: Երկու տարի է, 22 ղեկավարում ես «Հաղլթու-
նակ»-ը, ի՞նչ է եսել մեր կոլիւողնիկը: Պիոի սես, 22 ոլլան-
ները կատարում ես, իոկ քեղնիցզ առաջ` չէ՛ին կառուրում...
Բայց չէ որ, Անդրեյ, ւոյ ոլլանները դու կառուսել ես մարդ-
կանց ձեռներով ի նրանց Քլրսոինքով, ինչո՞ւ չես մուծել այդ
մարդկանցը մասին: Ուշադրություն դարձրու, սում եւմ ինչո՞ւ
չես մւոոծել, չեմ ասում ինչո՞ւ չես մուծում... որուվձեւու.
Հնարավոր է, որ Հիմ, ւսյս բուլեիս, մւուսծում եո... էլ ինչո՞ւ,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 135

Անդրեյ, ղոյուլցյուն ունի վարչություն, ոլրարսոկաղմակերոլու-
թյուն, դյուղաովեւո: ԱՀա ես, դյուղսովեւոի նավա դած եւի,
ինչո՞ւ եմ նաւուաւծ դյուղաովեւտում: Եր Համար, որ մեկ-մեկ
տեղեկանքների տակ իմ կնի՞քը դնեմ: Դե վերպրու այդ կնիքն
էլ ու իմ Հաչիվը փակիր: Նչանակիր ինձ պածակ ու վերջ:
«Մի՞թե կնիքը բերել է Հանձնելու»,- անցավ Սլուվինի մոքով:
թաշկինակը Է նորից սրբեց վիզը:

- Միխայիլ Իվանիչ...
նրան դյուղսովեւոի նավխադածն ավելի պած ձայնով,- մոմ-
մի քանի անդամ, սեղմել եմ կալինինի՞՛ ձեռքը: Մեր երկրում
կոլխոզնիկ չպետք է լինի: Ամբողջ իշխանությունը վերպրել ես
ձեռքդ, չրֆառղլաել ես քեղ դողերով ու քծնողներով...- Նւս
այսօր դյուղում ւոարուծել ես, որ վնասարարների... Ջո՛ւր ես
ալղտորում, Անդրեյ, այղ պղտոր ֆրում ի՛նքդ կարող ես
խեղդվել: Իչխանությունը կուրացրել է քեզ, Անդրեյ, բացի քո
ախոռից ոչինչ չես ճանաչում, ոչինչ չես ոնսնում: Մեծ
ակումբ ես կառուցում կոլիւողի Հաչվին: Ինչո՞վ վաո է եղած
ակումբը: Թո՛ղ ես փչում վերադասի աչքին, 22 ւոնհսե՛ք...
Հեռու չես դնա, նախագաՀ, ե՛ս եւ քեղ ւում...

Նու ուռքի կանգնեց այո անդամ Լոտ երեույլթին դուր
դուր բաղզվել ու փավվեց ու առանձնասենյոաւկին մուռելան ն՛
Գյուղսովեւոխ նավոադածը նաւոեց եր տեղը:

- Անդրեյ Անդրեյիչ, Իվան Եվդոկիմովիչը 4ի է խնդրում,

ւուա՞ ւէ...
- Ինչի՞ Համար:

136 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Փայտ չունե՞ն, ի՞նչ է:

- Զունեն, իկ վաղը Նոր տարի է:

Ն Հիչեղ Մարֆային տրված երկու բեռ փոաւյոր ե կայծա-
վի արագությամբ նրա մաքով անցավ, որ դուցն դարբինը
չըֆկենորոն է դնում բողոքելու: Նայեց ոլաոխ ժամացույցին:
Ցերեկվա ժամի մեկն էր: «Զի Հասցընի»,- մւուսծեց նւս: Ինչ-որ
անավաոլրժ ղդացզմունք սեղմեց նրա կուրծքը: Այսօր չի Հասնի,
իսկ վա՞ղը: Գալիս է 1953 թվի Հունվարը, փետրվարը, մար-
ւոր... չէ՞ որ կյունքը» ոումւոււաւնո ւն, տանի չարունավվում է,
կյանքը չի վերջանում այսօրուվ:

Նա մի ծիխւախուռ վառեք ն նայել ծխերի ամպերի միֆիղ
դյուղասովետի նախադածի Հառոկասղես խաղաղ աչքերին:
Դեղնավուն Հոնքերի, թարթիչների, սեղմ կնճիոների ցանդիցը
նայող նրա աչքերը նմո եին աչնան խուոերի ու մազառների
միջից նայող երկնաղույն լճերի, անդո՛րը կապույտ, վերֆա-
լույսային թույլ կրակների փայլով:

- Տուր ձին... Թող դն... փույոի:

..Ռայոնական կենչորոնում նս երեն լավ է ղղդում: Եվ
ինչո՞ւ լավ չղդա: Երբ նրան նշանակեցին «Հաղլթանակ»-ի նւս-
խադած, ռայգործկոմի նախադածը ռւյյկումի քարտուղարի
ներկայությամբ ւստ ւց:

- «Հաղլթանակ»-ը ոլարսոված է, ոլլանները չի կառուրում.
կգնաս, դուրս կդա կաչվիցդ ու ոլլանները կկատարես:

ԱՀու երկու տարի է, ինչ ոլլանները կասորում է: Ռոյո-
նական կենտրոնում նւս իրեն լավ է ղդում ի ինչո՞ւ լավ չղդա.
ամրան` եռոանդակը, ձմրան ռածնակը կալում է ծանոլժ ըԸն-
դարձակ բակի ռսյուներիզ մեկին, փայն ռանդուղքներով
բարձրանում է երկրորդ Հարկը, մոնոււմ է ռւայդործկում, Հեւոո
ռայկում ի նրանց խոսակցությունը մեկ է` ոլլանները: Հետո
Ան քչում է դեղի ռեստորանը: Այստեղ Ան ոլասովիրում է
բազառասղջես ծեծված կուոլեւոներ: Ումռում է մեծ ախորժակով,
կուլ է տալիս երկու Հարյուր, իսկ ձմրանը երեք Հարյուր դրամ
օղի ն քշում յուղ: Անցյալ տարի էլ կատարեց պլանները, իսկ
կոլխողն ուուսցուվ իննը Հարյուր դրամ Հասոխկ ի քռանծինդ
կուեկ` փողով: Քիչ էր, իճարկե, ընդամենը ութը կիլոմետրի
վր դսոնվող Զիբուլու «Հառաջ» կոլիւողն ւմեն մի աչիօրին

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 137

երկունկես կիլողը ամ Հաղածասոիկ ուուացուվ, երկու ռուբվի`
փողով: Ձոնանելու սովին, ոլլանները կառուսել է, ոչլուուուււն քը
վերակառուցել, իսկ դաղ ուրի... Իսկ ւսյս տարի Հարցը վճռեը
կոլխոզի Հաշվետարի` Գալավոխֆոնի Հաշվիչը,- չրի/(-չրիկ,
չոխկ-չըխ կ, Հաշվիչի ծատիկները վար ու վեր, վեր ու վար ու
դուրս եկավ յոթ Հարյուր դրամ Հաղզածասոխկ ի աանյոլմ
կուղեկ` փողով: կն իՀարկե այնոլիսիներ, որոնց Հախար
նչանակություն չունի ւսյս Թիվը: միննույն է, նրանք կապրեն,
կապրեն ղդողությումբ, առանց խոորություն դնելու միֆողների
մեֆ, բայց նրանք, որոնք ւուսնոււմ են կոլխողն իրենը ուսերի
վր... ալար զ է, որ նրանց օրը ծանը կլինի: Եվ ինչքան նւս ոււ-
յոնական կենտրոնում երեն (ավ է ղղում, ույնք ւան եր կոլիւո-
ղում իրեն զդում է չըֆողլաւովուծ ոչ բարեկամներու: իզուր
են նրա ջանքերը ոլաուվար դարձնելու Զուրկիններին, իղուր
նւս Համողում է հրեն ե բոլորին, որ կարեորը ոլլաններն են:
Հարկավոր է որաուասվխուն ւուսլ նրանց, որոնք կառուսրում են
ւյդ ոլլանները: Նո աչիոաւոել է չզգալ, ձեագել է անտարբեր,
բայց միչո էլ զդացել է իր ծոծրակին ուղղված դժդոծ Հայացք-
ներ, նրանց խուլ սորտունջները մեկից ավելի անդամ Հասել
են նրան, իսկ նա...

Որքա՛ն Հաղզածձասոիկ է փչանում դաշտում, ճանասլարձին,
ամբարներում: Հենց ւսյս արի, աչնանը մի քանի բուրդ պորեն
այրվեզ ժամանակին չփոխադրելու, տեղում ղդոնե Հովին չոտա-
լու Հառիխար: Անցնում եր Ան եր եռանդակուվ ե ղարմանքով
տեսավ դեռ չփոխոադր ված պորենի Հակայաան կիովածները:
իջավ, ձեռքը խոթեց ցորենի խորքը ն արագ հտ քաչեց, ձեուքը
չդիմացավ: Ցորենն այրվում եր: Նու ռասլողների ջթով փորեց
պորենը, բարձրացուվ ծիոավուուն չոդի կամ չողելու՛ուն ծուի,,
կծղած բորբոսի Հուոով: Առանց ակո կաղմելու, թե՞ կաղմեցին,
նւ Հիմա չի Հիչում, մի մասը «վիրկեզին», փոխադրեցին
անան ալա Հական ֆերմա, խողերին կերակրելու Համար: Մի
անդամ կուանածարն ւս սւ ց նրան,- Անդրեյ Անդրեյիչ, մեր
կոլիխողում այնքան Հաղածասոխկ է փչանում, կորչում, որ
դրանով Հնարավոր է երկու կոլիող որաձել:

կոանածարը չէր չոռիաղանցում...

- 2՛նռ մւոոծել, Անդրեյ, մարդկանց մասին,- լեզ Ան

138 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նորից դյուղսովեւոի նախադգածի Հանդիուո ձայնը ի նայեց
նրան: Բայց նւս նաւոււծ էր լուռ, արված անուրավ մոքերով:
Այդ նրան Թող, որ նւս խոսում է:

- Հեռու չես դն, նախադա, ե՛ս եմ քեղ մսում:

Գյուղսովեսոխ նավխադածը վեր կապով ստեղից ի դիմեց
դեւի դուռր: Մի բուղե նա եւո նայեղ, մուսծեց ե ւագ:

- ե՛տ կանդնիր ի կարգի բեր ւոմւռեսությունը... քո
ներքին, մարդկային, քո կողճի՛ ւոնտեսությունը: Բեղ կօգնենք:

Սլավինը, մմոաց մենակ:

ինչքան էր նուռել, ինքն էլ չգիտեր: Նայեզ ոլաոխ ժո ւիու-
պույզին: Ժամի չորոն եր: Ո՞ւր դնալ: Պարզ է, ռուն: Ն Հիչեզ
եր կնոջը. երեխաներին, Հեւոո չղիւոես ինչու` Մարոյին Հի-
չել: - Հիմարություն, Հիմարուլթյուն,- մումուսց նւս Քթի ւոուկ,
ծիուախուոը մոխրաւմանում սեղմելով,- Հարկավոր է կարգի
բերել ւոնւոեսուլյունը... «խղճի ւոնւոեսուլյունը», իկ կոլիւո-
ղի տնտեսությո՞ւնը: Ի՞նչ կարելի է անել: Ի՞նչ անել, որ կոլ-
խոզնիկները չնստեն յոթ Հարյուրի վրա: Ներքին ֆոնդերի՞ն
դի չել, փոխառությա՞ն դիմել կամ դուցե դնալ ռւյկում,
ռայդործկում ի ձեռները վեր բարձրացնել.

- Աձնաւռուր եւմ (ինում, ոլեւուկան ոլլանները կառուսրե-
ցի, իսկ մարդկային պլանները ճեղքված տվին: Տվե՛ք նոր նա-
խադած:

հսկ եթե պարտիայից Հանե՞ն: Որպես ինչի՞: Պարզ է, որ-
ոլես վնասարարի: -- Ես ոլլանները կասուրել եմ,- ոլաչւլան-
վեզ նւս 1 լոնց եր ձայնը:- Դրա Համար` չնորձակալություն,
իկ ույն բանի Հաիխար, որ մոռացել ես ոլլանները կառուսրող
մարդուն` որաուասվխուն ոլիւոի ուսո, - լոնց նւս ռայկոմի քար-
ւուղարի՞, Միխւյիլ Մակարովի՞, Թե՞ դյուղսովեւոի նախադա-
Հի ձայնը: Նո Թշռսի սովեց իրեն ե ուռքի կանդնեց:

Մի ռածնաը սրարչավ մով բսզ դարբասներից բակը ե
կանդնեց: Սլովինը մուռեզոաւվ ոլաւոոււծանին: Դարբինն եր: Նու
վար իջավ ռածնակից ի սրւաւդ-Կարա դ ռածնամըն աղասոենց վա-
ուելառի այ ոի ը: Սլավինը: ղղո, որ ճակաւոր Քրսոնեց: ԶՁգիտես
ինչու, նա Հիչնց գյուղաուլնտի նախադաձի կարմիր լթաչկինա-
կը: Դարբինը, ռածնակում կանդնոաւծ, քաչեց սանձերը ի
Սլավինը: (ռեց նրա Հարբած ձայնը.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 139

- Է՛յ, Զուրկին, նախաղա՛չ, ստացեք կոլխոզային բարիքը
ի մյուս անդամ չՀամարձայվեք...

Մեապածը նւս չլոնց:

Մի քանի րուղեից, նա ինքն ել չիմացավ, թե ինչպես,
Հայոնվեց դյուղկոուղի խանութում, Սինայի առաջ:

- Հարյուր դրամ:

- Նոր տարին ակավում է, իոկ աուոուր չկա: Օղին չի
դնում, ուրեմն ուրախություն չկա: Դարբինն է խմում, ույն էլ
վչտիզ: ԻՀարկե, Անդրեյ Անդրեյիչ, մի կոլիւողում, ուր վնասա-
րարները...

- Ի՞նչ վնասարարներ,- նեղարոնց Սլոավին ն սր ուղ իոմե-
լով օղին ն մի կտոր Հալ մատների մեջ վչրելով:

- Եվ ինչոլես դուք նրանց ժասխանուին... սում: են, դյուղ-
սովետի նավա ծն էլ» ճի՞չո է:

Սլովինն ղդաղ, որ ուռները կտրվում են Հողիղ: Այդպես
չր զդում նա իրեն, երբ խմում չր չոռիից ավելի:

- Դու այստեղ բամբասանքներով մի՛ զբաղվի, Հասկա-
Խալի՞ է: կարիք չկա կեղտուռ լուրեր արածելու ազնիվ մարդ-
կանը մասին... մարդն է կարհորը, Հասկանալի՞ է: Տեսնո՞ւմ
ես, օղին չի դնում, ուրեմն ուրախուխյուն չկա: Վանյուչոան է
խմում, ույն էլ վչտից: Լ 12 մ իմի, մի (ընի: Աուսցիր:

Նու դուրս եկավ վաճառողուծու ղարմացած Հայագդքի
ուղեկցությամբ: Ձմեռային վաղածձաս երի նային աովերները
խոոանում եին դյուղի վր: Ո՞ւր դնալ,- մուսծեց նս, ղդուցե
պարտկաղմակերպության քարտուղար Միխայիլ Սակարովի
Մո՞ւո... Բարեւ Միչո, չնորձավոր Նոր ւուսրի, ինչոլե՞ս են դոր-
ծերը:- իՀարկե, Ան ոլիւոի ղարմանա ոչ ռլակաս, քան եթե
ներս մտներ Հանկարծ այն աչխարՀից եկած մի ծանոթ Հան-
դուցյալ:- Ինչո՞ւ ես դարմանում, Միչոո, եկել եմ քեղ Հեւտ
խործրդակցելու: Ինչո՞ւ այսալես խուր է ւյս Նոր տարին:
Վե՛ր կաղ, Միչո, ան ուան ենք խրճիթներին ի ուրաախու-
թյուն:- Նու չոռ լավ դիսոի, 22 ի՞նչ կարող է ոլաւուա ասխան ել
ոլարսոկոմի քարտուղարը:- /ւչ ես խելքի եկել, Սլովին, քանի
անդամ ես ձեռք ոլարզեցի քեղ ի իմ ձեռքը մնաց օղում: Իսկ
Հիմա մենք չատ ենք Հեռու, մեր ձեռներն իրար չեն Հասնում

140 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

այլիա:- Պարզ է, որ ուրիչ ոլառուաավոււն չի կարող ուուանալ
նրանից:

Ինչ-որ տեղիդ նրա ականջին Հասան Հարմոնի նվաղի
Հնչյունները: Մի ծիաիւուռ վառեց ու աու անցավ անմարդ
փողոցով: ԱՀա՛, ույդ Չուրկինի ոլաւոուծաններն են ողողված
մո ոււուո լույսով: Երեկ նրանք միասին եին խւմում, երկուսն էլ
Հարբեղին:- Լսիր, Սյոմա,- ււ նա,- ոլեւոք է ւուարաւծել, որ
դյուղում վնասարարների չայկա է բազա ծայւովել: Պարզ է, թե
ովքեր են: Քո մասին էլ մի բան կտարածենք, մի չեղած բան,
որ մեղ վր չկասկածեն: Թն չէ` որնք մեղ կումոեն, Սյո՛ւո:--
երբ առավոտյան զարթնեց, Հիչեց իր զրույցը Զուրկինի Հետ,
ռարսասիից վերմակը քաչեզ դլիին: Ի՛նչ Հիմարություն: Նու
ւսրուս դ Հաղնվել ի դուրս եկավ: Պեւոք է դւոնել Չուրկինին ի...
Չուրկինը ժպտալով ցցվեց նրա դեմ:- Ամեն ինչ կարգին է,-
Հաղարտագաւվ նս,- ողֆ դյուղն ույ մասին է խոսում: Լռեց,
ինքն էլ ցույց տվեց, որ ամենայն ինչ կարգին է, բայց
Հասկացավ, որ մինչն կոկորդը խրվեց ճածճումտում ի. Հիմա
Թողրտում է: - Թողրոա՛, Սլավի, տե՛ղն է քեղ:

Այդ ՉԶուրկինի ոլաւոուծաններն են ողողված ւսոււաւո լույ-
ռով: ԱՀա թե որոեղ է մել Նոր տարին, ծս 22 որւռեղ է
Հարմոնը նվաղում:

անա ղուցե մոնել ւսյս Զուրկինի մուո, ներա ւմոնել ե
առել,- լռի՛ր: մի՛ խոռվիր գյուղի Հանգիստը, անպետք, չե՞ս
ոնոնում, օղին չի դնում, միայն Վանյուչոան է խմում, ույն էլ

1959 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 141

ՍԵՎ ՄԱՐԴԸ"

1.

Գործարանի բանվորական ակումբի բեմից ես նայում եւ
ընդարձակ դածլիճում Խուուսծ Հանդիսաւոնհաներին ի փնտռում
իմ Հերոսին: Գրականության ն կյանթի կապի մասին խիստ
չածեկան ղեկուղումը (ինչոլես նչված է աֆիչայում «Զեկ.
Փիլոլողի ական դիւոությունների թեկ. Հմ. Սրմրյան»)
մուոննում է եր վավճանին: «Պեւոք է»-ներին փոխարինեցին
Հանձծրաժեչո է, որ»-երը ի Համողելուցիչ ու կառոնդորիկ
«միայն այսալիսով մենք»-ը չարժեց ունկնդիրներին նաիոա-
ոլառսորաաւոելու Հասխար ակումբային մաս չւուսբուվ| բուռն ծա-
փածարություններին:

ԾՍավածարությունները վերֆազան: Հետո Հանդես ոլիւոի
դանք մենք՝ բանաստեղծներ, ոլիւոի արտատաւն ենք մի-մի բոս-
նաստեղծություն: Ես արդեն դիոեմ, 22 ով ինչ է արտատանե-
ա Ինչ վերաբերում է ինձ, ես արտատանելու եմ մի բանա-
ուոեղծություն, որն ծս երկու տարի է, 22 բարեծաջող կեր-
ոլո քոարչ եւ տալիս կոլւոնւոեսուլյունիցը կոլմոնւոեհսություն,
դործարանից դործարան, ակումբից ավումբ... դա մի կարթ է,
որով ես ուղում եւի որուաղլ իմ Հերոսին, բւսյը բոլոր դրական
երեկոներից ու Հանդիղումներից Հեւոո ես տուն եմ դնում
դաւոարկ ձեռքերով ու լթաղիուր Հոգով"

Ասել, որ ես Հող չեմ ւուսնում դրականության ի կյանքի
կապի մասին, ճիչո չէր լինի: Ես, նման երեկոների ընդմիջում-
ներին, ինչպես թերթերն են գրում, ինձ մոտեպող ընկերների
Հեւո ղրուքում եւ, սիրալիր կերով Հալ առոասվխանում եւ
նրանցը Հարցերին», ինքս եւ Հարպեր տալիս ի «ուչադրու-
թյամբ լսում նրանց ոլաւոասվւանեերը», բոյը այդ դիալոդները
ոչ մի կերոլ դրականության չեն վերածվում, որով Հեւու. չկա
ամենադլիոաւվորը, չկա Հերոսը: Մռել է ինչ-որ սեղ, Հետեում
է իմ ղուր ջանքերին, ծիծաղում է ինձ վրա, Հնարավոր է
անդամ, որ նս անցնում է կողքով», անդամ խոսում է ինձ

142 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հեւո, ու հս չեմ նկաւոում նրան, չե՛ւի ճանաչում, ա բոնում...

- Տասը րուղե ընդմիջում,- Հայտարարում է նավոադածը,
ու մենք դուրս ենք դալիս ծխելու ի դրականության ու կյանքի
միջեւ ռերւո կապեր ուռեղծելու: Ինչոլես միչսո, մեղ չրջառյա-
ոու են Հանդիսոաւկանները, ե մենք սիրալիր կերով ալմաւուա-
խանում ենք նրանց Հարցերին, ինքներս ենք Հարցեր տալիս ե
մեծ ուչադրուլթյաւմբ լռում նրանց ոլաւոասվխանները:

Մեկը քաչեզ իմ Թթեից: Ես եւո եմ նայում:

իմ դեմ կանգնած է միֆին տարիքի մի մարդ. կոկիկ
Հագնված է նա, ժպտում է երեք ոսկե ատամներով, թուխ-
Թխորուվ, իշ ճակասոով մել ուլիւուավլաւվուն ռռլին... Սոլասի՛ր:

- Սանո՞..

-- Հաս, ես եմ, Սանան հմ, անուչ ջան, ավոլեր ֆան...

- Որտեղից որոռեղ...

- Էնտեղից կատեղ, Գրիչ ֆան, ասենք Հիմի քեզ Գրիչա
ասել չի կարելի...

- Ցեխի վարիչ եմ, երեք անդամ ոլարդետոորված,- կարճ
դասեց նա, լրջացավ, նայեց իմ աչքերին, բայց չկարողացավ
նող":
ոուն:
պին: Մենք բեմ բարձրազանք: Նախադածին խոնարծաբար

մմ դ ւո: ար ւո ււ 11 ու արւում էլ ւա խու, ու :
նդրեցի ազատել ինձ ար նելու պար նությունից

- Ոչինչ չեմ Հիչում...

2.

«կիա դեռից"5 ոչ Հեռու, դեւի Հյուսի ս-ւարմելք, ոչ խիտ
անտառներով չրջառղատված ընդարձակ մի բազ առսոխ վրա
փովել է աշխատանքային ուղղիչ ճամբարը, չըձափակված

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 143

մելը սիբիրյան այն հրեկոներից, երբ երկինքը կարծես այնքան
մուռ է երկրին, որ թվում է, թե նա՝ երկինքը, Հաստատված է
ծխնելույզներից վեր բարձրացող, անչարժ թվացող ծխե
պածակը կարող է վառել իր ծխախոտը, եթե մի ջիչ նե-
ղություն քաշի, բարձրանա ոտքի թաթերի վրա, վիզը բարձ-
բացնի վեր ն ծխամորճը սլարզի դեղի աստղերը».

կիչները ըԸնթըիքիցզ Հեւոո Հանդաւոանում են: Նրանցից չաստերը
լողմից իրարից բաժանված փոքրիկ, տախտակե արկղիկներով,
որոնց վրա վառվում են դեղորայքի փոքրիկ չչիկներից Հար-
նատած մի կոճղի վրա, վառ է պաՀում կրակը: Ամեն անդամ,
անչարժանում է կոճղի վրա, չինական արձանի նման,
Հայացքը վառվող կրակի բոցերին:

ուռքո: Նուռում եւի: Ներքեում կանգնել է իմ վարպետը՝ բբումո
Աչուռ դային:

- Բարձրագի՛ր,- սում եւմ ես,- քնելու ժամանումըն է:
ւեւ Հոնքերի տակից նայում են մի Քիչ (Թավխծուռ, մի Քիչ
թերը կախելու ներքն:

- Տո՛ւր մախորկաղդ:

144 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Իսկ Աչուռ դային ծխում է տարվա Ընլադքում միայն մի
քանի անդամ, ույն էլ» երբ մի արտակար դ դեռյք է ոլաոածում
նրա Հեւո, կամ ընդձանրառղրես, կյանքում: Եւս Հիչեցի, որ վեր-
ֆին անդամ նս ծիեզ երեք ամիս առաջ, երբ բազեզ թԹրծարանը
ն տեսավ, որ կավե ամանների մեծ մասը ճաքճքել էր:

- Ուժեղ կրակից է... Շասո եմ Թեժացրել քուրան,- աւ
նա հւ մի ծիավիւուռ ոլորեց:

Հիմա էլ նս ծխում է արցզունքուոված աչքերով՝ Հաղում է
ծխին անվարժ մարդու Հաղով, իսկ ես սպասում եմ, թե ինչ
ոիւոի ասի նա:

- Տայչնհտիզ"" հւուուղ եկավ, - սում է նա:

- Լաեցի,- ասում եւ,- նորուլյյուն չէ, ոլաուկիր, Հանդա-
տացիր:

Նւս գլուխր բաղա աւսբւաը չարժում է:

- Լողանում են: Բիչ Հեւտո դնում ոեսեեւի: կոմենդանանո7
առաղ՝ մի Հայ կա մեջները:

Իւուս լում մի Հալ կա - ձա 22 ինչու ւսյս անդամ ծիեզ
Աչուռ դային:

կիաււռ ծիծ ծիավիւուոը նւ չոլրյոեց վար, Հեւտո ասես
անդրադառնալով` վար իֆավ, ծխախոտի մնացորդը վերցրեց
Հասուսկիցղ, նեւոեց վառարանի անդքիցզ ներա ի

-- ես դնացի:

/ւ դնաց 22122 քայլերով:

Գնաց Աչուռ դային, իսկ իմ քունը փավխուվ: Որպեսզի
միւոքո մի բանով ղբաղեցնեւ, ես ակսեցի մոքումս ղանաղան
բուհեր արտաաանել Հակառակ կողմից.- կաչաղակ-կաղաչավ,
թութակ-կաթութ, լուցկի-իկցուլ, Արարատ-տարարա, բայց չու-
ստով ձանձրացա դրանից էլ հ երեւակայությամբ ակսեցի վար
իջնել Երեանի Աբովյան փողոցով, բոց չթողնելով ոչ մի ւի --
բամասնուլյուն, ւալւս մոքով Թու Թիֆլիս քաղաք ի Երեան-
յուն Հրասլարակով ակսեզի բարձրանալ Ռուռլթուվելու ռլողո-
ւու ե վեր: Թիֆլիսի օռլերային չՀասած՝ եկավ Աչուռ դային:

- Ի՞նչ ւլւոուղ էր,- Հարցնում եւմ ես:

- Պոռուղ չէր, ծաղիկ էրչ- լինում է ոլո սվխունը : Հողե-
բան (ինելու կարիք չկա ղղոալու Համար, որ ն դժդոծ է, ավե-
Լին դառնացած:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 145

մե բարձրանում է ե ակռում Հանվել:

- Ինչո՞ւ Լույսը չես վառել,- Հարցնում է նա:

- Ի՞նչ ես նում լույսը:

- Առանց (ույսի...- նւս չրիւկաղրեզ (լուցկին, վառեց ալմաւո-
բույդը ե վերֆազրեց,- խուր է: Իսկ Հիմա... Տո՛ւր
մավխորկադ:

Այս արդեն արտակար դ երեույթ էր: Մի երեկո՝ երկու
ծխւալխո՞ւո:

3.

քից կախված երկաթե սալիկի վրա հրեք անդամ զնդաց Հեր-
թաղած ավաղի երկաթե գավազանիկը: Այս զարթոնքն է:
փանց է, չնայած որ առավուռյ ւն ժամի յոթն է:
խոտ ծխել: Հիմա էլ նա չկա, աստված դիտե, թե որ ժամին ն.
ծխեց երկրորդ ծխախոտը, վերմակը քաչեց գլխին ն ջենց
առանց մի խուք ասելու: Ես էլ չվորձեղի նրան խոսեցնել: Ես
Հոդնել էի՝ չրջելով Աբովյան փողոցով ն Ռուսթավելի սլողո-
- Արարա՛ո-սոարարու՛,- Հիչում եւմ ես ի տրասխադրուլյունո
Աչուռ դային:

ԱՀու հ նւս, միչւո Հանդիուոռ, միշչմո անձանդիուո Աչուռ դա-
յին: Մենք նախաճաչում ենք: Նախաճաչի ընթացքում նա ինձ

146 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Բայց ավելի լավ կլիներ չտեսնեի այդպիսի Հայ,-
ավելացնում է Մ Հառաչելով:

- Ինչո՞ւ,- Հետապնդում եմ ես:
4եռնողները, Հետո խոսում ենք մենք, ինչի՞ մասին ենք խո-
նշանակվեց Հիվանդանոցի գլխավոր բժիչկ: Դեռ մի քանի օր
առաջ նա թիթեղե ամանը ձեռքին կանզնում էր խոչանոցի
իչխում չ բոլոր խոծանոցների, բոլոր բարիքների վրա.
Զամանովը, խելով երկաթի կտորը կայծքարին ն վառելով
ծխավխուոը,- մալա... մալադեց, Ինջիր:- Հետո նւս չրով Հյու-
բին:

- Լավ Թթուլթուն ւում ց ա, Աչուռ դայի,- սում է Զւու-
դեղին, ոնց որ ՔՓյածրրբար»... Ասենք, դու չես ծխում, ի՞նչ եւ
ղդովում ապրանք ո...
տախատամածների բնակիչներին: Հին մի ղուլպա բոնել էի ես,
վել այն ձնագնղակի մեծության մի կծիկի:

- Սանասա՛ր,- կանչեց Աչուռ դային, նկասոելով նորեկին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 147

- Բարձրոացիր, նասոիր:

Առել, որ նա ան մարդ էր, այնքան էլ ճիչ չեր լինի. ճիշտ
է, Թուխ էր նւ, ճակաւոուվ մել ռոլի, Հոնքերը Հաւո ու ւե խոա-
ղողի Հասոխկների նման փայլուն ու չարժուն աչքերի վր,
չրթունքների անկյուններում ժպիտի նման թաքնված մի բան...
Մի՞թե ւս է Հան մարդը»:

- էլի բարն, ի՞նչ բանի եթ:

- Գործ ենք նում, ա՛յ ողա,- զվարթ բազականչեց Աչուռ
ղդային՝ ձեռքի կծիկը վեր-վեր նետելով ն բոնելով: - Այ, տես
մեր աչիաւուանք ը:

- Ռր ի՞նչ,- Հարցրեզ նորեկը քմծիծաղով:

- Ռր երբ ղդուլպաներո» մաչվեն նորողենք:

- Իդ օրի՞ն եք,- նւս բարձրագավ ու նաւոհը՝ կոնակը սյու-
նին:

- Տայչնտում երեք կավերկուռն կուսոյում ունեի,- աւ
ն անիույլժ:

- իժո՞ււ,-- ւսյս անդամ քմծիծաղեց Աչուռ դային:

- Քամին բերուվ, քամին տարավ, - դրելե երդեզ նորեկը:

- Ո՛չ քամու բերուծն եմ ուղում, ո՛չ տարածը,- վճուսկա-
նասղես Հայուարարեց Աչուռ դային, կծիկը նետելով արկղը,-
ասում ես Հինդ տարի՞ է, ինչ ւոնից...

- Հինդ տարի:- Առա ակսեց երդել.

Հինգը տարին բարի լույս է,

Տառը տարին աչքալույս է,

Տասնձինդ տարին էլի Հույս է,

Քոան տարին, դատավոր ֆան, ցավղ տանեմ
Դու ել լինես՝ չես դիմանա...54

Նւս չուռ եկավ, կիսով չասի ձգվել Զամանուվ|ի անկողնու
վր ե մավխորկա սփավթութեց:

- Հեչ չմտածես, Աչուռ դայի, չեմ թողնի, որ նեղություն
քոաչես...

- Վայ 22 ուղում ես Հազ կւրո՞ղ դարձնել ինձ...

- Հաց կւորո՞ղ... Բառն ւց» Հազ կւորո՛ղ... Մ՛ծ բան:

- ցուխնու՞՞ կառավարի՞չ:

- Թջի՛ր:

148 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

-- Հասկացա միւոքդ, Հասկացա,- Աչուռ դային ինձ աչքով
արավ:

- Ի՞նչ Հասկացզար,- չեղնեց նորեկը:

-- Հիվանդանոցի ղավխո՞ղ"" ես ուղում ինձ օծել...

Նորեկը, ուրեմն Սանաաարը, մեծ արվետոով թուքը Հասց-
րեց մինչեւ մ ոււոււոււա ղը: եթե չլիներ ււ ոււոուոււա ղը, ճեն ույն
Հավանականույթյոաւմբ ն կծասքներ մինչն. մաւուծո մորուքը:

- Ռր ի՞նչ, մեռելների ուռներին Համարներ կառլե՞ս... չէ,
Աչուռ ղայի, ես քեղ չոլում չեմ դել: Թող մի ծանոթանամ
հւաւռեղի չների Հեւո, կւոնեսնես, ո՛նը կառպրենք: Գործ ես ղդտել,
բրո՛ւմո, մարդն է՞լ պեխի Հետ դործ բոնի:

- Բու ինչի՞ Հեւո դործ ոլիսոխ բոնի,- չարունակում է
գործը փորփրել Աչոտ դային:

- Ինչի Հե՞ւո,- նա մուծում: է հ որաւուաախուանում,- ւասլ-
բուսոոխ Հեւո, առպրուուոի Հեւո,- կրկնում է նւս ու չգիտես ին-
չու՝ ուչադրությաւմբ նայում է Զաանուվին:

- Առլրուուոխ Հե՛ւլո,- կրկնում է Աչուռ դային, - դե, մեր
առսլրուտւոն էլ բրուսոությունն է:

-- Սու է՞լ բրուտ է,- Հարցքնում է նոյ ակնարկելով ինձ:

- Ցելխ է որաւորաււոում,-- բաազասորում է Աչուռ դային:

-- Օր՛, ծը՛, ծը՛,- լեզվով Փոսցնում է նս արձամարծձանքուվ
ու պավակցությամբ,- դուք էլ ասում եք, թե ապրում եք...

Նու Հորանջում է ե ավելի Հարմարավեւտտ տեղավորվում

ռո ս աման ո , ռո ուռ դասլու սնկողնու ու:
չայի Զաման " Աչոտ դայու անկողնու վր

- Ճակաւոդ ո՞վ է դարդարել,- Հարցնում է Աչուռ դային:

Սանատարը չոչառիում է ճակաւոի ուին:

- Սրա՞ մասին ես Հարցնում:

- Դրա մասին:

-- Իս ե՞նչ է որ::: Իստեղո էլ ունե, հաւտեղո էլ,- ն պույց

ուլի ո որր, ոն ռկնծաո Հ րւոու թումբ:

լ բր Ը յտ Գոլարտությամբ

- Մարդ ուած կա՞ո,- Հարցնում է Աչուռ դային:

Երա աչքերը փայլում են չը փայլով:

- Դու, ե նչ է, քննիչ Տիդրա նն հա...

- Քննիչ Տիդրանն ո՞վ է,- Հարցնում է Աչուռ դային:

Նու որաւուաավխուն ելու փոխարեն երդում է.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 149

Ախ, քննիչ Տիդրանը մեծ գիրքը բացեց,
Օրենքի Համեմատ ինձ Հողված տվեց,

Էդ ի՞նչ օրենք էր, որ օրս 1Դ արեց,

ՄՏ բարով, մայրիկ, չես տեսնի ել ինձ:

- Խելքի եկ, խելքի,- Հուզվեց Աչոտ դային:

Լավ էր երդում ւյ Սանաուաը կոչեցյալը: մինչն անդամ
Հուղիչ, վարակիչ տրամադրությամբ: Զու Թոաւքցնի թուլու-
թյունս, ես էլ Հուզվեպի, Հուղվեց մինչն անդամ Զամանովը է.
երկաթի կտորով խինց կայծքարին:

Տիրեց լռություն: Սանատաարը չոչոաւիեը չուսսիրված դեմքը:

- Ժենի մի Քիչ քարչ ղդամ,- կարծես եղրասխիակեց նա,-
դնա...

/ւ դնաց, ավելի չուտ՝ անձեւտացավ:

Հիմա մենք նուուս ծ խոսում ենք ամենա ձաւար բաների
մասին, բոոյց չգիտեմ ինչու, ինձ Թում է, որ Աչուռ դային
մուծում է բոլորովին ուրիչ, մեր խոսակցություն Հեւո կալ
չունեզող բաների մասին: Երբ մենք լռում ենք, նւս չարունա-

կում է մտածել ն Հանկարծ դառնում է ինձ.

- Բա՞ն ասացիր:

- Ես բան չասապի,- ոլաւոասվխուանում եմ նս, իկ նւս կար-
ծես տխրում է, որ ես ոչ մի բան չասացի:

Պարզ է, անձանդիուո է Աչուռ դային:

- Ուչադրությո՛ւն,- (ովում է օրասղածի ձայնը դուան մլո-
սից: Բարոաքի ավագը, կարճաձատակ, անարյուն ե բուսակա-
նությունից ղուրկ դեմքով, ւուսուն, կաղույւո աչքերով կոլոկոլ-
նիկովը առաջ է նետվում. ներա են մտնում ճամբարի պետը,
կոմենդանտը, վերակարդիչը ն գլխավոր բժիչկ Լն Բորիսովիչ
Ինժիրը, կամ, ինչպես Զամանովն է ասում Ինջիրը:

Տիրում է լռություն: Հիմա արդեն լավում է վառվող վա-
ռարանի ճարճասոյունը: Պաշտոնական քաույալը չարժվում է
աոաջ, կոմենդանոը, նույնալես կալանավոր, լեՀ Ժիդել-
յովակին, ամբողջ ժամանում նայում է ոլեւոին, եկ դլիււվոր
բժիչկը մուռենում է տախտամածներին ն բարձրացնում է մի

ն. նայում մատներին.

150 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ո՞վ է ավադգը։- պածր ձայնով Հարցնում է ն:

- կոլոկո՛լնիկով,- դոռում է կոմենդանոր:

կոլոկոլնիկովը կծկվել էր նրա ետնում. նա առաջ է
անցնում ի ղինվորական ոլառոխվ բոնում:

- Համար 7 բարուքթի ավադ Միւորոֆոան Միւորոֆանովիչ
կոլոկոլնիկով:

- կոլոկոլնիկով, նառերը մաքուր չեն:

- փոսում հմ: Նուրունբայ,- դոռում է Ան եր Հերլթին,-
չա՛ն որդի...

Առաջ է դալիս ուղբեկ Նուրունբայր:

- Երկսին էլ Հանել,- սում է ճամբարի ոլեւոր, իսկ վերա-
պարդիչը տախտակե ֆաների վրա, որը ծառայում է թղթի
սեղ, մի բան է դրում ր ւդ:

կոմենդանտը ինչ-որ բան է չչնջում պետի ականջին:

Գեւոր ւոխուր ժոլոում է: կոլոկոլնիկովն ու Նուրունբայը
կարծես Թե փրկված են: Վերակարգիչը ասլակու կտորով
դրածն րուս դ քերում է, այոինքն՝ ֆեջում:

Նրանք դուրս են դալիս, ե բրսրուքը նորից բղղում է
փելթականոցի նման: ուսում են, ծիծաղում, դասոում, Հերքում,
Համաձայնում: Ուզբեկ Նուրունբույը Թոռը չորով Հարձակվում
է նաուերի վր:

- Սալադե՛ց, Ինջի՛ր,- սում է Զամանովը, ձեռքը խո-
թում է բարձի ւոուկ ի վեր է թռչում, բարձը չուու է տալիս ու
ղոռում.

- Թուլթո՛ւնո... Գողագզա՛ն թուլթունո, քյածրրբարի՛ ոլես
թուլունո...

4.

կիս դեւոից ոչ Հեռու, դեւի Հյուսիս-արքելք, ոչ խի ւան -
տաուներով չրֆաալաւոված ընդարձակ մի բազասոխ վր փուվել
է աչիոաւուանք ույին ուղղիչ ճամբարը՝ չրֆաղլաւոված ւավխուուա-
կե սրածայր պանկալաւոուվ ի սփչալարերով: Ապրում են ճաւմ-
բարի բնակիչներն իրենց մանը ու մեծ Հողսերով, մանը ու մեծ
ւոխրույթյուններով, մանը ու մեծ ուրախուլթյուններով: Բոս-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 151

բացած, բաղնիքը կիսազնտնաիոր է, դիարանը՝ կրկնակի գետ-
նառիոր, երկծարկանի չինություն ոչ մի: Ճամբարի չենքերից
ավելի բարի ւոհւք ունեն հրար Հեւո ղուղածեռ կանդնած Հի-
վանդանոցի երկու չենքերը ե երրորդը» որի կեսը բուժարանն
է, կեսը՝ Հիվանդանոցային խոծանոցը:

Ամրոնը բարաքների ուֆ մչակվում են ղդաղոններ,
բարձրանում են խոտեր, ծաղկում են ծաղիկներ, իսկ Հիմա,
երբ ձմեռ է, անձրասլույր է ճամբարի տեսքը, ալաղ ու խուոա-
Հայա: Բուն ճամբարից բարձր ւուսվուո ուլն պանկասլասոով ոււ17-
ֆոառոված են երեք մեծ բարաքներ, իկ այնտեղ ասլրում է ճաւմ-
բարային բնակչության իգական սեռր: Բաղի երեք բնակելի
բաարաւքներիցզ ի տավխուուսկաչեն ղուղարանից, կանանց դուռում
ուրիչ ոչ մի կենդաղույին Հարմարություն չկա, որովՀեւու. կա-
նույք օղմովում են տղամարդկանցը դուռումմ դոոնվող Հարմարու-
թյուններից: Փոքրիկ Հիվանդանոցներից մեկում աուանձնաց-
ված է մի փոքրիկ սենյավ՝ չորս մածճակալով, կին Հիվանդների
Հախար: կաույք բրիդաղդ ույ ու բրիդաղդ դալիս, լողանում են
բաղնիքում, երբ տղամարդկանը դուռին երրորդ երաղն է ոնս-
նում: Բրիդաղների մոռոսկարարուծիները Հաղ, նավխաճաչ,
ճաչ ի ընթրիք են սւուսնում տղամարդկանցից առաջ: Ինչոլես
ւող աւո, այնալես էլ կալանավոր Հակիչներն աչլոաւոում են, որ-
ոլեսզի կանայք Է տղամարդիկ Հեռու լինեն իրարից, չչանդի-
ոլեն հրաբ, չդայլուկղ վեն, անկարդություններ Թույլ չան: Մի
դեղլքում մի ույն ճամբարի ոլածականին ւռ չ.ք է փակում կա-
նանց ե տղամարդկանը Հանդի ման վր ի այղ՝ երբ նրանք
Հանդիպում են կրկնակի դեւոնասիորում, երբ նրանք ւղ աւո ու
Համարձակ պառկում են կողք-կողքի՝ քնած Հավիտենական
քնով, անզարաթնելի նինջով:

Ճաչից Հեւոո ակսեց ձյուն դալ: Օդր ուք աղով, քնքչա-
զավ, մեղմապոաւվ, ի ձյունը խոչոր փաթիլներով դանդաղ ու
Հանդիսավոր ակսեց իֆնել բոց երկնքից: Ճամբարի դուռուզ
դուրս կանդնած Հրչեջ աշտարակը չի երեում, մչուչվել է
մչուչում, բոոյց ծւ (ովում է այնտեղից խուլ ու փաղիուկ՝
ղանգի երեք Հարված: ժամի երեքն է:

Ամբողջ ժամանու ճաչի ընլթագդքում ի նրանից Հետո
Աչուռ դային լուո էր ե մուսղբաղ: Փորձեց երգել, բան դուրս

152 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

չեկավ: Վառեց մի ծխախոտ ն. կիսատ՝ սեղմեց իր ձեռքով ինձ
Հառխար բրուսւտանոքում ոլասոր աւո ծ ե թրծված կավե
մոխրամանում, Հետո լթե՝

- Գնա՛նք, դործ կա:

Մենք ւուսք Հաղնվեցինք ու դուրս եկանք: Ձյուն: Օդր
ւուււք է, քնքուչ ու մեղմ, դանդաղ ու Հանդիսավոր իջնում է
ձյունը խոչոր փաթիլներով, բրոց անտառների, դաչտերի, ճաւմ-
բարի, բարաքների ն բարաքների տանիքներից վեր թառած,
ձողերի վրա ամրացված ռարյակների բույն-տնակների վր,
որոնք Թշռվիուր են Հիսի: Շուրջը տիրում է խուլ, ձյունե, բամ-
բակն լռություն, մի տեսակ Լլուու լռություն: Աչուռ դային
չնչում է ամբողջ կրծքով, ես Հետնում եմ նրա օրինակին, վա-
փուկ օդի Հեւտ ես ներո եւմ քաչում խոծանոցի ծխնելույզից
տարածվող ծիսի սուր բուրմունքը ե իմ ռխրոոր (գվում է ինչ-
որ սնծուն կարուռով, սնծոււն անձկությամբ, նծուն սիրով՝
լյանքի, աշխարձի Հանդեպ, ճամբարի գլխավոր ճանառարծի
վր չրջող Հերա ծ ավաղ տաջիկ Յունուսի ի ընդձանուր
խոչանոցից դեղի Հիվանդանոցի խոծանոց սրարչավ վազող
մոխրագույն սիբիրյան կավի, լուռ ու մուսխոծ Աչուռ դայու
Հանդեպ, որը» չգիտես ինչու, դնում է բաղնիքի ուղղությամբ:

Նա Հրում է բաղնիքի դուռր, բաղնիքի խոնավ, դոլ օդի
ղդոլորչին չոյում է մեր դեմքը. ռանդուղքներից վեր է վաղում
չինացի Վանյան հ ժողլւոում.

- Նե՛լղա, նե՛լղաշ, կարանոի՛ն...

- Էւուս լում մի Հայ կոս, դուրս կանչի մի բուղեով,- Հրա-
մայելու ոլես խնդրում կամ խնդրելու ոլես Հրամայում է Աչուռ
դային:

- Արմանի՞ն,- Հարցնում է Վանյան ի պուքամասոով 4ա-
խից աֆ մի գիծ էչ քաչում իր ճակատի վրա ն Հարցական
նայում Աչուռ դայուն:

- Այո՛, այո՛,- Հաս սւուաւոու մ է Աչուռ դային:

Վանյան նայում է չուրֆը:

- Զորսռ եվո զնա՛յ", կարանտի՛ն,- քրթմնջում Է նա 1
դուռը ծածկում:

Բիչ Հեւոո դուռր բազվում է, ն դոների մեջ Հայն վում է
Սանասարը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 153

- Ի՞նչ կա,- Հարցնում է ն` անձաջող անտարբերու-
թյամբ:

Աչուռ դային նայում է նրան անլուր աչքերով ե կամաց
սում.

- Տուլրակը բեր:

Սանատարը նայում է ինձ:

- Ի՞նչ է սում, -- Հարցնում է ն ույն ւոնով, երբ լեղուն
չեն Հասկանում ն դիմում նն լթարդմանի օդնությանը:

- Տուրա՛կը տո՛ւր, անպետքի մեկը,-- ձայնը չի բարձրաց-
նում Աչուռ դային:

- Դե՛, դե՛, չաուդ քեղ քաչի,- Փչչում է Սանասարը:

ի նչ ոլատածեց. ինչ որ պլատածեց, պլասոածեց մի
անլարթում. ես միայն ոնա, որ Սանասարը երկու ձեռքով
ծածկեց դեմքը, հոկ մասոների արանքից արյունը ծորաց դուրո:

- Տուղրա՛կը,- ոլնդեց Աչուռ դային ւսյս անդամ բարձրա-
ձայն:

Նւս Թւռսի աոավ, Հայոնի չէ, երկրորդ Հարվածը Հասցնե-
լո՞ւ, թե՞ ռրարղասգես վախեցնելու Համար, բոյը այղ միֆողին
մեկը բոնեց երկու ձեռքով նրա բաղուկը: Պարեւոխ օղնական
Նողարի Անջաբաձեն էր: Բարձրածասոկ, առնական, ղդեղեց-
կաղեմ Անջաբաձեն դրկեց Աչուռ դայուն, երեսը քսեց նրա
հրեսին ն Հարցրեց.

- վ չո՞մ դելո, կա՛զո...55

8 ԿԹ 46102 4. 46010 8 1Օրր ԿրՕ60 Աչուռ դայուն մեկուսարան
տարան: Եւս ոլաուլել եմ բարուքում, անկողնու վր: Չլ Աչուռ
դային, ն հս ինձ զղում եմ որբացածի նման: իջնում է երեկոն
աշխարի ե ճամբարի վրա. բարաքում, այստեղ-այնտեղ
վառվում են անձասոււ կուն ճրադները: Զամանուվը դլիին է
քաչել ծաղկաղարդ, Հայրենական կեղտակուր վերմակը ի քնել
է: Աչուռ դայուն մեկուսարան ւուրուն. ւյդ նչանակում է, որ
նւս օրական երեք Հարյուր դրամ Հազ ոլիւոի ուսանում էւ մի բոս-
ժակ ջուր. ոչ ավել, ոչ որակա: Պեւոք եր մուծել նրան Հազ
Հասցնելու մասին. ւյ դ մասին ոլեւուք է խոսել Անջաբաձեիխ
Հեւոչ Սուոնենոււմ է բրիդադիր Աբլաղը ի Հարցնում է ինձ.

- Նոր բոան չգիտե՞ս: Աչուռին տարան ոլեւոի մուռ Հարպա-
քննության:

154 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ես չեմ Համբերում, Հաղնում եմ վալենկաներս, ականջա-
վոր դլիւարկա հ ուղում եմ մուսվուուա մուծի զ վար իջնել, երբ
Հայւոնվում է Սանասարը: Եր ծնուռր կալված է Թոմ վիրա-
կալով. բոտ երմույյթին Աչուռ դային Հանուք չէր արել: Բայց
ինչո՞ւ եկավ նւս: Ին՞չ դործ ունի այստեղ:

- Տեսա՞ր ինչ արավ,- Հարցքնում է նս կուորված:

-- Տեսաւ, - սում եւմ հա:

- ես նրան կսղանեմ,- ասում է նա ն ինքն էլ չի Հավա-
ռում: եր ասածին:

Եւս ասելիք չունեմ. ալար զ է, որ նւ այդ նալասուսկուվ չի
եկել:

- ես նրան կառպլանեմ,- կրկնում է ն բոնելով սյունից,
բոտ երեւույթին կարծելով, որ ես չլսեղի:

- Լանցի,- սում եւմ ես,- դու նրան կառլանես:

- կարծում ես չե՞մ ռռլանի,- ասում է նս խեղճացած
աքլորի նման:

- կարծում եւ չես ռռլանի,- Համաձայնում եւմ ես:

Ն մուսծում է: Պարզ է, որ ն ասելիք ունի:

- Զեմլյակը զեմլյակին բեղամաղ չպիտի անի"

- Իսկ դո՞ւ,- Հարցնում եւմ ես:

- Եւս ի՞նչ: Ես Հաչիվ չեմ:

- Իսկ ինչո՞ւ Հաչիվ չես:

-- ես կորած մարդ եւ.,- Լինում է ոլաւուսսվխոանը:

Եւս նայում եւ նրա դեմքի երեագող մասերին. վիրակառլե-
բի մեջ նս Թվում է բոլորովին երիտասարդ, Համարյա ոլւաւուս-
նի, Համարյու, ինչոլես ինքն է ոււուսր կորած մարդ:

Բարաքը կարծես լուսավորվում է: Առույդ քայլերով,
ժոլուսդեմ, ներո է մոնում Աչուռ դային: Ն մռեսնում է Սու-
նասարին ն ամեննին չի զարմանում: Նա Հանում է իր կիսա-
մաշ քուրքը ի 22122 բարձրանում տավխուուամածին :

- Իսոլես,- ասում է նւս, Հեւոո նայում է Սանասարի վր:
- Բարձրացի՛ր, Խաւոի՛ր, Հերո՛ս,- ասում է նաս:

Հերոսը բարձրանում է ու ֆասոումի: Ինձ ղար մանք է ոլւուո-
ճաուում այն Հանդամանքը, որ Աչուռ դային ոչ մի խոսքով կամ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 155

ոլեսոր, վիրակասղով փաթաթված դեմքով: Խոսակյղությունը
դնում է, ավելի չուսո, Աչուռ դային ուսնոււմ է կենցաղային
մանրուքի, եղանակի, ծանրոցղների, բրուսուսնոցի ի Հարակից
խնդիրների մասին: Իսկասլես որ ղարմանոալի մարդ է ւսյս
Աչուռ դային, խիեց, արնաչաղավ արավ մարդուն, վիրակա-
"լերի մեջ կորցրեց դեմքը, իսկ Հիմա նատել փիլիսուխայում է-

- Բոլոր նչաններից երմում է, որ յս տարի ղդարունը չումո
է բացվելու:

«Իսկ ճամբարի ոլեւոր ինչո՞ւ եր կանչել քեղ,- ուղում եւ
Հարցնել հս,- ի՞նչ ոլո ձեց, որ աղսսովեցիր մեկուսարանից,
ինչի՞ մասին խոսեց ճամբարի ալեւոր, ղուքե այն մասին, որ այս
տարի ղդարունը չո՞ւ է բացվելու: Իսկ Տոայչեւոի Հերոսն եր
Հերթին... Ինչո՞ւ չի ւում, Աչուռ ղայի, ես եկել եւի քեղ
ռռլանելու...»:

Զամանուվը չարժվեց. ույդ երեքս էլ նկասոեցինք ի երեքո էլ
պույց սովինք, որ չնկասոեցինք: մե չղարթնելց, չուռ եկավ մի
լողքի, Է նրա չափավոր խումփոցը լռեց:

Ես չդիոեմ, 22 ինչի՞ մասին չխոսվեց այդ օրը, ռակույն
բուռ հուլյան ոչ մի խուք, եթե չծաչվենք այն, որ մի անդամ,
երբ խոսքը դնում եր աչիոաւուանքի մասին, Աչուռ դային Թռու-
պիկ Հարցրեց Սանասարին, - որտե՞ղ ես աչիոատելու,- ե
առանց ռսլասելու նրա ոլառուսախււնին, խոսեց բրուտանոցի
ընդարձակման անձրաժեչսոության մասին ե որ ներկա բրու-
տանոցը չասի աղանը նեղվածք է,- կդառ, կւոնսնես,- նորից նւս
խոսքը կարծես որաւուսՀաբուը: նեւոեը Սանասարին:

Սանասարը ղնաց, ինչոլես եկել էր, առանց Հեսոք թողնելու
եր եւոից: Ասել առանց Հեւոք թողնելու եր հւոմ.ից՝ ույնք ան էլ
ճիչտ չէր լինի, որովչետն քիչ Հետո, երբ զարթնեց Ճամանովը,
վերմակը մի կողմ նետեց ն կարգի բնրեց բարձը, բարձի տա-
լից դուրս քաշեց ծխախոտով լեցուն իր կորած տուղրակը:

- Թութո՛ւնս, դտա՛ թույթունս, Փյածըրբարի՛ ոլես թու-
թունո,- Հրճվանքուվ դոռւսց նւս բարքով մեկ:

աԲորոուք մւուսվ վերակարդիչ Սիդորովը՝ անբաժան Փա-
ներան ձեռքին: կարճածաոակ է նս, կլոր» սփոքը աչքերի վրա
չեկ Հոնքեր. նւս խոժոռում է դեմքը ե ղդոռում բարուքի ավագի
ի օրալ ծի վրա.

156 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- ես քեղ, կոլոկոլնիկով, քո Նուրունբանի Հեւո կուղար-
կեմ այնտեղ, ուր խեցդետիններն են ձմեռում": Սրա՛նպ մի
ոնա, ճարալակալել են, բոսրաւքը վերածել են խողանոցի, իրենք
էլ խողերի ոլես... Ես ձեղ... եռ... ձեր...

Բոլորն էլ դիտեն, որ եթե վերակարգիչի մուսոքի Փասիանումը
Նուրունբամը բարքով մեկ աղզդարարեր «ուչադրությո՛ւն»,
նա չէր Հարձավլի ո՛չ ավագի, ո՛չ օրաղլածի վրա: ԸնդՀանրա-
ռես ւյ «ուչադրուլյունը» երբ Հնչում է բարոաւքներում,
խուռ ւուղավորիչ ազդեցություն է Թողնում մարդկանց վրոո,
նրան Հաջորդում է քար լռություն ու լարվածություն: Ըւո
օրենքի Հ«ուչադրուլյուն» ազդարարվում է, երբ ղաւ» ասւոի-
ճանավորներն են բոսբրււք մոնում. ւսյդ չի խանգարում, որ կա-
լանավոր ոլաչտոնյաներն իրենցը չոյված ղդան, եթե ավելի խո-
Հեւ օրասլածները, խոսխւռելով օրենքը, նրանց մուսոքը նույն-
ռլես ղդացնել ւուս ն բաղրաքին՝ եթե ոչ առաջին կարգի ղդոնե
երկրորդ, երրորդ կարգի ծՀանդիսավորության ազդարարու-
թյումբ...

Սիդորովը մուռեզավ Աչուռ դայուն.

- Դու խնդրել ես ռլեւոից, որ այդ Տայչեւոխց եկած Հայը քո
բրուտանոցո՞ւմ աչիտաւոի:

- Այո, Ընկեր Սիդորով:

- Լավ, ես կծայոնեւմ նրան, որ վաղը աչիտաւունքի դուրս
դա բայը չատ եմ վավխենում, որ բան դուրս չդա:

- Փորձը փորձանք չէ, ընկեր Սիդորով:

- Փորձիր,- սում է նւս, Փաներույի վրա մի բան է նչա-
նակում ի դուրս է դալիս բարաքիցզ դործնական քայլերով:

Երա դուրս դալուց Հեւոո բարոաւքի ավաղ կոլոկոլնիկովը
Հարձակվում է Նուրունբանի վրա.

- Շուն-շան որդի, Հաղար անդամ ասել հմ, դոռա՛
" ՅՒՌՈՎՃԻԹ ., երբ յդ չունը ներա է մոնում...

Մի Թանկագին բան դոուսծ մարդու երջանիկ ժողիւոով, ւեւ
աչքերը չողացնելուվ, բուչլատի մեջ փաթաթված, բարաքից
դուրս է տածում Իմոուր Աի Բագիրբեդովը: Բոլորը դիսոեն, որ
նա գնաց վերակարդգիչ Սիդորովին զեկուցելու, որ բարաքի
ավաղ կոլոկոլնիկովը նրան «չուն» անվանեց: Վաղուց նւ
Համո ու աչին ք է ուսնոււմ ավագին դածրնկեց անելու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 157

չէ, կոլոկոլնիկովը կոմենդանտի մարդն է: Երբ բարաւքի
բաժինը կիսում է կոմենդանտի Հետ, ի՞նչ կարող է անել իմամ
Ալին այղ ամեՀի դաշնակիցների ղեմ: Բայց նա չի
Հուսաչատվում, Հետնում է ավազի ամեն մի քայլին ն
կՀրամայեն.

- Ընդունիր //7 բողրուքը:..

ծ.

ախված երկաթե սալիկի վրա հրեք անդամ զրնգաց Հերթա-
պած ավաղի երկաթե դգավաղանիկը: Այդ աշխատանքի ազդա-
տաք Հաղնված, դոլորչի արտաշնչելով, բրիդադ առ բրիգադ
դեմ, կանդնում են Հնդյակներով, բրիգաղիրների ն վերակար-
դիչի Հակողուլթյան տոլ:

Աչուտ դային ժպտում է. ես գիտեմ, թե ինչ է նչանակում
«դործարար բակի» արծեստավորակած՝ ատաղձաղործների,
դադները: Դերձակներին միանում են մի քանի դերձակուչին-
եր, որոնց մեջ ո չքի է ընկնում մոլդավուծի Սմ. Լյու յան, ամ,

158 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դլիւարկի մեջ սեղմած Սո Լյալյոն, ճռուաներն ռռլիւուսկ ու
միչմո ժոլւոուն Լյու յան, որի մասին սում են, որ նւս բացել է
դողերի մի խմբակի չարադործությունները: Նո դեռ կրում է
եր նույին չուս ք վերարկուն, որը կարծես ծածկված է ւեւ
ձլնկիթի իայլուն չերտով:

Ինչ վերաբերում է բրուսուսնոցին, ւա սլա մենք երեք Հոդի
ենք՝ Աչուռ դային, վարոլեւոր, աբասթումանցի՞՞ կաուաալււն
Սումոն ն ես: Ես պել եւմ ոլոր աաւոում, վարպետը՝ ամաններ,
իկ ՍՄումոն օղդնում է ն՛ վարոլեւոին, ն՛ ինձ: Վաղուց Աչուռ
դային մուծում է Սամոյին Հիմնավորասղես նատոեցնել «անիվի
վրա», եկ ինձ Համար բերել մի օղնական: Այդ մարդը Սունւս-
աասրը ոլիւոի Լիներ, Տայչեւոից եկած «աչխաւուսնքի Հերոսը»,
Սանասարը, որի Հառխար բրուտանոցն ույն է, ինչ օդաչուի
Համար կառք թչելը երեի:

- Մարդն է՞լ պեխի Հեւո դործ բոնի...

Խա րթ-խո՛ւրթ, խա՛րթ-խուրթ- «դործարար բակի»
ֆոկասոր քայլում է ձյունուռ դաչտերով: Մոնք անցնում ենք
Հրչեջային աշտարակի մուռով: Աշտարակի վրա կանդնած է
Հրչեք պաճակը: ո".

- Քեռի՛, է՛յ, քեռի, մի լավ նայի, ամնիստիանոը՛ չի
երեում,- լավում է Հանդուդն Սմ. Լյաղլյայի ձայնը, ի բոլորը
զվարթ ծիծաղում են:

- Իսկ ինչո՞ւ են ւոյդ աղջկան դասու արւոել,- Հարցնում
եւմ ես Աչուռ դայուն,- չէ՞ որ նւս է Հայոնաբերել դողերին:

աո սիրելիս է եղել դողերի առւուս մանին, - ոլաւոմում է
Աչուռ դային,- ուղեցել է ԸՂոռւանիք կաղմել ի նրան փրկել վե-
բածաս կորուոից. ւսյս նոլառուկով էլ նւս ներկայանում է օր-
ղդաններին, խոստանում է Հանձնել Հանցքադործներին, ոլայմա-
նով, որ առու մանին աղասոեն: Խոււոււնոււ մ են, բոլորին ձեր-
բակալում ե դաւոում, երեն էլ Հեոր:

- Մեղադրա՞նքը,- Հարցնում եմ ես:

- Գողերին դողուլթյաւն, հ Լյոլյաոյին նրանց Հեւո կալ
ունենալու ե երկար ժամանու Թուքզնելու, չծայոնելու
Համար:

Ամբողջ ոլաւոմությունը:

ԱՀու ի «ղդործարար բակը», որը ոչ մի նմանություն չունի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 159

ոչ մի բակի Հեւոչ Սուո վեց Հեկտարանոց մի բոսց արածու-
թյուն է դոս, որի վր տեղավորված են արձեւտոանոցներ, ալւա-
Հեռոներ, դրասենյակներ, աղյուսի չորանոցներ: Արքելյոան,
արնմիոյաւն, Հյուսիային հ Հարավույին կողմերում կանդնած
են Հակիչ-աչմտարակներ: Աշտարակների վրա պածակները
ձանձրանում են,- սփավխուսոխ ոչ մի դեղլք: Մի անդամ միայն
տադնառը եղավ մեծ |ւ անասելի: ույդ. դարնանն էր:

Երբ «դործարար բակի» ողջ անձնակաղմը երեկոյան
Հնդյակներով կանդնեց ճամբար վերադառնալու Հախար,
ուռուղման ժամանակ ոլարղվեց, որ չկա Վենիամին Զակինը,
որի ոլաչտոնը խոչանոցում դետնախնձոր մաքրելն էր: Իս-
կույն ականջից ավանջ Հայսոնի եղավ, որ չոռոնրը կասկածում
էին, թե ն այն չէ, ինչ պույց էր տալիս իրեն, որ անաչ լիոուռու-
նակ, քամուց օրորվող, չոռուվեր, քնեկուռ Զակինի դիմակի
ակ «դործարար բակի» խոչանոցում կոճղի վրա նուոււծ
դետնախնձոր է մաքրում խարայելցի ընդ Հառուկյա մի Հերոս,
որը կարողագավ| որածականու Քթի կով ոլա ալ դեղի աղ ւա-
ւռուլյուն, որռեղ նրան ուլասում են մեծ առաքելություններ
ի մեծադործություններ: Ծույլ» Հույլ» թույլ Զակինը մի
անլժաւրժում ռրբառլասովերի նման Հարմար կերով ւտեղավո-
րվեզ ոսկեղօծ չրջանակների մեջ ի անմա ձաղբաղը Հերոսացավ ի
Հերոսաբար ռրբազավ: ԱՀովո՛ր Զոակին...

Այո՛, որածականին իրար անցավ: Նրունք մի բան արած (ե-
նելու Համար վազեցին ղանաղան ուղղուլյումբ, մուն պեվխե-
Իր» մինչի անդամ դրասենյակը, ՍԱ Ղ4Վ7 դարմանալին. աղյուսի
ղդործարանի կողմերից երեսաց նորին իսրայելյոուն մեծուլյուն
Վենիամին Աբրամովիչ Զակինը, արչեստական, ղսպանակա-
վոր մարդու նման քայլերը փոխելով, ուսիպ կաիւվուծ անբա-
ժան, Ռամզես արքայի՞՞ ժամանակներից Մեազած տուղրակով:
Շուտով Հայւոնի դարձավ, որ նս ճաչից Հեւոո եր քայլերն
ուղղել է դեպի աղյուսի դործարանը՝ ճաչից Հետո ն ընթբիթից
աու ջ (րազուցիչ կերով մի թեթ կաղդուրվելու Համար: Այս
նոլառսուսվկով ն վերպնում է մի քանի ըՂոռրուվի, խոչոր դեո-
նախնձոր հ Հանձնում է հրեն բարեծաջող քամուն, որը բարե-
բասխուուա բունը փչում էր դեղի աղյուսի դործարանը: Այուսեղ նս
դւոնում է Հանդած, բայց դեռ ւու ք մի քուրա, դետնախնձոր-

160 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ները Թոսղում ուք մոխիրների մեջ ե թրծարանից առավուռյոաւն
Հանված դեռ ջերմ աղյուսների վրա պառկում է ե ննջում
փարավոնական, բարձր մակարդակի նինջով:

Ամբողջ ոլաւոմությունը:

Երբ ուկե չրֆանակներից դուրս Ընկած ի ոլոակաղերծված
Հերոռր, երկու պածակների ուղեկցությամբ, որոչակի կերոլով
մուռեզուվ, բարձրացավ մի ընդծանուր ծիծաղ: Իր ծիծաղը
չկարողացավ դաղել մինչ անդամ դերմանացի ձյուն Դոմի-
նիկ Կարլովիչ Փեֆերը, որը բուն Հեղինակն էր Ճակինի նոր
վերաորակավորման ու նենդառիոխ մուն...

Այդպես ոպրատածեց:

աԲրուտանո՛ղ, անմոռանալի բրուսոասնոց: Ես վառում եւմ
վառարանը. ւյս անձրաժեչտ է ոչ միայն ուք անալու, ույլն
ջուր մութաղնելու՝ պել ոլաւորասւոելու Համար: Վարանը
զվարթ աղմկում է: Մամոյի Հեւո բոսղ, ւուսվխուույե ալմաւո դար ա-
կով կրում ենք չաղանակադույն Հողը ե լեղնում տաչտակը:
Մամոյի տրամադրուլյունն այսօրը բարձր է, նւս չի Հայծոյում
ինձ ոչ միայն Աչուռ դյու ներկայությամբ, ույլ1 բաղակայու-
թյամբ: կարճածատակ է Սոմոն, մուռ քառասունձինդ ւուսրե-
կան, արադգաչարժ ի Հնարադեւսո, երբ քաղած է՝ նած մուն
չար, երբ կուչտ |՝ չաիավոր բարի, գլուխը երկարավուն, քիթը
լեռ, բարակ չըթունքները բեղերի փակադծերու ամմիուի ված,
Սումոն, աբասլումանցի ւղ ւււո կաուաալաւն Սումոն, որն անդամ
մի թիչ Հայերեն դիտի ն նույնքան ռուսերեն:

Ցելիոը ալար ւա ուռ է: Աչուռ դային ն Սամոն նատու են
իրենց չարխերի վրա: Պտտվում է անիվը. Աչուտ դային վերց-
նում է մի կտոր ցեխ, դնում է չարխին, մատներով օղնում, Գե.
է տալիս անչունչ կավին, ի Հ Հողե նույնքան անչունչ
առխանը ալւաւորաաւո է: իզուր չէ, որ Աչուռ դային մեծ չեղինա-
կուլյուն ունի ճամբարում, մի ժամում մի քանի տանյ
ամաններ կողք-կողքի չարելը նրա Հառխար խաղ ու ղար է,
ալաւովվո տավխւուսկիցզ նրա անունը չի իջնում, ե Ն մրպակից
չունի: Նո ոլառսորաաւոում է ՄՈ ռաառիոր, մոխ աման, ծաղկա-
ւան: Պեւտերը, ռլածակները նրան «իատւոեր» են անվանում,
Սոս մոր Հուաւում»:

/վ՝ ով, Սոուոն իրավունք ունի Աչուռ դայուն Հուտւուս» ւսն-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 161

վանելու, որովծեւու. ամբողջ օրվա Ընլադքում Հաղիվծաղզ ւսր-
յուն, ո՛չ, Քլրսոինք Թւռսիելով, ան ձայ Հ«ավոլիչ»-ներին Հայծո-
մելով, մառոներին չենթարկվող կավը ուա չւում չրտիացնելով
կարողանում է միայն տասը -ւուսան երկու ւան ոլոր աւել,
որոնք վարպետի ոլոր աաւութած առխանների ց տարբերվում են
այնալես, ինչես աղուավները աղավնիների ցը:

- Սլոլի՛չ ցեխն էլ ցեխ չե՛, չի՛ Հառնլ,-- դոռում է նա, իսկ
ես դիո, որ Հավոլիչը» ոչ ույնք աւն պեխին է վերաբերում, որ-
քան ինձ: Աչուռ դային բարձրանում է ստեղից, ւուաչւոիցը վերց-
նում է Մամոյի չոլում ծ պեխի ղունդը, դնում է եր չարիխին, ե
բարեձի առխանը ոլա աւո է: խեղճացած Սոմոն ուղում է մի
բան ասել, բոյը այդ միջոցին (ովում է ճաչի աղզդանչանը:
Սոմոն արադ վեր է թոչում ւեղից, Լվանում է ձեռքերը, վերգ-
նում փոքրիկ դույլը ի վաղում խոծանոց ճաչ բերելու:

Բայց ւսյդ միջողին դուռր բազվում է ի ներո է մոնում ոչ
ավելի ոչ ոլավլաս, քան մոլդավուծի Սլ. Լյոլյոան: կասկած չկա,
որ եթե Սոմոն այատեղ Լիներ, վեր ոիւոի թոչեր ստեղից, երկու
ձեռքով մերկացներ դլուխր ե ոջ ձեուքի Հինդ մառոով ճակա-
ոի աջակողմը ծածկելով, ամբողջ ձայնով դոռար:- «վնիմմա-
նի՛»,- ինչոլես նում է նւս, երբ բրոււտանոցում երում է
որեէ աղասուանի,- «դառսուսրկ դլիով ոլաովի չեն ւունոււմ»,-
կասեր «դործարար բակի» ոլեւոր, հկ Սումոն կժողլւուսը ամբողջ
դեմքով, առանց ւո չքը կւորելու ոլեւոից:

- Ուչադրությո՛ւն,- զվար ձայնով կանչեց Լյալյան,-
ռեվիական ուռներով բրուսոանոց ժամանեց Սո Լյոլյոոն, ճւոու-
դելու Համար բրուսուսնոցի ոլլանները...

- Մեղ մուռ մեն ինչ կարգին է,- «ղեկուցել» Աչուռ դա-
յին,- գործերը դնում են, դրասենյակը դրում է՞՞:

- իակ իմ գործերը վատ են,- լրջազավ աղչիկը,- նախ"
ասեղով մու ծակեցի ե ամենասարսավվելին՝ ճաչի ման
լուր վեց.

Զարդվեց բաժակս, թասխվեց դինին,
Իմ/ վերջը ի՞նչ պիտի լինի-
ղնա, ոլառուաախւանոււմ եւի,-- ոլածեստասլեւոին չեմ սիրում,

162 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

այնպես, որ ինձ թվում է, թե ես մի կտոր պանիր եմ: Իսկ ես

ոլանիր չեմ, իոկ եթե ոլանիր եւի, նրա Հառխար չեմ, թող
իմանա... Այր էլ ւա եւէ, որ ես դիսոմամբ ֆարդեցի ւամիանու, որ

դամ ձեզ Հետ ծանոթանամ: իսկ եթե ճիչտր կուղեք...- նա

Դու արնի երկիր, դու խաղողի երկիր,
Սիրո՛ւն Սոլդովիս..

- հոկ եթե ճիչ կուզեք, ոչ մի աման էլ չի ֆարդվել. մի
գլիի կբեկնեիք, որ Հնարած դործ է, իսկ աման խնդրելը... ո՞վ
կարող է մոքով անցկացնել, որ ուրիչ մոքով եմ եկել, ոչ ոք:

- Վնիմանի - ղդրաւուռի... ոււում,-- դիմում է Մու Հետո
խնդրեց:
ինքն իրեն:

- Ջրկիր Վանյայի Հաշվին, այ ուստա, «բեզ վադի, նի
երկնքից:
յին ,- եղիր այսօր մեր Հյուրը:
դեռյքում կընդուներ որսլես երկնքից թաիված կրակ ու ա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 163

ւոիժ, բայց ւծ մուս ժոլւոում է, քնքչուլթյամբ չոյում ռհվական
բեղերը, երկար նատարանը քաչում է վառարանի մուո, չորով
մաքրում փոչին ե ձեռքի առխուվ կոխում նատար անին:

- Պաժա՛լուստա 5

Առա թե Աչուռ դային (ացվում է, ռրբում ձեռքերը,
մոնոււմ է բրուսուսնողի երկրորդ, ւղ աւո ւաւուո աւմմանեղենների
բաժինը ե դուրս է դալիս մի նուի-նոր մամուն ձեռքին: Սոմոն
խլում է ռռխանը, հուզած ֆրով ծիմնավորալես (անում, Հուո
քաչում, նորից Լվանում, Հեւոո բաժանում ճաչը, ե ուրախ
կոլեկոիվն անցնում է դործիչ Սովորաբար Սումոն ուռում է
չիչվացնելով, ի դրս Համար նս մի անդամ չէ, որ ուուսզել է
նկասոողույթյուն Աչուռ դայուց, հ յսօր նւս ոււոում է ոււն-
ձայն ե Հանդիսավոր:

- Բեռի՛,- սում է Լյալյան ճաչի ժամանոա,- մի բան էլ
պիտի խնդրեմ,- թուղթ ն մատի...

- Երեկոյան,- սում է վարսլեւոր,- դնանք ւոուն, կաոա-
նա:

- Տո՞ւն,- Հարցնում է աղջիկը:

- Տո՛ւն,- ձդում է Սումոն:

- Տո՛ւն,- սում եմ ես մոքումա, ի չգիտես ինչու՝ բոլորո
էլ տխրում ենք:

Հնչում է աղզդանչանը: Այդ նչանակում է ճաչի դադարը
վերջացավ: Աղֆիկը վեր է թոչում տեղից:

- ՇնորՀակալություն Հյուրասիրություն Համար, վաղուց
այսալես ախորժակով չէի ճաչել... Իսկ եթե ինձ այստեղ ոհս-
նեն, մեկուսարան չե՞ն քչի... Զեն Համարձակվի: Ես գիտեմ
ո՛ւր եմ եկել:

Բոլորս ուռքի ենք կանդնում: Աչուռ դային Հաղցնում է վե-
րարկուն: Նու նայում է բոլորիս ի ժոլւոում եր ռւլիւուսկ ւււոււում--
ներով ն երդում.

կակաչների երկիր, վարդերի երկիր,
Սիրո՛ւն Սոլդովիս...

- Գնացի, աւուանցը ինձ չտխրեք: երեկոյան տանը
կտնհսնվենք:

164 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կրլննց-

- Երեկոյա՛ն... ւոաւ՛նը...

Նա արագ բարձրացրեց գլուխը կարծես ինչ-որ մտքից
նրա հեւոց:

Լոություն:

ես նայեցի այն սյանը, որից քիչ առաջ կախված էր Լյա-
յայի վերարկուն: Սյունը մերկ էր ու գեղեցիկ, ինչպես
գեղեցիկ նչենին տերնաթաիից Հետո: Ես նկատեցի ն. այն, որ

կակաչների երկիր, վարդերի երկիր,
Սիրու՛ս Սոլդովիա...

6.

Օրամուտիխ մանուչակաղույն աղջֆամուղջում օրորվում է
ուղղի չ-աչիաւո՞նք ույին ճամբարն եր չրջակայքով: Սոսունւս-
մու սեղմում է: Ա ւու ւվուր ւական դնե Հւոուն»

քը սնղ շ ը բրիդադները
են վերադառնում: Ինչ լավ է, երբ Փիղիկական աչխուաւուանքի ց
Հոդնած, պրոից այրվող դեմքով բարաք ես մնում ու զդում
ես վառվող վառարանի անճառելի ջերմությունը: Երեի ւսչ-
խարչում չկա այնպիսի մեծ Հաճույք, քան ֆիզիկական
աչիտաւուանյքի ց Հեւոո Հանդասուանալու Հաճույքը: Մենք ւող աւո-

Փոուք կլյունքին ե Նուրունբանին, մանավանդ Նուրունբանին,
որը վաո է որածում վառարանի կրակը հ ֆերմությունը: Նու-
րունբոմւ, ես սիրում եւ քեղ:

Խ7 բարաւքի ավաղ կոլոկոլնիկովը մուոննում է բարաւքի
մեֆոեղ դրված ընդանուր սեղանին, մի ձեռքում եր վառվող
ճրադը, մյուսում` նամակների մի սփալժելժ: Տիրում է լռություն:
կոլոկոլնիկովը դնում է ակնոցը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 165

- Պառլաոուլո՛ւլոս,- Հնչում է նրա դրեթե կանացի ձայ-
նը:

Վառարանի աջակողմից, փարի տավխոոաւմմաւծի զ դուրս է
թոչում մի Հաղլվխոանդաւի երիտասարդ՝ Թիադեմ, Թիոամաղ,
բոսյղը կասղլույւո, Թռվխծուռ աչքերով:

- Դարի՛ր,- սում է կոլոկոլնիկովը ոջ յոր վեր քաչե-
լով, մի դիմախաղ, որը նրա ժպիտն է:

Լուրջ դեմքով ոլարղդում է եր ձեռքերը ոջ ու ձախ, Թել
բարձրանում է ուռի մառոների վրոո, իջնում նե ստանում է Ս-
մամը Եռրդո Պաւլաւոուղուլոսը:

- Ռոռոովակի Վիկտոր Ռումանուվիչ...

- Այստե՛ղ եմ,- լսվում է Հրճվալից մի կոինչ: Երկրորդ
Հարկի ւախւուամածից սյունը դրկած վար է ւս ծում չեկ, պից
մաղերով մի ծերուկ՝ ակնոցը ճակասոխն. դլիւավոր դերձակ
Ռոռտովակին մուոննում է ձեռքերը բարձը, որոլես Թե ոլւս-
րելով, տւուսնոււմ նամակը:

- Բադգիրբեդով Մամալի թե Պառլաղի, մւաւոււա նուն դիոի,
չեմ ջոկում:

իմամ Ալի Բագիրբեգովը մուռենում է Հեզնական ժպիտով:
Երա անունը կոլոկոլնիկուվը դիոմամբ խեղաթյուրում է: Նրան
Հայոնի է Իոուր Ալու Ընդ Հառուավլյոա խարդավանքները՝ բսրա-
Քի ավադ դառնալու Համար:

- կարող ես չոլարել: Երբ ւա աւոծո էւ վերակարդիչի օղնու-
Թյումբ ավադ դառնաս, ույն ամանում կոլարես: Վերցրու,
խեղճ մարդ, ռուսերեն ո՛չ դու-դու, ո՛չ մու-մու ու դեռ ուղում
է... Աչքիս չերնա՛ս: Փրենկել Իսիդոր Գալակտիոնովիչ:

- ես հմ, Փրենկելը:

Առաջ է վաղում դունդ ու կլոր» կլոր ակնոցով հ կարմիր
Թչերով «դործարար բակի» ոպլածետուոլեւո Փրենկելը. ւսյս այն
Փրենկելն է, որ Լյալյալի վկայությամբ նավս Փաֆաում է ի
Հետո, որ ավելի կարեոր է, նայում է Լյալյայի վրոո, ինչես
ագռավը մի կտոր պանրի վրա, իսկ Էյալյան սլանիր չէ, իսկ
եթե պանիր է...

Նու վերցնում է եռանվյունի նասխակը, Հուռուռում է ի
մասում.

-- Օանրոցի Հուո եմ տոնում:

166 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մածին ն ասում եմ նրա ականջին.

- Փրենկել, Լյալյան պանիր չէ, իսկ եթե պանիր է, քեզ

- Զե սիրում Հիմար կառուսկներ:

- Ֆրենկել, ուրեմն մի՛ զբաղվի Հիմար կատակներով,-
ղդոռում եմ ես նրա հւոնից:

- Դուլեյկո Միխայիլ Միխայլովիչ ...
դից ու երնանից, Մինսկից, Սախաչ-կալայից, Մոսկվայից, քա-
ղաքներիցդ, ավաններիը, դյուղերից: Բոլորն էլ դրում են, որ
եղածիցպ ավելի առողջ:

- Առսապե՛ք խնդրեմ, ավո, դու, խոլերա, մնո ք արածը...

Սարոկինն է, Իվան Պեւորովիչ Սարոկինը, քույրը դրում է,
ոռրիկային,- չարունակում է նա հ չղդիոնս ինչու ժոլոում,-
կինս նախ չբեր է, Հեմոդլոբինից խեղճ, ֆղային է ու սրտի
ւար ւո ունի, ռաարաասիելի խւանդուռ է ու փողասեր, տե՛ղն է ւյ
դիմիր Սավրինը,- կինը զրում է, որ նրանց միակ որդին, Սեր-

- Ցուցմո՞ւնք կտաս ինձ վրա, լի՛րբ։ զրարտիչ, դե քա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 16

Նադյուչա, չա՛ւո ասզրես. իմ վրեժը Հանեցիր, Նադյուչա,
սիրելիս... ավո, դու, խոլերա...

Ընթրիքից Հեւոռ երեսաց Սանասարը: Վիրակառղերը Հանել
եր նս, մալքուր ռսռիրվել: Փորձում է ժողո, չի Հաջողվում:

- Բարձրացիր, նատիր, դեղերտի՛ր, Փֆիլո՛ն- ասում է
Աչուռ դային:

Նու բարձրանում է հե նատու: Զամանովը չարժվում է
տեղում:

- Մի՛ վավխենոա,- սում է Սանասարը: նրան Հայերեն,-
թութունդ ինձ ոլեւոք չի:

- Ինչո՞ւ ես եկել,- Հարցնում է նրան Աչուռ դային:

- Ռր մի անդամ էլ Քիթ-մոռութիս ուսա... բիո էլ ուն եւէ, --
նւս դրոլանից Հանում է դործածված վիրակապը:

- ես քո ջիթ-մոույթի Հեւո դործ չունեմ, - ձայնը բարձ-
րացնում է Աչուռ դային,- ես ոչ քո Հայրն եմ, ոչ էլ քո խնա-
մակալը, ես ուղում էի, որ դու մարդ դառնաս, չե՞ս ուղում,
դնա քա՛րչ եկ, դող-ավազակի մեկը:

- Ուրեմն ես մարդ չեմ,- ասում է նա ասես ինքն իրեն,
Հեւոո նայում է ինձ,- աւենք ինչո՞ւ եմ Հարցնում, ես մարդ-
մարդածաչիվ չեմ: Պարզ է, ես էլ դիտեմ:

- կզղջաս, ւող, - պավով ձայնը բարձրացնում է Աչուռ
դային,- կՀիչես ինձ, ուչ կլինի:

Սանատարը (արվեց.

- Դասուսվորի ոլես ես խոսում Հեւոս, ւյ Աչուռ դայի, բայց
քո տեղն էլ նեղ է. էդքան բան որ դիսոես, էլ ինչո՞ւ ես նաւոել
հւոռեղ, կգնայիր ույաովեւոխ նավխոադած: Թե՞ քեղ նատեցրել
են, որ գլխիս խրատ կարդա... ռռլեցիալնի դրա Համար ես
նուռել, Հը՞...

Աչուռ դային մթնել:

- Թե ինչու եմ նուռել,- ւսսււը նւս դանղդաղ,- քո խելքի
բանը չէ. ես ղդողություն կամ մարդասոլանույթյուն չեմ արել:
Երեւի կա մեկը, որին Հարկավոր է, որ ես հաւտեղ նռն: Բայց
ես չեմ կորգրել իմ մարդկային դեմքը: Աչխասոում էի դրսում,
այստեղ էլ աշխատում եմ: Դրսում երդելով էի աչիոաւոոււմ,
իսկ աւյուռեղ.... ըդ չեմ (ինի. բոսյղը Հասկացիր, ում Հարկավոր
է, որ ես այատեղ (ինեմ, նւ աղում չէ. տմենւս մեծ դողը աղա-

168 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տություն դողն է, իոկ դու::. դու ի՞նչ ես որ: մանը ժուլի՛կ,
թուլթունի դո՛ղ... Զամանո՛վ, ծիւել եմ ուղում:

Զամանովը, որն արղեն փաթաթել էր մի ծլւախուտ ծլելու
անցրեց իր ծխախոտը ճրագի բոցին, իսկ նրա ձեռքր դողում էր:

- Խխոխվե՛ս ժամանակները, կվերադառնանք մենք ազատ
ձեռքում չի՛, դրում են մեր ճակաւոին, ինչ ուղում են, իոկ
դո՛ւ, դո՛ւ...

- Դո՛ւ, դո՛ւ...- տեղից չարժվեց Սանատարը,- ի՞նչ դու,
դու... Ես դո՞ղ եւմ ծնվել, ի՞նչ է: Ես էլ մարդ էի, բայց մարդիկ
ինձ դող չինեցին: Դո՛ւ, դո՛ւ...
դացը տարել է, չախչախն էլ Հետը:

- նո՛ր ջրաղաց չինիր, նո՛րը, լա՛վբ-.-

Այդ միֆողին մուռեցաւվ Սոմոն:

- Ուսւուս, 11յ ուոմւումւ...

- Ի՞նչ կա, Սոմո...
դային, առանց կտրվելու իր մտքերից, բաց է անում արկղը,

Ը Գնա՛,- ասում է,- չափարից էն կողմ մի աղջիկ կա,

- Աղջի՞կ, ի՞նչ աղջիկ,- Հարցնում է Սանասարը Հում-
կարծակիի եկած ինձ նման ն մանավանդ Սամոյի նման:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 169

- Աղջի՛կ, աղջկա սլես աղջի՛կ, - ձայնը բարձրացնում է
Աչուռ դային:- Վերցգրո՛ւ, դնա՛:

Վաղրւանուռ քայլերով Սանասարը դնում է դեւի բարոաւքի
դուռր, նրան Հեւուում է կուորված Սամոն:

Բիչ անց ներա Է մոնում Սամոն ն քայլերն ուղղում է
դեւի աջակողմյան ւավխուուա մուծի առաջին Հարկը, եր տեղը:

- Սոուքո՛,- կանչում է Աչուռ դային,- մո՛ւո եկ:

- Ի՞նչ կա,- Հարցնում է Սամոն ղդժդոծ, մինչեւ Հոդու
խորքը վիրավորված մարդու դառն արտա ծայմոուլթյամբ ե
ցույց է տալիս, որ զբաղված է ընթրիքին հախապատրասո-
վելու ղդործով: Նո վերցնում է եր ամանը, փչում երեի

- Գնա՞ը,- Ճեռյք չի քաչում Աչուռ դային:
Հնչեց ընթրիքի զանգը:

նոքում:
- Լավ:

7.

սլատմել էինք մեկից ավելի անդամ տարբերակներով ն կրկնա-

170 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նրա անունով, «աղամ» եր կանչում նրան, որը նչանակում էր՝
մարդ:

- Ադամ, պել ւոուր:..

- Ադամ, տավխուուկը փոխիր...

Ի բեռը թեթեաղրեց «աղար», նւս ոչ միայն կիսեց իմ
աչիւաւուն քի ծանրությունը, ույլէւ Մամոյի անուղղակի կերպով
ոա ծմանվվիած «ավոլիչ»-ների դրեթե Հիսուն տոկոսը ակսեցին
դնալ նրա Ընթացիկ Հաչվին: Սանատաարը պույց էր տալիս, որ
չի նկատում իր բաժինը, սակայն չէր կարելի չնկատել, որ եր-
բեմն նրա աչքերը վառվում են չարություն կրակով, վառվում
արադ ի արադ Հանդչում: Մի անդամ նս չկարողացավ երեն
ղաղլել, երբ լռեց Մամոյի Հերլական «ռվոլիչը».

- Ինչո՞ւ ես Հայծոյում:

- Եւս քեղ չեմ Հայծոյում:

- Ո՞ւմ ես Հայծոյում:

- Ինձ: Պրծա՞վ:

Սանատարը (ռեց մի ոլա ծ:

- Քուո՛ւռ,- եղրասիակեց նւս:

- Քոսուռը ի՞նչ է,- դարձավ նւս Աչուռ դայուն աղրբեջա-
ներեն:

- Քո «ռվոլիչի» բաֆանաղն է,- Թարգմանեց Աչուռ դային,
հ կողմերը լոնհցին:

Այն օրիզ» երբ Սանասարը առաջին անդամ ուռք դրեց
բրուստանոց, երկու ուռները մերկապրած մւուսվ պեիխի ւուսչւոը ե
ուռներով ստրորեզ Հում կավը մինչն. ոլաոչաւճ Հասունուլյուն,
այսինքն որիզ Հեւոո կարելի եր ամաններ ոլառորաուռել, անցավ
ընդամենը երկու օր: Ճաչի դաղարին ներա մւուսվ Լյոլյոան:

- Ճաչելու չեմ եկել, ճաչել եմ: Ո՞նց եք: Ուզո՞ւմ եք ւաւեւի,
թե ով ոնց է: Ինչ վերաբերում է մասւոերին... չէ, մատւոերի ւիւս-
ռին ոչինչ չեմ ասի. նաչալնիկների մասին,- ն չբթունքները
սեղմել ն աջ ձեռքի ավով ծածկել չրթունքները,- ոչ մի
ա 2 22 վերաբերում է Մամոյին,- նւս ձեռքը խինց Մամոյի
ուսին,- լսի՛ր, դու մի նայիր ինձ քո 17 աչքերով, ավելի ուեւն
եւմ եսել. դու չասո լավն ես, բայց ես աչիոարՀ չեմ եկել նրա
Համար, որ բոլոր լաւվերին սիրեմ... ինչ վերաբերում է քեղ,-
նա նայեց ինձ ն ժոլտաց,- մի՛ ՀուսաՀատվիր, ինձնից լավերին

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 1/1

դեռ կւնեսնես, ածել ես... մի ձեռքդ ւոուր...

Նու վերցրեց իմ ձեռքը, չուռ տվեց առին ի վեր, նայեց
ուչադրությոաւմբ ե երկու ձեռքով կոխեց իմ երկու երեսներին:

- Եթե ես լինեի ճամբարի պետ, քեզ անմիջապես կաղա-
ւռեխ ֆիզիկական աչիաւուանքից, օրական 800 դրամ ռլիւոււկ
Հազ կւոււյի, 20 դրամ չայքար, կկերակրեի կուոլեւոով ի մաքուր
յուղով տասլաւկած կարտոֆիլով, կիսելով, կումոլուռով, Հիւոո
քեղ կկավխեի կում... կծրամայեի, որ մուանունւում Լյալյույի
Հեւո... իսկ Հիսի ան ւլեւուք ես է՛ կավխովելու, ն՛ ամուսնանալու
Համար մանավանդ...

Աչուռ դային ծիծաղեց Հակառակ եր սովորության (ռելի
կերոլով, մի տեսակ «խը՛-խը՛-խրը՛՛...»: Լյալյան ակնարկում եր
իմ նիչարությունը:

- Ինչ վերաբերում է քեղ, բաղե,- ւոյդ Սանասարին էր
վերաբերում,- ինչ վերաբերում է քեղ...- Ան պուքամասոր
դրեզ չուրթերին ե ուչադրությամբ նայեզ նրան,- դուրս եկ,
քեղ Հեսո խոսելիք ունե:

Սանասարը, որ մինչ ւայդ վառարանի մուո նաւուսծ պույզ էր
տալիս, որ չի լսում նրան, նեւովեը Լյալյայի հւոքից:

- ա պուլրոո է,- սաց Աչուռ դային,- մւոեք չորանոց:

ԶՁորանոցը բրոււտանոցի երկրորդ բաժինն էր. այնտեղ
ոլառոր աւո վուծ ամանները բաղմածարկ դարակների վրա
չարված չորանում էին Թրծվելու Համար:

- Զոռրանո՞ց,- նւս դուռր բացեց ե նայեց ներո,- մինչն.
անդամ ելք ունի: Աքանչելի ճարմուսրաւոլեւոուլթյուն. դլրազ եւմ
դալիս, որ ճարուսր ւււ եւոր կալանավոր է: Ա՛յ-դա՛՛ չորանոց,
բոյը ես չորանալ չեմ ուղում, - ւրոնջաղզ նաս:

- Մինչն չչորանաք, չեք թրծվի,- ծիծաղեց Աչոտ դային:

Երկու բուլեից նրանք դուրս եկան: Սումոն, որ ույնք ւան
Հուղված եր նրանց աուանձնացումի ց (ոս մինչե անդամ
բարձրաձայն նեղարտեց,- սվոլիչ, ղա՛նդը, ղանդ" -.), Սոմոն,
որ մթնել եր Աբասլթումանի ձմեռնամուտի նմու, ժոլւուս գ, երբ
նրանք այդպես չոււո դուրս եկան, ժոլւուց Աբասթումմանի
դարնան արնի բոլոր չողերով, իր սխիական բեղերի բոլոր
թելերով:

- Իսկ դուք կարծեցիք, որ ես, որ մենք... չու՛ւո բան

172 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կարծեցիք, Սումո՛ւ, ւս ւս, Սումու, ի՞նչ կարծեցիր:

Ն պուզամառոով ռոլաուն աց Մամոյին, իկ Սոմոն...

Ռչ միույն ես, ույլէւ ոչ ուք չՀավասուց եր աչքերին. սկզբում
ինձ Թվոց, որ նս ծիծաղում է, բայց երբ նւս բամբակակար
Հնամաչ բաճկոնի գրպանից դուրս քաչեց իր թաշկինակը է
տարավ աչքերին... Սամոն լալիս էր, Սամոն...

- Սոմո՞,-- լսվեց Աչուռ դյու ղդաստաքնող ձայնը. ղուքե
միայն ես ղդացի, որ Աչուռ դւսյու ձայնը չուներ ույն ուժը, որ
ոլեւուք է ունենար նմո անսալասելի դեսպլյքում:

- Մումո՛ւ,- բաղականչեց աղջիկը ի մուռեցավ եր
կաղլույւո, երմի մեւուքսե Թաչկինակով,- քեղ ի՞նչ ոլո Հեց.
չեմ դիմանում ոչ մի արցունքի, մանավանդ, երբ դրանք Թոռռի-
վում են բեղերի վրա... Խեղճ մենք, խեղճ իմ բեղավոր Հարա-
ղասոներ, սիրելինե՛ր, ջղայի՛ն այծեր...:

Ն Թաչկինակով ռրբեց Մամոյի արպունքները: Սամոն
ենթարկվեց նրան անսրաչւուան մանկան ռրւուսուուչ Հնաղան-
դությամբ: Հետո աղջիկը մտածող ու լուրջ թաչկինակը դրեց
նատարանին ն սկանց կարգի բերել իր մազերը: Այղ միջոցին
Հնչել ընդմիջման ավարտման զանգը:

- ես դնացի, պնոր, ուրախ տեսություն:

Երա դնալուց Հեւոո ես վերեչասու եղա, որ մենք երեքս էլ
նայում ենք նրա մոռացած կաղույւո Թաչկինակին: Նկատեցի
ի ույն, որ նայում ենք այնսլես, որ մյուսը չնկասոի ւոյդ: Եվս մի
ակնթարթ հ հս չտեսա Թաչկինակը: Զարմանալի ճարսլկու-
թյամբ մեզնից մեկը անձչետացրեց թաշկինակը:

- Գործերը դնո՛ւմ են,- բարձրաձայնեց Աչուռ դային, -
նաւելով եր տեղը,- դրասենյուկը արձանագրում է...

Պուովեց անիվը, ե Հերլական առխանը ալմաւոր աւո էր:

Տանը մեղ ռւլասում էր մեծ ուրախություն: Աչուռ դային
ծանրոցղ ուուսգզուվ. երկու ղմուած չչերով Հալած ուղ» չաքար,
երչիկ, չուս ք ղդուլոլաներ, Հինդ ուսի «Սասունցի Դավիթ»
ծիավիւուռ, երկու կոոր վարդագույն, անուչածուռ օճաու, լուց-
կի... Ընթրիքից Հետո մենք քաղցր թեյ խմեցինք ն բարձր
տրամադրությամբ ոլաուկլեցինք Հանդատանալու: Աչուռ դային
Լլուու էր, մւոքերով ուր վուծ, Հետո ակսեց մեղմ ձայնով «Սայր
Արաքսի» երդել:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 1/3

չոարվա իրիկուն էր այղ իրիկունը, որը չնայած ոչ մի բանով

չեր տարբերվում ուրիչ իրիկուններից, բայց նոր տարվա

իրիկուն եր:

- Շնործավոր նոր տարին,- ոասուասվխոււնոււմ է ն ե
արկղի վրայով պարզում է իր ձեթը:

- Չէր խանդարի,- սում եւմ ես:
Թիվը» ու մավխորկայի կծու ծուխը ավելի թանձր է: Նուրուն-
երդում է վառարանը, խոսում է վառարանը բոլոր լեզուներով
ն ամեն մեկին թվում է, որ նա խոսում է իր մայրենի լեզվով:

Հանդատի դոնդր վաղուց էր Հնչել, իսկ բարաքը չի քնում:
Նոր տարին ժամանում է աչխոսրծի բոլոր օրացույզներով ե
ժամացույցներով, ժամանում է հ այնւռեղ, ուր չկա ո՛չ օրա-
կույց» ո՛չ ժամացույղ: Բարոաւքը չի քնում, հկ բաարաւքի ավիա-
դը՝ կոլոկոլնիկովը, կույց է տալիս, որ ոչինչ չի նկաւոում: մե
քաֆ դիրն, որ իր ուժերից դուրս է այդ օրը իր բարաքի բնա-
կիչների աչքերը փակել Է խումփացնել, իսկ մյուս կողմից
կոլոկոլնիկովի քունն էլ չի ուսնում...

- Պյուռը Իվանիչ Լյառլին, դործի՛,- Հնչել մի ձայն բարա-
Քի խորթից:

- Դյուոր Լյաղին, դծի վրա՛...

- Գե՛ոյա, Լյա՛ղին, Շալյա՛ղին,- գոռացին ամեն կող-
մից:

- ժամանա՛լն է...
Հարկից դուրս եկավ բարձրածառակ, կիսով չաղի սպիտակած,
բայց առույղ դեմքով Պյոտր Էյապինը ն կանգնեց բարաքի
մեջոեղը.

- աի տեղում,- Հրամայեց ն եր Հաճելի բասու|:
լռություն: քավում էր միույն վառարանի երգը:

174 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Էյապինը, կում, ինչոլես նրան անվանում էին, յոթերորդ
բարաքի Շալյապինը, ձեռքը բարձրացրեց, իջեցրեց, ն ողջ

Վայրի աւռեոլներով Բոսյկոլի...
Ուր ոլեղում են Հանքերում ոսկի...

լաղդիները, որոնք չդիտեն խոսքերը, երդում են առանց խոս-
Քերի.
Ու Հո՛ւ, Հո՛ւ-ու՛, Հո՛ւ, Հո՛ւ-Հո՛ւ, Հո՛ւ...

Թափառաչրֆիկը նղովեց իր բախտը,
Ու քայլեց ոլայոււ՞ւկն ուսին...

Թախիծ կա նրանց աչքերում, բսյց դեմքերը ոդեչնչված
են ու վառվում են ինչ-որ ներքին կրակով: Նրանք երդում են
ու չեն (լսում իրենցը երդը, ուրիչ երդեր են (սում նրանք, երդեր
նոր օրերի, ւղ մուռ կյանքի, սմոքերի աչքերով ւոնհասնում են
նրանք երենը ունը, Հարաղասոներին, նրանցից չոռտերը
մինչն անդամ ծիծաղելի մի ղեղք են Հիչում նոր տարվա Հետ
կալված, Հիչում են ու ժոլտում ու երդում.

երդում է ողֆ բոր ուքը» որուռում է, ւոնքում ու երդում.

Ա՛խ, Հայրդ մաճացել է վաղուց,
Ննջում է Հողի տակ խոնավ...
կարկուտից Հետո ծեծված արտի նման: Քնել է Սամոն երանա-
Մամոյի Քլրսոինքը, նու՛, Լյա՛լյոան...
ԱՀա մոտենում է Սերգեյն իր Հորը, Վլադիմիր Սավրինին,
րում ես, եկ ես չկամ:- Իսկ Իվան Սարոկինը քնած տեղը ծի-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 175

ծաղում է. ինչոլե՛ս չծիծաղես. կոմունալ բաժնի վարիչ Բուր-
դենկոն, նա որն ամուսնացել է իր կնոջ Հետ, նստած դիմում
է դրում օրդաններին.- խնդրում եւի ինձ ուղարկեք այնտեղ,
որւռեղ դսոնվում է իմ ույ ժւյուն կնոջ օրինական ամուսինը, Թող
դա, ւոիրություն անի եր կնոջը, իկ ես դնամ նրա տեղը մի
Քիչ Հանդատանա՛մ...- Իրաւ Այի Բադգիրբեդովը բարաւքի
ավաղն է. նւ ոլեսոխ Հեւո խոսում է, խոսում դարմիանալի
ծուն ռուսերենով:

- Ճր՛լթ, ճբ՛լթ, ճը՛լթ.-

Բրուսուսնոցի ե բոլոր չինությունների տանիքների եղրե-
բիզ կաղիովիած սառցե լուլաներն ոկսեցին կալել:

- Ճր՛լթ, ճբ՛լթ, ճը՛լթ.-

Այս առսլրիլն է: Այս նչանակում է, որ դարունը չի մոլորել
եր ճանասլարծը, ղդացզվում է նրա Հեռավոր չունչը: կդա մի օր
նաս: Դրսում մի կաչաղամ կչկչաղ: Նոամուկ կուտան ամ, -- ւիւոււս-
ծելի ես,- նամա, կատակն ամ, -- մուսծեց Սոմոն, Աչուռ դային
չի Հավաստում կաչաղակներին, հկ Սոոն,- այսալես ենք կո-
չում մենք բոլորո նրան,- իկ Սուոն կաչաղակի կչկչոցը
չլոնց անդամ. ի՛նչ կաչաղակի կչկչոց, նա ընդամենը երեք օր
աոաջ ուռուցքով Լյոլյաոյից նրա լուսանկարը: Լուսանկալվել է
Ան Սարանակում՞, լուսանկարից նայում է կենդանի, վաո
Լյոլյուն ե որ կողմից նայես, Լյուլյոան նայում է քեղ. ուղիղ քո
աչքերին. չբթունքները կիսաբաց են, մարդարսուս չար ուոււում-
ները ժոլւոում են, նւս կարծես ուղում է քեղ մի կարեոր, չառ
կարեոր բան ասել, բոսյց դեռ մւուսծում է, ասե՞լ, 22 չասել...

Հեչտությումբ չոտիրացավ Սունոն ւյդ դանձին: Շուռ բան
անցավդարձուի: |

- Ճրլթ, ճո լթ, ճո՛լթ.-

..Մի անդամ Լյոլյան, բոտ եր սովորության, ճաչի Ընդմի-
ջումին եկավ մեղ մուտ: Նա բաարեեց լուրջ ու մւուսխոՀծ, խոսեց
ամենա ծառայու բաների մասին, առանց նայելու Սանոյի
կողմը: Ես ւսյդ Համարեցի որարզասլես ոլո ծականություն:
Բայց ծա նւս Հաուաչեց, ժոլւուս ը ե ւաաւս դ:

176 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Սիրոս թեթնանում է, երբ խոսում եմ երեքիդ Հետ...

- Զորսիս Հեւո,- ուղղում է Աչուռ դային:

- Երեքի՛դ Հեւո,- ոլնդում է Լյալյան ե ուռքից դլուխ չա-
փում է Սանոյին, կարծես առաֆին անդամ է սոհսնում նրան:
Հեւոո նւս ընդու, մուռենում է նրան, բոնում նրա խուսասիող
Հայացքը ՛ ասում.

- Չէլ՞ որ դու խոստացել իր ինձ: Ա՛ռ քեղ...

Ազլտակը ոչինչ, միչին թասի, վերջ ի վերչո կանացի ա-
սուկ էր, բոյը մի՞թե դրանով աալւոււմլը դադարում է ալու կ
Լինելուց: իսկ մյուս կողմից... Ես Հիչեղի Աչուռ դոսյու Հարվածը
նույն թիրախին, նե ինձ թվաց, որ ես տեսա ամենածանը
ասլուկը կյանքում տոնած հ. անձամբ ճաչակած բոլոր աղ-
տակներից:

Չէի սխալվել: Սանոն փուլ եկավ նատար անի վրոո, ւեւ,
երկաթե ձեռքի ծանը Հարվածից, դլուլն առավ ձեռքերի մեջ
ն մատներով ծածկեց աչքերը: Նա կռացավ, կծկվել, փոքրա-
պով: Հանկալրծոաւկիի եկած բրուսոանոցը լռեց:

- Ի՞նչ է ոլաւուսծել,- լսվեց Աչուռ դայու անվրդով ձայնը:

- Խոււուգել եր վերջ ւուսը թղթախաղին, իոկ ես Հավա-
տացի նրան,- չկտրելով իր աչքը արագ-արագ չնչող Սանոյից,
մեղմացած դանդասովեց Լյողլյոոն,- որարզվում է, որ նրա ոչ
մի խոսքին չի կարելի Հավաւուաը: կումենդանւոը ոլաւոմեց.
ի՛նքն է թուղթ խաղացողների դլխավորը: կեսգիչերին ճամ-
բոսրի ոլեւոր դուրս է դալիս ե նկաւոում, որ սրանց բարաքում
ղու լույս է վառվում: Վերցնում է կոմենդանւոին, Հերլժա-
ոլա ծ ավադին հե մանում բոս աւքը: Տեսնում են` նաել թուղթ
են խաղում: Սոտենում են աննկատելի կերպով խաղաթղթերը
խլելու Համար: կամոալանիւան իրար է անցնում: Խուղարկում
են բոլորին, ոչ մի խաղաթուղթ ոչ մեկի մուո: Մերկացնում են
որան, ոչ մի խոսղաթուղթ: Գեւոր սում է՝ ւողերք, ես ւու, որ
դուք թուղթ ծիք խաղում, հա տեսա խաղաթղթերը, ցույց
ւովեք, ո՞ ւր կորդզրիք, խոստանում եւ չվերդնել: - Եվ ե՞ նչ եք
կարծում, ւսյս Հերոսը խաղաթղթերը Հանում է Հենց իրեն`
ռլեւոի դրանից: - Ուրեմն ի՞նչ,- Հարցնում է ոլեւոր,- խա-
ղախթղթերը ոլիւոի Մնային իմ դրլանո՞ւմ... - ԻՀարկե ո՛չ,-
ոլաւուասվխոանում է ւսյս Հերոսը,- դուք դուրո կդայիք առանց

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 177

դրանց: Խաղաթղթերը կմնույին ինձ մուո: - Լավ,- սում է
ոլեւոր,- ես չեմ դրժում իմ խուքը, բայց իմացիր, որ եթե մի
անդամ էլ աչքովս ընկար, այնալիսի տեղ կուղարկեմ քեղ, որ
այտտեղը Հիչես, ինչես Աղան է Հիչում դրախուոր.- ճի՞չո է,
ամու, ճի՞չւո է...

Սանատարը լուռ եր:

- Այսօր կգնաս ոլեւոի ւմուո, կծանձնես խաղաթղթերը ի
կինդրես, որ քեղ տեղափոխի յոթերորդ բարաք: Ուրիչ ասելիք
չունեմ:

/ւ դնաց:

Բրուսուսնոցի ե բոլոր չինությունների տանիքների եղրե-
բիզ կաղիովիած սառցե լուլաները ակսեցին կալել:

- Ճր՛լթ, ճբ՛լթ, ճո՛լթ...

...Սանոն փոխադրվեց 7/7 բարոքը, Հաոուկ կարդադրու-
թյամբ: Ռչ միայն ւսյդ: Մի անդամ նս նաւոեը Աչուռ դայու ւոհ-
ղը» վերցրեց մի կտոր ցեխ ն սկսեց պատեցնել. դուրս եկավ
ինչ-որ ծուուոիկ, Հողե ւան Հիչեզնող բան: Նո վերպրեզ եր
ուռեղծաղործուլյունը, ճխլեց, ձեռների մեջ Հունքեղ հ նորից
ռլւուռեցրեցզ: Մուոեզուվ Աչուռ դային ի ակսեց օղնել նրան.

- Ցուղամասոդ՝ այսոլես, Իթամաւոդ՝ ույալես... Տղա՛,- բոս-
պականչեց նա,- Հրաչալի մառոներ ունես, - իղուր չէ, որ...-
Նա լոնց, իսկ ես Հիչեցի խաղաթղթերը: երեի Աչոտ դային
ռույ դ ի Հարակից Հանդամանքների մասին ուղեց ակնարկել:
Այդ օրը նւս ոլասորաաւոնց երեք ւա ւին, որոնք ոչ մի բանով
նւ չեին Մամոյի ի ոչ մի բանով չեին տարբերվում Աչուռ
դայու ռռխանների ը:

Սումոն ոլաչյտոնան եղավ: Նո ինքը Համողվեց, որ այդ
անիխուսառսխելի է: Մի քանի օրվա ըն։թադքում Սոոն կարողա-
զավ յուրացնել աչիոաւուան քն առանց Քլոոինք Թււռիելու ի օրա-
կան ոլաւորա ուռել քառասունից Հիսուն մամուն, Հ

- Անոլիւուսնի մասոները կարծես ուռեղծված են բրուսոու-
թյուն Համար,- ասում եր Աչուռ դային:

Լյողլյայի ուրախությանը չասի ու ուս Հ մու չկար:

Զով ու ուծ ւա չկար նււնւ Մամոյի ուրախությանը. եթե
Սանատոարի մառոներն ուռեղծված եին բրուստություն Համար,
աուլ Մամոյի ուռներն ուռեղծված եին պել Հունցելու Համար:

178 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ամաննել ոլասորաաոելը Մամոյի Հախար տաժանամիր չ-

խոսուն ք էր. Ան տանջվում էր, ֆոանք Թւռվիում, Թոռսիում ղ-
նիվ քրտինք, բայց նրա մատների տակից դուրս էին գալիս
անծձաջող, ծուուոիկ, մեկը մեծ, մյուսը սփոքը, անձամա չի
ամաններ: Ամաններ չինելուն նա սիրով Հրաժեչտ տվեց, սիրով
եր տեղը զիջեց Սանոյին նււնւ ույն ոլաւոճառով, որ նւս զդում
էր, ւյդ Լյաղլյույի պանկույթյունն է: Նո ւար աւո է կառուսրե-
լու Լյալյույի բոլոր պանկությունները, իոկ նոր Լյալյուն,
ան չամի սիրալիր է: Շւուո բան Հարկավոր 23 Մամոյի, նւս քչով
դոծանում է, մի ժոլիւո, մի «Սումու, ո՞նը հս», իոկ երբ մի
անդամ Լյալյան ամրապրեց նրա բաճկոնի Թուլազած կոճակը,
նւս իրեն ղդաց յոթերորդ երկնքում... Այդ դիչեր նւս երաղում
տեսավ, որ Աբասթումանումն է, նաւտել է կառքը, ձինրին չասի
է տալիս, Թոչում են ձիերը, իկ կառքում նուուս ծ է նոր Լյ-
Լյուն, - Սումո՛ Լ, կամաց Քչիր։- խնդրում է նւս:

Մի անդամ, առավուոյաւն, երբ «դործարար բակ» Հասան
բրիդադները, Լյու յան ինձ նչն արավ, որ Հեւոնեմ իրեն: Եւս
Հեւուեցի նրան մինչեւ դերձականոցի դուռր, Լյալյոն կանդ
առավ հ Համողվելով, որ ոչ ուք չի (սում մեղ, Հարցրեց.

- Ձեղնից ո՞վ է ծանրոցղ ուուսքել վերջերս:

- Վարոլնսոր,- ոլաւուաավոանում եմ ես:

- Քեզ Հայտնի՞ է, թե ծանրոցում ինչ է եղել,- Հարցնում
է նւս:

- Հայւոնի է:

- Օճաու կա՞ր:

- Այո:

- Քանի՞ կոր:

- Երկու:

- Ի՞նչ դույնի:

-- Վարդադույն:

- Հասկանալի է,- սում է նա,- պւոեսությո՛ւն:

Ես դիմում եւմ դեղի բրոււտանոց, ուղում եմ բաղպառսորել
ւսյս Հարցուքննությյուն խմաասոր, բւսյց ոչ մի կերոլ չեմ կարող:

Բրուսոանոցում Աչուռ դային ոչինչ չծարցգրեց: Եւս էլ նրան
ոչինչ չոլասոմեցի: Սովորաբար մենք երեկոյան ւոււուն ենք խո-
ռում օրվա կարեոր ե անկարմոր Հարցդերի մասին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 179

ները լվանալու: |

- Վերցրո ւ, դող, հ չծամարձակվես մյուս անդամ աչքիս
երալ:
բին ի դունառսովեց:

- Գո՛ղ, դո՛ղ, գո՛ղ, դո՛ղ, ո՞ր 4եռքով դողացար, ո՞ւր է
փոքրիկ կացինը:

Արագ մուռեցաւվ Աչուռ դային:

- էյալյա, կացինը տեղը դիր... դու ինչո՞ւ հռ լալկվել, չես
Հում է իրեն օրինակելի: Ռչ մի դերածավո, ոչ մի յուրապում:
նվիրի քեզ... Մեր կոլեկտիվի կողմից, իր կողմից:

կացինն ընկավ Էյալյայի 4եռքից:

- Ճր՛լթ, ճո՛լթ։ ճո՛լթ..-

անաւոուծանների ասլակիների վր անւուուււյին, բուտա-
բանական պեյզաժներին վոխարինելին կենցաղային սյուժե-
ներ, երնացին մարդիկ, կենդանիներ: Ցերեկները ապակիների
ծառերի մեջ թաքնված մի խրճիթ, ծառերի խորքում երեում է
չորքուռանի, ույլ երկուռանի, բոսյց» անկասկած, չուն: ԱՀու մի

180 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կանացի գլխարկով, Հովանոցը բոնած գլխին: Հինդ րուղեից
պատկերը փոխվում է,-- ճանապարձ է, մի կին, ձեռքը բոնած
Հոնքերի վրոո, նայում է անձայւո ճանաուղլարծին, Հեւոո՝ արջը
Լյալյան երեաղ, մի անդում, այնոլես, ինչոլես ւոն ուս վերֆին
անգամ` գլուխը բարձին, աչքերը փակ, կիսաբաց չուրթերով,
իկ ինքը ղդունա ւո, ղդունա ւո...

Աչուռ դային ձեռքը խղլեզ:
նալու կամ (իզելու:
հո, վերցրեց կացինը ձախ ձեռքով, աֆ ձեռքի դաստակը դրեց
դաղզգածին ու բարձրացրեց կացինը: Աչոտ դային խլեց
պացինը:

- Այդ ել ավելորդ է, դեո պետք կգա թեզ, չլիներ ձեռքը,
ոչինչ չէր լինի աչխարծչում, ո չ քաղաք, ո չ գյուղ, ոչինչ չէր
լենի-.. Ոչինչ բան է ուղեղը, մարդկային ուղեղը կարող է Հղա-
Լոու 4ե՛ռթը, 4ե՛ռթլը... Մուքու՛ր որածիր ձեռւ.քը...

9.

հսկ Հիմա մայիս է ու 4նՀալ: ՍնաՀողի չերտերն ավելի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 181

կիրակի է: Մոնք նաւտել ենք Աչուռ դայու Հեւ Մ/7բարաքի
աոաջ, Հողի վրա Հառսուասոված նաւուսրաւնին ի խոսում ենք
ամենածնարավոր հ անծնարին բաների մասին: Ուղղիչ-
աշխատանք ույին ճամբարի բնակիչները դուրս են Թասիվել
բաարաւքներիցզ ի վայելում են մայիայւն դեռ թույլ արնի ժլաուո
ղդուրդուրանքը: /ւանք երկու-երեք Հողով, չաւսոերն աուանձին-
աուանձին չրջում են ճամբարը կիսող մեծ ճանասլարծի վրա
եւո ու առաջ: հավում է Փրիմբերդի բարձրաձայն ծիծաղը:
Աչուռ դային նայում է նրա կողմը հ դլուվխր տարուբերում. չի
սիրում նրան, ւսյդ Գրիմբերդին Աչուռ դային: Երիւուսսարդ է
նա, միչտ մաքուր սավրված, բակենբարդներով, չառլլինյան"
բեղերով, ծիամորճը առումների արանքում, բոլորի Հեւո ղու-ով,
բոլորի Հետ սիրալիր, որը սակայն զբաղվում է սղեկուլյա-
պիյով, խաբում է, ունում, խաբում է, ծախում, ժողլւոում է,
խաբում, պավակցում է, խաբում է, խոաբում է, լոաբում...

- Նրան կարելի՞ է ուղղել,- Հարցնում եւմ ես:

- Ո՞ւմ,- Հարցնում է Աչուռ դային, իկ ես դիսոեմ, որ նս
շուռ (ավ դիսոե, Թե ո՞ւսի մասին եմ Հարցնում ես. նս ոլարզա-
ոլես ուղում է ամանակ չածել մուծելու Համար:

Եւս լռում եմ: Մի քանի րուղեից Հեւտո Աչուռ դային ալւա-
տասխանում է.

- կուղիկին ղդերեղմանն էլ չի ուղղի...

Սուոննոււմ է Սոմոն, խուր է Սումոն:

- Դայի,- ասում է նս,- Սանոն ձեռքիդ դնում է:

Աչուռ դային Հառաչում է. այդալես ն Հառաչում է, երբ
մի ծանը բան է Հիչում:

- Ռրոոե՞ղ է նա:

- Հիվանդանոցի հոնը:

- Ի՞նչ է սնում:

- Հեչ, նուռել, նայում է ոլաւոուձանին:

Պաւոուծանին... Ես դիսոեմ, թե ո՞ր ոլաւոուձանի, ի՞նչ ալւա-
տուծանի մասին է խոսքը:

...Այո, Սունոն դարձավ մեր դանձասպածը, որածետուոլե-
ւոր, տնտեսվարը ույն օրից: երբ ույդ մասին խոսեց Աչուռ դա-
մին, մեղանչելու ճշմիալոռություն դեմ: Չէր, բոսյց դարձավ: Եվ

182 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ճիչ դուրս եկավ Աչուռ դային - ոչ մի կեղծում, ոչ մի մու-
բազում:

Իսկ ւաւեն օր բրոււտանոց եր մնում նա, լավ տրամա-
դրությամբ, բրուտանոցը լցնելով իր ֆերմ, կանացի չնչով. նա
կառուսկում էր բոլորիս Հետ |ւ աուսնձին-առանձին, Հետո մի
երկու բուղեով աուանձին խոսում էր Սանոյի Հեւո. պուզամա-
տով կոխում նրա ծնուռին ու դնում երդելով.

Խաղողի երկիր, մրգերի երկիր,
Սիրո՛ւն Սոլդովիս...

- Ուզում եմ մի օր ընկնել ձեր բարաքը,չ- ասա ն մի
օր - մի տեսնեմ ինչսլես եք ապրում:

Շուսոռվ նս իրադործեց եր ռւլառնալիքը: Այդ այն օրերին,
երբ «դործարար բակի» ոլաաւովո տավխուուի վր Աչուռ ղւսյու
անունից Հեւոո երեւաց Սանոյի անունը.- «Սանատ Մելքում-
ման»:

Երբ նւս ներս մով, Թւիող, որ ղդարնանային չեչով ցվեց
բարաքը: Այդ օրն էլ կիրակի էր: Բարաքի բնակիչներն զբաղ-
ված եին իրենը աուօրյւս մանը-մունը դործերով: Նրունք իրար
անցան ե ժոլուս պին ներողամիսո փղիտով: կոլոկոլնիկովը կա-
բող էր, իՀարկե, նրան անմիջառլես Հեռացզնել բարոաւքից,
որովՀեւու. ւյդ էր ոլածանջում ճամբարային կարդըչ- կան ույք
իրավունք չունեն երհաղու տղամարդկանց բարոաւքներում,
տղամարդիկ իրավունք չունեն ւմոնել կանանց բսրաքը-
այսալես էր կարդր: կոլոկոլնիկովը փակել էր իր խուցը, Նու-
րունբամը նայեզ չուղասված Հյուրին ե չուռ եկավ,- ես ւտեղե-
կություն չունեմ, ես ղբաղված եւ իմ վառարանով: « Գործա-
բոր բակի» պլածեստոառլեսո Փրենկելը ժորուսց ականջից
ականջ, երբ տեսավ նրան, փորձեց անդամ մի բոան ասել, բայց
չմասցրեց:

- ԱՀա 22 որտե՛ղ են Թոռուծլ իմ բաղեները,- ւսաււը նւս
ուրախ ձայնով, մեղ տեսնելուլ:- Ել ճաչ ուուսցողների Հեւո,
որսլես ճաչի մառուսկարար, ճաչ բաժանող... ես՝ ճաչ բաժանող
ու ածա Թու ձեղ մուո.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 183

Թոռւավ բազեն վեր, վեր,
իջավ բազեն վար, վար,
Վիրավոր էր բազեն...-

/ւ ժոլւուս ը եր ժղիտուվ|:

Այդ միջոցին դրսից ներա ընկավ ՍՄումոն ու չնեչակտուր
մուռեզավ.

- Դայի, նաչալնիկը...

Սունու վեր Թոռ տավխւուաւմածիգ, Աչուռ դային ուղեը մի
բան ասել, բոյը այդ բուլեին Հնչել դուն մուռ կանդնածներից
մեկի աղզդարարուլյունը.

- Ցոռոլճոււ6)

Ներս ւու ն ճամբարի ոլեւոր, դլիւավոր բժիչկը, բուժակ
Իոսիֆ Մերողերոր հ կոմենդանոր:

- Վասուարունի հոն՛, վառարանի հոն՛,- չչնջացին մի
քանի Հոդի:

Բայց նա տեղից չչարժվեց:

Մի քանի Հոդի փորձեցին ծածկել նրան, բոայց ուշ եր:

իր խցից դուրս թոավ կոլոկոլնիկովը, ընդառաջեց չքա-
խմբին ի զեկուցեց քնիզ նոր ղարլնած մարդու խուղլուռ ձայ-
նով.

- Համար 7 բարուքթի ավադ Միւորոֆոան Միւորոֆանովիչ
կոլոկոլնիկով. բարաքում կարգի խախտման ոչ մի դեպք չի
եղել:

Պետր առանց նայելու նրա վրոո, անցնում է առաջ ն մո-
ռենում: է Լյաղլյային:

- Դու կարող իր դոնե թոաքնվել,- սում է Հանդարսո
ձայնով, խոսխւռելով (արված (լռությունը:

- Հաչվեք, որ ինձ չեք եսել, քաղալքացի ոլեւո,-
որաւուաախոանում է ն կես խնդրող, կես առաջարկող ձայնով:

- Հիմք չկա: Անոլաւոխժ Թողնել չեմ կարող:- Նո դււու-
նում է ոլարետին,- մեկուսարան... ավագին Հանել:

խոախւոողներին, ինչոլես ե նրանց, որոնց ջերմությունը 36-ից
վար է ի Հրաժարվում են աչիաւոելուցը: Այնտեղ նրանք ւու-

184 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նում են օրը 300 դրում Հազ մ հուացրած ջուր: Լյոլյուն դաուս-
լարվեց երեք օրվա մեկուսազման, ռավույն չկարողացավ
եի տանել պատիժը. երկրորդ օրը նա Հիվանդացավ թոքերի
ծանը բորբոքումով ի տեղառիոխվեց Հիվանդանոց, կանանցը
բաժին: Մենք՝ բրոււտանոցի անձնուրաց ասոլեւոներս, չլքեզինք
նրան: Պարեւոխ օղնական Անջաբոաւձեն անձամբ Հասցնում եր
աղետյալին մեր օղնուլթյունը. օղնում եին նրան անդամ մար-
դիկ, որոնք անձամբ ծանոլմ չէին նրա Հեւո. ւոյ նւս էր, միչւո
ւսոույդ, միչմո ժոլւոուն, բոլորին ռխրելի մի հկ, որն ուռեղծված
եր սիրո, ւղ աւո արնի Համար, ծաղիկների ու երգի Համար:

..Սույլ վեց բրուսոանոցը, այլա ներո չի մոնում նւս, չի
խոսում, չի կառւուկում, չի ղնդում նրա արծավ ծիծաղը բրու-
տանոցում: Տխուր է Լ1 Աչուռ դային, Սոմոն Թշախծում է, հկ
Սամոն...

Ճիչւո է, նրա անունը չիջավ ոլաաւովո ւոավխւուսկիղ, ճի շո է,
Ան չդադարեց մեր անբասիր ւնւտեսվարը (ինելուց։ բոոյց
դժվար չեր նկատել, որ նա իր ամբողջ չությամբ ցնցված էր
իրաղդարծձություններից: Ամեն անդամ, երբ աշխատանքից
ճամբար ենք վերադառնում, նու՛ է բոսրոււք վերադառնալուց
աոււսջ վաղում Հիվանդանու, իմանալու Հիվանդության ըն-
թացքի մասին, պատուծանի մթագնած կրկնափեղկերից նա է
աչիոաւոում տեսնել ղդոնե նրա դլուխը բարձերի վր, նոա՛ է
անքուն դիչերներ անպկացնում, նու՛ է օր-օրին փոքրանում,
կծկվում, Հալվում...

Մի անդամ նւս Հարցրեց.

- Դժոխք, դրախուո կա՞:

- Դժոխքն էլ, դրախտն էլ երկրի վրա է,- պատասխանեց
Աչուռ դային:

Ն ավելի մույլվեց: Աղիվն ավելի րադ ոլւուռվեց:

...Չէ, չի Հնեչի այլս նրա ձայնը, երբ անցնում են բրիդաղդ-
ները ծրչնեի աշտարակի կողթով:

- Քեռի, ա՛յ քեռի, մի նայի, ամնիստիան չի՞ երեում...

Աչտարակի վր կանդնած Հերլժաւլուծ ոլա ձուկն էլ ալեութ
ջ որ զարմացած լինի.- ուր կորավ այդ աղչիվը, ինչու չի
լավու նրա ամենօրյա չարաճճի Հարցը, չլինի , իսկապես,
Հանի ուոխ ան» եկել, տարել է նրան, իկ ինքը» կանդնած

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 185

բարձր աշտարակի գլխին, ոչինչ չի նկատել...

Լուսաբացին մածձազուվ նա:

Երեկոյան դեռ Սանոն, մի կերոլ օղտվելով Հերա ծ
ռանիխտարի բարեչողուլթյունից, ընկել է նրա մուո: Արսոասվել
է նա ն խնդրել.

- Հիչիր ինձ ն մի՛ գնա վատ ճանապարՀով: Թե չէ ես այն
աչիրարձում շատ կբա կանա ու լազ կլինեմ: Ինձ չլաղացնես,
Սայ, ի՛մ բաղե...

«Հ

Փործաղուսնի բանվորական ակումբի նախաձեռնությամբ
կազմակերպված դղրական երեկոն վերջֆաղավ։ Դաչլիճր
Թնեդում է ծառի ածարություններից: Հանդիսականները դուրս
են Հորդում: Դուրս ենք դալիս ի մենք:

Դոների մուռ ինձ ռւլասում է ղդործարանի պեխի վարիչ ըԸն-
կեր Սանաաւաը Մելքումյանը:

- Գնանք:

Գարնանւյին խորունկ դիչեր: Դիմագի բաղմածարկ չենքի
ծխինելույղներից մեկի վրա Թոռուծել է լուսինը: կարծես նւ
ծխնելույզի է դուրս եկել մի րուղեով օղ չնեչելու ի ուր որ է
նորից պիտի մանի ծխնելույզը:

- Աչուռ դայի՞ն,- նորից Հարցնում է Սանասարը:

- Թոչակի է անցել: Դիլիջանումն է:

Մենք բարձրանում ենք նորակառույց չենքի երկրորդ
Հարկը: Սանասարը սեղմում է ղանդի կոճակը:

ԸՆԽդւաուջ են վաղում երկու Թիորուկ փոքրիկներ, ւող ի
աղջիկ:

- Ւյալյա,- նա ցույց է տալիս աղֆկան,- Աչուտիկ,- ցույց
է տալիս ողույին: Թուխ-թխոամաւզ կինը ժոլոում է:

Դիմազի ոլառոից նայում է Լյոլյույի մեծապըած յուղաներկ
նկարը: Լուսանկարվել եր Սարանակում. նայում էր անս կեն-
դանի, վաո Լյալյան ի որ կողմից նայես, նայում է նս քեղ,
ուղիղ քո աչքերին: Շրթունքները կիսաբաց են, ժոլրոում են
մարդաղոուաչմաոը, ճերմակ առուամները, ՍՄ կարծես ուղում է քեղ
մի կարեոր, չու՛ւո կարեոր բոան ասել, բոյ դեռ ւուսծոււմ է՝
ասե՞լ, թե չասել...

1960 թ.

186 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԳԻՇԵՐ՛՛

ուղեց վերանայել իմ լինել-չլինելու խնդիրը: Այն օրվանից,
ինք կողք-կողքի: Փոխվում էր նրա բնավորությունը, դեմքը,
նրա Հետ փոխվում էի նան ես: Երբ ընթացիկ էր նա, կրում էր
բերում...

Այս այն ընթացիկ ն ընդչանուր Հիվանդությունը չէր, որի
մասին երազում էին, ե որի մտերմությունը չատ թանկ էին

աջ, ուր ն դտնվում են մեղ ծանոթ Հիվանդանոցային միՀար-
կանի տները: Հիվանդների ընդունարանը դտնվում է Հենց
ներին: Ոմանց նա տալիս է ինչ-որ Հեղուկ, որն ինքն է պատ-
վում է, որ Հիվանդը Հիրավի Հիվանդ է, այսինքն՝ ֆերմաստի-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 1877

Հավորաղք ի նախանձ:

սխտոր քսեցին, ուրիչները բթամատով տր վոր կ խինցին
ծնրմաչաղիի ոնդիկավոր վերջավորությանը ն սնդիկը Հրեցին
վեր: Գործը փչացրեց թիֆլիսեցի Հրեա Միխայիլ Զինդանը.
նա թեի տակից Հանելով ջերմաչավիը մեկնեց բուժակին: Բու-
դանը սլետք եղածից ավելի էր բարձրացրել սնդիկը, կորցնե-
վել, ն այնուչետն նչանակվեց Հերթքապած սանիտար, Հետեե-
խարդախության:

Հազի ղուղածեռները:

Ֆիզիկական աշխատանքի անընդունակներին կամ նվազ
Պեվզները. նրանը Հետ մոտ էին իմ փոխՀարաբերությունները.
ու եթե դու դրոի ցրտից ներս ընկնեիր այս բարաքը,
մախորկայի կծու Հուոը միայն քեզ կարող եր Հիչեցնել, որ դու
ոչ թե դրսում ես, ւյլ ներսում:
ցիտից:

188 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ես տնսնում եմ Էյղելմանին ն Պեվլներին, նրանք մտածող
դեմք ունեն, ն չրթունքներիպ երնում է, որ խոսում են, իսկ հս
աւո եւ լսում նրան ձայնը: Հեւտո ւնն ոնում մո ու-
լ րանց ձայնը դրբ ղ
թյունը, ն. ինձ թում է, որ ինձ իֆեցնում են մի մութ ֆրչոր, ուր
1.՛ չող է, ն՛ ցուլոո, ն՛ նեղ է, ն՛ լայն, ե՛ մութ է, ն՛ կիսամութ:

- Աչուռ դայուն կանչեք,- դոռում եմ եւ Հայերեն, ե
նրանք Հասկանում են, որ Աչուռ դայուն եմ ուղում:

- Շոււոով... բրիդադները մուոնհնում են դարբասներին...
Շոււով,- Հանդատացնում է ինձ Պեվղները, թեքելով վրւս եր
եռանկյունի Քիթը: Իսկառլես որ նւս եռանկյունի Քիթ ունի,
իկ ես մին չն. Հիմա չեմ նկառոել:

- Դեվզնե՛ր,- սում եւմ եւ ւուսքությունի ց խեղդվելով, -
դու հոանկյունի Քիթ ունե:

- Ավելի լավ է չխոսենք քթերի մասին,- ոլաւոասվուանում
է նւս Հաչւուսրար ի վիրավոր, նայելով դեմքիս, ո՛չ, ջթի՛ս:

- Համենայն դեո իմ Քիթը եռանկյունի չէ,- ոլաչմուլան-
վում եմ ես, որաալով նրա ակնարկը:

Բայց ւսյդ միջողին երեում է բուժակ Մերոերոր:

- կասլրտել է,- ասում է նաս, 1 նորից ինձ Թում է, որ
խոսքը քթի մասին է: Տաքության մեջ այս ամենն ինձ թվում
է զվարճալի, հ ես ուղում եւմ ծիծաղել, բայց արդյունքն այն է
Լինում, որ աչքերս լցվում են ւու ք արցունքներով, ռակույն ես
զդում եւի, որ դա կալ չունի լազի Հեւո, ինչոլես նում ծիծաղի...
ԶՁեղոք արզունքնե՞լր:

Երւում է Աչուռ դային ի նորից ւն ծեւուսմնում: ու երում
նորից: Երու: են երկու ոանիսուսը, դորչ, կեղտակուր խոաղլաթ-
ներով:

- Հիվանդանոցւ,- կարգադրում է բուժակ Մերերտր:

- Բաղնիք,- միջաւմմոում է Աչուռ դային:

- Տաքազված չէ, չեմ երաչխավորում:

- Տաքազված է, ես ուռուղեցի:

- Ուրեմն` բաղնիք,- զիջում է Մերոլերոր:

Աղա թե Աչուռ դային ինձ օդնում է, որ հս Հաղնեմ իմ վա-
լենկաները. նւս դլուխս խոթում է ականջավոր դլիար կի խողուս-
վության մեջ, փաթաթում ինձ իմ տնային վերմակով ն. աՀա...

Եվ աՀա ես Ադամի մերկությամբ կանդնած եմ բաղնիքի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 189

ռուս ուր Հասուսկին ե որարում եւմ մեկը ույն նուրբ ոլարերից, որը
կայանում է կանդնած տեղը դողալու ի ամբողջ մարմնով
դալարվելու մեջ: Ձմեռային չորերից աղառովուծ Աչուռ դային
Հարձակվում է ականջավոր ֆրամանի վր, խոթում է ւուսք
ֆրով լեզուն (այնչի ոլղինձը, դուրս է քաչում, ձեռքով
ուռուղում է ֆրի ջերմաստոխճանը ի դոռում.

- Դի՛նդ կազ, Հայղո՛ւկ՞...

Եւս վաղածանոլժ եմ ւսյս «Հայդուկ»-ին: Նու ինձ այդոալես է
անվանում, երբ ես ոչ մի բանով նմո չեմ «Հայդուկի»:

Նու ֆրամանի ամբողջ բովանդակությունը չբիացնում է
ինձ վրա, որին Հաջորդում է երկրորդը, երրորդը, աղա չոր-
բորդը» ծինդերորդը: Բաղնիքում կանգնած մչուչում ուրվա-
դծվում է չինացի Վանյան. նւս բոնում է Աչուռ դյու ձեռքից.

- Խվաւո, խվաւո,- ասում է նու. այսինքն՝ բավական է,
այսինքն՝ Հինդ կալանավորի Հասանելիք ջուրը ծախսվեց
միայն ինձ վրա: Աչոտ ղային վերջին, եզրափակիչ վեցերորդով
ծեւլիում է ինձ, ն ես զդում եմ ինձ տասնյոթերորդ երկնքում:
Ոսկորներս անա փասիկում են, եւ ռրարուրվում եմ ամայի բոմ-
բակներով ե երի կորպնում եմ իմ կչիոր: Մի անուս պան-
կություն ոլառվել Հենը այդոոեղ, պեմենոխ Հաուին: Ես երեի
փորձում եւմ կասուրել իմ պանկությունը, բայը այդ ամանակ
զդում եմ Աչուռ դայու ուժեղ ձեռների ներկայությունը: Ն
դուրս է Հանում ինձ Համարյա դխռոնից կորած, Հեւոո Վանյայի
օղնությամբ ինձ Հաղցնում են, փաթաթում վերմակով, ն ես
Աչուռ դայու ու մի ոանիւուսրի օղնուլթյամբ դուրս եմ դալիս
բակը: Ցուլ օդը խուիում է դեմքիս չծածկված մասերին, ես
չնեչում եւմ ղդուչությաւմբ, ներոիխս ւուսք օդը խնայելու Համար:

ԱՀու հ Հիվանդանոցը:

Ընդծանուր ոլրալառուխ դուսն մուո, ձախ կողմը մի դուռ է
բացվում: Դա մի նեղ խղիկ է երկու նեղ, երկաթե մաչճակալ-
ներով, որոնք ղբաղված չեն:

- Այսւտեղ,- կարգադրում է բուժակ Մերոլելոոր:

- Ինչո՞ւ ոչ ընդծանուր ոլալասոր,- մույլվում է Աչուռ
դային:

- Այո՛, այո՛,- դրեթե չչնջում է Մերոլերտը,- միոյն
այաւոեղ, միույն այստեղ:

190 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Իսկ ինձ դարմանում է, որ Աչուռ դային մույլվեց ե չի
ուղում, որ ես ապրեմ ծւ ւսյս խցիկում, ուր օղն ավելի ւիոււ-
քուր է, ուր չեմ ոհսնում ուրիչ Հիվանդների, չեմ լսում
նրանց...

Ինձ պառկեցրին ձախակողմյան մածճակալին:

- Հայդուկ, պի՛նդ կաղ, ես աու վուոյ ւն կդամ,- ւու ը
Աչուռ դային ւոխուր ժողիւոով, միջանցքում խոսեց ինչ-որ բա-
ներ Մերոլերի, ւալ ռաանիսուարի Հեւո էւ դնաց: Մուռեցավ բու-
ժակը ի Թի ուկ դրեզ մուս ուր ջերմաչառիը:

Բնել եմ երի, որովՀեւու. չեի ղդացել, Թե ինչոլես Թուաուս-
կիո ջերմա չառիը Հանել են: Եւս դարնում եւմ ինչ-որ Թիկողից
ն էլի ինչ-որ բանից: Երկու մաչճակալների մեջտեղ գրաված
փոքրիկ, քառակուսի սեղանչ-ղլածարանի վրա վառվում է նավ-
թի ճրագը: Դուռր բացվեց, ն մի պատգարակ իֆավ միջանցքի
Հաուս կին: Պեւոք է ենթադրել, որ ոլառողաղաւմըը իջեցրին ոանի-
տարները, որոնք չեն երեում: Բայց ծւ երեում է ւղա դւա-
բակի վրա ոլրաուկաւծ մի մարդ: ԱՀոս ի ոանիխուաը ները. նրանք մի
կերպ նստեցնում են Հիվանդին, Հետո մեկը գրկում է թեերի
տակից, մյուսը ուռներն է բարձրացնում ե ներս են բերում...

Երիւուսսաղրդ է, դեղին դեմքով, որը մճճված է ոլղնձադույն
բուսականությամբ: Մարմինն անչարժ է, դրս փոխարեն նւս
անդադար չարժում է գլուխր ե տեղ չի դսոնում նրա Համար:
Աչքերը դուրս են թոհլ իրենք խոռոչներից, ն թվում է թե նա
ոչինչ չի ւոնհսնում: Գերման ցի է, ւյ երեում է նրա բաղպա-
կանչություններից, ասլրում է Ռու ււոււոնյոււ ւէ, այլասլես չէր
արտասանի ույն մի քանի կուորոված ռուսերեն բառերը:

- 0. մայն դո՛թ։ 0՛, մայն դո՛թո,- առում է նա խեղդվելով
ն. ձեռքը խլվում է մաչճակալի երկաթին:

- խմ ճաչամանը,- խնդրում է նա:

Սանիխտարը սեղանի վրա է դնում մեր բրոււտանոցում
ոլաւոր աւո վուծ, դործածված Հողե առխանը:

Նո եր երկար, դողացող մառոներուվ դրեթե Հարձակվում է
ամանի վրա, վերցնում ն դնում կրծքին:

- Փղալըչ- խեղդվում է նս, ւսյս անդամ ոանիւուսրի ձեռ-
Քիզ Համարյա խլում է փայն գդալը ի մի կերոլ տեղավորում
ոլնակում:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 191

- Եւս Հազ ունեի,- ան վատում ծ կերոլով ասում է նաս էւ դլու-
խը չարժում եւո ու առաջ. նս ուղում է Հիչել՝ Հազ ունեղե՞լ է,
թե՞ ոչ:

- Այո, ես Հազ ունեի,- ւսյս անդամ առարկություն չվերգ-
նող տոնով ասում է նւս:

Սանիւուսըը ռլարղդում է կրծուովուծ, չարչարված 17 Հազի
մի կոոր:

Գերմանացին վերցնում է Հազի կւոորը, դժվարուլյամբ
դնում է ւանյոււմէ էւ մի բուղե Հանդաւուսնում: Բայց ւայդ ոնում:
է մի բուղե, կամ երկու բուղե, դուն երեք բուղե կամ մի ամբողջ
Հավիտենականույթյուն:

Խցիկի դուռր դժդոծ չան մումոոպով ծածկվեց: Հիմա մենք
մենակ ենք, հս ն նա: Նա չի նկատում իմ ներկայությունը ն
ւոյդ լավ է: Ի դողը անցել է, բայց դրս փոխարեն մեջա վառ-
վում են Հանդարսո, բոոյց չիկացած կրակներ: Ես կծկվել եւմ
Հիվանդանոցային վերմակի մեջ՝ ինչսլես երեխան մոր արդան-
դում, դունդ ու կծիկ ե միայն մի աչքով նայելու Համար մի
անդք եւմ թողել:

- 0՛, մայն դոթ,- (սում եմ նորից նրա խուլ ձայնը: Նւս
նորից փորձում է գլուխը չարժել, բայց րոտ երնույթին դա
նրան չի Հաջողվում: Նո չարժվում է սեւ փորձելու Համար
եր ուժերը, միչսո ամուր ոլածած կրծքի վրա եր Հարսւոու-
թյունը:

Ներս մւուսվ բուժակ Մերոլերոլը ֆերմաչոառիր ձեռքին: Նւս
մուտելավ Հիվանդին, թեթն կոաըած նայեց նրա դեմքին Լ
կարծես փոխեց եր մւուադրուլյունը: Նրա ռռլիուսկ միրույքի
վրա մի բուղե չողաց ջերմաչոռիը, ն Նա ւարւսդ դուրա եկավ,
առանց Հիվանդի ջերմությունը չոռիելու: Դուրս դալիս ես
լռնցի նրա Հաղիվ լսելի «ռյո՛ւ-ռյո՛ւ-սյո՛ւ»-ն: Այդպես եր նս
նում ընդունարանում, երբ աղմուկ եր բարձրանում: --
«Սյո՛ւ-ռյո՛ւ-սյո՛ւ» -- ի՞նչ դործ ունի այս Հայու-ռյու-ւյու»-ն
այլուոեղ, ուր լռուլյուն է սիրում, քարե (ռուլյուն, երկաթն
լռություն ե աչիւարծում ղոյուլցյուն ունեզող բոլոր ծանրու-
թյունների (լռությունը:

- Օ՛, օ՛- լսում եմ ես իմ Հարմանի բազավանչությունն ւսյս
անդամ ոչ Թե չուրլերիցզ, ւյլ կոկորդից: - 0՛,- սում եմ ես

192 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դիմելով ւսյս 0-ին,- ի՞նչ ես դու, ո՞վ ես դու, Փ...-- Լ նու ինձ
ոլառոասվխւանում է,- մի՞թե չդի տես, թե ինչ եմ ես: Օղակ եւի,
մեծ, չա մեծ մի չիկազած օղակ, վիթխարի մի օղակ, որի մեջ եմ
աւել ես դործող բանւոերն ու ճամբարները, բոլոր դուրոո ի չոդ
սիբիրները, մինչե բեւեռային Սադադանն ու Դուդինկան, ուր
դրլարսովածն երը մեռնում են Հաղարներով պրոիղ, քաղցիդ,
ծանը աչլոաւուսն քից, որոնք առանց խոորուլթյյան փարավոններ
են, որովՀետն նրանը մարմինները կմնան աննեխ ու անվթար
բնեույին սառցե դամբարաններում: Օ-..

իմ Հարնանն ակնՀայտ կերպով տանջվում է, Հետզծետե
աղավաղվում են նրա «օ»-երը, Հիսի կարծես նս չուր է վերց-
րել բերանը ն կոկորդն է լվանում,- գը լ-գը 1-գո՛լ--- խո՛խ:
Սակայն սլարղվում է, որ ոչ թե չուր է այդ, այլ թանձր, լերդա-
պած լորձունք, որը ներսից բարձրանում է դեղի նրա կոկորդը,
լեզվում բերանը ի ծորում ծնուռին, կրծքին, բարձին:

մե ան չարժացզոավ:

Դուոր բազվել ույնք ան, որ մի ւս չք միույն կարող էր ներո
նայել, ե նորից փակվեց: Հեւոո րու ներո մւուսվ Մերոերոր
ի դուրս եկավ: Ես նորից լռեցի, թե՞ ինձ Թւիող, որ լռնցի նրա
Հռյու-սյուն»: Միջանցքում երեսաց ոպրասողարակը: Ներս մուն
ռանիոարները: Հավասոխանոաղլով, որ Հողն առխանին չի աալ ոււու-
նում ընկնելու վող, նրանք ղդերմանացու դիակն իֆելրին
ոպլասողարաւին ե անչեւտացրին՝ կրծքի վրա ամուր ածած
ճաչամանը, ճաչամանում մի փայտե դղոոլ հ չարչարված ու
կրծուսված ԱԴ Հազի մի կոոր:

«Սարդը մածացավ,- սոււմ եւմ ես ինձ,- Հենց նոր նաս մւս-
Հազուվ ու նրան տարան: Դու էլ կմածան աա: Մի՞թե ւյդ քեղ
չի Հուղում...»: Ես նայում եւմ դասու մածճակալին: -- Հիւմլա-
րությո՛ւն, ւսյս ամենը նրանից է, որ ես ւայքուլթյուն ուն եւի:
Աչքիս բաներ են հրնում: Մեռավ գերմանացին կրծքին մի
կոոր Հազ: Հիմարություն, Հիմարություն :- Իսկ բա՛րձը, բա՛ր-
ձը, չէ՞ որ բարձը Թոռը է: Երի այսպես են խելագարվում: Եվ
ինչո՞վ կասլացուցես, որ դու արդեն չես խելադարվել.- «կե-
պությունը որայմանավորում է դիտակզությունը»-7: Պարզ է,
որ ես դեռ չեմ կորպրել դիոակցությունաո, անդամ մեջբերում
արի: Ցիտա՛ ւո, պիտատնե՛ր:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 193

/ւ Խորիդ՝ չարժում միջանդքում, ու Խորից՝ դուռր բացվում
է, ու նորից՝ ոպլասողդարաւկ միֆանցքի Հասուսկին: Բարո՛վ եք
դալիս, ա՛յ նորեր, ա՛լ լավերճչ,- ո՞վ է ասել... ՀովՀ.
Թումանյանը: Ո՞ւմ: Երիտասարդ դրողներին: Պարզ է, որ ես
կամ խելագար եմ կամ խեղկատակ: կաւուկ, կառու: Զուր չէ,
որ ինչես չուռ մուս, կառու կ է ուուսցվում: կատակ: Երի
Հիվանդանոց ույին կառու՞ւկ, ո՛չ, երկրույին կառուկ, ասւովածա-
մին կառուկ: Ինչո՞ւ ատվածույին, ի՞նչ դործ ունի այստեղ
այղ երկնային քաղաքացին, պարզապես մարդկային, օ՛, ո՛չ,
Հակամարդկաւյին կատակերգություն": Ելթն (ուրֆ դասոենք, ես
ի՞նչ դործ ունն այաւոեղ, ւս ի՞նչ երկարաւու. դործուղում է:
կարվեցի դործերիպո ուլ տարի առաջ: Ինչո՞ւ եկա այստեղ:
Ե՛ւո դնա, տո՛ւն: Բայց ես չեկա, ինձ բերին, ես չեր կարող
դնող, ինձ կարող են տանել:

իի նոր Հարեանը վերմակի ակ Համարյա չի երհում:
ՆիՀոար է նւս: Աչքերը, որը Հիմա Հառել է առաաւուա ղին,
Հանդած են: Շեկ է նս, մաղերն անձավաոաւը: խուզված: Թվում
է, դլուիսն է միոյն բարձի վր, իկ մարմինը չկա: կարծես
Հակառակն ասլազուցելու Հաիար, նւս մի ձեռքը Հանում է
վերմակի տակից, բարձրացնում ի ինչ-որ նչն է նում, որը
մուուսվորաւղես նչանակում է` «եկե՛ք»: Ո՞ւմ է նչն ւում.
սենյակում ոչ ուք չկա: Երհում է նրա վիզը, երկար ու ճեր մուկ,
բարալիկ վիզը: Չւ՛, նւս մարմին ունի. նւս ռրարզառգես նիծար
է, չատ է նիՀար: Երբ նրան դրին մաչճակալին, ես աչքերս
փակել էի, Հույս ունենալով, որ կբանա աչքեր» հ ոչ ոքի չեմ
տեսնի: Բայց մՀծւս ոլաուկած է նւս վերմակի ւոուկ ու ձեռքով
նորից նչաններ է նում: Հետո՝

- Այսոլե՛ս,- սում է նա ու կրկնում, - այսսլե՛ս:

Ձայնը կրծքային է, մի տեսուկ կուվարար. ւսյս էլ Հե-
տաւքրքիր է: Շա՛տ Հետաքրթիր:

- Քաղաքային օրաթերթի Հաւուխք ույին լուսանկարիչ
Սերդել Լեսկով կամ ռլարղասլես Սերյոժու... չոաւո ուրախ եմ:
Այուղե՛ս:

Նրա նիչար ղեմթի մկանները չարժվում են: Նա երեի
ժպտում է իր խոսակցին կամ խոսակիցներին:

- Բոլո՞րն են այստեղ: կթվորուծիներ, առաջ: Այսոլես,

194 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

այսոլես: Դաչոային բրիդադի անդամներ, այսոլես, այսոլես:
Բրիդադիրներ, աոաջ, առաջ: Խմբադրություններում չոռ
բարձր են դնաձաւոում... (ճս երկու ձեռները չարժեց վերից
վար) այսոլիսի, ո՛ր ՛ը՛՛ժ... կուչ ռնեխեր: Էյ դո՛ւ, դուրս արի,
նւս, ի՞նչ է, չի՞ ուռում: Դո՛ւ եջ դո՛ւ էլ: ԱՆԽՀարմար է,
Հիվանդանոցի՞ց են փախել, ի՛նչ է... Լողրե՞ր են, մի՞թե
լոդրերը նիծար են Լինում: Պաւորաատվեցեք: Իսկ Հիմա
ժապլտագե՛ք, ժպտացե՛ք:

Նա լունց, չշարժվեց, ուզեց բարձրացնել զլուխը բարձից,
բայց չկարողացավ:

- Ժապտացե՛ք,- խեղդված ձայնով Հրամայեց ն,- խուքը
միայն բրիդադիրներին չի վերաբերում, ոչ էլ միայն
վարչության անդամներին, ժոլուս ցեք որքան կարելի է լույն
ժոլիւոով, ժոլւոացե՛ք, սում եւէ, այլասլես սդավորների դեմքով
լուսանկար ո՞ր խմբագիրը կապի: ժալտացե՛ք, ժպտացե՛ք,
խնդրում եմ, դոնե մի րուլե, գոնե մի...

Նա թնկթնկաց երեխայի նման, կրկնելով,- ժպտացեք,
ծն |լուչուք խնդրում եմ... դիւոեմ, դժվար է ժամանակը, բոայզ
դուք ձնացրեք, որ ժոլոում եք... ւյ» ույալես... նույե.ք թերլթե-
րում ւուված լուսանկարներին, բոլորն էլ այսալես են ժոլլւոոււմ...
թանկագին ընկերներ, ասլա... չա՛ն որդիներ, մոռացել են
ժոլւուալը:..

Նա լոն ն խոռովկան երեխայի նման սկսեց թիթը վեր
քաչել: Ես փորձում եմ նրա Համար, Հասոկասղես ւսյս Թշվառ
լուսանկարչի Համար, ւսյս նաիովլին Սերյոժայի Համար ժողո,
բոյը այդ ինձ չի Հաջողվում: Դեւիս մկանները կարկամել եխ:
Նորից եմ փորձում, ես ա կարող ժոլուսլ, ես ուղում եմ, բոայը
չե՛ք կարող ժողո...

Վերջին խոսքերը, երեի, ես աստանում եմ բարձրա-
ձայն, որով Հեւու. դուսն նեղ բաղզվածքից մեկը նայում է ու ան-
Հետանում: Ուրեմն ի՞նչ, իսկ եթե այս րուեիս ներս մտնի եր-
բորդ բաժնի՞՛ մոայլ ետը ն. ժպտալով ասի.- ժղտա՛, մի ան-
դամ ժոլւուս ե մենք քեղ կաղաստենք.- ես չղիտի՞ կարողանամ
ժոլւուսը: Իսկ եթե նւս Համողի,- ժոլտա՛, Հիմա՛ր, ժոլտա՛, ե՞րբ
է աղաոռությունը ձեռք բերվել ույուքան էժան ղդնով, ընդամենը
մի ժոլիւո... ի՞նչ անենք, որ ծս ուլ տարի է, 22 դու ղրկված

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 195

ես մարդ կոչվելու իրավունքից, դու ժողո, Հիչիր ուուախուս-
նովյան չարժումը ն ժպտա, ի՞նչ անենք, որ դու վերածվել
ես քաղցած անասունի, ի մենք քեղ Համարում ենք ոճրադործ
իժ ն նման բաներ, ղու Հիչիր Սոնհվփանավանի ցեղական, աղ-
նիվ կովերը ե ժողլւուո... ժոլտա՛, Հիմար, ժալտու՛...

Իսկ Հիմա նւս խոսում է ադեն ալով, խոսոնելով բառերը.

- Ե՞,... աաւուամբուլթյյուն կո՞չ... ծիծաղո՞ւմ եք, ի՞նչ է:
Մի՛ իւիք, անասուններին են լովիում... Ե՞ս, ծիծաղել եմ ժողո-
վուրդների Հոր վրոա՞... ե՞ս... ույ դ լուսանկարը իմր չէ, մենք
ուուցել ենք... ռւեւտուչը վատ էր, իմ ռնհտուչն էլ չփրկեց...
չեչուռ դուրս եկոաւվ: Խղխե՛ք, իովխե՛ք...

մե կրճոտեը աւուս մները, բարձրացավ հ եւո Ընկավ բոսբ-
ձին: Լաղլի՞ս է, թե՞ ծիծաղում:

Եւս այլիւո չեմ կարող (ռել: - Չեմ կարո՛ղ,- ուղում եմ
աղաղաել ի աղաղակում եմ, բոսյը ոչ մի ծոլոուն: Ես ալարդա-
ոլես մոքումս եմ աղաղակում, ռրւոումս եւմ աղաղակում, երեի
Հողումս եւմ աղաղակում: Աղաղա՛... կաղաղա՛... կաղաղա՛...

Երբ ես բազում եմ անս սոսնձով հրար կալած կողեր,
երկրորդ մածճակալը դատարկ է: Այրվում եմ ես կրակների
մեջ ու չեմ մոխրանում: Երի ւսյս ույն է, 22 կոչվում է դեչե-
նական կրակ: ԾՕանրացել եւմ ողջ հությամբ, Հաղար ռարի ծւան-
րությամբ: Պարզ է, որ ինձ տարել է մղձավանջը: Զի՛ եղել ոչ
մի դերմանացի, ոչ մի ժոլիւոով տրվող աղառսոուլցյուն, ոչ մի
լուսանկարիչ եր ռեւոուչով: Զառանցա՛նք: Իսկ ես, ես կա՞մ:
Այո, ես կամ, եթե միայն այս ես-ը ես եմ:

Այս ես-ը ես եմ, որով Հեւու. ինձ ծանը ինքնամոռացումիցը
Հանում է մի Հաս աւո ձույն - բո՛ւ-բո՛ւ-բո՛ւ... իի դիւոակցու-
թյանը ոչինչ չի Հուանոււմ ւսյս բառից բազի: Գուցե ականջ-
ներո՞ւմս է Հնչում, լսողական սլաւորու՞ նք է ղդուցե: Ես
դժվարությամբ բազ եմ տնում աչքերո ի բացի խավարից
ոչինչ չեմ ոնանում: Հետո խավարում ես նչմարում եմ լույսի
մի փչուր: Ավելի ուչ ես դիուսկցում հմ, որ փակվել է ույն
փոքը անցքը, որը կապում էր ինձ արտաքին աչխարչի Հետ:
Եւս աղասոում եւմ դլուխոս վերմակից ե չեմ Հավաւոում աչքերի:
Հարնհան մածճակալին նաւուս ծ է մի Հաղլիանդաւմ մարդ, կար-
միր, ղեր դեմքով, ոլորուն, Հաւուո ու նւ բեղերով... Ավելի ուչա-

196 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դիր նայելով, ես ղտնում եմ, որ նա ամեննին Հաղթանդամ չէ.
ղուցե եղել է Հաղթանդա՞ մ, բոոյց երմի նաիւկին կոչման բարձ-
րություն վրա Մնացել է միոյն դեմքը: Իսկ դեմքը... ոչչ դա
դիրություն չէ, նրա դեմքը ոլարզառլես ուուս ծ է, իսկ կարմ-
րությունն անառողջ է, անաուողջ ու Հիվանդադին Նու նաւոել
չ մածճակային, Հիվանդանոցի չաղիկ-վարտիլով, ուսները վար
կաղիոած հ մեծ, անձանդիուո աչքերով նայում է սառցակալած
փոքրիկ ոլաւոուծանից դուրա:

- Սարաավխելի եղանակ է դրսում, - ասում է նս եր բասով,
կարծես չարունակելով վաղուց սկաված խոսակցությունը,-
ձյունածո՛ղմ: Եւս իջ ոլառսոդարակից ե Հաղիվ կարողացա ինձ
նեւռել... (ճս լռեց, ձախ ձեռքով բոնեց կուրծքը...) այստեղ:
Տեսնես որբ է լուսանալու: Դուք ժամացույց չունե՞ք... Հի-
մար Հու Իդ:

- Երբեք այնպես չեմ ռռլասել լուսաբացին, ինչոլես ւսյլ օը»
ւսյս դիչեր: Դու ինչո վ ես Հիիանդ, Հարբուխո վ... Իրն էլ դոս
Խմում մի բոան է, արյուն ինչ-որ բան: Արյունս ռռլիւուվը դրոչ է
ոլարղել, իոկ այսօր ստայքությունո բարձրացավ հ ծս ժա-
մանեցի: Թույլ աա 2 ոլաուվկել: Այստեղ երմի ոլաովկեցնում են
թելն Հիվանդներին: կուր արտասածմանցիներին: Այո, ես
արտասա ծմանից եւի, Բուլղարիայից, Սոֆիայից:

Նա լռեց, չուռ եկավ մի կողքի վրա, աչքը Հառեց դեպի
փոքրիկ ոլաւոուծանը: Ձյունաչողմը Թռռվիածձարում է ոլաւոու-
Հանը ն վիրավոր թոչում Հեռու: Քիվերը ճոճոռում են, մի-
անցքով մեկն անցավ սրթարթալով: Ինչ լավ է, որ աչխարչ-
ում էլի մարդիկ կան, բազի երկու ռանիոարներից ի Մեր-
ոլերտիզղ, բազի ւսյս արտասածմանցուց հ ինձանից: Իր ւուսխա-
սոաե ոլւաւուը բաժանում է ինձ Հիվանդների ոլալասոխը: Այնւոե-
ղից էլ (լւվում է երկարաւու. մի Թոսուանչ: Ուրեմն այնտեղ էլ

մարդ կոս, որը չի քնում: կարհորն ույն չէ, թե ինչու չի քնում,
սարսափելի է, երբ բոլորը քնած են իւ դու ես միույն անքուն:

Այդ դեղլքում դու մւուսծում եւ բոլորի ե տանջվում բոլորի
փոխարեն... Այսւռեղից էլ այսոլիսի մի մեծ փիլի սուիույուլթյուն .-
լավ է քնել ուրիչների փոխարեն, քան արլուն մնալ, լավ է
մեռնել բոլորի փոխարեն... Չէ՛, այս արդեն չեղավ,- ինչո՞ւ
չեղավ,- չարունակում եւմ ես ղառանցել մոքում, մի՞թե ես

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 197

ոմ ե եկա այս աչիւարծը, ուր ոաւուսնան երը ղինվորական շո՞
րեր եյ Հաղնում, եկ Հրեչուսկները... Հրեչսուսկներ չկան ւսյո-
սեղ, դժոխքում Հրեչոուսկները դործ չունեն, չեն երեում:

- Եւս Սոֆիայի քաղաքադղլուխն եւ: Այո, Սոֆիայի դլու-
խր: Մարդու հ քաղաքի մեջ ույն տարբերությունը կոս, որ երբ
մարդու դլուվխր կորում են, մարդը մեռնում է, ոչ մի ուրիչ
դլուխ չես ոլաովառտոի նրա ուսերին: Իսկ քաղուքը::: Սոֆիոա-
մի գլուխը կրեցին, նրա տեղը դրին մի ուրիչ գլուխ, ն
Սոֆիան ասղրում է: Այո, քաղաքները ապրում են, ապրում են
երկու սուր սրած բեղեր ն մի զույգ երկաթե սապողր: ԱՀա
ամբողջը:

Նա երգեց, բայց երդ դուրս չեկավ, ուզեց ծիծաղել, այդ էլ
չուտաղզվեց:

- Մանկական երդ է,- ւս սւ ց նա- ես դիւոեմ, որ դուք
բանում անդամ վախենում եք նրանից... Մանկական երդ է:

Նւս սմեռւուն նայեց ինձ: Ըռւո երեույլթին դժվարությամբ,
բայց Հավաքում էր իր մտքերը:

- Եվ ինչո՞ւ հեք վախենում, մնում է անչասկանալի: Ինձ
մինչեւ այստեղ բերելը... ես անցա տասն եր հ.ք քաղաքների
տասներեք բանտերով: Մի տնսավկ՝ ղբոսաչրֆիկ: Դաժան ղբո-
մունք եր դո: Տարբերությունը մեծ էր ւյդ բանտերի մեջ: Մի
տեղ մեռածներին նույն օրը Հանում էին կամերայից, մի ուրիչ
տեղ երկրորդ օրը» եղա մի բանտում ես, ուր մեռելներին
ամենեին չէին Հանում: Մենք նրանը Համար ստեղծեցինք այս-
ոլես կոչված մեռելների անկյուն: Մոք դարսում էինք իրար
վրոո, որոլեսղի մի քանի ռանտիմեւոր «կենսական չուսրածու-
թյուն» չածենք, որով Հեւու. քնում էինք Հայոնի Հուո-դլուի:»
բանւոււյին ռիուոեմուվ|: Մթնոլորոր բոլոր ղնդաններում նույնն
եր,- դաղաղած մարդիկ, քաղցից, կեղտոտությունից, մուտ
Հինդ Հարյուր մարդկանց Համար Հառսոկազված մեկ միղամանի
չուրջֆը կանդնած Հերլերից, դարչածուռությունի ց դաղաղած

198 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մարդիկ, որոնք իրենց «Հոր» անունը տալիս էին երկյու-
ղածուլյաւմբ: Ես տեսել եմ մեծ մարդիկ, դիոնականներ, ւլ ւս-

ասվում աււուոււ աչիաաւտողներ, նրանց օձիքների վրա դեռ
երնում չին մեկից ավելի վայրենի կերպով պոկուված չքա-
նչանների Հեւռքերը... Բայց նրանք դեռ Հավառսոում եին նրան:
Տեսնո՞ւմ ես, ես էլ նրա անունը չեմ տալի: Սու էլ մի բան
նչանակում է: Նրունք փնտռում էին մեղավորներին ի դւոնում:
Նրանք Հավատացնում էին, որ այս վիթիոարի ողբերդու-
թյունից նա անտեղյակ է ն եթե նա իմանա՞... օ՛, միայն թե նա
իմանա...

Ներս մով Մերողերոր:

- Քննք,- առաց նա,- ուչ գիչեր է, քնեք, Թե չէ գայլը
կդա, ով որ քնած չի, նրան կոանի,- ն երեի ժոլւուս գ, որով-
Հեւոհւ նուրբ չբթունքների բաղվածքում երեւաց նրա ռռլիւոււկ,
արձեսուվան ոռուսմնաչարը:

.- Գայլը որ դա` չի Հարցնի, ո՞վ է Քնած, ո՞վ է արլուն:

- Ո՛չ, ո՛չ, ո՛չ, ի՞նչ եք սում, - աշխուժացավ բուժակը,-
ես Հենց Հիսի Հեռադիր ուու ւս գլխավոր դայլից: Հեռադրում
ոլարզ ավուծ Լ՝ քնածներին չեմ դիոլչի-..

- Գայլերի Հեւո կաղ ունեք, Իոսիֆ Իսակովիչ:

Մերոլելոոր մթնեց:

- Այնուամենայնիվ՝ իմ կապը ոչխարների Հետ է, այս ես
ավելի պարզ եմ զդում, երբ ինձ Հետ եմ լինում:

/ւ դուրս եկավ:

- Մի բոան էլ տանեմ, ես չգիտեմ, Համաձա՞յն եք, մի ամբողջ
սերունդ... Դուք Հասկանո՞ւմ եք... մի ամբո՛ղջ...

Բայց ինձ տարավ նորից մի պղտոր ալիք, ն ես չկարողա-
ցա նրան լսել: իմ ականջին, կարծես Հեռվից, մեկ-մեկ Հաս-
նում եր նրա «բո՛ւ-բո՛ւ» բասը: Այդ նչանակում է, որ նւ
խոսում է:

Թող խոսի, իսկ ես, Հաւ, Երեանում եմ: Վերջին օրը» որով
հ վերջֆազավ իմ երիոսսարդությունը հ ընդձանրասլես կյան-
ՔԸ» Աբուվվլյունի վրւո, մանկական խաղալիքների խոանուլում, ես
տեսա մի մեծ ձի ն որոչեցի դնել երեխայիս Համար: Ընդմիջում
էր, խանութը փո: Ձաւլասեցի խանութի բաղվելուն հ որոչեցի
Հաջորդ օրը դնել աուլ ույ միան 11 բաչով, չորո կանաչ անիվնե-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 199

րի վրա կանդնած այղ չքնաղ նժույգը: Նույն դիչեր, մի զար-
մալի Հեռասոնսությումբ, մեր Հանրասլեւոուլթյան ի մայրա-
քաղաքի ալա ծովուլթյյաւն Համար ինձ մեկուսացրին, նչանավոր
տուֆե մեծ չենքի'՛ ներքնաչարկի Ո2 խպիկում, պետական
անվոանդուլթյուն Համար դիչեր-ցերեկ մուածող ասղլեւոները:
Ցուցաղիեղկում կանդնած փույւոն ձին Հաջորդ օրը երեի երկար
ռռրասեց ինձ ե Հուսածառսոությունի ը նրա ում բէոսչը» ամեն ույն
Հավանականուլթյոաւմբ, ավելի ռհազավ կում, դուցե, մի դիչեր-
վա մեջ աւլիւուսկեց: (Հետադայում ես Հանդիսեցի այդոլես մի
դիչերվա մեջ ոլիւու ված մարդկանց, իկ ինձ Հեւո ոլաւուս Հեզ
ավելի ծիծաղելին, իմ մաղերը մի դիչերվա մեջ ոչ ռհազան, ոչ
էլ սիտակեցին, այլ բարվոք Համարեցին լթավել..):

Եվ ծա, արդեն քանիերորդ անդում, ես դնում եմ ւսյդ ձին
ու Թմւիս ակ դրած բարձրանում Աբովյանուվ վեր: Բաղզում
անդամ ոնոււծ ւյս երազը տարբեր վերջավորություն է
ունեցել. կամ ձերբակալվել եմ՝ ձին թնիս տակ, կամ Հեծանիվի
Հետ ընղՀարվել եմ ն ձին ջարդ ու փչուր է եղել, կամ վա-
ճառողը հւուիցո վաղել ի խլել է ձին, առանց բաազասորուլյուն
ուսլու, ե ոչ մի անդամ ինձ չի Հաջողվել այղ սխրալի խաղա-
Լիքը երեխույի ս Հասցնել: Այս անդամ էլ» կարծես առաջին ոււն-
դամ, ձին թենիս տակ դնում եմ ես Աբովյան փողոցով, ն իմ
սխրսոր ճխում է ուրախությունից: Թեքվելով մեր փողոցը ե
մուռենալով մեր տանը, ես քարազած կանդ հւ ունում: Ամ-
բողջ ւունը չրֆոառիակված է ռյուներով, իսկ սյուները կալված
են իրար խիտ փշալարերով: Փչալարերի երկայնքով ետ ու
աու ջ քայլում է բարձրածասոակ, ում բեղերով մի ղինվորավան,
մերկ ոռորձանակը ձեռքին:

- Այս ի՞նչ է,- Հարցնում եմ ես:

- Ինչ որ տեսնում հս: Մի՛ մոտենա, կկրակեմ:

Բաց պլասոուծանից նայում է յոթ տարեկան ղաս ե
ղդոռում է.

- Մի՛ մուոնհնւս, Հայրիկ, ես Հիմա տեռորիուոռ եմ, (րտես եմ
ն նման լավ բաներ:

- Խելագա՞լր եք, ի՞նչ է, - ասում եմ ես զինվորականին,-
ախը նա անմեղ երեխա է...

- Հետո ի՞նչ,- սում է նա,- բոլորն էլ անմեղ են, բոյը

200 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

երբ նրանց փառիուկ տեղերը կոչմուսպնում ենք ե նամա տեղերը
փաղվկացնում, Հիչում են իրենը չգործած մեղթերը:

- Դուք խիղճ չունեք,- սում եւմ ես:

- Մի՛ մուռենուք,- ոլաւոասվուանում է նս,- մեր ուուսզւաւծ
ծՀրամաններում ի ծՀրաձանդներում ռույ դ ասլրանքի մասին

ոչինչ չկա ասված:
Ես ձին վար եմ դնում ե մի ուոյունով թոչում եմ ռույ դ

Թշվառականի վրու, խլում առսորճանակը ե նրան դեւոին
տալաղլոււմ:

- Բանալիները վերզրո՛ւ,- ղդոռում է ւողաո,- ես դւոնվում
եւմ յոթ կողոլեքներից ներո:

Ես կուանումմ եմ բանալիները վերցնելու, բոսյց ոհսնում եմ,
որ դեւոնի վրա ւուսալլկովում է Հիիանդանոցույին ռւլիւուսկեղե-
նով... սպասի՛ր, որոե՞ղ եմ տեսել սրան:

- Բանալին ինձ մուռ չէ,- ղդոռում է ն,- բոլոր բանալի-
ները դւոնվում են նրա մուո... Երկու երկաթե, արյունուռ ում
ողներ, երկո՛ւ... այա ի՛նչ սարսափելի գիչեր է, ե՞րբ պիտի
լուսան... դուք ժամացույց չունե Ք:-:

Այս` իմ Հարեանն է դոռդոռում՝ ծեծելով մաՀճակալի եր-
կալժե ճաղերը: Այս անդամ էլ ես չկարողացա ձին երեխայիս
Հասցնել: Ի՛Ն չ անելժելժ երաղ...

- Լուսաբաց... մի՞թե ւյս դիչերը վերջ չի ունենալու:
Սոֆիայում Հիմա առւավուռ է: Եթե ուչանար աուավուռը, ես,
Սոֆիայի քաղաքապետարանից կՀրամայեի, կկարդադրեի, որ
կրկնասլասոկեն փողոցների լույսերը: կու դուցե արեր
մոլորե՞լ է եր ճամբան: Գուցե արեր ձերբակալվա՞ծ է: Է՛յ,
Ճեռյք մի՛ բարձրացրեք արնի վր: Վասո կլինի: Նախաղդու-
չացնում եւ ձեղ վերֆին ան դում... Լսի՛ր, դո՛ւ, ինչո՞ւ չես խո-
ռում, Հա՞մը ես |ւ մեղադրվում ես Հակաւլլեւուսկան ադիւոա-
ցիայի մե՞ջ, Հնարավոր է, հս Հանդիպել եմ խուլ լրտեսների,
նասլատւումի ռլես վաիխլուռ ւոհուորիաոների, (աբորասոորի աներ
ոլայթեզնող դիոնականների, կաղ ե կարճաւոնս մուս Հ մււնոււ--
ղանցների... Շուռ բան եւմ ւոեսել, բոյը այսոալիսի երկար դիչեր
չեմ տեսել: Այս ի՛նչ դիչեր է, ասւովիած իմ... Հիմա ես կուսոեխ
մի ամբողջ ոչխարի չասի սաղ, փորը լցրած բրնձով ն. չամիչով:
Մադդան մասնադեւո էր ւյ դործում, Մե՛ֆ մասնադեւո... Իսկ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 201

եթե ում Հազի մի ավելորդ բաժին... Լսի՛ր, դու Հազ ունե՞ս: Մի՛
վավխենու, չեմ ղդողանա: Երեւի բարձիդ ուկ ես ոլածում: Տո՛ւր:
ինձ մի կոոր, ես առւավուղյւան կվերադարձնեմ: Դու մխուսծում
ես, որ ես կարող եմ մինչն. աուավուռ մեռնե՞լ... խուտտանում եւմ
չմեռնել, աղնվորեն եւմ մսում:

Նւս չկառուսրեց եր խոստումը: Երբ ես տանջալից ինքնա-
մոռազումից աղասովեցի ե բացի ւո չ քո, ոեսւ նրա կծկված,
կառու ծ երեսը, դեղի ինձ նայող ուսու ծ աչքերը բաց հ ոջ
4եռքթի երկու մատները միայն չուսծ7: երկո՛ւ:

Եւս նրան Հասկազա:

Պեսոք է ենթադրել, որ այո անդամ իմ «քունը» երկար եր
ւոն.ել, ույն էլ ոլեւոք է ենթադրել, որ նրան ամենեւին դուր չի
եկել իմ վարքադիծը, բարձիս ակ ոլածված իմ չունեցած
Հապից նրան բաժին չեմ Հանել ն Հանդիստ խղճով քնել կամ,
ո՞վ դիսոե, մումո քուն եւմ ձեգրել...

Եւս ինձ ճնչող ծանրուլյունը մի կերոլ Հաղլաձարում եւի,
չուռ եւմ դալիս դեւի ւղ աւո:

Հեռավոր խորություններից, սես ֆրչորի խորքից» ինձ
Հասնում է ղարլոնքի դոնդի ՀաւոՀՀւուո ղնդոցը: Ուրեմն
աուավուռ է: Ուրեմն լուսաբաց է: Ուրեմն արեր ձերբակալված
չէ: Ես չրջվում եմ նորից, որ մի անդամ էլ տեսնեմ նրան, ով
չտեսավ այսօրվա լուսաբացը: Սրան ռուսերեն ասում են աճ
էն»: ենն Սակայն Հարեւան մածճակալը դատարկ է: Ասես
անմեղ ն անտեղյակ կանդնել է երկաթե նեղ մաչճակալն իր
չորո ուների վրա ի կարծես ոչինչ չի ոլաւուս ծել: Ոչինչ չի
ոլաւուս ծել: Այս աչիւարծում այնքան խոսուն են իրականույյու-
նը, երաղն ու երեակոայությունը, որ չգիտես` ո՞րը որն է: Հա-
մենույն դեո ես Աչուռ դայուն ոչինչ չեմ ոլառումի այս դիչերվա
մասին: Իրականությո՞ւն էր, երա՞ղ թե երեւակայություն, - ես
չեմ կարող ւսյս մասին Հասուոււուռ մի բան ասել: Զե կարող:

Դրսի ւոււուն օդով ի Աչուռ դայով լեզվեց խռիկը: Նւս ձեռքը
դնում է ճակատիս, Հետո Հիչելով՝

- Բարի լույո- ասում է:

-- Լուսաբաց է,- Հարցնում եւմ ես:

- Առավուռ է,- ասում է ն,-- բայց ինչես դիսոես, ւսյո-
տեղ ուչ է լուսանում: Ինչոլե՞ս անցավ դիչերը:

202 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ուրալո,- ասում եւմ ես,- լսի՛ր:

էսպիսի բան չէր պլատաձել, ա՛յ քավոր,

- Այդ ի՞նչ բան է,- մւուսծողվում է Աչուռ դային:

- Մանկական բանաստեղծություն է,- ասում եմ եռ:

Նւս դուրս է դալիս: Եւս լսում եւմ նրա ձայնը: Նու երեի խո-
ռում է Մերզլերոխ Հեւո: Հետո դուռր բացվում է հ նրանք
ներա են մնում:

- Նուխ՝ ընդանուր ոլրալասոոււմ տեղ չկա,- ասում է ն,--
բոլոր մածճակալներն ղբաղված են: Թող մս մի դիչեր ել...

Մերոլելոոր դուրս է դալիս:

- ես քեղ կաղասոեի ւսյս անիծված խզից, բոսյց» տեսնո՞ւմ
ես, Հնարավորություն չկա:

Նու լռում է հ բարձրաձայն մւուսծում.

- Զամանուվը ծանր է:

- Նա որտե՞ղ է,- Հարցնում եւմ ես, դլխւաղ ավի ւու ոււա-
սլելուվ:

- Ընդ Հանուր որալասոոււմ: Նու ույլեւո ծխել անդամ չի կա-
բող: Նու եր ծիավխուոր նվիրեզ Սանասարին: Սանաաարը մեր-
ժել: Ծխոսխուոլ դւոնվում է ինձ մուո:

- ես ինձ այստեղ լավ եւմ ղդում,- Հանդատացնում եմ ես
Աչուռ դայուն:

- Տու ասւուվվուծ, որ այդալես Լինի,- ասում է նա:

Աչուռ դային ճարլկությումբ, կոչսո ձեռնոցի պուքցամա-
տով, արցունքի մի կաթիլ է թոցնում աջ աչքի եզրից: Հետո
ասում է.

- Դն, ես գնացի, Հայդո՛ւկ, Հիմա կակսվի բրիգադների
ելքը: Երեկոյան կղդամ:

Նու դնաց, եկ ես փակում եմ իմ Հոդնած կուղերո: Նորից
դոնդի Հւո-Հւււո «տա՛նկ-տա՛նկը»: Բակը (եզվում է խուլ ղ-
մուկուվ: քավում է կարդադրիչ Սիդորովի կանչը.- Տարասո վ-
ու նորից աղմու:

Ինձ ւոխիրում է մեծ վփուանդգից ոլաչմուան ված մարդու երջա-
նիկ ղդացղողությունը: կարծես ամբողջ աչխարծը դածավի-
ժում է մի անել անդունդ, իսկ ես ապածով եմ, ինձ չի վերա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 203

բերում ույդ ղարչուրելի փլուղումը: Մերոլերոր չառիեց իմ
ւոււքուլյունը,- 38,9: /չ ուք, ոչ ուք չի կարող խլել իմ ֆերմու-
թյունն ինձնից: Քանի կա այդ` ոչ ուք չի Համարձակվի ինձ
ուռի լել, որ ռեսիական ուռքերու մոն եմ ւուս չոր ե Հունքեւմ կա-
վածողը, ուռներա ոլաղուլյթյունից անզ դայանան, իսկ չառպիկիպո
դոլորչի բարձրանա: Ես վաղում եւմ դեղի բրոււտանոցի մի
անկյունում դանդաղ վառվող վառարանը, ուռներո ուչքի եւմ
բերում, չորացնում եւմ չառպիկա ու նորից բարձրանում ւուս չոր
ի ուռներոս խրում Համառող կավածողի ոուս ուր ըԸՂողերքը: Ես
Հիչում եմ Մամոյի, Սանասարին ի Լյողլյային եմ Հիչում, որը
Հիմա չկա: Լինե՛ր արցունք ի արմուսավեի Լյալյայի Համար,
ռնհվականաոխւվլաւն, Հին Հիվիանդուլթյումբ ւուսոււաւլող դերմա-
նազու ի իւե՛ղճ, խեղճ լուսանկարչի Համար, Սոֆիույի քաղա-
քացու Համար, որը չտեսավ ւսյս խավար առավուոը, ւր ւուսա-
վեի՛ բոլոր ապրող ու մեոււծ, նեխվող ու աննեիխ, երկու սեռի
փարավոնների Համար, որոնք ճորւո ծնվելին ու փարավոն
մեռան ու դեռ արտասվելի՛ փչալարերի ծաղկած արդյունաբե-
բության ն ամենաթանկադին կապիտալ մարդո՛ւ Համար»,
որը ոսկու, ադամանդի նման դրված է յոթը կողոլեքի տակ:
Լինե՛՛ր...

Ներս է մւոնոււմ ռանիոարը, մարում է նավթի ճրադր ե
դուրս մտուսնում: Սաուած առլակիները կապտել են: Այո՛, լուսա-
բոսղ է: Վերջոաւլես լուսաբաց է: Նորից ներո է մոնում ռանի-
տարն ւսյս անդամ ձեռքին մի Հողե ոմն, եկ մանում մի
սփոաւյւոն դղոալ ի իմ օրաբաժին Հազը: Ես անդիմադրելի պան-
կություն եւմ զդում ույդ ամենը վերզնել ե դնել կրծքիս, բայց
ինթս վախենում եմ իմ ցանկությունից:

ես դիտեմ, թե ինչու եմ վախենում":

1963 թ.

204 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲՐԻԳԱԴ»

Խոսուն եին ու բաղմաղդ կալանավորական ոչ իոաւուան ք ա-
յին բրիգաղները: Նրանք կազմված էին ըստ մեծ մասի կա-
լանավորների առողջական, Հեւոլաբար աչիաւոունավուլթյոաւն
պուցանիչների Հիիան վր: Այսոլես՝ դոյություն ունեին ուժեղ-
ների բրիդադներ, աղա միֆակների, թույլերի: Թույլերին Հա-
ֆորդում են աչիտաւունքի անընդունակները, այսոլես կոչված
պելադրիկները. մերչինեերը մարդ լինելուց ավելի չարժուն Է
անչարժ ուրվականներ էին, ինչոլես Զամանովն էր նրանց ան-
վանում «նստուկաղուրկներ». մարդիկ, որոնք չունեին ոչ մի
Հիվանդություն, բայց Հյուծված էին, Հալվում օր-օրի ի Հանդ-
չում եին նատարանի վր կամ արտաքնոցում, մեռնում եին
Հաճավա բաղնիքի մուսոքին չառած, կամ որարզասլես փակում
եին աչքերը ննջելու Համար երեի հ ւյլ չէին զարթնում:

Խոսուն եին ու բաղմաղդ կալանավորական ոչ իոաւուան ք ա-
մին բրիգադները, ճամբարային կառավարչությունն ւսյս
դրվածքում ինչ-որ Թերություններ էր ոնսնոււմ, որոնք արդգե-
(ակում եին «ալլանների» դերակատարմանը. Աչուռ դային ույն
միտքը Հայյոնեց, որ լալ (լիներ, եթն կազմակերոլվեն ազդային
բրիդադներ, այսլես՝ ուղբեկական, բելոռուսական, ուկրաի-
նական, վրազավան, Հրեական... ոլեւոք էր ենթադրել, որ դոր-
ծերը կղնային ավելի լավ: Աչուռ դայուն ռո վյալ դեղլյքում
Հալլաններիդ» ավելի Հեւուսքրքրում էր մի ուրիչ բան, նւ
ուղում էր, որ Հայերն ունենային երենը անկյունը, Հավուքվեին
իրար գլխի, միասին աչխատեին, քնեին, զարթենին, լային ու
ծիծաղեին: «Աղզդածավաքման» այս միտումն Աչուռ դային
դրեզ արու դր ավյուն, այսինքն մի տեսակ քաղաքական անիվ-
ների վրա ե կոմենդանոիխ Հեւո մի անդամ ղրուցելիս ււ:

- Սա դործ չէ, ւււ դործ Լինելուց ավելի բաբելոնյան ւսչ-
տարակաչինություն 7 է, կալանավորների մի մասը ռուսերե-
նից բոբիկ է, իսկ խառն բրիգադների այս սիստեմը չի տալիս
լեք եղած արդյունքը, պետք է ստեղծել ազգային բրիդադ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 205

ներ ն տալ նրանց իրալունք ընտրելու իրենց բրիդադիրներին
ն ճա բաժանողներին, ն. այն ժամանակ, օ՛, այն ժամանակ...
Հարդանքի մի փոքր կոացավ ն աչքը Հառնելով ուղիղ սլեի
- Այդ Հույի... բու" Աչուռի...
- Գետք է խոսել ճամբարների պետի Հետ...
գելյովակուն ն կարգադրիչ Սիդորովին: Նա Հայտնեց, որ իր
որոչված է վերակազմավորել գործող բրիգադներն րատ
- Գործի անցեք,- ավելացրեց պետը,- բրիղադիրներին
թող իրենք ընտրեն իրենց միֆից, ինչոլես նան բալանդյորնե-
բին... ղդուցե ավելի լավ աչիուաւոեն...
թյուն, Հասկանալի է, բայց երբ կոմենդանտր ն կարգադրիչը
վբա ցուցակավորել բրիգադները բոտ ազգային պատկանելի-
ներն անխտիր...

206 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Աչխատավորական բրիգաղները դեռ չեին վերադարձել
աչիուաւուանքի դ. բրիղաղդների վերակառուցման Լուրը խոծանոց
Հասավ կարգադրիչ Սիդորովի միջոցով: Լուրը մտավ բաղնիք,
Հետո Հասավ վարոավիրներին ի մնացած «ճամբարույին
ոլարաղի տոներին», ինչես անվանում էին նրանց ա չիտաւուա-
վորները: Լուրը պնցող ւուղավորություն Թողեց առանձնապես
չեֆ-խոծարար կամ խոձարարասլեւո Մճսրուղ Ուղունյանի 7
վրա: Մճարուղը, կում, ինչես քրեականները նրան անվանում
էին դյաղյա Միչան, իսկ քաղաքականները՝ Միխայիլ Արու-
սյունովիչը, այստեղ բերված եր սնծովլյան արել յուն ռռխի
Հույ չ աւո քաղաքներից մեկիդ՝ Ադլերից: Աղաւոություն մեջ
խոծարարուլթյուն Հեւո նւս ույնք աւն կաղ ուներ, որքան հա` չի-
նական դիվանադիսոուլթյոաւն Հեւո, բւոյց չնորչիվ ույն Հանդա-
մանքի, որ նւս ւոնից մւուանոււմ եր դառինեւոերեների, ոլղ լեղի,
ընտիր ծխախոտի է ուրիչ Համեմունքների ծանրոցներ, խոծա-
նոցի դուռր բազվել նրա առաջ կրունկների վր... Մճարուլն
եր Համեմունքներուվ ախորժելի ճաչեր էր ոլառսորաաւոում ճաւմմ-
բարային Նաչւլուովոյի Համար, ե դլոս ուժով արդեն երրորդ
տարին էր, ինչ եր ձեռքում ամուր բոնել էր խոծարարառղեւոխ
սխրալի չերեւիր..-

Ցնցող տպավորություն թողեց նրա վրա բրիղադների
աղդայնացման Լուրը» որուվՀեւոււ Մու մինչն. Հիմա եր դեմ չէր
ոնսնոււմ ոչ մի աղդություն, մարդկային ոչ մի առանձնացնող,

տարբերանիչ կրող ղանդված: Բրիդադներին նւս բաժանում եր
ճաշը իակ աչքերով, ստուղելուվ միայն թիվը ն ուրիչ ոչինչ:
իսկ Հիմա, Համեցե՛ք, բարի եղիր կերակրել որոշակի ազգու-
թյուններին՝ ռուսներին, ադրբեջանցիներին, ուկրաինացինե-
բին, վրապիներին, Հայերին... դե, ե՛կ, այնալես սրւս, որ ճամբա-
բի բաղմաթիվ մեծ ու փոքրը աղդությունները դոծ Լինեն
քեղնից, չղբաղվեն բանաարկությումբ, չդժդոՀեն...

Մինչ այս, մինչ այն՝ օրը երեկոյազավ, բացվեցին ճամբարի
դարբասները ե կալան աւվուրուկ ուն Հոդնած բրիդաղները
«սոուն» վերադարձան: Ամբողջ օրվա Ընլադքում ե վերադար-
ձի ան չասի երկար Թղիացպող ճանա ծին նրանք երաղում եին
այն սլաՀը, երբ տուն կՀասնեն ն կփովեն իրենք մի մարդաբա-
ժին կենաակոաւն, ւոավուռուլե տարածության վր, կաւտանոան

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 207

ողին ներս մոնի ճամբարի փակ դարբասներից, փողեր փչել
րարի՝ «վե՛ր կացեք, գնացե՛ք ձեր տները, ո՛վ մարդիկ, դութ
աղատ եք...»՝ միննույն է, նրանք չեն ղարթնի ի կշարունակեն
գլիշին սլայլթեց որսլես կայծակ՝ անամպ երկնքից: Խոռվածույղ
մարդիկ ոտքի վրա մի կեր ոչնչացրին ընթըիքները, ապա
ընդարձակ բակը:

Մեծ ճանաղարծի վրա հրնաց կոմենդանտ Ժիդելյովսկին.

- Աղլա՝ նաւհ՛լ,- դոուսցը նա:
իրենց իրերի վբա, ուրիչները թեթն պոլղեցին, ձեացնելով, թե
նռւոււծ եչ

- կանդնե՞լ... նաել... կանդնե՛լ... եկ Հիմա ուշադրու-
թյուն, ռուսնե՛ր, երերով 7/9 բարուք, մրո՛րչ, ուղբեկներ, ւոււմ-
ջիկներ, միջին ասիական մնացած պիղծ Հողիներ, Ո2 բարաք,
մրո՛րչ... իւոլխոլնե՛ր ", 1/4 բոլոււք... վրացիներ, Հայերը, ադրբե-
ֆանցինել՝ 5 բաղոք... լաոխչներ, լիտիչներ, կուռ՞թնե՛ր Ր 8/6
բոլոււք ::: ֆշուղներ...

Գրկած իրենց կեղտակուր ունեցվածքը, կերակրի թիթեղն
արկղները՝ կալանավորները ցրվեցին ղանաղան ուղղությամբ
նչանակված բարաքները:
թյամբ խոծանոց մատվ մի քիչ ծանրանալու, իսկ կարգադրիչ
միդորովն անցավ բարաքից-բարաք ն Հրաձչանգեց, որ աղզդա-
յին բրիդադներն իրենք ընտրեն իրենց ղդելավարությունը,

208 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բրիդադիր ի բաղանդյոր, ի այն մասին որ'..-

- Ճամբարի ռլեւոր կարող է Հասւուաւռել կամ չծառտոաւոել
ձեր ըԸՂոորուլթյունը:

7/5 բաղրաւքի ճակաւուա մայի երկծարկանի տախատամածի
երկու Հարկերը վիճակով ընկան Հայերին, աջ ու ձախ վրացի-
ներին ի աղրբեջանցիներին: Բարաքում տիրում էր աղմուկ ի
Հրմչւուկ, փոչի, որին խոսոնվեք տեղավորվածների մավխորկա-
մի կծու Հուոր: Դոների մեջ երեսաց խոծարարաալեւո Մորու
Ուզունյանը կամ դյադյւս Միշաղ, կում, վերֆասղես, Մեսրուղ
Արուոյունովիչը. դոների մեջ` Հաճոյակամուար Սասմոն նրա
ձեռքից խլեց նրա իրերի խնամքով կառղլված կառլոցը, երկաթե
կանով «չայքմաֆան» ի ղրւոոր աց դեղի «Հայկական օֆավր»:
Խոչարարառեւոխ մուսոքը երեք աղզդություններն ընդունեցին
ողջույնի հ ուրախություն բաղականչություններով.

- Բարի եկար, Մճարուղ:

- Միչա դայի, խո՛չ զյալար:

- Վաջչո՛, Միչ, դենացվալե՛..

Բրուսուսնոցի եռյակը տեղ բոնեց կողք-կողքի: Աչուռ դա-
մին իրեն Հաւոուկ աչլուժով ղբաղված էր այստեղ-այնտեղ ւիի-
խեր խւխելով, ինչ-որ բաներ կախելով: Սանասարը Լյալյայի
լուսանկարը խնամքով ամրացրեզ ոլառոին, իսկ ես... եւ նայեցի
Մեռրուղի խւավարամած դեմքին: Նու տեղավորվել իմ ձավ
կողմը:

- Մճարուղ, դու է՞լ եկար, իսկական Հայաուուսն եղանք,-
ձայն վեց Աչուռ դային:

- Զգիեմ,- ւոց Մճարուղը մոււյլ ու մուսպրիվ,- ըսման
Հայաուուսն չուղեցի...

- Ինչո՞ւ, ւյ ւողա,- ղարմազավ Աչուռ դային:

- Ինձի վաո եղավ:

- Ինչո՞ւ:

- Քան մ նր՝ ըսի ըչտե,- նա տեղավորեց իրերը, վար իֆով
տավո ամմաւծի ց հ առանց մեկի Հեւո խոսելու վերադարձավ
խոծանոց:

Քաանչորս Հայեր էինք, որոնցից մի քանիսր Երհանից ի
Հայաստանի գյուղերից, երկուսը Թիֆլիսից, պրոֆեսոր Ճան-
փոլադյանը՝ Բաքվի Համալաարանի քիմիական ամբիոնի վա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 209

բիչ, Ամբււո Սարդոյանը՝ կուսա չլվոաւոող, մի քանի դրասենյա-
կային աչխատողներ՝ դաչնակցական մեղադրանքով ե Լէնոն
Ժամկոչյանը չեկ բեղերով ե կաղլույւո աչքերով մասնադի-
տությամբ նավա դած. ի՞նչ նավա ծ, Էնոն, ինչի՞ նավխոա-
դաՀ...- թվում էր.

- Տեղկոմի նավո ծ, արտադրական Հանձնաժողովի նւս-
խադած, վարչության նավո ծ, վերուոուղիչ Հանձնաժողովի
նավոադա Հ...

Մի խուքով՝ Խալխադա՛Հ:

Բրիդադիրների ի կերակուր բաժանողների, այսինքն բւա-
լանդյորների ընսրությունը բարեձաչող անցավ վրացիների Լ
աղրբեջանցիների մուռ. վրագզիները Ընոորեցին Վոսո Ցուլուկի-
ձեին, որն ույն աչիտարձում եղել էր կառուցող ինժեներ, իկ
ադրբեջանցիները՝ Բաքվի ֆրմուղի որաուաավուանաււռու չաչվուա-
ւոող Զաֆարով Մամեղին: Ընաորեցին ՄՈ ճաչ բաժանողներ,
Հիվանդագին, կարմրալվուչ Գուղուչվիլուն ե Բաքվի աուաջ-
նակարգ ոնստորաններից մեկի դիրեկտոր Շիրալինին: Պետք
եր ենթադրել, որ մյուս բաարաքներում նույնալես ավարոսոված
եին ըՂոորությունները, մինչդեռ Հայկական բրիդադում ւոի-
րում էր կառավարական անել ճդն աա:

Քաանչորս Հոդիանոց Հայկական բրիդադր բաժանվեց
երեք կուսակցությունների, որոնք էին կոմունիստներ Հինդ,
«դաչնակցականներ» ուլ, իոկ չեղոքներ տասերեք Հոդի:
Դաչնակցականների ի չեղոքների մի մասի բլոկը միա ծամուո
կերպով առաֆադրելզ պրոֆեսոր Ձանվոլադյանի թեկնածու-
թյունը, ռակույն նւս մի ծիավիւուռ վառեց, ծուխը փչեց ռեվիա-
կան Հայկական բեղերի վրա ի եր փառիուկ ձայնով Հրաժար-
վեց.

- Եթե ինձ Հարդում եք, Թույլ աա 2 ինձ աչիոաւոել որոլես
չարքույին... չնորձակալ եւմ վաւուսծուլյյան Համար...

կոմունիուո Աբել Տարախչյանն այն կարծիքը Հայոնեց, Թե
կոմունիուոր չի կարող աչիոաաւոել անկուսակցականի կամ (Ժո--
նավանդ) դաչնակլականի ղեկավարությամբ ե ոլածանջելց, որ
բրիգադիր ընտրվի անպայման կուսակցականներից մեկը, Հա-
կառակ դեպլքում՝ գործը կդրվի քաղաքական սխալ Հիմքերի
վր. նւս առաջարկեց կուաաւչխուտւոող Սմմբւուռ Սադոյանի թեկ-

210 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նածուլյունը: Նախկին ուսուցիչ Դողու Սայաոյանը՝ դաչնակ-
պական մեղադրանքով աւ Հեւոյալը:

- Միոյն ղարմանալ կարելի է. Աբել Տարո չյաանը, երեի
մոուանոււմ է, թե որւռեղ է դսոնվում: Ի՞նչ կուսակգզական ղեկա-
վարության մասին է խոսքը: Մենք այստեղ կալանավորներ
ենք, Հավասար իրավունքներով, այսինքն Հավասար իրաւվա-
ղրկությամբ: Ես առաֆարկում եմ Փարձասոխ թեկնածու
թյունը:

Փարձաւոր դաս փառավոր միրուքով, Հին կալանավոր Սոար-
դիս կանոաւյանն էր: Պեւոք էր ենթադրել, որ Փարչասոր նրա
կեղծանունն էր:

Թեֆլիսեցի Վասիլ կարախանովը, որն ամբողջ վիճաբա-
նուլցյան ընացքում չվարած նայում էր խոսողներին, մի-
ջամոեց.

- Տո՛, իրակլու (Թթադավորությո՞ւնն եք բաժին-բաժին -
նում... անծարմար չե՞ք զգում... մեկին ընտրեք, վերջանա
ղնա:

ԱՆՀանդիխուռ եր ի Աչուռ դային, թեն նւս ոչ մի բանով չէր
մոււոնոււմ եր անձանդատությունը: Այդ երեի միոյն ես էի
նկաւոում: Մենք, բրուստանոցում աչլխատողներ» մ Աչուռ դա-
յին, միայն կողմնակի դիտորդների Հանդամանքով ներկա
էինք ւսյս ԸՂոորուկան սուր ոլայքարին, որով Հեւու. մենք ոլւուո-
կանում էինք «դործարար բակի» Հաիաալ աու սվին արձես-
տավորական բրիդադին. մենք, Հեւոմաբար մ Աչուռ դային,
այստեղ չունեինք ո՛չ ըմոորելու, ո՛չ էլ ըՂոոր վելու իրավունք,
ո՛չ էլ կարող էինք միջամտել բրիգադի ներքին գործերին:
Պեւոք էր ենթադրել, որ Աչուռ դային Հառոկասղես կարող էր
աղդել խնդրի բաարեծաջֆող լուծման վրոո, ելթե... եթե «ձայնա-
զուրկ» չլիներ:

- ես չեմ մոռացել ն գիտեմ, թե որտեղ եմ դտնվում,-
դրգոված ն չիկացած՝ իր ձայնը լսելի էր դարձնում Աբել
Տարախչյանը,- բայց ոլոռեղ էլ Լինեմ, միննույնն է, չեմ մոուս-
նս, որ ես կոմունիուոռ հմ... Մոնք դսոնվում ենք սովետական
ճամբարում ի ոչ թե Փաչիատական: Սովեւուսկան ճամբարում
ղեկավար դեր կարող են խաղալ միույն կոմունիաոները...

- Քանի՞ տարի ունեք, ընկեր կոմունիուոներ,- Հարցնում

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 211

դիր է...
Բարձրացուվ աղմուկ:
- Փեւորվալրյուն ավանոյո՞ ւրա

- Այոտե՞ղ էլ բռնություն...
- Թող կուստոմսերը յույց ուն...

- ժողովրդի լթչնամինե՛ր...

- Փաչիուոնե՞ր...

Աչուռ դային մի մավխորկա փավոաթեց:

Խոծանոցից վերադարձավ Մճարուղը: Ն բարձրացավ եր
եղը. այսինքն տեղավորվելը իմ կողքը ի պած ձայնով Հարց-
րեց.

- Ի՞նչ եղավ, ինչո՞ւ կբոռբոռան:

Ես բազասորեցի:

- Ամոթ, այիբ է,- քրթմնֆաց Մեսրուը,- բրիգադիր, բա-
լանդոաջի... եդուր Համար է՞լ հրար դղեն...

Ն լոնհց ի ավելացրեց.

- ես կուխնուց դուրս կուղաւմ... Թող ամեն ղդ, մեն
բրիգաղ իր կուխնին, իր սովը" ունենա... Եռ բոլոր ազգերին
չեմ կրո կերակրի...

Աչուռ դային չծամբերեց: տմ

- Տղաներ,- սւաը,- Հայ ժողովո՞ւրդ ենք մենք, 22 վայ
ժողովուրդ... անից, տեղից, ծողից, ընտանիքից զրկված, եկել
ենք, ընկել սիբիրներն ու փոխանակ մեկ սիրո, մեկ Հոդի լինե-
Լու» իրար միսն ենք ուռում: Նույենք մեր Հարմաններին ե
ռռխուչենք: Բոս մենք նրանց չասի է՞լ չկանք...

- Քաղաքական ո՛չ մի ղիջում,- ստեղից դոռաց Սմբատ

ուղում եք սարքել...

Սարդոյանը:

- Տո՛, դու ո՞վ ես, որ ղիջես կամ չղիջեւ...

Ը Հակածեղավոխական ճածիճր չարժվում է, ընկերներ,
զգուշ, քթով չչնչել.-.
միդորովը. նրանք դրեցին վրացական ու ադրբեջանական բրի-

212 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բրիդադին-

- Ում ընտրեցիք,- Հարցրեը Սիդորովը:

Լոություն:

- Ո՛վ է 4եր բրիզադիրը- ի՞նչ եք ոչխարների նման նա-
յում,- ձայնը բարձրացրեց ժիդելյովսկին:

- Բրիդադիր չկա,- լավեց մի անձամարձակ ձայն:

- Զի էլ լինի,- լրացրեց Սմբատ Սարգսյանը:

- Քաղաքական տարաձայնություններ...
լյոակին ամբողջ կոլորդով,- անուղղելի արմյաչկաներ... դուք
դնդակածալրե՛լ...
երադարձավ ճամբարի պետի կարգադրությամբ.

- Հայկական բրիղադը ցրել... լսեցեք թե ուլ որ բրիգադին
բրիդադ---

աշխատանքի դրվածքի Հետ. գլուխը բարձրացրեց ցուցակնե-
- Նախկին պետր լուծարքի ենթարկեց, քաղաքացի պետ,

ցրեց մյուս բրիդադների վրա.

ւանք ույին բրիդադներում ոչ մի «յն» չեմ ոնհոձյում... ած ւա՛

մեկը. Դժանոլոլաւոյուն...

ռանիւուսը, խոանուլցի վարիչ, օրասպլած, խոծանոցի աչիոաւոող,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 213

իկ մյուս մասն անցավ «դործարար բակ»՝ կոչկակար, ձյուն,
դերձակ...

- Դա ո՛ու՛,-- Հաաւուաւոնը խւորավււխիան ց ոլեւոր,- դարմա-
նալի Համերոաչիս ժողովուրդ է Հայ ժողովուրդը...

- Այո՛,- Համւուուռեցը կոմենդանտոր,- չատ ճի շո է ձեր դի-
ւոողությունը, քաղաքացի ոլեւո. Համերաչիո մարդիկ են Հայերը
ի հրար բռնող...

Իջնում էր դիչերը: Աղզդային բրիդադները քուն մուն:

1964 թ.

214 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՄՇԵՑԻ ԱՌԱՔԵԼԸ ԵՎ ՈՒՐԻՇՆԵՐԸ:

1.

Աչուռ դային ւմեն 22 դիտե:

Ն դիոոե, 22 ի՞նչ ոլառոճառուվ ճամբոսըն մՀծւս երրորդ օրն
է, ինչ Հազ չի սւուա նյու, ի կալանավորները անում են խաչած
կարտոֆիլով, ն. ինչո՞ւ խաչած կարտոֆիլը մի բիչ քաղցրա-
վուն է, նա դիտե, թե ինչ կապեր կան կալանավոր բժիչկ
Տրախատենբրոդի ն Հիվանդանոցի տնտեսվար Սավրինի միջե,
թե ի՞նչ բժչկական նկատառումներով Հիվանդ կանանցը բաժ-
նում անձրաժեչ:ո Համարվեց բարակ տավխւուսկներուվ մի ւա Հ-
ճակալի ւուսրածուլյումբ: առւանձնասենյուկ ուռեղծել ի այնտեղ
ռլառկեցնել Հառոկառլես երիւուսաարդ կալանավորուծիներին,
թե ինչո՞ւ երրորդ բարաքի ավաղ Իվանովին Հանեցին, թչեցին
ընդձանուր աչիտաւունքի ի նրա տեղը նչանավեցին ւսն Հ ւամե-
մուռ երխոտսարդ ե առողջ Միրբաբանին, Աչուռ դային դիսոե,
թե ինչո՞ւ Զամանովի մաՀից Հետո իմամ Ալին զգալիորեն աչ-
խուժացզել է, ե որտեղի՞ց նրա Հաղին երեսաց Թանձը, մոխրա-
գույն մի վերնաչապիկ, դիտե ն այն, որ Զիտայից"'" եկած վեր-
ֆին հւոււլում մչեցի մի Հայ կոս, որի անունը Առաքել է, ւսղ-
ղդանունն Ութուճյան, ե որ նւս նչանակված է Հինդերորդ բոս-
բաքի օրաղած:

կարճածատուկ էր, նեղ ճակաւոով, նեղ աչքերով, մի Քիչ
չեչուռ, Նասղոլեռնի՛՛ քթի նման կեռ քթով, մուռ վալուն ւո ււո-
րեկան, դանդաղաչալրժ...- Երբ ես մուս Հինդերորդ բսրոաւքը»
նա նոտած երկՀարկանի փայտե մաՀճակալի առաջին Հարկին,
եր անկողնու վրա ինչ-որ բան եր դրում: Նրա մածճակալը
ղսոնվում եր դուն ճիշ դիմացը: ույդ. երեի նրա Համար, որ
լավ տեսներ եկող-դնացողներին: Բարաքում մարդ չկար, օրը
կիրակի էր, իսկ կալանավորները դեռ չէին վերադարձել աչ-
խասուսնքից: Եւս ոնում նրա կիսաղդեմքը՝ Հակված խոավաւուվա-
ակին դրած թղթին: հահլով երեի իմ ուռնաձայնը, նւս դլուվխր

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 215

չբարձրացրեց, չնայեց, դրս փոխարեն թանձը արնսխու Հույ-
կական չեչտով, բարձր ձայնով, Հարցրեց.

- Ա.քւոո՞ւուսկոլ..727

- Տակոյ-ւմակոյ չկա, ե՛ս եւմ,- ոլատասխւանեցի դրեթե
ուրախ ձայնով, Հաղար տարվա ծանոլժի ռլես:

- Իսու-քրի ոու, - արտատանեց մչեզի Առուքելն առանց
խաչակնքելու,- ո՞վ ես, Հա՞յ ես... Նուոի, նասոի մուոո... Բելկլար
կըսեր, որ լագրո Հայեր լուն... էՀ, Հայ որտե՞ղ չկա, որ:::
որտեղացի՞ ես... կճանչնա՞ս Բեկլարին:

- Ոչ,- որաւուաավխուան եցի ես,- չեմ ճանաչում:

Սկովում էր ույն, ինչ չէի սիրում, Հարզայքննույթյուն:
Առաքելը չէր փոխել իր դիրքը, դեղնագույն կարճ մատիտի
լտուցը դրել ձր դեռ չգրված թղթին, է. թում էր թե պիտի
դրի աունի իմ ոլաւոասվխուանները: Ես Թու Հարցի վրայով:

- Նամակ ես դրում:

- Նամակ... չէ, ի՞նչ նամակ, Լաո» ռուսերեն դրել դի-
մո ե՞ ս՛2..,

- Գիւոեմ,- ոլաւոասվխուն եզի ես:

- Սուս առւովիած քեղ ուղարկելը ինձ մուո: ԱՀա՛ն, նասոի...
էս թուղթ, էս մաոլխւո: Ես սեւ, դու դրի...

Ես անցա ի դլարտականուլթյան կառոսր մանը:

- Դառադոյ Անթառամ, - թելադրել մչեցի Առաքելը:

- Դառադայ Անթառամ, - բարձրաձայն արտասանեցի ե
դրեցի հռ:

- Վսոյ, մոուզա.... կնիկարմառոխն դառա ւյ ս կրաեն... Հաւ
որ կրսեն Թանկադգին Հայը ֆլանքյաս՝ նոր իչն դառւադգոյ
պիտի ըսեն...

Առաքելը կարիք չզղաց ավելի պարղ խոսալու, որովձետն
ւոյ ույն ժամանակներն էին, երբ լայնածավալ աչիտարձում
ընդամենը մեկ «թաանկադղին Հայր» ղոյուլցյուն ուներ...

- Դաուս դայա Անթառամ, ծան նաւոււծ ճաղ -ոռաղլառմալժ ե
արսոով ուրավխո ու Հոդով ձեղ Հեւո՝ նամա կը դրեմ... դրի՞ր-..

- Գրի...
- Անթառամ ջան, իմ մասին մի մտածեք... Թող աստված

216 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կոլատի՝ ծժոքար» սվխուռոր, մի խոսքով, ոհու... դրի՞ր:..

- Գրի:

- Անթառամ ֆան, մի ոնա ւուս.ք չորից, չորաբիգ, Փոայկա-
մից, բանից, ի նչ կարաս ղրկես. մտքովդ չանցուս, որ մեղ
չկա... Գրի՞ր:

- Գրի, լառ, Սիտոննց 0Հանես Օրթուջալի բանտի մեջ մե-
ուռվ... իմ աչքի աււաջ...

- քավ ըսիր, մի դրի,- արագ կողմնորոչվեց մչեցի Առա-
քելը,- դրի: չատ բարն Սերուիին, Վածանին, Հարաներուն,
քաղաքին... մեր իմաստուն Հայրը... իմաստուն ռուսերեն
ե՞նչի' կըսեն...

- Մուդռի...

- ԶԷ՛, մուղոի մի գրի, թիֆլիսցի մարդ է, չառի մեջ

կընկնենք...

կալ չունի եր իմաստով` իմաստության Հեւոչ

- Մեր մեծ Հայրը չի թողնի, ոլր մենք սիբիրներում կոլենք
ղդնանք... հ մի օր կաղրժանանանք հրար տեսության: Գրի՞ր:

- Այո:

- Ռրով ւււ ձեր բոլորի կարուռով ւանջվող... ւոուր,
ուռորադրեմ...

Նու վերցրեը նամակը, բրսո աո բու, ռող առ տող կարդա
անձայն, չրթունքները միույն չարժելով ի ուտորադրեցք ռում աՀ
կան անվարժ ւաուհրով.- Ճքձռճ1 Ֆրան

տարեկան եռ... Է՛, ածել եռ... անունդ ի՞նչ է... ո՞րտեղացի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 217

եո... Է՛Ւ՛՛ւ՛, Լաո, Վա՛նն ուր, Սիբիրն ո՛ւը:..

Նա խիեց իմ ծնկին, ծանը ու դանդաղ վեր կազավ տեղից,
մառոխոր, նաւուն ու խավաթուղթը տեղավորեց փոքրիկ
արկղում ի սագ:

- Դենաղնի՞՛՛ եւի... Հասուլը (վոլ, մաքրել, Թուիել...
իչտե՛... իմ Հերն ու մերը ինձ աչխարձ բերին, որ դամ էս սի-
բիրներ դնմալնի դառնում... երուն ք, երանք, դուրս նուռենք,
Քի չըմ ժղլենք:

Ժղլենք,- ւսյս երեի նչանակում է՝ զրուցենք:

Մոնք նատեցինք Հինդերորդ բարոաւքի մուսոքի Մուռ՝ երկու
Հոդինոց նաւուսրանին: Ամառնավերջի ժլւուո արեր ղուր էր
ճգնում տաքացնել ճամբարի անձանդիաւո բնակիչներին:
Այսւոնղ-այնւտեղ չրջում եին նրանք խմբով կամ աուանձին-
աուանձին, նրանք, դործարար բակի արձեստոսվորներն ու
աչխաաւտողները, Հիվանդություն որաոճառուվ աղասովածներն,
ինչես նաւ ամեն տեսակի աչիուաւուան քից միչմո ւող ւաւո ճամ-
բարային աղզնվականները՝ քրեական Հանքաղդործները:

Սուո մի ժամ «ժղլելուց» Հեւոո, ես Հրաժեչո սովի մչելի
Առոաքթելին ի վերադարձա իմ բարաքը: Աչուռ դային չկար, ես
ուղում եի նրան մասնակից դարձնել ւսյս նոր Հայի ճակաւուս-
դրի ոլասոմույթյանը: Եւս բարձրանում եւ երկրորդ Հարկի
տախտամածին, պառկում եմ անկողնին ն մտքով տեղավոլ-
վում եմ Թիֆլիս:

Այնտեղ, Միխայլովակի փողոցի վրա, Վարանցովի Հրա-
ոլարակից ոչ Հեռու, փոստին չծառած, Հենց սփուսոխ Թի վրա
կա մի փոքրիկ, երկու Հայելի անոց վարսավիրանոց: Այնտեղ
աչիոաւոոււմ են մչելի Առաքելի երկու որդիները, Սերոբն ու
Վաձանը: Եւս ոնսնում եւի նրանց իմ մոքի աչքերով ու չգիտես
ինչու, նրանք ինձ թւում են բարձրածասակ, դեղեցկաղեմ:
Հավլաբարում, Շաքարովակայա փողոցի վրա նրանց ւոունն է,
այնտեղ ապրում է Անթառամը, նրա երկու Հարաները, կոնդ-
կլուղ թոռները: Լավ են առլրում, ւամւոծոււն փաուք, տանը ւոի-
բում է Համերաչխություն, ւե կիրակի Բլղուրով փիլուվ են
ոլառորաւուոում, մածնուվ անուչ ւն ում, Հիչում երենը Մուչը:
Գաղթից Հետո, երբ նրա ընտանիքը մի քանի քաղաք փոխե-
լուց Հետո Հաուուաւուվեց վերֆնականասգես Թիֆլիսում, Աուա-

218 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ջելը «Սիմոլաւիա» ռեստորանի խոչանոցում աշխատեց,
Հեւոո մի երկու տարի Շեյթան-բազարում ղբաղվեց առնսորով.
երբ տղաները վերջացրին յոթնումյակը, նույն Շեյթան-բւաղա-
բում մի չույխւան ա բաղեը ե մուդ Թեյի Հեւո վաճառեց նմ Մչո
բլղուրն փիլուվ: Նսւռում եր Առաքելը չայիւանույի սեղանի
մուռ, Հաճախորդներից փող մուանոււմ, Հեւուում Թեյին ու փի-
լավին, իսկ Սերոբն ու Վաձանը բավարարում էին Հաճախորդ-
ների պածանջները: Լավ փող աչիաւոծեը, ւոուն դնեզ Հավլա-
բարում, էլի աչիոաւռեց, բոսյղ տուրքերի աճող ծանրություն
չդիմանալով, ծախեց չայխւանան, իկ տղաներին տվեց
սառիրչանոց՝ աչավկերոո: Երբ տիրասլեւտեցին ույ արձեստոին,
նրանք Հերթով ածելիները փորձեցին իրեն Հոր երեսների
վր: Առաքելը դոծ Մնաց, ղդովեց եր զավակների վարսլեւտու-
թյունը, Հանեց աեւ օրվա Հախար խնայած փողը մ Միլխսյ-
լովոկու վր դնեզ երկու Հայելինող ւսյս ռասիրչասոունը, հկ
ինքը դարձավ քաղաքի Հիվանդանոցներից մեկի գիչերային
պլածայը:

երբ սափրչանոցը ձեռք բերեց բարի Համբավ ն լավ
եկամումո, եղբայրները դտան, որ ժամանակն է երենը Հորը
ծանդատի կոչել: Այդտեղից էլ ոկավեց դժբավխոռույթյունը:
Աչխասունքի ռուվոր Առաքելը նեղվում էր ոլարառլուլթյունից,
դնում էր Ալյնքուսնդրյան այդի: նուոում փամերով, Հանդիսլում
Հայրենակիպների, ծանոլժների, ղրուցում ռարիպ-ձ4որից, դալիս
եր տղաների արձեսոանոցը, այտեղ էլ նույն ոլաւոմուլթյունը
մինչն. ուչ երեկո:

Առաքելն ինչոլե՞ս Հիչի, թե ո՞ւմ է ասել, թե Անդրանիկի՛՛
մուռ վեց ամիս ղինվորություն է արել, կամ ո՞ւմ է ասել թե...

- Լու, դու ինձ մի բան ւս սուս, Անդրանիկին ղդովելու
Համար մարդու կբոնեն սիբիրնե՞ր կուղարկեն,- Հարցրեղ ինձ
Առաքելը ե տեսնելով, որ չեմ ոլաւոասվխոան ում, ամրապրեց եր
դիրքերը,- աշխարչ գիտի, որ Անդրանիկ Հերոս էր,
աչխարծին Հայւոնի է, որ Դար, ԱրդաՀան Հայաստււնի
քաղաքներն են եղել, թուրքերն եկան զաղվթին, ժողովրդին էլ
մորթին, թչին...

Եվ Առաքելը ասլացուցելու Համար եր միւոքը, ոջ ձեռքի
ափով խփվել ձախ ձեռքի ափին, ապա ձախ ձեռքի ափով՝

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 219

աջին, ավելորդ դարձնելով ւե ռլարդարբանում:

- Սիոոլ դործ են բոնել,- սւ Առաքելը,- ես չԻ դու,
էոյքւան մարդ ւաւեն աղզդից որ բոնել, բերել են հուոեղ,
կչարչարեն, ւե մարդու եւու մի ուլթ-ւուսա լացող էլ թողեր
են քաղաքների, դյուղերի մեջ... չկա մի ւոուն, որ լարալու
չլենի-.. ի՛նչ մի պատվավոր բան է յարալու ժողովրդի վրա
Թոսդավորելը...

- Խչտիկի վրա նստի, երկիր կր կառավարե. խչտիկի վրա
նատե՞լ կլինի, օղո՛ւլ... չոաւո ել... որ Անդրանիկի մուռ ծառայեր
եւի, չոռ էլ» որ ըսեր եւ Վանն ու Սուչ Հայերին է եղե...

Խե՛նլթ է ւսյս Առաքելը:

«.Եղավ Աչուռ դային: Ինչոլես միչսո, ն արկղից Հանեց
Հին ու նոր նամակները ի ականը կարդալ:

- Ո՞ւր են մոքերդ, աբեղա, - Հարցրեց նւ ինձ: Այս
վերֆին սոիւողոսը ես ուուս ւա երկու չաղբաժ առաջ, կաղլանավո-
րուծի Լյուդմիլա Շարթի կառլակղությամբո7: Լյուդմիլան
նկարչուծի էր, նւ ավարտել եր Բեռլինի նկարչական
ակադեմիան: Նու Հայւոնվեց բրուսոանոցում, որսլես... բոայը այո
մասին մի ուրիչ անդամ:

- Մչեզի Առաքել Ութուճյանին ոհաւո,-- Հաղորդեցի ես:

- Ի՞նչ մարդ էր,- Հարցրեց Աչուտ դային, ի միչի այլոց,
առանց չեչտված Հեւոււքրքրության, չարունակելով եր աչ վուա-
տանքը:

Ես նկարագրեցի Առաքել Ութուճյանին, աչխաւռելուվ
որքան Հնարավոր է Հարաղասո մնալ բնագրին, առանց դու-
նաղարդելու կամ աղքաւուսքնելու նրա կերլարը: Աչուռ դային
կամապ-կամաց կտրվեց իր նամակների ե սկսեց լսել ինձ
աճող Հեւուսքրքրությոաւմբ: Երբ ես վերջֆացզրի, Աչուռ դային
Հարցրեց:

- Դու առսագի՞ր, որ դա մեղ ւմուոչ

- Հրավիրեցի, խոստացավ երեկոյան ղալ:

- Տղաներին ի՞նչ խորչուրդ եր ւովել՝ ասում եւ...

- Ռր ածիլելիս՝ Հաճախորդների Հեւո չոռ չխոսեն...

- Այդքան բոան Հասկանո՞ւմ է:

- Երմի:

220 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Չի Հասկանում, բարկացավ Աչուռ դային,- եթե Հասկա-
նար, քեղ Հեւո այդոլես չէր բացվի: կմ միամիսո է այդ քո
մշեղին, կամ խելագար... ինչպե՞ս կարելի է նոր ծանոթացած
մարդու Հեւո այդոլես... դուրս մուլ:

«Երեկոյան եկավ: Ես նրան նկատեցի, երբ նա ներս մտավ
ի նեղ աչքերն ավելի նեղացնելու առաջացավ նայելով ոջ ու
ձախ: Զինվորական Հնասմաչ վերարկուն դրկել եր նրա նեղ
ուսերը ի դրեթե ավլում եր դեոխնը: կարճ Հասան ուռի լում
էր նրան ջանքեր թասիել տեսնելու երկրորդ Հարկի բնակիչ-
ներին:

- Այստեղ, Առութել եղբայրը, այլուռեղ....

Առաքել եղբայրը ժողլուս ը (ռելով եր անունը ե սրադագ-
բնց քայլերը ձայնի ուղղությամբ:

հսկ Հիմա ես պառկել եմ ն մոքումս մչեպի Առաթելին
Հանձնել հեմ Աչուռ դայու դաւո ու դաւուււուսն ին: Քասնի-քանի
մարդիկ դասովել են նււոււծ ճի չո այդտեղ, այան ւոուկ, այնտեղ,
ուր վերջանում է Աչուռ դայու անկողինը: Չգիտես ինչու
Հիչում եմ Սանասարին, որը երկու ամիս ուֆ կամավոր
հւուսոլ դրվել ի մեկնեց բեւեռային Դուդինկա: Սանը աչ վուա-
տանքի ընդունակ կալանավորները դիմեղին ամեն միջոցի,
խուսառիելու Հասխար ույ դ ծանը հւուսոլիղ, իոկ Սանասարը
կառմավոր դրվեց ու դնաց: Աննախընլթաւց դեռլք: Գնալուց
աոաջ, նւս, արպունքուռ աչքերով սաց Աչուռ դայուն,- «Զու
կարող, դայի, ւամեն ստեղ աչքիս աու ջ Լյոլյուն է, ուժ չունեմ...
դնամ Հեռու ւոեղ, ղուցե ւմոոււանոււուի...»: /ւ ղեց:

Տարված իմ մոքերով, ականջի ծայրով ես լռում հեմ, որ
խուքաշչասո մչեցին, ոլաւոմում, դրելե կրկնում է ույն, 22 ինձ
ոլրաւոմեց ճաչից Հեւոո: Աչուռ դային (լսում էր դրեթե լարված
ուշադրությամբ ն ոչ մի բանով ցույց չեր տալիս, որ այդ
ամենն իրեն Հայտնի է: Երբ Հասավ իր պատմության վերջավո-
րությանը ն տվեց իր Հարցը, թե «Անդրանիկին գովելու
Հախար կբոնեն, սիբիրնե՞ր կուղարկեն»,- Աչուռ դային ինձ
նման չլոհց: Նո ոլաուասվխուան եց.

- Այո, կբոնեն, ռիբիրներ ու դեռ ավելի Հեռու, կալիմա՛»
կուղարկեն:

Մչեցի Առաքելը Հուղվեց: Ի՞նչ կծրամույի Աչուռ դային,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 221

միլիոնավոր Հայեր չկոտորեցի ն, որ, որ... խշոիկների վրա
քաղքի մեջ մի Տիղրան կար, ոչխարի գլուխ էր ծախում,
լեզուն, ուղեղը Հայու էր, Մնապածը խորովում, ծալվում...
մշեցի Տիգրան չէ, ի՞նչ է, Հանել է մարդկանց լեզ...

Աչուտ դային չդիմացավ.

- Լսի՛ր, Հա՛յ, այ բոլորը դու ո՞ւմ ես ասում, -- Հարցրեզ
եկած:

- Ինչո՞ւ դու ինձ այդոլիսի բաներ ես ասում, ի՞նչ դիւոես,
թե ես ինչ մարդ եւ,- դործը խորացրեը Աչուռ դային:

Առաքելը, որը զրկված չէր արագ կողմնորոչվելու ընդու-
ընկեր եմ, ինչի՞ց պիտի վախենամ: Տաս տարի են տվե, աղա
ենչի՞ են սովե...
աչիտարծի չար ու բարուն:

-- Լոխ իք բասրեկում...

Աչուռ դային մչեցի Հայի գլխին կարդաց մի ամբողջ
դրել է որդիներին, խորչուրդ ավել քիչ խոսել Հաճախորդների
բաներ: ԻՀարկե, առանց մուոիկ մարդկանց ապրել չի (ինի:
բոյը որա ծած մարդու Հեսո Հ«բարե-ասսուբարին»-ից Հեւոո

222 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Վաղ, ծուռ նստենք, չիտակ խոսենք, ինձի էլ ի՞նչ պիտի
անեն: Տաս տարիս տասնձի՞նդ պիս անեն... Է՛, թող անե...

- Հասկացի՛ր, Հա՛յ,- ձայնը բարձրացրեց Աչոտ դային,-
չընկնես նրանց աչքին, որ ընկար՝ մեծ ոլրտուճղդ ականջդ
նյու...

- /չ ռքի... ի՞նչ ընկերություն... ո՞վ կո, որ ընկերություն
կժղլենք...

- Բեկլա՞րը,- բացականչեց Աչոտ ղային,-- աչքղ լո՛ւյս:

2.

Աչուռ դային ւմն 22 դիտե:

Շաբաթվա մեֆ, մի քանի անդամ, լուսավորվում է երրորդ
բաժնի ոլեսոի տնակի միա ոլատուծանը, որը դւոնվում է
ճամբարի ճիչտ մեջտեղը: Դա մի վոքրիկ չինություն է, որն
աչքի չի ընկնում ոչ մի բանով, ռովորավուն, ճամբարային մի
սոնուկ, ուր ռական տեղի են ունենում անսովոր, մութ իրա-
դարձույթյուններ: Երբ երրորդ բաժնի մոււյլ ոլեւոն առանց
չուրջֆը նայելու դուրս է դալիս ճամբարի մուսոքի որածականո-
պից ի քայլերն ուղղում դեւի եր տնակը, նրան տեսնող հ ճա-
նաչող կալանավորներն աչխոաւոում են չտեսնել նրան ե չճա-
նաչել, իսկ եթե Հանդիպում են նրա ղաչույնի նման սառն Հա-
յազքին, Հարդալիր կերպով բարնում են, որոնց սալյայն չի
որաւուաախոանում ոլեւոր: Նու Հուսոււուռոււն քայլերով մուռենում
է եր տնակին, նախաուղլես դրանից Հան ուծ երկու բանալի-
ներով բսզ է նում դուռը հե տնծեւուսնում: Եվս մի բուլե, ե
սոնակի ոլատուծանը լուսավորվում է ւաղուռ լույսով, ես մի
րուն ե ամբողջ ճամբարում, բոլոր բարաքներում, մինչեւ
անդամ Հիվանդանոցում տարածվում է ականջից ականջ.
- Եվել է: կարիք չկար անունը ւուսլուչ եթե «եկել է», ուրեմն
պարզ է, թե ով է եկել:

Առաջին մարդը: որը բոց է տնում խործրդավոր նակի
դուռն ու անձնտանում, դա կալանավոր Իվան Պեորովիչ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 223

Բրյուխովն է, որը ոչ մի տեղ չի աչիտաւոում, ապրում է լուչւո
կյանքով, ու թեն ոչ ուք նրան չի սիրում, բոսյց վավխենում են
նրանից ի վավխից ժոլւոում: Թել նրա աչքը չի ոնանում, բոսյց
կան ոպլնդողներ, որ նւ եր ծոծրակին անդամ ւո չք ունի, աչք,
որը ոչ ոք չի ւոհանոււմ, բոսյց որն ւե 22 ոնսնոււմ է: Դժվար
եր ղուչակել, 22 աղաոուլթյուն մեջ 22 դործի կամ ոլաչւտոնի
տեր է եղել Բրյուխովը, թվում է թե նա ծնվել է միայն ն. միայն
երրորդ բաժնի ոլեսոխ օրասլածը (ինելու: Սուր-հոանկյունի
Քթի տակ ն նուրբ չրթունքներին Հեդնական-ծաղրական մի
ժղիտ՝ Ան վերածնվում եր ւեւ, երբ լուսավորվում էր
խործրդավոր նակի միկ ոլաւտուծանը: Առաջին դործն ույն
եր (ինում, որ Ան վերցնում էր եր ձեռքով (վազված ոլեւոի
ճաչամանները ի չտառլում խոչանոց: Խոլ Մոսրուղ
Ուղզունյանի ռիխրոոն մեն անդամ դողում էր, երբ խոծանոցի
դուռը բացվում եր, նավա երում եին ոլեսոխ ճաչամանները,
ապա նրա վրա կռացած Բրյուխովի գլխարկի լայն Հովարը,
իսկ վերջում ինքը, Բրյուսովը: Նա ամանները դնում էր լխո-
Հարարի Քթի ւոուկ ի առանց մի փւուք ասելու՝ ոջ ու ձախ ձեռ-
Քերը կանթում մեջքին ն անչարժանում էր: Վեր էր կենում
Մճարուվը, վերցնում եր մեկ ի մյուս առխանը, մուոնհնում խոծա-

ներին, խոթրիկ չերեփով լելնում մեկ, ապա մյուս ամանը, Հե-
լով ինչ-որ բաներ վերքնում, ավելազնում, օծում ալամ -

խւանառռու անձնավորության Ընթըիքը հ... |ւ ւղ ւաւո չունչ եր
քաչում, երբ ղոների մեջ անՀետանում էին նալ ճաչաման-
ները, ապա նրա վրա կռացած Իրյուխովի գլուխը լայն
Հովարով գլխարկով, Բրյուխովի նստուկը ն վերջապես ինքը,
Բրյուխովը:

Այնուծեւոււ ակավում եր Բրյուխուվվի երիկնադիչերային
աշխատանքի երկրորդ մասը կամ չրֆաղիծը: Նա, պետի Հրա-
մանով, կանչում եր ինչ-որ թղթերով` ղանաղան կալանավոր-
ների: Գեւոր տալիս եր ոչ միույն կալանավորի անունը, Հայրա-
նունն ու ազգանունը, ույլմ նրա բարուքի հ բրիդադի նուն -
ները: Գրեթե: Նու Հաճավա սվոաւյլում էր եր հրաղեկությամբ:

- Տուրկի՞ յու... Այեկո Վիսարիոնովի՞չ... ու՛՛, մեդրել ո" իրա-

224 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վաբանը... բւսյց Ան Հիմա ախոռում է խողանոցների
մաքրման 7/2 բրիդադում, քաղաքացի ոլեւո...

կմ`

- Եֆրեմին Ալեքսանդը Վլաղիմիրովի՞ չ7՛... մոսկովյան
սպրոֆեսո՞րը, Ան Հիմա տեխբրիդադումն է... պավուվել է
կալում...

Եթե դեռ երեկո եր ու դեռ չեն քնել կալանավորները, երբ
նւս Հայուն վում եր ւսյս կամ ույն բարուքում, սիրում եր վայր-
կենական լռություն: Բոլորն աչքերով Հետեում եին նրան,
ո՞ւսի է մուռենալու, ո՞ւսի է կանչելու: Իսկ նւս ոչ ոքի չէր կան-
չում. նւս կանդնում եր իրեն Հեւուքրքրող մարդուց ոչ Հեռու,
այնալես, որ հրեն տեսներ, բլթիսմաւոով, ուսի վրայով` պույղ եր
տալիս դուոր ն դանդաղ քայլերով դուրս էր դալիս բարաթից,
ված, որ իրեն Հեւոում է կանչված տադնասըաւ ծար կալանա-
վորը: Իսկ երբ դիչեր էր, նւ մուռենում էր Քնոսծ կալանավորին,
չարժում, քաչում ուռքը, ավելի խոր քնածների ուռների ւոուկ
խոտուստ էր տալիս, մինչն դարնում եր աղեւոյալը ե տեսնելով
Բրյուխովին, ւմն ինչ Հասկանում եր ե դողացող մասոներուվ
ակսում Հադնվել:

Տարբեր աղդուլյունների ոլառսոկանող կալանավորները
տարբեր անուններով եին մեծարում երրորդ բաժնի մոայլ
ոլեւոին.- ռուսները նրան ոպլարդասլես ՀՃՊԶՋՂԱԼ» էին ւում,
«քեռի», ւյս բասուխի բրի Հասկացողությանը տալով չարադու-
չակ նչանակուլյուն. Հանդուցյոլ Զամանովը նրան անվանեց
Հերա բոսխուան », այսինքն «դեսոին նայող», մարդ, որը չի Ս-
յում եր չուրջը, ույլ նայում է ռհվիական կոչկի կողին. ւսյս ոււն-
վանումը Հաջողություն դսուսվ ե դարձավ բոլոր աղրբեջանգի
կալանավորների սեվիականությունը, վրազպիները նրան անվա-
նում էին «ֆոֆոիելժի», այսինքն «ղդժոիխք», հւոոնացիները
«կուռ», որը Թւարդմիանի Հաւուոււաոնոււ», դալով Հայերին Հայւո-
նի 23 ո՞վ մոդոնեց, նրան կոչեցին որարզառլես «Հար ոդի»:

կես դիչերից Հեւոո ակավում եր Բրյուխուվի աչիտաւուա նքի
երրորդ ն կարելի է ասել վերջին էտապը: կես գիչերից Հետո,
ղանաղան բարաւքներից, առանց Հրավերի, չարժվում էին ուր-
փականների նմո ղանաղան կալանավորներ դեւի խործրդա-
վոր տնակը: Բրյուխուվ|ն եր ընդունում նրանց ե մեկ-մեկ բոսց

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 225

թողնում ոլեւոի մուոչ Չէր կարելի ասել, որ այս դործում նս
բավականանում էր միայն տեխնիկական միջամտությամբ, ոչ,
ն թողնում էր որան կամ նրան եր Հայեզողությաւմբ կամ եր
ուղած, ավելի չուսո չուղած մարդուն ղրկում եր ւյդ բասվա-
կանությունից հ եւո ուղարկում բարուք: Նույուծ, նայած Թե
ի՞նչ Հարաբերություն ուներ սովյալ կալանավորի Հեւո, ե՞նչ
ակնկալիքներ ուներ նրանից, ի՞նչ եր անցել-դարձել նրանց
մեջ...

Բանսարկուննրի, երկչուռների, Հարյուր դրամ ւեւ Հազ
ավելի ուուան ալու Համար իրենը ընկերոջը բրյուիւովներին ծա-
խելու միչմո ոլաւոր աւո ույս կեսդիչերային Թոռբունում կարելի
եր Հաճախ Հանդիսլել Աչուռ դայու ոլնդումով նեւ Բեկլար
Քալանթարովին:

Բեկլար Քալանթաւրովը... Բեկլար Քալանթոարովի մասին
առասպելներ Հւսաւաւն մեր, Երրորդ ճամբարային կեւոր, երբ նս
դեռ ղսոնվում էր Երկրորդ ճամբարային կետում: Անցաթղթով
աչիտաւոող, Մայկուլում " ձերբակալված Վածուն Ոսկանյանն
եր աչիոաւոււնքի բերումով Հաճախ Լինում էր մյուս ճամբա-
րային կետերում հ երեկոները դալիս եր մեղ մուռ |լ Աչուռ դա-
յուն ոլաւոմում ղանաղան կարեոր ի անկարքեոր նորուլյուն-
ներ: Այդ ղարմանալի աչիտարձում կարմոր նորություններ,
ւսյս բառի կարեոր իմաուոով, չէին կարող Լինել, ույնք աւն, որ-
քան այդ նորուլյունները, որքան էլ կարնոր, ոչնչով չեին սիո-
խում նրանց դրությունը, չկային նմանտւլես անկարքեոր լու-
րբեր, որով Հեւոււ դրսի աչիւարձիզ Հասնող ւե մի ւտեղեկու-
թյուն Հետաքրթրում էր փշալարերից ներս ապրող Է զինված
Հակողություն ւոուկ աչխաւտող կալանավորներին: Այդ կարեոր
կամ անկարմոր տեղեկությունների ց եր նււնւ Բեկլար Քալան-
Թարուվի Հայւոնությունը Երկրորդ ճամբարային կետում:
Վածան Ոսկանյանը: բարձրածասակ, թիկնեղ, թուիս, մուռ քա-
ուաւուն տարեկան մի անձնավորություն էր, երկար ձեռներով
հ ուռոներով, Թով Հոնքերի տակից նայող, ղննող ի այնուտամե-
նայնիվ չծավատացող աչքերով... Նրան դասոասպլարտել եին
յոթ ավիա աղզաոաղըկման՝ ղեղծարարություն Համար. բռո
երեույլթին առվսորուկան անցից Հեռու չի եղել մանը ձկներ
որուսպող պանցը: Վան Ոսկանյանը ւյդ մանը ձկներից եր ի

226 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

չէր Թուքցնում եր մանը դործերի ոլառւոմուլյունը. նւս մինչե
անդամ Հաղարո էր զդում հրեն.

- եղբայը,- ուսքանում եր նա,- ղդոնե ես դիւոեմ, որ դործ
եմ ւոնհսե, հ դուք, Հեռի ձեղնից, մաքուր էչ-նա ծառով եք...
Պրյւոմւ էչ-նած աու կ...

ԱՀու ւսյս Վանն էր, որ մի օր ոլաւոմեց, թե...

- Վաոարոյ լադւվունկւում մի Հայ են բերել, ռսուռավորղ
մի բան: Ասում են աւովեւոուովեննի՛՛ աչիխոաւոող է եղել
Երնանում... Բերիան նրան նչանակել է Խանջյանի տակը
փորելու Համար... եր ասելով լավ չի փորել, դրս Համար էլ
բոնել ու տա տարի են ւովել:

Մի ուրիչ անդուր

- Բերիայի մարդր չի աչ իոււոում, լավ ապրում է ի այն-
ոլես է ւին դալիս լադերում, որ կարծես Նււչաղնիկի տեղակա-
լեց մի բան էլ ավել է...

Երկու չարաց աոաջ, երեկոյան եկավ Վաչանը, խոսեց
դեսից-դենից ն վերջում, ի միջի այլոց, Հաղորդեց, որ «Բե-
բիույի մարդուն»...

- Բերիայի մարդուն վւուսրոյ լադւվունկւոից Հանին...

- Ինչո՞ւ,- Հարպրեզ Աչուռ դային:

- Աղանջիս Հառուվ, որ սեկսուռ է...

«Սեկսուո»,- եթե Թարդմանենք Հայերենի, դուրս կդա
«ղդաղտաչիո», այսինքն` դաղտնի աչիւատւակից:

- Սեկսուո` սեկսուո,- փորսիրեց Աչուռ դային,- էլ ինչո՞ւ
են Հանել...

- Տարել են ուրիչ լազեր, Հարիֆների գլի՛ին... Երկրորդ
լադլունկոխ կալանավորներն իմազել են 22 ոլոուղ Լինելը...

- Եվ ո՞ւր են տարել,- Հեւուսքրքրվում է Աչուռ դային:

- Զորտ եվո ղուսեւո,-- ոլաւուասվխուանում է Վածանը,- ո-
ւում ումն դիսռի...

- Ես... ուսաւուոնուս» եմ,- Հարցնում է Աչուռ դային:

- Ո՞վ ււ, որ դու ուսու նուս հս,- ղդաստանում է Վ-
Հանը:

- Բեկլար Քալանլթարուվը առաջին բւարուքումն է,- սում
է Աչուռ դային:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 227

այն ել խոչոր աչքերը:
Աչուռ դային ռաւիենյ 22 դիտե:

3.

դույն, կարճ կորած մաղերը չեկ են, ինքը» ինչոլես ճիչսո բնորո-
մի քիչ ավելի բարձր, բայց միջածասակ չէ. քայլում է մի բիչ
առնում է ուսերին նե նրա տակ բոնած թիթեղե ճաչամանը՝ ծե-
ծում է մեկ ընդՀանուր, մեկ Հիվանդանոցի խոՀանոցի պատու-
Հանը: /ւ ղարմանալին, ոչ Մեսրուղ Ուզունյանը, ոչ էլ Հիսիան-
դանողի խոծանոցի խոծարար Սառն (չչփխոթել սն պղպեղից
չեր վիրավորվում, նա դիտեր իր դործը, նա թույլ տեղեր, թույլ
Թաիեր իր մաղձր, կուտակված թույնը, որպեսզի կես գիչերով
սելու իրավունք կամ ւույքուկ մի աչիոաւուն ք...

Եվ ույդ՝ չուչազավ: Նրա Հերթական ղոծը մչեզի Առութելն
չր:
դաստիարակչական զրույցից անցել ծր ընդամենը մի քանի

228 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

օր: Դեռ չծառած Հինդերորդ բասրուքի բաց ոլաւտուծանին, իմ
Հել, ո՞ւմ է Հաջողվել Համբերասուսը մչելուն Հանել Համբերու-
մոլեզնած Առաքելին մի տեսակ նենդ, իր նպատակին Հասած
վելյանը Յադոյի դերում, ճի՛չտ այդոլեո": Ոչ մի բանով Օթել-
լոյին չնմանվող մչեցի Առաքելը մի Օթելլո էր կտրել:

- Գա՛, ղնա սւ քո սուուսժարղ նաչալնիկին, որ Անդ-
քել առաց, խչաիկների վրա նատելով երկիր կառավարել աղա-
մարդու դործ չէ... ես քո Վասակ Հոր Հոդին... ղնա քո վա-
ռականոց ուաու՛, որ Սո՛ւչն էլ Հայուն է, Վա՛նն էլ» Դարոն էլ
ու ԱրդաՀա՛նն ել... ես Քքու-:-

Գազազած մչեցին նեւովեը եր «Կխածճակալի» կողմը, կուս-
ցավն նրա տակից դուրս քաչեց փայտե կոթով ձողր, որը
նետվեց բարաթից:
լուց Հեոո նոր եր տեղ Հասել:

աառնվում են դեմքերն ու ժամանակները, օրեր են

մթնում ւսրւսդ ու դժվարությամբ լուսանում: Սիբիրի վրա Եր-
մակը" Թւռսի է տալիս եր ճերմակ վերմակը, ե տոաւյդաներում
բղզղացող միլիոնավոր ու միլիոնավոր, անիվ անձւոխար մժեղ-
ներն անո երկինք են Համբաոնում ու ռւլիւուսկած, Համրապւած
իջնում հ աչիտարծի ու ճամբարի վրա: Ձյուն է:

երկրորդ Հարկի տախտամածի վրա, իմ կողքին, մշեցի
Առութելն է, եր» ինչոլես ինքն է ասում չուլ ու փալասով: Երկ-
բորդ օրն է, ինչ նա ազատված է Հինգերորդ բարաքի օրա-
ռլածությունից, որսլես «կու»... տք)

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 229

-- Հը՛Հ, տունդ քանղվի, Առուքել,- բարձրաձայն մենավխո-
ռում է նա,- ղնենաղնություն էլ Քղի չատ Համարին...

- կուու՛, մի՛ կոկոս, - ոսաւտում է Աչուռ դային, ինչոլես
երեխաներին են ոտուոում:

Իսկ «կուս»-ն, ղո ռուսերեն է, «Հակածեղասիուական
աղիքի» -- ռուսերեն բառերի սկղզբնասուսունրի ց է կաղմ-
ված: Ս հ դեռ - «ռքօ»-«կոռ», այսինքն՝ Հակաձեղառխոլխոա-
կան կազմակերպություն, կաղզմակերոլությոաւն անդում, ավելի
ռարասռիելի մի բան: Թել. ոլըծավ Առաքելը, Բեկլար Ք.ս-
լանթարուվի զեկուցումով «չար ոդու» կողմից ձեակերոլվել
աղիոււոոր, Հակաձեղասխոխաւկան մոքերի քարողիչ. բասվա-
կանագավ միայն Առոաքելին սուքուկ աչիտաւուանքի ց ղրկելով...
իկ եթե ձեակերոլեին ոչ թե «կու», ւյլ «կոռ», կքչեին նրան
ծանր, տուդանային ճամբարներ, որոոեղից՝ Համլեւոխի առածի
սլես «չի վերադարծձել ոչ մի ճամբորդ»:

-- Հը՛Հ, ւտունդ քանդվի, Առութել...

- կուու՛, մի՛ կուկուռ....

Պածնուույին բրիդադումն է աւուույ ժմ Առաքելը: Այս ույն
բրիդադն է, որը ենւ է ն՛ անդործուլյաւն, ն՛ անակնկալ
աչիւաւուանքների: Երբ Հիմնական բրիդադների անդամներից
մեկն ու մեկը, կամ երկուսր, չորսը, Հինգը միասին դուրս են
դալիս չարքից ե ընկնում են Լյաղլաների, դամանուվների երկ-
նային բրիգադը, կարգադրիչ Սիդորովը դիմում է ածա այս
սպածենստայինին՝ Լրազնելու չարքերը:

Մրչտ չէ, որ երկնքից թավվող ճերմակ մժեղներն իջնում
են Հանդարսո, անդամ Հանդիսավոր: Նրունք դիտեն ե մոլեղնել
ու մոլեդնում են:-- Հենց Հի, Հս բուքը ոլորել է եր ռռլի-
տակ, վիթխարի պարսատիկը ճամբարի ու մերձակա դաչտնրի
վրա: Առավուռ է: կալանավորները վաղուց խոի չել են իրենցը
բանդ կոչված նախոսճաչը, որը մուռավորաւլես նչանակում
է վռիկ, հկ աշչվւաւունքի դուրս գալու դոնդը դեռ չի Հնչում:
Հասկանալի է, ոլառոճառը ձյունածողմն է: Նորեկները կաղր-
ծում: են, որ այս Հառսլաղումը Հողասուսրուլթյյան նչան է ե ուրա-
խանում են երենը մոքերում, իսկ Աչուռ դային հ բոլոր Հին
կալանավորները չատ լավ դիւոեն, որ դա ոչ մի կալ չունի
Հողասուրությյաւն Հեւո, որ նրանց աչվոաւուան քի չեն Հանում ոչ

230 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

թե այն պատճառով, որ վախենում են թե Հանկարծ կալանա-
վորները կարող են Հարբուխուվ Հիվանդանաղլը, ոչ,- կալանա-
չել,- ւս Հւ 22 ինչից են նրանք վախենում:
դադիցզ երեք ե երկու Հոդու Հիվանդության ոլառոճաւուվ
ազատված կալանավորների փոխարեն՝ կարգադրիչ Սիդորովը
տասխան գործիքներով: Առաքելին բաժին ընկավ երկաթե մի
ծանը ձող, կամ ինչես սում էին «լոմ»: Նու Հաղավ Աչուռ
դյու Հնասխաչ կիսամուչտամը, դլուխն ու ականջավոր
գլխարկը փաթաթեց տնային բրդե չալով, վերցրեց իմ ձեռնոց-
ռուսերեն:
- Դավա՛յ, դավա՛յ... սլուչի՛, տակ նելղյա, ե՛՛7... հս ձեր
Վերջին անդամ երբ դուրս եկա, Լոր երեույլթին ուսուն ււ
դլուխը, ղդաստոացնել. լռեցի նրա ձայնը...
| - Պադաժդի՛, սլուչի՛՛՞՛... Սիբիր՝ ո՛ւը, Մոսկվա ո՛ւր... մի օր
չէ՝ մի օր մեծ Հոր ակնջին կՀասնի մեր ձենը, վալլաՀ-բիլա
կառնի... ես էնոր խուլ ականջներ...- չդիմացավ այնուտամե-
Մչեցի Առաքելն՝ ո՛ւր, դաղասի արական անաղալոռու-
թյունն՝ ո՛ւը:..

Մերոլերտոր չչասիեց իմ ւույքությունը, դս փոխարեն
փոքրիկ ըմողլանակուվ ինչ-որ կանաչադույն հ դառնավուն դեղ
լեցրեց իմ կոկորդն ի ար ն դրեց իմ անունը աշխատանքից
աղաւովածների խոսվաւուվխուուկին:

- Գ1ա՛, վաղը Հանդաւտոագզիր,- ւսսււը ինձ:

Չնայած որ փորձով դիոնի առանց սայքություն ունե-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 231

նալու աչիաւուանքիցը աղառսովելու արժեքը, այնոււամենույնիվ
ուրախ էի,- վաղ առավույան, երբ դիչերային խավարը դեռ
պիչխի դրսում, երբ կՀնչի զարթոնքի դոնդը, ես չեմ թոչի տե-
ղիցո ե արթորթաղլուվ չեմ Հաղնվի: Առաքելի կողքին ն Առա-
քելի ոլես՝ ես էլ կարող եւմ չուռ դալ մյուս կողքիս ե ննջել
ղարթնող բասրուքի աղմկող երաժչւոուլթյուն ւոււկ, ի՛նչ երանու-
թյուն:

Ամեն 22 անցավ այնոլես, ինչես երեակայում եի: Վաղ
աուավուոյաւն, խոր Քնի մեֆ, ինձ Հավ այնոււամենույնի վ
զարթոնքի դոնդի խուլ զնգոցը ն այն միտքը, որ դա ինձ չի
վերաբերում, սխլոոս լեղնում է երջանկությամբ: Ես քնում եւմ
երկրորդ, լուսաբացի Հաճելի քնով ի դարնում եմ միայն ույն
ժամանակ, երբ լսում եմ Առաքելի մի Քիչ խուղլուռ, արդեն
Հարաղ աւո դարձած ձայնը.

- Վեր կազ, լա՛ո, վեր կազ վոիխկ ուսոենք...

Նախաճաչից Հետո մենք մի-մի մախորկա ենք փաթաթում
ի ոլոր աււովում քաղցը զրույցի: երբ բարաք է մոնոււմ կար-
ղադրիչ Սիդորովը: Քառակուսի խոավասուավխոռ աը բունած
կարճառոնս աչքերի դեմ, Ան կարդում է Հինդ աղզդանուն ե
ավելացնում.

- Տուք Հաղնվել ի դուրս դալ:

Հինդից երկուսը մենք էինք, մչեցի Առուքելն ու ես:

- Տեսա՞ր, լա՛ու- դառնացավ նւս, վկայակոչելով թուրքե-
րեն մի ուած, -- «Երեք տարվա մեջ մի անդամ ոլիսոխ աղո-
Թեիձք, ույն էլ մուսւոււա նուն չթողեց»:

Սոկույն ավելի Հեշո եր թուրքերեն ուոււուծ ասելը, քան թե
Հայերեն Հաղնվելը: Ես դեռ ոչինչ, այսոլես թե այնսլես
«Հարմարեցված» էի ճամբարից դուրս դալուն ի դոնե դոր-
ծարար բակը Հասնելուն, հ Առութելը:.. Երա Հնամաչ չինելը
չոռիաղանը թույլ էր ոլաչտուլանվելու Համար ռառւնամանիքիցը:

«Տււք Հաղնվել ի դուրս դալ»,- ւսյս առնվաղն նչանակում
է, որ մեղ ուլասում եր բաղզօթյա աչիտաւուանք: Ես Առոաքթելին
խործուրդ ավի անմիջապես կարգադրիչին տեղեկացնել իր
դրության մասին, ռավլույն ւսյս անդամ Ան ավելի Հեուաւոնհս
դսոոնվեց: Նրա դառոումով՝ եթե Հիսի ւոյդ մասին խոսի, նրան
մի կերոլ կշագցնեն է. (քչեն, ավելի լա է դուրս դալ դարբաս-

232 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ների դեմ առանց ւորտտունջի ե...

- նոեսեեն, որ չլի" իմ, կիւոկեն բարուք:::

Ել որպեսզի ավելի չեչտի իր «չլուտ» լինելը, նա փաթաթ-
վեզ մոխրադույն վերմակ-աղեալով ու դուրս եկանք:

Ելքի դարբասի մուտ Հավաքվել էին մեզնից բացի տաս-
ներ: Նրանք տաք Հագնված էին, կարմիր թչեր ունեին ն ընդ-
Հանրառալես Թողնում էին բարեչողի մարդկանը տալավորու-
թյուն: Նրանցից մեկին կանչում էին Վանյա Գրողնի, որը մի
ները չկային հ ն խոսում եր կոնչալով:
նարկելու| վերմակի մեջ փաթաթված Առաթելին,- կու-կլութա-
կլանը" մեղ Հետ է...

Քրեսկանները ներդաչնակ ծիծաղեցին:

Առաքելի «նոմերը» չանցավ: Ըռւո երեույթին ռաւիենյ ինչ
նրա ծեկները:

- Շարջի,- առաջ անցավ սիբիրյան թաթար զինված սլա-
Հակը,- առաջի ն... երկրո ԸԴ::: երրո առ ե... չո Ըր-::

Ընդամենը երեք Հնդյոակ հ չորո Հոդի: Լայն դարբասները
աոաջ, միա՛րչ...

Ու՞ր ենք դնում, ի՞նչ աչիոաւու նքի:

Եւոնիզ լովեց ձիու Թե ձիերի խուլ դուիյունը ձյուների
վրա: Ի՞նչ են բերում սածնակներով:

Դուրս դալով ճամբարիդ, մեր խոսուն բրիդաղդն, Լուր Հրա-
հ դիմեց դեւի արնմուսոք: Ձյունը "ւում ծ էր, Թթուսղիքեն ուոնուս-
մաններն Համարյա Հետք չէին թողնում ձյուների վրա,-
խւա՛րթ-խո՛ւրթ, խւա՛րթ-խ՛ուրթ: - Ռւոներոս մրոան,- Քրլոին-
ջում է Առաքելը,- չա սո ոլիսոխ ում են ...- խւա՛րթ-խո՛ւրթ,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 233

խա՛րթ-խո՛ւրթ:- Քրեականները ետ են մնում, առաջ են վա-
ղում, դլորում են հրար ձյուների վրո.- «կարդը խանդարող-
ների վրա կկրակեմ»-ը նրանց ծամար չե, նրանց չի վերաբե-
րում, մեղ Համար է, մեզ է վերաբերում միայն,- խա՛րթ-
խո՛ւրթ, իխա՛րթ-լոո՛ւրթ:

- կանդնի՛ր,- (ովում է ոլածավի Հրամանը, ե խումբը
կանգնում է,- խոո՛ւըթ:

Դոաչտ է: Ջյունուռ բոսղդ դաչո: Աչխասունք ային ոչ մի կետ
չի երհում: Ինչո՞ւ բերին այտեղ, այստեղ ի՞նչ ոլեւուք է
անենք: Հանելուկը կամաց-կամաց լուծվում է, երբ մուոհնում
են երկու սաՀնակներ, որոնցիպ մեկր բեռնավորված է երկաթ-
մո. ծանր ձողերով, բածերով, ռրոածույը քլունդներով, իսկ մյու-
ռը :.: ծածկված է բրեղենոով, ճիշւո է, բայց մի քանի դուրս ըն-
կած ձեռներ ու ուոներ սում են տմեն ինչ: Մեուսծ կաղլա-
նավորներ են, ն մենք եկել ենք նրանց թաղելու:

ՍաՀնակները վարողներ չունեին: Զիերը կանգնեցին խո-
ժոռ ու բանիմազ: Ին 4 Թւիոց, որ նրանք նույնալես կալանա-
վորներ են ե Վաշան Ոսկանյանի նման իրավունք ունեն
աչիտաւոելու առանց Հակողուլթյուն...

ի Հերթով տաքանալու Հասխար: իրավագպի էին. չեին աչիու-
եր Հնամաչ չինելին, սկսեց աչխատել մերթընդմերթ խաչա-
է եղել: Սակայն ազգագրադնտ լինելու կարիք չկար դուչակե-

234 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

յանքները միայն ես էի Հասկանում, ն երբ զինված պածակն
ինչ-որ չար բան գուչակելուվ Հարցրեց ինձ, թե ինչի մասին է
- Աղոթում է...
պաչակը ոչ մի ուչադրություն չէր դարձնի այդ գործի վրա,
պածակի ծրացանը է նրանից այսինքն պածակից կենդանի
Պածակը երկնչեց:
-- Լավ, ի՞նչ եք առաֆարկում,- Հարպրեղ նա- հս որւոե-
- Մոռուո՛զ, ոււսբուռ ւո Նադո,- դոռաց Առաքելն եր
խատել,- այսինքն:
չարժվեց դեղի նա, Լ Հայտնի չէ թնի նչ կարող էր պատածել,
բայց այդ միչոցին պածակը Հրացանն ուղղեց դեղի կաթնա-
օղնական ուժե՞ր խնդրելու, վառելի՞ք ոլածանջելու, թե՞ Առու-
ի սրեցին ականջները: Պաոավն ոչ մի կրակոց: Օդը թեն
վը:
| - Տղերք,- կոնչաց կապտած Իվան ԱՀեղը,- ռածնակ-
ները... կարգի բերել, ւու ԸՀ:::

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 235

թյուն աղաղակներով, ակսեցին դործել դլիւավոր այլես լոմերով
ի չանցած ւում ւ բուղե, ռածնակներից մեկը վերածվեց վառելա-
սփույսոխ:

- Պետական դույքի փչաղման Համար կպատասխանեք,
վնասարարնե՞ր,- դոուսց սպածակը` 22 անելը չիմանալու:

Քաղաքականները վերպրին աղասուսդրված դործիքները ե
չարունակեցին դժվար աշխատաոճ նքը: Գեւոխինը ուււոււուծ եր ե
դժվար էր Հաղթածձարելը:

Ծո՛ւլո բարձրացավ: Խարույկը ալաւոր ուռ էր: Երա չուրջֆը
բոլորվեղին քրեականները, գրպաններիը Հանելին մեծ-մեծ
դետնախնձորներ, չարեցին ճարճասոող կրակի վր ի ձյունուռ
դաշտերի վրա տարածվեց ճամբարային անձամար երդերի
մեկը.

Մայնց մի աղջիկ, կրծքին
Շեկ մի խալ, իւալի պես սիրուն...

Իսկ ւսյս երդը կարող է ւոմւել մինչեւ երեկո ե երեկոյից
մինչն. առւավուռ. մեծ կուս վի մի ոլոնմ է դա, ուր դործող ոււն-
ձերն են քեֆ սիրող, աղզնվադույն ւողերք, դինեւոների սեղան-
ների մուռ քնող, Հաչիչ ծխող անարաուո կույսեր, ուսանողաան
Համաղզդետոուվ մի խարդախ աղո, միլիզիոներ-ձրիակեր Վ-
լոդիան, քննիչ Աբրամը, դասուվոր Պիսկունովիչը ու վլա-
Խե՛ր, վկաներ երկու սեռից, խւայյուսբղեւո անուն-Հայրանուն-
ներով, ազգանուններով: - /ւ ձգվում է երգը մել աղիողորմ ու
աղաչավոր, որսլես խամբերդ, երկերդ ու մեներդ, մեր Հոդե-
բանավան որարղունավ վերլուծումներով, Հանքաղդործի Հան-
դեւ Համավրունք ղարլթեցնելու անսքող միւոումով.

Վանյան էլ մորից էր ծնվել,
Օրոցքի երգով էր քնել.
Դե թնիր, Վանյա, մեծացի՛ր,

Առաքելն այլիւո չի Հայծոյում, ոչ էլ խաչակնքում է.
Մոսկվայի Համալաւարանի պրոֆեսոր Եֆրեմինը Հանել է

236 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ակնոցը ն դրել խորացող փոսից տաս թայլ այն կողմ, բաց
ձյունի վրա` զգուչության Համար երեի. կրել չի կարող, չողե-
կալում է ի ոչինչ չի կարելի տեսնել. անվարժ ձեռներով
խոխում է Հիմա քլունդը ե ոչ միչսո նոլաւու կին, որուվձեւու.
առանց ակնողների վատ է տեսնում նա: Շոթա Ռուսթավելու
խոչուն աչքերով օչեմչիրդի իրաքլի Դարսանի ան, որն եր
ասելով կյանքում ոչ մի կաթիլ գինի չի խմել, բարակ ձայնով
ինչ-որ բան է սում չեչեն Զոչայի ականջին :-

/ւ փորում ենք մենք, փորում:

- Դու Հասկացա՞ր մեր վրազու կարդ ու կանոն... Հը՛Հ...
մարդասոլանին կրակ ու կարսոչկա, անմեղ մարդուն քլունդ
ու լոմ... Հը՛Հ...

/ւ փորում ենք մենք, փորում:

«.Վանյուչան մախորկան վառեց,
Սոխորկան վառող սլես դառն էլ.
ա իսկ Կատյան օղի էր իմել...
կատյուչա, Հաշիվը խառն է...

իսկ օղին դանակի սլես սառն էր...

/ւ փորում ենք մենք, փորում:

երգողների ձայնը կամաց-կամաց իջավ ն վերջնականա-
պես Հանդավ խարույկի բոպերի Հետ: կրակը կարող էր

- Ֆղերք,- կոնչաց հվան ԱՀչեղը պարզելով մատը դելի
երկրորդ սածնակը,- կարդի բերել, մա՛րչ.-
պածակը:

- Սիսեռ ուսոելուց Հեւոո՛...

- Տեռա՞ր, Լո, ինչ աչի ենք ընկե...

«կոու՛, մի կոկուս»,- կասեր Աչուռ դային:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 237

- Վանյուչա,- ճչաց կոսոյան,-
Խնայի՛ր իմ կյանքը, անդի՛ն...-
եղ ոչինչ չլսեզ Վանյուչան,
Դանակը չողաց ու Հանդել:

Թռւար դու, կատյուչա, երկինք,
Ուր չկա դատ ու դատավոր,

Շեկ խալդ արյունո՛վ ներկվեց,
Շեկ խար էր էրել մեղավոր...

Ազատված ձիերը կի կանդնել են իրար կողքի, զլուխնե-

խարույկը ճարճասոում է նորողդված ուժով ու փորում ենք
մենք, փորում:

Մոնք չենք նայում ւսյն կողմը ի աչիաւոում ենք մուծել
միայն փորելու մասին, ճիղ թավելով մոռանալ ն այն, թե ի՞նչ
ենք փորում ն ինչի՞ Համար: իսկ Հիմա մեզ ցավադնորեն
դրդոռում է խորովվող դետնախնձորի խանձածուռը: Մոճնք չդի-
եինք, որ ճամբարի դուրս ենք դալուչ այլապես կարող էինք
մեր օրաբաժնից մի կտոր չաց խոթել մեր գրպանը քաղցի
կրծող որդը ուժավաւիելու Համար: Մենք չգիտեինք, որ մեղ
վիճակված է այսոալիսի ծանը աչխոաւուանք, ծանը, ոչ միոյն
ֆիզիկական առումով:

Ամենից չուսո երմի խոչանոցի նավին աչիոաւոող բելո-
ռուս անկան նկաւոեց, որ պրոֆեսոր Եֆրեմինն ինչ-որ բան
է ծամում: Նո նավա չծավասուսց եր աչքերին, իկ երբ Հավաս-
տի ապով, որ խաբկանք չէ, Ընդծառոնց աշչիոաւուանքը ի լորձ-
ունքը կուլ տալով, աչքերով կախվեց պրոֆեսորի դեմթից:
Ի՞նչ է ոււտռում նաչ Ոչ մի ակնկալիք չունի Ժանկան, նւ
ուղում է միայն իմանալ կամ գուչակել, թե ի՞նչ է ծամում
պրոֆեսորն այդքան ավսորժուկով, առանց բերանը բանալու,
վախենալու երեի, որ կերածի Համը բաց բերանից կարող է
դուրս դալ: Յանկայի Հայադքը բոնեց չեչեն Զոչոաւն. նւ ձեռ-
նողով թվ բեղերը ոջ ու ձավ րելով մնա Հիռլնոսված՝
Հայացքը կռացած աչխատող ն լնդերը չարժող, ինչ-որ բան
ծամող պրոֆեսորին: Դարոանիաւն նույնալես վերածասու եղավ
իրադարձությանը ե նայել Եֆրեմինին ասոելությաւմբ լեզուն

238 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

աչքերով: Ու եղավ մի բուն, երբ բոլորը, դործերը թողած,
նայում էին մի բան ծամող երջանիկ ծերուկին: Պրոֆեսորն
Նա թողեց ղդործը, չոկվեց ն նայեց իր ընկերներին, նախ
բարի, մեղմ ժպիտով, բացեց բերանը, լեզվի վրա դուրս Հանեց
չարունակեց ծամել:- Բոլորը թեթեւացած չունչ քաչելղին:

Ու դեռ այս մաչո՛ղ, ջղերը խարտոցող երդը, որ վերջ
չունի.

Ի ոաւղլիը հւուսլ, բանտից բան տ՝
Դե գնա՛, Վանյուչո, վայելիր.
Հակիչը քեզնից էլ վայրենի...

երեի մի տեղ կարդացել եմ: Զխնալելով ինձ ն ընդմիչտ Հիչե-
ձիերի մոտ զինված պածակն է անձայտ զինվորի անՀաջֆող
են մարդկային դիակներ, անփույթ ու անկանոն, իսկ ձյուների
մբոյից»չ փորված, արյունոտ աչքերի նման, դեղի երկինք են

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 239

4.

Առոաքելին Քիչ 22 չտ մարդավարի Թռսղելու Համար: Եվ ե նչ
Հաղցրեց նրան, դրեց դագաղը, ծածկեց կափարիչով, մեխեց,
դիսլողից մի մախորկա խնդրեց:

«Հը՛Հ» արավ, ամեն անդամ Ըուո երեույթին մի բոան ասելու
ա ինձ Հառուվ, լա՛ո:

զիկի նման լթելթն՝ բարձրադավ տախատամածի իր անկողնին,

Արդեն երեկո էր: Աչխատանքից վերադարձան բրիգադները:

իրիկնային վոխկից: - Էաօրվա իմ կերած՝ տաս տարի ինձ

կՀերիթի,- առաց նա` գլուխը դնելով բարձին: Աչոտ դային

ի՞նչ է ոլաւուս ծել: Ես նրան ոլառսոմեցի մեր ծանը օրվա մասին:
- Ինչ կա-չկա թալեք վերես ի,- խնդրեց ֆիզիկապես ն.

Հոդեպես ցնցված մչեցին,-- կմաե՛մ...

ոին դնելու:

240 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ամոհւ, ըսի,- Համառեց մչեցին:

Գնաց Աչուռ դային ե Քիչ Հեւոո վերադարձավ բուժակի
Հեւոչ Մերոլելոոր չոառիեը Հիվանդի ւույքությունը հ ւգ:

-- Հիվանդանոցում տեղ չկա:

-- Ջերմաստիխճա՞ նը...

- Բարձր է,- կարճ կրեց Մերոերոն ու դնաց:

Ողջ դիչեր ոնք աղ, Հառաչեց ու ղառանցեց Առաքելը.
տաքության մեջ ինչ-որ մեկի Հետ կովում էր նա, Հայծոյում.

- Գնա՛ քո վասականոց... դե ըսե քո սուուսթորղ Նււչալ-
Կիկին... ավաղակ-մարդասպաններ պատիվ ունեն, անմեղ
մարդ՝ ուռի ւոուկ կերլթո.... Սերուխ, Վան, մուչյոուսրիների Հեւո
չատ մի ղավղականուք... Աչուռ ճիշւո կան, կոա՛, մի՛ կուկուռ....
Անդրանիկի անվան լե մեռնիմ, Սչու դաչտի սառ ջրերին լե...
ղնա ասա քո... ծո՛, Սո՛ւչ լե Հայաուուսն է, Վա՛ն Լե, Երզրո՛ւմ
Լե... դնա՛, ըսե՛, Դարոն ու Արդածան լե Հեւոր... Գոա՛, ըտե... Եւս
չեմ տեսնի, ԱՁ թոռ կւոեսնի, ԱՁ թոռ չի ւոհանի՝ ԱՁ թոռան
թոռ կւոեսնի... դնա, ըսե, կոհսնի՛... ւող, լաո, եղքան բա՞ն Լե
չդի ես, Անդրանիկ Շաբին-Աարածիսարդի հ... վա՛յ, (ը մրն,
վայ... Մեր ՕՀանես Օրթաջալի բանտի մեջ մեռավ... ղնա ըսե,
դնա ըսե քո բեղավորին... մուղռի-մունդոխկ, մունդոիկ-
մուդոի, հրար չու՛ւո կուրմչին... վայ, 1 մբ...

Առավուոյան, երբ մենք ոլոր աւո վում էինք դուրս դալ
աչխոաւուան քի, Առաքելը չնչում էր ծանը ն ոչ մի վերաբեր-
մունք ցույց չտվեց ոչ Հազի, ոչ նավխոսճաչի վոիկի Հանդեսը:
Աչուռ դային խնդրել բուժակ Մերոլերոխն տեղավորել նրան
Հիվանդանոց, իսկ եթե դա Հնարավոր չէ, ւուս| նրան Հիվանդա-
նոզույին սնունդ,- Հարյուր դրամ երեսը քաչած կուց ե նար-
դու երկու զարերի չուի կարագ:

Օրը պուլրոո էր, քամին փչում եր դեմից հ բրնձանման
ձյունը կոխում մեր դեմքին: Գործարար բակը թվաց ինձ
սովորականից ավելի մոայլ ու ճնչող: ԱՀ հ բրուտանոցը:
Սամոն ակսեց Հունցել կավը: Զդիտես ինչու` այսօր Աչուռ
դային ինքը վառեց վառարանը: Նու մի տեսակ ցրված եր ե
մոածող: Երբ վառարանը դեռ չվառված Հանդավ, նս վերպրեզ
նավլաամանը, Թոռը սփոաւյոերը պողեղ նավթով ե առխանը դրեզ
եղը, Հեւլոո կարծես ղղֆոաղ, նորից պողեց, Հեւոո նորից վառեց

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 241

լուցկին. ստեղ չՀասդրած՝ Հանդավ: Երկրորդը: Հանդավ: Նորից
վառեց:

Երբ վերֆասղես աղմկեզ վառարանը, Աչուռ դային վեր
կաղավ, աչքերով փճոոունը ինձ հ ւտ ւսդ:

- Մեր կուս-ն կարող է դնալ ու խռնվել Հաղար տարվա
մեռելներին...

- Զգիտեմ,- ոլաւոասվխուան եցի ես, չասելու Համար, որ ինձ
էլ է տանջում ւսյդ միւոքը:

- Ինձ վախեցրեց նրա աչքերը,- Հիմնավորեց իր միտքը
Աչուռ դային, - նայում է, բոյց զդում ես, որ ոչինչ չի ոնս-
նում: ի միֆի այլոց ես դրսում չեմ Հանդիսլել այսոալիսի աչքե-
բով Հիվանդների... դրսում Հակառակն է, առողջներն են նա-
յում ու չեն ւոհոնում...

Ռ՛չ, Աշոտ դային ամեն ինչ չգիտեր: Նա չդիտեր, օրինակ,
որ նրան չպիտի Հաֆողվի մչեցի Առաքելին քիչ թն չատ մար-
դավարի թաղել: Եվ ի նչ էր նրա ուզածը, զինվորական
նվադավխո՞ւմբ, սպսակնե՞ր, ճառհ՞լ,...

Հիմա էլ նա նստած չարխի վրա իրար ետեից ամաններ է
առպրել-չապրելը կախված է նրա չինելիք ամանների՝ իրեն
Հայտնի մի թվից, որին աշխատում է նա Հասնել ու չի
նրա ոչ միույն տրամադրությունը...
սառած գետնախնժորի կճեպներ թոցնել ն դրել է Հիմա
ուրը, գորչ այղ զանգվածին կոտլետների ձն կատ, կչարի

242 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղուլյումբ, քանդակում է Հայնեի" դլուխրը: Օդում ղդացզվում
է դնտնախնձորի կճեպներից Սամոյի վարպետ մատներով
ձնավորված կուոլետների խանձաչուտը, Սամոն կանգնել է իր
ծրաչադործ խանումի մուտ ու երանուլյամբ նայում է նրա
աչիաւուանքին:

- կո՛ւյը է,- սում է ն ադրբեջաներեն, ակնարկելով
Հայնեի աչքերին, իոկ Լյուդմիլան նայում է նրան ամոխույլ
աչքերով ե ոչինչ չի Հասկանում.- Սլեւլո՛յ, սլեւղո՛յ,-
բաղզասորում է եր միւոքը Սոսմոն, իկ Լյուդմիլան սր դար ա-
նում: է եր նրբաճաչուկ ճամբարային սմուսնու, աբաավժոււման-
պի կառւալաւն Սամոյի առաջ:-- Աարդկային աչքերը մեծադույն
ճչւոուվյումբ: արտա Հույոոււմ են միայն քանդակադործները...
բոտ հուլյան մարդր կույր է:

ի 1 Աչուռ դայու Հայագդքները իրար են Հանդիսլում. մենք
լռում ենք ե դիոռենք, որ երկուսա էլ մուսծում ենք մչեցի Առու-
քելի, նրա աչքերի, առողջ ե աղատ մարդկանց աչքերի ե
Հայնեի աչքերի մասին:

Խուլ Հնչում է բանթողի ղանդրը: Արդեն երեկո է: Դուլրո են
դալիս կալանավորներն արձետուսնոցներից ե Հավոաւքվում են
մեծ ճանապարծի վրա: Ցուրտր կծում է, ու երեկոն թվում է
ավելի տխուր ու ծանը, քան անցած բոլոր տխուր ու ծանը
երեկոները:

Երեկոյան եկավ Մերոլերոոր: Նու աա, որ Հերը ծանը
Հիվանդ. Առուքթել Ութուճյանինն է Հիվանդանոցում ոլառվկելու
Համար, եթե Հիվանդներից մեկը... անկալ իր կամքից զիջի
եղը... նուրբ մարդ է ւսյս Մերողերսոր, "ւաւու նուս ւնի, ծանը
բաներ այնսլես է ասում, որ մեռնելն անդամ թելն է թվում:

Սչեցի Առաքելը ե՞րբ է օրինավոր մարդ եղել, որ Հիմա
Լինի: Փոխանակ Համբերուլյամբ ու քաղաքավարությամբ
ռալասելու եր Հերլժին ե Հիվանդանոց փոխադրվելու, ռրդողեց
հ դնաց աններելի ծայրածեղուլյաւն : խուսլաւցի աղջկա երդում
երի նրան ամենից չասո դուր է եկել «Ամենույն տեղ մածը
մի է» տողը":

Երբ կոմենդանո Ժիդելյուվսկին մով դեւոնասիորը դիակ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 243

դագաղն ու երեի Հանկարծակի եկավ: Ինքը կենդանի է, կար-
գադրի՞չը, տնտեսվա՞րը... այսօր բոլորին էլ Հանդիպել է. ո՞վ
քաղաքացի՛ սլետ:

ոլեսոր:

դից, ընդչանուր կարդով մերկացվեց՝ այս անդամ ոչ թե քա-
ընդձանուր կարդո՛վ:

կոմենղանտը վերցրեց ն Հանձնեց... ճամբարի սլետի՞ն, ոչ, նա
բաժնի ոլեւոին:

ցանք այնուամենայնիվ նկատել կամ որոչել, թե մեր մչեզին
հրեք սաՀնակներից որի՞ մեջ ընկավ: Երբ չարժվեղին սաՀնակ-
ները, Աչուռ դայու Հետ մենք Հետնեցինք նրանը մինչն ճամ-
բարի դարբասները: Մենք քայլում էինք գլխաբաց ու զլխի-
նավոր, անթիվ ու անՀամար մժեղներն ասես երկինք են Համ-
չոգի փնչացնող սն, կապարագույն ու կարմիր ձինրի վրա, մեր
բաց գլխին ու ցրտից սպիտակած թարթիչներին:

244 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«Այղ գիչեր Հիշարժան ոչինչ չպատաչեց, եթե չչաչվենք
այն, որ կես դիչերին, Բեկլար Քալանթարովը կանչվեց
Այնտեղ գրված էր.

ԱՌԱՔԵԼ ՈՒԹՈՒՃՅԱՆ ՄՇԵՑԻ
զինվոր ղորավար Անդրանիկի,
եւ չտես, իմ թոռները կւոեսնեն:

Պաւուս Հեղին նեւ ուրիչ մանր-մունը դեսղքեր.- լուսաբա-
պին Բեկլար Քալանչթարովին դտան ծեծված հ ուչավուռի,
ընկած ոլեւոքարանի ւուո, իոկ աու վուոյւաւն Աչուռ դայուն
մեկուսարան տարան:

Ել ուրիչ ոչինչ:

1965 թ., փետրվար

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 245

ԾԱՂԿԱԾ ՓՇԱԼԱՐԵՐ52
(Լիսլերդ)

1.

Այդ օրը:

Այդ օրը դործարար բակի ոլեւո Իվան Բիչկոն բրուստանոց
մով անբաժան կարճ մւորակը ձեռքին եւո ու առաջ չաղրժե-
ւով, մի կնոջ ուղեկցությամբ: Մեծ փորձառություն ունենալու
արիք չկար դուչակելու, որ կինը կալանավորուծի էր Է սլատ-
կանում եր Զիւույից եկած նոր հւուսալին: Այդ էին վկայում
նրա չարչարված, ոնոաւյին մոխրադույն թեթ. վերարկուն, ույլէւ
ծոված կրունկներով կանացի կիսակոչիկները:

Եթե փորձենք որոչել կնոջ դեմքի ղույնը, ւսա անվերա-
ոլածորեն ոիւոի ասենք, որ կարմիր էր, ռակույն ւոյ կարմրու-
թյունը ոչ մի կալ չուներ ոչ բանաստեղծների երդած կարմիր
վարդի, ոչ զատկվա կարմիր Հալիթի, ոչ արնի, ոչ էլ ուրիչ
կարմրուլթյունների Հեւո: Դա մի ղդունոււո, բծավոր, խոաթարված
ռլուստերով կարմրություն էր, որը նրան տալիս էր Հիվանդա-
դին տեսք: ՆիՀար եր Սս կալանավորական նիծարությոաւմբ ի
եթե չլինեին բարակ Հոնքերի տակից նայող աչխույժ ու
քննող, ավելին, ծասկացող աչքերը, առա կարելի էր նրան ոչ
ավելի, ոչ սակաս՝ չարժուն ու Թարմ դիկ Համարել:

Բրուսուսնոցը վաղուց կին չէր տեսել: Լյոաղլյաոյի Հեւո կապ-
ված Հիչողությունների վերջին մուժ ու փոչին տարավ իր Հետ
Սանոն: Վերջինիս անիվի վրա Հայտնվեց լիտվացի բարալիկ
մի ողա դեղին Հոնքերով ե ավելի դեղին բեղերով իոնասը,
որը դիտեր առա չկուռ ու վավոավոր ժողլւուոլ, ժողլւոււը միտսոնսակ
ժոլիոով Սամոյին հ ամենամեծ առտտիճանավորին, ժողո, երբ
մի Հարց եին տալիս հ ն ոլաւոասվխուանում եր եր դժվար ռու-

246 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

սերենով, ժողլւո՞ղ, երբ որուովում եր անիվն ու ձեավորում
բարակ մառոներով Հողե ռռխանները, ժոլւոււը անաուխլժ, երմի եր
մոքերին ն Հիչողություններին:

-- Վինի մունյե ,- դոռաց Սամոն աչւոխ միջից ոլեւուք
եղածիզ ավելի բարձը ձայնով, ե անիվները լռեցին: Պեւոր, դոծ
Մամոյից ու աչիարծիղ, դիմեց Աչուռ դայուն:

- Վերցրեք սրան, թեն չգիտեմ, թե ինչի կարող է պետք
դալ: կար ու ձի անել չդիւոե, ֆիզիկական ւ իուաւունք կա-
տարել չի կարող...

- Ես դրադեւո եւի, քաղաքացի ոլեւո,- լովեց կնոջ բարակ
ու երդեցիկ ձայնը,- ես ավարտել եւ Բեռլինի նկարչական
ակադեմիան... ես...

- Իսկ ո՞ւմ է ոլեւուք ւոյդ քո նկարչությունը. մեղ նկարի-
չներից ավելի ներկարարներ են Հարկավոր,- առաց Բիչկոն
կւրուկ ու դործնական,- ժամանակները ծանը են, ոլեւուք է
Հարմարվել...

Վերջին նավխոադասույթյունը ն արտաաաւնեցը սեւ որոլես
մեջբերում" հ ժամուս: Այուռեղ ոլեւոք է նչել, որ Վասկա Բիչ-
կոն նույնալես կալանավոր էր, սակույն՝ ւս զ ւուո ե արտոնյալ
կալանավոր, որով Հեւու. ն ոչ 22 քաղաքական, ւյլ քրեական
դործով էր Խաւուած, դասու այրւուված էր ոչ մեծ ժամկետով ե
դրսում էլ ոլեւոի նման մի բոան էր եղել, Հեւոհաբոար հ օժոված
եր ոլեսո (ինելու փորձով: Նովոխվանուլյուն ճամբարույին
բաժանմունքի սլետը՝ խաւտաբարո հ մանը ավխնդիր կուցենկոն,
չէր սխալվել եր ըմոորուլթյան մեֆ, Բիչկոն ուսնոււմ եր դործր
մեծ Հւխոուլթյումբ ե բանի մացությամբ: Սուո էր ճամբարային
բոլոր ոլեւտերի Հեւո Վասկա Բիչկոն, ե նրա խոսակցությունից
կարելի էր իմանալ, թե վերջին ընդունելության ժամանակ
վերջին ոլեւոն ի՞նչ ոլաւողդամով է նրան ճանաալարծ դրել: ԱՀ
թե ինչու նրա վերֆին խոսքերը Հնչեղին որսլես մեջբերում.

- ժամանակները ծանը են, պետք է Հարմարվել...

- Իսկասքես, ես էլ չդի ոեմ, թե ինչ կարող է անել ձեղ
ւմուո,- նորից մոածողվեց Բիչկոն,- վերցրեք, Հա չվաուհ.ք ձեր
բրիդադում, տեսնենք 22 դուրս կդա...

Ու դուրս եկավ նս առանց ուլասելու ոլո սվա:

Եւս նայեցի Աչուռ դայուն. ես ուղում եի նրա դեմքի ւար ւուս-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 247

Հայությունիը դուչակել՝ դո՞Հ է ն թե դժդոծ: Աչուռ դային,
ռավույն, ամբողջովին տեսողություն դարժձաւծ՝ նայում էր
Մամոյի կողմը: Ի՞նչ էր եսել Աչուռ դային:

կանգնել էր Սամոն տաչտակում՝ մինչն ծնկները կավով
ծածկված, անչարժ, ւան Հիոլնուացվուծ, ու նայում եր կնոֆը:
Այդոլես նայում է Հավառսու գյ ալը ռրբապլառոկերին, աղվեսը
խաղողին կամ երեի Ռուեոն՝ Ջուլինույին: Մամոյի բեղերն
ավելի կախվել էին երկու կողմից, իսկ աչքերը --. աչքերը---

կինն աա երեույլթին արված անուրավ մւոքերով, ոչինչ
չէր նկառոում: Մի անդամ միայն Ան վիզը երկարեց ընձուղտի
նման հւ նայեց տավխուուսկների վր չարված չորացող ւան ե-
բին այնալի սի Հայագդքով, որ կարծես Հաչվում եր: Հետո նս
մուռեցաւվ Աչուռ դայու անի վին, նրա մուռ դրված ոլաւորասւոի
պեխից պուզամասոով մի կոոր ոլճռկեց ի ակսեց սորորել պու-
պամասոով ու բթամաւոուվ:

Աչուռ դային դուրս եկավ, դաղզդածին դրված խոավաւու-
տակը վերցրեց, միչեց փոչին, աղա գրպանից ծանեց մատիտը
ն դիմեց նորեկին.

- Ձեր ազդանո՞ւնը...

- Շարլթ,- ոլա ասվխոանեց կինը ե, չգիտես ինչու, կամաց
տնքաց:

- Անո՞ւնը...

- Լյուդմիլա:

- Հայրանո՞ւնը...

- Հայրանո՞ւն,- կրկնեց աղջիկը ն կարծես նոր գլխի ըն-
կավո,- ավ, այո, Հայրանուն... կարլովնա:

Աչուտ դային գրեց:

- Հիմա դնանք ինձ Հեւո, Լյուդմիլա կարլուվնա,- դիմեց
ն կնոջը հ բացեց չորանոցի դուռր,- ուծ ու՛, տեսնո՞ւմ եք...

Դուոր ծածկվեց, ի Աչուռ դայու խոսքերը մնացին անլաե-
Լե: Ըուո երեույլթին, նս Լյուդմիլա Շարլթին ուղում էր (ծել չո-
րանոցի Հետ կալված 22122 դործերին հ բազասորում եր ւան ե-
Լիքները: Սոկույն, նույնալես բոտ երեույլթին, Սուոն ւսյս կար-
ծիթին չէր. նա մեքենաբար ոտներով կոճում էր կավը, նայ-
վածքը Հուուուծ չորանոցի փակ դուսնը: Նու չծամբերեց, դուրս
եկավ աչւոիցը հ չորանոցի դուոն անչչու Հրեղ: Այնաեղիզ

248 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

լովեց Աչուռ դայու անվխոուով ձայնը.

- Սրանք, օրինակի Հոռխար, չորագուծ, Թրծվելու Հառսխար
ալմաւոր ւս ուռ առխաններ են: կՀավաքես հրար վրա ի կւռեղավորես
ՄՈՎ ույա.::

Սումոն Հանդատացած ղդուչուլթյամբ ծածկեղ դուռր,
րադ մւուսվ ւուս չոր ի չարունակեց ուռներով Հունցել կավը:

2.

Այսոլես մեղ մուռ Հայն վեզ նւս, Վոլգայի վր դսոոնվող ոչ
մեծ մի քաղաքում ծնված, Բեռլինի նկարչական ակադեմիա-
յում ռովորած ի միջոցների չգոյության ոլասոճառով ուսումը
կիւ Թողած հ նորից ծննդավայրը վերադարձած քանդա-
կադղործ-նկարչուծի Լյուդմիլա կարլուվնա Շարթրը, որը ձեր-
բակալված էր միայն ույն ոլաւոճաուով, որ ղդերմանուծի եր ի
եղել եր Բեռլինում:

- Ի՞նչ դործով ես նուած, - Հարցրեղ Աչուռ դային, երբ
նրանք դուրս եկան չորանոցից:

- Էրտտես եւ.,- ոլաւուասվխւանեց Լյուղմիլան՝ Հանելով վե-
բարկուն հ կավելով բրուտանոցի միով սյունին խոխիված
մեխերիը մեկից,-- չպիոնաժ...

- Գործ արե՞լ ես:

- Երի: ի պուզմունքներում հ արձանադրություններում
ամեն ինչ ասլազուցված է: Շաո լավ ե Հմուսո քննիչի ձեռք
ընկա:

Աչուռ դային ժոլւուս ց.

- Ծեծե՞ց...

- Օնծը արդյունք չտվեց: Եվ նա դիմեց ավելի ազդեցիկ
միջողների...

- Այսի՞նքն:

Լյուդմիլան լռեց, աուլ ոլաւուա վուն եց:

- Ինձ մի՛ Հարպաքննեք, միննույն է, ես չեմ կարող ձեղ
ոլաւոմել ույն, 22 ինձ Հետ արին... դա տղամարդուն ոլաւումե-
Լու բոան չէ... ի ընդձանրասղես, Հարա ղ աւո Քրոջս անդամ չեմ
ոլաւումի:

- Եվ արդյո՞ ւնք...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 249

- Արդյունթը Հայտնի է: Քատնչինդ տարի:

- Այլ Հ, լլա Հ,- դոչեց Սալոն երկու ձեռքը ոլարզելով
դեղի բրուսւուսնոցի ւաուաաւո աղը, ադրբեջաներեն մի Հանդա-
մանալից ե մանրակըկիւո ՀայՀոյոանք ուղարկելու Լյուդմիլույի
դասուվորի Հասպեին. հ որոլեսղի կինը Հասկա, որ ինքը դեմ
է դառուսվորի դասոսվճոին հ ամբողջ Հոդով Հառխիակրում է
Թչշիաո զոծին, ավելացրեց-

- Վա՛յ, սվոլիչ, վա՛յ...

- Այսոլիսի բաներ,- ուսը Լյուդմիլան հ մւուսվ եր չոլրա-
նոպը:

Բրուսուսնոցումմ Ընդ Հառովոաւծ աչվոաւուանքը չարունակվեց:

Սամոն այդ օրը» որքան ինձ Թվաղ, ավելի չոււտ դուրա
եկավ տաչտից: ես փոխարինեցի նրան, կավը Հասցրի իր
կոչմիան աստիճանին ե ակսեցի Հանել տաչտոիդ: Մի անդամ էլ
դաղզդածի վրա ձեռքով սորորելով կավը ե տալով նրա ղունդե-
բին Հացի բուխւանկաների երկարավուն 41, չարեցի ւսյդ Թուխ
«բուիւանկաները» Աչուռ դայու հ իոնասի երկու կողմերին
դրված տավխւուսկներին: կավը ւլա ւաւուռ էր:

Դուրո դալով տաչոիցզ, Սասմոն (վաց ուռները հ մով
չորանոցը: Առանց այլեույլությոաւն: Հասւուաւոոււն քայլերով:
Առանց անձարմար ղղալու: Ռչ ուք կարող էր նրան մեղադրել
անուս կության կամ անկարդուլյաւն մեֆ, որովՀեւոււ չոլա-
նոցի մի անկյունում Սուո Հարմարեցրել եր մի քանի ւուսխա-
ւու, որոնց վրա ն Հանդատանում էր ռաւիենյ օր» ճաչից Հեւոո:
Այնտեղ եին ղսոնվում նրա Հացի սուղրակը, ճաչամանը, այն-
տեղ էին դւոնվում նաեւ նրա ղդուլւլաներն ու ծանր կոչիկները,
որովՀեւոււ այնտեղ եր Հանվում ու Հաղնվում նա: Այնտեղ եր
ոչ միայն Մամոյի արդուղարդարանը, ույլմ նրա ոլածեսոն ու
մառանը. տավխուուսկների ուկ, մի անկյունում, դրեթե ան ւլա-
կաս էին մի բանի կիլո կարտոֆիլ, մի քանի ստնոլղին, մի
քանի չաղդամ: Ռրոեղի՞ց եր Ճեռյք բերում Սամոն ւսյս ւանյո-
րակ, Թոռումչած մթերքները՝ միույն իրեն էր Հայոնի ե աղրբե-
ջանական աստծուն: Գրեթե ամեն օր, ճաչից Հետո ն բան-
թողից առաջ, նա իր ժանդոտած, թիթեղե կատելոկում 5 մի
երկու կարսոոֆիլ էր խաչում հ ուտում մեծ ավսորժակով, աւե
անդամ մեղ նս Հրավիրելով իր ճաչկերույթին ն ամեն անդամ

250 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ուրախությամբ ընդունելով մեր քաղաքավարի մերժումը: Ես
չէի կասկածում, որ եթե մեզնից մեկնումեկը սխալվեր ն ըն-
ղդուներ նրա սիրալիր Հրավերը, աուլ Սոմոն կմթներ կարկոիխ
ուկ Ընկած Աբասթումանի անմուսուների Խմ:

Թել չորանոցի դուռը ծածկված էր, բայց լավում եր Սո-
մոյի խուլ ձայնը: Նու, բոտ երեույթին, ղդերմանուծուն ինչ-որ
բան եր բաազասորում կամ դուցե սաւոմում՝ դործի դնելով եր
ռուսերենի ողջ բաո ւա չարը: Մի անդամ իմ ի Աչուռ դայու
Հայացքներն իրար Հանդիպեցին. նա մի աչքը կկոցեց է
դլուխր չարժեց: Իսկ ւյ նչանակում էր՝ «Գործերը լավ են»,
կամ` «Տեսնո՞ւմ ես դու մեր Մոամոյին»:

ԱՀա ն (ովեց ճաչի դոնդի խուլ ձայնը: Զորանոցի դուռը
բացվել, ն Սոմոն արտակարդ աչիուժուլթյոաւմբ: ոլրաւոուծանի
դողից խլեց ճաչի փայտե դույլը ն սլացավ դեղի խոծանոց:

- Սամոն դսուսվ եր բոսխոորը,- աւ Աչուռ դային:

Պաուլու ուուվեցինք ճաչի:

Մենք լվազվեցինք ն սովորականից ավելի զբաղվեցինք
մեր արդուղարդով: Ես ֆրով (վազի իմ կերղե ուոնասիանները ե
շուռ ղդոծ մեւցի իմ Հնարամխոությունից: Աչուռ դային մով
չորանոցը՝ երեի Լյուդմիլային ճաչի Հրավիրելու. նւս ռեվիա-
կան արդյունաբերուլյոաւն առլրանքներիգզ մի նուի-նոր աման
սովեզ եր Հիմնարկության աչիաւուակցուծուն:

- ՇնորՀակալությո՛ւն,- սաց Լյուդմիլան տխուր
ժոլիւոով,- այսոլես որ դնա, կծարաւուան ււ:

Հեւոո պույղ տալով չորանոցի կողմը՝ Ան Հարցրեց.

- Ձեր օղդնականի անուն ն ի՞նչ է:

- Սումո,- ոլաոասվխոանեց Աչուռ դային:

- Սումու,- ձդեց աղջիկը Լյալյայի Նման :-- հկ... Ի՞նչ
դործի է եղել նա...

- Զիչմոն ուաււծ՝ չեմ Հարցրել,- խուսասիեը Աչուռ դային:

Ես դիոոեմմ, թե ինչու նւս ճիչւոր չասաց: ածան նս
չէր սիրում, երբ մարդիկ տում էին, բոսյը այս անդամ Ան
ինքը ուռել, երեի չփիչացնելու Համար Մւոմոյի դործը: Աչուռ
դային իրեն Հաոուկ նրբությամբ Հասկազով, որ Սոմոն
ոլիսոխ աչխաւոխ ամեն կերոլ դրավել դերմանուձու սիրսոր.
զդում եր ե ույն, որ վերջինս կարող եր բոնել Մամոյի ոլարզած

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 251

4եութը... կբոնե՞ր նա Սամոյի ձեռքը, եթե նա՝ Բեռլինի նկար-
վրա,- Հաբարդա՛՞...-- ճիչտ է, ճամբարում նման նախասպա-
չարումները մղված էին Հեին տեղը, բայց դժվար էր "լակե-
րացնել ավելի անչարիր զույդ,- ադրբեջանցի կառապան է.
ցուցամատի կոճով տկտկացրեց, ինչ-որ բան ջրթմնիաց ջթի
ջնջված 3-ի փոխարեն գրված է եղել 4...

- Դուռալ, Կեւլանիսնայե՞ջ, ծան չըտիրի՞տ...

Մամոյի ասելով...
Պարղ էր, որ Սոմոն Հնեարում էր, Սոուհոն,, ավելի չումո, ալլածին
ռլաձել... չի Լինում...

- Այդ (ավ չէ,- աւա Աչուռ դային,- Հացի բաժինն աւում-

252 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նալիս ոլեւոք է բաժանել երեք Հավասար մասերի...

-- Զե կարող,- ւորոնջաց կինը:

/ւ ոլաւոածեց Հրաչքը: Սոմոն եր բաժին Հաղզիղ կւորեք մի
կոոր ի որարզեց դերմանուուն: Սոմո՛ն:

3.

Օրե՛ր, բրուսւտանոքում նույնալես ղղազվող կարճաւու.
դարնան օրեր: Արեր չի Թոառիանցում այաւեղ, բայց ոչ խոր
ձորի վրա բացվող պատուծանների պղտոր ապակիների միջից
կարելի է տնհանել արնի լույսով լցված ձորը, որի միֆուվ ոլոր-
վում է Հանդարսո մի դեւտակ: Այստեղից մենք՝ ես ն Սամոն
թիթեղե դույլերով ֆուր ենք կրում բրուտանոցի կարիքների
Համար: Ինձ Համար մեծ վույելք է տարվա ւսյս եղանակին, ւսյո-
ինքն մայիսի երկրորդ կեսից մինչե Հունիսի առաջին կեսը
կավը ոլոր ատւոելուը Հեւոո վերզնել իմ կերղե ուռնասիաններն
ու ղդուլպաները, բոբիկ ուռներով իջնել 4որը, նոլ դեւուսիին,
կանաչների վր հ (վալ ուոներա: Մի ամսից ավելի չէր ոնում
երանական ւսյս չրջանը, որովձեսոււ Հունիսի երկրորդ կեսից
ղդործարար բակը փակվում էր, ի նրա բոլոր բաժանմունքների
արձետոտավորներն անիխուոխիը քչվում էին դաշտային աչիու-
տանքներին մինչն. ուչ աչուն, այսինքն բերքա ձավուքի ե սեւղ-
տեմբերի վերջը, որից Հետո փչում էին ձմեռային 4յունախառն
Հողմունք:

Սկզբի օրերին Հակիչ աշտարակի վրա կանգնած զինված
ռրածակները անչանդատացաղ տեսնելով ինձ ղդխուսիին, բոբիկ
ուռներով: Մի երկու անդամ մինչն անդամ իմ ականջին Հա-
ռավ նրանց սուլոցը, ռոաւկույն, բոտ երեույլթին, նրանք նկաւոհ-
պին, որ ես փախչելու ոչ մի տրամադրություն չունեմ ի դբոաղ-
ված եւ խաղաղ, անվուսնդ դործով: /ւ ինձ Հանդիուո թողին:

Ես նուոոււ էի դեւուսիին տասի ցուն ծին դ բուղե ե օրՀ-
նում եի աչիւարծի ուռեղծումն ու իմ ծնունդը: Սոռւապած բո-
աս դառնություններն ու իմ Թշվառ վիճակը՝ ես վերանում եի
Հողով, սավառնում ղդործարար բակից Հեռու, |ւ ղինված ալւա-
Հակների մոքուվ անդամ չեր կարող անցնել, որ ես իմ ողֆ
հությամբ դւոնվում եմ դուրս, նուս Հ ւոն դուրս նրանց Հոկիչ
կետերից: Ես մտքով թոչում էի դեպի իմ մանկությունը, Հի-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 253

չում Հայոց Ջորը", Խոչաբա դեր ՞՞... Հետո փոխվում էր
ոլասոկերը, ԽւՐ արդեն երիւոասարդ՝ Հրաղդանի ռռխերին, Հրաղ-
դանի 4որում, Երհանում: ա ծննդավայրի դեւտերի կաղրուռը
ես Հրազդանից եի մուն ում, Վանի կարուոը՝ Երհանից, ե այդ
էլ նրանց չատ թվաց: Ինձ զրկեցին դրանից ել, մի գիչերում
ոճրադործ դարձրին ի արդելառիակեցին Հինդձարկանի ոու-
ֆակերտ չենքի նկուղային Հարկի անարն ու նեղ խցերից մե-
կում, որի ոլառսոնրը Հսաւո էին, ույնքուն Համուո, որքան իմ
ռխրոոն եր բարակ: Սարսավելին ույն էր, որ բոնությոան ույդ
տունը կառուցված էր ույն ղբոսայդու դեմ, որը կոչվում էր
աղասոուլթյուն երգչի՝ Միքայել Նալբանդյանի անունով, ուր ե
պիւոխ բարձրանար նրա Հուչարձանը Ի... իմ մոքերը կառչեղին
այդ Հուչարձանից, Հետո պոկվեցին նրանից ն ուրիչ ընթացք
ստացան, ես Հիչելի ինձ ծանոթ քանղակագործներին ն
նկարիչներին: Ի՞նչ են քանդակում նրանք ե ի՞նչ են նկա-
րում: Բայ ծւ դործարար բակի պետը` Վասիլի Բիչկոն
աա, որ Հիմա ներկարարներն ավելի Հարդի են, քան
նկարիչները: Մի՞թե: Այս աղեւոր, ւլա զ է, վերաբերում է ույն
երկրամասերին, որոնք դւոնվում են սփչալարերից ներո... Իսկ
փչալարերից դուրս նկարիչներն են Հարդի, է ներկարարներն
անդամ նկարչությամբ են ղբաղվում 7: Երնի՛:

Ես լռում եմ թիթեղե դույլերի ղնդղնդոց ե աոանց Հեւո
նայելու դիսոեմ, որ ւսյդ Սոմոն է իջնում 4որը՝ երկու ձեռքով
բոնած չորո դառուսըկ դույլեր: Չոր ու աններդաչնակ ույդ.
ղնդղնդոցն ինձ վերադարձնում է իրականության ղղացողու-
թյունը: Երազը վերֆազուվ, մնապին Հակիչ աշտարակներն
իրենը ղինված ոլածակներով, Սոմոն չորո դույլերով ու հռ՝ իմ
կերզե, Աբու-Հասանի մաչիկներով:

Սոմոն ւյոօրը աչիւույժ է, մի տեսավ ողեչնչված, անդամ
բարի: մե լեզնում է եր երկու դույլերը, Հեւոռ իմ երկու դույ-
Լերը, ոո վերպնում է եր երկու դույլերն ու ծանը, բոյը Հաս-
ւուսւոուն քայլերով բարձրանում է ղառիվերով, ի միֆի ւայլող
ասելով 'քճՇօ1875 ՔՅ4Օ"', այսինքն՝ ոլեւոք է աչիոաւոել, այոինքն՝
բավական է երաղել ու դեռ այսինքն՝ վերպրու ղդույլերդ, ջուր
Հասցպրու, Հարկավոր է վաղվա կավի Համար Հող ոլաւորաւռել,
Հող կրել:

254 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Դույլերը կավխովում են իմ երկու ձեռքիդ, ի մենք դանդաղ
հ ոչ ույնք ան Հաաւոււաւոոււն քայլերով բարձրանում ենք դեւի
այնտեղ, ուր սերն է սավառնում ու մարդկային ուռեղծաղդոր-
ծական ւուքի վսեմ Թոիչքը» դեղի բրուտանոց, ուր, այո,
Մամոյի սերն է ռաղմնավորվում հ ուր, Խաւուած փուկ ոլւաւոու-
Հանի ւուո, քառակուսի ւտավխուո՞ուկին մի ղունդ կավ ամրաց-
բած՝ քանդակաղործուծի Շար լթը չարժուն մաւոներուվ ինչ-որ
4ի. է տալիս անչունչ կավին: Հետո նս Թողնում է եր չաչվուա-
անքը ի չոլ քայլերով դուրս է դալիս բրուսուսնոցիղ:

Այդ միջոցին ես ն Սամոն, ես առաջից, Սամոն ետնից,
ոլաւողար ամը բոնուծ, 22122 քայլերով դնում ենք դեւի բրու-
տանոցի դեմ-դիմաց դատնվող փոքրիկ Հողաբլուրը: Արդեն
երկրորդ տարին է, ինչ մենք այնտեղ ե Հող ենք փորում,
կրում բրոււտանոց ի լեզնում մոուչտլը կավ ոլասորատտելու:
Հարմարության Համար մենք Հողը փորում ենք դեւի խորքը,
հ Հիմա Հողաբլրի մեր կողմից չաձաղործվող մասը նման է մի
մեծ, իր լայնությամբ մանավանդ մեծ՝ խորանի: Մենք վար ենք
դնում ոլասողարոաւկը հ վերցնում բածը, ակսում փորել ի
խոնավ, չեկ Հողով բեռնավորել ոլառոդարակը: Սումոն ճարոլիկ
ուոներով պասոկում է Հողաբլրին հ աչքերով ակսում չոռիել
ղդործարար բակի լույնքն ու երկայնքը: Երուն, բռո երեույլթին,
Հեւոււքրքրում է, թե ո՞ւր ղնաց Լյուդմիլան:

- Հյուսնոց մւուսվ,- ասում է ՍՄ կարծես ինձ Հանդասուաց-
նելու Համար ի վերցնում բածը:

Պաւոդարոաւկի վրա կանգնեց Հողե մի Փոքրը Մասիս, ու
մենք Հիմա ւու նում ենք ույն դեղի բրոււտանուց ծանը քսյ-
լերով, ւսյս անդամ Սոմոն առաֆից, հկ ես` հւոից:

երբ թվով չորրորդ Փոքր Սասիսր ղաչավիժել էր տաչ-
ւոոււմ, 22212 ու դործնական քայլերով ներա մով դերմա-
նուծին. նւ նատեց ոլասոուծանի մուռ |ւ ակսեց չարունակել
ընդՀառոված աչխուտանքթը՝ դործի դնելով ոչ միայն մառոները,
ույլ1 Հյուսնոցից բերած մեծ ու փոքը, Հասո ու բարակ փույ-
սոիկներն ու չեղբերը:

Իռեն եր բորակ ժոլիւոով ի նույնքան բարակ մասոներով
ամաններ էր ձուլում հ աչքի տակով, բանիմաց Հայագդքով,
Հետեում Լյուդմիլայի աչիոաւուանքին: կրթված ւող է Իոնւս-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 255

սբ» նս (ույն Հասկացողություն ունի արվեստի հ դրականու-
թյան մասին, Հաճախել է Վիլնյուսի ոլեւուկան Համալաարանը
ու թեն ուսանել է հրավաբանական ֆակուլոհտում հրավա-
բան դառնալու Համար, ռակույն (ույն ղարդազում ունի, ինչ-
ոլես որարզվեց մեր մի երկու կզկտուր, կարճ խոսակցությու-
նից: Առաջինը ն նկասոեց, որ դերմանուծու մառոների ւոուկ
անչունչ կավն անս չնեչեղ ու ձնավորվեց ծանոլժ մի դլուվո,
ծանոլժ դիմադծերու:

- Ալհքոանդրաս Դո՛ւչկինաս,- ւեւ չչնջաղ նւս, բոսյց բո-
Լոբը լռեցին իոնասի ժոլւոուն ձայնը:

Փերմանուծին եւո նայեց երակխոռադիսոույթյամբ ու չնոր-
Հակալությոաւմբ լեզուն աչքերով ի ժողլւուս ց Իոնասին: Սամոն
ղղասուսքուվ: Նու կանդնեց այնսլես, որ Իոնասը չկարողանա
տեսնել Հրաչադործ Լյուդմիլայի աչխոաւուան քը: Աչուռ դային
Քթի ուկ խնդմնդաց: Սամոն կախարդված նայում էր ղդերմա-
նուծու արադաչաղրժ ի ճարոլիկ մառոներին: Հետո նա մո-
տելավ Աչուռ դայուն հ ադրբեջաներեն ւագ:

- Ռի ձեռք ունի:

Հեւոո Հարցրեց.

- Ռ՞ւի դլուլն է:

- Ռուս չածիր Պուշկինըն բւսչի Դըը»չ- պասուսախւան եց
Աչուռ դային,- ռուս բանաստեղծ Պուչկինի դլուիվոն է:

- Տեսա՞ր դու աղջկան,- Հիացուվ Սամոն:

- Այս աղջիկն աղասոությոաւն մեջ մեկ օրում ծՀաղարներ
կարող է աչիւաւոել,- աւ Աչուռ դային:

- Ի՞նչ ես ասում, մարդ,- դրեթե չչմեց Սամոն:

- Գիւոնմ ինչ եւ մսում,- ւս ց Աչուռ դային,- իսկ ւսյս-
տեղ քաղցից այնքան է նիծարել, որ ամենաճարողիկ ն Հնւ-
բրաղեստ աղուն անդամ մի կոոր միս չի կարող ռլոկել նրա
մարմնից...

Մամոն ավելի կարճացավ, իսկ նրա բեղերն ավելի
երկարեցին ու կավխովեցին: երում էր, որ նս մոքում ինչ-որ
կարեոր որոչում եր ընդունում: Սամոն դանդաղ, բոսյց վճուս-
կան քայլերով չորանոց մով հ այնտեղի դուրս եկավ մի
քանի կարսոոֆիլու|: Բիչ Հետո վառարանի երկաթն աալի վրա
Մամոյի կատելոկը թլթթյթում էր՝ չուրջը տարածելու հիվող

256 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դեւի վառարանը:
եփված կարտոֆիլները դուրս գլորվեցին կատելոկից,
միացին, ավելի որոչակի բուրեցին, մաքրվեցին կճեւից, նորից
ցորդը» գրղանեց, աղա թե մյուս գրպանից դուրս քաչեց
իսկական սոխի մի փոքրիկ, կարելի է առել թարմ գլուխ» իր
խնամքով կճնոյը Հանեց, մանրեց սոխը կարտոֆիլի վրա, խորը
ի Համիոհսեց: Էվալլա՛՛ Հ...
միջոցին Սամոն պատուչանի դողից վերցրեց Լյուդմիլայի
գդալը» դրեց կատելոկի մեֆ, իր գդալի կողքին, աղա մուտնցավ
Մ կուշաւո Նւադո, ւվաժաղլոււոուս,- ոլեւոք է ուտել, խնդրեմ:
Գերմանուծին չարժվեց տեղից ն ուռքի կանգնեց: Սամոն
քայլեց դեւի չորանոց: Գերմանուծին Հնաղանդ ու անմոունչ
Հեւուեը նրան:
Դուոր ծածկվեց:

4.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 257

նրանք խոսում ու դաւոում էին իրենը մայրենի (եղուներով, ե
բոլոր աղդություններն ունեին երենը ոաղմաւքաղուք ուան
«մեկնաբաններն» ու «իասնադետոները»: Նրունց մեջ կարելի
եր դսոնել իսկասղես բարձրաաւոխճ ան ղինվորականների, որոնք
դիմաղբկված էին կալանավորական Հաղուուո-կասլումւոոււմ:
Այդպիսիք, ռավույն, չեին մասնակցում վիճաբանույթյուննե-
բին, ծխում էին լուռ ն տարված էին իրենց մտքերով: ԼեՀ
ղդեներալ Մուտխոլավ Նուչիչը միայն այո օր բազառություն է
կաղմում երմի. ն (սում է Թեր ու դեմ կարծիքներ ե ժոլտում՝
չարժելով դլուխը.- 145-185... 8 2 4յոււթ...177

ԱՀա ւոյդ միֆողին էր, որ դրասենյակից դուրս եկան ճամ-
բարի ոլեւո Տոնկարյովը, կարգադրիչ Սիդորովն ու կոմենդաղոռ
Ժիդելյովակին: Ժիդելյովակին մուտնցավ զոնդին ն երեք ան-
դամ Հարվածեց: Երեք անդամ ղդոնդը ւոնքաց ու լռեց: Արտա-
կարդ երնույթ. Հանդասոխ Համար դեռ չուստ էր, Ընթրիքը նոր
էր վերջացել, ի նչ կարող էր լինել: Դամբարով մեկ տարածվեց
կոմենդանոի կոինչը.

յ - երկու-երկու չարվել մեծ ճանապարծի վրա՛շ.. ավադգ-
ներ, դուրս ջչել բոլորին բարաքներից... քրեականներին չի
վերաբերում...

Բարձրացուվ աղմու հ հրարանցում:

Ճամբարի Հարյուրավոր բնակիչները չարվեցին մեծ ճա-
նաղարծի վր: Նմ ուն անակնկալ դեռղյքերում երկու միւուք եր
ծաղում կալանավորների ուղեղում, երկու ենթադրություն,
իրարամերժ ե անծարիրը՝ ընդձանուր ներում կամ դնդակածա-
րություն: Միջին ենթադրություն չկար: Տիրում էր մեռելային
լռություն, հ մարդիկ լարված ներվերով ռոլասում էին,- ի՞նչ
ոլիւոի անեն իրենցը Հեւո: Չիւոի ասել, որ ռովորաբար նման մի-
ծոցառումները Հիչեղնում էին «բաղում աղմուկ վասն
ոչնչի» ասույթը, հ մարդիկ Հիսի ված պրվում էին
իրենը դործին, խուր որ ընդձանուր ներումը չկա ու չկա, ի
ուրախ որ չդնդակածարեցին:

Այս անդամ ոպլառսոկառելի եռյակն անցավ երկչարք կանդ-
նւսծ կալանավորների առջֆիով: Պետի մառոնանչումուվ աուն 4-
նազան մուռ երկու մու անյու կալանավորներ: Հեսոո՞: Ի՞նչ
պիտի անեն նրանց Հետ: Մեծ եղավ բոլորի Հիասթաղիու-

258 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

փոսեր: Զավեղին բավականին մեծ մի տարածություն, ն.
ակավեց աչիոաւուանք ը: Ռչ ուք չգիտեր, թե ինչի են ծառայելու
այդ խործրդավոր փոսերը: Մի բան միայն պարղ էր. գերեզման
Բերին սյուներ, իջեղրին փոսերը, ամրապրին Հողով: Պարզվեց,
միայն տերն ու տնօրենն էին քաղաքթականների անձնական
իրերի ն ծանրոցների, այլն կարող էին Հարձակվել խոծանոցի
կաններն իրենը ճաչամաններում մսի կոոր չէին ոնհանում, ոչ
էլ յուղի Հոտ առնում, որովչետն եթե մինչն անդամ չեֆ-
դկորչեին նրանք վիթխարի կաթսայի ընդերքում, այնոլես,
ինչոլես մի քանի պարկ աղ իջեցնես ալանի լիճը, Հույսով, որ
լճի ուրը (փոխի իր Համը».

նրանց վրա քաշվեցին փշալարեր, երբ Հինգերորդ ն վեցերորդ
կտա: նրանք պիտի ապրեն Հինգերորդ ն վեցերորդ բարաք-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 259

ըիջի իւորության նրանք զդում էին կնո բացակայությունը
երեում էր մի կին, որի տարիքը որոչել դժվար էր: Նրանք
ռածձող կավար դավան կետին: Զինված որածակը մի բուղե ղար-

ի դոռում.

- Արյուննելրդ ե՞ռ եկավ... աչիոատե՛ք, ես ձեր...

- Ես ջեզ այնպիսի տեղ քչեմ, որ Հրացանի ղնդակի
Հեռավորության վրա միայն կին տեսնեո...
մարդիկ ոչ թե մաՀացան, այլ վերածնվեցին: Հյուծվածների ն.

Նրանցից չուոերը դեն չոլրյոհցին անլագպուղյերն ու ձեռնա-
փայտերը, իրենց օրաբաժին Հացը տվին սաիրիչներին, Հերթից
դուրս ռասիրվեցին, աղզսոռվեցին ւե, անդամ աղլեխոաուն, ծերաց-
նող, մճճված միրութներից ն ղարձան մի-մի փեսացու, ճիշտ է,
նիծար, ղդունաւո, բոսյց փեսազու: Աղոասոություն մեջ Քի՞չ կան
նիծար ի դունաւո փեսացուներ... Արդեն իոկական փեսացու-
ները վաո ե անմար սիրուց՝ նիծարած ե դունաւո ոլիւոի (ինեն:

կարգադրիչ Սիդորովը նչանակեց Հինդ Հողու, որոնք
աշչլոաւռում եին «կանանց դոռում»: Այդողես էլ անվանում էին
սպաշտոնաւղրես՝ «կանանց ղդուռի», չնայած որ այնտեղ Հիմա ոչ
կանայք էին ապրում, ոչ տղամարդիկ: Այդ Հնգյակը կարգի

260 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բերեց դատարկված երկու բարաքները, պատերի սվաղը թար-
Քիչ-շատ կարգի բերեց, ավեց, լվաց, թաիեց---

Վերաչաս կիրակի օրը, երեկոյան կողմ, այսինքն ճաչից
Հետո ն ընթրիքից առաչ՝ թնդաց Համբավը-

- էտապը գալիս է:

Վերջառլես Հասավ ցանկալի պաՀը, կրունկների վրա բաց-
խունացած դլխաչորերին, մազերին, թարթիչներին, դեմքերին,
կամ դրկած, ու կարելի եր նրանց մեջ տեսնել չար աչքերով
սարդ աղֆիկների:

դարզից ել պարզ էր, որ Սարիինսկ քաղաքի ճամբարային
նրանք ղոծեր ված չլինեին, ինչոլես մենք եր ժամանակին:
Ինչպես մենք իր ժամանակին քայլել էին նրանք վարժեցված
զինված պածակների ն վարժեցված չների ու Հրացանների
ծակների Հառխար նույնքան ձանձրալի ու Հոդնեղուղիչ է
ույն ճանաուղլարծը: չէ, որի մասին բանաստեղծն ասել է՝ «Այս

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 261

ճանա ծը անվերջ լիներ...»77:
Լսվում է չների Հաչոցը, բաց դարբասից այն կողմ կա-
չեր վերջանում: Բաղնիքի վարիչ Բաղիրբեղովը ձեռները

անս ծանոթների Հանդիսլելու Հույսով:

- Իիննսունվեց,- (ովել թմբերի վր Խուուուոււծ կաղանասվո-
բներից մելի՝ դործարար բակի ոլածետւուա լեւ Փրենկելի ձայնը,
երբ ներո մւուսվ իննսունվեցերորդ կալանավորուծին հ նրա
հոնից ծածկվեցին դարբասները: Բոլորն անո ուչքի եկան:

- Իննսունվելերորդին նայեք,- լսվել նույն Ֆրենկելի
ձայնը,- կարելի է ասել՝ ամբողջ հւուուղլում մխո՛լ կինը...

Հիրավի, Փրենկելը չէր չափազանցնում: կարծես բոլորից
առանձնանալու նալաւուվլով, Քիչ ուչացումուվ դարբասի ներս
մով իննսունվեցերորդը, երիտասարդ մի կին, ավելի չուտ՝
Հասաւ ծ մի աղֆիկ՝ ւեւ վերարկուով, ւեւ ղդուլոլաներով հ սմ
կիսակոչիկներու: մե Համարձակ աչքերով նայելը ոջ ու ձախ,
ծանոթներ որոնողի Խմ, ուուսդիոն մւոնողի ինքնավուու Հ ու
մարդամուռ քայլվածքով: Բարքելու նման նւս չարժեզ դլուվխր
ու նկասոելով, որ կալանավորների դեմքերին ոչ մի մկան չի
չարժվում, բարձրագրեց ոջ ձեռքը, չարժեզ մասոները, հ (ովեց
նրա ղրնդուն ձայնը.

- Սուժիկներ, Սմ. Լյու յան ողջունում է ձեղ:

Հանդիսավոր ւսյս ընդունելությունն իրենը աղմկուռ ւի ւ--
նակցությունը բերին նեւ քրեական Հանցագործները: Նրանք
շարվեցին բաղնիքի տանիքին Է սկանցին երգել ճամբարային
անթիվ-անչամար սիրային երկարաչունչ երգերից մեկը, որը
կոչվում եր «Սարուռյույի սերը»: Մեջընդմեջ ուլանք անակնկալ
միջոռխոում էին՝ երդից դուրս բաղ խոսքերով դնաձառսոենլու
ւսյս կամ ույն կնոջ դոյուլյուն ունեցող կամ չունեցող մարմ-
նական բարեմասնությունները, որից Հեւտո նորից քաչում էին
երգի տողերը:

262 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Սարուկա, Սարուկա, Մոարուոկա անդին,
Առ, ո՞վ դիչերեց քեզ մուռ,

Բենի՞չը աներես, ճդնավո՞րը վանքից
կամ դույն Հարբած մի ծանո՞թ...

Այս է ոլաւոմույթյունը կանանց էւուսալի ժամուն ւում, որը
Հեւուսդաւյում նոր էջ բացեց կալանավորական կյունքի դեռ դրի
չառնված տարեդրությաւն մեջ, որի մասին Հեւոաղդայում այն-
քան ոլառոմվեց ու նյութ դարձավ սրու չարժ, անգիր երդերի,
բերեց եր Հեւո այնքան ուրախություն, միաժամանակ ե մորուք
ու զավ: Ովքե՞ր էին ւսյդ ան ձայւո բանաստեղծներն ու երդա-
ծանները, ոչ ուք ւտեսավ նրանց, ոչ ոք իմացավ նրանց անունը,
բոսյղը ասլրում եին նրանք, ուտեղծաղդործում առանց թուղթ ու
մառովխոոի, առանց ուտեղծադործական դործուղման ու սոողա-
վարձի: Մեկնող հւուսոլները բանտից բոան ուսում էին ւյդ
կենդանի, ժամանակակից, ալոռւսկեղեք դյուցաղներդություն-
ները, ժամանող հւուսալները բերում էին խորեհրը՝ ւյս ամենն
անդիր, բերնե-բերան, ռակույն որոնք մի օր դրի կառնվեն կամ
դրի են առնվում անկասկած՝ միլիոնավորների աննախընթաց,

անկարելի, անկրկնելի, ածավոր այդ ողբերդությունն ի գի-
սություն սերունդների: Ամե՛ն:

ծ.

ֆիններից չեր: Երբ կանանց էտապը բնավորվեց կանանց
դուոու այժմ արդեն առաջին ե երկրորդ բարայքներում, մի
կարճ ժամանակ անց նրանք կամաց-կամաց հրեք իրենց
դոան: կին բրիդադիրներն ու օրասպածներն ոկսնհցին Հող ւոււ-
նել իրենը արտուքինին, երբ դալիս եին տղամարդկանցը դուռին
Հազ, նավոաճաչ, Ընթրիք ուուան աղու, կամ երբ բոլորը ուսան օր-
յակում մի անդամ լողանալու Համար մւոնոււմ: էին ադամական
դրախոոր: Տեղ Հասնելուց Հեւլոո նրանք նամակներ դրեցին
իրենց Հարազատներին ն ծանրոցներ խնդրելին: Երջանիկները
միայն ուուացաւն ոլն նամա կամ ծանրոց: Մեծ մասի
Հարաղատներն, րստ երնույթին, ընկել էին ղերմանացիների
տիրապետություն տակ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 263

տել ժողեֆինա Էոնեստովնա Վիտկովսկայայի Հետ: Առաջին
իսկ օրից ճամբարային վարչությունը դործն այնպես դրեց, որ
կալանավորների ն կալանավորուծիների միջե որեէ կաղ
մինչն դլի/ավոր բժչվի վրա, Հաց կրողի, չեֆ-խոչարարի,
կարգադրիչի ու կոմենդանաի, մի խոսքով չարքային կալա-
նավորներիը մինչե ճամբարային ազնվականների վրա:

մարդկանց վարքն ու բարքը: Շարքային կալանավորների
ի լրացուցիչ միչոցներից, լծված է ընդծանուր, ծանը աչխա-
տանքների, նրա Համար կինն ույն էր, 22 աչիաւոող, չարքաչ
կչտության զղացողությունից նա զրկվել է այն օրից, երբ
մանակի ընթացքում, կեզության Հետ, վոլսվեցին նան երազ-
Հաւոկասլես ճամբոարույին Հազի «բուխանկաներով»7, որոնցից

264 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ջանիկ մոլուցքով, ուռում էր կառուսղի ե անձաղուրդ: Նո
զարթնում էր ծնուոների պավից ու դեռ աչքերը փուկ զդում
էր, որ եր ծնուռները ղդործում են, իկ լորձունքը Թրջել է
խոտով լցված կոչ բարձը:

Այսոլես եր ասլրում ճամբարի բնակչության իննսունձինդ
տոկոսը, ի այսպես եր ապրում Սոմոն բրուստանոց մոնելուց
առաջ: Միայն առաջին օրերը նրանց Հեւուսքրքրությունը չար-
ժեղ եվաների Հայոնությունը, որից Հեւոռ նորից անձնառոուր
եղան թաղցի ն. ծանը աշխատանքի ճիրաններին ե իրենը Հան-
դիուոն ու անդորըը դտան միոյն դեւոնասիոր մեռելաւուսնրը,
ուր այլա չէր անձանդատացնում նրանց ղդոնդի ձայնը: /ւ
չնայած որ մեռելասոունը (մո՛րգ, մո՛րդ...) ոչ մի օը աղոասո չէր
լինում ժամանակավոր բնակիչներիպ, կալանավորների թիվր
չէր ոլակասում: ժամանող մեծ ու փոքրը հւուսլները բերում
եին ոլո չան Համալրում:

Երբ Ժողեֆինա Իո նհուռովնաւն բժչկական ուլիւուսկ խուաղլա-
թով երազ բուժարանում, որսլես Մերոլերոխ օգնական, կաղլա-
նավորները խիուո ղարմացան.- ույդ. ինչոլե՞ս հւուուլլի ժաման -
ւին օրը նրանք չեն նկասոել բարձրաձծասակ, բարեկաղմ, Ճվա-
ձի դեմքով, նչաձն. խաժ աչքերով ւսյս լեծուծուն, որին այնքան
ռաղում է բժչկական խալաթը: Հիրավի, երբ երում եր Ան
գլխավոր բժչկի մուռ, թվում էր, թե նա՛ է դլխավոր բժիչկը,
իսկ Սոլոմոն Գավրիլովիչը պարզապես նրա ֆելդչերն է:
Գլխավոր բժիչկը ճամբար եկավ Վլադիվոստոկի՛՛՛ էտապլով, ն.
նրա Հեւ եկողների ոչ մեկի մւռքով չէր անցնում, որ այդ նի-
Հար, միջածասոավ, աչիտարծին ի մարդկանց կկոպուն աչքերով
նայող փնթի կալանավորը ոչ այլ ոք է, նթե ոչ Հայտնի բժիչկ-
վիրաբույժ Ս. Գ. Տրավխուոենբըուռը, որը կարճ ժամանու Հեւոո
դառնալու է ճամբարի արքան ու աստվածը: Իսկ երբ նւս դար-
ձավ ւը ք ս ե աաւուվուծ, չոլեւոք է ուրանալ, աոանձին ուչադ-
րուլթյումբ էր ընդունում եր հւուսալի մարդկանց, մեծարելով
նրանց անուն-Հայրանունով, բայց մնալով միչմո ժլատ` աչվուա-
տանքից աղաոելու սփառիուկ խնդրում:

- Առանձին բան չկա, Պալ Պավլովիչ. դիչերը կծանդատա-
նուք, հ առավուղյուն... Հերոսի ոլես...

Գլխավոր բժիչկ նչանակվելուց Հեւոո Սոլումոն Գավրիլո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 265

վիչ Տրախատենբրոտը լցվեց ու կարելի էր ասել ճարպակալվեց
գլխավորի կոչիկների կապերը ոչ միայն կառլելու, այլն արձա-
կելու:
էր, Մու էր, որ աղ աւո մուսոք ուներ կանանցը դուռում, ապրում
էր Հիվանդանոցի առանձին խուքերից մեկում ն ամեն Հար-
նկատեց նա, որ վտանգավոր էր այդ վարքագիծը, իր թոուցիլ
Հոմանուծիները խանդից դրդված կարող էին Հիմար դրու-
թյան մեջ դնել իրեն, դործը Հասցնել ճամբարային պետերին ն.
ված ն Հմուտ աչքերից չէր վրիպել ժողեֆինա Վիտկովսկա-
վոն, որը, ինչոլես ոլարղզվեց, ծանոլժ էր լառոխնական ւուսուերին:
Ընտրությունը կայացած էր, գլխավոր բժչկի Հորդորով նա
Վիտկովակայան, բժշկական կրթություն ունի, ճիչտ է, ոչ լրիվ,
տեղ ոչինչ չգտավ, բացի նրանից, որ նա ծնվել է 1913 թվա-
կանին Լոձում ո" ն. որ օրինական կինն է լեՀական բարձրաս-
Ժողեֆինա Վիտկովակայան դլխավոր բժչկին Հայտնեց
դործի անձչաֆող ընթացքի մասին. վերֆինս կկոցեց աչքերը Է
խործուրդ տվեց Հայտնել սլետին, որ ինքը գրել է իր ծարա-

266 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կանչել նրան իր կազարանը ն Հաշիվը մաքրել: Դոների մեջ
նրան դիմավորել է ինքը՝ Տոնկարյովը` սիրալիր ն մտածող
ժոլիւոու|: Տրավխուսենբքրուռխ ոլաւոմելու|, Խու ոլեւոր, մինչն. ւան -
է, հ որ նոր ոլեսոր, չի վատածում ւող աւո բժիչկներին ի
խնդրում է, որ էնքը նայի Հիվանդին: Ա՛ռ քեղ, չար մումւոււանոււ Հ
Ամեն ինչ անցել էր բարեչաջող: Տրախտենբրուտը ման-
րազնին քննության էր ենթարկել Հիվանդին, լսել սիրոոր, չա-
փել արյան ճնչումը, փոքրիկ մուրճով իրին, Հիվանդի ծնկին,
Հին) բաարեչաճի «ւա՛ա՛ոււ՛» ասել: Զէ, չի կարելի ասել, որ դրու-
թյունը լուր է կամ նման մի բան, չի ծլ կարելի պնդել, որ
տաեյ ինչ բարեչաջող է: Մի փոքրը ներվերը... ռխրսոր մի
ոքր-..-- Հմուտ բժիչկը դեղգիրներ գրեց (վաղուց էր, ինչ դեղ-
չիրներ չեր դրել, նրա սիրտր ճմլվեց ցավից.) ն պատրաստ-
օղիով, լիմոնի բարակ մի չերտով ն Հարցրել ինչպե՞ս են
Իռնեսոովնաւյի խնդիրը: «Մինչ փաստախթղյթերն ուուսնալը
թող գա, աշխատի, քաղաքացի պետ, Մերպերտը չի Հառց-
նում...»:
կծառսնեն, ո՛չ, ոլեւոր Հարցը դրել է ոլեւուկաւն մերկուլյումբ,
թույլ տալու, որ նրա, այսինքն՝ բժչկի փչած թոզը մտնի իր
Հույս մի դրեք իմ ոլաչւուղլանուլթյուն վրա: Ոչ մի ուժ ձեղ չի
փրկի: Իսկ եթե Հղիանա, կղա կոմիսիա, ու թեզ Հետ ես

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 267

էլ կթոչեմ խելղետինների ձմեռանոցը...

կամ չդործելուն, ւյլ բոնվելուն կամ չբոնվելուն, Սոլոմոն
աղածովությանն ի խնդիր, զինվորագրեց թվով վեց, այսինքն
սպաւորաստում՝ չորս ւնսակի-..) ոլա ավխւանաւոու ղույդը
զույգը վեր չր թոչում տեղից, լեծուծին արադ կարգի ձր բե-
վորմամբ, իսկ բժիչկը խորասուզվում էր բժշկական մի գրքի
հջերում:

ըելու փորձ կատարեց նհրա իսկապես կարապի վիզը զարդա-
բաժինները սանիտարների միջոցով ծախում ն փող էր կու-
տակում: Գրեթե ամեն օր սիրուն Լենան նախաճաչ ե Հաց
մարդկանց դուին, չորս կողմը վախեցած եղնիկի աչքերով նա-

268 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

յելով դուլ ար ւո վուծի քայլերով ւոնոււմ եր Մավրինի խուցը
հ ուսը բուլեից դուրս էր դալիս ծեծվածի Խան, փեչի ւոուկ
ոպլածած մի բաժին Հազը:

Հազի, խոչանոցի, բաղնիքի տնօրենները, ինչես նան
ռռռիրիչ Աբլաղը դերադասեցին ռսեռական-լարւոխղ անական
կյանքը: որը Թեն նույնքան վոանդավոլր՝ ռակույն ավելի Քիչ
ոլրարստավորեցնող եր ն՛ նյուլթաւղլես, ն՛ բարոյասլես: Գրասեն-
յակային աշխատողներն ավելի վայելուչ պածեցին իրենց,
անցան ընդ Հառուկյա ըԸնոոանեկան կենդաղավարության:

Երբ աբասվումմանցի կառւարլււն Սամոն բրուստանոցի խո-
նավ չորանոցում ալլաւձի կամքով ռեր էր սնում նկարիչ-քան-
դակադործուծի Լյուդմիլա Շարլի Հեւո, ճամբուսրույին կենուվ-
պությունը դաղարել էր ղարա ք ոլաւոճառելուց: Ո՛չ, ճամբա-
բային ընտանիք կաղմելու ղդործում Սամոն առաջինների ց չէր:

6.

Բրուտանո՛ց, ի՛մ բրուսոանոց, ես քեղ դեռ երկար ոլիւոի
Հիչեմ, ավելի չուտ՝ ես քեղ երբեք չեմ մոռազել ու չեմ մոուս-

նւս, որով Հեւու. մի բան Հիչում են, երբ մոռացել են: Ես քեղ՝
երբե՛ք: |

Եւս Հիչում եւ երբ աչունն եր դորչ թԹմեերը փռում եր դոր-
ծարար բակի ու թվում էը՝ ամբողջ աչխարձի վրա, երբ անժ4-
բեր ծեծում էր քո ոլաւտուծանների կեղտուռ առլակիները, դու
բուրում միր, ե՛ն: իր բուրում, Հող ու կավ էիր բուրում, ու
ույդ Հողն սր դար էր նրա վր աչիտաւոող մարդու Խմւան, ու
կավը իմ հ Մամոյի բոբիկ ուռների ակ չարչարված եր ու
Հունցված, որւղեսղի Աչուռ դային նրանից ոռխաններ ալմաւորւսա-
ոի ու Հեւոո եր ձեռքում չինած քուրայում Թրծի ու ուս Հաս-
զարավոր կալանավորներին,- առեք, կերեք, կերեք՝ ինչով
կլեցնեն, միչտ Հիչելով, որ մարդն է չինում ն թրծում Հողե
ամանները ն ոչ թե աստվածները: Ես Հիմա Հավատում եմ,
ավելի քան Հավասոում, որ աղասոն ասւուվիուծն է ոկղբում չունչ
փչել իր կավե չինվածքին ն նրան կենդանություն պարգեել,
ուռեղծել է մարդուն, հ ույդ. մարդն օրորոցից մինչն կավն
բանն ու դործը Թթողած՝ «ազատություն» է դոչել ու տենչա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 269

զել: Նույն ւյդ առւովիածը, երի, մի ուրիչ Հողածնի է ւս չ-
խար ղդործուղել արտակարդ (իաղորուլցյուններով, որ ոչ թե
բոբիկ ուռներով, ույլ ծանը, երկաթն ռասպլողներով ուռքի ւոուկ
աունի միլիոններին, սորորի ու Հունցի, կավ դարձնի, որ նրանք
Հ«աղաոուլցյուն» բւսուն անդամ ւմոոււանո ւն, ն Հեւոո ւյ կավից
ո՛ր մարդ պատրաստի իր չնչով, ի՛ր կերպարանքով, նոր
դրասիուոխի խւոււոումով, որ այդ մարդը Լինի վաիլուռ ու դաժան,
անողնաշար, փառամոլ ու դաժան, որ Հակողուլյան սուլ սունի
անդամ մարդկային սերը: Ռր մարդիկ ոլասոժվեն սիրելու
Համար, իկ դաժանության Հառհար ոլարդեաստրվեն, որ նրա
արձանները կանդնեն բոլոր կայարաններում, Հրասլարակնե-
րում, քաղաքներում ե ավաններում, որ նրա նկարը կաիվի
բոլոր սոների ոլառոերից, որ նրա անունով կոչվեն քաղաքներ ու
ղդործարաններ, Հարյուր Հաղարավոր փողոցներ ի Հազարավոր
Հրառլարակներ: Ռր բոլոր դրիչները դրեն նրա մասին, բանա-
ատեղծները նրան գովերդեն, նկարիչները նրան նկարեն, եր-
դիչները նրան երգեն, դիսոնականները նրա անունով դործեն,
ղինվորականները նրա պուցմունքով կուվեն, ողֆ երկիրն օվ-
ոաոուա՛՛ երդի, ու Լուս անձադուրդ իմի փառքի աղջֆուրն ու
չՀաղենա, մոլեգնի՛...177

Բրումուսնոց, ի՛մ բրումուսնոց, ես չեմ մոուանուս քո ձմեռ-
ները, երբ ջերմաչավխ միայն Ժողեֆինա Էոնեստովնան ուներ,
ի Հաճավ այն պույղ եր տալիս քառասուն, ու մենդրել իրավա-
բան Տուրկիան մեռնում եր կեսդիչերին, հ Հեւոո պույղ էր ւո ււ-
Լիս երեսունչորս, ու քիմիկոս Արմուսչես Զանփոլադյանն էր
փակում եր աչքերը: Հիվանդանոցից ու ղդարչածուռ բաարուքնե-
բից դուրս չերմաչաղիի փոխարեն գործում էր ցրտաչաիը:
Սնդիկը թռչում էր քառասունի վր ու չէր Հուտածաովում,
մադլցում էր վեր ու վեր, ի Հիվանդանոցներում աղասոված
տեղերը նորերն էին դրավում:

Ընդարձակ բրուստանոցի մի անկյունում վառվում եր վա-
ռւարանն ու ճարճաւոում: Եթե ւղ աւո ժամանուկ ունեն,
նտտես նրա մուռ ն (լսես ուչադրությումբ, ւալ ւս վառարանը
կերգի քո բոլոր ուղած եղանակները: Ն դիտե անդամ ւամիե-
նածիծաղելի երդերը, բավական է, որ դու Հիչես եղանակը, ե
նա կերդի-

270 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ծնկիդ ծալը, դոչիղ խալը, խանբաֆի՛,
Դու սիրուն ես, քան քո մուլ, խանբաջի՛...

Դու վառարանին Հանդիմանում ես Թեթնամմոուլյան,
Ամենասո՛ւրբ երրորդություն,
Տուր աչիւարծին խաղաղություն,
Բանտարկելոցղ՝ աղասուլյուն
Եվ Հիվանդաղ՝ առողջություն... 770

Իսկ Հիմա... աչքերդ ուք անում են, դու, ի՞նչ է, արւում
վե՞լ ես ուղում: Թաչկինակի կարիք չկա, վառարանը չոլրացզ-
նում է Թարթիչներդ ու երդում ու երդում.

Մի՛ լա, մի՛ թաղի աչթերդ..."

Սումոն ւայոօր մոածող է: Աչխւուունքի ընացքում ես
նկասոեցի, որ նւս մի քանի անդամ դաղտադողի նայեց դերմա-
նուՀչու կողմը: Այս մի քանի ամիսների ընթացքում վերջինս
Լզվել է ի ցվել է... ես չեմ ուղում սանձազերծել իմ երեակա-
յությունը: ԻՀարկե, կլդվի» ի՞նչ կա այատեղ ղարմանալի: Նու,
ճիչ է, դասու արարւոված է 25 տարվա բանտարվուլթյուն, ւււ-
կայն ւսյդ ամենեւին չի նչանակում, թե դասուսալաւրովել է 25
ավիա նիծարության: Քասնծինդ տարվա ընթաքում մեն
բան կարող է ոլաւուս Հել մարդու կյանքում: Քի՞չ կան այնոալի-
ռի կալանավորներ, որոնք նիծար են եղել, բայց Հեւոադայում
Լգվել, բարենորողվել են: Ժողեֆինա Իռնեստովնան ձեղ
օրինակ: ԶՃիչո է, Լյուդմիլան այնալես չի անվում, ինչես ւսյս
ղդեղելզկատես (եծուձին, բոսյց չէ՞ որ Սամոն, ջու ք չի խնայում
գրելն ւե օր, ճաչից Հեւոո |ւ բաանթողից աոաջ մի բանով
ուրախացնելու նրան: Այր էլ ճիշ է, որ Ժողեֆինա Էռնես-
տովնան դիրացել է հ՛ մարմնով, հ՛ դեմքով, դիրացել Հուու--
չոռի դիրուլցյումբ, հկ Լյուդմիլան... նրա դեմքը նույն նիծար,
անաուողջ դեմքն է, ուռները մնազել են բարով, հկ ինքը մի
տեսակ ցվել է, ւսյո, մի տեսակ (լվել:

Ես չեմ ուղում անձնատուր Լինել երեակայույթյանը: Ես
կավ եւմ Հունզում ի նայում ձախակողմյան ոլաոխ երկայնքով

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 21

ամրացված երկար տավխոուսկներին, որոնց մենք դարակ ենք
ասում: երանց վրա կողք-կողքի չարված են Լյուդմիլա Շարլի
մեծ ու փոքը, թրծված կամ դեռ Հում աչիւաւուանքները: Այս-
տեղ կարելի է տեսնել ն՛ դլիււքանդուկ, ն՛ բյուուո: Գյխոււքան-
դակների վղզները սլետք եղածիղ ավելի երկար են, ն այս Հան-
դամանքը դլուլւներին տալիս է ավելի աղզդեցիկ ւհսք: Այս-
տեղ կարելի է տեսնել Պուչկինի, Տարաս Շնչենկոյի՛՞շ, Հայներ,
Տոլաոյի՞՞՞, ինչ-որ անձայւո-ւանծանոլժ երիուսաարդի: Զ,ոյ-
կովակու, Շիլլերի, Դոստոնակուրտ, Նիցչելի՛ դլութներն ու
կիսանդրիները: Այս ամենը` Հիչողուլյամբ, որը, ինչոլես
երեում է, արվետուադիոուծու ուժեղ կողմերից մեկն է:

Չի կարելի ասել, որ Շարլի ուռեղծադործավաւն աչիու-
տանքներն անցան առանց միֆադեղերի: Երբ նւս աշչխաաւոում
եր Հայնեի վրւո, ներո մով Բիչկոն, նայեզ նրա աչվուտւուան քին
հ մւորակով պույղ տալով Հայնեին, Հարցրեց.

- Ո'վ է, ի՞նչ ազգից է:

- Գերմանացի է, բանաատեղծ,- ոլաւուաախոան եց Շարլթը:

- Գերմանացի՛,- անձանդաոա գավ Բիչկոն,- Մեռա ծ է,
առլրո՞ւմ է:

- Սեռւսծ է, վաղուց...

- Գերմանացի,- Բիչկոն Հառաչեց,- դու ավելի լավ է մի
ուրիչ գործի վրա ժամանակ սանի... մինչն ես իմանամ նրա
ինչ Լինելը.. 2 սսնոււն- աղզդանո՞ ւնը... Զբաղմունքը...

- Հայնրիլս Հայն ե... բանաստեղծ:

Նու դրանից Հանեց տրորված բլոկնուռի նման մի բան,
մի կարճլիկ մատիտ ն դրեց:

- Հանկարծ փորձանքի մեջ չընկնենք... Դուք էլ, ես էլ,-
բազասորեց նաս:

Լյուդմիլան կիատուտ Հայնեն դրեց ոլատուծանի դոդը ի
չորանոց մխուով՝ չորացած առիանները Հավոայքելու:

Բիչկոյի դնալուց Հեւոո անձանդաււացած Սուո մուռեզոաւվ
Աչուռ դայուն ի Հարցրեց.

- Ի՞նչ խոաբար է...

Աչուռ դային բազասորեց:

- Ա՛յ Լյուդմիլա,- դիմեց Սումոն ներս մոնող Լյուդմիլա-
մեն իր ռուսերենով,- էլ գլուխ չդտա՞ր.-. Հիտլերի ղեմլյակի
դլուվոն ի՞նչ դլուխ է...

272 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Հիտլերը վառում է նրա գրքերը,- դրեթե ճչաց Լյուղ-
միլան,- մի՞թե դրսում չեք կարդացել:

Սամոն ռռվվեց:

- ԶՃիչո,- օղդնությոաւն Հասավ Իռնասը ոչ որակա փայլուն
ռուսերենով,- Հիտլեր Հայնե չի սիրում... կրա՛կ...

/ւ պույղ վեց վառարանը:

Երկու օր Հեւոո եկավ Բիչկոն:

- Ռչինչ չսլարզվեց,-- առաց նա, ծխավխոտլ, ծուխը չիչելով
կիո Հայնեի կողմը,- վերադասը... մի խոսքով չդիտեն,
նրանց Հայսոնի չէ...

Աչուռ դային կանդնեցրեը անիվը հ ւց:

- Քաղաքացի՛ ոլեւո, Հիտլերը վառում է ույ դ մարդու
գրքերը... մարդը Հակաֆաչիուո է...

- Ճի՞չտ,- Հանկարծակիի եկավ Բիչկոն,- եթե դա ճիչտ
է... Հիտլերի թշնամին մեր բարեկամն է, պարզ է ու Հասկանա-
ւի...

Գործարար բակի ռլեւոր դիմեց Շարլի.

- Ճի՞չսո է... ւյդ ավազակը վառո՞ւմ է որս դրքերը...

- Ամբողջ աչխարչին է Հայտնի... Մի՞թե թերթերում չեք
կարդացել,- պասուսախւան եց Շարթը Հայնեի չոռի ի Հայնեի
ոլես դառնացած:

-- Իլ ինչո՞ւ մի անդամից չասացիք:

- ՌրովՀեւոււ դուք ոչ ռոքի չեք Հավաւոում,- ալա աաս-
խանեց Շարթը,- ես ներողություն եւ խնդրում, բոսյը այդ
այդալես է:

- Դուք մոռանում եք, որ ես էլ կալանավոր եւ,- ւսսււը
Բիչկոն, մի նոր ծիւախուտ վառելով,- ես մտածում եմ ե՛ ձեր,
ե՛ իմ մասին: Զեմ թաքցնում, ես վախենում եմ, մի սխալ, մի
ծուռ քայլ» հ ինձ էլ քաղաքական կդարձնեն, կվառվեմ ոնք
որ Սիղդորի՞՞՞ դեղը: Այո, ես վախենում եմ:

- Իսկ ինչո՞ւ մենք չենք վախենում, - մոքերի փոխանւա-
կությունը չարունակեց Շարթը:

- Դո՞ւք... էլ ե՞նչ վալի: Այրվել, ոլրծել եք...

Օդը ծանրացուվ:

- Ինչն... Դուք վերֆացրեք ույդ մարդու դլուխը, ւոես-
նենք ինչ է գալու գլխներիս:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 23

մե ժոլուս ը: Ակներ եր նրա պանկուլթյունը: Նո ուղում
էր իր ծանր խոսքերի տպավորությունը ցրել: Այդ մենք ենք
այրվել, պրծել Սիդորի դեզի սլես...

Այսոլես ծնվեց Հայնեն:

երբ Լյուդմիլա Շարթն սկսեց խաղալ կավի Հետ, Բիչկոն
անձանդուուքուվ: ինչոլե՞ս կնույի վերադասն ւյ դործին: Մի
օր 23 մի օր՝ աղասուսնիները կմոնեն բրուստանոց, վերածասու
կլինեն... Զե՞ն բունի եր օձիքը, չե՞ն մեղադրի Թույլ Հակողու-
թյան, քաղաքական Հանքադործների Հեւ մեղմ վարվելու մեջ:
Մի օր ՍՄ մով բրոււտանոց, մուռելավ չորանոցում աչլաաուռող
ԼԷյուդմիլային ն Հարցրեց.

- Լենին կարո՞ղ ես ոլաորասւոել:

- կարող հմ:

- Ինձ Համար երկու Լենին ոլոր ա աւոխ: Հասխարիր ւսն ձւս-
տական ոլասովեր. ինձնից կաւուանա ս երկու բաժին Հաց...
եղա՞վ:

- Ինչո՞ւ չէ...

- Զուչացնես:

Սամոն բարձրացավ յոթերորդ երկինք՝ այնտեղ Մչուսկան
բնակություն Համւուուռելու Հատւոււուռ մուսդրուլյոաւմբ: Շորո-
բալով էր ն կավը Հունդում, ւեւ դլիսի վրա` ոլւուռվում եր
ղդերմանուծու չուրֆը ն Հեւոնում նրա աչիւաւուանքին: Եկավ
օրը» հ երկու Լենինը ոլոռոլաւաւռ եին դեմքի նույն արու ծոյ-
սությամբ, նույն դլիւարկով, երկու Լենին, երկուսն էլ մի
բոյի՞՞ր:

Ելան ի թրծելու օրերը: Բուրան կոնուսաձե. է. կղմինդրից
չինած Զանդեղուրի լեռների մակեւո Լինի ւեւ կամ ՀՆամու-
ռի» Բարխուդարի"՛ փառի իի խիուո մեծացրած տարբերակը:
Շինված է փոսի մեջ, Աչուռ դայու ձեռյքուվ|: Եր ուռորուռում
վառարանի անքն է, որն աուավուռի ց մինչն. կեսդիչեր կլլում
է Աչուռ դոսյու ձեռքով նհոված չոր փայտերը: Ծուխը բարձ-
րանում է կոնուսի ղդաղալից, (ույն ծի անցքով, որի ոլասոերը
տաքացնում են քուրայի որովայնը: Այնւոնղ կան կղմինդրե
աստիճաններ, ուր Աչուռ դային տեղավորում է Հաղարի Հաս-
նող ամաններ, սակավաթիվ փարչեր, ծաղկաման, մոխրաման:
Նախքան վառարան վառելը Աչուռ դային կղմինդրներով սփա-

274 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կում է կոնուսի վերջավորությունը, խնամքով ռվաղում, որ
ֆերմությունը ելք չունենա:

բառտոված չոր փայտերը վառվում են ու վառվում: Թրծարոանի
ուղած երդը, ո՛չ, նս այնոլիսի ամեծի ձայներ է Հանում, որ
Նու մեր վայում է, մեր կաղկանձում, անդուլ ու խելադար
ոլածանջում, սալոնում, Հայծոյում ու մանավանդ վայում,
վայում ԱՀարոնյանի լալկան աչնան քամու նման, ծխնելույ-
ղում: - /՛ւ-ո՛ւ-ո՛ւ-վո՛ւո՛ւո՛ւ...

Հիմա ինձ ռռրասում է մի ուրիչ մեծ Հաճույք ու բաասվակա-
նություն. (անալ ուռներա հ նաւտել ոլո չան Հեռավորուլյան
դուրս ընկած կրակից ե լռել Աչուռ դայուն: Նու սվխրությոաւմբ
վերչիչում է իր Հորը, դիլիջանցի բրուտ Բրիստափորին, այն
մասին, 22 ինչես վաղ մանկությունից օղնել է Հորը, սովորել
բրուսուլթյյուն, առանց իմանուլու, որ մայ դործը կարող է իրեն
ոլեւոք դալ ինչոլես ինքն է մուումր Սիբիրներում: Հեւոո սովորել
է, մի ուռքը դրել է Էջմիածնի ճեմարանից" ներո...
րեզ քուրայում այնալես, որ եր ասելով ոչ այրվեն, ոչ էլ Հում
աու ոլոր ա աւովաւծ քուրան, իսկ երեկոյան ծամի 5-ին ւ12-
նակել տաքացումը մինչ դիչերվա ժամի 12-ը, 1-ր: Ճամբա-
ուկ կարդադրությումբ...
ընդունող ռպրածակառսեոը Հաչվելուց Հեւոո Հայտարարում էր,
որ մի Հոդի ոլակասում է: Ուղեկցող ավադ ոլածակը երկու
Քոյլ մուռենում էր կալանավորներին ընդունող ավագին ու ղե-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 2/5

Ռասոյան) մնազել է բրուստանոցզում աչիտաւոււնքի բերու-
մով: Եվ ուրիչ ոչինչ: Նւքուն օրերին ես ինձ որբ էի ղղում,
մենակ ն անընկեր: Ի՞նչ է անում Հիմա Աչոտ դային, մենակ,
մեն-մենավկ՝ Հսկայական գործարանում... Ինչո՞ւ մենակ,-- անդ-
բաղառնում եի ես, իսկ սպածա՞կը... Մե՛ֆ բավականուլյուն:

կեսդիչերին դալիս էր Աչուռ դային, թելթե՝ բարձրանում
տավխուոււմածին, Հարցնում.

- Հայդուկ, լավ-լա՞վ ես.-ու հս իակառլես ինձ լավ-լավ էի
ղղում:

Հիմա նա մի կտոր Հապի Հետ խւիչտում է սառած ընթրի-
Քը:

- Իսկ դո՞ւ... դիչերով, մենակ, ռարաասիելի չէ՞...

- Նոլխ՝ մենակ չէի. չուվաչ Պեւորովը Հակում էր իմ անձի
անձեռնմխելիությունը Համաձայն ուծ մամուադրուլթյուն...

-- Չէ՞ք նեղում:

- Դուսուսպանք... մի Քիչ խոմած էր, դառնացած:

Նու հով ոավխուոամաւծիզ, ճաչաւխանն ու դդալը ընդծա-
նուր ը(վազարանում (վազ ու վերադարձավ:

- Տարածելու կարիք չկա,- չարունակեց նա,- Գեւրովի
Հայրը նույնալես բոնված ե Քչված է կոլի մո... մի՛ ղարմանա:

- Այդ սարսաւիելի չուվաչի Հայրը...

Աչուռ դային ժոլւուս ց.

- Մարդիկ ույն չեն, ինչ երեում են,- ւււ նա,- մեր ժւ--
մանակներում մարդը չատ է բարդացել եր հուլյումբ... Ուրիչ
բան են մւուսծում, ուրիչ բան խոսում, Հակառամ իրենց քու-
թյան` դործում... Մարդու մեջ դրել են ինչ-որ չա՛ր դառան ա-
ներ, լարում են իրենը ուղած ձեով ու բաց թողնում: /ւ մար-
դիկ չար են՝ Հակառակ իրենց կամբի, իրենց խմորի...

- Պեւրովը քեղ օրինուկ,- չարունակեց Աչուռ դային Հոան-
վելով,- կին ունի, երեխաներ, զորակոչված է ու Հաղար-
Հաղարների Խմում Քչված ւսյս աչին քին: - Նայում եմ քեղ
վր ու Հորս եմ Հիչում,- մորմոքվում էր նւս,- անմեղ, ան չաւու
մարդ էր... Գոռում եւի ձեղ վր ու սիրու դավում է: Բայց ի՞նչ
կարող եմ անել, ծառայուլյուն է... օրենք... - Հա՛, Քիչ էր

216 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մնազել մոռանայի, դրոլանումս...

Նա բամբակյա բաճկոնի գրպանից չորի մեջ փաթաթված
մի բան Հանեց ու դրեց իր արկղը:

- Մի կտոր խոզի ճարպ տվեց, Հրաժարվեցի, Հնար չե-
ղով... - Գոնե Հորս Հասպեն ունենայի, - դանդասովում էր
Պետրովը,- արան ու ոչ մի Լուր::: Մայրս երկու տարի աու
դիմեց օրգաններին, ոպրաոասվխւանեցին, որ ուղարկված է կոլի-
ւի... իկ Խամուկ՝ չկա:- Խնդրեց, որ այո մասին ոչ ոքի... -
կծանեն, կուղարկեն տուդանային դնդեր, որոլես ժողովրդի
Թշնամու որդու...

Աչուռ դային (ռեց: Բարոաւքը քնած է խոր Քնու|: Սանը
աշխատանքից Հեւոո քնած են ճամբարի բոլոր բնակիչները,
երեի, բացի մեզնից ն թրնականներից, որոնք ցերեկները
քնում, հ դիչերները թուղթ են խաղում:

- ԴԵՀ, քնենք,- սում է Աչուռ դային, - բարի դիչեր...
առվուռյ ան խողի ճարսլով մի (ուվ.». կնաղիւո...

- ճաչենք,- լրազնում եմ ես մւռքումս, եկ Աչուռ դային
արդեն քնած է:

Իսկ իմ քունը չի ուսում: Բարաքում սիրում է անլմա-
փանց խսվար, միույն մուսոքի ձախ կողմը քնող օրալ ծ Նու-
բունբքոանի ւղուռ լույսն է ալլոլլում: Այս դիչեր նւս է Հակում
բարուքի անդորըը: իչարկե, ույդ Հակողուլյունը ձեական է,
եթե քրեական պախաններն 6 ու վառնակները թավփանցեն բա-
բուք ոչ բրի նոլառուսկներով, օրասլրածը չտեսնելու ոլիւոի ւում:
Այդպիսի դեռսյքեր որքա՛ն աեւ: Բազի բարաւքների օրալ ծ-
ներից, Հերթով Հակում են ճամբարի քունը բասրութների ավադգ-
ները: Նրանք չրջֆում են մեծ ճանապարՀչի վրա, երբեմն
մոնոււմ ւսյս կամ ույն բասրուքն ուռուղելու օրասղածների ղդո-
նությունը, կամ նուտում մի քանի րուղե ու խոսում չչուկով:
Ճամբարի անդորրը Հակում են ւււ ճամբարի չորս անկյուն-
ներում բարձրացող չորո Հակիչ աշտարակները չորո ղինված
ոլածակներով, ինչես ե ոպրածակատանը նուոււծ որածակները,
որոնք Հաճախ մոնում են ճամբար՝ ուոուդելու ավադների
ղդոնուլյունը... Հակիչ աշտարակների որածակները նույնալես
ուտուդում են մեկ-մեկու: Հաճախ դիչերաւյին լռության մեջ

լավում է նրանց կանչը.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ նն

-- Լսիր, առաջին, լսո՞ւմ եո...

- Սսում եւ... Լսիր, երրորդ, լսո՞ւմ եռ...

- Սսում եւ... չորըորդ, լսո՞ւմ եո...

Ը մսում եմ...
աշտարակ թռչող դիչերային այս ավելի քան պարզ Հարց ու
տեղը Հիչեցնում էին ճամբարի բնակիչներին իրենց ղժաեմ
կապույթյունը:
ուտում են այն, ինչ ցերեկով երազել են, ընկերներով ղզարե-
տանը Հանդիպում են... ո՞ւմ են Հանդիպում, իրենը քննիչին
կամ ճամբարի պետին, կամ կալանավորներից մեկն ու մեկին,
վաճառում...
երդ ու երաղ:

Այդ դիչեր երեի հս չեմ ժպտացել: Ամբողջ դիչեր չուվաչ
ոլածակ Պեւորովի Հեւո եւմ եղել: Նւս, Հրացանը դրած կողքին,

28 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- կոլի մայից հուլ է ղդալիս,- սում է նւս,- երեի Հայրս էլ
գա, ինչպե՞ս պիտի Հանդիպենք իրար, ես՝ լաձակ, նա՝ կալա-
նավոր... - Հեւոո նւս մի քանի մեծ կոոր խողի ճարոլ է տալիս
Աչուռ դայուն, երկու (ոի վ բուխանկա Հազ ե խնդրում:
- կւոււք Հորս, կարիք չկա ասելու՝ 22 ումիզ է, թե 23 կիմանան
ի ինձ կքչեն տուղանույին դնեդեր որոլես ժողովրդի Թշնամու
որդու...- Այդ միջոցին բարաւքի դուռր բաղպվում է, ներա է
մոնոււմ ոլածակասլեւոր: Պետրովը ուռքի է կանգնում, բարձ-
րացնում է Հրացանը ի ղդոռում.- կարդը մի՛ խանգարեք, խո-
ղեր, որիկլաներ, ես ձեղ տուղանաւյին ճամբար կքչեմ այնսլես,

որ..:
Եւս դարնում եմ:

7.

Այո, չրջաչայաց էր ն ղզղոն դործարար բակի սլետ Վասիլի
Տարասովիչ Բիչկոն: Օրեր անց, երբ դոլ թրծարանը բացեց
ծիավիւուռ վառեց:

«բրուսոի տղա»ո5,- այսալես էր մեծարում ինքն երեն Աչուռ
դային:

Եկավ Բիչկոն, վերցրեց Լենինի արձանիկները, նայեց չորս
կողմից,- 1/ՕՂՕ46Ա:66, -- սաց, - արձանիկները դրոլանեց ու
ղնաց:
չկար: Նրանք միասին մեծ ախորժակով ճաչելին նե միասին
բարձրացան յոթերորդ երկնքից էլ բարձր, այսինքն չորանոց

երջանկությունը սլոչո՞վ կլինի, թե ականջով:
լի Հրաշքով խաչաձն էտապները նրանց իրարից չեին բաժանել:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 209

Ի՞նչ դործով եին նաւուս ծ երեք Հարաղասոները, ոչ ուք կա-
բողագավ ոլարզել: Երբ ւսյս մասին նրանց Հարցնում էին Հե-
ռու-մուռիկ կալանավորները, նրունք առանձին-առանձին, բոսյց
մի մարդու Նման ոլառուա ասխան ում եին փայլուն ռուսերենով.

- Ցիդանին ինչո՞ւ բոնես, ձի ղդողանաս, բռնես...

- Իլ ինչո՞ւ քաղաքական դործ են ւովել ի ոչ 22 քրեա-
կան,- չեին Հանդաւոանում Հարցնողները:

- Պարտվխական մարդու ձի ղողանաս, քաղաքական ես,-
Լինում եր ոլաւուասվուանը

Երկու եղբայրները չոաւո նման էին, նրանք ւեւ բեղեր
ունեին, թավ ընչացք, ն դժվար էր որոչել, թե ո՞րն է նրանցից
մեծը: Հնար չեղավ նրանց Քչել ընդծանուր աչվոաւուան քի, ւււ-
կույն չի կարելի ասել, թե նրանք չեին ոչ ուռում. դալար, բա-
րակ ճիսլուռներից ղանաղան չառիի ղամբյուղներ էին ալմաւորւսա-
տում: Մեծ դժվարությամբ նրանցից ոլոկեցին կոլյային ի
Քչեցին գործարար բակ, ուր նա, կարելի էր առել, դեմք էր: երբ
ն երում էր ւսյս կում ույն արծեւտուսնոցում, մի բուն սիրում
եր ռոլասողական լոություն՝ ո՞ւմ է կանչելու կոլյուն դրասեն-
մուկ, ռլեւոի կամ ոլեւտռերի մուո: Փրւսսննյուկ կանչվելուց կալա-
նավորները երբեք լավ բոան չէին ուլասում ի հրոաւվունք ունեխն:

Բրումուսնոց մոտով կոլյոան ան չու ի լուրջ. նս չուրֆը
նայեց ի նրա Հայացքը կանդ առավ ղդերմանուծու վրոո, որն
ւյ դ րուլեին նաւուսւծ դաղդածի Մուռ՝ ախոռում էր Դոս-
ստուասկու խոնար Քթի վր: կոլյոան մուռեցաւվ հ մի ձեռքով
բոնած երկու բաժին Հազը որարզեց նրան:

- Գեւոր Հրամայեց... Հանձնել,- ւս նա ու դուրս եկավ:

- Առլրո՛ւմ ենք, ուտոա՛,- բացականչեց Սոմոն կավի վրա
ձեռքը մեջքին ոլարելով, իոկ դերմանուձու աչքերում ւսր-
պունքներ երհացին: Ամենից ուչ Մումոն նկատեցը ւսյդ բոյղ
երբ նկատեց, առնես կորցրեց իրեն, խեղճացավ, փոքրացավ,
դուրս եկավ մուս չւոից, ուղեղ չոյել ղդերմանուծու դլուիխր, Հետո
միւոքը փոխեց, մուռեցավ Աչուռ դայուն.

- Ինչո՞ւ է Լալիս, ուուռա՛,- Հարցրեզ ն խեղճ-խեղճ:

Աչուռ դային Հաղազ աոանց բերանը բանալու, Քթի մեջ՝
ԸՀը -ըՀը՛: Այդողես էր նս «Հաղում», երբ Հուղվում եր:

- Երնի Հին օրերն է Հիչում, Սամո, իր գինն է Հիչում...

280 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

երկու բաժին Հաց... ւոյ կինն եր քաչով ոսկի արժե...
դժվար է, Սոսո... մուռեցիր, քաղցը խւոււք ւա ւու, ռխլոոն ւու...

Սումոն մուռենալուվ դերմանուչուն՝ ղդուչուլյումբ ծեծեզ
ուսը ե աւագ:

- Նիչեվո, նիչեվո, իոււոււսշո բուդեդ... ոչինչ, ոչինչ, (ավ
կլեն:

Փերմանուծին վեր կազավ, Դուսոուսկուն դրեզ Հացի մուռ,
Թոռչկինակը սեղմեց աչքերին հ երեն չորանոց նետեց աչքերը
չորացնելու Համար:

ա.Բրոււոանոց իմ, բրուստանոց, ինչո՞ւ եմ կաղրուտում Քե՛զ.
ուռով-դլխով, սփոր-փիսորով կորած այն մի բանաստեղծի ատուծի
նմու «այնքա՛ն կրակ, այնքա՛ն կաղրուռ» մնաց քո փոչում"՛
ու դեռ արցունքներ՝ Թռռիված ու կուլ սոված, ու դեռ դժիւեւմ ու
սաղ, միապաղաղ օրերի ընթացքը` ժանդոտ ֆրչորդաններից
բանտի բակը Հոսող դեղին անձրլաֆրի սիրտ կեղեքող երգի
նման, ու խոնավ ոլառերի մթին անցքերում բույն դրած կա-
բիճների նման քեղ Հեւուող, ռակույն անունս ածը... քաղց ու
նվատոացում, պուլրոո ու ինքնուրացում, քո սեական Հոր
ծանը ռապլողների ուկ որոր ված... - էլ ինչո՞ւ կարուռում եւմ
քեղ:

Ես դիտեմ ինչու, ես դիոեմ:

Եվ ինչոլես այրող կարուռով տենչում եւ (ինել ղդեթ մի
անդամ Վարադա լեռան ւլարզ ու խորունկ Հայագքի ուկ
սփուվիած առւովածոաւչն չական, Հնամենի ույն քաղաքում, նաւոել
մեր Հին ւուսն ավերակներին ե աղսոռություն ւուսը արցունքնե-
բիս, ճի՛չտ այղոլես, ճիշչմո այղդոլես կուզենայի տեսնել քեղ,
բրուստանոց: Դու Հիսի չկաս, ինչսլես չկան Հաղարավոր ույն
ճամբարները, Հողնոր ու մարմնավոր ույն ռռլանդանոցները:
Փրկարար մի ձեռք" սրբեց մեր երկրի երեսից այդ ամոթը:
Չլ ի դործարար բակը, չկան նրա արձեւտուսնոցները: Գուզե
քո ոլառսոնրից մեկն ու մեկը կանդնած է դեռ, այստեղ-այնահղ՝
թրծված ոռխանների կւորներ, մի դերան... նաել ի Լալ» լոլ
կաղրուռով ու սիրով, փայվույել քո մնեազորդները...

Ես դիտեմ ինչու, ես դիոեմ:

ՌրովՀեւոււ եթե Վանի բերդի ոլարիուների խատածայաց,
քարն թարթիչների տակ թաղվեց իմ դանդրածեր ու խլրտուն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 281

կուռոր ու խոչտանդված երխոասարդությունը, անձուչ ու ւո1-
Բրուսոանոց դու իմ, բրուտանո՛ց:

այդ որակը նա դործի ձր դնում, երբ Հարկավոր ձր մի բան
սովեզ երկու բաժին Հազը:

-- Գո՞Հ ես,- Հարցրեղ նս:

Բիչկոն Հասկացավ, որ ղդերմանուծին դառնացած է: Նո
աջ ձեռքով մտրակը խվելղ ձալխ ձեռքի ավիին մի թանի անդամ
կարողանամ մի կերպ երկու բաժին Հաց ես, իմ միջոցներից...

- Պետք չէ, քաղաքացի պետ,- բողոքեց Լյուդմիլան,-
ւոյ մասին, խնդրում եւի, ոչ մի խուք... Ես կալանավոր եւի,
վաճառքի չեմ Հանել...
սարքեք... ո՛ր ՛ը՛.-. - նս մւորաի կոթով ականջի եւոր քորեց
եղա՞վ...

- Ռչ, չեղավ, քաղաքացի ղլետ,- մի փոքը լռելուց Հետո
առարկեց զերմանուծին,- ժողովրդի թչնամիների ոտների

282 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ուկ Հունքված կավից, (րտեսի մաւոներով... դա բարդ դործ է,
կալված բարդությունների Հեւո. ինձ Հեւո դուք էլ կւոուժեք...
կարող եք Հանդիուո (ինել, իմ քանդակած բոլոր դլուխները...

- Համողվեցի,- Ընդծասոնց Բիչկոն,- այնուամենայնիվ,
մտածիր իմ առաջարկության մասին... ես, ես կմտածեմ քո
առարկություն մասին: Սւուծելու բան է, Հը՛մ...

մե մի ծիավիւուռ վառեց ու դուրս եկավ թողնելով իսկա-
կան ծիախուռի Հաճելի բուրմունքը:

Օրվա ույն ժան էր, երբ Սոմոն ոլաւորաւոում եր նավա-
ընթրիքը» իոկ նւս այսօրը կարծես ույդ մասին չեր մուսծում:
Լյուդմիլան մի-երկու անդամ եւո նայեց Մամոյի կողմը. վեր-
ֆին նռւուււծ ոլառոուծանի Մուո՝ ծխում էր՝ տարված ինչ-որ
անուրավ մոքերով: Օրը թեքվում եր դեւի երեկոն, չուսոով
կծնչի բաանթողի դոնդը, ի՞նչ է մւուսծում Սումոն: Իսկ Լյուդ-
միլուն ուսել է ուղում: Սոմոն Քիչ բան Հասկազոավ, ինչես
իքն է ասում, «Լութմիլույի» ի «Բիչկոյի» բանակցություննե-
րից: Նա այն կարծիքին է, որ Լյուդմիլան դժդչոչ է իր վարձա-
րությունից: Նո, երեի, կուղենար ավելին: Մյուս կողմից,
ոլեւոր տվեց այնքան, որքան խուուցել էր, իկ Լյուդմիլան
չէր առարկել, էլ ինչո՞ւ դժգոծել: Ի՞նչ թիչ բան է որ երկու
բաժին Հազը: Այսօր Սումոն կարտոֆիլ չի խաչի այսօրը
կնուռեն, Հազ կուտեն, ւսյս բառի ոչ թե փոխաբերական, ույլ
իսկական իմաստով: Հա՛ց կուտեն, ի՛նչ ուրախուլյուն, ե
ուտեն ոչ լե իրենց օրաբաժինը, այլ ուղղակի երկնքից ընկած
Հաղ: Իսկ ճամբարում ռւլասում է իրենը օրաբաժինը: - Ի՛նչ
լավ բոան է առառսոությունը,- մւուսծում է Սոմոն:

Ուրիչ են, բո երեույլին, ղդերմանուձու մոքերը: կոլյույի
բերած Հացը նրա մեջ դարթնեցրեց ղանաղան Հիչողություն-
ներ. ճիչը սուց Աչուռ դային, նւս Հիչեզ եր դինը... նրա մեջ
ղար։թնեցզ անդուսոլ մի առոելություն դեղի աշխարը ե
մարդիկ, Հանդեսը նրանց, որոնք Հասցրին նրան ույդ օրին, երբ
երկու բաժին Հազը նրա Համար վարձասորուլթյուն է ե ուրա-
խություն: Նոս որոչեց չդիլչել ույ դ Հաղին, ոլաւտուծանից
չոլըւոել ձորը, նեոել ռրածակների չներին, թող (ոռիեն ու չծար-
ձակվեն կալանավորների վր կամ տանել, դնել ոլեւոի սեղա-
նին հ ասել.- Վերպրե՛ք ձեր Հազը, ես իմ ներչնչումը չեմ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 283

ծախի երկու բաժին Հազուվ|:

Սուիոն վերջապրեց ծխելը, ոլեւոք է ենթադրել, որ նս Հիմա
կվերցնի Թիթեղ ն՝ ներոր ամ, դուրար գորշ ճաչամանը, կմւոնի
չորանոց հ այնտեղից դուրս կդա մի քանի պրուս ծար կաղրտո-
Փիլներուվ|: Իոնասը մի երդ է երդում Քթի ուկ ե ժոլւոում եր
նորածին ոռիաններին, Աչուռ դային աչլոաւոում է մի երկարա-
վիզ սաղխորի վրա, ն րոտ երնույթին նա էլ ինձ նման մտածում
է Լյուդմիլայի, Մամոյի հ աչիրարծի դործերի մասին. ես վա-
ռում եմ վառարանը՝ ջուր ուքացնելու` վաղվա կավածողը
Թոսցելու Համար. վառվում է վառարանը, վառարանը երդում
է Երեանի ներքին հ քաղաքական բանտերում ույնք ւան ուս -
բածված անձոաւյւո բանաստեղծի հ երդածանի երդը:

Զեկայի դուան կանդնած լալիս է,
Ուրիչին խնդրելով Հացս տալիս է,

Իսկ Մամոյի ճաչամանը վառարանի վրա չի երեում, հկ
Լյուդմիլան ուսել է ուղում, իկ... դլուխը բարձրւսդրեց ւս չ-
խւասոանքիցը (ուս Դուսոոնսկու ձախ ականջն եր ղդուչությոաւմբ
վորվիրում) ե նայեց կոլյոյի բերած Հազի երկու բաժիններին:
Այն միոքը, որ Ան օրինական տերն է ույդ օրաբաժինների,
Հիսի նրան դոծունակություն է որաւոճառում: Գերմանուծին
ղղդաղ, որ քաղցը խւլբուսց ներսում, նւս մինչ անդամ ղղաց
Հազի սուր ի թթու, ախորժելի բուրմունքը:

Օրաբաժիններից մեկի վրա լուցկուց Հսաւո փայտիկով
ամրազված եր մի կոոր Հաղ, բռո երեույլթին կես կիլոգրամը
(րացնելու Համար: Նո սիրով կուտեր դոնե ւյդ կւոորը: Չի էլ
նկասովի, որ օրաբաժնից մի բան որակասեց:- «Ինչոլե՞ս կոլ-
յուն ւյդ կւոորը ճանապար ծին չի կերել,- մուսծեց ն,- երեի
կուչ է...»: մե իքն էլ չիմտաղավ, թե ինչոլե՞ս փոքրիկ կոոր
Հայր մայր կտորին ամրացնող փայտիկը դուրս եկավ, ընկավ
ոլաւոուձծանի դոդը, եկ կոոր Հացը Հայոնվեց եր բերանում:
Ծամեց րադ, կուլ ւովեց, ուսոելու պանկությունից նւս տանես
դողաց: Նու ղղաղ, որ Սոմոն չարժվեց տեղում, ու նորից ւայ-
չարժացոավ: /ւ ղդաց եր արածի ողֆ անչեթելժությունը:

284 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Սոմոն, այդ խեղճ, բրի Սոմոն սոե օր իրեն Հյուրասի-
րել է եր խեղճ Հնարավորություններով, եր չունեղածից, հկ
ինքը երբ որ Հիա ստեր է դարձել մի անդամից երկու օրաբաժին
Հազի, նռւուււծ Հիմարաբար մեն բանի մասին մուծում է,
բազի այն մասին, որ Սամոյին պետք է կերակրել գեթ մի ան-
դամ: Եվ իղուր նւս ոլեւոի նոր ոլառսովերը մերժեց: Դե՞ւոք է մի
կերոլ ալրել, թե ոչ: Իսկ աղաոռուլթյուն մեջ դսոնվող քանդա-
կաղործներն ու նկարիչները արսոով ի Հոդո՞վ են քանդակում
ու նկարում նրա բոյ-բուսալվը... Ճիչ ուց մի անդամ
ոլեոը,-- ժամանակները ծանը են, պետք է Հարմարվել: -- Իրե՞ն
է մնացել Հերոսությունը: Ի՞նչ Հերոսություն: Խիիր գլուխդ
պատին, պատր չես ֆարդի, գլուխդ կջարդես: Դա ի՛նչ մի
Հերոսություն է... 0, մայն դոլժ, օ, մայն դոլ, չչնջաղ նս, ուռքի
կանդնեց, երկու ձեռքով վերցրեղ երկու օրաբաժինները ե
դորդերի վրա քայլող տանտիրուծու չորորուն քայլերով դիմեց
դհոլի չորանոցը-

- Մումու, դնանք...

Մամոն ժպտաց չփոթված մանկան ժպիտով ն Հետնեց
նրան:

Դուոր ծածկվեց:

- Այդպիսի բաներ, Հայդուկ,- թեթեռագա՞ծ, թե դառնա-
պած բաղականչեց Աչուռ դային արադագպնելուվ| անիվների
ընթացքը: Իռնասը չէր ժոլւոում:

- Օդր դժվար է,- ւու նւ: Երնի ուղում էր ասել՝ ծանըր է:

ծ.

..Այո, ակներ է, Սոմոն յսօր մուսծող է: Ն մի քանի
անդամ դաղտադողի նայեց ղդերմանուծու կողմը, որն դբաղ-
ված էր մի կտոր կավ նորից ն նորից տրորելով, մչակելով,
վերամչակելով: Առոծուն է միոյն Հայւոնի, Թե ւսյս անդամ ում
չնեչով ոիւոի կենդանացնի անչունչ կավը, ւա աւոծուն |ւ իրեն:
Երբ աչխաւուանքը Քիչ 22 չառ աոաջ էր դնում, Իռնասն եր

նա: Մի անդամ միայն ընկավ նեղ դրության մեջ. նա ոչ միայն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 285

ույլն ուսերը թոլ վեց, երբ ախո քն ավար ված էր,-
արխ ուուվլաւն, Համակրելի դիմադղծերով մի երիւուսաար դի
դլուխ՝ Սայակովակու ծնուռով:

- խմ ընկերներից մեկն է,- բաղզատորեց Լյուդմիլան:

- Նկարի՞չ,- Հարցրեզ իոնասը:

- Ոչ, նւս նկարիչ չեր,- ոլաւուսախւան եց դերմանուծին,
Հեւոո լունհց ի ավելացրեց, - նւս արվեւռի... երկրադու էր:

Ամեն անդամ երբ Լյուդմիլան ավարտում եր Հերլական
աշխատանքը, Մումոն եր մայրենի լեզվով դիմում եր Աչուռ
դայուն:

-Բու դամ Քի՞մ դըը» ուռում - ո՞վ է ւսյս մարդր...

Աչուռ դային մի քանի խուքով բազասորում եր Մամոյի:
Այս անդամ Աչուռ դային կարճ ոլաւուասխոան եց.

- Դոււո դամ դըը - բարեկամ մարդ է...

Սումոն մի կասկածելի, Հոռխարյւա Թշնամական Հույուդ,ք
նեւռեց «Լութմիլուի դուսոխ» վրա հ ույլեւո ույն կողմը չնայեց:

Չի կարելի ոլնդել, որ Սոմոն արվեսւոխը չէր Հասկանում.
ն, կարելի եր ասել, սուր կերով Ընկալում էր ույն, 22 բնո-
բոչ եր ա դործում. նս, օրինի Համար, Հիացուվ Տոլուռո-
մե միրուքով, Շեչենկոյի բեղերով ն նայելով Նիցչեի կերպա-
բանթին, աջ ավր խիեը ձալխ ձեռքի ափին ն մանկական
Հրճվանքուվ բազականչեց.

- Բախ, բառիս, Նւս՝ ուսը ադամ Դըը:.. Տես, ւոեւ, ինչ Թունդ,
այսինքն բարկացած մարդ է...

Սոմո դուրս եկավ չոաշից՝ տեղը զիջելով ինձ, մուռեքավ
Աչուռ դայուն ի ինչ-որ բան ւսա ււը նրան: Աչուռ դային կանդ-
նեցրեզ անիվը, (սեց նրան ի դլուխը բանիմաց ու դրական
չարժեց: Հեւոո վեր կաղպավ եր տեղիցդ, ոչինչ չասող կամ ղդուցե
մի չուո կարնոր բան ասողի աչքերով նայեց ինձ ե մով
չորանոց: Հետո ես լռեցի, որ նւս մյուս դռնով դուրս եկավ,
Հիւոո...

Աչուռ դային ներա մով մեծ Հաղլոանումը տարած մարդու
ժոլիւոով, ւսյս անդամ օրինական դոնից, ձեռքին եր Թրծոած,
բոսյղը դործածված ոռխանների մեկը: Սոմոն ուրախ ընդառա-
ֆեզ նրան ե երկու ձեռքով վերպրեղ ամանը, քայլեղ դեղի
Լյուդմիլան: Ես մի աչքով նայեպի Հողե առխանի խործրդավոր

286 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բովանդակությանը: Մի բուռ թթու կաղամբ...

Լյուդմիլան վերպրեզ ույն ի անձամբեր երեն նետեց չորա-
նոպը:

- Խեղճ կին,- ւա ււ ց Սումոն Քնեքչալի ձայնով,- ռխրսոր
թթու է ուղում...

Աչուռ դային չոլաստասվխունեց, նս Հաղազ աոանց բերանը
բանալու, Քթի մեջ, եր Հայսոնի Հաղուվ|:

- Ի՞նչ ոլիւոի (ինի, Սոմո՛,- Հարցրեղ ն մուս ծող, չչու-
կով. կարծես դերմանուծին կարող եր լռել հ եթե լռեր, կարող
եր Հասկանալ Մամոյի մայրենի լեղուն:

Սումոն երկու ձեռքը բարձրացրեց դեղի բրուտանոցի
աապած ւու ւող ը: հ բազականչեց.

- Ալլո՛Հ ..

Այսինքն՝ թող ասւուվաւծը ւոնօրինի, դոս մեր` մածկանացու-
ներիս դործր չի, ու դեռ այսինքն առսովա՛ծ, դո՛ւ թեթեաղնես
ւսյս ծանը սփորձուլյունը:

Փորձությունն իՀարկե, ծանը էր, բայը ոչ ույնք ան ճա-
կառուսդրական: Ճամբարի ոլեւոր դլիւաւվոր բժիչկ Տրւխուոնն-
բրուոին ռալաունացել եր ինչ-որ «խեզդեւոինների 4մեուսնո-
պով», ուր ոլիւոի Թոչեր, եր ասելով Տրավխւոննբքրուռի Հեւո
միասին, եթե...

Այս դործում էլ» ոիւոի ասել, ՍՄումոն առաֆինների ց չեր:
Անդրանիկության ոլառովին արժանացավ օսելժ Նեռւռոր կու-
լար, որը կառլվեց, բանաստեղծի ասածի նման, Երուսաղեմը
չւռնաած մի երուսաղեւմպի աղջկա՞, ովա դեպքում կնոջ, ւսյո-
ինքն՝ Հրեուծու Հեւսո: կուլան աչիաւոում եր դրասենյակում
որւլես Հաչվասլած: մե ասլա ծուվիվիած մարդ էր, լավ ծանրոցներ
եր սւուսնում, | դիտեր եր դինը: Մի անդամ նւս ոլաչտոնական
թույլովուլթյումբ հ ոլաչյտոնական ղդործով մոտով կանանց
դուռին՝ ուոուդելու Հառխար ոլեւոական աղեալների որոլիսու-
թյունը: Պեւոխին տեղեկություններ էին Հասել, որ կաղլանավո-
րուծիներից ոմանք աղեալներից չերտեր են կտրում ի
սփավավթում ուռներին: կուլանը եղավ առաջին հ երկրորդ
բարաքներում, ավաղուծիների օղնուլյյամբ Հայտնաբերեց
թվով յոթ ոչ Լիարժեք ադետլներ, դրեզ տերերի անունները...

Երկրորդ բարաքում նրա ուչադրությունը դրավեց նուրբ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 287

դիմագծերով հ թուխ աչք-ունքով մի կին: Նու աղեղը քաչել
չր մինչն վիզը ն պառկած կռնակին, բաց աչքերով, ինչպես
երում է, երաղում էր: Երբ կուլանրը ավաղի Հեւո Հերթով
նայելով բազակա կալանավորների ադղեալները, Հասավ նրան,
ավագը չչնվաց:

- կարիք չկա ուռուղելու... նս այդոլիսի բոան չի անի...

կուլաւնւը բարձրագրեց եր ամ, խի Հոնքերը հ ակնոցների
վրայով նայեց ոլաուկածին: Բարակ ժոլիւոի նման մի բան
անցավ կնոջ դեմքով:

-- Հիվա՞նդ եք,- Հարցրեղ կուլանը:

- Պաչտոնառլես՝ ոչ,- ոլաոասվուան եց կինը, հ նրա ժոլիւոն
ավելի տեսանելի դարձավ:

- Իսկ... ոչ սպաշտոնաղրե՞ս:

- Ավելի քան Հիսի անդ:

- Տայքությո՞ւն...

- 37-ից չբարձրացավ, դրս Հառխար էլ Ժողեֆինա Էո-
նեւտտովվնուն... եկ ես որոչեցի մեալ՝ թեկուղ 300 դրամ օրա-
բաժնի վր:

Ավադուծին խոսակցությունն ավարտված Հոռխարեց ե
երկու Քայլ առաջ չաղրժվեց. կուլաւնւը չշարժվեց ստեղից:

- Ո՞րտհղացի եք,- Հարցրեղ նւս:

- Թիֆլիսից,- պատասխանեց կինը:

- Թիֆլիսի ցչ- ուրախացավ կուլանը,- իսկ ես Վլաղի-
կավկազղից եմ կամ, ինչպես Հիմա են ասում, Օրջոնիկիձերդ ՞...
Մենք Հայրենակիցներ ենք, ինչպես տեսնում եք:

- Ճիչւո է,- աղետալի ւոուկ չարժվեց կինը,- մեղ բաժանում
է ընդամենը Ռաղմավիրական ճանապար ծը... մի ուրիչ կող-
մից մենք ավելի մուո ենք... մենք կոլեդաներ ենք... Եւս չաչվուա-
ռում: եի Թիֆլիսի ոլեւուկան բանկում...

- Այո՞, Հաչվապածուծի՞...

-- Հաչվառածուծի:

-- Աջ26Ը5Օ,-- բաղզականչեց կուլանը,- Հրաչալի է:

- Հրաչալին վերֆաղավ այն օրը» երբ իմ մոււոնյոււն դնդա-
կաՀարեցին, իսկ ինձ... ավելի լավ կլիներ, եթե հս բանվորուծի
Լինեի: ՉՁեչին բազառությումբ՝ կԼոռելիենցիան ճամբարներում
ուռքի տակ է ղնում: երեի նկատած կլինեք:

288 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

լեղային, որքան եր մւոքերին,- առողջուլյուն եւմ պանկանում...

Նա ուզեց ավելացնել,- մի՛ մտածեք, մի բան կանենք կամ
անուն-աղզդանո՞ւնը:..
նովնա:
ասլա ւո... ասենք՝ օղնւկանի անուն-աղդանունը, Հայրանունը,
պտեսություն ասաց հ ավադուձու Հեւո վերֆասղես աոաջ
չարժվել:
կարնոր երնույթը բոլորը նկատեցին, բայց ոչ ոք չեկատմջ, որ
նասպիտակ սվիտերը երնաց ճամբարի պետի վրա, իսկ կար-
գաղրիչ Սիդորովը մի քանի օր կծու մախորկայի փոխարեն
«Աբխազիա» ծիավիւուռ ծխեց:

«Մայիսի վերջերից մինչն օդոստոսի վերջը փակվում է
դուրս դալիս: Այս փամանակածաւովածում խոոազված են դար-
են տալիս Հողին հ ժու" են Հավաքում Սիբիրում, ուշ պանում,
շուտ ՀեՃում: Սիբիրի Հողը ճարսլուռ է ու արգավանդ, արմւը՝
ղի Հողն ու արեր կասուղի (լարումով դլուխ են բերում երեք,
երեք ու կես ամաում:
կանգնում ոլրաւոր աւո կամ, վայելուչ, մինչն. անդամ Հանդի-
ռավոր, ինչես ժամերդություն (ռելիս:

- Եկան Լոմոնոսովի՛՛՛ թոռները...

- Երի գրիչ ու մատիտ են վերցրել Հետները...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 289

- Գրիչ ու մաւուլիւո չի անցնի, ուին կուսն ձեռները»...

- ԻնատելիՀե՛նցիա...

Ավելի խոՀեմները մտածում էին, ոլ ուչ թե չուտ՝ միննույն
է, նրանք ելի կանցնեն իրենց ոլրարուկանույթյունների կաուսր-
մանը, ն իրենք ստիոլված պիտի լինեն նորից նրանը դիմել զա-

Դաչւույին աչլաաւուսնքների ց ավելի 4ենոնոոու աչ իուաւուն ք
եր Համարվում այսալես կոչված՝ ստաններում 7 աչխասոելը:
կային թվով երեք ուուաններ, ուր կենտրոնացվում էր Հաղզա-
Հատիկը խոտով ծածկված ծածկերի տակ: կալանավորներն
այնտեղ ղբաղվում եին Հազածասոիկների տանյ երկար,
Հակայական չեղչերը թիակեներու էրանելով, որ չայրվեն, ինչ-
ռես նաւ սերմաղտումով: կալանավորները ձեռքով աչիու-
տեցնում էին մի քանի սերմնազտիչներ, ամեն մեքենայի վրա
աչիաււոում էին մի քանի կալանավորներ, ուրիչները դւոված
պորենը (ցնում եին «չառինրի» մեջ ի երկու Հոդով ուս նում:
մուռակա ամբարը: Բեռը Հրում է.- դնա՛...77

Առոանններում աչիաստելը լավ եր նրանով, որ անձլնեուռ
օրերին կալանավորները չէին աշչխաաւոում անձրեւի ւու, ինչ-
ոլես դաչսոում. նրանք որաչմուղանված էին անձրեւից. բազի ւոյ
ուուաններում աչիատողները ճաչի մի ժամյա Հանդիաոր վայե-
ա էին ոչ թե արնի կամ անձրեի ւու, Թոռը Հողի վր, այլ
ծածկերի տակ կիտված խոտերի մեջ:

Հողնաւուսնջ աչիտաւուա նքի Ընլադքում, երբ օրը կիավում
էր, երբ մարդկանց երակներում արյան փոխարեն Թում էր,
թե Հուում: եր Հոդնուլյյաւն թույնը, Հեռու տեսնող ւսյս կամ
այն կալանավորը մի րուլեով դուրս էր դալիս ծածկի տակից
այնոլես, որ ռլածակները չնկասոեին, նայում եր ճամբարից
աւոււան սողացող դաչւույին ճանաւղար ծին, ուռուղելու Համար,
թե ճաչը դաղի՞ս է: Երբ Հեռվում նկաստում էր չարժուն մի լեւո,
ականջից ավանջ ու ռրսոխց սխրսո, չչուկով, անցնում էր Հաւմ-
բավը։- գալի՛ս է, ճաչը դալի՛ս է...

Դաչոիխ մեծ ճամբով աոււսջ եր չարժվում կյանքից
ակնչձայւո կերպով ձանձրագած, Հողնած մի երիվար՝ քարչ մոս-
լով միջնադարյան մի ռայլուկ, ռույլումլի վրա` մի մեծ ւոակաւու:

290 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ջին վարում է խոչարարի օգնականը, իսկ կողքից քայլում է
բրիդադիրի Հրաձչանդով ընդծատվում է աշխատանքը, կալա-
ամենակարող բալանդյորի ճարոլիկ ձեռքից: Իսկ բալանդյորը
Սարն է, ասում են՝ նա Ամերիկայում եղել է, ասում են՝ սեւիա-
կան էլեկտրաաղաց է ունեցել, բայց այղ ի՞նչ կարնոր է, կա-
ոչ բարեկամներ, անծանոթներ: Ինչոլե՞ս նւս կարող է ռայլի
սլարզված Հերթական ամանի տերն ո՞վ է, ինչազո՞ւ է...
Դրոֆեսոր Եֆրեմինը կուլ է տալիս վերչին դղալ ապուրը:
- Հիմա չէր խանգարի մի լավ ճաչել...
- ես էլ ճիչտ 4եր կարծիքին եմ, Ալեքսանդրը Եֆրեմովիչ,-
ննջում են խուռերին պառկած: իսկ ղաչտում Հիմա անձրեի
Սառը խայթվածի ղես վեր է թոչում ն նայում Եֆրեմինի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 291

թոսների, ունեն ղանաղան մուսոքեր հ ուր տիրում է ւս դա-
մամութը: Այս ույն որաւոճառով, որ ամբարները նկուղույին են,
հ ոլաւոուծաններից (եղված կարսոոֆիլի Հակայական չեղջերն
արդելում են լույսի մուսոքը: կալանավորները Հերթով «իջեղ-
նում են» կիովածքները լույս ուուսն ալու հ աչվոաւոելու Հաս-
մար, որը կայանում է տեսակավորման, մի աժասխանաւ փչա-
պածները ջոկելու մեջ:

կալանավորներն այստեղ իրենը ուոամուքաները Լցնում են
Հում կարսոոֆիլով, ոււոում ախորժակով, ինչես խնձորն են
ոււոոււմ: Այս կառուսկոմբում մի ուրիչ դոնից կարող է ներո
մտած լինել կանանց բրիգադը, Է Հնարավոր է, որ նրանցից
ոմանք մութ մի խորչում իրար Հանդիսղեն: Նիոն դեսլքերում
նրանք կույրերի Խան չոչառիում են հրար ի աոանց քաչքչու-
կի չեն խնայում ռեր ու փաղոաւքչանք: Նիոն Հանդիպումների
անւլաւոնձույթյունն ույն է, որ աչիոաւուանքի ավարից Հետո,
երբ բրիդադեերը դուրս նեն դալիս տարբեր դոներից ն
աուանձին-առանձին չարքի կանդնում, ւաւոծո լույսի ուկ
նրանք դիսոում են հրար հ ոչ մի կերոլ չեն կարող դուչակել
կամ դսոնել, թե ո՞րն եր երենը՝ նորից բանաստեղծի ասածի
ւլես՝ «վերջինը Թյուրիմազաբաղր հ միա՛կը ճակատադրով:..»77:
Այո՛:

Դաշտում, ուռաններոււմ թե կարտոֆիլի կատակոմբներում
ընդձանուր աչիոաւուսնքների վրա` Աչուռ դայու կավաւիաննելրի
նման թրծված կալանավորները չարախնդուլյումբ էին նայում
«ինտելիճենցիայի» աւն վարժ, Քրսոնավոր աչիտաւուանքին, իկ
Աչուռ դային, որի Համար ւե տեսակ Փիղզիկական սռքնու-
թյուն խաղ ու պար է, սիրով օղդնում էր դրեթե բոլորին. նս
ավելի մուռ եր Նեուռոր կուլոաւնին, որը մի անդամ դաչսւյին
ընդանուր աչի նքի Հեւոճաչյա Հանդասոխն ոլաւոմեց եր
սիրո ոլասոմությունը:

Իսկ Հեւոո՞, ի՞նչ ոլաւուս Հեզ Հեւոո:

Պաւուս ծեց ույն, ինչ մարդկային տրամաբանությամբ: ի
բնական օրենքով պետք է պատածեր. Նինա Բենյամինովնան
ծանրացավ: Այս խնդրում ուրիչ էին, սակայն, ճամբարույին
տրամաբանությունն ու օրենքը. ոլրաւուսծածը: ոչ այլ ինչ էր,
եթե ոչ օրենքի խոսվխւոում, ղանցանք ու Հանցանք: Ճամբարը,

292 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հառոկասլես կանանց դուռին, չունչը ոլա ծած, անձամբեր
ուլասում էր, թե ինչ պիտի լինի Հետո:

Հեւոոն չուչացավ:

Նինա Միլլերը չեր ծածկում իր դրությունը, թիչ է ասել՝
չէր ծածկում. նա ամեն օր, որոչված ժամին, պաՀակների Հեղ-
նական նայվածքների ուղեկցուլյոաւմբ մոնում եր տղամարդ-
պանը դոտին ն ընդգծված, Հպարտ քայլերով դիմում դեղի
դրասենյակը: Ինչ խուք, եղան ե բամբասողներ, չարավխինղ
մարդիկ երկու սեռից ել, բայց ավելի մեծ էր թիվն այն կալա-
նավորների ու կալանավորուծիների, որոնք ոլո ւոււո էին
կնքածայրեր ու կնքամայրեր դառնալ մարդկային սիրո, ող-
բերդական ոլայմաններում չունչ ու Հոդի ուծ ւորա նո-
բածնին, եթե ամեն ինչ բարեՀաջող ընթանալ...

Ավա՛ղ, բաղմաթիվ անձնուրաց ու անձնվեր կնքածայրերն
ու կնքամայր երը բասվուո չունեցան տեսնելու իրենցը ուսնիկին:
Ի՛նչ կնք ա ծայրը, երբ Հարաղ աւո Հայրն անդամ չկարողացավ
տեսնել եր նորածին որդուն... Մի անձրեուռ օր Նինա Միլլերին
Հրամայվեց Հավուքել հրերը: Սաոնարյուն ի Հավասարակչիո
Նեուռոր կուլանը կորցրեզ հրեն: Երան Հաջողվեց մի Քիչ փող,
խոզի ճարպ ն մի քանի կտոր չաքար խոթել Նինա Միլլերի
դրանը: Հակողության ա ճամբարից Հանեցին ի արան
Նինա Միելլերին: Գրասենյակում տիրում էր լռություն: Ռչ ոք
չեր աչխասոոււմ: կուլանը, նՍռւուււծ եր եղում, ծխում եր ե
մեկ-մեկ կոկորդն էր մաքրում, Հուղմունքը ծածկելու Համար
երեի: Ներս մով պլածակը: Դոների մուռ ն կանդնեց,
չգիտես ինչու, խոր չունչ քաչեզ հ նայեզ բոլորին, ուչադիր ու
դործնական:

- կուլա՛ն,- արտասանեց նւս:

- Ես եւ:- /ւոքի կանդնեց կուլանը:

- Գնացինք,-- պաչակը մի կողմ քաչվեց, որպեսզի կանչ-
վուծն աու ընկնի:

- Ո՞ւր,- այնուամենույնի վ, Համարձակվել Հարցնել նւս:

- Ուր Հրամայված է:

- Իրերը... Հավաքե՞լ:

- Առանց երերի:

կուլոն Ընկավ որաւոժավխուց:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 293

9.

քերում: Անցան, ոյո՛, անցան խավար ժամանակները...
«փառվեցին» դորկիական բեղերով Սավրինը, բաղնիքի վարիչ
Բագիրբեկովը, սաւիրիչ Սուլուկիձեն, խանութի վարիչ Բոչը,
բաարուքի ավաղ Շոլրումը հ... հ ուրիչներ: ՊաուսՀեց հ այնսլես,
րուծի Լիդա ԶՁաուչենկոն, մի աւու յդ հ Հաղլիածատամը ուկ-
բաինուի, բոայց::: բոյը մեֆոեղ ոչ մի կալանավոր «չվառվելղ»:
Երբ սլետը Հարցրեց նրան, թե ո՞վ է իր Հեռոյը, այսինքն՝ Հե-
բոլ ն անդե դուրս եկավ ե միոյն ուսերը թոթվեց: Եվ
իրավացի էր».

Դուլցինիաները" քչվեցին, ո՞ւր... Հիմա պարղ է թե ուր:
տասներկու, ղդուզե մի Քիչ ավելի, Հնարավոր է նու Քիչ
պակաս կիլոմետրի վրա: Այնտեղ էլ կան կանայք, բայց, չգի-
սես ինչու, նրանք ապրում են ընդձանուր դուռում, տարբեր
բարաքներում: Ճամբարը փոքրը է, ընդամենը՝ չորո բալք»
դը Հինգերորդ բարաքը, որը օրգանական կապ չունի մայր
ճամբարի Հեւո, չնայած, որ մի ոլառոով, այսինքն մի պանվա-
ինքնուրույն, անկավաո կյանքով, ունի եր խոծանոցը, բաղնիքը,
անդամ տասը մածճակալանոց մի փոքրիկ չինություն, որը
կոչվում է... Հիվանդանոց: Սա է («ականջդ բեր, ասեմ»)
ծննդաբերական տունը:
բոլոր Մարիամ Սագթաղինացիներին "":

294 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ճիչ կամ ճիչեր չեն լավում: Նրանք ծնվում են վախեցած ի
կարդապած, երմի ժառանգաբար: Նրանք նվում, նվնվում են
Հիվանդ աղավնիների նման: Ըստ երեույթին, կարդին ճչալու
Հառխար առողջ Թոքեր ոլեւուք է ունենալ, իկ ճամբարում
ծնվածները ծնվում են թույլ, մանը, Հիվանդկախ:

Մայրերի սնունդը ընդանուր, կալանավորական նորմա-
ներից չի անցնում: Միակ տարբերությունը աչակերտական
ռւհւոխնի չոառիսի կարագն է, քոան դրամ չաքարը ի մի բաժակ
յուղաղտիչից թորված կալւուվոււն կաթը: Դրա փոխարեն
մայրերն իրավունք ունննխ խոծանոցից պերեկ թե դիչեր ւում
նալու հուսցրած ջուր անսածձմանասի ումը քանակությամբ: Մոյ-
բերը հուապրած ջուր չոռ են խմում, նրանք Հնարել են մի Հե-
տաքրքիր տեսություն, բոտ որի «երկու Լիոր հուզված ջուրը
փոխարինում է Հինդ Հարյուր դրամ Հազի»: Ու խմում են:

Եթե երեխան, ե Հեճուկա բոլոր օբյեկտիվ հ սուբյեկտիվ
ոլայմանների, չարունակում է Համաուել հ ապրել, ւալ կաթից
կւորելուց, ավելի չուտ՝ կալի կւորվելուց Հետո, մորն առաջին
իոկ հւուսւլով ուղարկում են ուրիչ, Հեռավոր մի ճամբար,
որոլեսղի երաղում անդամ չվաւյվույի ղավոաւկին ու նրա Հորը
տեսնելու Հույսր: Իսկ եթե երեխան մարում էլ մոմի նման,
մորն ուղարկում էին ույն ճամբարը, ոլոռեղից եկել էր. վերա-
դարձողները չաբավներով երենը չեին ղոնում ծանր առղրում-
ներից, ոլառսումում էին իրենց արած մայրության բերկրանքնե-
բի մասին այնալիսի մանրամասնույթյուններ, որ ունկնդիրները
մայր դառնալու մոոքից անդամ աարսասիում ին: Հակառակ
ւյս ամենին, մայրանալու դեղլյքերը չեին ոլակասում: - Եթե
ւյս է կյանքը ի ռրանով էլ ոլիւոխ վերջանա՝ ւալ ոլեւուք է
ւա ւե 22 փորձել, տանել ւամեն դառնություն հ որքան շուռ
դառնություն ույնք ւան լավ,- երի ւսյս եր երիտասարդ կալա-
նավորուծիների Հոդեբանուլյունը:

Երբ Հայրերը նիծարած հ դունասոված դուրս էին դալիս
ոպլաւսոփախցգերից, բարոաւքը թւում էր նրանց Հայրենի ւոուն:
Նրանք ապրում եին փոքրը աղասոուլթյան ւեծ ղդացզմունքը:
Թվով ուլ դրասենյուկույին աչլխառսոողներ, ւե օր, մեր ճամ-
բարից: կւորելով տասներկու կիլոմետր տարածություն, դնում
էին, ավելի չուտ՝ տարվում էին Առաջին ճամբարույին կեւո,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 295

նրանք աչլոաւռում էին բաժանմունքի վարչության դրասենյա-
կում ե երեկոյան վերադառնում էին Հեւուսքրքիր լուրերով:
Նրունք էլ ոլաւոմում եին Հայրերին, թե ո՞վ է նորածինը, ոողա՞
թե աղջիկ, թե ինչպե՞ս են զդում մայրերն իրեն, ե երբեմն
կարող եին պանկալասոխ անքի որոչ օղնություն Հասցնել
աղետավոր մորը:

Մոր ղդնալուց Հեւոո ւզրող երեխուն դիմաղզրկվում էր
վերջնականապես: Ընդծանըառլես դրավոր ոչ մի ւոող ու
սովյալ չէր ուղեկցում նրա աչի դալուն: Երեխան Հււլու--
բակալվում էր ն այդքանը միայն: Երեխաներին խնամում էին
տարիքավոր կալանավոր կան ույք. մայրերի դնալուց Հետո
նրանք դադարում էին երեխաներին ճանաչելուց, ավելի չում"
ճանաչում էին նրանց Համարներու|: Այնոլես որ եթե մայրերից
մեկն ու մեկը երկու-երեք ամիս Հեւոո եւո վերադառնար ե սփոր-
ձեր տեսնել եր որդուն, ոչ մի ուժ չէր կարող որոչել, 22 ո՞րն
է նրա Հարաղզասոր:

.«Այո՛, ոյո՛, ւսյս դործում նս Սամոն առաջինների ց չէր:

հսկ Հիմա նորից մեո է. մեղրալուսնի՞՞ գիչերների նման
կարճ ոմուուն անցավ: Գործալրուը բակի ու դրասենյուկի ւսչ-
խառտողներն անցան իրենը անմիջական ոլրարստականուլյուն-
ների կառու ւիանը: Օանոլթ մումոողով բացվում է բրուստանոցի
դուռը, ե մենք ներո ենք մոնում, ինչես ոիաուանոցների ց
վերադարձողներն են մտնում իրենը տները: Ամեն ինչ թվում
է խունացած, սփոչուռ, բոոյց Հարաղաո: Առաջին օրն աչիա-
անքը չի կոլչում կարծես: Տաչւոր դասուսըկ է, պեվխր նավուս-
ոլրաւորաաւոված չէ Հունպելու Համար: Բաղի դրանից, Հարկա-
վոր է զբաղվել ընդծանուր մաքրությամբ, կարդավորումով:
Գերմանուծին մեկ-մեկ իջելնում է իր քանդակներն ու մաք-
բում փոչին: Ամառվա ընացքում նրանք կարծես ծերացել են,
խունացել: Բայց ծս անցնում են օրեր ու չարբավներ, խմեն
բան դսոնում է եր տեղը, ուրիչ խոսքով՝ կյանքը մոնում է եր
ռովորավան Հունը:

Աչխասունք ային օրը վերջացավ: Բրուսոանոցում մթնոլո-
բոբ» ինչես իոնասը կասեր՝ «դժվար էր», այսինքն ծանը էր:
Լյուդմիլան ոլառոր աւո վուծ կավը խնամքով ամրացրեցզ եր
աչիոաւուա նք ույին քառակուսի ւուսվխուումլին, որոլեսղի առավուռ-

296 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

յան չորանոցը կարգի բերելուց Հետո փորի ու քչսորի: Սկսեց
ձյունել: Հնչել բաանթողի ղդոնդը, հ մենք դուրս եկանք բրու-
տանոցից: Ես խորը չնչեցի ձմեռային, ձյունախառն օդը ի
կարծես թեթեացա: ՕրՀնված լինես դու, կյանք. կարելի է
ւղ աուռ կերով չնչել ւսյս մաքուր, ալւաղ, ռրաղոլաղակի Խմւան
ախորժելի օդը՝ առանց խոախուուծ Լինելու օրենքը: Ձյունը
ճոճոում է մեր ուռների ւոուկ, ի ինձ 2 ա է, որ բրուսուսնոցի
մյուս բնակիչներն էլ ինձ նման զդում են իրենը թեթնեացած:
Առաջից դնում է Լյուդմիլան, նս աչլոաւոում է քայլել Թեթեւ,
հ ույդ նրան դժվարությամբ է Հաջողվում: Սամոն մոռոուվ
պույղ է տալիս Աչուռ դայուն Լյուդմիլայի ձախ ուռի թաղիքե
ուոնուս միան ու ռուսերեն մասում.

- Ռեմո՞ււո Նւսդո - նորոդղել է ոլեւոք...

- Նադո, ոլեւոք է,- արձագանքում է Աչուռ դային:

Դերձակուծիների փոքը իոմբուն տումն Գնում է, Լյուդ-
միլան միանում է նրանց: կալանավորները կանդնում են
Հնդյակներու: Հաշվում են: կաղմը (ոիվ է: Հնչում է չուվաչ
Պեւորուվլի խուլուռ նավոաղդդուչացումը.

- կարդր խանդարողների վրա իրավունք է տրված կրա-
կել... գնապինք...

Գնացինք: Իսկ երկինքը չարունակում է ձյունել այնալիսի
եռանդով, որ կարծես ար նւ ւու ծ բանը դոյուլյուն չի ունեցել
երբեք:

Առաջին բանը, որ լռում ենք ճամբարում, դա ույն է, որ
«կումիսիւս է դալիս»: Առաջին դեռլքը չէ: Շա անդամ են
կոմիսիաներ եկել ու ղդնազել հ ոչ մի Հեւոք չեն թողել իրենցը
հնից: Հանձնախմբեր եկել են բաժանմունքից, Սարիինոկից...
Բայց ասում են վաղվա Հանձնախումբը դալու է կրասնո-
մարսկից: ԻՃ նմու Հները Հիչում են, որ կրասնոյաըոսկից
նույնպես Հանձնախմբեր են եկել: Նույն արարողությունը,
նույն արդյունքը: Ինձնից ռակավաղժի վ Հները ոլնդում են ան-
դում, որ ճամբարում երկու անդամ եղել է մուկովակայա կում-
իսիւո, այսինքն՝ մոսկովյան Հանձնախումբ: Նույն ւսրւասրողու-
թյունը, նույն արդյունքը: Հանձնախումբը կաղմված է մի
քանի Հոդուց, որոնք առանց բաղզառուլյան ղինվորականներ
են: Երոոնք անցնում են բարուքիցը բարաք, երկու կողմ չարված

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 297

բողոքելը՝ մայ էր ոլակաս: Հնարված է ուրիչ մի՝ Լուր ամենայ-

- Պրեւտենղիաներժշ կա՞ն...

- /չ, մեն ինչ կարգին է:

Հանձնախմբին ուղեկցում է ճամբարի պետը: եթե Հիմա-
Հանձնավխմբի մեկնումից Հեւոո ճամբարի ոլեւոր Հեւողդ չոր-չոր
մաքրի Հաչիվը Է այնպես կմաքրի, որ քեզանից թացություն
անդամ չի ւււ:
դեմքն ավելի էր մթնել.

- կոմիսիա՝ է ղդալիս,- Հարպրեզ ն դրեթե չչուկով:

- Ի՞նչ կա որ,- ժոլւուց Աչուռ դային,- առաջին ւսնյ-
դամն է...
մտախոՀչ, վար իջավ ն վերադարձավ իր տեղը:

- Սիրտը աՀ է ընկել,- ասաց Աչոտ դային,- ինչով-ինչով,
թարմ, բամբակի նման փոաղիուկ ձյունը, անչնարին էր Հավա-
տալ, որ սարդ, Հատակ, սիբիրյան կառղույտ երկինքը կարող է
առմլել ի ձյուն տեղալ:

Բրոււտանոցում ես վառում եւմ վառարանը: Ջուր է Հարկա-
վոր, եո ջուր, որ լեղնեւմ ուսու ծ կավածողին հ բարձրա-

- Ո՞ւր դնաց Սումուն...

- Սուքուն... ո՞վ դիտե Մամոյի դործերը,- որաւուաասխուան եց
Սոմոն չի կորչի...

- Զեն Թողնի,- ժողլւուս ց իոնասը,- կորչել չկա...

Հնա, կերղդե մի ուոնուա ւու: Նու մուռեզուվ դերմանուձուն, մա-

298 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

-. Ռեմոնւո Նււդո...

Գերմանուծին Հասկացուվ, ժողլւոււը, ղդացզվեց, նաւտեց ե
աչիւաւռեց դուրս քաչել երկարառիող ուռնամանը: Իր դրություն
բերումով նւս դժվարացավ: Սոմոն կուսցուվ, սրա աղաւոեց
ղդերմանուծու ուռքը» Հաղցրեց եր բերած կերդե ուռնամանը,
վերցրեց թաղիքե երկարափողն ու դնաց: Այս ամբողջ արարո-
ղուլյւն Ընլադքում դերմանուծին նայում էր Սամոյին (ույն
բացված աչքերով, կարծես առաջին անդամ էր ոնհսնոււմ նրան:
Հեւոռ, չգիտես ինչու, Հանեց նրա ականջակալներով դլիարկը,
ժողլւուց-.. Մամոյի դլուվխր աներեաբաղր սեխուձնե. էր, երկարա-
վուն, խորասղես ազդային՝ ադրբեջանական... Նա մառոներով
չոչասինը Մամոյի գլուխը:

Սոմոն վերադարձավ: Այդ միֆողին ես մուծ ու թմրած
ուռներով կովում էի ցեխի ղեմ: Սամոն մերկաղրեց ոտները ն
եկավ ինձ փոխարինելու: Ես դուրս թու ւուաչւոիցը ի վազեցի
դեւի վառարանը ուչավմառի ուռներո խելքի բերելու: Սամոն
կոխում է պեվխր ե երանությամբ նայում դերմանուչուն, որը
զբաղված է Հերթական գլխով, զննող աչքերով երբեմն նա-
յելով Մամոյի:

Առաջինն, ինչպես միչտ, զլիի ընկավ Իոնասը: Նա
ժոլւուսղ, բոյը ոյս անդամ ամբողջ դեմքով, ուղեղ մի բան ասել
Աչուռ դայուն, Թեքվեղ նրա կողմը, Հեւոռ կարծես միւոքը փո-
խեց, արադ չաղրժեց ուռքը, ե անիվի ոլոույւոն ավելի արոս դգա-
պով: Եւս ւսյս ամենը սոնհսնոււմ եի ու չէի եսնում: Իմ սմոքերը
ծեռու ին: Այսինքն ոչ ույնք ան Հեռու, ընդամենը տասներկու
կիլոմետրի վրա, գուցե մի քիչ ավել կամ գուցե մի քիչ պա-

կաս...
ես մտածում էի Առաջին ճամբարային կետի մասին: Բա-

ժանմունքի դրասենյաւկաւյին աչլխառոողներն օրեր աոաջ Հայւո-
նեցին, որ այնտեղ մի Հայ կալանավոր կոս, ինքն էլ ուսուցիչ:
Եւս խնդրեցի իմանալ նրա ով Լինելը: Հաչվետար Էմանուել
Ալրոծաուղենը վերադառնալով աչխաոանքից՝ Հասոկասպլես
մով մեր բոսրաւքը:

- Կառաւվլեւոյա՞ն,-- ւսա ււը նս աոանց նավխոաբաանի:

- ՇնորՀծակալություն,- ոլաւոասվխուան եզի ես առանց վեր-
ֆաբանի, ն նա դնաց. կարաղեւոյւան, դե, արի, իմացիր, 22 ո՞վ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 299

է Հայ ուսուցիչ կարաղլեւոյանը:

Այս մասին ես ոլառսումեցի Աչուռ դայուն: Մեր ճամբարի Հաս--
մերը, պիտի ասել, անչետաքրքիր մարդիկ էին: Նրանց մեջ ինձ
Հառխար ամենածեւտութրքիը անձնավորությունը Արուսչես
Զանվխոլադյոանն էր, ինքը՝ ոլրոֆեսոր հ քիմիկոս: Տոչմական
Վն դյուղացու դիմադծերով հ ազնիվ Հոդու ւեր ւսյս մարդն
եր չունչը փչեց ֆիզիկական ծանր աշխատանքի վրա: Նա կա-
բող էր դիմել, խնդրել, որ իրեն չիր ւունյք ւու ն դրասենյա-
կում: Այս մասին ես նրան մի քանի անդամ Հիչեցրի, ալտուոււու-
խանը նույնն էր.

- Եթե կալանավոր, աուլ Լիարժեք կալանավոր, դրասեն-
մակային կալանավորը ո՞րս է...- ւսյս «Հլիաղրժեքը» նա ասում
եր ալան այ եննի հ արտասանում եր իակառլես պալնացեննի՛,
իկ «ո՞րս է»-ն արտասանում եր նենդառիոխվվիած հ ժոլւոում
մանկական, վարակիչ ժղիտուվ|:

Հետաքրքիր անձնավորություն եր Համբավավոր «դյաղյա
Մրչան»՝ խոչանոցի չեֆ-խոծչարար Մեսրուղ Ուզունյանը:
Առանձին կրթություն չուներ Մճարուվը, ինքը սնծուլյան ռռիի
բազմաթիվ ավանների Հայերից էր, որոնք ժամանակին դաղթել
եին Տրասլիզոնից, Սամսունից... Նրունք մեծ մասամբ ղբաղվո-
ւմ են իրենց Հայրերի մասնադիսոուլթյումբ, ծխավխոուռի ղդործով
ն մեծ Հասույթ են ստանում դավփնետերնից:

Եւս արդեն Աչուռ դայու Հեւո ծանոլժ էի, երբ Մարիինսկում
Հանդիպեցինք Մեսրուղին: Խումար աչքերով, նիծար, կարճա-
Հասակ, մարդամուռ մարդ եր Մճարուղը հ ղուրկ չէր Հումորի
ղղացումից: Պաւորաուո վում էր Նովոխվանովակի հուսալ:
Ասացին Հեռու չէ, ասացին երկու չաբավով... ւսյս երկու չա-
բասթը ուլ տարի ոմւեց, ւսյո, ուլ տարի: Այս ուլ ավիա ըն-
Թոսպքում մենք Մճարուլի Հետ եղանք մի ճամբարում...

Մեսրուղը խոսում էր իրենց բարբառով, ի Լինում եին
դեղլքեր, երբ թարգմանչի սուր կարիք էր զգացվում: էտապի
ճանա ծին ն որարզեց եր ունեղած Հայացքն աչիարձի ու
կյանքի մասին:

- իրեք ոլն կոս, Մնազածը՝ Հե՛չ, հրեք ոլան,- ուտու՛չ,
իշմու՛չ, սիրու՛չ. մոռիուսի մեջ սիրուչ չկա, կմնա ուսոուչ-
իմուջ...

Յ00 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Մճարուլի առաֆին դործը եղավ...

Նա բացեց իր կապոցը, այնտեղից դուրս քաչեց ինչ-որ
բանով (դված ինչ-որ տուղրաւվ հ 11 .:

- Երթանք-մոնսնենք ե՞նչ կընենք...

Տուլրակը դրեց թնի տակ, դնաց, տեսավ, ինչ ըրավ-չըրավ՝
այդ չեր կարմորը, կարհորն այն չր, որ մյուս օրը, երբ բոլոր
չկար:

Մճարուղը դիմավորեց մեղ:

- Ձեղի կարուողա, ծո՛՛.. ըսեք, ի՞նչ եղավ... ե՞ս... ւե ուու
դրի կուլսնեն նե՛ս... տեսնինք ի՞նչ կրնենք:

- Գործիդ նունն ի՞նչ է,- Հարցրեղ Աչուռ դային:

- Աման-չաման կլվամ, պոլ-մոլ ո... կուխնու բաղնիք մեմ
անցում 4ե՞ուքս, էլ ժիվի ղո ժիվի - ալի ու առլրի-..
ցի մեծ կաթսաներից մեկին: Դա մի քայլ առաջ էր, թեն Մես-
բուլի ի չիանուլթյոաւն ուկ անցած մեծ կավոուն, ավա՛ղ, սուս ծՀ-
մանված էր միույն անար աուո ջուր հուսցնելու: Առավույան ու
երեկոյան ջուր էր հոսցնում ու անաչ, անդամ ծույլ չերե-
սում էր՝ «չայ կեիեմ»:

Մճարուղը սոնից ծանրոցղ ուուսզուվ: Նո Հյուրասիրեց ինձ
հ Աչուռ դայուն խողի ճարսղլով, Հյութեղ, ւմսուո, 17 ռալորի
չրով: Նո ծխող չէր, բոսյց մեծ քանակությամբ ըոոիր ուվելթել
դառինեւոերմ., աւ |ւ կարմիր ոլղ եղ, սխոռոր, չորապրած ոհձան:
Սիդորովին, կոմենդանտ ժիդելյովսկուն, իսկ Համեմունք-
ները...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 301

չկար: Լվացին բարաքների ախւուսմածները, Հասուսկը: Բիչ
թե չատ պապղացրին բարաքների փոքրիկ պատուչանների
առսլակիները:

Մեսրուը բարաք ընկավ, փոքրիկ բանալիով բացեց իր
արկղը, Համեմունքների տուղրակը չանչթեց,- «յա՛, ամկարող
ասված» բազականչեց ու դնաց: Այս «առմկարող ասվածը», որը
ոչ այլ ոք էր, ելե ոչ ամենակարող աստվուծը՝ ոլառորւաաւուավլում
ն ուչադիր կանգնեց Մեսրուլի գլխի վերե:

Նման դեպքերում խոծարար Ժունուսը նակխոաղդուչագպված
չր լինում է իր դեղին կաշվից դուրս էր գալիս կալանավորնե-
բի մթերքներից մի կարգին ճաշ ոլասորաաւոելու Հառիխար:
Զգրված օրենքի Համաձայն, երբ բաժանմունքի ոլեւոր ճամբար
եր դալիս, կալանավորների ճաչը Համոնհո անելու, որակը
ուոուղելու ոլառսորվակի ւոուկ, ճամբարի ռլեւոի Հեւո վերջինիս
աոանձնասենյակում ճաչում եր: Բայց ի՞նչ կարող էր ւղ ւա ւո-
րաստել խեղճ ԾԺունուսը կալանավորների խեղճ մթերքից՝ եր
խոծարարավան Հւոուլթյունը ցույց մուսլու Համար...

- Էւոո դելո դայ րն ե՛,-- Ժունուսի ականջին չչնջաղ Մես-
բուլըչ- յա ղուսյու, Հտո դելայու.... ւոյդ դործը Թող ինձ, ես դի-
տեմ ինչ կանեմ:

Մճարուղը չէր խաբում ԾԺունուսին, խակառլես որ նւս դիտեր
իր գործը:

Ժունուսը սովեց եր Համաձայնությունը.

- Դելայ, դելայ, բալչոյ-բալշոյ նե դավարի - արա, արա,
մեծ-մեծ մի խոսի...

Այդ խոսակցությունից Հետո էր, որ Մեսրուլը բարաք
ընկավ ե հրեն օղդնական նչանակեց Հ«ամկարող սուն»:

Վերադառնալով խոծանոց, Մճսրուղը Հաոուկ ոլածարա-
նից ուռ աւվ ոլեւռերի Համար միույն ղդործածելի փոքը չոռիսի
ոլղնձամանը, ընտրեց եր ուղած միր ե անցավ դործի: Երկու
ծամ անց ամենաբույ Քիթն անդամ չէր կարող չղղդալ ավոր-
ժելի Համեմունքներուվ ոլաորաւուովուծ ճաչի Հաճելի բուրմուն-
Քը: «Տրաղլիղոնակի կայլա՛»,- այսոլես անվանեց Մճարուլն եր
դարմանալի կերակուրը, որը կարողացավ խլացնել վիթխարի
կաղվուան երում խաչվող մուս ուծ կաղամբի ու կարսոոֆիլի ւո ծւուճ
Հուոր:

302 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՅԺունուսի ուրախությանը չոռի-ոա ձիան չկար: Նո խոս-
տազաւվ խոսել կարգադրիչի ե կոմենդանոիխ Հեւո, որ Մճարո-
ոլին նչանակեն իրեն օգնական:

Եկավ վերֆասղես բաժանմունքի ոլեսո կուցենկոն: Բարձ-
բրածառակ, ղինվորական տարաղուվ կուցենկոն, ճամբարի ոլե-
ոի ուղեկցությամբ, հւոից ունենալով կարդադրիչին ե կո-
մենդաղոռին, (ույն հ Հաաւուաուռուն քայլերով անցավ բարուքի զ
բոսը աք, մւուսվ բաղնիք, Հաղաւոուն... ավադներն ընդունեցին
նրան` «Ուչադրությո՛ւն» դոռալով բարուքով մեկ, կաղլանավո-
բները ոլասոկառանքուվ ուռքի կանգնեցին... ԶոՀեր չեղան:

կվուծ՝ ծանրաբեռնված առիսեն բարձր բոնած մոտով ոլեւոի
առանձնասենյակը, աղաւոեց առխաեն հ դուրս եկավ:

Անցավ ւմուո կես ժամ: Արչուսքուսո Հանդի, ռակույն
անձամբերույյունից եռաղլով՝ Մեսրուլը ղբաղ ված եր ջուր
եռացնելու ոլառորաստոությամբ, երբ լոնց կոմենդագուռի ծրա-
ծանդը.- Թոոււճում6) -Ուչադրությո՛ւն: Մեռրուղը չոկվեց:
Ներս ւիւոււուն երկու ոլեւոերը, աուլ Ժիդելյովոկին ե Սիդորովը:
Բաժանմունքի ոլեւոր չոառիեց խոչանոցի երկայնքը, Հեւոո
լայնքը: ւալ մուռեցաւվ ԾԺունուսին:

- Այսօրվա քո ոլասոր աւո ծ ճաչի անունն ի՞նչ էր,-
Հարցրեզ ն խոծարարին չոր հ որաչտոնական:

Ժունուսը ղդունասովեց:

-. ես... եւ չասորասւոնցի յսօր ձեր ճաչը, քաղաքացի
ոլեւո... ներողություն եւ խնդրում... ւսյս մարդը... խնդրեց...
իսկ ես, Հիմարի սլես...

Պետր չոառիեը Մճարուղին զլիից մինչ ուոր:

- Աղզգանո՞ւն:

- Ուզունյան:

- Դո՞ւ ոլաւորաստեցիր ճաչը:

(Լեզուս ալլլվուվ,- ոլասոմում էր նս Հեւոադայում, -
ոչ-այոն՝ մոուպա...):

- Ինչո՞վ ոլաւորաաոնցիր ճաչը,- չարունակեց ոլեւոն եր
Հարցուքննությունը:

(-Տոպրակ բացի, ղառ-զավաթ դրի ստոլին "Է ածա,-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ03

ըսի,- չիստի պոոդուիոո, մաքուր մթերք, էսիկ բիբար իչ էռիկ
ան, էսիկ կարմիր... Էսիկ ոաՀան, էսիկ լավրիկ... չիստի, բե-
ղալ ւանի... մաքուր, անվտանդ....):

- Այս մարդն ի՞նչ է նում խոծանոցղում,- Հարցրեղ ոլե-
ւոր կարգադրիչին :- Ժամանակավորառլես... ջուր է հուաց-
նում,- դլուխը կորցրեց Սիղորովը:

- Ղճռ, «ձր - այղդոլես, այդալես,- ւց ոլեւոր հ դիմեց
դեղի դոները:

- Տեռա՞ր,- դրեթե լացակումեց Ժունուսը,- ի՞նչ բերեց
իմ գլխին:

- Ի՞նչ նեւ, -- խեղճացզավ Մոճսրուղը,- ես ի՞նչ մեղավոր
եմ, որ...

մե ուղեց ասել,- ես ի՞նչ մեղավոր հմ, որ նւս եր բերնի
Համր չդիոտե,- ու դեռ ավելազնել,- էչն ի՞նչ դիտե նուչն ինչ
է,- բոյը բարվոք Համարեց լռել: Ինչո՞ւ էր կառուղել ոլեւոր.-
երեի թարթիբ սխալ եմ կիրառել, բիբար չատ է փախել,-
մուծում եր Մճսրուղը ե երեն Հանդիսանում, - քո ի՞նչ դործն
էր, օլաւ՛ն...

Մյուս առւավուռյ ուն վաղեց Ժիդելյովոկին:

- Ուղունյո՛՛ն, կ Կաչալնիկու, Յունո՛ւս, կ Կաչալնիկու,
սլեւտի՛ մուո:

«Վերջաղպավ,- մուծում է Մճարուղը,- ստուղրուկ Թուլենք
վղերս, էլանք դաչտ»: Ի՞նչ իմանար Մճարուղը նաչալնիկների
խայթը, նրանք դոռալով են Հարցոաւքննում, դոռալով քչում
հւուսոլ, իզոլյուոոր"5, դոռալով... նչանակում չեֆ-խոծարար:

- Ցունուսին տվին ինձի պամոչնիկ, օգնական:

Այս է ոլաւոմուլթյունն ույն իրաղարձությունների, որոնց
ուժով Մորու Արուսոյունուվիչ Ուզունյանը, նույն ինքը Դյա-
դս Միչան խոչանոցի բանալին «Գեռյք անցուց», իոկ Յու-
նուսը դարձավ նրա օղդնականը: Ժիվի՛, դաս ժիվի՛:

կարճ ժամանակում Մճսրուղի վիզը կարճացավ, Հաս ուուս-
պով ի նրա վր ծալքեր երեցին: Նչանավոր ուսոող էր Մես-
րուլը, նա ուտում էր ոչ միայն ցերեկը, այլն գիչերով: Մի դի-
չեր իսկապես խիստ կարիք զղացվեց թարգմանչի: Այդ օրը,
երեկոյան, Մճսրուղը խոծանոցից մի քանի խոաչած կարսոոֆիլ
չր բերել, տուրակով պածել, որ գիչերը զարթնի | ուտի:

304 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ուտուչ-խմուչ, ոչ միայն պերեկով, ույլ դիչերով: Տուղրակը
կաղինը նւս սյունին, մի Քիչ դանդառւովեց, որ ոււոուչ-իւմուչ կո,
բոսյղը սիրուչ...- Գիչեր երդի աղավնոաւներ ոնհոու, քյասոլիկ
աղավնեակներ,- Հաղորդեը նա: - կարող է աղասովես,- երաղը
բազասորեցի ես: - Աղասովուչ չկա, երզի աղավնաւվ՝ կնի ասել
է, կեիկ...- /ւ քնել:

Գիչերվա մի ժամի մեկը բոթում է կողս:

- Զե՞ս լոն... քեղի եմ... - Մճարուլն է:

- Ի՞նչ կա,- Հարցնում եւի:

- Փոռսփվոլներ կուռոիլներ տարան,- ոլաւուսախանում է
Մճարուղը:

- Զե Հասկանում, - ասում եւի, - ի՞նչ սփուվխիոլ, ի՞նչ
կուսոիլ:

- ծո, դու Հայերեն չե՞ս բեջարե,- բարկանում է Մճարո-
լը,չ- քեղի կրոհւի փուսիոլներ կուոիլներ տարան:

- կոռսոխլը ի՞նչ է, Մճսրուղ,- քունն աչքերիս՝ մոնոււմ եմ
մանրամասնության մեջ:

- Շո, մեն օր կոււոես, նուն չգիտե՞ս... կարտոֆիլ որ
ըսեմ, կՀասկնա՞ս:

- Հասկացա,- սում եւէ,-- Հեւոո՞...

- Փուխիխոլներ ուրուն...

- Փուվիոլն ո՞վ է,- Հարցնում եւմ ես:

- ծո, դու փուվիոլն է՞լ չգիտես 22 է. ի՞նչ Հայ ես,- Հու-
ոա ձւուո վում է Մճարուղը:

ԱՀա թե երբ ն ինչու սուր կարիք զղացվեց թարգմանչի:
Վաղ աոււավուոյ ուն, երբ մենք զարթնում ենք, Մճսրուղն արդեն
խոչանոցքում չերեւի է խաղացնում, բայց երբ ոնսնում ենք
սյունից կաղիւվոաւծ Մոեսրուղի կրծուոված, ծակված ստուղրակը,
Հասկանում ենք ոլաւուսձածը: Մլնե՛րը...

Երեկոյան, երբ ես նրան ասացի, որ «Կխուսիոլի» իսկական
Հայերենը մուկն է, նւս ուսերը ղարմազած 221 վեց: - Հայն
է՞լ փուսիոլին մուկ ասի...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ05

10.

երեում են նրա սեխաձն գծերը, թիչ կեռիկ թիթը, կախված
աշխատանքը: Նա այնքան էր կտրվել չրֆաղատից ն իրակա-
նությունից, որ չնկաւոեց, 22 ինչես մենք ակսեցինք դանդաղ
թան թե աչխատում: Սամոն Հանկարծ ճանաչեց ինքն իրեն:
սնում, նուռեը ոլաւռուծանի մուռ, ծեց, մուսծեց, նորից ծխեց:
նա նայել մեզ ն նկատելով, որ մենք դիտակ ենք, անդամ
մի ուսր, մի ձեռքով չխեց նրա գլուխը, ինչպես երեխայի
-- Ճօքօոաօ, ուօ11 ԽՈ7ող7, ՕՎՇ:Տ, ՕՎՇոո» 2Օքօղաօ...155

11.

Օրը մուոննում եր եր վախճանին:
Ձմեռւյին վաղ օրամուսոխ առվերները դուրս ռողացին
բրուստանոցի խոնավ անկյուններից, սառցակալած ալա կին ե-

306 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԷԸ կառրտեցին, ու լռեցին անիվները: Գերմանուծին ավարտեց
իր աշխատանքը, ն. Մամոյի դլուխը բազմեց Զայկովակու կող-
քին: Այսոլես էլ է ոլաւոա ծում:

- Մահուորո,- դիմեց նւս Աչուռ դայուն,- խնդրում եմ
Թրծելիս... ուչադիր եղեք...

Աչուռ դային, որոլես որաւուաավխոուն, միույն դլուլխր չարժելղ,
այդ նչանակում էր՝ մի՛ մտաՀողվեք, ամեն ինչ լավ կլինի:
Ցնցող, արտակարդ ոչինչ չասաց դերմանուծին, բոյը մուր օ-
բինակ կերպով ազդեց ինձ վրա նրա պատվերը: նրա մեֆ, չդի-
ոնե ինչու, ես ղդացղի ծեռու ճան աւար ծ դնացողի կամ ղդուցե
անդարձ Հեռացողի պավաղին, բոյը դործնական չեչոր:

Սոմոն անկուս կուսցուվ, Հանեց Լյուդմիլայի ուռից կերղե
ուոնասխանը, դրեզ թմի ուկ ու ղեաց: Բիչ անց նւս վերադար-
ձավ նորողված Թուսղիքե ուռնամանը ձեռքին, օգնեց, Հաղցրեց,
հ Թեթեացած չունչ քաչեց:

- Խառաչո՞,- Հարցրեզ նա:

-. Օր» օքօլաօ, Օզծո» Շոճըմ6077,-- պլաւտասխանեց զեր-
մանուձին ի չորանոց մով:

Դա՛նդ-դա՛նդ.- խուլ Հնչեց բանչխթողի դոնդը, ու մենք
դուրս եկաք բրուսուսնոցի ց անորոչ, անբազառսորելի ւոխրու-
թյամբ:

Ճանասարծին ես իմ միսուքն ղբաղեցզրի Առաջին ճամբա-
րային կետում ալան ւծ: Հայ ուսուցիչ կարաղլեւոյանուվ:
Օրեր առաջ Աչուտ դային ի միֆի այլոց առաց, որ կարելի է խո-
ռել կարդադրիչի Հեիւո, որ մի օրով ինձ ուղարկեն Առաջին
ճամբար, որմէ դործով: Երբեմն մեր ճամբարից ուղարկվում
եին կալանավորներ դրասենյաւկույին աչխոաաւտողների Հեւո՝ ւսյս
կամ այն աչկոաւուան քը կասուրելու Համար: Սոկույն այդոլիսի-
ները բազառառլես արձեստավորներ էին, որոնցից ղուրկ եր
Առաջինը: Ինձ որոլես ի՞նչ ոլիւոի ուղարկեն: Երբ ես Հայւոնեցի
իմ կասկածները Աչուռ դայուն, նս տաւսղը, որ Սիդորովիպ է
կաիւվուծ, մի արձետոավորի Հեւո կուղարկի ջեղ՝ ասենք, որսլես
տեխնիկական աչխատող կամ նման մի բան: Այդ խելթի
մուռ է: Ասացինք, խոսեցինք ու մոռացանք: ՉԷ՛, ոլեւոք է Աչուռ

դայուն Հիչեցնել եր խւոււտումը: Գուզե այնտեղ ուրիչ Հայեր էլ
կան, ինչու չգնալ, չտեսնել:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ07

Քամի չկա, ւյուօը ոչ Հրող, ոչ Հանդի ակաց: Դրա սփիո-
խարեն մեր ուռների սուկ սեւ ճարճաւոում է ոաունամանիքը:
Լինում է մի ոլած, երբ ես զդում եւմ ինձ ուռիզ-դլուլա մուս ուււծ,
սես չարժվող, բամբակած չորեր Հաղած ուուքամար դ: Այնու-
Հետն թվում է, որ եթե ինձ այս դրության մեջ կանդնելնեն
չիկաղած վառարանի մուռ, ես ձյունի նման կՀալվեմ, ն ինձնից
մնան միայն իմ թաց չորերը, այո, իմ թաց չորերը է. ուրիչ
ոչինչ:

կար ժամանակ, երբ Հայերն ավելի չոռ եին մեր ճամբա-
րում: Նրանցից ավելի առողջներին ըՂոորեցին ու ւորն ծանը
աշխատանքային ճամբարներ Հռանւուուու կորելու»: Նրանցից
մեկը եւո եկավ, որի Համար չատ լթանկ վճարելը: Դա թիֆլիսպի
Հայ-Հրեա Զինդանն էր, որին մենք Զինդգո էինք ասում. նա
Հայի նման մածուն Հայերեն էր խոսում, վրացու նմու
վրապերեն ի տիրասլետում եր ինչոլես բարբառային, այնալես
էլ դասավան Հրենհրենին: Երան նատեցրել էին քաղուքավան
դործով (ԱՍԱ - ույսինքն անմոխիսովեւուկան աղիտագիա»..),
բոսյղը նւս Համառորեն Հերքում էր ույդ հրողությունը.

- ես ի՞նչ Առա եմ, ես ջիդա՛ն եմ, ֆիդա՛ն...

Ջիգանները թրեական չափխուններն էին: Նրանց խորթ
չեին ինչես «չոլ», այնոլես էլ «թաղ» ծանքադործություն-
ները:

Զինդանը կարճածասակ, կոճղի նման ամուր, մեծ գլխով
ի ծաղկասուը դեմքով երիտասարդ էր: Հիանալի սուլում էր,
սուլելով երդում: «Սուլիկո» եր երդում նս, ինչ-որ ելի ուրիչ
երդեր, իսկ երբ սուլում էր Պեպոյի երդը չ իմ չունչը Հուղ-
մունքի կւորվում եր:

- Էսօր աչքիս մաղուլ կերե: Բեղ Հախար մի Պեւլոյի
երդ երդեմ,- սում եր ն Հաճայվա:

Մի ամբողջ աչի էր բապվում իմ Հողում, երբ նւս այն-
քան Հռո ու սրոուսոռուչ ոլորում էր ւսյս վարակիչ եղանակը.
առաուաւյին Երեան, Հրաչյա Ներսխոյան, Զանդուխ ձորը, Զո-
փուռ Արամի դիչերային ռեստորանն եր ավաղանուվ ե
խղլրչուսցող Հիչիււան» ձկներով. Պեռլոյի ե՛րդը:

Զինդանին մեր ճամբարի տարան որսլես առողջ ե Լիար-
ժեք կալանավոր, հկ նւս հւո եկավ որոլես ֆիզիկական աչ վուա-

Յ08 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

սոանքի անընդունակ: Ինչոլես ասացինք, նւս ձեռք բերեց ւսյս
բավխոոր խիստ թանկ վճարով: Զդիմանաղով անմոաուույին-
ձմեռային ծանըր աչխաւուսնքներին, նւս անզոր կառուղությյան
մի նուղ այում ձախ ձեռքը դրեզ ծառաբնին ի ոջ ձեռքի կազի-
նով մի Հարվածուվ Հասոնհց եր չորո մառոները: Օրինակը վարա-
կիչ էր. ինքնախոչտոանդումն ընդունեց (ույն ծավալում: Պ.Հ-
նորդներին օժտնեցին նմաններին տեղն ու տեղը դնդակածարե-
լու իրավունքով ե այապիսուվ միոյն չարիքի դեմն մում: Զին-
դանի բոսոր բերեց: Երուն քչեղին էւուուղ, ն Նա ոլաւուսՀա-
բար ընկավ ույն ճամբարը, ոլրւռեղից նրան տարել էին, ւսյո-

ուռ: ոն ուրա ու ւս : ս կւս ւ
ինքն մեղ մոտ: Զինդոն ուրախ էր ու երֆանիկ: Նա կարծե
ւոուն էր վերադարձել:

- Զինդոյին մեռնել չկա՛,- ոլնդում եր նս,- Հավլաբարի
բերդի տակ Դարչոյի պադվալում Զինդոն Հլա կախեթի վաս-
մոյ ոլիւոի իմի ու պոցզիուլի ոլիւոի անուչ անի...

Սարաավխելի ղդույներով եր նկարադրում Զինդոն ւաղուուււ-
ույին աչխաւուանքները: Սղոցվող ե չառաչյունով տաալալվող
միթխարի կաղնիների տակ մնալն ու չունչը փչելը սովորական
երեույթ էր: Անվարժությա՞ն, ոլաւուածմունքի ղոՀե՞ր էին
նրանք, Թե՞ ինքնասոալաններ, անձնարին եր ուռուղելը, փառոոն
ույն էր, որ գրելն մեն օր անուաուույին բրիդադներն աչ վուա-
ւսնքի վայրում թողնում եին մեկ-երկու կալանավորների
ջախջախված, անճանաչելի դիակներ: Հնարավոր է, որ նրանք
ռրարղասգես դիսոուլյաւն ղոծեր էին, նրանք, Քիչ բազառու-
Թյումբ, աոաջին անդամն է, որ սղոց ու կաղին էին վերցնում
իրենը ձեռքը. փորձված անու Հւռոները Հեշւոուլթյոաւմբ կա-
ա են որոչել, Թե աղոցզվող ծառը որ կողմն է ընկնելու, ե
նրանք փախչում են Հակառակ կողմը: Սրանք չդիտեն, ինչոլես
Զինդոն է ուումր «Հարիֆ են», կորպնում են դլուխները, սփայվ-
չում են դես ու դեն, խոսոնվում իրար... Երունք մեծ մասամբ,
Զինդանի ալնդումով «ռղուսֆեսորներ են, ոլարոռեյնի ւոուղեր,
նավին դիրեկտորներ, ինտելիՀե՛նցիտ...»:

ԱուսուսՀաւոների ճամբարը դսոնվում է խորին ւուսյդմա-
յում, չորս կողմը ւան ւու ու է, խեղդվող, ոչ մեծ բաղատումմ
ճամբարը: Միայն մի ճանապարՀ կա ւոույդաւն աչիւարՀչին
կառլող, ւոյ դ ճանապարծուվ են դալիս ու դնում հւուսալները,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ09

ռույ դ ճանաաարծուվ ամավա ընացքում մի քանի անդամ
Հոնդալով դալիս են հրար եւոնից մի քանի բեոնասուսը մեքե-
նաներ, ւն ւուսուում ոլոր աււուված ե կալանավորների ուսերով
դուրս նեւոված դերաններուվ բարձվում ու դնում: կալանավո-
բների ծանը աչիտաւուան քն ավելի ծանրացնում են, դարձնում
անտանելի մժեղների ամալերը: Նրոնք, ղդալով երմի մարդկա-
յին կենդանի չնչի ներկայությունը, Հարձակվում են միլիոն-
ներով, (ցվում ւո չք ու ականջ, կծուռում 22 դւոնում են բոց,
Թոռվիանցում անդամ թանձր դուլպաներից ներո: կալանավո-
բները խարույկներ են վառում, ծուխ բոս Թողնում, Հաւոուկ
տրված ինչ-որ դարչելի Հեղուկով օծում դեմքը, ձեռները...
Ոչինչ չի օղնում ե, ընդծակառակը, նրանք ավելի են դաղա-
ղում ու ծծում մարդկային առանց այն էլ ռակուվ արյունը: Երբ
երեկոյան Հավաւք վում են ուռուդման ե տունդարձի, նրանց
դեմքերն ուուած են (ինում, արնակաղլ ուծ, անճանաչելի: Նրանք,
Հողդնած ու ջարդված, աոանց Հանվելու Ընկնում են մերկ նւ-
ռերին ու չեն կարող քնել պավից ու Հոդնությունից: Վաղ
աուավուոյ ուն նրանց ուռքի են Հանում նույնն ակսելու Համար
ակզբից---

Փախուատոխ դեսյքերը ռակավադեսը են, նրանք վերջանում
են անձաջֆողույթյաւմբ: Զինդոյի ասելով` ինքը երկու Քրեական
«լոդրերի»" հ մի քաղաքական մարմնամարզության նաիւկին
ուսուցչի Հեսո որոչում եյ փախչել: Նրանք ոնւոնսում են
երկու-երեք օրաբաժին Հաղ, խոսչած կաղրսոոֆիլ, վերցնում
լուցկի, դանակ այն Հույսով, որ ճանապար ծին կարող են ու-
ւուսուույին դաղաններ՝ «աարֆիզ-բանից» ռռլանել, խորովել ի
ուռել... Նչանակում են օրը» ուղղությունը, որով ոլիւոի ւայ-
Հայտանան մեկ-մեկ, իրենց կացիններով ն տայգայի խորքում
իրար ռռլաեն... կեսօրից աոաջ, աչիտաւուանքի եռուն ժամա-
նակ, ողոզվող, ընկնող ե մշակվող ծառերի Թոչուբոձում, երբ
պաչակները թրեականների Հետ միասին խարույկի մոտ
նուուսծ՝ ղբաղ ված եին կարտոֆիլ խորովելով ի ուսոելով,
նրանք մեկ-մեկ, աննկատելի կերպով խորանում են տայղզա-
յում, հրար դսոնում ի...

Փախուուսկաններին առաջնորդում է մարմեամարղույթյուն
դասաւոուն: իր սկասոմելով՝ նւս մասնակցել է մեծու սփոքը էքո-

310 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կուրսիաների, կաղմակերոլել ալոլինի ուուկան արչավախմբեր
ն. սնվական ոտներով կանգնել է կազբեկի գաղաթին: Ընդ-
Հանրասլես դոնբասցի ւոյդ երիտասարդը, Զինդանի ասելով,
երկար (լեղու ուներ ե սիրում եր ռպրածենալ:

Ռրոչվոաւծ եր դնալ մի ուղղուլյումբ, առանց Թեքվելու ոջ
ու ձախ: Զիչո է, ասում են ւույդան անվերջ է ու ւան աա Հ ւին,
բայց ինչ ել որ լինի, դա անֆրոետ չէ, Է. այդ անվերջ-անսած-
մանությունը մի վերջ ու սաՀման պիտի ունենա՞ թե ոչ...
Դուրս դալով մուլ աւյիդ, նրանք, ալար զ է, չեն բոնի բանուկ
ճանասղլարծները: Նրանք կմնան ույդոաւյում, այլասլես անմի-
ջապես կճանաչվեն, առաջին իսկ բնակավայրում կբոնվեն որ-
սլես փախած կալանավորներ ն կՀանձնվեն իչխանություննե-
բին: Իսկ սփավխածների Հեւո խոսակցությունը կարճ է: կդնդա-
կա ձւարեն առանց դատ ու դաուաաւոււնի, Հասոուկ Հրամանով ե
Հրաւխանը կկարդան Հաղարավոր ճամբարների միլիոնավոր
կալանավորներին, վերջում ավելացնելով. «Հրամանն ի կաւուսը
է ածված»: Բանուկ ճանասպլարծներիցզ, փոքրը ավաններիը ոչ
Հեռու, խուլ տայդոայում, նրանք մի նուկ կչինեն, կապրեն
այնտեղ չորսով, դիչերները դուրս կղան կողուղուսոխ հ ավիա-
բառությոաւն ու կապրեն մինչն... մին չն. երեի ընդձանուր նե-
բում, կամ մինչն... մեծ Հայրիկի՞՛ մալ...

Գնում են չորո փավխատականները, դնում են մել օր, երկու

օր, դոնբասցի ուսուցիչն առաջից, մյուսները` եւուից, դնում
են կովելով մժեղների, մացառների ղեմ, դնում են, որքան
ների, ուղղակի զլխավոր գծով: Դոնբասցի ուսուցիչը, որը
թե ինչ է նչանակում աջ ն ձախ թեքում, թե որքան մարդիկ
թյունը գլխավոր դիծն է, որը տանում է անվրեպ դեղի Հաղ-
ներ կան, անչարժ, չծոսող ջրեր, որոնք դոյլանում են երեի մեծ
անձրեներից կամ դուցե ձնծալից: Արեր չի Թառսիանցում

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 311

ռառնորոավ ֆրերով: Զորա Հոդուց մի ույն Զինդանն է, որ
վերցրել է իր թիթեղամանը: երբ ֆրի են Հանդիպում, նա
լցնում է ամանը ջրով, իՀարկե, բոլորի Համար: Այդ էլ մի ծան-
րություն...

Խիո, խոնավ, դժվարանցը մուս դույում Հանկարծ բազաւոներ
են բացվում, չքեղ դունադեղ բաղզասոներ ծածկված խիտ կա-
նաչով հ անանուն, վաո ծաղիկներով, (ցված արնի լույսով ու
ֆերմությամբ: Նրանք ոլառլկում եին կանաչների վր, քնում,
Հանդատանում, խոսում դլիվոր ղծի ե երենը Հեւոադա կյան -
Քի մասին ու նորից քայլում ուֆ ու առաջ: ԶՁնայած որ
ուռում էին մեծ խնայողությամբ, մելով միչւո կիսաւքաղցած,
Հինդերորդ օրը նրանք ռարաասիխով վերածասու եղան, որ
ուսոելիքը վերջանում է, իսկ հրենք ույնք ան են թուլացել, որ
ւղ աու ուտ են դեն չոլը տելու կաղինների ծանրությունը:

Վեցերորդ օրը նրանց բաիոոր բերեց: Բաղզաւոխց ոչ Հեռու
մի ղդաղզան էր ծանը ւոնքում ու թրքում: Փայլ չէր, արջ էլ չէր,
աղվես էլ չէր, այս երեքի խառնուրդն եր: Գազանը փախչելու
փորձ չկառուրեց, բուռ երեույլին, չգիտեր, Թե ինչ բոան է մար-
դը ն ինչի է նա րնդունակ: երբ բարձրացավ կացինը, նա աչ-
քերն անդամ չթարթեց: Երք բազաւոում խարույկ վառեցին,
քերթեցին դաղանի պողլղուն, փրչոտ մորթին, կարեցին մի
քանի կտոր ու դրին խարույկին: Շուրջը տարածվեց մսի խան-
ձաձուո, ե չորո փախատականները քաղցիպ դողացին: Միսը
նրանց Թաց չռռիաղանցը Համեղ, Թեն դժվար եր ծամելը: Աղ
չեին վերցրել, բայց այնքան էին սովածար, որ չնկատեցին աղի
բաղպակայությունը: Հետո չորո մասի բաժանելին Մնացած
միար, դրին տուղրակներն ու աու չարժվեզին:

Երբորդ թե չորրորդ օրը նրանք մախ վերջին կտորները
խորովեցին, կերան ու Ընկան ծանը մոքերի մեջ: Հետո՞:
Ինչո՞վ է վերջանալու ւսյս դաժան ճանապարչորդությունը:
իրենց առաջնորդի «դլիավոր դծի» վերջը չի երեում: Նրունք
դաղտադողի նայում են հրար ի ղդուչակում երենը դեմքը.
նիծարել են, մաղակալել, նրանց աչքերը փայլում են անառողջ
փույլով. օ՛՛ յո, այս այն է, ինչ կոչվում է վայրենացում:

Քրեւսկանններից մեկը, որ կոչվում է Սոկոլ, այսինքն բա-
ղե՝ խզված ձայնով ակսում է «Տասյդոայի երդը», նրան Հետենում

312 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է Տայֆունը: Դոնբասցին ու Զինդամ.ը երդի խոռքերը չդիոոեն,
ձայն եյ ռրածում:

Վերջ չունի տայդան,
Անեղը, անոսծման.

- Գերհղմա՛ն իմ, գերեզման,
Անեղը, անուս ծման...

ճամբարային բանաձյուսությունը: Խլելով տողերն ու բառերը
մեկ-մեկուը՝ երդում են քրեականները: Դոնբասցին ե Զին-
կում են ձայն պածել, բայց ճիչտ ժամանակին միանում են
երգիչներին խոսքերով:

- Գերհղմա՛ն իմ, գերեզման,

Անվերջ, անսածման...

երգը վերջացավ, ն նրանք զգացին իրենց ավելի խեղճա-
տայգան թվաց նրանց մի վիթիճարի, թշնամական թակարդ ու
Հույն ի կորուոի:
ինք, իոկ ւոույդան չի վերջանում: Մի՞թե ճիշսո է, որ այս
ոլղտոր աչքերը Հառած բացատի վրա բացված երկնքի լճին -

- ԻՀարկե, դժվար է,- Համաձայնվում է դոնբասցին,-
ո ւր կտանի այղ գլխավոր գիծը ---

Տիրում է լռություն:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 313

Թւռսի է տալիս իրեն ե սես պրելու Համար ծանը մթնոլորտը՝
դրեթե դոռում.

-- Զոքանչի մուռ Հյուր չե՞ք եկել, չարժվեցի՛նք...

Ու չարժվում են:

Երեկոյի մուռենաղլը ամենից չուսո ւուսյդան է ղղում: Այ-
տեղ առանց ույն էլ տիրող կիսախավար ին Հյուսվում են դորչ
մաղլան չներ: Բայց Հս ծառերն ավելի պանքառանում են, |ւ
առաջ գնալով՝ նրանք Ռոբինղդոնի՛ նման քարանում են տե-
ղերում: Սղոպված ծաոաբնե՛ր: Պարզ է, որ նրանք Հեռու չեն
բնակավայրերից: Ուրեմն... Իսկ եթե Հանկարծ մարդկա՛նը
Հանդիսլեն... Ուրեմն...

Խուլ, ւան աւո Հ մոն, անծայրածիր ու ճակաւուսդր ալան Թւիա-
պող մույդայիցզ դուրս դալու Հեռանկարը նրանց Հոդուղ վա-
նում է ռւիելյ երկյուղ: Նրանք արադացնում են քայլերը,
դնում առաջ ու առաջ: Դոնբասցին Հանկարծ կանդ է ունում:

- Դուք... ոչինչ չլսնցի՞ք:

- Գուցե ինձ Թվոց... չան Հաչոց...

Նրանք կանդնում հ սրում եխ ականջները: Լռություն:
Բիչ Հեւոո, խսկառղես, նրանց ականջին Հանում է չան խուլ ու
Հեռավոր Հաչոց: Նրունք Համարյա վաղելով դնում են Հաչոցի
ուղղությամբ: Տասը բուլե, քսան... Ու նրանց ռարսասիից մե-
ծաղած աչքերին ծառերի արանքից երեում է հերիկնային մչու-
չում ան չարժ սփուվաւծ ույն ճամբարը, որից փախել ին: Արձա-
Հուո ռոլանդանոցից աղաւոված աարսառիաւ ծար անասունների
նմու նրանք եւո են փախչում որքան չունչ ունեն, վաղում
ամւոււուխի դուռով ւսյս անդամ դեւի Հարուվ, առանց խորանա-
լու մուայդաւյում: Առաջին իսկ փոքրիկ բազաւոում նրունք չնեչա-
ալու ընկան խուռերին, ասես լավ Հասկանալու Հաիխար, Թե
ինչ ոլոտում ձեց իրենը Հիեսո ի ույն, ինչ սուոածեց՝ իրականու-
թյո՞ւն էր, թե ծանը, անՀելթեթ, անկարելի երազ:

- ԱՀու 22 ուր բերել մեղ քո... գլի վոր դիծը,- ատամ-
երի միֆից ֆշչաց Սոկոլը, ընդչատ չնչելով,- դու, ի նչ է,
դիւոմա մբ արիր...

Մարմնամարղություն նավին ուսուցիչը բերանը բացեց
ինչ-որ բան ասելու ամար երեի, բայց Հանդիպելով գզգզված,

314 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մազակալած, մարդկային կերպարանքից զրկված Սոկոլի ն
«Ռոբինղոն կրուղո» գրքի վայրենի մարդակերների նկարնե-
Ըր:- Սրոք ինձ կոււոեն,- անցավ նրա մոքով:

- Պարզ է,- ընկերոջ միտքը լրացրեց Տայֆունը,- իոկ Հի-
մո նս մեղ կքնացնի, կվաղի (աղերը... էիս, դու, ե ժ... Հիոլոլո-
սողա...
ավադ... Հասկանալի է... մեղ Հեսո դու էլ կվառվես, Զինդո՛,
նկասոի ունեցիր:

։լատմում է Զինդանը, մի նոր ծխախո վառելով,- զիտել ն.
բի չեն առի, ձայնս կտրեցի, ի՞նչ անհի...):
ձայնով,- ոլո, առա՛ջ ընի... կաղինը դե՛ն նեւոխր...

Զինաթաւխված ուսուցիչն առաջ անցավ:
խաղաղվեցին ն առաջին իսկ փոքրիկ բացատում պարկերի
նման վար ընկան ու քնեցին մեռելային թնով: - Մի շիչ
կքնեմ, ուժ կՀավաքեմ, կես դիչերով կթողնեմ, կվփախչեմ,-
մուսծեց Զինդանը:

Խան տանջալից բան չկա աչիխոարձում: Նո, Հիմա ոլա զ է,
նորից ճամբար կվերադառնա, թող վարվեն իրեն Հետ ինչսլես
կուզեն, Հարցաքննության ժամանակ չի մատնի իր ընկերնե-
րին, կասի` փախուստի երրորդ օրը կորցրինք իրար տայղգա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 315

Այո, այսալես կասի: Սովալլուկ դաղանների նմու խովխուո՞ռգով
ու մրթմրթոցղով քնած են Սոկոլն ու Տայֆունը: Լուսնաղույսի
ակ ռարստսխելի են նրանց դեմքերը, մարմնամարզության
ուսուցիչն էլ կորցրել է մարդլային դեմքը, բայց նա ավելի
նման է այն նքացող, անուս նուն ղդաղանին, որին օրեր առջ
Հոչուռեղին ու կերան: Հիվանդ դաղանի նման նւս էլ նքում է:

Զինդանը մւուծեց, որ փախչելու Համար դուցե ւս մեն ււ-
Հարմար օրն ու ժային է: Նու չարժվեց եղում, անդամ փորձեց
կանգնել, բայց զղաց, որ չի կարող: Ամբողջ մարմինը ցա-
վում է, իսկ ուռներն իրեն չեն ենթարկվում: Պարզ է, որ պիտի
Հետաձղել վաղվան, իոկ Զինդանն ի՞նչ իմանա` ինչ կբերի
վաղվա օրը:

Լուսաբացին միույն նրա քունը տարուվ: Քնեղ աներաղ,
խոր քնով: Նո ղարթնեց ինչ-որ ձայներից ե դեմքի ծակծր-
կոզիցղ: Արեն էր կծում, հ Հեւոո ծուխն է ոլնչերը խուռումո ւոււււ-
Լիս: Տայֆունն ու Սոկոլը նախաճաչում էին հ լուռ էին, ւան -
դամ չարագպած: Բաղզասոխը Քիչ Հեռու ընկած եին մարմնասմմար-
ղուլյուն ուսուցչի պնզուռիները: Հեւոո Տայֆունը որակում է
կոնակին, կարմրած աչքերը Հառում երկնքի կաղլույւո (ճի մի
կւոորին հ անչծասգե՝ մայր է Հայծոյում: Այդոես են նրանք,
մայրը են Հայծոյում, երբ ծանը է կաղությունը, մայր են Հայծո-
յում երկարածձիղ ու երազուն երբ մի լավ բոան են Հիչում, մայր
են Հայծոյում ձանձրույթից, երկու եղբայրներ՝ երկար անջո-
տումից Հետո, երբ իրար են Հանդիսղում, Համբուրվում են, ծե-
ծում իրար ուսը ի ուրախությունից մայր են Հայծոյում, մայր
են Հայծոյում, Հենք որ առավու՞ոյաւն ւս չքը բացում են, երբ
չումո են դարնում կամ ուչ, կամ զարնում են ճիշւո իրենցը
ուղած փամանուկին, միննույն է, մայրը են Հայծոյում, երբ ւս չ-
քերը փակում են քնելու ու դեռ երաղում, խոսելիս մայրը են
Հայծոյում: Հայծոյանք Լինելուց դաղարել է նրանց ւյդ ծանըր
Հայծոյանքը հ վերածվել տրամադրություններ, Հոդեվիճակ-
ներ արու Հույւտելու դիլուկ միջոցի, ու մայր Հայձոյելով
նրանք արտա Հայտում են պասում ու քնքչույթյուն, ւուսրուս-
կուսանք հ առխսուաւն ք, Հրճվաղք ու ղդժդոչույթյուն, աղաչանք
ու Հիացում: Այս անդամ դառնուլյումբ, խորին դառնությամբ
եր ծանրացած նրա Հիչողը: Նու չուռ եկավ փորի վրոո, դլուվխր

316 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Թոռղեց խուռերում ի ոլարդած երկու ձեռների ուկ ընկած
խուոր ռպլճոկեց ու տրորել: Նու փորձեց մինչն. անդամ երգել
Հայոնի «կալանավորի ողբը»:

Իմ նեղ խղպում ե ո՛չ մի չող,

Այնտեղ մութ է անծիր,

0՛, մա՛յը իմ Հող, օ՛, մա՛յը իմ Հող,

ինչո՞ւ ինձ ծնեցիր:

Դարձրին ինձ բանդիտ ու գող,
Թույնով ինձ սնեցին,

Օ՛, մա՛յը իմ Հող, օ՛, մա՛յր իմ Հող,
ինչո՞ւ ինձ ծնեղիլր...

-- Լա՛վ ես ռռնում,- ընձառսոնը նրա երդը Սոկոլը,- ոնց որ
Մեծ Թռռոորոնի երգիչ... ես էլ քեղ Հեւո կերդեի, բայց ոչ սիրո
կոս, ոչ ժամանու... վեր կաղ, չալակենք մեր մեղքն ու դնանք,
կորչենք...

-- ...Ու չարժվում ենք՝ նորից աչիոաաւոելով չկորդնել ուղ-
ղությունը, աչիաւելուվ Հեռանալ մեր ճամբարից ե միաժա-
մանուկ չխորանալ տայդայում, քայլում ենք՝ մի քանի օրով
ալ ուձովվվուծ, բւոյց ծանրացած, անասելի ծանրացած...

- Օրվա Ընլադքում, քայլելիս, ես մի անդամ էլ ծանը ու
թեթ. արի դրությունը ե եկա ույն Համողմիան, որ իմ փախչելու
որոչումը ճիչը է ու ենւ 23 բեկման: Երկու անդամ երկու՝
չորսի ռլես ւար զ է, որ մի քանի օր Հեւլոո նրանք երկուսով
"լիտի չանեն տայդայի լայնքն ու հրկայնքը ու խարույկ վա-
ունն, նավոաճաչեն կամ ճաչեն երկուսով: Զինդո, դլիիդ. ճարը
տես: Գյխիդ ճարը ոեսւ, Զինդո, Հաչիվները սխալ դուրս
եկան,- ոնա չինել նւ ուռում Լ՝ որսով ու Թռալանով առպրե-
լու ծրագիրը ծրագիր չէ, այլ մանկական Հեքիաթ: Վերադար-
ձիր ճամբարը, Զինդո, վերադարձի՛ր ինչոլես անառակ որդին ,
ու մոա քո խուչն ինչոլես բոլորն են ւում ում, ու եթե վիճավ-
ված է մեռնել աոանց Հավլաբարի բերդի տակի որաղվալում
քելի անելու, մեռի՛ր (ոթիանու, տղամարդու նման:

- Ի՞նչ դլուխներդ պավեցնեմ,- ոլաւոմում եր Զինդոն,-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 317

այդ գիչեր ես թողի նրանց: Խոր քնած էին, ն. եթե ես անդամ
բարձրաձույն ««ինուք բարով» դոռայի, մեկ է, չեին (ռի: Եւս
բոնեցի մուտավորաւլես՝ տարաբավուռ ուսուցչի ասածի ոլես՝
գլխավոր գիծը, որը տանում էր ճամբար: Ոչինչ չվերցրի Հետա
ու կարծես թԹելթնադած՝ քայլեցի առաջ ու առաջ: Լուսաբաց
էր. երբ դուրս եկա տայդգոաւյիղ, ընկա ույն բաղզասոր, ուր մի
քանի օր աչխատել էր մեր բրիգադը: Հեռվից ականջիս Հասավ
բեոնասուսը մեքենայի աղմուկը, Հեւոո չան Հաչոց: Ի սիրտը
Լցվեց ուրսասխուլցյումբ, ասես մուռեցել էի իմ Հորենական
անը...

Այս էր Զինդանի փախուռռոխ ոլասոմությունը: Աչուռ դա-
յու կարծիքով` Զինդանի ջրով փլավ գցել չի կարելի, նրա
ասածների ի արածների ո՛չ լավին ոլեւուք է Հավաւուոլ, ո՛չ
վատին: Փախուստի նման ծանը դեպքեր հղել են, իՀարկե,
անչավատալի ոչինչ չկա, բայց նա եղե՞լ է չորսից մեկը, թե՞
ամբողջ սլատմությունը լաել է ուրիչներից ի երեն է վերա-
դրում: Ինքը՝ Զինդանը Հիմք է տվել նման կասկածների: Մի
անդամ նա պատմել է, թե ինչպես պաՀակներն ընկալեցին
չորսի փախուտոր: Երա ոլառումելով, ճաչի դաղարից Հեւոո, երբ
Հաչվում են կալանավորներին ի ոնսնում, որ չորո Հողի չկան,
նրանք Հրամայում են թողնել աչիոաւուանք ը: ե կալանավորնե-
բին չնչասայառւ անելով, վաղքով Հասցնում ճամբար ի Հոյւո-
նում փավխուաոիխ մասին: /ւոքի է կանդնում ողֆ ոլածակա-
խումբը ի կառոսղած խուղարկու չներով նետվում ւուսյ դա:
Հարց է ծադղում, եթե Զինդանը եղել է «դործող ճակառոում»,
այսինքն սփախչողների Հեւո, որտեղի՞ց եյ նրան Հայոնի «թի-
կունքույին» ւսյս մանըամմաանությունները, որոնց մասին նույն-
ոլես նւս որաւոմում է որողես ականասոնս: Հակասությունները

չատ են Զինղանի պատմածների մեջ: Մեղ պատմելիս երդվեց,
կարողացել հ ուսոել, վերջացնել... Ռրո՞ւն Հավաւուաը: Զէ՛,
ճիչտ, չատ ճիչտ է գնաՀատել ինքն իրեն Զինդանը.

- ես ի՞նչ քաղաքական եմ... ես ֆիգա՛ն եմ, ջիղա՞ն...

318 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

12.

Այդ օրը:

Աչուռ դային առաֆից, ինչես միշւո, ւսա ես էւ իոնասը: Երբ
լանավորական մեր զրածներից, կրկնակի թաթմաններից, վզի
Հաւոուկ Հրաձանդով կամ Հրառմանուվ կանդնեցինք մի օր առաջ
ցինք Սամոյի դլխաքանդակի ղեմ ճիչտ այն դիրքով ն զգացո-
Էրմիտաժի կամ Լուվրի պատկերասրածներում ոճ արվեսոխ մի
կալումը, ելե տեղի չունենային երեկ երեկոյան ցավոտ իրա-
դարձությունները:

Այբվեց Սամոն, վառվեց անծուլվո ու անկրակ: Երեկ երեկո-
ականատեսների վկայության, երեք Հողի էին նրանք, երեքն էլ
Հարցրել է բաղնիքի վարիչ Բաղիրբեկովին,- ի՞նչ Հողվածով

Երբ մենք վերջացրինք ընթրիքը, լուր տարածվեց, որ
ընկավ Սամոն. նա անՀանղիստ երթեեկում էլ՝ չափելով բա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 319

ն մուռեզոաւվ, խնդրեց, որ Աչուռ դային մի Քիչ կուսն, որիզ
Հեւտո նրա ականջին մի բան սուց ի դնաց: - Ի՞նչ ւսա գը»--
Հարցրի ես Աչուռ դայուն: Աչուռ դային ոլաւոասվխոււանեց.- Ինչ
բոլորին է Հայւոնի... - հ նա իմ ականջին Մամոյի չեչյոով,
ադրբեջաներեն ւս աւք» -- կոմիսիոն մել է կանանցը բսրաւքը:.:

Հեւոո ականջե-ավանջ անցավ, որ Հանձնախումբը դուրս
եկավ կանանց դուռուց: Հետո՝ Հանձնախումբը մով ջքրեա-
կանների բսրաւքը: Հեւոռ՝ Հանձնախումբը վերադարձով ոլեւոխ
առանձնասենյակը: Հեւոո...

Հեւոո բարքով մեկ Հնչել Ժիդելյովոկու կոինչը.

- Մամեդով Սամո, ռլեւոի ւուո...

ԱՀա թե ինչ:

Բարաքը ռռվլվեց, Սամոն երկու Քայլ եւո դնաց, ւեւ Թշռսի
առնելու Համար, կծկվեց ն առաջ ընկավ:

Մխազոածը կասուսրվեց չատ արադ: Սամոյին սուրն ալմաւո-
ժարան, իկ ղդերմանուծուն ծրամայվեց մյուս օրը» այսինքն
այսօրը դուրս չդաղլ ավտոճան քի: Այդ նչանակում է, որ այսօր
նրան ոլիւոի ւում են Առաջին ճամբարի կցորդ ծննդաբերական
բոսրուք: ԱՀու 22 ինչ: Մխացոածը Հայոնի է, մի քանի օրիզ Մու-
մոյին բաղ կթողնեն պատժարանից, ն. եթե ամեն ինչ բարեՀա-
ջող անցնի, այսինքն պրոիզ հ անոլուլյունից չՀիվանդանա ի
չբարձրանա ՄաՀչմեդի ծնկներին, դուրս կդա հ կչարունակի
եր աչիւաւուան քը: ամա դերմանուծու ճակասուսդրին, ույդ. էլ
Հայտնի է. եթե Աղրբեջանի ն Գերմանիայի զավակը (-Սիլոոս
ասում է, որ սողա կլինիչ- ւււ մի անդամ Սու մոն...) ողջ ւս,
միառժամ Հետո մորը կՀանեն Հեռավոր էտապի, իսկ եթե...

Հերթաւղլած կանայք, որոնք վաղ առավուռյ ւն տղամարդ-
կանց դուռին են եկել Հազ հ վոռիկ ուուանւալու, ոլաւոմել են, որ
դերմանուծին՝ եթե պանկար, կարող եր այնալես անել, որ հրեն
չնկասոեին: Բայց նս կարծես դիտումնավոր՝ պուզադրել է իրեն
ն Հանձնախմբի անդամներից մեկը կանգնել է նրա մուռ, ասել.

- ՕՀո՛՛, նորա Հարո...

Հեւոո դարձել ու Հարցրել է բաարաւքի ավադուծուն.

- Քո բարուքում չուտե՞րն են ղբաղված ւսյս ղդործով...

- /չ, քաղաքացի ոլեւո, միակն է,- ոլաւուսախան ել է
ավագը:

320 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Իսկ ո՞վ է վնսան,- Հարցրել է Հանձնախմբի նույն ան-
դամը:

- Այդ ինձ Հայոնի չէ, քաղաքացի ոլեւո,- ոլաւուա ասխան ել
է ավաղը:

Երբ նույն Հարցով ւսյս անդամ Հանձնավխմբի երրորդ ւան -
դամը դիմում է Լյուդմիլա Շարթին, նւս ոլաւուսախւանում է
ընդղծված Համարձակությաւմբ:

- Մամեդով Սոմո, բրուստանոցի բանվոր...

Գալով Մամոյին, ինչես ոլաւոմեց Ժիդելյովոկին, Հոն ձ-
նավամբի ուֆ նս Հրաժարվել որեէ Հարդ ատասվւանից,
առարկելով, որ ռուսերեն չգիտե: Պեւոք եղավ բաղնիքի վարիչ
Բադիրբեկովին կանչել որոլես Թուռրդմանչի, որից Հեւոո Սոմոն
չի ժիոոել, խոտտովանել է, որ, այո, ինքն է «խեսան»:

ԱՀու թե ինչ: Ինչ խուք, ն՛ բաժանմունքի, ն՛ ճամբարի ոլե-
տի Համար ավելի ձեռնտու է, երբ կողմերիղլ մեկր կամ երկուսն
էլ ժիոում են իրենը մեջ որէ կալի դոյությունը. ույդ նչանա-
կում է, որ կինը «փորձանքի է Հանդիոլել», ինն էլ չոչիան ինչ-
ռլես ի երբ, ինչոլես ոլառուս ծել է Հիսուս Քրիստոսի՝ իկին Թե
օրիորդ Մարիամի Հեւո: Իսկ երբ Հայւոնի են կողմերը, նչանա-
կում է տեղի են ունեցել սիստեմատիկ Հանդիպումներ, տեա-
կան ոչիոււու նք, ւյդ նշանակում Լ՝ վաո է դրված Հավողու-
թյան, ավելի չուտ՝ վերածակողուլյոաւն դործը ւովվլյոլ ճամբարո-
ւմ: ԱՀոս Թե ինչու երկու ոլեւոերը նայում էին Սամոյին դժղոծ
ու չար աչքերով, իոկ բարձր Հանձնավմբի անդամներից մեկր
ճամբարի ոլեւոին ուղղելով խոսքը՝ կծու Հեղնանքով ասել է.

- Հաչվառման ենոր կեք ամուսնացած կալանավորներին,

եթե ոլարզվի, որ բարձր է տոկոսը, պաղի բաժանմունք:7 բա-

պեք ճամբարում...

- Գուցե կլինեն այնալիսիք,- չարունակել է մյուսը թու-
նուռ ժոլիւոով,- որոնք չեն պանկանա ղաղսով ամուսնանալ
կամ կնքել իրենը սիրո ռրոուղներին, նրանց Համար կարելի է
մի փոքրը եկեղեցի չինել: Տերտեր ձեզ մուտ կճարվի երեի...

Հանձնաժողովի երրորդ անդամը ոչինչ չի ասել հ բավա-
կանացել է միավանկ, չարադուչամ չոռ բան սող մի բոսդա-
կանչությամբ.

- Ճձ/

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 321

Բաղ անելով «կալանավոր ՍՄումո Մամուսոովի դործը»,
Հանձնախումբը դով, որ չարժե ղբաղվել ուրիչ մանր-մունը
ղդործերով ու թելն ընթրիքից Հեւոո՝ ծանը ւուղավորությամբ
մեկնել է ճամբարից՝ թողնելով երկու ղոծ:

Դուոր բացվեց, ու ներո մւուսվ դերձականոցի պեխից Ժե-
նյ Լոդունովան, կասլույւո խոչոր աչքերով, բարալիկ մի կին,
որի անուն-ազգանունը Հայւոնի դարձավ ճամբարում ույն
դեռյքիզ Հեւոո, երբ նւս հրեն ի Ժիդելյովսկուն միայն Հայւոնի
ոլաւոճառներուվ աղլւուկեց վերջինիս ի մնաք անպրաւոխժ: Լո-
ղդունուիան դիմեց Աչուռ դայուն.

- Վարոլե՛ւո, ւան կուորվեց: Ասում են վատ նչան է:
Տվեք ինձ նորը, եթե կարելի է...

- կարելի է,- սւ Աչուռ դային ու մւուսվ չորանոց, Լո-
դունովան՝ նրա հւոքից:

Շառո չանցած՝ նս դուրս եկավ չորանոցից, Հրաժեչւո վեց
մեղ ու ղնաց դասուսըկ ձեռյքուվ|: Պարզ էր, որ ուրիչ դործով եր
եկել:

Աչուռ դային նաւոեը դաղզդածի մուռ |ւ ղբաղվեց ուուսզւաւծ
երկտողի ուսումնասիրույթյոաւմբ: Երկտողը դերմանուծչուց էր.
դա մի թղթի կտոր էր փաթաթված չորի կտորով, կարված
խաչա ձնե. կարով: Երկտողը դրված էր խնամված ռուսերենով,
ինչսլես երեում է, նրան օգնել էին.

«Սիրելի մանուորո. կառու վեց ռւլասելին, որը» երմւի, իմ
անձնական ճակաուսդրի ձդձղված ի քերականական սվխուլնե-
բով Հարում նախադասություն եղրոառիակիչ ման է: Եթե
Սումուն ողֆ ե առողջ դուրս եկավ ոլրաւոժավգից, Համբուրիր
իմ կողմից ե տւ, Թող մեր մասին չմուծի: Գրում հմ, բայց
դիոեմ, որ անկարելին եւմ ոպլածանջում: Մի խուքով, եղածը
պիտի լիներ ն լինելիքը պիտի լինի: Զգիտեմ մնաս բարով
սեւ, 22 դւոեհւսություն, որով ծեւոն. երկուսն էլ ռարաասիելի են:
Ջերմ բարեներ ձեղ ն տղաներին. ես ձեզնից միայն ն միայն
լավը ոնհոաւո |ւ Հողու չասի չնորձակալ եւմ: Ջեր՝ Լ. Շ.»

ԱՀա այդ երկտողը: Ուչազրավն այստեղ, իՀարկե, «Զղի-
ոհ մնա բարով սեւ, թե պոեսուլյուն, որովձեւու. երկուսն
էլ ռարաասիելի եյ» նավխոասդատությունն է: Դեւոք է միայն Հուա-
կանալ: Մուսա բարով՝ նչանակում է, որ եթե երեխան ողֆ ւու,

322 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կուղարկեն իրեն Հեռու ու անվերադարժ, դւռոեսություն՝ նչա-
նակում է կարժանանան իրար տեսության, եթե երեխան...
ւու Հ ում...

Հաջորդ այցելուն Բիչկոն էր: Նա կարճ մտրակը խրել էր
թաղիթե թելթն ուռնամանի փողից ներս: Ոոնամանների վարի
մասը երես ասովուծ եր 17 կաչիով, որը տալիս եր կրողին
վայելչություն, անդամ ինքնավառածույյուն.

- Նո՞ւ, արծիվներ, ո՞նց են ղդործերը...

- Գործերը դնում են, դրասենյակը դրում է,- ոլո ա-
խանեց Աչուռ դային:

- Նայած ե՛նչ դործեր ե նույուծ, թե դրասենյուկն ի՞նչ է
դրում,- դոասոնց Բիչկոն, դուրս քաչելով սմոտրակը,- ւսյս ոււն-
դամ վերին դրասենյումըը երկու ոլեւոերի աղզդանունների դիմաց
դրեց՝ «Խիո նկասոողություն վերջին նախաղդուչացումով՝
թույլ վերածակողուխյան Համար»: Ինձ էլ կարող եին դաղել,
բոսյց ինձ ե՞ նչ են սովել, որ ինչ վերցնեն: Շոււո-չատ՝ աչիոա-
տանքից կարող են Հանել: Թո՛ ղ Հանեն: կալաոկեւմ բարաքում
ն. կթքեմ առաստաղին: Ինձ մի տարի է մնացել...

- Մեր տերն էլ՝ առւոված, - ծիծաղեց Աչուռ դային:

- Ծիծաղում է,- դիմեց ինձ Բիչկոն տարակուսանքով,
Հեւոո դարձավ Աչուռ դայուն,- ձեր դրությունն իմի Հեւո ծա-
մեմատած՝ ոնց որ... Սն ծովը Համեմատես մի բաժակ ջրի Հետ...
Բայց բանն այն է, որ ես կարող եւմ խեղդվել մի բաժակ ֆրով,
իսկ դուք կարող եք Սմ. ծովից դուրս դալ:.- Ոչինչ չկա կայուն,
որովՀեւոււ չկա օրենք ու օրինականություն... ուղածդ րուղեին
ինձ էլ կարող են քաղաքական դարձնել ե ւուսլ տասից մինչն.
քսանչինդ տարի, էլ չեմ մսում, որ կարող են Թրխկապնել:
Մեկ էլ նսա ձեղ բազ թողին որողես անմեղ ղոծերի... Մեծ
Քիմիայի ժամանակաչըջան է, մի օրում մարդուն կարող են
աղբի վերածել կամ աղբը դարձնել մարդ... Հիմա ի՞նչ եք
մասում, ձեղ մի աչիտաւոող չա մ.. .. ա՞յս 22 բան է... Սոմոն է,
որ կա: Գլուխը թողել է այատեղ, ինքը գնացել մտել կարցեր..
ա՛յ դա Մոամո... հռ ը ուր Հասավ: - նա ծխավւուռ վառեց ի
փչեց քանդակների կողմը: - Հիմա ես ե՞ նչ իմանամ՝ կոնսոր-
եկի դլուխ քանդակելը քաղաքական սխալ չի՞... Ինձ չե՞ն
դառոխ դրս Համար... Մի խուքով... Մի խուքով իֆեղրեք բոլոր

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 323

դլութները ն սածեք չորանոցում, կարիք չկա մարդկանց
ւչքը կոխելու... սում եք նոր մարդու կարիք չկա՞... մի
կե՞րոլ... դե, (ով, ես դնացի...

/ւ դնաց:

7 Հու ո՛ւ : ո՞ւմ ես ւն, Լո) ւում ա ւու "լ ւին օ Խ-
էր, Հայդուկ: Հիչ ցյալ տարվա մայիսի մեկի օղ
կոլոնը: ՉԶուղեցիր խմել:
խնամքով ածիլել, ապա դրանից Հանեց օդեկոլոնի մի չիչ՝
տակին երեի 20 գրամի չափ օդեկոլոն: Նա տվեց ինձ չիչը ն
աաա ՛խ
նում ըԸՂոորությունը:

ես Հոտոտեցի չիչը, ութ տարի էր, ինչ չէի զգացել այդ
Հուոր: Ինձ լվաց, որ ես թն. պիտի առնեմ ն օդեկվոլոնի նման,
աշխարծը, ն հս ավելի գեղեցիկ էի, քան աչշխարծը, ն
աչխարծը Հազար անդամ ինձնից գեղեցիկ էր: Ես Հարբած էի:
- Ցանիր դլիսիո...
տենք կավը ն վաղվանից անցնենք զործի... Եթե Հնար լիներ,
այսինքն, ելթե մտքիս դնեմ, կղտնեմ.. Գոնե մի չիչ...
խնձոր Հանել, բոյը օղի ղսոնել... այ դուրս է քո ուժերից...

324 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ինձ մի՛ չարացնի, Հայդո՛ւկ, եթե որոչեմ, կճարեմ, քարի
տակից կծանեմ,- ուք աղ ավ Աչուռ դային:

- Քարի տակիզ դու կարող ես անդամ Մամոյին Հանել,
բայց օղի երբեթ:

- Սամոյին չեմ կարող Հանել,- Հառաչեց Աչուռ դային,-
իսկ օղի, եթե ուզեմ... խեղճ Սամո, տեսնես Հիմա ի՞նչ է
անում... ի՞նչ է անում դերմանուծին... Սամոյին երեկոյան Հաց
ոիւոի Հասցնել: Պեւոք է խոսել Մճսրուղի Հիւո...

իոնասը լուու էր. միույն աչքերը փայլում էին մանկական
Հրճվանքով, երբ մենք վիճում էինք, իսկ Հիմա նայում է նա
պավով ե տխրությամբ Մամոյի դլիււքանդակին:

Տիրեց լռություն: Մոք Լյուդմիլայի արվեւտոխ ռրբաղան
ղդալերեան սփոխադրեցինք չորանոցը ե տեղավորեցինք Մամոյի
անկյունում: Զարմանքով վերածասու եղանք, որ նրա անկյու-
նը դառուսըկ է, երկուսն էլ նավոաղդդում եին մուռեցող վփուսնդը
ն երեխ վերլրել էին Հետները իրենք խեղճ ունեցվածքները:
Դաո էր նւ նրա Համբավավոր չոտնմարանը: Աչուռ դային
Հաղազ երկու անդամ առանց բերանը բանալու,- ԸԻՀը -ըՀը՛:
Նա ղլխին քաչեց իր ականջակալներով գլխարկը, Հնամաչ
քուրքն առավ ուսերին ու դուրս եկավ:

Մենք չարունաեցինք մեր աչիտաւուանքը, տավխւուսկները
մել-մեկ վար առինք, մաքրեցինք փոչուց, թաց լաթով թար-
մապրինք: Սւուսծելու չոռ բան կար, խոսելու դրեթե ոչինչ, ու
մենք Լլուու աչխաւռում էինք ու դիոեինք, որ մուծում ենք
նույն բանի մասին:

Ներս մով Աչուռ դային:

- Ինչո՞ւ ճաչի չես դնում, Հայդուկ,- Հարցրեղ նւս:

Գոնդը եղել է, եկ մենք չենք լռել:

- Ի՞նչ տեսակի կալանավոր եք,- ասում է Աչուռ դային,-
չատ բան կարող է չլսել կալանավորը, բայց չլսել ճաշի ձայ-
նը... Սոմոն ղդոնդից աու եր լռում...

Ես (վազվում հմ, (անում եւմ փայն դույլը ե վաղում
խոծանոց:

- Սամոն թոա՞վ,- Հարցնում է չեկ բեղերով Ռիժիկովը,
որը խոչարարությոան Հեւտ ույնքաւն կալ ունի, որքան եւ՝
ասողադիվոություն Հեւո, դուցե մի Քիչ ավելի, որով Հեւոււ նւս

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 325

Հեղասդիոխուլյունից առաջ եղել է խոծարարների արձեռւուվ-
պական միություն նախադածը, իոկ ես, ճի չմո է, աւողադեսւո
չեմ, բոսյց կալված եւմ ասւողերի Հեւո Հաղար ու մի թելերով:

Նոաւոում ենք ճաչի ե... կառուսր վում է Հրաչքը: Բիչ բան
ւած կլինեմ, եթե տսեւր ղարմանքից բերանա բազ մեց: Եթե
ղդումալրենք դոկտոր Վաթսոնի բոլոր ղդարմանքներն՝ ե տես
Շերլոկ Հոլմսի Հրաչադործուլյուններ 195, դժվար թե Հավա-
ռարվեին իմ ղարմանքին: Տարիներ չարունակ խոսել այն ւմ--
ռին, որ խմիչքը չի Թի անցում բաղուոխ ց ու ճամբարների սվփիչա-
լարերից ներս, տարիներ չարունակ անդրադառնալ, Հաա-
ւուաւոել ե նորից վերածառտառոել ւսյս անժիխւոելի իրողությու-
նը, տարիներ չարունակ Նոր տարին տոնել եումոան կամ լավա-
դույն դեպքերում ղդունոաւվոր ֆրով լեզուն Թիթեղե դավալներն
իրար խխելով... հ Հանկարծ, ւսյս ածձավոր Աչուռ դային...

-Կ..Թող ւսյս բաժակն էլ կալանավորների կենացը Լինի:
Ասում են կա մի ոլեւոություն, որն ընդամենը մի փոքրիկ բնո
ունի: Բանւոխ միկ ծերուկ ոլա ձուկն անգործությունից ձանձ-
րանում է, իսկ երբ մեկին բոնում են, ամ դրոչակ են բարձրագ-
նում բաանսոխ վր: Թող մեղ մուռ էլ այդալես (ինի: Խմենք մե-
րոնց կենացը, նրանք չոաւո են, չուո-չ տուռ են: Ինչո՞ւ այսոլես
եղավ, ւսյս ի՞նչ դարմանի պատմություն է... Արդար կար-
դերի երկրում ույուք ան կալանավո ը::- ո մի մեծ բամբասանք
է, մի մեծ ղրսղարտություն: Անմեղ, անչա ու ոլեւոքական,
շուռ ոլեւոքական մարդկանցով են ցրել բանտերն ու լադեր-
ները: Ո՞ւմ է Հարկավոր, ինչո՞ւ է ւսյս մեծ անարդարությունը:
Երեի կա մեկը, որին ձեռնտու չեն ազնիվ, չիտակ, Համարձակ
մարդիկ, ե նրա Հրամանուվ այդալիսիներին ոչնչացնում են...

Աչուռ դային լռեց: Բրուտանոցի խորչերից մեկում մի
ծղրիդ ծղրտաց: Փշալարերիղ ներո տարիների ընթաքում ես
տեսել ու ճանաչել եի Աչուռ դայուն: Այսօր ն ուրիչ եր: Այս
ածավո՛ր Աչուռ դային:

- Մեր կալանավորների կենացը,-- կրկնեց նա,- մեռած լթե
կենդանի, միննույն է, որովչետն մեռածները միչտ մեղ Հետ
են, իսկ կենղանիները մեռած հն...

Ու մենք խմում ենք: Գոնե հս խմում եմ, ու թվում է, թե

խմած ոչ Թե օղի է, ւյլ ջուր, ղդուզե մի Քիչ դառնավո՞ւն:

326 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Բայց այդքանը միոյն: Մեծ ւուղավորություն Թողեց առաջին
բաժակը: Ութ տարվա դադարից Հեւոո ույ աոււջին բաժակ
օղին իմ մեջ ոդեկոչել կյանքիս մեջ խմած բոլոր օղիները: Ես
ինձ ղդացղի վառվող ու այրող բոցերում ե կարծես կւորվեցի
Հողից: Մչուչվեցին Աչուռ դայու մ իոնասի դեմքերն, ու բրու-
տանոցն ու ամբողջ աչիւարՀչն սեւ չարժվեցին ստեղից, լո-
ղացին դեղի անձայւուլյուն: Հետո իմ ականջին Հասան
Աչուռ դոսյու խոսքերը, ի կամազ-կամաց սեւ խարիւաիելով
դուս ինձ:

- «.Հիվանդ արդարության կենացը խմենք, ծանը է նրա
դրությունը, բոսյղ Ան չի մեռնի: Երբ Հիվանդ է ար դարու-
թյունը: մարդիկ խեղճանում են, մանրանում, դառնում երկե-
րեսանի, չար, հռամոլ, ուռորոււք ար չ: Նրանք քծնում են, Լիղում
իրենց ուռնակոխող ռասլոդները, մսում են խոսքեր, որոնք
իրենցը չեն, կառուրում են դործեր, որոնց Հեւո Համաձայն չեն,
բոյը կասուսրում են, որով Հեւու. արդարությունը Հիվանդ. է, չի
պարող նրանց կարգի բերել:

- ..Հին է ու միչսո նոր չարի ու բարու կռիվը, ի միչսո
բարին է Հաղթանակել: Խմենք այն մեծ օրվա կենադը, երբ
վերջին բանտարկյալը կթողնի վերջին բանտը: Թող բանտերի
տեղ դոլրողներ չինվեն ու ճամբարների դրաված (աւյնաւծոաւ վաղ
Հողերը պորենի արեր դառնան: Հայդո՛ւկ, ինձ Լռիր» կդա ույդ
օրը:

Այնուծեւոււ իոնաը մի երդ է երդում: Ես առաջին անդամ
եւմ լռում ւսյդ երդի եղանակն ու խոսքերը, բոյը ինձ Թում է,
որ դիոոեւմ, թե ինչի մասին է: Աչուռ դային Հարցնում է.- Ինչի՞
մասին է ւյ երդը:- Իոնասը նայում է եր բարակ մառոներին
ի ոլաւոասվխոանում:-- կես դիչեր է, բոյը աքաղաղներն անդամ
դիսոեն, որ լուսաբացը Հեռու չէ. եկ ես մարդ տեղով Հուոււ-
Հաովել եմ...- Այդ ո՞ււք խոսքերն են,- Հեւուսքրքրվում եմ ես:
- խմ խոսքերն են,- կարմրում է Իռնասը:

Այդ ես չգիտեի, վճռոականասղդես չգիտեի:

Այդոլես: Այուոեղից՝ Հեսոություն.- վիչսոն իրավաբանի՛ն
անդամ կարող է բանաստեղծ դարձնել: Ես Հիչում եւմ իմ ըն-
կերներից մեկին՝ իրավաբան Վածրամ Շատվորյանին 2: Նա
ծաղրում էր բանաստեղծներին: Տեսնես նստա՞ծ է, թե... եթե

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 327

վերածվել: Խե՛ղճ Վարում:

- Հայդո՛ւկ,- դառնում է ինձ Աչուռ դային, խմելով եր
օղին,- ո՞նց եր ույն մանկական բանաստեղծությունը... ա՛յն,
Հիչո՞ւմ ես, Հիվանդանողում՞՞...

Ու նս պուզամասոր դնելով ճակասոխն Հիչում է.

Էսոլիսի բան ո՞վ է տեսել անտառում, ա՛լ քավոր
Ռր ժանտաւքիոսը դառնա Թադավոր, Թադավոր...

- Լո՛՛վ մ անվան բանաստեղծություն է, խւուք չկա,-
չարունակում է Աչուռ ղդային,- եկեք խմենք մեր Մամոյի ու
«Լո՛ւո՛ւո՛ւլթմիլույի» կենացը: Սիրո կենացը: Եթե ես դրող
լինեի, մի մեծ զիրք կդրեի նրանցը սիրո մասին: Երկուսն էլ
Հիմա տանջվում են, ինչի՞ Համար, ո՞ր մեղքի Համար: Ո՞ր օր-
վանից է սերը դարձել Հանցքադործուլյուն: /ւ որոլեսղի (ոիվ
լինի կենացը, խմենք նան նրա կենացը, որը պիտի աչխարծ
դա: մե ի՞նչ իմանաս, 22 ի՞նչ աչի է դալիս: Ելթե սխալվի,
ապրի, ոչ Հորը ոլիւոի ճանաչի, ոչ մորը: Ինչոլես Թումանյանն
է ասել`

Անչեր ու անմեր
իմ Գառնիկ ախպեր...

- Խմենք միլիոնավոր Գառնիկ ախպերների կենացը, ճա-
նաչո՞ւմ են երենը Հայրերին, թե ոչ, կվերադառնա՞ն երենը
Հայրերը, թե ոչ... ես կուղենայի, Հոդու չոռի կուղենայի, որ
նրանք իրենը Հայրերին քաչեին, որ նրաղւք...

Աչուռ դայու ձայնը դողաց: Նու Հավաքեց իրեն, բռունցքը
խփել ծնկին ն դոռաց ինձ վրա, ասես ոչ իր ձայնով.

- Հայդո՛ւկ, քեղ կարգին սլածի...

Իսկ ես ոչ մի անկարդություն չէի արել, ես Հասկացա, որ
նւս դոռւսց ինձ վրա` երեն ղդասոաւցնելու Համար: Ես դիսոնի,
որ նւս սովորել է դոլրոցում, կարդացել է Րաֆֆի ու Մուլա-
դան՛՛՛, բայց չդիտեի, որ նա կարող է լինել այսպիսի բարձր
կարգի Թամադա: Հիմա նրան դավաճանեց ոլերճախոսու-
թյունը: Անկասկած, նւս Հիչեց եր երեխաներին: Ես ուղում եւմ
ցրել նրա մոքերը.

328 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Մեծ սեղաններ կառավարեո,- ասում եմ ես,- քո կե-
նապը:

- Սեղանի դլիին էլ դու նատած լինես...

- խոնաւոան էլ Հյուր դա Հայաո...

- Մի Գառնիկ ավոլեր էլ այս Իռենա, է... Նան Իռնւսս, քեղ
ինչո՞ւ են բոնել,- Հարցնում է Աչուռ դային կարմրած աչքերը
սրբելով:

- Նազիոնալի՛ստ,- ոլաւուաավոանում է իոնասը (ույն ժոլի-
ստով,- նազիխոնոալի՛սո...

- կոլաւուս Հի, կալսում ծի,- ասում: է Աչուռ դային,- ւսյս
Հայդուկն էլ տեռորի է, կարո՞ղ ես երեակայել ասրս կա-
տարած տեռորը:

Մենք սրտանց ծիծաղում ենք, մի քանի րոպե ամեն ինչ
թւում է լուսավոր, լուսավոր ու թելն է ույն, որ Իոնասը
«նացզիոնալիուո» է, իոկ հւ «ռռոեռորիոա»... ղս կառու է ի
ուրիչ ոչինչ...

Բայց ծս իմ ականջին, ուղեղում կամ դուցե որոտում
Հնչեզ չորո տող` ընդամե՛նը չորո ռող: Այդ չորո ւոողը սլասո-
կանում է իմ ուսուցչի` Ընդամենը երկու բարեկամներից
մեկի դրչին: Նրանք չկան Հիմա: իլ ուսուցիչը մածազ ավ
դաժան մածով, բանտում, իսկ մյուսին սւ ամբաստանու-
թյուններով խոարանեցին ե անդող ձեռքով դնդակածարեցին
Երնանի մուռ ղտնվող Թոխմախան լիճ կոչված վայրում: Յոթ
տարի աոաջ, Հեւռաղայում նույնալես դնդակածարված ժոմու-
նակակից նչանավոր խմբագիրներից մեկն ինձ պատմեպշծ, որ
երբ իրեն ձերբակալեցին, խոլթելին ույն մենախուցը, ոլոռեղից
տարել եին իմ բարեկամին հ ոչնչացրել: Նրա սլաոմելու՝ մե-
նավխպի ոլաաւոին եղունդով փորված է եղել՝ «Խեղճ Նայիրցի»
բառերը: Բայց այդ երկու բառերից ավելի իմ միտքը Հիմա
զբաղեցնում են իմ ուսուցչի չորո ւոողերը, որոնք ոչ մի տեղ
տալված չեն ն եթե տպված են, ասա միայն մի տեղ, իմ ուղե-
ղում, ույն էլ՝ Հրեղեն տաուերու|: Այդ տողերը ն ինձ կարդաց
1919 թվականին ն իմ մեջ կմնան անջնջելի մինչն մաՀ-
ղդերեղման: Դու մի կարճ բանաստեղծության վերջին, եղրա-
փակող քառառսոողն եր: Ինչո՞ւ լույս չտեսավ ւոյդ բանամտեղ-
ծությունը: Երա ասելով ն ւոյդ բանաստոեղծությունն ուրիչ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 329

չատ երդերի ն դաղելների Հետ մի դիչեր վառեց ն Հոգով
Դարձյալ նրա ասելով այդպիսի երգեր չպետք է երգել, այլ
Հանքանյութեր 7: ԱՀա թե ինչ:

Հուրը դո՛ւ ես տալու,

Բո սի՛րոր սլետք է տա.

Թե Հուր դտնես կյանքում,

Գիտցի՛ր, թո Հո՛ւրն է դա՞՛՛
Հուրը դու ե ւուլու...

- Թող դա այն օրը, երբ քաղաքների Հրապարակներից ն.
վրա կանգնեցրին երիտասարդ կալանավորին, դույլերով ֆուր
ների Հիչաւուը Հավերժազնող միում Հուչարձանն էր դս: Թող
Հավերժ կանդուն մ ւսյդ ռարսասխելի Հուշարձանը: ՍաՀւո-

ձայնը, Հիչեն ու չմոռանան, Հիչեն ու թույլ չտան, որ կրկնվի
ւսյս աձավոր ոլաւոմությունը:

330 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«Հննջույքը վերջացավ: Մեր դլուխը լցված է Հիմա եր-
վող թարթիչների միջից մենք նայում ենք մեկ-մեկու ն ուղում
Հւ պուր ու անոանյոււն մի խորխորաւո, սան նույն անդուն-
ազդարարող Հեռավոր դոնդի խուլ զնդոցը:
կոտրված ձայնը,- վե՛ր կազեք, աչխատենք... մթնո՞ւմ է, թե
լուսանում...

Մթնում է, իՀարկե, մթնում է, իսկ երբ մթնի՝ Հուրը դո՛ւ
ես չուսլու, դո՛ւ ես ոողլու՝ մինչէ. անդամ եթե ռառղզե Հուչար-
ձոն դառնաս...

13.

Սոմոն դուրս եկավ ոլաւոժարանից, ինչոլես թակարդից են
դուրս դալիս նիծարած, դղդղված, աչքերը դեռ ածով լեցուն:
Դուրս եկավ Սոմոն, մւուսվ բւսրւք,չ բարձրացավ, նուռեց նւ-
ռին ե ւագ:

- Աբասթումանցի ֆայթոնջի Սամոն Բորժոմ" Հյուր էր
ղդնացել, եկավ: Ինչ ունեք-չունեք՝ մեյդան բերեք:

Մոնք Սամոյին ընդունեցինք ուրավխո դեմքով, ավելի չուտ՝
կեղծ, քան իսկական ուրախությամբ: Մի օր առաջ մի երկտող
էինք ուուսցել Լյուդմիլայից, ուր Ան դրում էր, որ երեխան Հի-
վանդ է: Այո, այո, Սամոն Հիմա երեխայի Հայր է. ի՞նչ անենք,
որ երեխուն Հիվանդ. է. դրսում, աղառսոուլթյուն մեջ երեխաները
չե՞ն Հիվանդանում... ճիչը էր դուչակել Մամոյի սխրոոր, ողա
եր նորածինը:

Մամոն տեղյակ էր ծննդի մասին, սակայն Հիվանդության
մասին` ոչ: Մենք նրան ոչինչ չառսացինք: Աչուռ դային վերցրեց
եր առխանը, ղնաց խոծանոց, բոնեց Մճարուղի օձիքը ի վերա-
դարձավ մի կտոր Հաղով ու ասլուրով: Այնուծեւու Աչուռ
դային երկու քառակուսի կոոր չայքար ւովեզ Սամոյին եր ծւան-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 331

- Շյո՛ւքը ալլածին77,-- առաց նայ- բանտից աղավեցի...
Միայն Սամոն մի անդամ, ի միֆի այլոց, մտաՀողվեց՝ մի-երկու
որ Աչու դային չլսե՛ց Սամոյի կից-կտուր խոսքերը, նա զբաղ-
ված էր իր գրլանի փողերը Հաչվելովվ: Հետո նա վար իֆավ ու
ղնաց:

Բիչ Հեւոո Աչուռ դային եկավ երկու բաժին Հացով ի մի
արկղին ն`

Դիշտ այդ րուլեին բարաք մտավ կարգադրիչ Սիդորովը ն
կանչեց.

- Բաղլաչո՛վ..
կում էին Առաջին կեւոր, ինչոլես սում էին` «ճեղքվածքները
փակելու Համար»: Աչուռ դային վար թոռւվ ւոավխուոււմածի զ ի
կանգնեց մի քիչ Հեռու Սիդորովից, որն այդ րողլեին զբաղված
էր Բալաչովի Հետ խոսելով: երբ կարդադրիչը վերջացրեց իր

332 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

որ կարնոր գործի վրա է. չի կարելի ասել, որ Հեռավոր կեր-
ոլո չէի դուչակում, թե 22 է եւլիում... նս ինչ-որ բան աւո
միդորովին դեմքի լարված արտածայտությամբ, Սիդորովը
գլուխը չարժեց դրական մտքով ն ինչ-որ Հարցրեց. Աչոտ
միջից իմ ականջին Հասան կարգադրիչի խոսքերը:

- Հիմա մենք կտեսնենք...

- Ադժեմյան, վաղը կդգնա՞ս Առաջին՝ Բալաչովի Հետ աչ-
խռելու:

- կդնամ,- որաւուաախանեցի ես:

- փա՛վ, լա՛վ.- նա գրեց խավատախտակին երեի իմ
անունը,- դրեցի՛նք, Բալաչո՛վ,- նւս պույց սովեզ ինձ,- միա-
ռի՛ն կղնաք...

- Իսկ նս ի՞նչ ոլիւոի անի,- Հարցրեզ Բալաչուվլն ամն Հույ
ղդժդոչուլյամբ:

- Ճա՛նճ պիտի քչիչ- բարկացավ Սիղդորովը։- կդա որպես
ռադործ:

Բալաչովը ուսերը թոթվեց ն քրթմնջաց.

-- Սսում եւ:

- Սաղ օլ» ուուում՛,- բաղականչեց Սումոն, որը նույնալես
Հետնել էր դեպքերի ընթացքին, երբ Աչոտ դային բարձրացավ
դնում ես:
դերմանուծու Հառխար: Աչուռ դային դրեց ինձ Հեւո Մու մի
աչքերը լցվեցին արցունքով:

-. Դու մեղ մի՛ նայի, Հայդո՛ւկ, մենք (ոդրեր ենք, վե՛ր կաց,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 333

Բարաքը չէր քնում, չնայած որ քնելու դոնդը վաղուց եր
Հնչել: կալանավորներն զբաղված էին կարդի բերելով իրենց
տնտեսությունը, կարելով, կարկառսոելով, նամակներ դրելով
կում վաղուց ուուսցված նամակները նորից ի նորից կարդաղուվ:
Ամեն անդամ, երբ կարդում են նրանք Հին նամակները, նրանց
թվում է, որ մի նոր բան են գտնում այդ նամակներում, մի
նոր, կարեոր բան, որ առաջ չեին նկասոել:

Ես ոլոր ա աւովում եւմ Հանձնվելու Սորսինոսին: Դուրս եւմ
դալիս բակը: Ճամբարը (ռել է Թրառոող սառնամանիքից»
կծկվել է խավարում, ն. անՀնարին է Հավատալ, որ նրա գետ-
նոառիորերում Հաղարավոր մարդիկ են ալրում: Ես իմ քայլերն
ուղղում եմ դեւի այնոեղ, ուր Թադավորներն անդամ դնում
են ուռքով ն դնում են մենակ, առանցք թիկնապաՀների: Դեմից
դալիս եր մեկը: Երբ Հավասարվում ենք, նւս ինձ ճանաչում է:

- Քո կառա եւոյանին յսօր հւուսոլ տարան:

Իւանունլ ԱլոՀառւղենի ձայնն է:

- Ի՞նչ ես ասում, իկ ես...- տխրում եմ ես:

- Այնտեղ մի ուրիչ Հայ էլ կա,- մխիլթաբում է ինձ իմ իոո-
ռակիցպը,- բոոյց առանց «յանի», «ալո՛ւնց-խաղո՛ւնց-մալո՛ւնը»
կամ նմո մի բան:

/ւ մենք բաժանվում ենք՝ հրար բոսրի դիչեր մաղթելով:

Բարաքում Աչուռ դային նամա, է դրում Մամոյի կողմից:
«Լութմիլոյին»:

- Յաղ, ւլ լած ֆյարիմ դըը... դրի՛ր, աաւուվիաւծ ողորմած է,-
թելադրում է Սոմոն:

- կարալեւոյանին այսօրը հւուուղ են տարել,- Հաղորդում
եւմ հս Աչուռ ղդայուն,- բայց իմ դնելը չի կորպնում եր խմաս-
որ,- դոռոում եմ ես:

- /չ, չի կորպնում,- Հսաւոււաւո ու մ է Աչուռ դային:

- Մանավանդ որ այնտեղ մի ուրիչ Հայ էլ կո...

- Դու դիչերային Հավթերի՞ց ուսը յդ ւտտեղեկություննե-
ԸԻր- Հարցքնում է Աչուռ դային ծիծաղելով:

- Գիչերային Հավքեր չեն մնագպել, պրոուսձարվել են,-
սում եմ ես պրոից ար։թսրլուլու|: Իսկ Աչուռ դային նամակը
ծալում է չորի մի կւոորով, խո չաձնե. կարում. անձեւտացնում
իմ ձմեռային գլխարկի պատովածքներից մեկում ն... ե ես

334 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ւլ աուոոււուռ եմ մեծ ճանասլարծորդութթյոաւն :

ա.Զամբանե՞ր, ճամբանե՞ր, ես Հիմա Հիչում եմ ճանա-
ռլարծներ, որոնք փակվեցին, ե բազված նոր, Հեռավոր ճանու--
ռպլարձներ: Ես Հիմա Հիչում եւմ աղառոուլցյաւն վերջին օրերը:
Այդ ու տարի ուֆ էր: Ամո էր, բառ իսկական ի մաոռով,
չողուտու: Օ՛, այո, մենակխցի երկաթն դուռր բազվել իմ դեմ
ի փակվեց ինձ վր օդուսոուի 10-ի լուսաբացին: Աչխարչը,
Երնանը, փողոցը, որի վրա ես ապրում էի, ունը, Հարա-
ղառոներն ու ընկերները, « կաւլույւո մզկիթն» էլ Հեռը՝ ւն -
պին սեւ յոթ ռարից անդին, իկ ինձ մնաց այն նեղ ու մութ
խուցը, որի միակ բարձը, երկաթն ճաղերով ամրացված սյա-
տուծանից երում եր դոլրողական քանոնի լայնությամբ ու
երկարությամբ երկնքի մի չեր, որը լինում էր կաղույտ, ճեր-
մա, դորչ» նույած օրվան ու եղանակին:

Ես առանձնասլես չաղղդվեցի, երբ դիչերվա ամի Յ-ին մի
անծանոլժ անձնավորություն ընկերական ուրա սեղանից ինձ
Հանեց ե աւա, որ ոլեւուք է դնալ տուն: ես առջի, Ան
Հետնից՝ մենք անցաք անխար, լուանի լույսով ողողված
փողոցներով ի մուռեզաղք մեր տանը: Մեծ ւուղավորուլյուն
չթողեց ինձ վրա ն այն, որ մեր չենքի առաջ կանդնած էր մի
փակ ավիոո ի մեղ՝ երեի անձամբերույթյումբ ռոլասում էր մի
երրորդ անձնավորություն: Նրանցից մեկի Հարդը՝ ղենք
ունե՞ք, ես Համարեցի Հիմարություն ե պույցզ սովի դրասեղա-
նիս վր մի բաժակում կողք-կողքի պղված իմ ղանաղան ոհ-
ռուի գրիչներն ու մառոխոները: - Հարցը վերաբերում է ա՞յս
ղենքերին,- Հարցրի հս: - ես Հարցնում եւմ այսսիսի՛ ղենքի
մասին, - սւ նւս | դրանից Հանելով՝ ջթիս ակ Թւռսի
սովեզ մի իոկական աւորձճանա: Սր վրա ես ոլաւոասվխուանեցի,
որ ես, որքան Հիչում հմ, ղինվորական չեմ եղել, դլոս Համար
էլ առորճանաւ կրելու անձրաժեչմություն երբեք չեմ ղդացել:
- Լա՛վ ես երդում, - աւո մյուսը, չնայած որ ես ոչ մի երդ
չերունցի ն ընդչանրապնս աչքի չեմ ընկել լավ ձայնով, թեն
ղուրկ չեմ եղել երաժչմուսկան լսողությունից:

Ինձ վր սուղավորություն չթողեց նաեւ խուղարկությունը,
որը ւոմեը մինչէ. լուսաբուը: Նրանք սան ու վրա արին ոմ-
բողջ տունը, քրքրեցին իմ դզրոցները, առանձնացրին բաղմա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 335

թիվ նամակներ, վերցրին 1922 թվականից պածած իմ Հուչա-
տեսորը: խուզարկություն ընլքադքում ես ոլառկեցի դիվանին,
մի բույն փալեցի աչքերս ն ուզեցի պատկերացնել րուլեի լր-
ջությունը: Հաջողության չծառսա: Խուղարկությանը ներկա եր
նւ դոմկուր, այսինքն «Կոնույին կոմիտեն». ն ապրում եր
մեր չենքում, աշչխաաւոում էր Թռռորոնում հե մեծ Հարդանքով
ընդունում էր իմ բարեները: Հիմա նա կանգնած է դոների
մուռ, ոլաչտոնական դիրքով ի նայում է ինձ ոու, անդամ
Թշնամական աչքերով:

Լուսաբաց էր, երբ վերջացավ խուղարկությունը: Նրանք
Հրամայելին վերցնել Հետս միայն սպիտակեղեն. - Ածելի՞:
- Ոչ: - Գրքե՞ր, Թո՞ւղթ: - Ռչ, այնտեղ ամեն ինչ կո... Երք
վերցրին մի մեծ թղթապանակ, ուր տեղավորեցին վերցրած
կասկածելի (երի) նյութերը: Դուռր փակեց «Կոնոաւյին
կոմիւոեն» ի դրոլանեց բանալին:

ես գիտելի, թե ուր են տանելու ինձ ե ամեննին չզարմազա,
երբ աղվիոոն կանդնեց ե մենք դուրս եկաք խործրդավոր չենքի
բակը: /չ, ւսյս մեն ինձ վրա առանձին տալավորույթյուն
չթողին: Ես սթավվելի միայն այն րուղլեին, երբ ինձ Հանձնե-
պին մի մարդու ասելով.

- Վերցրու սրան, Ներսհ՛ս...

Ներահոր խոթեց ինձ մի քառակուսի սենյակ, լուլիւո կեր-
ոլո արձակեց դուռիս, նեւոեց մի կողմ ե չուռ ու մուու տալով
խուզարկեց ինձ, ձեռքերն անքաղաքավարի կերպով խոթելով
դրոլաններա:

Ես ցնցվեցի ե աոաջին անդամ ղդացի, որ դործը լուրջ է
հ բանս բուրդ:

երկրորդ Հարվածն իֆավ իմ գլխին երրորդ օրը: Իմ մե-
նախցի դուռր բաղվում եր միայն աուավուռյաւն ի երեկոյան,
երբ ինձ ւուսնում էին փուկ ղուդարան: Մնապոած դործերը կա-
տարվում եին դուն վրա բազված մի քառակուսի անքից:
Այնւոեղից հես ւուսնյոււմ էի բանտույին օրաբաժին 2500 դրամ
Հազը, 25 դրամ չաքարը, առավույան ե երեկոյան մի-մի
բաժակ թեյանման մի բան, իսկ կեսօրին՝ մի չերեւվի վոիկ, որին
այստեղ «ռուռղլ» էին կոչում: Երրորդ օրը ճաչից Հեւլոո ոյ աւ-
վընկալ կերպով չխկչխկացին ծանը կողոլեքներն, ու դուռր
բացվեց:

336 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ռււթի՛,- Հրամայեց ներո մոնողը,- երբ բանտառլեւոր
ներա է մւոնյումր ուռքի՛:

Ես կանդնեցի:

մե նայեց չուրջը ի Հարցրեց.

- Ասելու բոան ունե՞ո...

- Ինձ Հայոնի չէ, թե ինչու ինձ...- ակսեցի ես:

- կդա ժամանոալը ե կիմանա, -- կւորեք նա:

- Արդեն երեք օր է, 22 այտտեղ եմ... եւ դործեր ունեմ...

Զլահլու վեց:

- Արե, արնի Լույս չեմ ւոհանում...

Այստեղ էր, որ նա իջեցրեց կացինը.

- Սովետական արեր Հակաչեղափոխական սրիկաների
Համար չէ...

/ւ նայեց աչքերիս:

կարճածասուկ էր նւս, ամառային Հասխաղդեսոով, չել, կարճ,
մեջտեղը ճեղքված հուանկյունի բեղերով, բոսզ (եղակագույն
աչքերով, բոռ ամենույնի բ ղաւտած մի դեմք. ես ուղեղի դոուոլ,
օգնություն կանչել, ոլառոխվ ռրածանջել, բոսյը այդ բուլեին նւս
դառնում է ղոների մեջ կանգնած պաՀակին ն Հարցնում.

- Ո՞նց է պաՀում իրեն...

Պածակը ւեղքայլ կառուսրեց.

- Չի՞ կծում...

Պածակը նայեզ դիչեր-ցերեկ վառվող՝ առաաուսղից կալած
ւաղուռ լույսին: Բաուուղլեւոլը դուրս քաչեզ դրանից դորչա-
դույն թաչկինակը, աղմուկով խնչեց ու դուրս եկավ:

ԱՀա թե երբ, ավելի չուտ՝ նուն ե՞րբ ես ղդացի, որ ինձ
Հետ կառու չեն նում, հ իմ բանը բուրդ է, ի՛նչ բուրդչ բամ-
բակի տականք ւսա...

Անցնում են փամերն առանց փամացույղի, ի օրերն առանց
օրացույցի: Յոթանասուծինդ օր Հաչվելի ես ույդ մենավում:
Այս ժառան ամաձ ռուվիածում ես աճել եմ, ես Հիմա չոռ բոան դի-
ւում, որ առաջ չգիտեի: Այո, լայնացել ու Հարաոացել է իմ
մոածորիղոնը: Ես Հիմա դիսոեմ, որ ես անդամ եմ Հ«ընդձա-
մուկ ա-ռաղդույնուկան-«որոցկիոււականչ-տնուորի ուուվաւն կաղզ-
մակերպության»: Այո՛: կարդին մարդ եմ եղել ես, |ւ ինքս ւուհ-
ղեկություն չեմ ունեպել: Ես Հիմա գիտեմ, որ մենք՝ մի քանի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 337

դրողներ դաղտնի ժողովներ ենք դումարել ի դիչեր-ցերեկ մւոոււ-
ծել ենք մի կերպ Հայաստանն անջատել Ռուսաստանիցջր: Էլի
չոռ բաներ դիոոեւմ ես, որոնց մասին ոլառումելը, երկար կլիներ,
կասեմ միայն, որ եթե Հիմա իմ խեղճ, որբաղած մայրիկը կա-
րողանա ինձ տեսնել ն մի ժամ խոսել ինձ Հետ, պիտի մտածի,
որ ես կամ խւավխոովել եւի, կում հւ ես չեմ, կամ մինչեւ Հիա նս
չի իմացել, թե իր Հարազատ որդին ինչ աճավոր դաղան է եղել:

Նոյեմբերյան մի ւոլխրաւմած աուավուռ, երբ բարձր ոլաւոու-
Հանից երեացող քանոնաձեւ երկինքը կալա ի դույն ուներ ե
լավու էր բակում Հոսող անձրնաջըի խուլ խչչոզը, դուոն
աղմուկով բացվեց, ե ներա մւուսվ ռլածակը.

- Ուննեցածդ Հավաքիր...

- Ո՞ւր...

- Ուննեցածդ Հավաքի՛ր,- կրկնեց նաս:

- Եւս ոլաւու ւււո հմ:

- Առաջ ընկիր:

Առաջ ընկա:

- Դեղի ո՛ջ:

Ես դնում եւմ դեղի աֆ: Այս աֆ Թեքումն իմ ռխրսոր
լելնում է անձկությամբ: Ցամաք նետված մաՀամերձ ձկան
նման Հույսն իմ մեջ բերանը բազուխուի է նում: Մի՞թե...
մի՞թե աղաւսոուլյուն...

- Սանդուղքներով վե՛ր:

Ես բարձրանում եմ տաանյամի մուռ առտխճաններով: Հիւրա
ես դւոնվում եմ ներքնածարկի վրա ամուր նՍռւուււծ բանտի
երկրորդ Հարկում՝ ոջ ու ձախ ձգվող երկար, կիսումութ մի-
ջանդքներով ն կամերաների, այսինքն բանտային խպերի Հա-
մարավլաղլված ղդոներով:

- Ձա՛խ,- լսում եւմ Հրածձանդը ի թեքվում ւյս անդամ
ձախ:

- կանդնի՛ր:

Ես կանգնում եւմ մի փոկ դուան առաջ: Նայում եւմ Հծա-
մարը՝ 12: Պածակը դործի է դնում մի քանի բանալի, բազում
արսոււքին, աուլ ներքին չարժական ի անչարժ կողողեքները,
չրխկաղնում ինչ-որ նիդեր, ն ես ներս եմ մտնում:

Մի րուլե, ն ես ինձ զղում հմ այնսլես, ինչպես բեմ մտած

338 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մարդը: Սխախոտի ծխի միջից դեպի ինձ են Հառել իրենց
նայվածքները ինձ նմո մաղ ակաղած մարդիկ` նուուս ծ ոմանք
սակավաթիվ մաՀճակալներին, ոմանք Հատակին փոված
անկողիններին: Ես լսում եւմ իմ անունը ոչ ույն չեչտով, ինչ-
ոլես ծանոլժը ոնանոււմ է եր ծանոլժին ե տալիս նրա անունը,
ոչ, ւյլ տարակուտա՞ւնք ով, երկրիոելով. նա՞ է, թե՞ նւս չէ... Այո,
կային ծանոթներ: Նրանցից մեկը Հատկապես ինձ զարմացրեց
եր ներկայությամբ. ով ով, Համենայն դեո նւս դրսում ոլիւոի
լիներ ն ոչ ներսում: Դա մի փիլիսովիա էր, որը մի քանի ան-
դամ երեսաց դրողների ւուսն բեմում ե ուղղառիաու ճառեր ճա-

մարտակեց մեր դեմ, Հանդիաան աղու մեր Թունավոր Հակաոա-
կորդների ձայնադիողը՞":

- Ե՛լ, ե՛կ նասոխր... ոչինչ մի Հարցնի, իմ Ընկերներն ինձ
դավաճանեցին,- աւո նւս ինձ:

Ու ես նատեցի ու ոչինչ չծարցգրի, որուվՀեւոււ քաջ դիսոեխ
նրա ընկերներին, նրանք գիտեին ե՛ դավել, ե՛ դավաճանել:
Ես նատեցի, իկ նւս չարունակեց կիտա Թողած չավխմասոր:
Նու լուռ էր, երբ Հակառակորդն էր Քայլ կառուրում, Հեւոո նւս
երդում էր.

1ճքոատճաՇաա: Օք ՆԵԼ

ճոճ ոօքօոճ...75

Անում էր եր քայլը» լռում ե նորից երդում նույն երկու
տողը` ֆղեր աղոցելու չոռի միօրինու ու ձանձրալի, ձանձրալի
ու միօրինու բանտարկյալի օրերի նման...

Բանտարկյալի օրե՛ր, բանտարկյալի օրե՛ր: Երկու տարի
ես ասլրեղի (17/12 ընդանուր բանտասենյաւկում, որին մենք
Դյուժինդրադ անունով կոչեգինք: Երկու ւար վիա ընլքադքում
Սայաթ-Նովի՛ւ քթյամանչի նման՝ չատ բան տեսավ Դյու-
ժինդրադը՞':

կաւխագ-կամաց ուժեղապավ «իարդամթելրուխան» Թուխը, իսկ
1937 թվականին Հասավ իր զենիթին: Դուրս նետեցին ժանդուտ
մաչճակալները, ն Դյուժինդրադի բնակիչների թիվր ութսունի
Հասավ: Գալիս եին մեն օր նոր ու նոր Հուանքուվ նոր կալա-
նավորներ ի բերում ածավոր լուրեր: Շոդ էր, բայց նոր ժա-
մանող կալանավորները Հավաւուս ցնում էին, որ քաղաքի չեն-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ ՅՅ9

բան, ինչո՞ւ են վառվում վառարանները, ռպլարղդվում է, որ
են բանտերը: խարույկ: խԽարո՛ւյկ: խԽարո՛ւյկ: Փակեղե՛ք ձեր
դատախազին" ու դատախաղներին, կենտկոմի նոր քարտու-
դարին ու նրա աչխատակիցներին, չըջկոմ ու դործկոմ, Հա-
մաղլաար անի դատավո ու վանեցի, ուսուցիչներ, դյուղացիներ,
ուսանողներ, բարձր դասարանցի աչակերոներ: Դյուժինդրա-
դում բնակույյուն Հասոաւոեցին երեք ժողովրդական կո-
իսա", մել բժիչկ, ճրկու չրջկոմի թարտուղարներ, էրեք
կան Թերթի Նառիկին Լ ներկա պատասխանատու խոմբադիր-

Դուռն աղմուկով բոռցվեց, հ ամաուոաւյին Համազդեատով
չուներ բանող եւու եր խրոււո արու ծայւոուլյունը: Նու տանյ-
չդնելով, կանդուն մնալ` դոնիցզ մի Քիչ Հեռու դրված Թի-
կարիքն էին Հոդում: Առաջինն ուչքի եկավ լենինականցի

- Հերթը թե՞զ Հասավ:

- Այո՛,- պատասխանեց նախկին բանտապլեւոը2- Գե-
պեուն ամբողջ կազմով նատեղ՞, ավաղ քննիչն ինքնասպղա-
նություն ղդործեց:

Գեւղլնուն ոլեւուկան անվոտնդուլյուն վարչությունն էր:
խցի ավադը, ծԼերորդին տեղ ավեց Հիչյալ թիթեղի ամանի

340 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մուո: Այդպես եր օրենքը, նորերն անցնում էին ույդ քավա-
րանը, ու երբ Հներին ւուսնում եին ւսյս կամ ույն ուղղությամբ,
նրանք աստիճանաբար բարձրանում էին, իրենը տեղը ղիջելով
նորեկներին:

- Մեռնեմ օրենքին,-- Հալատակվել նախկինը:

Նրանից մենք չոռ բան իմացանք: Նորեկ կալանավորնե-
բից մենք լսել էինք, որ նախկին լուսժողկոմը»շ ն. նրա խմբակի
անդամները ոչնչացված են առանց դասոխ ու դուո աւուանի,
նրանց Հետ նան «խեղճ նայիրցին»7: Նախկինը Հաստատել
ւյս հրողությունը: Նո մասնակյգել եր ույ դ ւուլերսցիային,
ինչոլես ինքն եր սում, այսին քն՝ դործողուլցյանը: Պաւոմեը
նուն, որ դնդակածարվելուց աոաջ նավիկին լուսժողկումն
ամբողջ կոկորդով գոռացել է-

- Մոք դեռ կդա՞նք... կեղդե՛ Լենինի կուսակցությունը:

երբ նախկինը Հարմար կերպով տեղավորվեց իրեն Հատ-
կապված անձարիար կենսական նեղ ւար ածուլթյուն վրոո, բսզ-
վեց մի Հարցազրույց: Հարցեր տելիս էին գրեթե բոլորը ն նա
որաւուաախոանում էր բոլոր Հարպերին՝ դրելե: Մի երկու Հարցի
կողքով անցավ, մի Հարցի պատասխանը եղավ

- Չգիտեմ, ինչ-որ չդիտեմ, չդիտեմ...

Երա ասելով Թիֆլիսից տրված է «փարդամլերման կա-
յուն ալան», ոլեւոք է «նաստելնել» մուռ 40.000 մարդ: Դրանցիզ
մի մասը կմաՀանա, մի մասը կգնդակաՀալրվի, իսկ մեծ մասին
կքչեն Հյուսիս, Համակենտրոնացման ճամբարները՝ ծանը ւս չ-
խւառուսնքի: Մի չրջկոմի քարտուղար մինչեւ ականջները
վրդովված աւա, որ դա պրովոկացիա է, որ նմին Հակամարդ-
կային լաղերներ դսոնվում են Հիսոլերական Գերմանիայում, որ
սոպիալիզմի երկրում...

Բանուուղլեւոլ փառիուկ կերղլով կւորեք չրջֆկոմի քարստու-
ղարի ուղղառիաու ճառը:

- Դե՛՛, Հիսի ժամիզ ե՛ս եմ դալիս, «ռեր ողորմյա» դո՞ւ ես
մասում...

Խնդիրն ռոլաոված է:

Օրերի ընթաքում նւս ավելի ի ավելի բաղզվեց: Ն ւասւաը»
որ ինքը ոչ մի բանից չի վախենում հ դիւռե, որ երեն նման
մարդկանը չեն բռնում առծձասարուկ, իկ եթե բոնում են,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 341

էլ կարբեն: ՀովՀաննես Թումանյանը մի խոսք ունի.

Միչո ուժեղի ուժեղը կա,
հսկ ամենից ուժեղը՝ մած...7

Հիմա մերն է.

Իսկ բոլորին բոնողը Սո...

- Բա՞ս,- վերջացրեց նա:

ԶԷ՛, վճռտասլես կարելի է ոլնդել, որ այս բանտոաալեւոր ոն-
փական մոքեր ունի, ե դա ինձ դուր է դալի... Իսկ բոլորին
բոնողը` Նու. վաո չի ասված: Ունկնդիրները կարծես խոսքնե-
ԷԸ մեկ՝ չլսելու վին այս «ՀՆնտ»-ն: Ո՛վ իմանա, ղդուցե դիոո-
միա մբ են նուռեցրել ւսյս բանտու եւոին, կամ ինքը դիոմա՞ մբ.
է նաել ն Հիմա խո՞սք է թաչում, թե ով՝ ի՞նչ է մտածում նրա
մասին: Նրան դեսլքերում չոլեւուք է (ռել, որովՀեւոււ երբ դու
Հակաղլեւուս կան մի բան ես լսում ի լռում ես, ւոյ նչանակում
է, որ դու Համաձայն հս: Այսես թե այնսլես, ոլեւուք է Հակա-
Հարված ուսը:

Հակածարվածը չուչաղավ, ե նույն չրջկոմի քարտուղարը
պուղաբերեց մեծու նախանձելի ղղոնուլյուն:

- Դու, ի՞նչ է, ուղում ես ասել, որ Նու տեղյա՞կ է ւսյս բո-
Լոր խոայյուսուսկությունն երին, - Հարցրեղ նա |ւ չարունակել,-
մենք այդ կարծիքին չենք: Մի օր կիմանա Նու, 22 ի՞նչ է կա-
տարվում տեղերում, ե այն ժամանու պույց կուս, ո՞վ է ժո-
ղովրդի թչնամին՝ մե՞նք, թե նրանք, որոնք մեր դլիին խա-
ղացին ւսյս խաղը: Դու ուռում ես, որ Գեւղեուխ կաղմը բոնվա՞ծ
է... ուրիչ կերոլ չէր կարող Լինել, ուրեմն... Ուրեմն մեղ բաց
կթողնեն...

- Լա՛վ, լա՛վ,- ււ ց նավին բանտասլեւոր,- դու կազ
այդ խելքին:

մե գլուխր Հենեց ոլառոին ու փակեց աչքերը:

Ծեծի մասին նավա ակսեցին խոսել չչույլով: Համալսարանի

342 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նիը՝ իր Հարնանի ականջին փսփսաց, որ քննիչի մուտ եղած
ժամանակ կողքի սենյակիը իր ականջին Հասել են ՀայՀոյանք,
խործրդի նախաղաչը քննությունից վերադարձավ թաչկինա-
նրան ներս բերին երկու թեերից բոնած, ղուռը փակեցին, իսկ
խործրդի նախադածին միացյալ ուժերով իր տեղը քաչեցին է.
պառկեցրին: Ալեխառն մազերով քաղաքի Հայտնի բժիչկն՛
ծանը տանքոցով ընկավ փորին: Բժիչկը բարձրացրեց բծավոր
չապիկը: Նրա Հարթ, ողորկ կոնակը կապտած էր, տեղ-տեղ
անտա աւծ, տեղ-ւռեղ արնկլաած:

- Այս ինչո՞վ են ծեծել,-- զարմացավ բժիչկը:
ի ուհւոխնիզ:

- Ի՞նչ են ուղում քեզնիղ,- Հարցրել բժիչկը՝ դիժելով
նրան անուն-Հայրանունուվ:

- Մտորադրել:

- Ռր ի՞նչ...

Բժիչկը ժոլուսգը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 343

Իսկալես, քաղխործրդի նավխոադածը չոռ նմո էր ճալո-
նաղու: Նու անձայն ծիծաղեց:

Բոլոր կալանավորներն իրենց Հողու խորքում փայ վույում
եին ույն Հույսը, որ «ճառսլոնացու» դործր բազառիկ դործ է, որ
նման դեպքեր այլեա չեն կրկնվի, որ Սոր մի երկու քննիչի կա-
մայաւկանուլթյուն արդյունք է ի ուրիչ ոչինչ... Բայց երբ Հււ-
ջորդ օրերի ե չաբավների ընլքադքում ծեծված ու խոչտանդ-
ված վերադարձան կենտրոնական թերթի նավակին սւմբաղիրը,
կըրխ-դաիրմանցի՞՞, չեկ մաղ-միրութով, ազնիվ, կապույտ
կրակով վառվող աչքերով մի գյուղացի, զինվորականները, ժո-
ղովրդական կոմիսարներից, այսինքն մինիուորներից երկուսր,
նույն ինքը՝ Հավաւոավոր չրջֆկոմի քարտուղարը» ե երբ Դյու-
ժինդրադը մնրածլվեց Հիվանդանոցային պալատի, բոլորի Հա-
մար ալար զ դարձավ, որ կիրառում են ղանդվածային, դաժան
ծեծ ու բռնություն: Նույն վիճակին արժանացավ բոլորին
խնամող ի ռրսուոլնդող բժիչկը: մե ներո մով տանջուծայր ու
դունաս, թրջեց երկու թաչկինակ ն սկսեց Հերթով Հովացնել
այրող խւարանները՝ ինքն իրեն մրմեջաղլուվ:

- Բժի՛չկ, բժչկեա՛ զանձն թո...77

Ներքին բանւոր ւոնքում եր:

Ճամբաներ, ճամբանե՛ր: Վաղը դու դնում ես Առաջին, ե
մի՞թե սա Համեմատական կամ Հարաբերական երջանկություն
չէ: Այս յոթ տարվա ընացքում յոթից ավելի անդամ դու
տեսար ե ղդապիր Համե ւիաւո ավյուն երջանկության Հան ու
Հուոր: Ի՞նչ է Համեւմաւուավան երջանկությունը. ւսյդ մասին մի
օր ոլաոմեց նույն կըրխ-դախըմանցին, մի ծիավիւուռ սփավւլժե-
լով: Խոսակցությունն ոկավեց ույն բանից, երբ ես ասագի, որ
ձեր դյուղի անունը՝ կրրխ-ղավխըման, բանի նման չէ, ինչո՞ւ
չեք փոխել: Նո չծամաձայնվեց: կրըխ-դախրման,- ասաց,-
նշանակում է քառասուն ֆրաղաց: Մի՞թե սիրուն նուն չէ:
Հին-Հեուց մեր չենն ունեցել է քառասուն ֆրաղաց, Հետո
ոլզակցեր 1, էնքան է ոլզոկցեր, որ ոչ մի չրաղաց չի «ածել,
դյուղացիներն իրենցը աղունը ուսնոււմ եին Հարեւան դյուղի
ֆրաղացը: Մի երկու տարի ուֆ մի ջրաղաց ակսեց բանել.

344 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տեսնեիր ի՛նչ քեֆ եղավ, է՛ն: քեֆյութ...

- Դր ավելի լավ ոլաւոմուլթյունը կա,- չարունակեց նւ,-
ասեմ, լսիր: Խեղճ ԱՀմեդն իր կնկա Հետ կապրի մի պատիկ
տան մեջ: Երկու էծ ունի, մի կով, Հավ, ճիվ... քանի երկու
Հողով էին, ալլածից դանդատ չուներ, բայց որ դարձավ Հինդ
երեխի Հեր, օթախը պստիկ եկավ ԱՀմեդին: կնիկն էլ ամեն օր
տղղաց, տղտղաց, թե՝ էս ի՞նչ կյանք է, օթախի մեջ չուռ դալ
չի լինի» իրար վրա թաիված, գիչեր ոչ քուն կա, ոչ Հանդի:
Ճարը դղին Մոլլին: Մոլլեն (ռնց ԱՀմեդի ղդանդառո, մուրուս
աղալեց ու Հարպուց.- Հավ-ճիվ ունե՞ս: - Ունեի, ինչի՞
չունեմ, - ուրախացավ ԱՀմեդ, մուծելով, որ Մոլլեն դործը
Հաֆողցնելու Համար կաչւուք կուղե.ւ- Իսօրվանից Հավերը Քչի
օթախդ, միասին քնեք, միասին զարթնեք,-- Հրամայեց Սալլեն:
Հրամանը Հրաման էր: Եկավ ԱՀմեղ, կնկան պատմեց, էսպես-
հասպլես: ԶՃարն ի՞նչ: Հավերուն ներա արին ու քնան: Աուռուն
վեր կապան, չորո կողմի փետուր, կեղւոուռություն: կինն էլի
ողա: - ԳՆա՛, ուա, հււղլես ապրել չի Լինի: Թող Հրաման
ու, ղդոնյա Հավերուն դուրս թալենք:- Գնող, ԱՁ Մոլլու,
հասլես-եսոլես: Մոլլեն մուրուս աղալեց, Հարդուց: - Էծ- ինծ
ունե՞ս: - Ունեւ,- խեղճացավ ԱՀմեդը,- երկու էծ ունեւի:
- Իծերին էլ օթախդ աո, միասին քնեք, միասին զարթնեք,-
Հրամայեց Մոլլա: Եկավ ԱՀմնդ, կնկան ոլաւոմեց, հասղլես-էս-
ռլես: Հրաման Հրաման էր, կծերուն ներա արին ու քնան: Ի՛նչ
քնել: Աուոոււն քնածարամ վեր կազան, ւմեն կողմ ոլւորուոոււր,
անտանելի ֆոտ: Կինը ծնկեր ծեծեց: -- ԱլլաՀի սիրուն, դնա՛
մի ճար ւում, հաղլես առլրել՝ ապրել չի: - Գեաց ԱՀմեդ, դւուսվ
Մոլլին: - Իսալես առլրել՝ առլրել չի, Սոլո, մի ճար սրու: - Մոլ-
լեն մւուծեց, մւուսծեց, ծանը ու 221212 արավ, Հարցուց: - կով
ունե՞ս: - Ունեւի,- դույն վեց, դույն առավ ԱՀմեդը,- մի
Փոր էլ Հեւոր: - կովն ու Փորը ներա սու, միասին քնեք,
միասին զարթնեք:-- Էկավ ԱՀմեղ, կնկան ասաց: -- Կնի՛կ, մեր
ւոուն ավիրվուվ, հաուղլես-իուղես: կովն ու Փորը ներո ուան,
դիչեր չքնան: կնիկ, չուր ե լուս լապ ու արզունք Թոռվիեց: Աո-
ւոուն վեր կազան, անասուններ դուրս Քչին, մարդ ու կնի չո-
քան, օթաիսի կեղուռություն մաւքրին, դուրս Թասիին: կնիկ
չարչասի թալեց լին, գնաց չոքավ մոլլի առաջ, խնդիր, սլա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 345

բուս աղալեց, ծանը ու թեթեւ արուվ, Հարցուց: - Բաջի, ձեր
-- Էլե՛, ելի վե՛ր, դնա՛ ոուն,- ւււ Սոլլան,- դնա՛ Հանդիաւո
ապրի- ԱՀմեդի կին ուրախացավ, աչխարչով մեկ եղավ,
եկավ, սագ: - Մա՛րդ, ւալ ւս չե՞ս ասե, Մոլլեն կուղեր Ալու
չչերն էլ մեր օթախ: թչել, իմ ուչք դնաց վախից, նա էլ խղճաց

մեղի, բաչինեց, աղառսոնց եդ փորձանքից: Իրիկուն, մարդ ու
ն նուս ւուն ներ ներո աւն, աուն, քնին: Անդոռ| ժուկ ու
Ը ի "լ Ք 7

ժամանակ, մեկ օր Սոլլան կանչեց ԱՀմեդին: - ԱՀմեղ,-
ասազ,- գնա՛, Հավերին թչի Հավնոց:- ԱՀմեղ խնդումերես
ւոոււն եկավ, Հավեր դուրս Քչին, մի Քիչ թեթեցան: Երկու օրից
Մոլլան կանչեց ԱՀմեդին: - ԱՀմեդ,- ւս աւք» -- եծերդ դո՛ւլո
արա: - Ալլաչի չնորչք քեղ վրա թասիվի, ա՛յ Սոլլա,- ուրա-
խազավ ԱՀմեդը, ւոոււն վազեց, ծերը դում Քչին, ոլաուկան ու
անուչ քնով քնան: Անցուվ մի չարավ, Մոլլան կանչեց ԱՀՄԵ-
դին, ւսսւաւը: - կովն ու Փորիչթն ավոոու Քչեք, Հանդիուո, բասվա-
ւուվոր ալբ եք... Տուն եկավ ԱՀմեդ՝ ալլածին փաուք ու Մոլլին
օրծնանք տալով: Մարդ ու կին լեն ու բոլ մաթաղներ փոխն,
ուրախությունից չուր կես դիչեր արուն Մնացին, երեխոանե-
բին դրկան, քնան: /ւ կառլրեն չուր ե էսօր եղսղես բսվխուուսվոր,
իրենը Հին օթախում:

Այս է ածա ԱՀմեդի ու ածմեղների բաիոոր է. այա է իրենը
ողիուիում... Այս է, ինչ կոչվում է Համեւմաւուվաւն կամ Հարա-
բերական երջանկուլյուն:

/ւ մի՞թե Համեմաւուվան երջանկություն չէր, երբ մեկու-
կես տարի ներքին բաղւոում ամեն ույն բարեխղճությամբ չմեո-
նելուց Հեւտո քեղ Հանելին Դյուժինդրադից ի ապրանք առու
մեքենայում քեղ Խան առսլրանքների Հեւ բարձեցին ու Քքչե-
պին քաղաքային բանտ: Առրանքաւտւաըը սլացավ Նալբանդ-
անով ու մով Մարքսի փողոց: Առլրանքասուսրի երկու կող-
մով Հոսեցին ծանոթ տներ, մարդիկ, ծիմնարկներ: Երկիրը
ոլաւորաաւովում էր, բոտ երեույթին, ինչ-որ տոնի: կենկոմի,
Պետական բանկի 1. քաղիխիործրդի չենքերի ճակատներով մեկ,
լողք-կողքի, չարված էին երկրի ղեկավարների մեծադիր նկար-
ները, իսկ ամենամեծը ամենամեծ ղեկավարի նկարն էր, որն

346 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ամւոեղ յում էր, թե ինչ է անցնում հ չի դառնում Երնեանում:
Մեքենայի աղմուկի միջից իմ ականջին Հասավ բարձրավխո-
ռի

4:7թ7-082 188501 Շրքճածւ 16 3քմէՕ,

416 122: 80Ղ6:Օ ՊԲԱ ՎՇՂՕՑԸՔ...535

կենտրոնական թերթի դլիխավոր Հաչվառղածին՝ նիձչար, բարժ-
պլարակը: Սարքսի փողոցից ապրանքատարը թեքվեց պետա-
236

Հիմա մենք ղտնվում ենք Համեմատական երջանկության
մերաների վրա: Ես մի խմբի Հետ ընկնում եմ 5-րղ կամերան,
ծանոթներ կան, ւմուո, արւուուուչ մարդիկ: Մոք քաչվում ենք
Հեւո, էւ ղուչակել, 22 ի՞նչ կարող է ոլաւուա Հել...

Ու չենք Հասնում ոչ մի արդյունքի:

Եվ մի՞թե այս չէ Համեմատական աՀմեղյան երֆանկու-
ոջ ու ձակ, վեր, վար, ոլոռեղ ուղենք: կամերույի ոլաւտուծանից
մենք կարող ենք տնանել կրկեսի չենքը, տրամվայների Հեռա-
Հանձնող Հարաղասոների ածադին բաղզմույթյունների Հերթը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 347

կամերայի անձնակապմը բազմազան է, բաղմաղդ, դյուղացի-
ներ ե քաղաքացիներ: Երունք շուռ են, կամերաների ւուսրո-
ղությունից մի քանի անդամ Հասո: Քնում ենք ուռք-դլուվո, կա-
մերկոմը լուցկու տուվով չավում է ամեն մեկին Հասնող կեն-
ռական տարածությունը: Ցերեկները ոչինչ, մարդիկ նատու
են կողք-կողքի, իրար սեղմված: Գիչերը ծանը է, մի կողքից
մյուս կողքին չրեվելը կապված էչ տիեզերական դժվարու-
թյունների Հեւո:

ՉՁՆեայած դրան, մարդը քարից ամուր է. կամերան ունի եր
իսկական կամերային երգիչը, Հեքիաթառացը, խեղկատակը:
կամերան զվարճանում է, դոմինո, նարդի, չավխմաւո է ււսր-
քում, խաղում է, բանաստեղծները լուցկու այրվուծ ջթով
ծիախուոի թղթերի վրա բանատտեղծույթյուններ են դրում:
Ներս են մտնում Հանկարծ ինչ-որ կանուչ դլիարկավորներ,
ինչ-որ պուքցակներով: կարդում են կալանավորների նուն -
ներն ու մեկ-մեկ դուրս Հանում կամերայից: Հիմա մենք դի-
ենք, Թե ուր են ուանում նրանդ, աոաջ անսխիորձ էիք,
չդիոնինք: Մեղ լուսավորեցին բանտարկված քննիչներն ու
բանտասլեւոր: Երբ կարդում են միայն կալանավորի նունն,
աղզդանունն ու Հայրանունը, նչանակում է «էտի են
Հանում», այսինքն ւուսնում են Սիբիր» իոկ երբ կարդում են
անունը, ազգանունն ու Հայրանունը, ւսլւս ուռուդում ծննդյան
թվականն ու ծննդավայրը» ւալ ւս նչանակում է ուսանում: են...
ւուսնոււմ են այնտեղ, ուր մի օր տարն «խեղճ նայիրպուն»:

Խեղճ նայիրցինե՛ր, խեղճ նայիրցինե՛ր:

Նրանց չեն դառոում, այսինքն դատում են` բաղզակայու-
թյամբ: Դրա Համար դոյուլյուն ունի սորոյկո, այսինքն՝ հո-
յակ: Նուռում են երեքով, վերցնում Հակոն պուղակները,
աչվոաւոում են սւ ու կարմիր մասոխոներուվ: Այուռեղ էլ երջան-
կությունը Համեւմաւուավան է: Սմ. խոաչավոր անուն-ազգանուն
կրողներն ավելի բախտավոր են, քան կարմիր խաչավոր-
Խերը՛7՛: Ամեն դեռղքում խաչը մնում է խաչ:

երբ կամերայից ղուրս է գալիս ցուցակով կանչված վեր-
ֆին մարդը ու նրա եւոից կանուչ դլիւակավորները, ու երբ
փակվում են ծանըր դոները, մի բուղե սիրում է ծանը, ծանրու-

348 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մոնոււմ է նոր մի ծուն: Նորից կամերան ակում է բղզղդալ ոււն-
Հանդիուո բղղոցղով, ի մնացողներին սիրում է Համեւմաւու լուն
երջանկության զդացմունքը, մի դիչեր մի քիչ նրանք կպարզեն
իրենց ուոները, իոկ վաղը... վաղը նրանցը ռռլասոււմ են նոր
անակնկալներ.- կբերեն նոր, թարմ մարդկանը ն նրանք
կալասոմեն, թե ինչ է անզնում, դառնում դրսի աչիրարծում:

Մեղադրել, որ նրանք եոյակների ի ղանաղան արտակարդ
Հանձնաժողովների միֆոցով րադ ե առանցք օրինական
քաչքչուկի վճռում են մարդկանց ճակաւուսդիրը ղդունավոր
մառոխտների օղնուլյումբ, անարդարացի կլիներ: ՌրովՀեւոււ
եթե ւյդ ածադին կալանավորական բանակներին օրինական
կարդով ի արարողույթյուններուվ դասոնին ե դասուսալարտհին,
աղա գլուխ բերելու Համար այդ գործը Հարկավոր կլինեին
տասնամյակներ: Իսկ մեկ տաանաւմյուկն արդեն ինքնը ուո-
ինքյ ուն ոլաւոմուլյուն է: Իսկ ույն ժամանակ ոլառսոմություն
ուռեղծողները ոլաւոմուլթյուն Հեւո դլուխ դնելու նավխոսաիրու-
թյուն չունեին: Երբ «կալիումի» առաջին թարդմանչին Ր,
ազնիվ սովետական դասախոսին քննիչները ծեծի են քաչել,
դասախոսը փորձել է ուչքի բերել եր նավին ուսանողներին,
դիմելով նրանց ղդատուքնող խոսքերով: - Ի՞նչ եք ւն ում,
սղաներ, ինչո՞ւ Հեռու չեք նայում, ախր ոլաւոմություն կո,
ոլաւուասվխոանաւովուլթյուն լլւ...- Քննիչներից մեկը ծխավխուոը
Հանդցրել է՝ սեղմելով եր ոլրոֆեսորի ճակասոին ե ասել:
- Քոսնի մենք կանք, ոլաւոմությունը չի (ինի, եկ երբ ոլւուո-
մությունը Լինի մենք չենք (ինի:- Ճի՛չսո դուչակություն:
Հիմա, երբ ույդ օրերը ոլաւոմուլթյուն են դարձել, երբ տիրում
է երկրում լենինյուն կարդ ու կանոն, նրանցից ոչ մեկը չկա...

Համեմասուսկան երջանկությունը չի դալիս այն Հեոողա-
կան կարդով, ինչպես եկավ ԱՀմեղի կյանթում: Այս տեսակե-
սից քո կյանքն ավելի բոս դ եղավ: եղավ այնալես որ Հւամեւիււ-
ական երջանկությանը Հաջորդեղին ն ծամի մուռ ձախորդու-
թյունն ու դժբավոռույթյունը: Անցավ աչունը, եկավ ձմեռը,
ձմեռն էլ անգպոաւվ, եկավ դարուն, Հալավ բարձրիկ ռարերու
ձյուն... Բայց ոչ մի ճամբու չբազվեց կալանավորներուն: Այս
ամբողջ ժամանակվա ընլթագդքում բաղ էր միոյն մի ճանում -
ոլարծ, հուս սլների ճանապար ծը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 349

Այս ոլայմաններում ամմա կա դեռ կառուսկելու: Մեղ
Հայոնի է, որ մեր դիմացի կամերայում նռւոււծ է Պուոծրասոխ
Հաղթանդամ դիրեկտորը": Մի անդամ զուգարանի պասին
մասոիտով ես դրեցի. « Գեւո ծրոոխ դիրեկտորին. ե Հաչիվ Հոնո-
րարի խնդրում եւ ամառանոց մեկնելու կասլակցզույյումբ բոսց
թողնել 350 ո. կանվխուսվճար»: Եվ սւտռորադրեցի: Երկրորդ օրը
իմ դրություն ուկ չեղակի մակագրել էր. «Հաչվասլա-
Հության,- բաց թողնել 300 ոռ.» սւռորադրել էր: Նչանավոր
դերասանը մի անկյունում դրել էր. «Սասոարվել կամքը
Արամազդի, ատորադրեպի Հօղուսո երեք ոլեւոությունների
Լըւտեսուլյան մեղադրանքը, ռլեւտուլթյունների անունը չեմ
Հիչում, բայց դո ի՞նչ կարեոր է...»:

Եկավ Հուլիոր: Շոդր չոքել էր Երանի ու բանտի ռրսոին:
Լրանում էր չուսոով երկու տարին ույն օրից» երբ ակսվեցին մեծ
դեռյքերը Երհանում, հես դարձա մի ուրիչ ես: Նո չչուկով,
աուլ ավելի հ ավելի բարձրաձայն ակսեցին խոսել ույն մասին,
որ բոլոր աչքի ընկնող մարդկանց սկսել են քաղաքային
բանտից փոխադրել ներքին բոան ի որ չուսոով ոլիւոի դասոեն
նրանց: Հարյուրներ էին, այսալես կոչված, կուսակցական-
կառավարական-Հասարոաւկոական ակտիվիստները, հ նրանք
ոլիւոի կանդնեն դառուսրանի առաջ: Ես Հիչեղի ներքին բաանւոր,
Դյուժինդրադը ն նրա նախկին բնակիչներին: իմ սիրտը լցվեց
անտանելի ծանրությամբ: Մի՞թե նորից այնտեղ: Մի՞թե ես էլ
ոլիւոի ընկնեմ ւյդ պուզակ: Հենց միույն խործրդավոր չենքում
դառովելու փաստո ոչ մի (ավ բան չէր խոստանում:

Հուլիսյան չոդ մի օր ներս մւուսվ Հերլժաւղլածրը:

- Հավաքիր իրերդ:

Եւս Հավաքում եւ հրերս ի զդում ինձ վրա կալանավորնե-
բի Հայագդքը: Ես չատ լավ դիւոեւմ ւյդ Հայագքների նչանա-
կությունը, ինքս այդ Հայացքով նայել եւ «ղդնացականներին»:
Ցավակցական ւսյդ Հայացգքով մարդիկ նայում են Հուղարկա-
վորների ուսերին ծանրացած օրվա Հերոսին: Ռոք չչուկով
ռիրտ են տալիս.-- Մի՛ վախենա, լավ կլինի:-- Մեկն էլ ասում
է.- Դու դնում ես ռուն:- ես Հիչում եւ դասադրքով ռովորած
Հանա դ, խոայյուսու՞վը մածվան մասոն վուծ Հունդարագի կոմսի»
ոլաւոմությունը: Գետեֆի՛..77

350 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նույն ճանապարով ենք անցնում երի - ոլեւտական
կրկեսի, Մարքսի Լ1 Նալբանդյանի փողոցներով: Ասում ետ
երեի, որովՀետ այս անդամ մեղ տանում են փակ ավտոնե-
բով, ի դա Հասկանալի է: Պետական Հանցավորներին դասոի
են ւուսնում: Մոնք Հիմա չու՛ւո, չու՛ւո կարնոր արանք ենք,
որից ոլեւոք է չումսո աղասովել ի Թեթեանող:

Մոնք լույս ենք սոնհսնոււմ խործրդավոր չենքի արա ծաղր
բակում: Այս անդամ ես ընկնում եւմ տասնչորսերորդ կամե-
րան, Դյուժինդրադից ոչ Հեռու: Այստեղ էլ կային ծանոթներ,
մուոիկներ, անդամ ցանկալի մարդիկ ն կային, որոնք ես գիտեի
միոյն Թերթերում ււլված լուսանկարներից, բայց մուոիկից
ծանոլմ չեմ եղել: Նրանցից մեկր չարժվում էր անկվխսապուսլերուվ:
Նրան ենթարկել եին ծանը կււտանքների: Նո չուսո-չումո
ծխում եր ե բարեչոդի ժոլտում ծանոլմ ու անծանոլժ կալանա-
վորներին, չարժում դլուխր. ույդ մուռւավորաւղես նչանակում
էր՝ տեսա՞ը 22 եղավ՞՞...

Այստեղ արդեն Հայտնի էր, որ Երեան է ժամանել
(«ականջդ բեր, ասեմ...») Սովեւուսկան Միության Գերադույն
դառոսըրանի ղինվորական կոլեղիան, ի որ ծս տեղի իտի
ունեն ւս ածեղ դաւուսուուանը: Պիւոխ դաւոեն, բոսյց ինչոլե՞ս: Այս
մասին եր Հեղինավավոր կարծիքը Հայտնեց Մոսկվայից Երան
բերված տեղի Գեպեուխ դատախազը: Նրա կարծիքով, նկա-
ոի ունենալով ույն ծանդամանքը, որ դառովողները կարմոր
մարդիկ են, տեղի կունենա մարդավարի դասոավարություն,
վկաներով, ոլաչյողլաններով... Բոլորովին ոււյլ ւտեսակեւոխ վրա
եր կանդնոաւծ Երեանի Գեւլնուխ-մամուլի բաժնում աչլխաստողը:
Եր կարծիքով տեղի կունենա մինոււոնի սուդ - այսինքն՝ բո-
ոլեական դասուսվարություն, այլասլես մի քանի տարի կարող
է ւոմւել դառսուսվարությունը: Դարծյուլ նրա կարծիքով դոառսուս-
վարությունը ձնական բան կլինի, ե որ Հիմա մեքենադրու-
Հիները մեքենադրում են դնդակածարուլթյուն դասու ար ւո-
վածների պուղակները...

կամերայում տիրում էր լռություն. մարդիկ նայում են
իրար ե աչիաւոում ղուչակել, ի՞նչ է մուծում դիմացինն եր
մասին, կզնղակաՀարե՞ն իրեն, թե՞...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 351

«.ԻՀոր կե, մամուլի բաժնի տեղական աչխաոոո՞ողն ավելի
բանիմաց դուրս եկոաւվ, քան Մոսկվայից բերված դասուսխուսղը:
Հարյուրավոր մարդկանդ, այսալես կոչված Հասարակություն
Հռերուղքի» դատավարությունը, որը կարող էր տարիներ
տել, չխործիվ նոր տեխնիկայի ծրաչքիչ երեք դիչերում
ավարտվեց: Երեք դիչեր ներքին բանար չքնեց: Ներս էին
մւոնում, կարդում էին անուն-աղդանունները, ւուսնոււմ իրերով
դեղի Հայւոնի անձայտուլյյունը: Երբ կարդացին մամուլի
բաժնի աչիաուոողի աղզդանունը, Ան ղդունասովեց ի երերը Հււ-
վաքելիս չչնջաղ կողքի նատածներին,- Հուսնում են»...- նա
փակեց մասոները ի պուղամաւոր երեք անդամ չարժեցզ, ինչես
չարժում են ոռորճանու կրակելիս: Ողջ դիչեր բաանսոխ Ըընդար-
ձակ բակից լսվում էր արակաորի, թե տրակտորների Հոինդր:
Նրանք Հողի փոխարեն լռություն եին Հերկում, խղլապնելու
Հառխար դաո արւովածն երին տանող ասր անք աւոարների,
կարդադրությունների, Հրաւխանների, չնախասոնաված ւաղա-
ղակների ե բաղականչությունների ձայները: Դավաղդիր լռու-
թյան փոխարեն գիչերը լեցուն էր դավադիր, խժալուր աղմու-
կով, դլոս փոխարեն երբ բացվում եր աուտվուռը, լռում էր
ւե ինչ, ի սիրում եր մի Հեղձուցիչ, ծանը լռություն: ՄԴոու-
պողները, չնայած ուսնջող քաղցին, ոչինչ չէին կարող ուռել.
նրանք ույլմւո չեին խոսում, չէին ղուչակում, չեին ենթադրում,
չէին վիճում, ոլրաուկում էին նրանք, աչքերը փակում կամ բոց,
ոչինչ չտեսնող աչքերով նայում առաստաղին ե ռւլասում
իրենց Հերթին:

- Սոս մի ածավոր, ուղանիչ Լինելու չասի ձդձղված, բոյը
խորառես չեքաղիրյան ողբերգություն է... Ե՞րբ, ե՞րբ վերջա-
"լես պիտի իֆնի վարադույրը---

Քաուսունութ ժամ տանջալից քնենուլյյունից Հեւոռ, ուո-
ների վրա կանգնելու անկարող, չորս ոլեւոուլցյունների Լրչոե-
սուլցյան մեջ մեղադրվող՝ ոլեւոական Թասորոնի մեծ դերա-
սաներ այսպես է բացականչել վերադառնալով կամերա ն
փլվելով անկողնուն: Ծիծաղելի ողբերդություն, 22 արյունուռ

352 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

պով: Տեղի ունեզուվ... ի՞նչ ստեղի ունեզուվ... կաւուսր վեց Թւվա-
բաղմապատկեցին, Հետո բաժանեցին |, ի վերջո, Հանման գոր-
նիկներն էին, որոնք իրենց ծոծրակին չզղացին ատրճանակի
թյամբ ավարավեց գործը, բարդ ծանրածաչիվը թողնելու ոն-
դալ" քառասուն Հողուն:

«--Պեսոք է քնել,- սում եւմ հս ինձ,- ի չՀիչել Հաղար ւսն -
դամ Հիչածը: Վաղ առւավուղյաւն դու կթողնես քնած ճամբարը
ն Բալաչովի Հետ կՀայտնվես Առաջինում: իսկ Հիմա թնել,
ջնե՛լ»:

Ես փակում եւմ աչքերա քնելու Հասուոււուռ որոչումով, բայց
որով Հեւոււ ամեն որոչում, լավ թե վաո, փախցնում է մարդու
քունը, ես չեմ կարող քնել: Ես Հիչում եմ, թե ինչես մի օր,
դիչերով, քառասուն մնացորդներին ալբ աղք առուարուվ քաղա-
քային բանտ տարան: Մեր Համեմասուսկան երջանկությունը
ոչ չասի ուներ, ոչ վախճան: Մոք դնում էինք դեւի Համեւիաւ-
տական աղառսոուլյուն: Մենք Հիմա դառոված ենք, ի ոչ ոք
իրավունք չունի կես գիչերով մեզ տանել ն ծեծել: Մենք, որ-
ռլես դառովածներ, հրավունք ունենք ծանրոցներ ուուանւլ
ւոնիցզ, անդամ տեսակցություն ոպլածանջել ծՀարաղասոների
Հեւո: Մոնք...

Նո մեղ ոչ միույն չտարան դասովածների կամերաները,
ույլ1 ընդձանրասդես ոչ մի կամերա չտարան: Բանսոխ բակում,
կողք-կողքի՝ ընդծանուր ոլասոով անջա վուծ, կանգնած էին
երկու կավաչեն օթեաններ, որոնք իրենը լույոն ւու նյու մ եին
տանիքին կանգնած մի տեսակ փոքրիկ, ալոե նոյն
տառլանից: Այդ ոճն ունեն թուրքական բաղնիքների ւանիք-
ները: Դա բանտի չների կացարանն էր, որը Հայտնի էր բոլորին

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 353

«շնանոց» անունով: Ո՞ւր արան չներին, ղուցե առա՞ջ քաչե-
են կառուրում: Գուցե, դուցե: Փոսաւոն ույն էր, որ մեղ բաժա-
բողֆ բանտոր քնած էր: Մեղ արդելվեց ծանրոցներ ուուանալ:
ծանը Հանցագործներ, հ որ մեղ Հառխար ղդոյություն ունի
օրենքով նախատեսված Հատուկ ուհժիմ...

Մեր քռանյումն ուներ մեկ ժողովոդական կոմիսար, ոլեւոք

Հե ե աւա ում, ւե աւա սանն ե ու մանու, -
ըՀեղող Տը «ր ը ազար ը սրվուբ Ք
ներով Է. երկու կիսադմբեթներու սլիտի լողար րերի վրա, է
այդ մել ժողովրդական կոմիսարի կյանքը խնայված եր, որ
մարդկային ւյ տեսակը չանձեւուսն ա աչիտարծիցը: ի ոլառոխվ
Նոյի: սլիտի առել, որ նա այդ ղործն ավելի լավ էր կազմակեր-
լել, վերցնելով մեն տեսակից արու հ էդ...

Մեր քսանյակում կային երեք բանաստեղծներ: Առաջին
Հայացքից կարող էր թալ, որ, չգիտես ինչու, թույլ էր րված
են, մանավանդ, որ երեքից երկուսը ծնվել են միննույն քաղա-
քում": Նույնը կարելի է ասել երկու ճարմուարւալեւոների մս-
սին, որոնք, ճիչ է, ստեղծագործական տարբեր անծատա-
անությամբ օժտված մարդիկ էին, բայց կարող էր դիտվել, որ
նրանցից մեկն ու մեկն ավելորդ է, մանավանդ, որ նրանց վե-
կան մտածված սիստեմը: Ավելորդ չէր լինի Հիչատակել այն,
բարդ նախաղծի Հեղինակն էր": Հատկանչական է ն այն, որ

354 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ռին, ճարմուսրւաալեւոր խոսքը դզում էր կւոուր, մի բան, որ բո-
վականին դժվար դործ էր, որովծետն նման Հարցերով նրան
դիմում էին ներսում, իկ ներոից խուքը կւոուր դղելը կաղ-
ված էր որոշ դժվարությունների Հեւոչ

տալիս, ամ նրա ջթին ճանճ նուոի, քաջ դիոակցելով, որ
բժիշկը Հիվանդ մարդկության Հավիտենական ուղեկիցն է եղել
է պիտի լինի:

Մեր քռանյումն ուներ եր քալսոուղարը» որը ոչ այ| ուք էր,
մեկը": Այն էլ պիտի ասել, որ կուսակցականները մեր քոան-
ակում կաղմում եին մեծամասնություն, մի Հանդամանք, որ
չեր կարող թույլ տալ քարտուղարին կազմակերպել նրանց Է
ղեկավարությունը վերցնել իր ձեռքը, քանի որ, ինչոլես
մասնուլթյուն ոլեւոք է Լինել, այլ փոքրամասնուլյյուն: Այն էլ
ոլիսոխ ասել Հանուն արդարության, որ քարտուղարը երբեք
մաջով մարդիկ տարվում են, երբ առսլրում են մի Հասարավու-

Ունեինք մենք մեր մեջ մի նչանավոր ինժեներ, բայց նա
իր ինժեներությամբ չէր, որ դարձավ մեր Համայնքի սիրելին,
ոչ էլ եր Հանդիուոռ, բարեծամբույր վարք ու բարքով: Նու օփո-
Տոլաւոոյի «Անու կարենինան» ի «Պատերաղմ ի խաղաղու-
թյունը»: Նու ոչ 22 ոլաւոմում եր ւյ վեւղերի բովանդակու-
թյունը, ոչ, նա առանց դրթի կարդում էր այդ վեպերը, է չէր

Մեր Համայնքում կային ոլեւուկան աչքի ընկնող ղդործիչ-
ներ, նան մի ականավոր գիտնական, որը կլիներ մուտ վաթ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 355

նը ւլա ւուք չմնալու Համար:

կային Հաճելի, չատ Հաճելի մարդիկ մեր Համայնքում,
Հենց, Թեկուզ, վերցնենք չինանյութեր Հայթայլթող այն բարձր
պաշտոնյային, որին մեղադրանք էր ներկայացված Սիբիրի ան-
տառները կողուղտելու՝ Երեանի տրամվայի գիծը չպալներով7
վամազ մի արջ: Իր ասելով, կանանց մեջ ունեցած իր Հաջո-
կինը Հայ մեծաղույն ղերասանուծիներիը մեկն էր, որով նա
չեր-ցերեկ ն երբեք չկրկնել իրեն: Ի բնե ն ի ծնե խանդոտ էր
մեկը նրան մի օր անվանեց Թայչարուխցի Օթելլո՞՞:
չէր Հասնում մեզ, Հողե Հատակին փոված մեր անկողինները
Քրտնամխում էին, ն մենք Հագնվում էինք մոտավորապես
այնպես, ինչպես լողալում ավազի վրա թավալվողները: Այդ
Մենք չնչում էինք դիչերային թարմ օղը, ն մեզ տիրում էր
տեսներին անվանում էին աղոավներ, իսկ Հոռետեսները լա-
վատեսներին՝ ղեղձանիկներ: Ըոտ լավատեսների, ինչ որ եղավ՝

356 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հեւոո ամեն 22 լավ կլինի: Հիմարություն է մուծել, որ այս
քռան Հոդին երկու Հարյուր տարի ոլիսոխ անպկացնեն բան-
ոու: Պեւռություն է, մի օր բոնեց, մի օր էլ բաց կթողնի, կասի՝
կորե՛ք ձեր տները...

Ագուվներն ունեին իրենը խմբակի Հիմնը, նրանց սիրած
երդը Հենք իրենը անունով էլ կոչվում էր՝ «Սյ. աղու վ»: «Սյ
աղով, ում աղով, մանկության օրերից կոռացիր, կոկուսպիր
իմ գլխի վրա- ի՞նչ ես ոլորվում Հիմա էլ, իմ գլիսին, մի՞թե
ղղում ես անկումն իմ, ուի, աեւ աղով, ես քոնն հմ...»: Զի
կարելի ասել, որ երդում բաղարձակառըես կոնֆլիկո դոյու-
թյուն չուներ, երդի ոկղբի ւոներում Համառորեն ժիւովվում եր
անձնառուվությունը, կար անընդծաւո ոլնդում ույն մասին, ոլ
«ես քոնը չե՛ր»,-- բույղ, ե վերջո, մթնոլոլոոն ավելի չիկանում

չր, ն հրգր վերջանում էր զոծի բացարձակ պարտությամբ,-
«ոյս, ւեւ աղով, ես քո՛նն հւի...»: Ու տիրում եր երդից Հեւտո
մի մոայլ, ճնչող լռություն:

Ադռավները դեղձանիկների խմբակին վերագրում եին
«Մի վաղեր այդչաի արադ» մանկական, միամիւո երգը: Երբ
վերջիններն աղասոություն եին տալիս երենը լավաստեսու-
թյանը ե խոսքերն իրարից խլելով ապացուցում էին, որ Հու-
ոա ձառովելու ոչ մի ոլաոճայու չկա ե որ, վերջիվերջո, ր դարու-
թյունը սլիտի՛, սլիտի՛՛, ալո՛ սլիտի՛ Հաղլթանակի, Թայչարուխ-
պի Օթելլոն նչն եր տալիս, ի աղուավները մի մարդու նման
երդում եին « Դեղձանիխկների Հիմներ».

Մի՛ վազեր այդչաի արագ,
իմ աղվորիկ նառլատտակ,
Շատ փոթրիկ էա տակավին,
Թաթիկներդ կՀոգնին...

Սի՛րտ սլետք էր, որ դիմանուր...
մութ ու անել ղնդաններում հ բառերում: կարող է մայ բւսխ-

ծանրանա, մի դիչեր կտանեն ու մեկ-մեկ կթրխկացնեն: ԱՀա

աա 22

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ57

Դեղձանիխկները Հուղվում էին, բողոքում,- մենք դասոված
ենք, ի ոչ մի օրենքով մեղ ոչ ուք չի կարող դնդակածարել:-
Ազոավները կոկոում էին,- մեզ մուտ ամեն ինչ ենթարկվում
է Հեղափոխական նը՛-սլաոա՛-կա՛-Հա՛ր-մա՛-րու-թլաղնդը՞-...

Բայց Ընդծանրասլես ոլեւուք է ասել, որ մեր Համայնքն
ասլրում եր Հաչմո ու խաղաղ: Ի՞նչ ունեին բաժանելու: «Պս-
տերաղմ ու խաղաղություն» էին լռում, անեկդուռների մրպում
եին կաղմակերպում, անձնատուր էին Լինում վերջին «երեք
դիչերների» մոււյլ Հուչերին: Մեր Համույնքի անդամներից
մեկը, որի ազգանունը մենք ռուվոր էինք կարդալ թերթերում,
դրեթե ամեն օր, կառավարական որոչումների տակ. անչա-
վառուլի մի բան ոլաւոմեց ւոյ օրերից. դասոելուց Հեւոո նրան
խոթում են մի բանտասենյուկ, ուր ոչ ուք չի (ինում: Երբ ուչքի
է դալիս մինոււոնի դառոխ մղձավանջից, ակռում է չրջել կամե-
բայում: կամերույի ոլասռերին նկաւոում է մակաղրություններ:
Այնտեղ նա կարդում է ծանոթ ընկերների թողած վերջին տո-
ղերը: Այո՛, դա եղել է մա ձվան դասու արւուվածն երի վերջին
Հանդրվանը: - «Երեք րուղե ւոմող դառուսվարությոաւմբ դասում -
ոլալոոված եմ դնդակածարություն. կեզդե՛ Հայ ժողովուրդը»,-
դրում է ժամանուի լավաղույն դրողներից մեկը": - «Դոա-
մուլ արուած եւմ դնդակածարույթյաւն: Մեռնում ետ Հանդիաւո
խղճով: կեզղե՛ մեր մեծ դեկավարը»,- դրել ի ուռորադրել է
ժողովրդական սիրված կոմիսարը75: - «Դիալեկտիկական
մատերիալիզմով զինվելը բավական չի դնդակածճարվելու
Համար. կեզդե՛ մեր մեծ դործը»,- դրում է փամանուկի Հմոււո
տեսաբաններից մեկը, որն աչթի է ընկել իր խրթին լեզվով":

Աուագզվում է ձավոր մի բան: Այդ ամենը մոռանալու Հաս-
մար նրանք որոչում են բանաստեղծներից մեկի դրական դոր-
ծունեության 20-ամյակը տոնել": Մեր կացարանում պլետա-
կան միակ գույքը Հայտնի թիթեղե ամանն է, որի Հարթ կա-
փարիչը փայլում է յսօր մաքրությունից: Նրա վրա տեղ է
դրավում Հոբելյանական Հանդեսի նախադածը, մեր միու
ժողկոմը: Բանալով Հոբելյանական Հանդիսավոլ նիստը, նա
զեկուցման Հառսխար խոսք է տալիս երկրորդ բանաստեղծին:
Հայտնի է, որ զեկուցողն իր ժամանակին մի թանի Հոդվածներ
է տել Հոբելյարի դեմ", այստեղ սակայն մոռացվում են բո-

358 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Լոր անձնական մանը կրքերն ու Քինակխնդրությունները: Զե-
կուցողը բարձր է դնածառսոում Հոբելյարի եղն ու դերը ժու-
մանակակից պոնհզիայում, ափաչկարա կերպով աչք փակելով
բանաստեղծի դաղասիարուկան ռայլւքումների վր:

Այնուծեւու. ողջֆույնի խոսքերով Հանդես են դալիս կու-
ռացուլյուն, կառավարուլթցյուն, նկարիչների, ճարուար ւալ եւո-
ների, դիոնականների, տեխնիկական ինոոելի ենցի այի ներկա-
մազուցիչները: Պետական Թոռորոնի կողմից Հանդես է դալիս
Թոռորոնի մեծ դերասանուծու օրինական ամուսինը: Ուրիչ ելք
չկար: Համերդային բաժինն անցնում է բարձր մակարդակով:
Տեղի են ունենում ցածը ձայնով խմբերգեր, մեներդեր, իսկ
երրորդ բանաստեղծը կարդում է Հոբել յարին նվիրված մի ռի-
րուն բանաստեղծություն:

Վերջում՝ իՀարկե բանլետ: Նուռում ենք բոլորո չրջա-
ՄԱՈՒՆՏ մել մելի աոաջ եր օրվա ընլքադքում խնայած Հազը,
իկ մեֆոեղը Երեանի անմածական, Հաղարաատողանի ջուրը:
Օրվա թամադան նույն ինքը ծանդիաավոր նիուոի նախու-
դան է. իմում ենք Հոբելյարի, ներկաների կենացը ն նրանց
Հիչոառուսկին, որոնք խմի ուռ Հարդելի ոլաոճառներուվ չկարողա-
պան իրենը մասնակցությունը բերել ւսյս մեծ |ւ ոլառումական ու
պասովական երեկոյին, լւմում ենք, խմում մինչ վերջին
կաթիլը:

«.Ճամբանե՛ր, ճամբանե՛ր:- Նորից աչուն էր, աչունը
փչեց եր դեղին բուռուները հ Նորքից, կոնդիպ ու Քանաքեոխ
բարձունքից քչեղ անիվ, անձռռխար դեղին տերեներ: Նրան-
պից մի քանիան ընկան բաանսոխ բակը, Ընկան ու անչարժացան:

Մի օըչ ուչ երեկոյան, երբ մենք ռոլասում էինք մեր ռովվո-
բական դիչերային ղբոսանքին, դուռր բացվեց, հ ներո մուն
երեք կանաչ գլխարկավորներ:

- Իրերը Հավաքել,- եղավ Հրամանը:

Ու դուրս եկան:

- Տանում են դնդակածարեն,- կասկածեցին աղոսվները:

- Իւուաւլի են Հանում,- դայլաւյլեղին դեղձանիկները, միա-
ժամանում վախենալով այն մոքիղ, որ աղուսվները կարող են
ճիշւո դուրս դալ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ59

Մենք իրերով առաջնորդվեցինք բանտի դրսի բակը:
Այնտեղ բազվել մի դուռ, ի մենք մունք մի որֆ, որը չուներ
ոչ մի լուսամումո: Նուոնցինք երերի կառսլոցներին ե ռռլասն-
ցինջ,-- ովթե՞ր պիտի Հաղլթեն, աղոտվնե՞րը, լԹԵ՞...

կեսդիչերին դուոր բազվեց: Դոների մեջ կանդնածներից
մեկը կարդաց երկու ճարտար ասլեւոների աղզդանունները:
Նրունց Հրամայվեց դուրս դալ: Առւնց իրերի:

Առանց երերի: Ա՛յս էր կասկածելին ե ռարասռիելին:
Առանց հրերի, ինչո՞ւ առանց երերի: Ադուտվները փակեցզին
իրենը աչքերը,- մենք այդոլես էլ դիոնինք,- կարծես սում
եին նրանցը փակ աչքերը: Առաստաղին կալած լաւմոլի ւաղլուռ
լույսի ուկ երկու ճարմուսրաւղեւոների անտեր մնացած հերերի
երկու կապոցները չարադուչակ խորչուրդ եին ւու նում,
Հառոկասլես նրանցից մեկը: Ճարտար աղետներից մեկի
աղեալը մուղ-կարմրադույն էր:

/չ-ուք չէր խոսում: Եվ ի՞նչ խոսեին: Ադուսվներն իրենցը
ւասուծն ասել էին, դեղձանիկները դայլայլելու Հիմք չունեին,
լովում էր միայն ծխողների լուցկիների չրթոցը: Թայչարուխի
Օթելլոն բարձը Հաղաց: Երան ոաատւոեցին ւյս ու ույն կողմից,-
«սը՛ս»,- ն երկու ձեռքերը բռունցք արած վեր բարձրւսդրեց
ու Թոռսիով խոինեց ծնկներին: Այս նչանավլում էր,- «ի՞նչ է, Հաս-
դալու իրավունք չունե՞մ...»: Հեւոո ժոլւուս ը: Ժոլիւոր վարակիչ
չէր: Ուլ որ ընկավ, կորավ նրա ժոլիւոր, հ ն խեղճացավ:

Լռություն, լռություն, լռուլյուն, այնալիսի մի լռուլյուն,
որը բանաստեղծի ասածի նման աճում է, աղմու դառնում:
Ա՛խ, ելթե Հիմա դուռր բազվեր ե ներա խոլթվեին երկու ճար-
տարասլեւոները, երկուսն էլ դրեթե մի բոյի, ույն ժամանակ,
ույո՛, ույն փասխանումը մեն ինչ կդնար եր բնականոն ճանասլար-
Հով, ե այն ժասխանումը դեղձանիկները պույպ կւույին աղուսվնե-
րին: Ասենք, ի՞նչ կարող էին ցույց տալ, սլարզապես պիտի
կւոողածարեին, դիչեր-զերեկ կւողաձարեին ույդ աեւ աղոււվվնե-
բին:

Դետք էր որ լուսաբաց լիներ, երբ լսվեց ավտոյի Հոինդ,
Հեւոո (ւվեց, թե ինչոլես բազվել բանտի դուռը, ե լովեցին ուո-
նաձայներ: Երկու անդամ երկուսի նման ոլարզ էր, որ դալիս

360 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

են ւուսնեն Հաջորդ ղույդին կամ ղույդերին: Տնսնես ո՞ւր են
ւուսնոււմ,- ո՞ւր ոլիւոի ուսն են, նուն դեղքերում ո՞ւր են
տանում,- աներանը տու՛ն... խե՛ղճ ինժեներներ. խե՛ղճ մենք:

Դուոր:

Դուոր բացվեց, ի Հանդիաւո քայլերով ե ավելի Հանդիաւո
դեմքով ներա մուն երկու ինժեներները: Ա՛յս ե՛նչ բա՛ն է՛ր:
Ադուսվները լույն բացին աչքերը: Բայց կւռուցները փուկ ււա-
ցին: Նույն դրության մեջ էին գրեթե դեղձանիկները:

- Տղերք, ձեղ ո՞ւր տարան,- չչուկով կարողացավ Հարց-
նել ժողովրդական կոմիսարը:

- Մեր Հին ստունը,- ոլա ասխան եց ճարսուարաւլեւոներիցը
մելը ոչ չչուկուվ:

- Նալբանդյան փողոց,- լրացրեց մյուսը:

- Զվախեցա՞ք,- Հարցրեց մեկը:

- Կվախենայինք, ելթե...

- Մարդասուսը չիկարնի ավիոյով տարան մեղ, վավենալու
ժամանում չեղավ,- Լրացրեզ մյուսը:

- Ինչո՞ւ տարան,- Հարցրեզ բժիչկը:

- Ինչ-որ դասու կ-իաւուը կ Հարցդերով,- ոլաւուասխոան եց
մեկը ե դարձավ մյուսին, - Լռիր, դու մի բան Հասկապա՞ր,
ինչո՞ւ մեղ տարան: Եւս որ բան չծասկագա...

- ես էլ բան չծասկացա,- ոլաոասվուան եց մյուսը:

Մենք էլ բան չՀասկացանք՞ջ": Վերջապես բոլորս անլխոիր
եկաք մի Հասկացողություն: Այս լավ նչան էր: Եվ, վերֆառղես,
ի՞նչ կարեոր է, թե ինչո՞ւ ւուարուն, կարնորն ույն էր, որ սասղ-
ճաղլամալժ եւո եկան:

- Մեղ Հյուսիս են ուսնոււմ, ւողե՛րք,- աւ մեկը:

- Տանում են կորպնեն,- կռուսց մի աղով:

- Հյուսիսը շուռ (ույն Հասկացողություն է, կոնկրեւո ո՞ւր
են ուսնում,- ուղեը խնդիրը ճչոել նւս, առանց որի ւուոորա-
դրություն թերթերում լույս չէր սոնհսնոււմ ոչ մի որոչում:

- ԶՁասագին: Այնքանն էլ» որ ասին, չնորձակալ եղեք:

- Դո ի՞նչ ասելու բոան է, բոս խուր Հարավ չե՞ն ւուսնելու...

- Տղերք, դրանք մի չմո խոաբում են, կա չկա, մեղ արե-
մոււոք են ուսնոււմ,- սւ Օթելլոն մաոր ճակասոին պղելով:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 361

Այս անդամ նրա ժոլիւոր վարակիչ էր, մինչեւ անդամ եղան
ծիծաղողներ:

Համեմասուսկան երջանկությունը կասուարյո՞ղ էր ե ավելի
կառսուարյուղ դարձավ, երբ վերֆասես առւավուռը բազվելզ, ե
դուռը բացվեց: Մեր որֆը ողողվեց աչնանաւյին աուավուոյ ան
թոռրմ օդով: Բերին մեր օրաբաժինները, երկու կոոր չայքարը,
թեյանման թեյր, 1 եղավ մի րույն, երբ դժվար ծր տարբերել
աղոււվները դեղձանիկներից, որովՀեւոււ աղուսվները ծածկ-
վեզին դեղձանիկների փետուրներով: Այս սփուիոխուլյունը
ռակույն աննախադեսղ չէր, այսոլի սի դեռղլքեր՝ որքա՛ն ւեւ
Բավական էր մի փոքրիկ, անբարենալաուո Հով ի կքչեր, կւուս-
ներ արձեստուավան փետուրները: Նույնը ի ոլաւոաձել է դեղ-
ձանիկների Հետ: Հեռու չգնանք, Հենց այղ գիչեր՝ ե՛ ձնով, ե՛
բովանդակությամբ դեղձանիկները չոռ Քիչ էին տարբերվում,
ավելի չուտ ոչ մի բանով չեին տարբերվում աղուսվներից:
Նիոն դեսլքերում նրանք չէին չարախնդում, մեկ-մեկու չեին
մեղադրում անակզբունքայնությոան մեջ, նրանք բարեչողի
կերով լռում էին, որով Հեւոււ դիսոեին, որ նույն ուղոտոր վաղը
կարող է չոքել իրենը դոանը, նույն ծուխը նույն Հաջողու-
թյամբ կարող է բարձրանալ իրենց երդիկից:

Ճամբանե՛ր, ճամբաներ: կեսօրից Հեւոո մեղ իրերով (ըրին
ալ անք աւուր երկու մեքենա ի ծածկեցին բրեղենոով:
Մեքենայում տեղ դրավելին նան երկու զինված պածակներ:
Մեղ Հրամիաւյվեց չչարժվել, ոչ մի բանով չմառոնել, որ
բրեղենոխ ւոուկ մարդիկ են ոլրածված: Այսոլես փոխադրում են
արգելված ալը ւն,ք կամ ռոլանդանոցի ը ւուսնում են մաւս-
մթերք: Փոռխադրության ւսյս արմուկարդ ձեր ակն ու վրա
արավ մեր (առվաւոնսուլյունը: Միոկ մխի իարոաւկանն ույն է, որ
ցերեկ էր: եթե գիչեր լիներ, կարելի ծր խելագարվել: Սակայն
սրանց Համար ի նչ նչանակույթյուն ունի պերեկ կամ դիչեր:
Քաղաքից դուրս, ամույի դաչտում կասուսր վող մութ դործերի
Համար ի՞նչ նչանավուլթյուն ունի պերեկ կամ դիչեր:

Մեքենաները չարժվեզին: Մենք լռում էինք անցնող ավ-
տոների ի տրամվայների աղմուկն ու զվարթ ղնդողը: Ո՞ւր են

362 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ունում: մեղ: Ո՞ր փողոցի վրա ենք: Բայց Հս աղմուկը Քիչ-
Քիչ նոսրագոաւվ: կասկած չկա, որ մեղ ւուսնում են քաղաքից
դուրո: Ո՞ւր են ւուսնոււմ մեղ, ո՞ւր եք ւուսնում մեղ: Այսոլես
տանում են ղդողապած առսլրանքը: Գողացած ալբ անք չենք,
ի նչ ենք: Գողազան մեղ մեր ներից, մեր Հարազատներից,
մեր ժողովրդից, դողացան մեղ: Վերադարձը ե՛ք մեղ մեր օրի-
նական տիրոջը, մենք ժողովրդի թշնամիներ չենք, կելլե
ժողովուր...

Ավոոները կանգնեցին: Հիմա որ լռուլյուն է, Հիմա որ ..:

Բրեղենւոն ծածկոցը բարձրացրին:

- Ռութի՛...

Արեր խոուտում է մեր աչքերը: Մեր ուռները թմրած են:
Նայում ենք չուրֆը: Այս ի՞նչ բան է, սողե՛րք: կեզգհ՛... ւսյս

ւսն կույյու , ք ոո ուս նում... կարար ա 7:

՞նչ եր ն Մ ն մեղ քսոր են նում: յոր ՛

ակեցցե՛ Համեմատական երջանկությունը: Մենք դտնվում
ենք կայարանի Հրասրարակում: Այուռեղ մեղ ռւլասում է բս-
պառւիխկ ընդունելություն՝ ամենաբարձը մակարդակով: կողմ-
նակի ոչ մի քաղաքացի: Ոչ էլ ուղղակի: Ընդարձակ Հրապա-
բակը դսոնվում է ղինվորական Հակողության տակ: Այսւոեղ-
այնտեղ երենում են զինված պաՀնորդներ՝ վարժելրած չների
Հեւոչ Այս, բոլորն, իծարկե, արվում է մեր աղա ծովվությոաւն Հաս-
մար: Նրանք արգելել են ամեն երթնեկ ն փակել բոլոր ճանա-
ռպլարծները: Առանց ւյս Հողասոսը միջոցառումների ժողո-
վուրդը կարող է Հարձակվել... ո՞ւմ վր... ԻՀարկե, եր Թչշնա-
միների, մե՛զ վրա, մե՛զ վրա: Նրանք մեզ բզիկ-բղիկ, ակնոցա-
վոր օձի լեզվով ասած՝ Հողմացզրիվ կանենջշ, Հո՛ւմ-Հո՛ւմ
կուտեն: Մենք Հիմա պաչտպանված ենք ամեն կողմից չներով
ի մարդկանցով: Մեղ չեն դնդակածարում, մեղ ուսանում են
Հյուսիս, աքսոր: կեզղե՛ մարդասիրությունը, կամ ույն մյուս
բառով ոուս ծ՝ Հո՛ւմ... Հո՛ւմ... Հումանիզմը: Շնործակալու-
Թյո՛ւն, չնործակալությո՛ւ Հողատարության Համար":
Հո՛ւմ-Հո՛ւմ-Հումանիղզմի՛ Համար:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 363

- Հո՛՛ւ... Հո՛ւմ,- ես ուղում եմ (ույն բանալ իմ աչքերը,
Ծիծաղելի է, ես ոչ ավել, ոչ պակաս` Հեկեկում եւ: Այսոլես
Հեկեկում էի ես, երբ վոքը էի,- Հո՛ւմ...Հո՛ւմ...

- Հայդո՛ւկ, ի՞նչ ես թելթնկում... Երա՞զ տեսար,- լսում

- Այո,- մսում եւմ ես,- երաղ ւոհւու, ծանը երաղ...
աչքերը բանալու:

- Աքսորում էին, ու մենք ուրախ էինք...

- Հեւոո՞...

- Հեւոո...

Բայց ես ուղում եւմ թեթնացնել խավարը, խեղդող օղը»
Հիսի ես անղզուսոլ պանկուլթյուն ունեմ մի ծիծաղելի բան լռել
ծիծաղել Մեֆիստոֆելի՛՞՛ պես, այսպես,- Հա՛-Հա՛-Հու՛-Հա՛-
Հա՛...

ես, իՀարկե, մքումս եմ ծիծաղում, ն. դա ինձ Հաջողվում
է, Հա՛-Հա՛-Հա՛-Հա՛-Հու՛... Մեֆիոտոֆելիա՛՛...

- Հեւո՞,- անձամբերուլյաւն նչաններ է պույց տալիս
Աչուռ դային:

- Հեւոո... երաղումս մի մուքի...

- Սուռս հկավ Հարցմունքի՞՞... վե՛րջ տուր...

- Այդոլես չի եղել,- առարկում եմ ես,- երբ մեղ
աքսորեցին, մայրս դեռ ողջ էր": Նա իմ քննիչին դիմում է
դրել, այսոալես.

Սուող եկա՞վ Հարցմունքի,
Առա՞ց,- աղրի՛ քո բալեն,
Ո՞նց էր Համը իմ ձադի...
- Դու նավա իրավունք չունես,- ասում է Աչուռ դային,-

Թումանյանի առածները քո ուղածի ոլես չուռ ու մուռ
տաղլույր: Այս մեկ...

364 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Երկրո՞րդ,- Հարցքնում եւմ ես:

- Երկրորդ՝ Քնի՛ր, վաղ առավուոյուն... Առաջին...
/ւ քնում է, կամ ո՞վ դիսոե, ձեազնում է որ քնած է:

«Մենք Համաձայն Հրամանի իջնում ենք մեքենաներից ն.
հրերը գրկած կամ չալակած՝ Հերի կանդնում: Մեկ-մեկ: Աչք-
ծոծրակ: Հեւոո առաջ ենք չարժվում: Առաջընթաւդներն արդեն
խուղարկվում են, մեկ-մեկ բարձրանում են վաղոն: Խուղարկե-
Լիճ վերցնում են ծխավխոուոները, մավոր կաւ... ա՞յս ինչ նորու-
թյուն է:

Վաղոնը Հեռվիզ մարդավարի, սովորական վաղոն է,
միայն մուռենալուց Հեւտո կարելի է նկատել, որ ոլաւտուծաննե-
Ըը սփոքը են դյուղական խրճիթների ոլաւոուծանների Խման իւ
ղարդարված են երկաթե խիտ ճաղերով: Վաղոնի միֆանդքը
Հաղեքած է բանտաձուռու|: Այս ույն Հուն է, որը միայն կալա-
նավորին է Հայսոնի: Նկարագրել ույն դժվար է: Ասել, որ դա
ղդարչածուռություն է, ճիչ չէր Լինի, ասել, որ Հաճելի է ւյդ
բույրը» այդ էլ կլիներ չասիաղանցություն: Դեղասոների Հուոն,
օրինակի Համար, մեկին կարող է դուր դոլ, մյուսին ոչ, բան-
ածուռը չի կարող դուր դալ որեէ մարդու, թեն, կրկնում ենք,
դաս դարչածուռուլցյուն չէ: Դոս, մի տեսակ, ինչոլես բաազասորեմ,
ոլաչտոնական Հուո է, որը կալանավորին ներչնչում է մի
տեսավ Լրֆություն ի մի տեսակ ղդառտուլյուն:

Վագոնն ունի իր կուղեները, կուպեներն ունեն իրենը
դոները, որոնք երկավիաալաւոված են: կուղեները երեքծարկա-
նի են, իսկ Հարկերը՝ միակտուր: Ամեն Հարկում պիտի աչխա-
ոի ապրել չորս մարդ: Լավ չղդալու Համար ուռեղծված են օբ-
յեկտիվ ի սուբյեկոխվ բոլոր Հնարավորույթյունները: Նուոելիս
ոլեւուք է Քիչ կռանալ, ռպլառկելիս ոլեւուք է աչիոաւռել որքան
կարելի է կարճա ծաոա Լինել, կանդնելու մասին խւոււք (ինել
անդամ չի կարող: Մխացյալն ինչես բանտում: Սոււի սփիո-
խարեն տալիս են մանը, աղի ձուկ: Մխապյալն ինչես բան-
ոու: Այստեղ նկաւովում է ավելի մեծ Հողառոարուլյուն. չեն
ուղում, որ ծխելով վփունդենք մեր առողջությունը կամ դուն
անդքից ներա նայող պլածակների տեսողությունը... Օրվա

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 365

ընացքում տալիս են միայն երեք անդամ ծխելու մավորկա:
Մեացյոալը ինչոլես բամոռում: Երկու մեջոեղ ոլառկողները
դժբավվուռ են, նրանը անձանդաւտացնում են երկու կողմից: Բայց
նրանք կարող են նայել ճաղալաւոված որատուծանիցը ի դիւոել
կառամաստույդից՝ անկաղ ռլառոկերներ: Ուրեմն նրանց կարելի
է մինչն. անդամ նախանձել... Մխացյոալն` ինչես բանտում:

Երեկոյան մեր վաղոնը պնդվեց ե առաջ չարժվեց: Ուղե-
պինք ասել` «Մխո բարով, Երան», բոյց եւո դարձավ ու նո-
բիզ ցնցվել: Եւո, աււաջ: Եւո, առաջ: Վաղոններ են կլում:

- Ուրեմն, դնում ենք,- սում է մեկը, ե տիրում է լռու-
թյուն:

- Նոր գլխի ընկավ...

- երանի՛ նրանց, որոնց ոսկորները մեացին Երհանում,-
կոկոում է սենոխմենուը մի աղով, - մեր ոսկորները...

- Մեղ դեռ ծաղիկներո՛վ ոլիւոի դիմավորեն,- դայլայլում
չէ մի դեղձանիկ երրորդ Հարկից:

Բացվում է դուսն ծանոլժ, վաղածանոլժ քառակուսին, ու
երում են ոլածակի նավո ղույդ կաղլույո աչքերը, ուլ ւս
արագ-արագ բացվող-իսի վող բերանը:

- Այստեղ խոսելն արդելված է: Դուք Երանի բանտում
չեք,- սում է բերանը, ի քառակուսին փակվում է: Մարդը
ճի չո էր մում, մենք Երեանի բանում չենք: Ինչոլես էլ խմա-
պով...

/ւ նորից լռություն:

ա Գնողքն ույնք ան եւո ու առաջ էր արել, որ երբ դիչերը
դուրս եկավ Երեւանից, ոչ ուք չղդացղ: Միայն երբ ւական
դարձավ անիվների աղմուկը, մենք Հասկագաղք, որ դնում
ենթ: Ո՛չ, մենք չենք դնում, մեզ տանում են.

Տանո՛ւմ են, ադե՛ ջան, տանում են...
ինձ քեզանից Հանում են...

366 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տարել, ճակոաո, մարսուսղդաչւո: Մարդիկ իմացել են, Թե ուր են
դնում ի ինչի Համար: Իսկ մե՞նք...

Իսկ մենք չգիտենք, 22 ինչո՞ւ ե ո՞ւր: Ո՞ւմ է Հարկավոր
ւսյս ամենը:

Այդ գնագթի անիվներն են երդում.

Տանու՛մ են, ադե՛ ջան, տանո՛ւմ են,
Ինձ քեզանից...

Իսկ ինչո՞ւ միամիւո ձեան: Մոնք Հիմա ուսյալ ենք ու
լուսավորյալ: Այո՛, կար ամանակ, որ մենք չէինք Հասկանում
էինք իրար բերանի, անցան, ւռյո՛, կրեմ, անցան ույն ժո ւիու-
ասդին, մեյ մը անդին...

Տանո՛ւմ են, ադե՛ ջան, տանում են...

Մենք գիտենք, թե մեզ ո՛ւր են տանում, ամեն դեպքում
ո՛չ Հարավ հ ո՛չ էլ արմմումոք: Ինչո՞ւ են ւու նյու ւէ, ւյ էլ
դիւոենք, ուսանում են, որոլեսղի մենք մեր դլիսին չղդանք Հայ-
րենի երկինքը ն մեր ուքերի տակ չղղանք Հայրենի Հողը: Տա-
նում են, որոլեսղի մենք մեղ ոլաւոժված ղդանք, խեղճացած,
ոչնչացած.

Տանո՛ւմ են, ադե՛ ֆոն...

Ու մենք ղիտենք, ա՛խ, մենք չատ լավ դիտենք, լթե ո՞ւմ է
ծել, որովՀետ, միննույն է, մենք այդ մասին չենք խոսել ու

չենք խոսի: Այս՝ ամեն մեկը դիտե, դիտե ն այն, որ ղիմապինը
դիսոե, բոյը այո մասին մենք չե՛նք խոսում, չե՞նք խոսում:

սառանո՛ւմ են...

«.Օրեր եյ անցնում. դուցե տարիներ ու դարե՞ր: Մեր՝

մենք չորո դար Հաչվեզինք: Մի բան Համւուուուաուղլես կարելի է
ոլնդել, որ չորո դար չի անցել: Գեադքը վաղուց է կանդնած:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ67

Մոճնք այլս չենք ռւլասում, թե երբ ոլիւոխ չաղրժվի: Ե՛րբ կուղի՝
թող չարժվի: կարող է անդամ երբեք չչաղրժվել: Մոք ժոմու-
նակի տերը չենք, ժամանակն է մեր տերը, մենք մեր տերը
չենք, մեր տերը ուաւոււանուս ն, դիտե Թե ով է. մի բան որոչ է, որ
մենք անտեր չենք: Եթե անտեր լինեինք, կզնայինք ուր որ
խելքներո փչեր: Պարզվում է, որ ւանւոերությունը ոչ միոյն
վաո բան չէ, ույլմւ չա՛ւո-չ աւո ոլաւովոաւկաւն մի բան է: Շոաո՛ւո:

Հարեւան կուսպլեների քառակուսի անդքերը բաղզվում ու
փակվում են: Ինչ-որ Հրամանի Հուռ է ղալիս: Այո՛, ոյո՛: ԱՀու
բազվել մեր դուն քառակուսին: Հրամանը ոլարզ էր.

- Իրերը Հավաքել:

ԱյնուՀետն մեկ-մեկ դատարկվում են կուպեները: Հերթը
Հասնում է մեղ: Մոք դրկում կամ չալակում ենք մեր հրերը:
մեկ-մեկ իջնում ենք վագոնից ն ուռք դնում մայր Հողին: Առա-
ջին գծից մենք բավական Հեռու ենք: Բայց կայարանի ճակա-
ոին կարդում ենք՝ Վոլոդդա.. այստեղ կաղրմորը վերջին
վանկն է ,- դա՛՛՛: Դա-դա՛, Վոլողղա՛: Փորձում եմ Հիչել, թե
ինչ դիւոնմ ւյս քաղաքի մասին: Ամեն դեղլյքում մենք
ղսոնվում ենք Մոսկվայից էլ Հյուսիա: Այնուծեւու Հիչում եւի,
որ Վոլոդղայի անունը կալված է... սյո՛, սյո՛, Վոլոդղան
նչանավոր է եր յուղ ու ոլանրով, ինչես մեր Դարալագյաղը:
ԱՀու թե ինչու մեղ բերին այստեղ ե Հառոկասղես այստեղ:
Ինչոլե՛ս կարողացել են ճիշւո ղուչակել, որ մենք ձանձրացել
ենք Դարալադյաղի յուղ ու ոլանրից ե բերին մեղ այլաւոեղ, որ
Վոլոդդայի յուղ ու ոլանիրն անուչ անենք... Ի՛նչ Հոդասու-
րություն, ե՛սչ Հո՛ւմ... Հո՛ւմ...

Այստե՛ղ էլ մեղ դիմավորեպին մեծ վայելչությաւմբ, ռլած-
նորդներով ու չներով: Նրունք չրֆառլատեցին մեղ հ մի քանի
անդամ Հաւչվեղին ծեռ ու մուռիղ: Հեւոո մեղ մե երո

լ չմեպի վից եց: Հ դ մեր իրերով
ծրամայեցին բարձրանալ ասլան ք աւուսըները: Այսւոնղ մեղ
չծածկեցզին բրեղենոու|: Մոնք չարժվեցինք: Բանուկ սփողոցնե-
բով ե մայթերով անցնող երկսեռ տեղազիները ոչ մի ուչադ-
րություն չդարձրին մեղ վրա: Պաւոերին Թարմ աֆիչնել՝ խա-
ղում են «Թադավորը զվարճանում է»: Ինչո՞ւ չէ, էլ ի՞նչ Թոս-
դավոր է, որ չղվարճանա: Աչնանույին անձրեր քաղաքին ւովել
է խուր, Հոդնած եւք: Ուրիչ ոլույւիան ներում ւսյս անձրեր

368 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կարող եր մինչն անդամ բանաստեղծական Համարվել...

Բաոոր դւոնվում էր քաղուքի արնսխոյուն ծայրամասում:
Մեղ իֆեցրին, նորից Հաչվեցին ն առաջնորդեցին մի բավա-
կանին ընդարձակ սենյակ, ուր ոլառոերի երկայնքով դրված էին
երկար նատոարաններ: Այուռեղ Հրամույվեզ մեղ մերկանալ, մեր-
կանալ մինչն վերջ: Այս կարդադրությունը մենք ընդունեցինք
ակն ծայ տարակուսանքով: Ի՞նչ են ուղում անել մեղ Հեւոչ
ԱյնուՀչետն պաՀնորդները վերցրին մեր անկողիներն ու
չորերը, փավմաժեցին ե առանց դրելու մեր անունները, դիղե-
պին մի անկյունում: Այս էլ Թւիաց մեղ կասկածելի: Այսոնղ
կանգնել էին նմ չորո ծրազանավոր ոլածակներ, որոնք ոչ մի
բանով մեր աչքերը չեին չոյում:

Հեւոո՞: Հեւո ույն, որ ներս մով ղինվորական չորերը Հաս-
ղիվ ծածկող բժչկական խալաթով բարձրածասուկ մի ւն 4նոււ-
վորություն՝ բարձրաստիճան մի ղինվորականի Հեւոչ Այս էլ
լավ նչան չէր: Մեզ Հայտնի է, որ նման մութ գործերին ներկա
է Լինում նեւ Բժիչկը։ որը նույնալես ուտորադրում է կառուսը-
մու ակտը: Բժչկական սւոուդումը ծիծաղելի Լինելու չոռի
ձեւական էր: Մինչեւ վերջ նս ոչ մի բոսու չարտասանելց: Բժիչկը
պիզ-գից բեղեր ուներ ի Հաղլչող, կապույտ աչքեր: մե մի քանի
անդամ միայն կոկորդը մաքրեց,- ղը -քղը :- Նրանից փչող
օղու Հուոն ավելի ծանրըազպրեց մթնոլորոոր:

Այդ էլ վերջացավ:

Այնուծեւոււ բաղպվեցին աջակողմյան երկու դոները, ե
նչաններով մեղ Հասկացզրին, որ ոլեւոք է ներս մոնել: Թողնում
եր ույն ւուղլավորուլյունը, որ մենք ընկել ենք Համրերի
աչխարծը: Ներս մտանք: Այսոնղ Հառուսկը պեմենտիցզ էր:
Ուրիչ ոչ մի բան մենք չկարողացանք նկառոել: Բայց ներքին
վախով նկատեցինք ն այն, որ մեր Հետնից ներս մտան նան
չորո ծրազանավորները: Այս արդեն Հանք չէ: Նրանք
կանգնեցին մեզնից ոլո չաւճ Հեռավորության վրու, կողք-
կողքի: Մենք՝ ադամամերկ՝ ռոլասում էինք դեռղյքերի Հեւոադա
դարդաղպմանը: Դեւղքերի ղարդացումը Հանկարծ, անսարասելի
կերոլով ուուսքավ աղմկալի բնույ: Սկզբում մենք չծաա-
կազանք, թե 22 է կառու վում:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ69

-- Հայդո՛ւկ, դու քնա՞ծ ես:

Աչուռ դային է: Եւս լռում եւի, ույսվինքն ուղում եմ ասել՝
ոոլո՛, ես քնած եւմ: Բայց նս չի Հուսածառովում:

- Ինչո՞ւ կալանավորներին չի Թույլաւորվում փամացույց
ռլածել:

- Որպեսզի չկարողանան ժամադրություն նչանակել,-
որաւուաախոանում եւմ ես:

- Երեի՛, երնեի՛,- ոլաւսուասվխոււնոււմ է նւս Հետո անդրա-
դառնում է:- Ժամադրություն՝ ո՞ւմ Հեւո...

- Ամեն կալանավոր ունի իր սիրուծին,- ասում եմ ես,- ն
զարմանալի կերպով բոլոր կալանավորների սիրուծիները մի՛
նուն ունեն:

- Զարմանալի բան,- նկատում է Աչուռ դային ե ուղում
է երեի ղարմանաղ, բայ ես ղղում եւի, որ նրա մւոքերը Հեռու
են,- ի ինչոլե՞ս են կոչվում նրանք,- այնուամենույնի վ Հարց-
նում է նւս:

- Աղզասոությո՛ւն,- մսում եմ ես մեծ Հանդիսավորու-
թյամբ:

- Տեղը բերիր,- երեի ժոլւոումմ է նս խավարում, - բայը
գիչերվա Համար չատ է դժվարամարս: Ավելի լավ է քնիր:
Վաղը...

- Վաղը, այո՛ վաղը,- Հասւուուոոււմ եւմ ես իւ աչքեր» սփա-
կում:

«Զորա կողմից լովեց խչչոց, թշչոց, ն տաք դոլորչին ասես
կտրեց մեղ ցեմենտե Հատակից, ե մենք, մերկ ու մաղակալած,
միայն վալ: ներչնչող Հրեչտակների նման լողացինք ցեմենտի
կան կոմիսարը վնչում է ն երկու ձեռներով եռանդով չվում
կակսեն... - ի՞նչը,- Հարցնում եմ հս: - Գեդակածարել,- ալւա-

370 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Համար,- բաղասորում է նւս արոս դ-ր ող, սեւ վախենալով,
որ ժամանու չի Մնացել եր սմոքերը մինչ վերջ բազասորելու:
Հետո մենք Հայտնվում ենք մի ցնլուղի տակ ն վերից թափվող
ախորժելի ֆերմատտիճանուվ ջուրը կյանքի է կոչում մեր
Հողնած ու մուսուալուծ մարմինները: Ցնցուղները չեն ենթարկ-
յում մեղ, ն կարիք էլ չար, որ ենթարկվեին, նորմալ էր ն
չասիր, ն՛ ջերմությունը: Մչուչի միջիցը մի քանի անդամ լավեց
Հրազանավորների «ռր՛ս-արս»-ը: Այդ նչանակում էր, որ մենք
լողանալիս փնչինչում ենք, մի բան, որ երի չի կարելի:

կասկածից դուրս էր, որ Հւիուու Հեւոնողականուլյամբ
մեղ Հեւոլում եր Համեմաւուականույթյաւն Թեռրիան, որը կաղ
չուներ Ալբերտ Էյնչտեյնի Հեո՛՞՛, ոչ, այս տեսությունը լուսա-
Հոդի կըրըխ-ղդաիրմանցի Սերոբին էր ոլառսոկանում: Հիմա մենք
երջանիկ ենք, որ Վոլոդղայի բանույին բաղնիքում մեղ
չղնդակածարեցին, ն. մենք լողանում ենք զինված պաՀակների
Հակողություն տակ:

Ու Հանկարծ, ինչպես միանդամից ն անսպասելի սկսվեց
աղմուկը, մի անդամից էլ կւորվեց: Այս անդամ մենք մեղ ղղա-
ցիք ույն անձարմար դրություն մեջ, ինչես ղղում են մեծ
ողեհորուլյամբ ռլարողները, երբ Հանկարծ նվաղախումբը
լռում է: Այո՛, ճիչ այդալես: Մչուչն ւսրադ նոսրանում է: Այս
անդամ բացվեցին ձախակողմյան երկու դոները, ի նույն Համը
նչաններով Հրամայեցին մեղ դուրս դալ: Մենք մունք մի
կարելի է ասել ընդարձակ սենյակ կամ սփոքը մի ռրած: Երկար
նատարաններին, ոլո չան Հեռավորության վրոո, դրված եին
չորերի դորչ կապոցներ: Ցուլրոոը երի մեղ օղնեց, որ մենք
արաղ կողմնորոչվենք: Ամեն մեկս տեր կանգնեցինք մի
դապղոցի:

Առաջին ւուղավորուլյունը բավականա չա աննալատւո էր,
եթե չասենք՝ քստմնելի: Սպիտակեղենը կոչտ թաթանից էր ն
չատ էլ Հեռու սղիտակեղեն լինելուց: (Ի՞նչ օճառով էր լվազ-
վուծ, ծանր Հուռումւմ էր): Գորչադույն բլուղի երեք կոճակներից
մեկը փայտից էր: Բամբակած չալվարն ու ոլիջակը մեծ ու
փոքը էին, ականջավոր գլխարկը կուղը եր Հոտում: Բուչլատը
քաչում էր երեի մեկ փութ: Ամենասարսափելին կոչիկներն
էին, դրանք ոչ թե կոչիկներ էին, այլ ծանր սանդալներ: Երան-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 31

պից ւե մեկում երեք ուռք կարող էր տեղավորվել ալա ծո-
վփաբար:

Երբ վերջացավ դժվար ղդետտավորումը, մենք վերջաղես
բարձրագրինք մեր դլուխր ի նայեզինք իրար: Հիմնականում
կարելի էր երկու մասի բաժանել մեղ՝ ծիծաղելիներ ն ողբեր-
դականներ: ես, կարծեմ, ե՛ մեկն էի, ն՛ մյուսը:

Հեւոո ղնդացին ինչ-որ փականքներ ու կողոլեքներ, ինչ-
որ դոներ փակվեցին ու բազվեցին, հ մենք մուսոք ղդործեցինք
ոլաչտոն ավան բանր:

Զորսծարկանի մի մոււյլ չենք էր դչ կառուցված ծանը,
ճնչող ճարտար աուղլեւուուվ ուն ոճով: Ամեն մի Հարկն ուներ եր
երկաթե ղուոր, որին Հակում էին մի զինված ն մի անզեն պա-
Հակ: Դեպի չորրորդ Հարկը ձգվող քարն աստիճանների Հար-
թառկների վր բացվում, ավելի չումո փակվում եին Հակայա-
կան լուսամուսոներ, որոնցից ոչինչ չէր կարելի տեսնել, որով-
Հեւոհւ առսլակիները դույնղդույն եին հ բաժանված Հարյուրա-
վոր քառակուսիների ու հոանկյունիների: Ինչ-որ միտոխկա-
կան, խործրդավոր, անձասկանալի բոան ուներ ւսյս բանւոր, որը
Հեւտո Հասկանալի դարձավ: Այո՛, Հեւոո՛: Մենք քայլում էինք
մեկ-մեկ՝ ա չք-ծոծրակ, այդոլես բարձրացանք քարե, խուլ
ատտիճաններն ու երբ Հասանք չորրորդ Հարկը, Թեքվեցինք
աջ: Մեր երթը ձախից ն աջից Հակում էին երկու ՀերթապաՀ-
ներ: Նրանք քայլում էին մեղ Հետո նհ մի Քիչ կուած, չասի
եին տալիս մեր քայլվածքին, ւամեն Քայլի Հետ կրկնելով՝ «որ՛ս-
սր աչս ա-ռըս...»: Այդպես Հեւոում է ոլարի ուսուցիչը նոր
ընդունված աչակերտի առաջին քայլերին: կոչիկները ծանը
էին, չէին ենթարկվում մեղ, մենք աչխատում ենք թայլել ան-
Ճայն, ի դոս միչմո չէ, որ մեղ Հաջողվում է: - Սրը՛,... սր՛ւ:

Միջանդքը Լույն է. միջանդքը լուսավորվում է ելեկյորական
ւաղուռ լույսով: Առջից քայլում է Երեանի կոմիւոեի քարստու-
ղարը» Հեւտո ճարմուարասլեւոներիցը մեկը, երրորդը ես եմ: Ռվ-
քե՞ր են ինձնից Հետո, չղիտեմ, կարեոր էլ չէ: Երկու կողմե-
րում երկաթն փակ դոներ կան, ոմանք մուո-ւիուո, ոմանք՝ իրա-
բիզ Հեռու: Մեծ ու սփոքը կամերաներ են: իրար մուո դոոնվող

դոների վրա մեկից ավելի ծանը կողպեքներ կան: Մեկուսա-
րաններ են երեի: Դոներից մեկի մուռ առաջֆնորդը կանդնում

312 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է: Մենք էլ: Նո ակսում է դունբացեքի արարողությունը: Ես
մի աչքով Հետ եմ նայում: Ինձնից Հետո միայն վեց Հոդի կան:
Մխացյոլները... մեագյալներին կուլ են ւովել առաջին, երկրորդ
ն երրորդ ծարկերի կատակոմբները:

Դուոր բազվում է, ե մենք ներս ենք մոնոււմ:

Մոնք Հիսի մենք չենք, մենք Համարակալված, բայդ սյո-
ռես Թե այնոլես կենդանի միավորներ ենք: Ես «222»-ն եւի,
օրինակի Հասխար: Ինչոլես էլ դւուսն իսկական Թիվո՝ 222, ոչ
ավել, ոչ ոլա:

Որովչեւտն եթե մեկով ավելի լիներ՝ կարող է ստացվել
Երեանի կոմիտեի քարսոուղար, իոկ եթե սակաւ կդառնա
ճարսուսր ալ եւո... 222, Հու, ւմ ծ.ւս ես, ոչ ավել ի ոչ իոկ
որակա:

/ւ եթե ես փախչեմ, այդոլես էլ կասեն` 222-ը փավխուվ, ու
եթե իմ ու բանտույին բժչկի Հարաբերությունները (ավանան,
նւս մի ղդեղեցիկ օր կառղլացուցի, որ Համր չէ: կխւիի ուսիս ե
կասի 2227 քեֆդ ո՞նց է:

Ու եթե մայրս ինձ նամակ գրի, պիտի գրիչ- «Որդյակ իմ
222, աւուս գու վերջին նամակդ ե կարդալով աւո...»

/ւ եթե ես միօրինու ու տաղտկալի կյանքա Քիչ թե չոռ
բաղմաղան դարձնելու բրի նալասուսկուվ վերցնեմ ու մեռնեմ,
չորրորդ Հարկի ոլա ասվխուա ն աււոոււ Հերա ծն այդոլես էլ
ոիւոի ղեկուցի բոանւուլեւոխն, - «222-ր մեռուվ...»:

Խե՛ղճ 222:

«Թվաբանական խնդիրն ավելի քան ալար զ էր. կամերա-
յում նուուս ծ էին 9 կալանավոր: Դուռր բացվեց, ի ներո մուն
6 նոր կալանավորներ: Քանի՞ կալանավորներ էին ասլրում
կամերում: Պաոլո - 15:

Մոք Հիսի դիւոենք, որ ղսոնվում ենք Վոլողդայի քաղա-
քական մեկուսարանում: Մեկուսարոանի չենքը ժամանակին
եղել է վանական սուրբ Հայրերի կաղպարանը: Այո, այաւեղ, ւսյս
ոլաւոերի ց Խերո՝ ապրել ու ճդնել են աչիարծիզ խռոված մար-
դիկ: Նրանք կամավոր կերպով չարչարել են իրենց մարմինը,
իսկ Հոդին նվիրել խւաւոասիր ո ու դժվարա ծաճ աւոծոււն:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 33

Մեծ տարբերություն չկա ւսյս մոայլ չենքի նավին ու
ռնրվա բնակիչների միջն: Աչխարչից խռուված՝ մենթ էլ ենք
ճգնում, մեր մարմինն էլ է չարչարված, հկ մեր Հոդիները՝ ղո-
Հարբերված խատտասիր:ո ու դժվարածաճ աւոծոււն: Առովածնե-
բի մեջ մի փոքրը ւտարբերուլյուն կա: Նրանց ասւուվածը ղա-
ուամուծ, ալեչեր բեղ-մորուսով է, մերը՝ մալքուր ուսիրված, աղլե-
խոսուն բեղերով: Այս է եղածը: Մի աննչան տարբերություն էլ
վա'՝ մինչ այս չենքի նակին բնակիչներն իրենը Վեռթով էին
փակել դուռն իրենը վրոո, ւլա նրա նոր բնակիչներն իրենցը
կամքից ու պանկությունից անկոաւիս, չա՛ւո, չա՛ւո, չառ Հարդե-
Լի ոլաւոճառով նուուսծ են փոկ դոներից ներա:

Այս չէ՞ եղածը:

Այուռեղ չեն խոսում, իսկ եթե խոսում են, ւալ խոսում են
չչուկով: Գոյություն ունեցող դրակոնական կարգերից չեղվ-
ողին ռոլաունում էր 5-10-125-օրյոա ոքնություն՝ ատորերկրյա
ոլրաւոժարանում: Հինդ օրվա դառուաալարւուվածները կամերա են
վերադարձվում այլասիոլւված ի կիանո վիճակում, ուսը
օրականներին փոխադրում են այնտեղից փակ Հիվանդանոց,
իկ տասնձինդ օրականներին մո՛րդ: Վոլողդայի սուրբ Հայ-
բերի մենւաւուա նում կարծեմ ւսյս էլ չի եղել:

Այստեղ մեզնից առաջ Համւոււովուծ վեզ կաղլանավորնե-
բից ամենա ծեւոււքրքիը անձնավորությունը, իՀարկե, Սերյոժա
Բենեդիկտովն է: Սա եղել է Լենինդրադի կոմերիտական
չըչկոմի քարտուղարներից մեկը ն իր ասելու տեղյակ է քա-
ղաքական ներքին բոլոր անցուդարձերին: Նո երեք անդամ
ամուսնացել է, բոնվել է չորրորդ անդամ ամուսնանալու
նավխօրյուին ե խորապես Համողված է, որ ինքը ղոծ է եր
նախկին կանանը սադրանքներին: Գեղելկաղեմ է Սերյոժան,
երիտասարդ, մի Քիչ թեթեւաբարո ե կարելի է ասել` ոլարծեն-
կուռ: Երբ մենք չչուկով նրան ասացինք, որ աՀւա՛ ույն մարդը
Երեանի կոմիտեի քաղրւռուղար էր, կարծում էինք, որ նրա մեջ
դարթնացնենք կոմերիտական Հարգանքի զդացմունք դեպի իր
ավադ, կուսակցական ընկերը: Իսկի էլ չէ: Նու անմար բեր մի
Հայ ուց,ք նեւոեը մեր քարտուղարի վր ի փնչաղզ.- Շաղ եմ
եսել...

Ռուան Բելուդովը մուռ յոթանասուն տարեկան մի ծերուկ

374 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

էր: Մալ դիմաղծերով հ ավելի մանը աչքերով ւսյս մարդը
կարող եր անչար ժ նաւոել ժամերով կամ ձմեռը ժամերով ւան -
չարժ կոչել վառարանին ի մնալ: Ոչ մի կերոլ Հնարավոր չե-
ղավ ոլարզելու, թե ի՞նչ մեղադրանքով է նաւուծ ւսյս աձավոր
Հանքաղգործը: Մեղնից առաջ նս ոլառումել է, որ ինքը ձկնորս է.
մի անդամ ձուկ որուլիս ն կամել ու քնել է՝ թողնելով ւիւ-
կույկը բասիոոխ քմաձաճույքին: Բարձրացել է ուժեղ քամի ի
նրան թչել դեպի ծովի բացերը: երբ ուչքի է եկել, նա իրեն
դատել է նավածանդաւոււյին քաղաքներից մեկի կենտրոնական
բառնւռումմ: Նրան մեղադրել են Սկանդինոաւվիւս փախչելու փորձ
կառուսրելու մեջ:

Մի ուրիչին նս ոլաոմել է, որ ինքն ունեցել է նույին
Հաղվադղյուտ ակվարիում Հաղվաղդյուտ ձկների տեսակներով,
որ եր ողջ կյանքում ՍՄ անվել է ռեսիակաւն ակվարիումի Համեղ
ձկներով, հ որ հրեն բոնեցին ռումը մեղադրանքով, որ ւտիրա-
նան եր արժեքավոր ավկվարիումին: Եվ, վերֆաղլես, մի ուրիչ
անդամ ոլառումել է, որ եր փեսան ձկնարղյունաբերության ժող-
կումաւոխ ոլա ասվխոաւնաււոու աչիաւոող է, ի որ ն կենտրոնա-

կան պածեստից դուրս դրել մեկ թե երկու տոննա ձկնկիթ
մասնավոր չուկայում կրկնակի ղներով ծախելու Համար: իր
ասելով նս օրգաններին իմացրել է ւսյս Հակառպեւտական
դործի մասին, ի ուծ չնորձակալուլթյան փոխարեն իրեն
նաւտեցրին:

Այս ի նրա ոլաւոմած բոլոր Հակասական ոլասոմուլթյուն-
ների մեջ մի բան ակների էր. նրա «դործիղ» ձկան Հուռ էր
ղալիս: /ւ մի անդամ, երբ եսն նա դւոնվում էինք վառարանի
մուռ էւ փորձում էինք ւուսքացնել մեր մարմնի երկու երեսները,
ես պածր ձայնով Հարցրի.

- Ինչո՞ւ են քեղ նատեցրել, խեղճ մարդ...

Ի Հարցին ոլաւոասվոաւն ելու փոխարեն նւս բազականչեց:

- Ձկան պածածոնե՛րը, անիծվա՛ծ ձկան պածածոները....

Խնդիրը լուծեց կալանավոր Արխիխպովը, որը եղել է
ուսուցիչ, ձերբակալվել որսլես մենչեիկ ե այտեղ բերվել Ռո-
ւում Բելուղովի Հիսո: Նոս պուցամասոր երկու անդամ կոխեց
ճակասոին ի սագ:

- Մի՞թե չեք նկաւոում, որ նւս... էն-իքը...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 375

Ուզում էր ասել` պնդել է:

Առավուռյան ե երեկոյան մեղ ուսնոււմ են ղուղարան:
վարչությունը որոչ չանքեր չի խնայել սուրբ ծայրերի այս մե-
նասոտանը վերակառուցելու Համար: Նույն բանտային վար-
չությունը, Լո երեույլթին, աոանձին ուչաղրության է արժա-
ռալասարկել տասներկու Հոդու միանդամից, չնորչիվ եր Հեւս-
ունենար: Յուրաքանչյուր անդքիդ, ինչսլես ասվեց, օղմովում
եր միանդամից չորո կալանավոր հ նաւտում չին այնոլես, որ
երրորդը` Հյուսիա, իկ չորբորդը՝ դեպի Հարավային կողմն
աչխարծի՞՞ : Զուգարանի մուսոքի մուռ Հակող Հերա ծ
քների Համար մի-մի կտոր եռանկյունի կտրված թերթի կտոր-
ներ էին տալիս: եռանկյունի՝ որ կալանավորները չկարողա-
նն կարդալ ի չիմանան, թե ինչ է կառու վում դրսում:
Այնուամենայնիվ, մենք այդ կտորներից իմացանք, որ Եժովի
տեղը նչանակված է Լավրենտի Բերիան", իսկ Սուստաֆա
Քեմալը մածագել է:
եին ղբոսանքի քառակուսի տարածությունները, որոնք մեկ-
րերով: Սանը կոչիկների խուլ դուիյուններից միայն կարելի էր
Հել Հետեխում, չոլեւոք է նայել ոչ վեր, ոչ վար, ոչ ուֆ, ոչ ձախ,
այլ ուղղակի դիմացը, առաջից քայլողի ծոծրակին: Բանտային
լռություն կարդ ու կանոնին չեին ենթարկվում չոռտախու
վեր:

376 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ի՞նչ փայը էին վառում, ես չգիտեմ, բոյը վառելիքը ոլեւոք եր
որ առաֆնակարդ (իներ: Վառվող փույսոր ուրախ աղմուկով
ալիք էր անցնում կամերայում հ ւոււքազնում մեր մրոած ու
Հանի առլակիների Հարառխուխոլթ ռառցանկարները: Ինչե՛ր
նայում է անտառային արածեոին՛՛: Գիքո՛րն է կանդնած խա-
նութի դռանը, որսորդը կրակում է, իսկ միրծավը ծալել է վի-
րաղլոր թեր, մի նայիրյան աղչիկ թեթել է Հեղաճկուն իրանե՞՞,
ու Հոդնած՝ Հնձվորներն արտից դղյուղ են վերադառնում:
Վոլողդայի սո՛ւրբ Հայրերի մենաուոււան

։լետներից մեկին, իսկ ձախինը՝ Լենինականի սլատասխանա-
նական է, ինքը՝ Հայ, Ղարաբաղի կողմերից": Ե՛վ մեկը, ե՛
չ ղարաբաղցին:

-- Լավ երաղ չէ:- Բաղզաւորում է ճարսուար ալեւոր: -- Հա-
սա` մինչն մեջքս թաղվել էի դեխում,-- ավելացնում է նա:

- նոր գործ կարող են բաց անել, զգույչ կազ,- խորչուրդ
չ տալիս ղարաբաղցին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 377

նման մի բան: Հակաղդելու Համար իմ Հարնանների գեչ
եմ լինում ձի կամ ավանակ նստել:
ցին:

վի ն ինձ նետում եմ սպիտակ ավանակի կոնակին:
- Սոլիւուսկ,- ոլա ասվխուանում եմ ես:

- Սոլիւուսկը ոլաւուան ք է,- չչնջում է ղարաբաղցին ն Հո-
բանջում:

Երկու օր Հետո եւս փոխադրվում եւի սմ էչի վր:

- Սր ռսուդի նչն է,- ւսյս անդամ վայում է ճարմուսրա-
ոլեսոր:

- Բայց երաղում էչ կամ ձի նատելը (ավ նչն է,- բողո-
քում եւմ ես:

- կալրենք, կւոհսնենք,- ղիջում է ղարաբաղցին:

- Ինչ երաղ ուղում ես հւ, մեղ վրա աեւ խոչ են քաչել,-
մոքերի փոխանակությունն առխխուիում է ճարմուսր ալեւոր:

Հին կալանավոր Արխիպովը մի տարի եղել է Սիբիրի
ճամբարներից մեկում: Նու չչուկով ոլաւոմում է ճամբարային
կյանքի մասին:

- եգիպտական ճորտերի մասին դաղասիար ունե՞ք,-
Հարցնում է Ս:

- Ունենք:

- Ուրիչ բոան չեմ ուղում ասել,- սում է նաս |ւ աչքերը

փակում:

..Ես չգիտեմ, չգիտեմ ո՛չ եդիորուսկան ճորսոերի, ո՛չ էլ
Սիբիրի ճամբարների մասին: Բայց ես լավ դիոեմ Վոլողդայի
քաղաքական մեկուսարանը, որը նավկինում եղել է ռուրբ
Հայրերի մենւոուոււուն: Գիւոնւմ ի ույն, որ այս ոլաւյմաններում եր-
կաթե մարդն անդամ կարող է մաչվել ն ծակծկվել: Միօրինակ
սնունդը մեղ ղրկել է ախորժակից, ե մենք ձյուծվում ենք օր-
օրի, ւսյո օր-օրի՝ ւսյս բառի բուն նչանակությամբ: Մեր (նղերը

3/8 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հիվանդ են, նրանք այնքա՛ն են թուլացել, որ անձամբ ես
ունեմ ույն ո ծւաճ ղդացողությունը, որ առումներ կակղել են:
Եթե Բժիչկը պանկանա, ես կարող եւմ նրա ուղած աւոււմը դուրս
ջաչել իմ բերանից ն դնել իր աւիին: հսկ բժիշկը ոչինչ չի ցան-
կանում, ու մեղ անծոայւո մնաղ, նւս ատո ւն է, 22 խուլ ու
Համր: Նո լսում է մեր չչուկով արտասանած խոնար ղդան-
ղդասոները, «քղը՛» է մնում | Հակիչի Հեսո դուրս դալիս կա-
մերայից, Թողնելով եր հւոից այրված օղու երբեմն Հաճելի
Թւիացպող բուրմունքը: հավաւոնս Լինելու, դայլայլելու տեղ չի
մնում Հիրավի, թեկուղ ամեն դիչեր երեք հրազ տես, ընտիր
նժույդների ն տոՀչմական ավանակների երամակներով:
«222»-ը կորչում է, նւս կանդնում է այնսլես, որ ոլասոին
ընկնում է նրա դլիսուովերը: Նրա վիզը բարակել է, ի երկու
կողմից երնում են բեղերի ցից-ցից վերջավորությունները: Նա
Հիչում է կուկունյանի՞ր լուսանկարը, որը տեսել է ինչ-որ
բարակ դրքույկի վարդագույն չապիկի վրա: կասկած չկա, որ
նա Հիմա, իր այս վիճակով՝ նրան է նման:

Մոնք դաւուալարոված ենք կորուոյան նււնւ ույն ոլաւոճա-
ռով, որ Հյուծված ու քայքայված են մեր ներվերը: Միայն
երեսանյան Հուլիոյւան երեք դիչերները բսվական էին, որսլեսղի
մենք ուղարկվեինք Սլ. ծովի առխերը երկարաւու. ու ոաւկան
Հանդի: Այդ ոաւկան Հանդիաոր վայելում ենք մենք Հիսի
ւսյս դարավոր, մի Քիչ ձեառխոխ ված վանքում, ուր տիրում են
լռություն ու խաղաղություն: Սուկայն ւսյս (ռության ու խա-
ղաղության ւոուկ խոարտոցղներ կան ու նուրբ, Հաղիվ տեսանելի
ողոցներ, որոնք խոարտում ու ողոպում են մեր ջղերն օր-օրի,
ժամ-ժամի: Մենք դտնվում ենք օրվա քսանչորս ժամվա ըԸն-
Թացքում՝ քոռանչորա ծամ Հակողության ւում: Մենք մեղ դդում
ենք լուսարձակների ու խոչորացույցի մուկ, ուր Հաչվի են
առնվում մեր մեն մի քայլը» մեն մի չարժումն ու դի մավխուս-
ղը: Քուն մւոնելիս անդամ մենք ւղ աւո չենք, որովծեւու. սու ւ-
տաղին կալած դանգ աալաւո լույսը վառվում է պերեկ ու դիչեր,
իսկ մենք քնած թե արթուն, միննույն է, պարտավոր ենք
սղառկել՝ երեսներա դեւի դուռր: Մեկ փամվա ըն։թադքում մի
քանի անդամ չրիւկոցով բացվում է դուսն քառակուսին, ի
այնտեղից Հոկիչը նայում է ի ուտուղումի ոչ ուք չի՞ փախել

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 379

կամ չի՞ մուսծում փախչելու մասին: Բոլոր մեծ ու փոքրը
ղանցանքները նչվում են կալանավորների թվերի առաջ, ն մի
ղդեղեցիկ օր առանց բաազասորություն ընկնում ես դաժան ալմուո-
ժարանը: Բելուդովի Հեւո, ռավկույն, այսալես չորաւուս ծեց: Նո
մի՛ Հարվածով տիրացավ ոլա ժարանին: Մենք ուղում ենք
ասել երի, որ ոլաւոժարանը մի՛ Հարվածուվ տիրացավ Բելու-
դովին ի Հինդ օրվա ընացքում խոավխոռեց նրա մոտավոր
մեճակը:

Այո, Բելուդովը կամերա մուս վ Հարաբերական ույն ոռող-
ջությամբ, ինչ Հառոուկ էր ւա ւե, կալանավորի: Ամեն ինչ
ակավեց կոչկակասղերի բացակայությունից. նրա ուռներն այն-
քան փոքրը էին, հ ուոնասիաններն ույնք ւան ծանը ու մեծ, որ
ղբոսանքի ժամանակ ձախ ուռնամմանը թոռւվ ուռից, ե նա ծա-
զիվ կարողացավ պածել իր Հավասարակչոությունը: Այդ օրը
Բելուդովի Համարի դիմաց նչվեց նրա ւսյս Հանցանքը: Երկ-
բորդ օրը Հակիչները նկատեցին, որ կալանավոր Բելուդովն իր
կոչիկներից մեկը կապել է մի անցքից մյուսը կարճ թելով:
Երուն Հրամայվեց Հբազպաւորուկաւն Թուղթ» դրել որւռեղի լ է
Ճեռյք բերել Հ«ալարանը»: Ծերուկը դրեց, որ նւս որարանուվ չէր
կարող կապել իր ոտնամանը, այդ կարճ թելը նա կտրել էր
կամերայի պավխսվելի կալից... - Գեւուական դույքի վփչազո ւմ,
վնասարարությո՛ւն,- ծս բաանւույին վարչության եղրակա-
պությունը: Բանւուի վարչությունն իրար անցավ: Բելուղովը
մեղադրվել նեւ մութ նոլասուս կների Համար ոլարաւն ոլածելու
մեջ ն Հինդ օրվա վճռով իջելվել պատժախուցը:

Երբ Հինդ օր Հեւոո Բելուղովը ուուած ուռներով հ ուուսծ ու
այլանդակված դեմքով մի կերոլ կամերա մով, բոլորը ուսր-
ռռազին: Ինքը՝ Բելուղովն ուրախուլյունից արտասվեց, որ
կարողացավ նորից կամերա վերադառնել, կամերա, որի մասին
Հինդ օր ու դիչեր երաղել ու մուծել էր որոլես կորուսյալ
դրախ մասին: Այստեղ էլ անվրեսը դործում եր Հարաբե-
բական երջանկության տեսությունը:

Բելուդովը քնեց քառասունուլ ժամ: Երբ ղարլթնեցզ, նորից
արոաավեց ուրախությունից ե կարողացավ կիզ-կտուր չչու-
կով ոլաւոմել որո ժար անի Հմայքների մասին: Գեւոնաղխոր է
ւոյդ ոլաւո ժար աւն կոչված «ղեմենտե ոլարկը»: Այնտեղ դրված

Յ80 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է մի սեղան, սեղանի վրա` դադաղաձեւ մի Հարմարանք, ուր
ռլառկելնում են մեղանչողին՝ երեսը դեւի դուռր: Շարժվելու
ոչ մի Հնարավորություն: Բնական կարիքները Հոդալ՝ ինչես
երեխուն է Հողում: Ցուլրոոը Թառիանցում է ոսկորներից էլ
ներա: Գիչեր-պերեկ, երեք բուղեն մի անդամ, բաղվում է դուան
քառակուսին ու փակվում: Այս ույն նոլառսուսկու|, որ ոլաւոժվո-
Ղը չկարողանա քնել: Այս արվում է բազառասյես մարդասի-
բական նալասուսկուվ|: ՌրովՀեւոււ եթե ոլաոժվողը քնի, կարող է
այլս չղարթնել: կսառչի ե վերջ: Հո՛ււմ... Հո՛ււմ... Հումանի՛ղմ:
Բելուղովը կամերայում միոյն իմացավ, որ Հինդ օր է, ինչ
բացակայում է կամերայից: Նա կորցրել էր Հաշիվը: Նախքան
այստեղ բերելը նրան բաղնիք չին տարել ն փոխել եին
ռռլիլուսկեղենը: Անցել են օրեր, հ Բելուդովը կամաց-կամաց
ֆիզիկապես կարդի է եկել, բայց Հողեպես Հիվանդացել էր:
Այո, Հոդեկան Հիվանդ եր Բելուղովը, նւս, բոտ երեույլթին,
ոլառոկանում եր Հանդարսոաբոայո Հոդեկան Հիվանդների
դասին: Երբ ձկնառլուր էին տալիս, ն Հրաժարվում էր ուսոե-
լուց» երեխայի Խմում խոուռվոաւծ՝ քաչվում եր մի անկյուն, Հեւոո
որաւոմում եր ձերբակալության ոլաւոմուլթյուն մի նոր սրբե-
բակ, ուր չարժիչ դլիւսվոր ուժը ձուկն եր... Մենք նայում էինք
դժբասիուռ Բելուղովին, հ մեղ Հարաբերականորեն երջանիկ
էինք ղդում, որ դեռ չենք ընկել ոլաւոժարանը: Դո մեծ ուրա-
խություն եր մեղ Համար, բայց մեղ ռոլասում էին նոր ուրա-
խություններ:

Մի գիչեր...

ա Դժվարությումբ, կամազ-կառսիաց, ծանը մարսերով ձմեոն
սկսել նաՀանջել, ե ղարունը մտավ իր իրավունքների մեջ:
Հիրավի, դարուն եր: Բնության մեջ ստեղի ունելով ղեկավա-
րություն սփուիոխուլյուն: Համաւուսը ած ռւլիւուսկ դրոչի սփո-
խարեն ամենուր փողվողացին կանուչ դրոչներ: ի ոլասոիվ
դարնան դալուոյ աւն մեր միջանցքի երկու ծայրերում դոոնվող
երկու ոլաւոուծանները բազվեցին, ե ծառերի կանաչությունը
խուժեց մեր աչքերից ներո ու լցրեց մեր ռխրոոն ու Հոդին:
Գարո՛ւն, դալրո՛ւն, Վոլողղայում 1: Տարվա ւսյս եղանակին,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 381

երի սուրբ Հայրերը ռլուրակ են իջել սունկ Հավաւլքելու: Այսօր
մեր ճաչի երեսին սունկի կտորներ էին լողում:

- Պածածոյի ռուն է,- ււ ճարմուսրւաալեւոր:

- Այնուամենայնիվ, սուն է,- առարկեցի ես:

- կարող է անդամ Թունավոր (ինել,- վայեզ ադրբեջանցի
Հայր:

- Մեզ դեո ծաղիկներով պիտի դիմավորեն,- դայլայլեցի
ես:

Այդ էլ անցավ:

Օդում ինչ-որ անձանդուություն եր ղդացվում: Տարիխնե-
բի ընացքում անստուդույյոաւն մեջ ռրված բնաղղով մենք
ղղում ենք, որ չուրջֆն արմուկարդ մի բոան է կառու վում, ի
մենք ղսոնվում ենք կարեոր իրադարձությունների նավաօրյոա-
կին: Մենք Հիմա մեղրամոմից 4ուլված չարժուն ու կենդանի
հակներ ենք հ ուղում ենք, որ (ինելիքը չուսո Լինի այլասլես
մենք կՀանդենք առաջին իսկ Հովից:

Մի գիչեր...

Առաջին անսովոր երեւույթն ույն էր, որ մեր ականջին Հաս-
մուն Հարման կամերաների դոների բաղվելու ու փակվելու
ձայները: Աննավխընլուց երնույթ` ույն էլ դիչերով: Մոնք
սրում ենք մեր ականջները: Հիմա լռություն է, լռություն:
Բայց ծս նորից դոներ են բացվում, դոներ են փակվում ու
նորից լռություն: Գնալով ավելի մուռ ու որոչակի են (ւվում
կողոլեքների բազուխուսիը, ն սւ...

Շխկաց, չխկաց ն բացվեց մեր դուռր: Գիչերային Հակիչ-
ների Հետ մով մի ուրիչ ղինվորական հս: Սովորաբար նս
ուղեկցում էր բժշկին:

Մոք բոլորո մի մարդու նման նատեցինք:

Նոս ձեռքի Թուղթը մուռեցրեց աչքին հ կարդաց երեք
թե'լ:

- Հագնվե՛լ:

Երեք Հողի, նրանպից մեկր Երեանի կոմիտեի թարտու-
ղարն էր, Հաղնվելին ւսրուս դ ի տադնասյլու|:

Ո՞ ւր են տանում: Ես Հիչեղի ույն դիչերը, երբ մեզնից
թւում էր թե անդարձ տարան երկու ճարտար աւղլեւոներին:
Ներքին մի բնազդ մեղ ասում էր (գոնե ին4...), որ այս

382 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

անակնկալ ծրավերը չարադուչակ մաււոուու չունի, որ մեր
կյանքում պիտի փոխվի մի ինչ-որ բան, բայց ի՞նչ, ի՞նչ...

Գնացին, ն ղուռր փակվեց: Մենք մի րուլե նայեցինք
իրար աչքերի՝ այնւոեղ ղսոնելու Համիար մեղ տանջող Հարցի
ոլաւուաավխոանը:

- Սկավեց,- տնքաց ղարաբաղցի Հայը:

- Ի՞նչը,- Հարցրի ես:

- Պարզ չէ՞,- ճարմուսրաալեւոն էր:

Ես չուղեցի փոլսիրել: Նրանցից (ավ խւուք լռելն անձնարին
էր, իսկ ես... Իսկ 222-ը միայն լավը լռելու պանկուլյուն ունի,
միոյն լավը: Թող ւյ լավը Լինի խաբուսիկ, ճուտ ու փուչ,
միայն թե... 222-ը Հողնել է ե ւլաւոուաւուռ է կես դեղեցիկ ռու-
ոին ղոծաբերել ւուսար բնական, բանական ի տրամաբանական
ճշմիար:ոություն: Թիխվ՛ դա: 222-ր լավ, չառ լավ դիսոն դեղեցիկ
ոտի դինը:

կար ժամանակ, երբ այդ 222 կոչվածը չաւո էր սենտիմեն-
ւուսլ ի ուներ ոչ մի քննադասոությոաւն չդիմացող նավո ալա-
չարմունքներ: Մի՞թե մեռնելուց Հետո միննույնը չէ, մեռար
դու փառիուկ անկողնում ուուամուքոի խոցի՞ց, թե՞ ընկար ոլա-
տերաղմի դաշչսոում, բարձրացար կախաղա՞ն, Թե՞ սիրային Հո-
ղի վրա ինքնասոլանություն դործեցիր: Ամենայն տեղ կյանքը
մեկ չէ, ճիչ է, բայը մա՛Հը, մա՛Հը... Զէ՞ որ ամենայն տեղ
մածը մի է»: իսկ մեռնելուց Հետո մի՞թե միննույնը չէ, թե
ոսկորներդ որոեղ կծանդչեն, Զանզիբարո՞ւմ, Զանդեղզու-
րո՞ւմ, թե Վոլողդայում... թիւի՛ դա:

Թիխի՛ դա, 222 դու անցար կյանքի Համալաարաններու,
դարձար ակադեմիկոս ի իմաստուն, ավիսո՛ւ որ այսոլես էլ
ոլիսոխ ուռներդ փոռհս, առանց կարենալու ուղչք ւո մարդկու-
թյանը ալու քո Հոդու ամուոումը, անծիր դանձերը: Երբ
ղսոնվում իր ւս ղլաուո կյոնքի, կենդանի փոխ ծարաբերություն-
ների Թո ու բոծում, դու անան էիր ու նակ. դու ապրում
իր ծովում ու լողալ չդիոեիր, իոկ Հիմա, երբ դու Հմոււո
Լողորդ ես ու ռսուղավկ, երբ կարող ես իջնել ծովի Հասուսկը ե
այնտեղից մարդարիտներ Հանել լույս աշխարՀ ու նվիրել
մարդկությանը, ընկել ես թակարդ ու որողայլ, ու փրկություն
չկա քեղ Համար, 2227:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ83

222, դու կյանք մուրը ւուսք դլխով ան ռրւոով, դաս
բանի նման չէր, Հետո քո ռխրոոր ռուառւեց, բոյը դլուխր մնաց
ւուււքչ այդ էլ մի դժբասխւոուլյուն էր, հկ Հիմ, Հիմ, երբ դու
կարող ես քո ռսոր գլխով հ ւուււք որոտով Հրաշքներ գործել,
Հավիտենական ոառւեզման են դասու ալարւոված ն՛ դլուիոդ, էւ
սիրոոդ, 2227:

- Գնացին, խառնվելին Հազար տարվա մեռելներին,-
սւ մեկը:

Դուոր բացվեց, ու ներո մուն: Ռչ մի բանով չեր կարելի
առսլացուցել, որ նրանք խաոնվել են, ույն էլ՝ Հաղար ւով

մեռելներին.
անենք: Մեսրուղը թոնչթորոաց, փնլինլ՞ւղ, մի Քիչ չուռ ու
մուու եկավ ու քնել: ԱղնՀույւո էր, որ նւս յսօր մալա ծավի
տրամադրուլյուն ուներ:

.Եկավ Մճսրուղը խաչած սիսեռի, կաղամբի, մի խոսքով՝
խոծանոցի բուրմունքով բարձրագավ ու նեւովեը անկողնուն:

- 0՛ֆ,- Հառաչեց նւս Հաճույքիղ,- էու քնուչ-ձանդաւոա-
նուչեն լավ բան չկա... ծո, քնա՞ծ եք...

.Եկավ Մճարուղը, դա նչանակում է, որ կեսդիչեր է: Ես
աչքեր» բաց չարի, անդամ տեղիցս չչարժվեցի: Այս նչանա-
կում է, որ քնած եմ: Եվ իսկապես թնած եմ: Ի՞նչ անենք, որ
անգյալի ոլասոկերները ան ձավատար արվեսոով Հանված կի-
նոնկարի նման, երբեմն րադ, երբեմն դանդաղ ըն։թադքով
անցնում են ուղեղիս կամ դուցե ոլրսոիս ու Հողուս միջով: Ի՞նչ

լսելի բարձր, այո, բարձը չչուկով առաց.
-- Քճ601815 /44Օ,-- այոինքն՝ ոլեւուք է աչիոաւոել:
- ես այդպես էլ դիտեի,- տեղից վեր թոավ աղրբեջանցի
- ԶՃիչո չես մասում...

384 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Այելի լալ է չլիճննք,- բարկացավ ադրբեջանցի Հայր:
ւոհ՞ղ, ինչոլե՞ս, ինչո՞վ:
կային ձայնով ի ոչ 22 չչուկով: - 326: քճ60018157,-- ոլիւոի ւոչ-
խատե՞նք,- Հարցրել է նրանցից մեկը: Բժիչկը թեթնակի նա-
ալեւոք... - Ոչինչ,- ռրուսոլն դել է մլուսը,- լաղդերում կարգի
դգոաք:
- Բանոերը չեն դասուսըկվի: Մեղ փոխարինողներ կդան,-
մություն...
նում, թե ինչ ենք մենք նորից ն նորի ուղում իմանալ նրա-
նից: Նո խուսառիում է մեր Հայագդքից, բայց դիւոենք, թե ինչ
Ուրիչ ոչինչ չի կարող ասել, կարծես 22 ւե 22 ասված
չէ, կարծես թե պարզաբանումների կարիք կա: Իսկ Բենե-
փակ ղոները, մենք նստած ենք յոթ փականքի տակ: Մի՞թե
տալը ն դրա Համար էլ յոթ կողպեքի տակ է ածում այդ
դանձր... Իսկ ճամբարում...
բուրգեր: էինք կառուցում, իսկ սֆինքսի գլուխը ձկան վիթ-
- Սա աչխարչի ութերորդ Հրաչալիքն է, որ կա, գործ՝

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ85

ճարմուսրաւլեւո Իվան Իվանիչ Բելուդովի...

Ես նատուսծ եմ երկարավիզ ուղտի երկու ռաղլաւոն երի
միֆ, հկ ուղտը մաքուր Հայերենով ինձ սում է.

- 222, Քչի՛ր դեւի Նեղոս, ես ռարաասիելի ծարավ եմ:

- Լսի՛ր, բարեկամ, - սում եմ հս,- ես կալանավոր մարդ
եմ, ինձ նոր փորձանքի մեջ մի դպի, ես չեմ կարող առանց
Հրամանի...

- Դու դսոնվում ես եգիպտական ճամբարում, - Ընդծա-
ոու է ինձ բարկացած ուղտը,- եկ ճամբարը կես սղ առւոու-
թյուն է:

Վոլողդայի դարունը, որն առաջին օրերին երկչուռ էր ու
տրտում Տատյանայի նման, Հիմա բոնկվել է արյան, սերմի,
սիրո կրակով, ու կամերայում չեչելու օղ չկա կարծես: Մոք
կւորվել ենք ուսոելուց, նայում ենք մեկմեկու դեմքին ու ղդում,
որ օր-օրի մաչվում ենք ձնամարդու Նման, որն ընկել է արնի
ւու, ի որի վր մոխիր են պանել:

Բենեդիկտովի ասելով թեյ ստանալիս նա նկատել է կանադի
Հոլանի Թեր:

- Այո՛,- ոլնդում եր ն,-- այսօր Թեյ սովողներից մեկը կին
էր, իսկ ույս մեկչորրորդական աղաոռուլթյուն է: Իսկ երեկվա
ա՞ղը... ե՞րբ էին կալանավորին այդոիսի՝ ձյունի նման ռռլի-
ուկ ուղ ւովել...

Մենք, իՀարկե, ժպտում ենք ներողամիտ ժպիտով նրա
փասսուսըկումների վրոո, բոյը ներքուոաւո միանդամայն Հաւ
ձայն ենք նրա Հետ | ուղում ենք, որ ն կրկնի եր առածները,

աղառսոուլթյուն նչաններ են:

- 1ճռ, 18ռ...

...Ամեն ինչ կասուսրվեց ուասվածից ավելի չոււո ն Հաաւս-
րակ կերպով: Դուռր բազին ե դրեթե մարդկույին ձայնով Հրա-
մայեցին.

- Դո՛ւլո եկեք իրերով:

Յ86 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Մենք վերցնում ենք մեր սրբիչները, օրաբաժին Հացի մնա-
պորդը» ճաչաոխանն ու դղդալը ե մեկ-մեկ, երկու-երկու միջանցք
ենք դուրս դալիս, մեկ-մեկ՝ ամուր դոսիելուվ: /չ մի «որ՛ո-սը՛ս»,
ոչ մի նկատողություն: Մենք իջնում ենք Համր ու քարն
- Մուս բարո՛վ, Վոլողդայի սուրբ Հայրերի օթեւան, չնորձա-
կալություն քո Հյուրընկալ ճիրանների, քո մաղ ու Հազի Հւս-
մար: Գնում ենք, ո՞ւր, դեւի Հարաբերական, Համեւմաւուավան
երջանկությո՞ւն, թե՞ դուցե երանի տալով Հիչենք քեղ... Ամեն
դեղքում գնում ենք, ուրեմ ո բարի՛ Հիչիր մեղ քո սրտում՞՞...
անսովոր եռուղեռ: Հարյուրավոր կալանավորներ խմբերով,
սեվխականները: Շորերը պածված են կամերաների Համարների
տակ երեի: Հակիչները մեղ առանձնացնում են մի անկյուն,
բերում, թաղվում են մեր չորերը խառն ի խուռն, ն մենք
ակսում ենք ֆոկել-ջոկջկուտել: Դժվար է սպիտակեղենների
դործը, դժվար է որոչել իմն ու քոնը. մենք Լոելյույն որոչում
դիի: Այս իրարանցքումին անձաղորդ է մնում Բելուղովը: Նւս
աչքերով մի կեւոխ: Հակիչները փորձեցին նրան Հասկացնել, որ

- կՀասցնեւմ: Ձկնորսության չեմ դնում...

Բննեդիկտովը Հակիչներից մեկի ականջին ինչ-որ բան
առաց, Հակիչը Հակիչին Հաղորդել իր լսածը, մատով ցույց տա-
լով Բելուդովին, կարճ խործրդակցույթյունից Հեւլոո նրանք մո-
տեղան Բելուդովին, ինչ-որ բաներ ասին, Հեւոո առանց կուղ-
նրան ու արան:

Բժշկական քննուլյան երի:
նաստեղծի ասածի ղես՝ լուսամվուիի լես թավխանցիկ՞ իոկ
կարծես արն իջավ իմ ուսերին", ոչ, կարծես թներ բուսան

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ87

ն զինված պաՀակների աչքերի առաջ վեր կճախրեմ, կանցնեմ
նով, որ նա փակի աչքերը ն լինի այնքան բարի, որ չկրակի
բին թուչունի վրա, որ 222 եր կոչվում:

Մենք, նախկին երամի Հայաստանյան կողմերից բերված

ԱյնուՀետն ի՞նչ պատաՀեց: Մեզ Հրամայվեց չարժվել մեր
իրերով դեպի բանտի ելքի դարբասները: Ոմանք չալակեցին,
դարձա ու նայեցի Վոլողդայի սուրբ Հայրերի չորս Հարկանի
բիզ ներո ու դնում ենք Հիմա, ո՞ւր, չդիոենք, մի բոան միայն
ւար զ է, որ այլա չենք վերադառնա:

Ամեն ազգից բաղկացած մեր վիթխարի թափորը դուրս
մասամբ Հաջողվել: Ավելի Հեռու... ավելի Հեռու կանգնած էր
րով բեռնավոլր, որոնք եկել էին մեզ փոխարինելու: - Հին,
ցին, երբ մենք նոր ժամանեցինք: Բանտի ծառայողները Հան-
չեին Հակասում բանականությանը: Վերջաղես Հոնդացին

Յ88 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

քարավանը չարժվեց դեղի արելթ:

Դեռպլի՛ արնելք, դեպի արնե՛լթ:
մեղ ոլո չաճ ուչադրություն: Ընդունելությանը մասնակցում
չին Է չները, որոնք ավելի դիվանադիտական դիտորդների դե-
րում մնացին: Երկաթգծի վրա կանդնել էր մի անծայրածիր
նրանք տարբերվում էին երկու փոքրիկ, բարձրադիր, երկաթե
ճաղերով ղարդարուն լուսամումւոներու|: Առաջին տանյ
վադոնների մուռ հրթեեկում էին զինված պածակներ: երեում
կիչների ճնչող տոկոսը կուկունյաններս էինք: Բենեդիկտովը
մեզ ծանոթացրեց դեկաբրիստների դեմքերով իր լննինդրադցի
ծանոթներին, անվանելով նրանց «Լենինդրադի ակտիվ»:
վանքներուվ: իւք ույն Հարցին, թե ո՞ւմ եխ նրանք Հայծձոյում,

- կողմա Գրոււկովին՞՞...

/ւ նայեց աչքերիս. ուղում էր ասել, երմի՝ ինչո՞ւ ես
Հարցնում, ալարզ չէ՞ 22 ում են Հայծոյում... Ամեն դեպքում
ո՛չ կողմա Գրուսոկովին:
նրանք Հղկվել էին ն. մի տեսակ մչակվել: Պատի տալոտակնե-
«Բեդնի չակալ», որը նչանակում էր «Խեղճ բորենի», «Միշկա-
Մուրաշկա», «Կրեսոոնուեց», այսինքն՝ խաչակիր, «Կինժալ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ89

Ժորա» որը Թարդմանի «Խոանչալ կամ դաշույն Ժորա», ՀՏամ-
բովոկի կրոկոդիլ», այսինքն «Տամբուվյան կոկորդիլու»... ու
դեռ «Ինդուս-Պ ինդում », «Էդվարդ ջունդլի », «Բոալնոյ Ֆերդի-
Նոււմնւո», այսինքն՝ «Հիվանդ Փերդինանոռ», «Բլեդնւայա Մու-
բույ», բլեղեւայ ւ նչանակում է ղդունաո. «Վերա Վարվար-
կա», որ Թարդմանվի «Բարբարոս Վերա», «Մոաճոսխ Ռոս-
ւոուվ կի » «Ռոռտոուլլյուն վանական», «Վաշա Նառուսչաչ «Ձեր
Նաւուս չան», «Տանյա Նեդուռրոդաչ՝ «Անմատչելի Տանյա»,
«Վասկա կաբասկ», այսսլես Թարդմանած՝ «Վասկա Գինեւուն»:
Այսւոնղ կարելի եր ճարել ե «Դմիւորի Յադ», այսինքն
«Դմիխորի Թույն», հ «կոլյա Ադ» «կոլյա Դժոխք» ու Համ-
կարծ մարդկային ւսյս խաժամուժում Հայերեն ծուուոիկ, ոււն-
վարժ, երկաթագիր ւուուեր. «Սոդյությեցի՞ջ Տիդրան» կարելի
է կարդալ այնւռեղ, ե մի բուղե բարձրանում է Նայիրյան ոււն-
մար ոդին ու նայում է աչքերիդ ւոխուր Հայադքով, Սոդյութ-
լեցի մի Տիգրանի աչքերով ու կարծես Հարցնում,- չէի՞ր
ռոլասում...

Ո՛չ, չէի ռւլասում:

Որտե՞ղ ես Հիմա, Սողյությեցի Տիգրան. եթե մարդկու-
թյան ծննդյան օրիղ մինչն Հիմա մեռած իննսունվել միլիարդ
մարդիկ դերեղման ունենույին, ամբողջ աչիրարծը վերածված
կլիներ մի անծայրածիր դերեղմանոցի... դրս Համար էլ մարդ-
կային ոլաւոմություն մեջ ժողովուրդներ են ծնվել ու մածագել
առանց մի դերեղման թողնելու: ՈրովՀետե... ՈրովՀետն մար-
դու նման ղդերեղմաններն ու ղդերեղմանոցները նույնալես մեո-
նում են անձուչ ու անձի չաւուկ. նրանց վր չենքեր են չի-
նում, նրանը միջով ջրանցքներ են փորում, ղործարաններ են
կյանքի կոչում... ե՛ն: մի մեծ բան, եթե մի Սոդյությեցի Տիդ-
րանից Մնացած Լինի ծս ւսյս մակագրությունը ի ուրիչ
ոչինչ: Խելոք ես եղել դու ու եղել ես Հեռուոես, Սոդյությելի
Տիդրան, դու փորել ես քո նունն ւսյս ղարձուրելի վաղոնի
տախտակներից մելի վրա Հայկազյան կեռիկ գրերով. ինքդ
ղդուցե մածձացել, բոսյը քո ոդին Հանել է ՄՈՎ որսլես դերված
ու չղլթւյվուծ նայիրյոաւն ողի ու ոլիւոի ալրե՛ս դու, Սոգ-
յութլեդի՛ Տիդրան, քանի ապրում է մի ժողովուրդ ւսյս Հաս-
կասություններուվ ե արտառոցուլյուններով Հարուուո Հողա-
դնդի վրա:

Յ90 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Այուե՛ս է բանը:
ռլրարկերով Թիոած Հաց, էլի ոլարկեր, մի խոսքով Հո՛ւմ... Հո՛ւմ...
մանը, աղի ձուկ, որն ունելով խոանդաավաւու ընդունելուլյուն:
կալանավոր Բելուդովին, խեղճ Բելուդով, տեսնես ուր ես Հի-
մա: Ամեն մի վաղոն երկու դույլ ոչ աւուր ջուր ուռւսգոաւվ, ամա
մենք ուղարկեցինք մանրը ձկների ետեից, որովծեւոն ինչպես
կենդանի, այնպես էլ աղ դրած ձկները չեն կարող ապրել
բաց արին դուոր, վերցրին դատարկ դույլերը ն վերադարձրին
ֆրով լեզուն, ոլասովիրելով մի աժամանաւ ջուրը խնայողու-
թյամբ դործածել, որով Հեւոմ., նրանց ասելով, մեղ ուղեկցում
նաղետ Արխիպովն ընտրվեց վաղոնի կոլեկտիվի ավաղ, որի
առաջին դործն ույն եղավ, որ ջրով լեցուն երկու ղդույլերն
առավ իր Հակողության ն քարտային սիսոնհմի՞ տալկ...
ներք: Մեղ Հասխար մեծ ուրախուլյուն էր, ամ հրավունք
ունենք խոսելու բարձր ձայնով, մենք կարող ենք անդամ
երգել, թե ուղենք ի ինչո՞ւ չերդել: /ւ մոռացած ւմն ւոարա-
ձայնություն, դարձած մի՛ Հոդի, մի՛ սխրսո ե մի՛ ձայն, աղուսվ-
ռրտառուչ ու Հնամենի նայիրյաւն երդերը. «ԺՕիծեռնակ» հ
« կռունկ»: Վադոնում լռում են բոլոր աղդուլյունները ե կար-
ծես Հասկանում են ու զդում, թե ինչի մասին են երդում այն
ռեւ աչքերով, մեղրամոմե, կեռ թերով ուրարսուսկան թոռան
թոռները...

Երեկոյան` նույնալես ձուկ, բարձրացավ բավականության
մի նոր ալիք, որը սակայն արադորեն իֆավ, երբ ընթրիքից Հե-
այնքան չուր, որ Հազիվ կոկորդներ» թրջեց:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 391

Սկսեց կամաց-կամաց մթնել: Վաղուց, չառ վաղուց էր,
ինչ խավար չէինք տհսել ն. արել էինք դգիչեր-ցերեկ լուսավոր
կյանքով: Հիմա խավարը թռվչի նման չոյում է մեր Հոդնած
աչքերը: Մչուչվում են դեմքերն ու աւե ինչ, ու մենք (ցնում
ենք խավարը՝ ինչով որ պանվա մեր Հողին, ւամեն ինչով ինչ
Հաճելի է մեղ Համար, մեզ Համար:

Լա՛վ, չատ լավ է լուծված այտեղ արմուքնոցի խնդիրը,
որն ույնք աւն արյուն է ոլղտորել տարիներ չարունակ կամերա-
մին փոկ պայմաններում: Պարզապես բաղզված է երկաթով
չրջանակված միֆին ։լնակի մեծության կլոր մի անցք դեղի
արոււքին չիր ի վերջ: Ի՛նչ Հրաչքներ սես չի ղդործում
մարդկային Հանճարը:

Գիշերվա մի ժամի Հեռվից լսվում են ինչ-որ թիկլթիխկոց-
ներ:

- Սկավեցզ,- ասում է Արխիպովը:

- Ի՞նչը:

- Աոռուղումը,- ոլա սվւանում է Արխիլովը,- ւամենու-
ֆղայնացնող արարողությունը:

Ի՞նչ են ուռուղում, ինչո՞ւ են ուռուղում:

Այս Հարցերի ոլա ասվունը, չատ չուչազավ: Պարզվեց, որ
բոլոր կայարաններում ի կանդաոներում Հոռոուկ մարդիկ
կան, որոնք մուրճերն ուուււծ՝ ուտուղում են վաղոնների ուրա-
քանչյուր տավխւուսկը: Այս արվում է կանխելու Համար սփա-
խուուոի փորձ կամ նավա աւոր ա աւոուլյուն: Այս րարողու-
թյունը կառու վում է դիչերները:

Թիկթխկոլներն ավելի ն ավելի մուտենում են ն ավելի
ուժեղանում: Իսկ երբ ղդործը Հասնում է քո վաղոնին, մի
պանկույթյուն միայն կարող ես դու ունենալ, ե ւոյդ պանկու-
թյունն է՝ փակել ականջներդ ու փավխչել:

Փակել ականջներդ դու, իՀարկե, կարող ես, իոկ սփավ-
չե՞լ... թվում է, թե մուրճի Հարվածները իջնում են գլխիդ,
ռրսոիդ, ուղղակի ներվերիդ ու դու ծւ, ածու, ոլիւոի ուչա-
Թասի վես, ոլաոկես ու ղդուզե ժամանակավորտալես, բոոյց
մեռնես:

Մուո ւուսաը բուղե է խում ւսյս աձավոր ներվերի կւուուսն-
Քը» որիզ Հեւոո նրանք անցնում են Հաջորդ վաղոնի չւոուղ-

392 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մանն ու դու կամաց-կամաց Հարություն ես ունում:

Գիչերվա մի ժամի ես ղղում եւի, որ դնում ենք: Խուլ
աղմկում են անիվներն, ու վաղոնն օրորվում է: ԻՆ4 տանջում
է ծարավը: Երաղում Պեւոծրասոխ դիմաց Հոսող սառնորակ ծո-
բակից ջուր եմ խմում, խմում եմ անվերջ ու անձաղուրդ,
իմում հմ ու չեմ Հադենում: իսկ Հիմա դնում ենք ու, վա՛ուք
ւաւոծո, որ դնում ենք, ո՞ւր, ույ կարեոր չէ, կարեորն ույն է,
որ դնում ենք: « Դեւի աղբյու՛րը լույսի»,- կասեր բանատւոեղ-
ծը: Մեզ Համար Հիմա, եթե անկեղծ խոսենք, լույսի աղ-
բյուրն այնքան կարնոր չէ, որքան ֆրի աղբյուրը»--

Գնում ենք:

Լույսի դորչավուն չերոեր ի քուլաներ են լողում ճա-
ղասլւաուռ երկու փոքրիկ սպատուծաններից՝ վաղոնիցզ ներա: Այդ
նչանակում է, որ լուսաբա է: Մի տեղ դնացգքը կանգնեց:
Դրսում ոչ մի չարժում: Երնում է, որ կանդնած ենք խուլ,
փոքրիկ մի կայանում ի ոչ 22 կայարանում: կարծես Հաս ուուս-
սելու Համար իմ միտքը` ականջիս Հասնում է կովի երկարա-
ւում, առողջ մի բոսուոչ : Ի սխլրոոր ցվում է տարօրինուվ, ոււն-
օրինու մի Հուղումով: Ես ուղում եմ, որ նորից կրկնվի ւյդ
ռրւտառուչ, Հոդելունց, ընդամենը՝ կովի բառւչը, բոոյց չի
կրկնվում, դրս փոխարեն ես լսում եմ աքաղաղի դործնական,
ղնդուն մի ծուղրուղու: Ես մւուսծում ետ ույն մասին, որ այս
խուլ կայանից ոչ Հեռու մարդիկ են ասլրում ե կան խաղաղ
սներ, որոնց տանիքների ուկ կովեր են բառաչում ի քլոր-
ներ են ծուղրուղու կանչում: Ասես ջթիս է Հասնում ւյդ խա-
դաղ աշխատանքով Է սիրով ապրող տների Հաճելի, դաղֆ
բուրմունքը: Ուրեմն` կեզգե՛ կյանքը, կեզգե՛ ծուղրուղու կան-
չով լուսաբացն սղ դարւարող ույն աքաղաղը: Ես կարող եւմ ե
ոլասոխվ նրա արտասանել դեռ ւաւոխքո ռովորած եր ոլսրզու-
նակուլյումբ Հանճարեղ մի բանաստեղծություն չորս տողերը,

Աքլոր կատար տնկած Է՛,

Վիզն ու գլուխ բարձրացուցած է՛,
կարմիր բերան բացած Է՛,
կուկլի-վուկու կկանչե...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ93

Վայելի՛ր:
տասը տարի նատեք |. խելք խելքի տաք, այդպիսի բան չեք
կարող Հնարել:

Բազվել վերջապես առավոտը: Հիմա մենք կանդնած ենք,
ենք, ն ավաղի Հակողությամբ ամեն մեկն ստանում է իր բաժին
բաժանել նախաճաչի, ճաչի ե ընթրիթի վրա:
որ զզվել են չրից: Ավագը մի դույլ ֆուրը ածում է աչքի լույ-
ռի ռլես: Ծարավը ծարավով է Հաղեցել: Այդպես էլ է ոլւաւուս-

Հում:
ասում ճամբարային դործերի Հմոււո մասնա դեւո Արխիպովը:
Ճաչին ձուկ են բաժանում:

«Դեղի արնելք, ղեպի արնելք, մենք ընթանում ենք դեղի

..Վերջֆին անդամ մենք դառուսըկ դույլը տալիս ենք մեղ
ձուկ բաժանող երխոտսարդին ի խնդրում.

-- Ջո՛ւր: Ջո՛ւր:

Նու նայում է մեղ ւոխուր աչքերով, վերցնում է դույլը ի
ւում.

- Մյուսն էլ վեք:

Մոնք տալիս ենք մյուսն էլ:

394 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մե նայում է աջ-ձավա ու դնում դեւի ձավ:

Հիմա մեր ականջին Հասնում են աղաղակներ. ույդ. կալա-
նավորներն են ղդոռում.

-- Ջո՛ւր: Ջո՛ւր...

Բիչ Հեւոո երում է երիուսաար դը ջրով լեցուն երկու
դույլերով:

- մամ դմ, --Է ասու ւմ:

Վերջին անդամ մէն

«Այղ երեկ էր: իսկ այսօր մենք մի դույլից քիչ պակաս
Հոդեւղածուռո ջուր ունենք: Այնուամենայնիվ, երեկոյան
կողմ, երբ մեծ կայարաններից մեկում կանգնեց դնացքը, մենք
դուռր ծեծեցինք Համառ ու անընդ ձո: Դուռը բազվելզ, ե
երեսաց մեղ ռոլասարկող երիտասարդը: Ավադը ոլարղդեց
դույլը:

- Ջո՛ւր...

երիտասարդը գլուխը թափ տվեց:

- Հնարովոլ: չէ... նոն վաղոններ, որոնք երեք օր է, ինչ
ջուր չեն ուուսնյոււ մ... Լսո՞ւմ եք...

Այո՛, (լսում ենք, ծեծում են վաղոնների դոները ի դոռում՝
ջո՛ւր, ջո՛ւր:

- Իսկ ինչոլե՞ս են առսլրում:

- Ապրում են: Իսկ ովքեր Հրաժարվում են ապրելուց,
իջեղնում են... այսպես որ դնա, կեսը տեղ չի Հասնի...

- Սո ծոանո՞ւմ են:

- Երմի:

Ու տեսնելով երեի, որ իրենցից մեկը մուռհնում է, զո-
ռում է.

- Ջուր չի սորվում, ջուր չկու՛: - /ւ չրիւկողով փակում է
դուռր:

...Այդ երկու օր առաջ էր, եշ այսօը Թայչարուխցի Օթել-
լոն գլուխը խոթեց դույլի մեջ երմի մի կաթիլ թացություն
կամ ռառնություն որոասլու: Բոն դուրս չեկավ: Արդեն երեք
Հիվանդ. ունենք: Մի (լորի չասի ջուր է ոլածել ավագը մյուս
դույլի Հաւուսկում: Նու Թոսքում է մաքուր Թաչկինակը ֆրով ե
ամեն անդամ քսան-քսանչինդ կաթիլ կաթեցնում Հիվանդնե-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ95

բի բորբոքված լեզուներին: Մեկը դա Հառիարում է ոլեղան-
տիղմ: Հասնում ենք, բուռ երեույթին, մի մեծ կայարան:
Շող է: Մենք խնդրում ենք դուռը բանալ հ թարմ օդ ներո
թողնել: Մեր խնդիրը Հարդվում է, բայց դա քիչ է օղնում:
Շող է: Շոդն ավելի է ղդացնել տալիս եր առկայությունը, երբ
լսում ես վաղոնների դոների թակոց ե «ջո՛ւը, ջո՛ւր»
աղաղակները: Երեսին մի քանի թեթեւ ոլաւտդարակներ,
թեո եկան, ծանը դնազին: Իսկ մեկին տարան պարզապես
երկու Հոդով բոնած դլիից հ ուռներից: -- «Ջո՛ւր, ջո՛ւր»:
Հիմա մենք էլ ենք ղոռում, մենք էլ ծեծում ենք դուոր,
Հայծոյում բոլոր Հայոնի հ ան ձայւո ուղղություներով: Մոնք
էլ մեղ տրված ձուկը չոլըւոնցինք դուրս, որովծեսու, ինչոլես
Հայոնի է, ինչես կենդանի ձուկը, այնպես էլ աղի ձուկը չեն
կարող ազրել առանց ջրի: Սու ի՞նչ կայարան է: 0 մակ:
Տո՞մակ: Սողում են երկաթղծի լայնքով ոլասողարակները, բուռ
երեույլին, բոլոր վաղոնների դոները բոց են ջուրը օդով
փոխարինելու Հում... Հում... Հումանիտար ձղսոումով:
- «Զո՛ւր, ջո՛ւր»: Թվում է, Թե Հրդեծ է, մարդիկ այրվում են
բողերում ու վերջին մոլուցքով «ջո՛ւր, ջո՛ւր» են աղաղակում:
Հետո խուլ ու աղիողորմ, ասես ծարավից, ճչումի է սուլիչը:
Վաղոնների դոները նորից փակվում են, չարժվում է դնացքը
ի խլացնում տադնասլա ծար կանչերը, մինչն Հաջորդ կույյա-
րանը: Սլովում է նույն ոլւաւոմուլյունը, նորից բաղվում են
վաղոնների դոները, եւո ու առաջ են վաղում մարդիկ ւղ աո դւա-
բակներով, ե ջուր խնդրող, ոլածանջող ձայներն ավելի խլա-
պուցիչ են դառնում, ավելի տւադն ասա ծար: /ւ քանի անցնում
են ժամերը, օրերը, կայարանները, այնքան ավելի դաղաղում
ենք մենք ու կորցնում մեզ: Մենք ամեն ինչ զդում ենք, ամեն
բոան ւմուսծում, բայց ոչ ոքի մւռոքով չի անցնում վերցզնել դույլը
հ վաղել դեսլի կայարան: Թող կրակեն, թող դնդակածարեն,
ավելի (ավ է մեռնել փրկարար ֆրի ւա ղաւուա ւս ճանասլարծին,
քան մածանալ վաղոնում, չուս ք ավազին նեւոված անլեղու,
Համր ձկան նման: Ջո՛ւր ւոուր, Լաւյնառուար ուծ ու Հարաղա՛ւո
երկիր, քո խոնարձծ ու ծարավից մեռնող թշվառական ղզա-

Յ96 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վակներին, օվկիանոսներ են լվանում քո անծայրածիր սռխերը,
ծովերով ես Հարուստ ու (ճերով, դեւտերով ու սառնաչուր
աղբյուրներով, մի ղանա նրանցը քո ջուրը, չէ որ դեռ
բոլորիս Հայրն է ասել` «Սարդն ամենավունմլ կառլիւոոլն է...»:

«Դուք ձեր դլխի ճարը տեսեք, ես Հիմա մեռնում եմ, է.
ինձ ուսնում են երկու Հոդի՝ դլխիցո ու ուռներիպո բոնած: /ւլ
որ գլխիցս է բոնել, ոչինչ, ղանդատովոր չեմ, բոնել է գլխիցս
ու քայլում է մարդավարի, նույնը չի կարելի ասել նրա մասին,
ով ուռներիզո է բոնել. ւսյս մեկը ոլեւոք է որ Հեւոուքրքիր մարդ
Լինի. նս երեի բնավաուսոակոան փորձ է կառուսրում նվաստիս
վրա: Այս անձնավորությունը երեի մոադրություն ունի
բժչկական դիսերուսցիա ոլաչտալանելու: Նու ոլարղդասլես
խոտումո է տալիս ոջ ուռիս կրունկը՝ ուռուղելու Համար, երմի,
թե ծարավից մեռնողը կարո՞ղ է ծիծաղել, թե ոչ... Մի՛ փորձիր
ինձ Համոզել, որ այդ ինձ միայն թվում է, ոչ, նա ամենայն
լրջությումբ՝ խբ՛-տո՛ւո...

14.

...Ես տեսնում հմ Բալաչովի դեմքը, որից Հետո մարում է
լուցկին, ն նս լսում եմ նրա ձայնը.

- Վե՛ր կաղ, Հադնվիր, կուչանունք...

Այդ նւս եր խոտումո տալիս, որ ղարթնեմ:

Եւս վեր եւի թոչում: Գնում ենք Առաջին: Այդ միջոցին
վառվում է մի ուրիչ (լուցկի. Աչուռ դային է ճրադր վառում.

- Հադնվիր, Հայդո՛ւկ, դնում ես... Հառխարյա ուրիչ քա-
ղուք... էլ ի՞նչ ես ուղում...

Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ չեմ ուղում, կելպե՛ Համեմաւուականչ-Հարա-
բերական երջանկությունը: Ես րադր ուղ կարգի եւ բերում
ինձ:

- Ինչոլե՞ս քնեցիր,- Հարցնում է Աչուռ դային:

Պաւուասվուսնի սփոխուսրեն ես սեղմում եմ բոռունցքոա ի պղում
պուզամաւու,- այսինքն չոռ լավ:

Աչուռ դային ւոխոււր ժոլոում է: Աչուռ դայուն չես խաբի:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ97

- Խա աուովուծ, որ այդոլես Լինի,- սում է նս,- վերցրո՛ւ
իմ ձեռնոցները. ավելի ւուք են: Հաղիր իմ չուբը:.: Ես ւոանը
նուուած հմ...

Ես ուղում եմ բողոքել, հկ նւս կարճ է կորում:

- Արա՛ ինչ որ սում եմ, Հայդո՛ւկ, քեռանց ւոուն չես
դնում...

Եվ ես տնում եմ, 22 նւս է ասում:

Երբ ոլոր աուովում եմ իմ բավականին Հարու ռուսը ւա-
կով վար իֆնել, երում է նորից Բալաչովը կաղմ ու սլաւո-
բրոուո: Բալաչովի բերանը մի Քիչ ծուռ է, նւս խոսում է կես-
բերան ե աշխատում է դլուվխր Թեքել մի կողմի վրա` որ բառե-
Ըը դուրս թոչեն բերանից. ձայնը ճղճղան է, հ ն թողնում է
միամիւո մարդու սւլավորուլյուն: Նո դեմքը ծածկել է, թողել
է միույն ւեսնելու ի խոսելու բոսղ Հարմարություն:

- Պաորա՞ ուտ ես,- Հարցնում է նս,-- խելքո չի կորում,
ինչո՞ւ թեզ կապեցին պոչիցո...

Ես մնում եւի Աչուռ դայու Հնամաչ, բոսյդ մուսք մուչւուսկի
խորքերը, Հաղնում նրա ձեռնողները ե վզիս նետում ւռուլ-
բակը:

- Բալաչով,- ձայն է տալիս Աչուռ դային, - չնեղացնե՛ս,
թե չւ...

մե պույղ է տալիս ինձ ե պուզամառսոով ռարառնում:

- սում հմ,-- ասում է Բալաչովը,- դնացիք...

Դոների մուռ ես եւո եմ նայում: Մուլթ, քնած բաղրաւքի
խորքում վառվում է միայն Աչուռ դայու աղուռ ճրադը:

Բալաչովն առաֆից, հա` եւուից, մենք կորում ենք ճամբա-
Ըը երկարությամբ հե Հասնում ոպլածականոցը: Բալաչովը ձեռ-
նոցներու ծեծում է դուռր:

- Ո՞վ է,- Հարցնում է մեկը ջքնվլուո ձայնով:

- կալանավոր Բալաչովը,- ղեկուցում է նա,- Հրայ վուծ
է Առաջին դնա...

- Փո՛ւ, խոլերա,-- վինթվինթում է նույն ձայնը, Հետո մեր
ականջին Հասնում է, Բալաչով, Ադ... Ադ... (ո երեի աչ վուա-
ւոռում է կարդալ իմ աղզդանունը:..) Դու մենա՞կ եո...

- Մոք երկու Հոդի ենք, քաղաքացի մարսոիկ, Համաձայն

Յ98 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կարգադրության, - Բալաչով ե Ադ... Աղ... մի խոսքով Ան-
դիժան...75

- Այդ է, որ կա,- սում է նույն ձայնը, դուռր բացվում
է, մենք ներս ենք մտնում: Քառակուսի, ոչ մեծ մի սենյակ է
նականորեն ն մոտենում քնածներից մեկին.

- Մաղուրով, վե՛ր կաղ, եկել են...

- Եկե՞լ են,- ւոչքը բաց է տնում Մաղուրովը,- ֆո՛ւ, ւմ-
ուսն... երաղումո...

- Գնացինք... ընլեք առւաֆ, մրա՛րչ...
ճամբարից:
դրին Հորեղբոլս՝ Պանտիչի՞՞ 4իու լթամբին, ն մենք բոնեցինք
չինք դիչերային խաղաղ, դաշտային ճանապարչով, իսկ Հիմա
դնում ենք ձյուների միջով, սակայն ի՛նչ կարեոր է, այն ժա-
մանակ մենք ղնում էինք ձիով, Հիմա՝ ոտով, ի՛նչ մեծ բան է
որ, այն ժամանակ... Հիմա...
Հի երկու կողմը ի Հեռվում՝ Հորիղոնիդզ Հորիղոն ձյուն է, ւո1-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ Յ99

ցփնված երկնքի տիեզերական ափսեին: Բալաչովի Հետ մենք
իսկ երբեմն լսում ենք միայն մեր սեփական ոտնաձայնը: Այդ
նչանակում է, որ նա մեզ Հետնում է երբեմն Հեռվից, երբեմն
վում է, որ նս երդում է: ի՞նչ է երդում, որոչել դժվար է, ւամեն
ասոխճանի միասլաղաղ:
ծածկերի խոտը քամիները քչել են աչխարծի չորս կողմերը:
4ողերը, ղերանները: Եթե ղետնափորերից մեկնումեկից ծուլո
բարձրանար, բոլորովին այլ կլիներ զգացողությունը: Չկա ոչ
ծուիս, ոչ կենդանի չունչ, հ այս Թողնում է ճնչող, Համարյա

Սիրելի՛ս, սիրելի՛ս, ես քո՛նն եմ,

Աի, այսսլես էլ մութ գիչե՞ր...

ԱՀու ամբողջը:
Սիրելի՛ս, սիրելի՛ս, ես քո՛նն եմ,
Աի, այսսլես էլ մութ գիչե՞ր...

400 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ո՛չ մեկը չի մուս ծում, Թե ի՞նչու այսպես դասավորվեց, ի
ընդծանրասլես այս ի՞նչ դասավորություն է: Այդ ի՞նչ
ղարմանալի չարժիչ ուժով նրանք դուրս Թուան իրենը երկրից
ի իրենց տներից, Ընկան ռիբիրյուն ւսյս դաշտերը ե մուլ
դիչերով դնում են ձյունուռ ճանապարով, երկուսն անզեն,
առաջիցղ, իոկ երրորդը դինվաւծ՝ Հեւոիցպ: Ի՞նչ ոլատտածեզ,
ինչո՞ւ, ինչոլե՞ս:

Սիրելի՛ս, սիրելի՛ս, ես քո՛նն եմ,
Ախ, այուղլես էլ մութ դիչե՞ր...

- Լսի՛ր, դո՛ւ,- լովում է ուղեկցողի ձայնը,- երդում ես,
կարգին երգիր» ի՞նչ ես նույն բանը վնդուոում, խոսքերը
չգիտե՞ս...

- Չգիտեմ, քաղաքացի մարտիկ,- խեղճացած, ձեռները
թոռի տալով, առանց Հեւո նայելու ճղճղում է Բալաչովը,-
բոլոր խոսքերը մոռւցել եմ, միայն ւսյս եմ Հիչում...

- Սաւուսնւսն քեղ Հեւո,- մեղմանում է ուղեկցող ոլածա-
ըչ- երգիր... միք չկա մեջը, բայց մարդու իրր կտոր-կտոր
է (ինում:

Հիմա Բալաչովը չի երդում, Թում է, թե մի ամբողջ
Հավիոնենականույթյուն մենք քայլում ենք լուո: Արքեելքում
արճճադույն մի չերսո է ձգվում: Շերտոր դնալով լայնանում է,
ույդ առավուոն է բաղզվում ծանը երկունքով: Ուղեկցող
ոլա ծան արադուլթյումբ: նայում է Բալաչովի դեմքին.

- Զե՞ս լռում, առագի՝ երգի՛ր:

Բալաչովն անս աթոռի վում է, դլուխը կրիայի նման առաջ
ոլարղում.

Սիրելի՛ս, սիրելի՛ս, ես քո՛նն եմ...

Հաղզը բոնում է, Մ ձեռքը վերից վար Թշռսի է տալիս.

- Պաւովերուվ դուրս չի ղդալիս,- դանդասովում է նւս:

Մինչ ւայա, մինչ ույն երեում է Առաջինը: Ճաղրւուուուլե-
սությունը նույնն է, նույն տավո բարձր պանկասլասոն-
ըը» նույն իչալարերը, միայն այատեղ չորս Հակիչ աչտարակ-
ների փոխարեն երկուսն են, ճամբարի փոքրության ոլաւոճա-
ռով երեի: Ծխնելույզները ծխում նն, առանձնասլես մեկը: Դա

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 401

սլետք է որ խոծանոցի ծխնելույզը լինի:
է սլիտակ ղաչտերի վրա: Մենք կանդնած ենք Հիմա Առաջինի
նայում:

- Բաղնք դուռր:

-- Հիմա,- (լւվում է ներախզ,- դո՞ւ ես, Մաղուրով:

- Ես հմ:
Փոքր է այս երկիրը կամ քաղաքը, բայց թվում է, թե ես ծանոթ
եմ ու վաղածանոթ նրա բնակիչներին: Ծանոթ են նրանց
լան լճակներ դիչերային փոքր կարիքի Համար, կանանց բա-
բաքը զուրկ է այդ «զարդարանքից» ն ավելի վայելուչ տեք
ունի:
աննյակ, կարգադրիչին, իսկ երեկոյան, երբ կարգադրիչը մեզ
բադառնալու Համար»: Այո, այդոլես էլ նւ ւում Լ՝ Հւռոււն վե-
մեծ է ն դա Հասկանալի է: Առաջինի ղրասենյակն է տանում

իսկ կարգադրիչն ավելի փոքրակազմ է, փոքրամարմին,

402 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ա՛, եկա՞ր, պրոֆեսոր,- սում է նւ դիմելու Բալաչո-
ղիղ մինչեւ այստեղ ի այստեղից մինչեւ ծւ այտեղ... մի
խոսքով, չինելու հս բյուրոկրատական արգելք, որը պիտի բա-
կմտածենք:

Մենք Հանում ենք մեր տուղղրակներից մեր ճաչամաններն
ու դդալները, դուրս ենք դալիս կարգադրիչի Հետ դրասենյա-
կից ն մեր քայլերն ուղղում դեպի խոչանոցը: կարգադրիչը
Մեսրուղի գլխին ոչ մի բանով չնմանվող մի դլուխ ղդոռում է.

- Երրորդից՝ երկո՛ւ...
առխանը:
կին հ որարղդում եր առխանը:
իշելու մեր սրբիչները:
կինը ն Հասնում իմ Հետեիը, փակ ամանը 4եռքին.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 403

- Դուք որտեղի՞ց եք եկել,- Հարցքնում է նա:

Եւս ոլաւոասվխուանում եւմ:

- Մի օրո՞վ:

- Մինչն երեկո:

Հեւոո ոլուուուք չմնալու Համար ես եւ Հարցնում.

- Իսկ դուք որտեղի՞ց...

- Ե՞ո... հեռ ընդձանրասգես Մինոկից...

Եւս մոքով Թոչում եւի դեղի լուսավոր անդգյալը» Մինոկ,
1936 թիվ... ե հս կրակում եմ.

- Ա՛, Մինո... հս եղել եմ Մինսկում: Յանյակի Հետ թեֆ
եմ արել...

- Իսկ ո՞վ է Ժանյակը,- Հարցնում է նա 1, բոտ
երեույլթին, լարում է Հիչողությունը:

- Յանկա կուսլալա... նս ապրում էր միծարկանի ւու

մեջ, Հին բակով, նրա տունը ծածկում էին ակացիաների
ճյուղերը...
էր: Գնանք, գնանք ինձ մուռ, կնախաճաչենք, կխոսենք...

Լարիսա Սեմյոնուվն ան այստեղ Թոսդուծի է ու աաւուված:
Եր ոչ մեծ սենյակի խորքում, ախո յա Հաոուկ Հարմա-
բանքների վր, կանոնավոր կերոլով դասավորված են ղանա-
ղան Հանդերձանքներ: Մի անկյունում նրա երկաթե Հասարակ
մածճակալն է, մյուս անկյունում՝ Թիթեղե վառվող վաուա-
րանը: Նո սր ուդ ի առարվույթյուն չընդունող չարժումներով
վերցնում է իմ նավոաճաչն ու եր նավխաճաչը, (ցնում մի ւսլ-
յումինե մանում, Հեւռո փոքրիկ որածարանից Հանում է երկու
միջին մեծության սոխի զլուի նե ուղղակի մանրում մեր
նավխոսճաչի վրւո, ւալ ւս մի քանի բարակ չեր խողի ճաղ... ու
ծածկում կառիարիչով:

- Օրենքով,- սում է նա,- ռոլխն ու ճարոլն աոանձին
ոլեւոք էր ւալակել, Հեւոո (ցնել... ավելի... Համով կառուցվեր...
բոսյը դուք կարող եք ուչանուղ... Ձեղ կարող են կանչել... Ի՞նչ
եի ուղում ասել... մենք որտե՞ղ մնացինք...

- Մինսկում,- ոլա սվւանում եմ ես:

404 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Այո, Մինսկում, Մինսկում...

Լարիսա Սեմյոնովնան պատկանում է 37թվականի Հունձ-
Քին, ամուսինը՝ կուսաչխաստող, նույնալես Հնձվել է: Ինքը՝
մինակարդ դպրոցի ուսուցչուծչի, մայր երկու զավակների,
ղավակները դսոնվում են Քրոջ մուո, որի Հեւո հ կաղ ունի...
ոչ, ոչ մի կաղ, ոչ մի տեղեկություն չունի ամուսնուց... չի էլ
ուղում օրորել հրեն ռին Հույսերով: Նրան տանջում է միայն
երեխաների կաղրուռր... ուրիչ ոչ մի ռոմանտիկա, ոչ մի, ոչ մի
Հույս ու ոլրեւոննդիո... Լարիու Սեմյոնուվն ան չի առարկում,
դուցե փոխվի իրադրությունը, Համաձայն դիալեկտիկայի
ւե ինչ նամա է, ւե 22 չարժվում, բոյը միչմո չէ, որ
ոլասոմությունը ոլրողրես է ալրում. կա 1905 Թվականի
ռեակցիան, կա 37 Թիվ... տարբեր են ժամանակները, բոյը
ոլաւոմուլթյունը ղիդղադներ չի ճաղուչում, ոլառսումուլյունը Հւս-
կամեւո է ավելի ուուան դար ւո ղուդածեռների, այլասլես կկորչեն
օրիհնւոխրները... ոլեւոք է նայել երեւույթներին ռեալիաոորեն,
ո՛չ մի միստիֆիկացիտ... մնացյալը ֆիկզիա է... ֆանտաղիա-
ներով ապրելը Հիմարություն է:

Նախասճոաչն արք ույն էր, եթե չասենք՝ ավելին: Հետո
Լարիու Սեմյոնուվն աւն ինքը օղնում է, որ ես ղդեատուվոլր վեմ,
անձամբ: կալում է դլիարկիս կառլերը, ի ճիչ ույդ րուլեին ես
ժամանում եմ դւոնում ասելու, որ ես մի կեր ոլեւոք է ոնա եւի
ծննդաբերական ւոն ալրող ղդերմանուծի Լյուդմիլա Շար-
թին... ւռյո՛, նրան մեր ճամբարից բերին... վերջերս է ւղ ուո-
վել... ուղում եւմ ասել` մայրը է դարձել...

Լարիսա Սեմյոնովնայի մեծ-մեծ, կապույտ աչքերն ավելի
են մեծանում, հ Սն քանդում ու նորից է կալում իմ դլիւարկի
կասլերը: Նր դեմքն ււոււնոււ մ է մոածձող արու Հայւուլյյուն:

- Այո,- սում եւմ ես,- նրա Համար ես Հոդեչած բաներ
եւմ բերել: Մենք չոռ, չառ ուրախ ենք ւսյդ նորածնի Համար...

- «Մենք» ւյ. ովքե՞ր են,- Հարպնում է Սեմյոնուվնուն խոր
չնեչելով:

- Մե՛նք, բրուստանոցի աչլխառոողներո,- ոլաւոասվուանում
եմ հս:

ժպիտի նման մի բան է անցնում նրա դեմքով.

- Ի՞նչ է դա-.: կոլեկտիվ ստեղծադործությո՞ւն է,-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 405

ծիծաղում է նս անուրավաո ծիծաղով ու Հարցնում, - ինչսլես է
կոչվում նա...

- Լյուդմիլա Շարթ:

- Շա՛րթ, Շա՛րթ,- կրկնում է նա,- լա՛վ, ես կիմանամ ն.
կաչլուուռ եմ դլուխ բերել եր... Հանդիպումը: Դուք ձեր ունեց-
վածքը թողեք այտեղ, մենք, այնուամենույնիվ, միասին կճա-
չենք... (ո չեշտեց «այնուամենույնիվը»)... ես այսօրը ամբողջ
օրը ղբաղված եւմ արդուկով... երբ կմրսեք, ւո ղւաուո կերով ներո
մունք ու սուք աւզեք... իսկ դուք նրան չա՞ ստ եք սիրում...

- Մոնք բոլորս էլ նրան սիրում ենք,- ոլա ասվխուանում եմ
ես, ե ինձ նւ Հ մուն դուր է դալիս նրա դեմքի մոլոր ւար ւում -
Հայսոուլյունը ու եւ ավելացնում են,- նրան չի կարելի չսի-
բել...

-- Է , աման վուր վե՛ղ ին, - ասում ն,- ես... մո--

ոլույ ըվեցինք
նաւի:

- իմացեք, խնդրում եմ,- նորից խնղլրում եմ հա,- ես պի-
տի տեսնեմ նրան ն Հանձնեմ այս նվերները...

Ես դուրս եմ թոչում արիա Սեմյոնովնայի ւայքուկ
անկյունից, ե իմ ռխրոոր լեզուն է երդով ու ջերմությամբ: Եւս
իմ քայլերն ուղղում եւմ դեւի դրասենյակը ե ճանասրարձին
Հանդիղլում կարգադրիչին:

- Գնանք ինձ Հեւո:

Նու քայլերն ուղղում է դեղի երեք ւավխոռակաւչեն ւսր-
տաքնոցները:

- Արոաքնոցները չեն ղդործում,- բապառորում է կաղր-
ղդադրիչը,- տեսնո՞ւմ ես, կեղտուռում են ուր Հանդիյի, ւսր-
տայքնոցների չուրֆը: Աղեղությունները ուսոււսծ են իւ Հավա-
Քելը՝ Հեշւո: ԱՀու ւսյս երլալժե լոմով... ւուե՛ւ...

Նո խինց երկաթե ձողով նե մուծ կոշչմոր թոռւվ մի մեւոր
ույն կողմ:

-- Հեւոո,- չարունակեց կարդադրիչը»չ- Հս ւսյս սփոաւյւոն
Թիկով կծավաքես, կկիսոես... ծս քո աչ իոաւուն քը ... Հաս-
կանալի՞ է:

- Հասկանալի է,- սում եւմ ես:

Նո Հեռանում է ինքն հերենից դոծ, դործնական մարդու
քայլերով, հ եւ անցնում եւմ աչիոաւուան քի:

406 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Աչխաւունքն իսկասղես ծանը չէր, եթե չծաշչվենք երկաթն
ձողի ծանրությունը: Շուսոով ես Համողվեցի, որ Աչուռ դային
օժւոված է մեծ Հեռաւոնսուլթյումբ: Սանը երկաթի ռոառնուլթյու-
նը Թոռվիանցում էր նրա ն ծաւմեւիուուո ավելի ւուք ձեռնոցների
միջով, հ ձեռներ ուռչում էին, ե՛ն: կլիներ դրություն», եթե
ես ուոի ղված (ինեի աչխաւոել իմ ձեռնոցներով: Նույնը
կարելի է ասել նմ նրա մուչյտակի մասին. իմ բամբակած
վերարկուով ես Հաղիվ ինձ ճամբարի նետում եի ղդործարար
բակը հ հո. ինչոլե՞ս ես ոլիւոի դիմանայի պրոին ւսյս բացօլյա
ա չխուաւուան քի ոլայմաններում: Երրորդ անդամ (ինելով, ես,
անկասկած, կծիվանդանայի Թոքերի բորբոքումով ե.. հ հս
ւսյս անդամ կղդնայի, կծասնեիխ Լյոալյային, Զանվոլադյանին ե
մնացած Հաղար-ձաղարներին...

կամազ-կամաց իմ աչխուաւուն քը դուր է դալիս ինձ. ես
ակսում եմ Հնարադեւո դառնալ ի կասուսրելաղդործվել, բարձ-
րազնել իմ վարոլեւտուլյան ասոխիճանը, ես Հիմա կարող եմ
կարդադրիչից ավելի վարժ կերպով մի Հարվածով թոցնել
ոււււոււուծ քարի նման ամուր, բայց 22212 կոչտերը: Այոպե՛ս:
Այողե՛ս...

Երբ ես զդում հմ, որ աչիոաւունքի ոլաւոճառած ջերմու-
թյունը չի տարածվում ձեռներիս ե ուռներիս վր, երկաթե
ձողը պղում եւմ ձյան մեջ ի քայլերս ուղղում դեւի Լարիսա
Սեմյոնուվն այի օթեանը:

- Ես Հեռվից տեսա ձեղ,- ասում է նա,- թեթն գրիչ են
սովել ձենութղ, խւուք չկա... Տաքազեք, ուք աղ եք... ւս մի
ռարսասիելի կոմեդիա է ե ուրիչ ոչինչ...

Հեւոո նա ասում է.

- ես եղա մայրերի բարուքում:

- Այո՞,- ուրախանում եմ ես,- հստա ք դերմանուուն:

- Տեուս,- սում է նա,- ծանոլմաղ ոս, ոլառսոմեցի ձեր ւիոււ-
ռին... Հիմա ւսյս արդուկի ոլես մի ծանրուլյուն եմ զդում
ռրոիս վրո.... Լավ կլիներ, եթե չդնայի... երում է, որ ժու-
մանակին գեղեցիկ չ եղել. ինչ Հիանալի, թավիանցող աչ-
քեր ունի... Ուրեմն, նրա, այսալես կոչված, ամուսինը
ադրբնֆանցի՞ է... Որտեղից՝ որտեղ... Երեխան չի ապրի, չէ,
նվազ է, նիչար... Եվ ի՞նչն է Հետաքրքիր, գլուխը մի տեսակ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 407

երկարավուն է, ինքը աւն... ասում է, որ Հորն է նման, ասում է...

Լարիխուս Սեմյոնովնան Թողնում է արդուկը ի ռռլիւուսկ
Թուռչկինակով սրբում արցունքները:

- Լավ կլիներ, եթե չդնայի, չտեսնեի,- կրկնում է ն,--
աչքիս առաջից չի Հեռանում:

Մի րուն ես ինձ կորցնում եւ: Առձասարակ, երբ կինը
լալիս է, ես ինձ կորպնում եմ: Ուրիչ ոլույւիան ներում ղդուցե ես
դսոնեխ Համալ աւուաւվիոււն մուռեցում, հկ Հիմա խելքի մուռ ոչ
մի բան չեմ կարող մտածել: Ես միայն բավականանում եմ
ասելով:

- Պեւոք 23 արու վել, առանց այն էլ մեր կյանքը... նիքը:

- Ճաչի ընդմիջումին մուռհպեք... հս կասեմ տեղը: իսկ
Հիսի ւոււքացեք ի ուչադրություն մի դարձրեք իմ արզունք-
ներին. ես մի Քիչ չէ, չոստ սենտի մենը եւի, ե, ինչոլես երեում
է, բնությունն ինձ չուո է արպունք ւո վել. ես միչ Հարսխար
առի եմ փեւոռում Թոռմվիելու ույն, այլասլես նրա չաւոուլյու-
նից ես կարող եմ խեղդվել... Ուշադրություն մի՛ դարձրեք...

Ես ի վիճակի չէի անուչադրուլյան մառոնել Լարիուս
Սեմյոնովնայի արպունքները ի ուչադրություն չդարձնել
մանավուն դ. այն բոնի վրւո, որ նւս (ալիս էր փոքը աղջկա նԽմուն,
ես Հաղիվ կարողացա ինձ ղաղել, ես ուղում էի մուռենաղլ սփույ-
վայել ի քնքուչ խոսքերով կորել նրա լացը: Դրա փոխարեն
ես ղբաղվելի ղդերմանուծուն բերած նվերները Հանելով ւռուլ-
բակից ե դասավորելով սեղանի վր: Ես Հիչեցի մորս, նւս էլ
լալիս էր փոքը աղջկա Խմանք55: Մեծ Հոդեբան Լինելու կարիք
չկար Հասկանալու Համար, որ իմ նոր, Հաղար տարվա ծանոլցը
լալիս եր ոչ միոյն ղդերմանուծու նորածինի, ույլւ եր երկու
ղավակների Համար: հարիսա Սեմյոնուվն աւն սեղանի ղդղրոցիցզ
դուրս Հանեց մի Թերթ, խնամքով փավոալթեց «օժիսոր» ի
ւագ:

- Պաչի ընդմիջումին... ես կասեմ տեղը... կՀանձնեք, կխո-
սեք... Խե՛ղճ մենք, իւե՛ղճ մենք... դուք ոլասոր աւո վում եք
դնա՞լ... լավ մոութացա՞ք... աչիաւոելիս մի՛ ամո 12 չկարծեք
եթե կառուսրեցիք առաֆաղրանքը, կծանդոաւունուք: Ձեղ կլծեն
մի նոր աչիուտւուան քի, այնոլես որ.-. ասենք, ինչու եմ ձեր դլի'ին
նուռազիւա կարդում, դուք ոլեւոք է որ յուրազրած (ինեք լադե-

408 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բային տարրական ալֆաբեւտոր... Ի՛նչ լավ կլիներ, եթե դուք
մեզ մուռ ընկնեիք... Մենք միասին... կխոսհինք Յանկա կու-
սլալայի, Յակուբ կոլասի՞՛ մասին... Զդիտեք որքա՛ն ծանը են
անցնում օրերը, ո՛չ մի կնոոխիմ խոռսակից, ոչ մի մուռիկ...

- Պեւոք է որ այտեղ մի Հայ ուսուցիչ Լիներ, դուք չդի-
ւոե՞ք նրան,- Հարցնում եմ ես:

Այո՛, Լարիսա Սեմյոնովնան մի քանի անդամ Հանդիպել է
նրան: Վարդան... ճի չմո է, կարառլեւոյաւն: Հյուսիային կով-
կասից էր: Լոակյաղ, քաչված մարդ էր... ոչ, աուանձնազես ւ-
ուռիկություն չի ունեցել... ւոսրիքուռ մարդ էր: Երուն հւուուղ
ւուարաւն, մի քանի օր աուուջ... ռոլասնեք, մի Վն էլ կա այլուռեղ....
կիսադրադեսո մարդ է: Ելթն ես նրան ոլառուՀաղբար Հանդիսլեմ,
կասեմ...

Լարիուս Սեմյոնովնան չողացնում է ինձ վրա եր կառլույւո,
իոչոր աչքերը, կաղում իմ գլխարկի կաղերը, Է նռ դուրս եմ
դալիս ու անցնում իմ որարստոականույթյունների կառոար մանն
անորոչ ղդացումով:

Հիմա ախո քն ավելի դանդաղ է ընլանում: Ես
մւուսծոււմ եւմ դերմանուծու ու նրա դաւուալայրւուված մանկան
մասին: Աչքիս առաջ կանդնում են նրա փոքրիկ արձանիկները
ի Հառոկասղես Մամոյի դլուխը՝ կաիվուծ, խուր բեղերով:
Հետո ես ինձ որսում եւմ մի բանի վր, որից ներառ ւո ւք ս-
նում է. ես տանես դիսոմամբ մուծում եմ դերմանուծու, նրա
արձանիկների, Սամոյի ն նրանց նորածնի մասին, որ չՀիչեմ
արիու Սեմյոնուվնույի կաղույսո, խոչոր աչքերը:

Մինչ այս, մինչ ույն Հնչում է ճաչի ղդոնդը: Այսոնեղի
գոնդն է՛լ ավելի փոքր է ն Հնչում է ծիծաղելի՝ ճր՛նկ, ճր՛նկ:
Ուրիչ է մեր ճամբարի դոնդը՝ ծանը, անդամ Հանդիսոավոր՝
դը՛նդ-դը նդ: Ես աղասովում եւմ երկալթաաձողի ծանը ււսունոււ-
թյունից կամ ամուր ծանրությունից ե դիմում եւմ դեղի...

Օդը Հաղեքած է Հուուվեւո օճառի բուրմունքով: հարիսա
Սեմյոնուվն ան, բոտ երեույթին, ղբաղվել է արդուղարդով: Ն
Հաղել է մութ-ծաղկավոր զղեստ ն. Հիմա թվում է ավելի թան
երիտասարդ:

- Ես իմ ճաչն արդեն ուուսցել հմ, դնա եք, ուռ ցեք ձեր
ճաչը, որից Հիւոո... որիզ Հեւոո կասեմ, թե ի՛նչ ոլեւուք է անեք:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 409

Եւս դնում, տուսնոււմ եմ իմ ճաչը, վերադառնում: Լարիսա
Սեմյոնուվն ան պույղ տալով ոլաւտուծանից դուրո՝ սում է.

- ԱՀու, տեսնո՞ւմ եք պանկատլասոխ հունկյունին... կմո-
ւե նուք Համարձակ, այնտեղ մի ւով ոլոկված է... Ան
ոլեւուք է որ ձեղ ռռլասելիս Լինի իոկ եթե չտեսնենք նրան,
առաջին իսկ կնոջը խնդրեք, որ կանչեն նրան... վերցրեք ձեր
սյուրպրիզը:

Փերմանուծին ինձ ռռլասում եր: Ես նրան ոնում երկարա-
վուն, դորչ ադղետլու փավալթժվուծ, երեի երեխան` դրկին, պան-
կաալառուխ մուո, հւո ու առաջ քայլելիս: մե լռեց իմ ուռնա ձայնը
հ մուռեքավ անցքին:

- Բարն,- սում հմ,- Լյուդմիլա կարլուվ|լնաո... ծս ույս
ձեղ: Շնոր Հու...

- Ուրախ եմ, որ ոնսնում եմ ձեղ... մի՛ չնործավորեք,
դուք կարող եք միոյն պավացել... ուն չաի- ուն չի չնործակաղ
եւի ուչադրությաւն Համար: Ինչոլե՞ս եք, ինչոլե՞ս է Սումուն...

- Մոք բոլորո էլ լավ ենք... Սոմոն արդեն ւու է...

- Այո՞... այսօը (րացավ ուլժ օրը: Ծնվելիս միայն լռեցի
ձայնը... որից Հեւոո լռեց. մի անդամ ւս չքը բազեց ու նորից
փակեց: Ըս երեույլթին, չուղեղ տեսնել իմ երեսը: Բայց լսում
է. երբ կամաց ձայնով երդում եմ, կուղերը թրթոում են... չի
խոսում, երեի չոաւո բոան ունի ասելիք...

մե սփալթելթը դրեզ ձյան վրոո, ավելի մուռեզուվ դանկալա-
ոին ի բաղեց երեխայի երեսը:

- ԱՀու, տեսնո՞ւմ եք Հոր մանրանկարը... ականջները
միայն իմն են...

- Իսկ... ի՞նչ դրիք անունը:

- Սրոք նուն չունեն, որնք Համարներ ունեն: Իսկ ես`
Ս ՛ւ եմ կանչում... Մ/՛ւ...

Երա դրավիչ, ւոխուր աչքերն ավելի են սոխրում:

- Մու...

Ինձ Հիմա Թվում է, որ մի բոան էլ կա ասելու կամ անելու.
ես մոքումս որոնում եմ ու... ղսոնում: Գյիուսբկիս ոլւաւոուվածք-

ների մեկի խորքից ես ղուրս հմ Հանում եռանկյունի, կարված
նամակը:

410 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Եվ նամա կ... Անչոռի, չն չասի չնորձակաղ եւ... իսկ Հիա
ղնացզեք, բարնեներ մայեաորոյին, Իոչանեսին... մնաս բարով
չեմ մամու, պյոեսություն... Շուտով երմի ոնոնեւմ բոլորիդ...
Սումուին այդոլես էլ ասեք... բոտ երեույլթին, մեղ վիճակված
է ապրել առանց Սուի... Ես էլ երկար չեմ ապրի, բռո երեույ-
թին... Բոլոր նչանները կուն... անընդ Հաւո ջերմույյուն ե
արյուն... իկ արյունը ում է...

- Երի (նդերից է,- սում եւմ ես, ղդոծ իմ դյումոով:

- Ռչ, ոչ,- բողոքում է նս,- ներսից է... ինչ-որ բան այը-
վում է ներառ, ի նրա ծիիզ ոնացել է արյունը: Այդ կարեոր չէ:
կարնեորն ույն է... Ես ինքս էլ չդիւոեմ, ո՛րն է կաղմորը...
պուլսը է... ցւոեսություն...

Նու կոանում, ձյուների վրայից վերցնում է սփալելցը ե
ծեռանում երեխուն դրկին՝ ւն ծաուոււուռ քայլերով, իոկ ես
վերադառնում եւմ իմ օթեւանը:

Հաչում ենք լուո: Միայն մի անդամ ես ինձ վր ղղում
եւմ Լարիխուս Սեմյոնովնայի ուչադիր Հայագդքը: Շնչե՞լն է
դժվարացել, թե ուտելը: Ես րող ղդեատոսվորվում եմ առանց
կողմնակի օղնությոաւն ե ինձ դուրս նետում: Քամի է բարձ-
բացել: Հիմա ինձ մնում է ի մի Հավաքել տեղաՀանված կոչտն-
Ըը: Ես վերցնում եւմ փայն թիակը ի աչխաւռում այնսլես
անել, որ քամին թիկունքից ՛իչի: Շնչե՞լն է դժվարացել, լթե
աչիաւտելը: Ռրոեհղի՛ց որոեղ Հիչում եւմ Բալաչովի երդը.

Սիրելի՛ս, սիրելի՛ս, ես քո՛նն եմ,
Ա՛լ, այուղես էլ մութ դիչե՞ր...

իղուր չէր, որ ես Հիչեզի Բալաչովին, ես լսում եւի ուոնւս-
ձայներ ն Հեւոո նրա ձայնը.

- Տեսնում եւի, որ դու էլ վերֆացնում ես: Մաղուրուվվն
ւաւսը, որ չուսոով ճանասլարծ ենք ընկնելու... Քամին դեմից է
փչում, ի դժվար կլինի քայլելը... կվերջաղնես, կդա...

իսկ քիչ Հետո՝ կարգադրիչի ձայնը.

- ԱՀա 1. բոլորը: Տեղեկանքը կառու ված աչիոաւունքի
մասին, Բալաչովին վի: Դուք ւող ւաւո եք: կելդե՛ ւսղա-
ւոուլցյունը...

Հետո նւ մուռննում է ինձ հ Համարյա ականջիս ւում.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 411

- Այստեղ մի մարդ կա Խաւոււծ, որին ուսը տարի են սովել
ւսյս բազականչությոաւն Համար... ու նորից կրկնում է,- դուք
ւղ աւո եք, կեզդե՛ աղաւսոությունը...

Ու դնում է:

Եւս Թողնում եւմ իմ ձեռքով մաքրված աչիոար Համան ու
դնում արիա Սեմյոնուվն յին Հրաժեչտ ւուսլու ու իմ երերը
վերցնելու: հարիսա Սեմյոնովնւն աա Հին ուրախ է մեր
Հանդիալման ու ծանոթություն Հառկար. նս Հիմա դիոե, որ
Երրորդում բարեկամ ունի, թող ոլարուս դոքա չթվա, ւսյս խուր
օրվա Համար ն աչիւարծի չոռի ուրա է ն Խա բաժանվում է
ինձնից նորից Հանդիսլման ամենաջերմ ցանկությամբ: Նա
խնդրում է ջերմորեն բարնեել մեր կոլեկտիվին, խոստանում է
Հեւուսքրքրվել ղդերմանուծու ճակասոադրով ե օղնել, որքան
կարող է: Հանուն Հումանիզմի: Եւս մուռնենում եմ նրան ի
Համբուրում նրա ձեռքը, իսկ ն վերջին անդամ ողողում է
ինճ իր խոչոր, կապույտ աչքերի փայլով ն չբթունքներով
դիպչում է ինձ... կարծեմ ճակատին:

- ես 4եղ կգրեմ, եթե ղեմ չեք լինի,-- ասում է նա:

- Օ՛, ես վաղուց սխրույին նամակ չեմ ուուսգել,- Թելթեա-
նում եմ ես,- ես չատ ուրախ կլինեմ...

- ես ձեղ կդրեմ,- կրկնում է նա խորին լրջությամբ, ե
մենք բաժանվում ենք:

Հիմա ես կանդնած եւմ ոլո Հական դուն մուռ |ւ ռալա-
ռում եմ Բալաչովին, որ միասին ներս մոնենք: Քամին սուլում
է բարձր պանկատլառուխ հ փչալարերի միֆուվ|: Ձյունը ռաուել է
լարերի ու երկաթե չերի վրա, ն մի րուն թվում է, որ նրանք
ծաղկել են ինչոլես խնձորենին է ծաղկում դարնանը: Եվ ճիշտ
այղ րուղեին ինձ մոտենում է Հնամաչ չորերի մեջ կորած մի
բուռ կալանավոր: Եւս ուչադրուլթյամբ նայում եմ նրա նիծար,
ան, մաղակալած դեմքին ն մեծ բանաստեղծի ատաւծի լես նրա
աչքերում Հառնում է նա, Հեռու ու Հարաղասո երկիր
Ն 2300.

այիրինՐ :

- Հա՞յ ես, քե մառուսղ,- Հարցնում է նւս, ւսնծուն մի
պավով նայելով դեմքիո:

- Հայ եւ,- ոլասոասխանում եմ ե վախենալով, որ
ռես ւածո ւեսիլք կարող է Լինել:

412 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Հայ եմ,- Հատւուուռում եմ նորից: - Ռրտհղացգի՞ ես...

- Դարաբաղցի՛ հմ, քե՛ մաուաղ, ղարաբաղ ցի՛...

- Ի՞նչ դործով ես նւուուծ...

- Ինչ դործո՛վ,- Հեղնում է նւս պրոից որոր լով, - ինչ
դոլծո՛վ... բա ղարաբաղցուն էր կՀարգնե՞ն ինչ դործով ւս
նուոու՛՛ծ. ...

- Բոս ինչո՞ւ չեն Հարցնի,- Հարցնում եւմ ես:

- Բա դու Բալունց Հեթումի անունը չես լռել...

- ԶԼ, չեմ (ռել,- որաւուաախոանում եմ ես իւ իսկառղես չեմ
լռել:

- Իդ ես եմ, որ լում... Բալունը Հեթումին որ նաւոագրիլ
են ոչ՝ աչիրարծը վաղուց դարմադաղան էր եղել, Քե՛ մաւուաղ ...

- Աչխարչը չէ, ղուցե Դարաբա՞ղը,- անցնում եւմ ես
բանակցության:

- Բոս Դարաբաղն աչի չի, ի՞նչ ս... ինձ ասել են Քի
ես ուղալ ըմ Դարաբաղը ոլոլեմ՝ Ադրբեջանից "" Հայաստանին
կղեմ: Այ քե մոռուղ, ես Հի նչ կւորող-կցո ղ եւ: Հի նչը
կւորեմ, Հենչի՞ն կեմ: Բոս ւս ասելու բա՞ն ու... Բոս արս Հււ-
մար մարդու կծանեն ւոնից, Հողից, աչիոաւուանքի ց ու Սիբիր-
նե՞ր կթչեն, այ թե մատաղ... էն քորեն Հինչ ա, նա էլ գիտի,
որ Դարաբաղը, է՛՛Ւ՛՛է՛, ավոաւդան-բաբադղան Հայաստուսն է եղել
ու Հայաուուսն էլ կա... Ե՞ս ոլիւոի կնորեմ, կղեմ... Բո՛ո՛,- անդ-
բաղարձավ նա ատամները ցրտից չխկչխկացնելով,- ցուրտր
ջանս մտավ... ես քինացի... տութերն ընկնեն` կնստենք, կիո-
սենք... սում: եմ ոււքերն ընկնեն, միսոքո (ավ Հասկացի... Բս-
լունցը Հեթում որ սում են, ես եմ, իմացած կաց...

/ւ քամու Հեւո դլորվելով` նայիրյաւն ոդին տեսիլքի նման
դյութական Ր անձետացավ մոտակա դետնավիոր բարաքնե-
բիզ մեկում:

Ես ուչքի եւմ դալիս, որտե՞ղ եւմ ես, ի՞նչ անելու Համար
եկա Առաջին:

Քամին սուլում եր բարձր պանկառսղաւոխ ու խի փչալարե-
բի միջու, ու երգում էին փչալարերը, իսկ նրանց երգը ժան-
դուռ էր ու արյունուռ, իսկ արյունը 17 եր:

Մուոեցուվ Բալաչովը:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 413

15.

.Օրացույցները չեն, որոնք բերում են դարունը, ոչ էլ
աքաղաղները` լուսաբացը: Հաճախ օրացուցային մեն ււ--
ււռույդ ձմրանն ավելի մուռ կարելի է ղդալ դարնան ներկայու-
թյունը, քան երբ դարուն է: Երբ ես դուրս եկա Առաջինից,
ինձ Հայոնի դարձուվ, որ ինչ-որ վայրում չրջում է դարնան
չունչը, հ ինչ-որ տեղ դիչերը մուռենում է եր վախճանին:

Ի՛նչ անՀեթեթություն: Այդ միննույն է, թե սպլնդենք, որ
ուժեղ երկրաչարժից Հեւոո ծաղիկներն ականին ավելի բարկ
բուրել կամ նւ մի բան:

Առաջինից ես Հեռազա Հարոու ւած ես երեք վերքով, եր-
դով չծասկանուք, խուքը վերքի մասին է: Եվ խուքը Հարաոռու-
թյան մասին է: - Պարադո՛քո,- կասեր հարիսա Սեմյոնովնան:
Թող այդալես (ինի: Առաջին վերքը Հասցրեզ ինձ նույն Լարի-
ւս Սեմյոնուվն աւն եր կասլույւո աչքերի լուսավոր արցունքնե-
բով: Ի՛նչ մեծ Հարոաւոուլյուն: Երկրորդ վերքը վեց ինձ ղդեր-
մանուձին, ինձ խոցզեզ նրա կերոլարանքը, նւս ուսու քիզ
քարազած ատւովածամոր կերոլարունք ուներ, որի որդին խչ-
վել է յոթ անդում... երրորդ վերքը ես ւու գ ւս իրեն Բալունը
Հեթում անվանողի նուսնուն, ծեռու ու Հարաղաւո պավով
լեցուն աչքերից:

Ես Աչուռ դայուն ոլասոմեցի այն ամենի մասին, 22 եսել
ու լռել եի Առաջինում` մի օրվա ըԸնլադքում: Սամոյին ոլւուո-
մեզի մի Քիչ ւյլ կերոլ: ԸնդՀծանըառլես նման դեռղլքերում
չոլեւոք է վավխենող ուռի: Վառ է, եթե դու տում ես ի նալասւո
քեղ, մի օդուսո ուուանալոււ Հաիար, բոյը երբ դու տում: եւ
Հօղուսո մերձավորիդ, դա ոլեւուք է Համարել անձնաղոծու-
թյուն: Ամենասարոաավխելին դոս, իՀարկե, ոլեւուկան ռոււոն է.
կապիո՞լի ւու կան ի ի մալերի աղի ուուկան կարդերը ձեղ օրի-
նակ: Ես Մոմոյին ասացի, որ եր խանումը չառ, չա՛ւո բարեեց
հ աւա, որ Թող չմւուծի ոչ մի բանի մասին հ որ չուսոով կար-
ժան ւն իրար տեսության: ամա «չոճուխ»-ին 7, ես ասացի,
որ ոոլո՛, ոյո՛, աչքովս ոնա, որ հրեն չոռ նմո է, ե միայն
ականջները մայրենական են: Սամոն չոռ ղղացվեց, ույնք ուն
որ նրա բեղերը դողացին: Նո Համբուրեզ իմ մի ւս չքը ի

414 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ասաղը,- երանի՛ քո երկու աչքերին: Սումոն չուղեը օղտվել
է, ուրեմն երեխան... նա բարվոք Համարել իրեն Հանձնել
երջանիկ անդիտություն կամ` «Ինչ կլինի թող Լինի»
ասույթը, ըստ որի սերը սիրով կարելի է պլածղանել, սուրը`
թյունից կրքեր Հիչյալ իմաստունի վրա, բայց դա կաղված է
տեխնիկական անչաղթաՀարելի դժվարության Հետ: ես չեմ
կարող աչտարակի բարձրությունից թքել ինքս ինձ վրա":
նայեց ինձ խոնավ, ավելի ճիչտ կլիներ ասել` տամուկ աչքե-
թյուն: Նո Հաղաց ե բարձր, ոչ եր ձայնով Հարցրեց.

- Հեւտո՞, Հեւոո՞... էլ ուրիչ ի՞նչ տեսար...
ոլես պածել մեղ, կարծես ոչինչ չեր պատածել, ն բացվել էր
մենք անխոս կամ Հաճախ կես խոսքից Հասկանում էինք իրար
տադրի Հեւո:
դործերի դալերեյան փոխադրեց իր անկյունից Հանդիլակաց
բերեց իր անկյունը. թրֆված ավելով որբեց փոչին, ռեց նո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 415

քո Հանդաուան աղու օրն է... ինչ-որ ոլեւոք է, ես կանեմ...

ճի՛՛չսո, ես ւյ չէի ռռլասում: Ես ւյ դ չէի ռռլասում:
ոլակցուլթյոաւմբ ՄԱ Հայտարարեց մեծածողաբար.
- Հալբա՛թ, օ դա ադամ դըբը:.. ԻՀարկե, նւս էլ մարդ է...

«Սամոն վերջնականառես ձեավորեց իր սեփական Լուվ-
Էր: Բոլոր արձանիկներն ու բյուուտերը դասավորված էին այն-
ւլես, որ եր անկյունից նայողը կարող էր տեսնել բոլորին:
Առաջ նա նւսնյոււն կամ «Լութմիլոյի դուոր» բԷյուստը ւտեղա-
վորել էր այնալես, որ չեր ար: Հիմա ն էլ ոաւուագել եր երեւու
քաղաքաղիական իրավունք: Սոմոն Աչուռ դայուն Հրավիրեզ
եր պուցածանղդեսի բաղմանը, որին ներկա եղաք նաւ. ես |ւ
իոնասը խործրդակցական ձայնի իրավունքով: Աչուռ դային
բարձր դնաձասոնը Մամոյի աչխասուանքը: Նո Հասոկասպլես
չեչտեց, որ Սոմոն անա ճի շո է վարվել «Լութմիլայի դուսոին»
ոլաւովավոր տեղ ւուսլոււ Համար, ույն էլ եր կողքին: Այս կա-

ամ պատճառաբանված ճեղթվածքները լիկվիդն ըրա կարգի
ասլակու մեջ իրեն դիսոելով, նւ մուծել, որ վաո չէր Լինի,
եթե մի փոքը բարեմչշակման ենթարկվեն բեղերը, բայց ինչ-
պակարների ն այլ արծեստով զբաղվող խոնարչ մարդկանց
ան խորՀրդանչանն է՝ ի Հարկին, նրանք, Համողելու Համա
յ ըՀրդանչ ը բանք զել Ը

416 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

իրենը Հաճախորդներին՝ երդվելիս՝ չէին անձանդոաււացնի ո՛չ
ւաւմւուծուն, ո՛չ էլ որեէ դերբնավան ուժի. նրանք ռպլարդասլես
սնվխական բեղերի վրա են երդվում, ն դա Հնչում է ավելի՛
ղդու ե Համողիչ: Մդում է Հույսը դնել ռւսսիրիչների վր:
Այն էլ կոս, որ Սոմոն ոչ մի ղդնովվ ռռսիրիչի Հեւո բանակզու-
թյունների մեջ չի մանի՝ նյութ ունենալով սեփական բեղերը:
Ամճնից չատը սափրիչն ինքը պիտի գլխի ընկնի ն չխկչիկաց-
նի մկրառոր Մամոյի բեղերի լույնուլթյումբ ու երկարությամբ,
իկ ինքը ձեացնի, որ ոչինչ չի նկառոում: Սոկույն որտեղի՞ց
դնես նման խմասւոուն ռսսիրիչ:

Ա՛յս է բանը:
ւ Հին սն տնհսույթյունը:
ժ Դ/ ախամ
Սամոն մե՛ծ, մե՛ծ ոլաւորասւոուլյունների վր է:

լիս: Երնացին փոքը ու միֆին որակի կարտոֆիլներ, այլն եր-
իոլո են կոչում: Ըուո հության, վերջինս քաղցը բողկ է, մար-
Քաղցած է: Այղ կողմից խողերն ավելի նեղսիրտ են, ելե Հա-

Մամոյից ռաւիենյ բոան կարելի եր ռարաել, բաղի երդելուց:
Եթե ընդունենք, որ երդը մարդու Հավիտենական ուղեկիպն է
նրա ն՛ լավ, ն՛ վատ օրերին, ապա Սամոն մենակ էր, Սամոն
երդ չուներ: Երբ աչլխաւռելի ս Աչուռ դային Քթի ռում «Ձախորդ
օրեր» եր քաչում, երբ Սուուն եր «Քննիչ Տիդրանիղ»
կալանավորական արիաներ էր երդում, Աչուռ դային դառնում
եր Մամոյին: -- Սոււո՛, մի բան էլ դու տւսս...- Պաոավն
մեկն էր,- Սամոն եր կյանքում մի անդամ է երդել, ուտւում,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 417

Զէ՛, մի՛ ստիեք, չի երգի Սամոն, ինչոլես չի երգի աճա այս
անչունչ կավը: Բայց եկավ դգերմանուծին, ն նրա մատների
ուկ անչունչ կավը չունչ առավ ու երդեց: Բավարարո՞ւմ եր
այղ երգը արվեստի բարձը պաճանջներին ն ի՞նչ չափով, այդ
չէր կարնորը, կարնորն այն էր, որ կավը երգեց, իսկ Սամոն...
Սամոն լուռ Մնւսց:

Ինչոլես մեն բան, առաջինը իոնասը նկասոնց: Այդ ճաչի
ընդմիջման ժամանակ էր: Սումոն քաչվել էր չորանոց, եր
անկյունը, իոկ մենք երեքս ղբաղված էինք... Եթե ճիշչսոր
խոսենք, ոչնչով չէինք զբաղված, իսկ եթե զբաղված էինք,
մոր ղբաղված էինք ոչինչ չանելու: Ինչ-որ բան կասկածելով՝
իոնասը չորանոցի դուան նեղ բաղզվածքը Քիչ (այնացրեց, ւսլւս
մուռեցաւվ մեղ հ չչուկով Հաղորդել.

- Երգում է... իմ ականջներն ինձ չեն խաբում:

Նախ Աչուռ դային, ւալ ւս ես առանցք նկասովելու ւուոն-
պանք, ականջներս սրեզինք... Իսկասգես, ինչ-որ երդի ինչ-որ
Հնչյուներ Հուն մեղ ու Հանդան: Հիմա որ` ոչինչ չի լավում:
Մենք նայեցինք միմյանց հ լռությամբ: որոչեզինք եղածը
Համարել խաբկանք ու Հալյուցինացիու:

Անցավ ես երկու օը: Առաջինում աչլուոող մեր ճամբարի
դրասենյակային աչխասոողների միջոցով խուլ չչուկներ
Հասան վոքրիկ Սուի խիստ անժամանակ մաՀվան մասին: Մեր
հոյակը Հանկարծակիի չեկավ. Լարիսա Սեմյոնովնան արդեն
ինձ Հաղորդել էր ույդ. ւոլխուր Լուրը: Մենք որոչեցզինք Մմոյին
ոչինչ չասել ւյ մասին: Սումոն չրջում էր մոււյլ ուրվականի
Նման, ախոռում էր ամեն ույն բարեխղճությամբ, անդամ
չեշոված հոսնդով, հ ւսյս մեղ ավելի էր անձանդոաւուաքնում,
քան եթե թերանար եր որարտականություններում: Նո ավելի
չոռ էր ոուս ձն ում եր անկյունում: Մի երկու անդամ ես
նկաստեցի նրան աղոլելիս, երեսը դելի Հարավ, ծնկաչոք,
բոսյը այո մասին ինքս էլ չգիտեմ ինչու՝ անդամ Աչուռ դայուն
ոչինչ չասացի: Ի՞նչ կար ղարմանալու. ղդուցե ույն, որ չոււջ-
ներում ՍՄ չէ՞ր աղոլյում հ Հիմա՞ է փորձում կառ Հաուուււոել
մեծն ալլածի Հեւո... դարձյալ երեույլթը միանդամոաւյն բնական
է ի բանական. Հայոնի է, որ կան մարդիկ, որոնք ւամւուծոււն Հի-
չում են, երբ ընկնում են նեղ կազություն մեջ: Դյուժինդրա-

418 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղում, ինչոլես Հիչում ենք, ասլրում էին ղանաղան մարդիկ,
կային երդվյալ աթեիստներ: Այս բանը չեչտվեց, երբ մեր կա-
մերան բերին Էջմիածնի Հողեորականներիը մեկին: կալանա-
հրեային Հականեր ն Համաներ: Համաները չրջառղատեցին
բնակիչները Հերթով Հերթապաչում էին. այս Հերթապա-
լում էին երկու ՀերթաղաՀներ, նչանավոր թիթեղե ամանի եր-

Ըը ծառացան ւսյս միջնորդության դեմ: - Մեր մեֆ,- առսագզին
նրանք,- կան կուսակցական հ կառավարական ոլո սվուս-
նատու աչիխասոողներ, որոնք ունում: են ւյդ ոլղնձե ւսն ...ւո...
անձարմար ւււ առանց քաչվելու: Ի՞նչ բապառուլյուն
մասին է խոսքը: Ո՛չ մի բապառություն:- Համաները ելքը
դոան. երբ դալիս եր ւեր Հոր Հերլմաւլածուլյոաւն օրը», չսր-
քոյին Հավաւուացյաղլներն իրար ձեռքիդ խլում եին վելն ու
ամանի ականջներից մեկլ՝ Հակառակ տեր Հոր բողոքներին:
Դրա փոխարեն Հավաւուա գյ աւլներն ւող աւո կերով ի առանց
քաչվելու օղտվում էին Հողլոր Հոր Հողդնոր ծառայություն-
ներիզ. նրանք ամեն օր, Հերթով, մի կերպ զտնում էին տեր
Հոր ականջներից մեկր ն պատմում իրենը տեսած երազը: Տեր
Հայրը մեկնում էր երաղները դիուսկան ամենաբարձը մակլար-
դակով: Աթեիխուոները նայում եին ւսյս արարողություններին
անսքող արձաամարՀաքով. Հասոկասղես քաղխործրդի նավուս-
ղդաձը, «ճառղոնացին» տանելով չէր ուսնոււմ Հավաւուացյալների
միաւմիոուլյունն ու «Կիարաջֆավորի ժուլիկությունը»: Բույց:..
բոյը ւաւեն ինչ Հոսում է, ւա ւե, ինչ փոխվում: Մի օր, վաղ
լուսաբացին ղարլժնււծ մի երկու կալանավորներ չծՀավասուցին
իրենց աչքերին: Մեծ դժվարուլյամբ «ճապոնացին» կարո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 419

ղացել ծր զգուչությամբ, Հաղթածարելու դժվարությունները,
Հասնել ստեր Հորն ու կուսցած, չչուկով ոլառսումել եր երաղը: Ինչ
խուք, տեր Հայրն ընդունել եր նրան Քրիտոոնեհական մեծւա-
Հողուլյոաւմբ հ անձծիչաչարությամբ ու ւովել նրա երաղներին
ռսլաուխչ բաղպառսորուլյուն: «Զառսլոնացու» «դարձը» Դյու-
ժինդրաղդում տարածվեց կայծակի արադուլյումբ, հ դրանով
էլ ուսուույցը ջարդվեց: Դյուժինդրադն ունեզավ եր խոււոովա-
նաձայրը» որին Հավաստում էին ն՛ Հավառսու յալները, նե՛ ո-
Հավասոները: Սամոն ավժեիուո չէր, Մամոյի կասլերը կարող էին
ալլածի Հեւո Թուլացած (ինել, բոյը Հիմա, երբ ն ասլրում եր
Հողդեկան ծանը տադնասլներ, ձեռքը նետել էր ուուծո փեչին:
Ի՞նչ կա ղարմանալու:

հսկ Հիմա...

Այո՛, խուլ ոլեւուք էր Լինել չլսելու Համար Մւմոյի երդը
չորանոցից: Սումոն երդում է: Սո երկու անդամ երկու չորսի
ոլես ալար զ է Հիմա: Մդում է ոլարզել, թե ի՞նչ է երդում: Այդ
էլ դժվար չէ: Նու Հիսի երդում է ինքնամոռաց հոանդով, մի

Մի՛ Լա» աչքիս Լույս, մի՛ Լո
Օր է, կանցնի, մի՛ լա,
/.լ որ փակեց անիվ դուռր,
Մի շր կբանու-- մի՛ լո...
- Աղ-լա՛մս, սիս, աղլա-մոա՛...- քաչում է Սամո, ե ւսա
տիրում է ծանը մի լռուլթյուն ոչ միույն չորանոցում:
- Օդը դժվար է,- կասեր իոնասը:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Հինդչաբթի առավուռյուն, երբ բրուստանոցի դուռր մումուււ-
լով կիսաբացվեց ու ներո ռածեց Հանդած աչքերով դերմանու-
Հին, անիվները, չգիտես ինչու, լռեցին, եկ ես, մինչն ծնկներս
խրված կավածողում, անչարժացա: իի ողնաչարի երկարու-
թյամբ օձի նմո մի սառնություն դալարվեց: կավը ոուսուն եր

420 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

երեի, պետք եղածիպ ավելի սառը: Գերմանուծին նետեց իրեն
ս մենոււմուռ նատարանին, իոկ նրա աոաջ ծնկաչոք ընկավ
Սումոն: եղե Լ եք ամրանը Սիբիրի խորին տայգաներում, ուր
չի չարժվում ոչ մի տերն, ուր տիրում է մի այնալիսի ռոլառնա-
կան լռուլյուն, որ Թում է, 22 Հողադունդը Հասել է կորուո-
յուն եղրին, ու Հիմա չունչը ոլածած ռոլասում է ածեղ ակն-
թոարթին... ի ճիչը ւոյ ոլածին ուն Հույւո մի ծաուի ան Հույ բար-
Ճունքից լռությունը խոցուռում է ան ծայւո մի ամոաու՞ւյին
թոչուն. եա արձալում է ինչ-որ աղիողորմ կոինչ, մի ձայն,
որ ողբ չէ՛, երգ չե՛, լաց չէ, չգիտես ինչ է: ՉԷ՛, դուք չեք լսել
ւոյդ ձայնն աոխաուույին սոււյդայի խորունկ խորքից: Հեւոաբար
հ չեք կարող ոլաւոկերացնել, թե ինչոլես եր լալիս Սումոն, հկ
Սոմո որսուվեղ եք ձայներ էր Հանում ւայդ ւանոււնյուն, ան Հաւյւո,
վախեցած թոչունի նման, որ ողբ չէ՛ր, երդ չէ՛ր, լաց չէ՛ր.
չդիւոես ինչ էր, ռական 22 որ էր ռարսասխելի էր, ռտարսա-
փելի: - Խե՛ղճ իմ Սումու,- սում էր դերմանուծին՝ չոյելով
նրա դլուխըչ- մնացինք քեղ Հեւո որբ», առանց Սուիխ, չուսոով
ես էլ կգնամ, ի՞նչ կլինի թո ճարը:

Այդ դեռ բավական չէր, կարծես բրուտանոցի խորչերից
ճոլուռը ճռոուսը ծանը ու Հիվիանդադին, ու դեռ ւկղատոր տլւա-
պիների միֆից կարելի չր տնանել, որ խոչոր, Հուղարկավո-
րություն նման դանդաղ ու ծանը փաթիլներով ձյուն ակսեց
իֆնել Հանդիսավոր ու օրորուն, ու դեռ՝ դործարար բակի
աղողարանից էլեկյորական Հոսանքով նոր աչիուտւուան քի դրված
աղողպը սուր ու Հիատերիկ ճչաց ու (ռեց, ու դեռ՝ ես նայեցի
Աչուռ դայուն Լ1 Իոնասին, նրանց վիզը ու դլուխներն ան չամի
նման էին դերմանուՀու կերտած զլխաքանդակներին:

«աչի ընդմիջումից Հետո նորից պտտվում էին անիվնե-
Ըրչ ու բրոււտանոցում Հաուս ւովում է աչվխոաւութան ք ույն

աուօրյաւն: Փերմանուծին վերպրեզ մի մեծ կոոր կավ ե դողա-
պող մառոներով երկար ու խնամքով մշակելուց Հեւոռ Հաուուս-
տեզ ույն քառակուսի տավխւուսկին, ւալ մառոներով, փայտե
ձողիկներով ու չեղբերով ակսեց չնչավորել անչունչ կավը:
Ավո՛ղ, ւսյս անդամ կավը չչնչեց, որուվՀեւոււ ա՛յդ էր ոլածան-
ջում արձանադործուծու նոր ե երեի վերֆին ներչնչումը:
- Գորչ կավի խորդուբորդ ֆոնին Հանղդչում էր անչունչ, քիչ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 421

երկարավուն մանկական մի դլուվո:

Իոն ւ է ժաման դւռել, Թե՞ վառարանն է խուլ եր-
դում. կեսդիչեր է, բոյը աւքաղաղներն անդամ դիոոեն, որ լու-
ւսբուս ցը Հեռու չէ: Իսկ ես մարդ ւտեղովա Հուսածասովել հի:

422 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՈՒՐԱԽ ԳԻՇԵՐ»

1.

այս դիշերը: Գիչերային պածակը պետք է օժտված լինի վեցե-
բորդ զգայարանուվ ն կարողանա կանխադուչակել դիչերը:
թայանոցում, ավելի քիչ էի զդում դգիչերվա ներկայությունը:
Այն ժամանակ իմ մենակությունը կիսում էր իմ Հավատարիմ
միավանկ Հաչոցը: Նման դեղքերում ես Հիչում եմ մեր ամա-
ռային դիչերներն այնւոեղ, փելականոցում, ժոլոում եւ, 1,
ոոլո՛, ւոլխրում:

Ջյուն չի դալիս, ճիչտ է, բայց եթե գար ել, ոչինչ չէր փոխվի,
տառների վրա: Գալով ֆերմաստիճանին... ես չղիտեմ, թե

ձնով չվում եւ Քիթս, ւորորում, մին չն. Քիթս ուչքի է դալիս ի
զդում իմ մասոնների ներկայությունը: Այս ջանի՛նրորդ
անդամն է, որ ես փրկում եւ իմ ւսյս ղղայարանը, ամրացնում
իրեն ոածմանվոաւծ տեղում ի աղասոում ինձ անքիթ Մնալու
բավականույյունից:

Վաղոնի հ Քթի ւսյս առկայությունն, ինչոլես նու ւյս
պուրտ-4մեռնույին երեկոն իմ մեջ ղարլթեզնում է ամիաուվիա չող
օրերի կարուռը: Եւս վառում եւ վառարանը, աղանձ եմ ոլաւո-
րաստում ի սկսում եւ խրթիորթագնել, ինչոլես ճաղարն է

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 423

խրթիւըթացնում կաղամբ ուսոելիս: Ես խորանում եւմ իմ
մոքերում ե մւոքի աչքերով ռեսնում եմ վարդագույն, փոքրիկ
մի թիթ, որին կծել է սառնամանիքը, կծել է երեի պոկելու
մտադրությամբ, բայց չի պոկել, կծել է ու անցել, թողնելով
կես լուցկու չասի (ե նման) մի սպի, թթի ձախակողմյան մա-
տույզներում:

Խնդիրը սրանով էլ երեի փակվեր, եթե այս քիթը Համա-
ռեր ե մեր եբր այդպիսին ու լողասր մւոքերիս մչուչում. վերջ
ի վերջո նւս կանչեւուանւր... Բայց ծւ ես տեսնում եւմ այն-
ջա՛ն ալարղ ու որոչակի երկու կասղույւո աչքեր, որոնք Թոռր-
թում են Հիչված վարդագույն, փոքրիկ թթի քթարմատի աֆ է.
ձախ կողմերում: Ես նայում եւմ ույդ կասլույւո, մի տեսակ ւու-
նաժոալոուն աչքերին ի ուղում եմ Հիչել, որոե՞ղ եմ Հանդիղել,
տեսել ւսյս աչքերը, որոնք նչաձնե չեն, ւյլ» ավելի չուսո, կլորա-
վուն են ու մի ւոհսուկ վավւեղուծ... Հիչում հմ: Այսոլիսի Հառուսկ,
կաղլույո աչքեր ես տեսել եւմ եր ժամանակին խաղալիքների
խանութի պուղասիեղկում: Այուղիսի աչքեր ունեն խոսվալթղյթե,
երկարավուն տուփերում պառկած մեծ չավփաիխ տիկնիկները:

Հեւոո՞: Հետո ույն, որ ես Հիսի սոնհանում եմ... չեկ մաղերի
մի խուրձ ծածկում է ամեն ինչ, երկու ձեռթեր, սռլիտակ,
դրեթե մանկական մատներով երկու մասի են բաժանում մա-
ղերի ռւկեխուրձը, բարձրացնում վեր, ու իմ դեմ կանդնած է
նոր կալելին ա Սուրկինան, սիբիրյան Մարիինոկ քաղուքի եր-
կավուղային կայարանի կառամաուռույցին

կալա Մուրկինոս, կալա Սուրկինոս, ւայդ 1947 թւականի
օդուսոուսխ 11-ն էր, ամաունույին արքուռ մի օր, երբ ես առաջին
անդամ 11-ումյու կալանավորական ուրա դյունք վարելուց Հե-
ոո Հայւոնվեցի այնտեղ՝ երկիր վերադաունաղու Համար: Ես չեմ
ասում «Հայրենիք», «Հայաստան», Հոու», ոչ, ես չեչտում
եմ,- երկի՛ր վերադառնալու Համար, ե միոյն Հսյ ոլեւուք է Լինել
ղդոալու Համար ւսյս խոսքի կախող դավան Հմայքը: Իսկ ես Հայ
եմ, մասնագիտությամբ: Հայ, ղդազմունքով՝ վանեցի: Եվ եթե
երկար տարիներ ես եղել եմ երկրից Հեռուն անընդմեջ Հակո-
ղության ւու, ույդ ալաքուղում է միայն մի բան, թե որքա՛ն
կարնոր, թանկարժեք մի բան եմ եղել ես, որ անՀրաժեչտ է Հա-
մարվել Հաւոուկ Հավողության ռում վերպնել ինձ, որ չկորչեմ:

424 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

/ւ ուՀւա՛...- Մարիխինոկ քաղուքի երկաթուղային կայարա-
նի կառամասոույցին, 1947 թվականի օդուսոուի 11-ին, երեսաց
բարձրածասակից վար ե միֆածառսակից վեր՝ քառասունչորս
տարեկան մի անձնավորություն, զինվորական վերարկուով,
ուսից կախուած ճամբորդական ոլարկը, առուների արանքում
երկարաղլոչ ծխամորճը: Այդ մարդր ես եւ: Մի քանի անդամ,
աչխույժ ե ողեչնչված քայլերով ես չոռիում եւմ կառամա-
տույզի երկայնքը, մի ավելորդ անդամ Հավաստի անուսլուվ, որ
ինձ չի Հեւոում ոչ մի ղինված ոլածուկ. ես դարձել եմ մարդ
առանց ուովերի ե ոյս՝ ն՛ ուրավխոալի է, ն՛ տարօրինումը ե սն-
սովոր, անսովո՛ր:

կառամաւույզը բազմամարդ է ե աղմկուռ: Ի ուչադրու-
թյունը դրավում է մի ձեռնա այլի մուռ կանդնած տղամարդ-
կանց Հերթը: Նրան ռոլասարկում է բժչկական ռռլիւոււկ Հււ-
մաղդեստով մի աղջիկ. նա ինչ-որ բաժակով ինչ-որ խմիչք է
լեզնում ւղ աուռ բաժակներում ի տալիս բուռ Հաճախորդի
։լաՀանջի: Աղջկա ձեռքի բաժակի վրա նչաններ կան - 50
դրամ, 100 դրամ, 150, 200...- «բուժական ջուր է», մուսծեցի
հս ն բնազդաբար Հերթի կանգնեցի: Մինչե Հերթը ինձ
կծասներ, ես նկաւոենցի, որ այս խործրդավոր ջուրը խմողները
ծոմոռում են իրենը դեմքը, մին չն. անդամ կոնչում, Հուռուռում
սնվական ձեռքը հ Հեուսնում:- Օղի՛ է,- լուսավորվեց
ուղեղս, հ ւսյս միւոքը ոչ միայն ինձ դուրս չվանեց Հերլից,
ույլ ընդծակառակը, դարձրեց ավելի անձամբեր:

- Հարյո՛ւր դրամ,- ասացի ես, երբ Հերը Հասավ ինձ:

Օղի էր, ռուսական ռրբաղան օղի, որի Հեւո ես մտերիմ եւմ
եղել անգյալում, այսինքն՝ տասնմեկ տարի աոաջ: Բոսյղ իմ
բացակայությամբ նրնի օղու Հարդր խիստ բարձրացել է,
Հիսի դրամով են վաճառում: Այս չէ կարհեորը, կարեորն ույն
է, որ երբ ես ընդունեցի Հիշյալ Հարյուր դրամ օղին, կարծես
թմւեր բուտան իմ ուսերին. ես ուղում էի ե Թում էր թե կարող
եմ գրկել ողի Հողագունդը, նրա բոլոր բնակիչներին, ուրա-
խաապողների Հեւո ուրախանալ, ւտխրողների Հեւո ւոլրել, նաւոել
ի դրել ղարմանալի բաներ, ուռով դնալ մինչն. աչիարձի ծույ-
բր... Ես երնի նման էի չինելավոր, անծուխ ծխամորճով մի
քուուսկի, որն րաւդ-ար ուդ չուիում եր երկաթուղային կաուա-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 425

մառոույզի երկայնքը, ավելի չուստ վաղում եւո ու աոււսջ ե
ռալասում ինչ-որ բանի, հ այդ «բանը» բան Լինելուց ավելի
լեք էր որ ծրաչք լիներ, մի չսպասված Հրաչք:

Եվ «Հրաչքը» չուչացավ:

- Դեւոին ոլեւոք է դսոնել ե իմանալ, ւողե՛լրք...

- Գնանք, ղոոնենք:

- Դե, դնեք, էլ ինչ ենք...

Երեքն էին, խոսում էին Հայերեն, Հետնաբար Հայեր էին,
երեք Հայեր, երեքն էլ մի բոյի-.. չեին, ընդծակառակը, երեք
բոյի ին: Դերճը կարճածասոա էր, Պարդեր՝ միֆածասուվ,
Փարսադանը՝ բարձրածասակ

- Հայեր ե՞ Ք:-

- Իո՛՛, եղանք չորո .::

Մենք ծանովլիացանք: Հայաստանի դյուղերիզ էին: կոլխող-
սովխող: 1937-ական: Երկուսը «իխանջիանիաւո» էին, երրոր-
դը::: Հ«անդրանիկի ուռ»:

- Հալա մենք բան ենք ըսե... ըսեր ենք Բերիան Խանջ-
մանին... ինչ որ է՝ բանը մ ըսեր ենք... Իս մեր Փարսադոանը երդ
է երդե, Անդրանիկի երդ, մա՞րդ էլ երգի Համար տաս տարի
նաւի...

Բարնեդեմ ի բարձրածասակ Փարսադանը նայում է եր
բարձունքների ընկերների վրա ներողամիւո ժոլիւոով:
- կպատածի՛, ամմմե՛ն բան կպատածբ...

- Պեւոիխն, սում եք, ի՞նչ ռլեւոի մասին է խոսքը, ինչո՞ւ
Համար,- Հիչեցնում եւմ նրանց մւուասծողուլյունը:

կարճածաակ Պերճր ժոլւոում է խորամանկ:

- Մի վախենա, լաղերի նաչալնիկին չենք փնոոուն,
վակզալի նաչալնիկին պիտի տեսնենք անպայման:

- Ինչո՞ւ...

- Պարզ չէ՞, ուռով խում չե՞նք երա երկիր...

կայարանալեւուի դուսն մուռ ռւլասում էր երկահո մի
խումբ: Աղասովոաւծ կալանավորներ եին բոլորն էլ» բոլորին ւսյո-
ստեղ էր բերել միմնույն մւուսձոդուլցյունը: Ռուսներ էին, կային
ն միջին ասիաղիներ, ամեն տարիքի կանայք ե տղամարդիկ,
բոլորն էլ բոտ երեույթին քաղաքական, կառսլոցներով, ոլարվե-
րով: Երբ մեր չորոյակը մուռեզուվ կայարանասլեւոխ մյուսն ԳՆւս-

426 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

աննյակին (երկարավուն խավատախատակի վրա ջիմիական
մառոխոով, խնամված ւաունրուվ դուն վրա դրված էր
ռուսերեն Իոզճրթյթու'), բոլորը նայեցին մեղ Հուտավաու Հւ-
յացքով. դժվար չէր դուչակել, որ նրանց մեջ չէր դանվել այն
Համարձակ անձնավորությունը, որը ծեծեր կամ ուղղակի
բանար ծածկված դուոլ՝ կայա անասլեւուխ Հեւո բանակցելու
Համար, ե նրանք Հույս ունեին, որ մենք... ղուր Հույսեր, մենք
նայեցինք "ՀԱՅԿՅՂԵԼՈՒՒ''-ի տառերին ե նրանց նման մունք
ռռլասողական դիրքերը: Ես ույն էլ մւոածեցի, որ եթե ւսյս դուն
վրա դրված Լիներ «մինիուոր» կամ «վարչապլեւո» կամ «կո-
կորդիլոս» կում, ի վերջո « Գաբրիել Հրեչտակապետ»57, կճար-
վե՛ր մի Հերոս ե ծեծեր կամ կբանա դուռր, բայդ ծւ դրիած
է "ՏՎՅ ՂԵԼՈՒԲ ', ե մարդիկ երկնչում են... բո երեույթին ւու ւ-
նամյա նավա աչ արմունքը թելն բան չէ: Ես ժոլւուսցի իմ
դյոււոխ վրա ե ղդացի, որ բացի ինձանից մեկն էլ է ժոլւոում,
այո՛, նայում է իմ ժպիտին ն ժպտում է:

Դա միջաՀասակ, մուռ քսան տարեկան, չիկաՀեր մի աղջիկ
էր, կլորավուն, կառլույւո աչքերով: Նու կանգնել էր փոկ
դոնից մի թիչ Հեռու, իրենիլ ավելի Հասակավոր կանանց ե
աղիկների կողքին: Նա պոկվեց տեղից, երկու քայլ արավ
դեպի ինձ, վաղածանոթի նման բոնել ձեռքս ն մի կողմ
արուվ.

- Հեւուքրքիր է, չէ՞, ոչ ուք սիրո չի անում դուռր ծեծել
կամ ներս մտնել...

- Ինչո՞ւ,- անդեւո ձեաղա ես:

- Մի՞թե չեք նկաւոում... չէ, դուք անմիխջոաւղես նկաւոե-
իք... դուան վր դրածից... քաչվում են...

- Մի՞թե,- դարմազա ես:

- Լա՛ա՛ա՛վ,- ձանձրագպավ աղզջֆիկը,- միամիւո մի Ճնա-
նայք... տեսնենք ինչո՞վ կվերջանա այո...

մե մի բուղե (ռեց, բոտ երմույթին Հարմար բոսու ղսոնելու
Համար ե դսուսվ.

-.. ոլասոմությունը:

Ներս մուն երկու երիւուսաարդ: Շերլոկ Հոլմս (ինելու
կարիք չկար դուչակելու Համար, որ քրեականներ էին: Նրանք
նայեցին իրենց չուրֆը զննող, քննող, ոչ բարի աչքերով:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 427

- Եվ Հարմա՛ր,- լրացրեց մյուսը:

- Փեսացո՞ւ,- Հարցրեց նրանցից մեկը պուքամասոուվ ե
միֆնամասոուվ յույց տալով ինձ:

- կամարժո՛ւղլա՞",- առաց մյուսը նենդասիոխնլով բառը:
դուռր Թռւռսիով բացին ու ներո մուսան:

2.

ճգ 2Մ5: ն, ի՞նչ մՅՎՃՂԵՒԼ ԼՆ, մի ուրի, խելոք աչքերով ռում
էր, Հիսունն անց մի կարճաՀչասակ, թիկնեղ Պյոտր Իվանիչ:
Նո նայեց մեղ բոլորիս ընդծանըառլես, ւալ ւս աուանձին-
առանձին, երեի Հաչվել ն Հարցրեց.

- Դեւի արմւելք դնեացող կլա՞... Ճեռյք բարձրացնել... չկա...

- կւս՛, կա՛,- բաղականչեց կալան,- Իրկո՛ւստակ"՞՞... բայց
ինչո՞ւ Իրկոււուկ,- անդրադարձավ նւս 1 դիմեց ինձ,- դուք
ո՞ւր եք դնում:

- Ե՞,... Երհան:

- Ուրեմն` Երեան... դրիր» Երեան... այնտեղ ռուսներ
կա՞ն,- նորից դիմեց ինձ:

- ԻՀարկե,- ոլաւուասվխոանում եմ ես:

- Երեան, վճռված է, Երհան:

կալա Սուրկինոս, կալելինոս, այսալես ծանոլժաղ ա ես քեղ
Հեւո:

կայարանաղլեւոը Հայոնեց, որ մինչեւ վաղը, երեկոյան
ժամի 6-ր բոլորո էլ ւղ աուռ ենք (ոս ժոլւուց ե ավելացրեց`
«կեղդե՛ ազատությունը»), հ ժամի 6-ին բոլորո ոլրարստավոր
ենք (ինել կայարանում: Մոսկվա է մեկնում «Սարիխինոկ-
Մոսկվա» ապրանքատարը, որին պիտի կցվի մի դատարկ
ալբ աւնք ւառւուսը մեղ Համար:

- Հասկանալի՞ է:

- Հասկանալի է...

- կեղդե աղասոությունը...

- Էրթանք, տեղ մի նուռենք, Հազ ոււտենք,- կարդադրե՞ց,
թե պանկուլյուն Հայոնեց Փարսադոանն եր բարձունքներիղ,-

428 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

էս քուրոյին էլ մեղ Հեւո անենք, ոլոռով ւանք,- ավելացրեց
նւս ու ժոլուս ը:

կալան ընկերացավ մեղ առանց այլնույլության, առանց
նաղ ու սոուղի, որովծեւու. նւս նույնալես ուռել է ուղում հ Հե-
ոո նւս ուղում է սրանից Հեւոո Լինել միչւո մեղ Հեւո, չէ՞ որ նւս
դառնալու է Հայատւուսն ցի... Նո մի չմո երաղել է Հարավի ւիոււ-
ռին... Հարու՛վ, Հաղրու՛վ-.. նւս դիւոե, որ Հարավում չոռ միրդ
կա ի կա արն... հկ այստեղ ախար կարճ է, եկ ձմեռը... հկ
ձմրան դիչերները... Բուքը ոռնում է դայլերի նման, ու ոռնում
են դայլերը ոնց որ բուքը:.. Նո մենակ է, մեն-մենակ ամբողջ
աչխարձում: Հայրը ղոծվեց Նաղլչիկի մարտերում, մայրը
մածձացուվ թոքերի բորբոքումից: Ապրում էին Իրկոււոոկ քա-
ղաքիզ ոչ Հեռու... կոլիւողում, իՀարկե կոլիյողում: Ութ տարի
սովորեցի. ի՞նչ օդոււո... Խրճիլթը ծախեցի, մայր խողը երեք
դոճիներով՝ նույնպես: Երեք Հավ ունեի, մորթեցի, կարմրպրի,
Իրկուսուկ եկա... մի ոլաոււավի մուռ անկյուն վարձեցի... աչվուա-
ռում եի կայարանի բուֆետում... բուֆեւոխ վարիչ... տարի,
տարիուկես: ի տունը քանդեցզ օղին: Զյլարծեք թե Հարբե-
պողությամբ էի ղբաղ վում, ոչ: կայարանաղլեւոր, տրեուոխ
որաուաախւանաոուները Հոդիս Հանում հին,- կալոս, Հարյուր
դրամ, փողը Հեւոո կւուամ:-- կալա, մի չիչ... փողը կասուան աս
վճարումների օրը:- կալա, վեզ Հողու Համար՝ մի լավ սեղան,
կոմիսիա է եկել:- կապա, կապա..- Սկսեցին փող վերցնել...
Տալիս էի, մերժել չեի կարող, կթոցնեին... Տեղը դնում էի իմ
փողերը... Մի օր այդ էլ վերֆաղավ:- կալա, Հարյուր ռուբլի...
կալա, Հինդ Հարյուր ռուբլի... կալա, կալաւ... Մի օր էլ՝
կալա, մի լավ սեղան, կոմիսիա է եկել... սեղան ալար աա-
ստեղի: Ռչ ուք չեկավ, ոչ ոք չմուռեցուվ: Մյուս օրն եկավ կոմի-
սիան: Նոր ոլառոր աւո վուծ սեղանի վրա չնայեց: Սկովեց
ուռուղում: Ծայրը ծայրից Հեռու էր: Արձանագրություն կաղ-
մեզին: Դաուն, դաո, դառսուսվարություն: Չորս տարի:

աչն անցավ փոխադարձ Հասկացության ե Համաձայնու-
թյան, կարելի է ասել՝ ֆերմ մթնոլոլոոում, անդամ բարձր ւիոււ-
դարդակով, եթե Հաչվի առնենք, որ խմվեց երեք չիչ Հայաս-
ոանյաւն դինի, որը, եթե չեմ սխալվում, կոչվում եր «Ոկե-
վազ»: Ռչ ռոքի մոքով չէր կարող անցնել, որ Հեռավոր Սիբի-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 429

րում, կամ ինչոլես Պարդեն եր ւում, սիբիրներում՝ կարելի է
ոլաւուս Հել նման Հրաչքի: Այս դյոււոխ ոլառոխվը ոլառոկանում
էր Պերճին: Երբ սեղան նստեցինք, Պերճն իր ոն, մանրիկ աչ-
քերը Հառեց դեւի բուֆետը հ ւստ ւց:

- Հիսուս-Բրիուռոս...

- Ի՞նչ տեսար,- Հարպրեղ Փարոաասդանը:

Պաւոառլխանի փոխարեն Պերճր մանրիկ քայլերով քայլեց
դեղի բուֆեւոր, Հեւոո մուռեզավ մաւոռուքողուծուն, ինչ-որ բոան
աւ ց հ եկավ, նուռեց տեղը: Երբ մառոուքողուծին սեղանին
դրեց երեք չիչ... Հայկական դինի... չխոսենք, չխոսենք այդ
մասին...

խոսվել կարայի աչիոււոււն քի մասին. բոլորո էլ եկաք մի
եզրակացություն. կալան ոլիւոի աչիտաւուի Երեանի կաուչուկի
դործարանում. այնտեղ ռուս աղջիկներ կան, կալան չի ւոխրի,
օ՛՛, Երհանում կալան հրեն Հիանալի կղդա, դարնանը՝ թութ,
ամրանը՝ ծիրան, աչնանը՝ դեղձ ու խաղող: ի Հս ւոււաւուոււ ւին,
այս ամենի Պարդեր մի «կռունկ» երդեց: Մինչ մենք այրվում
էինք ու մորմոքվում Հայրենական երգի Հարաղասո ու խոցող
խոսքերից ու եղանակից, կալան որաւուուււք աղի մի ծայրով,
ինչ-որ սնուն դծեր էր քաչում սեղանի ռտվիռոցի վրա: Երգը
վերջացավ, ու ես ուղեցի իմանալ կարայի կարծիքը Պարդգեի
«կռունկի» մասին: կալան... Նոս տսաց, որ վերջում միոյն
գլիչի ընկավ, որ Պարդեր երդում է, ն որ Պարգեի երդն ավելի
լացի ձր նման, քան երդի:

Այդ էլ անցավ: Ճաչարուն ւու ույն երկու երխուտսարդ-
ները, որոնք... Հասկանալի չէ՞, թե որոնց մասին է խոսքը:
Նրանցից մեկի ձեռքին նուի-նոր կիթառ կար: Գրավելին մի
աղ տուռ սեղան ի նատեքին: Երկուսով դրավեցին երեք ավոռ:
Երրորդ աթոռին՝ կիթառն էր: Նրանք անմիջապես նկատեցին
մեզ, ինչ-որ խոսեքին, իՀարկե, մեր մասին ու ծիծաղեցին
բարձրաձայն: կալան նույնալես տեսավ նրանց, տեսավ ու
միայն այդքանը: Այլեւս չնայել նրանց կողմը: Իսկ նրանք օղի
եին խմում ու ինչ-որ ծամում:

Իսկ մենք անցանք դարեջֆրի: Գարեջո՛ւրը, դարնջո՛ւր: Ես
Հիչեպի իմ երիտասարդական տարիների թառընկերներին՝ Լեմ-
վելին", Անդրանիկին", Հայկին: կերուխումից Հետո, անկախ

430 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նրանից դինի՞ էինք խմել, կոնյա՞կ, թե օղի, մենք դուրս էինք
գալիս Աբովյան, Հերթի կանգնում գարեջրի բուդկաների"՛"
ւուո, դարհջուր խմելու: « ամաշ սփողողային ղդարհջուր
խւմենք»,- այսպես էր արտա ծույւովվում ւոյդ արարողությունը:
Գինուց, կոնյաւկից կամ օղուց Հեւոո խմի ուռ անձրաժեչտ էր ւոյդ
մի քանի բաժակ ղդարհջուրը. առանց դը օղին «չէր ղնդա»,
դինին «չէր ղնդու», կոնյակը «չէր ղնդա»: - « Գնանք,
փողոցային դարեջֆուր կոմենք, որ ղնդա՛..»:

Անցել են տանել տարիներ ու տասնմեկ տարի Հեւոո,
սիբիրյան մի կայարանում Հայկավան դինի, վերջում էլ դարե-
չուր՝ «որ ղնդա՛..»:

Թող դնդա՛... եթե կարող է:

Մեր սեղանի կենտրոնական դեմքը, առանցքն ու չարժիչը
կալան է: Մեր քառյակը, միասին ի այուսնձին-առանձին,
անում է ւե ինչ, որ կալան հրեն լավ զդա, ւամեն 22 (ինի
նրա ուղածի ոլես: կալան իրեն ղդում է Թոսդուծու նմին. նրա
ոլնակում ւե ինչ կդւոնես, հ՛ որաղոլաղուկ, հ՛ չոկոլաղ, հ՛
չմեյցարալան պանրի չերնը, իսկ բաժակը երբեք դատարկ չի
Լինում. նա մեն ջանք Թռռիում է սովորելու Հառխար մեր
անունները ի որոչ Հաջողուլցյան Հասել է (Պա՛րսա՛դափ...),
Փարոադանը նրան «քուրո ջան» է սում, Պերճը՝ «կուկլա»"՞,
Պարգեր՝ «չեկո», իսկ հա` կալի, քնքչագզնելով նրա անունը...
Երան ամենից չառո դուր է դալիս կառզիկը, որովծեւոււ արմաւոն
եր անունն է, հ «իկ» փոքրացուցիչը ռուսերենում էլ լլա...
դավաճան, խոսբարբղան Պարդեր չդիմանալով ւոյ անարդա-
րությանը, ծիծաղից խեղդվելով, բացատրում է կապային, թե
ինչ ռարասոխելի բան է նչանակում կառիկը՝ Հայերենում...
կապան երեսին թաղված չեկ մաղերի խուրձը զրելթե մանկա-
կան մառոներուվ նեւոում է եւո, կաղլույո աչքերը փայլում են
Հրճվանքից ու նա ասում է.

- Եվ ճիշտ է... կապիկ չեմ, ի՞նչ եմ...

/ւ ծիծաղում է, ծիծաղում ղրնդուն ծիծաղով:

Զաչարուսնի դրեթե բոլոր սեղաններն Հիսի ղբաղված են:
Հասարակությունը խոայյուսբղեսո է, մեն դասի ու կարգի.
նրանց մեջ երնում են նան նախկին կալանավորներ, որոնք
կանդնած եին կայա անալ եւուխ փոկ դուսն աոաջ: Խուլ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 431

մելը բռունցքով խինց սեղանին, ու դրանից չչերը զրնդացին:
Այս միջոցին...

լոությամբ: կիթառին ընկերացավ թավ, կրծքային, ոչ, խո-
բունը խորերից մի ձայն, որի Հիպնոսին ենթարկվեցին բոլորը:

Վոլդսս, Վոլդոս, մայր Հարաղաւո,
Վոլդսս, դու դեռ ռուսական...

կաւղլուն... կալա չկար, կար մի մեծ չոռիսի, չոռտ մեծ չասի-
ռի ոլուսղրիկ, մեծ վաճառավոանույի պուղասիեղկից ոլոռ ձա-
բար Ընկած այստեղ, մեր սեղանի մուո: Անչոարժ, անչունչ, կա-
ւղլույւո, ոուս ուււծ աչքերով ու ուկե մաղերով մի...

Րուղեական լռությանը Հաջորդեցին միածամուոռ, բուռն
ծասիածարուլյուններ, որոնք Հիրավի փոխվեցին օվաղի այի:
կալան ուչքի եկավ ու թեւ չծասիածարեց, բոյց եր խոչոր ւսչ-
քերի կապույտ չողերով կախվեց երդող-նվադողի դեմքից:
Տղան նայեզ կառլոաւյին ու ժոլւուս ը: կալան պիտու չող աստուա -
խանեց, բայց Հայացքը չկարողացավ կորել նրանից:

- Մեր քուրոն ձեռքիդ կերչա,- նկատեց Փարսադոանն եր
բարձունքներից:

- Ամեն Հավքթ՝ իր երամին,- փիլիսուբայել Պերճը:

Իսկ Պարգեր, որոլես Հակակչիո, մի այնալիսի «Սայր
Արաքսի առխերուվվ» քաչեց, որ ես, Փարոադոանն ու Պերճր կո-
ոլույի նմին «ձեռքից դնացինք»:

- Ձեր բոլո՞ր երդերը (ազի են նման,- Հարպրեզ կալան,
երբ երգը վերջացել էր: լ

- Իսկ ձեր «Վոլդո, Վոլդա»-ն Լուց չէ, ե նչ է,- դիմադար-
ձեղ Պարդեր:

- ճիչտ է,- Համաձայնվել կապան,- այղ երգի մեջ մի բիչ
Լաց կլո... ռուսական լող: հադերում մի Հրես կին կար, Մար-
թոռ եր անունը, իրենց լեզվով երդեր էր երդում... ւհղով՝
Հրեական Լլոոց:.:

- Ելեք, իոմենք էն օրվա կենացը, երբ բոլոր ժողովուրդ-

432 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ները կուլան մի լալով, կծիծաղեն մի ծիծաղով,- առաջարկեց
Փարսադոանը:

-- Լինելու բան չէ,- ատա Պարգեր, այնոււամենույնի վ
բարձրացնելու ղդարեջրի ծանը բաժակը,- մեյ աղզդն ու
ժողովուրդն եր լազն ունի, եր ծիծաղը:

Եւս ոլոր ասովեցի կարայի Համար Թարդմանել Փարոա-
դանի հ Պարդնի վեճր նրա կարծիքն իմանալու Համար, բայց
կիլո ծաղրն ակսեց նվաղել «անձող» Թոռվիառաչրջիկի երդը.

ինձ մի՛ Հարցնեք որտեղից եմ ես,
Տայդայում ծնվելի ես մի օր»
Հայրս մեղք ունե՞ր այս դործում, թերե՛ս,

Ի օրորոցը»
Հեւռո՝ կոլիւող, Հեւոո՝ քողուք,
Հեւռո՝ փողոցը...

Պաւումուլթյունը երկար էր: Տղան ընկնում է դարդիման
բսխոուսին դիրների չրջանակը ու մի օր, մի «օալերացիու» կա-
տարելիս բոնվում է ու բանտարկվում: Ի՞նչ օղլերացիա էր,
մի՛ Հարցրեք, հ եթե շուռ եք Հեւոււքրքրվում, դնաղեք Օմակ,
քաղաքային դասոարուն, Հարցրեք Դիմկա Փիլինի «դործի»
մասին, ձեզ կասեն... ձեզ կասեն...

Երդում ղունադեղ տողեր կան բանսույին ու աչվոաւուան-
քային ճամբարի կյանքից ու կենցաղից, Դիմկա Փիլինի աղր-
ումների ու աչիւարծի անարդարություն ի ույն մասին, որ դեռ
դուրս կդա Դիմկան մի օր աղաւո աչի ե աչխարծին պույղ
կեռաս, թե ո՞վ է ինքը, թե ո՞վ է ինքը ..

Տասը տարի չրիւկազնելուը Հեւոո աղասովեց Դիմկա Փիլի-
նը ու ծնվեց երկրորդ անդամ: Դիմկա Փիլինը Հիմա քռանյոլմ
տարեկան է: Նոս ժամանա չունի, չի ել ուղում աչխարՀչին
ույդ մուլու, Թե ո՞վ է ինքը: Պաւոնըաղմից Հեւոո աչիտարծը
Լիքն է այրիներով ու Հաստուծ աղջիկներու: Բոլոր քաղաքնե-
բում ռխրոսծ կանայք ունի Դիմկան ի այրվում է, Հավառոււցեւք,
այրվում է սիրո չորոկողմանի կրակի բոցերից:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 433

ժողդատարանի, սխալ վճիռներին թիվ, Համբանք կա, թիվ,

Համրանք չկա Դիմկա Ֆիլինի սիրած աղջիկներին: Ամեն տեղ
հն նրանք, ամեն տեղ.

Օմակում ունեմ,
Տոմակում ունեմ,
Սարոսոովումի նույնողեր...

Ունկնդիրներն ւսյս անդամ ավելի ղուս ծասիածարու-
թյուններով վարձատրեցին երդչին, մի բան, որ նրան չբավա-
րարեց բուռ երեւույթին: Ն նայեզ մեր կողմը: Նոսոել եր կո-
ալան անմառսոույը ու խոժոռ, ե նրա Քթի ձախ մոռոույցներին,
սառնամանիքի թողած ռոլին չեր երհում: Երիտասարդը կի-
թառը տվեց ընկերոջը ն ինչ-որ բան ասաց: Ընկերը վերցրեց
կիթառր ն ոչ անվարժ մատներով սկսեց նվագել թեթն մի
պարեղանակ, երիուսաար դը Թեւերը ռլարղդեցզ ոջ ու Ճա ե
Թեթեւուոն անցավ սեղանների արանքով, մուռեքուվ կալոաւյին
ու խորը դլուխ վեց: կալան Թել քմծիծաղեց ի ւու ը:

- Դիմկա Փիլին, դնա՛ ջո ճանաողար Հով...

- Ես Դիմկա Փիլինը չեմ,- ոլաւուասվխոան եց երիտասարդը`
չընդծաստելով ոլարը,- ես Վասկա Բառադուլինն եմ... բարի
եղեք պարել ինձ Հետ...

Եվ նւս երկու ձեռքով բռնեց աղջկա երկու ձեռքից ե
ուղեց ուռքի Հանել:

- Ինձ Հանդի թողեք,- բողոքեց կառսլան՝ աղառսոելով
ձեռքը,- ես ձեղ Հետ չեմ ոլարի...

կիթաոր (ռեզ: Զաչողները, որոնք Հետեում եին դեռլքի
ըն։քադքին, ընդծառոեցին ուտելը: Տիրեց լռություն: Պարողի,
ուրեմն, Վասկա Բառադուլինի Ընկերը, վեր կազավ, կիլառր
դրեց իր աթոռին Է կեղծ ծանդատությամբ քայլեց դեղի մեր
սեղանը: /ւոքի կանգնեց Փարոսադոանը, ե Խա Թաց կրկնակի
բարձր ե սարան ավյուն... Վասկա Բառադուլինը...

Վասկա Բառադուլինը խորը դլուխ տվեց կալային, չուու
ելավ ն ջիթ-ջթի Հանդիլեց ընկերոջը:

- Դու, ի՞նչ է, նածանջո՞ւմ ես,- Հարցրեզ ընկերը թու-
նուո:

- Եւո դա՛րձ... քայլով առա՛ջ,- Հրաձանդեց Դիմկան, ի

434 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Դու կնի ես |ւ ոչ 22 ւող ամարդ...
Վասկա Բառաղուլինը վերցրեց փողի մնացորդը, ինչ-որ

3.

ես չգիտեմ, թե ինչպե՞ս կղասավորվեր մեր գիչերը, եթե
ձմեռ լիներ կամ եթե անձընոտ լիներ եղանակը: Ջմեռ չէր,
արնուռ օրվան Հաջորդեզ ոլարղպկա, ւուսք երեկոն, ի մենք
որոչեցինք դիչերն անցկացզնել կայարանամերձ ղբուսայդում:

Մեղ Հետ էր կապան իր փոքրիկ կապոցով: Մենք գրա-
վեզինք մի երկար, կանաչ նատարան ի աղտոռություն սովին ք
մեր երեակայությանը: Ինչի՞ մասին էինք խոսում: Ամեն ինչի
մասին, ւղ աւո կյունքի, ւղ աւո աչիւարի, Հարաղասոների ի ույն
մասին, որ կալան իրեն Հիանալի կղդա Երհանում, դարնանը՝
թուլ, ամրանը՝ ծիրան, իսկ աչնանը՝ խոսղող ու դեղձ ու նո՛ւո:
Ճաշարանի «դեսքիղ» Հետո կալան մի տեսակ կուորվեց,
դարձավ ռակավախու ե մւուծվլուռ, մեկ-մեկ ժոլոում էր ու եւո
Հրում դեմքին Թուխի վող մաղերը, ժոլւոում էր, ե նրա ժղլիոր ոչ
մի կալ չուներ մեր զրույցների Հեւո, ո՛չ, ն ժոլոում եր եր
մոքերին:

երեկոն կամաց-կամաց թեքվում էր դեպի դիչեր: Մերթ
ընդ մեր (ովում եր ժամանող ե մեկնող դնացքների աղմուկը,
ծառուղիների դ մեկի վրա կանգնած տաղավարում, ւաղուռ
լույսի ւոակ, դարեջուր էին վաճառում: Հերթ չկար: Զգնա՞լ
մի-մի բաժակ ղդարեջուր... մի-մի բաժակ, ոչ ավելի: Մոնք լուռ
էինք, ամեն մեկս մեր մոքերի Հետ: Այսպես կարելի է լոել
մինչն. աուավուռ:

Ձախակողմյան մուլ ծառուղուց լավեց կիլթւուի ծանո
կնւոկնեւռոց: կալան ամբողջ դեմքով (արվեց դեւի մթին ծւա-
ռուղին: Ոչինչ չէր երեում, բսյց Հս մեր ականջին Հասաւվ...

- Գնանք քաղուք... Ի՞նչ ենք քաչ դալիս ույուո եղ... Մի
երեք օր կմնանք, փող կաչիոաւոենք ու կքչենք Իրկոււոոկ...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 435

- Դիմկո, ես (աղեր վերադառնալու միւոք չունեմ...

- Իսկ մեր սայմա՞ նը...

- Հարբած էի, քեղ էլ խորձուրդ չեմ տալիս... Դիմկա,
ինչո՞ւ մարդավարի չառլրենք... աչ իւ աուն ք, ունչ-ոռեղ, ըԸն-
սունի...

- ՍիրաՀարվե՛լ է, որան մի մոիկ... ույ ոլլչուծ աչքերով
ջածի՛ս է սիրա ծարվել... մե՛կ-երկո՛ւ ն՝ սե՛ր... դու կո՞ւյը ես,
ի՞նչ է, չե՞ս ոնանում, որ նւ քաչ է դալիս այդ կաղբեկների
Հեւո... ալս դու, անոլնտք պիժոնի՞՛ մեկը...

- Դիմկո, վերջ ւոուր, թե չէ...

- Թե չէ ի՞նչ...

- Վո կլինի, Դիմկու, ես եւմ քեղ ւում...

- Դու ինձ մի ուլաուն ոա, Վասկո, ես էլ բռունցք ունեմ...
արի իրար Հասկանաք... Ուրեմն բաժանվում ենք...

- Բաժանվում ենք:

- Ես` ոջ, դու՝ ձավ:

- Դու՝ ձավ, հա` աջ:

- Ռրոչել ես դասուսիոււղ դառնալ...

- Ինչո՞ւ դաուդիու՛՛ղ :.. որոչել եմ մարդ դառնալ:

- Իսկ ես քեղ մարդ կաղրծեցի... հկ դու, սփալնքուռ, նոր ես
ուղում մարդ դաոնալ...

- Դիմկո, ես չեմ ուղում (աեր վերադառնալ: Վե՛րջ:

- Իսկ ո՞վ է քեղ (աղեր ուսանում:

- Մեր բոնած ճանասլարծի վերջը դաս է:

- Ուրեմն մի անդամից մաքրվեցիր, որբ աւը:-:

- Դեռ չեմ մաքրվել: Առավուոյան կիլթւուր կուսն եւմ,
կվերադարձնեմ խանուլթին... աչքիս առաջ է վաճառողուծու
բարալիկ դեմքը... ախր նա իր գրպանից պիտի վճարի...

Դիմկան սուլել.- Շչչ.յո՛՛Լո՛ւ... Դու բոլորովին... էնիքը...
Դե, ես դնացի: Սոաւուանուււն քեղ Հեւոչ Ձեռ քղ ւռոււր..:

- Ո՞ւր...

- կայարան: Առաջին իոկ դնացքով... ասլան ք աուաը,
մարդաւուը, մել է... արմելք, արնմումոք, մեկ է... նաալաւաւուա-
կավարի՞՞... ամեն մարդ՝ իր ճակատագիրը»... Համբուրվե՞ նք...

Ու չատ չանցած, կայարանի կողմից լավեց Դիմկայի բարձր
դանչը-

436 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Վա՛սկա, բարի՛ Հիչի՛ր-.-
մոքուն երդը կիթառի ընկնրակցությումբ-

Մոս բարով, սիրելիս, ԱՄԱ բարով,
Մեր կյանքը Հրաժեչտ է եղել,
Ամենքին կասես մնաս բարով,

Ճակոասոադրին՝ երբեք...
4

Ողջ դիչեր բարդիները"... ո՛չ, ո՛չ, ողջ դիչեր, Հեռվից ու
մուռից, լսվեցին կիթառի մերթ աչխույժ, մերլթ տխուր Հնչյուն-
ները, մերթ երգի ընկերակցությամբ, մերթ առանց երդի: երբ
րություններից Հողդնած:

Իսկ վաղ առւավուոյ աւն, երբ արմ...

ես ղարթնեցի՞, թե ինձ զարթնեցրին... Իմ նատարանի մուտ
կանդնած էր կառլան, իր փոքրիկ կապոցը ձեռքին:

- Քեսղուքում... դո՞րծ ունեք,- Հարցրի ես մի բոան Հարց-
րած Լինելու Համար:
կդամ, կալաւո մեմ... լա՞վ:
լսեցի՞ք... ավոր Մ մայ կիլաոր ղդողացել է...

- Այո՛,- Հաւոււոնցի ես,- խոայյուսուս կություն:
մի՞թե դուք չլահցիք...

Նո չեշտեց Հ«աղնվարբա»-ը:

-- Հետո՞,- Հարպրեցի ես: իք այդ «Հետո»-ն Հնչել Հեղնուռ
ն դառն: ես իմ ականջներին չՀավատացի:

- Մի՛ նեղանաք,-- առաց աղջիկը՝ ջնթչությամբ թեջվելով

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 437

ինձ վրա,- ես գնում եմ վճարելու կիթառի արժեքը... նա
ռկական երաժիչտ է: ու, ե ոնում... նրան կարե,

րոժիչ Դուք չե՞ք գ ր րել
փրկել, այդոլես չէ՞... Դե, ես դնացի, չուչանամ:

..Եռ ոկղզբից չասացի՞, որ բոլոր նչաններիզ երեում է, որ
ուրախ: դիչեր է լինելու այս գիշերը, է որ դիշերային ոյածոկը
ոլեւուք է օժովված (ինի վելերորդ ղղայարանով ի կարողանա
կանիխոադուչավել դիչերը: Այո, յո: Նւուուս ծ ձմեռային ոլածա-
կանող-վաղոնում, ես ողֆ դիչեր առսլրեցի ամաունոաւյին ույն
գիչերվա Հուչերուվ: Ուրա՛խ, ուրա՛խ: զիչեր:

Առավուոյան մենք, չորսով, մունք կայարանի ճաչարանը
նավաճաչելու: Այս դործի վր էինք, երբ ներո ւիւոււուն նրանք:
կալան Հաղլխոական դրոչի Խմ բոնել էր կիլոն ուսին:
Նրանք դրավեցին մի ւղ ւաւո սեղան, որից Հետո միայն նկա-
տեղին մեղ: կալան ժողլւուսղ, հկ մալքուր ռասիր ված Վասկա
Բառաղուլինը բարնեց ի նույնալես ժողլւուսը անս ուի չկուռ
ժոլիւոու|: Հեւոո... Հեւոո կալան մուռեքավ մեր սեղանին:

- Մեզ մուռ ամեն ինչ կարդին է,-- ասաց նա՝ վերցնելով իր
կասլոցը:- չնործակալություն նեղուլյուն Համար: Մենք երկու
ժամով ձեզնից չումո ենք մեկնելու, Հակառամ ուղղուլյումբ...
Վասիլի Պետրովիչի Հետ որոչեցինք Հենց մի քիչ կարգի
բերենք դործերը դանք Հայլաուուսն, ւու դոլու... Դե, մենք դեռ
կոնհանվենք...

Ու Հեռացավ թեթ քայլերով:

- Գարնանը՝ թութ, ամրանը՝ ծիրան, աչնանը՝ դեղձ ու խա-
ղող,- ասաց Պարդեր:

- Ամեն Հավք՝ եր երամին:

Դերճն էր:

Ը կպատածի, ամմմե՛ն բան կպատածի,- եզրափակեց
երեի Փարոաասդանը:

4.

Փերմայի կողմից լովում է իմ Հին բարեկամ Բայկալի միավանկ
Հաչոցը: Ինչո ւ չի քնում Բայկալը, ինչո ւ է Հաչում: Ես

438 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դիոեմ 22 ինչու: Եւս դիւոեւմ: Նու էլ ինձ նուն լուսաբացին ե
ոչ միոյն լուսաբացին, դարնան է ռռլասում:

1968թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 439

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀԵՔԻԱԹ»

Արեր բարձրանում է անտառի վրա, ն իմ խրճիթի արնե-
լայաղ, սփայտաչեն ոլւաւոր օծվում է նարնջու|: Մի միջու,
որն, բոտ երեույլթին, կարող է նույն Հաջողությամբ ն՛ թռչել,
ն՛ վազել, թռչելով ու վազելով բարձրանում է ոլւաւոն ի վեր ի
անՀետանում տանիքին բուսած խոտերի մեջ:

Օրվա ւսյս ժամին անույուր մուդ կանաչ է, արնից անկավո
հ արին անտարբեր, իսկ նրանից դուրս, բազաւոում, այաւեղ-
այնտեղ կանդնած կեչիներն ւեւ Հալվում են արնի չողերում,
դառնում Թուռվիանցիկ ու դիուսկ իրենը ղդեղեցկության ծրա-
ռլույրին: Մուայլ ու ծանրըանի ւո անտաուր նայում է բաաղասոխ
կեչիներին, ինչես չոռո բան ո հաւսծ ներողամիսո ոլառլիկն է
նայում այստեղ-այնտեղ արնի ւոուկ խոայյուսցող եր թոռներին:

Բազատում էլի ծառեր կան, նայած իրենց ծաղմանն ու
բնավորությանը՝ վերձիգ կամ փրչուռ, ծեր ու երիւուսաարդ,
մուսխոծ կամ ռելթնելժ: Բաղաւոն ոկիզբ է ունում անմուուխիղ,
իջնում է վար, անցնում վեթականոցի ն իմ խրճիթի մոտով, մի
Քիչ ավելի լայնանում ու դնում, կորչում է Աչոլաոկ դյուղի
ուղղությումբ, միչւո Հեռու ու մուռ, մեծ ու փոքրը ռլուրակների,
ճածճուսոների ի բլուրների Հակողություն տակ: կու, եթե
կուղեք, ճի՛չսո Հակառակը, Հեռու ու մուռ, մեծ ու փոքը ռլու-
րակների, ճածճուտտների հ բլուրների Հակողությոաւմբ, դալիս է
բսզպառւոը Աչպատակ դյուղի կողմերից, անցնում է սփելժա-
կանողի ու իմ խրճիթի մոտով, Հետո մի թիչ նեղանում ու

Հուո, 1 ւսյս անորոչ բույրերն են երմի թմրեզրել ինձնից ւսն-
բաժան Բայկալին, որը վովել է խրճիթի դռանը ն ննջում է
առաւվուղյան թեթ նիրչով:

Գալով իմ Բայկալին...

ԱչիխարՀի բոլոր չների նման նս էլ չորս ուռ ունի հ չուն
է` օոված չնույին ւա ւե, բարեմասնություններու|: Լոչտակ

440 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

սաչել: երբ մենք միասին, առիթից առիթ, դյուղ ենք իջնում,
չենք խոսում անորոչ ղբաղմունքի տեր չների մասին: Նու
մանը քայլերով վաղում է իմ կողքով, անկավաս ու արժան ավա-
յել ն. միայն մի դեպքում կորցնում է իր լրջությունը. այդ էլ
երբ ես դուր եմ դալիս դյուղիզ հ քայլերս ուղղում դեղի
ռռլանդանոց, նրա Համար ոսկոր հ ղանաղան չնածաճո ավել-
պուկներ վերցնելու՝ կոլչոնւռեսուլյուն նավխադածի Հոռոուկ
կարդադրությումբ: Այս դեպքում է, որ նւս, ոլեւուք եղածից
ավելի, աչխուժանում է, աչիաոռոււմ է քայլել չփվելով ինձ,
կամ անձաւմբեր առաջ անցնել ու ղդոծունակ մոլտալ: - Բայ,
քեղ լուրջ որածիր,- ասում եմ ես ռովորաբոաւր նման դեռլյքե-
բաներ Հիչելույ ր Համար, ե նա կարծես Հասկանում է ն
անդամ (րանում:

Հաստ զերաններից է չինված իմ խրճիթը, ինչպես այս
երկրամասի բոլոր մեծ ու փոքրը ավանների ե դյուղերի մեծ ու

մասում տախտակե մաչճակալն է մի կերպ Հարմարեցված ան-

կողնով, ւն Հւաււոււուռ ուոներով սեղանը նավե լամոով, մի
քանի նաւուն... Խրճիթի Հեւոնւմաոււմ չարքից դուրս եկած
փնթակներ են դրված, բազմաթիվ չըձանակներ ն երեք նոփ-
նոր իեթավ՝ ի Հարկին կյանքի կոչվելու Համար:

Գալով ինձ... Ի՞նչ կարող եւմ ասել իմ մասին: Ինչոլես սչ-
խարչում բոլոր ասղրողները, ես էլ իմ տեղում չեմ ի ապրում
եմ ու աչվոաւոում, որովՀեւոււ եթե ասլրում ես, ոլեւոք է աչ վուա-
ոնա էւ եթե աչխոաւոում ես, ոլեւոք է ասլրես: Այո, ես եկա վեր-
ֆասլես այն եզրակացություն, որ ոչ ոք այո աչիոարծում եր ւոն-
ղում չի, էլ ինչո՞ւ ես բազառույյուն ոիւոի կաղմեմ: Հանուն
արդարության ույն էլ ոիւոի ւաեւք, որ փելքականոցի ոլածա-
կությունն ավելի չառ ե ավելի չուս Հարմարավոր տեղ է ինձ
Համար, քան Փիղիկական աչխաւուանքը, որիզ ես աղտոովեցի
վերջին ե Հերթական ծանը Հիվանդությունից Հետո: Ի՞նչ
չարժի թեկուղ ույն Հանդամանքը, որ ես կարող եմ այստեղ Զե-
խովի՞՛՛ նամակների Հառտորները կարդալ կամ աչակերտական

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 441

բակչի, խմբագրի կամ ընթերցողի Հակողությունն ու ներկա-
պածակը պարտավոր է գիչերը չքնել. նրա լույսը միչ վառ
"իտի լինի, դուոր բաց, Է Հաճախ նա դուրս պիտի դա ծրա-
պանն ուսին ի ուռուղի եր» այսալես կոչվւծ, օբյեկտները: Ի
օբյեկտները որոչ են, երեսունծինդ սփելոակ, ի կարիք չկա, որ
այստեղ ես առաջնորդվում եւ ոչ 22 իմ, ո՛չ, ղս անույս բան
է, այլ Բայկալի՛ ականջներով: Ինձ միչտ կարելի է խաբել ն.
վախեցնել, իկ Բայկալին՝ ոչ: Այսւղլես, ղդարնանային մի
չիչեր---

Հիչարժան արկածների մասին, որոնց մեջ չեն պակասում նան

Հասովածումի ոչ մի դժբասվուռ դեռլք: Ռչ մի: Այսւլես չի եղել
Լնչան, է ի՞նչ, մի դիչեր արֆը եկել է ն չուռ է տվել փեթակը:
թե դեպքի գիչերը այս խրճիթում Լնչայի Հետ է եղել Փեոկլա
նախադա Պյուտր Անդրենիչը, որը արֆի ոչ մի Հետք չի տել,
Հանժնեցին ինձ": Գնաց Լնչան իր Հետը տանելով իր Բան-
դիտին, իսկ ինձ տվին երկու տարեկան Բայկալին: Պյոտը Անղ-
ըննիչի կարգադրությամբ մի նրկու չաբայթ ես պլաչեցի նրան

442 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ւս ւս սկում, լո ւս ոլն դանո սղուկ-
ոլված վիճալում, լավ կերակրեցի աղանդանոցի մնաց
ներով ե երբ ւղ ւո թողի, նւս դլուվոն առավ ու սլացավ դեւի
դյուղը: Ես անիխիծեցի իմ անձեռասոեսությունը, Բայկալի
հրախտամոռությունը ե ոլաւորաստովեցի ներկայանալու նւ-
խաղա ծին ղեկուցելու Հառխար իմ անճարավության մասին:
Սակայն որքա՛ն մեծ եղավ իմ ուրախությունը, երբ չանցած
մի քանի ժում, մուս երեսաց դյուղից ձգվող ճանապար ծին, դեղի
փելթականոցը վազելիս: Նու տեղ Հասավ ուրախության պույ-
պերով, Թոսվալվեց ուռներիս մուռ, մով խրճիթը ու երբ Հյա-
մողվեղ, որ ամեն ինչ իր տեղումն է, դուրս եկավ ն Հառեց ինձ
վր եր մուդ-չաղդանակադույն աչքերը:

Մենք միասին ճաչում ենք, որից Հետո տեղի է ունենում
մեր ամենօրյա Հեւոճաչյա ռրւուսբւսց զրույցը:

- Բայ, դու կո՞ւչտ ես:

- կո՞ւչտ,- ոլաւոասվխուանում է Բայկալը մաքուր Հայերե-
նով ն մի թիչ վանեպիական ակցենտով,- իՀարկե կուչտ եմ,
բոյը չէր խանգարի, եթե ւա եՆ ինչ նորից սկահինք...

- Դա Հնարավոր չէ, Բա՛յ,- առարկում եմ ես, ակն ծայւո
լերպուվ վախենալով նրա մտքերի ընթացքից,- այդ դեպքում
երեկոյան մենք առանց ընթրիթի կմնանք:

ես զդում եմ, որ նա չՀամողվեց, ե խւնդիրն ավելի եմ
խորացնում:

- Դու հրնեի գիտես, Բա՛յ, իսկ եթե չդիտես՝ իմազիր, աճա
երկրորդ ամին է, ինչ ես ոլարսուքուվ եմ ապրում. ճի չո է, ոչ ուք
չի բոնում իմ օձիքը, պարտքը չի պածանջում, բայց պարտքը
մնում է ալար ուք: Ես կոլիւողի ոպլածեստից ւսլյուր եւմ վերցնում,
այդ ալյուրը ուսնում եմ ռուն, իմ անոիրուծին, մադամ
Փրույան Հազ է Թվում, ե մենք անում ենք ծս ույդ. Հազուվ|:
Ասում ետ մենք, որով Հեւու. երբ դու ուտում կամ կրծում ես
քո սպանդանոցային բարիքը» միննույն է, քո աչքը իմ Հացի
վր է: Եւս չեմ կարող քեղ բաժին չծանել հ Հայու եւի, իկ
ւսա ոնու ուսն ւի րուձու Հս : ւս նլոււ-

յա` չի մտնում իմ տանտիրուծու Հաչիվների մեջ: Չմանը
նանք, Բայ, ես չեմ ուղում քեղ դնել անձարմար դրություն
մեֆ ի չեմ ուղում, որ մեր մեջ ւսյս մասին փւուք ու ղրույցը Լինի.
ի եչ մեծ բան է, ա՛յ Հեր օրՀնած, միայն, միայն մի կտոր
Հաղ... ճիչտ է, այս Հալ կոչվածը վերջին մեկուկես

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 443

աան ամ ակում ծանը Հարց է եղել քո ւիրոջ Համար, բոսյը դու
ինչո՞վ ես մեղավոր, որ իմ դործերը վաո են դասավորվել... ի
եթե ոչլոււո ենք սր դար (ինել ույ ա... արդար աչիոաըՀում, ւալ
ինչո՞վ է մեղավոր իմ տանտիրուծին, որը որոչ քանակությամբ
է Հազ տալիս մեղ, չէ՞ որ նս էլ կչեռւքով է լյու ւու նում
կոլխոզի պաճչեստից: Չէ՛, Բայկալ, չէ՛, եկ պայմանավորվենք,
կարիք չկա սն ակնոցով նայել մարդկանց ն իրերին, ի՞նչ
անենք, որ իրերի բերումով մենք ղրկված ենք վարդադույն
ակնոց կրելու իրավունքից:

Քոսնի որ աշ բազվել ւոիրուծուս, մանուռխիրուծուս կամ
ինչես ես նրան կոչում եւի, երբ բարկացած եւ լինում` անոի-
րուծուս մասին, ւալ ւս նս ութսունծինդաւմյաւ մի վիթիւարի կին
է: Մենք ասինք կին հ ոչ թե ոլո վ, ի չոռ Հարդելի ոլւուո-
ճառներ կան նրան այսպես ի ոչ Թե այնալես կոչելու Համար:
Նախ նրա տարիքի մասին. ես նրա ծննդյան վկայականը ոչ
տեսել եւի, ոչ էլ ուռուղել, ույդ նս է տեղի-անտեղի ոլնդում,
ընդգծում, որ ինքը ուլսունձինդ տարեկան է: Եւս չդի, կա՞
աչիրարձում մի կին, որը սփխովխոանու ոլակասեցնելու, ավելացնի
իր տարիքը: եթե դատնվի մի մարդ, որը բան ու դործը թողած
Թոռվիաոռխ աչիւարծիզ աչիտար նման մի կին ճարելու Համար,
ւալ ւս նրա տանյ տարիների առսլարդյուն որոնումները
Հաջողությամբ ոիւոի ոլաալվեն միույն այատեղ՝ «Հաղթանակ»
կոլւոնոհսությունում. ՍՄ կդներ եր փնուոուածը Հանձինս մեր
կոլիյողի վաստակավոր անդամ Փրույա Տրիֆոնովնա Գերաս-
կինա- Գերասչիխայի, որը ոչ այլ ոք է, եթե ոչ իմ տիրուչին,
որն ինչպես ասինք, մի թիկնեղ, կրծքեղ, մի խոսքով մսեղ
կին է: մե կարող է ւե տարեկան Լինել, բսյց ոչ ուլսուն-
Հինդ: Երբ սում ենք ւամեն տարեկան, չոլեւոք է կարծել, որ
նւ կարող է տասնուլ տարեկան Լինել, ոչ, բայդ վալռուն-
Հինդ՝ առլաձովաբար: Անդամ վալուն, ան դում...

Անդամ Հիսունչի՛նղ տարեկան կարելի է Համարել իմ տի-
րուծուն, եթե նայեք նրան կանառայգի՞՞ Գալավոխֆոն Պեւտ-
բովիչի աչքերով: Այս յոթանասուն ումյու ոլասոկառելի տն 4 ու-
վորուլյունն աչվոաւռոում է ՋՁերժինասկում՝ մոր Հավուքի ալա չ-
տոնով: Շրջում է ն ձմրանը ռածնավի, ամրունն եռանդամի
վր Խաւուծ, Հավաքում մեծ ու սփոքը կոլւոնւոեհսուլյունների

444 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մեծ ու փոքրը ռռլանդանոցներում մորթիած անասունների
մորթիները, չրֆան ային կենսորոն փոխադրում կամ փոխադրել
տալիս նախնական մչակման Համալ ն. մեծ Համարում ունի իր
ոլաչւոոնի վրա: Երբ նրան Հարցքնում են, թե ի՞նչ է նրա դործի
անունը, նւս արտասանում է մի բսո, որը մուռ է ն՛ ինաղեկտոո-
բին, ն՛ ինաորուլտորին, հ՛ կոնաւորուկտորին ի վերջում ավե-
լազնում՝ «մի՛ խոսքով»:

ԱՀու ւսյս բարձրածասակ, կարմրաղթուչ, ուսսոլուտինյան 7
մորուսով, Թափանցիկ, կառլույւո արցունքուռ աչքերով Գա-
լավոիֆոնն մեն անդամ մեր դյուղը մոնելիս, հռանդակը
կամ ռածնակը քչում է դեւի մեր ւոունը, իջնում, մորակով
Թիկաղզնում ոլասոուծանը, ե ով որ երեւա: ազդարարում է
նավար ի ե անդամ Հրամայական.

- Մեր Հարդանքները: Մի ժումի՛ց...

Մի անդամ, այնոլես րաո ծեց, որ Փալավոխֆոնը ոլւս-
տուծանը ծեծեպ, երբ ես մենակ էի տանը: Նա տեսնելով ինձ,
չասաց «մեր Հարդանքները», ւււ միոյն «մի ժամից» ե սն-
Հեռացավ ձմեռնային մեդ-մառտվուղում: Ժիչերը ես ոլածա-
կել էի Հացածատիկների պածեստների վրա ն սառնամանիքից
չեի փակել աչքերս, ինչոլես Հաճախ թույլ էի տալիս ինձ, երբ
ֆերմաչոառիր, ավելի չումո դրու չառիը քառասունից վար էր:
Նման սակավաթիվ դեպքերում ես մտնում էի իմ պածակա-
տուն-վագոնը ն մի ժամով ննջում էի նստած վիճակում: Այղ
օրը» անքուն դիչերիցզ Հեւոռ, ես ինձ ֆարդված էի զդում ե Հս-
զիվ Հանվել ու մտել էի անկողին՝ մինչն ճաչը քնելու Հաս-
ւու որոչումով, երբ Գալավոխֆոնը ծեծեց ոլասոուծանը:
-- «Մի ժամից », ւը նս միոյն: Թող իրեն ոլածի եր Հար-
դանքները, դրանից ես չեմ զրկվի քնելու ախորժավկից, բայց
փաստորեն նրա ժամանումը կարող է ղրկել ինձ քնից,
որովՀեւոււ Հարկավոր է դսոնել սոիրուծուս ի Հայոնել, որ՝ «մի
ժամքի՛ց »: Գոնե երիտասարդ ւանուռխիրուծի ս ւոանը (իներ, բայց
նւս էլ յսօր աշխատում է ամբարում, սերմաղոիխչի վր...

Փրույա Տրիֆոնովնաւյին ես Հ«իուղ յւսյկա» եւ ասում, ւայ-
ինքն ւոիրուծի, հ նրա երխոասարդ այրի Հարոլին՝ Մարիա
Ալեքսանդրովնա: Այս Մարիս Ալնքոանդրուվն ան Մարիա Ա-
լեքոսանդրուվն ա Լինելուց ավելի միջածասավ, միֆին ւուսրողու-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 445

թյան, չիկաչեր, կճատ թթով մի սիբիրուՀի է: Ամուսինը
թուղթ եկավ, որով Հայսոնի դարձավ...

բովնան, այրիացան դրեթե գյուղի բոլոր երիտասարդ կանայք,
հտ եկան միայն մի քանի Հոդի, այն էլ զրկված մի ձեռթից,
մուայլ, վատ էին զղում իրենը ն կարծես իրենք էին մեղավոր,
որ չսպանվեցին, որ վիրավորվեցին միայն, իսկ վերքն սղիա-
պով...

ձմե է, հ մնացած կեսը` դարուն, տմ ոււու ու աչուն, միաժա-
ցրտից: Զե, այս չէ Սիբիրը, Սիբիրը գեղեցիկ է, ավելին, Սիբի-
ըը Հմայիչ երկիր է, ավելին, կախարդական աչխարչ է Սիբիրը
ի Հարուուո, ի Հարո՛ւուտ: է Սիբիրը:

ներն ամեն տեսակ Հանցադործներին ն ոչ Հանցագործներին
նր: Եթե մերկ ես՝ պիտի մրսես, եթե չես սնվում, պիոի քաղ-
ցես, ուր ել որ լինես. Սիբիրը չէ մեղավորը: Սիբիրը ճանաչելու
լաղիոիֆոն Պեւորովիչ, ոլեւուք է (ինել Փրոսյոա Տրի ֆոնով,
ռ"լետք է լինել...

գիտե՞ք Թե ինչ բան է ձմեռային Սիբիրը, երբ դուք տաք եք

446 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տասնչինդից չառ ավելի անդամ ունեցել եւմ ւյդ ռքանչելի
ղղացզողությունը: Համո ած ձյուն, 4յո՛ւն դաչերի, ւայ-
տաոների, անու ոււծուծ| բլուրների, Թուվոււտոների, Թնիոււո-
ների, մեծ ու փոքը, Հեռու ու մուռ դյուղերի, ավանների վր:
Ձյուն ու Հանդիսղլակաց սառնամանիք, ձյուն ու մչուչը ճեղքող
մի ռածնակ, որը Թոցզնում է քեղ դեղի անձայւոություն ու
երջանկություն: Զլինե՛ր ւսյս ռածնակը, մեկ է, դու կթոչեիր
քո ներքին երկու Թմւերով. ույդ Թմլերից մեկը Հարյուրծիսուն
դրամ օղի է, մյուսը՝ մի մեծ կոոր սիբիրյան բուրումմավեւո
Հազ ի մի ոչ մեծ կոոր խողի ճարոլ: Եվ դու տեր ես ողֆ Սի-
բերին, մի նոր Երմակ, որն արչավում է ճերմակ վերմակով
ծածկված դաչտերով Հաղլխիանակից Հաղլխանուկ: Դու չնչում
հս սիբիրյան բալզամի նման ձմեռնային օդը, իսկ ձին մի կարճ
խրիւինջով ազդարարում է, որ դու ղսոնվում ես «Հաղլթանուկ»
կոլւոնուոեսուլթյուն մուոույզներում: Իսկ այնտեղ քեղ ռւլասում
է Հիսուն, վալուն, յոլիանասուն, ութսուն, անդուր եր ասելով

ութոունչձինդ տարեկան մի փարվում ռիրուծի...

ԱՀու այսոալիսի ձմեռնային մի առավուռ, կանաուայ-
Ձերժինակ-Պեւտրովկա ղդծով կուուոյ մով ըն։թերպողին արդեն
որոչ չասիով ծանոլմ Փալավոխֆոն Դեւորովիչը, ծեծեը ոլառւոու-
Հանը, «մի ժամմի՛դ » ազդարարեց ի եր ռածնակով անձեւուսպուվ
աուավուուվիա մեդ-մառվուղում: Եւս մարս դ Հադնվեցի հ ույն է,
ուղում էի դուրս դալ տանսոիրուծուս որոնելու, երբ բակի
դուռը բազվել ի անձամբ ներխուժեզ Խու՛: Դոների մուռ ւս
Թւռսի տվեց վալենկաները, ներո մով Հասաւոււուո ուն քայլերով,
ներա թողնելու ձմեռնային ոլաղ հ Թարմ դոլորչու մի Հուսանք,
սեղանին դրեզ կես չիչ օղի հ դլուիսն ազատեց ձյան սփա-
Թիլներով նավոչված աեւ չալից: Եւս ուղեցի ղեկուցել նրան տեղ
Հաաւաւծ թանկագին Հյուրի մասին, բայց բերանա չբաղած՝ նս
ւագ:

- Ես տնսա երուն... Իսկ դուք ուղում էիք դո՞ւրս դալ:::

Եւս նրան բազասւորեցի. նս նայեզ բաաղված անկողնին:

- Պառկե՛ք, Հանդուտացե՛ք,- սաց ն դրեթե Հողաւուս-
րությոաւմբ, Հետո կուսցուվ, Հասուսկից քաչեցզ մի օղակ, բարձ-
րացզրեզ ներքնառուն քառակուսի դոնակը հ վար իջավ: Օդւո-
վելով նրա բազակայությունիցը, ես րու Հանվեցի, մուս ւսն -

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 447

ողին ն. գլխիս քաչեցի իմ երնանյան վերմակը:

Շուսոով ես գլխի ընկա, որ «Իմ ւչերես ւվխեր է ջուն »522,
հ ես ալարզ ու որոչակի լռում եմ, թե ինչոլես իմ ստիրուծին
բարձրագավ ներքնառսոնիգ, ինչոլես բաղեց ռուսական վիթիուս-
բիչ դիչեր-ցերեկ տաք վառարանի անցքը, Հետո վառվող փայ-
տերի ճարճաւոյունը Հասավ իմ ականջին ի մուլ ուլվող կար-
ւոֆիլի ե սոխի Համաղվոաւուն սոժվժողը: Հետո ես (ռեցի ոլնաւլ-
ների, բաժակների, ոլաւուուուքաղների-դանակների զվար
ձայները, զգացի տապակվող խորտխկի Հաճելի բուրմունքը է.
սեւ չոդիացա ու անէ նրա օրորուն ղոլորչում...

Պեւոք էր, որ ես քնած լինեի, որովչեւն երբ զարթնեցի, իմ
ականջին Հասավ «ինսսեկտորի» խուլ ձայնը, որն ասում էր.

- Մի խւոււքով... Ելթե չլիներ ւոնամեր ձր... Էն Էքը..-

- Այո՛ո՛ո՛,- երդեը իմ տիրուծին,- նամերձի նչանա-
կումը մեծ է, չառ մեծ (ո այդոլես էլ ւց» նչանակումը, ոչ
թե նչանակությունը, ԷՅՅոնզ6րոծ |. ոչ | Սե Յոճզտուծ...):

Լոություն:

Ես փորձում եւմ առանցք չարժվելու ե ւս չ.քո բանալու
որոչել, թե սենյուկի ո՞ր մասում են ղսոնվում նրանք, բոսյը այդ
ինձ չի Հաջողվում: Հետո լսում եւմ անորոչ ձայներ, անորոչ
կողմերից, երբեմն մուռ, երբեմն Հեռու: Այղ երեի նրանից է, որ
ես ո՛չ քնած հմ, ո՛չ արվուն, ես որարզառղես օրորվում եւմ ւյդ
երկու ղդացողությունների ռածմանադծում: Խնդիրը ոլարզե-
աք Համար ես մի ւս չքա կիսաբացում եմ |լ դեմո սոնհսնոււմ մի
Հալչող ուլիւուսկուլցյուն: Այդ նչանակում է, որ ես ոլաուկաւծ եւմ
երեսս դեւի ոլաւոր: Ես խորը չնչում հմ, ինչես ռովորաբար
չնչում է խոր քնած մարդը, ն փոխում եմ իմ ղիրթը: Այղ մի-
ջոլին իմ ականջին Հասնում է Գալավտիֆոն Պետրովիչի
զգուշավոր Հարցը:

- Նամակ, ծանրոց ուռում է...

- Մի տարի առաջ... ու վերջ: Խեղճ մարդ է, ձի (ծել ոււն-
դամ չգիտե:

- Ասում են, էն հքը..- դրող է եղել... ի

- Տղամարդը ոլեւոք է ւմեն բոան իմանա... ո վ չի դրում
Հիմա...

Լոություն:

448 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

չեմ քնել:

- Գեւտրովի՛չ, բարձ ուղղիր...

Հիմա ես զիտեմ, թե որտեղ են նրանք:
մեոն"5:

Պաոլան չՀեւուեց: Հիմա ոչ մի ուժ չի կարող իմ մեջ

Լավ է, չէ՞, Բայկալ, նստել այստեղ, փելթականոցում,
ձմեռնային օրը: երբ ինսպեկտորը Հագավ իր ոչ չքեղ, բայց
տաք քուրքը, գլխին քաչեց ականջակալներով մորթն գլխարկը

- Առոոված քեղ Հեւո,- ու խաչակնքեց նրա երեսը: Հետո
ձեռքի վրա, իսկ վերջինս մորուքով ու չբթունքներով դիպավ
Հաղնվել: Բակի վրա բազվող ոլաւտուծանից ես ոնհուս, թե ինչ-
դեսլի արնելք:
ընկավ:

- Շա պուլոոռչ ամ սում են, այս է... Դու վե՞ր կապար,
Գրիդորնիչ:
Նուոիր, Փրիդորնիչ...

Ե՛| Գրիգորնիչ ե՛ օղի,- այս արդեն չատ էր, Հաղվազյուտ
է, ուկայն Հանուն ինչի՞:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 449

իչեցըեց փոքրիկ նակում, դրեց նռ մի փոքրիկ կլոճ ն կրկնեց.

- կե՛ր, Գրիդորնիչ, ի'մի՛ր օղին... Հիսուն դրամից չոռ է...

Երբ ես մաքրաղարդեցի սեղանը ի Հաղա իմ չնամորչին
դուրո դալու Համար, տանւոխիրուծիա ւտ ւսդ:

- Մարիային ոչինչ մի ասի... հ ընդՀանրառլես՝ ոչ ռքի...
Դու ոչ ոքի ի ոչինչ չես եսել...

- Ես ոչ ոքի ե ոչինչ չեմ տեսել,- կրկնեցի ես |ւ ւոււյքա-
ցած գլխով փողոց դուրս եկա:

ՕրՀնված լինես, կյա՛նք, ե՛ Գալավոիֆոն, ե՛ տիրուծի, ե՛
Հիսուն ի ղդուցե ավելի դրամ օղի ի անասելիորե՛ն բարձրա-
պած իմ Հեղինակությո՛ւն: Դու ռն Թե մինչէ. որւռեղ Հասար
դու, որ քեղ եր մեծադույն դաղտնիքն է վու ծում քո ւոի-
րուծին, ուլթսունձինդամյա ւսյս դասական սիրուծին, որը ռի-
րում է կյանքի ուլսունծինդ ղդարունների անդիմադրելի
ուժուվ|: Ես քեղ առացի՞, Բայկալ, որ երբ երկրորդ անդամ չդի-
մանալով, ղդուչուլյամբ բաղի մի ւս չք ո, ես Հանդիպեցի
Փրոսյո Տրիֆոնովնոայի երկու աչքերին՝ միաժամանակ: Նուոել
եր Գալավոխֆոն Պեւորովիչը սիրուծչուս մածճակալի աու
որոլես Հմոււո, մի Քիչ կարճաւոնս դաչնակածար, որը նվադում
է ւիրուծուս վր եր երկար հ Հաաւո մառոներով, ու Հնչում եր
չուրջֆը Հաղլուկան սիրո Հիմներ, որը միայն նրանց Համար եր
լսելի: Այսռիսի սեր ես չէի տեսել: Տիրուչիս չփոխեց իր կե-
պությունն ու կացությունը, նւս կարողացավ միայն եր երկու
բոս աչքերով րուղետւլես փակել իմ աոանց ույն էլ կիսաբաց
աչքերը, ի ւսյդ ոլա ասվխոաւնաււոու ավկնլիարթումն էր, որ մեր
մեջ կնքվեց մի այնպիսի լուռ ն ամուր դաչինք, որպիսին չի
կնքել դեռ ոչ մի ոլեւոություն ոչ մի ոլեւոուլթյոաւն Հեւո:

ԸնդՀծանըառլես յդ օրը նչանակալից օր եղավ ինձ Հաւ-
մար: Երբ ես թաղիքի ուոնամաններով ճեղքելով Մչուչը նու-
վում եի դեւի կոլիւողի վարչության դրասենյուկը, մառավխոու-

- Ո՞վ կա տանը:
- Ձեր Հարդարժոաւն կեսուրը,- որու ասխան եցի ես:

- Ուրիչ ոչ ո՞ւք... կանաուայից:..
- Չդիտեմ, ես քնած էր...

450 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Առավույան նւս այտեղ էր: Եռ ւռնու նրան. դյուղկոո-
պի խանութումն էր... իմ ի՞նչ ղործն է, թող ընդունի, ճանա-
։լարծի-.. միայն թե թող նա էլ չխաոնվի իմ դզործերին... ես
նրան չեմ խոանդարում, Թող նս էլ ինձ չի անդարի...

- Բայց մի՞թե դուք որեէ դործ ունեք, Մարիա Ալհքսանդ-
բովնա,- Հարցրի նս, զգացված նրա մարդամոտ զրույցից»-
որքան դիտեմ դուք...

- Իսկ ինչո՞ւ չոլիոխ ունեհնւու,-- Ընդծասոնց նս դրեթե
խուոուլյոաւմբ, - նրանցից ինչո՞վ եւմ որակա. ես քսանմեկ ւո ււ-

բեկան էի, երբ զրկվելի իմ Անդրյուչայից-.. երիտասարդ կին
հմ, անմարդ, անզավակ... առողջ եմ ն ամեն ինչս էլ տեղն է...

- Այո՛, այո՛,- չտառլում եւմ Համաձայնվել ես,- բոյը
որքան դիոեմ դուք չեք օղտվել ձեր, այսալես ոուս ծ՝ հրա-
վունքներից...

- Այդ չի կարեորը, օղսովել եմ, չեմ օղմովել,- դրեթե ա
ոու է նաս, 1 ես խեղճանում եմ ու Հիչում իմ ռողի աղուն
դրությունը,- դու չէ, որ ոլիւոի խսոնվես ույդ ղդործերին...
օղտվել եւի, չեմ օղտվել...- նա, չգիտես ինչու, չոչաղիում է
կուրծքը ե լարված ուչադրուլթյաւմբ նայում է ինձ: Ասել, որ
ես ինձ կորցնում եւմ ույդ Հայադքիցղ, ճչմարսոության մուռ
կլիներ, որով Հեւու. ես լսում եւմ իմ խուլ ձայնը.

- Ներեցե՛ք ինձ... Ես այնսլես, բարեկամաբար:

- Մեր մեջ բարեկամություն չի կարող Լինել,- սում է
նւս ւսյս անդամ մեղմ ձայնով հ անես առիաուս անքով, - ուրիչ
բան, եթե դուք... դու... մի խոսքով, եթե դուք աղաս մարդ
Լինելխք... Համենույն դեւղլո...- Նո նորից նայում է ինձ ուչադ-
բուլթյումբ. այսոլես նայում են, երբ մի կարնոր որոչում են
ընդունում...- Համենայն դես չէր խանդարի ուռուդել ձեր
բարեկամությունը... ձեր բարեկամությունը, Հասկանալի՞ է,
ոչ թե մեր բարեկամությունը...

Նու նայում է չուրֆը ե առողջ, աւլիոոու աւուամներուվ դուրս
է քաչում ոջ ձեութի ձեռնոցը, Հեւոո մերկ ձեռքը խոթում է
Թանձր վերարկուից ներս, մի Քիչ կուանում է ե դուրս է Հանում
բո երեույթին կրծքի վրա որածած քառածալ մի Թուղթ:

- Հանձնիր Վոլոդյոյին, այնալես, որ ոչ ոք... Հասկանո՞ւմ
ես, ոչ ոք,- դիուսկքված ղդու-ուվ ի դրեթե չչուկով սում է նւ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 451

- Վոլողյա,- Հանկարծակիի եւ դալիս ես,- Վոլողյո...

- Վոլողյույին,- ավելի, դրեթե ընդծուղ մուռենում է նս
ինձ,- Վոլողյային, անան աբույժին...

- Բայց նս կին ունի, երեխաներ,- բարձրաձայն մուսծում
եմ հս:

- Ի՞նչ անենք,- դրեթե չարացած Հարցնում է նա` առանց
ձայնը բարձրացնելու,- ույդ մոուր նմուչի Համար մի ւղ աւո
ղամարդ.... Մի՞թե չես ոնսնում. սուս ոչ 22 դյուղ է, ւյլ այրի
կանանցը վաք... Մի խոսքով,- նս բարակ ժոլուսզ,- չես ւմո-
ուան ւու, չէ՞... այնալես, որ ոչ ուք չտեսնի:

- /չ ուք չի տեսնի,- առսլածով եղեք,- ասում հեմ ես տեղա-
վորելով թուղթը ոջ ձեռնոցիս խորքում, - ասլածուվվ եղեք...
բոսյց:.:

- Պաւոնրաղմն է մեղավորը, ի նրանք, որոնք Հնարեցին
ոլաւոնրաղմը,- արտասանում է նս ւսյս անդամ դրեթե բարձ-
րաձայն,- դու չո բան դիւոնհս ղուցե, բոսյց չատ բան էլ
չդիոո եւ... Դե, ցւոեսուլյուն, լավ լուրեր բեր:

Ես ոչինչ, ոչինչ չգիտեմ, Բայկա՛լ, ես միույն ույն դիւոեմ,

ն ի ուծուն 527
ւում էյւռ Է

արը կուրվում է, Հետո թեքվում դեպի երեկո: Փելթա-
Աղջլա Հայրը... աղֆկա Հայրը Հայրոնի չէր, Թե ով էր: Ընկերու-
Հիները մի քանի անգամ Դարյային Հարբեցրին ն փորձեցին
իմանալ դաղատանիքը: Բան դուրս չեկավ: Երբ Հինդ-վեց
Հողինոց խումբր Հավառարվեց իմ խրճիթին, նա բաժանվել

452 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Ծարավ չեմ,- սուց նա,-- թող որուք վեն:

Նայեց չուրֆը:

- Դու այտեղ վաո չես աղլրում... ոչ ուք չի՞ (ինում մուոդ:

- Ինչո՞ւ չէ, ոլաոածում է...

- Ռ՛վ:

- Նախագածը, բրիգադիրը:

- Այդ ինձ չի Հեւոււքրքրում. կինամաւռ լինո՞ւմ է մուող:

- Ռչ:

- Իսկ եթե ես դա՞մ:

- Զի կարելի:

- կրիա՛,- սում է ա 1 դամ քեղ ւուո, դու էլ ինձ
մերժես, կրիա՛...

Նու դուրս է Թոչում, վաղում, Հասնում է ընկերներին,
որոնք ընդունում են նրան աղմուկով:

- Տրութվե՛ք,- լսվում է նրա ճիչը,- նս ինձ Համբուրեց...

Մայըւմոււոխը Հետո տսես մոխիր մաղվեց բազասոի, ւան -
ւուուի հ աչիարծի վր: Անտւսոխ կառոսրին Թոսունց կիաալու-
սինը: Բայկալը մի քանի անդամ ոլւոույւո դործեց իմ չուրը:
ուչադրությամբ նայեզ կիտալուսնին ի կանդնեց երկու ուռին՝
լուանի Մնացած կեսը առանց իմ Թույլովույթյուն Հաֆոռելու
ակն ծայ պանկությամբ: Լավ որ ես ժամանակին նկաստեցղի:

- Բայկա՛լ, չի կարելի, ավելի լավ է նատիր ն լռիր...

Հազածաւոխկների ամբարները չըֆոռիակված են սրածայր,
բարձր տավխւուսկներուվ: Մեծ դարբասի վրա բացված դոնակով
մի քանի չոր վառելառիույւո դրկած ես մւոնում եմ իմ Թոսդավո-
րությունը: Պածականոց-վագոնն ավելի պուրսո է, քան դրսում:
Գոնե ինձ այդպես է թվում: Ինչպես ամեն օր՝ ես մեծ դժվարու-
թյամբ վառում եմ վառարանը հ դուրս եմ դալիս ու Հերթով
մոնում ամբարները: Ամեն ինչ եր տեղումն է: Ցուրտ է, ւամ-
բարներում կանդնած է Հաղածասոիկների մի տեսակ պուրւո
բուրմունքը: Ես դրոլանս լեղնում եւ մի քանի բուռ պորեն ի
վերադառնում վաղոն: Վաուալումնն աղմկում է հ ղդալիորեն
կուորվում է պուրսոր: Վադոնի ոջ ու ձախ կողմերում նուռելու,
անդամ ոլաույլելու Հարմարուղնք կո, բոսյց ես նաւոում եմ վառա-
րանի առաջ դրոիած Հարոխարավոր կոճղին ի եղրերը վեր ծալած
թիթեղի վրա դրոլանիս պորենից աղանձ եւ ոլոր ա ւոում հ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 453

խրթխրթացնում մեծ ախորժակով: Վաղոնում Հիմա կանդնած
է խարկած ցորենի տաք բուրմունքը, ն հս ինճ երջանիկ եմ
ղդում: Առոսջ, երբ ես դեռ նորեկ էի, վախով եի ղբաղվում ւսյս
Հոդղեչած ղդործով, բոյը ծու, մի անդամ, կոլւոնտեսուլցյուն
նավոսդած Դյուոր Անդրեյիչն ինձ բոնեց Հանցանքի վր:

- Ցորե՛ն ես բովում,- չծարցգրեղ, նչեղ միայն փաւոր:

- Եթե չի կարելի, ույլեւո չեմ անի,- ասացի ես |ւ փորձեցի
ժոլւուսը:

- կարելի՛ է,- երկարացրեց նւս, վառարանի վրա ւուսք աց -
նելով ձեռքն ու ձեռնոցները,- կարելի է: Եթե խոսող կլինի,
տաս հս եմ թույլասորել:

Հեւոո նւս մի քանի Հասոիկ աղանձ վերզրեց, նետեց բերա-
նը, Հաղավ ձեռնոցներն ու ղնաց:

Աղոաւնձո տղվելր երկու նալաւուս ծաույում. մուււ-

յ մ զբաղվելը երկու նպատակի է յ

`

ժամանակ էր անել, չդի ոեմ, վառարանը Հանդել էր, ես
պաորառավում էի նորից փայտ ավելացնել, բայց զգացի, որ
Հիչել ի չղիւոես ինչու Հիչում եմ անասնաբույժ Վոլողյոյին:
ես նրան Հանդիպեցի կոլխողի վարչության զրասենյակի
ցող ծխախոտը չրթունքներից կախված: ես մի կողմ քաչվեցի,
Հ«ըծըմ» արավ, վերցրեց թուղթը հ մեծուք յլ չուււջ անցավ:
Այս մտքերի մեջ էի, երբ ես լսեցի դարբասի դոնակի խուլ
ցելուն ոչ միայն Պյոտր Անդրեյիչը չի: այլն. կին է: Վաղոնիկի

454 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դուռր բացվել, ու ես (ռեցի իմ ւտանոոխրուծու պած ձայնը:

- Ինչ (ավ է այստեղ, 22 Հաճելի...

Հեւոո նատեց ե ավելի խուլ ձայնով սաց:

- Ժուրբինույի մուռ Հավաքվել է մի ամբողջ կուսանոց:
Դաուն օղի ենք խմում ե քաղցը զրուցում, Հեւոո երդում, Հեւոո
լալիս... (Լսվեց թերթի խչխչոց, նա գրպանից ինչ որ բան
դուրս ջաչեց) քեղ Հասխար խաչած կարտոֆիլ եւմ բերել...
Հաց... կարողազա՞րը նրան տեսնել, Փրիդորնիչ...

- Տեոու, Հանձնեցի,- ոլառոասվխւանեցի ես, իոկ Հեւոո նույն-
պես ածը ձայնով մտածեցի,-- իսկ եթե մեկը ներս մտնի՞...

- Ես Հիսի կդնում, ւսյս ձյուն դիչերով ո՞վ կարող է դլ:::
Եվ վերջաղես ո՞ււք ինչ դործն է... Եւս ոչ ոքի չեմ խանգարում,
թող ոչ ուք ինձ չի անդարի... Ինձ մի բարկացնի, թե չէ կակսեմ
բարձր ձայնով երգել... Նու ոչինչ չառա՞ց...

- Առոդ՝ «Հըր՛մ»,- ոասուասվխոււնոււմ եւ ես ինչ-որ բան
Հիչելով:

- Այդոպես,- մսում է նա ն ձեռնոցներն հրար խոխելով
ուռքի է կանդնում,- այղոլես... Հը՛մ...

հռո կուսնում է ին ա, Լ հս իմ դեմքին զդում եմ օղու
Հետո կ է ինձ վր իմ դեմքին զգ յ

ւուք բուրմունքը:

- Գնացի... գնամ տնսնեմ ինչ են անում մեր գժերը...
ուչ է, չուտով ցրվելու ենք... իսկ դու ընթրիր, Գրիգորնիչ:

- Շնործակալություն Հյուրասիրություն Համար,- սում
եւմ ես ուռքի կանդնելով,- բարի դիչեր:

- Բարի գիչեր:

մե դնաց: Հիմա ես մենակ եմ |լ մոքերո կարող եւմ Քչել
ուղածս ուղղությամբ: Ի՛նչ մեծ բախուո է, որ մարդկային
երեակոայությունը չի ենթարկվում ոչ մի վերածակողությաւն:
ԱՀու ես, նաւոււծ ւսյս խավարում, կմտածեմ ինչ որ ուղեմմ, ի ոչ
ուք չի կարող բոնանալ իմ մոքերի աղտոռություն վր: Հիմա
ես մոքով կթոչեմ Մոսկվա, Երեան, անդամ Վո, հ ոչ մի
թուրք ոածմանաաը ւած չի կարող կանդնել իմ ճանասպարծի
վր: Ի՛նչ երջանիկ մարդ եւմ ես:

Սակայն իմ ւսյս երջանկությունը երկար չի տնում: իմ
ականջին Հասնում է մեծ դարբասի փոքրը դոնակի ճոռոցղը: Ես
նայում եմ ոլդւոոր ասլակուց դուրս ի ւսյս անդամ ւոնսնում եւէ,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 455

դլոսզ եւմ դալիս, որ եկողը ոչ այլ ուք է, եթե ոչ անասնաբույժ
Վոլոդյան, հ դլոսզը ուսնոււմ հմ: Նո վաղոնի դուռր բացեց ե
մի լուցկի չրթագրեց:

- Այստեղ եւի,- ոլաւոասվխուանում եմ ես:

մե խոր չունչ քաչեց:

- Մի բան պիտի խնդրեմ... մի կես ժամով դնա դրա-
սենյուկ... ւյս մասին ոչ ուք չոլիւոի իմանա, բազի ինձանից ե
քեղանից...
ինձ Հեւո դլոոզ դալով, որ՝ ույո՛...

- Այո,- ոլա ասվխուանում է ն,-- ուրիչ բան մի մուծի...
աար ւոիրուծուն, ե նրանք որոչել են այստեղ Հանդիսղել:
Խոււոովանում եւի, ինձ ոպլակասեց մերժելու քաջույյունը: Եւս
վերցրի տիրուծուս բերած փաթեթը ն որոչեցի ընթրել գրա-
սենյակում:

- /չ ոքի ոչ մի խոռք,- լսում եւմ նորից Վոլողյույի ձայնը
հ դուրս եւմ դալիս: Ձյունը չարունակվում է թԹոառիվել ավելի
արու դ ե մանը փաթիլներով. այո նչանակում է, ամ չուտով
կդադարի: Այս ինչ ղարմանալի օր էր,- ւուսծում եմ ես,-
Հե՛տա՛թը րթի՛ր է: Բայց երբ դուրս էի դալիս մեծ դարբասի
փոքը դոնից, պատածճեց ավելի Հետաքրքրականը, ես քիթ քթի
Հանդիոլեցի իմ սիրուծո ւն, ոչ, Դարյա Մուոյուչինույին: Լավ
որ գրազ չեկա ինձ Հետ, այլապես չարաչար կերպով պիտի
տալ վերի...

- Այնտե՞ղ է Վոլողյան,- ւում.ք չչունջով Հարցրեղ նւս:

- Այնւեղ է,- ոլաւոասվւան եցի հռ: Նա` ներո, ես` դուրս:
պին: Այս արչաւվի ե Հեւորչավի Ընլադքում ես ինձ Հայծո-
Ի՞նչ էի մտածում ն. ի՞նչ դուրս եկավ: Ի՞նչ պիտի մտածի իմ

456 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տիրուՀին, եթե իմանա, որ ես իմ պաչակատեղին դարձրել եմ
Դարյույի ե, որն ավելի սարսափելի է, Վոլոդյայի ժամաղդրա-
վայրը: Եվ այղ՝ երբ նույն օրը, ես իմ ձեռքով, իմ ւսյս կուորած
ձեռքով Հանձնել եմ նր նասխակը ւսյս կոլիւող ային դոն-
Ժուան: դոն-Վոլողյային...

Եւս առանց երկար-բարակ մուծելու մուոննում եւմ իմ վա-
ղդոնին, կիսաբացում դուռը հ սում.

- Ի՞նչ դործի եք, աղաւո նք վաղոնը, նախադածը դալիս է
դրասենյայի կողմից:

Ներսում իրար անցան, ես մի բուղե ե նրանք դնդակի ոլես
դուրս թուն վաղոնից հ վաղելով ձների միջով, իրար Հեսուի,
նույն արադուլթց ումբ: դուրս եկան մեծ դարբասի փոքրը
դոնակից ու սփախուուո սվին երէւի՝ մեկը աջ, մյուսը ձավ:

...Այռսւիսխ բաներ, Բայկալ, իմ բոլոր ջանքերը` ալրելու
ինքնամմիուի կյանքով ու չիաոնվելու աչիւարծի չար ու բա-
րուն՝ միչմո չէ որ ոլսակվում են Հաջողությամբ, ե Հաճաիս, չոռ
Հաճայվա ես Հայւոնվում եմ դեպքերի կենտրոնում, որոնք միայն
պավ են ոլաւոճառում ինձ ու տեղիք տալիս ավելորդ մուս ոՀ
ղդուլյունների: Ամենամեծ պավն ույն է, որ իմ երիւուսաարդ
տանտիրուծին Հաուուուռ Հավաւուսքաւծ է, որ այդ Վոլոդյա
կոչելյալը սիրում է իրեն ն միայն իրեն: ես կարող էի վերո-
Հիշյալ դեռյքի մասին ոլաւոմել նրան ե Հանել մոլորությունից,
բւսյց ժամանակի ընլաղդքում Համողվեցի, որ չոլեւուք է
խռնվել ույդ դործին, այլասլես ն բոլորովին ուրիչ բադւուո-
րություն կարող է տալ իմ միջամտությանը: Եվ իրավացի կլի-
նի. կանացի անիլ բնաղդով նս չի կարող ղդալ, որ ես մեղմ
ւամուծ՝ փնտռում եւմ նրա ներկայությունը, ինչ որ անօղ, ան ւ--
մ/ուք բան կա նրա մեֆ, որն ինձ Հուղում է հ ուոխսլում, որ ես
Հաճախ մտածեմ նրա մասին: Թվում է, թե նա ստեղծված է
ոլաչտալանվելու հ Հովանավորվելու Հախար, բոյը Հս նուս
մեացել է ղուրկ Հովանուց հ անալաչմուլաւն է: Եվ հ՛՛ւ, միայն ե՛ս
կարող էի նրան Հովանավորել հ որաշտուլանել, օղնել ե ամոքել,
եթե ինքս չկարուռեի օղնուլցյան ե ամուք ման, Հովանու ե
ոլրաչտսղլանույյա՛ն:

Այսես է բանը, Բայկալ:

Վերջին ժամանակները նա ավելի Հանդարտաբարո է ն մի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 451

չի դսոնում, փնլինչթում է, բարկանում տնույին հրերի՝ չփիակ-
յող վառարանի կասիարիչի, վատ կախված չերեւիի, բոլորովին
չնորչակալությո՛ւն..

զի վրա չնչված այս դյուղը, նրա մարդկանց, որոնք օր-օրին
դուռր, բայց անկարելի էր, որ դործը վերջանար առանց չանթ
ու կույծաի: ՇնորՀակալությո՛ւն, չնորՀակալությո՛ւն, որ չան-
պածվեց չանթարգելի չնործակալ դերը:

Ինչ-որ Հաճելի բաներ է Հիչում Մ երմի ի ժոլոում է: Դու
չե՞ս ղսոնում, Բայկալ, որ նրանք տեսնվում են: Ռրոոե՞ղ, ինչ-

458 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հրացանի փողը ուղղել էր փախչող եղնիկի վրա: կասկած
չար, որ գնդակը չի վրիզի:

- Գեղեցիկ է, չէ՞,- Հարցրեց նա գրեթե չչուկով:

- Ինձ էլ է այդալես թում... Բայց գեղեցիկ է, չէ՞:

- ԻՀարկե դեղեցիկ է,- որաւուաախանեցի ես ակն ծայ չա-
բությամբ,- եղնիկը կմեռնի, իսկ որսորդը կշարունակի ապրել

Նա կարծես չլսեց իմ խոսքերը, տուսիր դրել գրպանը,

Իսկ Հեւոո ի՞նչ ոլաոածել: Պաւուս ծեց ույն, որ մի քանի օր
Հետո, իրիկնադեմին, րստ իր սովորության, Հեռվից նետված
Քարի նման իմ խրճիթն ընկավ Դարյան.

- Մի լուցկի վառի... իմը վերջացավ:

Որ նա ծխող էր, ես գիտեի, դիտելի ն այն, որ ծխող են նրա
մի՞թե ընկերուչիներից չեր կարող նա լուցկի վերցնել:
պին, ասում հն՝ նրանց դյուղկոուղն ինչ-որ չիթ է ուուսզել,-

Եվ Ան դրանից «ըծը» անելու, դուրս քաչեց ծանո
դրեցի հռ:
փչելով դեւի տուս աւուսղը,- նվեր եւի ուուսցել, Հետո ի՞նչ...

- ես չդիտեմ, գիտես թե չգիտես,- լրջացավ նա,- բայց
եթե դիսոես, (ավ կանես, (եղուդ քեղ քաչես, Հասկացա՞ր...
նելու Համար նրան:

- Ո՛չ, ո՛չ, ի՞նչ ես ասում, ն նվիրեզ ինձ: Մինչն անդամ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 459

սա, որ այդ ւտուսիը նվեր է ուուսցել մի կնոջից, որը ղդժվում
է նրա Համար...

- իոկ ինթը՞:

- Չի սիրում, սում է՝ ղածլես ուսում է: Ինձ էլ չի ռի-
րում: Շնություն, ուրիչ ոչինչ: Ուրիչ ոչինչ. դե, ես դնացի.
դու ինձ մի նայի այդոլես վախեցած աչքերով, ես քեղ չեմ
ուտի: Եթե բանի պետք լինեիր, հս քեղ վաղուց դարձրել էի իմ
սեփականությունը, ինչ անենք, որ աքսորական ես: Միչո
այսպես չի ււ: Բայց դէ՝ դու անուղ եւուք մարդ ես, ձի լծել
անդամ չդիսոեո... 22 որ է, ես դնացի...

Ու դնաց էժանադին ծխախոտի ծուխը թողնելով խրճի-
թում:

Ի՞նչ ես սում, Բայկալ, չոկսե՞ մ վաղվանից ձի (ծել ռովվո-
րել ի մի ղդեղեղլիկ օր, ո՛չ, պուրոո-ձմրւսն մի դիչեր...

.Թոչում է ձյուների միջով փղոսկրե ռածնակը, իկ ւս Հ-
նակին ես լծել եմ Հրեղեն մի նժույգ: Թռչում է սաՀնակը, իսկ
ռածնակը վարում եւմ անձամբ ես, թոչում է նժույղը, իոկ
նժույզը լծել հմ անձամբ նս: ՍաՀնակում ընկած է ձեռներն
ու ուռները կալած Դարյա Մուոյուչին ան, ույդ ես եմ կալկաել
նրա ձեռքերն ու ուռքերը ի դարձրել իմ սհվխականույթյունը:
Սոնում ենք ձյունածածկ ամոոաուր, իոկ նրա խորքում մեղ
ռարասում է փղոսկրե դղյակը փղոսկրե նաժիչւտներով, որոնք
ռռլասում են անծամբեր իրենց սոիրուծուն: Սեղանը ալմաւորւս ուռ
է: Սեղանին մի չիչ օղի, մեծ քանակությամբ Հաց ն մի մեծ
կտոր խողաճարլ: Ես հո եմ նայում ե, ով ղարմոաք, ւս ծ-
նակում ոչ 22 Դարյուն է, ույլ իմ երիտասարդ ստիրուծին: Ես
կանգնեցնում եւմ ռածնակը, արձակում նրա կասլերը.- Այս-
ոլես ավելի լավ է, սում է նս,- միննույն է, ես քեղանից բոս-
ժանվողը չեմ, ես քեղ Հեւո կալված եւի այնսլես, ինչոլես
Բայկալն է կապված քեզ Հետ...- Այստեղ ես Հիչում եմ իմ
Բայկալին, ո՞ւր է Բայկալը, Բայկալը չկա:

- Բայկալ, Բայկա՛լ,- կանչում եմ ե,- ո՞ւր ես, Բայկա՛լ...

Բայկալը մումուում է, դունչը դնում ծնկիս ու ռլոչով ծե-
ծում է Հողադնդի ույն մասը, որն Ընկած է եր ոլոչի սա: Եվ
իրավունք ունի Բայկալը, լուսինը կանդնած է դրեթե ղենի-
թում, իսկ մենք դեո չենք ընթրել:

460 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«.Սաղաղությո՛ւն, իոաղաղությո՛ւն: Հիմա, Բայկոլ, դու քո
մոոքերի Հետ, ես՝ իմ: Ընթրիթից Հետո Հաճելի է լուո նատել ն
օղտվել մքի աղասոությունից: Ես Հիսի կդնում, ո՞ւր դնում,
ուր որ ուղեմ, Վոա՛ն, Երնա՛ն, Մաղդադասկար, ես Հիմա
կմտածեմ, ի՞նչ,- ինչ որ անկում, ինչ որ պանկում` բառիս
բո՛ւն իմաուոով. կեղզդե՛, թող կեզդե՛ աղառսոուլյունը:

Բայկալը դունչն ուղղեք դեւի անտար, ուռքի կանգնեց
ու երեք անդամ միավանկ Հաչեց.-- Հա՛ֆ-Հա՛ֆ-Հա՛ֆ: Անտա-
ուսմերձ կածանով երկարաստվեր մի մարդ անցավ ու տան-
Հեւուսցուվ: Զդգիեմ ինչու՝ անասնաբույժին Հիչեզի: Մինչ յա,
մինչ ույն, Բայկալը Հար ն նման Հաչոցով նեհովել դեւի դյու-
ղից փելթականոց սողացող արածեւոր: Արաչեւոխ վր երեսաց
լուսնի լույսով ողողված՝ ես Հուրի ւա եւէ, դու փերի մու, հկ
եկողը ոչ Հուրի էր, ոչ «փերի, դա պարզապես իմ հրիտասարդ
տիրուծին էր ծաղկավոր ռարաֆանուվ ե ամաւուույին 222122
երկարաճիտ կոչիկներով: ես նրան երբեք այդքան Հմայիչ չեխ
եսել, աչքերը չողում էին, ժոլւոուն չուրթերը թեթ դողում,
իսկ ինքը ոչ թե քայլում ծր, այլ միջոցի մեչ լողում:

- հով է, չէ՞, Գրիգորնիչ, երբ Հավատում հո,- Հարցրեց
նւս ինձ աոանց բարքելու, երեում էր, որ ամբողջ ճանասրար-
Հին ույ մասին էր մուծել. Հեւոո, առանց ռալասելու իմ ոլա-
տասխանին, տվեց երկրորդ Հարցը:

- Ոչ ոք չանցդա՞վ այստեղով:

Ես ոլո ասվխուան եցի, որ երջանիկ է նս, ով Հավառսոում է ի
որ այստեղով (ես պույց սովի արածեսոր, որով եկել եր ինքը) ոչ
ոք չանցավ: Պիչտ այդ միջոցին անտառից լսվեց բարակ
սուլոց: Բայկալը ոլոչով ծեծեց ինքն իրեն ի նայեց աչքերիո,-
ինչոլե՞ս վարվել, եկ Հավաւուվոր ստիրուծիս նայեց սուլոցի
կողմը ե, մանա Հիոլնուացվուծ, կիսաբաց, երաղուն Հայացքով
ղնաց ւսյդ ուղղությամբ:

..Զարմանաղի օ՛ր, օ՛ր ղարմանալի ես արդեն ասացի, որ
իմ բոլոր ջանքերը` առլրելու ինքնամխիուի կյանքով ե չիաուն-
վելու աչիոարծի չար ու բարուն միչմո չէ որ Հաջողվում է, հ ես
շոտ անդամ Ընկնում եւմ խոսչաձնեվող դեսյքերի կենսորոնում,
մի բան, որի կարիքն ամենեին ես չեմ զգացել, ն որը միայն
առի է ւովել ավելորդ մուսծողույթյունների: Հիմա ես ոչ մի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 461

բանի մասին չեմ ուղում մուծել ե կարող եմ մինչէ. անդամ
մանել իմ խրճիթը, պառկել թախտին ն աչքերս փակել,
վուուսծ, որ դոնե անուուի կողմից ոչ մի չարադործ, երկուուսնի
թե չորքուռանի, չի կարող մուռենալ իմ փեթակներին: Ես
ուղում եմ իմ ւսյս նկասուռումներին մասնակից դարձնել Բայ-
կալին, բայց նւս արդեն ղդացել է մենակ մնալու վփոանդը ե
ուղում է ինձ զբաղեցնել. ւոյդ նալասուսկով, նւս երկու անդամ
Թոռիով անցնում է իմ երկու ուռների արանքով, Հեւոո կանդ-
նում է հատնի ոտներին ն փոխանակ ինձ նայելու, լուսնի տակ
փայլող 17 դունչը ե մոածող աչքերն ուղղում է դյուղից
փելականոլ ձգվող արածեւոին: Հեւոո նւս րադ, չորո ուռների
վրա վաղում է արածեւոով վա՛ր, մի անդամ էլ նայելով աչքե-
րիո, իոկ ես չառ լավ Հասկանում եւմ նրան.- Բնե՞լ էիր
ուղում, ուղում իր ինձ մենա՞կ թողնել. ես Հիսի քեղ Համար
ղբաղմունք կդսոնեմ...

ԱրաՀեւոր ծածկող ծառերի խորքից ես լսում եւմ նրա
կարճ, բարեկամական Հաչողը, հ ծւ մի մեծ դլյումո արածի
ոլես երեում է նս, արածեւոի վրա վաղելով՝ Դարյա Մուոյու-
չինայի կողքով, քավելու նրա վառ-կանաչ չրազդետոին:

Ա՛ռ քեղ:

Ես ոլեւոք եղածիցպ ավելի բարձր ձայնով ե անուն-աղզդգա-
նունով, ոյո՛, անուն-ազգանունով ողջունում եւմ նրա դա-
Լլուուոլ:

- Ա՛, Դարյա Մուոյուչինու, Դարյա Մւոյուչինու, Հրամե-
պե՛ք, Հրամեղե՛ք, ո՞ր քամին փչեց...

- Նուխ՝ մի դոուս,- մսում է ինձ նւս պած ձայնով ե րադգ-
արադ չնչելով,- Հեւո... ոչ ուք չանցա՞վ այլուոեղով...

- Այուռհղո՞վ,- Հարցնում եմ ես, աւուանցը իջեցնելու
ձայնո,- ինչպե՛ս կարող է ոչ ուք չանցնել այստեղով... ամբողջ
աչխարձն է անցնում իմ խրճիթի մոտով, իմ խրճիթի միջով
եթե կուղեք... ւսյոչ աչխարծձի կենտրոնը որ ասում են՝ իմ
խրճիթն է... Բայց ձեղ ո՞վ է Հեւուքրքրում:

- Ինձ ոչ ուք չի Հեւուսքրքում,- ոլաւուասխանոււմ է Խո, բու"
երնույթին վարժվելու իմ բարձր ձայնին Է ինքն էլ բարձրաց-
նելով ձայնը,- ւյս ուչ դիչերով " վ կարող է դալ այս կողմե-
Ըը: Երեի աչքիս երհաց: Հիմարություն: Բոյդ ծւ... քո

462 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տանսոխիրուծին էլ տանը չի...

- Պառա՞վը,- Հորանջում եւմ ես:

- Ինչո՞ւ ոլաուվը, Հենք երխուսսարդը, յդ», յդ:::

- Իսկ ինչո՞ւ ես կարծում, թե տանը չէ...

- Աոուղեցի: Երբ ոնա, որ Նու ւսյս կողմերն է քարչ մոս-
Լիս եր երկար ուոները, դնացի, ուռուդեղի: Բոլոր կասկածե-
Լիները ւուսնն են, բասցի քո տամոռիրուծուց:

- Աչքիդ է երեացել,- սում եւմ ես,- երեի Թոիացել է:

- ուղե, ուղե: ե Հայաւուաւո ւոնհսնեխ, Հեն նրան

Գուցե, ղուցե: Ե ց նր
կՀետեի.. 04ի սարի կտրուկ ճանապարչով մի բան մտավ
կեչուսոր... նս է՛ր, նս չէ՛ր...

- Աչքիդ է երեացել,- ւսյս անդամ Հաուուուուուլես եղրա-
փակում եմ ես ն ավելի Համողիչ Հորանջում:

Հիմա ես եմ ուղում, որ այս Դարյա կոչեցյալը կամ ցածը
ձայնով խոսի, կամ ընդծանրըասլես չթվի: Հիսուն Քայլի վրա
արդեն դիոտեն, թե ով է բարեչաճել Հեւուսխուղությաւն դուրս
դասու այս ուչ դիչերով, հոկ Մնացած մանրբամասնությունները....
ես ապրում էի մի անաոտույղ երկվություն. մի կողմից ես ուղում
ի, որ դիմակազրկվեր այղ կոլխոզային դոն-ժուանը, դոն-
Վոլոդյան, հոկ մյուս կողմից չէի ուղում, որ սոյդ ոլառումությաւնը
խոնվեր իմ երխոասարդ ւոիրուծու անունը: Չւ՛, ես չէի
ուղում, որ իմ աչքի առաջ նւս ղդար, որ խաբված է, որ ղուր է
Հավաւուսքել մարդուն ի արեր դուն Հիաալաւիուլյուն: Ես
դիուսկցում էի, որ կդա ւսյդ օրը» անխուսառիելի է սոիրուծուս
սիրո, Հավառսոխ ե Հույսերի փլուղումը, բոսյդ:.: Միոյն 22 ես
ներկա չլինեմ ույդ ողբերգությանը: Եթե նրա երջանկությունը
ժասիանուկավոր է, ւալ թող երկարաձդվի ւսյդ ժասխանուկավորը,
վերջ ի վերջո այս լուսնի տակ ամենայն ինչ ժամանակավոր է...

Իսկ Դարյուն իրենն է քչում:

- Զլկարծնս 22 սիրում եմ նրան, ոչ, ինչ մի սիրելու բան
է, որ:.. Բայց եթե իմանամ, որ ինձ խաբում է... ւսյս դանակը
տեսնո՞ւմ եռ...

Եվ նւս դրանից Հանեց ի ցույց տվեց ինձ մի դանակ,
որով միայն Հա կարելի եր մորթել:

- Գնանք խրճիթ, - ընդՀձոառոում եմ ես Դարյույին, բոնելով
նրա ուսը, - այնտեղ ավելի Հարմար է, կնաւոենք ե կխոսենք...
Գնանք ներա:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 463

- Դու, ի՞նչ է, ուղում ես ինձ ճանասրարծից Հանհ՞լ... բան
չի դուրս դա: Մի ուրիչ օր ղուցե Հիմարանայի-.. ուչ դիչեր,
լուսին, առանձնություն... իկ Հիսի մուծում հեմ միայն նրա
մասին: Զկարծես 22 նւս ինձ նյուլթաւլես է չածադրդռել, ոչ,
նւս ինձ նվիրել է ծս ւսյս ծիավոուուաւոումիը... որսորդը նչն
է բոնել եղնիկին 1. ոչ մի կերոլ չի կրակում...

Այդ բուղեին էր, որ կրակվեց, կրակվեց անվրեպ. ծուխ
չբարձրացավ, ճիչտ է, կրակոց չլավեց, դրա փոխարեն իմ
ականջին Հասավ ույն կողմից ինչ որ խուլ աղմո՞ւկ, ոչ, խոսո-
նաչվյոթությո՞ւն... ի ույդ հ՛ որոչ, հ՛ անորոչ խոտունաչվոլցի
միֆից (ովեց տանւոխրուծուս տադն ալա ծաղր կանչը:

- Դա՛ր-յո՛՛, օղնի՛ր:...

Այնուծեւոււ ի՞նչ պլատածեց. հական ոչինչ:- Դարյան
նեւոխ նմո նեւովեը Թռխուսոր, Հեւոո... Հեւոո լովեց տղամարդ-
կային ու երկարաւու, պավաղին մի Հառուչ Թե՞ Թաոււնչ, ի
կանացի երկու ուովերներ Հալվեցին Աչոլաւոոկ տանող ճանու--
ոլարծին: Արադ ե ղդործնական: Նույնոլես արադ ե ոչ որակա
դործնական՝ նրանց եւոնից նեւովեզ Բայկալը ի վերադարձավ
ոչ 22 ղնազուծ, ույլ մե՛ր դյուղի ճանա ծու: Այստեղիղ էլ
ես Հասակացո, որ երկար ժամանակ է անել ե մինչեւ ես
կվճռեի իմ անելիքը՝ անտառամերձ կածանի վրա երնաղ երկա-
բառովեր մարդր: Նո առաջանում էր դժվարուլթյումբ ե Թում
չր, Թե նրա սավերը կարճացել է:

Հեւոռ, ի՞նչ Հեւոո: Հեւոո լովեց, որ անասնաբույժն եր կնոջ
ի յոթ տարեկան ւողույի Հեւտ կանուուոյ է փոխադրվել: իր
Հերթական այդելություններից մեկի ժամանակ Գալավոխֆոն
Պետրովիչը պած ձայնով, Համարյա 22 չչուկով Հաղորդեց, որ
անասնաբույժի կինը լթել է նրան, վերցրել է երեխային ն մեկ-
նել Նովոխվանովկա, ծնողների մու: Մի ուրիչ անդամ էլի
խուք բաղզվեց ւյդ մասին 22 որ կասլակցությաւմբ: Իմ ուն-
ստիրուծին Հարցրեղ, Թե անասնաբույժը դեռ չի՞ ամուսնացել,
որի վրա Գալավոխֆոնը խնդմնդաց բեղ-մորուքի ւու, Հեւոո
Լրֆացավ ե Հայւոնեց անձավասուըին,- կան ույք խուսառիում
են անասնաբույժի: Ի տամուոխիրուծին դարմացզավ ե ի նչն
ղարմանքի բռունցքով փակեց սեւիական չրթունքները:

Ի՞նչ կար ղարմանալու, ես այդոալես էլ չծասկազա, եղն է

464 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ւյդ կոլիողույին դոն-Ժուանին, դոն-Վոլողյային: Պարզապես
կանույք իմացել են Թե ի՞նչ ոլւտուղ է նա 1 փակվչում են
նրանից, ւյդ կոլիւողույին դոն-Ժուան, դոն-Վոլողյայիղ: Թող
դնա ն իմանա...

Իսկ Հիմա, Բայկա՛լ, նուռենք ու մւուսծենք ոլադույի ւիւ-
սին, իսկ ապագան միչտ դեղեցիկ է...

Դու չե՞ս դւոնում...

1966 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 465

ԱԼ. ԶԱՓԱԾՈ

Թե անմեղ եմ Հալածվել, մի՛ նայիր խոժոո....

466 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 467

ԱՂԱՍՈՒ ՄՈՐ ԵՐԳԸ

Վարդ մ էր, բացվեց Էգեստարի բաղերուն,
Վարդր բերի չուր Երեան Հանեցի,

Վարդ ցանեցի, արնոտ փչեր քաղեցի:
Թիֆլիս քաղքի վերին անձրն կխչչեր,

- Մեռավ անմեռ վարդի նման Աղասին...

1936 թ.

468 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԾԱՆՈԹ ՃԱՄՓԱՆԵՐՈՎ...7

Ծանոլթ ճամբաներով, ծանոլթ ճամբաներով,
եղիր մեղմ ու բարի, եղիր դու Համբերող,

Վերջին ճամբորդը չես, ոչ էլ ճամբան է նոր,
Արդեն իրիկուն է, իրիկնային անդորը,
Նայիր անցած ճամբիդ ու վար իֆիր թամբից:

1937 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 469

«:«

Ա՛ի,, ուրիչ կլինի երեի,
Ուրիչ է բելը վերեի,

էլ ինչպես սրտանց չխանդել,
Ինչոլե՞ս չ4դտել Թմւերի,-
Ա՛ի,, ուրիչ կլինի երեի...

1937 թ.

470 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՏԵՆԴ

կանչո՛ւմ են, կանչո՛ւմ են, կանչո՛ւմ են,
Հեռո՛ւ են, մուռի՛կ են, սրտո՛ւմդ են,
Զեռնե՛ր են, ձեե՛ր են, տանջո՛ւմ են,
Սուլո՛ւմ են, ուրա՛խ են, չորտո՛ւմ են:

Քույրե՛ր են, ծանո՛թ են, օտա՛ր են,
Մթնո՛ւմ է, ժոլւտո՛ւմ է, դալի՛ս է,
Փողող է, կածան է, ւանուոււյու է,
Ջյունո՛ւմ է, աչո՛ւն է, մայի՛ս է:

Լսո՞ւմ ես, լսո՞ւմ ես, լսո՞ւմ ես,
Շրչում են, չրջում են, տանջում են...
Խոսում է, խոցում է: - Մրսում է,
Սրսո՛ւմ է իմ սիրսոր,- կանչո՛ւմ են...

1937 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 411

ԿԱՐՈՏ»

Ո՞ւր ես դու, ի՛մ մանկիկ,
Ո՞ւր ես դու Հիմա,

Զե՞ս Հիչում, անդին իմ,
Ունեիխր մի Հայր:

Զե՞ Հիչում, դրում եր
Պոհմ ու քանդակ,
Սրւոի տեղ արն եր
կրում կրծքի տակ:

Աի., դնա՛ց մի օր նս
Երկիր մի Հեռու,

Էա եղան կին 13 մայր,
Քնել իր դու:

Նո Հիմա չի Հիչում
Էլ ոչինչ, ոչինչ,

/չ ուրը մչուչում
Ոչ ջրերը ֆինչ:

Հիմա նա Հիչում է
Սիծաղըդ զվարթ,

/ւ երդում են չուրֆըդ
Լիճ, նւուսու ու ւարւո:

Հիչո՞ւմ հս, անդին իմ,
Ունեիխր մի Հայր:

Ո՞ւր ես դու, մանկիկ իմ,
Ո՞ւր ես դու Հիմա...

1937 թ.

472 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԹԵ ՈՒՆԵԻ ԵՍ ՄԵՂՔԵՐ..."

Թե անմեղ եմ Հալածվել, մի՛ նայիր խոժոռ,

Բայց նուն ո աղուռվեց օրերի փոչում...

Երկի՛ր, ես թո երգերը պաչեցի անգիր...

եղար Հղոր Հենասյուն Հանդի ու կյոնքի...
Հիմա քեղ մուռ եմ նորից, ի՛մ երդ, խե դարուն,
Վերադարծձե՛լ եմ առույգ, Թեսլեւո ի փոչուո...
Թե անմեղ եմ Հալածվել, մի՛ նայիր խոժոո....

1947 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 413

«:«

Երեւանը վառ,

Թախիծով| անժար,-

- Խառնվեցի՛ր քո երգով
Դու Նորքի մուժին:

- Ե՛լ ու պարզիր երդերդ
Հողին ու մարդուն...
1947 թ.

474 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հ»

Երաղ ւո եւոււ, ծո՛՛նը երաղ",

Ընկած էի սն անդնդում՝

Սանը ժայոնը ուոււուծ վրւս,

Իսկ վարում` ւեւ ջուրն էր Թնեդում:
Սլ. ֆրերում լողում եին

Ոսկեորիկ երգերը իմ,

Չկար ո՛չ ելք, ո՛չ մւոերիմ...
/ւ արթնացան, լուսն դալրո՛ւն,

Երկիր կանաչ չորեր Հաղած,
Ողջո՛ւյն, երգե՛ր, աղբե.՛, արյո՛ւն,

1947 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 475

ՍՈՆԵՏ:

Վաղո՞ւց է, որ դու այսոլես դարձար նաղիկ ու քնքուչ,
Դու, որ միույն դիսոնիր անցնել որողես խենթ մեղու
Օաղկից ծաղիկ, որսոից ռխրոո... ւսյս ամենը դարձավ Հուչ,
Դարձավ անցյալ, որսլես վաղ դարնան բույրը եթերում:
Հիմա աչուն է, աչուն Հասունության ու մրդի-

Ինչի՞ Համար դարնան Հեւո չեկավ մրգի ւսյս սինին,
Ինչո՞ւ կյանքիս մայիոին չբոնեցի քո ձեռքիդ,

Ինչո՞ւ խաղողն իմ սիրո չքաղցգրագավ մայիսին...
Շուտով ձմեոր կիջնի ճերմակ, ճերմակ ու մաքուր,
Վաղո՞ւց է, որ դու այսոլես կաղրուռում ես ձյան դալուն...
Դու ունես Հուր քո Հողում, դու ունես Հուր քո երդում...
Ու լեզուն են քո երգի մառանները դինեբույր

Քո Հողում միրգ ու ար, քո Հողում չող ու դարուն,
Ռրոնց Հանդեւղը չեղար Համր, որոնց Հանդեռը չեղար կույր...
1948 թ.

476 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍՈՆԵՏ ՄԵՆԱԿՈՒԹՅԱՆ"

Ես մենակ եմ, թեպետ ն գիտեմ, որ ինձ Հիչում են
Բարդիները աչունվող ն մրգերը իմ երկրի,

Ռր իմ սնուն ն է չրչում ուռիների խչչյունը,

Ու ինձ կանչում են չերդած վանկերը իմ երգերի...

Ու չըջմոլիկ Հոդիներ թափառում են Հենք Հիմա
Պաւոուծանի ւոուկ իմ ուսն |ւ արդեն դուռն են Թոսկում,
Բայց ես մենա՛կ եմ Հիմա իմ կարոտով անիմաց,
Ինչոլես մի վաք Հնամյու, ինչես արծիվ` վանդակում:
Չէ՛, ես մենակ եմ Հիմա, ն մենությունն իմ Հողու
կարող ես դո՛ւ Հասկանալ, եթե միույն ուղենաս,

Եթե միայն իմանաս, թե ինչո՞ւ եմ մորմոթվում:

Շողչողում է իմ երդի թարթիչների վրա թաց:

1948: թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 477

ՋՄՐԱՆ ԳԻՇԵՐՎԱ ԵՐԱԶ"

Երեանի ձմրա՛ն դիչեր,
Հարաղասո, անդին,
Ախ, այս դիչերը ուրիչ է,-

Մի կին ա 11 չալը ուսերին`
Դաչտերով անծայր`
Ճամբա ընկել ու դալիս է,
Մաղերը արձակ:

Շուրջը ձյուն է ու սփոլորիկ,
Քամին է վայում,

Ընկնում է նա, ելնում նորից
Ծնկներին՝ արյուն:

Ու ծեծում է դուռր կամաղ,

-- Դուոր բա՛ց... -- Ո՞վ է,

Ո՞վ է ժամին այս տարաժամ,
Բանալին ո՞ւր է:

Այնտեղ մթնում կանդնել է նա,
Մեուսծ իմ մայրը:

- Եկել եմ քեզ տանեմ, դնանք,
երկինքը լայն է...

Ակսելն է այնտեղ,

Գիրքդ կտղենք:

478 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ամեն մի առող տա՛ո կլինի
Քո դրքի Համար,
կճարեմ քեղ Համար դինի,
Մի՛ լինի Համառ:

Գնա՛նք, Գուրիս, -ու քաչում է
/ւ ժոլւոում է Հեղ...

Երանյան ձմրոա՛ն դիչեր...-

/ւ զարթնում եմ նս:

1948: թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 479

ԲԱՐԴԻՆԵՐԻ ՄՈՏ

Այսօր նորից Հանդիղեցի սիրածներին իմ վաղեմի,

Մեկր մաւտղաչ, մատաղաձաս, մեկը միջնակ, վեՀ բարղենի,

- Ինչո՞ւ եկար, քեղ ո՞վ կանչեղ, ի՞նչ ունես դու մեր
աչի Հում...

Դու դավեցիր մեր երդերին, դու ուրացար երկիրը թո,

Դու ոլւաւոժվուծ, Հեռու դն, մի՛ ոլղտորի սիրո ու արյուն...

իսկ երկրորդը կանչեց վերից.-- Բարի եկա՛ր, Հազար բարի,
Դու մի լռի ւսյդ ածելին, ես դիսոեմ, որ անմեղ ես դու,
Սոլասել ենք քեղ ւում ւ արի, կառլասեինք Հարյուր արի,
Դու չես դավել, դու չես դավի, դու ղոծ ես լոկ հ

չես ուռում:

Զար մարդիկ` չա՛տ... նրանք մի օր փորփրեցին
արմառսոր մեր,
կազինի տակ:

չվար ու լու
Լսում էի...- երրորդը` վեՀ, չարժեց դեղին
- Դու միամիւո, որ կարծում ես չուներ մեղքեր

ն քավելու,
Ռր կարծում ես անմեղ էր նւս, որ անբիծ էր ու անբասիր...

480 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Այդ դու չէի՞ր տվիր քո կյանքը սիրո գինու Հրին,
Այդ դու չէի՞ր, որ կարծեցիր թեզ լոկ դինու, սիրո երդիչ,
1948 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 481

ՀՍԿՈՒՄ"

Եկ, խորՀենք այս խենթ Հիվանդի մասին,
ՔԲաչենք իր սրտից նիզակը սուրոայը,
Փրկության մի դուո փնտոենք միասին:

Նու դեռ կարող է Հուղել ու Հուոաղ,

Եկ, խորՀենք այս խենթ Հիվանդի մասին,
Փրկության մի դուռ վնտուհնք միասին:

1948 թ.

482 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՔԵԶ:

Լույսի նման բաղձիկ,
Լույսի նման դժկամ,

Մ Դ
կուասես իմ դարձին,
Ու ես չեմ դս:

Ու դու, վչտից կքած
կուլրւսնաս քո սերը,

Ու ես կդում...
1949 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 483

ՁՄԵՌ»

Թաիվի՛ր, ճերմակ, թաիվի՛ր, Գյուն,

Թասիվիր իմ որոտում,
Ծածկիր անտառ ու կածան,

Ջրաղացը Հին, Հյուղ ու ծաո,
Գյուղակն իմ ւորտում:

Թասխվիր դանդաղ ու թելթն,
Այսոլես Թուխի վում էիր դու,
երբ ես չածել էի դեռ
Հույղերով Հորդուն:

Այսովես թափվում ես Հիմի
Ասես պարիսպներին Հին
Հայկական վանթ|...

Շքե՛ղ Հանդերձ Սիբիրի,
Հարսի 21ն տո, 22 ոլւուոուն...

Պոնի ռխլրոոր Հրե,
Թաղեք ծեսով Հայկական

Ու չիրմին դրեք.-

«Լո՛զ, Երեան, երա՛զ Վա,

Ննջի՛ր Հանդիուո, Գուրդե՛ն խան...77»:
1950 թ., Հունվար

484 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀԱՆԱՔԲ

Ես քեղ չէ՞ի սում, -

չատ մի սիրի, կառոես,

սեր կա -- սովորույթ է,
սեր կա -- դելիկասոես...
Սեր կա - կատվի վազքն է
մինչն. մուռի մարդ.

սեր կա -- Հասուն Հասկ է
ծեր ճաղարին ճարակ:
Սեր կա - ոսկի օ4 է,
դելի նման ելման

կանցնի՛ օրորոցից
մինչն. դերեղման...

1950 թ. Հունվար

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 485

ՆՈՐԻՑ ԱՇՈՒՆ Է...

Զնդուն ու վառ,

Մեկը տաչում է

Մի վիմմաւքար:
Մարմարի՞ոն է ույդ
Ճերմակ, չողուն,
Պայծաու վեչությաւմբ
Է նս չողում:

Այդ չիրմաքա՞ր է,
Թե՞ երդերի

Մ, անթերի...
Աչո՛ւն է եկել
Զնդուն ու վառ,
Մարմար-մարմալր:..

1950 թ.

486 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԲԱԼԼԱԴ ՍԻԲԻՐԻ ՃՆՃՂՈՒԿՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ"

Ուր ձմեռն է թոթվում իր բաչերը ճերմակ,

Հեռավոր այո դյուղում, ուր կիղում է պուլոոը
Ու ծուխն է վերժղվում սյուների նման,
Գյուղի Հիմքերը արձավրած.

Ձ.րե՛ու սիբիրյան: ԱՀ, այլաւոեղ,

Հին խրճիթների քիվերի ներքո,

Ու երդում եյ նրանք ու երդում...

յունը չի Հալչում նրանց երգից,

Երդում են առավոտից մինչն իրիկուն,
Մեկն ընկավ, դիակը ճեղքեց օդը,

/ւ երդում են նրանք, ի՞նչ են երդում սր դյուք»
Խաղաղություն մասի՞ն Համայն աչիւարծում,
կորած ջածելությա՞ն, վչոի՞ մասին մարդու,
կյանքի մասի՞ն անցավ ու անարյուն...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 487

Ունայնության, երդի, Հաղթանակի՞ մասին,
Նուրբ թելերի՞ մասին` Հոգիները կապող,
կորած չիրիմների՞, մեռած վանքի՞ մասին...

Ոչինչ չես Հասկանում: /ւ երդում են անդուլ,

Երդում առավուռիը մինչ երիկուն,
Անոթի են նրանք, պրո ծար ու նւռուն,

1951 թ., Յինտրվարի

488 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԱՇՆՈՒՏ7

Աչո՛ւն իմ, նորից ի՛մ աչուն,
Հուչերով, չողերով վերֆին,
Ատոր դեղին նաչում,
Ռոկի է Թոռվիում կեչին:
Գյուղակն իմ կորած մչուչում,
Արեր Հեռո՛ւ է նաղում,

Ես Հիմա ոչի՛նչ չեմ Հիչում...
Աչնան Հեւո, սեւ չունչ չեչի,
ամ է Թոռվիում կեչին,

Ռոկի է Թոռվիում կեչի...

1951 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 489

ՌՈԲԻՆԶՈՆ ԿՐՈՒԶՈ-՛

Ապրում ես դու անընկեր
Օրերով անձուկ,

Գրում ես դու երդեր,
Զունես Ընթերցող:
Երանդներով, Հույղով
կորա՛ծ դու ոլոեւո,

Դու Ռոբինղոն կրուղո
Ուրբոլթ` երդիդ Հետ...

1951 թ.

490 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԱՆՋՆԱԿԱՆ՞՛

Օ՛, ես Քրսոինքուվ չեմ Հասել այաւոեղ,
Ռրոոեղ եւմ Հիմա: Ի ճանաւղարծը
Նչեցին աստղերը, ապա Հողը Հարթեց -
Ինքը, երկիրն իմ առապարը:

Ծաղիկներով եզերված իմ արաՀետը,-

0, ո՛չ, ես ույն չեմ, ինչ դուք նչեզիք,

Եվ իմ արցունքը չի եղել մաղձ,

Այդ` երդի ավյուն է, այդ` երգի ավիչն է,-
Առանց արպունքի երդն է վաղանց:

Իսկ ես իմ չավիղզը արցունքով եմ պողել,

իմ տավիղը Հնչել է Հայրենական Հովտում,
Երաղական, ինչես երկնի ծովը,

Ալեկոծ, ուրա ու որում:

կնայի նրանց իմ երդի բարձունքը,
Ռրոլես անձեռակերտ արձան:

ես տարա իմ դարի ն՛ խինդը, ե՛ ավը
Ի Հղոր, Հողլոր ուսերին,

Արնով եմ կապված իմ երկրին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 491

ԲՔրտի՞նք երգերում, Օ, ոչ, ես ույն չեմ,
Արցունքո՛վ, ժպիտո՛վ ես Հանդես եկա,
Դրանո՛վ կանաչ է իմ ճանաողարծը,
Ինչոլես, իմ երկի՛ր, քո ներկան:

1951 թ.

492 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀԱՎԱՏ ՛

Ողջո՛ւյն քեղ, դալիք, մեծ աոււվուռ,
Ողջո՛ւյն քեղ, նոր մարդ ու նոր աչիոարծ,
Վիրավոր Հոդու խոլ ծարավով
Իրիկունից իմ կյանքի աչնան`

Դեղի ափերը նոր կյանքի,

1951 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 493

ԵՐԳ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ»

Նամակ բոարեկամիս` Մ-ին, Աբոն

Որ Վերլենը՛" քեղ Հաճախ այցելության է դալիս,
Որ նոտում եք միասին ն՛ խմում եք, ե՛ լալիս:

Իսկ ե՛ւ, ա՛յս, ես ուրազպա սուրբ անունը Բաքոսի՛՛,
Սկսեցի նմանվել ինչ-որ քեռի Մարկոսի.

Քիթո Թւաղած թղթերում դրում եւմ երդ ու քաույու.
«Ինչո՞ւ ուղ չած են, լճակ, ու չեն խոայուսը քո ալյաք...»5:

Ծիծաղում են ինճ վրա անՀնազանդ վանկերը..-

- Դու ուրապար,- սում են,- սուրբ անունը Բաքոսի,
Սկանցիր նմանվել ինչ-որ քեռի Մարկոսի...

Մոք Թոչնում ենք, չորանում, մեղնով երգել չի Լինի,
Մեզ Հարկավոր է արն, մեզ Հարկավոր է գինի:-

իսկ ես ասում եմ.- Լսե՛ք, ետ չեմ դառնա ես կրկին,
Զդառտոության ւմաւոծոււն նվիրել եւմ իմ Հողին...-

- Գոնե կարդա,- սում են,- երդերդ դինով մի մարդու,
Գոնե ղղանք մեղ վրա դինու բուրմունքը արբուն.

Գոնե Հիչիր մեծաղույն նախնիքներիդ,-- Հաֆղինք,
Ալնհքսանդը Պուչկինին, Չարենցին էլ միասին,

Գոլ Վերլենին դու Հիչիր, Եսենինին քո Սերդեյ,

Նո, որն առանց դառն օղու ոչ մի քաղցը երդ չի երգել:

494 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

.Գիչեր է ուչչ եկա ւոուն, օրորվելով լուսնի Հեւո,

Բաղի թղթերո դրած,- ես եւ, Հարբած մի ոլոեւո,
Հարբած կյանքով ու կամքով դժվարությամբ վերելքի,
Անկումների վեՀությամբ, որոնք վոլխվում են երդի,
Հարբած կրքո՛վ, գրքերո՛վ ու պայքարի քաղցրությամբ,

1951 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 495

ՀՈԳԵՀԱՆԳԻՍՏ»

Ես դիտեմ, վերջին զոՀն եմ ես երկրիս,
նաիրյան վերջին փարավոնը,

կղա մի սերունղ խո՛րթ իմ երդին,

/ւ կբաղվեն նոր առավուռներ:

Նո՛ր առավուռներ, ես կարող էի,

ես կարող էի դեռ դիմադրել,

իք ծառը բուսել եր բերրի Հողերում,
կարող էր դիմանալ դեռ:

իք ձեռքով քաչում եւմ կաղինը Հիմա,
Հարվածում եմ իմ իսկ ձեռներով:
Ախ, առանց նրա էլ գալիքը կղա

իք երկրի բարձր լեռներով:

կիջնեն փաթիլները Համր ու սւպիուկ,
կթաիխծի դաջում լուու մի չիրի մ.

- Թաիվեք փաթիլներ, թափվեք դանդաղ
Նմոուն մածացած Հուչերի:

- Թաւիվեք փաթիլներ, ի՞նչ եմ թողել,
Ծածկեք Հողը, ինձ, իմ անունը.

Ալ գիտեմ, ես երկրիս վերջին զոՀն եմ,
Նախրյան վերջին փարավոնը...

1952 թ.

496 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԴԻՄՈՒՄ

Բեղ, իմ ժողովուրդ, իմ ւսյս երգերը,
/ւ եթե (Լինեն արցունքուռ ւռողեր,
Այդ նրանից է, որ ես երգել եւ
ա խորոց արսոի:

/ւ բոց չեմ թողել
Ռչ մի մթին խորչ իմ Հոդու խորքում
Եվ ոչ մի ապրում երգի արժանի.
Տխրել եւմ Հաճավա ւոխուր մորմոքով
Հուռոալքության ու վչտի ժամին.
Բայց չեմ մոռացել իմ դարը վահմ,
Ռրը չողում է քո մեծ անունու|,
իմ երդի ժամին ես թեղ եմ լսել,
Հիչել, կանչել եւմ ես քեղ ւե օր..:
Փառաբանել եմ քո դործերը վեչ,
Քանդակել արսոխս խոսքերդ իմաուոուն,
Երդելու Համար փնտռել եւ ձեր,
Ուսել Հնարքներ դիլուկ ու սղդու...
/ւ չեմ կորպրել իմ կոչումը ռսուրբ,-
Եւ, ճարւուարւաալեւո մարդկային Հոդու,
Մաւոներուվ| վարսլեսւո ու աչքերով սուր»
կամքով անխորոուկ ու ոդով ւոկուն...
Բեղ, իմ ժողովուրդ, իմ ւսյս երգերը,
/ւ եթե դւոնես Հնչյուններ փչի,
Այդ նրանից է, որ ես երգել եւ
Վշսոխ ծովերում ե խորոզ արսռի...

1952 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 497

ՄԱՅԱԿՈՎՍԿՈՒ ՀԵՏ:

Պատանեկության նման գեղեցիկ,

Երդի նմո Հուղող,
Շրջանակի միջից նայում է իմ մուսան,
Չկարծեք թե բարդի մի կամ Արուսյակ,

իւք մուուան` սփողկասղավոր, դլխին` կեւղի,
Ատամների մեջ սեղմած մի պապիրոս,
Հմայիչ ու Հղոր որսլես Պեկին,
Ինքը-ուուս:

Ի մուն, ոլոնւոների ոլոհոը,

Վարսետների բրիղադիր,
Տրուբադուր, ւս ուք լ ոսլ ու երգիչ,
Հրամանուս ուսը ոլոնտավան բարիկադի,
Սերմնացան պոնտական նոր Հերկի...
Նաիս, ալասոին ծիւավխուոը միուց,
Հեւոո ժողլուս ը նու, ւս չքը Թոսրլթեց,
Շրջանակը մնաց պատին մեխված,
Ինքը կանգնել իմ դեմ վեՀ ու պարթե:-
- Պարաողո՞ւմ եո...
Հասկանում եւ Հայարառլ» բառից,
« Դարա, բառից» ասի, ու դու արդեն
Հոլովում ես մոքումդ. «արաբ», « Դամիր»,
«Արդեն»-ն եր Հեւո կբերի Հարսոեր», «վարդեր»,,,

498 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Լալիս է, երբ մայրը ճիշտ չի երգում
Օրորոպի երդը.- ես ւսյդ դործում
եղել եմ մոլեռանդ. ու կողմնակալ
Ու թողել եմ վսեմ իմ արվեստի
Մարմարյոնե լեռները դեռ կուսական,
ՎեՀությամբ Արարաւոի, Իվերեուոի:
Երկար կուվեցի ես ոլոնտական
Բոռերի դեմ մաղ ձուռ ու արնասուն.
Ես իմ կյանքով ու մաՀո՛վ դուս

Ի տեղը ոլոնտական Գ ուուն ուի:
Ես Հալարւո եւմ Հիմ, ոլաւոմուլթյունը
Ի ուղին դարձրեղ ռլողուուս,

Էլ ւե մի չնչին ռլոնհտիկ

Չի կարող իմ դեմ Հոխոլրսուլը:

Ի ձայնը Հասավ Զին ու Զիլի,
Հոռմիզ մինչն. Տոկիո,

Երդում են բաղում երդիչներ,

Ի Հողով, իմ Հանդով, իմ թոքով:
Ի երդն ես երդում դու, Գանդես,
/ւ ուսղմի երգի քո երդած

Մի վանկը իմ երգի Հանդն է

իմ արնուռ, բղզկտվա՛ծ կորետ...
Լոնհը:- Ժոտուսց:- Պալիրոսը
Հանդավ ու իմ դեմ նրա դիրքն է:
Նայում է ոլառոից:-

Եւս եւի: Ինքն է:

Լռեց: Հովը փողոցում
Ավլում է փոչին... ոլաւտուծանիս ւոուկ
կեչիներն են Հանդարո զրուցում,

Փայլում է դիչերը Հառուսկ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 499

ԴՈՒ ԷԼ ԱՆՑԱՐ...»

Դու էլ անցար, անքո՛ւն, դիչեր,
Մի գիչերով էլ մուտեցա
Քեզ, իմ վերջին, անչո՛ւն գիչեր...

1952 թ.

ՄԻ՛ ՏՐՏՆՋԱ...

Մի՛ տրտնջա քո խոՀերից, փաթիլներ են,
Թարթիչներիդ մութ ամպերից կաթիլներ են,

1952 թ.

500 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀՐԱԺԵՇՏ»

Մճուք բարով, դա՛չմո, ուն ւուո՛ու,
իի դոճիներ չար, կայու,

Մճուք բարով, ոլարկ, մածուկ,
Գնում, կանդնում եւմ ոլածակ:

Ներեք, եթե ո՞վ դիտե,
Մեղանչել եմ ես ձեր ղեմ,
Մեղմ խոսքերով չեմ ուսել,
Մեկ-մեկ փայտով եմ խոսել...

կմ ձեր վարքին անդիտակ`
Քաչվել եմ մի թիվ տաղ,
Թողած դործս Հիմնական
Շաղժել Մաոլիւո քիմիական:
Մի դեռղք էլ է պատաձել,

Ռր ձեղ ձորը չեմ տարել,
Քշել դաշտը չորային,

Որ Հանդիպեմ Տոնյային...

Մճուք բարով, չա՛ր, կայտա՛ո, ,
իի դոճիներ, դա՛չսո, ուն ւուա՛ու,
Թողնում եւմ ռլարկ ու մածուկ,
Գնում, կանդնում հմ պածակ...

1952 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 501

ԵՍ ԳԻՏԵՍ՝ ԻՆԶՈՒ»

Ես դիտեմ ինչու ինձ սիրեցիր,

Եվ ոչ թե խոարսոյ աչ ույն Հուսարին,
Նա ե՛ ջածել էր, ե՛ գեղեցիկ,

Նու ն՛ խոչեմ էր, ն՛ Հուսալի:

Ուներ աչ իու նք չածուլթիաբեր,
Գինը կառուցել, ւաչել, չոռիխել,
Բեռնել կարող էր, բեոնավոխել,
Ցանել, պանքը պանկասլասռել:

Իսկ ես... 22 եւմ ես` աե) պուր Հողում,
Թյուրիմացություն մի անՀելթելթ.
Վախում եմ ձիուղ, կազնիցզ դողում,
Դուք-ով եւմ խոսում ռաղերի Հիւո.

Նրունց Փչչոլը ռարսում է ինձ,
Սոաաանում ոռռնողը չների,
Ելնում է լուսինն Օձի Իլրից»
Իսկ Ուսոլկայում ոչ մի փերի:

Եւս դիտեմ ինչու ինձ ըՂոորեզպիր
(Ինձ Հետ չես տեսնի ո՛չ մի եղեմ)
Որովչետն ես ե՛րդ եմ անծիր,
ՌրովՀեւու ես... ես ռլոնւո եմ:

Ու հրգել դիտեմ, Հմուտ եմ ես
Երգի, խոսքերի, վանկ ու Հանդի,
ես, ճաղատ կախարդ, դյութեցի քեզ,

502 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Միամիտ աղֆիկ, անմիտ աղջիկ,
Ինչի դ ե, երդերիս մանյակները,
Ձւրանը լավ է ւուսք մորն արջի,
Քան 22 ոսկեչյուս ժանյակները:

Բալլաղդներից ե սոնեւոներից

Զես կարող եփել ոչ մի խորտիկ,
Նովելը Հաց չէ, ոչ էլ երինջ.

Նոր ւոարուն ռլոնմը չես մորլի...
Իսկ դու ժոլւոում ես... դիչե՛ր լռին,
Դու Հավառսոում ես իմ երգերին.
Ելնում է լուսինն Օձի բԲլրից»
Իսկ Ուսոլկայում ոչ մի վերի...

1952 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 503

ԼԻՐԻԿԱԿԱՆ»

իր քրոջական քնքուչ դորովով,

Որին չի ծածկել օրերի փոչին:
Մեռած վանքերի ղանդերն եմ Հիչում,

Ու Հիչում եմ ես սիրած մի երդի

Թախծուռ աչքերի մչուչին կաղույրո...
1952 թ.

504 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԽՈՍՔԵՐ»

Ամճնայն օր, ամեն ժամ ես քեղ Հրաժեչտ եմ տալիս,
Գյուղ իմ, աի իմ որում,

/ւ իմ սարսռում քեղ Համար ե խնդում եմ, ե (ալիս,
Գյո՛ւղ իմ, ւոնու՛ իմ որում:

Վիրավորված իմ Հողում դու բացեցիր նոր վերքեր,
Գյուղ իմ, նամ իմ որում:

Անդամ մթնում ու պրոում,

Մե՛ղը նյութել ույն ծաղկից, որից օ՛4ն է չինում Թույն,-
Գյուղ իմ, նամ իմ որում:
/ւ նայում եւմ Հիսի քեղ ներողամիւո, անչա,

Ինչոլես Հայրը չար որդուն...
Ու Հրաժեչտ եմ տալիս քեղ սիրով, ժոլւոուն ու ան չուր...
Գյո՛ւղ իմ, սնու իմ ւորւոում...

1952 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 505

ՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ

Ու կպատմե՛ս երեի թեզ ծանոլթ կանանց,
Ու կանվանես մեր սերը երեի ժամանց:
Պատմում էր նա Պուչկինից, Եսենի՛ն, Բլո՛լ,

Հաճելի է, երբ ունես ծանոթ մի պոետ...

Իսկ ես քեղ չեմ մոոււանւս, իմ պնորք աղջիկ,
կՀեռ աւ եւ` Խմում վիրավոր արջի:

/ւ եթե եւո չդառնաս, ու քեղ չղսոնեմ,
Արջի նման արնւուք տուք որֆո կմոնեւմ:

կլիզեմ իմ վերքերը, կժպտամ մռայլ,

1953 թ.

506 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԵՍ ՏԽՈՒՐ ԵՄ..."

Եւս ւոխուր եւ ու Քե՛զ Համար,-
Թ. իմանաս 22 մեծ սիրով
Զարդարնցի անունդ վառ,
Սոլասնցի ես քո դալուն:

Իսկ դու չեկար, չես էլ դալու,
Դու ծերապար Համառելով,

Եւս ծերապա ռռլասելով:

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 507

«:«

Թալխծում են այսօր
Թավոււո, ւան ուսու,

Երդում է պավով
կեչին անբառ:

Աղջիկ իմ Հրե,
Այսօր չկաս,
Հովին է նիրձել
ԱՀյուրընկալ:

Հիվանդ, դեղին,
երկինքը կառղույտ
Մբ անկողին.-

Մի ոսկե բղեզ
Երգով անցավ,-
Աղբյո ւլ արծա...
Երդում է կեչին
Գլխիս վրա-

ա անո՛ւչ աղջիկ,
Ո՞ւր ես Հիմա...

1953 թ.

508 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԻՆԶՈ՞Ւ ՈՒՇԱՑԱՐ

Ինչո՞ւ ուչաղոար, դարուն աղջիկ,
Ինչո՞ւ ուչաղոար, վերֆին կաղրուռ.
ես վար եմ իջնում լեռան լանջից,
Դու բարձրանում ես լույսով ւայրող:

Ինչո՞ւ ուշացար» թեթեւ Թիթեռ,

Տե՛ս, իրիկուն է, դեմը` դիչեր,

Ի՞նչը մոռանալ, ի՞նչը Հիչել:

Գրկել քեղ սիրով ու քաղցը լալ,

Դու չէի՞ր կարող մի քիչ չուտ զալ:
Ա՛յս, (ավ եր երբեք, քան այսոլես ուչ:
1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 509

ԲՈ ՓՇԵՐԸ»

Բո փչերը իմը լինեն,

երդած, չերդած իմ երդերի

Ինչ ամոլ լինի` ինձ մթնի,
Սիրոս լիքն է քո արնով,

1953 թ.

ՀԱՍՈՒՆ ՄՏՔՈՎ...

Զարթնում են վեչ կրքերը,-
Մի՛ վալսենա իմ աչունից,

Բո՛նն է փառքը մեծ Հնձի,
Քանզի աչունն է Հասցնում

1953 թ.

510 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆ"

Անտոնինային

Ես Հարու եմ, ավելին,
Տեղալ իմ նոր երդերի
Սարդարիաները անթիվ,
Սոնետներով անձամար,
եվ իմ զվարթ Հումորի

Շամաչուղները թովիչ,
Ռր չմնաս դու աներդ,

Ռր չմնաս անկրակ,
Ռր չմնամ ես Հոդով
Անօթնան, անոթի...

Քո երկիրը` իմ երդը,
Էությո՛ւնն իմ բովանդակ...

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 511

ՀԱՐՍԱՆԻ:Բ

ԱՀա լիմ վերջին Հարտանիթը
Ու Հարսնացուն աճա իմ վերչին.
- Հազիվ չմեռար Հայոց երգիչ...

իք Հարսանիքը ».. միլիոն Հյուրեր
Թավեցին երկնքի կապույտ ֆոնին.
Ու դարնանոային ժիր ֆրերը

Երդգեցին մածու ու կենաց Հիմն:

Զարենըդը կանդնեցը` վեՀ թամադա...

ԱՀա իմ վերջին Հարսանիքը,

Մուոոյլ նայում է վարսավիրը,
Ցանկասլաւոխ մուռ մծն է, ինքը:

1953 թ.

512 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հ»

Գալիս է նա Հովիտների փեչերով,
1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 513

ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ""

Արեելքում, երկնի վրա

Մուոոյլ մի աող, մուլ, կալան,
Նայում էր խմի ուռ ու չարուլյաւմբ:
Ելուվ արեր ղրնդուն,

Արծաթայբաչ ու ուվելժումբ...

1953 թ.

514 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԱԿՑԵՆՏԸ2

Հնչում հ Հար իմ բորբ Հողում
Քոռ խոսքերը ջերմ, ռրոտադին,
Քոռ խոսքերը ջերմ ու Հանդիասո
Հնչում հ Հար իմ բորբ Հողում:

սում եւմ Հար Քնած, արուն
Շոյող ավկզենսոր Նեմանի:

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 515

ԾՆՎՈՒՄ Ի ԵՐԳԸ»

Ջմրան արեր Երեանի.

Մերկ բարդիները, ճերմակ Նորքը,
Զարթնեց ոլոնւոր կանու: Սանը
Անցավ գիչերը խոովածույզ,
կարծես ներում եր Հիսի Հայցում:

Եվ ի՞նչ եր կրծում սիրտը երու,
Խուլ ալեկոծում նրա Հողին.
Մւուվ նս խոսղաղ մի Թեյարան,
Բաժակ թեյի դեմ թախծել կրկին...
Ու կարծես Հրաչքով մի անալաւոում
Վաուվեը վառ մի լույս նրա Հողում.

Կխոնում օաղիս, ւալ ւս չոքում,

Փոաուք տալիս մամոծուն ավազների...
Գրել նոր մի դիրք լեցուն խանդով,
Գրել նոր մի դիրք վարդով, յամբով:
Այնքան լթելթն էր թվում ներկան,

516 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ինչոլե՞ս անվանել իր նոր դիրքը:-
«ԾՕՆվում է ե՞րդը», ղդուցե « Գարո՞ւն»,

«Օրորողպի Մո՞ո»,- Խաւուաւ ծ փոքրիկ
Աչխասոանողում միւուք էր տնում:
Հիմա Հիչում եմ օրն այն Հեռու,
ԶաՀել ոլոնոին ույն դանդրածեր,
Ի՞նչ իմանար նս, ի՞նչ էր դալու,
Գուչակեր Թեկուղ կամ կուս ծեր:
Ի՞նչ իմանար, որ Հենը ույդ ոլածուն
Լիւովայում ծեռու ծնվեց նրա
Իսկական ռերը, Համակ դարուն,
Ռ/րն օրողքի մուռ նաւոււծ է սր դ:

Որ սլիոի աճեր աղջիկը այղ,

/ւ ոլիւոի ղնդար եր ծերուլյան
Ու Հավերժ ջաՀել երգի վրա...
Չէ, չեմ մոռանում ես ույն օրը,

Ռրքան էլ կյանքը ռսաձի, մանի,

Մերկ բարդիները, ճերմակ Նորքը,

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 517

ՎԵՐԵԼՔԲ»՛

Դեղի վե՛ր, սարն ի վե՛ր...
ՀովՀ. ՀովՀաննիսյան7
...Ու դնում ենք մենք, ես ու դու`

Դոաուսծ Ընկեր, ավոլեր, քուր,
Մեկ-մեկ Հողնում ենք, տրտնջում...

Ճամբան ջալրո՛ւռ, կորած միդում...
Գնում ենք մենք` ընկած անկուչտ

Շոդի, պըոի, քամու բերան,
/ւ դնում ենք Համու, անքուն,

Դեղի կասոարը Մեծ Լնուսն:

Այնտեղ ծաղկունք ղդարմանաղաւն,
Այնտեղ վարդեր ամնսիուչ, փարվում,
Այնտեղ բլբուլը Հաղարան

Երգն է երդում երջանկության:
/ւ չրջում են ավոլեր դարձած
Գայլն ու դառը խաղաղ Հանդում,
Աղոասոություն դեւոր արծալվժ
եղբայրություն երդն է կապում:
Դոոււսւծ Ընկեր մենք` ես ու դու,
Այս քամու դեմ հրան-էրան,
Գնում ենք մենք Համայու, անդուլ
Դեւի կատա՛րը Մեծ Լեռան...

1953 թ.

518 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԽԱԲԿԱՆՔՆԵՐ»:

Թվում է, 22 ույն բլուրն է,

Հենց բարձրանամ ու նայեմ վար,
Դեմս կելնի քաղաքը մեծ

Արքուռ ու կախող դովուն..

Ինձ կնայի Սարը անմաՀ

Գլխին թափած Հուր ու մոխիր,
/ւ կձգվի Արարաոյաւն

Դաչտոր, կանաչ բեչեղ Հաղած:

Թվում է, 22 ույն բլուրն է...
Ու գնում եմ ես մտովի,
Այնքան դեմքեր ֆինջ ու թովիչ,

Ու դնում եմ ես մտովի,
Այնտեղ մի տուն կա Հնամյա
Թել է մանում երկար, բարակ,
Ու ժոլւոում եյ ածուներում

Նարդիսները լույ" ու չողոմ...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 519

Հեւոո մի կին ա 2 աչքերով,
Առա մանուկ մի դանդրածեր,
/ւ չողում է բակի վր
Վերջոալույոը Երեանի.

Դեմի այգում բարդիներն են
Թոթվում ճյուղերն իրենց ֆածել,
Ու լցրել է բակը բույրով
Երաղային եղրիանին:

Այր բլուրն է... բարն, անգի՛ն,
Քաղաք երգի ու արնի,

իմ երդերի մեծ երդարան,
ԶաՀելության, փաուքի օրրան,
երազային իմ Նայիրի,

Ի ռրսոխ սե՛ր, իմ Հասոուցո՛ւմ,
իմ մա՛յր, իմ դա՛վ, ի՛մ Երեան...

1953 թ.

520 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԶՐՈՒՅՑ ՄՈՒՐՈՅԻ ՀԵՏ

Դաչտերի բույրո՛վ, դղաչտերի բույրո՛վ
Լցված է Հոգիս.

Դո՛ւ, ավո միույն դու, իմ ւոխուր Սո՛ւրո,
կՀասկանաս ինձ:

Այսոլիսի դաչտեր կային հ այնտեղ,
Այր Հեռու երկրում,

Լուսինը ասես մի Հակա կանթեղ...
Ու Հովն էր երդում:

Երդում էր Հովը երդ ու չարական,
երգում էր զովը,

Ջրվորն եր անցնում Հաղ ու Համրուքույլ։
Փոռւվում եր մովը:

կակաչները իր`

Փոոււի քաղցը նիր:

Մուրո, չե՛կ Մուրո, մի՛ նայիր այդքան
Սուո ու պավակից,

Միննույն է չես փրկի ոչ մի բան
կյանքիս նավակից:

ի կյոանքա դնա՛ց այսպես անի մաց,
Այսռլես անչեթեթ,

Անցյալի բույրից միայն Հուշ մնաց,
Ու Հիմա թեղ Հետ՝

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 521

Պածակում ենք ւսյս դաչտերում Օօոասր,-
Այո, մենք քաջ ենք.

Վաանդի ժամին կկանչեմ Հավար,

Իսկ դու` կծաչես,-

Ռր ոչ մի սուն, ոչ մի անասուն

Սուո չդա Հանդին,

Ռր չկոխուտեն Հասկերը Հասուն,
ԶՁառլաունան արին...

Մուրո, չեկ Մուրո, ւսյս ինչոլե՞ս եղուվ,
Եվ ի՞նչ ոլաուս ծեղ,

Ռր քեղ Հեւո այսալես ընկերներ եղանք
Օրերում աեղ:

ինչոլե՞ս պատաչեց, որ չար մի գիչեր
Մոռան իմ այգին,

Քարուքանդ արին... - Լավ է չՀիչել,
Մուրո, իմ անդի՛ն:

1953 թ.

522 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Լավ է չճիչել թամիառել քեզ Հետ"՛
Հանդ ու անդաստան,

Երբ անձրեւ տեղա, խւուռի մեծ դեղում
Փոնել ճառն :

/ւ մի՛ նայիր դու ւորսոմուլցյումբ, իմ չո՛ւն,
Ցավիս ցավակից,

Միննույն է, չես րկի ոչ մի չյուղ
կյանքիս նավակից:

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 523

«ԱԽ, ԲՈՒԶՈՒԼՈՒԿ ՔԱՂԱՔՈՒՄ....»56
Վածրաւմ Ալաղանին
Աի., Բոդուչանո՛ ոու նում,
Սորմոքով ամրան,
Թախծում ես քո բուսոանում
0՛ եղբայր Վարում...

Նաիրյան երկրի,

Հայրենի երդի...

Երաղում ես Երեւանն

/ւ Վանը Հեռու,
Բարդիները օրորան
Լաղուր ֆրերում:

Երաղում ես բակը Հով
կապույտ մզկիթի,

/ւ երդերը դառնավուվ
Տրսոոււի Սեյիդի...

.Տաղրին ի՞նչ է խուտոանում,
Ի՞նչ բերքեր ամրան

Քոռ Բողուչան բուսունում...
Օ՛, եղբա՛յը Վարում...

1953 թ.

524 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ո՛ ՏԱՅՐ ԻՆՋ5

Լետվելին, Գադրխական
օրերի 20-ամյակին
Ո՞ տայր ինձ ծովը Սե,
Ջերմանոավն «Արմենիա»,

Սորիկները վսեմ,
Օսուծին մարմարյա:

Ռ՞ ւույը ինձ, ո՛վ Գադրի,
Ալեյներդ թովիչ,

կռիվը անձանդիուո
Ցամաքի ու ծովի:

Զրույցները մեր ւուք
Ե՛վ ուրի, ն՛ սոլոռում,
կամբաղան` խեղկատակ,
Գարեջուրը` թթու:
Արքուռ ռուռոնդում
Վերլե՞նն է չար ժոլւոում,
Թե՞ Ռեմբո Արթուրն" է
Թախառում ծովասիում:

Թե՞ Պանը անուուււուու մ
Փնանե՞րն են պարում,
Եվանե՞րն են Հարբել...

Ռ՛ ւուսյը ինձ, օ՛, ո՞ ւուսյը
Օո՛վ, պնորք ու չրչյուն,
Անտա՛որ որուռար
Ժոթերորդ մչուչում:
1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 525

ԳՈՒՑԵ...2

Գուցե վաղն իսկ կարդաս թերթերում
ու ժողլւուաս,- Հանդավ ե ւոեր...
վ. Տերյան

Օ՛, ոչ մի Թերթում դու չես կարդա,
Որ Հանդավ ի տեր քո Սածչարին.
Ու ոչ մի ծաղիկ, ոչ մի քանդակ
ՉԶի՛ գեղաղարդի չիրիմը իմ:

Ո՞վ դիսոե, դուցե աե) է փաուքը,
Մեռնել կամիչում"՛, կուռայում կամ

Մոռանալ կրած անարգանքը,
Պնդել, որ ես եւէ, եղել եւի, կա՛մ:

Ու Հիմա մեռնել...- ոչ մի քանդակ
Զի՛ դեղազարդի չիրիմը իմ.

Ու ոչ մի Թերթում դու չես կարդա,
Որ ի նր Հանդավ քո Սաչարին:
1953 թ.

526 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԿՌՈՒՆԿ ՄԻ ԹԵՎԱՆԻ՞

կւո՛ւնկ մի թնանի, վիրավոր իմ թոչուն,
Շամբուտներում ընկած, անօղդնական,

Փակել ես աչքերդ ու ասես չես չնչում,

Ո՞վ դարձրեց քեղ խեղճ, անօդ ույնք ան:

Այր ո՞ր դնդաւլկն եր չար ի ույն ո՞ւմ ձեռքը ում
Քեզ վար բերեց, խլեց քո երամից,

Խլեց ւղ աւո Թռիչք ու երդ, երաղ ու ռեր,
կռունկ մի թնանի, մի թնանի:

Զո՛ւ,- չվում է ՄՈՎ մի նոր, ուրա երամ

Դեղի ւուք երկրներ, ուր չկա ձյուն, քումի,
Դու բազում ես աչքերդ ու նայում ես մոայլ,

կռո՛ւնկ մի թնանի, մի թնանի:

/ւ ոչ մի, ոչ մի ուժ չամբիզ քեղ չի Հանի,
Զար ձեռներից խոցված, երամից դուրս Ընվլուծ,
կւո՛ւնկ մի թնանի, մի թնեանի՛:

1953 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 527

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ԵՐԳԸ

կան Հանդիպումներ անՀնարին,

Հանդիպումներ կան, որոնք բուրում են դարչին,
կամ Հաղեքած են օղու բուրմունքով դառն,
Հանդիպումներ կան դեռ ռդնավորի, Արջի՞՛

ու դեռ Հանդիսլումներ պավ ու խինդով խուն:

Հանդիպումներ Հոդիների մտերիմ ու մոտիկ,

թող զգործ դնի իր Հունարը:
Թող որոչի խաչի ու դրոչի
ռոմանտիկան «Զամբիլ-Փրոչ»ի՞՞

ու մեր օրերի թույնը:

Ո՛վ Հանդիպումներ, Հանդիպել եմ հս ձեզ
ու Հաղար Հանդիպղումներով ես մեղավոր եւի,
Հս ես, Հանցավորի ոլես

բարձրացնում եմ իմ ձեռները:

528 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

որսլես անաուուկ որդի,
ես արմ էի Հուրծրան,

բայց արձա կերակուր որդի:-.
իմ ուժը մեծ Հողն է էլի,

ու իմ Հողով ես ամեՀի եմ,
ողջույն քեղ, օ՛, Հող Նայիրի:
ե՛ս եմ քո Հիմել...

Հանդիխալման ւսյս որածը, Աչուռ,
մենք - ասոլետներ վրձինի ու երդի,
Այս ժումին որոչվեց երեի
որ մարդը չլինի մարդուն գայլ,
որ Հավերժ ապրի Նայիրին

1953. 11. 31-
1954. 1. 1, գիչեր

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 529

ԶԱՐԵՆՑԻՆ""

Նորից քո ոսկեկուո, Հղոր պատվանդանին,
Պայծաու Հայագդքով դու Հեռուներն ես դիտում

ո չիոլթորկուռ, աձեղ ու վիթխարի դարի:

Քո անձանդիուո երդը, տարերույին կյանքը
Մեծ, իսկական երդի ճանապարծը նչել:
Միոյն նւս է սոհտ` ով արյունով դրեց,

Ա չծախեց Հոդին չնչին ուալնասլուրով,

Ո սրտի տեղ, կրծքո՛ւմ, երկրի սիրտը կրեց,
Ցավեց Հողի ցավով, Հարբեց Հողի բույրով:
Դու ույդ ոլոնւոն նիր, ոլոնողդ ռլոնոների,

/ւ կանդնել ես նորից ոլաւովանդանին քո վեչ,
Դու մարդաղր:ե՛, Հերո՛ս, դու նԽածասուա՛կ արի,
Ռր սովիր մեղ արվեսւո, թռիչք ու Թեր:

1954 թ.

530 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ԲԱԼԼԱԴ ԵՐԿՈՒ ԿԵԶԻՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ"

Սիրելի Աչուոին
Անտառուտ մերձ ույն ճամբի վրոո,
Ռրոլես չիրմածառ մեռւսծ երգչի»
իրար դեմ-դիմաց վեր բարձրացան
Երկու լուսավոր, ճերմա կեչի:
Երկուոն էլ անսովոր բարձրածասակ,
Երկուոն էլ ճկուն ու ոլազիկ.
Տարիներ եկան, օրեր անցան,
Նրունք աճեցին ու ժոլւուսքին,

իրար Հանդի ման: - Մարդու կյանքում,
Ինչոլես ի կյանքում Հավքի, ծառի,

Չլ ոչինչ Հար ու Մնայուն,
Փուիոխական են չարն ու բարին...
ՋԶաՀել Հովիվը Հուռն իր Հանեց

Դեղի արուոները: Աչուն է ուչ:
Արդեն մերկանում է ամւուուր,

Քամին է սուլում չար ու սուն,

Ու կանգնեց Հովիվն այն կեչու ղեմ:

Հեւոո Հավաքեց չորուկ, չորչուի
կրակը լիզեց բունը կեչու,
Սբոիաց կեչին կրակից բարկ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 531

/ւ խորանում էր կրակը չար,
Սոլաոնում կեչու ճերմա ռրոին,
Եթե մարդ (իներ նս կճչար,

Եթե մարդ լիներ...-- իսկ նրա դեմ`

Անվնաս, նայում է երկրորդ կեչին
Ու կեչիների զվարթ լեզվով

Ասում է,- «Հավաքիր ուժդ վերջին
Ընկիր ինձ վր ու իմ վղով...»:

Ճոճվում է կեչին հո ու առւաֆ,

Մխում է կեչին պավով անձույս,
Ճարճաւռում է բունն դառնաձաոաչ,
Ընկնում է կեչին ուչակորույս

Թեների վր երկրորդ կեչու...

Ու գրկեց նրան իր ճյուղերի

Ամուր թներով երկրորդ կեչին:
Խչչաց անձրեր, թոն ու մրրիկ,
Հանդավ կրակը: Անցուն օրեր,
Եկավ ձմեռը ււսուր չնչով,

Անցուվ ձմեռը,- կանաչ չորեր
Հադավ ամւույուր: Հավք ու մրջյուն

Նորից ծաղիկներ, նորից խուր

/ւ ես Հիչեզի այրված կեչուն,
Վիրավոր կեչուն, ի՞նչ եղավ նւս,
Մի՞թե կնքել իր մաՀկանացուն
Զոնհուսծ նորից դալը դարնան:

Դանդաղ քայլերով ես դիմեցի

Լայն ճանասլարծը...- Այստեղ կանդ տո...

532 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Որսլես կենդանի մի Հուչարձան,
կանգնած է կեչին ճերմակ ու վես`
Ամուր թեւերով դրկած ծանը
Վիրավոր կեչու մարմինը, սուհ՛ւ...

Առլաքինվել է Հիվանդ կեչին,
Գարնան արնից, Հովերից ղով,
Փարվել է սիրով, խանդով վերջին
կանաչ ճյուղերով կեչու վղով...

Ու Հուր-Հավիխոոյււն կարի նրանց
Պասոկերը ոլաւյծաու, վեչ ու ւորտում
Ատաուամերձ ույն ճամբի վրոո,
Աչուռի ալբոմում ու իմ ռրոում...

1954 թ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 533

ՆԱՄԱԿՆԵՐ

բաց լինեն մեր ճակատները...

534 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 535

Հոկտ. 1937 թ., Երեանի բանտ

Դիմում

քայքայված առողջությամբ ի ղրկված աղասոությունից: Իմ
բանտարկությունը մի քանի անձնավորությունների կամաւյա-
կանության արդյունք է, իոկ «դործը» քննիչ Նիկողույանի
ռարքածը:

Ռրոլես անկուսավցական խործրդային դրող ոչ մի Հաւն-
պանք չեմ դործել ՁԻչիանության Հանդեսը: Ունեցել եւմ դրական
սխուսլներ, որոնք ժամանուկին ուղղել հւ: Այս սփասոր կծաս-
տատեն իմ նախկին դրական ընկերները, որոնք վայելում են
աղասոություն` Նախրի Զարյանը, Ա. Վշչւռունին, Ն. Դաբաղ-
յանը", Աբովը ն ուրիչները:

Խնդրում եւմ Ձեր վճուսկան միֆամտուլյունը:

Խնդրում եմ դիմումս անչետնանք չթողնել:

Գուրգեն Մաչարի

Նամակ 2, Ավետիք իսածակյանին, Երեան,-
(Սյիս 1945 թ.), Սարիինոկ,
Վերին Զեբուլի, փոստարկղ 247-10-1

Սիրելի Ավո/ լ
Եւս կզանկանայի, որ դու ինձ Հիչեիր: Մի (22 ոչինչ ՀՍւ-
րավոր 23 անել իմ դրությունը Թեթեացնելու Համար: Ասացին,

536 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

որ Զարյանը ղբաղվում է, մի՞թե ոչինչ չի ուուսցվում: Գոնե
մեկ-մեկ թերթեր ն ամսագրեր ուղարկեին ինձ, իմ բոլոր
ընկերները ստանում են, բացի ինձնից:

Ռրքան կզանկանույի մի անդամ էլ ձեղ տեսնել, Վաղրոլեւո,
կղիմանա՞մ մինչն այղ օրը: Բարններ Զարյանին, Դերենիկին,
ընկերներին: Զարյանը ստադե՞լ է իմ նամակը:

Համբուրում եմ ամուր, ամուր, իմ Թանկագին վարսլեսո:
Մի մոռացիր ինձ. Ես եղել եմ ն կամ իմ սովետական Հայրե-
նիքի Հավատարիմ զավակը:

Քո Գուրգեն Մաչարի

Նամակ 3, Աչուո Սանամյանին", Շալաւմկի՞
ւյս օր, երեկոյան ժամի 6, Զադուղերնու,-
նոյեմբեր 1949 Թ./, Շալաւկի

Աչուռիկ.
կղայի: կար ե տրամադրություն հ դրամադրություն:
Փրաբերուծին վախեցրեց, որ տունը չեմ դոնի քեղ: Եւ եմ
դնում՛: Համբուրում եւի: կա-րո-ոո՛ւմ:
Քո` Գուրդեն

Նումո՛կ 4, Աչուո Սանամյանին, Շալամկի,-
27 նոյեմբերի 1949 Թ. կուուայ

Սիրելի Աչուո)

ի՞նչ օրի ես, ի՞նչ Հալի ես, ինչո՞ւ չես դրում, Հեր օրծնած:

Թե ինձ կՀարպնես, ողջ նե առողջ եմ, կոլխողնիկ եմ,
ոլածակ եւի, կուույեզի եմ:

Լանցի, որ Մակարուվկից քոչել ես Շալամկի, մեղվաբուծ
հաո, մաչալլա ողա:

Էստեղ խմի ուռ խուր է, չուո եւմ Հիչում ի կարուտում քեղ,
մի Հնար չկա՞ մեկտեղվելու. եթե էղտեղ կարելի է տեղավոր-
վել, դրիր» դիմեմ, դամ - չա՛ւո եմ տխրում մենակությունիդ:

Ձեղ մուռ է՞լ է ձմեռ: Հիմի երիլուն է, դուրսր քամին ոռ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 537

նում է, ծեծում դուո ու ոլաւտուծան, ծեծում է սեւ դլուվխո,
սիրուս, Հողիս, ու էս բուք ու բորանի միջից ուղում եմ ձենո
Հասնի քեղ, - Աչո՛ւռ, ւոյ ւղա, դրիր, մի ուհա եւի, ո՞նց եո...
Բարեներ ծանոթներին:
Համբույրներով ջո` Գուրգեն

Նամակ 5, Վարդան Աճեմյանին, Երնան,-

Շաւո ռաիխրելի Վարդան

Ձաւուսցա դրածդ նամաը, որի Համար հ ուրա չեմ: Եւս
ուրախ կլինել, ելն 47-48լթվերին ղու ինձ ընդունեիխը սառն ու
վերաղած, իսկ Հիմա երբ կյանքիս նավակը ծանդիսեց նորից

ո որոաււոձւի 70, Հիչե 14... իս մեղ մուռ Հակաոււակն է:
Բոր Է 2՛7Ը Չ
Երբ Հանդիպում ենք, Հանդիպում ենք ավելի ջերմ քան Հարա-
ւո հ այլբներն ւու, ռկ ե ւում Հում: ժբավխուոու-
զ դբայրներն անդ Իբ զ դբ
թյուն, ավելի օւուսը ենք, քան օւուսը ները... էղսղես չի կարելի:
Գու ե տես կամ ւոես, ո ոնում եւմ տս լուն
ցե զիտես կամ չգի բ գտնվ յատեղ
կուույ դյուղում, Սոալինի անվան կոլխողում ե աշչխաաւոում
եմ որողես ժրաջան կոլիւողնիկ: Գրական աչին քներ ւում-
նում եմ ղուղընվչւց, որքան ւոյ դ Հնարավոր է: Շրջանային
աղիո-բրիդադայի Համար դրում եւմ մի կոմեդիա աա».:4::...:2
646. - Հույս ունեմ որ լավ բան դուրս կբերեմ":

Հիմա դառնանք բուն խնդրին: Ընտանիքնս դաղսոնիք
ւմ ունեւ քեղ Հայոնելու, դուն, որ միակ բարեկամս հաշ: Բոսնն
այն է, որ ինչ-ինչ պատճառներով Սիրուչը" դադարեցրեց իր
օղնությունն լու ինձ: Ռրոլնս թե ես այդտեղ եղած աւուենյ ռի-
րուծի եմ ունեցեր (մեղա աուոծո) ե ւսյս մասին իրեն Հայոնել
են իմ «խոերմիկ» ընկերները. այս ռարստասխելի Լուրը լռելով
Սիրուչը Հրաժարվել ինձանից որողես կին, մնալով «քույր ե
ընկեր» ի երդվելով «մինչ մածու անել Հնարավորը բասրվուքե-
լու Համար քո (իմ) կլյոքը ...»: Այս դեմադողի այից ույն դուրս
եկավ, որ ւս Հւս երեք ամիս է 22 «քույր հ ընկեր» Սերիկը Լոել
է, Հակառակ իմ նամակներին ն Հուչումներին...

Բոնն այնտեղ Հասավ, որ օր ձմեռով ես մեացի ամուղլաչմո-

538 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ոլն... Ասել, որ Սիրուչը ոչ մի բան չարավ ինձ Համար, ւան -
բարեխղճություն կլիներ: Նո ուռ աւվ Պեւտծրասոխը ինձ Հււ-
ռանելիք Հոնարարից 2200 ո. հն մաս-մաս ուղարկեց ինձ
18500ո.ն մի ծանրոց. ւյդ օղնությունն էլ ինձ ոլածեց մինչն.
Հիմա... բոյը ւս Հւ չդիոեմ, 22 մււոււո նուս մու փորը, ուրա-
պավ ե ինձ մոռացավ: Ուրագավ, Հեռագուվ, մոռացավ...
Սանը է ւսյս ամենը, Վարդան, մանավանդ որ ես Սիրուչի Հւան-
դեղ չեմ մեղանչել... Ի վերջո գրեցի, որ չորերս, ինչ որ թողել
եմ, ծախի, ուղարկի ինձ օղնուլյուն մ Առոված նրա Հեւո: Ելթն
ինքը կարիքի մեֆ է, կեսը թող ուղարկի, որպեսզի նս գոնե
կարողանաք դարուն տեսնել: Լռություն, լռուլյուն ի լռու-
թյուն... Սյու.թյո՛ւլթ":

Երեք խնդիր ունեւ տու քեղ ե խնդրում եւմ կառոարես ույն
սրբությամբ, առանց որի Բայթը՛՛ կորած է.-

1. Նամակս ուուսնալուղ ոլես խնդրում եմ Հեռադրով ու-
ղարկես Հինդ Հարյուր ո., եթե չես ուղում իմ Հասցքեով ուղար-
կել, ուղարկիր Խորենին՝ (Վաոօթճոճտ 13, ոտ. 10), նա ինձ
կծասցնի:

2. Զանդածարես Պեւոծրաւո կամ անձամբ ւմոնեւ Աչիկի՛՛
մուռ ւ տանես որ «Առող» ի «Երկուսը առի աաւուանոււմ»
պատմվածքների այլն Բալզակի սոնետների՛՛ թարդմանու-
թյունների Հոնարարի ուղարկումը չւուասլեղնի:

3. Սոնես Սիրուչի մուո, որոլես թե ոչինչ չդիւոես, Հարց ու
փորձ անես իմ մասին ն դրես, թե ինչ է մտածում իմ մասին.
եթե ինձ չես ուղում դրել, գրիր Խորենին, նա ինձ կՀասցնի:

ԱՀա իմ երեք խնդիրներն առ քեղ: Նորից խնդրում եմ
ականջի եւու չդղես, եթե ուղում ես որ Բայը չկորչի: Ջերմ
բարններ Արուսին՛, Ալյոչին՞/: Համբույրներ Լնոնին, ո. Ռա-
Քելին, Վանուչ-Վանիկին՛՛:

Համբույրներով ջո` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 539

26 դեկտ. 1949 Թ., կուուայ

Շառո ռաիխրելի Աչո՛ւո)

Առու այսօր նամա հ չւոււղում եմ ոլա սվուանել: Եւս
արդեն Հուսածասուվել էի, մուծում էի, որ կամ նամակս չես
ուուսցել, կամ լայեղ չես նում ոլաւոասվոանել:

Նախ ե առջ միյուս նամակումղ դրիր անարաւյ մուն, ի՞նքղ,
ջո գլխի՞ ներկայացար բուժկոմիոիաին՞", լթե՞ քեղ ներկայաց-
բին կամ ուղարկեցին: Ինչո՞ւ եւմ Հարցնում. ինքս էլ ուղում եմ
Նմոուն թուղթ խուռ է անձծրաժեչո:

Գրում ես նոր բնակավայրի դ մասին - կանաուսյի մասին,
սենյակիդ նե քյամանչիղ՛" մասին ն էն մասին որ դամ քեզ
մուոչ Խիուո եւմ պանկանում, Աչուռ ջան, բայց բանն ույն է, որ
նեն, քո դրությունն էլ Թող ոլարզվի, մի բան կմուծենք: կու-
վարի. բայց ես, մի քիչ դիտես ինձ, ի նչ կոլխողնիկ եմ, ձիուց
վախենում եւի, խողից ղղվում, եղից ոլաւոկառում, կովից ւաւիււ-
չում... ինձ Համար ալար զ է որ չկա կոլիւողույին Հարմար սչ-
խատանք: Պածակությունս էլ 3 ամիս է, Մնացած ժամանում
բաներ: Գյուղխորչրդի Հանձնարարությամբ գրեցի վերջերս
մի կոմեդիա, «Փեսացուներ»՛ մեկ Հատ իմ խելքից մոլդավան
եմ մի շարք բանաստեղծույթյուններ, չուրջո մարդ չկա որ
կարդում, ինքս ուրախանում հ ուրավխոացնեի: Իսոլես անցնում
են օրերը: Նպատակ ունեմ, ելե կոմեդիան դտավ իր արժանի
տեղը, Արխիղի Հետ նստել մի լուրջ դրական երկի վրա, գրել

540 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

մի լավ բոան կոլիւողաւկան կյանքից: Խոսելու, դրելու ծոտ բան
կա, նորից առիսոս որ միասին չենք: Ջերմ բարեներ Եեղիչեին"
նե Գարեգինին": Առայժմ սրանով բավականանք: Նախապես
չնորձավորում եմ քո ե տղաների նոր տարին:

Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

10 Հունվարի 1950 Թ., կուուայ

Նախո ն. առաջ քեզ Հետաքրքրող Հարցի, իմ կատակերգակ
դառնալու մասին: Հրաչքներ չեն կառուսր վում: Բոնն այն է, որ

ավխոլերդ «Խնդիր մալ առեք»իղ" առաջ ի Հեւոո նւ Հ Պո-
բոնյանի՞լ Հեւո կալված է եղել ամուր ուտեղծադործական-
աղզդակցական կասլերով: ԶաՀել ժամանա երկար ամանակ
եղել եւմ «ԽորՀրդ. Հայաստան»:57 թերթի Փելիեւոոնիուոր Լեո
կամսարի՞" Հետ ն. տպել եմ բաղում ժղիտներ Գուրիս ծածկա-
նունով": Գրել եմ «կարիճ» ն «կարմիր մոծակ» երդիծալթեր-
թերու» բաղում յումորեսկներ ոտորադրված ե անատորա-
դիր: ոլեւուկաւն Թուռորոնին 1928 թվին Հանձնեցի 4 դործողու-
թյամբ ճի կոմեդիա «Բաղդասար աղբարը Խործլրդ: Հայաո -
նում» , որն եր չոռիաղանցը կծու | վփախեցրեզ մեր բեմի
դործիչներին... այնուամենայնիվ կոմեդիան ձեռքից ձեռթ ան-
պավ ե ույն ժամանում Ճեռյք բերեց ավելի մեծ ժողովրդակա-
նություն, քան բաղում ղված դրքեր... ւսյս ամենից Հետո
«Փեսաղպուները» մի փոքրիկ Հանուք է, ի ոչինչ ավելի: Դրդա-
սպատճա՞որ,- իրավունք ունես Հարցպնելու. բայց նավւքան ւոյ
Հարցին անցնելը, թույլ տուր մի բիչ էլ դլուխ գովեմ. Լեռ
կամարը դեռ ույն ժամանակ ոլրոֆեսիոնալ մեծածողուլթյ ումբ
գլխիս ավետարան եր կարդում թե

- Դու արի, Թող բանաոեղծույթյուններ գրելը: նրանց
թիվը մեծ է, հրդիծաբան չկա, բնությունը թեզ օժտել է էդ
չնորչթուվ, նվիրիր յդ ճյուղի.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 541

Բայց նայիրյան ոսկե քնարը չուզեցի լքել ն մնացի,
ինչես կասեր բանաստեղծը.-

«Մի աչքում ժոլիւո, միյուսում՝ արցունք...»577:

Դրդապատճա՞որ,- ւսյդ դործր ինձ Հանձնարարել տեղիս
դյուղխործըդի նախոսդածը: թե ինչ ոլիւոի ունի «Փեսացուներ»
կոմեդիայի ն դործ) ի «Ականջը» մի դործ. մելողդրամայի՞ Հեւո
ինձ Հայսոնի չի: Երկուսն էլ ոլառւոումուռ եխ. մնում է «Ականջը»
մաքրադրել ռուսերեն, ույն էլ այտեղ եւոր չի ճարվում,
եղածները դործածեցի, ռռլասոււմ եւմ եղբորիցո բանդերոլի:
Նույն ոլաւոճառով էլ դրում եւմ քեղ ւսյս թղթիկների վր ե
գիտեմ, պիտի չարչարվես կարդալիս, բայց ուրիչ ելք չկա"...
Հիմա ոիւոի տանես, - եղ ո՞ր օրվանից դրամասոուրդ դաւ:
ես մեղավոր չեմ. նկարչական լեզվով ոււուծ` ես հ՛ անրույին
նկարիչ հեմ, հ՛ ոլոլսորեւոի ուռ», հ՛ ոլեյղաժիուո, նե՛ ման-
րանկարիչ, /.՛... կարիկասոուրիո... բնությունը սովել է, ում-
կայն բնուլյան սովիածը մարդիկ փճագրին...

Հիմա մի խող եկել է ն իր դնչով ուղում է բանալ ցորենի
ամբարի դուռր: Սոլասիր նրան մի դաս ւուուն, որիզ Հեւոո չա-
րունակեւմ նամակո: Խողը փախավ:

Շարունակենք: Մի քանի օր ուֆ Աբանից անակնկալ
կերպով նամակ ստացա... Լեմվելից՛: Մայիսի 27-ին մտել է իմ
կամերան: Գրում է, որ թոչունի ոլես ազատ եմ ե աչխատհ-
լու կարիք չունեմ առայժմ... երջանիկ մարդ: Վաղոի՛՛ Հասցեն
ինձ նույնալես Հայւոնի չէ:

Մարւո-ոոլրիլ ամիսներին անալույ ման ոլիւոի փորձեմ ոււն-
ձամբ ձեռքդ սեղմելու Հնարավորություններ ուռեղծելու ուղ-
ղությամբ քայլեր անել:- Այսոլես կդրեր Նչան Հովծաննիա-
յանը", այնալես չէ՞...

Մեծ սիրով Հիչում եմ մեր գիչերային զրույցները Բաքվի
ն Ռոստովի կուրորտներում...77 Լա՛վ դիչերնել էին. ինչ լավ
կլիներ ւյս ոլաւյմաններում ծՀանդիսւլեինք: Մարիս Իվանով-
նան ինչոլե՞ս է...

ես դիտեմ, որ թեզ Հետ ն կգրենք ն կթարդմանենք ն ընդ-
Հանրասլես բեղմնավոր ժամանա կանցկացնեինք: Այ ւող ոա,
եթե մեղվի գործը չՀաջողվի, դու եկ այստեղ: Խաչը վկա, վատ
չէր լինի: Սոածիր, մտածեմ, մտածենք ն. անպայման մեկտեղ-

542 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վենք: Շա՛ւո եւ խուր առանց քեղ:
Բանաստեղծությունները կուղարկեմ, եթե քեղ տեսնելու
Հույսը կորդնեմ... բոսյց առայժմ ւսյդ Հույսը անձույս չէ...
Աչուռ սիրելի, մեղ մու" էլ ւոուքուլյուն իջավ: Սուուն ւուիու-
նիքները Հոդի Հանեզին: Անցուվ: կուղան ու կերան: «ՎՀա-
սելու չէ: Վերջ կունենան: կուդան ու կերթան»շ, կասեր
ւսչուղ Ջիվանին:
Մի քառյակ կա դլխիս մեջ, դրեմ, որ չմոռանում:.-

Էս էլ հանհնը:

Զուբը"7 ի՞նչ դործի է: Երի ինձ նման սածա՞կ... ռար ււս-
փով նայում եմ ղարնանը. նորից թրտինք ն մկանների...

Գոծ եւի, որ այդ սարսափելի ռառնամանիքներին սվույւոխի
կամ խոտի չեմ գնացել փողի զոռով: իսկ եթե գնայի, էլ չեխ
վերադառնա...

Այսոլես, սիրելի Աչուռ, չոռ բան կա դրելու, ո՞ր մեկը Հի-
չես: Դրա Համար Հարկավոր է կուրորույին դիչերներ:

երջանիկ եմ նրանով, որ մտածում եմ,- մի քանի տասնյակ
կիլոմետրի վր դւոնվում է Աչուռը, որը կալված է քեղ Հեւո
եղբայրական ե ընկերական անեղծ կապերով: Ուրեմն դեռ
արժե ապրել կուույում:

Այդ Հավառսոուվ հ ույ սիրով էլ Թույլ ուր վերջացնեմ իմ
ւսյս նամակը:

Քո եղբայրական սերը անլույւիուն դնածաոռող հ եղբայ-
բաբար`

ջո Գ. Մաչարի

5 5.-- Մի Հիվանդանա: Երկու անդամ ես էլ ենթարկվեղի
ստամոքսի խեթերի ոեղիղիվին, բայը Հիմա, փառք ամենակա-
րողին, լավ եւի:

Մի Հիիանդանու:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 543

...Սուլթը իջնում է: կուոււյ, ձմեռնային ոլեյղուժ, ձմեռնւս-
մին հերիկնամումտո:
Աչուռ, ա՛յ Աչուտ, մի մոռանա ինձ...
Նույն

24 Հունվարի 1950 Թ., կուուայ

Շառո ռաիխրելի Աչուռիկ

Երեկ երեկոյան անկողնում մուսծեցի, որ այսօր քեղանից
նառմուկ կատուն: Առավուոյան մուս փուու- Տվեք իմ նւ-
մակը: -- Ի՞նչ նամա: - կանաուտյից:- Աչխււտակցուծին
ժոլւուս ց դավառամվան կոկեւոուծու անլի ժոլիւտուվ|: - Մենք դեռ
չենք ջոկել նամակները, որտեղի՞ց մւուսծեցիք...- Եվ ն ակսեց
նայել նամակները: Հինդ բուղեից ոլարզեց նամակդ.- ենա որ»
կանաուայից:.. Որտեղի՞ց դիսոեխք:

Բազասորե՞լ նրան ռոլիրիւոիղմի, Հիոլնոսի, Հեռավորու-
թյուն վր Հաղորդվող մուռիկ Հոդիների մութ դիսոությո՛ւնը...
Ռչ, ավելի լավ է աննենք ըԸն։թերպդմանը: Եվ անցանք:

«:«

Զարմանալի ւող ւս ես: Հարցնում ես կասուսկերդու դառնա-
աք չարժառիթների մասին: Գրում եմ քեղ Լոիվ բազասոր ավան
ի դու ինձ տալիս ես Զաղենը Բաղասի՞ր մ Գոդոլի՞՛ չքանչան:
Երկրորդի Հախար չնորձակալույյուն: Բելինսկու նառխակը
Հիչում հմ՞շ: Ինչ ի 12 կամ ինչոլես դյումրեղին կասեր`
մինչնիցե...

«:«

դեցեք առանց ինձ, կանդնած, նստած ն... ինչ վերաբերում է
ինձ` ծոմ եմ, եթե չՀաչվենք մի քանի կիսատ-ղուտ խախ-

544 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

են վնոռում. այրիները 40-ից վեր են, աղաբները 20-ից վար:
Երկու կատեղորիաներն էլ ինձ Համար Հեռու:

Հտ
կացության. էվրիկա՛, ինչպես մինչն Հիմա զլիի չեմ ընկել.-
Վաղոխ Հասցքեն դո՛ւ կունենաս: Ուղարկիր"՛: Դեյրաթ արա»:
Հտ
Գարնան մասին: Փիոե՛՛մ, կարդացե՛լ եմ, դրե՛լ եմ դար-
որքա՛ն մարդիկ արնաձար են եղել, կրակն էլ լա բան է, բայց
-
որքա՛ն մարդիք կրակից վառվել են, ֆուրը Հիանալի բան է,
բայց որքա՛ն մարդիկ ֆրի մեջ խեղդվել են... ինձ Համար չէ
դարնան դողը"...

«:«

Ծերությանդ մասին. Հավատա Մարիս Իվանովնոային:
Ասում է չէ, ուրեմն չէ: ի նչ ծերացող ւլւոուղ ես: Զղայնու-
թյունդ Հասկանալի է: Դու նավո հ աու ոլրոֆեսիոնալ Հի-
վանդություն է: Արվեսւուսդեւոր չի կարող ջղային չլինել: Սս
նավանդ որ Հեռադրերը ավետում են սրու ղավոաւկիղ, չիր
ժաման ւան մասին»՛: ԱՆԽՀասկանալի է, ինչո՞ւ «վերջին»:

Լեմվելը ամուսնացավ 1923 21/22 կինը չբերվեց: Մխ
առանց երեխայի մինչե Հիմա ն Հանկարծ... ով զարմանք, 49
թմի փետրվարի 15-ին մանչ մը ծնեց: Այս փաստի մասին Լեմ-
վելը դրում է որսլես «ածուհլի» սփուիոխություն եր կյանքում:
Գրում է, որ Աբանում փետր. 15-ին տոնելու է մանչի միամյա-
կը: Աբոսնը կուույիպ 32 կիլոմեւորի վր է: Շրջկենորոն: Լավ
տեղ է ընկել:

«:«
Իմ մասին: Մինչն Հիմա տանից ստաղել եմ մի տաք

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 545

ռրածել եւ ռաբոկներ դնելու Համար: Պաւոմելու չատ բան կա:
Պուոծրասոխ դիրեկտորի աններելի մավխինացի աի ոլաւոճառով
3-4 Հաղար ռո. փող կորզրի՞՞: Հույս ունեխ որ կաւուան աու ու
կվազեմ քեզ մու: Գրելի Երնան մի ընկեր իրավաբանի որ
դործ ակսի: Հաղար ո. իրեն` եթե դառոր վաստոկեցինք: Աչքիզ
Հեռու - որսոից Հեռու: Մարդիկ փճացել են...

«Հ

Աչուռ սիրելի, «կարմիր կակաչը»:7 դրեցի: Քոսնի որ
Հողեկան կերակուր ես ուղում, ուղարկում եմ: Միայն չդիոեմ,
կերակուրը սննդարա՞րը է, թե...

Գրիր քո անեղծ հ անկեղծ կարծիքը:

Ի կարծիքը: Ես Հավանում եմ: Ո՞ր Հայրը չի Հավանում
եր որդուն: «կարմիր կակաչը» իմ լավ ղավակներից մեկն է:
Եթե դրեի երկրում, ուրիչ երանդ, միւոք ու իմաուռ կաւտանար:
կուույում ուուսպ ավ ուրիչ երանդ ա)/1 ղս վաո չէ: «կակաչը»
նվիրել եւ քեղ: Այդ խոստացա ես քեղ Բաքվի ւա ւու ուան ո-
պում...

ԿԱՐՄԻՐ ԿԱԿԱԶ

Վորոլես վիթխարի, քարացած բռունցք,
աեղ, մթամած անդունդի վրա,-

ծաղկել է զվարդ, կարմիր մի կակաչ:

Ու մուծում ես:- Թեերով Հողմի,

դով առլրելու, ծաղկելու Հնար...

546 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

խմեց անձրնի, արնի բույրը,
ունկնդիր եղավ չողմի երգերին,
դիչերով աուավ լուսնի Համբույրը...

Ու ծաղկեց փարթամ անմատույց կրծքին,
անդունդին նայող ծոալտ այս ժայռի...
Հրաշալի՛ մի էֆ բնության դրթի-

- Իմ ե՛րգ, իմ ցնո՛րք, իմ կակա՛չ կարմիր.

1949 սեպտ.

ԱՀու բոլորը: Ինչոլես ԶՁարենցը կասեր`

Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն"

7վփեորվարի 1950 Թ., կուուայ

Շուռ ռաիխրելի Աչուո)

Այս բուղեիխս, չէ, 20 բուղե ուֆ ուուս ցա նամակդ: Նոաղխ-
քան դրական խնդիրներին անցնելը - մի քիչ առօրյա -

Պեւոծրաոխ խնդրով ես դեռ երկու ամիս աոււսջ դիմեցի
Հայաստանի ՄԳԲ-ի - իմ թննիչին ն խնդրեի միջամտու-
թյուն: Ամսի 2-ին Ձերժինսկուց ղանդաձարեցին ի ոլածանջե-
ցին ինձ. Արխիպի Հետ սաՀնակ նատեցինք ն առավոտյան ժա-
մի 10-ին ողֆունեցինք Ձերժինակուն: Հայլաաւուանի ՄԳԲ-ն ոլւս-
տաավխոանել եր ույն, 22 քեղ արդեն դրել եւմ: Եւս դրեցի Հա-
մաւուն, դասուսխւաւղուլթյաւնը Գեւո ծրասոխ ւսյդ մուխւաննավու-
թյան մասին ի ոլածանջեցի ուոուղել իմ ձեռաղրերը հ լույս
ւոհաւսծ Թարդմանությունը: Տնսնենք ինչ դուրս կդաշ: Եղա
Սարդոի՞՞ մուռ: Գիչերեղի: Նարդի խաղացինք: Պաւումեց քո
կարտոչկաների մասին: Շաո լավ տալավորույթյուն Թողեց

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 547

սովիւողի ղավխող Հարոյանը, որը որաւորաաւովում էր մեկնել
կրասնոյարակ ւս չքը բուժելու Համար: կալի ւուսնին խնդրեպի
ինձ տեղասիոխել: Խուուասցոաւվ մի բան անել: Մանրամասն
Հարպրեզ իմ դրական դործերի մասին: Էլի սնսնենք 22 դուրս
գոռ:

Ձերժինսկում աղվոր մր ղվարճագանք: Քեզ չատ Հիչեցի:
Մի քանի անդամ կանչեցի - Աչո՛ւո,- ձեն վող չեղավ: Խմեցի
քո լավ կենացը ն փիքր արի աչխարքի բաների մասին: Էս
հասպլես:

«:«

Գրում հս, որ ինձ երեի չատ ես բարկացգրե՞լ: Գուցե դու
ուղեցե՞լ հս ինձ բարկացնել - բացի կարոտի զգացմունքից ոչ
մի ուրիչ բան չեմ զդում քո Հանդեսը: Իսկ եթե բարկանում
եմ, աւա մի գծով,-- ե՞րբ պիտի քեղ տեսնեմ վերջաղես: Սա էլ
ոչ թե բարկություն է, ույլ::: կաղրուռի նեվրող:

«:«

Լեմվելին բարններդ ուղարկել եմ ն Հղում եմ քեզ բա-
բնեներ փոխադարձ: Գրում է, որ երեի տեղասիոլեն դյուղ:
Խիո" ուրախացել էր, որ Հասցեն դրել էի այսալես.- «Աբան,
Լեմվել Մարությանին, Հրաչիկի Հորը»: 27 տարի երեխուս չու-
նեզավ ի Հանկարծ Հայրը դարձավ: Մեծ է ուրախուլյունը:.
Հայրա վլան ոուխանսոխկ ա ելն: Հույս ունեմ, որ դու` քո, Լետվելը
եր երեխայի Հեւո ներկա կլին հ.ք ւող այիս Հարաանիքին: Բու.
ղես արդեն 18-ի դոներին է:

«:«

Աննա կարենինայի ն Հարակից իւնղիրների մասին: Վա-
խենում ես, որ Հ«ւուսքու» բառի սեռական Հոլովը ոլիւոի
փետունմ. ոչ, կարիք չկա չեղվելու ուղիղ ճանառարծից, իսկ
ուղիղ ճանասլրարծը ղս «արվես ուադեւո» դոյլավանն է. նս ռի-
բում է Հերդ, նվաղ հ ւուքուկ (այո, ւյո, մի վալխենու) մարդ-
կային վերաբերմունք». իկ ով տատա, որ Տոլաւոոյը կամ դու
Հակամարդկային դործ եք կառսուսրում կարենինաների վրա ւսչ-
խառսոելով: Դո ամենավաեմ դործն է: Դո ամենասուրբ ղդործն

548 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է, ավո, դաս է ու կլինի կյունքի Հիմքը ի ալմաւոր, դուոն ու ուա
ուսղը» ոլաւոուծաններն ու ղարդանկարները... Առ ինչո՞ւ ես
չեմ զբաղվում ւյ նվիրական դործով: Մի՞թե Հասկանալի չէ.
չկա ժամանում հ նամանավանդ Հարմար ոլարոնյոր: ԶՁախրեցի
կուռւյուծիներին, երեի նրանք էլ` ինձ - "ՃԵՕՔ-ՆՕ ոքՃՎութոն,
Շքճորւոք... .25,-- ասում են իմ մասին: Դեր է խաղում նսւ ծե-
րությունը, որի առկայությունը ոչ մի ղդնով չեմ ուղում ըԸն-
դունել... եղրասիակում եմ.-- մարդը առձասարու հ արվեւսու-
դեւոր Հասոկասղես եթե ղուրկ է սեքսուալ ձղտումներից, ՝ քա-
չիր նրա վր: կարծում եւի, որ դու էլ ւսյս կարծիքին ես: Թող
ներքինիները երդեն ժուժկալություն դովքը, ես կզանկանայի
մեռնել դեղեպիկ կնոջ ծունկերի վր: Ամե՛ն:

«:«

Ցանկանում եմ առողջություն մեղուներիդ: Տուր նրանց
ամորճուծ "6 -- կարդի կդան: Լամարթինը"՛ կնոջն անվանում
է Հարսոխ մեղու»: Քոռ դործը ընդունում է տքջոո0ՇՐՕՎորւՐՏ
բնույթ. ցերեկները մեղրի մեղուների, դիչերները - սրի
օղնակուն...

«:«

Նամմակիս անկառլությունը Թող քեղ չղարմացզնի ի չղայ-
րազնի: Խրճիթիս ոլաւոուձանը նայում է ինչես այստեղ են
ասում «սղաղտավարնիկի» -իմ որաչտոնասոեղիա վր: Գրում
եւմ ու մի աչքով նայում, խողերը, ոչխարները ն Նման դաղան-
ները ներս չե՞ն մտել: Մի յոթ անդամ ընդՀատել եմ նամակս
հ վազել նրանց Հավարին. ինչես ոնսնում ես ւսյս իկ ոլւուո-
ճառով նամակս անկաղ է:

Անցնենք առաջ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 549

«:«

ՇնորՀակալություն «կակաչիս» ավելի չուս « կակաչիդ»
մասին` լավ խոսքերիդ Համար: Նկառոողությունդ Հիմք ունի:
«Անսպլաչուան» հոլիւոեւոր չէր Լինի, եթե « կակաչը» դրվեր ոչ
կուռայում: «Հողատենչը» չեմ ընդունում, դուցե «կենսու-
նա՞ կ»: Գրում ես Հոդու սնունդի մասին: Եթե միասին Լե-
նեինք, իՀարկե հս ավելի չատ կաչխատեի: Գրում եմ, չզիտեմ
ո՞ւմ ն ինչու Համար: ԳոՀ եմ միայն մի բանի Համար ն միա-
ժամանակ ղժղոծ - որ հս ծերանում եմ, իսկ լիրիկան չի կորց-
նում եր Թոառրմությունը, ինչո՞ւ եւմ դժդոծ, որով Հեւու. ժո մււ-
նակն է անցնելու էպիկական ինչոլես եղիչենո կասեր` իմաս-
տությանը, այղ ֆազը չկա ու չկա: Ինչպես երնում է լիրիկ էլ
ոիւոի մեռնեմ: Ասում են` «առարգը մեռավ` բանը պիզ»: իմը
մի տեսակ դրական առաղություն է: Ուղարկում եւմ մի երկու
մանրը-մունը: Տխուր բաներ են -ինչ անենք: կյանքը որքան էլ
ուրախ (ինի մարդը իրավունք ունի մեկ-մեկ խրելու: Ողջ
եղիր ն բարնիր Գարեգինին:

Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

ՈՒՍՈԼԿԱ ԳԵՏԻ ԱՓԻՆ Փ

Ուսոլկա գետի ափին

լա մի փոքրիկ բլուր։
այնտեղ կեչին է կանչում,
հրգում է խնկին.

Ուսոլկա դետի աին
արեն է փայլփլում,
Ուսոլկա դետի ափին
կանդնել եմ կրկին:

550 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

բոլոր չերդած երգերը
վերջին պոետի...

1949. 11

» Ուսոլկան կուռայի գեւսոն է: կեչին բերյողան է, խնկին`
խնկի ծառ -- եոլկա...

Նոամուկ 10, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
7 մարսոխ 1950 Թ., կուուայ

Շասո սիրելի Աչ/

Սուս ամայի 22-ի նասխակդ: ԶՁառղասնլով խուստացածդ
ամոխ 24-ի նամակին-չարունակույյանը, որաւուաախոանում եւ:
Ներքուստ զդում հմ, որ «շարունակություն» չի կարող Լինել,
որովՀեւու. նամակդ վերջաղած դործի սուլավորուլյուն Թողեց:

Այսօր չեմ ուղում անցնել էչի ոլաւոմուլթյաւնը, որովՀեւոււ
այնալիսի քամի է, որ մւռքով անդամ կուուսյից դուրս գալուց
Հրաժարվում հմ: Դուրո եկա ւոնիցզ, երեսըս դարձրի դեղի
կոլխոզի գրասենյակը, Հրաժարվեցի ինքս ինձնից ն ինձ դատ
քամու Թեերով` կոլիւողի դուն: Այնւեղիզ էլ դրում հմ: Վող-
ջույն կոլիողական: Քամու Թլերով:

«:«

Պաւոասլխանում եւի նասիակիդ (երիկական մասին: Ապրիր
ւյ դ Հույղզերով, նրանք Հարաւուսցնում են արվեստաղդեւոի
Հողին: Մթության մեջ Հոսող անչչուկ արցունքները ոռոդում
են Հոդու ծաղիկները: Առանց դրա Լնիտանը՛՛ չէր դտնի իր
գույները, Վերլենն իր Հնչյունները: Առանց դրա չէր լինի ար-
վետո ղվարդ հ ղոլրություն ղեղեցիկ: Դրանով արվետոադեոր
ղանաղդանյվում է մարդուց հ մարդը` «իմ կոմեդիաի դործող
անձերից»: Զե ուղում նամա ծանրըաբեռնել Շեքապիրի՞՛ ի
նրա աչկերտների պիյոատոներով: Բայց Հավաւուս նրա աչկերո-
ներից ամենախոնար ի անչնործք աչկերոի Հավատւոխաց-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 551

մանը,- ապրի՛ր, չնչի՛ր ն ոռոդի՛ր Հոդուղ քրիզանթեմները
կյանքի բիբարն է: Առանց աղ ու բիբարի կոպեկ չարժե ան-

«:«

Է՛, է՛, է՛, Աշոտ ջան, գործը, ավելի չուտ խոսքը վերջացավ
տոլմաով: Ներիր ւսյս ոլրողաին: Այդ երեի նրանից է, որ կար-
տոչկաի, ոլըաւոոկվաչի Համառուաըւած այս ոլրողայում, տոլ-
ման, մեր տոլման, Ալմաստների նե Հայկանուչների՛ եհվիած

տոլման դարձել է ռլոնտիկ կասոեդորիա.... Այս էլ այսոլես:
«:«

Հավատա որ, Աչուռ, խողերի, կովերի վր ես էլ նայում եւմ
որոլես «դործող անձանց» վրա: Անդյալ 2Մմ մի (երիլական
ուոիս խղզբղեցի «ռղաչտոնաոեղումա»: Այդ րուլեին պանկա-
ոլասոին մուռեզավ խողը եր մի Հառոխկ, մինուճար ղդոճով:
Անտեր ւմն իմ կյանքը» ըն։թերդող չունեմ, ես ուղում եմ
գրածս ինքս կարդալ (ոչ բեմից): Օզտվելով այդ երկու արա-
բածների ներկայությունից, քնարական մեծ էնտուղիաղմով
կարդացի դրածո: Խող-խայրը նայեց անտարբեր Հայագդքով
մախանչուկենց բակի խոտի դեզին, իսկ որդի-խոզը ուղիղ մոր
դնչին: Ես չծուսածասովեցի, քայլերս ուղղեցի պանկասլասոի
Հյուսիս-արքել յան կողմը, ուր կանգնած եր Սալավարուվննց
կովը (ի ոլաչմտոնն նրանք բոլորն ինձ, ես նրանցը` ճանաչում
ենք), կարդացի գրածս: Երբ վերջացրի, նա չուո եկավ ն պոչը
Թւռսի տալով Հեռացավ: /չ մի ստւլավորություն: Հուսածաուո-
վե՞լ, օ՛, ոչ: Օրոր-չորոր ռադերը մուռեքան պանկալասոին, ինչ
որ ոլածանջլուռ կվոաւք-կվոքներով: - Ա՛յս բուլեիս, ա՛յս բո-
ռլեիս,- ի Հաչվի առնելով նրանց Թոչնաղդգի ծադումը մեղմ
ձայնով կարդացի վերջին, դեռ անտի ուռեղծադործությունա:
Արդյունքը Հուսածասուս կան էր: Նույն փորձը կառուսրեցի
բրիգադիր Սիմեոն Պետրովիչի չան, Դիրատի վրա, խրճիթում`
օղսվելով ւամուռիրուծուս բազակայույթյունի զ կասվի վր...
ողբալի՛՛ դրություն: Ռչ մի վերաբերմունք, Հուղվելու ոչ մի

552 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նշան: ես երկար միտք արի, չասինցի ու ձեեցի ն վերջը
էիրիկան չորքոտանիների բանը չէ...

«:«

Նալ կյանք ի ւ| ւմ Լրցող միր վրան...7:

Այս երկյակը իմաստափոելով իմ մասին ես կասեի,-

Հանձինա քեղ ես դատել եմ ւյ «երկու բանը». էլ ինչոլե՞ս
կարող եմ չնորձակալ չլինել քեղանից, ա՛լ Աչուռ...
»:2«
Շնործակալություն Հոդասուրուլթյուն դ. Հասխար: Այստեղ
չկա ոչ Թուղթ, ոչ ծրար: Մարկաները ավելորդ են: Հեր
օրծնած, մաղրկավխ փող է՞լ չեմ կարող ճարել...

«:«

Ջերմ բարնեներ Լեմվելից: Ջերմաղին բարններ Գարեղի-
նին:
Ամեն:

ծ 5.- Ընդունիր մել «ի խորոց ռրսոխ».-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 553

ԻՄ ԵՐԳԸՖ

Թարախով կամ ուրիչի արյամբ
Չեմ գրել ես իմ երգր,
ես - երգի ասպետ, միջնադարյան

Չի եղել, չի լինի դերի
Ձեզ երգերի իմ պայծառ դրոչակը:

Գեղեցիկ դպրության մեր Հայրերը
խայամից» Վերլեն, մինչե Եսենին,
Պուչկինից մինչի ՎերՀաղրեն՛:

Դարերի վրա որուտացող Հոչակով
նրանք տվել են մեղ երգ ու արեգ,-
Չեն եղել նրանք գրչաղող
Նարեկացուց" մինչն ԶՁարենը:

Այդ այն դրոշակն է, որ խա՛չ դարձավ
Ուսերի վրա իմ տաժանակիր,

/ւ կանդնել եմ ես, որպես Հուչարձան`
Անձեռակելուռ ու անվերնագիր:

Որպես քուրմ ու մոդ Հնադարյան,
Բոբիկ - կտրել եմ աստղերի ճամբան,
Գրել եմ իմ երդը իմ արյամբ միայն,
Միայն իմ արյամբ:

/ւ կգնամ այսսես իմ ճանապարով
Ես - վերջին խոսչակիր ու նածաւուկ,
Թողած արածետներն առսլածով,

Հուն իմ նոր, Հունով անձասուկ:

554 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Սիրում եմ տաքանալ իմ Հրով,
Գրել արյամբ իմ երակի,-
Մենչի որ բացվի մի օր

իմ երդ, քո փառքի կիրակին:

«:«
Մաւոներո ռառեցին, Աչուռ ֆան, դնամ, մուլք ան ւմ: Հոամ-

բույրներ:
Գուրգեն

Նումո՛կ 11, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
15 մարսոխ 1950 Թ., կուուայ

Թանկադին Աչո՛ւո.

Մեր ամբողջ նասխակադրույթյուն ընացքում մի քանի
անդամ ինձ Հարցրել ես ուոամուքոաիս դրություն մասին ն հս
մի չմո խուսառիել եմ ոլո սվխուանելուց: Խուոավխել եւի, որով-
Հեւոււ սպատասխանելիս` դրել եւմ երբ չեմ ղդացել պավեր. հկ
ւսյս անտեր պավը այնալիսի զավ է, որ երբ դավում է, Թում է
թե երբեք չես եղել առողֆ, առանց սփորագավի. հկ երբ դադա-
րում է պավելուց, Թում է 22 երբեք չի պավացել... Ամսի ծ-ից
(սիմոլտոմասոիկ Թիվ...) ուուամուքոս ականը պավել աննավորն-
Թոզ ուժդնուլցյ ումբ, առանց Հաչվի առնելու ոււոււոու է թե երի-
կուն, պերեկ է 22 Հավախուս: Առավույան դալարող պավերի
մեջ ւու գուս նամակդ հ ուղասեցի որ դոնե մեղմանան (ցավերը)
հ ես մեղմ ակնարկով բավականանում Քեզ Հաղորդելու աւնի-
ծյա Լ ուտամոքսիս պավերի մասին: Ավա ղ» իմ փասվիկանկա-
սությունը չանցավ: Ժամի 2Ձ-ն է ն ես մուոււլում եմ խիթ ու
ղդալարումներից. ւսյս դրության մեջ էլ որոչեցի ոլրաւուասվխուան ել,
որովՀեւու.... Հույս չունեմ, որ նորից կառողջանա: Առացի՞

որ այսոլիսին է այս Հիվանդության բնույլժը...
«:«

Աչուռ ֆան, կարդացի չքեղ նկարադրականդ: Այն, ինչ
կլինի: իմացիր, որ նկարագրելն ավելի դժվար է քան նկարելը,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 555

որով ծեւու. նկարագրելիս ե նկարում ես |ւ դրում... Զում ուղում
թերադնաձաւռել արվեռւոիղ, սփաուքը, մանավանդ որ դու դի-
սես ոչ միայն նկարել, ույլէւ նկարադրել: Բոյդ, նորից կրկնում
եւի, նկարագրական խուռ չքեղ դուս ե Հողդեկան աղրումնե-
Ըիդ մակընլթացույթյուններն ու տեղասովությունները Հյու-
թեղ: ես ցավերից եթե դուրս դամ, պարտքս լինի չափածոիխ
ուկ առնել սիբիրյան անուսում ձմեռային ոլեյղաժդ «կարմիր
կակաչ»ի նման |ւ անել նվեր 7/2 - եղբայրական Աչուռի ո:

«:«

Գրում եմ ն մտածում. մի՞թե Ուսոլկաի աղխերին էլ պիտի
ողնեւմ ոսկորներո: ուսո վաո եւ, ուռ ֆան, ւս ւււոււն -
ղ ըներո: Ախր չ Աչ չ
ժակ: Տվին 22 որ կաթիլներ - անօղուսո: Գործուղո՞ւմ Ձերժ-
Մն -- ուրւ՞ռ ւին , ո եւմ Լ) ում ե ու: Խաս ոեւ--
ինսկ - ցուրո է՝ մեկ, փողի «լ» ` երկու: Գ
` 1 .
նեմ` ինչ կասեն ինճ Հիսլոկրատի" աչակերտները: Օպերա-
ցիաի ենթարկվել չեմ կարող, խիստ եմ Հյուծյալ: Բաչքչել
նքո ավե, մեջ, ում խանում ւուսկ, ո՞ւմ |ԹԺԱե ւ...
կյանքս ցավերի մեջ, ո՞ւմ խնամքի տակ, ո՞ւմ թների վր

«:«

Է՛, Աչուռ ջան, ծանը է Սոնամախի գլխարկը ՛. իսկ դլու-
խր... ձանձրացել է դլուվխր ուսերի վրաւ. իսկ ուսերը... Հողնել
են ծանը խաչի սա: Ամեն մարդ խում ենոլես տղամարդ չի՞
ոնց որ Հիսուս Գավրիլուվիչը, որ խաչը տեղ Հառցնի, խաչի
հ Հոդով 13 մարմնով երկինք թոնի: Մեր ղդործն ուրիչ է, Հողի
վրա` Հեսոո Հողը մեղ վր:

25 թվին երբ Առյուծ ՄՀերի՞՛ լես տղա էի, Հիչում եմ դրե-
պի մի ռարաասիելի Հոռեհւոհաական ուոխվո: Վերականգնում եւ
մուուսվորաւղես մի բնորոչ քառյակը.-

Աչունը խչչում է, չըչում է իմաստուն,
Աչունը դեղին չորերով,-
- Մածարի՛, Մածարի՛, կմածանաս դու

Ուչ աչնան ուչ մի դիչերով:

556 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

րդ թե 4-րդ քառյակից երկու տող -

Լոկ կատուն կլինի Հուղարկավորը իմ,
Ու Հողմը կանն աւո ւս դ. :::

Առլա`

Եվ ոչ մի լացող աչք, ն ոչ մի քեղ Հիչող,
Շիրմաքարդ պիտի զողանա»"

խառնվում է նան Հիվանդությունը, այն էլ նման մածաչոտ

Հիվանդուլյունը...
«2

Աչուռ ֆան, դրում եմ |լ ինձ Հայծոյում: Ախր ի՞նչ օդուսո,
որ քեղ էլ պով եւմ ոլաւոճառում իմ պավով: խում դրանով չթե-
Թոսացան պավերո: Իլ ի՞նչ եմ ղածլա ուսնոււմ: Միյուս կողմից
էլ քեղ չգրեմ, աուլ ւս ո՞ւմ դրեմ... Գուցե վերջին դարնանա-
Մո՞ւսոն եմ ասղլրում: Գոնե դու կիմանա պավս, օրերս, խո-
Հերա...

կինս» նոյ. դեկ. ն Հունվար ամիսներին եղավ Սոսկվայում.
փող ուղարկեց 2 է 2Է250ո. (650 ու.) հ մեկնեց Երան: Նրանց
արՀեստանոցում ՀրդեՀի Հետնանքով մեքենաները այրվել են:
Վաղլակամսկուց նոր մեքենաներ ղնեց ու դնաց: Խուուսցավ
կանոնավորել օղնուլցյան դործը, ռոլասում եմ ամենույն օր:
խԽումոււնոււ է ամրան դալ մի քանի օրով տեսակցուլյան -
«մինչն անդամ եթե ամուանուսքաւծ (ինես»: Ինչոլես տեսնում:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 557

հս ինձ միայն ամուսնանալն է պակաս, ամեն ինչո տեղն է: Մի
նամակ եմ ներվավում - դիր նամակիդ մեջ ն ուղարկիր
Վարյաին չոր Հասնի Սիրանուչին: Սոսկվախդ խնդրել է, որ
նրա Հասքեով չգրեմ...

ԱՀոս, Աչուռ ջան, իմը բոլորը: Խնդրում ես Հոդեկան
սնունդ: Հարուքյաթ չկա ստեղիզո վեր կենալու, Թղթերը խոսո-
նելու: Բավականացիր ւսյս մի քանի մանր-մունը է.քսւլրումո-
ներով:

Ջերմ բարններ Գարեդինին: Հարբած Լեմվելիը` մի Հար-
բած նամա ւււ գ ու: Հարբած բարնեներ քեղ: Նամակ չուսո
ուղարկիր Երան: Շուսո ոլաւոասվխոանիր:

Համբույրներով ջո` Գուրգեն
Հիչո՞ւմ ես մեծ Լոռեզու՛ քառյակը.-

Թառիխուլ: ղած կա իմ ոլոտում,
Չլ՞ դու էլ ես մածացու,
Սու ՄՈՎ կա իմ որոտում...

1.
ՍոՀու ածի չեչում եմ,
մաՀու աՀից -- ննջում եմ,
ղանդ եմ Հրե ոլարանով,
մսծու ածիպ` Հնչում եմ... -՛
2.
Ուոխ ես, կուսցել ես,
լավ երգել - մոռացել ես,
Հովիվ ես անծուո, ծարավ,
աղբյուրից Հեռացել եո...
3.
Թով կյանքը ղուչի նման,
փչուր-իչուր չուչի նմո,

էս դնդոլն էլ դառսոաըկ բան է,-
դինուց դասոարկ կուժի նման: ՛

558 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

4.
Ո՞ւր է երնանը,
ո՞ւր է Վանը,
ո՞ւր է իմ ցնորքը,-
սլայծա՛ռ Նորքը:Ֆ

5.
Դու նկարի էսպես բան,-
էն անտառով դյութական
գնո՞ւմ է քաջ Աչուտը -
չուրջը քամի ու բորան: Ֆ

ծ.
Քանի առողջ ես, մի ւոխրի
մարդ ես ու ողֆ ես, մի ւխրի,

իսկ թե մեռար, Հանգիստ եղիր,
անկենդան կոճղ ես, մի տխրի... Փ

եք
մեր կուոււյում էնքո՛ն դոճի,
մերֆի՛, կուռայ, վերֆի՛ն դիվան..Ֆ

էլ ի՞նչ, մեկն է՞լ զրեմ.-

ծ.
Քիչ գրե, Համ-Հոտով լինի,
ծիածան դոտո՞վ լինի,
չս մեկն էլ թող կաղլես դնա,
թող Աչոտի սրտով լինի...Փ

Աչուռ ջն. էս բուղեիա բերին էս բացիկը: կարծես Զուբի
Հասցեն դու ունես: Ուղարկիր նրան աոանց կոմենտարների:
Քո Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 559

Նումա՛կ 12, Աչուռ Սանաւմկաին, կանաոույ,-
27-22 առսրիլի 1950 Թ. կուուայ

Սիրելի Աչուո)

Ես չեմ դրում, որով Հեւու. մինչ յու օր ոլաոլկած եւ եղել, ի
չեմ դրել, որովՀեւու. քո վերֆին նամիակում խոստանում ես
դրել «ավելի մանրամասն»: Դո՞ւ ինչու ես Լուծլ, ւոյ ողա:
Թղթերդ ստացել եմ: Գրեպի՞ որ եղա Ջերժինսկում ն մի չա-
բաթ իզուր տեղը չարչարվեցի բժիչկների ձեռքին ն Հիվան-
ղդությունա չալկած հւտ բերի կուոււյ:..

ինձ տվին երկրորդ կարգի ինվալիդության"՝ թուղթ ն
նչեցին, որ ֆիզիկական աչ իու նք չեմ կարող տանել: կո-
բող էի անմիֆաղես տեղ առիոխվել կանաուայ, բւսյց այսալես Հի-
վանդկավ քեղ Հանդիլել... Մկան ու պակխավելի ոլասոմու-
թյունը դիսոն՞ ոշ:

երնանից ոչ մի լուր, ոչ մի թուղթ, չգիտեմ ինչով բացա-
սրել: Վ ոո է դրություն» ի օբյեկոիվ ե սուբյեկտիվ:

Լեմվելի Հետ մի աչխատանք էի արել (Բալզակի վեպում
14 ռոնեւոների Թարդմանություն), ւուո 1200 ո.: Լեմվելը դրեց,
որ 600 ո. ուղում են վճարել. ուրախությամբ Համաձայնվեցի:
2-3 ամիս կառլրեի ե մանավանդ աղիքներա կբուժեի: Այսօր մի
բաղիկ մւուս ւս, որ այդ էլ չեն ուղում վճարել, դրում է, որ
«խիսւո» նառմուկ դրեցի ի մխի լարում է նրանով, որ փող
ուոանալիս ինձ անուղ ոաւյ ման փող կուղարկի «մինչ մայիսի
10-15-ր»: 3.000 ոռ. ենալես կորով, ււ էլ հաւլես, հկ դու սում
ես «քեղ եւ ռոլասում, անուչ դարուն»: Իսկ ես մսում եւի,
«ինձ Հառխար չէ դարնան դալը»: ԱՀա 40 օր է ինչ չեմ

աչիոաւոում. ւսյս էլ մի զավ, 40 աչիւօրի կորուս ի Հայսոնի չէ,
թե երբ կվերջանա ւսյս անդործուլյունը:

Մի խոսքով:

Գրե՞լ. ոչ մի ռող չի դրվում: Ինչ դրես, երբ չկա Հողեկան
ներդաչնակություն, երբ ուսու ւլում ես ն՛ Հոդեսղես հ՛ Փի-

560 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղիկառղես, ոլես-ոլես ու ոլես, մի թուլթունդ տուր դեռ:
Լեմվելից ջերմ բարններ: Ջերմաղին բարենել Գարեգի-
նին:

16 փետրվարի 1951 Թ. կուուայ

Բարե. Աչուռ. կարծես թե պիտի Հանդիմանեմ քեղ: Քավ-
եցի: Աչխարչ է, ամեն ինչ կպատածի: Լանհցի քեզ Հետ պա-
ւում ծւծ դժբավխոռուլթյուն մասին: Ցավակցություններո: Պայ-
քարել ես քաջաբար ն փրկել մեղուների կյանքը: Հենց այղ ել
է ամեն կարգին մարդու կոչումը,- փրկել մեղուների, ույդ.
խմաոռուն ի ժրաջան աչխոաւուվորն երի կյանքը: Բայց դրում
եմ քեղ մի այլ խնդրով: Որոչեցի Հավաքել ի մի այստեղ
դրուուսծ դրուուսնքներա» ե Հիչեղի քեղ ուղարկածներո: Եթե
մեխում են, արտադրիր (նեղություն ջաչիր) ե ուղարկիր: Ուրիչ
ի՞նչ: Զանսաղություն: Այս տարի խրոնիկական պավերո չեն
անձանդաւուաքնում: Տետեհաասլես վաո չեմ: Հետաքրքիր է, որ
անգյալ տարի ջո ե Վարիսի միջողով ուղարկած նամակս չեն
ուուսցել: Ինչ ի է:

Երհանից ուուսզ ված նամակներին նայելով մայրուքաղուքը
անճանաչելի է դարձել: Նոր չենքեր, նոր ռպլրոսսղեկաոներ: Հո-
յակառը դործ է Առուլինյուն մոնումենոլը 7: Ձեռքո ընկավ «ըն-
կեր Սահվան իլիչի»" ռուսերենի թարգմանված «Իմ կյան-
Քը»5 - ''ԽԹղ ատո». լավ է թարգմանած: Լեմվելից Հատուկ
բարեներ: Իմ բարնեները Գարեգինին, ընկերուծուղ հ ում
արժանի կծամարես:

ինչ ն է:

Սիրով` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 561

Նոամուկ 14, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
12 մաղրոխ 1951 Թ., կուուայ

Սիրելի Աչուո)

Ես արդեն Հույսս կորել էի ե կարծում էի որ ոյս անդամ
էլ նամակս անցավ անալաւուաայվւււն ե մուծում եի ղդարունը
բաղվելու ռլես անձամբ երեւալ կանաույի Հորիղոնի վր,
անցնել կողքովդ ի չբարմել... երբ Հանկարծ միննույն օրը»
միննույն ժամին, միննույն նամակաբերուծին մտավ վաղոնա է
Հանձնեց թո բաղիկն ու վակիկը...

Անցնում եմ Ըուո հության:

Գրում ես.- «Զդրելուս ոլաոճաուր ի պլասոճառիկները
լռության արդարացումներ են (Լիակատար չոռիով»: Մութն
է, անՀասկանալի է,- ն աղա երնանի ղծով կորած նամակ-
ների ոլաւումուլթյոաւն ես անցնում: կուույի փուսոր որաուաավու-
նւսոու չի Երանի փոստի աչիոաւունքի Համար: Լեմվելն էլ
մի անդամ 3 ամսով ուչազրեը նամակիս որաուասվոանը:. երբ ես
յդ մասին նրան Հարցքասնդում արի, նւս Թե, 81/75, Վարդդե-
ռը ւնւուս ւում աչլոաւոում էր, (ՕՂ, դերան եր կորում, 21Օ/1, ե
ղդերանը, (ՕՂ, ընկավ նրա ձախ ուռին, Ճ(ՕՊ... բանից ոլարզվում
է, որ Լեմվելը դրում էր ինձ ոչ թե իր աջ ձեռքով, այլ
Վարդգեսի ձախ ուռով|)/1

Ի Հարկե, ես Հասկանում եմ քո երկարաւոք,, միամյա լռու-
թյուն ոլաւոճառներն ու ոլասոճառիխկները ի կարդարացնեի ույն
եթե... եթե քո բոլոր նամակները ի իմ առաջ դանվող քո վեր-
ֆին բացիկն ու փակիկը չվերֆանային «Ախպերդ Աչոտ» -
ռրսուղլի խոսքերով: Այս ուղղությամբ դեռ չառ ոլիւոի ղածլեղ
ոանեւմ ի երեսովդ ոլիւոի ւուուն, Թե դրավոր 22 ասլաղայում
բանավոր... ւսյս անդամ բավականանում եմ այսքանով, նկառսոխ
ունենալով քո... առողջական դրությունը:

Աչուռ, սիրելի, դու երի դւոնվում ես առողֆասես ույն
դրության մեֆ, ինչ ես անցյալ տարի ւսյս ժամանակ: Դու ինձ
ույն ժամանակ խորչուրդ էիր տալիո,- «Ուչադրություն մի
դարձրու, կանցնի»: Ես քեղ ըԸնդծակառոմըը պիտի անմ, --
«Ուչադրություն դարձրու` կանցնի»: Նախ հ աու Հանդի-
պիր Ջերժինակ, ենթարկվիր բուժքննության ն գնիր 10-14 Հատ

562 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ինչոր թարթիբներ. Թունդ. չեն, 96 կ. արժեն բոլորը միասին:
Այնուծեւու դործածիր կարագ ե քաղցը Թեյ: Անդյոլ տարի ես
Հասա մինչն մաՀվան դուռր, Հյուծվելի ն մտածում էի, որ
ամեն ինչ վերջացավ. Լեմվելը օգնության Հասավ ժամանակին.
երկու նվաղ տղան ուղարկեք ինձ երեք Հարյուր ուծ լ ես կա-
պլեցի ինձ կարաղի ն քաղցը Թեյի: Տաք Հաղնվիր, չատ է օգ-
նում ւուս ք Հաղուտաոր: Աչնանը ես դնելի չան մորթով մի ւուք
վերարկու ի այժմ, երբ բուռ սովորություն ոլիւոի առսլրեի ւուոնւ--
ջող պավեր (խետր., մաղրւո, առլրիլ), զդում եւմ ինձ դուրս այդ
պավերից: Առուսմուքաը մարդկային օրդանիղմի ծանը ու Թել
արդյունաբերությունն է ե ինչես երկիրը, այնալես էլ մարդ-
կային օրդանիղմը ոլածանջում են որ այդ միավորները լավ
դործեն ե դտնվեն երենը կոչման բարձրության վրո...
ՈՕրաորա 0757
«3»

Գրում ես, որ կարդում ես միայն Թերթեր ե ամաասդգրեր ե
որ ամանակ չունես կարդալու: Ելթե ամաասդգիր ասելով Հաս-
կանոնք «Նովի միր», «կրասնույա նով» էլն., ուրեմն կար-
դալու ժամանակ ունես ն կարդում հս: կարդալը սլոչո՞վ
կլինի:

«3»

2550 աչխօ՞ր. ոչ միայն մալադեց այլլ. աֆերիմ) Ես` 310:
Այն կողմ չկարողացա անդպնել: Ես քեղանից 240 աչիօր
որակա ունե, տո».՛.. 3810 52 Լեմչիկը/ ինձանից 310 աչիօր
որակա ունի, ւի Հ" Լեմչիկը ոչ մի աչիոօր չունի:

«:«

Լեմչիկի ոլաւոմությունը երկար է: Եւս չկարողացա նրան
տեսնել (այս տարի ամուլ ույ միան ւոնանեւի ղիտի), բոսյց անուոխ-
րուծիս, Քաննիւս Ալնքսանդրովնան, կանո դնեաղլիս իմ խնդիր-
քով Աբոն Հանդիսլեց ի տեսավ նրան: Լեմչիկը Աբանում ւսլ-
րում է «աղաւո արվեւսոտադեւոի» բոդեմային կյանքով: Ամավա
մեջ աւուսնոււմ եւի նրանից երեք-չորա նամա ի բոլոր նամավլ-
ներում բարեխիղճ կերոլով նկարագրում է իր բոլոր խումերի
ոլաւոմուլյունը, ղանաղան ռոլասոխկաչների, ռպլերցովկաների,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 563

ղառղիկանկաների, կանսկի ն Սոսկովակի օղիների ու դարեջըե-

դուրս դրի, չղիտեմ, լսեց իմ խորչուրդը, թե ոչ: Վերջին
նամակում դրում է.- «երկու օր է, որ չեմ խմում ի ինձ չառ

լավ եւմ ղդում... բայ մուսծում եւէ, որ ավելի լավ է խմել ու
իրեն լավ ղդոլ, քան թե չիմել ու երեն (ավ ղդողլ:..»: Նիոն
ռրամտություններ խի ուռ Հաղվաղյոււո են նրա նամակներում:
Գրում է կամ Հարբած կամ «ռղախմելիայի»77 դրության մեջ ի
նամակներն անկապ են, էքսպենտրիկ, Հակասական, լեմչիկա-
մին: Զէ, խիստ կարուռել եւմ ռույ դ անալիւուսնին: Օդուտուիխն
Հավուքվեց ի ուղում էր ինձ մուռ ւռեղասիոխովել, ձեական բոլոր
արդելքները վերացվել եին ե Հանկարծ նամակ,- 2ԼՕ/1, այտեղ
մի կին կոս, մի Մարի Վասիլենոս, 21ՕՊ, ես քույր չեմ ունեցել,
ոօ: /. մինչ/ Հիմա չգիտեի, թե ինչ է քույր-եղբայրայան սերը,
2ԼՕՊ, Հիմա, 2ԼՕՊ, Հասկանում եմ կառսխացպ-կամագ: Խ/օ7, Հեւոււ-
ճղում եմ ժամանակավոր տաողես դալո, մինչեւ (ոի վ կերոլով
Հասկանա ջույր-եղբայրական ռերը, (ՕՂ...

ԱՀա քեղ Լեմչիկ:

Բարնեդ կծաղորդեմ: Նո մի քանի անդամ Հարցրել է քո
մասին, ես կարճ եմ կասպել,- Աչուռից վաղուց է, որ նտո
չկա, Ճ(ՕՂ: Գուզե ոլեւոք եր Հաղորդել, որ Աչուոր ժամանաա-
վորառղլես դաղարեցրել է եր նամակադրույթյունը, որովՀեւոււ
մորաքույր չի ունեցել մ կանաոայում մորուքույր է դել ե

կա՞ն... Հա՛լլա-Հալլա՛...

«:«

տում: Չեմ կասկածում, որ իմ այս նամակը, ինչպես նան իմ

564 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ոին. որ ն տեղ չի Հասցնում չդրած նամակները: Գրում ես,-
Հմանըամաան նառմուկ կգրեմ, երբ Հավատի ացու, որ այս
նամակը Հասել է տեղ»: Հավաստոխացիր, ռարասում եւ:

Ես իմ անգյալ տարվա աչիոաւունքի վր հմ: Պածակում
եմ 24 ժամ ն 24 ժամ ւղ աւո եւ: Զբաղված եւմ Մայակով-
սկիով 7: Մեծ գրող է: Ջեռ եմ դզել ամբողջական Սայակով-
ակին մի Հասոորով: Բաղի-բոաղզի դրում եմ: կաղմում եմ նոր
երգերի գիրք, որը երեի վերեինն է ն որը երի այդոլես էլ
կոչեմ,- «Վերջին գիրք»: Լեմչիկը ղեմ է.- Զէ՛, աօ, այդ
վերչինը չէ, օո, դու էլի դրքեր կրես, օո. Ինչել/

Առայժմ այսքան: Ջերմ բարններ Գարեգինին: Երեւանը
խուռ ղդեղելկացել է. Հոյակաը դործ է Առուլինյուն մոնումեն-
որ: Նկարը ոնա: Ուրիչ նորուլյուն չիք: Ողջ լեր:

Քո` Գուրգեն

Նամակ 15, Վարդան Աճեմյանին, Երհան,-
26 մաղրոխ 1951 Թ., կուուայ

միրելի Վարդ:

Մայրաքաղաքի, երկրային ն տեղական թերթերը Հաղոր-
դեցին թո նոր Հաղթանակի, նոր նվաճման մասին 1: Թան չի,
Խորչուրդի Հաղորդադրուլթյունը հ ես աուն ձին Հաճույքով
քո նունն ու աղզդանունը հ նախան վանող, Հայրանունը,
տարաբայիվուռ Պանտոխչի՛ջ անո՛ւնը լռեցի բարձրախոսների ե
հս, որ Գլադկովից" մինչն Արաքաման/՛ Աճեմյանից մինչն.
Թերզիբաչյան 1, Սովետական Միության արվեստի ն մոքի
բոլոր աչլուաւուսվորները իրավունք հ Հնաղրավորուլյուն ունեն
կրել Ստալինյան մրցանակի դավնեպսակը, եթե... եթե միայն
կարողանան ուռեղծել արժեքավոր դործ: Հնարավորություն ե
իրավունք տրված է բոլորին: Ու Հաճախ տխրուլթյումբ ու
տարակուսանքով ես մուծում Իքախ կամ Զեւոի մասին, -

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 565

ինչո՞վ են ղբաղվաւծ, ինչո՞ւ չեն տալիս արժեքավոր դործեր,
ինչո՞ւ նրանց անունները չեն երեում Աոալինյաւն ոլասկակիր-
ների ցուցակում: Ուրեմն... ուրեմն, կրկնում եմ թան չէ, ամեն
մարդու բան չի: Սրա Համար Հարկավոր է բացի իրավունքից
ի Հնարավորությունից, ես մի փոքրիկ Հանդամանք,- ւում-
ղանդ, ույն, ինչով օժոված ես դու առտւոուլյոաւն ոսկե եղֆյու-
Ըից:

միրելի Վարդան. անցյալ տարի թե նախանցյալ - երբ Հի-
վանդությունն ու կարիքը սեղմեցին ինձ ոլառոխին, ես թույլ
սովի ինձ, իմ կեցության ու կաղուլթյաւն ՏՀՀառսիաալաւուաախւանող
Հումորով ու կատակով մի նամա դրել քեղ: իի ւսյդ նամակը
դու թողիր անապլաւուաավխուան: Դու Հասկացիր, որ եթե ես ղդա-
մի» որ իմ նամակը քեղ կամ քո Հաղվադեսը օղնությունն ինձ`
կարող են աղդել քո քաղաքական բեպուստացիայի վրա, ես
քեզ ամեննին չէի գրի: Հիմա ել չէի գրի, եթե չլիներ այս առի-
Թր» ույնքուն ինձ վրա աղզդեցզ քո քար լռությունը: Բայց ես
դիտեմ մի ուրիչ բան, որ եթե ես թեղ չՀիչեմ, ղու ինձ երբեք
չես Հիչի: Դու հրուվունք ունես ինձ մոռանալու, որով Հեսու. իմ
մասին քեղ ոչ ուք չի Հիչեցնի, իսկ ես, եթե անդամ մոռացած
լինեի, թերթերն ու ռադիոալիքները կՀիչեցնեին ինձ` քո մա-
սին: Ուռւոխ ներիր ինձ, որ օղտվելով առիթիղ, Հասցնում են
քեղ իմ ձայնը ի ռրուսն ց չնորձավորում քո նոր ի ոչ առաջին
ի ոչ վերֆին Հաջողությունը:

Երհակոայում եմ քո տծաճությունը, երբ դու կաւոանաս ու
կկարդաս իմ այս նամակը... բոոյց ես չեմ երկնչում: Եւս դիսոեմ,
որ ամեն 22 Հուում է ի աչիոարծում մարդ չի կորչի, որքան
էլ հրերի կամ ճակաւոադրի բերմունքով ծանը փորձություն-
ների ենթարկվի նա... հս ղիտեմ, որ ավելի խոր ու անչույս
տեղերից դուրս եկա սաղ -ոաղլամալ, ու եկա ու սեղմեպի քո
ձեռքը, իսկ Հիմա... ես դիտեմ, որ այս վերջին փորձությունն
է, ն նորի՛ց եմ կրկնում, աչխարչում մարդը չի կորչի:

«Սաո մեղմիր Հաճությունդ ե բրի աչքերով նայիր
իմ ւսյս նամակի վր: Հիմա Երհանում դարուն է հ ես դիոեմ,
որ դարունը քնքչազնում է մարդկանց, դարձնում է ղդայուն,
ռրւուսուուչ: արվեւտտաղդեւոների վրա մանավանդ, ավելի խորն է
աղզդում դարունը. ինչո՞ւ է ւյս այսալես: Այսւոնղ էլ այսօրը

566 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

օղում չրջում է դարնան բուրմունքը, ես դրում եւմ քեղ, հկ
ռրսոումս, ռրոումս սես առւովիածներ են երդում:

Երգել քեղ բարեկամների բարեկամության, կնոջ երդում-
ների արժեքի, լավ օրերի ն վատ օրերի ե՞րգը:- կարիք չկա:
Զե ուղում ւսյս ոպլոնտական (այսպես կոչված) ւոր ասխադրու-
թյունը խաթարել ամենակեր ոլրողաւյու|: Ինչոլնս Մայակովակին
կասեր, մեր կյանքը, (ոի վ Հ«ույոււոի» կողմից, դեռ կաուս-
բելաղդործված չԷ755, բոսյց մենք դնում ենք ույդ ճանապար ծով
ու կասկած չկա, որ կծասնենք: Այդ ճանապար ծով առաֆնոր-
ղում է մեղ մեծ ղեկավարը ն եթե անչրաժեչտ է, որ ես ապրեմ
աւուույժմ կուուսյում ե ոչ Երհանում, ի՞նչ մի ռարաասիելի բան
կա այդսոեղ որ». այդ 23 ռարաասիելին: Սարաավխելին այն է, որ
մարդիկ մանրանում են, կորցնում Հեռանկարները ն իրենը
սնվական Քիթն անդամ մչուչում են ոնհանում: Խոսքը չի
վերաբերում նամակիս ընթերցողին: Ի ակնարկը վերաբերում
է մարդկանց, որոնք ավելի ծեռու են քեղանից ե ավելի մուռ
եին ինձ... Բայց... ամեն ինչ ծուում է, մեն ինչ փոխվում:
Փո՛ուք մարքայան դիալեկոխկային:

«:«

.Երկու օր աոււսջ (ուղում եւ մի Քիչ «ռղարծենալ» իմ
Հաջողուլյուններով Թեկուղ հ քեղ Հառսխար կարող են Հե-
ւաւքրքիր չլինել...) ես դիմեցի տեղական ձեոնուծ ուս օրդան-
ներին ի խնդրեի ւուալ ինձ Հնարավորություն ղբաղվելու իմ
մասնադիվոուլթյումբ. ույդ Հնարավորությունիցը ես ղրկված չեմ.
ւյս 22 ամիսների ընթացքում" ես ավելի չատ եւ դրել ի
ուտեղծադործել, քան Երնեանում Հինդ տարվա ընացքում
կաւռեղծադործեի. իմ խնդիրը վերաբերում է նրանց Հրառլա-
բրակմանը: Ինձ խուտոացան միջնորդություն Հարուցել Հայաս-
տանի Հասա ւաւուավխոււն օրգանների աոււջ, որոլեսղի Գեւո-
Հրասոից մւոււա նում աւուույ ժմ թարգմանական աչխասուանքներ:
Զե կասկածում, որ այդ դործը կծաջֆողվի: Առողջությունս
լավ է. Թողել եւմ | խմելը հ... ծխելը. որոչել եւ երկար ալրել,
կոջո՛ս:

կեղծավորություն ե 11 2.6ԸՐՑ01՛ կլիներ իմ կողմից եթե
ասեի, որ ոչ մի կարիք չունեմ ի օղնության կարիք չեմ դդում:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 567

Ունեմ կենսական այրող կարիքներ: Զե կասկածում, որ յս
անդամ կծիչեիր ինձ, եթե մինչն. անդամ չուոանույիր: իմ ւյս
նասխակը: Եթե բաղմաղբաղույթյունը կիտան դարի քեղ ժաուոււ--
նակ վառոնել փոսում, կարող ես ուղարկել Սերիկի-փոայլուն
քույրիկի միջոցով: Պնաձրատլի առաջին իսկ վճարից կփակեմ
իմ ոլւարոււքը - նույնւլես փայլուն քույրիկի միջոցով: Ա՛ւ քեղ:

Նամակոա ակսեցի ռպլոնհղիայով, աավլույն վերֆացնում եմ
պլրողայով: Բայց այղ պլրողան կաղված է մի մարդու առօրյայի
Հեւ, որն իր ողջ կյանթը նվիրել է Ոլիմպոսի աստվածներին:
Եվ եթե նրան միչսո չեն չոյել Ռլիմոլյան աստվածները, ույդ.
նրանից է, որ նւս չի արածել որբաղան լեռան ուռորուոներում
ն. ձգտել է միչտ լեոն ի վեր...

Ողջ (եր: Արուսին ի Ալհքսանդը Վարդանիչին ֆերմ ող-
ջույն: Սրոոադին բարեներ Լնոնենց:

Ողջույն երկրին ե Երեւանին:

Սիրով` Գուրգեն

Ճքճշոօճքոռամ ոքճք, /Պ3ճքշռոաաւամ քճմօո, Խքճմ, ա0ոչօ3 տոլ.
Շմոն,

Նամակ 16, Անտոնին Պաուլայտիւոնին, Ձերժինակ,-
10 Հոկտ. 1952 Թ., կուռայ

Սիրելիս, թանկադինս.

Հենց նոր եկա աչխաւուան քից, մուս ձեր սենյակ, ոնում
դասու մածճավկալը ի ոլառավին: Նու մրլժմրլաց.- « Գնացել
են... մեքենայով... երեկոյան կողմ... յո, դնացել են»:

Նայեցի Թղթերը, տհտրերը ն չսխալվեցի: Գտա քո թան-
կաղին երկտողը: Շնործակոլ հմ, Հարաղասու, բարի, ռր ւուս-
ռուչ խոսքերի Համար: Թող սիրո ասւովածները ոլածալանեն
մեղ` միմյանց Համար:

Մուոյլ, Մաուրո աւո երեկո... լուսինը չի երեում: Թ.ո-
իւիծ, թախիծ...

Սանը գիչեր է:

Ինձ աւոխոլել են Հաչվել մինչի Հարյուրը ի խոստացել են.-

568 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«Իսկ այնտեղ Տոնին է»: Եւս մի քանի անդամ Հաչվեցլի մինչն.
իննսունիննրը, բայց ոչ մի կեր չկարողացա ասել` «Հարյո՛ւլ»:
Վերջոաւլնես Հավաւքեպի ուժերս, աւոխոլեցի ինձ դոռալ - «Հար-
յո՛ւը...»: Եվ արլժն ուց աո... Իսկ դու չկաս:

«Դու Հիմա տանն ես, քնած ես Հրեչտակային քնով, կամ
որաւոմում ես ոլանի Սարիավին.- «Ես նրան խղճում հւ: Ն

այնտեղ կկորչի...»:

Ցերեկվա ժամի 3-ր
Գրում եմ աշխատատեղից: կուղենայի նախակա այսօր
փուս Հանձնել: Տեղս չեմ ղդտնում: Ամենուր աղմուկ-աղա-
ղակ...
12 Հոկոեմբերի
Ձյուն է ղալիս... Ջյուն` կուոււյի, ռրսոիս վր: Երեկ ոչ մի
կերոլ նամա չավարտեցի: Լույսը Թույլ առկայծում է: Պո-
վելը կորել է ինչոր տեղ: Ես նաել եի որաւոուծանի մուռ |ւ
նայում էի... ինձ: Դու չկաս հ կարծես մեկնել ես Հարյուր
տարի առաջ: Ո՛չ, Հենք նոր մեկնեցիր... ԶԷ՛, դու չես դնացել,
դու ւս Հւ, իմ կողքին ես...
ԱՀոս, սիրելիս, իմ բոլոր նորուլյունները:
Երեկոյանում է: Սոլասում եւմ քո նառխակին: Սրոոադին
115
բարեներո ոլանի Մարիին, Իոսիֆ Իոսիֆովիչին ե նրանց,
ովքեր չրֆաղլաւտում են քեղ: Համբուրում եմ աչիկներդ:
Քո` Գուրգեն

Նամակ 17, Անտոնինա Պառւլայտիտեին, Ջերժինակ,-

Սիրելի Տոնի.

Երկու ժու առաջ Հասաւ կուռայ՞: Ամեն ինչ տեղում է,
ւա ւե, ինչ` կարդին, Հարբածներ չկան... Ցերեկվա ժամի
2-ն է: Սրւոխս վր ծանրուլցյուն կա: Ինքս էլ չգիտեմ` ինչու:
Հիչում եւ քեղ, իմ սիրելիս, ի սիրուս արյունով է լդվում: Ի՞նչ
է քեղ ռոլասում: Ճիչ է, ես դիտեմ լավ բանաատեղ-
ծություններ գրել... է՛, Հետո՞ ինչ: եթե միայն իմանայի՛ր, թե
ինչ ծանրուլյուն կա որոումա: Նախանձում եւի քեղ: Դու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 569

երիտասարդ հս ն ամեն ինչի վրա նայում ես թեթե, մատների
արանքով, իկ ես մեխ ինչ ռրսոխս մուս եմ ընդունում...
Արդեն երեկո է: Ուժեղ քամի է հ լուսին: Քամի: Թախիծ:
Այսօր ոչ մի տեղ չգնացի հ չեմ էլ ղնա: Երեկո: ամի...
Քո` Գուրգեն

Նամակ 18, Անտոնինա Պաուլայիտիտեին, Ջերժինակ,-

Սիրելի Տոնի.

Երեկ երեկոյան ուուս ւս նամակդ: Նամակ ւու ւց ււ նուն.
Սոսկվաից: եղբորս կինը" " վերֆերս է վերադարձել Երնանից:
Նո ինձ բավական նորություններ է դրում: Ոչ մի լավ ե
ուրախ բան: Տրամաղրությունս մոււյլ է: Այսօր իմ ստենդի օրն
է: Արդեն Հինդ անդամ ւոուքուլյուն եւմ ունեցել: Ժամի 5-ին
Լյուբով Գեւորովնան 5 արյունս կվերցնի Լ1 28-ին կւուսնի Ձեր-
ժինակ` Հեւռաղուումյան

Ուզում եւմ չոռուսխուել կարհորի ի երկրորդականի ւլոււ--
սին: Դոս նչանակում է, որ սկավում է իմ սիրելի տենդը: Վասո
Հիվանդություն չէ: Դոս ո՛չ ուուաւմուքոխ զավ է, ո՛չ ոռումի:
Ուզում եւմ ոլաուկել, չասուսխունլը մեն ինչի մասին, բոյը ո՞ւմ
Հեւոչ Վառվում են ձեռքերս, ուռքերս, դեմքո: Մարմինս Հաճե-
լիորեն ֆերմանում է: Դոս կառու վում է օրը մեջ: Բայց կան
ուրիչ Հիվանդություններ - ամենօրյա ի մշուսկան: Չէ, չնեոր-
Հակա՛լ եմ, իմ Հիվանղությունը լավն է:

Հիմա ես քեղ սոնսնում եմ ույնք ան սլար» անա դու
նաուսծ ես կողքո (արդեն տենդի մեջ եւի. ինչ լա՛վն է, ինչ կար-
դասպածը, եկավ ամանոակին, ուղասեցնել չովեղ):

Համբուրում եմ քեղ այրվող չուրչթերով, Հենք Հիսի չուր-
թերոս այրվում են: Մրսում եմ, բոայզ ամեն տեղա այրվում է,
դուրեկան է, բոյը ե երկյուղալի: Սոլասում եւմ Լյուբով Պեւո-
րովնային, նւս ոլեւուք է արյունա վերցնի Հեւուսղուռղման: Լավ
եղիր: Մի՛ տխրիր: Սա էլ կանցնի: Ամեն ինչ անցողիկ է, ցավն
էլ կանցնի, վիչսոն էլ» ուրախությունն էլ:

Քո չասուսխու Գուրգեն"

570 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նամակ 19, Անտոնին Պաուլայտիւոնին, Ձերժինակ,-
19 դեկտ. 1952 Թ., կուուայ

Սիրելի Տոնի.

Գլխումս Հիմա միայն մի միտք կա` առողջանա՛լ: Որով-
Հիւովւ Հիվանդի աչքին ամեն ինչ ծանըր է Թվում, ռարաասիելի...

Հոգնել եմ: Բարեներ Պավելից, նրա Ընտանիքից: Բարեներ
ոլանի Մարիային, Օսիղովիչին: Սալասում եւի Վերա Փեռդոր-
ովնային 77: Նու խուտոացել է յսօր դալ ի լռել ինձ: Արյանս
Հեւոաղուուման արդյունքները դեռ չկան: Զարմանալի արյուն
է: Հավանորեն ոլաւովելի Լ. Չն կորպրել է ույն...

Երեկո: Վերա Փեռդորովնաւն չեկով, բոյը պերեկվա 1-ին
ինքս դժվարուլցյումբ: բուժարան Հոու: Ջերմությունս 378 էր:
Դա ցերեկն էր, իսկ Հիմա, Համոզված եմ որ 39 է: Նա բարկա-
պավ վրաս ի արգելեց այսօրվանից աչիոաւուանքի դնալ: «Եթե
դու չարունակես քոնը, կմեռնես, ն եւ ոպլաւոասվխւանաււոոււ
չեմ»: Այդպես էլ ւսւուղ: Սոխի ված եւ չաչխաւտել: Անկեղծ
ուաած՝` ուժ էլ չունեմ: Հիմա ւոււքուլյուն մեջ եւ: Խեղդվում
եք |ւ թույլ եմ ինչես երբեք: ԱՀա 22 ուր Հաս հս:

Դե, առայժմ, դրիր, մի մոռացիր, Հիչիր---
Քո` Գուրգեն

Նամակ 20, Անտոնինա Պաուլայտվխոեին, Ջերժինակ,-
17 Հունվարի 1953 Թ., կուռայ

Թանկաղին Տոնի.

Հունվարի 3-ի քո նամալն ււուս գ ւս միույն երեկ... մանրա-
ւի ոլաւուաավխոււն դրելու ուժ չունեմ: Պառկած եմ, ինչես
Հիվիանդներն են ոլաուկում: Ձերմությունս տւուուան վում է 32,2-
ից մինչն 38 աստիճան: Մի քանի անդամ հրաղում տեսել եմ
քեղ: Ափսոս, որ ւմեն 22 Թոռրոս դասավորվել: Հիւրա մենք կա-
բող էինք լավ թե վաո ապրել միասին: կլիներ հ՛ ոու անք,
ե՛ երջանկություն...

Իսկ Հիմա միոյն մուսուլ ունք է որ կլո... "Ձ.ջ 15 1Օք6
րօքւօ6... '7722,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 51

իրավունք չունես ինձ թողնելու, քանի դեռ Հիվանդ եմ, քանի
դեռ ասզրում հւ: Եւ քեղ երկար չեմ ոլածի, մի՛ վախեցիր:
կուռայում կամ Ձերժինակում կթաղես ինձ ն` աղ աւո ես:
Տոնի», սիրելի Տոնեչկա, ինչո՞ւ Հիվանդացա: Ինչո՞ւ եւ եւ
միայն երաղ է` Հեռավոր ֆանտաղիտ, միֆ, ոսկե Հեքիաթ, Հի-
վանդ ուղեղի մորմոք...

Սիրելի Տոնեչկա. Հունվարի 7-ին Վերա Փյողորովնան ինձ
խել ինձ Ջերժինոկ` Ալիոս Անդրեննայի՛՞՛ Հակողության տակ:
Ստիպված էի ենթարկվել: Պավելը ձինը վերցրեց ն պլատրաստ-
վեց ինձ Հիվանդանոց տեղափոխել: Ամբողջ դիչեր չքնեցի ն
կտեսնես ինձ Հիվանդանոցային խալաթով, դունա, նիծա-
բած... Հաջորդ օրը Հրաշք կասուսրվեց: Ձերմությունո անցավ,
Հետաձղել: Մեկուկես օրից ջերմությունը նորից Հայւոնվեց,
Էոյց դրսում բուք եր ի 46-50 ասւոիճան պուրոո: Այսօր էլ

սառնամանիք է, այնսլես որ ոլաուկած եմ ուղեղիրը դրոլա-
նկումո:

Երեկ ամբողջ օրը ջերմություն չունեի: Երեկոյան մի ծամ
միայն` 38,2 ն նորից իջավ: Զդիտեմ թե ինչով է ավարտվելու
ւսյս խաղը - վաո խաաղը:.. |

Դու ուրա ես, որ ես չեմ աչիտաւոում, իկ ես ոչ:

Սրւուդին ողջույն ոլանի Մարիային, Օսիլովիչին: Ցերեկ-
վա ամի 1-ն է: Հիմա ջերմությունոս կչառինմ: ԶՁավեցի -30 է:
Տեսնենք երեկոյան ինչքան կլինի:

Համբուրում եմ, քո` Գուրդեն

Նամակ 21 Անտոնինա Պաուլայտվտեին, Ջերժինակ,-
11 փետրվարի 1953 թ.,
Զերժինսկի չրջանային Հիվանդանոց

Սիրելի Անտոնինա.
Եւս ողֆ հ առողջ եւի, բոյց դեռ Հուսանք չկա. ռենոդենը չի

572 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

աշխատում: Ինձ վաո չեմ ղղում, ֆերմությունս նորմալ է,
ֆերմությունո բարձրացած է...

կուռայից մի Հիվանդ կնոջ են բերել... Բոլորը Հեւոււքրքը-
ա են, ես կվերադառնա՞մ կուուայ Թե չէ:

Զե Հասկանում, 22 Պավելն ինչո՞ւ չի դալիս: Մի մարդու
միֆոզով ես նրան նամակ եմ ուղարկել: Սիրոս անձանդիուռ է,
վախենում եմ վաղը նորից ջերմություն ունենամ: Վաղն
ասելով, չեմ ուղում ասել ուղղակի վաղը, ույլ ընդծանրաուղես,
ալա ղայյում: Ինձ թուղթ է ոլեւոք, Տոնեչկո, ուրիչ ոչ մի բանի
կարիք չունեմ...

կարուռում եմ քեղ: Անալիզն արել են: Գործերո (ավ են.
1Շ724 չեն Հայւոնաբերվել:

Քո Գուրգեն

Նամակ 22, Անտոնինա Պաուլայտիտեին, Ջերժինսկ,-
24 փետրվարի 1953 թ.,
Զերժինսկի չրջանային Հիվանդանոց

իք սիրելի Տոնեչկամ

ՇնորՀակոլ եւի, որ դու այդքան խելացի ես, խուռ, բանա-
կան, Հոդաւուսը, լավը ե տնա Հ մուն Հիանալի:

Դու ասում ես, 22 մավխորկա չկա: Բայց իմ վիճակում ւմ--
խորկան օղդտակար է հ անձրաժեչո: Չէլ՞ որ ես քեղ բազասորել
եմ, որ այն իջեցնում է ջերմությունը, ինչ որ ինձ պետք է...
Դու ոլեւուք է իմանաս, որ ես չեմ կարող առանց ծխելու:
Վարժվիր ղրան: Պիտի ծխեմ, ինչ լինում է, թող լինի...

Դու ուղում ես, որ ես որոչակի դրեմ, 22 երբ են ինձ Հի-
վանդանոցիցզ դուրս դրելո՞ւ: Անդամ Ալիսա Անդրեննան դա
չդիոե: Ամեն ինչ կախված է ռենտողդենից... իոկ ե՞րբ կլինի
ռննոդենը` չգիտեմ:

Համբուրում եւմ քեղ, իմ սիրելի փոքրիկա ե խնդրում եմ
Առւոծուց, որ դու միչւո Լինես ողֆ, առողջ ե... իմը:

Քո խուռ Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 513

կլինե՛ս: Իսկ եթե չլինեն` ասւուված նրանց Հեւոչ Ես երբեք
Հույսս չեմ դրել նրանց վրոո, իմ «մեղքը» ես դիտեմ: Իսկ այդ
«մեղքը» նրանում է, որ ես ռովորական չարքույին չեմ... հ իմ
բարեկամները վախենում են անել այն, ինչ իրենք կցանկանա-
յին...

կուզենայի իմանալ քո ւոլւրուլյուն ոլառոճառը: Իրոք, ի՞նչ
է պատաձել: Մի՛ տխրի, մի՛ Հիվանդացի, թե չէ... Թն չէ ես
ուռով-դլիով կկորչեմ... դու իմ միակը...

Գուրդենաս ո"

Նամակ 23, Անտոնինա Պաուլայտիտեին, Ջերժինակ,-
11 մարտի 1953 թ.,
Զերժինսկի չրջանային Հիվանդանոց

Սիրելի Ատոնի».
Եթե իմանայի՛, որ իմ մորուքը քեղ այդքան կվչտացնի...
Խե՛ղճ Զեխովի Օլգա: Ինչոլե՞ս է Ս ապրել Անտոնի Հեւո:
ՉԶԼլ՞ որ վերֆինոս երբեք չեր ռսռիր վում: Խե՛ղճ կան ույք ույն
մարդկանց, ովքեր մորուք են թողնում: Ինչոլե՞ս եխ նրանք
ասլրում ւսյս աչխարչծում՞՞..
Հավատում եւի, որ դու առանց ինձ տխրում ես, բայ Հւս-
աւուս՛ ինձ, ես քեղ այնւես եւմ կարուռում, այնպես եմ ւոխ-
/ ինձ, հս քեղ այնո պար , այն ի,
րում քեղ Համար, որ այդոալես ւոխրել կարող եմ միայն ես:
Ինչն է, առողջ եղիր, մի՛ մտածի իմ մորուքի մասին: Սո-
բուքն ի՞նչ է Հավիոենականույթյյաւն դեմ: հկ ինչ վերաբերում
է շրջասլատի կարծիթին` այդ, իՀարկե, ինձ չի Հետաքրթրում:
Դու ղդա դիտես:
Համբուրում եմ իմ փոքրիկ Տոնիալին, ցանկանում եմ, որ
ն ինձ ոչ մՄոուանուս հւ ոչ էլ դադարի սիրելուց:
Քո մորուքավոր (առայժմ)` Գուրգեն

574 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նամակ 24, Անտոնինա Պաուլայտիտեին, Ջերժինակ,-
25 մարտի 1953 թ.,
Զերժինսկի չրջանային Հիվանդանոց

Սիրելի Տոնի.

Դու դնացիր, իսկ ես երկար մնացի նուուսծ անկողնու վրա
հ Ըն մոքերի մեջ: Ինչի՞ մասին, ինքո էլ չգիտեմ: ԱՀու ծե-
րուկն էլ մազով, մարեց կամաց-կամաց մոմի նման: Նրան
ծածկեցին վերմակով ն նա արդեն պառկած է Հանդիատ, նրա
էլ ոչ մի տեղը չի պավում: Նու ույլմաո չունի Հողսեր, ւիուււծ-
մունքներ, ասլրումներ: հա ա՛ա՛վլ է:

ԱնչՀամբեր սպասում եմ երեկոյին, ոննողենին: Հակառա-
կի ռես արն եր տեղից չի չարժվում: Լռություն: Ինչ-որ
թոչուն իիվեց պլատուծանին, ուադիոյով թավջութակն է նվա-
ղում: Ծերուկը «քնած» է, իոկ ես դրում եմ: Ինչի՞ մասին:
Ինքս էլ չդի:

ԱՀա ծերուկին էլ տարան: Մնացի մենակ, իսկ օրը ոչ մի
կերոլ չի երեկոյանում...

Լու աու...

Վերադարձա ռենւոդենից: Վերմակով փաթույթ վուծ, բուժ-
Քրոջ Հեւո` քայլով մա՛րչ` ռենոդեն հ հո: Ալի Միխույլովիչը
երկու անդամ նայեզ ինձ, ինչ-որ բան դրառեց, չգիտեմ, վաղը
կիմանամ լթե ինչ:

Իսկ Հիմա` բարի դիչեր: ՉՁեայած չեմ քնելու, չե՛ք կարող:
կալաոկետմ ու կմւուածեմ: Ինչի՞ մասին: Ինքս էլ չգիտեմ:

26 մալսոի
Առավուռ է: Ի՛նչ մոււյլ առավուռ: Առավուռն ուռցրել է եր
չուրթերը: Ասես արն չի եղել, չկա ու չի էլ Լինելու:

Առավուովա ժամի 10

Ասես դիոոմամբ յսօր ուռուղումը ժամի 2-ին է (ինելու:
Տեղս չեմ դւոնումմ: Իսկ ձյունը դալիս է ու դալի: Ձմեռը վե-
բադառնալո՞ւ է, ի՞նչ է: Ռ՛չ, չուսոով դարուն կդա: Դու վաիւն-
նում ես, որ ես չուսոով կմեռնե՞ մ, Թե՞ որ երկար կապրեմ: Մի՛
վախենա ո՛չ առաֆինից, ո՛չ էլ վերջինից: Եթե չուսո մեոնեւի,
ուրեմն չուտ կոլրծնես ինձնից, իսկ եթե երկար ապրեմ, ուրեմն
առողջ կլինեմ ն ամեն ինչ կլինի կարգին: Հասկացա՞ր, սիրելի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 575

Տոնեչկա: Գիտե՞ս 22 ելի ինչ է ինձ անձանդատացնում: Ռր
նորից ուոխալվաւծ եմ կուուայ վերադաունալ ու նորից քայքայել
չեղած առողջությունաո՞՞՞
Ժամի մեկը
Արե՛: սչ: Սոլասում: Սոլասում...

Ցերեկվա ժամի չորսը
«Վե՛րջ:

Թոքավուռ, իՀարկե, կա: Եկավ Ալիս Անդրեննան ի
«ուրախացրեց» ինձ (իսկ սիրտս` թա՛լ-թո՛կ-լթակ...).

- Բայց... բայց ինչն է ձեր մուռ Լավ... ույն, որ ձեր օրդա-
նիղմը րղ Հաղլիածարեց ջերմությունը ե վերականդնեց
կանոնավոր... Մենք ձեղ տեղեկանք կունք, որ ձեղ չուղարկեն
Փիղզիկական աչառու քի, որ դուք Համեւխաւուաբաւր Հանդիուո
կյանքով... Բայց դուք (ո մւոքերի մեջ ընկավ)... ուորեւոոմի-

պին ունեցեք ձեղ մուռ, որոլեսղի, նոր բոնկման դեղյքում, մենք
կարողանանք վերացնել...
- Ե՞րբ դուրս կդրեք ինժ...-- Հարցրեցի ես:

- Հաջորդ չարավ: Ձեղ ոլեւուք է ամրանալ, ուժ Հավուքել...
Ցանկանում եմ ձեղ ամենույն Հաջողություն...

ԱՀու բոլորը» ռաիխրելի Տոնիւո, մՀծւս բոլորը:

կարեոր չէ, Թե ինչ եմ մուծում ես, կարնորն ույն է, թե
ինչ ես մւուսծոււմ դո ւ:

Սոլասում եւմ քո նամակին: Պարտադիր չեն այդքան Հււ-
ճավուկի այպելություններդ: Տնսնում հմ, որ դու իսկապես
չոռ ես Հողդնած ւսյս ամենից: Մոք կարող ենք խործրդակցել
հ նամակներով:

Ողջույններոս ռլանի Մարիին, Օսիղովիչին, Անտոն Պեւո-

բովիչին, Պրանա ոին:
Մու քո անորոչ - ասլա «ամուսին» -- Գուրդենաս:

Հ. Գ.- Նորից խոսեցի Ալիս Անդրեննայի Հեւսո: Նու ինձ
սաց:

- Ռենտդենոլոդղն աա, որ առմմենակարքորն ույն է, որ քո
մուռ «Կիունջ» չկա ի վտանդավոր ոչինչ չկա, իսկ օջախները
կարելի է վերացնել: Մի անձանդատացիր, դործերդ լավ են
դնում:

Քո` Գուրդենաս

5716 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նամակ 25, Վածրամ ն. Սարո Ալազաններին ո", Բողուչան,-
ծ մայիսի 1955 Թ. Ձերժինակ

ԹՈՒՂԹ ԱԼՈՅԻՆ ԵՎ ՄԱՐՈՅԻՆ Փ

Ողջո՛ւյն Ալո, ողֆո՛ւյն Սարո,
եղբայրական սիրով ողջույն.
Ու ինքս ինձ չեմ ճանաչում:
ես ծերացա քսան տարով,
Քաանձինգով ֆածելացա,
Անցավ կյանքը լամիին տալով,
իրար խառնեց լաց ու ծիծաղ:

Պլյուս, մինուս՝ էլի է՛ն եմ,

Էն էնից էլ՝ մի բիչ դեն եմ.

Թե չՀաչվենք ցավա լլկող,-
Դենիցիլին, ասեղ, ուկոլ ո...
Անդործ նմ այժմ, թույլ ու տնանկ,
խոնավ օրեր, անձրե, քամի,

էլ ո՞նց Հողիս չկարկամի...

Թե չՀաչվենք Հոդաերը մանը,

Էս Հողեւմաչ սլ ուտ ծանը...
Լա՛/ եմ, լա՛/| եմ, լա՛/ կլինի,
Չկա բախի, սլիվո չկա,

Մնաց ծիծաղը աղջկա,

Աում էի, վերջը ընկա

(Շատ մի՛ աւոի, վերչ՝ սիրել կա-.):

Թուղթս ղնա չրջան անի
Ձերժինոկ, Աբոն, Բողուչանի,
Ձեռն Ալոխ ու Մարոյի,-
Թողեք դործերն ային-օյին,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 577

Նամակ դրեք երկար-բարակ,

Ինձ մի՛ նայհք, ես անառակ,

Հիվանդ Շ6ճՈԼԵ քճ3172... Տեր, ւոո՛ւը, բարին
Շուսո Հանդիպենք:- Ձեր Մարին

Նամակ 26, Աչուռ Սանումլոնին, կանաուույ,-
4-5 Հունիսի 1953 Թ. Ձերժինակ

միայն այսօր ւում ց ւ. եթե նայենք օրացույցին, մոլ ւմ այսօր
Հա մւուուուուլես Հունիսի 4-ն է, օրը - չորեքչաբփթի, իսկ եթե
ժամացույցին նայենք, ալա ժամի 3-ն է. օ՛ն, ուրեմն, առանց
- որն իմ Հանցանքով երկար ժամանակ չգրվեց,- ինչո՞ւ.
Հիվանդանոցզից, քառասուն ե մի քանի միավոր ւոււքություն
չեմ Հիչում"". դրություն» ծանրագոաւվ Քո այցելությունից
Հեւոո. 14 օր դիչեր ու պերեկ ւոււքուլյուն, չնչարդելուլյուն,
ստուբերկուլյողեադա ե մասամբ նորին: Առրիլի 24-ից ւում քու-
թյունս ընկավ ու ես ինձ ւում Հարություն ումս ծ մեռելի ողֆ
չուքով ու դեղեցկությումբ: ԶՀաջողվեց ինձ մա ձանաղ Լոր
էր ավելի կարնոր դործերով": եվ որովծետն դեռ մանկու-
տանից, ապրիլի 2-ին դուրս դրվելի ն Հինդին ինձ ղտ...
ամուսնացած այո բառի ամենանուրբ ի մառւոով... Սիրելի
Աչուտ, այս առթիվ Հարկ էր որ անմիֆաղես քեզ գրեի, բայց
մաններում, որ Հնարավոր չէր նամակը ակսել, իկ ակաելուց
Հեւոո` վերջացնել... Այդ բոբ ու խճճված դրությունը տոնում
չէ մինչն այսօր. բայց չդրել ու էլի ձղժղել Հնարավոր չէ քո
երկտողն ուուանալուց Հեւոոչ /ւ դրում եւ: Օրը չող է, ակավեց
առխառր աոանց դարունի:

578 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Քո հո ուուաքւած բացիկի մասին կասեմ, որ փուսոր չի ռի-
բում ո" կամ «կամ»: Եթե դու ուղարկեիր երկու բաղիկ
մեկը Հիվանդանոցի, միյուսը կուռայի Հասպեով, ես երկուսն էլ
կաւուան այի: Գործը փճացրել է աալ նչ Ճիչ այդոլես, եթե բոս-
պասորվես երկու աղջիկների ւուո մի աժամանով, հրար ներկա-
յությումբ, երկուսի մեցոեղ մի աալ. դնելով, ալար ղ է ու Հաա-
կանալի որ երկուսն էլ քեղ (կամ ինձ) կմերժեն առանց այլլույ-
լության, իսկ եթե նույն աղջիկներին բոնեիր մեկին ժամի 10-
ին, իսկ միյուսին ժամի 12-ին - երկուսն էլ կրնդունեին թո
սերն ու ռխրոր: Այո, փուսոր աղջկա ոլես մի բոան է, կառսլրիղուռ
ու մածաճ: Նրա Հեսո "ոա ներով չի կարելի խոսել: Գալով
ՎաՀրիճին, ես նրան չեմ տեսել. այստեղից պիտի ենթաղրել,
որ ն էլ ինձ չի տեսել...

«:«

Արդ, պիոի Հայտնեմ, որ կուռայի Հետ փակեցի Հաչիվ-
ներո ե Հաուուաւուվեցի Ձերժինակ: Անտոնինա Հեւո (քո քույրն
ու իմ Հարանացուն) մի սենյումը ենք վարձել ու ոռղրում ենք
լավից-վատից, չատից-թչից: Հիվանդությունիցա մնաց օտոոո-
ոճն 5 ու թուլությունը: Առավուռները ֆերմաստիճանո 357:
Ինչ էլ (ինի ղդոծ եմ ւսյս սփուիոխուլյունից. տեղիս գրադարանը
բավական լավ դրադարան է: կարդում հեմ, դրում ե ւոնից
դուրս եւմ դալիս միույն դրադարան ղնալու Համար: Շնործիվ
Տոնիսխ Հերոսական ջանքերի ու Հոդատարության` դնում եմ
դեպի լավը: նա էլ ինձ փրկեց մածվան ճիրաններից: Թող եր-
կինքը ւու նրան - հրա որոի չոռի ու հրա որսով: Ավելին
նրան Հարկավոր չէ: Մայիսի 1-ին Հրավիրվեցինք Սարդոխ մուո.
Հայկական սոլ մա, կոնյուկ, չուս ուր դարնջուր: Խմեցինք ե քո
կենացը: Սարդիոն ու Սոնիան Հաճավ դալիս են ստեսակցու-
թյան: Ինչ լավ կլիներ, եթե ստեղ ասիոխվեիր Ձերժինոակ: Ի՞նչ ես
մուծում, պրովինցիալ մարդ...

Լեմվելից Հաճախ ստանում եմ նամակ: Գլխին ընկել է
Հտուն դնաղ». Հիչյուս ձիդ քաղզավ» ոլա սվուանումմ եւ ես, մի-
ուս կողմից մւուաւծում,-- ամեն ույն 22 Հնարավոր է...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 579

«:«

Սկանցի դրել «Երիոասար դությունը»: (Ցավում հմ, որ չես
կարդացել իմ «Սանկություն»ը ու «Պաստանեկություն»ը):
կտավը մեծ է, 1920-1936". չդիոեմ, տակից դուրս կդամ, թե
ոչ: Չգիտեմ, կվերջագնե՞մ, 22 ոչ... այնալես որ երբ դաս, մի
քանի դլուխ կկարդաս: Եվ Ընդծանրասես ելնելով իմ
դրականչուտեղծադործական չածերից, չոռ ուրա կլինեի, եթե
դու կողքիս Լինեիխը: Դժվար է դրել ե չունենալ դոնե մի Հաս-
կացող ընթերցող: Նկարչի, կոմպողիտորի դործը Հեչտ է,
վբձինն ու Հնչյունը միջազգային գործիքներ են, միջազգային
միֆոցներ. դրչի բանը դժվար է... Այո:

Ընդունիր Անտոնինախ ջերմ բարեները: Մեր ջերմ բա-
ըեները Հոդեկան ընկերուծուդ: Ել, չումո եկ, Ըղողւմի չմո կամ
տեսակցության: Գրիր, միայն ոչ բազիկ: Մածազել են Գ. Աբո-
վը, մեծն Հրաչի Աճառյանը:

Եվ այսոլես 40 Հաղար եղբայրների սիրով`

ջո` Գուրգեն

ի Հասցեն -- Խք. ոքճն, Պ36քՀԵՅԱԸԽ Խքճշոօճքուամոոճտ 117.

Նոամուկ 27 Վածրամ ե Մորո Ալաղանենրին, Բողուչան,-
30 Հունիսի 1953 Թ. Ձերժինակ

Շաւո ռաիխրելի Ալազան, Մարո.

Գիւոհմ, որ ոլիւոի բարկանա, որ մառոլխո՞ուվ եմ դրում, ույն
էլ ծունկի վրա, այն էլ Լնձակի՛" ձեռագրով, բայց ավելի լավ
է մառոխոուվ դրել, քան թե իսկի չգրել, Լռել, ինչսլես ծւ հս
լոնհցի աններելի լռուլթյումբ: մի քանի ամիս: Փորձենք րդա-
բանալ, նավոաոլես դիուսկցելով, որ իզուր է ւոյ դ::: իղուր է,
որով Հեւոււ իմ լռուլյունը ղուրկ է առարկայ աւլուն Հիմնավո-
րումից ի կրում է դերաղանցասես Հոդեբանական բնույթ...
Պաւոկերացրու իմ կազությունը.- անյուղ տարի ես դրելի քեղ
ամեն ույն անկեղծությամբ, որ օրգանական ասոելուլթյուն եւմ
տածում դեպի կինն ու դինին ն Հանկարծ... ամուսնացա ն
ույն էլ կարծես աոաջին անդամ: Ելթն արդար դաւոենք (Սարոն

580 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

էլ ինձ Հետ Համաձայն կլինի), ես կյանքիս մեջ մի կարդին չա-
- 5 ապրիլի 53 թ.) տաք ու պաղ քրտանց մեջ Հիչեցի իմ ամ-
նալ: Այո, ւսյոչ ավելի լավ է չմեռնել ե ամուսնանալ, քան
չամուսնանալ ն. մեռնել: Եվ ելթե թեզ Հարցնեն,- մեռնել Հետո՞

կինս -- Անտոնինան - լիտվուծի է. այն թվին, երբ ղու,
նախրին ն. Ճ" ինձ Հեռացրիք պրոլետդրական միջնաբերդից,
նա ծնվել Վիլնյուսում ինճ մխիթարելու Համար ն ինձ գտավ
ես 66ռօք7Վ.Ճ եմ (ֆիզիկական ա չխուաւոււն քի անընդունակ),
ասլա Անտոնինան ն Շշռօքյձոճ է ն Շճոօոօշաոոոտ... դլորվավ

խուփ, դուս ոլուսոուկ: Գործնական ւեսակեւոխը խիա ւամյ-
դործնական է այո իմ ամուսնությունը, բոյց ամուսնացա
սիրելով. մինչն Հիմա հս սիրել եմ (միրարվփի՛՛, Մելին՞,
Ամալիա ՞...), ուրիչներն ամուսնացել... իսկ հս ամուսնացել
եւի որաւուսՀաբուը: (0ֆիկ՛՛՛, Սերիկ...): Այս անդամ (երեի վեր-
ֆին անդում) սիրելի ու... ու ամուսնացա ե առաֆին իկ օրից
միայն մի բարձ ունենք...

Բոյլ չեյլե՛ր"...

Ունենք լյու ի փավմաթեղ: կոլխողից: Ցանել ենք 5/100
9-ից (Հունիսի) Տոնիան անցավ աչխատանքի` Հավի ճուտերի
ե ՀնդկաՀավի ճուտերի խնամող: Ամսի 16-ին դետաղիին

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 581

Մինչ ւյուօը աչիոաւուան քի չի կարող դնալ ի դեռ մի չաղբալժ
էլ ոլիւոի ոլաուկի մինչեւ ուռքը ամրանա: Եվ ծւ հս նրան
փոխարինում եւմ որոլես Հին Հավաբուծ: Անցյալ տարի ւսյս
ժամանում դոճիների վրա էի, ւսյս տարի ճուսոերի, դալ տարի
երեի ճանճերի...

24 Հնդկաճոււերի ոլառլձեր եղա (Տոնին ւուաւոմեր ոլիւոի
լիներ), պլածեցի, կերակրեցի ն ածա ամսի 25-ի գիչերը 34
Հնդկաճուտ միանգամից ոչնչացան: Գիչերային պրտիղ ՛":
Այո՛: Ռոճիկը 200 ռուբլի է | եթե ճոււտերի դեմ բոնեն,
ուրեմն... էլ ի՞նչ ուրեմն:

Գրում եմ ֆերմայից, մատիտով, ծունկիս վրա, որովՀետեւ
0-8-ը 6 քաչ հմ դալիս ճուտերի ետնիդը, կերակրում եմ 5-0
անդամ: Անդյալ տարի «չո՛ւկ-չո՛ւկ-չո՛ւկ-չո՛ւկ», իոկ ւյս
տարի «ծի՛լ-ծի՛-ծի՛ոլ-ծի՛ւլ»... Սկանցի դրել «Երիտասարդու-
թյունը» (1918-1936), ընդծաստվեց: կւսվը մեծ է ու բարդ:
Գրել եմ չորս դլուխա:- 1. Ռրոլնս նավխուբյաւն. 2. Թիֆլիսում. 3.
Հայ դրողներ. 4. Տիդրան Նազարյանի սալոնում: Գրել եմ
մածվան ու Հարուլցյուն աւտիիսներ: Լեմից ուղեր եմ իմ "26
քռրոմաչ 7752 ուոխիոր. Լեմր շոռ է Հավանել: Եւս կուղենույի, որ
այդ ստիխը լինի քո արխիվում:

Առսրում եւմ Ձերժինակում: Հրաժեչտ կուռային: Աչխս-
սոանքի անընդունումը եմ աւուույ ժի. ունե մի տարվա ւս ղղ աւուս-
կան որսլես առաջին կարգի Թոքախուուավոր. փորձեի աղ աւուս-
կանով սուլ ոլոր աուոել. բան դուրս չեկավ:

Տեղում` լավ դրաղդարան: Եթե Բողուչանում կա դրադա-
բան, վերպրու Զեխովի նամակները (4-5 Հատոր) ե կարդա ան-
լույ միան: Ի՛նչ չնաչխաարծիկ անձնավորություն է ւյ Ամոոն
Պավլովիչը Թե որոլես մարդ, թե որողես դրող: Ինձ ոլես է757:
կարդա, անալույ մուն կարդա, չոռ դոծ կլինես: Հետաքրքիր է
նրա Հանդիպումների Այվազովսկու Հետ. նամակներից
մեկում դրում է եր եղանի մասին.- Շճքճշոճ ոճ Ճ1861' Աաքաոտ15
ձճքորնաւըայոՕ 86ճքյշ 1 06 510ո ո105)7 ոճոըճթ քատ ԽՆչքոա),...155
Ջեռ է ւսունոււմ Սերյոժույին:

Լեմից երկար ժամանա է, ինչ նամակ չունեմ: Զգիտեմ
ինչով բազասորել: Գրեց քո` իմ մասին տված Հումորիոաւուկան
խարավտերիուոիկան. տաղանդավոր էր. ինձ նման էր՛5:

582 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Անդյուլ օրը այցզելություն եկավ Պեւոիկը. ոլաւոմեց կալի-
մայից էպիզողներ քո մասին: Բոլոր էպիզոդները պարտադիր
կերով վերջանում են «էստեղ մենք սփալվուժվեցինք իրար ու
Համբուրվելինք» նաքարալթով 77:

Այսոլես վերջացնում եմ նամակս ի Հույս ուն եւէ, որ սլա-
ւոաավխոււնը չես ուչազնի ինձ Խմ: Հարդելի որաւոճաու ուչադ-
ման` կարող է ծառայել կամ ամուսնությունը կամ մու սնու-
լուծությունը: Ուրիչ ոլաւոճաու չեմ ընդուներ:

Գում ճուսոերին կուսը ւում ւի: Բեղ ոլեւուք է ծանոլժ Լինի
ճուտիկ կոչվածը. մուուսվորաուղ եռ... նո՛ւ, ասենք Մարոն 22

թվին: Շատ կճեյլնկան ճի՛վ-ճի՛վ-ճի՛վ-ճի՛վ... Գրիր, չուտ:

Նամակ 22 Վարում Ալաղզանին, Բողուչոաւն,
15 Հուլիսի 1955 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Ալո՛.

Սուս Թառադուխլի նամակդ ե «Հիմի է՞լ լոննք»
ղոչելով մառոխւոն ի ձեռիս, թուղթն ի ծունկիս չոլում եւմ
ոլաւուաախոանել: Թղթի ի ծնկի արանքում Գոդոլն է, «Մեռյալ
Հո նե »յո ս ում եմ չորրո անդամ հ սյաուոր աուն եմ

դիները», որը կարդ չորրորդ անդ սլար

կարդալ ես տասնչորս անդամ: Ամուծ Գոգոլ, մեծ Գոդոլ:
Զդո ւմ հս Գոդոլի չունչը «Երկիր Նաիխրի»ի վրաւ. դա այն-
ջա՛ն ղղալի է... Իսկ Գոնչարովի՞՞ր աղդեղությունը Նար-
Դոսի փրո՞... Երա Շածյանը Օբլոմովի Քթիցն է Թուել՛՞՛, ե
ընդձանրասլես որքա՛ն ն Հիչեքնում է Գոնչարովին եր դրա-
կան Հունարներով ու Հնարքներով... կարդալով Գոնչարովի
բոլոր դործերը (ներառյալ հ նրա նասխակն երն ու Հոդված-
ները), ես քառյակեցի.

Դպրության Համար մեր հրախտավոր
Մեծ դործ նո արել դու քո Հանճարով,
Նար-Դոսխն դո՛ւ ես կնքել, մե՛ծ քավոր,
Դարձրել վարպետ ու Հայ Գոնչարով ...Ֆ

Գրական ւսյս փոքրիկ կնոռերմեդիայից Հեւոո Թույլ ուր
անցնել բուն խնդրին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 583

Բեղ նառմուկ դրելուը երկու օր Հետո ուռա ւս Լեմից քո
«Թուղթը», ինչոլես ՄՈ քո բարձր դնած առու կանը իմ "ք.
թօ/աում 5" -ի մասին: հով է ուչ, քան երբեք: ԶՁանցած երկու օր,
ուուս ւս նրանից մի բացիկ ն 150 ռուբլու մի կւորոն: կրոնում
ի բազիկում Հրասխայում էր, որ մի չիչ (ինյոր տոնեւմ ի
Հյուրասիրեմ Տոնիաին... Արժեր, իՀարկե, բայց Տոնիաիխ Հետ
շուռ վեր-դիր արինք ւսյս խնդիրը ի եկանք ույն Համողման, որ
անձնար է, որ այս դեպքում ես կմնամ առանց մավխորկայի ու
լուցկու, չենք ունենում մարկա ու աղ ու օճաո... վճարեցինք
տան վարձը (40 ու), կաթնավաճառին` պարտքի մի մասը ն.
150 ռուբլուց մնաց միույն... Լեմվելի կւորոնը: Այդ կւորոնով
փորձեցի Մնացած կարիքներոս Հոգլ, բան դուրս չեկավ:
Չգիտեմ, երբ ոլիւոի վերջանա ւսյս մեծ սախ 17 (խաթաթեզ
ու Համբույր): Չլիներ ւսյս վերջին Հիվանդության փորձանքը,
չէի մուծի, բոսյց թուլանում եւմ Փիղիկասղես օր-օրին ի պով է
ինձ տեսնել Անտոնին աչքերի մեջ զավ ու ադն ւալ... Բայց
թողնենք ի ւյս, բաղականչելով Միսուքի Հիեսու- «Շա՛՛ւո է Հո-
դուս Համար, ով ւեր, բաղմաղեղումն ւսյս չըջաուիյուո....»75:

Տու օր առաջ Անտոնինան աչվոաւուա նքի անցավ, բայց մի
չաբալվմ Հեւոո նորից ակսեց պավել ուռքը հ եւ ծրամայեցի, որ
նուոխ տանը ու աձ երկրորդ օրն է, ինչ դւոնվում եւմ ճումուսչ-
խարձում: Երեկ առավուռյուն, երբ բասցի դուռր, նրանք Հանդի-
լեղին ինձ չտեսնված օվաղիայուվ: Թուխ դլիարկիս, ուսերիս,
ձեռներիս վրա ի մեկը նրանցից մասոներիս արանքից թոցրեզ
չքարես, երեի իմանալով, որ ինձ ծխել չի կարելի: ճղացված
ւսյս Հանղդիլումից, ես նրանց կերակրեցի բոլոր նորմաներից
դուրո: Իսկ այսօը նրանք ւոխուր են, եղանակը անձրեւային է:
Մեկ-մեկ տեսար դալիս է մեկը, Թոչում է ծնկերիս ի մի աչքով,
մոլո երկու աչքով նայում է.- ի՞նչ եմ դրում,- կւոուզով -
ջո՛թ -- խվիում է մատիտի ն. ճի՛վ-ճի՛վ փախչում: ես նստել
եւմ ծածկի ւոուկ, ձիասայլի վր ե դրում եւմ քեղ, իսկ ձիասայլի
ակ, բոց աչքերով ոլածակում է սքանչելի Մանչուրը: Նո
նայում է բաց երկնքին: Վերջերս չար բազեն թոցրեց հրեք
Հասո ճոււոչ Երեկ երկու անդամ իֆուվ, բւսյց չնործիվ իմ ու
Մանչուրի բարձրացրած Հայ-Հւվարին, Հանդիլեց անձաֆո-

584 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ղության: Երկրորդ անդամ երկու մեւորաչառի բարձրացրեղ
ճուտիկի վզից` ճղլավզիկ... բայը երբ Սանչուրը անասելի Հա-
չողով բարձրացավ երկու ուռքի վրա ե վեր ուոնեց, չար
բաղեն թողեց ճուսոր հ փախավ: Ու Հիմա որածակում է Մուխ-
չուրը, ռոլասում է բազեի ելույթին, չէ՛, հջույլթին...

Զածլեդ չգնա՞ց այս թոչնաբանությունից, աննենք բան-
ֆարաբուծուլյյան: «Ադրո-կաւակդ» լավ ես դրել: Հիչեզնում
է Թումանյունի «Օաղիկների երդը». դրված է քեղ Հոռոուկ
մեղմ Հումորով: Շաւո լավ է բողկի, սոխի խուքը- քեֆա բերել`
«իսկ ընթբիքին`-- ֆիլկարտո». ես կարտոֆիլին փաթաթել եմ
սում: - այսալես կարծես ավելի Համով է... ելնելով քո մեն-
յույիղ: ոլիւոխ ւա եւի, որ իմ խոծանոցը ֆրանսիական է, նավու-
ճաչին՝ քճէճ 1656, ճաչին՝ 141Շ 56քճ, ընթըիքին՝ 1656 քճմզ...
Հալլո՛-Հալլոո, ւսյս սփավութեղին խոսքը ո՞վ մեֆոեղ Հանեց,
ջա՛նը մ...

«:«

Այդ քոսուռ մենդրելի՛՞՞ կնրած սարմենները /՛ անհսա՞ը:
կուսակցության ու կաւուաւվաղրուլթյոաւն կողմից ի՛նչ իմաուռուն
միջողառում: Հիմա ես Հավաքած հեմ, որ նրա Հնարած
մավխինացիան է մեր «ղպւմած քսորը»: Այս նչանակում է, որ
ծեռու չէ ույն օրը, երբ կորոչվի մեր աքսորի ամկեւոր. Հինդ,
ուա տարի, բոոյց ոչ Հ«պւիած»: 91 թվին Զեխովը դրում է եր
մտերիմներից մեկին.- «կարդագի՞ր նոր ուկաղը"՞,, անպլայ-
ւին կարդա: Դո չոռ Հեւոաքրքրական փատսուսթուղլթ է: Հա-
դարավոր պւիած աքսորվածներ ւոուն են վերադառնում. յդ-

պիսով վերանում է ժամանաակից մարդու վրա ծանրացած
այդ ծանը բեոր...»: Այս 91 Թվին, ուր մնաց մեր օրերում...

«:«

կարդացի Նաիրու աոխիխը "7: Դուիում է տեղում: եվ դնա-
լով ավելի վաո է դոսիում: Զի՞ ոռխաչում եր դրական ուուսժից:
Եթե մինչ անդամ մի ականում, ուռորադրեր ույդ. աւոխիսի ւոուկ,
նախ այդ ստիխը չեր տալվի, իսկ տղվելու դեպքում ոչ ոք չեր
ասի, որ Քիչ-միչ չնորձքով դործ է... անչնո (ԱԷՀ2 չո Ը» անար-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 585

յո՛ւն դործ: Մնաց նրա «Արա Գեղեցիկը», որը չառ բարձր 23
Հայր Արանն Ղաղզիկյանի՞ գործերից արվեստով ն իղեռ-
լոդիայով... Ծիխե նք:

Բիչ էլ Բայքուսխ մասին: Վասո չէ իծչարկե «չարբալվմվա մեջ
վեզ օր մչուչվել ի յոթերորդ օրն անուչանալ», կամ ունենալ
«պախմելիայի պլածեր ժպիրձ»"՞, բայց դրա Համար Հարկավոր
է պանկուլթյունից բասցի դրամ, յո, Հաճավ մարդու ւորաւմա-
դրությունը կալված է դրամադրությոաւն Հիւո...

1953 թվին խմել եմ երեք անդամ. ապրիլի 5-ին, մայիսի
1-ին ն Հունիսի 25-ին 7: Իմ ն Լեմի դագրիական օրերի
2Ռամյակի կասլակցությամբ մի ստիխ գրեցի՛՞, ուղարկեցի Լն-
մին ն պարտադրեցի, որ Հոնարարը դնի ծրարի մեջ ն ուղարկի
ռողը Հաչվելով 25 կուղեկ « 32 ռող - ծ ռուբլի: Ռրոչել եի
ույդ. ուլ ռուբլին ուուանաղլուն ոլես մոնչալով վաղել ն 200
դրամ խմել ե խմած ուղեղով փիքը անել մենդրելի մասին:
Բայց քանի որ Լեմր կանիեց ե ուղարկեզ 150 ռուբլի, հկ ույդ
ղդումարից ես չկարողացա ուլ ռուբլի Հասոկացնել խմելուն,
ուրեմն խնդիրը փավված է եր մորալով, հ մորն այն է, որ
կարելի է ու ռուբլի ունենալ ե իւմել, հոկ 150 ռուբլի ունենալ
ի չիմել: Աբսուրդ է, բայց փուռ է...

Փրածիղպո չատանաս ույն տւլավորուլյունը, որ խմելու
պանկուլյունը այրող է ե Հանտողլաղօր, ո՛չ, ղարթնում է մեկ-
մեկ նաիրյան մորմոքի ոլես ու անծեւուսնում: (եթե ես օղեվա-
ճու (ինեի, բաց կթողնեի լավաղույն տեսակի օղի` «Նախրյան
մորմուք» անունով...): Այս բաղասորում եմ նաե նրանով, որ
չկան Համալ աւուաւվիոււն Թասընկերներ. ո՞ւմ Հեսո խմես, ինչի՞
մասին խոսես: Զախավխորում ու ւտաալաժորում հմ, երբ ոնս-
նում եմ Հարբածների ու մտածում, որ ես էլ եղել եմ երբեմն
այդ դրության մեֆ... Անտոնինան էլ մազալու է. եթե 30 դրամ
խմի, 3 լիտրի չափ կանույչնա ն կպաՀանջի.- պատմիր
Հայաաւուսնի մասին, կում, ոլաոմիը քո Ընկերների մասին...

Մի բարձի ոլիւոի ծերանանք, փուռ է, բոյը իմ Հաչվով 36
թվականի օգոստոսի 10-ին ինչ-որ տեղում մի աղջիկ է ծնվել
ն փնտռում է ինձ, որ մխիթարի: Վատ չէր լինի նրան... մի
քանի անդամ ւոեհսնել... (Հալլա-Հալլա-..) Վ ոո բան չմւոածեւք
Մարոյի Հեւո. տեսնել, ւս չքը տրվում է տեսնելու Համար...

586 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

կուզենայի մի անդամ էլ Երհանում Լինել, Սիբիրում ւմ--
Հանալ ճաչակովա չէ, չնայած որ Երհանում մաձայն ավելի
դժվար է, քան Սիբիրում: կուզենայի մի անդամ էլ Լեմի Հետ
սեղան նւոռել, քեղ Հեւո չուկա իջնել հ յոթերորդ երկինք ելնել:
Այս բանից սովետական դրականությունից բազի կչածեր
«Արարաւո» դործարանը՞... Այս Հավասոով էլ փակում եմ 1ս-

մակա:
Քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 29, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
ն օդուսոուսի 1955 Թ. Ձերժինակ

մերելի Ալո, ազնիվ բարեկամ.

Այս բոռլեիս չւոււ ւս նախա դ.: Նամակդ ուս ույն
րուղեին, երբ ղսոնվում էի Թիֆլիսում (1918 Թ.) «Մի բաժակ
թեյ» աղզդույին ռրճարանում, ուր քաչ տվեց ինձ Արսուկ
Դարբինյանը 7՛ «Կխարդկանը ւեսնելու Համար», Միակ Խու-
տիկյանի՛՞ ու Հովծ. Հակոբյանի Հետ, ուր ն առաջին ան-
դամ տեսա Անդրանիկին, Թոթովենցին, Գր. Վարդանյանին "ր,
կարա- Դերվիչին էլն նելն ելն: Ամբողջ հուլյումբ վերասլրում
եւմ ւսյդ օրերը "7 ե քո արմտածայտոուլթյումբ «սավխամելի այի մեջ
եմ» ույն օրից: երբ ակսհցի ւսյս դործը, բոսյը այո որախմելիան
Հաճելի ոլավխմելի է, ուռեղծադործական ռլրավխմելիս, ե դործը
դնում է առաջ չնայած դանդաղ ու Հարկադիր ընդՀառոում-
ներին: Գրել հմ մուռ երկու մամուլ, աչիոաւոուլթյոաւն 10 տոկոսը
միայն: Կվերջաղնե՞մ թե ոչ, ալլաՀը զիտե. Անտոնինան թա-
փում է ւմն ջանք ու ճիդ, բայց խեղճ աղջկա ձեռները կարճ
են, ես իմ կողմից աչվոաւոում եւմ մոռանալ ի վերանալ ւուօրյւս
ֆիզիկական ն մարմնավոր զրկանքներից ն վերապրել 35
տարի եւո...

«:«

Համար. նալ որ իմ ծննդյան օրն է, երկրորդը` իմ Հիսնամյակը

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 587

(1903-1953, Հաղլլա՛-Հալլա՛՛.) ն երրորդը` իմ ն Անտոնինախ
Հանդիալման միամյոակը... ԱՀա Թե ինչու քո նամակը չեմ
ուղում թողնել ան աւուա սվին Թեկուղ մի օրով, որուվձեւու.
օդուսռուի 2-ը ոչ մի բանով նչանավոր չէ: Անտոնինան դնաց
աչիտաւոււքի, տալով յոթ ոլառովիր աններ (լավ Հանդատացիր,
լա՛վ կեր, քիչ ծխիր, չատ զբոսնիր, մի չղայնանա, ինձ Հիչիր,
Հարնանի աղջկան աչքով մի անի...): Գիչերվա անձրնիը Հետո
բաղվեց մի արնուռ, չքեղ օր» ժամի 12-ն է ու ես 1915 2
Թիֆլիսից տեղասիոխ վում եւմ 1953 2 Բողուչան, քեղ մուո,
ու բաղականչում եւ.-- Էյ, ջան, Բոդուչան, եդիթ ես Հիմի
ածել, ցանել ես սոխ, պատնջան, խաղողը ո՞ւր ես պածել,
ե ֆան Բողուչան... (ժամի 12-ն է, իկ ես Անատոնինաղխ ոլւուո-
վիրաններիցզ միայն մեկն եւմ կառուրել - «լավ կեր». այա սոռ-
թիվ ուղարկում եմ քեզ Վանի ժաժիկի ոնհպեպոր. իմ ծննդյան
Հիսնամյակի առիթով դեեցինք երկու կիլո տվորոդ, աղեցինք
ու խառնեղինք սոխի սպաչով ու ճատելինք բանկաների մեջ.
այսօրը կերա ի դեռ մինչեւ երիկուն ոլիսոխ ուսոհմ խիարով,-
իսկական Վանի ժուժիկ...):

»2Յ8

Ես չեմ մոռացել ի մինչն մսծո չեմ ւմոոււանոււ, որ դու նավա-
կին խոմբադիր ես ե ինչոլե՛ս կարող եմ մոռանալ... (ուչադրու-
թյուն դարձրու բաղմակեւտերի վրոո, Ալո ջան)"5: Եւս չքաչվեցի
մառոխոուվ ե ծունկիս վրա դրելուց, որով Հեւու. իմ ծոտ սիրելի
բարեկամներից մեկր" ինձ մի անդամ դրել Հետեյալը.-
Գրում ես մաւիտով ն ծնկիդ վրա: Ֆիրդուսին ու Նիզամին 77
նույնալես ծնկի վրա եին դրում... Եւս դրել եւմ վառած լուցկի-
ներով: Գրիր թեկուզ թյոմուրով, բայց դրիր, լոելդ լով չէ.-»:
էի, բաղդդ բերեց: ես չեմ կարող չլսել իմ բարեկամի
խործրդին..-

«:«

Բաժանում եմ ամենայն սիրով թո Հիպերտոնիան ն կաթ-

վածը կես առ կես, վերցնում եմ Հիպերտոնիայի վերջին երկու
վանկերը (Տոնիա), իսկ կաթվածի առաջին վանկը (կաթ...

588 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

լիտրը երեք ռուբլի). բեռղդ թեթնացա՞վ: Բեզ մնաց Հիպեր ն.
ված-ը, որոնք ոչինչ չեն նչանակում, Հեւոլւաբոար կարհորու-
թյուն տղու չէ: Քաջ կաց: Սր՛լխ կաղ,- կասեր Տերտերյանը",
հ ինձ ո՛չ դու, ոչ Լե՛մը մի դանդասովեք, որով Հեւու. ես ոչ թե
Հիվանդ. հմ, ւյլ բոլոր Հիվանդությունների ունիվերմադ: Սող
ճաղլամալժ են միայն դրականությունա ու մել ել... չրավելիքը:
Հանյու՛...145

Գեզի դրաղալրան ն եկա: Քաչ տվի կուպրինի՛՞ ն Փլո-
բերի" Հատորյակները: Ճանասլարչին Հիչեցի Էյֆելյան աչ-
տարուի կառուսրից դրած ջո նառխակը, որն ակավում էր
այսալես.- «Սիրելի Գուրգեն, նաւուսծ Էյֆելյան աշտարակի
կառուսրի ռետոտորանում, Ավոյի Հեւո, խմելիս Հիչեզինք քեղ ե
խմեցինք քո կենացը...» ելն57: Առա Հիչեցի Աշտարակը (ոչ
Էյֆելյան), երբ եկա քեզ Հանդիպելու՛': Աչտարակի գինին ն.
միասին` Երք. օրե՛ր, օրե՛ր, ո՞ր մեկը Հիչես, ո՞ր մեկը մոուս-
նաս: Զարմանալի բան. էղ Ավոն ինչո՞ւ չի մեռնում. երեի
ռարասում է մեր երկրորդ ղդալուոոին: Բագիրովն է՞լ թուա վ:
Հերթը Հայ «կաղո»-իներ է: Սոչ-մաչ777:

Նամակոա դժվարուլյամբ ես կարդացել: Հավատում եմ,
բոյը ոլաւուասխոան ել ես մի կերոլ, Հաւ աուուռ, բեչավաս, մինչն.
անդամ մի էջ էլ թողել ես ճերմակ: Հետնեելով քո օրինակին,
երկու էջ թողնում եմ ճերմակ: Լա՞վ է.. Ջերմ բարեներ
Տոնի խից Մարոյին ու քեղ: Ինժնիզ էլ:

Ջերմորեն` քո Գուրգեն

Ք»5.-Իի ոլառոխվ կորեայի Հաշտության 5 Հրամայում եւի.

Մարոյին - երկու ժում չճեյլնդալ:

Լեմին - երկու օր չիմել:

Բեզ - մի անդամ Մարոյին դավաճանել:

Ինձ -- 69 թվին Հանդիպել 53 թվի օդոստոսի Էին ծնված
ույն աղջկան, որը փնտռում է ինձ` Հիսնամյակա չնործավորելու
Համար:

Ավոյին -- նադյաստական5 մեռնել:

Սիրասին - մի չնորձքու բան գրել":

Սռեղծել ներդաչնակույթյուն փորի ի տաղանդի միջե:
կամ աճեցնել տաղանդը եր փորի Հասխաալաւուավխոււն, կամ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 589

իջեղնել փորը տաղանդի աստիճանին: Վերջ միակողմանի
ւսճ միու (նախրուն):

Վարդան (չ)Աճեմյանին - Համապատասխան իր տաղան-
դի, իր գլուխը դնել Վչտունու ուսերին:

Վշւտունուն - ղարչանել Վարդան Աճեմյանի բոյ բուսա-
թով:

Իր Հիվանդությունն ինձ ուղարկելուց Հեւոո, Հիիանդանուը
սիֆիլիսով ն այդ Հիվանդությունը ուղարկել քեղ, որոն
ամենածարմար թեկնածուխ (Վաղոին)77:

Երկրորդ դիլդի չատախոս` Գուրդուլե՛ն
(այսպես է ինձ անվանում Տոնին, բա՛՛ս...):

3 օդուսոուի
ոին Հանձնել, բոյը չծաջողվեց: Տոնին եկավ աչխոաւուան քի ց
ն զբաղվեցինք տնային գործերով: Եկավ Դալլաքյան Սարդիսը
Հայրենիքից եկած) թթու դնելով, էլի թամիված է, չգիտեմ ոնց
անեմ: Գնանք ղոնե մի վեդրո վերդրու: Գնացի ն մի վեդրո
օր թեֆ կանենք: Տոնիան էլ Համարյա վանեցի է դարձել: Երբ
չարություն է անում, դոռում եւ.-- խելոք կաղ, 22 23 Երեան
քեղ չեմ տանի... անմիջապես խելոքանում է: իսկ երեկ ես
նրան կիրակի տվի, ինքս գնացի ճուտիկների մոտ, ու ածա

ԽՈՀԵՐ
Տոնիաին

ես դիտեմ, դու դեպի ամառը,
Ես դեպի նոյեմբերն եմ դնում,
Ու մի օր կյանքս կմարի

Քոռ մասին դրած իմ երդերում:

590 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ու դու առանց ինձ կդնա՛ս
Ինձանից միայն Հուչ կմնա

Նոր Հովեր, նոր սերեր թովիչ
Քո ոլայծաու Հողին կօրորեն,
կռտնեն ուրիչներն այն, ինչ

Լոկ ես եմ թո մեջ որոնել...

ա. կՀառսնի ե քո ձմեռը,
Ձյուն կիջնի մաղերիղ վարար.
Հրաղույրիդ -- կթավվեն վար:

Սեղանիղ վրայից կնայի
իմ վերջին երդերի գիրքը»

կՀիչես իմ սերը անիմաց,
Աչունն իմ այրող ու բորբոք:
կզդառ, որ պոհտի նման
բոցավառ` չսիրեց բեղ ոչ ոք...

Տխրեցի: Ինչի է: Մի թյությունիդ ղուլթին ւոո՛ւր...
Քո` Գուրգեն

Լեմվելից նորից նամակ չկա: Իդ ւողան Հողիս չատ կվառի:
դառնալու վտանգի առաֆ: Խնդիրը կամաց մր լիկվիղե բրինք:
ձեռադրերն անդում...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 591

Նումա՛կ 30, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
22 օդուսոուսի 1955 Թ. Ձերժինակ

Շուռ ռաիխրելի Ալո՛.

9-ի օդուսոոսի նամակդ ավիառխուսոով մւուս ւս միոյն
այսօրը, ամայի 22-ին: Ինչո՞ւ այդքան դանդաղ են թոչում
ավիափոստերը. երենի դժվարությամբ են ճեղքում մժիկ-
մոծակների ամպերը, ՀԻ՞...

Դու այնքան ես դովում իմ Հումորն ու երդիծանքը, որ
ուղեմ-չուղեւմ երդիծաբան ոլիւոխ դառնամ կամաց-կամաց: Այս
առթիվ ջերմադին ողջույններ ունես դոլրողիս ընդունակ
աչակերտներ Սվիֆթից", Սերվանտեսից, Սոլինրից", Դա-
բոնյանից ն Լեռ-կամսարից: Եթե մեզ կՀարցնես, մենք ողջ ն
առողջ ենք: Դալլաքյանի վարունդները վերֆաղպրինք հ -
պանք ռհվխական ոատեղղիններին ... Քաղցը բոր եդ. Դալլությյա-
նին կծաղորդեմ անւղլույ ման ե կաչվխաւո եմ ի ւորիւոուր մի
քանի դառր ռոլ ռլոկել նրանից: Մի քանի օր աու աղրուլե-
դիադ առի ու Դալլաքյանի բակում Հանդես եկա. ելույթիս
ներկա եին բացի Սարդախպ Լ1 Սոնի ից Խանդյուլ կովը, Շա-
ըիկն իր երեք խոճիկներով՛, թխսամեր Հավն իր տասներկու
չոռիածաս ճոււոերուվ ու ճուսուսնուչներով, ւալ Թարդյուլշ տ
խողանուչը, որը մեծ ւլա դա է խոստանում: Ես Լ. էլեդի ող.
ունեքանք մեծ Հաջողություն: Սարդսի բանջարանոցի բանջա-
բեղենները միայն մի թեթնե տխրեցին, իրենց բոդուչանյան
արյունակիցների դժխեմ վիճակից...

Միանում եւմ Մարոյի «ընդամենը... մի ոլասովիրանին».-
դործարանի աղջիկներին աչքով մի՛ անի,- խելոք ն բանական
խորչուրդ, արա՛, ինչպես կարդն է, մարդավարի ն անվրեպ,
աչքով անե՞լն ինչ մանում հ...

Լեմի մասի... ի՞նչ աեւ: Նու դիտե ում` ի՞նչ է Հարկա-
վոր դրել: ինձ դրած եր նամակներում նւս երեն լուսանկարում
է առաքինության ի ժուժկալություն քղամիդով, որը նրան
ույնքուն է ռաղում, որքան քեղ Դոն-Ժուանի տողան, ինձ`
վանականի վեղարը: Գալով մեր Հանդիպման, ւոյ մասին երեք
օր աոաջ մուծել, Հուղվել ու երդել եմ.-

592 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Մեկ էլ սեղան նստեինք թարխուն-սղանիրով,
Մբ թաս դինի խմեինք զոթանչ-աներով,

Վարիանւռ ՝

Հայոց ղինին կխմենք զոքանչ-աներով,

Ամսի 19-ին Ընդծանըասլես ֆերմայում անցկացրի քեղ
Հեւո ու Լեմվելի Հեւոչ Այդ օրն էլ դրեզի Հեւոքյուլ աւոխիիր.-

«ԱԽ, ԲՈՒԶՈՒԼՈՒԿ ՔԱՂԱՔՈՒՄ...»

Ար., Բողուչան ուսուանյոււ մ,
Սորմոքով ամրան,
Թախծում ես ջո բոստանում
0՛ եղբայր Վարում...

Երաղում ես արեր
Նայիրյան երկրի,
Արնհաբույր բառերը
Հայրենի երգի...
Երաղում ես Երեւանն
/ւ Վանը Հեռու,
Բարդիները օրորան
Լազուր ջրերում:

կառլույտ մզկիթի,

Տրւոումմ Սեյիի...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 593

Աներդ ու անուր...
Մարոն գուլպա է Հյուսում,
Դու - Թավխծում ես ԼՈւԼդ:::

...Անցան օրերն Հրաբորբ,
Հմայքով աւմրուն...

Մենակ ենք այժմ, մերկ ու որբ,
0՛ եղբայր Վարում...

19.08.53

Այս Լիրիկական անորակւոից Հեւո... ներո մւուսվ սփուուս-
տարուծին ու նամա Լեմից, ույն էլ ոլառովիր ված... ես ուղում
էի նրա Հին նամակներից թաղել առաքինության ն ժուժկա-
լության պիւուոներ, բայց կարծում եւի, որ այս Թարմ նաւի
կում էլ կճարվի ւայդ ասր անքիղ.- Հո՛.-- Հ... կյանքն եր ՀԵ-
ւոււքրքրությունը կորգրել է ինձ Համար: Փող չունենալը ի կո-
ռպլեկները դժվարուլյումբ վաստակելը մույլուլթյոաւմբ է (ցնում
սիրու: Դու ռլոնւո ես (ուղում է ասել աալալթ-օլիվիեն ու ձմե-
բուկը քո բանը չեն...- Գուր.), դու կարող ես օրդ (եզնել Հույ-
ղերով (իոկ ես կարող եւ փորս լեզնել օղիով...- Գուր..), ալմաւո-
կերներով, երաղներով, անդամ 22 դրողանդ ծուկ է: Դու ույդ.
բաներով քեղ Հարու ես ղդում»:- Դիր իմ Լեմվելի կողքին
ջո Լեմվելը: Ո՞րն է, դժվար չէ դուչակելը,- իսկականը:

«Հ

Հանուն արդարության հ անաչառություն. -- Հիչում եւ քո
բոլոր Հիչածները, բոսյղը դեւուսինյ ա բուլվարում ես անարար
եի: «կումունխուռի» Հառոխքավորին ես չեմ տեսել ի նրա
մասին դաղասիար չունեմ: Զկարծես թե ուղում եւ ասել, որ
Բաքվում Լեմի պես առաքինի եմ եղել ն ժուժկալ. թավ լիցի:
Բավական է, եթե ես խոստովանեմ, որ ոչ մի դգիչեր ես
չդիչերելի Հյուրանոցում ի ինձ Հասոկազված մածճավաղն ու
անկողինը մնալին անվթար"...

Ի դեպ` Աբովի մասին. չատ չարչարվեցի ու Հազիվ Հազ
դլուխ բերի մի անձաջֆող էղիդրամ.-

594 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Որպես բանաստեղծ ու Գնորդ Աբով
Դու մեռար դեռ չատ տարիներ առաֆ,
Դու աշխարծ մտար պոետի թափով,-
Ծնվեցիր սոխակ ու մեռար աղով."

Ավելի Հաջող է «Սակադրություն Գյուլու՞յշչիրմաքարի
վրա».-

Աստ Հանդգչի մարքսիատ քննադատ Գյուլին,-
նա իր ուղղափառ ճառհրից Հետո

Սիրում էր կարդալ Վերլեն ու ղը Լիլ,
Բայլմոնո՞ւ ու Բյոկշ5, սոնեւո, Փելիեւոոն...
Դուրոր չար բազե, տանը՝ դեղձանիկ,

Քնքուչ դայլայլուվ սրտեր էր ցնցում,

Մեռավ երկվության անբուժում ցավից

երկու աչխարծի սաՀչմանադծում:

Ինչոլես ւոնհսնում ես, Թոչնաբուծական ֆերման թողել է
եր ակն ծաւյւո աղդեցությունը ոլոնդի յիս վր: Թուչնոային Թե-
քում եւ ուուսնում: Երկու հւղիդրում ե չորո թԹոչուն.- սոխով,

աղով, բաղե, դեղձանիկ... բաղրությաւլլո՛՛... Զուր չէր ասում
ւո աւո. -- ւղա՛, քե ւմեոնեւ, բիսոյո օղպրեղելյոայեւո ռսողնա-
նի ե՛՛՞...

«:«

Մաչացել է ռովեւտա ծույ քննադառո Ռ. Վարդազարյանը.
լավ տղա էր: Ուզում էր մզկիթ մը չինել տալ, գլուխ բերեց,
թե ոչ, չգիտեմ: Հիչում հմ, ամեն օր վեր էր կենում ի առանց
նախաճաչելու դրադարան եր վաղում, բայց ճանտասարծին
սխալվում էր ե ճաչարան եր մոնում. եթե ճաչասեղանի առաջ
այդքան երկար նառելու փոխարեն դրասեղանի աու նաւոեր,
թողած կլիներ մեծ ժառանդություն: ԶՁնսեց, չթողեց: Եթե
նուոեր, կթողներ: Ինչի՞ց է մածացել՝ մեղ Հայոնի չէ:

23 օդուսոոսի, կիրակի
Ալո ֆան, անցա մաուխոխ: Քյուուրուվ Լեմին կգրեմ: Երեկ
նամակս Ընդծառոնց ռսովիողից եկած դյուղատնոռես Ալնհքոան

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 595

որ նրանք իրավացի են, որ Սիբիրի բոլոր բանջարանոցների
վբա սլիտի կախել քո լողունգը.-

Բոստան դրիր ֆրել կա,
Ջուրն էլ թնով կրել կա...

Հարդելի դյուղաւոնտեսին ես Հարցրի, թե ւար դյոք Ալաղզա-
նի Համար որոչ զիջումներ չէ՞ր կարելի անել, եթե նկատի
ունենանք, որ Ան ավելի անա ի չոռ ոլաունասֆի է, քան թե
բուսուսնջի... Գյուղասոնւոնսը ականջները Թոռ սովեց.

- Դա նչանալուլթյուն չունի: Այդ դեղլքում Հարկավոր
չէր իֆնել Պառնասից ե բուսոսնուվ ղբւսղվել:

- Այո,- չծուսածառովեցի ես,-

Բայց... թեկուղ ոլոհո իւ ուռեղծբանա,

Մենք էլ կսիրենք Համեմ ու նանա.

երգերով Հարուստ, Հույսհրով նաղուլ՝
Բայց մենք կսիրենք թարխուն ու բաղուկ...Ֆ

- Նո՛ւ, ուրեմն ջրել...

- իսկ գրե՞լ, ազատ ժամանակ աղյո՞ւո կորել, Հնդկա-
Հավերին Սիբիրի կլիմային վարժեցնե՞լ, Սիբիրում փարիզյան
ռաղլալթ-օլիվին հ Վո փաժիկ սլառորաստե՞լ, աղյուսի, դործա-
րանի տրուսիկավոր աղֆիկիների ազդրերը չափե՞լ, երկու
Հոդով մի բարձի վրա ջնե՞լ, Հինգ-վեց տողանոց քառյակներ
դրե՞լ...

- Ուրեմն Հարկավոր չէ բուսուսն դնել... «սունոս՞ ս է, ինչ
մուն ւ է, նրանով ղբա վեք:

Այստեղ ես կորզրի ինձ.
խաչի, ճաչին՝ ւռոլմի, եկ երիլունները Քյուլբքուտւո՞ու Հուռ չի
ղալիս...

՞ Աչքերով, Մարո՛, աչքերով...

596 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

- Բայց մենք խոսում ենք բանջարեղենների մասին,-
ելի դարձնողը իր Հետնր, 4կնորաին ձկնորս դարձնողը իր
չին խաչ դարձնողը սխտորն է, տոլմային՝ կաղամբը, թյուլ-
բառտուն՝ սոխը...
ներից օղտվելու Համար Մու ունի ն՛ ճաչակ, ն՛ փամանուկ...
իոկ մառոխտով - ոչ: Պաւոճաուր Հասկանալի է. դրչածայրի
որ լուսածոդի Գյոլթեն՛ օրական տաս անդամ կրկնում էր.-
մասոն ի՞նչ է, որ նրա վառւո՞ւկն 22 Լենի՞...):

«:«

կարդացի քո բնութաղդրույթյունները երեքիս մասին: Հե-
ամե | քո օրինակին, դրում եմ ես էլ:

Ալաղան.-- Խառնուրդ Մեծարենցի, Թեոդիկի՛՛՛ ն ուստա
Մարտիրոսի: Ծնունդ Վանի ի Հրարբխասլոնղդիույի: կարելով
իր կապերը օրիորդ Օլգայի Հետ, դասալիքների դեմ վաթսու-
ներորդ Հորիղոնում մաքառելով, կուստտակեց եր Հարսւոու-
թյունը Անգարայի ալբոմում": Դանթեից՛՛՛ ավելի սպան-
թերու, լիրիկ ե. օժտված մեղմ Հումորով: Վերջին լուրերի Հա-
մաձայն Հաոր երեք կուղեկով մաղ ու" է կորում: կրելով օլա-
կան 1000-1500 աղյուս, վաստակում է ամսական Զ00-1300

" կարծեմ սխալվեցի. ոչ թե Գյոթեն, այլ վանեցի վաճառական ճոճ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 597

ժամանեց ցերեկները Թեթնացնելուն գիչերննրը ծանրացնելու
բանաստեղծի վիճակը (թե՞ ընդծակառակը..): Օրինակելի
նեղ հ մայա մասին ծեռադրով Հայւոնեց կնոջը, խուսուսնալու, որ
այլիւո չի կրկնվի: Եվ Հիրավի, Հեւտադայում այլիւո երբեք...
չծեռադրեց: Տառասլում է Հիսլերտոնի այով: Գ. Մարու վեր-
ֆին ամուսնություններիը մեկից Հետո (Տոնիախ Հետ) բանա-
ստեղծի վիճակն զդալիորեն թեթնեացավ:

Լեմլել.-- Խառնուրդ Վերլենի ն Մարտիրոս աղայի՛՞ Հա-
մեւխիած Գ. Մածարիով: Արյունով Փրանսացի, ուռամուքաով վա-
նեցի: Հրաչիկի Հինգամյա Հայրը կամ Հնդամյա Հրաչիկի Հայ-
Էր: Լեզուների յուրացման մեջ տաղանդավոր, փայլուն ւիան-
եթե սն սլղպեղի կարիք լինի, պատրաստ է ոտքով Սինգապուր
կաղմում է ստունդուսական արմասուսկան բառարան: Բալզա-
կին Հայերեն սովորեցրել ն վերջինս սկսել Հայերեն լեզվով
դրել եր սպառմություններըշ 26

Խովարդաշ ՛ է:

Գուրդուլեն.- Ձոա՛՛, ւում, որ ծծղա՞ ք վերես: Խո խենթ
չեմ: Պարոնյանը ազգային ջոջերի մասին գրել, իր մասին
լռեց: Հեւտնում եմ իմ մեծ աչակերոիա օրինակին:

:»

Ռոբերտի մասին կիսատ մնաց: Ինչպես ասի, մեղ Հայտնի
չէ, թե ինչ Հիվանդությունից մածացուվ Հանդուցյալը» կաս-
կածի դուրս է միույն, որ այտեղ լուսուն է «Արարաւո» դործա-
բանի մասոր: 428 2 ամրանը ինձ սսա.-- Ինձ թւում է, որ
չուսոով ես ոլիւոի մեոխեւ...- Շուստովի ե՞րբ, այաօ՞ր, վա՞ղը,-
Հարցրի ես: - Զէ,- ոլա ասվխոանեց նա,- մի չորո-Հինդ ում-
բուց:..- ու կուլ տվեց միանդամից 250 դրամ օղի հ պողեզ
ֆրով... նուրբ ճաչուկ ուներ (դրական), Հաճելի մարդ եր: Միչո
լավերն են մեռնում...

598 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Ալո ֆան, քո Հոռեւտեսական ւողերը իրենը ոդով աԱ մուռ
եխ Լեմի սորւոունջներին: Լեմվելի Հեւո մի ճեյլնդուք դլխիս:
Ավելի լավ է ինձ մարկաներ ուղարկեք: հյուֆեիս միջից
մարկաների ծախար ֆնջեզի: Հերթը մախորկայինն է: Զկարծես
կալասոկանի. ո՛չ, ամ մաքուր սովերդություն է: Բարնում է
առաջին իսկ Հնարավորության դեպքում: Առայժմ Հնար
չկա:

55.- Ալո ֆուն, նամակա վերֆացզրի, բոյը օրը դեռ չվերջա-
պաոավ, չվերֆաղպավ նասիանավաղող քեղ Հեւո չոռոավխուելու
պանկուլյունո: Գրում եմ Փերմայիզ: կարծում եւի, որ վերջին
նամակն է, որ դրում եմ քեղ մաոիոով, որով Հեւու. արդեն Հաս-
ռակավոր ճուսոերը ւա ս-ւմււ ռնուռորան են դնում ոլա 8218
1868ո4-ի՞՞ վերածվելու Համիար ե չուստով վերջանալու է այս
սեղոնույին աչվոաւուան քը: Եվ այն ժամանա, ւսյո, կրսեմ ույն
ժամանա... բոսյդ Թողնենք խուր խոչերը: Մի քանի խուք
Հեռանկարների մասին: Քեզ Հայտնի՞ է, որ այժմ ով որ (աղե-
րում վերջացնում է եր ժամկեւոր, ուղիղ ւոոււն է դնում: Այս
նչանակում է, որ մեր վիճակի մեջ կարող է մեծ կամ վոքը փո-
փոխություն Լինել: Այս ՑՏճԲՎԵԲ`Լ ՇՇելնոճ-- 757 Բերիայի ռարքած
դործն է, մեր օրենադրքում նման բոան ղոյուլցյուն չունի: Փո-
փոխություն կլինի՛ ն այն ժամանակ, կրսեմ այն ժամանակ...
բոսյղը թողնենք ուրա խոչերը: կաղզմակերոլում եւ ծավալուն
կորհսպոնդենցիա՞՞, որդուս, Գրիդոր աղի ււռույդ Հասցեն
ձեռք բերելու Համարշ5: Սեպանհմբերի 23-ին լրանում է 20
արին...

Մեռնելու Համար խիստ անչարմար ժամանակներ են.
Հարկավոր է Քիչ էլ դիմանալ. ես վաո ծ եւի, որ կվերջանա ւսյս
անվերջ քորը հ մենք կվերադառնանք որսլես Լիարժեք քա-
ղաքացիներ: Այս անտեր Հիվանդությունը չունեորի Հիվան-
ղություն չէ: Սռուամութուի պավը (ավ էր, բոյը ձեռքիցո Թռավ:
Զուսոնլ,- ւս ւսյդ Հիվանդություն բուժումը, հկ ւսյս Հիվիան-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 599

ղդուլցյուն ուստավը՞5` բոլորովին Հակառակ,- ուռել, ուսոել

կարագ, ձու, մեղը, կոլ, ռեր... Չե՞ս կարող, փող չի՞ ք. դե (ռի
ու ուռներդ փռի:

Ժամի 5-ի սուլիչը: Զոււռերի ընթրիքի ժամր: Ցը՛: Գրիր
չումո-չաուո:

Քո` Գուրդուլե՛ն (վայ-վայ-վայշ»..)

Նոամուկ 318. Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
28 օդուսոուսի 1955 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Աչուո.

Քո երկտողին ե ոլառուա վուն (գրված մուռ երկու ամիս
աոաջ) ուղարկեցի մի նամակ, որը չգիտեմ ինչու, Թողիր ւան -
արաւ ախն: Չգիտեմ, ինչով բազասրել:

Որոչեցի մի բացիկով նորից Հիչեցնել քեզ իմ գոյության
մասին. դուցե ւսյս անդամ չարժվես տեղից ե դոնե մի բացիկով
Հիչես ինձ:

Գրիր օրերիդ ի առողջուլյանդ. մասին: Ելթե բարկացած
ես, դրիր» ո՞ւսի վր ի ինչո՞ւ, եթե ինձ վրա` ինչո՞ւ: Եթե որո-
չել հս ընդծանրապես չգրել, գրիր - ինչո՞ւ... Մի խոսքով,
գրիր:

Զկարծես, 22 ոլիւոի մուս ծեմ, որ նամակա կամ ւսյս բացիկը
չես ուուսցել. ոչ. ալարզ կերով ոնսնում եւի, 22 ինչես կար-
դում հս այս բացիկը. ուրեմն վերցրու գրիչդ ն սկռիր
ոլաւուաավխոանղ,: Այլապես ես կբաարկանամ քեղ վր ե չեմ դրի
22 ինչու...

Սոլասում եմ:

Քո` Գուրգեն

600 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նումա՛կ 32, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
17 ռեւտ. 1955 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Ալո.

Համով-Հուռով, Թոռուադուխյի նամակդ ւուռւս ւա երեկ: Բո-
ղդուչանի կնիքը - 31 օդուսոուի, Ձերժինսկու կնիքը` 14 սեւղ-
տեմբերի: Դու, ոլրաժաղլաւուս, չարունակիր Հասարակ նամակներ
ուղարկել, երկու մանեթ մի նամակին վճարե՞լն ինչ մանա ի.
ուուս ւս նաեւ ներու մարկաներդ, որոնցից մեկր կւնեսնես ւսյս
նամակը ծրարող ծրարի ճակասոին: Նամակիդ ռոմանտիկ նւ-
իշաբանից դուչակեցի, որ ուտանիդ գլխավոր փողոցի մայթերը
ւավուուաւկաւմոաւծ են, ինչես ուսուսնիս մայթերը, ե ույն, որ նւ-
մամլո քեղ ուրախացրել է, մի բան, որ մենտ ւմն ծ բարոյավան
վարձասորությունն է ինձ Հախար: Ես դիւոեմ, որ երդիծելը
նույնքան դժվար է, որքան երդիծանք Հասկանալը: ւսյս մար-
ղում դու, չոառիաղանցնելով Հանդերձ իմ Համե ււո ունակու-
թյունները, ույնք ան աղզդեցիր ինքնասիրույթյանո ե ինքնասի-
բածարուլթյանո վրւս, որ Քիչ էր մմոսցել Թողնեւմ ուռանավորներ
դրելու սովորություն, մեկ կողմ նետեւմ «Երխտասարդու-
թյուն»ո ի ակաեմ իմ «Ձնով ազգային ե բովանդակությամբ
միֆաղդային ֆոֆեր»ի չարքը: Բայց ասված է, որ քառասուն
տարեկանից նվաղել սովորողը դերեղմանողում կնվադի, ուր
մնաց 50 տարեկանից երդիծողը... Չէ, ջանըմ, չէ, ինձ մի դայ-
թակղեցնի... Ջեմ ժխտում, որ եթե Հնար լիներ երկսովա միա-
ռին մի երդիծալերլաում աչիոաաւուկցելու, ւալ ւս մենք որակա
սրամիտ բաներ չէինք գրի, վասնզի մեր յումորը կյանքի բոլոր
խոարստոցների ի Հեսանների վր ռրված ույն յումորն է, ւսյո,
կրսեմ այն յումորն է, որ Արամ Հպղալոոինջ" անդամ կարող է
քա-քած խնդացնել Լ1 Խոճիկին անդամ Լրֆոազնել... Այս
խնդրում քո ինձ նախանձելը չատ նման է, եթե ես սկսեմ
նախանձել Լեմի դանդուրներին... ինչո՞ւ նախանձել Լեմին,
քանի որ երկուսս էլ քաչալ ենք... դու ինչո՞ւ ես նախւսնձում
ինձ, քանի որ երդիծաբանուլթյուն ճյուղին մեջ երկուսս էլ Պ,ա-
բոնյան չլինելով Հանղերձ... Ընկերյան ենք:

Անա՞նկ է: - Անանկ է, յա՞, անանկ է, յա՞՞Դ- լավեցին
բաղմաթիվ բաղականչություններ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 601

«:«

ինձ դեռ 1919 թվից, երբ չարեցիր իմ «Թվեր, թվեր, թվեր
անսեր, անխո ու չար»ո5 բանասատեղծությունը մավժեւմալժի-
նակություններ ունելել եմ, ունեմ ն պիտի ունենամ այդ
մարզում: Օրինակի Համար ես դեռ մինչն այո օլր էլ Հիչում եմ
դժվար թե մտնեի քո աղյուսաղործության կալկուլացիայի՞՞ջ
դումը, նա 500 աղյուսը ղեղչեղ ի 1000-ր Համարեց քեղ Հւ-

«:«

Ի վիճաբանուլյունը դյուղատոնտեհսի Հեւսո: Երբ ես դրում
եի «փեր իլի» « Գուուն ուս - "Սիմոլաստիւաս ՛ դպադվալ»ի՞ւ ւիւ-
ռին, ուղում եի ավելացնել Թե ինչոլես ւայդ ւողերը դրելու ւլւա-
Հին սենյակս Լզվեղ ոլաւուսն եկ ուկուն աարսավխածար ճիչերով.-
«Սրբառլղծությո՛ւն, սրբառլղծությո՛ւն...»: Այդ` Դուրյան Դե-
տիկի ն Միսաքի ոգիների բողոքն էր... բայց Հետո Հիչեցի, որ
1918 թւին Միսուքի ու Դուրյանի մուռ դործուղվեց մեր Վ-
Հան Տերյանը, որը Պաուլո նիկիտիչի՞՛ վկայությամբ թեյի բա-
ժակներով օղի կիմեր ե ոլեւուք էր ենթադրել, որ ծանոլազրած
կլիներ ւսյդ երկու մառողաւչներին նոր Պառնաս նոր կարդ ու
կանոնի Հետ... իսկ եթե Հիչենք, որ 1938 թվի նոյեմբերի 28-ին
նրանց մուռ ամ Այ եղիչեն, ւալ կասկած անդամ չի կարող
Լինել, որ Անդրաչխարծյան Գ ուունոււոււ մ Հիսի տիրում է նոր
բարք ու կարդ ու կանոն:

Ինչո՞ւ Հեռու դնանք. մի աչքով նայենք ու տեսնենք, թե
ի՞նչ է կառու վում այնւռեղ. ես աոանց դժվարության կարող

602 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կքաչեմ Հետո... այն ժամանակ դու կզրկվես իմ նամակները
նից--- Անա՞նկ է... - Անանկ է, յա՞... անանկ է, յա՞,- նորից

ԱՆԴՐԱՇԽԱՐՀՅԱՆ ՊԱՌՆԱՍԻ ԵՎ ԱՆՈՐ
ՍՏՈՐՈՏՆԵՐՈՒՆ ՎՐԱ

(Կատակ ւզառկերներով)

1.

(Բեմը ներկայացնում է Պաոնւու սրբազան լեուսն Հայկական
Հաւո վածն իր սւռորուռոներով: Այուռեղ-այնտեղ վրաններ. Ավեւիքի
ւլադվալ-ոռեււոորանը - «Վերին Սիւմովլաւռիա»: Սըբաղան լեուսն մի
ջարաժայուփ վրւս Նաւուսծ են մերկ, ճուճ-ւվլորով երկու ւկառումնիներ՝
Միութ Մեծարենցն ու Պեւորու Դուրյանը):

Դուրյան .- Մխռո՛ք...

Մեծարենց .- Շթո՞ տնբե՞՞...

Դուր.- Երկնային ձանձրույթ մր իջավ վրաս...

Մեծ.-- Նե օբրաշչչայ վնիմանիե՛...57

Դուր.- Հեչ է ըսել... (կարծես ինքն իրեն) կալը եինք խաղաղ
ու Հանդիուռ, ո՛չ ռուսերեն, ո՛չ օղի ո՛չ ոլավխմելիա ու դլի'ի զավ...
Եկան ւյս Հեթանոսները...

Մեծ.- Իսկական երկնույին քաղաքացիներ...

Դուր.-- ԳեՀենական կրակին արժանի փեղզեվենկնե՛ր... Սիաման-
Թո,շ7 Վարուժան...25 ասոնց Հեւո դեռ առլրել ռսանվկ-նան կ... կրնա-
մինք մեկ լեղու դսոնել... բւսյց ծւ այս ծեր Հարբեղող Թումանյունը...
Տերյանն եր մշուչուռ չիչերով... ռարատսիելի Զարննցը... ույդ փչացած
Հանճարը երեկ նորեն ինձի ւսղւոուռ առաջարկություն ըրավ...

Մեծ.- Ինձի ամե օր կնե... կարքորություն ւուսլու չէ...

Դուր.- Ձանըմ, կարնեորություն չես ուսը մեկ անդամ, երկու
անդում... ւսյս տասնչձինդ սարի է, որ Հանդիուո չունեմ... ես ւսլ Հողի
Լ 7 մարդ չե՞մ մո--. (լացակումած) ծաղիկների պողեն ի Պաղլարոաչի
աղբյուր 246 ջուրեն դուո բան խմած չունեի... վարժեցուցին ււ դժո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 603

խճային վոդկային... ռուսերենն ալ Հետը, վիլյո՛մ, թոռողո՞յ... ղամե-
չուտաղլնի՛-.. լւառոչի՛... սուկին սի՛՛ն...777 ո՞ր մեկն բանմ: Ալ ինչո՞ւ
ասանկ չուտ մենք մեռանք: Փոխադրվեցին Հոս երկրային մոլու-
Ինչե՞ն է, Միսաք, բաղի ինձմե ու թեղզմե բոլորը Հադնված են, մենակ
հս ե դու մերկ ենք...

Մեծ.-- Մենք ամենաանմեղներն էինք...

Դուր.- Էի՞ նք...

Մեծ.- Եք, ե՛նք... (Շառաչելով) սլարոն Չարենցը քիչ մը չաղզուց
գործը... բայց ատիկա երկրային ճյուղին կոլականի... թողնե՛նք այղ:

Դուր.- Ուրեմն Հարկ է, որ մենք ալ ծածկենք մեր մերկու-
թյունը...

Մեծ.- Այո, բայց դերձակ մը չանցավ մեր կողմը որ... բոլորին
դժոխք կուղարկեն...

Դուր. Ճիչտ... բոլոր արձեստավորներին՝ դժոխք... բայց այս
օրերս կոշկակար մը իտի երա մեզ մո:

Մեծ.- Անկարելի է, անՀնարին է...

Դուր .- Սալահ... ես մոռքա քեղ ոլաոմել... երեկ Զարննցին Հեւո
գետին մեջ կլողանայինք, երբ հրեցավ Գաբրիել Հրնչտակապետը ն
Հայտնեց Ձարենցին, որսլես սպլառնասյան սթարոսթայի՞՛՞, թի,
ընդունե նորընծա Գնորդ Ափովին... Ձարենցը չատ բարկացավ ն
ըսավ, որ այդ Ափով կոչվածը բանաստեղծ չէ, սափոժնիկ է...
սափոժնիկ կարծեմ ռուսերեն կոչկակար ըռել է...

Մեծ.- Այո՛.. Է, մենք ալ կակսենք կոչիկներեն... մեկ-մեկ զույգ
աղվոր կունդուռաներ կղլատվիրենք..-

Դուր.- ԱՀոս, կերե ամբարիչոր... (երհում է Զարենցը սրբաղ ան
լեուսն ուռոորուռում, բւսկենբաարդներ ունի, չունի միրուք: Ծխում է
«եդեմ» ւվաաւվիրուը: Դուրս դալով վրանից Նույում է չուրջը):

Զարհնը.- Մաղաչներ, ի՞նչ դործի եք...

Մեծ.- Սանկ-նանկ, ռլարոն Զարենց...

Զար.-- Հաց կերե՞լ եք...

Մեծ.- Ամբրոսային սուս ճաչակեցինք ու արնի չողերեն կուո-
լեւոներ...

Զար.- Դո՞ւ, Պեւոլոս...

Դուր.- Ապչած լճակեն քանի մբ ալիք կլլեցի՞՞՞.-.

604 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Զար.- Իդ Հն՛չ... իչեք, իֆեք գնանք Ավետիքի մոտ թյուլբառտի
ոււոենք...

Դուր.- Միսաք, թեզի բան մը րռե՞ մ... այսօր ես թոնյաք պիտի
խմեմ առանց լիմոնաւթյ...

Մեծ.- Դելո մովայո՞՞ր... Է՛, էրթանք:

2

(Պա զւու լեումն սւռորուռում. Զարհնըն իր վրանի մուո):

Զար.- Դանիխե՛լ, ոո Դղ... ոո Վաղրուժնուկ...

Վարուժան.- (Գլուխը դուրս Հանելով իր վրանից) Հանճա՛րղ
Հայկյա՞ 175...

Չար.- Գնանք, ղնանք թիչ զակուսիթ անենք... մատղաչնե՛ր,
եկա՞ք, (գոռում է) Սիամո՛՛թ, Առոո՛՛ւ...

Սիամանթու- (Դուրս դալով իր վրանից) Ու տիեզերքի բոլոր
վառվող մանդալների խարտիչածեր ու բանդադուշ ծուխին մեֆ, եռ,
մոլեգնորեն, Հեթանոսորեն ու աչեղորեն, իմ Հոդիս, որսլես պարոկա-
կանորեն թուրքական ու, օ, այո, թուրքականորեն պարսկական՝
քյուլբաստու նման Հրկիզեցի՛--

Զար.- Սիամո՛նթ, դնանք Հազ ոււոենք...

Սիամ.- Հավիաննական ու տարաչխարծիկ, չանախի ու
Հանճարի եղբայր իմ, անդրաչխարծչի դիչերներում լուսիններու ու
աստղերու քառսեն, սլարզե, օ՛, սլարզե սն բիբարն ու դանակն ու
պատառաքաղը».

Զար.- (Գոռում է) Լոռեգի՛, ա՛լ ւող ւա, Իվան Փաղհիչ...

Թումանյան.-- (Երեում է իր վրանի մուռ, դեջալաղով) Էն ո՞վ է
կանչում...

Զար.- Ես եմ, է՛ս... դնանք Հաց ուսոենք...

Թում.- (Արադ-արադ Հաղնվելով) Գալիս եմ, գալիս եմ, գալիս
եմ, Հա՛...

Զար.- Տո՛, Վածու՛ն...

Ավետիք.- (Դուրս դալով պաղվալից) Վաշան Տերյանը իրիկվա-
նից տուն չի գնացել: Մի գլուխ խմում է...

Ավեւտիք.-- Համեցեք, Համեցեք, չնորՀ արեք...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 605

3.

(«Վերին Սիմողառիա» ւվադվալ-ոհսւոորանը : Տերյանը Հարբած.
սեղանի չուրֆ տեղ են դլըավում Զարենցը, ջից Դուրյանը, ձախից
Մեծարենցը, սլ Վարուժանն ու Սիամանթոն, ՀովՀ. Թումանյանը:
Անայիսն 222 ու Սիղիլը77 մւսւոուցարարուչիներ: Շուչանիկ Կուրղ-
ինյանըշ«խոչանողում աման -չւունւնի լվացարարուծի):

Զար.- Զակաղզշ" ւովեք, ւող եք ջան... Տո՛, դանձեցի ողրոաչ, էս
ռեստորանը քեղ Համա՞ր եւմ բացել...

Տերյոան.-- Պուովի՛՛լր, ոլոովի՛ր, դարուսել...

Չար.-- Գոնն ինձ իմաց տայիր, միասին նստեինք...

Տերյոան.-- Եռ քո երգը վաղո՛ւց եմ լճել...256

(Երկնային կերուխում: Երկնային լեզդինկաներ ու ւորնդի. Հրեչ-
ւուսկւսյին դյոնդ, ւոււսքելական ֆոքոաւորուռներ ու սրբւսղ ան վաղսեր:
Բոլորը Հարբած ես: Սոնդուխներով իջնում է Գնորդ Աբովը չեմո-
դաններով: Մուռենում է Զարենցին):

Աբով.- եղիչ ֆուն...

Զար.- Տո՛, փինուչի: քեղ ո՞վ ուղարկեց այստեղ...

Աբով.- ԱՀա իմ սլուտյովկան7՛... ես... ես, ընկեր Գաբրիել
Հրեչուակառլեւոր...

Զար.- (Կարդում է) «Տեղ ւուլ ռրբաղան Պառնառի Հայկական
Հաւովածում որպես «Յ»-իղ՞ մեկ...»: Վայ ինձ, վայ իմ բոնած դոր-
ծերին... ես իմ խելքը ջ...եմ... Ասել է՝ Վշսռունին է՞լ չուստով դալու
է...

Աբով.- Պուսոյովկա էր խնդրում:

Զար.- Ա՛յ ողա, Ավոն ինչո՞ւ ուչազավ:

Աբով.- Վերջին ճաչերն է ոււոում... ոլուսոյովկան դրոլանումն է:

Զար.- (Մոածելով) Գնորդ ջան, էս ստեղի խաղզեինըշ7 ես եւ. էս
մարդիկ, տեսնո՞ւմ ես, ուրիչ կատեգորիա են, դու, Աղոռոլ,
Նայիրի, Վեռղերը, Տարոնին ու նմա դարդ ու դիբիլներ - ուրիչ:
Դեւ չեմ, դուք էլ բանաստեղծ եք, Փորմուլյարում էլ կդգրենք.-
ոլոեւո, ընտրելու իրավունք ունեք, բայց ձեր մասնագիտությամբ
առլրելու իրավունք - ոչ: կոչկակուրի մեծ կարիք կա, ռասլոժնիկու-
թյուն կանես, Աղոսոր կդա դերձակություն կանի, մաւողաչներիս
կծադցնենք... աարսավիելի ոչինչ չկա... Նորենցը խոծարարություն
ու դերձակություն է ւում, Ալազանը աղյուս է կորում, Մարին

606 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

խող, Հավ ու Հնդուծավ է արածում... ամսվա մեջ երկու անդամ
կներկայանաս՞՞" անձամբ ինձ: Դե սիքտի՛ր՛՞՛...

Մեծ.- Սուսյու՞՞՛ Աիով, մեղի ղույդ մր կունդուռա...

Զար.- նկարի, օղուլ ջան, կկարի... դավայ չալղի՞՞չ...

(Օդոււոոսախիառ ֆոռկա՞, երդ ու խում: Վարադույը):

«:«

ԱՀավասիկ, Ալո ֆան, այնտեղի Հաս մաւուուռ, Թեղիոային
ռլասոկերը: Ուրեմն... ՕՆ ուրեմն, օր առաջ Հո՛ն, Հո՛ն... ւռլ չեմ
ուղեր Հու... (Բիչ է մնացել ես էլ Լեմի ոլես կյանքի ու մածու
խնդիրների վր մում...) Դոււոյովկան դրոլանումս է...

20 սեպտեմբերի 1953 թ.

Ուրեմն - ընղ ծաւոում... 3 օրյա. իՀարկե, ես կարող էի

բարդ բան է, կասեր Ելիսեյը"", ավելի բարդացնելով այս բար-

դությունը... իոկ մեր կյանքը... Զջիտեժ ինչ ասեմ մեր կյանքի
մասին. կյո նք է դո, տեսի Ն թե ւռեղելք ...

«:«

Լեմից չունեմ ոչ մի նամա, չնայած որ քո նամալի Հեւ
նրան էլ դրեցի: Զե դարմանում: Բայց եթե ւում էլ երկար

Անտոնինան ջերմ բարններ է Հղում քեղ ն Մարոյին ն.
չատ է պավում, որ Հայերեն չդիւոն այնքան, որքան անձրա-
ժեշ է մեր նամակադրույթյանը Հեւուելու Համար: Ես էլ եւմ
պավում, որ չգիտե: իի բնուլթաղրությունը (քո դրած) Թարգ-
մանեցի նրան ամեն ույն բարեխղճությամբ որողես ինքնաբնու-

արու թյուն: Շւուո ուրախու դավ ն. օր մուսջ ուղում է տեսնե,
ԴԱ) ը Մ Ր 7 /
քեղ, ե ծնե Դոն-Ժուանիդ... Հբբր՛՛..

Լավ ես դրել խոարակտերիուոիկաս. ոլակասում են ույն ւոո-
ղերը, որոնք դրել ես Լեմին - իմ մասին,- «Հանաքով կարող
է մեռնել, ւալ Հարություն առնել ե նամակ խմբադրության

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 607

միջողով Հերքել եր մածր» ի այլն: Լավ է` «մեծացուվ ՛տտմուս-
նազուվ, ամուսնացավ ի մեծացավ»ը: Նկատո՞ւմ ես նրբու-
թյուններդ,- առաջին մեծությունը ուրիչ մեծուլյուն է, երկ-

րորդը - ուրիչ---

Տուր Համաձայնությունդ թող Լեմվելն անի եր նոբելու-
թյունը: Վախենում եմ Հետո ուչ Լինի: Թողնենք այդ մասին:
դրիր, Հու դրիր, դրե ռուսերեն թող Հանդուտանա`

Շճք46Վառոք ոքոտծո ՕՐ /4ՒՐՐ0Էուրոլ..267

Անա՞նկ է... անա է յա՞, անան է յա՞,- բազականչու-
թյուններով վերջապավ նամակն իմ: Ամե:

Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 33, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
7 Հոկտ. 1953 թ., Ջերժինսկ

ՎԱՀՐԱՄ ԳԱԲՈՒԶՅԱՆ (ԱԼԱԶԱՆ, Վ. ԱՆՈՂՈՔ)
1

Ծնված Վաում, անված Երնանում, մեծազած կալիմում ու
Բողուչավանումը: Հայրը, ուտում Մարւոխրոսը, դեռ մանկությունից
ներչնչեց որդուն սեր տածել դեպի արծետոր ի (ինել վարոլեւո
արծեստավոր: Որդին, ինչոլես բոլոր որդիները, լռեց Հորը մի ական-
ջով, մյուս ականջը տրամադրելով արսոի ձայնին: Ուուուս Մարոի-
րոսի ձայնը ի ռեհվական արոի ձայնը մի Հայւուսրարի բերելով, մտավ
«Հայրենիք» տռլարանշ5 ի կարճ միջոցում դարձավ վարոլեւո դրա-
չար: Շարնց այն ժասիանոաւկ դրական ասպարեզ իջուծ Գ, Մարու հ
Ն. Զարյանի բանաստեղծությունները, կարդաց Ա. Վշսռունու, Վես-
ոլերի, Սիոոալի՞՞չ, Ծիլ-Առողի՞՞, Վան-Ծիլի՞՞, Ուտանիկ 272 ուուսնու-
վորները ի ընկավ խորը մոատանջության մեջ: կոռրդրեց քուն ու
ախորժակ հ ուրիչների բանաստեղծությունները չարելու րամա-
դրություն: -- «Ինչո՞ւ ուրիչները դրեն, ես չարեմ, Հաղը ես կդրեմ,
թող ուրիչները չարեն»,- մւոածեց Հանդուդն ոլատանին: Բայց ի՞նչ
դրել ի ինչի մասին հ ինչոլես... Այս մւոքերի մեջ էր չու ւա դա
բանաստեղծը, երբ...

608 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

2

երբ Հայաստանը խորչրդայնացավ, վերոչիչյալ բանաստեղծ-
ների թաբունը դարմադաղան եղավ: Լոհց: Ամպերը ծածկեցին
Գառնասը. ոմանք լունցին քաղաքական Հարբուխի Հհտնանքով, ուր-
իչները՝ երգելիք չունենալու պատճառով, իսկ մի քանիսը լոնցին,
որովչետն Հարկավոր էր ձայնը փոխել, անա՛նկ երդել: Փոխանցիկ
այդ շրֆադարձում Վածրամ Գաբուզյանը խմբագիր Ե. Զուբարի
սեղանի վրա դրեց իր մթի ն բանաստեղծական թռիչքի անդրանիկ
հրախայրիքը.- մի քանի բանաստեղծություն: - Թույլ է,- ասաց
խմբագիրը առանց նայելու չեղինակի երեսին. Հետո, երբ գլուխը
բարձրացրեց է իր դեմ տեսավ ապարանական բանվորի Համազդնա-
տով, սն ձեռներով Լ մրոտ ճակատով երիտասարդ բանվորի խոչուն
կերոլարանքը՝- Ուժե՛ղ է,- առազ խմբագիրը,- Ա-լա-զա՛ն, կեղծա-
նունն էլ դեչ չէ, դետ, դաչտավայր Ադրբեջանում... ինտերնացիո-
նաղլի՛ղմ... միայն ոլեւոք է ավելացնել «Բանվոր»: Բանվոր Ալու-
զան..." տա՛ր ն չարիր:- Տարավ ն չարեց: երբ Ալազանը...

3.

Երբ Ալազանը դրական ասոլարեղ մոավ, դրական աչխարծը
Հեծում էր «3» մարզպանների (ծի ուկ...

7 Հոկտեմբերի 1953 թվականի

մերելի Ալո.
Երբ ււուս ւ քո «դիտական Հողի վրա» տրված բնուլժոա-
Սեպտեմբերի 26-ին Տոնիաի գործը լինվիդեի ենթարկվեց:
ժեացինջ, լիկվիդեի ակար կազմեցինք, ստորագրել տվինթ,

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 609

Հիպերի). սամասաղ մր փաթաթեցի ն ինքս ինճ նետեցի վոլ-
Թերյանք7 բաղզկաշոռիոասուսբուրեւոկ այի վրո.... - Առոված
մեղ Հեւո է,- ասում եմ ես չարացած,- բոոյց կարիքն ավելի
ւեծ է: Առսոծո ներկայությունը չեմ դդում, բոոյց կարիքի
ներկայությունը -- ամեն ժամ: Թող քո Առովածը պո՛ւյց ւում եր
ներկայությունը, Հե , Թող պո ւյց մո...

Զիշսո ւսյս միչոցին դուոը բացվեց ի ներս մով Գաբրիել
Հրեչյուսկառլեւոր, 23 մի, 25 , որարզասլես իմ ծանոթներից մեկը,
բարե-ատու բարին, սադիստ... - Ռաբուանչչչ7,- Հարպնում
է. - Նե՛ւո,- ոլառուաախուանոււմ եմ. - Դոչեմո՞ւ,- Հարպնում է. --
Նե՛ւո ուսբուում սպաղ-խաղ-յաչչչ-Տայա՛,- Փշչազնում եւմ ես. -
Ե՛սթ,-- սում է նւ. - Նե՛ւո,- ոլնդում եմ հս.- Խոչե՞չ ււռորո-
ժիւո,- Հարցնում է. ա /7 ռաժդղյոննի ուոորոժ,- ուրախանում
եւ ես,- միայն սխալմամբ... կարճ փամանաով... ուուանւավոր-
ներ...- Մարդը ախալաւկաւն է,- ներողամտությամբ ժոլւոում է
ծանոլո,-- բաաղար դնայե՞չ.- Զնայու:- Գո կանդնի ուռոլուժ:77

«Եվ ւՀծւս ամսի 28-ի կանդնում, նաւոում, ոլաոռկում եմ ու
ոլածակում եմ.- Գիչերույին ածեղ ոլածոակ, Հրազանավոր, ւսր-
յունուռ աչքերով. մի չաբավժվա ընթաքում տեղիս դողերն ու
ավազակները անցան Աբոն ու Բողուչան, ղդալով, որ այտեղ
անելիք չունեն, նղովելով ույն օրն ու ժամը, որ ինձ ոլա ծա
նչանակեցին...

Ու Հիմա գիչերվա ժամի 3-ն է: Նստած եմ իմ պածակա-
ստուն-Հ«իղբուչկայում» ու դրում եւմ քեղ: Վաուաունը ճարճա-
ոու է, դուսն վր «Վոլչոկ» չունը ւմումոում, դիչերը երկա-
րում է ու երկարում, կարծես վերջ չունի... /ւ եթե նամակս
չոր է ու կաղրծը, անկարող մինչի անդամ ժոլիւո մր Հարուցելու,
ւոյդ նրանից է, որ դրում եւ որաչտոնական ոլուոխըս, կողքիս
Պարոնյանը չէ, Հրազանն է կանդնաւծ, իսկ ւսյս դործը Հանուք-
յումոր չի ռիրում.- Է՛յ, մաույ, Փտո՞ իդյուո՛՛՛... Մոլորված
Հորթ է, լիրիկ.-- Պոչլա՛ դամոյ՛՞...

Այսքանն իմ մասին:

Լեմվելի մասին. ուրեմն դո՞ւ էլ նամակ չունես. Սիմվոլիս-
ւոուլթյուն, վերլենություն է նում, 22 մի բան է որաւուսծել:
Եթե կասում է, ւլա չար կառու է: Պեւոք է Հարպառլնդել նրա

610 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

եֆիկացիտ, լեմչիկություն է անում, կտեսնես: Եռ ուղում էի
նրա գլխին այդոլիսի խաղ խաղալ: լռել, միթամ թն մեռել եմ,
մեռել հ... Հալլա-Հաղլլա»..

»2Յ8

7 մեչով՛՛ կարտոչկա` դա 35 վեդրո է անում. այսինքն ամ-
ռական 3 վեդրո, 10 օրում մի վեղրո, վեդրոն 10 կիլո -- օրավլան
ն կիլո... Հեր օրծնւծ, այդքան կարտոչկա Հայաստանում էլ
կարելի է ուտել: Նորից Հաչվիր ն Հաղորդիր, երեխ սխալվե՞լ
եո... Թող ամեն մեկիդ 7 կիլո Հասնի, ռարսասիելի ոչինչ չկա:
20, 30, 250 մեչոկ,- ածաա՛ ռարսասխելին: կրկնում եւի, 7 մեչոկ ծ
մսում 2 Հոդու Համար Հայաստանում էլ նորմալ նորմա է:

Փորձիր վիճել:

»»»
Հաիւ»դ. արաղի՞ն էր վերաբերում, Թե՞ ղվարլխադեմ դթու-
թյան թրոֆր. ելնելով Հայոց լեզվի քերականությունից
«աախ»ը, ու քո մի Հ«ախ»ի դեմ ջանի՞ «վավ» է քաչել... Հաչվիր
ն. Հաղորդիր:

»»»
Լրազնի.-. 11քո861, Ճօքօրած Ճք)3Ի5ճ, Խաճքոտ ո ՃոմՅձը. Երօոզոձքիօ 34

ոքոտճ ոու Ըջքոճո 7 ոճում ոճա ոօ ուՕտոմ ոճն 0Ղ6:ա6ոլ տ Ղ6քշայոր
Շ665 2օքօուօ. Է10 ոուօոօ Մյոմ61, Ճո 267 ոօ ձքուաւթր...750

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 611

ո»

Ներիր մն Հւսւմ-ոն Հու" նասխակիա Հախար. Հանգուցյալ
Գյուլին ոլնդում էր, որ «օբյեկտիվիզմը որու մանուվոր վում է
ինչ տրեխավոր Օսկար Ուայլդ կամ ցիլինդրավոր աչուղ...

Աթլորները խոսեցին: Ականջը կանչի մեր Վաղոի:

- Քոռ իդյուոշ.. Առոո՛յ...

Նույն լիրիկ Հորթն է: - Օրիորդ Հորթ, պաչլա դոմոյ...
7օք-տ-1016/755

Քո` Գուրգեն

24 Հոկտ. 1953 լթ., Ջերժինսկ

մերելի Աչոտիկ.

Որտեղի՞ց սկսեմ ն որտեղ վերջացնեմ: Ընդամենը երեկ
աուավուղյ ւն քառառսորուխ ձեր նժույդը ձեղ թոցզրեց Ձերժին-
սկուղ՞՛, բայը դա թվում է կարծես վաղուց-վաղուը: Միակ նո-
րությունն ույն է, որ այսօր, Տոնիայի Հեւո նւսոււծ քո մասին
էինք խոսում (Տոնիան Հիմա խոսակցության ուրիչ նյութ
չունի), երբ ղուոր բացվեց ն ներս խոթվել մի նամակ... Լեմ-
չեկից: Մեծն ,իճացածը, փոքրը աչքերով, դորչ Հոնքերով այդ
դերլիրբը» որը մզկիթ մ անդամ չինել տված չունի, իր լոու-
թյունը բաազասորում է նրանով, որ ղբաղված է եղել Բալզակի
«Եռեսնամյա կինը» դործի Թարդմանուլյոաւմբ, որ Հիչյոալ
հուհանամյոա կինը ամբողջովին կլանել է նրա ուչքն ու միւոքը
(ո՛վ փոքր ուչք ն ո՛վ ավելի փոքրիկ միտք..) ն որ այդ պատ-
ճառով, օ, այո, այդ իոկ ոլառոճաուուվ ուչապրել է նամակը...
կրնաս նե` մի խենթանար. Լեմվել Տոլուոոյն եր "Յօտոճ Լ:
ոլոք 255 դրելու ընլքադքում Հաղարավոր նամակներ է դրել ե
ուուսցել, իկ մեր Լեվ Մարությանը, օ՛, նս ղբաղված է եղել
Բալզակի Թարդմանուլթյումբ, տանեցիներ, մառոների ծայրերի
վր բարձրու եք անոաւ՛նկ քայլեք, ճանճեր, թԹենողներ Հաղեք
անա՛նկ Թուհք, դաղարեցե՞ք, քամիներ, լուհ՛ ք, կառորյուլներ

612 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

հ չուդունկաներ, հուսցող ւա մեն տեսակի ճառա -չւաւիաններ, կո-

վերի բառաչ, Հողմերի չառաչ, անձրեի խչչոց, սաղերի ֆչչոց-..
Փարացե՛ք, ջուր ու պաւմուք, սլոչտալիո՛ն, ո՛չ մի նամա, քան-
Է՛, Թող Թաարդմանե, ես ւռլ Քչիկ մր ղբաղված եւի, ամանում,

մմառում ռռլիւուսկ արջերն ու մեյ սեռի ու տարիքի
Թարգմանիչները...

«:«
ոլես քաձանույիխ տիղը: - Եւս վաղուց, մինչ անդամ չեմ Հի-
ոլնդում է նա: - Է՛, Թարմազիր,- սում եմ հս,- բայց կր
իքը Հայսոնեն, որ դու չնչին, արքային, սլլչած աչքերով, մկան-
ւլոչ Հոնքերով, անձրալույր աղջիկ ես... - Իչւոն ւաւոոր Համար
ի՛նչ Հմայիչ լիտվուծի էր, ինչ բաղդավոր մարդ է այդ Գուր-
կուղեմ... - Բայց կրո ԷԼ. լ ոլ::: - էլն. ելն. մլն...

«:«

Ւ՛, Աչուռ ֆան, չոռուավխուում եւի, բոյց ւոխրուլյուն կա

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 613

մասին ի իմ նյութական տնանկուլյունն աչքին չի երեում...
հ Հս եոթերորդ ամիսն է... Զու սիրում նամակում որոնջոլ
ու մրմնջալ", անկախ իմ կամքից տլրնջվում ու մրմնջվում է,
անկախ իմ կամքից...

Թողնենք:

«:«

Ուրեմն ինչես ոնսնում ես միակ նորությունն ույն է, որ
մուուս եղան Աչուոն ու Գարեդինը, Լցրեցին ւոունա դարնանոաւյին
աղմույով, բերք ու բարիքով, խինդ ու ծիծաղով ու անծեւու-
պան: Ուրիչ ի՞նչ դրեմ. դիչերվա ամի ն է, օրն է ուրբ, ոչ,
արդեն չաբավժ: Տոնին քնած է, քնելուց առաջ ոլասովիրեց որ
մի քանի ցենտներ բարններ ուղարկեմ իր կողմից ն թւնդրեց,
որ Հեւողդ բերես Մարիի նկարը:

Վերջացնում եմ Տերյանի մի ստիխով, դրված 1909 թվին
(կարծեմ), որի վերնագիրը չեմ Հիչում.-

Եւս եմ, դու հես, եւս ու դու
դիչերում ւսյս դյութական,
մենք մենակ ենք, ես ու դու,
ես էլ դու եւմ, ես չկամ:

Զյլան օրերն ածարկու,

չկա ժա ու ամանակ,
ուրվական ենք մենք երկու,
միչ իրար Հեւո, միչ մենակ:
Մոռացել ենք անցյալում
ւորունջ, Թախիծ ու խավար,
մի ուրիչ լույս է պոլում

մեղմ ու անուչ մեղ Համար:

Եւս եմ, դու հես, եւս ու դու
դիչերում ւսյս դյութական,
մենք մենակ ենք, ես ու դու,
ես էլ դու եւ, ես չկամ...57

614 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Բարի գիչե՞ր լե բարի լույս:
Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

31 Հոկտ. 1953 թ., Ջերժինսկ

եռ այսօր (կիրակի) ոչ մի ակնկալիք չունեի փոստից. երբ
չուկայի ժխորը վերջացավ, Տոնիաի կարդաղրությամբ անկո-
ղին մուս նւ, ուան, երկնքա ու կարճացու, կարճագա ու երկնդ:,
Քիչ մր Սոլինը կարդացի, քիչ մը ննջեցի երազում մուսաներ
տեսնելու Հույսով, երբ Հանկարծ - ւռուկ-սոու - դուռր ծեծե-
մր ընդունեց, - Աչուռից ո Բոդուչանիպ,- բացականչեց Ֆո-
նիան.- Ի նչ կըսես, կնի նա ղարմազա հս.-- մա չ-մա չ:-
ոլնղեց Տոնիան ն ինձ Հանձնեց ողջ կորեսպոնղդենցիան
գյոզլիկներիո՞"" Հետ: 0 ուրեմն, զինվեցի գյոզլիկներով ն
Հարձակվեցի բացիկիդ վրա:

»:2«

Զարմացա ե Քչիկ մր դայրաղա որ նամա դեռ չես ուու-
զել5: կարծում եմ, որ Հիմա արդեն ստազած կլինես: Քո բե-
րած 2-3 օրվա խնդություն Հղոր ալիքը դեռ չարունակում է
չառաչել իմ տխուր խրճիթի ատերից ներո ն. սլիտի չառաչի՛
մինչի քո երկրորդ դալումւոը-:: (չոռիազանը դրական, ղդերդրա-
կան դուրս եկավ): Անտոնինււն չարունակում է պիոել ու պի-
ուռել քո ղդոլրողական Հիչողությունները, ոլրասոմել եր Հայրե-
նակլուծիներին «օ ոլրիաւոնլե Գուրդգենա»՞ր. քո դոռում-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 615

Իսկ երբ ես կարդացի ե թարգմանեցի, որ դու ուղում ես
Ձերժինոկ դլ, բոսյց տարակուսում ես, որ կարող ես նրան տանյ-
ծանդատացնել, ն իսկապես կորցրեզ ծՀանդիոոը. երբ
Հանդասութա ցով, նս մի ամբողջ տրավու ւո արտասանեց Հասն-
ոլաւորա ատի ցը ե խնդրել որ քեղ դրե: Ելթն դրի առնեիխ նրա
տրակտոր, ւսա դեմ ոլիւոի դնույի ժամանակի, Թղթի ե Թոս-
նուքի խւնայողականություն ռրբաղան սկզբունքին. խուսասիե-
լու Համար ւոյ մեղքից, Հաղորդում եմ միոյն կարճ քաղվածը,
ի՞նչ էր ուղում ն ասել.- լսելով Տոնի ին ես եկա ույն Համող-
ւան, որ նս ուղում եր ասել.- եկ, սիրելի Աչուռ, կամ Աչուռ
սիրելի, եկ, կամ, սիրելի Աչոտ, եկ, դու ինձ (կամ մեղ) չես ան-
Հանդատացրել, ընդծավառակ, մենք ենք քեղ անձանդաւուաց-
բել, չկարողացանք քեղ բո արժանվույն ընդունել, Հասվաւուս,
որ ասո մեր կողմից մեծ ոլղւոիկուլյուն էր, բայց եթե Հւս-
բուստ չենք նյութով, 3481Օ Հոդով ու որոռով Հարուաւո ենք ե
ւոյդ Հարստությունը, օ՛, ւայո, այդ դանձերը (//2) քոնն են, մեր
աչքի վր միչմո տեղ ունես, օ՛, սիրելի Աչուռ, օ՛, Աչուռ սիրելի,
սիրելի Աչուռ, Փ՛...- իկ Հիմա ժամի Ս-ն է - դիչերվա. նս
Հայտարարեց, որ չպիտի քնի, մինչն չկարդամ, թե ինչ եմ գրել
ն չթարդմանեմ: - Աղջի, քնի: - Չէ, չոլիւոի քնեմ: - Աղջի,
քնի, թե չէ կծեծեմ: -- Աչոտին կղանդատեմ,- սպառնում է
նա,- Հալլա-ծալլա, քաչելիք ունենք...

«:«

Շալվարիդ խնդրով վաղ ն եթ փազելով նալով հրթամ
ոլիւոի, մի անդամ եղա, դուռր փուկ էր :

«:«

օգնեց, քչիկ մը ժպտացի. Պարոնյանը չատ է օգտվել Սոլիերից,
բայց օղտվել է ոչ թե դյաղավարի, այլ պարոնա վարի. այդոլես
օդավել է մարդը քամուց Է ծողմաղաց է Հնարել. ջրեց ձրա-
ղաց, խաղողից` կոնյակ ու չամղայն, Հնուտիներից` թուղթ,

616 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ավաղից` աղլաւկի, քաքից` օ-ղե-կոլոն... Այո՛, մեծ վարսլեւո է
Պարոնյանը: հ Մոլինրին կարդալուց Հեւոո նւ ոչ միայն չի
փոքրանում աչքիդ, ույլ ճում է, մեծանում, աոռնհլիորեն վոե-
մանում ու վեՀանում... Ուրեմն Պարոնյանի անմաՀ կենացը:

«3»

(Եւ ուոխոլվաւծ եղա ւսյս ամենը Թարգմանել Տոնիսին ե նս
խնդրեց որ ավելացնեմ, որ քո ղնալուց Հեւոո մնաց Թախիծ
(6օՇ5ձ), ե որ անձամբեր ռոլասոււմ ենք քեզ... Հիմա Հույս
ունեմ, որ սլիտի քնի... չէ, սկսեց երդել լիտվիական իր ն իմ
սիրած երդը` «Ռողես ռլուրոլուրինես» - կարմիր վարդ: Է՛,
թող երգի--):

«:«

Ձմեռը Հաղավ եր ոլաչտոնական Համաղզդեսոր ե անցավ
եր ոլրարստականույթյունների կառու ման: Ցուրտ է, երեի 205,
եթե ոչ ավել: Անլուսին դիչերներ, երկա՛ր-երկար որածակային
դիչերներ... Մեռնել չեմ ուղում (է՛, ալրե, ձեռքդ բոնող
մ'եղա՞վ:.): Այս Հաղն ու չնեչարդելությունն ինձ Հանդիուո չեն
տալիս: Բիչ եւմ ծխում -- դեռ 3 ոլաւչկա մավխորկա ուն եւի, -
իշմի՞ չք, ոչ մի կաթիլ ն չոիտի ընդունեմ, մինչն երկրորդ դա-
լուուոն Աչուռի:

Եղեցի՛:

«2

Վերջերս կարդացի նան Դոբրոլյուբովի՞՛ մասին մի
դիրք: Դոբրոլյուբովը մեռավ 25 տարեկան Հասակում: Ես
կարդացի նրա 3 մեծ Հասոորյակները: Այդքան Հասուն միւոք
հ մեծություն 20-25 տարեկան Հառսակո՞ւմ, ուղղակի
անձավաւույյի է: Մե՛ծ հոյա.- Բելինոկի, Դոբրոլյուբով,
Զերնիչնակի՞՞: Ավելագպրու հ Գերդենին 77: Ինչո՞ւ Հախար
մենք, Հայերս չունենք մեր ղոնե փոքրիկ Բելինսկիներն ու
Դոբրոլյուբովները. Միք. Նալբանդյա՞նը՞5. նա ուրիչ
կառսոնդորիա է, Արանն Տերտերյա՞նը, ծիծաղելի է մւուծելն
անդում...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 617

«Հ
Վերջաղպնում եւի: Դրսում քամի է, սխլոոս լեցուն է արնով
ու անձրնուվ: Ե՞րբ: ե՞րբ ոիւոի բացվի դարունը:
Ձերմադին բարեներ Գարնեդինին:
կարուռում եւմ քեղ դարնան կարուռով:
Քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 36, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
1-2 նոյ. (Հեյ դիդի, Հո՛...) 1953 թ., Ջերժինոկ

Թանկադին Ալո՛.

21 Հոկտեմբերի Թթւիակիր նամակդ մուսա յսօր ե որով-
Հեւոհւ մեղ մուռ ոչ ուսմում կա, ոչ փոլորիկ, չոաղում եւ որա-
տասխանել: Մեղ մուռ ձմեռը Հաղավ եր ռլիւոււկ Համաղղդես-
ւոր ե անցավ եր որարոտականույթյունների կառուսր մանը: Ես էլ
Հաղա իմ վալինկաներն ու Հրազանն ուսիս անցա խե ոլար-
տականությունների կառուսր ման: Երեկո է: Ընթրիքը անցավ
չատ ուրախ (մենյու - Փիլ-կարտո 4 զ վխաղլթութ). ամբողջ օրը
անկողնուս մեջ երկնքա ու կարճացա, վեր կաղա ժամի Հինդին,
ընդունեցի ուստր, ասլա ընթբիք ն Տոնիաի կարգադրությամբ
ու Համաձայնությամբ նատեցի ու դրում եւմ քեղ ծւ, օ՛
սիրելի Ալո, օ ՛ Ալո սիրելի, ռախրելի Ալո, օ՛...

Հիա ոլիւոի ասես` ոլրիչեւմ ւոռոււո Տոնին. չէ՞ որ ես դրում
եւմ իմ ոլուոից: Համբերե որ ոլո սվխոան եւն, աղբար... երկու
չաթ աոաջ, երբ դիչերվա ժամի 10-ին ծրացանն ուսիս
պածակատանս առաջ ինքս ինձ թալիմ" կառնեի ու կուտայի,
կանացի չըջֆաղդեսոտ մր չրջեց իմ չուրջ՞7՛. ես երբ ւոհաու, որ
կինս էր, չվալենցա ն. չարունակեցի լիմ թալիմբ -- մեկ-երկո՛.,
մեկ-երկո՛ւ, մեկ-երկո՛ւ...

- Գուրդուլե՛ն,-լահցի Տոնիի աղոաւչավոր ձայնը:

- Մոեվ-երկո՛ւ, մեկ-երկո՛ւ, մեկ...

- Գուրդուլե՛ն...

- Սո՛յ, քւտո՞ խդյուո... ռուկի վե՛րլս...75

- Զու կարող ռուկի վե՛ր», Գուրդուլեն, քեղ Հախար
ուժին 5 եմ բերել...

618 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

, - Րուղեն ոպլաւոասվխւանաււոոււ է, քաղալքացի կնիկ, ռուկի

վե՛րի»...

- Ուժին ...

- Ի՞նչ ես բերել, մեկ-երկո՛ւ, մեկ...

- կարտոլես մունդիրյող-.:

- Ռուկի վհե՛րի»...

- Եվ մի չեկուչկա"" կոլ...

- Տոնեչկու, Միլլար, եդ դո՞ւն եո... մուլառի, աչքերիս
չեմ Հավաւոում... վա՞յ, Քիչ եր մեազել քեղ ուան եի...

Մւոունք ոլածավասոուն, վառարանի քով նաւոհցինք ու
ակսեցինք դեսից-դենից: Ընտանեկան ժողովը վճռեց տեղա-
փոխվել ւսյս պածշականոցը ե ալրել, չաձել աչիտաւուան յքի Թե-
Թեացում պլյուս աղասովել ւու վճարից: կյու ՐԸ խնդիրը
Համաձայնեցըի բարձրագույն ղդուո-աելոլոյի Հեւո՞(շ , ճերմկցու-
պինք ոլասոերը, մի ժամվա ընլքադքում մեր մուլքը քաչեցինք
Վա 147իպ ուչադրություն իմ նոր Հասցքեին (չկարծես թե
մենակ ղու նոր Հասցե ունհս)` Շ6ոօ /136քշաւաըռ, Խքճշոօքոաղի
ճքճմ, 0838ք, ինձ: կոնդից ձանձրացա, իջա աա չու. 15
Քայլի մրա Հյուրանոցն է, քոան Քայլի վրա` ռեստորանը, 16
Քայլի վրա` բուժարանը, 16ու կես Քայլի վրա` փուր, 5. քայ-
Լի վրա` դրադարանը, չուկան ու մաղաղինները` ջթիս տակ:
Բայց յս բոլոր Հոդղեչած Հիմնարկներից սերտ կալ ունեւմմ
գրադարանի ի բուժարանի Հեւո: ԱՀա իմ նորությունները:
իղբուչկան սխ մոլաւոի չնի տեսք ուուսքավ չնործիվ Տոնիայի
ձեռք առած կանացի միջֆողների: Ամե՛ն:

«Հ

Անցնենք կարստոֆիլաբանուլթյուն. քո վեդրոները փոքը են,
մեչոկները մեծ, իմ մեչոկները փոքրը են, վեղրոները մեծ: Ասենք
20 վեդրո սիաավթեղ ունես. ամեն մի վեդրոն 10 կիլո - 200
կիլո. այս չէ՞ քո փիաթաթեզբդ. բաժանիր երկու Հողու վրա -
250 կիլո: 10 ամսվա վրա ամսական 25 կիլո. օրական մի կիլո
էլ դուրս չի դալիս, ի՛նչ ղդերնորմաների մասին ես խոսում,
չգիտեմ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 619

«:«

Ինչ վերաբերում է Հաիւ»-իդ (արաղի՞ն է վերաբերում,
թե ժու ղեմ աղջկանը...), բողոքելով բողոքում եւմ դառոո-
ղությանդ դե: - Ի՞նչ ես կարծում, բանաոեղծը արաղի՞ Հւս-
մար ախ կքաչի, թե՞ աղջկա,- Հարցնում հո,- իծարկե արաղի,
կարատ սվա եր եր կոչումը սիրող բանաստեղծը,- ւղ աւո ա-
խանում. կա՛նդ Լու, ով Ալո ե ինձի լոե.- Իր կոչումը սիրող
բանաստեղծը երբեք արաղի Համար աս չի քաչել. Ան խմել է
(Չարենց, Եսենին, Պուչկին) կամ չի իւմել (նեկրասով, Սայա-
կովակի, Տիչինու), բոյը բոլոր բանաստեղծներն էլ աղջկա Հււ-
մար աի քաչել են. ցույց տուր մի բանաստեղծ, որն եր երդե-
րում աղչիկ չի երգել, ուրիչ խոսքով, աղջկա Համար ախ չի
քաչել ե պույց տուր մի բանաստեղծ, որն օղի է երդել. ւմենուս-
թունդ դինու երգիչներն անդամ (Հաղ, Խոյում ի այլն) դինին
երգել են կնոջ առկայուլյոաւմբ: «Տուսո նե պրիչյոմ»", ո՛վ Ալո,
Հաաունաւխանիչ քների դ ոչնչազած մժիկները»: Բոլոր բանա-
աւռեղծները, որոնք սիրել են իմել, կամել են առանց օղու Հււ-
մար ավո քաչելու կամ ույն երդելու, բայց բոլոր բանաստեղծ-
ները աղջկա Համար ավո քաչել են, երդել - անկալվո նրանից
խմող են եղել, թե ոչ: Պիտի ասես, թե ինչ Հող տա իր զլխին
ույն բանաստեղծը, որն ուղում է իւմել, բայց բյուջե չունի. ալւա-
տասխանում եւի այտեղ բանաստեղծական ոչինչ չկա. օղու
Համար ախ է քաչել ե՛ կանդոյան Հակոբը", ե՛ Ղարաբա-
լան", ն՛ դերասան ծոլակ Ամերիկյանը»՛՛... Ամեն-ամեն ասեմ
քեղ, ես Հիմա առողջության ի դրամադրույթյաւն (դրամ բա-
ոխ) բերումով Հնարավորություն չունեմ օղի խմելու, բոոյց
օղու Համար երբեք ավո չեմ քաչի ի այդ չեմ Համարում դա-
վաճանումն իմ բանաստեղծական կոչմանը: Համադրի՛լր
աղջիկն ու օղին (կոմ «կինն ու դինին»), բոյը երբեք մի՛ Հւս-
կադրիր ի մի վճոիր խնդիրը Հօդուսո օղու, ւոումո բանաստեղ-
ծական կոչումը նի ոլրիչյոմ...

«:«

չատ է օդատվել Սոլինրից, բայց օղտվել է ոչ թն դյաղավարի,

620 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վեչ, մեծ եռյակ: Ո՞վ կՀավաւուս, որ Դոբրոլյուբուվը մածացել
կում... ե՞րբ է դրել ն,-- 3-4 ավիա ընլաղքում, ե՞րբ կարո-
դացել է կարդալ ն յուրացնել ամբողջ աշխարծի պլյուս ռու-
ռական դրականությունը...

«:«

«Երիտասարդության սեմին»-ո դնում է աոաջ դանդաղ
ու Համայու. դեռ 15 թ.ի վրա հւ: Շաո ժամանու է խլում ըն-
թերցանությունը: Ջերմագին բարեներ Անտոնինոաիը Մարոյին
հ քեղ: Մրո ֆան, ո՞նց ես, ավչի, ե՞րբ ոլիւոի նաւռենք ջուվխոում
երկու խաբար ունք...

Սերով քո` Գուրգեն

15-16 նոյեմբերի 1955 Թ. Ձերժինակ

(11648616 38:26. - ըՀը, րծը..)

Պաուս ծական տողեր - լողա ոլոնղիսո, մքի հ նւմւոու-
թյուն բեկորներ, խոչեր ե մենակխուսություններ: Սուր կերղլով
ղղացվում է մուսայի կամ մուսաների բաղակայությունը ե
դրողի մեն ղնովվ դրելու պանկուլթյոաւն ներկայությունը: Նու-
ժինսկը"", ուր ժամանեց Հաղար բարիքով ն. Հեռադավ դրիսով
ի անդինաւյով... Ամե՛ն:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 621

Դժվար խնդիր

Տոնիս.-- Ըռե՛ խնդրեմ, Փուրդուլեն, ես փակ աչքերո՞վ
ավելի Հեւուքրքրական եւի, Թե բոս գ :-:

Գուրդեն.- Փակ աչքերով...

Տոնիւս.-- (Լուռ է ն մռուտումնջ):

Գուրդեն.-- Ի՞նչ կխորՀես...

Տոնիս.-- կխործեմ, ինչոլե՞ս միյուս անդամ Աչուռին
Հանդիսլեմ... փուկ աչքերով:

Մենախուություն

Եւ.- Նույն մթերքները, նույն խոչանոցը ե նույն
խոչարարը: Ինչո՞ւ Հառխար այսօր հ նախաճաչի ե ճաչի ե
ընթրիքի որակն ղդալիորեն ի ֆուվ... Պեւոք է փնտռել ե դսոնել
ւսյս երեույթի ռոպի ալական արմասոները...

Կառովային թախիծ

Սո կառռուն.- (Նոտած վառարանի մուռ մտածում է) Տխուր

, սրում ե խուր: Ա հ մ «Վո սուներո Հո-
ը 1 Ր 11 1 ամա:

ըիղոնում» կարդալ, քան այսալես տխրել: Մի քանի օր մեր
տանը Հյուր եղա մի ուրախ դյադյա- ճիչ է, քիչ էր մնացել
ինձ փառեր վառարանում ու ես Հազիվ դուրս թու բոցերի
միֆից"", բայը 3829 ուրախ էր: Երբ պիտի գա նորից այղ
դյադյան... ես նորից, ամենույն սիրով, աննկասոելի կերոլով
վառարան կխոթվեմ, թող ինձ վառի: 1603: ավելի լավ է
այդալես մեռնել, քան այսալես ւոխրել...

Կարհորը Հան դգն է

ինձի, մուսա՛...
Մուուո.-- Սկսեցի օղնել...
Պոհւո.-- Ա՛... դմ, չնորձակալ եմ - Աչուռ-վավաչուո...

622 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Մուս ււ, -- Բայց ասո ճչշմիարսոությաւն դեմ է. Աչուռը վա-
վաչուռ չէ:

Պոհւո.-- կարնորը ծանդն է, ւոիկին ւու ոու, ճչմարտու-
թյունը 7" ոռոքածու..

Մուս այ, -- Մուս բարով, ուրիչ անդամ ղիս չկանչես...

Պոհւո.-- Երթուս բարով, ասխան աւկաւկի ց բոլոր բանան ծ-
ներն առանց քո օդնուլյոաւն տաղանդ ու Հանճար Հոչակվելին,
ես չե՞մ կրնար աոանց քեղ ալրել.... ՈՕՃյուճճու» 311

Հանելուկ

- Այօ 184806,-- Ճքյոօու ոօ, ձ ոճ Շճքճղաոծ 6108...312

մերելի Աչոտի՛լ.

Նամակոա ուոանալուղ ռես անմիջասլես ոպլասուսախււնիր
Հեւույալ Հարցերին.-

1. Առողջությունդ ինչոլե՞ս է, ի՞նչ արիր դրիոլն ու ան-
դիան:

2. Ինչոլե՞ս տեղ Հասա:

3. Ինչոլե՞ս դոր Գարնեդինին:

4. Մոռապար վերցնել բանկաներն ու Բալզակը. ես ու
Տոնիան ենք մտամոլոր, քե՞զ ինչ է հղել:

5. Հիմա ժումի 3-ն է, գրիր, թնե՞մ թե չարունակեմ նստել
մինչն. ույո:

6. Ինչո՞ւ Համար յսօր սոխուր եմ:

7. Սախորկա մր փաթթեմ նե` տխրությունս կանցնի՞:

ծ. Ինչոլե՞ս անցավ նավաճաչը: որին ներկա չլինելու
Համար չեկա քեղ ճանա ծ դնելու:

9. Բարկացա՞ծ ես ինձ վր:

10. Եթե Տոնին ինձ բաարկացնի, չախե՞ մ:

11. Իսկ եթե չբարկացնի, չավխե՞մ որ բարկանա:

12. Շուռ, ոլաւոասվխոանիր:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 623

«2
Տոնիաից՝ ռրսոադին ողջույններ:
Ինձնից ն Տոնիաիը ջերմ բարեներ Գարեղինին:
Գրկում ե Համբուրում եմ քեղ:
Քո` Գուրգեն

Ի ԽՈՐՈՑ ՍՐՏԻՖ

եռ գիտեմ, վերջին զոծն եմ ես նրկրիռ,
Նաիրյան վերին փարավոնը,

կա մի սերունդ խո՛րթ իմ երգին,

Ու կբացվեն նոր առավոտներ:

Ես, որպես նոր մի Թութան-խամոն7
Դարերի միջով կծայտնվեմ

Ջեր արժեքների թանգարանում,

ես - մեռած արն, կենդանի վեմ...

ես - խորչրդավոր փառքի կոթող,
Եվ ծիծաղելի ի ածարկու...

իմ ղարի նման Հակասական
Ու Հակասությամբն իր ներդաչնակ՝
ես - Հոմերոսի պես դասական

եղիցի՛: - Օ, փակեք Լուվըն իմ երդի,
Անցնի թող դարերի կարավանը,

Թող ննջի վերջին ղոծն իմ երկրի,-
Նայիրի՛, քո վերջին փարավոնը."

1953, նոյեմբեր, Ջերժինոկ

624 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նամակ 36, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
20-21 նոյեմբերի 1955 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Ալո՛.

Ուներիդ խնդիրը

Զարմանալի մարդ ես, չե՞ս կարող մի քիչ զգույչ լինել,
էնոլես էլ Հողով-մարմնով կրակի մեջ ենք, դու նը՞ դեյի՞՞
ուռքդ կւուանես ու կիւոլթես կրակի մեջ: Ռւոքիդ ի՞նչ կար,
վալինկա՞, եթե այո` ուրեմն վալինկան վառվե՞ց: Է՛ Հիմա դու
կայի մեջ ն սեդել, որ`

Արաղը ախ-ո՞վ կխմվի...

ռրաումոություն Հաւ 4 ւս ն չեմ քեղ Հեւո: Դու նղ ես կաւղ-
ը թյունը, յն չեմ քեղ պ ես կաց

նում ղուղածեռ կնոջ ի օղու մեջ ի առլազուցում, որ ներկա-
յումս ավելի Հեշտ է կնոջ Հեւո ծանոլժան ալ ե ղբոսնել, քան
թե նույն Հեշչւոուլցյաւմբ կես Լիոր օղի ձեռք բերել: Մոք խո-
սում էինք Հեւույոլ թեմայի չուրֆ - «կին ովլյուո ավո», որը
Թարդմանի «Սեր». քո այս նամակի Թեման ւյլ է՝ «կին մինուս
ավո» -- ոլո ծական չուռում-բուռում... Զիշսո է, որ Հիա կա-
նայք չատ են, տղամարդիկ - քիչ, բայց ախ-ը, սերը վերչա-
պա՞վ: /չ, ոչ ե ո՛չ: Երկու ամիս աոաջ տեղիս ոլասովավոր քա-
դաքացիներից մեկի որդին սիրային Հողի վրա կախեց իրե:
է՛, ուրիչ աղջիկ չկա՞ր Ձերժինակում... Դաւոիխր, բանիր ու սորա-
մաբանի՛ր... կին մինուս ախ-ի Հեւո դործ չունեմ ես, խոսքը
վերաբերում է կին ոլլյուո ավո-ին... (տես` Համբուլասոորի ոյի
զվարթ ժպիտով բույրը» ն. քո ախ-ը-.):

Գալով արաղի ավո-ին, չեմ ժիուոում, արաղի Համար չոռ
ախ քաչողներ կան ն կարելի է ախ քաչել, բայց այս ախ-ը բա-
նաստեղծականույթյոաւն Հեսո ոչ մի կաղ չունի: Դոնհոխկայի ու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 625

նրա էւոխկույի Հեսո ոչ մի կալ չունի: Այս Հաճելի բանավեճը
չեր ծաղի, եթե դու չպեդեիր, որ «իր կոչումը Հասկացող իս-
կնոֆ...»:

Ալելի Հետաքրքիր է`

Կարտոֆիլի խնդիրը

Այս խնդիրը ծադեցզ ույն էալոխոււյում, երբ դու սլասորւսաւո-
վում էիր ձմեռել քո Հին բնակարանում: Նայելով քո 7 մեչոկ
կարտոֆիլների վր դու ռարսասիա ծար մուծում էիր, ո՞նց
ոլիւոխ ռոլաուհք ւոյ ածուծհլի քանակությամբ Փիլկարոոն... Ամ-
բողջ տարվա ընթացքում ես քեղ մխիթարեցի, որ այդ քանա-
կությունը սարսափելի չէ, որ մինչէ. նոր կարտոչկան դա կա-
բելի է ուլառել առանց նեղվելու հ նեղարտելու: Դու բողոքե-
լով բողոքեցիր. հոկ Հիմա, նոր բնակարան ւեղասիոխվելու կա-
ռլակզլուլթյումբ: ծաղում է նոր խնդիր, ռալաուել նույն ւոյ
քանակուլյունը մինչն... Հունվարի մեկը: Եվ կալանք ւաե--
նոյն Հաջողությամբ, Մարոյի կուլինարիաւն ատվեչայե՛:
Ո՞վ էր ճիչւո, ե՞ս 22 դու, նորից դաոիր, բաանիր ու ւոր ասմաբու-
նիր...

Լուսածոդի ւուաւո միչւո կրկնում էր.- .ՂՕՐԱԹՅ --- 310 ՇՃոլմն

1248888...378
Ւմ բյուջեն

3Յ0ռ. , միս` 40ո. , մնացածը օճաաու, ծլխալխուտ, ւող, փոստային,
թերթ ն այլն: Բայց այս միայն թղթի վրա. կիրառել կյանքում
անՀնարին է. Հարկավոր է գնել աման-չաման, նորոգել վալին-
Հասավ Սո եռ. Իլիչի աներձաղ, տաղանդավոր նկարիչ Աչուոր,
որը գյուղից բերեց զանաղան բարիքներ, դնեց զանազան
նվերներ, ցնցեց ինձ մինչն Հողուս խորքը իր մարդկային, եղ-

626 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ոլարութի տակից, չգիտեմ: Աչուոխի Հեւո ծանոլյաղ ա հւուուլում:
կրքուռ երկրպադու դեղարվեսուկան դրականության. Լենին -
դրադի նկարչական ակադեմիույի ուսանող. մարդ (40-42 ւում-
րեկան, առողջ ու կույւուսու որոլես սայտառ)` մեծ կուլյոուրա-
յով ն բարձր երուդիցիայով, լայնությամբ ն. երկարությամբ:
Գ ուումու մ է եր մանկական-ղդպրոցական Հիչողուլյյունները
ամեն ույն (ըֆությումբ: ե առանց Հոմերական ծիծաղի ն Հմու-
բին է լռել նրա ռրամիւո հոքիղզները, որոնք չողում են դոդղոլ-
յուն յումորով: Հյուր եղավ մի քանի օը, Թարմացա Հոդով ե
մարմնով: կարդագի Հասովածներ «Երիո.»ից: Վերջֆաղես
տեսա կենդանի ընթերցող. Հասկանում եմ, թե ինչքան թանկ
է քեղ Համար Մարոն: Անընթերդող դրող - դա թԹյուրիմացու-
թյուն է:

Ընթացիկ

Նորություն չիք: Անցնում են օրերը, անցնում է կյանքը,
վերջին - կարողանալ տանել այս կաղաբ ցրտերը, աղաբ
կրքերը - վերջինը` Հանուն բառախաղի:
թյունը, դրված 1949 2 սեռղրտեմբերին: կարծեմ քեղ չեմ
չկարողացա չգրել: ԱՀա ՛.--

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 627

ԿԱՐՄԻՐ ԿԱԿԱԶ

Որպես վիթխարի, քարացած բռունցք
ԱՀեղ, մթամած անդունդի վրա,-

Սաղկել է զվարթ կարմիր մի կակաչ.

Ու մտածում ես,- թներով Հողմի,

ելավ ու ընկավ այս ժայռի վրա
Անպաշտպան մի Հունդ անչայտ մի կողմից,
Գոավ առսլրելու, ծաղկելու Հեր...

Սնունդ առավ նա ժայուի ճեղքերից,
Խմեց անձրեի, արնի բույրը,
Ունկնդիր եղավ Հողմի երգերին,
Գիչերով առավ լուսնի Համբույրը».

Ու ծաղկեց փարթամ անմատույց կրծքին
Անդունդին նայող Հպարտ այս ժայռի...
Հրաչալի մի էջ իմ կյանքի չրթի-

- Իմ ե՛րգ, իժ ցնո՛րք, իմ կակա՛չ կարմիր...

1949 սեպտ.

Լուսաբաց է: Այսօր բաղարի օր է: Շուսոով, չուսոով ալւա-
տուծանիս դեմ սփուվիած լուսնկա ու ձյունաաալիւո՞ւ Հրալա-
րակի վրա աղմկեն ոլիւոխ ոլաղվոդղներ, վաճառողներ, դնողներ:
Սրոադին ողջույն Մարոյին: Տոնի խից քեղ ե Մարոյին (իովա-
կան նուրբ բարեներ:

Սերով քո` Գուրգեն

628 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Գրիր չառ ե չու. Հասցես դեղելկացնում եմ` Ֆճտձքոմն 1
1չքոտո Խ(ճքո, լով է, դե՛...

Նումա՛կ 39, Վաղարչակ Նորենդին ո, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
28-29 նոյեմբերի 1955 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վաղո՛.

ԱՀա՛ Թե որսոեղ ես դու, ծս Թե ո՞ր ուսւուսնի կանանցը
ռրսոերն ասւլաւուսկելով չրջում ես դեռ արնի, ճիշչսո է,
Հյուսիային սլեմատիկ, բայը այնուամենայնիվ, արնի տակ",

, :

ույն ււլավորուլյունը Թողեց, ինչ ււղլավորուլյուն ոլիւոի
թողներ Հեռախոսավողը ,Զինդիզ խանի, սավառնակը
նաբուղողոնոսոր"՞՛ արքայի հ մուռողիկլեոը Սասունցի Դավ-
Թի" վրա... Զէ, կան սլածեր, որոնք անմոռանալի են, մեկն այդ
ռպլածերից ույն էր, երբ մենք, Համ ուուուռ քեֆի՞՞՞ Հերոսներս,
ւոուկ, հոկ դու Հանդիաւո նաւուսծ ռիուոնմասոիկ կերով ոչնչաց-
նում էիր վիտչինաներն ու իկրաները... ն մեկ պաՀն էր այղ
սպածերից, երբ Աբդար աղի տղան մեղ Հեւ լուսանկարվելիս
նատեց ավժոուի վրա Հրածանդելով` «Կողերք ջան, դուք էլ
կանդնեք իմ ոջ ու ձախ կողմից», ու երբ մենք անամոլաբուր
«ճիւո» Հանեցինք նրա դլիսին ու այդոլես էլ լուսանկարվեցինք
(այդ լուսանկարը կարծեմ միայն դու ունես)" ... երբ փոքրիկ
Սասունիկին 7 դրկած Դիլիջանի կամուրջի վրա քեզ Հետ
փոռթա էինք տալիո՞՞... երբ ղու ուրացար մեղ մի նակ ոսպ-
նալուրով ն այղ չխանդարնց, որ Տիդրան խորունու՞յյ Հետ
աղվոր մր Հայծոյեի... քեղ Հեւո Մոսկով -- «Մեորուղոլջում
(տես` Խան Խանիչ ն ժան ժանիչ...)77 քեղ Հետ Լննինդրա-
դում (Հիչի՛ր իմ ֆիկտիվ Հեռախոսային զրույցը Ադոնցի
անունից հ քո արտորալից ռլաղումը դեղի «Լնենինդրադասկաւյա
Չրավդա»ի խմբադրությունը)... վերջին մեր Հանդիումը
Բաքվի Հարկադրական ուանը... Աչուռը... ե վերջաղես Աչուռի
դալուաւոր, քո Հույժ անակնկալ նամավլով...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 629

«:«

նակ թիլ, ուրեմն... ուրեմն մենք, ես ու դու, ո՛չ, դու ն ես,
ծե՛-րա՛-զե՛լ ենք, Վաղո ֆան: Վատ տեղ «ենց երեկոներ», մեր
մբ... ոլոք է որ լայն, բաց, չավաղանց լայն ու բաց լինեն
մեր ճակասոները:

«:«

Մինչեւ 52 թ.ի նոյեմբերի ԶԷր...
Բայց ավելի լավ է այսպես դրենք.-

Ցուցակ ծաուսյությաւն

1. 1949 Թի մայիսի 10-ից կուռայ դյուղի Առուալինի
անվան կոլիւողի անդամ:

2. Ամրան ամիսներին՝ բաՀ, կացին, Հովվական մաչավ,
պավխովել, սփոցզիս, բալով ա (խալաստոլյ՞):

3. Աչնան, ձմրան ի դարնան ամիսներին` ռլածավ, որ
Թւարդւմանի ուռորոժ (խաղլաստոլ):

4. Ամբողջ ժամանակ ուոււմուքթոույին Հիվանդուլյուն
(խալաստոյլ):

5. 1952 թվի նոյեմբերի 21-ից գրի, թոքերի բորբոքում ն.
վերջապես` Ռլիմղոսի աստվածների կարդադրությումբ՝ թո-
քավուռ (այս ւոսրիխքում...): Ըռւո հության ճի չմո Հիվանդաղ ա,
ինչո՞ւ Հայ ղդոլրությոաւն բոլոր Լերիկները (Դուրյան, Մեծարենցը
Է Տերյան, Նորենց) ոլիւոխ կրեին ւսյս Հիվանդությունը, հկ հս
ոչ: Պակա՞ս (երիկ հմ, ի՞նչ է...

6. 52 թվի դեկտեմբերից մինչն 53 թվի ապրիլի ր
Հիվանդանոցում: Մի քանի անդամ մեռնել ի Հարուլյուն
առնել, Հարություն առնել ե... չմեռնել:

7 ՍՀ կամ ամուսնություն:

ծ. Ապրիլի 5-ին նավորնտրեցի ամուսնանալ:
9. Մինչ սեպոնմբերի 25-ր անդործուլյուն հ Հանդիաւո:

630 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կինս խոնարՀ ողջույններ կՀղե ն կՀաստատե, որ ծնված է այն
թւին, որ Թվին լույս տեսավ իմ «Տիտանիկը», (իովուծի,
Անտոնին:

10. Ձերժինակում, չուկայի վրա դիչերային ոլածակ սեւղ-
տեմբերի 25-իդ: 250 ռուբլի: Ինչոլես Աչուռը կասեր՝ փոքրիկ
Հեքիալթավկան խրճիթ -- Հավի տոտիվկների վրա: Տխուր օրեր ն
խոչեր, ինչքան ասես: կան է վարդադույն օրեր ու մչուչներ:
Ուրալ օրերս - Աչուռ Երկաթի այցելությունները (Հինդ ւուսը-
վա ր ՑՔում չորո անդամ, որոնցից մեկը Հիվանդանո-
պում... :

Ժամը 12-ն է: Պածակում եւի: Գրում եւմ ու չեմ կարող
ծայրը ծայրին Հասցնել: Շոու բան կա դրելու, ո՞ր մեկը: Աչուռ
ատամը: Անտոնինան կարդում է կարծեմ Ալ. Տոլոտոլ5, իսկ
հ դնալ «աբխոդի»"":

-- Է՛յ» քո Էդյուո-..

337
Հրասլարակի վրա... 1. Հավի ։տուոիկների վրա Հեքիավթական
խրճիթից երեք Հեքիաթական Հոգիներ իրենց սերն ու

Գրի՛ր:

Վածրումի Հասցե՞ն: կուղարկեւ:

Իմ Հասցեն է ԽՃքճշոօաքոաամ տքճն, /3Յօքշատաը Ֆոձքուն 1,
77քոճո Խ(ճքո.

միրով ջո` Գ. Սաչարի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 631

3-4 դեկտ. 1953 թ., Ջերժինսկ

Թանկադին Աչո՛ւո.

երեկ չէ միյուս օրը, երեկ, մի քանի անդամ վերցրի գրիչը
դրելու ամար քեղ, բայց իմ թեթ գրիչը լոմի չասի ծանը
Թվոց հ ես տխրությամբ վար դրի ույն. վերֆառղլես այսօր Տո-
նիան ճիչտ դուչակելով թե ես ինչ եմ պածանջում իրանից.
առանց ազ մամա խոսաղուլը ջթիս տուկ դրեզ եր դրած նւս-
մակի սնագրությունը ուղղված քեղ": Նրա նամակը լթե-
մեկնումից Հետո: Ինչոլնս ինքն է դրում, նրան Հաջողվեց
սփարառսոել մոււյլ Հոդեվիճակա: Պաւովավոր Հաչւոուլցյուն: ի՞նչ
պիտի անես, կինը միչտ էլ մնում է կին իր կապրիզներով ն
ինքնասիրույյումբ. ավելացրու նրա արնսխոյուն դաստի արա-
կությունը... ինչ ն է. Հիմա նա խոսում է մեծ ցավով ն.
առխաուանքուվ| ոլո Հաւծի մասին, մուսծում է ինչոլես քավել
տաալող ային կիսել ոլաւորաուռել... ես նրան ասացի, որ Հաւուս-
երկրորդ անդամ չպատրաստես այնպիսի կիսել, ինչպիսին
ոլաւորաստեցիր... Միանանք ուրեմն նւ Հ Պարոնյանին, ամա
կոլնդե, որ «ըբնւոանեկան անձամաձայնությունները սերը
ավելացնելու կը ծառային»: Ամե՛ն...
Անոխինը", պատմեց Հիչողություններ պատերազմից Է այն
մասին, Թե ինչոլես է սիրա ծաղրվել մի (իովուծու վրւս. այնու-
Հեոն եկավ Տոնիախ քեղ ծանոթ Հայրենակցուծին 6, գովեց
եկավ դիչերը, պածակային, ծանոթ, երկար ու ձիգ գիչերը:
վճռում: Օրինակի Համար երեկ փայլուն կերպով լուծեցի մի
«ժողովրդական» երդերի մեջ.- ի դո. ծու ՛.--

632 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կեռ գիշեր էր, նա ու հարա միասին

նատած էինք, խոսում էինք մեր մասին.

խոսում էինք մեր լավ ու վատ օրերից,

ը մերթ ընդ մերթ Համբույր քաղում իրարից"...

Այսքան անձունորեն տառի ակ երդ մարդկային ուղեղը ոչ
ուռեղծել է, ոչ էլ կաւոեղծի, Հավաւուսքնում եմ քեղ: Այնու-
Հեւոն, նոր առաջադրանք. ո՞ր Հայ բանաստեղծի ո՞ր քայլն
է ամենածաջող սիրույին քառյակը... Ու երեակայիր, ես դուս,
որ ամենածաջող սիրային քառյակը Վաղարչակի Հեւոնյալ
չքնաղ քաույւլն է.

Տես, երկնքում հրամ-երամ
Քանի՛ աչքեր-ատողեր ելան...
- Ինչո՞ւ դժղոծ ես ինձանից,
իմ երկնքում դու ես միայն...

Տեռա՞ր ռասունցի դյողլիկավոր Քուչակին... ես չեմ
կասկածում, որ Վաղոն մոռացել է եր ւսյս քառյակը, բոոյց
ծս ես Հիչում եւմ: Շուո Հեւուսքրքիր կլիներ, եթե դու Վա-
ղոին նմու դրելիս, դրեիր Հեւոնյալը:- «Վերջերս ռխրածար-
վեցի ն հրաղզիս մեջ աղվորիկ-աղվորիկ աղջիկներ տեսա.
մուսանելր էին եղեր. անմիջապես գրիչս վերքուցի ն Հորինելի
Հեւույալ քառյակը. դրե՛, կծավնես, 23 նեն չէ, մող ոուղ ու կխոս-
տանու ւէ...»:

Հետաքրթիր է, ի՞նչ կգրի..."

«:«

կիրպիչները քաչեցինք ներս. կա Հույս, որ վաղը պիտի
դա կղմինդաչարը ի չարի վառարանը» 17: Փույւո դեռ չկա:
դվերձանա բարով, պլիտա կլինի, կլինի Է փայտ, ն դաժան
ձմեոր մի կերպ կանդկանցնեմ:

Գրիր ո՞նց տեղ Հասար, Հույս ունեմ, որ այս անդամ չծի-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 633

վանդացար ի տեղ Հասնելուղ ոլես աղվոր մր քնազար: Ես
երեկ երաղ ւոհու, որ քեղ Հեւո որսորդություն էինք դուրս եկել
ի խոիեցինք մի անծանոթ թոչուն: Դու չուռ ու մուռ տվիր
որոր ե ասացիր:

- Այ ողա, ո չուռլանդական աղու է...

Մաղալու երաղ, կամ ինչես ոլոլուա ծայր կասեր` Թուտֆ
երաղ:

Ինչոլե՞ս դւոսը Գարնեդինին: Ձերմադին բարեներ:

Տոնին ինձ ոլասոմեց Գուրդուլենի ի ջո Թարդմանու-
թյան, «ղուրդուրել»ի մասին: Հազիվ գլխի ընկա, բայց ընկա:

Ընկճված է, չուո է ընկճված: Ո՞վ է մեղավոր:- Ինքը:
Մողքը` լալով: Թող մի բիչ լա:

Գրիր - գոնն բացիկ:

Գուչակիր, ո՞ր Հայ ոլոնւոն է դրել. -

Ձգեցիր ինձ քո դուռ

թողիր, Հեռացար:

ախ թողիր, դացիր դուն

ես այս ծով ցավերին ի՞ նչպես դիմանամ,
թղթիկ մ ալ չես դրեր դավերդ իմանամ..." ելն.

Գուչակիր:
Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

Նոամուկ 41, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
8 դեկտ. 1953 թ., Ջերժինսկ

Շառո ռաիխրելի Աչուո)

Սոացա րտադին բացիկը: յ

Ուուս , ոլլիւուան վերֆաղես չինվեց: Ռւուս , խրճիթը նոր
ւոեւք ու ալան ուռա: Փոայւո ուոապվեց: Տուք է հ ախորժելի:
Գաբելկա՞շ ն մասամբ նորին: Այս իրադարծձությունները սա-
կայն ծանը նատեցին առողջություն ո վրա (ոլլիուի չինարա-
բության փոչին, ոլաբելկաղի խոնավությունը ե այլն). ակսեցի
95 անդամ քեղանից չոռ Հաղալ: Ուզում եմ անա դուո: Սանը

634 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

եւի չնեչում: 3775: Տոնին 3-4 օր Քրսոնավոր աչխւաւոնը ի վեր-
ջապես խրճիթին տվել սիմպղատիչնի տեսք: Պլաններ է մչա-
կում - «Երբ դս Աչուռը...»: կանայք, կանայք, սիրուն կո-
կորդիլոսներ,- ասել է... ոչ ոք չի ասել, ես հմ ասում: Նամակա
ուուսքւած կլինես: Գիչերվա ժամի 24-ն է: Գրում ու կարուռում
եւի քեղ, խիա ու չառսո: կարդում եմ Տոլուռոյի պինսները. Հե-
տաքրքիր է «Աղզեֆը»՛: Գրել չեմ կարող: Ծուխ կա ուղեղիս
ու կրծքիս խորչերում (Հալլա-Հոլլա..): Մեղավորի ֆերմ բոս-
բնեներու բարում է Տոնի ան: Զախվածի ոլես է: Բարններ
Գարեգինին: Սոլասում եւ նամակիդ հ ավելի չոառո ու չուսո
քեղ: Իլ չես մրոի:

Ջերմորեն քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 42, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
10-11 դեկո. 1953 թ., Ջերժինոկ

Սիրելի Ալո՛.

Ուրալխություն` եուսկի. Վաղո Վ- քո նամակը - նտո
կրտսեր Գրիգոր աղից". Վաղոին գրեցի բացիկ": Գրիդոր
Գուրդենովիչը ռովորում է Մենդելելի անվան ինասոխտու-
ւոումմ, րդ կուրսում, երկու տարի Հեւոո - ինժեներ-քիմիկ -
տնհսա՞լր փոքրիկ կուկուիխն... Հայը Գուրգենը եր ամրացված
պլածակույին ոլուսոիը բոպավառ ողջույններ է Հղում քեղ ու
Մարոյին ու ղեկուցում,- աուույժմ ոչ մի դող եր դունչը չի
պույց ւովել իմ դործադաշչւոում: Տոնին (իագքի չորերով երկու
չիշձը զարդարեց բազարը, ո՞վ Համարձակվեց ծուռ աչքով
նայել անդամ մեր ստրուսիկների վրոո... Այն որ Պարրուոն է ր ,
որ ոլիւո բարձրանա Մասիսը իմ,- կասեր Եղիչեն, ույն որ
Նազարն է, որ գիչերով մտնի պիտի բազարը իմ, ուր իչխում
է նւս, Նաղարիսխմուս Գուրգեն խանիսիմուսը 57: Մի Հասորմ
ծիսենք - «Բոքս»` 45 կուղեկ: Ես այժմ ծխում եւմ ի ոլաչտոնն
«Բոքս». այսոլիսով յուրացրի բոքսր: մի անդամ Տոնի աին
ուղարկեցի ծիաիւուռ առնելու, դնաց ու դնելը 3 մանելիանուց
«Պուչկի». ծավար չկորավ իզուր, «Պուչկի»ն ծխելուց Հեւոո
նոր արվեստ յուրացրի, աղվոր թնդանոլթաձիդ եմ... մանււ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 635

կարիք ունեմ «Սասունցի Դավիղդ»ի, որը ձեռքս չի ընկնում:
ոլեսզի Հենց որ իսկական դողը ցույց տա իր իսկայան, զզվելի
դեմքը, ձի նաւոնհմ ու փակ չեմ: Մի ծիծաղի, հոքան տարվա
ընկեր ենք, դու մի անդամ չչարցրիր.-- մա՛րդ, ո՞րտեղից դու
ինժեներ-էլեկտրիկ դառալր... Եթե Հարցնեիը, կղատասխա-
նեի.- տարիներ չարունակ Հււույու աչիւաւուան քու ուռսումմուս-
սիրեցի երնանի, Թիֆլիսի, Բաքվի, Ռոստովի, Մոսկվայի ն ի
20:տարեկան դարձավ, դու` 50, մի թիչ լրֆացի, սալիդնի մարդ
դարձի... Ի, ես մեղավոր եմ, որ 20: թվից ոչ մի տեղ չի ճարվում
«Սալիդնի» ռլասլիրոսը: Քանի՛-քանի ռուսի «Խան-կեֆի»
ծխեցի մինչեւ Գուրդեն-խուն դաւ, քանի անդամ «Եդի-
սպեւտակի»7 քաչեցի, մինչե Թութանխամոնի վերածվեցի, դուք
կարծում հեք, որ եթե Դերենիկի Հետ աղ ու Հաց կերած չլինեի,
պածակ կկանդնե՞ի այս ածավոր կետում...

նավա Հարմար պինուաւո չո ի Հեւոո Հիչեզի նրա ոլրասովիրան-
ներից մեկը,- ինձանից տեղի-անտեղի ցիտ մի՛ բեր, տղա՛...

«:«

Այս վերջին «ախ»դ Հ«անձասլաղ»ի Հեւո ոլաղ Հանդ կաղ-
մելու Համար էր: Զգացվում է հ արաղի ռանկ, բարակ կաղրուռ
մր: Օրերս այտեղ Թոսվչառյի վո ւու ցվեց, որ Թառրդմանի բւսր-
իուուո ն ւյ ու ւլի վա (աղատ, սանձարձակ Թարդմանույթյուն
Աղուո Վշչոռունու...): Սորմոքով Հիչեզի քեղ, ուղղեցի մուռենալը,
բոսյց ղդագի, որ ոչ թե մուռննում եւէ, ւայլ::: Հեռանում: Պաւոչաճ
Հեռավորուլյաւն վր (սեցի «նասուսի» Հեքիավական սիմՓո-
նիան՝ «չխկր-չխկը՛, չխկը-չիկը՛» ն, օ՛, զարմանք, Հարբելու
ոլես եղա: Այս վիճակը Հեշւտորեն կարելի է բաղ ասորել, եթե
օգնության կանչենք Պավլովի՞՞՛ ռեֆլեքսոլողիան... երբ տուն
Հաւա, Տոնին նայեց աչքերիս ու ժոլւուս ց.

- Խմել ես...

- Ռչ... ւմյո.:: ես սլուճո՛ւլ,...

636 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Փրոլաններիցս Հանեզ կես կիլո չուքար» Հաչվեզ տասանոցի
ղդաչին ո. ղեղծում չկար:

- Քեզ Հյուրասիրեցի՞ ն:

- Ռչ... Հարա սլուճո՛ւլ,...

- Պարտթո՞վ խումար:

- Ոչ: Ով կտա՛...

- Ուրեմն...

- Ուլրեմե... չեմ խմել... մեղ դարեջո՛ւր»՞...

- Բայց դու Հարբած ես...

- Հարբած եւմ:

- Ուրեմն...

- կնիկ ջան, միլույու, Պավլովի ռեֆլեքսոլողիան... ոի,
ղաչե՛մ ոի մենյու պելովալա՛՞ջ- ամբողջ ձայնով ռոնացի եո...

Երեք-չորս ժամ Հեւոո, երբ (րազ, ես ոլառսոմեցի ամբողջ
իրադարձությունը, Հիմնավորված Պավլովի ռեֆլեքսոլողիայի
վր... Տոնի ան ուչաղդրուլթյումբ: (սեց ի Հանեց չատ խելոք
եզրակացություն.

- Դու ւա ւե, օր դնա հ Լռիր ւյ դ «չավ-չուխը». ւաւեն
մարդու բան չէ առանց կուլեկ ծախսելու Հարբած ոու դաղլ:::

Եւս կառոսրեցի նրա ոլառուվվերը. «չախկ-չուխվկով» Հարբեղի
մի անդամ ես (ավելի Թույլ վարիանով|), երրորդ անդամ
միոյն թԹչշերո տաքազան, իկ չորրորդ անդամ օրդանիղմսա,
ռնֆլեքսային դենտրներս երեի գլխի ընկան, որ խնդրույն մեջ
խաբեբայություն կոս, որ ժամանակները փոխվել են, որ ղդարե-
ֆրի «նասուտի «չավխ-չուի:» լռելը դեռ չի նչանակում իմել,
ոոլո՛, օրդանիղմա Հեչ բանի տեղ չդրավ ձայնական ռնեֆլեքար
հ մնաց անտարբեր: Ես Տոնի աին ոլաւումեզի ոլառւուս ծած
դժբախուռությաւն մասին.- « Պեւոք է նոր ռեֆլեքսներ որոնել ի
ղնել»,- եղրակազրեց Տոնին:

Եւս Համաձայն եւ: Ն ինձ ոլասովիրեց, որ քանի որ խնդի-
Ըը նոր դարձվածք ուուս զ ուվ, որքան կարելի է Հեռու կանգնեմ
ղդարեջրի տակաուներից ի նրանց Հ«նասոս»ներից. ես խոստացա
կառուսել նրա պանկուլյունը, ե ամեն օր ավելի ի ավելի եւ
Հեռանում, բւսյց» ղարմանալի բան, երեկ նկաւոնցի, որ ոչ թե
Հեռանում եւ, ույլ::: մուոննում: Ինչով կվերջանա ւսյս նոր

Հ«ոռւհֆլեքա»ը, չդի: Արդյունքների մասին կդրեմ...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 637

»2Յ8
կուլթյուններդ ինձ բավարարում են: Վիճելու տեղ չկա, որ
հախեղ բոնեմ ու վիճեմ:

Տերւոերյանն էլ ղնաց: ա միջի ւյլոց դու դիւոե՞ս, որ ամա
կաց»ը նրա սիրելի խոսքն էր. 48 թվին էլ երբ տեսակցեցինք,
Հիչեց ու բառւեց եր բասուվ.- սր՛լր կազ: Նայիրու մասին ես էլ
կարդացի: Ավոն ճաչել, վերացրել է, դեսերթ է պքվում,
կթոնչթոր»ո, որ սուրճ ւլ ւալ դիվի, ռխքոիր ռուին: իչալլած:
տաստանի առաջ: - Տո՛, դյոթվերան...

«:«
Ուրիչ նորություն չկա: Գրել եմ դիմում երեք ամիս առաջ

Մոսկվու, Գերադույն խորչուրդ, ըն. Վորոչիլովին 5. դեռ ոչ
մի ոլո սուն չեմ ուուսցել:

«:«

Ժամի 51/2 է. ռադիոն չուսոով կաչիւաւոխ.- բարի ա
ընկերներ: ԻՆՃ մուռ ւսյդ նչանակում է` բարի դիչեր, ընկերներ.
կքնեմ մինչն ժամի 2-ը. 2-ին փոստ, դրադարան, այնուՀետեւ
ճաչ, իկ 5-իղ` ոլարսուկանույթյուններիս կառո մանը::
Հաղում եւի, չնչածեղձություն. ուղում եւի ծխելը թողնել, չեմ
կարող, ուժերիցս վեր է: Այդ երեի նրանից է, որ ուժեղ կամքի
տեր մարդ եմ. մի անդամ սկսել եմ ծխել, մինչե վերջ պիտի
ծխեմ:

Վախենում եւմ ժամանակին չկարողանամ նոր տարիդ
չնորձավորել: Ընդունեք ուրեմն կանիիկ չնորձավորանքներո:

Տոնիւսից Հաոուկ բարնեներ ձեղ:

Վաղոխպ նամա ուուան ալիս մի 200 դրամ խմիր:

Այսօր պերեկ ժամի 12-ին երաղ ւո հու. ֆչնա ն եի ումոում,
Տոնի ին ոլասոմեցի.- արու ավելու ես,- ղդուչակեց նւ. ծիծա-
ղեղի: Ժամը 4-ին` Գուրիսից"" նամակ. լապի, այն էլ ինչոլե՛ս
(ացի...

Ողջ (եր: Քո` Գուրգեն

638 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նումա՛կ 43, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
14-17 դեկտ. 1953 թ., Ջերժինակ

Թանկադին Աչուռիկ

Առու յսօր նամումդ պերեկով, ոլաւոասվխուանում եւմ դի-
չերով: ԼԱ կասկածում, որ Լեմվելից արդեն նամակ ուուսցել
հս: Զե կաս-կա-ծում: ԱնչՀամբեր ուլասում եւմ Գարեդինի Ս--
մակին: Առուսցա նամակ Գուրիսից, առաջին նամակը ԶՕւամյա
որդուցսո, Հայերենից մի Քիչ կաղ, բայց Հողեկան, որւուսուուչ
նամա: Սովորում է Մոենդելեյեվի անվան ինասոխոումոում: մԱ
կուրսում: կավարի 2 ւուսրուը,- ինժիներ-իի միկ... Հալլա-
Հալլա: Ամեն ինչ կոպասեր, բայը ինժիներ-խիմիկ որդի ունե-
նալ խելքից-մտքից դուրս էր: Տուր աղֆիկդ տղիս, լրբություն
մի անի. ես ուղում եմ, որ իմ մաՀից Հետո դոննհ քեզ Հետ
իոմեմ` Գուրիխսխ մեջ... Հասկազա՞րը միսոքո: Գուրիսով, Գուր-
իսի միջողով թեղ Հետ խմեմ ու մասլածաթեմ: Ես արդեն գրեցի
նրան, որ առանց իմ ոասնկզիի չոիրածարվի: Խնդրում եմ դու
էլ քո դստեր վերաբերմամբ նես անալողի ավան կարդադրու-
թյուն: ԱյնուՀեւն 54 թվի ամրան, երբ Գուրիսր Երեան կիջնի,
ես ու դու մի աժամանով կայծակ-սանկցիաներ կուղարկենք
դու` քո ղդուռորին, ես` իմ ուսւորին ի նրանք, Նորքի պնորք
բարդիների տակ կայծակի արադությամբ կոիրաչարվեն,
կնուտեն բարդիներից մեկի ակ ու կերդեն.- «վեռնի՛ս, եւ
թեբե փրոչչո՛ւ, ուռպրյոկի, սլոդողրենիե...»57 էլն.

«:«

կարառլեւուխ նամալի ոլարողիան փայլուն է: «Ամենաուոււ-
փայ քառյակ»ի մառսին,- երկրորդ տողի քո վարիանտր, ճիշտ
է, ավելի տառի ակ է: Քո վերսիան, որ դա ոչ թե ժողովրդական
է, ւյլ մի Հ«վարժասլեւոխ» բանաձեղձությունը, բանանհղծու-
թյունը կամ բանակվխեղդությունը - խելքի մուռիկ է: Բայց աւ
խնդրեմ, ինչոլե՞ս եղավ, որ Հառոկասղես ւսյդ աւոիվխը ժո-
ղովրդականացոաւվ: Այստեղ, ոլեւոք է ենթադրել, որ դեր է խա-
ղացել եղամոււկը, որը ավա՛ղ, նույնքան ւոասիուկ է, որքան
տոնքուոը...75

Գարեդինը ճիշւո է լուծել. «Ձղեզիր»ը Վշսոունու գրչին է

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 639

ոլասոկանում: Մի ուրիչ խանդիր.- ո՞վ է դրել «Լո-լո: Սե Սի-
վանա սեղ սարի վրւո...» հողիկական Հղոր քերթվածը...
Ալաղզանից նամակ մւուս դու: Շաւո է Հավանել «կարմիր կա-

կաչը»: Է, Թող Հավնի:
»:»

ես մի բացիկով քեզ արդեն Հաղորդեցի, որ վերջապես
վառարանը կառուցեցին Մի քանի օր տանջվեցի(նք) կառուց-
ւին փոչու, ռռլիւուակաց իան դոլորչու ե Նման նավխուաւոնաված
անւլաւոնձուլթյունների ձեռքից. բայ ծս մի չարաց է, ինչ
ապրում ենք կարելի է ասել նոր խրճիթում: Վառում ենք չորս
անդամ: Զի կարելի Հիչել անդամ, որ մի օր մրսել ենք ւսյս
ւոււքուկ ձյուղակում: Հույս ունեմ, որ 1955 թվին մի անդամ
ես դուրս կդա հ կերգեմ - «Արչին մաղ ալա՛ն»: Ավելի չուտ`
«Բարե եկար, սիրուն կռունկ»: Իսկ եթե Հաֆողվի 54-ր
դիմավորել միասին, այդ կլինի իմ ամենանրջանիկ նոր տարին
36 Թղվից ւսյս լող մ... իկ եթե չծաջֆողվի ոչ ւյս, ոչ ույն,
ռաասոխկ պիտի բարկանում, ամբողջ ռոճիկա արաղի ոլիւոի
պառկելնեմ ն Հետո, Հետո մինչն Հունվարի ՅԼր ոոնամ պիտի
բոլոր լուսինների վրա - մածիկից մինչէ. Լիալուսին ե ընդծա-
կառակը... Զկարծես թե մենակ դու կարող ես ոռնալ լուսնի
վրա: (Զարմանալի տղա ես, եթե չդայիր, կարելի էր ոիսկել,
մանավանդ, «Դաչտերի»ն...) Զլինի՞ կարծում ես, որ խնայում
եմ: Ինչո՞ւ հղուր ծրար ուռւեզնել 1... 40 կուլեկ, կամ 60 կուլեկ
ավելի ծակվխաիխ ակ ընկնել: Դու չդիտե՞ս, որ իմ ոնւոնհւու-
թյունը պլանային է, մանավանդ ամսի սկիզբներին, մեջռեղ-
ներին ն... վերֆերին...):

Ընտանեկան կյանքս Հոսում է նորմալ Հունով: Վերքը
ռռլիագել է: Տոնին քավեց եր մեղքը - անկեղծորեն: Մնազ-
մալը ժամանակը պույղ կուս ե կառսլացուցի: Մի բանում նւս
իրավացի էր. մենք մի թիչ փայտը ծուհցինք. ամբողջ ժամանակ
խոսեցինք Հայերեն հ Ն հրեն ղղաց մենակ. ւսյս խնդրում ես
եմ մեղավոր, մեզ Համար մեկ Հաչիվ է - խոսել Հայերեն թե
ռուսերեն. ուրեմն ես ծոհցի փայոր: Ինչ ե է/ Անցյալն է անդ,
կարնեորն ասլաղան է:

640 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Մոն ենք չուկան: Ալյուրը 425-250 ո., միսը տավարի - 10--
12ո., ոչխարի - 10-15 ո., խողի - 15-20 ո., ճարող 25-35 ո., աղ
35-40 ո., վարսակ 30-35 ո., պորեն 35-40 ո., օղին 100 դրամը
4ո., 150 դրամը 6 ռ., 200 դրամը Ցո., չեկուչկան 10 ռուբլի...

Բաղղդի, խմիչքի ն քաջության մասին.-. մի՛ ղանղդատվի,

«:«

Օրերս մոնչացող դարեջֆուր լույս տեսավ ռեստորանում:
Մի քանի անդամ Հերիչ» քաչեցի՞՞՞ ու Հարձակվեցի... բայց
նույն Թասիով էլ հո սփավո ու մինչեւ Հիմա փախչում ե...

տղամարդու վաղխո՛՛ւուո... «կանո՛ւմ-չա՞նում»»577:

«:«

աղառեցի քո բարիքները մինչն վերջին կաթիլը, Տոնիաին դոր-
ծուղեղի ռռրանդանոց: դնելը 5 կիլո աղիքներ, որոնք ռակույն
ծ-ական կիլո մատչելի գնով ծախում են լեզվի արմատներ -
խողի: Հալլա-Հալլա: Գնաց Տոնին հ ղնեց: Ավելի տանելի է,
քան աղիքները: Ինքը Հեչ, բայց բորչչն ու սուպը - կարելի է
վառոխվ մասը դս ուուսմուքան է: Քատմնելի, եռղլերելի, անդոս-
նելի, ղղվելի, դնուսնի կոնսհրվատի՛ղզմ... վերադաստիարոկել՝
ոչ մի կեր: Պածանջում է -- ույն էլ օրը երեք անդամ: Եւս երա-
ղում եմ այն պիլյուլի՞՞ր մասին, որը մարդն ընդունում է ու մի

ամիս ուտելու կարիք չի ղղում: Ունենայի՛ ւյ պիլյուլից
դոնե տարին 12 Հատ, երջանիկ մարդ կլինեի... Պիտի գրեմ
Գուրիսին, որ նման ոլիլյուլներ ծնարի ինձ Հախար: Իլ ո՞ր
օրվա ինժիներ-խիմիկն է...

Հիմի դնա Հաբխող»ի. նայեմ լուսնին ու առսւողերին, որո-
չեմ ժամր, ու դում, չարունակեւմ ղզրույցո քեղ Հեւո: Տոնին
ծամի 1-ին ոլասովիրեզ քեղ դրել ե է՛ս ե է՛ն ու Հիսի մուչ-մուչ
կթնանա...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 641

«:«

Այսոլես, սիրելի Աչուռ, լուսինն Հիչիւում է» չուկայի Հրա-
ոլարուի վր, ամենաբարեխի ղճ ուռորոժներն անդամ Հիմա
կթնանան, իսկ հս -

Լուսնակ դիչեր, բոլորովին քուն չունեմ...

Հետաքրքիրն այտեղ «բոլորովին»ն է:
Ըռւո երկնային փամացույցզի, ժամի 4-ն է:

«:«

Մածագել է Արսեն Տերտերյանը: Մածաղան իմ բոլոր
պրոֆեսորները - Աբեղյան" Մանանդյան", Աճառյան,
Տնրահրյան,- մնաց միայն Ա. Տեր- Պողոսյանը... անզավո՛ր
դյոք, անցավոր աչիտարՀ...:

«:«

Ի դեպ` ոլսեվդո-ժողովրդական երդերի մասին: 1923 Թվին
Հայաստանում չատ ժողովրդականաց ած եր Հեւոնյալ երդը:
որոչիր: ժողովրդակա՞ն է, թե՞ մի վարժասլեւոի սոթնուլթյուն
արդյունք.-

քեղ Հաւխար Հանդի անկյուն չղոար:

փածել Հառակիցդ բանտից բանտ ընկար,

չբացվեց քեղ Համար ոչ վարդ, ոչ դարուն,

չարին դեմ կանդնեցիր, պլաշտնցիր բարին,
Հերոսական ընկեր, Համառ Միասնիկյան:

Առբի՛ր Հաղար տարով, Հազարը բիչ է,
Քո մեծ Հոդու Համար փամանակն ի՞նչ է,

642 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

եղա՛ր դու մեր երկրի պաչողան փրկիչը,

Արի ու որոչի:
«2
Ջերմ բարեներ Անտոնինաից. ջերմագին բարններ (խիստ)
Գարնեդինին: Քեզ սերերո ե խանդաղաւուսնքներո:
Ել, չումսո եկ: Բեզ եմ մնում, անուչ դարուն...
Քո` Գուրգեն

Նամակ 44, Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
18-19 դեկտ. 1953 թ., Ջերժինակ

Թանկադին Վաղոէ
ներիր, որ բացիկու՛, չատ թրթրեցի թղթերս մարկա ու ծրար
դնելու Հույսով, բայց ավա՛ղ, բացի այս բացիկից ոչինչ
Գրիր Սասունիկի մասին:
50: թվի գարունը ն. վերջ/ Խորենի Հետ սլատաձեց այն, ինչ մեզ
Հեւ 30 թվին" ու ես մնացի մենակ, անօդնական, ֆիզիկական
Ու զրկանքի, թաղցի տարիները (50-53) ինձ Հասցրին մինչն.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 643

կլինեի, եթե մի քանի անդամ Լեմվելը օգնության չղար, Ան-
տոնինան չՀասներ ինձ Հիվանդանոցում, իսկ վերջին երեք
միչոցների թուլություն, դիչերային քնի բացակայություն,-
Հոդսե՛ր ու կարիքներ... ծս իմ այսօրը:

Սոսու ածի չեչում եմ,
ՍոՀու ածի ննջում հմ,
Զանդ եմ Հրե ոլարանով,
Սոսու ածի Հնչում հմ...577

Նումա՛կ 45, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
ՅԼ դեկտ. 1953թ.-1 Հունվարի 1954 թ.,
Զերժինակ, ժամի 2

կաղանդ,- 3910 6615, ԾՊ6Ն 11 ՕՇՆՃ6ՆԸՑ
Տոտո ոքճնոանՕրո5... (Տաու)

Շուռ ռաիխրելի Ալո՛.

Երբ չեկուչկայից 37ու կես դրամ չողչողաղզ Անտոնինա
բաժակում, եկ մետաղյա քանակուլյունը խորին ջուղուվ (Թռռւի-
վեց իմ բաժակում, երբ Անտոնինան սեղանի վրա դրեզ Լիովա-
կան «ղինդուլոլ» կոչված ղակուսկանո՞, երբ ռւսդիոն Հաղոր-
դեց ժամի 12-ր, ես ներո վաղեցի, Հրացանը կավեցպի ոլառոխը,
մի կողմ նետեցի բաշլղ նավունջիս, վերցրի բաժակը ն դո-
ռւազի.

-ո«բայզ ոչ, սփոիւենք ւսյս անլուրջ ոճր: Այսօր մուսս ւս քո
աչիւուժ (երեկ` ուղում էի ասել) նամակը, որում պանկանում ես,
որ «դալիք տարին բերի ինճ մի ջիչ լրջություն»: Որպեսզի
պանկույթյունը դուրս չա «ձայն բարբառո Հանապլասոի»7 կրամ
աչիտար աբար Թաարդմանոաւծ «ղառուսուսկ տեռը քամին տանի»,
որոչեցի այսօրվանից իոխել ամպլուտա ն դրել քեզ լուրֆ, խո-
բխաուո նամակներ: Արամ Հողարւոիը մի Քիչ չմոողուլյուն,

644 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Արաղուղ"7 մի Քիչ ուսունուլցյուն, Լեմից Քիչ Թե աա ւուաղտուկ,
Վաղոից չատ թե քիչ փիլիսուիայական թարթիրբ,- ն կարծում
եւի, որ լուրջ մարդու կվերածվեմ... դոնե նամակներում: Իսկ
կյանքո՞ւմ,- ոլիւոի Հարցնես.- մի՛ Հարցնի,- ոլիւոի ալա -
ւան եւէ, -- ժ տաի ուղում բու ուն, ում լն սան ու, եմ, ո Այոռո-
դշբ բոր (յանք յ քոն լուր ը
նինան եր Հուշաւոեհւորում նչում է ույն օրերը, երբ ես ժարտում եւի:
գլորվեց Հավիտենականության գիրկը, իսկ 19254-ր թաղա
Լք ես բուրեց աբիսինական Նեդուռի՞՞ պալատում ն. իմ
բի «լոն բուրոց աբ, Դ լոլ
նում հմ, որ 1974 թվին
Ավոն Հանդիպի վերջապես Ելիսեյին.
Արաղին` Վրթանես Փավիաղյանին ոո.
Դերենիկը` Ալեքսանդրը Մակեդոնացուն (նապոլեոն կոր-
կուոյանի՞՞ բնակարանում...
Սարմենը նորից կարդա «երգերի գիրքը» ն թողնի
լիրիկան Հանդի - Լ
Գեղամը վերջացնի եր նոր ռպլոնմը,- «Հալլա-Հաղլաո , ի նչ
էի, ի՞նչ դարձա...».

Սողոմոնը երգի իր կարապի երդը,- «Ես էն գլխից
անմոաղանդ եմ...» (դաչնամուրի մուո ոիկին Սիրուս).

Ավելի լույս Հեռավոր ն մոտավոր արններից` Շիրազ,
Էմին, Վածադն, Սիլվա, Սարո Համառտեղությանը....

Այոն խմբագրի «Գրական Բերդ»-ը 5 ե Լույս ընծայի
Հատուկ Համար իմ մաչվան 20-ամյակի առթիվ, մուտավո-
րասղլես Հեսույալ բովանդակությամբ`

« Գրիչ, մածուկ, Հրազան».- Ալազան, առաջնորդող.

Փրանախական դրականության աղդեցությունը նրա Հով-
վություն պերեկների ու ոլածակույթյան դիչերների վրո.- Լե.

Հանգուցյալի մի չարք Հարոանացուները Հանգուցյալի
մասին.

Զարթի՛ր, ոլոեւո, պիվնոն բացվեց...- բանաստեղծություն
Վ. Նորենցի.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 645

Վերջին դիչերը.- Աատոնինա Պաուլայւոե.

Մենք ջնջում ենք նրա ռպլարսւքերը.- Հանդուցյալի մի
չորք որարստաոերերի Հայոարարույթյունների ց.

Մենք մեղավոր ենք մեծ Հանգուցյալի առաջ.- մի չարք
ժլոուո կանանցը ղղֆման ակտերից.

Մոնք կառուսել ենք մեր ոլրարստականույթյունը.- մի քանի
չորք ւոթի կանանցը մարտական խուքը.

Անկեւուս Լչորո ռող ջնջի ած է|

Տղամարդ ես, կարդա՛...

իւ) մայրիկները.- Գրիգոր Աճեմյան (կրտսեր).

Աներների խոսքը.

Ի՞նչ են խչչում բարդիները...- բանաստեղծություն Ալո-
ղանի.

Զոքանչները խոստովանում եյ...

Ամե:

Ինչոլես եսնում եւի, ժուոնալդ Հարուոաւո է հ բովանդա-
կալից: ույդ դործում դու Հին վարոլեւո ես: Օդովելով այն Հձյ-
դամանքիցղ, որ դեռ ւսյս աչիտարծումն եւի, կանիսիկ չնորձակա-
լություններա: Բայց անցնենք քո նամակին:

Նամակղ ռրամիւո դւուս, աչիուժ հ վարակիչ: Զու ուղում
համակա ծանրաբեռնել մեջբերումներով, որովՀեւու. ռույ դ
դեղլյքում ուոխոլված ոլիւոի Լինեխ արուադրել նամակդ ամբող-
ջովին: Սիրում եւմ լավ նառիակներ, նրանցից ես դեղարվեստա-
կան Հաճույք եւ ուուսնոււմ:

«:«
ես քեղ չդրեցի՞ մի անդամ, որ Հերթը Հայ կացոինն է:
Հանված է Արուստինուվը քարստուղարությունի ց մ կենկոմի
կազմից: Առաջին քարտուղար ընտրված է Թովմասյանը. հս
չեմ ճանաչում, բոոյց կարծում եւի, որ դու ճանաչում ես. դրիր»
ո՞վ է, ղդուցե ուրախանում:

646 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

«Մել էլ Պեւոծրաւո դնոայիք...» ոլարողիուն Հիանալի է,
մանավանդ, «Ինսուրիուոխց իրար Հենվելով»ը 7:

«:«

Խոււուաոնուււի եմ դարնանը Թռաչտը դնել խրճիթի առաջ ե

լողանալ ստրուսիկների Հուվանու ուկ... եթե ողֆ մնացի:
»:2«

Առու Վաղոխց առաֆին նամակը: Տեսնո՞ւմ ես ինչ (ավ
տեղ է ընկել: Մալաղեցզ, Վաղո: Բայց չեմ Հասկանում ինչո՞ւ
«Հինդ տարվա ընացքում միոյն մի բանաստեղծություն»:
Նամակը մի Քիչ ակադեմիական բնույթ է կրում, բայց տող
ընդ մեջ երեում է Վաղոն: Իր ըԸնոուանեկան դրություն մասին

մի բարակ ակնարկ.- «Մին ռլուճուր ռխիրեկանի ոլես մի բան
ունեմ. փնւտոուածո չդա: Կ խոււծո ույն չէ...»:

»2Յ8
Ամսի 5-ին ժամանելու է Աչուը (խսլթման երեկո)": Ռրոչել
եմ դիմավորել բոտ արժանվույն, Թեկուղ Հունվարի ըԸնլազ-
քում նեղվելու գնով: Ամեն օր էծի... է՛, թող մի օր էլ ոչխարի...
ւանեւէ, Քիչ է:

«:«

Նամակս տխրեց, Հողնեց, ղդունասովեց: Այդ նրանից է, որ
հս էլ տխրեցի, Հողնեցի, դունատվեցի: Գիչերվա երկրորդ կեսր
Լեմից նամա, չուուս դո: Նանկ-աանկ:

9
Եվ այուլես` 1954.- չեմ բաժանում Լեմի անտածման լա-
վաւտեսուլթյունը (պաոլւսաւուվում է Երեան իջնել...): Բերիայի
դնդակածձարությունը միայն լավ զզացմունքով կարող է լեց-
նել ամեն մարդու սիրո: Գյուխդ մի բարձրացրո՛ւ, ոլայծաու
Աղասի:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 647

տոնինաիը. առում են առաջին Հերթին ազատվում են նրանք,
չչարժվել.- աղջի, դնա՛ Լիվա, ինձ պառիլկա"' ուղարկի... -
նւս չեմ երթար: - եք կա՛ց:

Հողնեցի, Ալո ֆան. բարի դիչեր, ո՛չ, բարի լույս:

10 Հունվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Աչուտի՛լ.

Երբ քո ռածնակը (երիկական, կալույրո... կազնուվ ն Հ ե-
տապավ ժամանակի ու տարածության մեջ", ամեն ինչ իրար
մենակության վիչսոր, երբ դրսում ակավեց մի ռարաասիելի բուք
ու բորան: Ռւոից դլուխ ձյան մեջ կորած Անտոնինան ներո

- Պուրգար՞լ.. Աչուռ ոյուլյուլյու-լյո՛ւ...

- Աչուռ` ւուրդա` իւո՛ւյ-լյուլյուլյուլյո՞ւ

- Դայ բորդ, դույ բոդ,- բարեմաղլթեց Անաոոնինան:

Այդ միջոցին դրսից ինչոր փաիուկ մի բան դիպավ դոան
ու երբ Անտոնինան դուռր բացեց, բուքի ռւլիւուվը Հորձանքի
Հեւո ներա ընկավ մի ձնածարո (ֆրաՀարսի, ռուսաղկայի սի-
ինքը: ոլոնի ա Մարիո...

392

648 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

դու ճանաալարծ ընկար. ռլոնի Մարին նվա չՀավառսուց, իսկ
երբ մենք (Տոնին - կաթոլիկական, ես - Հայ լուսավորչա-
կան) երդումներով ամրացրինք կառու ված փաոը, ավելի
չումո ոլո ձած դժբասխւռուլյունը, ն (իովերեն Հանդիւիա-
նեղ Տոնի աին որ յս եղանակին քեղ բսց է Թողել ե
եղրառիակեց.

- Տյուլյուլյու-լյո՛ւ... (ոնի Մարին նույնալես չուոլան-
դերեն դիսոհ...):

- Բայց ծս Գուրդուլենը ոլնդում է որ «խո՛ւյ-լյու-
լյուլյուլյո՞ւ:..»,- առարկեց Տոնին:

այ Առոված,- բարեմաղլեց ոլոնի ա Մարիան ե ոլւուո-
բառստվեց Հրաժեչւո ւուս|: Մոնք փորձեցինք Հեւո ռրածել նրան:

- Մի՛ ուոխոլեք, ոլիւոի դնում դեղաւուն,- վճռական ոո-
նով հ Հուղված Հայտարարեց ն:

Նւս անձեւուացուվ ձյան ու բուքի մեջ: կարիք չկար Հարց-
նելու, 22 ինչո՞ւ նս դնաց դեղատուն. ինձ Համար միանդա-
մայն ալար զ էր, որ ն դեղատուն դնաց դնելու Համար նավուս-
ղղուչացման կանացի դնդիկներ, ալ ույ ման 17 դույնի,
որոլեսղի երբ մյուս անդամ դոս, նս Հայոնի քեղ եր խորին
պավակցությունը, այաալիի դաժան եղանակին ճանաղարծվե-
Լուդ աուլժի վ...

«»:Յ»

Ես չդի ոեմ, թե ինչես դու տեղ Հառսար, բոոյց Հաղար
անդամ անիխիծեցի իմ բաաղդը, որ օժոված չեմ Հերկուլեսյան
ուժով, որոլեսղի կարողանույի բոնի ուժով քեղ Հարկադրել
այդ օրը ճանա չընկնել: Այո, բոնի ուժով: - /.լ ոչ Լվիղպն
ունկամբ, լվիցե թիկամբ- ասում է Ավետարանը: Դու
ունկամբ չլսեցիր ինձ, իսկ Թիկումբ... Է՛, կանում-չա՞նում...:
- Տյուլյուլյուլյուիի...

«:«
Քո մեկնելուց մի օր Հետո,- այսինքն երեկ, Տոնիան ձեո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 649

կառոլեւուսաեր չեմ, բոոյց Հավաուս, նուն Համեղ կառոլեւոներ
չեմ Հիչում... Անոնինուխ կարծիքով մենք մինչի Հիա այաւղլի-
ռի Համեղ խորսոիկ չենք կերել. նս չի չոռիաղանցնում: Ամե-
նայն Լրֆությումբ քեղ խործուրդ եմ տալիս Հաջորդ անդամ
տեղա ժասխանել ավոոմոբիլու|, եթե չես ուղում, որ առավուռյոաւն
ղարչթնես ու ոնսնես, որ քեղ բերող ձիուն Անտոնինան մի դի-
չերվա Ընլադքում մաաղացի միջով բաց է Թողել... ոլայւոերով,
ուռով, դլիով, ւսն ու խոամուսոով... ոլրաժալուու, ւսյս Հանդա-
մանքը Հաչվի ււ: Նախաղդգուչացզնում եւմ քեղ ու սպլասուա-

«:«

Դառնանք յրող խնդրին: Իսկական «ոյուլյուլյուլյու»:
Ես Անատոնինաղխն Հարցրի, 22 ինչո՞ւ այդքան մեծ քանակու-
թյամբ խեղաթյուրված ստոլմաներ ոլասորաստեց ե ոառւեցրեց...
նւս դասու ալար աղի տոնով ոլաոասվոան եց.

- Ռրոլնս ղի մի քանի օր.:: առանց ինձ կարողանաս մոլո
դնող...

- Իսկ դո՞ւ...

- եւ մի քանի օր ոլիւոի ոլաուվլեմ... դործը կարող է վերֆա-
նալ Հիվանդանոցով,- ոլաւուաախոան եց Տոնին:

Ճաչից Հեւոո նւս անձեւուցուվ ե ւսա Հայն վեզ մի երի-
ւու դ կնոջ Հեւոչ Այդ ոչ յլ ոք էր, եթե ոչ... մինուս քա-
ղաքացիների դաչիճը: Սակ, ղդեչություն մր եկավ վրաս:
Պայմանավորվելինք, որ յո չաբավվա ընացքում ղդործը
լիկվիացիաի ենթարկի. որոչեցինթ վճարը (150 ու.) ն խնդրե-
պինք, որ ուուանուս ամավա վերֆին: Համաձոայնվեց ե ղնաց:

«Խիո իմ տխուր»,- կասեր Սոյաթ-Նովեն,- խիստ իմ
խուր, Աչուռ, վավխենում եւմ բարդություններից: Անտոնինան
չրջում է աւովերի ոլես, մելամաղձուռ է ե ավելի ուչադիր դեւի
ինձ. այսօր աու վուոյւաւն Հարցրեց.- Եթե ես մեռնեմ, լոց
կլինե՞ս: Սիրոս տակնուվըա եղավ... ուղեցի Հանքի ւոււլ
(«խո՛ւ-լուլուլու...»), բան դուրս չեկավ, հկ նւս էլի,- Աչուռոին
կՀեռադլե՞ ո...

Ես դուրս եկու, որոլես ղի Ան չտեսնի արցունքներս:

Տյու-լյու...լյու:..լյու:..

650 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

չա»
Շ6քՂ6ՎՈ Բ ոքատծրոլ տ չերեղչուր բալչոյ նոճ1044քոօՇաո5 (տես
կառոլեւոներ ե առծասարա):

«2
Գուրիսից ոչ մի նամակ:
«2

..Հիսուսի ծնուն ւի ւր սուս) աւոո ւն խմո,

(122 Դր ) ը

ւոեւո 356 ռուն, ,- Հմ նդ. սարա եդնում ո" 2

ոլ ը լ ըդլանց սար ց չ

նրանց կառուրւթւծ դործերը, ւայլ այդ դործերի մասին ւարւուս-

Հայովող կարծիքները»: Ռրքոան ճիչւո... չի ասված: «Հասարա-

կալան կարծիքը» չէ, որ ճնչումի է ինձ, ւյլ ինքը» «դործը»:

Ինչո ւ ոչնչացնել այսալես կոչված Հումունկուլին, փոքրիկ մար-

դուն եր սաղմում: Թող ծնվի, բոյ քաչի: Բայց մյուս կողմից...
Թողնենք այս ւոխուր զրույցը,» Աչուռիկ:

«:«

Իր «Մելանիխոլի աի անաւոոմի աւն» դրքում 300 տարի
աու Ռ. Բերտոնըջ՛ ասել է,- «Մենք անվերջ նոր դրքեր ենք
ոլառորաւոռում այնւլես, ինչոլես ղդեղադործը նոր միքաւռուրներ,
սոսկ մի անոթից միյուս անով լեզնելով այն»: Այս ճիշչսո է
ասված իմ նամակների մասին: Մուռյլ տրամադրությունը,
Հաճախ տեսանելի, իսկ երբեմն անտես, անցնում է նամակից
նամակ տարբեր առիթներով: կորչի կնճիոր, կելցն անկճիո
ծիծաղը: (Այս առիթով չմոռանաս ինձ Հառսխար Լիրիկական,
կաղլույո... պախվել|1)):

«:«

ՌՈւուու՛, մի Հաղլխոանաւ ես, Հավաքելի բոլոր ուժերս,
ամբողջ Թոռսիով ներս խուժեպի փուռ նե 3 ամու «Սովետական
Հայտատուն» դուրս դրեցի... յս - ոհ ուս յսօր, երաղում:
Խուսուանում եւի վաղը երաղա իրականացնել: Վաղը: Անոլայ-
ման: Գոնե մի լավ երաղ թող կատարվի՛..."

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 651

«:«

նամակ պիտի ղրեմ, ստիխներ ուղարկեմ: Այնպես, որ եթե
բացիկա կարդալով որոչել է ինձ փող ուղարկել, նամակս
կարդալուց Հեւոո ծեռաղդրով 300 ո. ոլիւոի ոլածանջի ինձանից,

2ՃՕտքո: 59 դնելու Համար...

(Ուրոլա նամա, դրելու Հեչ ճանասղլարծը դիոեմ,- Տո-
նիաին կզարթեցնեմ ն կխնդրեմ որ թներիս տակ, կողքերիցս
Քիչ խոռուտ ուս ու բաղ թողնի... դու տես ե՛նչ նասիակներ
դրեմ, ե՛սչ Մոլիեր, ի՛նչ Պարոնյան...)

«:«

Գարեղինին: Գարեգինի Համար նոր խնդիր եմ ղտել. ո՞վ է
դրել.-

Մի սիրտ ունեմ քնքուչ, բարի,
մի սիլոտ ունեմ վառ սիրով լիչ
երնեկ նրան ով կսիրի,

էրնեկ նրան ով կտիրի...

երգը:
Է, պդրություն, սիրելի, անուչ, ոլույծաու Աչուռիկ

Նումո՛կ 47 Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոկ,-
10 Հունվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վաղո՛.

Ստացա վերջին նամակդ: Ավելի ճիչ - ստացանք վերջին
նամակդ: Աչուռը նամակաբերուծու ձեռքից ընդունեց նւ-
մաղ. կարդացինք ու ծոտ ուրախ եղանք: Երկու ծամ Հեւոո
Աչուռը մեկնել: երեքօրյա նրա ընկերակցությունը տոնա-
ժամանոաի ու տարածության մեջ ու Հիմա - դիչեր, Անտո-
նինւն քուն մով ու մնացինք երկսով,- ես ու քո նամակը:

652 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Երեանի Հեւտ ոչ մի կաւ չունեմ, սիրելի Վաղո, բոյը
գրել. դիտեմ նան որ չկան Աբովը, Հովիկ Մելիթյանը"՛,
Արարատ Ղարիբյանը", Տիգրան Շամիրխանյանը "7: Ամոլթ
երենց, մի՞թե թույլաւորելի է Երեանում մաՀանալ, ինձ Համար
դս անձկալի է...
ու չեմ Հավատում: Որքան Հիչում եմ նրա մածվան օրերին նա
դեռ դաձի վրա չէր: Անկա ւյ Հանդամանքի զ Բերիայի ու
նրա Համախոծների ու Համաղործների ոչնչացումը ուրավխու-
կի: Մի բան կասկածից դուրս է, որ եթե չլիներ այղ սրիկան,
մեղ չէր Հասնի ւսյս ածավոր դժբակոռուլյյունը: Նույնը ի
Աղասուն, նույնը հ եղիչնին ու դեռ ծոր, չոռո-չատերին:
Շասո-չասոնրին: Խոսքը վերաբերում է սովետական, ոլարստիա-
կան, ի/իղճ ու Հողի ունեցող կաղրերին, որոնք դուրս Ընկան
շարքերից:

«:«

Արմենի մասին չգիտեի: Սրտանց ուրալա եմ: Այդ վիպակն
ինձ ծանոթ է": Արմենի գործերի Հետ Համեմատած թույլ
դործ է, բայը եթե Համեմատենք Սիրասների գործերի Հետ, ի
Հարկե մեծ դործ է՛՛՛:

- 4 օո", Արմե՛հ՛չ...

«:«

Ասում ես 5 տարվա ընացքում միոյն մի ոի՞ իչ... Է,
ուրեմն դեռ չոռ կարես, Վաղո ֆան: Իսկ ես 36-47 թվերին
ո՛չ մի ստիի:: իսկ Հիմա... Հիմա չտապում եմ. մի 3-4 դյուժին
ունեմ դրած, հկ Հիմա աչիաուոում եմ «Երիտասարդություն»
վելի վրա. մի 4-5 մամուլ դրել եմ |ւ դեռ 18թվի վրա եւ: Ե՛րբ
ոլիսոխ Հասնեւմ 306 Թի օդուսոոսի 10-ին: կՀասնե՞ւք սր դյուք
առողջական ւսյս վիճակով, ւսյս ոլայմաններում...

Ալլաչը դիտի:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 653

«:«

կակաչի, կարմիր կակաչի մասին: Այնքան ցնցող տպլավո-
խռովել այղ զրույցներով վաղոյական քնքուշ Հոդիդ, բարվոք
Համար.-

ԿԱՐՄԻՐ ԿԱԿԱԶ

Որպես վիթխարի, քարացած բոունցք
ԱՀեղ, մթամած անդունդի վրա,-

Ծաղկել է զվարթ կարմիր մի կակաչ.

Ու մտածում ես,- թներով Հողմի,

Գոավ առլրելու, ծաղկելու Հեր...

Սնունդ առավ նա ժայռի ճեղքերից,
Խմեց անձրեի, արնի բույրը,
Ունկնդիր եղավ Հողմի երգերին,
Գիչերով առավ լուսնի Համբույրը».

654 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Ու ծաղկեց փարթամ անմատույց կրծքին
Անդունդին նայող Հպարտ այս ժայռի...
Հրաչալի մի էջ իմ կյանքի չրթի-

- Իմ ե՛րգ, իժ ցնո՛րք, իմ կակա՛չ կարմիր...

1949 սեպտ.

Էս էլ հաւլես, Վաղո ֆան: Էլի՛ կուլի: Սրւուսդին բարեներ
Անտոնին ախ: իմ ջերմ, ւյրող ողջույններն ւսյս դուլուռ դի-
չերից: Գրիր, ինձ մի մուսան ււ:

Խիո իմ ւոլխուր, անդի՛նՎաղո...

Միչո ջո` Գուրգեն

Ք 5.- Երկա՛ր են ձմրան ձիշերները Գնորդ «Բաղախյանի՞ւջ
բոյի ու Իմին Տեր-Գրիդորյանի միրուքի նմին երկար... ամի
2-ն է: Նամակո վերֆաղպրի, վառիունջիս ու սփասիավու Հաղ,
ծրացանա Թո դպեղի ու դուրս եկա Հ«աբխոդի»: Ե՞րբ ոլիւոի
ակսեն Վարդան Աճեմյանի բոյի նման ամառնային կարճ
դիչերները... ուղում եմ ելի Հեւող մալա ձավժ ւան եւէ, ղածլեղ
ւում եւի:

Դուրյանին, Մեծարենցդին, Տերյանին ն Նորենցին ես
միացա ալաղուցելու Համար, որ որակա ռլոնւո չեմ... (ՕՂ, մի՛
ռլարծենուք ձեր Թոքավուռով, ծւ | իմ Շոքճթոճ- ն71, որ ես էլ

երջաւլես օր ծերության մարժան ււ ւս Մ ն... չմեռնելու

ըծառլես օր ծերության ար ցա այդ բաղդին--. չ լ
արվեսոին դու տիրառսլեւոեցիր Յ0-իղ ավելի տարիների ըն-
Թոսցքում. դու ուղում ես, որ Հիմա ես, ՏՕ-ամյակիս Հրվան-
դանին առջֆիեն, յուրացնե՞մ ւսյդ արվեւոր... Այդ միննույն է,
թե Խոճիկը 1954 թվին ծանը ատլետիկայի վաստակավոր ֆիղ-

ուրոուրն ոչում ուոււնում տմ Ինրեն ուն ւա օդու-

լտուրնիկի կոչ շ՞ կամ Դերենիկը դ Դ
չու, Նաիրին Աղոլլոն՞՞... Չէ, Վաղո ջան, բան դուրս չի դաս...

«:«
Վերջին 2-2,5 ամսում Հինդերորդ անդամ է, ինչ Աչուռը
2-3 օրով այզելում է ինձ: Զեւս կարող երհեակայել թե ինչ

ուրախ օրեր են ւյդ օրերը ե նրա դնալուց Հեւլոո ինչ ւոխրու-
թյուն եմ ապրում: ՄաՀվանից Հեւլոո էլ չեմ մոոււոնուս նրա Հո-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 655

Հառխար Հառոուկ երկնային պայմաններ ուռեղծել նավխաաւղես,
մինչն. նրա դալը: Չիւոի Հարցնես, 22 ի նչ երաչիխսիք ունես, որ
դու (այսինքն եւ) դրավուո կըեվնեւ... սր՛լր կաղ, 710-485, ես,
դու ու Ալու անպայման դրախտ ենք դնալու: Զէ, Հանուքը մի
կողմ, առանց Աչոտի չա՛տ ծանը կլիներ վերջին ամիսների իմ
նյութական ն Հողեկան վիճակը...

«:«

Գրում ես, որ չդիոես ինչի մասին դրես.- դրիր ւամեն հնչի
մասին. օրինումի Հառսխար «ռղլուճուր սիրեկանի ռլես բանըդ»
կառսլտուչվի՞ է, թե՞ սնա չվի, քանի՞ տարեկան է, մուդի՞ր ես
նրան Հայաստան տանել, խենթի նմա՞ն կսիրես, ն եթե այո՝
Հալա ինչո՞ւ չես երդում.-

կամ նմո մի բան: Վաղո, լո, առանց երդի սերն ի՞նչ ի... Եւս
Անտոնինաիխն 1952 թվին անանկ եմ երղել այս ճաղատ ու
ալեչեր դլիւով, որ դանդրածեր Մածարին մասոերը խածեց, չե՞ս
Հավաւոում...

Հտ
բայց երբ գրիչը բարձրացրի-.. գրիչը ո՛չ մի գնով չենթարկվեց
կամքի ու դուրս եկավ.-

ԻՊԻՏԱՓԻԱ ԳՅՈՒԼՈՒ ՇԻՐՄԱԲԱՐԻ ՎՐԱ

Սիրում էր կարդալ Վերլեն ու դը էիլ,
Բայլ մոն ւս ու Բլոկ, ռոնեւո, ֆելիետոն...

656 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Դուրոր չար բազե, տանը՝ դեղձանիկ,
Քնքուչ դայլայլուվ արտեր էր ցնցում,
Մեռավ հրկվության անբուժում ցավից
երկու աշխարչի սաՀչմանաղդծում:

Բայց բավական է, կարծեմ ղածլեդղ ուսում: Բարի դիչեր,
ոչ, չուսոով - բարի լույ:

ԿԱՐՈՏ

կոլխող-չուկոայում Քյաբաբ լոլ ու,
Շասխիխուլրն ի արտի արյո՛ւն կուլա...
Քո` Գուրիս

Հ. Գ.- Բարնիր փոխադարձաբար եղիչին"" հ եր ան ծւս-
նոլժ ինձ տմուսնոււն:

Հ.Հ.Գ-
Որպես բանաստեղծ ու Գնորդ Աբով
Դու մեռար դեռ չատ տարիներ առաֆ,
Դու աշխարծ մտար պոետի թափով,-
Ծեվեցիր սոխակ ու մեռար աղոավ...

Նումա՛կ 48, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
(մինչն 27 Հունվարի 1954: թ.), Ջերժինսկ

միրելի Ալո՛.

«Երեկ ալաղ Քլոոնաց մեջ...»77: 800օԾոլճու՛՛, երեկ երեկոյան
սայքություն ունեի: Անտոնինան բնական ե արձեսոավկան
բոլոր միջոցներով քրոնեցրեց ինձ է ինքը Հաղավ փամիախ ու
մածակո,- վերգրել եւմ Հեւուս հ ուղում եմ ուղարկել դրական
Թաանդարանին,- ու փոխարինեց ինձ: Այսօր ւտեղով-ջլով ալաու-
նինան ն զեկուցեց.- Օո«Ճօ..."- կարծես քեղ Հետ մի քանի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 657

անդամ խոչ է կերել...- Տուր դյողլիկներս, կնի՛կ (առանց
դյողլիկների նամակդ անվավեր է...),- թույլ ձայնով ասացի
հս ն կարդաղի նամակդ: Այղ ժամի մեկն էր: իսկ Հիմա, երկու
ժամ Հեւոո, ես դուրս եւ թռել անկողնուցո, ղդնազել դրադա-
րան, եկել եւմ ու Հակառամվ Անտոնինուի վարչական բոլոր մի-
ֆողառումներին նաւոել դրում եւ քեղ, փոխանա որակելու ի
նքալու:

ԱՀա թե 22 աղդեցություն թողեց ինձ վրա ղվարդ Ս-
մադ:

«:«

եխ (ուրֆ տեղեկություններ. Սերդո Մարտիկյան վերա-
կանդնված (Լհմ.), Ելիսեյը նույնոլես (Վաղո): Տղա՛, լո-լո, լո-
Լո» Հասկքաւնք, Քրդի ւղի՞ն էլ Լո-լո: Ասենք, մեռածներին կա-
րելի է վերականգնել, իսկ Սերգո՞ն, պիտի Հարցնես.- կենդանի
դիա՛կ,- ոլիւոի աւուսախան եւի: Ես երենում Ռուսեթ Հով-
Հաննիսյանին"՛՛ Հարցրի.-- ինչո՞ւ ելիսեյին կարելի է տպել,
իսկ մեղ՝ ոչ..- ոլո սուն .-- (ժլտաղլուվ|) Եթե դուք էլ մս ծւս-
խռռել չումուսիույլթ կերով մանու, ՎՃ 18481 82181Օ 626142):

«:«
Եվ նորից լողանալու մասին :- Գրում ես - «կանգնած

դիրքով լողացիր:. նատած վիճակում պրոֆիլդ լավ չի
երէա...»: Հասկացա միոթղ- ես անա՛նկ պիտի կանգնեմ
(Ապոլոն Բելվեղերակու՞՞՛ պես) թաչտի մեջ, որ բոլոր պրոֆիլ-
ներա երան: Հիմա դո՞Հ ես, որ կուսՀեզի միոքդ: Ողորմած
- Իմ պրոֆի՞լն է գեղեցիկ, թե՞ անֆասը....
Պրոֆիլը
- իսլ ինչո՞ւ պրոֆիլը,- Հարցրեց նա:
-- Թ7օոր7 ՎԼՕ 510 ոՕ/ԾՇՃԻԼ..74

658 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Տեղ Հասավ յումորը, ծիծաղեց ի դանդասովեց.

- Գրողի կին (ինելն էլ -- ԱՕՂոճն Շ6/4225. այնալես կասեն, որ
մինչեւ մածդ չես մոռանում: Մարոն ւսյս առւլժի վ Հեռվից թող
չկարծի ի չմւուածի, որ Աոոնինւն ղդեղեցիկ չէ: Անտոնինան
1954 թվին ավելի գեղեցիկ է, քան Օֆիկը 1934 թվին: Ողոր-
մուծ Հոդի Հայրս ւլ աան էր, դեղելիկներին չատ կռիրեր...

..»
ներին" տուն քչեզի ն ընդունեցի մաղաղինները՛՛ Ի՛նչ ՀԵ-
- 200 դրամ ի Հաչիվ ոռճիկի...
այդ չար ճանասրարծով: Մինչն անդամ մի քանի անդամ Մու է
առաֆարկել,- նո՞ւ, պուրսւո է, վերցրու մի 150...
-ի Հաչիվ ռոճիկի... ի՞նչ ես վախում...
- Եւոիս կորի՛ր,- ռուռունու՛, ասում եւմ մոքումս,- իոկ
-- ՇոՅԸա60, Քոլ ՂԲ ՒՈւՎ, 80ՕԾուճ 2 ԷԾ :061165...25
կդնածոաւոխ՞ Մարոն իմ Հերոսությունը... իՀարկե, ոչ.
աիիս մեջ ձվաձեղ էլ անեմ, թավաղզա անեմ Մարոյին՝ մեկ է,
ոիւոի ճեյլնդաւ... Աղչի՛, դու ի՞նչ կուղես իմ մա ղք աւո խոկուց...

«:«

«Երիտասարդություն» վեւլիս վրա կքայլեմ կրիայի
քայլերով: Վլադիկավկաղումն եւմ |լ չեմ կարող ու Վլադի-
կավկաղեն օձիք աղաոոել. Վլադիկավկազ սփավուս ես վանեցի
կաքավյան ընտանիքի Հետ. Հիչում եմ տեր նե տիկին կա-
քավյանին. Հեւուսքրքիր ղույդ էր: Գուզե մեռնեմ, «Երիւուս-
ռարդություն»ո կորի, ղդոնե մի Հաովիած թող տանու ոււ Հ ունուու քեղ

դուո...

«.«հրբ բոլորը սլառկեցին, նորից լսվեց տիկին Նոյեմզարի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 659

ձայնը.- Մա՛րդ, մի Քնիր, ւււ խնդիրը լուծենք...

- Լուծենք...

- Մեկ կողմեն թուրքեր, մյուս կողմեն բայլչեիկներ,
անա՞նկ է...

- Անանկ է...

- Դուն Հասարակական ղդործիչ, ես ուսուցչուծի, մեր
ղավակները բանվորուլյուն ոլիւոի ընեն... ւսյս երկրին մեջ
այլեա խաղաղ կլյոուն.ք չենք տեսներ...

- Զենք տեսներ...

- Մա՛րդ, առանց ուչանալու ոլեւոք է անցնենք...

- Պեւոք է անցնենք,- միչւո Համաձայն ե Համամի արձա-
ղդանքում էր ոլարոն կաքավյանը, Հակառակ եր բնավորու-
թյան: Տիկին Նոյեմղարին կասկածելի թից մուոնյոււ ւսյս
Համաձայնողական դիրքը:

- Ո՞ւր ոլիւոի անցնենք,- ուոուդղիչ Հարց տվեց նա մուս-
նուն,- քեղի եմ, ո՞ւր պիտի անցնենք...

- Զե դիտեր ուր,- ոլա ասվխուան եց ոլարոն կոաւքավյանը
կարծես քնի միջից,- կուզես նե՝ գետնին տակը անցնենք...

- Փեւոնին տակը դո՛ւն կրնաս անցնել, ես կառնեմ ղա-
վակներա ն Պոլիս կանցնեմ...

- Է՛, հս մենակա ի՞նչ պիտի ընեմ դետնի տակը... ես ալ
Պոլիս...

- Պոլիսեն Փարիղ,- չարունակելզ ւոիկին Նոյեմղարը եր
երջանիկ ճանասլարծորդությունը:

- Դոլիսեն` Փարիղզ,- կիոայքուն-կիսարլթուն Հեւոնում է
նրան ոլարոն կոաւքոավյանը...

- Փարիղեն Ամերիկա,- տեղ Հասավ իկին Նոյեմղարը ե
ռռլասեց տմուււնոււն: Ամուսինը չկար: Այդ միջողին լավեց ւլ ւս-
րոն կաքավյանի խումիոցը: Նու քնեզ դեռ Ամերիկա չՀասուծ...
բայց տիկին Նոյեմղարը չՀուսաձաւովեց.

- Մա՛րդ, քեղի եմ, մա՛րդ,- ձայնեղ նւս բոռ երեույթին
Հրծրելով քնած մուսնուն:

- Ի՞նչ կոս, ի՞նչ ոլաոածեղ,- վախեցած ղարչթնեց ոլրարոն
կաքավյանը:

- Ի՞նչ որոտով կրնաս քնել, երբ աան լուրջ խնդիր...

Պարոն կոաւքավյանը չարժվել, բուռ երքույլթին նաւոեը ւայ-

660 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

կողնում, ձեռքը խվեց իր ծունկին, կամ գուցե տիկին Նոյեմ-
ղարի ծունկին... հ բաղականչեց.

- Ի՞նչ կուղես ինձմե, կնիկ, ինչո՞ւ չես թողներ, որ քնեմ...
Օր մինչն իրիկուն ջիթ-թթի ենք, ինչո՞ւ չես դներ այդ թո
լուրջ խնդիրները, որ ծեծենք... Անկողնու մե՞ջ կդնեն լուրջ
խնդիրներ... Հասկցանք, ջանը մ, Հասկզանք, արտա ծ մուն
կուղես անցնել, թուրքական վփոանդ, բոլչեիկյան վփոանդ,
Հասկցանք... մինչեւ աուաւվուռ չես մնոնե՞լ մո..: դատենք,
կչոննք, կչուսդառոենք... քեղի Լույս օրը չի բավեր... ինչո ւ
ամեն դիչեր անկողնուս մեջ կբոնես... օձիկես ու չես թողներ,
որ քնեմ... ւյս ի՛նչ դժոլոույին կին է, ւյս ի՛նչ ոլաոխիժ է, որ ես
կքաչեմ... ըԸոուան եկան երջանկության Համար երեք ոլույւիան
կոս, առաջինը...

Մինչեւ Հիմա ինձ Համար անձայւո մնըց ոլրարոն կաքավ-
մանի երեք ոլայմանները: Եւս նելի խորը քնով, որի Համար էլ
ուոիոլված եմ ւյաօր ղրկել իմ ընթեցողին ըԸնոոանեկան
երջանկություն երեք ոլույմաններն խմանալու Հաճույքից:..»57:

(Գ. Մաչարի.- «Երիտասարդություն»)

Սրանով էլ վերջացնեմ: Ջերմ բարեներ Անաոոնինախդ:
Քո` Գուրգեն

5 5.- Աչուռը խթան ու Զաոկին ամանեց: «Սեղանիս
վրա բաժակղդ եղներ»: Այս օրերս նորից ուլասում եմ. Հարուուո
ողա է, թե Հոդով, թե դլխուվ: Անմիջաւղես ուղարկիր «Աչիխոա-
ւսնքի Հերոս»ի չքանչանո7 Աչուռին. քո «60-րդ Հորիղո-
նում»ը կարդացել է մինչեւ վերֆ: Սմ. մաղերի մեջ մի երկու
ռսլիսուկ մաղ կոս. նրանք երհացել են վեղիդ ընթերցումից
Հեսոո...

Բարնեդ աուլ այան կծաղորդեմ:

Լեմվելին լաղերից դիտի, Վաղոին՝ երկրորդ տուրի բան-
ւոից, ինձ - հուս ւլից: Վաղոխն չատ է սիրում: Այդ Վաղոխն
չսիրել չի Լինի: Նոմուկ ուուս ցաւ: Ինձ Հուսառլնդում է,- Դուր-
մանիդ, Մեծարենցից, Տերյանից դու ոչինչ չունես սովորելու

(թոքալվուռի խնդրում...- Գ. Մ.), ինձնից սովորիր... լավ է
մում, Հե՞...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 661

Գիչերվա ժամի 3-ն անց կես է: Լուսնկա, ոլաւյծաու, պուրսո
դիչեր: Բեզ նամա դրելուց Հեւոո մի Քիչ դնդնացի «Երիւտա-
սարդությանա» վրա, ե՞րբ իտի վերջանան այս երկար դիչեր-
ները...

Ի |լ Վաղոխ նասխակն երի ոու ման այլաբանությունը
քեֆս բերեց. մանավանդ - ես խմելը թողել եւ: Արաղ
չունե՞ք-ը:

ելքն միասին լինեինք, թեզ Հետ կարող էինք մի երդիծա-
կան վել դրել,- ասենք թե` «Աքսորական Սեղբոս Սեղբոս-
յանի արկածները Սիբիրում»: Շոււո լավ հ Համով-Հուռով
կարելի է գրել: Տղա՛, տեղամիոխվի Ջերժինակ. էատեղ ել կիր-
ոլիչնի զավող կա, ի՞նչ կվախենաս: Սարոյին դիր ելազիղ չոր,
ելի արի: Բչի դո՛ւղ բաղար: կաղաւովես ւուսն վարձիպ, փոյոի
ու նավթի Հողսից. Սարոն-Անտոնինան մեկ փարթի կլինեն, ես
ու դու մեկ փարթի: Մեր խրճիթում, մեր աչքի վրա տեղ
ունեք: Ուրոա՛՛լս կլինի կյանքը: Մարոն « Դարդոա (աղեք» կերգի:
Անտոնինան «Ռողես ռլուրլուրինես» («Կարմիր վարդ»), հկ
ես ու ղու Էրոօա, ոճոօմ 60տճյու ոօ... "57, ի՞նչ «Ֆալել»,
օղի՞, կլմբողի ջո՞ւր... մե՛լ է, միույն թե` «նոաղլե՛յ»...

Զածլեդ ւուսւս: քով: ծւռեսություն:

Քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 49, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
25 Հունվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Նամակ-Հեռադիր
Թանկադին Աչո՛ւո.
Քո չդրելն ու չերհալը խիա անձանդատացնում է ինձ:
Մի՞թե Հիվիանդաւքաղը քո մեկնած օրվա չար բուքից Հետո:
Շուռ, Հաղորդիր դրուլթյանդ մասին կամ անձամբ երեւա:
Քո` Գուրգեն

662 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նումա՛կ 250, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
26 Հունվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Աչոտի՛լ.

Հուղումնալից օրը վերֆազավ: Իրիկվա ժամի /-Ֆ է:
երրորդ ն չորրորդ անդամ կարդացի -- մեծ Հափչտակությամբ
հ Հիացմունքով -- Հմայիչ, դրադեխոխ դրչով ու վրձնով կելրսո-
ված նամակդ: Բառասվիոխելուվ նւս Հ Սույութ-Նուվվին, կասեի`

«Ամեն մարդ չի կարո դրի,
քու գիրն ուրիչ գրիմեն է...»:

Գալով կարիխկասոուրաներիդ... առաջին անդամ չէ, որ ես
ընկնում եւմ ծաղրանկարչի նկարչական մաուխոխ տակ: Բայց
ույն, 22 ոնա ես, վեր եր իմ ռւլասածից: Ես չգիտեի, որ դու
ւսյդ ւան վարսլեսւո ես: «Զաչակով, կուլտուրական նկարիչ»,-
ւս Հ ւս իմ կարծիքը քո մասին մինչեւ այսօը: «Տաղանդավոր,
վարոլեւո արվեսոասդեո-նկարիչ»,- ւս Հ ւս իմ կարծիքը քո
մասին - սյ օրվանից:

«:«

Ասացի - որ Հուղումն ալից օրը վերջացավ: Մին չն ժամի
2-ը պառկած էի: Ժամի 2-ին ղուռր ծեծեց Տիմաֆել Սիմյոնո-
վիչը՛7: Տոնիաի Հարցին - ո՞վ է,- նա պատասխանեց - կա-
նառայից: Մենք մւոածեզինք, որ ճիչւո են մեր ենչթադրություն-
ները, դու ծանը Հիվանդ ես ն Հիմա մենք կլսենք ծանը իրողու-
թյուններ քո մասին... Բայց երբ Տիմաֆեյր լավ տրամադրու-
թյամբ ներա մւուսվ ի դրոլանից դուրս քաչեց նամմակառսխունջը
ի անմիֆասլես ոլա սւն եզ, որ ողջ ե առողջ ես... ակավեց մի
ուրիչ Հուղմունք... նամակդ, նկարները... թում էր Թե դու
եկար, բոյը չկաս... կամ կաս, մին չն. անդամ ես (լսում եւ քո
ձայնը, բոսյդ:.: չես եկել... ես ուղեցի Տիմաֆեյի Հեւո ի ոլառոխվ
քեզ մի թաս խմել, բայց ավա՛ղ, ածա չորրորդ օրն է, ինչ
Նիկոնը 7" դրիղով պառկած է... էս էլ մի Հուղզմունք...

Հուղմունք /7/3.- Տիմաֆեյր դնաց (ես նրան կասեի
Տիմաֆեյ Սիմղատիչ) հ եւ Հաղ, կասեի ղենք ու դրածո ու

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 663

ոմ եր 7/3 Հուղմունքը. երանի չէ՞ր... բուժարանում Հանդի-
ռլեզի սելպոի՞՞ աչխատակիցներից(ուծի).- ղդրաւսովույւոե...-
ղդրաւոովույւոե...- կակ ժիվյուռեշ. - ոլոմալենկու...- ոււսբբուում
կակշ...- ոլավա բոդու...- սոխ նիչեվո նեղնահչշ... 5 նա ինձ
ոլաւոմեց, որ դրասենյակում, կարիպկու՞յ"/ մուո, եղել է խուսակ-
պուլյուն, որ իմ (2) երկու մաղաղինները դուրս են դալիս իՂք-
ուղում է նչանակել վողչիկ"" Կրիլենկոյին, որը վերջերս թու-
էլն. իլն: Տեսա՞ր Հուղմունքը... 777... փուռ վաղեցի, Վաղոխ
նամակը արկղի մեջ խոթեցի, Մարիաի նամակի կվիտանցիան
դրպանո՞տ - ու վաղեցի կոմենդառոուրու, Հայոնելու Համար

որ - աջիզ ձյուն, ձախի ձյուն, աուաֆ-եւու. ձյուն, վերիղ-վա-
թողեց ինձ վրա քան նախկինը: Ուչաղրությամբ լսեց իմ ողբը,
Հանդամանքի վրա, որ ետ նի վչյոմ նե ղրովինիլոյա՛՞՞՞... խոս-
չի ւու, կաւուա նում 320 ո.. Տոնին կլինի Հավաք արարուծի
կթելու, իմ բաղմաչարչար եղբայր, մեծ ընկեր մեծ ու
սփոքը վչստերի, սփոքը ու մեծ ուրախությունների...

7/4 Հուղմունքի մասին չեմ ուղում դրել: Եվ ծանր է հ չեմ
դտնում Համապատասխան ստիլ 7: կգաս, մանրամասն կխո-
սենք: 185 օր է քո դնալը |. մեկ-մեկ ինձ թւում է, որ ՅԵՑ բույն
էր... 185 տարի կլինի, որ քեղ չեմ տեսել, Աչուռի՛լ...

664 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Տոնին չոռ ուրախու ուվ, որ դու ողֆ ե առողջ ես: Շա-
բժ օրը նւս (ավ ոլոր աւո վեց քեղ ընդունելու Համար: Այ-
քան Հավաքած էր, որ ամուղլույ ման ոլիւոի դաս, որ հա ձեռ եի
ունում նրան,- երեի Աչուռիկիզ դաղտնի Հեռադիր ես մռւոււ-
պել: Գիչերվա ժամի 12-ին նս էլ Հավառսուսցը ու Համողվելզ, որ
չես դալու, ըԸնթրեցինք ի ուղբեկական դինին անդամ չկարո-
ղացավ սփարասոել մեր սոխրությունը... -- էճ հճքճոծոառ
60166577, -- այղ օրվանից մինչե այսօր, օրը 3-4 անդամ կրկնում
եր ն: Վերջերս նւս ինձ էլ» քեղ էլ ԽՃճքճոճ րառ է ւում, քեղ`
էճ 1Ճճքճոճ աաա: Շարժերի առվյիվ խմի ուռ ուրախու քուվ բոսյց չմո-
ռազաւվ Հայւոնել ոլրեւոննդի,- 110Կ6որ7 Ճօատ7 ԷճքոՕ841
«Ճաօատա Ճ լբ որջ Վ յշոճ Վօքոօմ ոօոռատ Կ«օ-ոն...5 կնիկ,
կոմպոզիցիայի իոողդիր կա- խոմ չի՞ կարելի խախտել նկարչա-
կան «դո-ղդիեղը»,- վի Ը կասես...

«:«

Գիչեր, ժամի 1-2
Դրել եմ նորից չարժդ դեմո, նայում եմ ու չեմ կարող
կւորվել: Սրումիւո ու խորը մուծել ես: Ի՞նչ չարժի կառոուն
մեկ ի մյուս նկարներում: Ի՞նչ չարժի «Հրաժեչտ»ի կայյծա-
կաձեւ ւաուերը, ընկնող ակնոցները, չանլիա արված կառոուն...
երբ դառ, Հանդիաավոր կերով «Երիւուսսարդությունս» քեղ
պիտի 4ոնետ Հառտուկ մակադրությամբ, արժանի ես (ավե-
ւեի՛ն...) թե որսլես արվեւստադեւո, 22 որսլես մարդ, որովՀեւոււ
այս խրճիթում ես չարունակեցի ընդծասոված աչխուաւուն քը
միայն չնեորչիվ ջո բարոյական ն նյութական չեֆություն...
Տյու-լյու-լյու-լյու.::

«Հ
Դեռ վՎլաղդիկավկաղում եւի, բոյը Հույս ունեմ, որ մինչն.
քո դալուսորը կվերադառնամ Թիֆլիս: Վ-կավկաղում երբ ես
նչանակվում եւմ ոնն դասմաւուա կարարման վարիչ, ծանոլյանում
եմ խոչարարի Հետ: Աչխատանքից Հետո միասին ընթրում
ենք: Եւս դովում եմ նրա խոծարարական Հմոուլթյունը: Նու.--

Սրանք ի՞նչ բլյուդնել, են... էնոլես, տակ սեբե՞՞... այ երբ ես

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 665

Սեյրանուվի մուռ ռլովը էի... 12 տեսա կասոլեւոներ էի ալւուո-
բաուոում... չե՞ս Հավաւոում, Հաչվի.- կառոլեւո ռուբլյոննի,
կասոլեւո ռառոբիվնոյ, կաոլեւո որաժարակի, կասոլեւո վարչավակի,
կառոլեսո Փանտաղիո, կառոլեւո ուղլեւոիւո, կառոլեւո Դուչկին,
կառոլեսո Դորո-Արտուր, կառոլեսո մաղուրկա, կառոլեւո Արա-
բուռ, էս քեղ ուս" ո... կասոլեւո չայկաւ, կասոլեւո բարիլուռ... էս
քեղ տասներկո՞ւս, էլ չեմ Հաչվում կաոլեւո կարալեւոր.... -
Իդ ի՞նչ կարաւղլեւո է,- Հարցրի հս: - Իդ կարառլեւոր ես եւի,
էդ կառոլեսոր իմ Հունարն է, հս եւմ Հունարել,- ոլ աու ա-
խանեց նաշ:

«2
Գրադարանում դուս Եսենինի մի փոքրիկ Հառոորյակը:
Այսօր ժամկեւոր Լրագավ, ւու նորողեցի: Ուզում եւմ դաս
սռեսնես:

:»

Եթե դու չումո չդա - մինչեւ չաբավթժ օրը կարիցկուն
չտեսնես - ն եթե ոլեստը չորաչտլանի իմ չածերը, ես երեի
դառնամ տասերեքերորդ տեսակի կառոլեւո... չդիւոեմ, ինչ
ւու ծեւի: Տյու-լյո՛ւ... կասոլեւո` «կործանում»...

«:«

Առավուռ, 27 Հունվարի 1954 Թոլկանի

Թանկագին Աչուո.
եղա ճու ն աւբուժի մուո: Երկար աունմոուր արինք ե
եկաք ույն Համողմիան, որ երկուչաբթի ամսի 1-ին (ինես բերան
բոս նաւոււծ նրա դեմ: Դասավորիր բո ճաչակի ե Հարմարու-
թյան: Ինձ Համար - որքան չումսո այնքան լավ: Ջերմ բարեներ
ունես Անտոնինաիխը ն պոնիա Սարիաից (նե մալենկի, սամ
վողմյոչ...)7: Ձերմադին եղբայրական բարեներ Գարնեդինին:
Ջերմորեն միչտ քո` Գուրգեն
Խ5.- Աչուռիկ, Հաղս ուժեղաղել է: Տիմաֆել Սիմյոնիչի
Հեւո ոլայմանավորվեցինք, խնդրեցինք, որ քո միջողով «սլույ»

ուղարկի. «ատոլետնիկ»՞: Ասում են յդ դառր դեղը թոքերի

666 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ւս լւ ւս ում ի կարն մտո լեւտ ժից... ճմ Խօ....175
նակն ւ 11 / մ
Գրկում ու Համբուրում եմ քեղ:

Նույն

Նումա՛կ 51 Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
29 Հունվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Վաղո.

Առու նամակդ: կուզենայի դրել երկար ի մանրամասն
պատասխան: Բայց պարղ երկնքից այնպիսի կայծակ խւխեց, որ
ես ոչ մի կերուլ չեմ կարող ինձ դնել: Աչիխոաւուսնքից Հանվում
եմ փետրվարի Լից: Այս նչանակում է, որ ես ղրկված եմ այն
մինիմումից, որը ես մւուսնոււմ էի, ինչսլես նււնւ առպաստանից:
Ուրիչ ածա սլիտի որածոաւկի իմ խրճիթում, ո՛չ ոաւքաորոակուն...

Փադենին լավ ես արել, որ դրել ես:

Լեմչիկին դրել եւմ ջո մասին ի ուղարկել Հասզեդ: Եր
Հասցեն - կրասնոյարոակի կրոյ, Աբան, Գորկու 1: Հիվան-
դության կառուսաւորոֆիկ ոլերիողում մի քանի անդամ Հասել
է ինձ օգնության ղրամաղես: Այղ մաՀերի մասին նա՛ է ինձ
Հաղորդել: Երեանի Հեւո - ո՛չ մի կալ:

Սոխի ուժեղ է ու լավ: Գրված է արնսխոււ Հույ քերչթողա-
կան արվեսոխ լ(ավաղույն տրադիպիաների վարոլեւո օղմուս-
դործմամբ, օժտված Նորենդի ինքնատիպ կնիքով: Թեման
ցնցող է:

Ջերմ բարեներ եղիչին ե իր ընտանիքին: Եղի՛չ, ստա-
մոքող սարքե՞լ ես, թե ոչ...

Շշմած եմ, Վաղո: Ավելին մի ոլածանջի: Ուզում էի քաղ-
պելու դնովվ աորեպատոմիցին դնել ե ասեղներ ընդունել: Ա՛ռ
քեղ ասեղներ... Հաղս ուժեղացել է, երեկոները 375:

Քո` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 667

Նումա՛կ 52, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
ն փետրվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Ն ւամուկ-Հեռւաղիր

Թանկադին Աչո՛ւո.

Երեք ժամ աւոււսջ ււուա ւս նամակդ ե վաղելով, Հեաղլով
Հառցրի Իվ-Իվ-Իլ-Ի/-Ի:-Ի:վ-Իվանիչին:

մե խուսա անմիխֆառլես վաղելով-Հեալով եդանի մուռ
դնալ հ բարեխոսել:

Իսկ Հիմ ո, ժամի Հինդին, առանց նավո ղդուչացման դե-
մուսմուո Հանեց կարիպկին իմ պամուքույին տերիտորիան:

Այո, եկավ նոր ոլածակը:

Գրում եւմ միայն բաժանելու Հառխար վիչւոս ե որքան էլ
քեղ չատ բաժին Հանեմ, միննույն է, ծանը է:

Քո` Գուրգեն

24 փետրվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Փետրվար ամիսն ինձ Համար ըստ երեույթին վճռական ն
Երբ ոլարղդվեց, որ ինձ ու Տոնիւսի Հաիար Հնարավոր 23
խնդրեցի, որ մեզ տեղափոխեն սովխոզների մեկր.- երկու
խողներից մեկը... Հալլա՛-Հալլա՛՛-.. իմ Հարցին, 22 ո՞ր կոլիւո-

668 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

խնդրեցի մի քանի օր ժամանակ` վճոհլու Համար խնդիրը:
Համաձայնվելին: Հիմա -

Թախանձադին խնդրում եմ օղնել ինձ ւսյս դժվար խնդիրը
լուծելու ղդործում: Երեքից ո՞րը: Առանց քեղ չեմ ուղում
լուծել ւսյս խնդիրը ե որոչում ընդունել, որովձեւու. քո մեջ ես
ոչ թե Հ«փինմոռում եւմ, ա դւոել եւմ իսկական ըոկերոֆ» (քո
նամակից): Եթե ես առանց քո կարծիքն իմանալու վեր կենամ
ու քոչեմ Սիմյոնուվկա կամ Շալամկի, դու կարող ես բարկանուղ
ինձ վրան գործը վերջացնել... կախաղանով: եթե վեր կենամ
քչեւմ մաչինւաւն դո՛ւղ կանու, ույդ էլ կլինի սխալ, որովՀեւոււ
դու Ձերժինակ ւոնղառիոխվելու Համար փամերով խործրդաղվցել
հս ինձ Հետ, իսկ ես թանի՞ գլխանի կամ ուտանի եմ, որ
ւոն մ քո խորՀուրդը...

Խնդրում եմ չոլ, Հույժ չոլ կարգով որաւոասվխուանել -

1. Ի՞նչ են ներկայացնում իրենցից Սիմյոնովկան ն Շա-
լամկին:

2. կանաուայում կլինի՞ աչի ւունյք ինձ ու Տոնիսխ Հււ-
մար:

3. Տեղավոխվելիս սեղանչմեղուն, ավժոո-ւխավոռ, կոյկա-
մոյկա քաչ ւում Հե՞ւոս, Թե՞ Թարա-բարա նեմ:

4. կաոոււն ծախեմ, թե Հեւուս բերեմ:

5. կանոսուռյի կոլխողը կարո՞ղ է դոնե 3 ժամ օրական
թողնել ինձ սղ ասո, որ մուսաների Հեւո ղբւսղվեւմ:

Շուռ, ոլա ասվոանիր ւսյս Հարցերին, իսկ եթե դւսլու ես,
չւուսալեցրու դալոււոդ (բարի) տեղում լուծելու Հախար ւսյս
ինձ Համար կյանքի հ մածու նչանակություն ունեցող խնդի-
ըր: 'Աքօու), յուօոծ: 17 (քո նամակից):

Այնոլես չանես, որ քո նամաը փճոռուի ինձ Ձերժինսկում
ի չդսոնի կամ քո Ձերժինակ Հասնելուց առաջ ես... կանաույ
Հասան եւէ...

Ատիկա մե՛ծ ոլզւտիկուլյուն կըլլա:
Զուչացնես: 11քօոգ,, չու05101

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 669

«:«

Նորություններ կան.- Դալլաքյանը 99,5 տոկոսի Հա-
վանականությոաւմբ ւոուն է ղնում.- մանըամաանույթյունները
բանավոր:

Լեմվելը 775 տոկոսով: Մանրամասնությունները: բանա-
վոր:

Վաղոխպ Հեռադիր ուռի - կկարդաս անձամբ:

Երկու ուղղություն բանաստեղծության մեջ - կլսես ւան -
ձամբ:

Առու Գուրիսի լուսանկարները - կւոնսնես անձամբ:

Առողջությունս (ավ է - կծավատոխանաս անձամբ:

Պոնի Մարիան դեռ չի մեռել, բայց չուսոով կմեռնի քեղ
ռռլասելով - կթաղես անձամբ:

Բեզ չոռ եւ կարուռել - Հավաստիացնում եւ անձամբ:

Սրտադին բարնեներ Տոնիաից: Սրոուսդին ողջույն
Գարնեդինին:

Միչո ջո` Գուրգեն

Սրբիչդ բերե՞մ, թե ծավւեմ...
Նույն

«Հանդիղումները»57 մաքրադրեցի: Այսօր եղանամը դար-
նանաբույր է.- ւսյս առթիվ մելամաղձուրություն իջավ վրաս.

Սրւոիս ոլես բոց աուավուռ,
աչքիս ոլես Թո՛ց առավուռ,
Հեռու, օւուսը այս երկրում
լա՛ց, ինձ Հեւ լո՛լ, առավուո...Փ

«Ջերմ բարեներ Աչուռին: Շնործակալություն «60-րդ
Հորիղոնի» վրա նրա Թոռսիած աչիւաւունքի Համար» (Ալազանի
նամակից):

Վլադիկավկաղից վերադարձա Թիֆլիս: Գնում եմ Երեան:
Այսօր Հուս «Ալեքոանդրառղլոլ» կայարանը"5:

670 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Շուսո ոլաւուասվխւանիր կամ եկ, 3ու0/580)))
կենաց հ մածու խնդիր է... բաս:
Նույն

Նամակ 24, Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
24 փետրվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վաղոէ

Գրում եմ կարճ (այղ դեռ չի նչանակում թե ազդու): Այս
րուղեիս վերադարձա դաստավխաղիցը հ սպետերից` դրություն»
ոլարդելու Համար: Ռչ մի Հեռանկար ե Հույսի նչույլ: Եկավ
Աչուռը երեկ ինչես միչւո - Հույսով ե լույսով: Եկավ ձիով
հ վաղը դնում ենք անւուույու սփայւոի, որով Հեսու սփայւո չի՛ջ:
Աչուռը ւսյս քանի՛ անդամ է, որ Հասնում է ույն ամին, երբ
չգիտեմ, 22 22 ոլեւոք է Լինի մեկ ժամ Հեւոո:

Հայաստան կղրեմ 5: Թովմաս Անչավատնոը եմ դարձել:
Բաժանում եմ քո պասումը:

Անտոնինան մինչն սեպրոնմբեր աշչիոաւոում եր: Լուծարքի
ենթարկվեց նրա գործը: Իմ Հանվելուց Հետո դիմեպ` վոում
աչխաւտելու: Փուոր ընդունեց, ծիմնարկությունն արդելեց:
Աքսորակա՛ն է157: Եվ այսալես վերջանում է փետրվար ծանըր
ամիսը: Զգիոեմ ինչ կբերի մարտոր: Աչուռն ասում է կանաույ
դնանք: Եթե իմանում, որ կարդարացնենք մեղ, կգնամ: Աչուոխ
Հեւո (ինելը մեծաղույն ուրախուլյուն է ինձ Հասիար: Մյուս
կողմից վախենում եմ ծանրանալ ե ծանրացնել նրա դրու-
թյունը: Առանց ույն ել...

Թույլաւոր ված է ապրել նույն խրճիթում մինչեւ մաղրւո-
առպրելը: Այնոլես որ Հասքես նույնն է: Լեմչիկին դրել եւմ քո
մասին: Բարնում է ֆերմորեն: «Երիւտասարդությունը» դրում
եւ ույն ձնով, ինչ «Սանկությունը ե ոպլասուսնելկությունը»:
Շուտով Հասնում եւմ իմ հ քո ծանոլությաւնը, Թիֆլիսում,
Ներոխոյան որբանոցում, ոլաւոչդամբում: Միասին ճաչեցինք:
Դու ինձ ոլասոմեցիր Վշւռունու մասին: Օրե՛ր...

հսկ առայժմ ծեծվում եմ, ինչոլես ձուկը ավազի վրա:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 61

Ձուկը ավազի վրա: Երկու օրից դնում է Աչուռը հ կարծեմ
ոիւոի խեղդվեմ ւսյս խավարում":
Համբուրում եմ:
Քո` Գուրգեն

28 փետրվարի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Աչուո)

կիրակի: Սաոնամանիչք 4057: Շուկան եռում է ու այո
աուհորա կան չոդում չոդիացզավ ւմուո երկու փույթ ալյուրը
Գարեդինի: Մի ղավո առվով:

կիրակի: Սուն ամանիք: Քիթո նորից այրվեց: Թարսի ոլես
չուկան լցվեց ալյուրով: Երբեք ույուքաւն չոռտ ալյուր չի եղել ի
այսոլիսի սառնամանիք: Գարեդինի բոողդը:

Ամեն ինչ լավ կլիներ, եթե ոչ այդ լիրբը, այդ ալյուրի
հուռլկա Հաղած ոլիրաւոր:

Դեղերը մոռացար: Ուղարկում եւ:

Փարեդինը Թողեց ինձ ւսլյոււը: Բախուուվոր ասողի ւոուկ
եմ ձեվել: (Բայց եթե չձեվեյի, ավելի լալ կլիներ):

ե՞րբ պիտի վերջանա այս Գողգոթաիվ» ճանասարծը:
Գիտի վերջֆանա՞: Ինչոլե՞ս: Ինչո՞վ:

Նորություն չիք: Միակ նորությունն ույն է, որ դու երեկ
դնացիր հ ւսյուօը Ձերժինսկում չես - յս քեղ էլ է Հայունի:

Ես չդիւոեմ, ւսյս սառնամանիքին ինչես Փարեդինը ճա-
նալար ծ ոլիւոի ընկնի: Գոնե դու Համողիր, որ այսօր ւս: Եւ
էլ «լիի փորձեմ:

Մանավանդ որ ալյուրը բոլորը չծակխեց: Իսկ մինչն. վաղը
դուցե ծավի: Պիտի փորձեմ Համողել: - Գարեգին, մնա՛...

Ցուլ է: Երի Թութանխաւմոնի վերածվեի ւսյս դամբա-
րանում եթե ոչ քո բերած հ ջո դնած փույոր:

Ռր սում եւ բաղդավոր ասողի ակ եւի ծն վե՞լ... չես
Հավաւոում:

Անտոնինաից մի քանի ցենտներ բարե:

Իմը` տոննաներով:

612 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Գարեդինը տեղ կՀասնի՞ թե ոչ:
Ջերմ Համբույրներով ջո` Գուրգեն

Նումա՛կ 56, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
2 մաղրոխ 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Ալո՛.

Վերջին նամակդ ժամանել կամ տեղ Հասավ Աչոտի Հետ:
Չորս օր Հեւոո Աչուոր մեկնեց առւավուոյյան ի մի քանի ամ Հե-
ռո նույն կանաուայից տեղ Հաւա Գարեգին Մանուկյանը,
ոլեւուք է որ Հիչես, Բայաղեւոխ ոլրոլեւուսրաւկաւն դրողների ւա ւո-
պիաղիայի մասնաճյուղի կարկառուն դեմքերից, ույն ամանակ
ոլրոլեւո-ոլոեւո (կեղծ անունը կարծեմ Հայկաղա՞լմ... Հեչի՛ր),
իսկ այժմ լավ ընթերցող է ն լավ ընկեր. գրասեր ն դրողառեր:
Ակսելի Հեւո միասին 3 ամիս Հարկադրական Հանդուոյան
տանը (երնանի) եղել են, Հեւռաւքրքիր Հիչողություններ... Հաւ՛,
էն եի ամու, որ երկու օր էլ նւս մնաց մուու: Մեկնեց ռում -
վուո յան ե այսօրը (մարտի 2) նուտում եւմ քեղ դրելու: Աչուռին
ն Գարեղինին կարդացի վերջին նամակներդ: Աղվոր մր ուրա-
խաղան ե ծիծաղեցին: Աչուռին Հասոկասղես դուր եկավ Անա-
կրեոնի՞՞ր Հետ ունեցած թղթակղությունդ ն նամանավանդ...
վ. Նորենցի «Անդրադարձում»դ՞՞ Իսկառլես որ (ավ ես դրել,
նուրբ, դիղուկ, արվեստով` չավիածո յումորի: ի նչն Հեռակա
սիրո ի բարեկամական լավ ղդաղմունքների, Աչուոր ինձ Հււ-
մար նկարած «Ընտանեկան ե դրական ալբոմից» մի փոքրը
ծաղկուքաղ արավ («կտոր մր Հուկե, կոոր մր Հոնկե»...) Հուսո-
կապես քեղ Համար, զորս կղտնես ներվխակ7: Վատած եմ, որ
աչքերիցդ չի վրիզի իսկական արվեստաղդեոր, իր «մատիտի
Հանուքներուվ|», Թռուցիկ, էքուղլրում տոմ... այղ Հանաքների մեջ
անդամ երեում է լուրջ արվեւտտոադեւոր: Նկարչական տաղան-
դի Հեւո միասին մեծ կուլտուրայի տեր մարդ է (ծն. 1909
Թվին), Լենինգրադի նկարչական ակաղեմիայի սաներից ն.
ըուոիր Հույ: Հաղվաղյումո խոսակից: եղիչեի մուուսծ` ղամեչա-
տելնի՞՞ջ ողա:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 63

«:«

իի դրությունն ամոխուիոլա է: Մարտ ամախն կլուծվեն
խնդիրները, դորդյան ծանդույզները: Առայժմ Աչուռը Հասա-
ցրեց պատկըեպլենիե՛՛՛ ն մի թիչ չունչ քաչեցի: Մնացել էի
Լոռ. 20 կ. փողով ե (ապարանի մեջ ջուրը ռաուել էր, Հասավ
Աչուռը, Հասավ Գարեդինը, ւալյուլը ճղլավղիկ Հավեր: Աչուռն
եր ռածնակով Քչեղ մամուռ ու փայտով (ցրեղ տունը... մի
խոսքով փետրվար ծանը ի կոչմարային ամիսը վերֆաղավ ե
մաղրւոր... (տես` «Կխոքրիկ ռյուրպրիզի պերսղեկտիվա»...)5:

«3»

Գրում ես.-« Գրիր Գուրիսին, որ ասի Վարդանին էւ այլն».
ւողա՛, ես քեղ չգրեցի՞, որ Գուրիսին փնտուհցի Երհանում ե
դուս... Մոսկվայում, Մենդելելի ան վուն ինատիոուսոխ
ինժեներոխի յական Փալկուլեւոի... երրորդ կուրսի ուսանող...
Հրբո՛, մի ամբողչ Գրիգորի Գուրդենովիչ, ապա... վերջերս
մեկնեց Լենինդրադ ուսումնական կոմանդիրովկայի- Դեւորու
Մեծի արձանի մուռ նկարվել է կանդնած երկու ումոււուաւմնու-
ների մեֆոեղ. Քի՛՛ի Թմւանցգու... ողորմած Հոդի Հայրն ւով
առուն կ էր... դեղեցզիկ, առողջ, բարձրածասակ, ղիտով ու...
Փրիդոր Գուրդենովիչ: - «Մի՛ մուծի, Հայրիկ ջան.- չուսոով
կավարտեմ ի կկատարեմ իմ որդիական ւլա ւուքը քո Հաան-
դեղլ...»- (ազիչ աղվոր մր լազիչ այնալես որ Տոնին ուոիսլված
եղավ կազմակերպչական միջոցների դիմել (տնա` «քնիր, իմ
մանկիկ»):

Այսքան քեղ` Գուրիսի մասին:

«:«

Իդ փճազած Անակրեոնին դրիր» որ ես չոռ լավ Հասկա-
նում եւմ նրա ււոոր մոադրությունները.- Գաբրիել աղի ո-
վառնաը նւս կուղարկի իմ եւոքից, Հավաստում հմ, ելա դնացի
ի «դինամիկ Հաւչվասլա ծական սիատեմով» (թո) կարգի բերի
երա սիրային դործերը, լավ, Հասկացանք, իսկ ո՞նց պիտի հտ
դառնամ «այնտեղից, որսոեղիզ չի վերաղարձել ոչ մի ճա մ-
բոր դ:::» (Համլետ). դու Հասկանո՞ւմ ես նրա միւոքը. եդ փուճր
Հայիֆ՛" ունի վերես. նա չի մոռացել, որ Աթենքում տուչ-

6/4 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վեստ խաղալիս ես միշչմո նրան ուսում էի ու մի քանի անդամ
էլ աղջկա խնդիր ունեցանք: Շան պես դիտի ինձ ու իմ
Հասցեն: Նուեր է բանացնում, բայց նրա նոմերը չի անցնի:
Փետրվարին միքս փոլեցի, ուզեցի վեր կենամ գնամ (ու ետ
չգաւմ...), բոյց Հիմա չեմ ուղում: Զե ուղում մեռնե՛հ՛հ՛լ...

»:2«

Մարոյի մասին: Ինչո՞ւ տանջվում է ն չեմ Հասկանում:
Եթե դարնան էլ էդ պավերը չարունակվեն` ճանաաարծիր
Հայաաւուսն: Հարավի արեր նրան ուռքի կկանդնեցնի: Իսկ Բո-
ղդուչանում խորացնում է եր պավերը ե քեղ էլ ոչ մի օղնու-
թյուն: Մարո ֆան, մի նեղանա իմ ւսյս բարեկամական խոր-
Հուրդի Համար: Եւս քո բարին եւմ ուղում: կլավանա, մի քանի
չիչ կոնյու կառնես եւո կդա. ավելի չումո մենք մի քանի փութ
կարտոչկա կառնենք երնան կիջնենք: Եթե այն, ինչ գրում են
Վաղոխ ծանոթները, ճիշւո է («Բերիային չանսասուկ անելու
կառսլակցությամբ Հականե-Հավանե խոսք է եղել մեղ վերա-
դարձնելու մասին», « Գրողների ժողովը որոչել է Հարց Հու-
րուցել մեղ վերադարձնելու մասին...» հ ույլն, ի այլն), մոլո
մենք էլ չուսոով Երեան կղանք: Մարդ էն կասի՞:

«:«

Նամմակիս յումորաղրկությունը Հույս ուն եւէ, որ կսիոլուս-
բինեն Աչուոխի ծաղրանկարները - քեղ նվիրված: Այս անդամ
այսքանու| բավարարվիր, տեսնենք 22 կդա դլիների ո: Սրւուս-
դին բարեներ Անտոնինաից Մարոյին ու քեղ: Ես` իմ Հերթին:

Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

Նույն

Լեմից ոչ մի նամակ: Վաղոից նամակ -- չանթ ու կայծակ.
տես` «Հիմի՞ էլ լռենք...»
Նույն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 65

ծ մաղրոխ 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Աչոիկ:

Արդ -
«Նույնն է Հասքեն Հնամյու,
նույնն է օթելը -« Պարիժ»,
բոսյզ ւտխրությունա Հիմա

այլ է, կարուոս` ուրիչ...»:
(Վ. Տերյան)"՛

Նույնն է Հասպեն Հնօրյոա,
նույնն է խրճիթը - բազար,
նույն տխրությունն է Հիմա,
ի նույն մռքերը Հաղար...
(Անչաջող սլարողիա -- եռ)

Աչխաւտում եւմ «Երկու կեչի» բանաստեղծություն վրա:

Այսքանը` Հոդեորի մասին:

Մարմնավոր.- նույն անարդյունք որոնումները: Զէ, ով
օժոված չէ ֆիզիկական ուժով մի կտոր Հաղ, կես կիլո
կարտոչկա ն 25 դրամ արեածաղկի յուղ վաստակել, նս
դասու այրւուված է: Դաւոված ի սլարոված)//

Եւս դաւովիած եւի, բոյը ոչ որարոտված:

ՈրովՀետն. -

ալյուրը 2 փութ, որը թողել եր, կոպիտ կերպով ասած
նվիրել էր ինձ, քնքուչ 4նեով - նվիրաբերել էր Գարեգինը, հս
վերածեցի փողի ն ստացվեց -

ձկան ուղ 11ո.
արնածաղկի մուղ 19ո.
չաքար 12ո.
դեմուռողեն ծո.
օճուու տնւոհսական Ճո.
ե ոչ » շո.
թուղթ շո.

ռոլ 2 ռ.

6716 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

նավթ 1ո.
Հազ 3 ո.

Ընդամենը (ըՀը, ծը) 60ո. 90 - 60Հ- 30ո. մնաց

«:«

Գնում եւմ յսօր նորից ծեծեւ/ դոները: կարդացի Հայու
րարուլյուն.- դասուսխաւղությոաւնը, Հարկավոր է ձիասլան: Եթե
ձիերը (առծասարակ) մի թիչ նման լինեին կատուներին, թե
ֆիզիկապես ն թե իըննց վարգ ու բարքով, սիրով Հանձն
կառնեի... բայց ավաղ, ձիերի ն կատուների մեջ մեծ տարբե-
րություն կա: Մի ներքին ձայն ինձ ասում է, որ ի վերֆո
խարիսխ ոլիւոի նեւոեւի ռովիխողում: կանաուայ քոչելու միւոքը
աչխատում եմ Հեռացնել ինձնից: Ինչո՞ւ,- պիտի Հարցնես
բարկացած.- ոլա ասվխանոււմ եւ.-- նավորնորում եմ Հեռվիղ
նամակներով զաՀլեղ տանել, քան իմ ամենօրյա ֆիզիկական
ներկայությամբ: Տնանենք վաղը, վաղի վաղը: Քյուլրւոր ասել
է.- «խողա եկ է, դարդե Հղար»... («Աստվածը մեկ է, դուռր
Հաղար»): Մի դուո կբացվի: Հրեան անդամ մեյ դեղյքում
երկու Ց5Օ47 ուներՉ2.- մի՞թե ես Հասել եմ միակ ելքի...

«:«

Սոլասում եւմ -

1. Բեղ:

2. Թղթիկ Գուրիսից:

Է. ., Ալոից:

4. 7 Վաղոխց:

Ընդամենը` 4 ուրախություն (ինձ ռւլասում է):

ամա որ մինչի ամսի 14-ր չես երա: Այդոլես ես
Թարդմանեցի Գարեգինի նախագղդուչացումը ջո ուշանալու
մասին: Ելթն Գարեդինը դա` (ավ, իսկ եթե ոչ» կդա, Գարեդի-
նի ալյուրն էլ ՝ կծախես: Այս անդամ 42-ի իջավ ալյուրը: Ամսի
14-ին բաղար չկա: ԶԷին կարող է բարձրանալ:

«:«

Ձերմադին բարնեներ Տոնիսխդ: Լվագքի, չորացնելու, ւսր-
թուկելու մեջ է: Այուռեղից էլ խունուչվոլթություն սենյակում:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 677

Գրում եւմ ծունկիս վր, Քուչակի, Փրիկի՞՞, Նաղաչի՞՞ ոլես:

Այս նամակիս ոլառուասխւսնիր: Գոնե բասցիկու|: Քո օրերից:
Խոչերից: Խորչուրդներից (ինձ): Եվ աձ:

«2

Գարեդինի Հավերը Հաջողությամբ հուրացնում ենք: Փա-
բնդինը գրել էր, որ իր ալյուրի փողից «մի 20 ո. պաչեմ ինձ
ռլասլիրուսիխ Հառիար»: Պասզիրոսի Հասխար Հարսխար է 19 կամ
21 ո., հկ ւսյս 20 ո.... կես չիչ օղի է Հիչեզնում (աաոանուսն
տեսնի երեսը): ՉԶլարծնս թե այդալես ոլիւոի վարվեմ... ոչ, ես
ույն ես... օրինակի Համար...

«:«

Վերջաղպնում եւ: Օրը մի Քիչ դարնանաբույր է:
Սոլասում եմ:

Տուկ-։տուկ-ուկ: Դուռը ծեծում եխ: Փուոր: Նամակ
քեղնից ե Ալոից: Հալլա-Հալլա: Ներվիակում եւմ Ալոի նամակը:
Հրամաններդ ալյուրի մասին կկատարեմ սրբուլյումբ ե...
լրբությամբո: Շնործակալությո՛ւն, ուուո՛ւա՛՛՛... ուրեմն Հար-
կավոր է դիմանուղ... Շոււո, չո՛ւո՛ւտ եկ: Ջերմ բարեներ Գարնհ-
դինին:

Համբուրում եւմ:

Քո` Գուրգեն

Նամակ 58, Նայիրի Զարյանին", Երեան,-
9 մաղրոխ 1954 Թ. Ձերժինակ

միրելի Նայիրի.

«Սանկության Հիչողություններով ե ծերության Հավա-
ստով» նորից անձանդաւտացնում եմ քեղ:

1949 թ.ի մայիսի 10-ից մին չն. 1952 2 նոյեմբերի 20-ր
մի կերպ պածպանեցի ֆիզիկական գոյությունը փայտածա-
ւուլյումբ, Հողառիորությումբ, որածակությոամբ, խողարածու-

678 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

թյամբ, ուրիչ խոսքով բածով, սղոցով, կացինով, ցախավելուվ
(ոչ երկաթյա), մածակով... 1952 Թի նոյեմբերի 20-ից
թոքերի բորբոքումով ըա Հիվանդանոց Լ1 35 ամիս Հեւո,
27 թվի գարնան դուրս գրվեցի Հիվանդանոցից, առող-
ություն» թողած Հիման դւանողում, ալլ ւնրնդոււնւկ որեւ

յ 1 Դ 7 ժ1 ԷԴ ը
Փիղիկական աչխասուսնքի: Այնուամենայնիվ դուս մի փոքրը
աչին ք 250 ոռ. աչխասուավարձուվ (10 ժամյա դիչերային
ոլածակույթյուն երկու խանութների վրա), բայց::: փետրվարի
1-ից ւոյ աչխուաւուանքի ց էլ ղիկվեցի, կրճատման Հեւոնանքով:
ԱՀա երկրորդ ամիսն է, 22 ապրում եմ կիտուքաղց կյանքով
ն անցնում եմ լիաքաղը կյանքի, որովշետն վերջին կողեկ-
ները Հալչում եխ ի չկա ւսշ իուուոււմւք ի ոչ մի Հեոււնկար:

Ես դիմեցի կենտկոմ, ընկ. Թովմասյանին ե Հայպետ-
Հրասո՞՞, որպեսզի ինձ ուղարկվի մի Համեստ թարդմանու-

ուն, լլի կան իուվճար, առումն ո եւս դւուուու ւար ւով ած եմ
յ յլ ը յ որ դատառլար
աղ ց ււնածի :
Այս` Հիմա Հնարավոր է անել: ԱնՀրաժեչո է անել:
Ես դիսոեմ, որ վերադառնալու եմ: Գիւոեւմ, որ այդ ուղղու-
ւում, ու ձեռնե ծած չես նտի | ձեռ ունես Հոու-
յամբ դու ձեռներդ ծալած չ Ճեուք
ոլասուսախււն միջոցներ, Հարցը կծարուցես Հառխաալ աւո ավոուն
ոլարսոխոաւկան ի ռովեւտական օրգանների առաջ: Բայց մինչե
աղասոուլթյուն օրը անձրաժեչ:ո է... ապրել:

Դրա Համար էլ ես Հիսի քո ուչադրությունը Հրավիրում
եմ խնդրի այս կողմի վրա: Տալ ինձ ամենաՀամնատ Հնարավո-
րություն չմեռնել մինչ աղառսոությունը: Շնչածեղձություն,
Հավկուրություն, ուչաղնացություն, ւոււքություն - արյան ե
սնունդի չգոյության Հեւոհանքու|: Վարդանին դլոսծո նամակը
(Հասարակ փոստով) Մնաց անալաւուասվուաւն. երեի չի մւու-
զել:

Արա ինչ Հնարավոր է Գրողների միության, Պեւծրոաւոի,
Վարդանի ի վերջասլես քո միջողով. ոլարոութի ւում չեմ ւին ու ոչ
ընկերների, ոչ ռովեւուաան-ոլաղրւոխա կան օրգանների հ ոչ նւս-
մանավանդ, քո Հանդեը:

Խնդրի դրական լուծման դեղլքում, խնդրում եւմ օղնու-
թյունը Հասցնել Հեռադրով:

Ջերմ բարններ Վածան Գրիգորյանին, Էմինին, Սիլ-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 679

վաին, ՎաՀաղնին ն ավագներինցՐ:
ԶՁուչանուո: Զուչացնես: Օգնություն:
Սիրով ն. Հավատով քո` Գուրգեն

ՃքճշոօճքԸռաւմ քմ, /36քշաաաԸր, Եճտձքոնն որ., Լքոճու 44127668 ո-
Խ(ճճքռ.

Նումա՛կ 59, Նայիրի Զարյանին, Երհան,-
10 մաղրոխ 1954 Թ. Ձերժինակ

միրելի Նայիրի:

Ինչոլես ոհանում ես դրությունո տադնասլալից է: Այդ`
ավելի խորացնում է անդործուլյունո հ անօղդնական վիճակս.
չեմ խոսում անձրաժեչ:ո դեղերի կմասին), անվելու Հնարավո-
րությունից անդամ ղուրկ եւի. ապրում եւի խոսչած դեւոնա-
խնձորով. Հազ - երբեմն:

Արա կամ անել ւռուր ինչ Հնարավոր է. մաձանալ ւսյս վի-
ճակում հ այն էլ քաղցից հ պրոից... չեմ ուղում: կրկնում ի
նորից խնդրում եմ, եթե կանես մի բան, խնդրի դրական լուծ-
ւան դեպքում, օդնությունը Հասգըրու Հեռւդրով: Ամենայն օր
ինձ Հաւհսր ճասկաւուսդգը սկան նշւսնււկություն կարող է ունե-
Կալո:

Խուքեր չեմ դւոնում չարունակելու:
Քո` Գուրգեն

Հասցես` Խքճշոօճքոռամ ոռքճտմ, /Պ3ճքշաաաըռ», Եճտձքոռն ո,
«ննճուճո 1. 1. ԽՈճքո.

680 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նամակ 60, Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
16 մաղրոխ 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վաղո՛.

Առավուռյան -- ի՛նչ պնծուլյուն - սոսա փոխադրու-
թԹյունդ հ նամակդ մի աժամանումը:

1) արնածաղկի յուղ` 1Ն5 կղ- 30 ո.
2) ձկան յուղ 1լիւոր 22ո.
3) ղեմուտոդեն հ ղանաղան դեղորայք Զո.
2) օճայո, քարյուղ, լուցկի ծոռ.
5) չուքար շկգ. 25ոռ.
6) թեյ շո.
7 փուոային մարկա, ծրար, թուղթ ծո.
Ընդամենը 98ռ.
ծ) վաղը դնում եմ բաղնիք շո.

Ու Հիմա, երբ ինձ ավելի լավ եմ զդում, թան եթե Երնա-
նում ուուանույի 1000 ռուբլի, դրում եմ քեղ (բաղիկներ դրում
եւի ոչ 22 «ղդլիիցո ուսդ անելու Համար» ,- այղ նչանակում
է, որ ձեռքիս ուկ չկա ւյդ օրերին... 40 լուլեկ... մրա՛չաղլլու).
դրում ես` «100 ռուբլին Քիչ է, չնչին է»... նայիր իմ Թարդմա-
նությունը, մի՞թե դա Քիչ ու չնչին է... Պիւոի տարակուսես` բո
Հա՞ց Հանալաղոր... ոլառուա սվա ումի եմ` բա Աչո՞ւոր... Աչուռը
ալյուր ուղարկեց, բերեց, բերեց, ուղարկեց: Ականջիդ ւա եւէ,
չլիներ Աչուռր` մեծ կւոորը ականջո էր մեացել: Այո, ւսյս Փոնի
վրա քո ուղարկած 100 ռուբլին Հնչեղ այնքո՛՛ն ժամանակին ու
եղին... Շնործակալություն, Վաղո ջան, մերսի ե ռւլասխբո ու
էմալ: Հիչի՛ր քեզ Համար 100 ռուբլին «բիչ է, չնչին», իսկ
ինձ Հասխար փրկություն է... այսպես դասավորվեց դյունք,
ապրում եւմ կրիզիո... ոճա ն... ուուոււոգուսն դիսոի, իցե թե ւսճ-
ւին... Եվ վերջառլես խում միայն 100 ռուբլին չէ կարեորը, դա`
10 ւոող ուոիս է կամ մի փոքրիկ Հողված... Բայց այս սլայ-
մաններում, երբ կրծքիս ուկ մի ամբողջ փելթուկ է բղզղում (ո՛չ
Աչուռի, անմեղը ու Թթունավո՛ր».., երբ սեղանիս վրա դարավում

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 681

են դեղդիրները, երբ բժիչկները խաղում են ֆղերիս վրա իրենց
ր ուրն էած, ոոճոած -ներով"՛, զղալ։ որ դրչեղբայր Նորենցը,
նույն ինքը Վաղոն, Հողում է քո մասի... չէ՛, յ 100 ռուբլի

միլիոն մխիթարություն...
Գրում եմ քեղ ւսյս ւռողերը... «մի աչքում ժոլիւո, միյու-
սում` արպունք...»:

«:«

Ես դիմում ուղարկեցի Մոսկով, Գերագույն խորՀուրդ,
ըն. Վորոչիլովին: Դիմումս ուղարկված է Մոսկվա, Սովեւուս-
կան Միության ղինվորական կոլեդիային: Նո, որ մեղ «դա-
տեց»: Պատասխանը դիտեմ ` ԷԹԻ ՕՇաօՕթձոում ոտքօորլօ1քօրթ "7
ելն: Փաղենը թո դիմումը ուղարկել է Ռուղենկոյին "": Մի՛
կասկածի, Ռուդենկոն կուղարկի 'Ց06ոոճտ 1ՕՂ6Րապ 755
ոլասուաավխուսնը : Արդեն կա Հայաստանի ռով. դրողների
միության ընդծանուր ժողովի որոչումը. փետրվարի 20-ին
ննրկայազված է կենոկու, ընկ. Թովմասյանին. այդ ամենը Հո-
սելու է մի խողովակով, որը ւուսնոււ մ է « Փյավեայաս Վոնննոայա
Գրոկուրատուրաֆ՞՞... Այուռեղ Հարկավոր է ույն, որի մասին
իրենց վերջին ընտրական ելույթներում չնչտնցին Է ընդդծե-
պին Մալենկովն ու Սոլուռովը Մոսկվայում, Միկոյանը Երեա-
նում տ՛.-- «Վերջ ուսը բյուրոկրառուկոաւն, ձեական մուռեցմանը,
նայել խնդիրներին բուռ հության հ լուծել բուռ հուլյան»: Մեր
փրկությունը միույն այտտեղ է ի ւսյս դեղլյքում կարող է Լինել:

Ալոխ Հարաղասոները դրում են... չատ բան են դրում, մին-
123 անդամ բարններ Նախրուց ի վ. Գրիգորյանից, որ մեր
խնդիրն արծարծված է ն որոչված. վաղը (փետրվարի 20-ին)
կներկայացվի կենոկում. բոոյց ախր մեղ դառել է ոչ Թե
տեղական տրոյկան կամ ոսոբի սովեչչանիանո, այլ.-.

Այստեղ, ւսյս դեղյքում խնդիրը կարող է ուուանուը Պարոն-
մանի նկարադրած Բաղդասարը աղբոր առսլաձարղանի ոլասոկե-
Ըբ:- Հանձնաժողովը մասնաժողովին, մասնաժողուվը մաանուս-
ճյուղին, մասնաճյուղը ճյուղին, ճյուղն ընդանուր ժողովին
ն ասկե խնդիրը կվերադառնա Հո՛ն, ուրկե եկած էր...

Այս է, որ ինձ Հանդիաւո չի տալիս, սիրելի Վաղո:

- նույն

682 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

«:«

.Եվ որովծեւու. ես ապրում եւմ օր-օրին ի յսօր Հայւոնի

չէ, թե վաղը ւղ կմնամ թե ոչ, ես դիմում ուղարկեցի Հա-
մոաաւոււն մի քանի ղդծերով, որոլեսղի ինձ ուղարկեն մի փոքրը
Թարգմանական ա չիտաւոււն ք Ռրովծեւու մին չն. աղաոռություն
օրը Հարկավոր է... ապրել: Հավաւուս ինձ, Վաողո, եթե յսօր,
երեկ, ինձ Հրամայվեր ճանա արար Հվել, ես անկարող եւմ տեղիզա
չարժվել.- չնչարդելություն, արյուն (կարծեմ կոկորդիցս),
դլիոււոլւոույո, Հաղ, Քլրոռինք, ւոււքուլթցյուն... Եթե արձաղանք
դոնի իմ դիմումը (թարգմանության մասին), կարելի է Հուռոալ,
իսկ եթե ոչ - խաչ քաչիր ն ինձ ն մեր խնդրի վրա...
«3»

Բարնում է Տոնին. նւս քեղ ոչ թե Վաղո է անվանում,
ւյլ Վավո: Լիտվական լեղվում ղ-ի ն Նմա "արած Ծյոտու՛' ԷԶ
Շ7ԱԼԹԸՐՑ)ԴՕ1...157 Մի տարի աոաջ, երբ ես 35 ամիս Հիվանդա-
նոց Ըն անտեր ու անիրական (չկար ոչ Աչուոր, ոչ Վա-
ղոն), նա՛ ինձ պաչեց ե վերջինը ծախսել ինձ կաթ, ձու,
կարոդ Հասնելու Հասխար: Մեա առանցք աչին քի.
անձնվեր ե լավ Ընկեր է.- Եվ այսալես Տոնիւս-Աչուո-Վաղո --
ուծու՛ իմ փրկություն երեք կայանները:

Ցանկանք, որ քեզնով էլ վերֆանո, իմ լավ Վաղո։ Այս
մարտիրոսագլրությունը ո: Այս ղդողդոլիան: Այս խաչը:

Ընդունիր իմ... սլաչը (Հանդի Համար):

Համբույրներով (Հանդից դուրս)`

ջո` Գուրգեն

Ջերմ բարենել Դիլանյանին ն ընտանիքին:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 683

Նումո՛կ 61 Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
17 մարտի 1954 Թ. Ձերժինակ

միրելի Ալո՛.

Օրորալով-չորորալով դուրս եկա, մի բացիկ ուղարկեցի
նինան -

- Գիամո ուռ Ալո՛՞ւ,- ավետեց...

կարդացի նամակդ, թարգմանեցի, նորից կարդացի ու
միասին ձեռքղ Հասնեն:

Ամե՛,:

«:«
Հասւուաւոոււմ է`

7 Անտոնինան դեղեցիկ ն Հրապուրիչ աղջիկ է լթե ձեով
հ Թե բովանդակությամբ:

2 Աչուոր Համառուռել է մաղպերիս ւոհքաոր: Մաղերս նոր,
աչնանացան բերք վին: Զկարծես որ Հանք եմ տոնում:

ւս մ " ռուբ... մս ոի ասեի, ու ս ոլա
Համենայն դեպս 3-400 ռուբ... մաղ պիտի ասեի, ունեմ... այ
թիվը վերաբերում էչ միայն գլխիս մազերին...

3. Քիթո ույժ: ավելի Հանդուդն է, աւլաոկ աւո հ խիղա-
խորեն Հարձակողական... նիծարելու Հեւտեանքով: Այստեղիզ
եղրակացություն.- քանի մարդը նիչարում է, այնքան Քիթր...
մեծանում է, սրվում, մարում կան սոն նդունում:

ն Ը ԷԴ

Դիմումների մասին.- Վաղոխն դրեցի, դրում եմ | քեղ.-
դիմում ուղարկեցի Վարաչիլուվին, ուուս ւս ոլառուաավոււն
դլիւավոր ղինդաստախագղությունից, որ դիմումս դւոնվում է
Հիչյալ կետում ն որ քննվում է... բեղյուլտատի՞ մասին կՀա-
ղորդվի- Գիւոնմ արդյունքը - ատկազ 5: Ինչոլես սռեսնում
ես, մեր դործը դուրս է Հայաուունի կումոլեւոենցի այից: Բոլոր
թելերը տանում են Ուլրիլխի՞՞՞ մուռ: Ես վախենում եմ, որ մեր
«դործն» ընդունի Բաղդասար աղբոր առսլածարդանի ոլասոկերը
- մասնաժողովը` Հանձնաժողովին, Հանձնաժողովը` ճյուղին,
ճյուղը` մասնաճյուղին, մասնաճյուղը` ենչթաճյուղին հ Հոսկե

խնդիրը կմեկնի Հո՛ն, ուրկե եկած էր... Անաստաս Իվանիչը

684 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ամոխ 11-ին Երհանում է եղել ըՂոորուլյունների կասլակցու-
ճուքբո97, դուղե նա՞ վճոսուես մի ջախուխ: Այսւռեղ Հարկաւվո
յամբ , դուց ոլ յատեղ Հարկավոր
ճուական նե Հեղինակավոր միջամոոււթյուն: Ռուդենկոն
1 ը / Դ
նույնալես դործը, այսինքն Վաղոխ դիմումը, կուղարկի Ռւլրի-
խին: Փաղենը ղլխից ռադ է արել: Ուլրիխը կասի - ես ճիչտ
եմ դատել ն. վերջ...
կարո՞ղ է խնդիրը ւսյս դարձվածքը ուոանալ:- կարող է:
Իսկ դրողների ի մինչի անդամ Ս. Թովմասյանի նավխոսձեոնու-
ուն ւն ո ես բոս չբա ւսնուս ունք ժե: «- Ինչ-
յունը ըոլես բարի, բայց անարդյունք չ
որ Հնարավոր էր, մենք արինք, բայց:::»:
ես դիմեցի բժչկուծի Շածինջաղ՛՞... ներողություն, Պեւո-
Հրառոին, որոլեսղի ինձ մի Թոաառրդմանուլյուն ուղարկեն, ոլւուո-
բոսուտ եւի Թեկուղ Նայիլրու «Հաղզավան»ը չուոլանդերենի ի
ստունդուսերենի թարգմանել". կարող եմ անդամ Հայերենի՛
արդմանել: Այս կեղությամբ Ն կապությաւմբ ես չեմ Հան
ըդմանել: Այս կեցությամբ ցությամբ ես չ
աղասոությոաւն օրին: Զանալարծվել անդամ անկարող եւի:
Տեսնենք մի բան կանե՞ն: Այդտեղից էլ կերե, թե կարելի՞ է
Հուալ, թե՞ ոչ...

«:«

Օրերս ժամանելու է Աչուռը -- վերֆին անդամ. ասլրիլից
մինչեւ նոյեմբեր նս ստեղից այլա չի կարող չարժվել: Քո
«ականջկլեն» ուղարկեցի նրան. ուուա ւս ինձ` չասի կ-վարսոի-
կով, բացված խւալալթով... ռլարելի ս: Ամենածաջող չաղրժը բո-
Լոը իմ չարժերի մեջ: Շարժը վերնադրել է «Ալազանի "ականջ-
կի առթիվ»: Ներփակ ուղարկում եմ «Հանդիպումները»:
Նամակդ կաւուան ու, Հենը որ դա:

«:«

Մի սիոքը գարուն է: երեկ դիչեր նատեցի ն աչխատեցի
ֆլմաներ» նորոգել, ավա՛ղ, դուրս եկավ, որ այղ ավելի բարդ
Հասանի ֆղմաներո, վերջում կարդայի «Դե ոլրոֆունդիոսր» ի
Հաչիվը փալեի:

Առայժմ արդյունքի չեմ Հասել:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 685

«:«

Գրում ես, որ Քոչարը կենտկոմի անդամ է, Նայիրին՝
թեկնածու...72 Դե լա՛վ ի, լա՛վ... (ատո): Ուրեմն ես ու դու
էլ կենկոմի անդամ ու Թեկնածու ենք... ինչո՞ւ ղարմազար.
Հիչիր առածը .- «Առա՛, ո՞վ է ընկերդ, կասեմ` ով ես դու...»:
Քոչարն ու Նայիրին մեր ընկերներն են, ւողա՛, Հեւոհաբար...

»:2«
Մարոյին չուս" ուղարկիր: Մինչ Մարոն չմիջոխոի մեր
աղաւոման դործին, բոան չի դուրս դս:
»:2«

Ի՞նչ ոիւոի (ինի իմ Հալը,- Հարցնում ես: Նույն Հարցը
օրը մի քանի անդամ ես եմ տալիս ինձ ե ասու ավխոււն չեմ

դնում:
իսկալես, ի՞նչ լիտի լինի իմ Հալբ: Աստված ողորմած է,

ողա:
18 մարտի
Ռւուոո՛ու՛՛ււ՛՛, Վաղոխց` 100 ո., անմիխջաւղլես վաղեմ փոս-
ւոր, Հեւոո... ձկան ժուղ» դեմաստողեն, չայ-չուքաղր::.
Մի երկու չաղո կառլրե՞մ...
Սո չչչալլա՛, Վաղո ջան:
Ես քեղ չասի՞, Առւոված ողորմած է:
Նոր, թարմ մաղեր բուտան դլիիս վր:
Սերով քո` Գուրգեն
Անտոնինա ց 100 ո: Վաղոխց բարե: Վաղոխ ղեկավա-
րությամբ դեւի դեղաւոուն ու մաղաղին... Ռ/ւուու՛ու՛ւ՛....

Նումա՛կ 62, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
120 մալոոխ 1954 թ.), Ջերժինակ

Թանկադին Աչուո/
Առու 13. 11 Թթւիակիր նամակդ: Շուաւում եմ ոլմաւումա-
խանել:

686 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Հոդնհոր.- «Երկու կեչի»ն երեկ մաքրադրեցի. իմ կաղր-
ծիքով լավ բան դուրս եկավ.-

«Անտառամերձ այն ճամբի վրա,
որոլես չիրմածառ մեռած երգչի,
իրար Հանդիման վեր բարձրացան
երկու լուսավոր, ճերմակ կեչի...»:

«.../ւ Հուր-Հավիւոյան կարի նրանց
ոլասկերը ոլայծառ, վեՀ ու ւորւոում
անտառամերձ այն ճամբի վրա,

Աչուոխ ալբոմում ու իմ որոռում...»572:

Հա՛, հու՛, ես եմ դրել, ե՛ս: Բաս տու են... ղակաղով դրել
չե լինի՛... կլինի, կլինի, միայն թե զակազողը գրողի սրտովը
ւինի... Մա՛շ...

«:«

Մարմռավոր.- Ես չդի ոեմ, դու քո Հրամանը Համաձայ-
նազրե՞լ ես Գարեդինի Հեւո, 22 ոչ: կարծում եւի, որ Հսմ--
ձայնացպրած կլինես: ԱՆԽՀարմարություն ե, ո՞վ դիսոի, ւսն Հւս--
մություն դուրս չդա: Ասենք, ղուր եմ անձանդոաւոանում, դու
էն Աչուռը չես, որ ւսն ձմ կամ անձարմար դործեր բոնես:

Գարեգինի ալյուրի Հաչիվը
(Պրողա)
1 Ինձ Համար 32 կգ.

100 կգ.

ծախեցի 68 կգ.

փողով Հաչված 682 2ո. 80 կուլ - 190 ոռ. 40 կուլ.

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 687

«:«

ԱՀավասիկ պատկերը. ապրում ենք խիստ դիսցիպլինա-
յով: Պարզ ու սեղմ: Ճարոլեղեն -- ՃՂՕԱ50806 ո4Ը2055 (. ձկան
յուղ (ինձ Համար): կարտոչկա-լառղչա-թել: Երեկ, ըՂոորու-
խյունների առթիվ անլյոդկա հ դարեջուր երկու բաժակ
(ԻՀը ա)8 Փերածավխո Ցո.: ԱՀավասիկ ռլասոկերը:

«:«

ԱՀավասիկ ոլասոկերը - հա` ռլարելի ս: Քո վերֆին չաղրժը
- ռլուչկինյան քառյակով"՛: ՃՊՃ, 6ք855:5... Հիանալի է, տաղան-
դավոր է... որքան Հասկանում եմ ես կուլինարի սիդ, ձեռքիս
տալաւկած ճոււո է... թող սերունդները մուս ծեն, որ ւաալաւկած
ճուսո ուսոելով մ ոլարելով անց հեմ կազրել աքսորի տարիները:
Դու ասա որ - ա՛յ մարդիկ, ա՛յ ժողովուրդ, եղ ոլաւու ծել է
Հինդ տարվա ընլթադքում 5-6 անդամ, ույն էլ երբ Աչուոն ու
Գարեգինը եկել են Ջերժինոկ...

ւմ կասես:
«»:«

Ուրեմն դու Հավառսոում ես, որ տո՞ւն եմ դնում: Այդ դեղ-
քում ի՞նչ միւուք ունի կանաուայ ջոչել: Առւոծո ե քո օղնու-
թյամբ քաչ կդամ մի կերոլ, մինչն. տեսնենք... ես չեմ Հավա-
ռում: Դու ինչո՞ւ այդքան լավ կարծիք ունես քո մասին, այն-
քան վատ` իմ մասին: Չեմ ժիւտում, ամեն Հիմք ն իրավունք
ունես քո մասին լավ կարծիք ունենալու, բոսյղը ւմեն Հիմք ե
իրավունք ունե՞ս իմ մասին այդքան վաո մուծելու: կարծում
եւի որ` ոչ: Մո քովդ անդամ թող չանցնի, որ իմ աղզասովելը
նչանակում է... վերջ մեր ընկերության: Մենք 15-16 տարեկան
ոպասուսնին եր չենք: Քոաւոււս սուն տարեկանից Հեւոո Թշնամին
Թշնամի կմնա, բարեկամը` բարեկամ: Արդ, վերանայիր իմ
մասին ունեցած կարծիքդ ի չոոկիր: Ես ույն Գուրդենը չեմ, որ
քեղ մոուանուս ւմ 22 մոլորակի վրա էլ Լինեմ, դու ույն Աչուոր
չես, որ մոռացվես: Հավատա

«:«

Ինչո՞ւ ոչ մի խոսք չես դրել դալուդ օրվա մասին: Այս
առթիվ իմ տարակուսանքը, Տոնիւսի բարկություն Հեւո մեկ-

688 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

տեղ` աւոացիր: Քանի չի ոկսել սեղոնը` եկ ղդոնե մի ան դում...
Ե՛լ
»:2«

Գարեդինից ռւլասում եւմ նամակ: Բարեիր: կարդա Գարե-
դինին ալյուրի Հաչիվը հ ոլասորաւուխը Հաչվեւովուլյուն ինձ,
որոլես ղի ես իմ «Հաչիվ»ն իմանամ: Ձնեղանաս: Զնեղանա
թող Գարեգինը: Մեղքը` լալով, սլարտքը` տալով: Ճիչտ է,
դրողը սերերի ոլես մի բան է, տվածդ անվերադարձ է, բայց
ես կաչիոաւոնւմի Հերքել ւոյդ ոլնդումը, կամ ւոյդ կարծիքը:

Լուրջ Հիմքեր ունեմ մւուսծելու, որ այդ ինձ կծաջողվի:

»:2«

Պաշտոնական դիմում ուղարկեցի Երհան, ինձ մի Թարգ-
մանական աչին ք ուղարկելու մասին: Ելթե այսալես կամ
այնալես արձաղգանքեցգին, կարելի է Հուլ, որ մի Լույս կծագի
մեղ վր: Ելթե ոչ` ուրեմն խոչ քաչիր: Տնանենք:

»:2«

Եվ այսպես, Աչուռիկ.- Հու՛, մարկաների չարքն մւուս պ ւս: --
Գրան մերոխ (Արմենակ Բժիչկյան)"7:

Նորից` կարիկասոուրախդ մասին. նուրբ հ Հիանալի ւսչ-
խւաստանք:- Գերազանց

« Գրական վեճ»ի ոլասոճենը ուուսցել եւ: Բայց Ալազանից
չունեմ նամակ, ստադե՞լ է ր դյուք առաջինը 22 ոչ, որսլես ղի

երկրորդն էլ ղրկեմ...
«Հանդիպումներ»ը, ինչես ՄՈ «Երկու կեչի»ն կաոա-

նաս տեղում:
Ջերմադին բարեներ Անատոնինախը:
Վաղոխպ նամա չունեւի: կգրեմ, Հենը որ ուոււանուում:
Եթե մինչն չարութ օրը չես գա գրիր:
Ել: Գրիր: Գրիր: Ել: Համ ե՛կ, Հաւ դրիր:
կարուռել եմ մեր մասլածաթներին:
Դո՞ւ:
Համբույրներով քո` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 689

Նումա՛կ 63, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
(1 աղբիլի 1954 :թ.), Ջերժինոկ

Թանկագին Ա՛չ.

Գրում եւմ չալ) ՁյունՀալ էր, դարուն ու այսօր Հանկարծ
քամի ու պուրսոէ

Փակ նամակո՞՛ ստացած կլինես: Սպասում եմ պատաս-
խանի ի ավելի չառ հ չուո` քեղ:

Այոից ււոււ ւս նամակ քո չարժերի առթիվ ինձ հ նամա
- քեղ:

կգաս, կկարդանք:

Առանձին նորություն չկա նամակի արժանի, հկ խոսելու
չաա՛ու՛ւո՛:

Ձերմադին բարեներ Գարնեդինին:

Ջերմ սիրով, քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 64, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
կապրիլի «կիզբ 1954 թ. Ջերժինոկ

Թանկադին Աչուո/

Ուղարկում եմ դեղորայք, ույլ1 Այոի նամակը: Միկ նո-
րությունը: Նախ կքսնս ռեր - երկու օր, ասլա ուլիւուակը -
երկու օր: կարուռել եւմ քեղ. թւում է թե վա՛ա՛ա՛ղուց չեմ
տեսել: Ջերմորեն բարում է քեղ Անտոնինան: Բավելուց
Հետո կանդնիր վեչի, կրակի մուռ, որ ներծծվի:

Էլ ի՞նչ:- Ոչինչ, Համբուրում եմ եղբայրական մոռութղ:

Բարհեիր Գարեդինին:

Սիրով քո` Գուրգեն

690 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ծ ապրիլի 1954 Թ., Ձերժինակ

Թանկադին Աչո՛ւո.

Բաժանում եւ Տոնիւսի ւուղավորությունը,- մեր խրճիթի
ոլաւոուծանը կորցրեց եր խմառւոր...- նատու էինք ալաւոու-
Հանի աոաջ ու նայում ու ռւլասում քո դալուսոխն: Հիմա
ինչի՞ն նայել ու ռռլասել, երբ դիւոենք, որ դու չես դալու-.:
Պիոի առարկես, բ" վո՞ստը, նամակաբերուծի՞ ն... - Ավա՛ղ,-
պիտի պատասխանեմ ես,- քո մեկնելուց Հետո՞ր ստագել եմ
միայն մի նամակ միայն Ալոիպ, որն ուղարկել եմ քեղ ն մի
նամա, յոօրչ Վաղոից, որը ներսիակում եւմ:

Ուրիչ ոչ մի խաբրիկ: Ջկա նան խաբրիկ Անտոնինաիխ աշ-
նում...

«:«

Դրությաւնո մասին ավելորդ եւ Համարում դրել: Ի ոնւոն-
սություն հ ֆինանսների ելքն ու մուսոքը քեղ քաջ է Հայունի:
Առողջությո՞ւնո:- Մի Քիչ ճոճվեց քո դնեալուց Հետո, անդամ
մի օր արյուն Թջեցզի... Գնացի բուժարան, Հեւոաղուռեցին
արյուն ու խորխը հ տվին տեղեկանք,- 22 որ լառոխնուկ ուն
ւուսուեր ի 72-ներ, որոնցից մի բան միույն Հասկազա,- Մ:):« Էլ6
ոճգրծոճ 707 -- Ցո-ն դա կոխի բացիլներն են: Սրանով էլ
մխիթարում եմ ինձ, Անտոնինաիխն ն քեղ...

«»:»

Իսկ Հեռանկարները մոայլ են: Հարկավոր է ւտեղասիովխվել.
նայեցինք մի սենյակ, տրվում է արենդով - ամա. 70ո. -
դքճ՛7.,-- ռուսերեն մեր եւոմից դուռր փակեցինք ու դուրս
եկանք:

Իսկ Հեռանկարները խուն աչվիոլթ են.- ե՞րբ ոլիւոխ ւղ աւո-
վի Տոնին, ինչոլե՞ս, ո՞ւր, Հեւոո՞... Հիւոո՞...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 691

«:«

Հետո Մարիա Իվանովնաին" կանչեցին կոմիսովկաի:

«:«

երկրից` Սարս բարձրացել":

«:«

Մի ներքին ձայն ինձ ասում է, որ Ա. Իվանիչը Երնանում
ամենից Հետո, եթե մայիս-Հունիս ամիսներին բան դուրս
չեկավ` սն խաչ դիր մեզ վրա:

(Հետնում է պրոֆիլով դիմանկարի մի դիմանկար` այտին
խոչ):

Էս ես եւ.,- ղդեղելկապրած վարյաղոռո,- աեւ խաչով:

«:«
«:«

Գրիր, ինչոլես ազդեցին սն ն սպիտակ մազերը. բժիչկը
ղարմազուվ, որ առաջին մաղը չի օղնել:

Բարնիր Գարեգինին. չի դրում, ինձ վր բարկացել է: Դու
թե ոչ: Բե՞ֆ: Հա՞լ:

692 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«:«

Ուղարկիր յդ Հոյ. կոչվածը. Անտոնինան ղածլես
տարել է: Ես ասում եւի, որ ինձ ոչ թե "Ճ.է" է Հարկավոր, ւյլ
"ՅՂ6Ո)Դ1 - բարկանում է: Ուղարկիր Իսածակյանն ու «Գրա-
կան թերթերը»:

»:2«

խառն երազներ: Թախիծ: ԷԹՂօուօոճաւծ. Խք)ոօու-- 952

(Հետնում է նս մի ինքնաղիմանկար` չրջափակված Հար-
պական նչաններուվի:

Խուոովանում եւի, դու ավելի Հաջող բանաստեղծ ես, քան
եւ` նկարիչ:

«2

Գրիր, մի ծուլան ա: կգրեմ: Լ27 ծուլանա: Բարքիր տիկին
Սինեդլաղովալյին 5: Աչիխուժ, Հաճելի կին էր:

Ձերմորեն բարում է Անտոնինան:

Քո` Գուրգեն

Նումա՛կ 66, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
185 ապրիլի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Աչուո)

Ռ՛.... ի դրեթե ուռւ՛՛, ւսյոչ մի փոքը Հուոււ», փոքրիկ Հույսի
ռպլերսոլեկոխվա:

Փողոպում Հանդիսլեց Զեռնոոկը.- 126 26են 2 -- ՃԼՕոլ8. --
1Ա6քճշճարճ 6, Աու 34846 8 ԽՃՕրճամոքյ, Բ 1ճտքայօտ7. -- Օոճ
ՇՕ4661.-- մսում հմ հս,-- 62281 Ը 16րոճքճրքօո... -- 10178 31816
ՇՃոր1...

օ:ճո72Ը1851,-- մոնում եւմ կոմենդառոուր ա: (Բազում եւ
սփակադիծ. այժմ մեր ղդործերու ղբաղվում է միայն կոմենդա-
ստուրան, 3 Հոդի: Մխապյալները - ոլեւոր, քաղաքական կաղմը
էլն. լուծված են իւ դնում են 710-574. ԽԱՖ-ի ոլեւոր դործերը
Հանձնել միլլետին: Մնում է միայն ադմինիստրատիվ
Հակողություն: Գլխի՞ ես: կումենդատուրան էլ ղբաղվում է
աղասոումներուվ: Փակադիծը փակում հւ):

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 693

«:«

Հա, էն էի ասում որ, Գավրիլով կոմենդանոր ինչոր
թղթեր Հանեց գզրոգից, կարդաց ն պատվիրեց, որ Անտո-
նինան գրի անմիջապես մի դիմում առ Ձերժինսկու ռայոնի
ՆԳՆ ոլեւոին (միլոլեւտին) Մ 1 այն որ «խնդրում եմ Ձեր Ճ0Օ418142-
ՇԸԹՕ-1,577 ինձ աղաոելու ոաւքաորիխց... ձերբակալված եւմ այսին չ
Թվին, չորո տարի նաւտել եմ (աղերում, Հինդ տարի քայլել եմ
աքսորում, մեղադրվել եմ այսին չ մեղքում, որ չեմ դործել ի
խնդրում եմ ինձ աղառոել...». չու" դրել հ ներկայագնել...

Այդ` երեկ էր: Այսօր (կիրակի) դիմումը ոլ աու աւո է ե
վաղը ներկայանում ենք: Շատերն են աղզառսովում: կարծում
եմ, որ Անտոնինան էլ...

Այս մեկ:

Երկրորդ` վաղ առավուռյ ուն ոլիւոի դեմ ոլրոմկոմբինաւո:
ՊաՀակի դործ կա 230 ո. ոոճիկով. եթե Հաջողվել -- կդիմա-
նամ մինչեւ Տոնի կրկնակի ազատությունը», որից Հեւոո
կանաուայ կղդամ:

Իսկ եթե ոչ...

«:«

հսկ եթե ոչ... մի քանի օրից, երեի մայիսի սկզբներին,
Տոնիախն կատեղավորեմ Հիվանդանոլ, իսկ ինքս խոթվեմ
կանաուայ: Ճ7օ 544. ուրիչ ելք ասուած ւու: /չ Լիովախց, ոչ
Հայաուուսնից ոչ մի Լուր: Ապրում ենք դրելթե... «նեղ օրերիզ
մեկը»"77՛: կարելի էր մի լավ ծիծաղել, եթե ւսյս ամենը
չաիաղանց ողբերգական չլիներ:

»:2«

Այս դրաման ես եմ խորապես ալրում, իսկ Անտոնինան
ամբողջովին կլանված է եր մուուլլումո մայրուլյուն ուրախ
ինքնաղզդացողությումբ: ե ույն Հեռանկարով, թե ինչոլես
«կարասեւոխկի Հեւո» Լիտվա կծասնի ի ինչոլես Հեռադրով
փող, Հեռախոսով ծանրողներ կուղարկի ինձ: Այնոլես, որ ես
չաչլոաւոեմմ: Այնոլես, որ ես ալեւ որողես Առոված ու արքա:
Որպեսզի մի ույն քո ղակաղները ուռանավորների վերածեմ:
Ռրոպես ղի Հետո քեղ Հեւո Հայաստան անցնենք... Վիլնյուսի

694 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վրայով հ կարտռղլեւոխկին կամ կարառլետուծուն մոր Հեւո Հա-
մասւոււն փախպնենք... ու Էջմիածնում կնքենք... ջո քավո-
րությումբ...

Եթե Անտոնինան թերթի խմբագիր լիներ ն եթե այս
ամենը դրեր եր Թերթում, Աբիսողոմ աղայի Խմուն կարելի եր
կարդալ այղ թերթը ն բացականչել.

- Տեր խմբաղիրը գեշ չի գրեր, Հե...

«2

Ուրիչ ի՞նչ: Ոչինչ: իւք առաջին նամալն անպլաւուաավոան
թողիր: Լավ չէ: Հույս ունեմ, որ այս նամակին կալասուասվխուա-
նես անձասլաղ: Քո լռուլթյունն ավելի է ծանրըազնում կեցու-
թյուն-կացությունո:

Գրիր մաչկային առողջությանը մասին. կարծիթղ կարծիք-
ներիս հն խոծերդ իոծերիս մասին:

Գրիր անձաալաղ հ ոչ ալաղ:

Սրւուսնց ու ֆերմ բարեներ Անատոնինախը:

Բարեներ Գարեդինին:

«:«

Ռչ կարդում եմ, ոչ դրում: Քրի՛ղ(իս): Տադնա ոլա ծար եւ
ու ֆղային:
Վաս-ռաղլա՛աո՛՛մ:

Սիրով քո` Գուրգեն

թ 5.- Նամակիս առաջին էջի փակազծերի մեջ կարդա.-

« Օդր մաւքրվեց...»:
Նույն

Նումա՛կ 67, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
21 ապրիլի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Ալո.
1 թղակիր նմու դ. ուռա ւս յսօր, 10 օրից: Սուս
այա օր նուն Մոսկվայից 864011 16:ու6576 ույն մասին, որ կրեմի

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 695

Ա. Իվանիչին: Ես էլ քեզ նման թվել եմ երեքիս անունները ն.
խնդրել նրա վճռական միջամտությունը, Հեղինակավոր միջա-
մւոուլյունը: Դու կարծում ես, որ Թովմասյանը: կամ Զարյանը
չեն խոսել Ա. Ի.-ի Հետ մեր ճակատագրի մասին... երանի թե
այդոլես լիներ: Բայց այդ չի կարող պատաչել. նրանք չեն կա-
բող (ուած Լինել մեր մասին ույն ժամանա, երբ դրողների ժո-
ղովի որոչումը կենտկոմում է եղել. մի ներքին ձայն ինձ
ում է, որ նրանք Հարուցել են մեր Հարցը, իոկ Ա. Ի.-ն
բւսց ւու աւն վերաբերմունք է լույ ւովել: Հետադայում կւոես-
նես, որ ես ճիշչմո եմ: Առնվաղը Հետաձղել է անորոչ ւալ ւա-
դայում լուծելու մեր Հարցը: Առնվազն ասել է, որ «վաղաժամ
է» ւյ Հարցի լուծումը, եթե դեմ չի եղել, առնվաղն մինդար
ալթի՞7 է արել: Սրանով էլ ոլեւուք է բազաորել, որ տղաները
«կյուղն» արին ու Երհանից չկա ոչ մի Լուլը ոչ մի չարժում
մեր դործի, ոչ մի լուսո նչույլ:

Այս այսոլես: Պնդում եւմ ի չեմ կասկածում, որ այս յս-
ոլես է ն վատ է, որ այսպես է: երանի թե լոտծ լինեին մել
Հարցի մասին...

«:«

Այուեղից էլ 0-7 Հոդի աղավել են. ծ8-ականներ»", լա-
դերում 5-10 տարի նատածներ: Դալլաքյանը: դիմում ուղարկեց
Գերադույն խորչուրդ. երկու ամիս առաջ ոլն ուոււ-
պով, որ Գերադույն խորչուրդը միֆնորդություն է Հարուզել
Ադրբեջանի ԽԱԹ-ի աոաջ վերանայելու նրա դործը: կովը
ծախել է, նռւոււծ է չեմողանների վր, ոնց որ:.: վակղալում:
Վակղզալային ւսյս տրամադրությունը տիրում է ամենուրեք:
Սոլասում են դոնամայի՞՞չ

Ի Հոռեսոեսուլյունը ե սուբյեկտիվ է ի օբյեկոիվ. երեի
այքան Հոռիւոնհս չլինեի, եթե առողջական կապությունա ե
նրա Հեւո կալված Հանգամանքները տանելի Լինեին: Մայիսի
մելից արատավոր եմ ազատել այս ցուրտ խրճիթը, ուր պիտի
ղնամ, Հայսոնի չէ. 22 ոլիւոի ւան եւմ, Հայսոնի չէ: Ցավն ույն է,
որ եթե Հիսի ուռորոժուլցյոաւն դործ էլ Լինի, չեմ կարող անել:
Գարունը, ւյս ձյունՀալը, խոնավությունը ե այլն Թոքերի

696 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

վր վերքեր բացին, արյուն, սոււքուլյուն, ախորժալի բրոլպար-
ձակ չդոյություն ի ուսոելիքի բրոց ի կայուն բազակայուլյուն,
Հւ իմ դրությունը:

Աչուտը եկավ երկու օրով ն գնաց. էլ չի կարող գալ մինչն
Հոկտեմբերը: Փեթակներ ի այլն: Դալլաքյանը լավ ողա է:
Օգնությունը կարող է էֆեկտավոր լինել, երբ դու կարիք
ունես չորո բանի, երկուսն ունես, երկուսն էլ օղնում են քեղ
հ լրացնում... ւսյս իմ դրության մեջ ի՞նչ կանի օղդնությունը:
կամարն էլ օղնում է... 2, 3, ծ ժամով երկարացնում է
կյանքը...

Լեմից վաղուց է, որ չունեմ նամակ, Վաղոխց ես էլ ուում-
լա մի Շ86քթ 22 զավատեսական ն ուիու... չեմ բաժանում այդ
լավառոնսությունը: Աչուռը ուուսպուվ երկտողդ: Շուռ պավեց,
որ քեղ կյանքում երբեք չի եսել ի չունի լուսանկարդ, քեղ
ռո ինձ ոլես Հանմածացնելու» Համար...

ՇնորՀակալություն լավ պանկուլյունների (քո Լ1 Մարոյի)
Համար: Ես ւսյս ամենը չեմ դրում քեղ նրա Համար, որ դու
ինձ օղնես նյուվիւաւլես, դիոեւմ դրուլյունդ. դրում եմ, որ իմա-
նաս իմ դրուլյոաւն մասին, վերջառղես երբ դրում ես, կարծես մի
Քիչ թեթեւանում է դրությունդ: Այս մառին խոսել չի կարելի,
բայց գրել կարելի է: Դալլաքյանը որտեղի ց պիտի իմանա իմ

ամ ու ծո մսի ն, խո ւռեղւակւա ուսոո
սլասերի ու ծոմերի մասին, խոմ չեմ վերցնի տեղական
նամակ գրի...

Է՛, սիրելի Ալո, վատ տեղ մթնեց կամ մթնում է կյանքս,
կարդալուն ե դրելուն վաղուց եւմ վերջ վել: Ուղեղո ւսր-
ճիճվել է: Ոչ մի լավ բանի չեմ ռալասում, այնինչ կան Հիմքեր
ռոլասելու, ո՞վ է ասել,- «Սրոոերից ծառի կղարկեք, բայց նս
կդա ուչ ինձ Համար...»:

Անտոնինակխն էլ կանչելին ն Հրամայնցին դիմում դրել,
ն (առերում չորո տարի է ունեղել ռրոկ: Ասում են, որ մինչն
Հինգ տարի նստածները (լադերում) առաջին Հերթին են
աղառսովում: Գոնե նոս եր կաչին աղառոնր: Տանջվում է նւս էլ
ինձ նման ն գուցե ինձնից ավելին:

Է՛, Ալո ջան, «ներիր նաիակիս չորության» ե ույլն: Ցուն-
կում ազատված տեսնել մեղ ւսյս Հի երախաներից ե Թոքերւոո-
նիաներից ի մի անդամ էլ» Հանի ... «դուրս ղայինք... իրար...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 697

Հենվելով...»: Հա՛-Հա՛-Հու՛... ծիծաղելուց անդամ կուրծքս
պավում է:
Այս ուրա նամաը դրեզ ջո` Գուրգեն

Բարեներ Մարոյին: Տոնիաից՝ ձեղ: կո՛ւ-կո՛ւ:

Նումո՛կ 66, Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
23 ապրիլի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վաղո.

Նամակդ մւուս ւս մեծ ուչապումով: Մի Քիչ էլ ես ուչապրի
ոլառուաավխունը. ակսեցի արյուն Թքել. ածաբեկվեցի. արյունն
անցավ, ւոուքուլյյուն մնաց հ դիչերային ւու ուր Քրոինքներ:
Այս - այնքան էլ սարսափելի չէ...

Երեկ մւուս գս կրեմի հքուղեդիպիայիղզ 3786401ԽՈՇԱԹ6, որ
Աոա Իվանիչին ուղարկված դիմումս տեղ է Հասել:
Գրեցի վերականգնված Զարենցի, ապա քո, Ալոխ ն իմ մասին:
Խնդրել էի Հեղինակավոր ու վճռական միջամտություն:

Անցնում եմ բուն խնդրին. ծանը, դժվար անցում է, բայց
ոլիւոի անցնեմ: Հավաքում եմ ուժերս, դու էլ Հավուքիր արիու-

ունդ... բս ւ աւո նուս ու ես ճար ու քար արա Է| Հեռա-
յունդ... բաց լուդ ոլ ը ու քար ար
դրով փոխադրիր ինձ ծարյուրծիսուն ռուբլի. եթե դժվար
կլինի 50-ը ջնջիր: Ի՞նչ պատածեց, պիտի Հարցնես.-- մայիսի
մեկից Հրամայված է աղաւոել ւսյս խրճիթը, իկ ամենաբարդ
բարդությունն ույն է, որ մայիսի առաջին օրերին Անտոնինան
դնում է... քօճուոաոմ 40 ա որից Հեւոո աղասովում է ե երեխույի
Հեւո դնում է ւոոււն. մինչեւ 5 տարի լաղերում նատածներին
աղառոում են. ն նուռել է 4 տարի: Գնալուց Հեւտո (նրա) ես
կառպածովվեմ մին չն... մեր աղտոովելը: Բայց մինչ ւյ ոլեւոք
է սենյու վարձել, մի կերոլ առլրել... անձանդատացնում եւ
մերֆին անդամ. Համարիր այդ նվեր վերֆին զավակի, իսկ եթե
ւի Հ ւու, Համարիր ույն ոլուի ծախս Հեռավոր ու ան Հաւյւո
ղդերեղմանիս վր:

Ջերմագին բարնեներ Անտոնինախց: Ազատվում են 58-

698 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ականներ: Տիրում է վակզ ալրային տրաոխադրուլյուն: Զոոււ-
նուս - Հեռադրով: ծղածանջ: Զուչացնես:
Համբույրներով քո` Գուրդենո՛

Նումա՛կ 69, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
30 ապրիլի 1954 Թ. Ձերժինակ

միրելի Աչոտիկ'

Վաղվա մայի չնործավոր)

Եթե երբ է (չեմ չոլոո նե չուտի)" կմտածես ոլաւուա-
խանել իմ երկու նամակներին ն այս բաղիկին, աղա նամակդ
Հասքեադրիր փոււո, պւղածանջ:

Այսօր Հայոնեցզին, որ մայիսի 2-ին աղար խրճիթը:

Զե ռպլասոկերացնում 22 ամայի 2-ի ա դիչերը որսոեղ
ւլիոոի լինեմ:

3-4 մայիսի Անտոնինան զնում է Հիվանդանոց: Միակ
բանը որ որոչ է:

Երկու օր առաջ 2 Հողու ես աղզտոռեցին: Եվ այսպես Ձեր-
ժինսկուց` 10 Հոդի:

Ձերմ բարնեներ Անաոոնինախդ:

Բարեներ Հաղորդիր Գարնեդինին:

Քո` Գուրգեն

Նումո՛կ 70, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
4 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Շուռ ռաիխրելի Աչուռիկ

Նամակիդ ոլո վուն ն ուչացրի, որով Հեւու. ռռլասում եի
քո երկրորդ, Հավելի մանրըամասն նռսխակին»: Այսօր ամայի
2-ն է, եղա փուոում ի չո ոչ մի նամակ: Ենթադրելով որ
բաղմաղբաղությունը արդելք է Հանդիսացել ամախ 25-ին
նորից դրելու, ոլաւոասվխուանում եւմ քո մոխ 22-ին դրած նւ-
մակին:

Քո նամակն ուուանալուց մի օր առաջ մի բացիկով քեղ ւոն-

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 699

ղեկացրի, որ մայիսի 2-ին Հրամայված է ջքոչել ոլածակածյու-
դից ն խնդրեցի, որ գրես փոստ, ցպածանջ Հասցեով: Այդպես
//24-ից: Փոռւուոխ Հասքեն ավելի ապածով է, մանավանդ որ.
բայց սկսենք սկզբից:-

«:«

Սիրելի Աչուռ, ինձ մեղադրում ես «Հիայքներով կաչկանդ-
վածության» մեղքի մեջ»: Ուղեմ-չուղեւմ, ոլիւոի արդարանում,
արդարացնեմ ինձ, որովծեւոււ ւսյս դրությունն ուռեղծվեց ոչ
թե նրա Համար, որ ես «կաչկանդված» եւ եղել «Հիայքներով»,
ոչ, ւյլ որով ձեւով...

(Փակադծերի մեջ ոլիւոի ւա եւէ, որ քո «բարկացած» Ս-
մամը ոչ միայն ինձ չբարկացրեցղ, ույլն.... ւսյո, ուրախացրեց.
ինչո՞ւ միայն դու Թերադնածասոում ես քո օղնությունն ույու
ինձ ի անվանում ես ույն «անդուռ աբասիներ». քո օղնու-
թյունն ինձ Համար եղել է, կա ի կմնա ոսկուց էլ Թոռնդ օղնու-
թյուն... դու հրոավունք ունն խառնվել իմ անձնական կյանքին
ի դործերին, որովձեւու. ես եմ սովել քեղ ւոյ իրավունքը ե
դու, որոլես Հոդեկան ընկեր ե Հոդեոր եղբույը հրավունք
ունես ունենալու ւոյ իրավունքը»... դու չփոլում ես մարմնի
մասերը, խոսքը վերաբերում է ոչ Թե Հ«իչամոռույթ»ին կամ
«դունչ»ին, ւյլ մարդկային, եղբայրական, ընկերական ուժեղ
ի ջերմ ձեռքին, ռլրսոին ու Հողուն... իմ «Հողու ոլարստեղում»
դու ոլեւոք է քեղ ղդա տեր ու տիրական, դու նվաճել ես ւոյդ

սու ո ւս ու ւս օ ում ս ւս
ը նթը քո` Հանդեպ ինձ ունեցած մեր օրերում այնքան
Հաղվաղյուտ վերաբերմունքով... սփոաենք փակադիծը):
«3»

Հիմա բուռ հություն: Գրում ես, որ «երեք ամիս է, ինչ
ուղել» ես ինձ ասել, բոյը Լոհլ ես... |ւ վերջաղես սում ես:
Ուզում եմ քո Հիչողության մեջ վերականգնել վերջին 3
ամսվա իմ " օշաղզճուսծ ոօ ոյոճուտ: Այստեղ ոչ մի դեր չի
խաղացել Անտոնինսի ւսյս կամ ույն տրամադրությունը, բայց
մեծ դեր է խաղացել նրա դրությունը... ես ոլառւորաուո եի կո-
նառայ ջքոչել մինչ անդամ ույն ժամանա, երբ դեռ աչ վուա-

700 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ռում եի. բայց ւՀծւս ոլեւոք եր նավւքան ճանաալարվելը ւեվի-
դացիաի ենթարկել... կարտաղլեւոխն կամ վարդիչաղին... կոոնու-
ույում ւոյ ավելի դժվար էր անել: Մի ամբողջ ամիս մենք
Հեւոեզինք Համառորեն ւոյ դործը դլուխ բերելու Համար ե
չծաջողվեց: Մանը ամասնությունները քեղ Հայւոնի են: Նրանից
Հեւոո ռլարղվեց, որ արդեն ուչ է ի ոչ ոք ոլաւուաավխուանւ-
ւովուլթյուն չվերցրեց եր վրա լուծելու Համար ւայդ Հարցը: կո-
յուկտուրան (այսոես ասած) փոխվեց, կարասլեւոր կամ
նոյեմզարը ամնիոտիաի ենթարկվել, ուրեմն... տնղավփոխվել
կանառա՞յ... ոչ, անչնարին էր անկախ իմ կամ Անտոնինաի
տրամադրությունից. նավա Հղի կնոջ 40 կիլոմետր ձիաքարչով
տեղասիոխել փատնդավոր դործ էր է երկրորդը, սխալ կլիներ
չօղտվել տեղիս "քօղզօու' ի դերաղանցությունից ի բժչկական
ռռլասարկույթյունից: Ուրեմն... ուրեմն Հարկավոր եր ռւլասել
այս օրվան: Այսօր, ճաչիղ Հեւոո Անտոնինան ւուսնում եմ
"քՕ4Պ0ու այդոլես Հրամայեց նրա բժչկուծին: Հիմա ժամի
12-ն է:

Այժմ ւս, ո՛վ բարկացած
Աչուռ, ւյ աղիղ ավուլեր, այատեղ «Հխայքներով կաչկանդված»
Լինելու Հանդաւմյանք կամ ալար դս կա՞... չկա, ալլածը դիսոի,
որ չկա, դործերն ու իրաղարծձությունները խճճվեպին ու
այնսլես խճճվեցին, որ... էլ ի՞նչ ասեմ: Ասում ես Հրեայի վեր-
ջին ելթը... Այս խճճվածության մեջ էդ ելքն էլ չես գտնի, այ
Աչո՛՛ո...

«:«

լենք դեւի "քՕՃՊՕու՛': Անատոնինււն սում է,- Ղոռու «Ճոօր,
ԿՐՕԾԲԼ ո161լ ուՕրք ԷԹ ոՕոուոճ/... 6Ը/ամ ֆոլք), ՎՆՕԾԻԼ ԲԲ ՇճքվճոԸՑ էճ
ո(6ո, 4 86 8րոօոճոո... 77" 1.լն. նլն.: Գնում եմ մի աչքումս ժպիտ,
պունքուռ ե...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 701

«:«

Տարո, տեղավորեցի: Բայց յսօր նամաը չեմ ուղարկի:
Մի Քիչ ուասեմ:

5 մայիսի 54 թվի
Առավուռ: Վասո երաղներ: Գնում եմ քՕՃՊՕՈԼ.

«:«

Հիմարություն: Ռչ մի կարասլեւոիկ կամ յուղաբեր:
Անտոնինան Հարցրեց,- Աչուռիկին ուղարկեցի՞ր նասխակդ:
Այո՛,- ուտռեզի հս: - իմ մասին մի մոածի,- ւսա ց նա,-

այնալես արա, որ քաղած չմնաա:- Օրորվում է պավից:
«:«

Ինչոլե՞ս ան եւի. մի բուխոան լա Հազ կա նե 3ո. փող:

»2Յ8
ժամի 3-ն է: Գնացի ՍՏ": Թույլ չտվին տեսնվել: ծավերի
մեջ է:
»2Յ8
Ուղարկե՞մ նամակ: Ժամի ծ-ն է: Սոլասեւտ: Գեամ-դաոմ:
Ծնվում է Մարդը: Եր կենաադրուլյունն ակավում է այսօլո--
ծնվել է 1954 թվին Ջերժինոկում... ելն., ելն., ելն.:
անիծած)

«»:»
Եվ այսոլես ծնվեց կամ լույս տեսավ
(Աղջնակի դիմանկար)
Այսինքն դուուոր. յդ էլ պանկանում եի. չոլում եմ
նամակս Հանձնել փու ու նորից դնամ ՕՏ, ղդուցե ոնանեմ:
Շնործավորում եմ էլն., հլն.:

Գրիր» գրիր, գրիր:

02 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նումա՛կ 71 Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
10 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկագին Աչուիկ.

Բանը նրանում է, որ Վաղոխպ 200 ո. փող ուս գլ ւո: 125ո.
չածեցի. աղջկաս բաղդը:

Բալը նրանումն է, որ ուոււմուք ոս պավում է: Իս մենա
կյանքից ղածլես դնաց: Մի երկու օրից ւոոււն կբերեմ:

Բանը նրանումն է, որ ռոլասում եւ նառիակիդ:

Բանը նրանումն է, որ խուռ կարուռել եմ քեղ:

Ջերմ բարեներ Անտոնինա ց հ... Ռուիկից:

Բարեներ Գարնեդինին:

Քո` Գուրգեն

12 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Պայծաու Աչուռիկ

Գրում եմ փուոից. ւսյս րուլեիս ուոււ ւա 120 ո. փոխոսդ-
րությունդ հ ղարդածրարու նամակդ: Հիմա դնում եւմ Հիիան-
դանոց Աաոոնինաղին ի Ռուսոխկին ռուն բերեմ: Շարունակու-
թյունն այս բաղիկի՝ վաղը:

Մայրն ու դուսւորը ողֆ են ու առողջ: Առաջինն Համբու-
բում է ճակաւող. երկրորդը -- բարի ու երադխուուվոր ու մուծ ւսՀ-
ռլեւոի ձեռքդ: Նամակ ուոււ ց ւա հ Վաղոից, դանդասովում է, որ
չես գրում: Գրել եմ մի ստիխ նվիրված Զարենցինջ/: կկար-
ղդանք: Գալուս ժամկեւոխ մասին կգրեմ: Քո «բարկազած» նւս-
ման ինձ... ուրախացրեց: Այո՛, ոյո՛: Այդպես կարող է բոսբ-
կանալ միայն Աչուռը...

| Բարններ Գարեգինին: Այ ւող ա, իմ փորն էլ է պավում:
ծ վաղ
Ջերմ սիրով քո` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 703

Նումո՛կ 73, Վաղարչակ Նորենցին, Սմերո-Ենիսեյոլ,-
12 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Սիրելի Վաղո.

Գրում եւմ փոստից: Սւուդւա եր ժամանակին փրկիչ 200
ռուբլին ե ւսյս բուղեիա քո նամակը: Շողում եմ Հիվանդա-
նոց մորն ու... աղջկաս ւոուն բերեմ: Ամսի 13-ին կամ 14-ին
կգրեմ մանրամասն նամա: Այո, «Ա Լիդան ռոնրըա» դուաորի
տեր էլ եղա: Անտոնինան Համբուրում է եղբայրական ճաս-
կառող: Երկու Հաղար արեների ջերմությամբ ջերմ չնորձակա-
լություն Եեղիչին նե ընտանիքին: ժամանակին վարձեցի նոր
մի խրճիթ: Գենի փույւո հլն: Այսօր Աչուռից չւուա ւս 150
ռուբլի:

Սաիխդ կարդացի: Գրել ես ի խորոց սրտի ն լավ ես
դրել:

Թեավոր ված եմ (ավասոեսությամբ: Այոխպ վաղը նտո
կլինի: Աչուոր դրում է, որ բարկացել ես: Վաղը կգրեմ, որ չի
բարկացել, որարզառլես քեղանից նամակ է ուլասում: Ձաւռուղ-
ված լուրերի Համաձայն Խորենն էլ վերադառնում է: Այսօր
ույուք աւն : Վաղը կգրեմ «բուռ հության»: Բարմիր Բարբդենին:
Հիչում եմ:

Աղջիկս կոչվում է Ռութիկ: Առայժմ սիրում է կոլ, եր-
դում է ռուլրանո: Նրա ծննդյան առւլժի վ դրեցի մի տխուր
սոնեւո.-- «Սէ. ծիածան»55:

Յոթ դույնի ծիածանի սիրով

ջո` Գուրգեն

Նումա՛կ 74, Վաղարչոակ Նորենցին, Սւերո-Ենիսելոկ, -
12 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Վավո՛.

երկու օր առաջ մի կոնսղպեկտային բացիկ ուղարկեցի քեզ,
որն իՀարկե ուուսքած կլինես: Ուզում եւի ւսյս նամիակում
Հ«անդրադաունուղ» («կանդրադառնամ ես մի օր...».- վ. Ն.)557

մեղ «այրող խնդրին» ե չարադրել իմ տեսակետն ու ենթադ-

704 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

րություններն ույդ. մասին: Ես Այոին դրել եմ, որ մեր Հարցը
Հայաո նյան Հարց չէ, որ մեր խնդիրը, ւսյո, միութենական
խնդիր է ն որ մեր դիմումները, եթե մինչն անդամ Հասցնա-
դրեինք Վյենամի դեմոկրատական Հանրասլեւոության դելե-
դապիան դլիւավորող Փամ-Վան-Դոնդին կամ Գերադույն
խործրդի անդամ Սոնան Զորյանին, միննույն է, մեր բոլոր
դիմումները ոլիւոի երան Հ«Հո՛ն, ուրկե ճամբա ելած էր» մեր
«դործը»: Այդոլես էլ եղավ: Անձամբ չեմ ճանաչում դնդառղեսւո
Վառիլեին, բայց որ Զինվորական ղլխավոր դատախաղությու-
նը ղբաղվում է մեր խնդրով, դա կասկածից դուրս է: «Ար-
դյունքների մասին (իծարկե) կտեղեկացվի», ի՞նչ, այղ ել
կւոնհսնենք. մեղ ուուույժ մի մնում է ռռլասել ու ենթադրել, հ ես
ենթադրում հմ, որ`

«:«

Հայաստանի դրողների ընդծանուր ժողովում բարձրաց-
ված է մեր Հարցը: Հանված է Հաոուկ որոչում: Փեւորվարի
20-ին այդ որոչումը ներկայացված է կենկու. անա՞նկ է,
Նախրին ու Վան Գրիգորյանը Այոխ Հարաղատների մի-
ֆոցով ռրոուուլնդգիչ խոսքեր ի ողջույններ Հաղորդեցին հ Հան-
կարծ... իջավ (ռության ե Համրություն ծանըր վարադույրը ե
Երնեանից այլեա ոչ մի Հուսո չող: Ի՞նչ ոլաոածել: Մի քանի
օը Հետո երնան ժամանեց Ան. իվանիչը, Չարենցին վերա-
կանգնեց: Մի՞թե կենտկոմը կամ կենտկոմի նոր անդամ-
թեկնածուները - Բոչարը, Նաիրին մեր մասին չեն Հիչեզրել,
ոլասոմել կում դոնե ակնարկել... միտւմոություն կլիներ կարծել,
որ ոչ: Անկասկած Ան. Իվանիչը մեր «դործերը» ոլածանջել է
Հայաո ներքդործմինից. - այնտեղից Հայւոնել են, որ մեր
«դործերը» դսոնվում են Սոսկովում, որով Հեւու. մեղ դառել է...
Գերադույն դասուսրանի... ղինկոլեդիա... ծս այտտեղ է, որ
կոնյուկտուրան փոխվել է: Հավաւուս, եթե մենք դասված
Լինեիք տեղական սրոյկայով կամ Ասո-ով, այդ օրերին
դրական կերով Առ. իվանիչը կլուծեր մեր Հարգը... բոռյց:.:
ՍՍՌՄ զինկոլեղիան... Հը՛մ... ընկ. Միկոյանը քաջ գիտե, թեն
ինչ կասոեդորի աներ են դասովել ւսյդ կոլեդիայով հ... իւ խնդի-
Ըը կամաց մր փակել է... 4 1481 814:1Օ ՇՂ"...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 705

ԱՀավասիկ դործի Հաւա ուուռ ոլառումությունը ե դու կւոես-
նես, որ ես ճի շո եմ:

Անդրադառնանք ԶՁարենցի վերականդնմաւն փատոին ե
մեր ույն Համողմունքին, որ «Անաուոււա Իվանիչի ելույթը մեր
դործի Հառսխար վճռական նչանակություն ունի...»: Այդպես
թում է առաֆին Հայացքից, կարծես այդոլես էլ պիտի լինի--.
«Կիա՛յզ»... այստեղ էլ «բոոյց» կոս, Վաղո ջան... Քիչ մր
խորանանք խնդրույն հության մեջ...-

«:«

Նախ ւո չք չփալենք ույն Հանդամանքի վրոո, որ ԶՁարենդը
սրանից աոաջ մի անդամ էլ է վերականդնվել (տես` «Րնսոիր
էջեր»). աղզդե՞ց այդ փատոր մեր ճակատագրի վրա.- ո՛չ,
բնա՛վ, երբե՛ք, քա՛վ լիզի... երկրորդ Ջարենցը մածացավ
ւու դւաւովելու. ւս ունի մեծ, ւսյոչ մե՛ն՛ե՛ծ նչանավություն:
երրորդ` դեռ 37 թվի նոյեմբերին ընկեր Միկոյանը երնան
ժամանեց ԶՁարենցի աղաւոման ռւսնկցիույով, բայց

Բայը չկար արդեն Զարենդը,
Զարենըը մռել էր դերեղման...

Զորրորդ` նույն ԶՁարննցի դործով նատած Արմենը 45 թվին
մնա անվլոար, ինչո՞ւ,- որովՀեսոււ նս ղինկոլեղիայով չեր
դավել: Սիւալ կլինի կարծել, ոլ, եթե մենք մաՀացած լինեինք,
ապա մենք էլ կվերականդնվեինք Զարենցի պես.- ինչո՞ւ Ավ-
սելը չվերականգնվեց: Այս տեսանկյունից եթե նայենք խնդրի
վր, աուլ կարելի է դալ ույն Համողման, որ չոռ Քիչ նչանա-
կություն ունի ԶՁարենցի վերականդնման փասոոր մեր ճակա-
տադրի Համար, մեր աղսոռություն չանսերի Համար...

ի՞նչը կարող է փրկել մեզ, հրեք նավաբեկյալներիս.-

«:«

Լուրեր տարածվեցին ի Հայտոունից լուրեր Հասան քեղ,
որ Խանջյանը դիովված է որսլես Բերիայի, ւյդ մեծ որիկաւյի
ղոծ: Ռր Խանջյանի մայրն արդեն թոչակ է մւոււա նյու մ: Այս
լուրերը ռւ կույն չծառտառսովեցին: ԱՀա ւսյս Հանդամանքը կա-
բող եր մեծ նչանաույթյուն ունենալ մեր խնդրի դրական լուծ-

06 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ման Համար: Ինձ միայն Հայտնի է մի վաստ, որ ներքին կար-
դով ուղարկված Բերիայի դառուսվարուլթյոաւն սղադրուլյուննե-
բում Հիչված են ն Խանջյանի ն Չարենցի անունները: Բայց
ինչոլե՞ս, ի՞նչ երանդով, ի՞նչ կոմենւուսըներուվ, չգիտեմ: Այս
մոմենոր վճռական է մեղ Համար: Բայց որ մեր դործր եր ողֆ
ոլարղդությումբ Հանդերձ «բարդ» դործ է, դաս դուրս է ւա ւե
կասկածից:
»:2«

Դու կարծում ես մինչե աչուն, իսկ իմ կարծիքով 2-3
ամսից կլուծվի մեր Հարցր: Լրիվ վերականդնման մասին
(դոռովածուլթյունը վերացնել ելն) ես չեմ երաղում: Բայց կլինի
սփուիոլխուլյուն մեր կեցություն մեջ: կարող ենք (ինել այնալես,
ինչպես 47 թվին` որոչ պլյուսներով ն մինուսներով: իսկ եթե
Հաղլխանակեց քո լավատեսությունը, ւալ խուտոանում եւմ մի
ռոնեւո նվիրել քեղ Հւիեծ Մարգարեն» վերնադրով. այդ չի
նչանակում, որ եթե ես ճիշւո դուրս դում, դու ոլիւոի դրես մի
աւոիլս ինձ նվիրված... «մեծ Ադուվը» վերնադրով:

(Դու ի՞նչ ես սնում, երբ ուոամոքող պավում է. ծս 7 օր
է, 22 դիչեր-ըցերեկ մոռում եմ պավից: մոռաղլով էլ դրում եմ
ւսյս տողերը: Հալլա-Հոալլա-..):

«:«

Ջերմադին բարեներ Անտոնինաիը: Ռութիկը սնաՀեր է:

Մայիսի 125-ն է, բայց պուլոո է: Մեկ-մեկ երեում է արեր.-
«Շողա, բրի արմ, չողա՛՛, չողա՛»ո5:

կարուռել եւ քեղ Վաղո ֆան, ջշանդամը թե ինչ որուն -
ներում, մի անդամ էլ տեսնվելինք...

Ռուլթա -- լիովերեն անմեղության սիմվոլ ծաղկի անուն է,
այնսլես որ պանկանք մեղ բարի վերադարձ ոլո կված «Ռ»
ւտաուով, Թողած բոլոր պավերն ու փորացզավերը:

Նորից ռլոռւսդույն ողջույն եղիչեին հ եր Ընտանիքին: Բս-
ըններ Բարբդգենին:

Համբույրներով քո` Գուրգեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 07

17 մայիսի 1954 Թ., Ձերժինակ

Բարհադիր, խոսք ի խորոց սրտի, թուղթ Հոդնեոր,՝

Մայիսի 17-ն է: Ջյո՛ւն... Երմակ, ես քո վերմակը ք...եմ, էս
ինչ երկիր իֆաթ արիր: Դաչտերը ճերմակ, տանիքները
ճերմակ, փողոցները ճերմակ, վայ, Երմակ, վայ...
մեծ գործերով, Նազիկը նախաճաչեց ն Հիմա անկողնում
աչավոր փորացավերից` այսօր մի քիչ աչք բացի ու դրում եմ
երեկ քեղնիը ստացած նամակ-ողլայմանադըի՞"7 պատասխանը:

Ջյո՛ւն. ճերմակ վերմակ... ես թո մերը, երմաղ...

«:«
լիտվերեն անմեղության սիմվոլ ծաղիկի անուն է (երեի մեր
նամակը Նազիկ-ով: Մեծ պզտիկություն կլիներ իմ կողմից,
եթե ես Հաչվի չառնեի խնամուս ն Հոդեղբորս Հեղինակավոր

708 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

է, ույլ ::: Նաղիկ: Պարզվեց, որ մեւորիկան անուլիրովկաի ե-
Թարկել ի նոր մեւորիկա ուուանալ չի կարելի, որովծեսոււ դա
ալար զ տեղեկանք 23 (ինչ որ առաջ տալիս եին աքսորականնե-
բին), ույլ ոլաչտոնական, ոլեւու կան դերբով անձնագրի նման
ուղաղդրված, սերիաով ու Համարով (սերիա 5, 894544) մեւո-
ըիկա, պառսղպորտի նման վնուչիտելնի վիղով"ո... սռվիսոս, մտա-
ծեցի. ինչո՞ւ ալար ղ թղթի կոոր չովին, ոնց որ մինչեւ 1954
Թիվը... Զադսի վարիչուծու Հեւո դեսն արինք, դենն արինք
ու... եվրիկա՛... ելքը դսուսնք. "ոճ 1քոճոօթոճ ի մեջ մի
ռրասոկառելի ւուսրածուլցյուն կար ե ույդ. ւուսրածուլյոաւն վրա
տեղավորելինք էրճտյոթ-ին... ու դուրս եկավ այսոլես,- ''"Ք)-ՐՁ-
Սլոյան 1ջքոճոօթոճ '.. իոկ Մոսկով, ՌՍՓՍՌ-ի կենտրոնական
դադա ուղարկվելիք դուբլիկատի վրա դուրս եկավ այաւես
'Բոտո», օոճ 66 Թյոճ Ըքոճոօրոճ"55 ... վատ չեղավ, Հե՞... այնսլես
որ իմ մաՀից Հետո, 1973 թվին, Սնանա լճի ափին, երբ կլրանա
նրա 19 տարին ի երբ Գեորդ Աչուոիչի Հեւո ձեռք-ձեռքի
կան, կալաւումես ւսյս ինքնըուոինքյան Հե-տա-քր-քիր
չպիզոդը, ով թանկագին Հողդեղբայր ու ազիզ խնամի
Աչուռիկ...

«:«

Հերթական խնդիրներ.- մինչն Հունիսի 15-ը Անտոնինան
դտնվում է բուժ-Հակողության ուկ (6ռոճձ3օք) (մեր երկրի
Փառասունքը), երկու օր մի անդամ այցելում է բժչկուծին: Մի
կերոլ ւսյս արոյլն էլ կքաչեւմ: Տեսնո՞ւմ ես, ո՛վ Աչուռ, Հմայքնե-
ըր Զերժինսկու կամ Անտոնինախ չեն որ կապել ու կապում են
ուոներա ու չեմ կարող կանաուայ Հասնել... Նաղիկիս ոլելյոն-
կաները" վկա, ղածլես ղդնազել է այս «անտեղ ւտեղիղ» հ սն-
Հունորեն կարուռել եւմ քեղ... բայց ոլիւոի Համբերեմ...

Հերթական խնդիրներից մեկն էլ այն է, որ Հունիսի 0-ին,
երրորդություն օրը», ռլոնիա Մարիան ի Անտոնին Ձու-
ըննան նչանակել են... Նազիկի կնունքի օրր: Լիտվական
օրենքները Թույլ են տալիս նչանակել մեկից ավելի կնքաձույ-
րեր ե կնքսոխայրեր: Պոլնոյու դեմոկրաւոխո.... Դոնի Մարիան
ն Ձուրննան կնքամայրեր են: Թախանձադգին խնդրեցին,
կարգադրեցին, Հարկադրեցին, որ դու ես Հունիսի 6-ին ներկա

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 709

լինես: ես քաջ դիտեմ, որ քո գայր դժվար է, գրելն անկարելի:
Բոայց:.. Հրաչքների դարը ::: չի անցել. ո՞վ դիսոի, Հանկարծ
բական դժվարությունների Հեւո կապված չէ: կարող է դալ: Եւս

Չիւոի Հարցնես, բո ծախասե՞րը, ինչոլե՞ս ոլիւոի Հողա:
է, որ բոլոր ոլաւորասւոույթյունները կւոնսնվեն իրենը կողմից,
ինչոլես Լիովական օրենքներում նավա հաված է... այդոլես
եղավ հ իմ «Հարսանիքը», ուր ես կարողացա ծախսել... 18 ո.:
Ոչինչ, Հարուստ են, ոազնաբրաղիեշ են որոնում, Նաղիկն
արժի, ծոր լավ, առողջ ե բոլոր նչաններիզ երեում է, որ ռի-
րուն ու սիրասուն աղջիկ կլինի: Էս յոբնի՞'' Սիբիրի ցրտերն էլ
վերջացան որ աղջիկը չունչ քաչեր: Սենյակը ցուրտ է: երբ
փորս դավում է գրելկան՛՛ դնում եմ փորիս վրա ն Նաղիկին
առնում եմ կրծքիս վրա, ծածկում եմ վերմակով ն տաքացնում
եմ... երբ տաքանում է, տրամադրությունը լավանում է ու
աղավնու ոլես խոռում,- «ղո՛ւ-ղո՛ւ...»: Անուչ աղջիկ է, անուչ

Հարսիկ...
«:«

Ծխոախուռը վերֆազուվ. դնում ծիախուռ ււուն եւի, դաւ ու
չարունակեւմ նամակ:

«3»

Գնացի ծիավխուռի ի ի միջի այլոց մուս սփուո: Սուս ցաւ քո
վերջին, «Հասմւաւուուո, առանցք Հույղերի» նա բան ասող ի
Հուղաոուո նամակը: Ռեդիատորաւռորը, ճի շո է, ղանդածարեց
պրոմարոոել, ոլա ծուկի տեղ կար 220ռ. ռոճիկով, բայց ավաղ...
նչանակեցին արտելի անդամներից մեկին ու ես նորից մնացի
դլխաբաղ: Այս մասին ռեդիաւորասռորը երեի չդիոոե...

Տրամադրությունդ լավ չէ: Լավ չէ, որ լավ չէ: Անողոք
ինքնուքննաղաւռուլյունդ մոասծոդիչ է: Ոչինչ, Աչուռ, Քիչ էլ
դիմացիր, կմիանանք միասին սիրո արոռի, ձեռք ձեռքի, Քիթ
Քթի ե կաւոեղծենք ջերմ, Հարաղասո կ.յոնք ու Հարկ:

10 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

էլ Համբերի, թիչ էլ Համբերեմ, քիչ էլ ։տանջֆվիր, քիչ էլ
տանջվեմ, ամեն-ամեն ասեմ թեղ, մեր փողոցում էլ Հարսանիք

կլենի, ե. ինչսլիսի՛ Հարսանիք...
«Հ
Շտապ, կայծակի կարգով ն չանթավարի բանդերոլիր ու
ծղիր «Ողնի»ն" ու« Գ. Թ»երը: Իսածակյանն էլ Հեսոր: 1քօոռ,,
ուց 6ժնոօո՛ւո՛ւո՛ւո՛ւԼո՛ւո՛ւ ո՛ւ...

9
Ջերմ, չատ ջերմ բարեներ Հարսամայր Անտոնինա Աճեմ-
յանից:
9
Սոլասում եմ այս նամակում արծարծված (Հալա...) Հար-

Նումա՛կ 76, Վաձրամ Ալաղզանին, Բողուչան,-
19 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Ալո՛.

Այսօր Հաոուկ երիչով ինձ փու նեւտռեքի քեղ մի բացիկ-
կայծակ ուղարկելու որոչումով, (ՕՂ, ինչո՞ւ ես Լռել, Հեվա՞ նդ
ես թե... սուս ու փուս Բողուչանից կոլխող չուկա ես իջել, երբ
«պւլաձանջ» նասխիակների ոլաւոուծանից ջթիս ակ դրին քո
մայիսի 12-ի ավետաբեր նամակը: Նուոնցի ու տեղում կարդա-
ցի ն ուրախությունից Հազիվ չլացի (վերջերս Հաճախ եմ
Լալիս, չոռ եմ նոսրասրոոել, ողա՛...): եք է՛, է՛: Հարաղասոներդ
ղեչ չեն դրեր, ՀԵ՞... ուրեմն Հույս ունենաք, որ այս տարի
Երնեանում խաղող ու մաճառ ոլիսոխ ճաչակենք, Հե՞, որ
«Ողնիխ»ում «Վ. Նորենցը» Հոյակառը դործղ ւուղադրենք ոլիւոի,
Հե՞, որ, որ, որ. ո՞ր մեկն ասեմ, խենթանալ կարելի է..."

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 11

Այ տղա, էդ գրիպը ո՞րտեղից գտար: Դու ինձ մի նայի,
կո ընկա ն անանկ ընկա, որ չոիտեմ ոտի լիի կանդնե՞մ թն
չէ: Քեզ ի նչ է ելե, առողջ, բաբադիթ ւող ու...

«:«

.Եվ այսալես ուղում եմ քեղ տեղյակ ոլածել, թե ինչ ոււն-
պան-դարձան իմ կյանքում ապրիլի 27-ից մինչն. յսօր: Աղ-
Ըիլի ՅՕ-ին խրճիթը աղաստեցի Լ1 փալաս-կվուլուսո Հավոաւքած
մի խրճիթ մտ երեք ջոյլ լայնությամբ ն. ութ քայլ երկարու-
Թյումբ, 40 ռուբլի վճարով, վիայսոն ինձնից, դրոլանումս 22ո.
փող: Մայիսի 1-ի երեկոյան աոանդա (եւոին տարվա մեղքս)
ղանդածարեց, որ այլեա ղածլեն ղնազել է, որ ուղում է նայել,
թե ի՞նչ է ներկայացնում աչի կոչվածը, որ.:: ոլիւոխ ծն վեմ,
մի խուքով... ես Համողեպի-քարողեցի. «Ա՛յ աղջի (գիտեի, որ
աղջիկ պիտի լիներ ն ուզում էի, որ աղջիկ լիներ..), մի քանի
ամիս Համբերի, մինչե Երնան Հասնենք կամ մի թանի օր դոնե
ւոււք տեղդ մլուլ տուր մինչե պրոերն անցնեն...»: Հիմակվա
երեխաներին խոսք Հասկացնե՞լ կլինի. գիչերվա ժամի Էին
ղանդածարեց, որ «ֆուլ վերուցեք, խսիր փուհք, պուրսո-մուրոո
ոճ ոքոտուօ, ծնվում եմ տ 56Շթ քճ3րօտօք...57»

Գիչերվա ժամի 11-ին առի Անատոնինաղին ու դրե-դրե՛ դի-
մեզիք դեղի քՕՃՃՕԻԼ, Հիչեզի 1933 Թի սեռղոեմբերի 23-ի
լուսաբումցը» երբ Օֆիկին ւում քՕՃՊՕՈԼ: Հե՛յ դիոխ ամանակ,
տարածություն ի տարբերություն... տեղավորեցի Ատոնի-
նախն ու «ւոուն» եկա մի աչքում ժոլիւո, միյուսում՝ արդունք...

Ամբողջ դիչեր չկարողացա քնել ստամոքսի ցավերից,
Հաղզից ն ծանր մտքերից: Լուսը բացվեց. դարակի վրա մի
բուվխոանկաո Հաղ, դր ղանումս 3 ռուբլի փող.- մտածեցի 3
ռուբլով մի Լիոր կուժ ուան եւմ ծննդկանին, բոսյց Հեւտաձդեգի,-
նախ Հարկավոր է ստուգել, ծնվե՞լ է Նազիկը, թե ոչ, եթե ղեռ
չի ծն վել, աուլ կաթը ավելորդ է... ճանաղար ծին մուս փուր
ե... ո՛վ Առւովոածն իմ Հայրերու, Վաղոխց 200 ռուբլի, դու
պատկերացնո՞ւմ ես իմ խնդությունը. դժվար թե Էմինն
ույնք ւան ուրախացած լիներ եր ոլրեմիայի տաանյուկ Հաղարնե-
րով... Առու 200 ոռ. - 8 Հատ 25-նող մ ուղեցի դուրս
թոչել՝ Հավաւուղուվ նավաոավխոնաւմուլթյուն ի ճակասուսդրին: Փոս-

12 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

2549

ոի միֆանցքում աչքովա ընկավ «կրասնոյարոակի ռաբոչի»
թերթի նոր Համարը՝ 51 թվի օբլիղացիաների խաղարկության
թվերով. դրոլանիցս Հանեցի պորտմանես, 200 ռուբլին լոլթե-
պի մ-նոցիս կողքին ու դուրս քաչելի 51 թ.ի միակ 20 ռուբ-
Լիանոց օբլիդազիաա ու ժոլւուսցի,- իղուր ժամանում եւմ կորդ-
նում, ասինք նավոավնոաւմուլթյուն ձեռյք ու ճակաւուդիր, բայց
կյոքիդ. մեջ ե՞րբ ես չաձել, որ այսօր չածես: Այնուամենույ-
նիվ դյողլիկներա դրի ու... (ոիվ Հա մաւլաււումախոան ում է Հւս-
մարը, իսկ սերիան... ավա՛ղ, ոչ. 250 ռուբլի... ես քո սերիայի
Հերն եմ անիծել... կուորված արոով մուս խնայդըամարկղ ե
աչխաւտակցուծուն դանդառսովեցի,- «Համարը ՂՕՎԵ Ց 1ՕՎԵ, Վ
Շճքոգ...550», նս վերդրեցղ, նայելը տաբլիցան ու ժոլւուսը,- «Շաչել
եք կեսը, 125 ռուբլի». ճմտեզի ինքս ինձ. «հրա՞ղ է թե...»:
Ի՞նչ երաղ, մեկ Հաստ 100-նող ն մեկ Հաստ 25-նո "սուս

չ հրող, մեկ ց լ ց ջթի չ
դրին:

Դուրս Թու փողոց - 325 ւղլլյլուս 3: Երջանկությո՛ւն, ւսյս
ես, որ կաս: «Հարոատությո՛ւն»"57: Փոա՛ուք նավոավխոնւամու-
թյանը:

«:«

Նաղիկը աչի մով 1951 2 մայիսի 5-ին, ժամի
5-ին: Մայիսի 12-ին ռուն եկաք երեքուս: Հալլա-Հողլաո ...

Օրորոց 30 ո., մի կուբամեւոր վիյւո 30ո., ծվեղրո կար-
տոչկա՝ 20 ո., 3 կիլո մանկա՝ 20 ու, տան վարձ՝ 40 ո., ձկան
յուղ՝ 20 ո., ային-օյին (օճառ, մալխորկա, դեղորալյք)՝ 20 ո.: 180
ռուբլի կայծակի արադուլյումբ ղնաց: Սեմիչկի ժուղ շ20ռ. -
200: 38 70 100-120 ռուբլի դեռ ունե՞ւի. վխա՛ուք, վխա՛ուք, փա՛ռք
քեղ ամենակարող Առոված:

9
ԱՀա իմ կենցաղային «Ոդիսականը», ով սիրելի Ալո...
Այնքան չատ ապրեցի Հոդով այս վերջին երեք չաբայթը, որ
չեմ կարող չկրկնել մեծ լիրիկի խոսքերը--

...Շաւ՛ւո՛ է Հոդուս Համար, ո՛վ տեր,
Բաղմաղզեղումն այո չըֆառիյուո...

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 113

»:Յ

Այս բոլորը (ավ, ռակույն առողֆասլես... ես մինչէ. անդամ
ղղում եւի, որ անկարող եւի ւսյս դրության մեջ ճանապարՀ
ընկնել աղասովելու դեղլյքում: Արյուն այլեա չեմ թքում, բայց
Հաղում եւի վաո Հաղով ի որան միացան ուուամութախա խիթերը,
որը մի տարի էր, ինչ չկար: Էղ էլ վրա Հասավ: Ես գրեցի
Նայիրուն Նւուրւվ, ուղարկեպի նու բուժկոմիսիայի ււսրաւս-
փելի տեղեկանքը առողջական դրության մասին ե... Զուքա-
բիույի պառլանձումն 57: Վարդանին մի քանի անդամ դրեզի,-
սյությո՛ւթ: Գեւո Հրո ոին դրեղի,- ձայն բարբառո Հանալասուխ:
Էլ ո՞ւմ դրե: Ո՞ւմ դիմեմ, ո՞ւմ դուռը ծեծեմ կամ ո՞ւմ ղանդը
ւոււում...

Արի մի սիորձ էլ փորձենք: Մի նամակ դրիր Վարդանին
օռլերոայի կում ոլեւոլմասորոնի Հասպեով, Շ 7864Օ11161126ՈԼ, որոլես-
ղի Ֆ86101116էՈՂ6--1/ Հեւ ուոււա նու ւ Վարդանի սւոորւսդրությամբ,
որ Նւսնակն սւուսյել է: Նաի, նկարադրիր մեր «դործ»ի դրական
ընթացքի մասին, ապա գրիր իժ դրության մասին"՞՞: Գուցե
տեղից չարժե "ս... կում ղդուցե ուղարկես փեսայի դ, որ անձամբ
նրան Հանձնի: Ուղարկիր Հասցքես -ՃՕ 80ՇԴքճՕՕՑ4Ճոուգ... ղդուցե
իմ նամակները չի՞ ուուսցել:

Զդիսոեմ, չդիւոնմ ինչ մտածեմ:

«3»

Գրել, դրում մ պնդում եւ, որ մոքովդ անդամ չանցնի
տադն ալի ենթարկել քեղ ինձ օղնելու մոքերով կամ ղդործնա-
կան քայլերով: Եթե լավ Լիներ քո դրությունը, ես չէի ռռլասի
մինչն. ֆաչմես. կդրեխ, կինդրեխ տ 86Ըթ քճ85ոօ5օք. Սւուսծիր քո,
Մարոյի մասին, մինչէ. տեսնենք, ի՞նչ դուռ կբացվի:

«3»
Ի ոլառուաավոււն քո սքանչելի Հումորիասուվլաւն դործի -

ուրախ բան դրել...

14 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԵՎ ԾԻԱԾԱՆ»
(1954, մայիսի 8)

Սոնետ Նազիկի ծննդյան առթիվ

Հորդ աչքերից լափվեց վար... ու կամարվեց ու դողաց
Օրորոցի վրա Քո ա՛ արե, ոն՛ ծիածան...

եթե քեզ էլ նեղ թվա այս աչխարծը լի, արձակ,

Զանիծես, որ իմ կյանքի անվառունակ աչունին
Քեզ ես կյանքի կոչեզի... ու ղոչեցլի քո Հողին
Վերջին փայլին ու ղարկին, սիրո ռւսկե դաչույնին...

Արդ աճիր ու մի՛ ւոխրի դուաուոր իմ անուչ ու անդին,
Շիրմի վրա իմ Հեռու, երկնի վրա քո կյանքի...

Մի՛ տխրի, Ալո ֆան, վերջը լավ կլինի:
զենից: Երեկո:

27 մայիսի 1954 Թ. Ձերժինակ

Թանկադին Աչուո.

Վաղը մեկնում եմ կրասնոյարոկ: Հեռադրով ռլածանջել
են: Ասում են - աղաւոուլյուն է որ կու... ինչո՞ւ ւսյս ձնով:
Մեկնում եւի ուուաւմուք սխ խիթերուվ: կրասնոյարակից կգրեմ
ավելի ստույլ: Ալոն երնի քեզ գրած կլինի մեր դործի ընթաց-
Քի մասին: Վերանայվում է: Ես ռոլասում էի քեղանից նամակ:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 15

Զգրեպիր: Առույժմ աղաուոում եմ քեղ ւյդ Հողսից: կարող ես
թղթակցել Անտոնին Հեւո 122 1օքթօրՕ 54, 1ճտրոճալրաը 4. ԽԼ):
Նաղիկը ճում է: Զգիտեմ էլ ինչ դրեմ: Այս ճանասլարծոր-
ղությունը ինձ...: Մի՞թե աղառսոելու Հառսխար են կանչում:
Հեռադրով: ԱՆՀասկանալի է: կգրեմ կրասնոյլարակից: Ջերմ
բարեներ Գարնեդինին:

Ամեն տեղ քեզ Հետ քո՝ Գուրգեն

Նամակ 78, Անտոնինա Սաչարուն, Ջերժինակ,-

Սիրելի, Թանկագին Տոնեչկա, Հարաղասու.

Գրում եւմ կրասնոյարսկից: Այստեղ ոլարդվեզ միայն մի
բան` որ ինձ կանչում են Զինվորական գլխավոր դառուսվխուս-
ղություն, որոեղ դւոնվում է իմ դործը: Սալասելիքներս միայն
լավն են: Այսօր երեկոյան մեկնում եւմ Մոսկվա:

Սիրելի Տոնիա: Եթե միայն իմանայի՛ր, թե որթան եմ քեզ
կարուռել: Հիչում եւմ մեր փոքրիկ անկյունն ւսյս աղմկուռ
քաղաքում, Հիչում եմ մեր սիրելի դաորիկին, ժոլւոում եմ ի
լացս է դալիս: Մի տխրիր, սիրելիս, ամեն ինչ լավ կլինի ն իր
դարդին:

Գիչերելի կանսկում: Այստեղ ամենուր միայն մակարոնե-
ղեն են ոլաւոր առում - դրանով էլ առնվում հմ: Առուսմոքոս
Հոռխարյւս չի պավում: Մի՛ անձանդաւտ անու, օղի չեմ խմում,
ղղում եւմ ինձ (ավ:

Մի ժամից կդնամ Լիտերը»ջ" ե ճանաար Հածավան ւու-
նալու: Եթե չլինեն այնքան ժլաւո, ինչես Ձերժինակում, քեղ
ղդոնե մի Հարյուր ռուբլի կուղարկեմ: Եթե ոչ, մի կերոլ դի-
մապիր, տեսնենք աաւուվաւծ 22 կուս:

Նոամուկ դրե՞լ ես Աչուռին, եթե ոչ` դրիր:

Մի՛ ստվխրիր: Համբուրում հմ, սիրելիս, Համբուրում եւմ մեր
աղջկան:

Հաջորդ անդամ կգրեմ արդեն Սոսկվախդ:

Հավերժ քո` Գուրդեն

16 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

Նումո՛կ 79, Աչուո Սանամյանին, կանաուույ,-
31 մայիսի 1954 թ., կրասնոլարակ

Թանկաղին Աչուիկ.

Զարմանքից... մեղուներին... չկծեռ.-- այաօր երեկոյան մեկ-
նում եմ Սոսկվու: կանչել է Զին. դլի.. դառսուսխուաղությունը, ուր
ե գնվում է իմ գործը: Պարզելո՞ւ, քննելո՞ւ, երեի ն մեկը ն
միյուսը: կարծես երազի մեջ եւի: Հալլա-Հալլա: Մի փամից մւոււ-
նալու եմ Լիտեր: Սրւոխս միու ճում նուց ւա ույն է, որ Տոնիին
թողի 50 ռ-ուվ|: Եա՛ ալլած: կրասնոլարակը Հիանալի քաղուք է:
Գրում եւմ սփուոխը: կգրեմ Սոսկվավխը: Բարեներ Գարեդինին:

Քո` Գուր.

Նամակ 50, Անտոնինա ՄաՀարուն, Զերժինակ,-

Սիրելի Տոնեչկա.

Այսօր առւավուղյւան քեղ նամակ ուղարկեցի, իսկ մի ժամ
աու Հանդիսլեցի Վաղոխն: Սալասում ենք Ալաղզանին: Այսօր
չեմ մեկնելու, վաղը: Հիմա Հավատում եմ, որ Սասկվաից
կգնամ Հայրենիք ն ամեն ինչ լավ կլինի:

Մի տխրիր: Համբուրում եմ քեղ ի Ռութա-Նաղիկին:

Վաղո ն խաշ

Նամակ 81 Անտոնինա Սաչարուն, Ջերժինակ,-

Ի Թանկագին Տոնեչկա.

Գրում եմ կրասնոյարոկի օդանավակայանից: Տաս րուղեից
երեքով թոչելու ենք» Սոսկվա: Տվելին միայն 50 ռուբլի ճա-
նապարծչածախս ն ինքնաթիռի տոմս: Երեկոյան կլինենք
Մոսկվայում: կարծում եմ, որ ամեն ինչ լավ կլինի: Համբու-
բում եմ քեղ, Ռութիկին:

Բարեներ պանի Սարիաին, Անտոսիտե Սավիցկիննաին,
Վիկտորին, իողասին, Դալլաթյանննրին: Մի՛ սորի, սիրելիս:

Քո` Գուրդեն

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 17

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
1 ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ

՛ Ինքնակենսադրական: Երկեր, Հ. 1, 1965, էֆ 7-7: ՈՅքճյաուօ6,
«Ցօոքօճու Ղարճքճոքու,, ԽԼ, 1964, Ի/11, Շ. 96-110. Շ086ՆՇՑած ոոճրճոտ. ԽԼ,
Ճյշտշ., 1966, 1. 3, Շ. 441-456. 8038քճայճոթծ. ԽԼ, "Ը08, ոճ", 1991, 6.
328-492.

1962 Թթ. Մոսկվույի "«8օոքօճոլ 1որճքմրչքիլ" ամատդգիրը մի չարք
գրողների, այդ թվում` Գ. Սաչարուն պատվիրեց ինքնակենսադրու-
թյուններ` դրանցից լավագույններն ամսագրում, իսկ Հետաղայում նան
առանձին գրքով Հրապարակելու Հնռանկարով: Գ. Սաչարին ուրախու-
թյամբ ընդունեց Հրավերը, քանի որ մոսկովյան ամսագրերը նյութերի
ընտրության ն. տղադրման Հարցում ունեին ազատության ավելի մեծ
աստիճան. « Նյութն ընդունվեց ամսադրի կողմից: Բոյդ Հս երբ 19603
թվականի մարտի ծ-ին ելույթ ունեցավ Ն. Ս. Խրուչչովը, չարվածքը
Հարցրեց, -- ինքնակենաադրությունը Հե՞ւո ուղարկել, թե... Եռ գրեցի, որ

Բայց ածա ամրանը, երբ փչեցին այլ քամիներ, ինձ Հայտնեցին, որ
քանի որ Հիմնականը կմնա, այսինքն այն, ինչ ես տեսել ն գրել եմ...
Լավ կլիներ, եթե այղ «ոռետուչները» չլինեին, բայց ի՞նչ կարող ես
անել...» (Լ. Գերվունայոկուն, 7 նոյ. 1964 Թ.):

«Ռեսռուչների» մասին Գ. Մածարուն դրել է ե խմբագրությունը.
«Ձեր ինքնակենսադրությունը բոլորն էլ չատ Հավանեցին, անընդչատ
լսում ես գովեստներ ամենատարբեր ընթերցողներից: Շնորչակալու-
թյուն: Ժողովածուում առանձին Հրատարակության Համար կաչխա-
տենք վերականգնել այն ուղղումները, որ մոցվեցին վերջին պածին»
(29 դեկտ. 1964 թ., ԳԱԹ, ԳՄՖ, թ. 216):

Որոլես չդրված օրենք` մեկ անդամ լույս տեսած նյութը Հետաղա

-

Տես ծանոթ. 177:

118 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ունենար: Մանավանդ միութենական մամուլում Լու" տեսածը: Բոյդ
երբ Գ. Մածաղրին փորձեց «Ինքնակենաադրությունն» ընդգրկել Երկերի
Հինդ Հատորյակում որպես առաֆարան, սկավեց Հրատարակչական նոր
չրջառլոույւո. «Եւս ընկնում ու կանգնում եմ ինքնակենսադրականիս
ոլես: ինչպես գիտես, դրանով պիտի բացվեր առաֆին Հատորյակո: Առա-
ֆարկվեց Սիբիրի մասը Հանել. չչամաձայնվեցի. Հիմա այն անցնում է
ինատանցիայից ինստանցիա ն վերֆը չի երեում: Սա այն է, ինչ կոչվում
է կամայականություն... մարդու կենսադրությունից Հանել 18 տարի...
անեկդու չէ, ի՞նչ է...»,- դրեպ նա եղբորը Խ. Աճեմյանին (9 Հունվարի
1966 թ.), իսկ Շ. Շածնուրին՝ «Առաջին Հոռոորը մեծ ուչազումով Հրա-
ոլարակ ելա, չատ ժամանակ խլեց ինքնակենսագիրը: ոլոք եղավ նորեն
ու նորեն վերանայել, խուղել, խզել» (27 մայիսի 1966 Թ.): ա վերջո,
«Ինքնակենսագրականը» լույս տեսավ զգալի կրճատումներով:

«Ինքնակենաադրականը» ռուսերեն ունեցել է երեք ծրատարա-
կություն, Հայերեն` մեկ:

Ամբողջական տեսքով լույս է տեսնում առաջին անդամ:

Հրապարակվում է ըստ` Ե. Ջարենցի անվան դրականության ն. ար-
վեստի Թանգարան, Գ. Մածարու ֆոնդ (ԳԱԹ, ԳՄՓ):

՛ Վարադ, դմբեթաձն լեռնազանգված Վան թաղութից ոչ Հեռու,
Վարագավանք եկեղեցական երբեմնի Համալիրը կազմող վեց վանքերից
մեկը, կառուցվել է 21 դարում:

Հ Աճեմյան Գրիգոր (1871-1907), Վանի Սանդոյան ն Նորաչենի
դպրոցների տեսուչ, արմենական կուսակցության Հիմնադիրներից:
Ունեցել է մեծ Հեղինակություն Համաքաղաքացիների չրջանում:

Վանում դործող ազգային քաղաքական կուսակցությունների միջն.
դնում էր սուր պայքար, որին ղոչ դնաց ՅՇ-ամյա Գ. Աճեմյանը՝ իր
աներոջ որդու՝ դաչնակցական Տիղրան Միրախորյանի Ճեռւթով: Նրա
սպանությունը դատապարտել են ժամանակակից չատ գործիչներ
(Ա. Արփիար նան, իյօռք Հասկքնողը, «Շիրակ», կածիրէ, 1907, 1 օդոս-
տոսի, թ. ծ, էջ 465, Ա. Արսվիխարոոն, Հողվուռիք, նույն ւեղում, էջ 478,
վ. Թեքէեան, Մուքրե՛նք մթնոլորոոր, «Լուսաբեր», կածիրէ, 19065,
7 մալոռի, էջ 492, վ. Թեքէեան, Մեծերը լւ ոլզտիկները, «Լուսաբեր»,
կածիրէ, 1908, 16 մայիսի, էջ 528):

1 Շաձբաղի, Հայկական գյուղ Վանի գավառի Վան-Տոսպ դավա-
ռակում:

Հետ: Մննդավայրին է նվիրված նրա գլխավոր ստեղծաղործությունը՝

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 19

«Այրվող այգեստաններ» վեպը:
6 ՎերՀիչելումն է եր « կարմիր երգ» վաղ բանաստեղծուլցյան.

Քո՞յը, սե՛ս սիրած Վերֆալոյսրդ «Ոսկի Լիճ»
Ցեղիղ լթաված ծով արիւնն կ'արիւնուի՛...

՛ Սորսինհոս, երաղների աստվածը Հին Հունական դիպաբանությու-
նում:

ձերնանի թեմական դպրոպը Հիմնվել է 1837 թվականին` Սուրբ
Սարդիս եկեղեցու դավլում:

7 Հելիկոն, լեռ Հունաաւուա նումը, որտեղ, բո ավանդության, բնակ-
վում են մուսաները:

/0 «Աչիոսւուանք», դրական, Հասարակական, քաղաքական Թերթ:
Լույս է տեսել 1915-1919 թթ. Երհանում, չաբալվը երկու անդամ:

7 «Աչխաունք», Երեսոն, 1917, 25 նոյ., Թթ. 258: Մանկական Հուչերով
դրված բանաստեղծությունն ընդգրկված է ՍԱԱ7 «Պասուսնեկությաւն

սեմին» վիոլակում (երկեր, Հ. 2, էջ 338):
/2 «րդեն րժա ւծ Եղիշե Զարենցի բարի ուշադրությանը...--

Տես «Եղիչե Զարենց» գլուխը «Երիտասարդության սեմին» վիպակում
(Երկեր, Հ. 2, էջ 362-373):

եղիչն Զարենը (Սողոմոնյան, 1897-1957), բանաստեղծ: Ձերբասկոլ-
վել ն մաՀացել է երեանի բանտում: Գ. ՍաՀարին է Հեղինակը Ե. Զա-
ըննցին ձոնված առաջին բանաստեղծության, որը լույս տնսավ նախա-
խործրդոային մամուլում («Հայաստանի 4ույն», եր., 1920, 22 օղուտոսի,
թ. 118, ե նրա կենդանության օրոք տպագրված առաջին ն միակ
Հուչաղրության (« Գրական Թերթ», Եր., 1935, 12 փետրվարի, թ. 3):
Ե. Զարենցին են նվիրված նան այլ բանաստեղծություններ, Հուչա-
դրություններ, Հոդվածներ:

9 Խոսքը «Տիտանիկ-1» (1924) ժողովածուի մասին է, որը քնենա-
դատվեց «անկումային» հ «կաբակային» տրամադրությունների Հու-
մար:

77 Ազոառո Վշտունի (նարառղետ Թաշճյան, 1892-1958), բանաստեղծ,
պլրոլետդրողների ասոցիացիայի ղեկավարներից: Գ. Սաչարու վերա-
բերմունքը դեպի իր Հայրենակիցն անչաչտ ծր նախախործրդային
տարիներից, իսկ 1922 Թթ. Ա. Վշտունու գլխավորած դրական «3»
խմբակը ն Ն. Զարենցի ու Գ. Աբովի Հետ Համատեղ Հրասլարակած
դրական դեկլարացիան, որով ֆուտուրիզմը Հայտարարվում էր սլոն-
զիայի զարդացման միակ ուղին Հայաստանում, ավելի բարդացրին Հա-
րաբերությունները:

720 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հոառոկանչուկան էր սակայն, որ որքան թուլանում եին Ա. Վշտունու
դիրքերը որսլես վարչարարի լւ բանաստեղծի, այնքան նվաղում էր
Գ, Մարու Հակադրվածությունը դեւի Խաչ

2. Նախրի Զարյան (1901-1969) բանասանհղծ, արձակադիր, լթաահ-
բադգիր: Նր ն Գ. Մո Հուլրու դրական կառլերի մասին ոն ծանոլթ. 17 473,

76 վածում Ալազան (Գաբուզյան, 1903-1966), դրող, դրական-
Հասարակական դործիչ: Նրու ն Գ. Մոս Հալրու դրական կապերի մասին
ոն ծանոլժ. 17 130.

7" Ակսել Բակուն, (Ալեքսանդրը Թնոսյան, 1899-1937), գրող:
Պաւոկանել է « Նոյեմբեր» դրական խմբակին: Բոնադավել է ե
դատասլարսովել դնդակածարության: Գ, Մա Հարին նրան է նվիրել
բանաստեղծություններ, «Ալսելյուն քանդակներ» Հուչադրուլյունը
(« Գրական Թերթ», Եր-, 1959, 28 Հովւո., թ. 43):

Ք. Այեքոանդը Շիրվանզադե (Սովոխոյան, 1858-1935), դրող, լթաւտե-
բագիր: Գ, ՄաՀչարին նրան է նվիրել բանաստեղծություններ, Հուչեր:

7 Ստնհվան Զորյան (Առաքելյան, 1890-1967), արձակադիր: Պատ-
կանում էր «չեղոք»՝ այսպես կոչված` «ուղեկիցների» խմբին: Նր Հեւո
Գ, Մածարին դրական կապեր դրելթե չի ունեցել, եթե չծաչվենք «Ի խո-
բոց արսոի» մածախուտականը (« Գրական Թերթ», եր-, 1967, 20 Հոկտ.,
թ. 43):

7 Դերենիկ Դեմիրճյան (Դեմիրճօղլյան, 1877-1956), արձակագիր,
պասոկանում էր «ուղեկիպների» խմբին: Գ. Մածաղրին Հեղինակն է
«Մեռավ մեր Դեմիրճյանը» մածախուսականի («Գրական Թերթ», Եր.,
19256, 9 դելկտ., թ. 45) ե « Դերենիկը ծ5 տարեկան է» Հուչադրության
(«Երնան», Եր-, 1962, 20 փեւորվարի, Թթ. 43): Մի չորք Հոդվածներում
բարձը է դնածատել նրա արձակը:

27 ածան Թոլթովենց (Թոլթուլյան, 1894-1937), արձակադիր, թոհ-
ըադգիր, ոլառոկանում էր «ուղեկիպների» խմբին: Բունադաւովել է ե դա-
տասլարտվել դնդակածարության: Նրա մասին է «Մեր ոլայծաու Վա-
Հանը» Հուչ-դրախոսասկանը («Գրական Թերթ», 1961, 30 Հունիսի,
թ. 27):

22 Մկրտիչ Արմեն (Հարությունյան, 1906-1972), արձակադիր: Գ.
ՄւոՀարու Հեւո ունեցել է սերտ կապեր 20-ական թվականներից: 50-
ական թվականների վերջին Գ. ՍաՀչարին մտադիր էր գրել Մ. Արմենի
դրական դիմանկարը: Փոնված էր անդամ դիմանկարի խորագիրը
«Ամենից կրտսերը»: Բոյդ երբ 1961-ին լույս տեսավ նույն խորագրով
էասե՝ նվիրված... Դ. Սնեակին, պարզ դարձավ, որ Մ. Արմենի
դիմանկարը Հեւուսձդվում է անորոչ ժամանակով, ինչի մասին Գ. Սո-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 721

Անցնում էին տարիները, իսկ խոստացված դիմանկարը չէր
գրում... Հասկանալի էր դժվարությունը, որի առաջ Հայտնվել էր նա:
ի՞նչ չափանիչերուվ մոտենալ չկայացած բանաստեղծին ն ընդամենը
մեկ կայացած արձակ գործի Հեղինակին...

Աչքի էր զարնում նան այն, որ Գ. Սածարին Սիբիրից վերադար-
ձավ դրական նոր խորքով, ինչը չէր կարող չառաջացնել Մ. Արմենի
նախանձր՝ եթե Հաչվի առնենք նրա կոնֆլիկտամետ խառնվածքը:
Ի վերո նրանը Հարաբերությունները խղվեցին՝ արտաքուստ ոչ ղրա-
կան ո"լաստճառներուվ:

7 Նոր միությունն ստեղծվեց ի Հակակչիո պաշտոնական ասոցիա-
ցիայի: «Ինչո՞ւ անջատվեցինք» Հողվածում, նչելով, որ ԽորՀրդային
Հայաստանի պրոլետդրողների միությունն իրականում սոսկ երնանյան
«կառտայական ն. իներտ խմբակցություն է», որը զբաղված է «անամեջ
ինքնախթմբկածարումով» հ որն Հիր Հիմնադրման օրից Հալածեց Զարեն-
ցին, որի սայթաքումները «պրոլետդրողներ» արժեն», Գ. Սաչարին Հայ-
տարարեց. «ԱՀա 22 ինչու մենք դւոանք, որ դրական մի նոր չարժում
լեք է ստեղծել, ածա է այն, թե ինչու մենք Հրաժարվեցինք «ղրոլե-
կոչեցինք -- Հայ բանվոր ն գյուղացի գրողների Հոկտեմբեր միություն»
(«ԽորՀրդային Հայաստան», Եր-, 1925, եշ Հուլիսի, թ. 152):

Մ. Արմենի Հավակնոտ Հայտարարությունները, իբր ինքն է եղել
«Հոկտեմբեր» միության Հիմնադիրը, զուրկ են որեէ Հիմքից, ինչի

77 Գեղամ Սորյուն (Տեր-Բաղդասուրյան, 1902-1976), բանաստեղծ:
Գ. Սածարու ն նրա միջն եղել են Հավասարակչոված Հարաբերու-
թյուններ: Գ. Մածարին է Հեղինակը «Սարյան» կեղծանվան:

» Սողոմոն Տարոնցի (Աովոխոյան, 1904-1971) բանաստեղծ, թարդգ-
մանիչ: նրա Հետ Գ. Սաչարին դրական կապեր գրեթե չի ունեցել:

22 փվաղարչակ Նորենց (1903-1973), բանաստեղծ: Նրան Գ. Սա-
Հարու դրական կասլերի մասին տես ծանոթ. 1755:

27 Վածլում Փոասխաղյոան (1885-1965), դերասան, դրող: Գ. Մա Հորին
գրախոսել է նրա «Հետադարձ Հայացք» գրքի երկու Հատորները` «Մեծ
ճանապլարչորդի Հետադարձ Հայացքը» ն «Երկրորդ գիրքը» («Սո-
վետական արվես», Եր., 1956, Թթ. /-ծ, նույն ւոեղում, 19568, թ. 3):

7 Դերասան Հրաչյա Ներսիսյանի (1895-1961) Հետ Գ. ՍաՀարին
ունեցել է մտերմական Հարաբերություններ դեո 20-ական թվականնե-

Ըիղ: Նրուն է նվիրված «կյանքի ոլինսը» ոլաստմվածքը («Վերելք», Եր-,

722 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1935, Թթ. Ն էջ 49-51), «Պեպոյի երգը» բանաստեղծուլյունը (նուն
երդածձան Արու Խոս չաւորյանին, «Սովետական արվեստ», 1935,
«Լիրիկական թանդակննը» Հուչ-մաձախոռականուլ («Գրական թերթ»,
Եր., 1961, 10, 17 նոյ., թթ. 46, 47:

Խոսքը ի. Ստալինի մերձավոր զինակից Լ. Բերիայի մասին է
(1899-1953): Ստալինյան բոնադատումները կառղվում էին նան նրա
անվան Հետ՝ որպես ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարի:

7 Գ, Սածարուն քաղաքական ն պետական գործիչ Ա. Խանջյանի
Հետ (1901-1936) կապում էր աղզդակցական ն Հոդնհոր Հարաղզատու-
թյունը, ւոնս «Աղասու մոր երգը» բանաստեղծությունը, «Արծիվ Նոյի-
Ըի» Հուչադրությունը (երկեր, ծ. 5, էջ 539-549), «Երխտտսարդություն»
անավարտ վեղր (երկեր, Հ. 5, էջ 5-69): Ա. Խանջյանի վճռական
միջամտությամբ նն տալադրվել Գ. Սաչարու 30-ական թվականների
ամենանչանակալից գրքերը` «Սիղաչառ» ն «Սիրո, խանդի ն Նիցցայի
դարտիդպանների մասին» ժողովածուները:

կարան Մաոխնյան (1597-1935), Երեանի քաղայքային
խորՀրդի նախադա (1933-1936), ձերբակալման պածին` Քանաքեո-
դեսի տրանապորտի պետ: Դատապարտվել է գնդակածարության:

2 Վածան Մարոոյւան (Մարտիրոսյան, 1906-1937) կուսակցական աչ-
խատող, դրականադետ: Ջերբակալման պածին՝ չըջկոմի պրուղլագան-
դայի բաժնի վարիչ: Նրա դրական ելույթներն ուղղված էին նոյեմբերա-
կանների դեմ: Դատապարտվել է դնդակաչարության:

3. .խմբաղետ Չոլոն... Սասունում ֆիդայական չարժումների
մասնակից: Սառունի Հայալքավումից Հետո անցել է Հայաստան, իոկ
խորչրդային կարդերի Հատտատումից Հետո՝ Պարսկաստան: Հայ
ֆիդայիներին ներում չնորՀչվելուց Հետո՝ 1924 թ. վերադարձել է
ԽորՀրդային Հայաստան: 1927թ. բանտարկվել է ն 5 տարով աքսորվել
Տաշքենդ: 1936 թ. ձերբակալվել է երկրորդ անդամ... կոլխոզի կովերին
ծեծելու Համար: Մածապել է Երանի բանտում:

Հ վարդան Մամիկոնյան (1898-1937), Հողագործության ժողովրդա-
կան կոմիսար (1934-1936): Դատապլարաղվել է դեղակաձարության:

Տ Համո Հովձաննիսյան (1904-40-ական թթ.), կուսակցական աչ-
խատող, լրադրողչ «Ավանդարդ» (1924-1928) ե «ԽորՀլդույին Հառյաւս-
ւու» (1925-1932, 1935-1937) թերթերի խմբագիր: «Բալլադ Գրողների
միության Համամիութենական առաֆին Համադումարի, մանը բուր-
ժուական ինդիվիդուալիատի, բոնադրավված մանդատի ն Սաքաիմ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 723

«Մեր մանկատան սաներից էր Համո Հովչաննիսյանը, բոլորին այնսլես
չր թում, որ նրանից բան դուրս չի դա, թեն աշխատասեր էր նա ն.
զուրկ չէր ընդունակությունից: Սովետական տարիներին նա առաջ
դիմեց մեծ-մեծ քայլերով ն մի օր էլ դարձավ կենտրոնական թերթի
գլխավոր խմբագիր: իմ բանաստեղծությունները ուղում էր՝ տպում էր,
չեր ուղում՝ չէր տպում: Մի օր էլ իր Հոդվածներից մեկում ինձ պատվեց
«մանր բուրժուական ինդիվիդուալիստ» պիտակով...» (երկեր, Հ. 5, էֆ
587-588): 1939 Թ. դատասղարոովել Է ծ տարվա ազատաղըկման ն. մածա-
պել ճամբարում:

"ութը Ա. Մ. Օրլուվի ղեկավարած զինվորական կոլեգիայի ար-
մանած զինվորական կոլեղիան իր Հետ բերել էր Ստալինի, Սոլուռովի,
կաղզանովիչի ն ժղդանովի առորագրություններուվ Համկ(բ)Դ կենտկոմի
քաղբյուրոյի ապրիլի 19-ի որոչումը, որի Համաձայն արդեն որոչված
էր, թե ովքեր պետք է զեղակածարվեին ն ուվքեր՝ դատապարտվեին
րու 10 տարին կանխորոչված էլ, (ձքաոտ Աքօտոազծում Ք0ՇՇամոոօմ Փ646-
քճղոառ, ՇողՇօր 24, ՊճոՕ 416, ԸՇւք. 66):

Հ" Նման պատժաչամիը սովորական էր այդ տարիներին: Ա. Սոլժե-
նիցինը «Արխիպելաղ Գուլաղում» բերում է բնորոչ երկխոսություն.-
Քեղ ինչքա՞ն են վել: - Քասնծինդ տարի: - Պատճա՞որ: - Զդիոեմ:
- (Ռրոչ պաուղայից Հետո) Սուսո հա խոսում, «չղիտեմ»-ի Համար տասը
տարի են տալիս:

Բանակում ն կալանավայրերում օդտաղործվող ծխախոտի
Թռառսիոններ:

37 .երկոււը Ճճարւուսըւուլեւո...-- Խուքը Գ. Քոչարի հ Մ. Մաղ ման-
յանի մասին է:

Գեորդ Քոչար (Բոչարյան, 1901-1973), ճարմոաըաւղեւո: Աղզոասուա-
զրկման տարիներին Մ. Մազմանյանի Հետ կազմել է Նորիլակ Լ.
Դուդինկա քաղաքների գլխավոր Հատակաղծերը: Եղել է կրասնոյարակ
քաղաքի զլխավոր ճարտարապետը: երնան է վերադարձել 1960-ին:

Մաղմանյուն Միքայել (1599-1971), ճարտարաղեսո: Երեան է
վերադարձել Ստալինի մաչից անմիֆաղես Հետո:

«0 երեքը ւլը"ղ::- Ր Խոսքը Գ. ՄոսՀաղու, վ. Ալազանի հ վ. Նորենցի
մասին է:

2 չորսը ինժիներ..- Խոսքը Գ. Շիրմաղզանյանի, 8. Պարզյանի,
Հ. Շամշյանի ն Վ. Սախարնիկուլի մասին է:

724 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայֆրտնտեսության գլխավոր ինժեներ Գրիգոր Շիրմաղանյանը
(1892-1964) ձերբակալվել է 1937-ին ն դատասռլարուվել 2 տարվա աղա-
տազրկման որոլես աջ տրոցկիստական կազմակերպության անդամ, որն
անց էր կացնում վնասարարական աչխատանքներ չրային տնտեսու-
«Յա՛վ պատճառեց ինձ Շիրմագանի մածր. ավիտո՞ս մարդ, աղիռոռ Գրի-
գորի Վասիլնի՛չ: Գնացողները դնում են, մնացողները պիտի դնան, մի
իոութուլ

Պուովիր, ոլտվիր, կարուսել,
Քո երգը չե՛ր ուղում (ւել...

իսկ աշխարՀը ելի լիքը «իտի լինի մարդկանցով, սիրուն կանան-
պով ե նոր ա տեսնող թերթերով...» (18 օղուսոուսխ 1964 Թ.):

Ցոլակ Պարզյան (1902-2), Պետալլանի պատասխանատու աչխատող
մատակարարման գծով, նախկինում` ՀՕԿ-ի (Հայատանի օգնության
կոմիտե) աշխատակից: Էրտեսության մեղադրանքով դատապարտվել է
15 տարվա ազատազրկման: Մածացել է կալանավայրում: Ամուսինն էր

կոնստանտին Սախարնիկով, Սնանի կասկադի չինարարության
դլխավոր ինժեներ:

Համեկը ժողովրդական կոմիսար... Խութը Արտո Եղիազարյանի
(1899-1974) մասին է, ձասարակական գործիչ, մանկավարժ, 1929-1951
վել է 10 տարվա ազատազրկման, Հետազայում՝ «ազատ աքսորի»:
Հալաւուն է վերադարձել 1954-ին:

" Ւիճ երնանի նախկին կոմերիտմիության այում, որի մոտ ի
դատար էին ածվում դնդակածարությունները:

"" 1906 թվականից ցարական կառավարության ղեկավար Պյոտը
Ստոլիինի (1862-1911) բարեփոխումներից մեկն էր Սիբիրի բնակե-
ցումը: Վագոնների սլակասի ն վերաբնակեցվողների մեծ թվի ատճա-
ռով օդտաղործել էր Է բեռնատար վաղոնները, որոնք Հարմարեց վել
չին մարդատար փոխադրումների Համար:

" Սարզկենարոն Ռուսաստանում, եղել է քաղբանտարկյալների

«6 Ի. կալմանի օսպլերեւոր:

7 Ռ. Նելսոնի կաւոակերդությունը:

Պ Աբել Օրդուխանյան (1902-2), Հեն երնանի քաղաքային կոմիտել,

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 725

7 կրասնոյարակ, նախկին նույնանուն երկրամասի վարչական
կենտրոն` Ենիսեյ դետի աղին:

2 Մարիինակ, քաղաք կեմերովոյի մարզում` կիյա դետի ն Անդր-
սիբիրյան երկաթուղու Հւուոււմ ուն կետում:

5 կոնատանտին Իղերտ (1883-1955), Սոսկվայի գեղարվեստական,
Աղզոաովել է մածից մեկ տարի առաջ:

2 Անատոլի Լունաչարսկի (1875-1933), խործրդային պետական
դործիչ, դրող» քննադա», արվեստաբան:

3 Համբարային կետը Հայտնի է նան 9իբուլա բնակավայրի
անունով:

57 «մտավորական որիկաներին»... (ռուս.):

Հւ Կուվված էր 1947...- Գ. Մաշարին Հնարավորություն չի ունեցել
ուսումնասիրել եր դործը: Սիոռլը սկսվել է դատավճռում ձերբակալման
տարել վի նչումից: 1936 թ. օդուսոուսի 10-ի փոխարեն նչվել է 1937 թ.
օղդուսոուխ 10... ԶՆայուծ բոլոր ամ 1 փաստաթղթերի առկայությանը (Գեր-
ն այլն)` մեքենադրական անփութությունը եղավ վճռորոչ:

56 Ամենայն Հավանականությամբ դա եղել է պայուսականման
պարկ («Ուլալա դիչեր» սպատմվածքում` «ուսից կավխված ղարկ»):

357 աճայրենիք՝ մինուս Երնեան...- Պասոիժը կրած քաղբանտարկյալ-
ների նկատմամբ կիրառվում էր «վարչական արոուք սում» ոլաւոժամի-
էր»: Ռուաաւուուււ յում արգելված դուռին ընդգրկում էր նախկին
բնակության վայրը` Հարյուր կիլոմետը չառավղով:
կան տարածքից:

Հիմ երկրում, ես, ասես, օտարերկրացի եմ...-- Նկատի ունի Ս.
Եսենինի "ՔջՇջ ՇՕՑԾՆԸԵՅՑ ' բանաստեղծության ւոողերը.

Ք3րու ՇՕՐքճաոճու ՇՆՅ/ 116 ճի Վ7ա01.
8 650621 Շրքճոճ 7 ՇՂ08ոօ տաօօքճոծդ...

(Ը. ՔՇ6ճաուո, Ըօ6ք. ՇՕՎողճաոմ 8 ոո
ԴՕր(82., 1Օոք 87ՕքՕմլ Շշք. 169),

726 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գ, Մա ծաղրին բարձը: էր դնածառտում ռուս քնարերդակ Սերդեյ
եսենինին (1595-1925): Ս. Եսենինի բանաստեղծական ընդվզումը
Հերկալի արչավանքի» դեմ Հարաղասո էր նրան: Ռուս բանաստեղծի
ողբերդական մածվան առթիվ նա դրեց. «Եսենինը կավխվեց. չգիտեմ
Լենինի մաՀր ավելի ազդել ինձ վրա թե Եսենինի. ավելի չուտ
երկրորդը, որովչետն Լենինը իր կյանքի վերջին չբֆանում ապրող մի
դիակ էր, իսկ նրա դործը կայուն ե կատար. բոսյց եսենինը.... Մ դեռ
չառ ճանապար ուներ անցնելու: Սիրու րոզ է լինում, երբ Հիչում եւմ
նրան» (ՊաՀարեին, 26 Հունվարի 1926 թ.): Մել տարի անց Գ. Մա ծորին
դրեց «Սերդել Եսենինին» (երկեր, ծ. մ էջ 53) բանաստեղծությունը,
իսկ Հետաղայում բաղմիցս անդրադարձավ նրան եր Հոդվածներում ե
ատեղծադործություններում: Գրական աչիւարծին նվաղ Հայւոնի են
«Սորո նամակը» ե «Ի ո"լատասխանը» բանառտեղծույթյունները
(Գ. Մածարի, Մ. Արմեն, Երկու մայր, Եր-, «Նոյեմբեր», 1927).

Ռուսիայում եղել է մի պոնտ ինձ նման,
Նրանից, իՀարկե, ես փոքը հրդաՀան եմ,
Բայց եղել է մի բան նման անսաՀման,

Նա կտրեց դանակով իր զարկերակը...

Գ, Մաս Հարու «կաբակային» ռլոեղիան, նրա եսենինամեւո Հողված-
ները քանիցս են դարձել քննադատության թիրախներ: Ի պատասխան
դրանցից մեկի նա դրեց:

«Մեր Հոդվածում մենք Հաւսոկառլես լւ միայն Եսենին դառնալու
«պանկություն» չէինք Հայւոնել. ես փնտռել եւմ նաեւ Հայ Բարբելներ ե
Բեզիմենսկիներ ն չեմ գտել. Հասարակական այն պայմանները, որոնք
դոյություն ունեն Ռուտաուուսնոււմ ն. աւտեղծեցին, կերպարանավորեցին
Եսենինին, եթե կան նան մեղ մուտ, ապա ուրեմն Եսենինը գալոց է,
ինչպես նսւ դալող են Փուրմանուվն ու Ռւսոկինը: Ընկ. Բուվխոսրինը չառտ
ճիչ, է որոչել. ուրիչ բան է բանաստեղծ Սերդեյ Եսենինը, ուրիչ` Հա-
ռարավական երեույլթ դարձած "հսհնինչչինան » (նամակ խմբա-
դրության, «ԽորՀրդային Հայասան», Եր., 1927, 10 սեռլւո., թ. 207):

Մարու ե Եսենինի «կաբակային» ռպլոնղիան քնարական բանա-
ատեղծների յուրօրինակ արձագանք էր ծասարակարգի քնարամերժ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 721

չր ռուս բանաստեղծի ազդեցությունն իր պոնղիայում:

Մի Հարցաթերթիկում (1928) «Ռուս ն Հայ գրականության ո՞ր
գործերին եք դուք նախապատվություն տալիս» Հարցին Գ. Սածարին
միանչակ պատասխանել է` «Եսենինի դրվածքները» (ԳԱԹ, ՀՊԳ ամո-
ցիագիայի արխիվ, թ. 711):

"2 ասյդ 444 օրերի մասին, որ ես արեցի Երնհանում...-- Ընդունված
է Հաշվել արգելավիակման օրերը: Բայց հրեանյան կիսաազատությունը
իր երկրորդ ձերբակալությունը Հաշվել է ուղիղ 444 օր: նրա չիրակա-
նազված մւոածղացումներից մեկի խորագիրն էր «444 օը Երհանում...»:

" Գ. Սաչարին չվերականգնվեց իր քաղաքացիական ն ստեղ-
ծագործական իրավունքներում: Այդ ամիսներին նա ատիպված էր
զբաղվել թարգմանություններով: «Գրական թերթում» լույս էին
ոնում ոուս |ւ վրաղ բանաստեղծների դործերը՝ « Գ. Մ.» ե «Ա. Գ.»
առորադրություններով: Գ. Սածարու թարգմանությամբ ՀայպետՀրա-
ոը լույս ընծայեց նան. Ա. Բելյանի «երկկենցաղ մարդը»՝ անստորաղդիր
ն Է. կաղակնիչի «Աստղը» վեպը՝ ուրիչի ազգանունով (տես նան
ծանոթ. 17"):

(2 Սիլվու կառլուիկյուն (1919-2006), բանաստեղծ: Գ, Մա Հարին
անդրադարձել է նրա ստնղծագործությանը «Հասունություն» գրախո-
ռականում («Սովետական Հայաուուն », Եր-, 1961, դեկտ., Թթ. 12,
էջ 33-35) ն մի չարք երդիծականներում (տես «Մեր նչանավոլրու-
Հիները» ե «Մեր բանաստեղծուծիները» «Երդիծանք ե Հումոր»
ժողովածուում, «Առլոլոն», Եր-, 2004):

2 Վածադն Դավթյան (1922-1996), բանաստեղծ, ի մբադիր: Գ. Սո-
Հարին նրա Հետ ունեցել է մանրիմ չարաբերություններ, գրել է
բանաստեղծություններ, դրել գրախոսականներ, Հուչեր:

ա Պարույր Ս/ւոկ (Ղաղալրյան, 1924-1971), բանաստեղծ: Նր ե
Գ, Մարու դրական կասլերի մասին ռես «Այրվող այգեստաններ»,
Եր., «Առլոլոն», 2004, էջ 645-649:

/ Գնորդ Էմին (կառլեն Սուրադյան, 1919-1992), բանաստեղծ:
Դածալանելով ընդծանուր բարյացակամ տոնը, Գ. Սաչարին մեկ անդամ
չէ, որ անդրադարձել է նրա ստեղծագործական վրիպումներին:

Համո Սածյան (Հմայակ Գրիղորյան, 1914-1993), բանաստեղծ:
Գ. Մածարին նրա Հետ ունեցել է մանրիմ Հարաբերություննելր,
անդրադարձել է նրա աւտեղծադործությանը «Գրական նամականի»

128 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դրախոսականում (« Գրական Թերթ», Եր-, 1959, 20 փեւորվարի, Թթ. 7:

67 Հրաչյա Հովծաննիայոան (1919-1997), բանաստեղծ: Նրա ուտռեղ-
ծագործությանը Գ. Սածարին անդրադարձել է «Հրաշալի այդեպանի
վայրի վարդը» գրախոսականում («Գրական թերթ», եր., 1969, 21
փետրվարի, թ. ծ):

՛ Տաժանակիր, ղաժան ետա ինը քաղաքների ինը բանտերով...
Աքաորականների առաքումն աքաորավայր կատարվում էր նրանց
բանտից-բանտ տեղափոխումների 1 ատալների ծամալրման միֆոցուվ:
Հաջողվել է ճշտել այղ չարքից Բաքվի, Ռոստովի, Գորկու, Կիրովի,
կրասնոյարակի բանտերը:

7" կանավ, քաղաք կրասնոյարակի երկրամառտում` կրառնոյարակից
300 կմ դեւի արքելք:

՛ Ջերժինակ, չըֆկենարոն՝ կանակից 150 կմ Հեռավորության վրա:

7 կոլխողի նախադածը Հպանցիկ Հիչատակվում է նան Նամակ
10-ում:

՞ Աջիջր, աշխատանքային օրավարձ, կոլոնտեսականի կատարած
աշխատանքի դնաձատման միավոր կոլտնաեսություններում:

Մ կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական թերթը:

Դ Բրիգադիրը Հպանցիկ Հիշատակվում է նան Նամակ 10ում:

՛Նախատիոլն է «Նախօրյակին» պատմվածքի Հերոս կռանաձար
Դավելի: Հիչատակվում է սիբիրյան մի չարք նամակներում` նույն
Պավել անվան ւա:

7 Անտոնինա Պառւլայտիտե (1924), ծնվել է Վիլնյուսում:
Սովորելիս է եղել տեղի Համալսարանում, երբ 4երբակալվել է 1945թ.
մերձբալթյան Հանրըասլեւոուլյունների Հաղատադրումից» Հեւոո:
Դատապարտվել է չորս տարվա ազատազրկման, պատիժը կրել կոմի
երկրամասում: 1949-ին աքսորվել է Կրասնոյարսկի երկրամասի Ջեր-
կուուայում:

74 Սոլոմեւտ Ների (1904-1945), Լիովացի բանաստեղծ:

"Գ. ՍաՀարին չփվոլթում է: Պատմվածքը լույս է տեսել մեկ տարի
անց («ԽորՀրդային Հայլաուուսն », Եր-, 1924, 29 մայիսի, թ. 122):

40 Պավլո Տիչինա (1597-1981), ուկրաինացի բանաստեղծ ե Հասա-
րակական գործիչ, թարդմանիչ:

"7 ՌԱՊՊ, ռուսերեն Հաղավումն է Պրոլետարական գրողների Ռու-
սաստանի ասոցիացիայի: Գ. Սաչարին նկատի ունի կաղապարված դա-
դառիարական դիրքերից գրական անարդարացի քննադատությունը:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 729

7 Աղնարկվում է Վ. Լենինը: Լենինյան նորմերը Գ. Սածարին Հա-
կադրում էր աւուալլին յունի, ւյլ այլընւոր անք Մ չէր կարող ունենալ:
5Միննույն ամսադրում երկու դործ կիսատ թողած... Գ. Սաչարին
նորից չփոլթում է: Այդ դործերը կիսատ մնացին նույն 1934 Թ. բոյ
«Գու են ւան ոո ծւ » լույս ոնսնում «Վե ե », իս «Ա ձն ու-
Ոէ Է՞ Լոր)" 5ը ՈՔ ա
դործ Սուրը»՝ «Սուվեւուկուն դրականություն» ամսադրում:
44 Տերերը ոհ ԳԱԹ, ԳՄ, Թթ. 15:

էմ. ԱՐՋԱԿ

/ Ար: Առաջին անդամ` «Սովետական դրականուլթյուն», Եր-, 1956,
Հունիս, թ. 6:

Պատմվածքի Հիմքում ընկած է իրական դեպքը, որը Հիշատակվում
է Նումա՛կ 37-ումի:

7 Աչոտ Սանամյան, տես ծանոթ. 17":

3 «թաղիքե ուռնամաննելր... (ռուռ.):

"ոզրպարտություն (ռուս):

Մի անդամ գերեզմանատանը: Առաջին անդամ` «Սովետական

դրականուլթյուն», Եր-, 19256, Հունիս, Թթ. 6:

6 Ազդանունը Հիշատակվում է նախնամակ 10-ում:

՛ Անմեղ մեղավորներ: Առաջին անդամ` «Սովեւոական դրականու-
թյուն», Եր., 1956, Հունիս, թ. 6:

4 Ողբերդություն Թթոչնանոցում: Առաջին անդամ` «Սովետական
դրականուլթյուն», Եր-, 1956, դելկտ., Թթ. 12:

Հրապարակվում է ըստ` ԳԱԹ, ԳՄՓ Թթ. 16:

Պատմվածքի Հիմքում ընկած իրական դեսլքը, Հիշատակվում է
Նումո՛կ 27-ում:

"անրկարաճիտ կոչիկներող.. (ռուս):

7 աքաշթչոց... (ռուս):

ո .Ջաիով... (ռուո.):

/7 Արջը ծխամորճով: Առաջին անդամ` «Սովեւոական դրականու-
թյուն», Եր., 1957, մարսո, Թթ. 3:

3 աղ եՀ... (ռուս.):

77 «Դույլըո (ոու):

5 բլիթներ... (ռուո.):

/6 Մաքուր խղճի Համար: Առաջին անդամ` «Սովետակուն դրակա-
նություն», Եր-, 1957, մարսո, թ. 3:

17 ..Հ«ՀրդեՀաչեվ»... (ռուո.):

7...վեր մակ... (ռուո.):

30 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

"Ադրբեջանական երդի տեսակ:

20 ...ՀրդեՀ... (ռուո.):

71 ...ճկուն ռեղինե փողրակ... (ռուս.):

՛շ .դրասենյակ... (ռուս.):

աաաւողֆարանում... (ռուո.): :
Հրամհքննայություն-զեղծարարություն... ( խոռակցական ռուս):
5 Նախօրյակին: Առաջին անդամ` «Սովետական դրականություն»,

Եր., 1959, մայիս, թ. 5: Հրոաւղարաւկվում է աԶա ` ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 21:
22 Ռուսերեն Հառղավում` մեքենասորակտորային կայան:
27 սա ռյեւտին... (ռուո.):

Պաքաղցրաբլիլթ.-. (ռուս):

Հ" Նման Հարցը տրվում էր չչի արժեքն օղու գնի մեջ ներառելու
ամ բացառելու Համար:

37 Փերի ամենամյա իջելումը 10-15 տոկոսի սածմաններում տա-
բածվում էր ոգելից խմիչքների ն առաչին անչրաժեչտության
պարենային ապրանքների վրա:

" Նկատի ունի կոմունիստական կուսակցության չրֆանային
կոմիտեին:

շի. Ստալինի թնավոր արտաչայտություններից մեկը:

"Համեմատաբար թանկ ծխախոտ:

" Ակնարկում է Աչուղ Ջիվանու «Զախորդ օրեր» երգը:

Ջ Այուռեղ ՝ վե՛րջ... (ռուո.):

37 Գետ Ռուսաստանի եվրուղական մասում, ամենամեծը Եվրուլա-
յում:

"' Վոլգա դետին նվիրված ռուսական ժողովրդական երդ:

Հ Ոռտ ավանդության եղիա մարդարեն ապրել է իորայելի Աքաաբ
թաղավորի օրոք: կերակրվել է ագոտվների բերած Հացով ն մսով, իսկ
երբ տեղափոխվել է աղքատ մի այրու տուն, այդ տնից Հացը ն միսը
Հրաշքով չի պակասել:

" կաշչեյ թաղավոր (Հաճախ Անմած ածականով), ռուսական ժո-
ղովրդական Հեքիաթների Հերոս:

ք Ալնհքոանդը Պուչկին (1799-1637), ւու բանաստեղծ:

2 Նկատի ունի Միխայիլ Լերմոնտովին (1914-1041), ռուս բանա-
ճւռեղծ:

"Նկատի ունի Պարույր Սկայորդուն (ժ. թ. ա. )Ղէչ), Առքանալյան
թագավորության Հիմնադրին:

23

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 731

"Միխայիլ Կալինին (1875-1946), պետական ն կուսակցական դոր-
ծիչ:

6 Մոլւոխ 5-ին մածաղավ ի. Աոլինը:

"Սլ. մարդը: Ճամբարային առաջին պատմվածքը լույս տեսավ
դրվելուց երեք տարի անց` «Լռություն ձայնը» ժողովածուում (1963):
Հրառլարակվում է ըստ` ԳԱԹ, ԳՄՓ, անմչակ թղթապանակ:

Ժողովածուն արդեն իֆեցված էր տարան, երբ 1963-ի ամաոր
Գ, Մածարուն, որը Հանդատանում էր Մերձբողթիկայում, Հասան տմ-
Հանդատացնող լուրեր: «Գրքիս չուրջը գեչ աղմուկ կա, Հետա-քրք-
ըմի՛ր»,- դրեց նա դրականադետ 6. Շաչրիկյանին: Պարզվեց, որ ժո-
ղովածուխ Հրապարակումը կասկածի տակ է «Սն մարդը» պատմվածքի
Համար: Սրաղդրվել էր անդամ այն Հանել ժողովածուից: Գ. Մաչարին
արեց, ինչ կարող էր. «Այսօր մի նամակ ուղարկեցի ընկ. Ճարոբյանին
դրքիս առնանդման կապակցությամբ. ներիակ ուղարկեցի
Եվռուչենկոյի ՂՔԻՐ, 183618 -ի երեկվա Համարում լույս ոհ ուաւծ
բանաստեղծությունը: Սքանչելի բանաստեղծություն է, գնացեք գրա-
դարան ն կարդացեք: Բողոքեցի ն խնդրեցի նրա վճռական միջամտու-
թյունը» (Հ. Սածյանին, 15 Հուլիսի 1962 Թ.):

Առաջիկա օրերին ոչինչ չիոխվեց ն օգոստոսի 12-ին Գ. Մաչարին
նորից գրեց Շ. Շաչրիկյանին. «Գրքիս Հետ պատածածը (մանրամաս-
նությունները քեզնից կսպասեմ...) խփեց ինձ կայծակի նման: կարծեմ
անցյալ տարի այս ձեռաղրու| նամակ չեմ գրել բեղ: Գրի՞չն է դողում,
ո՛չ, մատներս են դողում. վիրավորվեցի դրթիս Հետ, գրքիս սլեռ...»:

Հնկ կենտկոմի առաջին քարտուղար Յա. Զարոբյանին ուղղված
դատմվածքով, ավելին, արժանացավ տարվա լավաղույն պատմվածքի
մրցանակին ն մեկ տարի անց ունեցավ առանձին Հրատարակություն`
« Պաոմվածքնելր, 22272 դար» մատենաչարով|: Աաորամաբանուկունը,
չարունակությունն էր, որը տեղի ունեցավ գրողի մաչից Հետո: Երկերի
ժողովածուի երրորդ Հատորում պատմվածքը լույս տեսավ տողատա-
կային ծանոթադրությամբ` «Լույս է ոնհսնում կրճատումներով»: Դու
ավելի չուտ վերաբերմունք էր դեղի կյանքից Հեռացած Գ. ՍՄածարին,
քանի որ պատմվածքը քանիցս լույս էր տեսել արդեն նան Սիյուութում:

ժողովածուն դրախոսելիս, Վ. Դավթյանը չչրֆանցեց պատմված-
Քը. «Սաչարին իր «անտանելի բնավորությամբ» ժոլտալու առիթներ է
ճշմարտությունը, մղձավանջը, գուցե ն ոչ մի տեղ չլոող կյանքի զվարթ
զարկերակը միածյուսվում են իրար, դառնում արցունքով ու ժպիտով,

732 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դառնությամբ ու ծիծաղով կայծկլաող արվեստի մի Հրաշալի գործ:
Թվում է, թե ժաղլւուլու, ծիծաղելու ոչ մի տեղ չկա....»: (Այնուամենայնիվ
ժողլիւռով... « Գրական Թերթ», Եր., 1962, 16 նոյեմբերի, թ. 46):

Պոաուրվուծքն արտաւույվեց « Նայիրի», «Յառաջ» պլարբերականնե-
րում: Ուչագրավ էր «Նայիրի»-ի խմբագրական խոսքը. «Ժողովածուին
մէջ տեղ դրաւած է նաեւ առաջին անդամ ըլլալով, աքսորի կնանքէն
դրուադներ: Յայտնի է, Թէ Գուրղչն Սաչարի Սիպիրիոյ արդելա-
րաններուն մեջ ապրեցաւ աւելի քան տասնըչին տարիներ: Այդ
կեանքին ու միջավայրին մթնոլորան է, որ Փարազատօրեն կր
սլատկերացնլ «Սեւ մարդը» պատմուածքը, ուր չկայ դառնութիւն եւ
իրք, չկան յուզումի եւ ոխի սոռթկումներ, այլ կայ Հազիւ նչմարելի
թախիծով մը տրուած իրականութիւնը, ճիչղ այդոլէս՝ ինչոլէս կրլլան
մեծ ողբերդութիւնները, երբ ոլառոմուխն «լուուլթեւան ձայնով», դասական
սլարզութեան Հառած մեծ արունստաղէտի դրչով» («Նայիրի», Պէյրութ,
1962, 25 նոյեմբերի, թ. 28):

Հրապարակվում է բոտ ինքնադրի` ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 26:

7 Գ, ՍաՀարին դժկամությամբ էր մասնակցում նման միջողառում-
ներին, որոնք Համարում էին չամխանիչ գրողի Հասարակական ակտի-
վության: Վերադարձից Հետո նա ունեցավ միայն երկու Հանդիպում
Հաչխատավորության Հեւո»:

" Աքաորից վերադառնալուց Հետո մինչն բնակարան ստանալը
Գ. Մածաղրին երկու տարի ընտանիքով առղրեց «Երհան» Հյուրանոցում:

2. Գետ կրաանոյարակի երկրամասում, ձալի վտակն է Ջուլիմ դետի:

«7 1961 թ. Ս. Խանզադյանը Հայ գրողների ն մշակութային դործիչ-
ների կաղմում դործուղվեզ Տաչքենդ: Գ. ՄաՀարին նրան դրեց Երեա-
նից. «40-ական թւականներին ծանոլժ եղա մի ուղբեկի Հեւո, «Բարբոյ»
էին կանչում. երկու կին ուներ ն ամեն ամիս ստանում էր երկու ծան-
բոց: Եթե Հանդիսղես` բարեիր»: Սու նույն Նուրունբայն է:

" Սարզային ենթակայության քաղաք իրկուտակի մարզում:

52 աա պրար եւոր... (ռուո.):

55 սարա... (աղրբեջ.):

57 Յ0-ական թվականներին Հայաստանում տարածված բանաույին
երգ:

55 ս։խոծանոցի... (ռուո.):

56 սոն եսվար... (ռուս.):

"- Ջի՛ կարելի, չի կարելի... (աղավաղված ռուս):

5. Սաուսնուն դիսոե... ( աղավաղված ուուո.):

59. Բանն ի՞նչ է, ավոլեր... (ռուս-վրացերեն):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 133

2 Բանն ի՞նչ է: իսկ բանն այն է, որ... (ռուո.):

ԴՇ Հայրենակիցը Հայրենակցին չպետք է նեղացնի (խառր Հայ-
ռուս-ադրբեջաներենով):

շշ «Խեղդետինների ձմեռանոց» ռուսական դարձվածքի իմասոն է,

" Բնակավայր Ադրբեջանում:

64 «Համաներումը... (ռուս.):

5 Հին Եդիսպոոսի փալոսվոննել, մ. թ. ա. ՃԱԷՀԱՄ դարերում:

՛" Գործերը դնում են, գրասենյակը գրում է..- Ռուատկան ժո-
ղովրդական ասացվածքը խործրդանչում է բուռն գործունեություն:

67 Աղավաղված բառերն են «Վոլդա-Վոլդա» կինոֆիլմում Ի. Դու-
նանակու հրաժչտությամբ դրված երգի:

68 ա ղաւուվխուղ ... (ռուռ.):

6. Խնդլ եմ... (ռուս.):

70 ««ղատաղլիք, ծույլ... (ռուո.):

Դ .«.Հւաւոուկ... (ռուս.):

՛՛ Նկատի ունի ժողովրդական երդի վերածված Ռ. Պատկանյանի
«Արուքոի մարւուս ւու ը» բանաստեղծությունը:

՞ Փյոդոլ։ Շալյաղին (1873-1938), ոուս երգիչ, բառ:

՛ Ռուսական նախախործրդային աքսորական երդ` «Թափառա-
Հոչեմը»:

Դ Քաղաք Սորդովիայում:

Ակնարկում է անգլիացի կինոդերասան Զառլի Ջառլլինը (1669-
1977):

7 Գիչեր: Առաջին անգոր « Գրական Թերթ», Եր, 1964, 19 ապրիլի»

Լույս տնսավ խմբաղրության թղթապանակում ավելի քան մեկ
տարի «գիչերելուց» Հետո, արտատղվեց Աիյուռքի պարբերական-
վերապած Հր. Քոչարը Հայտնեց այն կարծիքը Թն՝ «պատմվածքը այղ
թեմայով գրված լավադույն գործն է թե՛ Հայ, թե՛ ռուս դրականության
մեջ» (Վ. Դավթյանին ուղղված Գ. ՍՄածարու 1964 թ. մայիսի 28-ի նա-
մակից): «Բաղինի» աշխատակից դրականագետ Բ. Փափազեանը
Ա. Ալիքյանին գրեց. «Առիթ ունեցա կարդալու Գ. Սաչարիի «Գիչերը»
«Գրական թերթի» այստեղ Հասած վերին թիւին մեջ: Գլուխդործոց մը
զոր ըմբոչխնեցի: կրնամ ըսել, որ առաջին անդամն է կր Հանդիպեմ իր
քու եւ անչուչտ զինք չրֆաղատող ծեղինակեերուն մէջ միչազդային
առումով դրական, արունաի էֆերու. ամբողջ դրուածքը, տող առ տող,

134 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ռպլասոկեր ոու ոլասոկեր, աողրում ոու ապրում իրաւ դրականուլյիւն մրն
է. Հայկական Փոլքբնըը մր, Հեմինկվեյ մր կրլլար Գ. Սաչարին, եթէ այղ
4եւով, ույդ Հարաղասուլթեամբ վել մր կերտեր, անչուչո ույդ
իրաւութեամբ եւ աղաստուլթեա մբ: Համենայն դէպս ույդ էջերը կը ւն
ինձի Համար դլուիւ-դործոց էջեր: Առաջուղրկ Ըրի» որ «Բադինի» Հաջորդ
Թիւին մեջ Հիւուրասիրենք ույդ. կորը, տալով անոր ներկայացման
արժանի ձեւ, թուղթ ու տառեր, որոնք կարողանան Հաւելեալ Հաճոյք
մր Ըլլալ ե մարդու աչքերն ռլ կչոացնել, փոխանակ մանրըառուուխն վրա
չարչալրուելու...»:

Ինչողես միչ (օրինաւվ՝ Սխյուութի կողմից «Այրվող այդեստաննե-
Ըը» Լ. Տոլուռոյի « Պու նում ե խաղաղություն» կամ Բ. Պատանհունոայի
« Դոկտոր Ժիվաղդո» վեպերի կողքը դնելու դեպքում) Գ. Մածաղրին մեր-
ժեղ դերադրական դնածատականները. «Զոասիաղանցվա՞ծ է.- իՀարկե,
ընդունում եմ...»,- դրեց Մ (Վ. Դավթյանին, 27 մայիսի 1964 Թ.),
Հ..խծարկե, չառսիաղանցույթյուն է...»,- երկրորդեց Բ. Հովահսիյունին, իսկ
Գ, Շածինյանին՝ «Փոլքներ, Հեմինդուել՝ ոչ, բոյց Գուրդեն ՄաՀարի մր
ԸԼլոլ Հասւուաւուասլես որոչեր հմ»: Նա ուներ եր Համեւուո բոսպաւորու-
թյունը ոլա մվածքի աննավխրնվլաց Հաջողության. «Եթն չծաչվենք
«Սանկությունը», մինչն անդամ եթե այղ ել Հաչվենք, իմ ոչ մի դործը
չի դատել այս արձագանքը Թե երկրում ն թե երկրից դուրս ինչ գտավ
«Գիչերը»: Երի... ժամանակի նչո՛ն է...» (Բ. Հովահիյանին, 12 Հունիսի
1964 թ.):

Նույն նամակում Գ. Մածարին չարունակեց «Զիշո է ա քննադա-
ւուլցյունն ու ղուդածեռը «Սլ. մարդու» ե ոյս ոլառումվածքի վերաբեր-
մամբ: Հաչվի սոյ, որ «Սեր» դրված է տարիներ առաջ, երբ «շչնջալն»
այսօրվա դոռալու գինն ուներ»:

Բարձը դնաձատականների չարքում միակ աններդաչնակ ձայնը
Մ. Արմենինն էր, սիբիրյան ռ"լատմվածքների մեկ ւյլ Հեղինակի. «Քո
«Գիչերը» Թույլ դործ է, ւան ...չ անդլուվ...»: Նան դնաձատականը
տրված էր ույն օրերին, երբ դրախանութներում Հայւոնվեց նրա «Սաո-

ե ն Հուն ձնե, » ւաւում ուծ քնե ժողուվածուն: «Ես եռ չեմ կա -
միրեցի լ» պատմվածքների ժողովի դեռ չեմ կարդ
ցել նրա գիրքը, բոյը ուրախ կլինեի, որ այդ դաժան խատաղածանչու-
թյունը բխեր նրա վերջին դործի արվեսոխ մակարդակից: Մբաժամանու
խուռ պավալի կլիներ, եթե նրա ույ դնածաւտւականների չարժառիլթները
ւյլ Լինեին»,- դրեց այդ առիթով Գ, Մածարին (Բ. Հովահսիխյունին, նույն
տեղում):

Մ. Արմենի ծայր աեղ կարծիքը աւոիլեց Գ, Մծարուն ուան ձին
նամակով անդրադառնալը նրա աւտեղծադործությանը.

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 35

Հ...նրա Հիմնական րաւոր ռարքելն է, Հնարելը: Նո՞ր բան է դա:
այսօր էլ սպարծենում է վկայակոչելով Ջարենցի դրական կարծիքը:
Փաստն այն է, որ դրանք չդիմացան ժամանակի քննությանը, որովծետե
ռարքածո պոեզիա էր: Չեմ էլ Հենվում նրա նախածեղնարյան միամիտ,
սլարզունակ պատմվածքների վրա. դրանք էլ այսօր չեն կարդացվում:
Բոնում եմ նրա Հեղնարի թթից. չէ՞ որ Հեղնարը Հիմնականում, սյու-
ժետային կառուցվածքով արչեստական, Հնարածո դործ է... Այո, այն-
տեղ կան նկարագրական Հիանալի էֆեր, կոլորիտ, բայց չէ՞ որ այդ
դործն էլ ոչ մի կառ չունի Հին ու նոր իրառաչտության, ոհալիզմի Հե:
Սարքած ն. ղեղեցիկ սարքած դործ է Հեղնարը, ոչինչ ավելի: Եվ մենք,
փոխանակ նրա ուչթը Հրավիրելու այդ արատի վրա, նրա մեջ տեսանք
«մեր դորուլյան ապլադույի սերմը» անդամ՝ «մեր դալիքը ոլանծալի»՝...
եւ անցել նրա ձեռնածությունների կողքով, ելնելով «Նոյեմբեր»-յոաւն
ավանդներից: իսկ Հիմա ձեռներս կապված են, որովչետն ոչ գրական
չարժառիթներով խզեցի նրա Հետ փոխչարաբերություններո: Նրան
չատ օղտակար կլիներ ճշմարիտ է. խիստ քննադատական խոսթը, ոլոք
է Հասցնել նրա դիտակցությանը, որ ձեռք թաչի Աբովի առած՝

Հանճարով բանջար քաղել,
Ճածիճում ճզմել ճուեր...

(Այս տողերն Աբովը չի գրել Արմենի մասին. Հիչեցի որովձետն.
ռաղում է...):

Եվ ոչ մի քննադատ Արմենի մասին չի առել լիաբերան քննադա-
տական խոսք, մատը չի դրել նրա վերքի վրա. լույս են տեսնում Հատոր
վորը, որ նա, քո ճիչ բնորոչումու «ծանր բանի մասին դրել է թեթ.
գիրք»: Հանցագործ է մեր քննադատությունը, մեր գրական մամուլը,
զոչեր չատ կան ն Արմենը վերջինը չէ:

Չեմ կասկածում, որ նրա լադերային կյանքին նվիրված վերջին
դրքում կան ն լավ էջեր. Հարկավոր է վեր Հանել լավը ն չինծու, սար-

Դու մեր մեջ ամենից կրտսեր ես,

Եվ մոխիրի վրա մեր անցյալի

Մեր դպրության գալիքը պանծալի».

36 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

քածոյի, Հնարածոյի մասին ասել չիտակ, խիտ խուք: «Սարքածո» չսր-
ձակաղիրներ դիտես որ կան մուլ երիտասարդության մեջ (Վ. Պեւրոս-
յանը քեղ օրինում:..), Հարկավոր է ուչքի բերել նրանց, ավելի չուտ՝ ե
նրանց»:

Մ. Արմենի մասին Գ. Մա ծարին վիճեզ 9. Որբունու Հեւո. «Քո
նամակում տրված Բակունցի ն Արմենի Համեմատականի Հետ ես Հա-
մաձայն չեմ: Բակունցը, Հակառակ եր կարճաւոււ դրական դործու-
ննության, ամբողջական Հեղինակ է, ծանրակչիո ն ոճավոր, այնինչ Ար-
մենը անձավասարակչիու է. «Հեղնարի» Հեւոո ն չկարողացավ նույն
ուժի մի բան դրել ե նրա լավադոյն դործերից «Ոսկե Հե ձան» անդամ
չծասավ «Հեղնար աղբյուր»ի ակունքներին» (22 Հունիսի 1966 Թ.):

«Այրվող այդեստանների» լույս տեսնելուց Հետո Մ. Արմենը դրեց
«Բանաստեղծի պասկվիլը աուանձին Հաւոորով» գրախոսականը (« Փրա-
կան Թերթ», եր., 1996, 15-30 նոյ., Թթ. 13): Երկար ժամանակ ձեռքից
Ճեուք անցնելուց Հեւոո այն տպագրվեց մեր օրերում: «Հոդվածը» դուրս
է դրականուլյունից: Այն Հակակրանք է առաջացնում բառառլաչարով՝
Համենաստորն ու ամենակեղատուռը Հայ դրականության մեջ», «դարչելի
դիրք»» Հանչնործչք ե անիել,ք դիրք»» Հանաղզնիվ ամբաստանադգիր»,
«կրկեսի կլոունի խեղկատակություններ», «կառպկություններ», «խանը
Փաղքենու մկնաբանային (մեկ այլ տեղուստ մկնիկային...- Գր. Ա.)
տեսանկյուն», «խայուսուսկորեն անտաղանդ դրող», Հաղդգի դավա-
ճան», «թուրք դրող», «Թուրքեն Մարի», «ներքին Թուլք»... Զի սր-
ված բոտ հուլյան ոչ մի լուրջ դիտողություն: Դրան փոխարինում է
առհիուիիչ խրատը՝ «Հարկավոր է անդաղար աչխատել իր ղարդացման,
եր կոմունիուո դառնալու վրա»:

Տորադրելով «դրախոսականը»՝ « Գրուկուն թերթի» խմբադրու-
թյունն ընտրել էր Մ. Արմենի ինքնաձաղկման ակնառու ճանասլար ծը...

Պոաուրվաւծքը: Հրառղարակվում է ըոտ`ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 24: կաոար-
ված են էական լրացումներ ն ճշտումներ:

78 Սեմյոն Նադսոն (1562-1587), ւու բանաստեղծ, սիրո ե բնա-
պատկերների քնարերգակ:

7 Հունդարելնն այդպես եին կոչում թուրքական բոնասետության
դեմ ալույք արող մարսոիկներին :

2...Առտվա՛ծ իմ, Առոված իմ... (գերմ.):

ՀԻ Նույնանուն մարզի կենտրոն, նավածանդիստ Օխոտի ծովի
առխին: կառուցվել է կալանավորների ուժերով:

42 կրասնոյարոկի երկրամասի Հյուսիսում նավածանդուույին քա-
ղոք Ենիսեյ դեւոի աիին: կառուցվել է կալանավորների ուժերով:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 37

"" Նկասռի ունի եդիոլտական դամբարաններում պածպլանված ա-
բավոնների մարմինները:

"" ՎերՀիչեցումն է կ. Մարքոի Հանրաձայտ խութերի:

"Բարո՛վ եք դալիս, ա՛յ նորեր, ա՛յ լավեր..-- 1918 թ. Թիֆլիսում
լույս անսավ «Հրազդան» դրական ալմանախը, որտեղ առաջին անդամ
դողք-կողթի տեղ գտան արնմտածայ ն արնելաճայ երիտասարդ բա-
նաստեղծների ն դրողների դործերը: Վերոծիչյալ ողջույնն ալմանախի
առաֆարբանից էր: Գ. Սածարին առանձնացրել էր այդ բառերը նան իր
ամենավաղ դրախուականում («Վան Տուոլ», 1918, ն ապրիլի» թ. 10):

"Հեռավոր վերձիչեցումն է Դանտեի «Աստվածային կատակեր-
դություն» ե վ. Սարոյանի «Սարդկույին կաւոակերդգություն» ուռեղծա-
դործությունների:

7 ճամբարներում ստեղծված ներքին դործերի Հատուկ մարմին,
որը կոչված էր վերածակելու կալանավորների |. ճամբարային ղեկավա-
բության աշխատանքը:

"Սոցիալիստական արտադրության նորարարների չարժում, կրում
չր ցուցադրական բնույթ:

"«՛ «Ռճրադործ իժ» բառերը Հասարակական կյանքում չրջանառու-
թյան մեջ էր մւողրել է. Բերիան: Իր Հոդվածներից մեկում «իժը» դոր-
Անդամ տասնամյակներ անց Սիյուոթը դա չներեց նրան (տես, օրինակ,
«Ո՞վ է իժը, ինչո՞ւ չէք Հարցներ, ո՛վ երեւանցիներ» խմբագրի խոսքը:
«Յառաջ», Փարիզ, 1962, 4 օդուսոոսի, թ. 9470):

ո Այստեղ ն առորն ակնարկում է ի. Սոալինը:

Նկատի ունի երնանի Նալբանդյան փողոցում դանվող ներքին
գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի (ներկայիս նախարարության)
չենքը:

2 Հաղթունուկի ոլայմանական նչան` լատինական 7 (Դ66ոզ) ւտառխ
տեսքով:

9 .«չուղլասեց (ռուս.):

"Հեդնվում է ի. Սռալինի առույթը` «Սարդն ամենաթանկ կառլի-
ւան է»:

"Պատմվածքը լույս է տեսել Հետեյալ «երջանիկ ավարտով».

«Բայց վախենալուց ավելի ես դիտեմ, որ կա ն այն, ինչ Աչոտ
դային է ասում Հաճախ,- վեր կաց, Հայդո՛ւկ, իոքը առավոտը բացվեց,
ով քնի միոքը առավուռը, մեծ առավուռը չի տեսնի:

ես դիտեմ, որ կբազվի մեծ առավոտը: Մերպերտը չասիեց իմ տա-
ջությունը՝ 35,5: նա չարժեց գլուխը ն. չչնջաց. «Զարմանալի՛ է»: հսկ

38 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հո Հիչեցի Աչոտ դայու Հինդ դույլ հոման ջուրը, այնտեղ, բաղնիքում:

- Հիտլերը նաչանջում է: Վերջին դերմանացին փախավ մեր
Հողից»:

26 Հայկական բրիդաղ: Առաջին անդամ` Հեւտմաձծու՝ «Գրական
Թերթ», Եր-, 1989, 24 մարտի, թ. 15, Հետաղայում` Երկերի 5-րդ Հա-
ւտորում:

Հրապարակվում է բոտ ինքնադրի` ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 25:

Մոտ Հին Հրեական առասոլելի` Համաչխարծային չրձեղեղից Հե-
տո մարդիկ փորձել են Միջաղետքում կառուցել քաղաք ն աշտարակ,
որի բարձրությունը Հասնելու էր երկնքին: Փոխաբերական իմաստով
բաբելոնյան աշտարակաչինությունը նչանալում է իրարանցում, ան-
լարդություն, քաոս, ինչպես նան անիմա, ապարդյուն աշխատանք:

Պ.Քալանդյոր` բալանդա, վոիկ բաժանող (ռուս):

Մեսրուլ Ուզունյանը, որի կերպարն ավելի Հանդամանալից
տրված է «Սաղկած փշալարեր» վիպերդում, իրական անձնավորու-
թյուն էր, որի Հետ կապը սլաչալանվեց ն. Հետագայում: Շ. Շաչնուրին
ուղղված նամակներից մեկը դրվեց աբխազական Լեսելիձե ավանից.
«Ինչո՞ւ Լնսեհլիձե լւ ոչ թե Սուխում, Սոչի, Գադրի ե կամ ուրիչ ավելի
մողե՛ռն Հանղդատավայր. պատճառն այն է, որ այստեղ Մեարուղ
Ուզունյան մբ կա, որ ածա չորս տարի է, որ կղրե, կչեռագրե ն.
կՀեռախոսն,-- ե՛կ, օղուլ, ե՛լ, երկՀարկանի տուն եմ չիներ, ե՛կ, այդուտ
մեջ նարինջներ, խնձոր ու խաղող - ե՛կ, մի մոռնա, որ Սիպիրիո մեջ ութ
տարի մեկ Հողե ամանից ճաչ կոչված բան մ'ենք կերեր, ե՛լ...

Եկա: կյանքիս մեջ քիչ են նման սրտալի Հանդիպումները. աՀա
երեք չաբաթ է, ինչ ո՛չ կղրեմ, ո՛չ կկարդամ, ո՛չ անցյալ, ո՛չ ապաղա-.
ասոնց փոխարեն ներկա մր, վայրի, Հովերգական, Սն ծովերգական:

կՀիչենք, կւոլւրենք, կժորոանք» (26 օղուսոուխ 1962 Թ.):

100 ուկրաինացիներ... (ռուս.):

701 «Էատոնացին եր... (ռուո.):

702...Իրալլու թադավորությո՞ւնն եք բաժին-բաժին անում...- ոս-
ջը Վրաստանի թաղավոր ն զորավար Իրակլի 1-ի մասին է, որը Համա-
խմբեց տարանչատ վրացական իչխանությունները Է ստեղծեց կենտ-
ըոնացված սլետություն:

1 Նկատի ունի 1921թ. փետրվարին խործրդային իչխանության
դեմ ուղղված ՀՅԴ զինված ելույթը Ս. Վրացյանի գլխավորությամբ,
որի պատճառր Հայ բոլչեիկների Հաշվեչարդարն էր` դաշնակցական

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 739

աղաների նկատմամբ: Ապատամբությունը, որը ստացավ «փետրվարյան
ավանոյուրա» անվանումը, դաժանորեն ճնչեը ռուսական Տասնմե-
լերորդ բանակը:

704 խոծարարը... (ռուս.):

705 Մչեցի Առաքելը է. ուրիչները: Առաջին անդամ` «Նայիրի»,
Բեյրութ, 1967, 15, 22, 29 Հունվարի ն. 12 փետրվարի, թթ. 34, 35, 36
38: Մեր մուտ առաջին անդամ` Երկերի 5-րդ Հաւորում (1990):

1965 լթ. փետրվարից ոլառումվածքը Համենում էր « Գրական Թերթի»
խմբագրությունում: Այդ մասին է վկայում Վ. Նորենցի ամառային
նամակներից մեկը. «.. իոկ «Մչեպի Առուքթելը» ռոլասում է Հարմար
ժամանակի... ղուրս պրծնելու Համար: Հիմա այդպիսի նյութերի
Հրապարակումը ավելի դժվար է, քան մի քանի ամիս առաջ» (17Հունի-
աի 1965 թ.): Համոզվելով, որ սլատմվածքի Հրապարակումը Հայաս-
տանյան պայմաններում բացառվում է, Գ. Սաչարին մտաղրվեց Հրա-
սլարակել այն արտասաչմանում: Ամենավատաչելի մարդն այղ դործ-
ում Ա. Ծառուկյանն էր, խմբագիրը «Նայիրի» երկչաբաթաթերթի, որին
ն փոխանցվեց պատմվածքը: Պատմվածքի Հրապարակումից Հետո Ա.
Ծառուկյանը Հայտնվեց ՊԱն-ի Հակողության տակ: Հայաստան
կատարած Հերթական այցելությունից վերադառնալիս, Գ. Սաչարու
մածից Հետո, նրա ճամպրուկն օդանավակայանում ենթարկվեց
մանրազննին ստուգման, ծայտնաբերվեցին Է բոնադրավվեցին մի չարք
անտի գործերի մեքենագիր օրինակներ: Սակայն ելքը միչտ կգտնվի:
Հաջորդ այցելության ժամանակ սփյուռքաչայ ղրողի մերձավորների
մուս այն տպավորությունն էր, թե Հյուրանոցի Համարում իակված նա
աշխատում է ինչ-որ նյութի վրա: Այնինչ այղ օրերին նա բարեխղճորեն
արտադրում էր «երիտասարդություն» անավարտ վեպը: Րատ այղ
ձեռադրի էլ իրականացվեց դրա Հետագա Հրապարակումը:
Տասնամյակներ անց փարիզածայ ձեռնարկատեր, գրող ն աղզդային
գործիչ կ. Ջրբաչյանն անչաչախնդրորեն մեզ փոխանցեց բեյրութածայ
գրողի ինքնագիրը: Ներկայումս այն սլածալանվում է ՀԱԱ-ում:

Հասկանալու Համար թե ինչ էր նչանակում նման պատմվածքի
Հրառարակումն արաասածմանում, սլետք է Հիչեցնել, թե ինչպիսին էր
դրական մթնոլորտր 00-ական թվականներին:

Հեղձուձի՛չ... ուրիչ ավելի Հարմար բառ դժվար է դտնել: Սովետա-
կան գրողների նոր սերունդը փակ դոներ էր թակում ն տարեցտարի՝
ավելի ու ավելի ուժեղ: Ստեղծլում էին ընդծատակյա գրական խմբակ-
թյուն ունեցավ «Դոկտոր Ժիվագո» վեպը, Հրապարակել արտասած-

740 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մանում: Գրականությունը վերածակող իրավական մարմինների Համար
արդեն սկսվել ծին սոլժենիցինյան «դլխացավանքները»:

կննորոնակոան "ՀԱՇՑոՌԼ դոք"' ամսագիրը, ամենաաղատականը
ԽՍՀՄ-ում, առանձին գործերի Հրապարակումով փորձում էր բաց Թող-
նել դոլորչին է իչեցնել ճնչումը, բայց առղարդյուն:

Եվ իչխանությունները Հերթական անդամ գնացին պայքարի
ճանապարչով: կրկին Հակախորչրդային Համարվեց այն ամենը, ինչ
դուրս էր թույլտվությունից: Աննախընթաց Հալածանքի ենթարկվեց
ոչ միայն նա: Սովորական դարձան դատավարությունները ն Հասա-
բակայնության կողմից «մեղադրյալների» ակտիվ դատաղարտումը:

«Սչեցի Առաքելի» Հրապարակումն արտասածմանում չէր կարող
անչետնանք մնալ: Հենց միայն այն, որ այդ փորձր եղավ միակը ոչ
միայն Գ. Սածարու, այլն ողջ սովետածայ դրականությունում, վկայում
է Համապատասխան սատտի ու կուլիսներում տարված աչխատանքի
մասին: Ամենայն Հավանականությամբ, Հաշվի առնելով, որ չկատարած
Հանցանքների Համար գրողն արդեն պատժվել է անցյալում, բավա-
բարվեցին նախազդուչացումով: Համենայն դեսլս Հետ այդմ Գ. Սածա-
բին դադարեցրեց սիբիրյան գործերն արտասածմանում տղադրելը 1
եթե ինչ-որ նյութեր չարունակեց փոխանցել Ա. Ծառուկյանին, ապա`

Հետաքրքիր էր ն Սփյուռքի պաչվածքը «Սչեցի Առաքելի...»
նկատմամբ: Եթե «Լռության ձայնը» ժողովածուում լույս ոնուսծ «Սլ.
մարդը» կամ « Գրական թերթում» լույս ոնաաւծ « Գիչեր» պատմվածքն
այնտեղ ուննցավ բազմաթիվ արտտտպումներ է. արձագանքներ, ապա
«Մչեպի Առուքելը»... մատնվեց լռության: Սոս այն դեռքն էր, երբ
դաշնակցական, ռամկավար թե անկախ մամուլը ներքին պայմա-
նավորվածությամբ թե իրարից անկախ, դատն ճիչտ ճանասպարծը
գրողին Հնարավորինս չվնասելու Համար: Համենայն դեւլա այդ տա-
ըիների մամուլում մենք չենք Հանդիպել որեէ դնածատականի, չնայած
պատմվածքն ընթերցվում էր մեծ ուշադրությամբ, ինչի մառին վկայում
չ Արամ Հայկազի նամակը. «..կարդալ սկսայ «Նայիրի»ի մէջ տուող
«Սչեցի Առաջելը»: Տիկինը կը կարծէ թէ երեխայանալ եմ սկսած քանի
որ «ամն բանի վրայ կուլամ»: Պոլսեցի այդ աղֆիկը ի՞նչ կր Հասկնայ
Աչոտ դայու Սչեցի իր բարեկամին Համար պատրաստած սալի
արձանադրությվւն էն...

ի զուր չէ, որ Սաձարին թէ՛ Հայրենիքի եւ թե՛ արտասաձմանի, Հա-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 741

պողներ ունի: /ւ անոնց մէջ, ու անոնցմէ առաջինը, ես:

Բարկ արեւից այրուած լւոուղչ»
ի՞նչ անենք մենք թեղ Համալ....՝

(ինչ ալ ընենք` ջիչ է):

Գրականութեան» մէջ վաճա կը միչուի Առոուծոլ անունը` ույն
ւուղաւորութիւնը թողելով որ ես անոր Հաւատացող մբ` կամ բարեպաշմո
մրն հմ: Սիոոլ: Եւս չեմ Հաւաուուսը անոր ո՛չ դոյութեւան, եւ ո՛չ լ ար-
դարաղդատույթետն: Բայը դաւառացի մօրա կողմէ դարբնուտծ Հոդիիս
մէջ եր (մօրս) կողմէ ներմուծուած Հաւաոուքի բեկորներ կան, որոնք դեռ

մեշ ուն եւ Խե օ ն ուռ այլ, որո Լ) ող, օդմոասկարու ւն ունե-
ան ` դ օրեր լ, որոչ չավով, օգտակարութի
պած են, ինծի ստոկունուլթիւն ու մինակ Հոլլուլու մխիլժարութիւնը ներ-
չնչելուվ: ԱՀա Թ ինչո՛ւ կը մաղլթեմ որ, եթե կայ Նման զօրութիւն ունե-
յող ոյժ մր, իմ օրերէս կորէ` ու դնէ քու օրերուղ վրայ: ԴեԼ քու օրե-
բուդ վրայ` որ ծառայես դրչովդ, Հայուլեան ու մեր Հայրենիքին: Քու
չածի: Այղ (տորդ ո՞ր գրքիղ մէջ տոլուած է կամ սլիտի տլուի. կուզեմ
անդամ որ կաղղդուրուելու (Հողեպէս) ոլէւուք ունհնւուէ, բանամ ու
կարդամ» (12 փետրվարի 1967 թ.):

106 Քոսղութ Անդրբայկալում: եղել է դեկաբրիատների ք տոլ ո/-
վայրը:

707 Նկա ունի Նառղոլեոն Բոնասպլարտին (1769-1821), Փրանսիա-
կան Հանրառլեւտության առաջին կոնսուլին ն կայսրին:

108 - Այդ ո՞վ է (աղավաղված ուուո.):

75 Բանտարկյալների նամակները ենթարկվում էին գրաքննության
հ ոլեւուք է դրվեին ռուսերեն:

20. Սիրելի... (ռուս.):

Ս. ՕրոռոլուՀ... (ռուո.):

72 Անդրանիկ (Անդրանիկ Օզանյան, 1865-1927), Հայ ազդային-

Հանդիպման մասին անս երկեր, Հ. 2, էջ 227-229):

: Մ. Սարդարյանի Գ. Մածալրուն ձոնված բանաստեղծությունից:

742 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

5 Ակնարկվում են Լ. Շանթի «Հին աստվածներ» պիեսում Աբեղայի
ն. Սեդայի պլատոնական Հարաբերությունները:

71 բայց այս մասին մի ուրիչ անդամ..- Խոսքը ծրադրված
«Սաղկած փշալարեր» վիպերգի մասին է, որը գրվեց չորս տարի անց:

Մ Ճածճային դաշտավայր Յակուտիայում, Հայտնի է եղել որոլես
Հանքերի չածագործման ճամբարային է. աքսորական բնակատեղի:

"7 կոլխիդայում առղլրող, մենդրելերեն խոսող վրացիներ:

77 իրական անձնավորություն, Հիչաւուսկվում է նեւ «Օաղկած
փշալարեր» վիլերգում:

1965 թ. Գ. ՍաՀարու եղբայր Խ. Աճեմյանը ժամանակներին անչա-
րեր մի դասախոսություն կարդաց Մոսկվայի Համալսարանում` ազդա-
յին Հարցերի մասին: Գ. ՍՄաչարին նախատեց եղբորը ժամանակի ան-
եթե Հետաքրքրվեիր ն ծանոթանայիր Ալեքսանդր Վլադիմիրովիչ Եֆ-
ընմինի Հեռ, որի Հետ միասին եղել ենք լադերում է որը, լսածովս, դեռ
ԽՈՖ-ն կիմանա Հասցեն: Գնա, տե՛ս, մի պլոռովական անձնավորություն
է» (28 Հունիսի 1965 Թ.):

"" Ադրդեայի վարչական կենտրոնը:

աղ ատաման աւոու.... (ռուո.):

26 Նկատի ունի դերասան Միքայել Սանվելյանին (1877-1944):
Դ. Սաչարու թատենրախոսականներից մեկը վերաբերում էր երնանի
ոլետական թատրոնում «Օթելլո»-ի բեմադրությանը, որտեղ Յաղոյի
դերում խաղացել էր Մ. Մանվելյանը («ԽորՀրդային Հայաստան», եր.,
1934, 24 ապրիլի թ. 99): Յաղոն Համարվում է խործրդանիչ խարդա-
վանջների 1. զրպարտչության:

" Վառակ Մամիկոնյանը ժողովրդի Հիչողությունում Հանիրավի
մնացել է որպես դավաճանության ն մատնության խորչրդանիչ: Վար-
դան Մամիկոնյանի զոչվելն Ավարայրի ճակատամարտում ավելի խո-
րացրեց երկու Մամիկոնյանների Հակադիր սլատկերացումը, որն իր ծայ-
բաչեղ արտածայտությունը գտավ Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանք»
վեւղում:

7 Նկատի ունի կազակական ատաման երմակին (Ո դ.), որը
նվաճեց Սիբիրը ն միացրեց Ռուսաստանին:

Յ.- Տո՛ւր, տո՛ւր... լսիր, այդոլես չի կարելի, է՛.. (աղավաղված

ռուո.):

124 - Առլասի՛ր, լռի՛ր... (աղավաղված ռուո.):
725 կու-կլուկա-կլան, ռասիստական տեռորիստական դաղանի կաղ-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 143

մակերպություն ԱՄՆ-ում, որի անդամները կրում էին դիմակներ ն յու-
ըօրինակ Հանդերձանք:

/26 ՎերՀիչեցումն է նույնանուն ռուսական ցարի:

777 Շոթա Ռուսթավելի, 211 դարի վրաց բանաստեղծ:

72: Հայնրիխ: Հայնե (1797-1856), դերմանացի բանաստեղծ:

"Մ. Նալբանդյանի «իտալացի աղջկա երդը» բանաստեղծությու-
նր որոչ փոփոխություններով դարձել է Հայաստանի Հանրա-
ռլեւտության պլեւտական Հիմներ:

"Ծաղկած փչալարեր: Առաջին անդամ` Բեյրութի «Նայիրի» երկ-
չաբալթալթերթում` 1970-1971 թթ.: Մեր մուո` «Սուվեւուկուն դրականու-
թյուն», 1988, թ. 11: Թարգմանվել է ռուսերեն, անդլերեն, ֆրանսերեն
(երկու Հրատարակություն, 1995թ. ե 2002թ.):

Գրված է անմիջապես «Այրվող այդեստաններից» Հետո, երբ վեպը
տպարանում ծր, ն գրողը դեռ չեր զրկվել ատեղծադործական
նվազագույն Հավասարակչիո վիճակից: Աչխատանքն սկսվեց 1965 թ.
մայիսին, Պալանկույում. «Այստեղ, եթե ուժերս չդավաճանեն, կուղեմ
մեկ-երկու պատմվածք դրել` սիբիրյան օրերից: Շատ բան կա, որ չեմ
ուղեր Հեւու տանել: Թեթենոսլ կուղեմ...»,- դրեց նա Շ- Շածնուրին:
Վերջինս թերածավատ պատասխանեց. «Մէկ-երկու պատմուա՞ծք...
Բու է, որ ճամբու ելլես...»:

«Սաղկած փիչալարերը» գրվեց մեկ չնչով՝ մեկ ամառվա ընթաց-
քում: Նման արագությամբ Գ. Սաչարին երբեք չէր աշխատել: Բացենք
«զաղտնիքը»: Խուսափելով բոնադատության տարիների մասին
խոսելուց, ինչ-որ առիթով այնուամենայնիվ խոռքն սկսելու դեպքում,
նախկին բանտարկյալն ու աքաորականն արդեն չեր կանգնում:
Պատմվածքը վերածվեց վիսլակի ն դարձավ Գ. Մածարու զլխավոր
գործերից մեկը. «..վիակս վերֆացուցի: Պատմվածքի ծրադիր ունեի,
վիլակ դուրս եկավ: Վեպ չէ՛, վիա՛կ: Միակ դործս՝ որով կարող եմ
ներկայանալ միջազգային ընթերցողին, եթե... եթե տպվի՛ ն եթե չմնա
գզրոցիս մեկ անկյունը... Գոծ եմ ն ուրախ. ինչ կուզե բլլա՛. տաչած
ջարը դետին չի մնար, կրան առածը» (Շ. Շածնուրին, 21 օգոստոսի
1965 թ.), «Վիսակս ավարտեցի այստեղ. ղոչ եմ ն ուրախ: Գրված է
«Սո մարդու» մուռիվներով, երեք անդամ ավելի ծավալուն ե տասներեք
թիվ 1 ընթերցողը ես եմ» (Ա. Մելիթ-Սարդսյանին, 7 օղոստոսի
1965 Թ.), «Վիպակո վերջացրի Հերոսի խման: Շաո ւտաուտալեցի... Հի-
սուսի նման» (Ա. Արմանին, 10 օդոստոսիխ 1965 թ.):

Բայց իղուր չէր նա մի առիթով դրել` «Վեպ դրելը տղամարդու-

744 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

թյուն չէ, տղլադրելն է տղամարդություն»: «Սաղկած փչալարերին» վի-
ճակված չեր Հեչտ ճանապարծ: Գրողը փորձում էր ճանապարՀ Հարթել
վիղերդի Համար «արգելված թեմաների» մասին ռուսական մամուլից
կարոններ ուղարկելով Հայաստանի Գրողների միության ղեկավարու-
թյանը կամ Հանձնարարելով նրանց ուչադրությանը այս կամ այն գիր-
Քը, իսկ Հեն կենտկոմի գաղափարական բաժնի վարիչ Սո. Վարդան-
յանին իր պաչանջը ձնեակերոլեց այսսլես. «Մեծ բան չէ իմ ուզածը--
Մոսկվայից ոչ առաջ ընկնել ն ոչ էլ (մանավանդ) ետ մնալ... Միայն
ւսյ ւք սն ը ...» (5 մայիսի 1966 Թ.):

Գ. Սածարին ի սկզբանե տեսնում էր վիպակի Հրապարակման
դժվարությունը. «Երկու օր առաջ վիղպակս վերջացրի: Դուրս եկավ
6-7 մամուլ ըստ ձեի, բայց րոտ բովանդակության` տասնյակ մամուլի
տարողություն ունի: Ոչ «նյութը» (1937-1943-4), ոչ էլ իմ դիտակետը
դժվար թե կարողանա ճանապարչ ծարթել դեպի տպարան: Միակ
Հույսս ու առպլավենս արվեստի ուժն է: կարծում եմ, որ ինձ Հաջողվել է
տալ արվեստով դործ, որը դույն կարողանա կաշառել մարդկանց ն.
դարձնել դործը ընթերցողի սելիականություն...» (Վ. Նորենցին,
11 օղուսռոսի 1965 Թ.):

Միայն Մոսկվայից չեր, որ Հետ էր մնում Հայաստանը արգելված
թեմաներով գրքերի Հրապարակումով: Հենց թեկուզ Լիտվայից. «Այսօր
տանտիրուծուս զրադարանը քրքրելիս, ղտա Սոլժենիցինի «Իվան
Դենիսովիչի» լիտվական Հրատարակությունը, առանձին գրքով: Երկիր
ենք, Հա՛, մի դործ, որը լույս տեսավ Մոսկվայում ն թարդմանվեց
աչխարչի բոլոր առաֆավոր ազդերի կողմից, երնանում տեղ չդտավ ոչ
միայն Գետ ծրււոում, այլնւ դրական մամուլում... Ուզում եմ ասել, որ
«ժողովուրդ չենք, խալխ ենք» ասույթը ի զորու է...» (Վ. Նորենցին,
12 Հունիսի 1965 Թ.):

Վիսղերդը լույս տեսավ Հեւտմածու, արմտասածմանում: Եվ անդամ
այնտեղ ստեղծեց որոչակի դժվարություններ «Նայիրի»-ի խմբագիր
Ա. Շառուկեանի Համար. «Պէտք է, որ մեր ընթերցողները գիտնան թէ
ի՞նչ արժեց մեզի այս դործին Հրատարակութիւնը: Շատ սուղ արժեց:
Թիւրիմացութիւններ ստեղծուհցան եւ ճնչումները պակաս չեղան մեր
վրա: Այս չորս ամիսներու ընթացքին եթէ «Նայիրիի» իւրաքանչիւր
թիւր փայելք մը եղաւ ընթերցողին, մեղի Համար կազմեց չոդեկան
տառապանքի աղբիւր մը, եւ բառր չենք չափաղանցներ: Լոտ
հրեւոյթին Հայ կեանքը դնո ձերբազատուած չէ աղտեղի մարդոց ներ-
կայութիւնէն, մարդիկ որոնը Հոդիները անչաղորդ են դեղեցկութեան,
բայց ուղեղները անվերջ կ աշխատին ի Հաչիւ վատութնան:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 745

Պզտիկ, պարզ պատկեր մբ: «Փչալարերու» առաջին երկու թիւերը
Հազիւ լոյս տեսած, պաշտօնական անձնաւորութիւն մը ափ կ առնե
խմբաղրատուն, խոժոռ եւ դառնացեալ:

- եւ ի՞նչ օրին էք սկսել այղ Հրատարակութնան:

- Ո՞ր օրին, չենք Հասկնար:

- Նոյեմբեր -ին... Ոչինչ չի՞ սում ձեղ Նոյեմբերի բ:

- Ինչո՞ւ, ի՞նչ կա որ, ի՞նչ իմաստ կուտուք ատոր:

Զարմացած, աղուչ կտրած, կդիտենք մեր խոսակիցը ու Հանկարծ...
Այդ օրին Հանդիպեր է... ուրե՞մն... խնդա՞լ թէ լալ՝ որ իմաստ մը
կ տրուի այդ ղուղադիպութեան: Այցելուն, ուչիմ եւ Հասկցող մարդ,
ինքն ալ կ անդրադառնայ անչեթեթութեան, եւ ինքնաարդարացումի
ժոլիտով մբ`

- Ի՞նչ անենք, աղբեր ֆան, Հեռախոսում են դեսպանատուն, թէ
տեսէք, « Նայիրին» ինչպես կսոօնէ Նոյեմբերի -ը:..»:

Հրապարակումն ավարոավում էր գրող-խմբաղրի ամվուիիչ խոսքով.
«Այս նոյն նիւթին չուրֆ, գրեթէ նոյն ծավալով գիրք մը ունի նաեւ
նուլելեան մրցանակի պսակավոր Սոլժենիցինը -- «Իվան Տենիսովիչի մեկ
օրը» - ւուլուած Սուկումս, որուն չնործիւ Հոչակ ւում աԼ արդեն: Անոնք
որ կարդացած են, կրնան բաղդատել: Գուրգեն Սաչարիինը անվի-
ճնլիօրեն բարձը է որսլես եղարունատական որակ եւ ստեղծագործական
բխում: Սոլժենիցին պարզառղլես տուած է, Հաւատարմօրեն, սառուցնալ
դժողթի մը Հարազատ պատկերը տունալ ժամանակի մը ծամար եւ
որոչակի վայրի մը մէջ: Գուրդէն Սածարի Հաֆողած է դուրս դալ պա-
բագայեն, անմիջական վիճակներեն ու դրուագներէն, վեր Հանել իր տի-
պլարները իրենց մարդկայնութեամբ, խորունկ առղրումներով եւ Հողերա-
նութեամբ, ու ատով իսկ դառնալ Համամարդկային ու Հաւերժական:

Այո, Մածարին իր այս դործով աւելի բարձր է Սոլժենիցինեն,
առանց չափազանցութնան ն առանց ազգային անաղարծութեան»
(«Նայիրի», Չէյրուլթ, 1972, 5 մարտի թ. 39):

Հրապարակվում է րոտ Հեղինակի սրբագրությամբ մեքենագիր
տեքոտի (ՀԱԱ, Գ. Սածարու անմչակ ֆոնդ): կասոարվել են էական
լրացումներ ե ճչւոումներ:

3 արտասանեց ասես որպես մեջբերում... Տասնամյակներ չա-
բունակ Հասարակական 1յանքում պարզունակ մտքերն ամրացվում էին
«Հեղինակավոր» մեջբերումներով: Սարքաիզմ-լենինիզմի դասական-
ներից մեչբնրումները պարտադիր էին ցանկացած աչխատությունում,
իսկ ատորադասները մեջբերում էին վերադասների «խորիմաստու-
թյունները»:

746 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

227 Գերմանացիների մեջ Հայրանունը գործածական չէ:

73 Ալյումինե կերակրաման, Հիմնականում զինվորների ու կալանա-
վորների Համար (ռուս):

/34 «ճանաքա՛րՀ... (աղրբեջ.):

5. Հիմար, չե՞ս Հասկանում, ածա՝ չորո... (աղավաղված ոուս.):

86 գյուղախումբ Վանի գավառում: Ըռտ ավանդության այստեղ է
դաստավերոոր, որի անունով կոչվել է տարածքը:
դիայում:

7 Վանա լիճը թավիվող գետերից մեկը, որի վրա գցված Խաչ-
ձրանցքի ֆրերը:

2" 1936 թ., երբ Գ. Սաչարին ձերբակալվել, սոպիալ-դեմոկրատ,
դաղրված:

25 Նկատի ունի արվեստի բնագավառում թելադրվող գլխավոր
սկզբունքը, անա որի սոցիալիատական ռեալիզմի կաղապարված մի-
ղեկավարները:

72 Բավականության բաղականչություն՝ լա՛վ է (ադրբեջ.):

77. Այդպես, այդպես... իսկ ես կարծում եմ... (ռուս.):

7շ վերՀիչնհպումն է նան Հ. Սասեծյանի թարգմանությամբ
Վ. Շնեքողիրի կատակերգության խորադրի:

72 Վերծիչելումն է Գ. Բորյանի բանաստեղծական տողի (Գիրք
սիրու Եր-, 1965, էջ 236):

կա աբուքոնն երով... (ռուո.):

76 Քաղաք-նավածանդիստ խաղաղ օվկիանոսի ափին, Ռուսաս-
տանի Հեռավոր արհելքում:

746 Քոաղուք ԷեՀաուուանյու մ:

77 Ակնարկվում է ռուս դրող Մաքսիմ Գորկին (1868-1936)-

148 ՎերՀչիչնցումն է Մ. Նալբանդյանի «Աղասռություն» բանաս-
տեղծության:

75 եղել են ժամանակներ, երբ Հայ բանաստեղծները երկրադնդի
մեկ վեցերորդ մասի բանաստեղծների Հետ խեղդվել են զդաղմունքների
առաոռությունից դեղի «ժողովուրդների Հայրը»: Նրանք մշտնջենական

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 747

նից զարթնեցգրե՛լ են Հոմերոս ու Փիրդուռի (Ն. Զարյան), հրնակայա-
- `

կան դաղանակներով ասողե ը են խառնել երկնքից արեւ իջեցնելու ե

առաջնորդի կուրծքը ղարդարելու Համար (ՀովՀ. Շիրող), ե անդամ

արեն է Քիչ Թւվաղել նրանց, քանի որ այն ունեցել է եր մայրամուտը

(Ս. Վաչունի):

Գ. ՄաՀարին նույնպես ւովել է եր ւոուրքը «Հայր Առալինին»:
1927թ. Լույս տեսավ նրա «Բարդինել» ժողովածուն, որտեղ տպագրված
էր « Նումա՛կ ընկեր Սռողլինին» բանաստեղծությունը: Այն դուրս Մնաց
Հեւտաղա բոլոր ժողովածուներից.

Դուք լժեղեր եք կարդում, կարդում եք թղթեր
Մարքսի, Լենինի կամ կյանքի,

Ներեցեք, որ ձեղ գրում է պոետը,

Ընկեր Սոալին:

Բայց, դե, նա չի էլ կեղծի,
Մի բան կա նրանում, որ անքննին է,

Մի բան կա նրանում - դեղեցիկ...

Եվ այղ, Հենց ա՛յդ է, ասել զղացածը,
Թեկուզ նա դրանից սպառվի».

Ների՛ր «լոհտի այղ անչաձ Հանցանքը,
Ընկեր Սռալին...

Ազնիվ խոսք, Սս շորոր, շոր» ուլի կլիներ
Թե ծնվեր Բակունը կամ Բուխարին,-

Բայց կարծեմ այդ Հարցն էլ քիչ անքննի՛ն է,
Զիոխեմ ուղեղո քարի...

"Երեմիա Բակունցը (1892-1938), ՀԿ(բ)Պ Ալեքսանդրաղլոլի (Լենինականի)
գավկոմի, առա Հե(բ)Պ կենտկոմի քարտուղար, բոնադատվել է ն դատասպլարտ-
վել գնղակածարության: Ն. Ա. Բուխարին (1588-1938), խորՀրդային կուսակ-
ցական ն սլետական գործիչ: Նոր տնտեսական քաղաքականության (ԷԼՋՈ)
դեմ ուղղված նրա: ելույթներն ոյ չրֆանում պիտակավորում էին որսլես չե-
ղում կուսակցության Հիմնական գծից: Ցուցադրական դատավարուխյունից Հե-
տո դատապարտվել է դղնդակաճչարության:

48 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա՛յ», ընկեր Սոալին, չա, չառ ամաչում եմ,
Բայց դե՝ չեմ կարող չգրել-
ծս մեկին սիրեցի, սերս անձաջո՛ղ էր,

Զղվեցի կյանքից ու մարդուց:
Ասացի, ինձ պետք չի ո՛չ կյանք, ո՛չ սոցիալիզմ
Նրան կորցնելուը Հեւոո...

Հետո, ղե Հետո Հավաքեցի ինձ

(Ինձ Համար այղ էլ մեծ բախտ էր մի..),
Թող կորչի: ասացի, տխրություն ու կակիծ,
Գործերըս կարդի գցեցի,

Վերֆացա՞վ խնդիրը, ախ ո՛նը վերջացնել,
Վրանդե՞լն էր, Դենիկի՞ն, Կոլչա՞կ՝ կամ,
Ախր ո՛նը ես Հիմա ձեզ Հասկացնեմ

Ա՛յ», ընկեր Ստալին, ես ձեզ խոստանում եմ
Էինել պարտքերիս գիտակ,

Գործերիս մեջ լինել չիտակ...

Միայն ներելեք ինձ, որ նրան սիրում եմ,
Որ մոռանալ նրան չեմ կարող,

Անուրոալա ն անուչ կարուո...

Հիմա դուք նստած մեծ նավի ղեկի մոտ
Վարում եջ ԹՃԱ()-5"",

Իսկ ես ձեղ դիմում եմ որպիսի՛ երգերով,
Եվ որքան փչացա՛ծ եմ ղեռ...

: Ցարական դեներալներ, որոնք ոլայքարում էին նորաստեղծ Հեղա-
փոխական Ռուսասունի դեմ:
"" ՀԿ(բ) կ-ն (ռուս.):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 749

Տեսնեի կյանքը, զգայի,
Ընկեր Ստալին...

էլ ի՞նչ, ի՞նչ դրել, առացի՛ ուղղամիտ
- Աի, եթե՛ լիներ Բակունը կամ Բուխարին,
Ալ, եթե լիներ ես մարդ...

«Նամակը», որտեղ բանաստեղծը դիմում էր «ժողովուրդների
Հորն» առանց քծնանքի, ասես Հավասարը Հավասարին, Հաստատելու
դգացմունքի առաջնայնությունը գաղափարական կաղապարների
նկատմամբ ն չթաքցնելով իրեն բնորոչ Հեղգնանքը, անարձաղանք
չմնաց: վ. Ալազանը «Վ. Անողոք» կեղծանվան տակ դրեց.

« Տիտանիկից Հետո Գ. Սաչարուց պրոլետարական երկ չէինք
ռոլասում:

Սանը-բուրժուական իդեոլոգիայի ճաչճում դեղերելով, նա էվո-
լյուցիա կատարեց Է. Հասավ մինչն կուլակային բուրժուտյվան իդեոլո-
դիայի մունեւոիկի «բարձունքները»:

Բուլվարային ընկած տրամաղրությունների արդյունք է «Նամակ
ընկեր Առաղլինին» օդիոզ բանաստեղծությունը:

Ապաղդասակարդայնացած քաղքենին սիրել է ինչ-որ աղֆկա, որը
մերժել է նրան, ու նա «արջի սլես ոռնացել է», «զզվել է կյանքից ու
մարդուց» ն այղ մասին նամակ է ուղղում ընկեր Սոալինին:

Սեռային սխրադործությունների ու կաբակային անքուն դիչերների
սիրածար պոնհտին իՀարկե իրավունք է տրվում սիրել ն մերժվել, խմել
ն. փախել, արֆի սլես ոռնալ, բայց ոչ ոք նրան թույլ չի ոա այդ փողո-
ցային խուլիգանական տեքստում խառնելու Համկոմկուսի առաջնորդի
ե. ՎԿՊ(բ)-ի անունները:

Այստեղ սլետք է զդույչ լինի Գ. Սաչարին:

Սակայն նա մի ուրիչ ցանկություն էլ ունի.

- Ալխ., եթե՛ ես լիներ Բակունց կամ բուխարին,
Ախ, եթե ես լինեի մարդ...
Մեծ մարդ լինել, ղեկավար, իսկ եթե այդ չՀաֆողի, ղոնե մա՛րդ լի-

նել, ւսյս է պանկանում Հեղինակը:
Թող չվՀատի Գ. Մածարին, մենք կարծում ենք, որ նւս ընդՀծանըա-

ոլես մարդ կարող է լինել, իսկ մեր էպոխայի մարդ լինել՝ երբե՛ք»

50 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(« Գրական դիրքերում», Եր-, 1927, Թթ. Ն էջ՝ 34):

« Նամակն» ունեցավ ոչ միայն «դրական» արձադանք: կուսակցու-
թյան ոլլենումի նիաւտում կննակուի նորանչակ առաֆին քարսոուղար
Հ. կուսունյունը, նույնսլես անդրադարձավ դրան. Հ«...մոււո օրերս ես կար-
դացի մի բանաստեղծություն: Զդգիես ինչու ույն նվիրված է Առուսլի-
նին ե անդամ կոչվում է «Ընկեր Առոալինին»: Այդ բանաստեղ-
ծուլյյունում Հեղինակը ավելի չոռ դովերդում է եր սիրած աղջկան ե
չգիտես ինչու դիմում է Առոալինին (ծիծաղ): Ի նչ դործ ունի այստեղ
Աոլինը, ես այդպես ել չծասկացա...

Այդ Հայ պրոլետարական բանաստեղծն սում է, որ մենք բոլորո ե
բանվոր դասակարգը լւ կուսակցականները, որոնք անդամավճար են մու-
ծում, ւմունոււմ են «ելաւ 4ի»: Ե Հենդ լդւոհ ոլեւուսր ուկ ուն

Դ խելացի 4ի»: Եվ Հենց այդտեղ էլ պրոլոտարակ
բանաստեղծը բազականչում է` «Ար, ելե ես Լինեի Բակունցը կամ Բուվուս-
ըԸին...»: Տեսնո՞ւմ եք որսոեղից որտեղ...» (ՀԱԱ, ֆոնդ 1 պուցակ 5, դործ
13, էջ 8-9):

«Նամակը» Գ. Սո Հւարու միակ ելույթը չեր աւուլին յուն Թեմայով:
Այն նույն տարում, երբ արարվեց ղարյանական Հ...Ռուսւուում Զալին
Փիրդուռին...», ն դրել Փիրդուսու Հաղարամյակին նվիրված «Ի նչ
էր քեղ Համար ՄաՀմուդ չածը...» («ԽորՀրդային Հայաուուաւն», Եր.,
1934, 6 Հոկտ., Թթ. 268) ե «Երդ. Մածմուդ չածի ե քննադատի մասին»
(« Գրական Թերթ», 1934, 10 Հովտ., Թթ. 26) այլաբանական բանաստեղ-
ծուլյունները: Եթե դրանք Թարդմանվեին, ւս ալս կրեմլի արձաղանքը
կլիներ ոչ ռլակաս կոչմո Օ. Մանդելչյումի «կռվկառյուն լեռնականը»
բանաստեղծության արձաղանքից:

/50 Սիմեոն կաթողիկոս Երհանցու «Արի Առւուուծ Հարցն մերոյ...»
աղոթքի Հավել վածից:

27 ՎերՀիչեցումն է Դ. Դեմիրճյանի վաղ բանաստեղծության:

Ի Տարաս Շնեչենկո (1814-1861), ուկրաինացի բանաստեղծ:

53 Լլ Տոլուռոյ (1828-1910), ռուս դրող:

57 գյուտը Զայկովակի (1860-1693), ռուս կոմպոզիտոր:

5 Ֆրիդրիխ Շիլլեր (1859-1805), դերմանացի բանաստեղծ, թատե-
րագիր:

26 ՓՖեդոր Դոստոնսկի (1821-1681), ռուս գրող:

27 Ֆրիդրիլս Նիցչե (1844-1900), երմանացի փիլիսուիա:

Ք Ադոլֆ Հիտլեր (1889-1945), գերմանական ֆաչիստական պե-
սության ղեկավարը:

25 Ռուսական բանածյուսության մեջ Սիդոր անունը կրում են աղ-
քաո, ձախորդ մարդիկ:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 751

Դ ահրկուսն էլ մի բոյի. Ժողովրդական կատակ-նրդի բառերն
անթույլատրելի Համարվեցին Լենինի Հասցեին անդամ փլուզվող
խորՀրդային Հասարակարդի վերջին տարում ն «Ծաղկած փչալարերի»
նրնանյան առաչին Հրատարալությունում փոխարինվեցին «մոտիկ ու
Հարազատ» կաղապարային բառերով: Արժանաձիչատակ է, որ նման
փոփոխությունները կատարում էին ոչ թեն դրաքննիչները, այլ դգրա-
քննիչի ողա կամավոր Հաղած չարքային խմբագիրները:

"՛Հիչատակվում է Ալ. Շիրվանդաղդեի պինար ն գլխավոր դործող
անձանցից մեկը:

722....ԱՀարոնյանի լալկան աշնան քամու Նման...-- Գրող, դաչնակցա-
կան կուսակցության գործիչ Ավետիս ԱՀարոնյանի (1866-1948) դյու-
բազգաց ստեղծագործությունները Գ. Սաչարին մեկ անդամ չէ, որ բնո-
ըոչել է «լալկան» բառով:

765 Էջմիածնի Գեորգյան ճեմարանը գործել է 1874-1917 թթ.:

164,..Հեղինակությունները... (ռուս):

765 ՎերՀիչելումն է Ա. Բակունցի «Բրուսոխ ողա» պլաոմվածի:

166 «.կեղգե՛ս... (ռուո.):

77 Վերձիչեցումն է երնանին նվիրված դազելի (1924).

Այնքան կարուռ, այնքան կրակ պիտի քողնեմ քո փոչում,
Ու արնավառ այնքա՛ն հրակ պիտի թողնեմ քո փոչում..
(երկեր, Հ. 1 էջ 29

755 Փրկարար մի ձեռք...-- Նկասոխ ունի ԽՄԿԿ կենտկոմի առաջին
քարտուղար Ն. Խրուչչովին, որի օրոք դատապարտվեց անձի պաշտա-
ակզբում խանդավառ էր. «Պետք է ասել, որ Նիկիտա Սերդեյիչի
Հեղինալությունը աճում է օր-օրին, մի բան, որ չի կարող չուրախացնել
մեղ» (Վ. Նորենցին, 31 օդուսռուսի 1959 Թ.):

Սակայն Ն. Խրուչչովը չդնաց անձի պաշտամունքը մինչն վերջ դա-
տաղարտելու ճանապարչով, ն նրա նկատմամբ մտավորականության
մեջ աստիճանաբար սկավեց կուտակվել դժդոծուլթյուն, որն ուժեղացավ
Մոսկվայի Սանեժի Հրապարակում ժամանակակից նկարիչների ցուցա-
Հանդեհան ուժային միչոցներով փակելուց Հետո: Դրան ավելացավ կու-
սակցության ղեկավարի 1963 թ. մարտի 8-ի ելույթը դրականության է.
արվեստի դործիչների առֆն, որտեղ որպես դրականության Հետագա
ղարդազման նչանաձողեր նչվեցին Դ. Բեղնու «Թարմ ե արդիական»
ոլոնհզիան ն. Մ. Շոլոխովի արձակը:

Գ. Սածարին արձաղանքեց այդ ելույթին «Գաղափարական նսլա-

752 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

տակասլացության Հետ վարսլետություն ն. խիղճ» Հողվածով («Գրական
Թերթ», Եր-, 1965, 13 մարսոի, Թթ. 11): Համաձայն վելով երկրի ղեկավարի
Հետ, նա նախաղդուչացրեց. «Զեմ կարծում, որ կլինեն մարդիկ, որոնք
ընկ. Խրուշչովի ասածներից կեզրակացնեն, որ մեր բոլոր բանաս-
Միխայիլ Շոլոխովի: Գեղարվեստական ոճի ն նպատակասլացության
Հետ միաժամանակ ընկ. Խրուչչովը առանձին ուժով ընդգծել է գրողի
անչատականությունն ու վարպետությունը, առանց որի որեն ստեղծա-
դործություն չի Հասնի ընթերցողի սրտին, անկարող կլինի Հաստա-
տելու նորն ու առաչավորը է. պայքարելու կյանքի ստվերոտ կողմերի
դեմ: Դեմյան Բեդնին ու Շոլոխովն ունեն իրենց ստեղծաղործական
դառնալ էպիդոն, իսկ արվեստը ու գեղարվեստը չեն ճանաչել ն չեն
ճանաչում եէւղիդոններին»:

Հետնեց ՀԱԿ Սկ առաջին քարտուղար Սա. Զարուրբյանի ելույթը
ռեսղուբլիկական ռանդծադործական մտավորականության ակտիվի
ժողովում, որտեղ որպես ժամանակակից պոնզիայի օրինակ նչվեց
արդեն... Հ. Հակոբյանի «Բոլչիիկ է Շիրկանուլը»... «Հույս ուն եւէ, որ
ինձնից չեն պածանֆի, որ հա բոլոր թվականներին Դեմյան Բեղնու պես
դրած Լինեմ»,- Հեղդնեց Գ. ՄաՀարին Հ. Սածյանին դրած նամակում:

1964 թ. Հոկտեմբերի 14-ի կենտկոմի պլենումի արտածերթ նիս-
տում Ն. Խրուչչովն ազատվեց առաջին քարտուղարի պաչտոնից ն նրա
տեղը ղբաղելրեց Լ. Բրեժննր: Գ. ՄաՀչարին մեծ Հույսեր էր կապում
այղ փուիոխույթյան Հեւոչ «Վերջին դեղլյքերը... ես լավատես եմ` ինչպես
միչւո»,- դրել նա Ա. Մոլիջ-նարդայունին (23 Հոկտ. 1964 Թ.), իսկ Հա-
որդ նամակում՝ «Եվ այսպես չնործավոր Հոկտեմբեր, առանց Խրուչ-
չովի: Այս նշանակում է կյանքը գնում է առաֆ: Այս նչանակում է նոր
ն բարի փոփոխություններ, ազատություն պաշտամունքից, կուլտուրա
առանց կուլտի: կան ասողներ, որ ձեր լավ չեր, բայց այս դեքում
կարնորը ձեր չէ, այլ բովանդակությունը: իսկ բովանդակությունը
բարի ծ, ուրախալի, ոդնորող»:

Սակայն առլասվելիքները չարդարացան, ն նույն երկդիմի քաղա-
րունակվեց ն 1. բրեժննի օրոք` տաք ու սաոր քրտինքի մեջ գցելով
մտավորականությանը. « Դառնության սպորցիան ճաչակել էի
Մոսկվայում: Հիմա կարող եմ առել, որ քեզ տանջող ցավը պատել է
բոլոր ազնիվ մարդկանց: Ինչպես իր ժամանակին, այնպես ել

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 53

դատաստանի առաջ: Նրանք, որոնք այսօր կամարա են սրակում նրա
դիակին ն ուզում են Հարություն տալ նրան, այղ բախտախնդիրները`
բացառություն չեն կազմի: երնանի կամ ընդծանրապես ուրիչ
դազլիճների օվաղիաներին մի՛ նայի. եթե նույն դաձՀլիճում նույն օրը
նույն զեկուցողը առեր, որ Ստալինի ոազմական անճարակության
պատճառով մենք կրկնակի կերպով տուժեցինք ն զոչեր տվինք, էլի՛
կծավփածարհին: Այնպես որ ծափերը ղնում են իրենց ճանապարծչով,
պատմությունը` իր...» (Վ. Նորենցին, 30 մայիսի 1965 թ.): Այստեղից
արդեն մի թայլ եր մինչն նոր ղեկավարի Հանդես նոր դժղոծությունը.
«Մի՞թե ճիչտ է Նիկիտայի մասին քար լռությամբ անցնելը: Դեռ
անցյալ տարի սլաչտոնասըես այն ղիծն էր տարվում, ոլ ինչ որ արել է,
խԽրուչչովն է արել, իսկ Հիմա... Այս է, որ չի կարող չդառնացնել
մարդուն. ե՞րբ պիտի Հասնենք օբեկտիվ, անաչառ դնաչատության»
(նույնին, 18 մայիսի 1965 թ.):

777 կլիմենտ Վորոչիլով (1881-1969), խորՀրդային պետական, կու-
սակցական ն ռազմական գործիչ:

772 վլաղիմիր Սայակովոկի (1893-1930), ռուս բանաստեղծ:

/77/...Երուսաղեմբը չտեսած մի երուսաղեմցի աղջկա... ՎերՀիչե-
պումն է 4. Սմոկի «Երդ երգող» բանաստեղծության (երկեր, Եր-, 1973,
Հ. 3 էջ 141): Վիերդը գրվեց, երբ Սածարի-Սնակ Հարաբելություն-
ները խզվել էին: Սակայն մեծին ն ավագին բնորոչ Հանդուրժողակա-
նությամբ ու ներողամտությամբ Գ. Սաչարին վերծիչեցնում էր բանա-
ուտեղծի թնավոր արտածայտությունները:

"7 Հյուսիսային Օսեթիայի մայրաքաղաքը, ուր Գ. Սաչարին եղել
էր 1918 թվականին: Սույն ժողովածուի նամակներում կան այղ մասին
Հիչատակումներ:

7 Ռազմավիրական ճանապարչը պատմական անվանումն է Թիֆ-
լիս ն Վլադիկավկազ քաղաքները կապող ճանապարչի: կառուցվել է
1799 թ.: Այդ ճանապարով է 15 տարեկան Գ. Մածարին Հայ դաղլա-
կանների խմբի Հետ 1918թ. անցել Վլադիկավկազ, երբ Թիֆլիսի վրա
կախվել էր թուրքական բանակի Հարձակման վտանգը:

77 Միխայիլ Լոմոնոսով (1711-1763), առաջին ռուս բնաղետ դիտ-
նականը:

75...դաշչտային չինություններում... (ռուս):

176 Բեռը Հրում է.- դնւ՛...- Ե. Զարենցի «Ամենուղոնմում» այդ ւտո-
ղը Հնչում է այսոլես` «Սոքերը ծրում են` դնա՛...»:

777 «վերջինը թյուրիմացաբար ն միակը ճակատաղրով..-. Վերչի-
չելումն է 4. Սմւոկի « ոսո Հաբաար են Հանդիպում կյանքում» բանաս-

754 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

տեղծության (Պ. Սով, Երկեր, Եր-, 1972, ծ. Ն էջ 3158):

77 Դուլպինիան Սերվանտեսի Հերոսուծին էր, Դոն-նիլխուռի ընտրյալը:

77 Վերձիչեցումն է Պ. Սնալկի բանաստեղծությունների նույնանուն
չարքի (Պ. Սով, Երկեր, Եր-, 1972, Հ. 1):

Բ: Բատ Նոր կտակարանի՝ Քրիստոսն ազատում է մեղսավոր
Մարիամ Մադլթաղենացուն չար ոգիներից (Մարկոս, ԺԶ: 9), լւ վերջինս
Հրաժարվում է անու կյանքից:

741 Մեղրողուսին, նույնն է թե` մեղրամիս: «Տիտանիկ-1» բանաս-
տեղծությունների գրքում (1924) Գ. ՄաՀչարին ունի «Մեղրողուսին»
խորագրու չարջ:

782 Պածանջներ... (ռուս.):

143 «աՀա կ-մաւոուվ... (ռուո.):

147 սանղանին... (ռուս.):

165 մեկուսարան (ռուո.):

/46 -հավ է, իմ Սումու, չոռո, չառ լավ... (ռուս):

7. Շաաւո լավ է, չառտ չնործակալություն... (ռուո.):

148 Ա. Խո չուույունի երաժշտությամբ դրված երգը «Պեռղո» կինո-
ֆիլմում:

75 Զանգու (Հրազդան) դեոխ ավիին դաոնվող Հանրածույտ խոլրակա-
բանի սեփականատերն էլ 30-ական թվականներին ։

2 ԽՍՀՄ-ում վրազական գինիները Համարակալված էին: կալխելթի
դինին արտադրվում էր ութերորդ Համարի տակ: Ցողխոլին Քուու դեւոի
ճանաչված ձուկն է:

721 «Հանբանն երի»... (ռուռ.):

/92 Աղնարկվում է ի. Աոալինը:

793 Անդլիացի դրող Դ. Դեֆոյի «Ռոբինդոն կրուղո» վեւղի Հերոսը
դոյլատում է անմարդաբնակ կղղում: Ռոբինղդոնալուոումը Լայն ւում-
րածված է դրականության մեջ: Գ. Մու Հուլրու մուռ այն արտա Հայւոում էր
մենակության մեջ Հայւոնված, անընթերցող գրողի ողբերգությունը
(ոնես «Ռոբինդոն կրուղո» բանաստեղծությունը, էջ 489):

794 սամալր ես... (թուրք.):

75. ..«.վերադարձիր ինչպես անառակ որդին...-- Նկա ունի Ղուկասի
ավետարանում անտուսկ որդու Հանրա ձայւտ ռլաւտմությունը, որը
Հեռանում է Հայրական ւոնից լւ բաղում ղիկանքների ց Հեւոո ղղֆալով
վերադառնում (ԺԵ: 11-32): Թեւի լայնորեն օղտադործել են Վերա-
ծնունդի բանաստեղծները ն նկարիչները:

722..Էրմիտաժի կամ Լուվրի պատկերասրածներում...-- Նկասոի ունի
Պետրոդրադի ե Փարիզի Թանգարանները:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 55

777 Ծնունդներ, մածեր, ամուսնություններ Հաչվառող պետական
Հիմնարկություն:

7 կոմունիստական կուսակցությունը ժամանակ առ ժամանակ
Հայտարարում էր աչիոաւուվորական ղանդվածները նողլատակամղող ե
Համախմբող ժամանակաչրջաններ` նոր տնտեսական քաղաքականու-
թյան, ինդուսարալիզացիայի, մեծ թռիչքի, կոլեկտիվացման ն. այլն:
Դրանցից մեկն էր «մեծ Քիմիան»: Անոքող երկիմաստությունը ւոնքո-
ռում: նկատի ուներ Հասարակական կյանքում «քիմիական» անսոլա-
սելի սփուիոխուլյունները:

77 Անդլիացի գրող Արթուր Կոնան Դոյլի Հերոս Շերլոկ Հոլմսը
մշտառղլես դարմացնում էր եր կուսծումներուվ մտերիմ ընկերոջը` դոկ-
ւոոր Վաթսոնին:

77 փածրամ Շատվորյանը վանեցի իրավաբան էլ, Երնանում:

207 ՎերՀիչելումն է ճամբարային « Գիչերը» պաոմվածքի:

72 Րաֆֆին (1835-1684) ն Սուրացանը (1854-1908) Հայտնի են
իրենը ո"լատմավեպերով:

75. րնդամենը երկու բարեկամներից... Ակնարկվում են Ե. Զա-
բենցը ն Ա. Բակունցը:

77 Ե. Զարենցը մածացավ երնանի բանտում` 1937 թ. նոյեմբերի
27-ին:

25. ,.Շետադայում Պույնւլես ղնդակածարված ժամանակակից նչա-
նավոր խմբաղիրներից մեկն ինձ ւվաւումեց...-- Նկուուի ունի եղի Զուբու-
Ըին (1597-1935), «Խործրդային Հայուն», «կարմիր ռանչպար»,
«Մաճկալ» Թերթերի, «Վերելք», «Նոր ակոս», «Լենինյուն ուղի»
ամսագրերի խմբագիր: Քանի որ 1925 թվականից խմբագիրն էր Մուււեւ
Փարիզի «Երեւան» կոմունի տական Թերթի, լու որղես ֆրանսիական
Լրտես դատապարտվեց դնդակածարության: Գ. ՄաՀարին նրան է
նվիրել բանաստեղծություններ, Հուչշադրական էջեր (ոնս «Նոյնն է
երկիրդ Հիմո....», «Երեւուն», Փարիզ, 1926, 23 մայիսի, Թթ. 65, « Դրվադ-
ներ անդյալիցզ», «Ալսելյոոն քանդակներ», Երկեր, ծ. 5):

Նրու ձերբակալության Հանդամանքների մասին ռես առաջաբանի
չ 13-ը:

26 Այրված այդ դազելների մասին Գ. ՍՄածարին դրել էր դեռ
Ե. Զարենցի կենդանության օրոք:

«Աչուն պիտի Լիներ ե արեւամուտ: Մենք նուտել էինք բուլվարում:
ես ասացի, որ դազելը չատ ղեղեցիկ էր:

-ի նչ դաղել:

- Սոր մասին:

56 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

- Ի՞նչ զազելի վախ է... Հիսուն դաղել էի գրել, Հիսունն էլ վա-
ռեցի... ուրիչ բան է Հարկավոր Հիմա, ա՛յ տղա, այ էս ստոլբաները
երդի, քաղաքները, մարդկանց, այ թե ինչ.

- Ուրեմն դաղել չի՞ կարելի գրել...

- Գաղելն ի՞նչ է որ... մել է թե` աղիչկա վառես, գցես... պլաժա՛ռ
կարա՞ս տալ, սլաժա՛ո....

ես չՀասկացա, լթե ի՞նչ կառ ունեին «ստոլբա»-ները բանաստեղ-
ծության Հե, բայը մինչը Հիմա այդ զրույցից մի պատրանք մնաց, որ
Ձարենցի Հիսուն դաղելները ամենադեղեցիկ դրվածքներն են, որոնք
երբեիցե... ես չեմ կարդացել» («Գրական Թերթ», Եր., 1933, 12 փե-
տրվարի, թ. 3):

Թե՛ 1920 թվականին, երբ տեղի էր ունենում երկխոսությունը, թե՛
վիսլերդում Գ. Սաչարին «չեզոք» դերում է: Սակայն չեզոքությունը
թվացյալ է: Մի դեսլքում սկսնակն է լայն բացված աչքերով Հետնում
ավաղ ընկերոջ «Հայտնադործուլյուններին», մյուսում արդեն թրծված
դրողն է Հեղնում նրա Հեղավփոխական-գեղագիտական պատկերացում-
ները:

Հ" Անտիպ քառատողը Գ. Սաճարին Հետաղայում օգտաղործեց
որպես բնաբան «Զարենցդ-նամե» Հուչադրուլյան:

7" Հանքային ջրով Հանրածայտ ամառանոցային քաղաք Վրաս-
ւուանյոււ ւէ:

Հ" Փառթ Ալլաճին... (թուրթ.):

շո Այսօրվա կենտրոնական ծածկված չուկայի դիմաց դանվող
սարակական մզկիթի բակում կար թեյարան, որտեղ Հավաքվում էր
երեանի մտավորականությունը: Ներկայումս վերակառուցված է իրա-
նական Հանրասլետության միչոցներով:

2" Ձերբաղկալությունից առաֆ Գ. Սածարին ապրում էր Տերյան ն
Աբովյան փողոցները կապող նախկին Աղայան փողոցի միակ փոքրիչա-
տն աչքի ընկնող երկչարկանի սն չենքում: Շենքը ն փողոցը չեն
պլածպլանվել:

22 Բատ խուզարկության արձանադրության` օրագրից բացի բոնա-
գրավվել են Լեոյի «Թուրքածայ Հեղափոխության ղաղավփարաբանու-
թյունը» (1934), « Փավուօչ» երդգիծաթերթի 15 Համարները (1934), չորո
բլոկնուտ ն երկու տխորակ գրառումներով, Հոդված «Զարտասանված
ելույթ» կասկածելի խորագրով, բանաստեղծություններ, 95 նամակ,

24 Հարցուքննությունները վալում էր պետանվտանգության բաժնի
վարիչ ավազ լեյտենանտ եղբայր նիկողոսյանը (Հիշատակվում է նան

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 57

Նամակ 1-ում): Մեկ տարի անց Գ, Մածարին Հրաժարվեց նրան ված
պուպմունքներից. «Ինչ վերաբերում է ստրոպկիատական կաղզմակերպու-
թյանը պատկանելու մասին իմ տված ցուցմունքի, ւս ալս այն Հեւոաք
էր իմ քենիչի ոչ օբյեկտիվ վերաբերմունքի, որը կաղմում էր արձանա-
դրություն` « Նոյեմբեր» դրական խմբակի դործունեության վերաբերյալ
իմ բացարությունների մասին ե Համողում ատորադրել այն: Ես Հւս-
մաձայնվեցի ե աւռորադրեցի, քանի որ քենիչ Նիկողույանն տապ, որ
ղա ոլեւոք է դործի ե կառավարության Համար» (ՀԱԱ, ֆոնդ 1191, յու-
պակ Ն դործ 67, էջ 19):

Հարցաքննություններում Հիչաւուսկվում է «Նոյեմբեր» դրական
խումբը ե Գ. Մարու դրականչ-աղզդայնական Հախալները», սակայն
այդքանն էլ բավական եղավ «ւորոցկիսւ տական խմբակի» լեգենդը
տասնամյակներով նրա անվան Հեւո կառլելու Համար:

2/4 ..«իիլիսուիա էր... մեր Հակառակորդների ձայնափողը:- Նկատի
ունի վ. Մորոոյանին, ռես ծանոլժ. 157:

Ավելի քան մեկ տասնումյակ անձաչտ ալույ քար էր դնում Գրողների
միության ոլաչտոնական ղեկավարուլյան (Վ. Ալազան, Ն. Զարյան,
Գ, Աբով, Ա. Վշտունի...) ե «Նոյեմբեր» դրական խմբակի անդամների
(Ե. Զարենց, Ա. Բակունցը, Գ. Սաչարի) միջե:

25 Հայրենական մեծ պատերազմի երդերից`

Գրավում էին քաղաքներ...

7/6 Սույսոլթ- Նու (Հարություն Սայադյան, 1712-1795), Հայ աչիւար-
Հիկ քնարերգության խոչորադույն ներկայացուցիչ:

217 ՎերՀիչելումն է «Քամանչա» բանաստեղծության եզրափակիչ
ւողի. «Քանի աղ է Սույութ-Նուվեն, Հոտ բան կու տեսնիս, քաման-
չոո...»:

2 Նկասոխ ունի Վանում ծնված Պետիկ Թորոսյանին (1899-1938):
1933-1937 թթ.` Հանրասլեւոության արդարադատություն ժողկոմ, դգլիւա-
վոր դատախաղ: Բոնադառսովել է ե դասոասլարովել դնդակածարության:

77..Կենտկոմի նոր քարտուղարին...-- Նկատի ունի Ամատունուն
(Ամատունի Վարդապետյան, 1900-1938), որը կարճ ժամանակով` 1936-
1937 թթ. եղավ Հն(բ)Պ կենտկոմի առաջին քարտուղար: Տեղեկանալով
նրա ձերբակալության մասին, Գ. ՄաՀարին 1937 Թթ. սեռղտեմբերին
դիմեց նորանչակ քարտուղար Գ. Հարությունովին` եր դործի վերա-
նայման խնդրանքով (ոնես Նումա՛կ 1): Դիմումը մնաց անեւուանք:

77 ժողովրդական կոմիսարներից մեկը Վանում ծնված Լնոն Արիս-

58 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

յանն էր (1903-1938), լետական ն կուսակցական աշխատող: նախքան
բանտարկվելը` լուսավորության նախարար: Բոնաղատվել է ն դատա-
արվել դնդակածարության:

Խոսքը Էջմիածնի չըֆկոմի քարտուղար Համունի (Համաղառոլ)
Համբարձումյանի ն. Ապարանի չրֆկոմի քարտուղար Վասյա Մալխաս-
յանի մասին է:

27 Դասախոսներից մեկր Անուչավան Արզումանյանն էր (1904-
1965), երնանի պետական Համալսարանի ռեկտոր: Արդարացվելուց Հե-
տո տեղափոխվել է Մոսկվա: եղել է Համաչխարչային տնտեսագի-
տության Է միչազգային Հարաբերությունների ինստիտուտի տնօրեն,
ակաղեմիկոս-քարտուղար: Ձնայած այդ դիրքերին, Գ. Սաչարու
կարծիքը նրա մասին փայլուն չէր. «.«..մածացավ Անուչավան Արզու-
մանյանը. մածաղդն ստորադրել են Բրեժնելից մինչն օ, ֆ-ն: Մի խոսքով
Քոչարի մաչախոսականի միութենական տեսակը: Չգիտեմ, ինձ թվում
է, որ Անուշավանի անունն էլ ուռեցված է: Խելոք տղա էր կարող, բայց
«Համաչիոսը Հույին մասչտաբի տնտնաաղե՞ո»... Խելքո չի կորում: կամ
աշխարծն է փոքրացել կամ արչինները վերածվել են վերոտերի... մի
բան էլ կա՛: 37 թվականի վրայով անցել են: Զէ՞ որ հռ ու դու նրա Հետ
նուտել ենք Երոանի բանտում... ոյս ի՞նչ ղարմանալի «Կիասի-
կանկաւություն» է» (Վ. Նորենցին, 21 Հուլիսի 1965 լթ.):

25 Նլոասոլխ ունի կ. Սասոինյանին, տես ծանոլթ. 157:

777 Նկառոխ ունի Ե. Զուբարին ն. Հ. Հովչաննիսյանին, տես ծանոթ.
12», 15:

75 Գեդառպետներից մեկը Հակոբ Աթոյանն էր (1895-1937), ուազ-
մական գործիչ, 1931-1937 թթ.` Հայկական լեռնածրաձղային դիվի-
զիայի Հրամանատար: Դաժան ծեծից ն ապրումներից խելաղարվել է
մսծու նրան չնործվել է դեներալ-մայորի կոչում: 1965 Թթ. նչվեց նրա
ծննդյան 7Աամյակը, որն առիթ տվեց Գ. Սաչարու դառը տողերի. «Հայ-
կական զինյալ ուժերի Հրամանատար Աթոյանի Հոբելյանն են նչում ն.
չեն առում, թե ի՞նչ մածով մեռավ Հայ ժողովրդի այդ իսկական զա-
վուկը...» (Վ. Նորենցին, 21 Հուլիսի 1965 թ.):

վյուս գնդապետը նույն դիվիզիայի չտաբի ետ Բաղրատ Ավագ-
յանն էր, որը 1936 թ. Հուլիսի հոօրյա դատավարությունում դատա-
պարտվեց նդակաչարության ԼեՀաստանի օգտին լրտեսության մեղա-
դրանքով, քանի որ անձնական կապեր էր ունեցել Փրունզեի անվան
ռազմական ակաղեմիայի` ազդությամբ լեչուչի դործավար-մեքենա-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 59

դրուծու Հեւոչ

26 խոսքը նույն դիվիզիայի գնդի Հրամանատար, Ալեքսանդ Ավա-
Աթոյան ւղ մուկ ե ծ «Հակավխոր Հ, ալին, աջ-ւորո մւոււ կլ ւն,

թոյանի կազմակերոլ կախործրդային, աֆորոցկիստակ

ազգայնամոլական» խմբի անդամ:

77 խոսքը բանտի պարետ Սածակ Ասլանովի մասին է:

272:.,..դեպեուն ամբողջ կաղմով նուեց...-- 1937 թ. անպտեմբերին
Սուղդուսռյուն, 1696-1955, Սա էր աւռորադրել Գ. Մո Հաղրու ձերբակալու-
ղոսյանը, բաժնի վարիչներ Պերճ Փոանյունը, Բաղրոաւո Զիթունին, եղբայր

25 Ակնարկվում է Ներոխկ (ներսես) Սահվանյանը, տես ծանոլթ.
1 259.

230 Նկառոխ ունի Ա. Բակունցին:

237 Վերծիչեցումն է ՀովՀ. Թումանյանի «Հական» բանաստեղծու-

թյան:

37 ալեխառն մաղերով թաղաքի Հայտնի բժիչկն...- Նկասոխ ունի
Հարություն Միրզա-Ավադյանին (1879-1938), վիրաբույժ, պրոֆեսոր:
մեյն այն երկու բժիչկներից, որը» ելնելու վերքերի բնույթից, կասկած
բանտում:

33 կրրխդայիրմանը նախկին անվանումն էր Արագածի չրջանի
Հնաբերդ գյուղի:

237- Բժիշկ, բժշկեա զանձն քո..- Ավետարանական արտածայտու-
թյուն (Ղուկաս, Դ: 23): Տվյալ դեպքում ունի Հ«բուժիր Քե՛զ, եթե կա-
բող ես» իմաստը:

25 ի, Դունանակու "ԼԱլքօոճ Շղքճոճ ոլօզ քօճոմը" երգն է.

ես չդիտեմ մի այլ երկիր,
Ուր մարդ չնեչում է այսոլես 11 դ աւո :::
36 Քաղաքային բանտր գտնվում էր նակին Օրջոնոկիձել

(այժմյան Արչակունյուզ) փողոցի սկզբում, ներկայիս մամուլի չենքի
հւոմում:

37 Ազդանվան դիմաց սն խաչ ունեցողները դատապարտվում էին

760 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

տարբեր տարիների ազատազըկման, կարմիր խաչավորները` դնդա-
կաչարության: Դրանք «ոնհղական» ցուցակներ էին: Սոսկվայից ստաց-
ված ցուցակներում ճշգրիտ նչվում էին ինչպես գնդակաչարվողները,
այնպես էլ ազատազրկման ժամկետները:

235 Խուքթը Թաղնոս Ավդալբեկյանի մասին է (1855-1937), ւո ւոն ոււ-
դետ, Հայադետ, Հրապարակախոս, պատմաբան ն բառարանագետ:
երնանի պետական Համալսարանում դասավանդել է Հայ Հասարակա-
բնագրից կ. Սարքսի «կապիտալի» առաջին Հատորը: Դատապարտվել
է դնդակածարության:

25. ...հկավ դարուն, Հաղավ բարձրիկ սարերի ձյուն..- Մինչ
1936 թ. գարունն ընկած բանտային ժամանակը չափվում է վանեցի բա-
նաստեղծ Մ. Վեսոլերի տողերով:

«Դ ազետճրատի Հաղթանդամ դիրեկտորը: Խոսքն Էդվարդ Չո-
փուրյանի (1894-1938) մասին է, մեղադրվել է անզլիական ն ֆրանսիա-
կան Հետախուղությունների «դործակալ» Ա. Զոլան Հեւո կառլե-
րում: Դատաղլարտվել է գնդակաչարության: Նրա ձերբակալությանը
նղլաստել են Ն. Զարյանը, Հր. Բոչարը, Արտ. Ոսկերչյանը:

77 Նչսնավոր դերասանը... Նկատի ունի Մկրտիչ Ջանանին (Ջա-
նանյան, 1892-1938), դերասան, Թատերական դործիչ, ռեժիսոր, դլրս-
մատուրդ: 1922 թ. վ. Փոսիաղյանի ե Հը. Ներոխոյանի Հեւո Գոլոիպ ներ-
գաղթել է Հայաստան: Մեղադրվել է Ա. Զուլանյանի Հետ ունեցած
դասերում ն դատապարովել դնդակաչարության:

72 Շանդոր Պետեֆի (1823-1849), Հունդարացի բանաստեղծ, Հեղա-
փոխական չարժումների մառնալից:

28 Խուքն Արսեն Եսույունի մասին է (1898-1935), ոլետական է կու-
սակցական գործիչ, ձերբակալման պածին` ՀՕԿ-ի նախաղդաչ: 20-ական
թվականների սկզբից Գյումրիում վարում էր ղեկավար սլաշտոններ ն.
այդ տարիներին Գ. Սաչարին Հաճախ էր չփիվում նրա Հետ: Գնդա-
ածարությունից առաչ խելաղարվել է տտանքներից:

շ"«Մոսկվայից Երեան բերված տեղի ղեպեուի ղատախաղը:- Նկա-
տի ունի Ռուբեն «Քաթանյանին (1881-1966), իրավաբան, սլետական
դործիչ: 1923-19360թթ.` ԽՍՀՄ դատախաղի օղնական: Հիչատակվում է
խԽործրդային գրողների Համամիութենական առաֆին Համադումարի
մասին « Դրվադներ անդյալից» Հուչերում.

«Միությունների տնից դուրս գալիս, Ն. Տիխոնովը մեր ուչադրու-
թյունը Հրավիրեց դանդաղ ընթացող ափվտոյում հատած զինվորական
Համազդեստով մի պատկառելի արտաքինով մարդու վբա:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 761

- Ճանաչո՞ւմ եք ւայդ մարդուն,- Հարցրեց ն,- իՀարկե, ոչ: Նո
նավոր տուֆակերտ ուն նկուղներից մեկում, շու ցերեկով փականք-
ներն աղմկեցին, դուռը բացվեց ն ներա մտավ անն չառղիկով ն կարճ
վարտիքով մի անձնավորություն, երկու ձեռքով գրկած եր անկողին-
«Ա՛, Ռուբեն Պավլովիչ, Հրամեցեք, Հրամելեք...»,- բացականչել Սա,
ռանալով ներկայացնել անծանոլժին.- «Ռուբեն Քաթանյոոն... գլխավոր
դատավուղ...»:

Ես Հիչեցլի Նիկոլայ Տիլիոնուլին, Հիչեցի Սոսկվան, Միությունների
սուն, լուսավոր, սյունազարդ դաձլիճը, գրողների առաջին Համադու-
մարը...»:

26 Ակնարկվում է Մ. Ջանանը:

77 Տես ծանոթ. 177:

247 Գ. Մարին, վ. Ալազանը ե վ. Նորենցը:

24:Գ, Սածարին ե Վ. Ալազանը ծնվել են Վանում:

727 խոսքը Գ. Քոչարի ն Մ. Մազմանյանի մասին, ծանոթ. 155:

70 ՆԳԺԿ-ի (ներկայիս Ազգային անվտանգության) չենքի Հեղինա-
կը Գ. Քոչարն է:

57 խոսքը Ա. Օրդուխանյանի մասին է, ծանոթ. 1":

57 խոսքը, Գ. Շիրմաղանյանի մասին է, ծանոթ. 17:

53 խոսքը քիմիկոս Ստհվխան Ղամբարյանի մասին է (1879-1948),
սովետածայ քիմիկոսների դիտական դղրոցի Հիմնադրի:

254 սռխայտակոճերով... (ռուո.):

235 Խութը 8. Պարղյանի մասին է, ծանոլթ. 17: «Թայչարուխյի Օթել-
լո» մականվան Հեղինակը վ. Ալազանը էր:

56. .«.Շեղափոխական նը սլա-ռտա-կա-Հարչ-մա-րու-թյա՛նը...- Տա-
բածված այղ «ակզբունքը» ( "ք680օդաօոաճտ 6Ղ6ԸՕՕԾքՅՅԿՕԸ» '') Հա-
ճախ փոխարինում էր օրենքը:

57 «որի աղդանունը մենք սովոր Էինք կարդալ թերթերում, դրեթե
ամեն 6ը, կառավարական որոչումների ւոււվլ...-- Խոսքը ՀԽՍՀ ժողկոմ-

762 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գ. Մոծարու ուչ նամակներից մեկում. «Մեր ընդանուր ծանոթներից
Արմենակ Թոքմաջյանը կնոջ մաչից Հետո կաթվածածար է եղել ն ընկել
անկողին: Խեղճ մարդ: Վերջին տարիներին Ակադեմիայի գործերի
վարիչ էր: կարծեմ նա միչտ «գործերի վարիչ» է եղել.-- Լենինականի
քաղդործկոմի, կառավարական դործաղիր կոմիտեի, Ակադեմիայի...»
(Ա. Մոլիք-Սարդոյոանին, 12 սեռղլո. 1965 Թ.):

"Խոսքը Վ. Թոթովենցի մառին է:

35 խԽոսթը Ներոխկ (Ներսհո) Սոհվանյանի (1898-1937) մասին է,
Անդրկովկասում Հեղաիոխական չարժումների մասնակից, կուսակցա-
կան դործիչ, տնտեսաղետ, 1933 թվականից` լուսավորության ժողկոմ:

" Խոսթը Լ. Արիսյանի մասին է, ծանոթ. 1177:

Խոսքը Գ. Սաձարու մասին է: Նրա առաջին Հրապարակումը
եղել է 1917 թվականին:

Հ ճածպանված է «Հանդիսավոր» միջոցառման նախադածի՝
«միակ ողջ մնացած» նախկին ժողովրդական կոմիսար Ա. Եղիազարյա-
նի վկայությունը, որը դրվել է Գ. Սաչարու ծննդյան 00-ամյակի օրե-
բին (ԳԱԹ, Վ. Նորենցի ֆոնդ, թ. 488):.

«19365 թւականի օղդոււոու ամիսն էր... կոսմիկական արաղգությամբ
կատարված այսսլես կոչված դատական պրոցեսից Հետո (դատ անձչա-
ներիս» ներքին բանտից փոխադրեցին երնանի քաղաքային բանտը
«պած տալու» մինչն Հեռավոր բանտեր ուղարկվող էտապը: Մենք Հա-
մարվում էինք «խոչոր ոճրադործներ», քաղաքային բանտի «բնակիչ-
ները» չորք է իմանային մեր դոյության մասին, այդ պլատճառով էլ
մեզ տեղավորեցին բանտի մի մեկուսացած չենքում` նախկին չնանոցի
ճեղթերի մեջ՝ կարիճներով, ն մեզ դուրս էին բերում կեսժամյա զբո-
սանքի միայն ուչ զիչերին - ժամը 2--ին, երբ բանտր քնած էր:

Մենք` 16 Հողիս - չնանոցի փոքր սենյակում էինք. ջնում էինջ
Հողե Հատակին, իծարկե - առանց մածճակալների: Միտք Հծղացավ
«չքեղ» կերպով տոնել Գուրդեն ՄաՀարու 20-ամյա Հոբելյանը: Բոս-
ժանեցինք «դերերը»: Միք. Սազմանյանը պետք է բացեր Հոբելյանական
Հանդեսը ն կարդար Հրապարակային ցեկուցում - «Գ. Սաչարու կյան-
Քը ն ստեղծադործությունը» թեմայով: Զեկուցումից Հետո խոսքը
ոլեւոք է տրվեր չնորձավորողներին, որից Հետո նռ սլետք է արտասաննի
Սածարու բանաստեղծություններից. դա էլ Հոբելյանական Հանդեսի
գեղարվեստական մասն էր: Զեկուցողի ն չնործավորողների գործը Հեչտ
էր Համեմատաբար, դժվարն իմ դործն էր. որտեղի՞ց վերցնել Գ. Մա-
Հարու բանաստեղծությունները. մենք զրկված էինք կամերայում որեէ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 763

դիրք» ինչպես մուլ թղթի ոլառոաուիկ ե մաւոիւո ունենալու իրավունքից:
Ելքը դտավ Միջ. Մոզ մանյունը:. նւս անդիր Հիչում էր Գ. Մածարուց
չառ բանասոեղծուլյուններ. ծխելու Համար մեղ տալիս եին լուցկի ե
ծիւախուռը փայլելու բարակ թուղթ՝ դրքույկ: Մարած լուցկին -սիա-
սիո եր, իսկ ծխախւուռի բարակ թուղթը` ւոհքուտ դրելու թուղթ: Սուո
տասնյակ տուսի լուցկին վերածեցինք մաոիոի ե նույնքան էլ
գրքույկներ թղթի: Մաղ մանյանը թելադրեց ինձ ՄաՀարուց 5-0 ուուս-
նավորներ, որոնք ես սերտեցի մեկ չաբավվա ընթաքում:

Վերֆաւղես Հասավ Հոբելյանական Հանդեսի երեկոն, բոլորը ծա-
լառլատիկ չուրջ կաղմած նուոուռեցին. ինձ` որպես արմտասանողի, Թույլ
սվին նուռել «ւզարաչի» վրա:

Երեկոն բացեց Միք. Մազմանյանը լւ կարդաց մի Հեւտաքրքիր ղե-
կուցում: Այնուծեսու Գ. Մածարուն նվիրված լւ Հենը կամերայում Հո-
ըԸինաւծ ներբող-ուռանավորներ կարդացին` Մելիք-Շածնաղարյանը ռու-
սերեն, իսկ Շիրմաղանյանը՝ Հայերեն, ւս ալա ելույթ ունեցան ոլրոֆեսի-
ոնալ բանաստեղծներ Նորենըն ու Ալազանը: ռրւուուուչ խոսքեր, արտից
բիծ ցանկություններ... Հուղված ենք բոլորո:

ԱՀա ւսյդ մթնոլորտում արմտասանելի Մածաղրուց 6 բանաատեղծու-
թյուն, Հարկավ անդիր. որուվՀեւոււ լուցկիով դրածներա ոչնչացրել էի
այն նկատառումով, որ եթե անդամ բանտի վարչությունը «բոնի» մեղ
Հ«ոճրադործուլյան» մեֆ, իրեղեն ապացույցներ չունենա...» (10
օդուսոուսի 1965 Թ.):

75 Ակնարկվում են Գ. Սածալրու դեմ Վ. Ալազանի քննադատական
Հոդվածները: Ըստ վերջինիս Հուչերի` բանտում նա Հանդես է եկել
երկու ժամանոց ելույթով, որին Գ. Մածարին ւովել է բարձր դնածա-
տական (ԳԱԹ, վ. Ալազանի ֆոնդ, թ. 65, էջ 115):

264 ելնելով երկու ճարս ասղլեւոների Հետաղա ճակատադրից` կա-
տար ենք ենթադրություն, որ նրանց Հեւո եղել է նախնական ոլււյ-
մանավորվածություն` Հեռավոր Հյուսիսի Նորիլոկ լւ Դուղինկա քա-
ղաքներում մասնագիտական աչլոաւուան ք կաւոարելու Համար:

265 «Ակնոպավոր օձի» կերպարում ակնարկվում է է. Բերիան, որի
1936 թ. ելույթներից մեկի խորադիրն էր «Հողմացրիվ անենք ժողովրդի
Թշնամիներին »: Գրեթե նույն խորադրով լույս տեսավ «Պրավդա»-ի
1936 թ. օդուսոուսի 19-ի առաջնորդողը` «Փոչիգնել, Հողմաղրիվ անել
սոպիալիղմի Թշնամիներին»:

266 Եվս մեկ կաղապարված դարձվածք, որով դիմում եին «կուսակ-
ուլյանը ե անձամբ: Հայր Սուլինին»:

267 Մեֆիոտոֆելը մււււոււանոււ ն է Գյոթեի «ԺՓուուուո» դրամայում:

764 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գունոյի նույնանուն օպերայում խորչրդանչական Լ տպավորիչ է նրա
դիվային թրջիծը:

7" ՎերՀիչեցումն է ՀովՀ. Թումանյանի քառյակի:

262. Գ, Մու Հաղրու մայրը մածաղավ 1945-ին: Երու Հիշատակին է 4ոն-
ված «Լոության ձայնը» ժողովածուն (1963).

«Քեզ եմ նվիրում այս գիրքը, մայրիկ:

ես չգտա քո ղերեզմանը, ոչ ոք կարողացավ ցույց տալ ինձ
այնպես, ինչպես բազում մայրեր չկարողացան դանել իրենց որդիների
չիրի մները:

Ընդունիր այս դիրքը: որպես չիրմաքար ն Հուչարձան կորած
դերեղմանիդ:

Բե՛ղ, մայրիկ»:

շՊ Հովծ. Թումանյանի քառյակը Հնչում է այսպես.

Երաղումս մի մաքի
Սուս եկավ Հարցմունքի-

Ո՞նց էր Համը իմ 4ադի...

277 ՎերՀիչեցումն է Հ. Պարոնյանի թնավոլ, ալոռածոյտությաւն:

772 այ ուոեղ կարհորը վերջին վանկն է...- Ռուսնհրենում «դա»-ն
Հայերեն «այո»-ն է:

77: Գերմանացի ֆիզիկոս Ա. Էյնչտեյնի Հարաբերական տեսության

277...դեպի Հարավային կողմն աշխարծի..-- ՎերՀիչելումն է Դ. Վա-
բուժանի «Անդասսուսն» բանաստեղծության:

7» 1938թ. նոյեմբերի 25-ին ԽՍՀՄ ներթին գործերի ժողովրդական
կոմիսար Ն. Եժովին փոխարինեց Լ. Բերիան:

276 Սուսոաֆոա Քեմալ Աթոսթյուրք (1581-1935), Թուրթիսւյի ռլե-
կանացվեցին բուրժուական բարհվխոխումներ, սակայն Սահ. նրա օլ/ուք

777 Պատկերները վերՀիչեցումն են կ. Համսունի «Պանը» վիղակի:

27 Պատկերները վերծիչեցումն են Հովծ. Թումանյանի, Ա. Բա-
կունցի, Ե. Զարենցի ուռեղծադործուլյունների:

277 Խութը Մ. Քյաղումուվի (Բաղումյան, 1897-2) մասին է, ԼլԱչոդլող»
ծ տարվա աղզատաղզըկման: Վերադարձել է 1945 թ.:

7 զայթարի ֆիդայական ճանապարծն ընտրած Սարդիս կու-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 765

կունյանը խմբով Արեմտյան Հայաստան անցնելիս ընդՀչարվել է ռուս
ռածմանապածների Հետ, ձերբակալվել, աքսորվել Սախալին ն ի վերջո
մածացել Օրյոլի բանտում: «Այրվող այդեստաններում» Գ, Մածողրին եր
Հեղնանքն արտաձայտեց «կուկունյանական» ֆիդայական չարժման
նկատմամբ. «Այս ներմուծվող ղդործիչներից ն փորձիչներից չատերը
նաչատակվեցին Հայրենիքի Համար՝ Հայրենիքը չտեսած...»:

24 փերՀիչեցումն է անդլիացի բանաստեղծ Ջոն Միլթոնի «կո-
բուռյալ դրախ» չափածո վելի:

72 Վերծիչեցումն է Ե. Զարենցի բանաստնղծական տողերի`

Շնչում է խոր, թնղում անՀուն մի խնդություն ոսկեորիկ...

243 Վերչիչեցումն է Մ. Նալբանդյանի «Խոաղլաւցի աղջկա երգը»
բանաստեղծության ջառատողի`

Ամենայն տեղ մածը մի է,
Մարդ մի անդամ պիտ մեռնե.
Բայց երանի՛, որ յուր ազգի
Ազատության կը ղոծվի...

34 Փարավոնների դամբաղրաննել Հին Եդիսլտոսում:

75 Նկասոի ունի Պուշկինի «Եվդենի Օնեգին» չափածո վեպի Հերո-
ռուծուն:

77 ՎերՀիչելումն է Վ. Տերյանի «Հրաժեչտի դաղել» բանաստեղ-
ծության.

Գնում եմ ես մի մութ աչխարծ, Հեռու երկիր, էլ չեմ դալու,
Բարի Հիչեք ինձ ձեր արտում, մմւուք բարով, մոք բարով...

287 ՎերՀիչեցումն է Ե. Զարենդի բանաստեղծական տողի՝ «Լու-
ռամիովիի սլես աղջիկ` աստվածամոր աչբերով..»:
25.,.կլարծեւ արե իջավ իմ ուսերին..-- ՎերՀիչեքումն է բանաստեղծ
Աչուո Լուսենցի «Արեր ուսին» բանաստեղծական ժողովածուի (1933):
Ա. Լուսենցը ժողովածուն նվիրել էր Գ. Մածարուն հ Հեսո աւոացզել
Հետեյալ մակագրությամբ:
Դու արեն ես առել ուսիդ,
Այդ հա հրում անդադրում,
Հետո, Հետո կՀասկանաս,
Որ կա լուսին, կա լթալխիծ..Փ

766 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

"Ս. Կիրույի սռղանությունից Հետո ձերբակալվեց Լննինդրադի
լուսակցական ողջ ղեկավարությունը:

77 կողմա Պրուտկովն ընդՀանուր կեղծանունն է Մ դարի կեսերին
Ժեմչուժնիկով եղբայրների: Աղնարկվում է ի. Սռոլինը:

շշ կյուկուոլուն նախկին անվանումն է Անիի չրֆանի Սառնաղ-բ-
յուր գյուղի:

21 ԽՍՀՄ-ում պարբնրաբար գործում էին մթերային առպրանքնել|

25 ՎերՀիչեցումն է Հովծ. Թումանյանի բանաստեղծական տողի:

777 Վերծիչեցումն է Ի. Դունանակու վերը Հիչված երգի:

295 Քոաղուք Ուզբեկառանում:

276 .Հորեղբորս՝ Պուդիչի...- Տես ծանոլթ. 17 705:

Հ" կարծես ի միչի այլոց գրված այս երկրորդական տողերը նույն-
ռես ինքնակենսագրական են. «1936 թւականին էր ւսյդ: Բելոռուսակուն
ձմնոր դեռ Համառում էր, բայց ցերեկվա ժամի 12-ից Հետո սկսվում էր
ձնչալր, ն Հանրապետության մայրաքաղաք Մինսկի ասֆալտապատ
փողոցներում չրֆում էր դարնան չունչը:

«Եվրուղլա» Հյուրանոցի Համարներն զբաղեցրել էին Սովետական
նում պոնտով»,- այդպես էր կոչվում այդ Հավաքը: «Բանաստեղծների
ոլլենում»:

Հիչողությանս մեջ մնացել է նիստերի դածլիճի բեմի ճակատին
ամրացված երկարավուն, կարմիր պատառը, որը մի քանի տարիների
վերապած լռությունից Հետո ամբողջ ձայնով ազդարարում էր, թե`
«Մայակովսկին մեր դարաչրֆանի ամենամեծ պրոլետարական բանաս-
ւտեղծն է»: Հիչում եմ Տիցիան Տաբիխձեին, արեելյան վառ դույներով,
մետաքսե ղիչերանոցով, իր Համարում, իր դեղելկուծի կնոջ` Նինա
Ալեքսանդրովնայի Հետ, բարձրածասակ Սելվինակուն եմ Հիչում, որը
Համառորեն ուղում էր Ձարենցի բացակայության ստույղ պատճառ-
ներն իմանալ ն ոչ մի երո չէր բավարարվում իմ խուսախողական սլա-
տասխաններից... Դավլո Տիչինային եմ Հիչում՝ իր գրքային Հայերենով`
«Այս դածլիճում ցուրտն է չրֆում»,- ասաց նա գրավելով իր տեղը:

Այս ամենը Հիչում եմ այսօրվա սլես, բայց չեմ Հիչում թե ինչոլես
մի քանի բանաստեղծների Հետ, Յանկա կուպալայի առաֆնորդությամբ,
Հայտնվեցինք նրա Հյուրընկալ Հարկի տակ: Հնամենի ծառերի Հովա-
նում նատած, Հնաոճ, մի Հարկանի տուն էր դա, Հին բակով: Սեղանը
սլատրա՞ստ էր, թե՞ մեր ներկայությամբ պատրաստվեց, այղ էլ չեմ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 767

Հիչում, վայելչածասակ, Հմայիչ դեմքով տանտիրոջ կողքին տեղ դրա-
վեց բելոռուսական քնարերգության մյուս տալրող դասականը` Յակուբ
կոլասը, կոճղի Խմում, ամրակաղմ, կարճ մորուքով, արադաչալրժ,
բարեժպիւտ մի Յակուբ կոլաս: Ուրիչ ովքե՞ր եին ներկա, չեմ Հիչում,
բոսյց Հիչում եւմ մերոնցիցզ Գեղամ Սարյանի խաղաղ ներկայությունը:

Շուռ ուրա ու տխուր օրերի նման ույդ անմոռանալի, աղմկուռ ե
Հիշարժան գիչերն էլ անցավ: Մեծ բանաստեղծի Հին տան ն Հին բակի
վրա բացվեց դունասո մի լուսաբաց: Տամուռիրոջ Հեսո մենք Հայւոնվեցինք
նրա դրասեղանի Մուռ: Նա աւա, որ բաղում երաղներ ունի, ույդ
երաղներից մեկն էլ այն է, որ ուղում է սեվիական աչքերով տեսնել
բիբլիական ե նոր Հալաաւուսնը:: Հետո նա դղրոցից Հանեց եր լուսա-
նկարը ե նվիրեց ինձ: Հետագայում չոռ արժեքավոր Հուչանվերներ կո-
բան, բոյը բելոռուս ժողովրդի մեծ դավակ Յանկա կուռլողլայի ույդ Հու-
չանվերը Հրաչքով ռլածալանվեց» (« Գրական Թերթ», Եր., 1967,
13 Հոկտ., Թթ. 42):

Հիչարժան են Նու է. Գերվոմայսկուն դրված տողերը. «Մինոկից
այստեղ էր բելառուս արձակագիր կլազը: Հավաքում է նյութեր Յանկա
կուլա մասին: Ի՞նչ կապեր է նա ունեցել Հալաաւուսնի Հեւոչ Նրուն
չառ ուրախացրեց կուռլաղլաի լուսանկարը, որը նա նվիրել էր ինձ 1936
Թւիականին եր նվիրադրով: Նու ել ոլաւոմեց ողբերդական, Համարյա

ործրդավոր մանրում աւանոււթյոււննՆ եր նրա մած վան մասի, Սոս ասում,
Ը՞Ո Դ ը ը ժ Որ
1942 Թղվականին, «Սոսկվա» ծյուրանոպում՝: Ի՛նչ ռարստվխելի բան:
Գիչերը չքնեցի...» (1 դեկո. 1967 թ.):

228 «Փոքր աղջկա» Խմ լոցող մայրը ո"լասոկերված է «Սանկու-
թյունում».

«Մի անդամ ես մորս Հարցրի.

- Քրիքոր աղեն դոր ե...

Նո պատասխանի փոխարեն արտասվել, մեծ ավ ո"լատճառելով
ինձ: Զեմ մոռանում: Ես նայում էի մորս դեմքին, նրա արպունքներին,
ու նա փոքրիկ աղջկա սլես էր լալիս: Հիմա ել Մ ինձ այդոլես է
պատկերանում ե ույդ իզուր չէ. մայրս չառ մանկամարդ էր, երբ Հայրս
Թողեց աչիարծը» (երկեր, ծ. 2 էջ 11):

229 Յակուբ կոլուս (1882-1956), բելառուս բանաստեղծ:

30 ՎերՀիչեցումն է Ե. Զարենցի «Երկիր Նաիրի» վեղի:

ի Ոչ ուտուդված տվյալներով բելառուս բանաստեղծ Յանկա կուղալույին
(1582-1942) «անվոատանդության» աչխատակիցները Սոսկվոայի «Սռսկվա»
Հյուրանոցում նետել են աստիճանավանդակի ը վար, են մածացել է տեղում:

768 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

3/.,նաիրյոն ոդին՝ տեսիլքի Նուն դյութական... ՎերՀիչելումն է

Մչուչի միֆից.-- տեսիլ դյութական,-

32.,..«երեխու»-ին... (աղզրբեջ.):

39 մերչիչելումն է նախավխործրդային մամուլում տպագրված
«Նո՛ր սուրով...» բանաստեղծության («Հայաստանի ձայն», Եր-, 1919,
12 Հոկտ., թ. 5).

Անդա՛րձ է Հին Սուր,
Նո՛ր սուտով ինձ սիրիր,
Բուժուաոծ է Հին վերթը»
Նո՛ր սուրով ինձ խոցիր:

Մի՛ կբկներ Հի՛ն խօսքեր,
Նո՛ր բոցով ինձ այրիր,
Հինն անզօ՛ր է դարձեր,
Նո՛ր երգով ինձ դիւթիր...

Նո՛ր ռուտով ինձ սիրիր»
Հնին չե՛մ Հաւաւո՞ւյ,
Նո՛ր ռսուրով ինձ խոպիր»
Հինն անզօ՛ր է Հիմայ...

2" Ուրախ գիչեր: Առաջին անդամ` Հնտմածու՝ Երկերի 5-րդ Հատո-
բում:

Հրաղարակվում է բոտ ինքնագրի` ԳԱԹ, ԳՄ, թ. 29: կասուրվել
են հական ճչւոումներ:

ՀԲ Գաբրիել Հրեչտակը Համարվում է միջնորդ Աստծոն մարդկանց
միջն, նան մաշվան Հրեչտակ, վերջին դատաստանի փողը Հնչեցնողը:

3/2 - Բարե՛ (աղավաղված վրացերեն բառի վերջին երկու վանկը
ռուսերենում նաւտուկն է):

307 Քոաղուք Անդարոս դետի առխին:

58 խոսթը 1. Սարությանի մասին է, տես ծանոլթ. 11/6:

32 խոսքը Անդրանիկ Մխիթարյանի (1902-1942) մասին է, մամուլի
աշխատակից:

յլրոլակների... (ռուո.):

31 ս.սոի կլնի կ... (ռուս):
32 ԱրՀամարծական` պճնամոլ (ռուս.):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 769

38 Այսինքն` առանց տոմսի:

3/4 Ողջ ղիչեր բարդիները...- Վերծիչնցումն է եր « Գիչերը» բանաս-
տեղծության:

75 Անտառային Հեքիաթ: Առաջին անդամ` Հեոմածու՝ Երկերի
5-րդ Հաւոորում:

Նախնական տարբերակում ոլամվածքն ունեցել է «Ես ե
Բայկալը» խորագիրը: Հեւադայում աւուցել է Համսունյան նոր խորա-
գիր, որը կարող էր Համարվել քնարական արձակի ծաղը, եթե պայմա-
նավորված չլիներ սեհվխական ճակատագրով:

Հրապարակվում է բոտ` ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 27: կասուրվել են հական
Լրացումներ ե ճչւոումներ:

6 «ւմն յ ււլից ինչ-որ բան Հիչելու...- Վերծիչնցումն է Հրաչյա
Ներսխոյունին նվիրված Հուչադրույյան: Դերասանը սիրում էր օդտա-
դործել «Քեղ լո՛ւրջ ոլածիր» կատակչ-աաաւոը (երկեր, Եր-, ծ. 5, էջ 550):

3/7 Անտոն Զեխուվ (1860-1904), ռուս դրող:

76 ՎերՀիչեպումն է իր «Արջը ծխամորճով» պատմվածքի:

9 Վերծիչնցումն է ՀովՀ. Թումանյանի «Շունն ու կաոուն»
մանկական բանաստեղծության:

377 կանառայր կուռայիը թոան կիլոմետրը Հեռավորության վրա էլ:

37 Գրիդորի Ռասպուոինը ռուսական վերջին կայսր Նիկոլայ 1-ի
ե Թադուծու բախտախնդիր մերձավորն եր: Նրա անունը դարձել է
խործրդանիչ ոլալատական վերնախավի այլասերման լւ քայքայման:

327 ՎերՀիչեպումն է արեմտածոյ բանաստեղծ Մկրոխչ Աճեմյանի
«Բաղզակոան» բանաստեղծության:

Խուոաւխելով կրկնությունից, Գ. Մածարին «Օաղկած փշալարեր»
վիղերգից Հանել է նույն մեջբերումը` չխնայելով ամբողջական մի
պարբերություն. ««...ԶՓամաձույն մեկ ուրիչ» Հին բանաստեղծի վկա-
յության, որը քեղ Համար չոռ թանկ անուն-ազգանուն ունի.-

Զի միտքս միչտ իրմով կզբաղի:
Ու կուլ կուտամ արցունք աղի...»:

Ազդանունի «Թանկությունը» մեկնաբանության կարիք չունի: Ինչ
վերաբերում էր անունին, սալա այն Հիչելնում էր ոչ միոյն Գ. Սածա-
բու տարաբակխուռ Հորեղբոր որդի Մղրոիխչ Աճեմյանին, ույլեւ Վանում ժո-
ղովրդականություն վայելող նչանասվոր եոյակին` Մպրոիչ Խրիմյանին,
Մղրոիչ Փորթուղոլյանին, Մղրոիչ Աղվեոխոյանին:

325 Շնեթաղիրի Ռոմեռ ն Ջուլինո Հերոսները խործրդանիչ են
մանկամարդ ղույդի:

70 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

377 Գ, Սածարին կարնորություն էր տալիս սիբիրյան պատմվածք-
ների աւտեղծման ժամկանակադրությանը ե տեղադրույթյանը: Այս
Հասովածին վերաբերող ինքնագրի Հեւոնի էջում նւս նչել է` «Պաւո-
մվածքն սկսել եմ դրել Երհանում 22 Թվի ապրիլից: Այս էջիզ` Պալան-
կայում, « Գոյուրիս» Հյուրանոցի 7/42-ում, մայիսի 16-ից...»: Հեւտեում
է ես մի դրառում. «Ոչ «Պոյուրիս» Հյուրանոցում, ոչ ել Պալանկոայում
ընդծանրապես չկարողացա չարունակել: Մի քանի ռող միայն:
Շարունակում եմ չորս ու կես ամիս Հետո Երհանում, սեւղտեմբերի
1-իլ»: Միանդոաւմույն ույլ Հունով կընլթանային սիբիրյան դործերը, եթե
դրանք ժամանակին լույս տեսնեին ե տարիներով չմնային գրողի
թղթապանակում:

5 հու ղանական Հինավուրը ավանդության Հերոս Դոն-ժուանի
կյանքը Լե է սիրային արկածներով: Համաչիոաը Հույին դրականությու-
նում բազմաթիվ են ույդ ավանդությանը նվիրված ուտեղծաղործու-
թյունները:

11. ԶԱՓԱԾՈ

7 Աղասու մոր երդը: Առաջին անդամ` Հնձաններ, Եր., 1959,
էջ 356:
րականի ժողովական միջնադարի երգի վերծիչեցումով.

Վարդ մ.ի բավե
Վոաղուս քաղքի Իդեսուռը»..

Վանի բարբառով Էդհստարն Այգեստանն էր:

Ազատության մեջ գրված վերին բանաստեղծությունը, որը Հա-
մանորեն վերականգնվել է Հիչողությոմբ

7 Ծանոթ ճամբաներով: Առաջին անդամ` Հնձաննել, էջ 322:

Այս ն Հաջորդ երեք բանաստեղծությունները գրվել են Երեանի
բանտում է. նույնպես վերականդեվել Հիչողությամբ:

7 Ուրիչ է իրիկունն այնտեղ... Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 50:

Տենդ: Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 51:

5 կարուռ: Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 82:

2 Թե ունեի ես մեղքեր... Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 84:
դուո օրերին:

՛ Նույնն է արեր ն նույն... Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 324:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 71

5 երաղ տնա, ծա՛նը հրաղ... Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 325:
5 Սոնե: Առաջին անդամ` վերադարձից Հեւոո լույս տեսած առա-
չին ժողովածուում (Երկեր, եր., 1954, էջ 142): Հրոսռղլարակվել է ան-
թվակիր գրաքննչությունը չրֆանցելու նպատակով:
Բանաատեղծությունը նվիրված է Հավանորեն Սիրանուչ Թուլթունջ-
յանին, ծանոթ. 11 7:
2 Սոնետ մենակության: Առաջին անդամ` Հնձաննել, էջ 165:
7 Ձմրան դիչերվա երաղ: Աոիխոլ: Տոլաղդրվում աա ԳԱԹ, ԳՄՖ,
թ. 6:
Հրառպարակեց «Ձմրան դիչերային երաղ» խորագրով (« Գրական Թերթ»,
Եր., 1966, 16 սեպտ., թ. 36).
Հարապաւո, անդին,
Ախ, այս գիչերն ուրիչ -
Այն Հեռու վանքից`

Գալիս է, դալիս,
- Եկ դնանք, Գուրիո...

Ի՞նչ ես անում այս աչխարչում
Ցուրտ ու անալրեղգ.

Մոզ մուտ արն, մեզ մոտ գարուն,
Եկ, գնանք ինձ Հետ...

Գիրքդ կողենք:

Ամեն մի աստղ գիր կլինի
Քո գրքի Համար,
կճարեմ թեղ Համար դինի,
Մի լինի Համառ:

Դարեր կանցնեն, կարի ոդիդ
կյանքով խնդագին,

Ու չի դիոլչի մեկ իսկ տողիդ
Ոչ մի խմբագիր:

772 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գնանք, Գուրիո... Ու քաչում է
Ու ժպտում է Հեզ,

Երնանյան ձմրան դիչել....

Ու զարթնում եմ ես:

2 Բարդիների մուոչ Անոխոլ: Հրապարակվում է բոտ` ԳԱԹ, ԳՄՓ,
թ. 11:

5 Հակում: Անտիպ: Հրապարակվում է ըոտ` ԳԱԹ, ԳՄՖ, թ. 11:

74 Քեղ: Առաջին անդամ` Հնձաննելր, էջ 164:

Ձմեռ: Առաջին աքսորական բանաստեղծությունը: Լույս է
տեսել կրճաստումներով՝ Հնձաններ, էջ 87: Վերջին տասը տողերը
փոխարինվել են երկյակով.

Թաիվիր, փովիր իմ սրտում,
Ճերմակ երաղ, ճերմա՛լ ձյուն...

Տպագրվում է ըստ Ա. Սանամյանի ընտանեկան արխիվում պաչ-
պանվող ինքնագրի:

"Ուսոլկա, դետ կրասնոյարակի երկրամառում, որի ամին դտնվում
էր կուռայր` Գ. Սածարու ալքսորավայրը:

77 «Գուրդեն խանը» Ե. Չարենցի տված մականունն էր:

Ք. Հանաք: Անտիպ: Տպագրվում է րատ Ա. Սանամյանի ընտանե-
լան արխիվում պածղանվող ինքնագրի:

/2 Նորից չուն է... Առաջին անդամ` վերադարձից Հեւոո լույս ւոե-
ռած առաջին ժողովածուում (երկեր, եր., 1954, էֆ 165): Հրառլարակվել
չ անթվակիր:

2. Բալլադ Սիբիրի ճնճղուկների մասին: Առաջին անդամ՝
Հնձաններ, էջ 491:

2 Աչնուտտ: Առաջին անդամ` Հնձաններ, էջ 92:

2 Ռոբինզոն կրուղո։ Առաջին անդամ` Երկեր, Հ. 1, էջ 261:

Ց Անձնական: Առաջին անդամ` Հնձաննել,, էջ 89:

77 Հավատ: Առաջին անդամ` Հնձաննել, էջ 91

2. երդ ճանապլարծի: Միակ Հրառլարակումը` Հնձաննելր, էջ 94:

Բանաստեղծությունը նվիրված է աքսորական է. Մարությանին
(ծանոթ. 1)՛ "), որն ապրում էր կուռայից 35 կմ Հեռավորության վրա
դատնվող Աբան չըֆկենտրոնում:

՛" գոլ Վերլեն (1844-1896), ֆրանսիացի սխմվոլիստ բանաստեղծ:

27 Քաքոս (Դիոնիսոս), խաղողադործության ն գինեգործության

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 73

28 ՎերՀիչելումն է 4. Դուրյանի «Լճակ» բանաստեղծուլյան:

22 Շամսեդդին ՍոՀամմեղ Հաֆեզ ՕԱ դ.), պարսիկ բանաստեղծ:
երգել է վայելքներով կյանքը ն մերժել անդրաչխարծային դրախտը:

30 Հողեծանդիուո: Մրուկ Հրառարակումը` Երկեր, ծ. Ն էջ 297:

5 Դիմում: Առաջին Հրառսլարակումը` Հնձաններ, էջ 326:

57 Սայսկովակու Հեւոչ Մրուկ Հրառսլարակումը` Հնձաններ, էջ 405:
Տես նան` Նամակ 14:

ա Դու էլ անցար... Միոկ Հրառսլարակումը` Երկեր, ծ. Ն էջ 269:

34 Մի՛ սորսոնջւո... Միոկ Հրառարակումը` Երկեր, ծ. Ն էջ 269:

Բ Հրաժեչտ: Առաջին Հրապարակումը «Մնաք բարով» խորագրի
տակ` Հնձաններ, էջ 96:

ես դիւոեմ ինչու... Առաջին Հրառարակումը` Հնձաններ, էջ 167:

5 Լիրիկական: Առաջին Հրառլալրակումը` Հնձաններ, էջ 166:

4 Հրաժեչտի խոսքեր: Առաջին Հրապարակումը` Հնձաննելր, էջ 97:

Գրված է կուռայից Ջերժինալ տնղալիոլավելու առիթո:

Շրջանային կենտրոնում: Առաջին Հրապարակումը` Հնձաններ,
էջ 174:

7 ես տխուր եմ... Առաջին Հրապարակումը` Հնձաններ, էջ 176:

/ Թախծում են այսօր... Առաջին անդամ` վերադարձից Հետո լույս
տեսած առաջին ժողովածուում (երկեր, Եր., 1954, էջ 140): Հրոոլա-
րակվել է անթվակիր:

2 Ինչո՞ւ ուշացար: Առաջին Հրապարակումը` Հնձաններ, էջ 177:

Հ Քո փչերը: Առաջին անդամ` վերադարձից Հետո լույս տեսած
առաջին ժողուլածուում (Երկեր, եր., 1954, էջ 158): Հրառլարակվել է
անթվակիր:
տեսած առաջին ժողովածուում (երկեր, Եր-, 1954, էջ 157): Հրոոլա-
րակվել է անթվակիր:

6 Հարատություն: Առաջին անդամ` վերադարձից Հետո լույս տե-
սած առաջին ժողուլածուում (երկե, եր-, 1954, էջ 159): Հրասլարակվել
է անթվակիր:

ճ Հարսանիք: Մրբոկ Հրառլարակումը` Երկեր, Հ.Ն էջ 294:

՛՛ Մի քարավան... Առաջին Հրապարակումը` Հնձաններ, էջ 98:

2 Արեւելքում: Առաջին Հրառարակումը` Հնձաններ, էջ 173:

7 Աղցենոր: Առաջին Հրառարակումը` Հնձաններ, էջ 172:

-» Ծնվում է երգը: Առաջին անդամ` վերադարձից Հետո լույս տե-

774 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ուծ առաջին ժողովածուում (երկեր, եր., 1954, էջ 219): Հրոսղարակվել
չ անթվակիր:

"' Վերելք: Միակ Հրաղարակումը` երկեր, Հ. 1 էֆ 281:

17 ՀովՀաննես Հովճաննիսյան (1864-1929), բանաստեղծ: Քնարեր-
գության ժխտման տարիներին Գ. Սաչարին նրան նվիրեց դազելներ,
իսկ Հետաղայում գրեց «Մեր քնարերգության նաչաղետը» Հողված-
Հուչադրությունը (« Գրական Թերթ», Եր-, 1964, 20 նոյ., Թթ. 47):

"" Խաբկանքներ: Առաջին անդամ՝ վերադարձից Հետո լույս տե-
ուծ առաջին ժողովածուում (երկեր, եր., 1954, էջ 143): Հրոռսղարակվել
չ անթվակիր:

24 Զրույց Մուրոյի Հեւոչ Անոիխոլ: Հրապլարուկվում է բոտ` ԳԱԹ,
ԳՄՖ, թ. 8:

Բանաստեղծությունը դրված է կարծես իր ծննդյան 50-ամյակի օրը,
ինչի մասին վկայում է սրա Հետ յուրօրինակ դիպի կազմող Հաֆորդ
բանաստեղծության թվաղրությունը:

Սակայն Նամակ 29-ից Հայտնի է, թե ինչոլես է անցկացրել Գ. Սա-
Հարին 1953 Թւականի օդուտոսխ 1-ր: Այդւեղ ե Հետադա նամակ-
ներում նման բանաստեղծությունների մասին խոսք չկա: Ամենայն
Հավանականությամբ բանասաեղծությունները դրվել են ավելի ուշ,
բայց ենթարկվելով Հեղինակի թվագրությանը, մենք նղատակաչարմար
դտանք ընդգրկել դրանք սույն գրքում:

55 Լավ է չՀիչել... Աոխոլ: Հրապարակվում է բոտ` ԳԱԹ, ԳՄՓ,
թ. 7

Բանաաւնղծությունն ունի «1953, ն օղուստուի» Թղվադրությունը:

56 «Աի, Բուղուլուկ քաղոաւքում...»: Առաջին Հրասլարակումը`
Հնձաններ, էջ 330:

Բանաստեղծության վերջին մասը ենթարկվեց այնպիսի փոոխու-
թյունների, որ Նամակ 30-ում Հրապարակված տարբերակի Համեմա-
տությամբ կարող է Համարվել ինքնուրույն բանաստեղծություն:

ՎերՀիչելումն է վ. Տերյանի Համանուն բանաստեղծության:

"՛ Բողուչանն աքսորավայրն էր Վ. Ալազանի:

Հ Ո՛ տայը ին4: Առաջին Հրառարակումը` Հնձաննելր, էջ 383:
(ոհ Նամակ 28), նա դրեց Վ. Նորենդին.

«Այս տարի լրացավ իմ ն Գուրիի գագրիական արկածների
20-ամյակը (1933 թվին ես ն նա մի ամսով ընկանք Հանգստյան տուն):
Այս առթիվ կե-լուրֆ, կես-կատակ մի վերծուչ է բանաստեղծել ն.
ուղարկել:

Այս առթիվ մի փոքրիկ ծանոթություն: «Արմենիա» ֆերմանավի

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 75

«Լյուքս» ոնստորանում աչխատում էր մի չքնաղ Հայ աղջիկ: Ուղղակի
Հուրի-վիերի: Երբ «Արմենիան» Հասնում էր Գադրի, մենք միչ դիմավո-
րում էինք: Մի անդամ մրրկալից գիչեր էր: Նատեցինք կատեր ն
առնել (մեզ ռուբլի արժե), իսկ նս աղատ ն պատվավոր մուտք ունեի,
որով Հեւոն. ինձ մուռ էր մեր թերթի տոմար: Գուրդենը մնաց կաւտերում:
Ես բարձրացա նավը, մտա «Լյուքս» ոնստորանը, մի քանի ոյումկա
կոնյակ ն մի քանի չիչ դարհչուր ընդունեցի ռեկորդային կարճ
ժամանակում, ապա Հիչյալ մարմարյա Հայուչու Հետ միասին դուրա
եկանք, կանդնեցինք նավի լանխեիկական մի բառ անձասկանալի էմ
մուռ, հս գրկեցի Հայուծու մարմարե իրանը, չրթունքներս մոտեցրի նրա
Թչերին ն ճինինա արեցի Գուրդենին: Բիչ եր մնում Գուրդենը
պատերից ծովն ընկներ:

Հե՛յ օրեր...»:

52 Արթյուր Ռեմբո (1850-1591), ֆրանսիացի բանաստեղծ:

60 Գուցե... Միոկ Հրապղարակումը` Երկեր, Հ. 1, էջ 297:

7 կամիչինում է մաշացել Մ. Նալբանդյանը:

62 կռունկ մի Թմւանի: Առաջին անդամ` «Սուվեւուկուն դրականու-
թյուն», Եր., 1965, նոյեմբեր, թ. 11, էջ 6ծ2-656:

Մանաստեղծությունը Հետադայում նվիրվեց Կոմիտասի Հիչատա-
կին, որով Հավասարության նչան դրվեց 1915 թ. ցեղասպանության է.
ՅՕական թվականների բոնաղատումների միջե:

7 Հանդիպումների երդը: Միակ Հրապարակումը` երկեր, Հ. 1,
էջ 296: Լույս է տեսել կրճատված: Ձեռադրում ունի «Միոյն Աչուոին»
ձոնը:

Ակնարկում է Հանրաձայյտ ավանդապատումը: Տես «Այրվող այ-
գեատաններ», 2004, էջ 419:

" Քրդական ժողովրդական ավանդապատում:

66 Ձարննցին: Առաջին Հիչատակումը` Նամակ 72-ում: Առաջին ե
միակ Հրառարակումը՝ Հնձաններ, Եր., Հայսլետծրա», 1959, էջ 416

"7 Բալլադ երկու կեչիների մառին։ «Սիրելի Աչոտին» ձ4ոնով
բանաստեղծությունը Հրապարակվեց փոթը-ինչ փուխոխված (երկեր,
ծ. Ն էջ 268): Հանվեցին «Աչուռի ալբոմում» բառերը, իսկ «կանաուոյ»
Հիչշատակումը փոխարին նց «այն փոքրիկ» բառերով:

76 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

7 ՆԱՄԱԿՆԵՐ

7 Գրիգոր Հարությունյան (1900-1957), պետական հ կուսակցական
դործիչ, Հալաւուուսնի, կոմկուսի առաջին քալւոուղար 1937-1953 թթ.:
չլ ներքին գործերի նախկին ղդելավարությունը, ինչը որոշակի Հույսեր
էր ւվել Գ. Մածարուն դրելու անիվ դիմումը:
թունջյանի (ծանոթ. 175) առաջին ամուսինը:
անպատասխան: Այս հ Ա. Մածարուն ռուսերեն դրված նամակների
Թարգմանությունը մերն է:

/ Աչոտ Սանամյան (1908-1975), ծնվել է Երեանի նածանդի Նոր
կարդ դորոցը, զբաղվել է ուսուցչությամբ: Ավարտել է Ստալինգրադի
Գեղարվեսոխ ինատվտոււոխ եռամյա կուրսերը: 1931-ին ուսանել է
նկարիչ, այնուծեւտե` Երոանի պլաուանի Հանդիսատեսի Թատրոնում
որպես ղլխավոր նկարիչ: 1938. թ. ձերբակալվել է երկրորդ անգամ ն
կրասնոյարակի երկրամաս: Վերջնականասլես աղառսովել է 1954 Թթ.:
Մինչե կյանջի վերջն աշխատել է Երեան քաղաքի արտաքին
Գ. Մոս Հարու ե Ա. Սանումկուի ծանոլժությունը կայացել է Բութվի մի-
նական ռլածեսոր կոչվում էր «Զաղդուռղերնո» (ռուս):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 771

7 Գ, ՄաՀարին ունեցել է երկու աքսորավայր` կուուայ դյուղը ե
Ձերժինակ չըջանային կենտրոնը: Շալամկիում եղել է կարճաւոն. դոր-
ծուղմամբ:

8 Մեղվաբուծություն մասին Ա. Սանամյանի պլասոկերացումները
եղել են դողլրոցական ծրագրերի չրջանակում: «Սասնադիսոությունը»
վերչՀիչել է ույլ աչիւաւտանքներից խուսավիելու նոլատակով:

7 Գ, Սունդուլյանի անվան ոլեւտական ակադեմիական Թաւորոնի
բաղմամյա դեղարվեսուկան ղեկավար Վարդան Աճեմյանը: (1905-1977)
Գ. ՄուՀառլու Հորեղբոր թոռն էր: Զեւայուծ վ. Աճեմյունին ուղղված երկու
նամակներն էլ մնացին անպատասխան, դա չխանգարեց, որ նրանցը
միջեւ Հեւտադայում ես պածոլանվեին ֆերմ Հարաբերուլթյուններ: Գ,
ՄաՀարին նրա մասին դրել է Հուչեր, դիմանկարներ, Թատերա-

ուսական ներ:
խոռականներ

70 Ակնարկվում է երկրորդ ձերբակալությունը ե դրան Հաջորդած
Հպւիած աքսորը»:

7 կասոկերդությունը չղդտավ եր Հետագա ճանասզարծը, ներ-
կայումս Համարվում է կորած:

/2 Վերծիչեցումն է Հ. Պարոնյանի «Բաղդասար ավխոալար» կատա-
կերդության Թետվոր արու ծայտույթյան:

2 խոսքը Սիրանուչ (Սերիկ) Թութունջյանի մասին է, որի Հետ
Գ. ՄաՀչարին Հասուսւոեց ամուսնական կաս 1947-1945 թԹթ.:

Նա ուուսը ավ Պեւոծը:առից ինձ Հաււմն ել իջ Հոնւսրարից...- Խուքը
Ա. Բելլի «Երկկենցաղ մարդը» վեպի Թարգմանության Հոնարարի
մասին է:

Բ ՎերՀիչեցումն է Վ. Տերյանի բանաստեղծական տողերի:

16 Լռություն (ֆը):

77 Հարազատների նեղ չրջանում` Գ. Սածարու մականունը:

Բ խորեն Ռադիո (Աճեմյան, 1905-1966), Գ. Սաչարու եղբայրը,
20-30-ական Թւիականներին Հայատանում Հայւոնի ոլրոլետբանաս-
տեղծ: Հեւտադայում ւտեղասիոխվել է Մոսկվա:

Երբ դրվում եին ւսյս ւոողերը, Խ. Աճեմյանը նույնալես ձերբակողլ-
ված էր: Այդ մասին Գ, Մածարին իմազավ ուչազումով:

7 խութը Պեածրասոի տնօրեն Ա. Ղազարյանի մասին է: երնանյան
անաղաւո օրերին Գ. Մածողրին նրան էր դիմել մի խնդրադրով, որը ոդով
ե բովանդակությամբ դուրս 23 սույն ժողովածուից.

«Հասյլոլեւո Հրո դիրեկտոր ընկ. Ա. Մ. Դաղզարյանին.
Տորադրության Համար ոլաստր աւել եւ անիլ արձակ ե չասիածո

78 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

երկերի միչատորյակ: ես վատաՀ եմ, որ այղ երկերը պատիվ կարող են
բերել ամեն մի սովետական դրողի դրչին ն արժանի են սովետական
ընթերցողի ուշադրությանը:
իմ դրական ճանապարծը ն գրական դժբախտ ճակատագիրը սլետք
է որ ձեզ ծանոթ լինի, որի Համար ն դիմում եմ ձեզ ե խնդրում եմ
վերադաս օրգանների միջոցով լուծել իմ տադրության Հարցը: Հարցի
դրական լուծումը Հնարավորություն կտո ինձ ապացուցելու իմ նվիր-
վածությունը կոմունիստական պարտիային, սովետական կառավարու-
թյանը, Լենինի- Ստալինի Հաղլժական դրոչին:
Գուրդեն Մածարի» (3 Հունիսի 1948 Թ.):

Ժողովածուն կոչվում էր «Տաղարուսն»:

20 Ռուս արձակագիր Է. կաղզակնիչի (1913-1962) «Երկուսը ւոււ-
փաստանում» վիւակը Հայերեն լույս տեսավ 1948 Թ. իսկ «Առտողը»
վեպը` 1949-ին: Գ. Սաճարին չստացավ առաջինի թարգմանության
Հոնարարի մի մասը, իսկ երկրորդինը` ամբողջությամբ:

շ" ութը Բալզակի «Խորտակված պատրանքներ» վեպի սոնետների
մասին է: Վեղը Լույս" տեսավ 1949 թ.` Լ. Մարությանի ընդծանուր
թարդմանությամբ:

2 Դերասանուծի Արուս Ասրյանը (1904-1957) վ. Աճեմյանի կինն
չր:

Ց Ալհքոանդր Աճեմյան (1925-1987), երգածան, Վ. Աճեմյանի
որդին:

11947 :թ. եդիպտոսից Հայրենադարձվեց Գ. Սաձարու Հորեղբոր
որդին, կաչիրեի «Արե» թերթի խմբագրի բաղմամյա տեղակալ Լնոն
Աճեմյանը (1888-1951)` կնոջ Ռաքելի (1593-1974) ն Վանուչ (1926) ու
Վանիկ (1927) զավակների Հետ:

5 Բժչկական Հանձնաժողովի տեղեկանքի Հիման վրա Ա. Սանամ-
յանն ազասվել էր կոլխոզային ընդծանուր աշխատանքներից ն նչա-
հալվել մեղվաբույծ:

«երաժշտական գործիքը Ա. Սանամյանը դնել էր տեղում` Հայ մի
ընտանիքից:

27 ...գչրեցի վերջերս մի կոմեդիա, «Փեսացուներ»...- Նախկինում
Հիշատակված «Ամուսնություն» կատակերգությունն է:

' Աքռորական, որի Հետ Գ. Սածարին ծանոթացել էր միֆանկյոլ
բանտերից մեկում:

7" Գարեգին Սանուկյան (Հայկազարժ), ուսուցիչ, ծնվել է Սարտու-
նու չրֆանի Վարդենիկ գյուղում: Միֆնակարդ դպրոցն ավարտել է

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 79

Ա. Սանամյանի Հետ: Բոնադատվել է, պատիժը կրել ճամբարում ն
ազատվելուց Հետո նորից ձերբակալվել ու աքսորվել: Վերջնականասլես
արդարացվել է 1954 թ. ն Ա. Սոխուկի Հեւո վերադարձել Երեան:

5 Գ, Սաչարու առաջին ադիտօպերետը (1923): Լույս է տեսել
«3 աղիտօռլերեւո» դրքում (Ալեքսանդրապոլ, 1924): Բեմադլրվել է
Լենինականում, Թիֆլիսում, Ռուսոովում ե ունեցել լայն ժողո-
վրդականություն, ինչոլես ն մյուս աղիտօպղերետները: «Բավական է
ասել, որ 2 չաբաթյվա ընթացքում բեմադրվեց 12 անդամ ն դեռ մասսան
անդիր անելով չի ձանձրացել... կաղզմակելրոլել ենք «Լենուլթ»
(Էենինականի աղիխտլթոուոլյոն), որի ռեւղերտուտրում մւոնում են միայն
Ձարենցի «կառղկազ»ը ն իմ 0 ագիտկաները»,- դրել է Գ. Սաչարին
այդ չրֆանի մեկ այլ` «կառլաի-Խաբաի ֆրանցքը» աղիտօղերետի մասին
(Պաչարեին, 2 մայիսի 1925 Թ.):

«Հակոբ Պարոնյան (1543-1591), գրող-նրգիծաբան, լրագրող, Հրա-
դլարավալխոս:

շ «Խործրդային Հայաուուն », Երնանում լույս տեսնող կոմու-
նիստական կուսակցության կենտրոնական թերթը:

Ց իո կամարը (Արամ Թովմաղ յան, 1888-1965) երգիծաբան, ծնվել
է Վանում: Ենթարկվել է բոնադատման ն աքռռրվելով Հայաստանի
Հեռավոր չրֆանները` մոտ երկու տասնամյակ դուրս մնացել դրական
լյանքից:

Գ, Մածարին Լեռ կամարի մասին ուներ բարձը Համարում լւ սր-
ձաղանքեց նրա մածվանը «Վախճանվեց Լեո կասխոսըը» («Հայրենիքի
ձայն», Եր-, 1965, 22 նոյ., թ. 18) մածախուտսկանուվ լւ նամակներում.
«Սածացավ երգիծաբան Լեո կամարը, իմ մեծ Հայրենակիպը հ ուսու
զիչը՝ դեռ Վաղում: Մեծ ավ եղավ ինձ Համար եր մածը» (Շ. Շածնու-
Ըին, Շծղելկո. 1965 թ.), «Հողին Հանձնեցինք մեծն Լեո կամարին, ւամե-
նախոնարչ մեծությունը մեր գրական աչխարչի: Զի կարելի առել թե
մած «անժամանակ» էր, «վաղաժամ». մարդը 77 տարի աղրեղ, բույց:::
նորեն չես կարող չընդվզել բնության օրենքներու դեմ... ինչո՞ւ պիտի
մեռներ ւսյս պաւոմական ու պաւսովական ծերունին, դուզե եր մածով
զղացնել տալու Համար իր կորոտի մեծությո՞ւնը...» (Արամ Հայկազին,
29 նոյ. 1965 թ.):

Լեռ կամարի Հետ կապված Գ. Սաձարին ուներ չիրականացված
մոածղացում. «կուզեմ առաֆարկել միասին կոմեդիա մր դրել: Եթե
Հաջողվի, ատիկա ինձի Համար մեծ սլատիվ է, որովՀետն. Լեո. կամսարը
չառ մեծ գրիչ է ն մեկն է մեր երդիծաբանության եռյակեն՝ Պարոնյան-
Օոռյան-Լնու կամաարը.. Երեքն ել դժբավուռ ու մեծաքանքա՛ր: Մխագյուլը

80 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մանրուք են...» (Շ. Շածրիկյանին, 10 Հունիսի 1962 թ.):

34 1930-1932 ն. 1935 թվականներին:

5 «կարիճ», «կարմիր մոծակ»` 20-ական թվականներին Երնանում
լույո որոնող նրդիծական պարբնրականներ:

կատակերգությունը, որի մասին Գ. Մածարին Հիշատակում է
«Տխուր աչքերու| կատակերդուն» Հուչաղրությունում («Սովետական ար-
վես», Եր:, 1964, նոյեմբեր, թ. 11), ներկայումս Համարվում է կորած:

20-ական թվականների մամուլում կա միայն մեկ Հիչատակում-
տեղեկատվություն կատակերգության մասին` «Քաղլուսգլիվարն ըն-
դունել է ն քննում է Գ. Սածարու «Բաղդասար աղբարը ԽորՀրդային
Հայաստանում» չորս գործողությամբ սատիրական պինսր» («Խոր-
Հրդային Հայան», Եր-, 1927, 14 Հունվարի, թ. 10):

37 «Մի աչքում ժւվիւո, միյուսում ւրցունք...»:- Հակադիր ոլաւո-
կերը վերչիչեցումն է Գրիդոր Նարեկացու «Սատյան ողբերգության»
միջնադարյան դրական Հուշարձանի:

Ր Մելողրաման նույնպես չի պածալանվել:

"՛Սանրատառ նամակը դրված է 85 12:մ չաղիսի չորս պատառիկ-
ների երկու երեսների վրա: Գ. Սաչարին թղթի մեկ երեսի վրա նա-
մաներ, աքռորի տարիներին, որոլես կանոն, չի դրել:

« Լեմվել Սարության (1904-1968), թարդմանիչ, դրականադետ:
Հեւո ունեցել է մտերմական Հարաբերություններ հ նամակադրություն`
աթառրի ն Հետաքսորի տարիներին: նամակները չեն պլածալանվել:

Երկրորդ ձերբակալությունից Հետո Ւ. Մարությանը Հայտնվել
էր նույն բանտախցում, որտեղ եղել էր Գ. Մածարին:

27 խոսքը Վ. Նորենցի մասին է:

Հ Նչան Հովչաննիսյան (Գավաչորդի, 1887-1972), գրող, ծնվել է
Վանի նաձանդում:

"Մ Նկատի ունի այդ քաղաքների բանտերը:

6 Տանտիխրուծին, որի մուտ վարձակալում էլ Ա. Սանամյանը:
Այդողես էր կոչվում նաեւ Ա. Սանաւմկանին նվիրված «ԱՀ» պատմվածքի
սհամորժ կատուն:

" ՎերՀիչեղումն է Աչուղ Ջիվանու (Սերոբ Լեոնյան, 1846-1909)
«Ձախորդ օրեր» երգի:

47 կնուտ Համսուն (Պեդերսոն, 1859-1952), նորվեղացի արձակա-
գեր: Գ. Մաչարին բարձր էր գնաչատում նրա քնարական արձակը:

" Մանոն Լնսկո, ֆրանսիացի գրող Անտուան Գրնո դ Էթզիլի
(Աբբա Գրո, 1697-1763) «Առոլեւո դե Ժրիյոյի ն Սոնոն Լեսկոյի ոլասո-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 81

մությունը» սիրավեպի Հերոսուծին:

2 խոսքն իրավաբան Գրիդոր ՋԶուբաղրյանի (1888-1962) մասին է:
Դուուսոլ ա ւովել է ծ տարվա աղզատաղըկման, որից Հեոո` աքսորի: Երե-
վան է վերադարձել 1956-ին ե անցել դասախոսական աշխատանքի:
1932 թ. եղել է Ե. Զարենցի դատաւղաչտպանը:

50 Գավառի ժողովրդական բանաձյուսության Հանրածայւո Հերոս:

57 Նիկոլույ Գոդոլ (1809-1552), ռուս դրող:

2 Խոսքը ռուս քննադառսո լւ Հրապարակախոս վ. Բելինակու (Տու
1848) նամակի մասին է Ն. Գողոլին, որտեղ քննադատվում էր վերֆինիս
«Ընտիր Հաւովածներ բարեկամների Հիւո ունեղած նամակադրությու-
նից» (18547) ատեղծադործությունը: Նւխան ծՀրապարակումներն ույդ
տարիներին Համարվում էին երնույթ:

55 Աղնարկվում է այն փանասիրությունը ե աչիոաւուասիրությունը,
որը դրահորել է Լ. Տոլատոյը` տասնյակ անդամ վերամչակելով լւ սր-
տագրելով եր վեպերը, մասնավորաղես` «Աննա կարենինան»:

57 ա վերջո իսկապես Ա. Սանոյան ն էր, որ չորո տարի անց Գ. Սու-
Հարուն փոխանցեց Վ. Նորենցի նամակը լւ Հասլեն:

55 Այստեղ` չնորՀ ւում -:: (աղրբեջ.):

56 մերՀիչելումն է Հայկական ժողովրդական երդի:

5" Ա. Սանամյանի երկրորդ ձերբակալությունից կես տարի անց
Երհանում ծնվեց նրա ավաղ որդին` Գնորդ Սոդոմ ունը:

ա Է. կաղզակեիխչի գրքերը լույս ոնում «Թարդմանությունը ՝ Է. Բո-
բողյանի» նչումուվ:

52 Սիբիրյան եղակի բանաստեղծուլյունների ց մեկը, որը Հրասլա-
րակվել առանը սփուիոխույթյան: Առաջին անդամ առանց ձոնի ե Թւիա-
դրության լույս տեսավ՝ Երկեր, Եր., 1954, էջ 12: Հետադա ծՀրատա-
բակություններում ունի «Սիրելի Աչուոխն» ձոնը:

Ձոնի բացակայությունն առաջին Հրապարակման մեջ բազասորվում
է ույն դժվարությամբ, որով աքսորից վերադարձած Գ, ՄաՀարին,
վ. Ալազանը լւ վ. Նորենցը վերականդնվելին դրական կյանքում: Դա
կատարվեց ամիսների ուչազումով ե Հանվնաս» չասիաբաժիններուվ:
Զեայած եոյակը Երեան էր վերադարձել 1954 թ. Հուլիսին ե Հենց ույդ
ամսին մասնակցել Հայլաաւուսնի գրողների Համադղումարի աչիոաւտան-
Քին, նրանց մասին Հեկ կենտկոմի առաջին քարտուղար Ս. Թովմաս-
յանը խոսեց այնպիսի ղդուչավորությաումբ, սես նրանք նււուս ծ չեին
դածլիճում. «Հնկկ կենոկումը այժմ զբաղվում է սովետ ծայ ույն դրող-
ների Հարցով, որոնց նկատմամբ սխալ մուռեցում է պուպաբերվել անց-
յալում: Այդ գրողներին Հնարավորություն կոր վի վերադառնալու դրա-

782 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կան կաղմակերպության չարքերը, իսկ նրանց ուռեղծաղործուլյունները
կդնածատվեն բոտ ամենայնի»: Ա. Խոնդկարհանը «Հայասատանի դրող-
ներու միութեան Բ. Համաղումարը» Հոդվածաչարում, անդրադարձավ
ւսյդ անորոչությանը. «Թովմասնանի մայյուսրարուլիւն էն կերեւի Խանւ,
Թէ մինչեւ Յուլիսի 29 գրողներու Հարցը դեռ լուծուած չեր, որով
արտասա ծմանի մէջ տարածուած ույն լուրերը, Թէ Գ, Մածարի, Ալազան
եւ եր ընկերները արդեն վերադարձեր են Երեւան եւ մասնակյեր են Հւ-
մաղումարին, իրականութեան չի Համապլատասվխանել: Մինչեւ Օդոս-
տոսի վերջը երեւանի թերթերու մէջ ոչ մէկ Հետք կա այն մասին, թէ
աքսորուած դրողները վերադարձեր են» («Յառաջֆ», Փարիզ, 1954, 25
սելու, Թթ. 74850):

Հայսոնի չէ, 22 արտասածմանը որքան կմնար անտեղյակության
մեջ, եթե... չօդներ դժբախտությունը: Գ, Մո Հարու դատեր մածվան
կապակցությամբ թերթում ա տեսավ ծանուցում` « Գուրդեն
Սաչարին ն Անտոնինա Աճեմյանը անչուն կակիծով Հայտնում են իրենց
Թանկագին դատեր` Նազիկի վաղաժամ մածը, որը տեղի ունեցավ
Հոկտեմբերի 31-ին» («Սովետական Հայաուուն », Ե., 1954, 2 նոյ.,
Թթ. 260): Նույն Ա. Խոնդկարհանը Հրապարակել «Աքսորուած դրադէտ-
ներէն որո նք վերադարձեր ե» խորագրով մանրազննին վերլուծում.
«Վերծանելով ւսյս ծանուցումը կուղանք ույն եղրակացութետն, որ
Գուրդէն ՄաՀարի վերադարձեր է Երեւան, որ Աոնինոս Աճէմեան
անոր կինն է, չորուած Ըլլալով Աճէմեան նոր ազգանուն, որ Մածարիի

ակակւաուն ււ անունն է, որ ո ն ճքմետսն ռուս մրն է, որովծեւոնւ
զդ ր Ա ր ր

Աոնին ու ռուսական անուն է ե, վերջապէս, Մածարիի ամուսնութ-

ւնր ռուսի մր Հեւո ղո ումուս, ո ւան, «Հբոադակոաւլելում» եւան ն,
ը ր ցոյց յ, որ բացակայելով» եր

դոնուել է Ռուուսուուսն եւ Հոն ռլ ամուսնացեր է: Սուվեւու Հոյ թերթերը

երբէք չծայտնելին Մարիի աքսորման մասին, ույժ Աաոոնինւ

Աճէմեսն լւ Նաղիկի մածր կուդան Հառստաւոելու նրա վերադառնալու

փաստը» («Հայրենիք», Բոսւոոն, 1955, յունուար, թ. Ֆ էջ 105-109):

60 Երկյակի վերածված Ե. Զարենցի քառատողն է «Ընթերպողիս»
բանաստեղծուլյունից:

67 Նամակը դրվել է երկու օրում: Այն վերջանում է «26. 7. 50 Թթ.»
նոր Թղվադրումով:

՛ Ձեռնարկված քայլերից ոչինչ չստազվեց:

2 Սարգիս Դալլաքյան, աքսորական, ապրել է Ձերժինակում կնոջ
Հեւո։ Հիչոտակվում է Խանե ույլ նամակներում:

04 Տես նախորդ նամակում «Զարմանալի չող եռ... |ւ այլն» ւտողե-
եր:

65 .«Հինչ-որ մոայլ է, տարօրինակ...» (ռուո.):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 83

66 Հ...անունդ»... (ռուս, մեկ բառ անընթեռնելի է):

"՛՛ Ալֆոնս Լամարտին (1790-1869) ֆրանսիացի ռոմանտիկ բանա-
ոռեղծ, քաղաքական գործիչ:

68 ..չուրֆօրյա... (ռուռ.):

« Ակնարկվում է Ե. Չարենցը:

տ Քանաստեղծությունը լույս տեսավ փոփոխված տեսքով`
«Հնձաններ», Եր., 1959, էջ 56:

Ղ ՎերՀիչեցումն է Գ. Մարու «Վերջինը» բանաստեղծության
(1924):

թ իԻսածուկ Լնվխուան (1860-1900), ռուս դեղանկարիչ:

" Վիլյամ Շեքապիր (1504-1616), անգլիացի թատերագիր, բա-
նաստեղծ:

74 Գ. Մաս Հարու մոր անունը Հայկանուչ էր:

՞ Վերչիչեցումն է արեմտաչայ քնարերդակ ն թատերագիր Պետ-
բոս Դուրյանի (1851-1972) «Տրոոունջք» բանաստեղծության:

77 Օմար Խայամ (մու. 1048-1122), պարսիկ բանաստեղծ, մալթեմա-
թիղո, փիլիսուի ա:

7 Էմիլ ՎերՀարխ (1855-1916), բելդիական բանաստեղծ, թասն-
րագիր:

" Գրիգոր Նարեկացի (9751-1003), բանաստեղծ, փիլիսուվիա, երա-
ժիչսո: Հեղինակն է «Սռուոյուն ողբերգության» ոլոնեմի կամ « Նարեկի»:

՞ Ալնարկլում է մարտի ծ-ը՝ կանանց միջազգային օրը:

""Անաչխատունակության դեռքում աքսորականներն ազատվում
էին աշխատանքից` առանց նյութական ապածովության:

"" Հիպոկրատ (մոտ. 460-370 մ. լթ. ա.), Հին Հունական բժիչկ, «իի-
լիսուխա: Նրա անվան Հետ են կաղվում բժշկի երդումը ե ժամանա-
դաից բժշկության մի չարք տերմիններ:

2..Փանը է Սոնամախի գլխարկը... Ըոտ ավանդության կինյան
մեծ իչխան Վլաղիմիր Սոնամախր (1053-1125) ունեցել է թանկարժեք
քարերով զարդարված ծանը թադ:

3 «Սասնո ծոր» հւլոսխ վիւլական առասպելական Հերոս:

47 Քաոաոոողերը տպադրվել են միայն մեկ անդամ («Նոյեմբեր»,
Եր., 1925, 6 նոյեմբերի, թ. 1): Հետադա ծՀրատարակություններում
պլածպլանվել է միայն միջանկյալ երկյակը:

5 Խոսքը Ս. Թութունջյանի մասին է:

«խոսքն Ա. Սանամյանի կնոջ մասին է: Ս. Թութունջյանին գրված
նամակները չեն պածպանվել, իսկ կողմնակի ճանապարչով նրան
ուղարկված նամակն ընդծանրասղես տեղ չի Հառել, ն դա պատճառ

784 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ընդմիջման: Նամակաղրությունն աքսորականների Հետ չեր քաֆալեր-
վում, իսկ նրանց նամակների փոխանցումը կարող էր դիտվել.
ընդ Հծառսոա կյա դործունեուլյուն:

ա Աղնարկվում է ՀովՀ. Թումանյանը:

Հ, Հաչմանդամության... (ռւուո.):

"" Նկատի ունի ժողովրդական Հայտնի առակը` մուկը չի կարող
մոնել անցքը, ցախավելն էլ Հետն է քաչ տալիս:

"" Վերչիչեցումն է Հայկական ժողովրդական երգի:

" Ակնարկվում են արջերի գիչերային այցելությունները:

22 Այսօրվա «Սայր Հայլաուուսն» Հուչարձանի տեղը 19465 թ. ւտտեղա-
դրվեց Ստալինի Հուչարձանը, ամենաբարձրը Խործրդային Միու-
թյունում: Սոնումենտալ քանդակի Հեղինակը Սերդեյ Մերկուրովն էր
(1881-1952), պատվանդանի Հեղինակը` Ռաֆայել իարաելյանը (1905-
1973): Պասովանդաը ո"լածղանված է:

3 .«.Հընկեր Սեւան Իլիչի »..- Խոսքն արձակագիր Սո. Զորյունի
մասին է, Ա. Սոխուկի կնոջ եղբոր:

"Նկատի ունի Ստ. Զորյանի «Մի կյանքի պատմությունը» վի-
պլաը:

2 «առխրը, եբը--- (ռուս.):

7 սհրկու նվադ տղան ուղարկեց ինձ երեք Հարյուր ու- 1. Մարու-
թյանի խոստացած ղումարը` Բալզակի սոնետների թարգմանության
Համար:

97 ա.Հասկանաղլի՞ է (ռուո.):

» «օթբոք ոք", դրականչ-դեղարվեստական ն Հասարակական-
քաղաքական ամսաղիր: Լույս է տեսնում Մոսկվայում 1925 թվականից:
ԴՃքճշոճտ 8085, դրական-դեղարվնոտական ե զիտա-Հասարակական
ամսագիր: Լույս է սեսել Մոսկվայում 1921-1942 թթ.: Խործրդային
առաջին «Հաստ» գրական ամսագիրը: Թվարկումը կատարված է Հիչո-
դությամբ: Ամսագիրը դադարել էր լույս տհսնելուց Գ. Մածարու ճամ-
բարային տարիներին:

5. դրա փոխարեն... դրա վոլարեն... (ռուս):

72 Լեմշիկ, այլ տեղերում` Լեմ,- Լեմվել Մարությանն է:

701 .««խումարի»... (ռուս):

2 «Սայակովակիուվ զբաղվելու» արդյունքում դրվեց «Սայակով-
սկու Հեւո» բանաստեղծությունը (էջ 497):

ճարը երեի այդպես էլ կոչեմ,- «Վերջին դիրք»: Վերնագիրը
անխորոչված էր չվերադառնալու դեպքում:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 85

70 1952 թ. Վ. Աճեմյանը ստացավ ստալինյան մրցանակ` Հ. Սոն-
փանյանի «Հերուուծին» օպերայի բեմադրության Համար:

705 Մպրոիչ Աճեմյուն (Պանդիչ, 1878-1937), ուսուցիչ, Մ. Փռր-
թուղալյանի աշակերտր ն Հետնորդր: Ամերիկյան որբանոցների
կառավարիչն էր Ալեքսանդրապոլում: Բոնադատվել է ն մաչացել
երնանի բանտում խոչտանդումներից: նրա մասին բազմաթիվ
քառադրությունում: Մ. Աճեմյանի բացառիկ ազնվության մասին է
Օգաէնի «Ալէք-Պոլի պածեստները նե Մկրտիչ Աճեմեանը» Հոդվածը
(«Հայաստանի ձայն», 1920, 25 յուլիսի, Թթ. 97):

տշՖնողոր Գլաղկով (1983-1958), արձակադիր: կառավարության
նույն որոչումով ստացել էր ստալինյան մրցանակ` ինքնակենսաղրա-
կան եռագրության վերջին մասի` «Վոլնիցա» (1951) վեպի Համար:

707 Ալեքսանդրը Արաքամանյան (1911-1982), արձակագիր, լատե-

«Ձեր դնալուց Հետո կյանքը տխրեց: Քո Համարում տեղավորվեց
մի ամբարիչտ չեխ, իսկ Նայիրու Համարում երեաց Արաքսմանը: Նա
ցույց տվեց ինձ «Ազատությունն աքսորական»ի ռուսական Հրատարա-
կությունը: Մեր մեջ տեղի ունեցավ Հետնյալ դրամախոսությունը.-

ես.- (Նայելով Հատորին) Այո՛, Հառտասիոր վեպերի թիվը գնալով
ճում: է...

Արք ոմոճ.- (Նայելով ւվաւոուծանից դուրս) Այո, ուղառնական չա-
փեր է ընդունում... խոայյուսուսկուլթյուն:

Ես.- (Ցույց տալով Հատորը) Վերջինը լինի...

Արաքոմաճն.- Սւո՞... Սրոն չի վերաբերում, ֆրի ռլես դնում է...

Ես.- Ջրի սե՞ո... Հրմ, Հըմ...

Այստեղ ընդչատվում է մեր թաղցը զրույցը» (Է. Թոփչյանին,
1Հուլիսի 1958 թ.):

705 Վարդան Թերզիբոչյաան (1899-1972), դերասան, վ. Աճեմյանի
Հետ աշխատակցել է Լենինականի ոլետական թատրոնում: Ծնվել է Վա-

նում:

109 «մեր կյանքը լրիվ Հ«ույոււոի» կողմից դեռ կււուսըելադործված

չե. Վերչիչեցումն է ինքնասպանությունից առաջ դրված Մայա-
լովոկու տողերի:

ո Նկատի ունի կուռայում դտնվելու իր ժամանակաչրֆանը:

77 յլեղծ բարեղաչտություն... (ռուո.):

72 երկու ամիս կուռայում մնալուց Հետո Ա. Պաուլայտվիտեն վերա-
դարձավ Ձերժինասկ. «Գուրդենին Հրաժեչտ տալ չկարողացանք,-- Հեւտա-

86 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

գայում գրեց նայ- նա Հեռու էր, դաչտերում: Որպեսզի չատ չտխրեր,
Հուզումնաղից երկտող թողեցի» (Իմ Ոդիսականը, Անթիլիաս, 1994,
էջ 52):

1 Մարիա Լյուտկեիչենա, ուսուցչուծի-աթառրական, որի տանն
առպլրում էր Անտոնինա Պաուլայտիտեն: Նրա Հետ կապերը սլածալան-
վեցին ե 50-60-ական թւականներին: Հիչաւոակվում է «Լխովական
ւուղավորություննելր» ուղեդրությունում:

77 Տես ծանոթ. 177:

/5 Մ. Լյուսոկիիչենայի ամուսինը, ւյլ նամակներում` «Օռսիխոլովիչ»,
«սիլ Օռիոլովիչ», աքաորական-ձիաղան, նախկինում` դպրոցի տնօ-
բեն:

"Հատուկ մարմինների թույլտվությամբ երկօրյա այցով Գ. Մա-
Հարին մեկնել էր Զերժինակ:

77 Ռուսական դարձվածք` գործերը կարդին լինելու մասին:

7" Խ. Աճեմյանի կինը` իրիս Խանջյան-Աճեմյանը (1909-1996) ամե-
նակրոոսեր քույրն էր Ա. Խանջյանի: Գ, Մ ծաղրու ւտտանտիրուձու մի-
ֆողով ուղարկել էր նամակ ն. 200 ո.: Այդ նամակից Գ. Մածարին ւտտեղե-
դացավ եղբոր բոնադատման մասին:

"" կուռայի զյուղական բուժալրանի բույրը:

ր" Երբ դրվում էր այս նամակը, լույս տեսավ Ա. Խոնդկարնանի
գրախոսականը «Սովետական դրականութնան անտոլուիա» ժողովա-
ծուի մասին, որտեղ նչվեց, որ ընդղրկված 83 Հեղինակների ցանկում
բազակայում է Գ. Սոծւսրու անունը, որը մինչի 1937-3686 թթ. «ղարդա-
բում էր ձերը խործրդային դրական բոլոր Հանդեսների, իսկ նրա
անունը բարձրաձայն արտասանել այսօր չի խիզախում ոչ ոք Հայաս-
ւու ում...» («Յուսաբեր», կածիրէ, 1952, նոյեմբեր, Թթ. 11, էջ 105):

7" Բուժարանի բժիչկը:

722 Վերչիչելումն է ռում բանաստեղծ Ալ. Բյոկի «Տասներկուսը»
ռպլոնմի:

77 Շրֆանային Հիվանդանոցի աքսորական-բժչկուծին:

7" Խուքը տուբերկուլյոզի ախտանիչի` կոխի բացիլների մառին է:

2: Մոնադատության տարիներին Գ. Սաչարին երնանից ոչ մի
նամակ չստացավ:

/26 Նույնն է, ինչ Հայերենում Գուրդենյանը::

/27 «Սորուքային» ույդ օրերի մասին է « Պարզ բարդություն»
(երկեր, Հ. 3, էջ 349-352) Հումորի աւտական պլամվածքը:

2» Այս նամակից Հետո Գ. Սաձարին ականլ է աղաթինվել, ինչի
մասին վլայում են նրա նհրկտողերը-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 787

«ի սիրելի Տոնեչկո.
ես չեմ ուղում ջեզ գրել: Ի՞նչ դրեմ: Մի՞թե Հնարավոր է մատիտով
գրել ույն, ինչ ուղում հեմ ասել կամ ույն, ինչ զդում եմ... Դու իմ Համար
Հրնչտակ ես, իմ երեխան ն Հավերժական ընկերը:
Մխում եմ քո մւուււնուս Է Մեֆիստոֆել` Գուրդեն»:

«Սիրելի Տոնի».

Ես առողջ եմ |ւ ուղում հեմ վերադառնալ ռուն: Այսօր Ալիս
Անդրենձան նորից լռնց ինձ լւ աււսը, որ ռարաավիելի ոչինչ չկա, բայց

ւկ ե, միջի լովում «26» նման ինչ-ո ւն, մեն ե ում
թիակների մին լսվում է ի ինչ-որ բ դեռյք
թիակների միջն ինչ-որ բան կա: եթե նա ասեր սրտի մասին, ես կիմա-
նայի, թե այդ ինչ կ այնտեղ ԷՓ::62 տառով - դաս « կինն» է (ռուսերեն
բառախաղ .- Գր. Ա.), բոսյց Թիսկների միֆլ.... Նա ասում է, որ ուհնւո-
դենն մեն ինչ կասի: Բայը ծս չորո օր է, ինչ լույս չկա ե ռենսողենը
չի աչիխոաաւոոււմ: Ես ուղում հեմ խնդրել, որ բժիչկները ռենտդենու նայեն
ոչ միոյն Թոքերը, ույլ նեւ սիրտս` ոլարղելու Համար կա՞ րդյոք այն-
տեղ ինչ-որ մեկը քեզանից բացի:

Անոալիզ դեռ չեն արել: Ալի Անդրենքան զբաղվում է ինձանով,
ինչոլես Հարկն է:

Այսօր վերջացնում եմ Զեխովը: Վերցրու առաֆին կամ երկրորդ
Հատորը: Գրիր, ինչ կա Զոլայից...

կարուռում հեմ քեղ: Շատ եմ կարուռում: Առլրում եմ ինչես
վանական կամ ինչպես Զեխովը Ցալթույում:

հավ եղիր, փոքրիկս:

Քո Գուրգեն»:

129. Գ, Մածարին կուուոյ չվերադարձավ, ամուսնացավ ե Հաւոուկ
մարմինների թույլտվությամբ մնաց Ջերժինսկում:

190 Վածրամ լւ Մորո Ալաղզանենըն աքսորականի կարգավիճակով
ապրում եին կրասնոյարակի երկրամասի Բոդուչան ավանում: Մարո
Ալազանը նույնւլես բոնադառւվել էր լւ դատող արվել Հինդ տարվա
աղզատաղզըկման: Պասոխժը կրելուց Հեւոո կամավոր մեկնել էր մմոււանյու
այքսորա վայրը:

Վ. Ալազանը 20-30-ական թվականներին ղեկավարներից մեկն էր
գրողների ասոցիացիայի: Ձերբակալվել էր Գ. ՄաՀարու, վ. Նորենցի
Հեւո խնջ յանական «դործով»: Վարչական արտայքաման տարիներին
Հաստոււվել էր Աշտարակում: 1945 Թթ. նորից ձերբակալվեց լւ քսոր-
վեց կրասնոյարակի երկրամաս:

Գ. ՄւոՀարու լւ վ. Ալազանի նամակաղդրությունն ինքնաարտա-

88 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայւոման երկուուոեւք պանկուլթյուն էր՝ միննույն վիճակում Հայտնված
մարդկանց Համար: Մանավանդ որ բոնադառոույթյան տարիները չառ
բան կարծես ւվել եին մոռացուլյան:

Երկրորդ վերադարձից Հետո Գ. Մարու նամակներում կ ցավ
ե կարեկցանք՝ անկողնուն դամված վ. Ալազանի նկատմամբ, բոյը բաղ-
մաթիվ Հոդվածներում ե դրախուսսկաններում նրա անունը չկա: Միույն
վ. Ալազանի մածից Հետո «Լիւովական օրագիր» Հուչադրուլցյունում
ուրվադծլեց նրա կերպարը, ոլտեղ ավելի վարչարարն էր, քան գրողը:

«Ես Հիչում եմ 1919-1920 Թւականները, Ցարոկի փողոցի վրա
տեղավորված Ռամկավար կուսակցության «Հայրենիք» տպարանը, ուր
տառարկզերի առջե. կանդնած՝ առաջին անդամ ոնա դրեթե ոլատանի
Ալազանին, այն ժամանակ Վարում Գաբուղյոանին... Հայաաւունը
խործրդայնացավ: Լենինականում էի, Հաչվետալր՝ Հայառում, ւալ ւս
«Բանվորի» սրբագրիչ: «Խործրդային Հայաո» թերթում ակսելին
լույս տեսնել բանաստեղծույթյուններ, ղարմանալի, նոր սւոռորադրու-
թյուններով, որոնց վրա հչիւում էր Ալազանի անունը: «Ո՞վ է ւսյս Ալո-
դանը,- մուսծում էի ես,- ե ի՛նչ երջանիկ բանաստեղծ է»:

1923 թվականին, երբ ես եկա Երնան, ինձ, չեմ Հիչում ով՝ ցույզ
տվեց Ալաղզանին. ամ, փայլուն ֆղմաներով, Հակայական կարմիր, քամու
դեմ ֆոֆրոտցող փողկապով, կաչվե ղիջակով մի երիտասարդ: Դեմ-
ՔԸ::: ես Հիչեղի «Հայրենի ք» տպարանի դրաչարին...

Ես չեմ ուղում այստեղ անդրադառնալ ույդ տարիների դրականու-
թյան սլատմությանը, կասեմ միայն, որ Ալազանը դրավեց դրավարչա-
կան այնալիսի ուժեղ դիրքեր, որ Զարենցը չեր կարող երաղել անդամ:
Գրական ճակաւուսդիր ասածը մի անչասկանալի բան է... Ալաղանն՝ ւսյո-
սեղ, Ալաղանն այնտեղ: Հանրի Բարբյուս էր դալիո,- Ալազանը պիւոի
դնար դիմավորելու, Մութոիմ Գորկին էր ժամանում, Ալազան, Սոսկվա՝
Ալազան, Թիֆլիս՝ Ալազան, Փարիղ՝ Ալազան: Բանվոր դասակարգի սիմ-
վոլն էր Ալազանը, Հաւուսկից ելած մարդը, որի Հեւո մեծ Հույսեր էր կա-
ոլել ույն ժամանակ պրոլետարական դրականությունը» («Սովետական
գրականություն», Եր-, 1966, Հունվար, թ. 1):

Հչմալոռության մյուս կեսը Գ. ՄաՀչարին չարադրել վ. Աճեմյանին
ուղղված նամակում. «Երեկ Հեռագիր առի Ալազանի մածվան մասին:
- Հե՛յ դիտի աչխոարծ,- կասեր Վչտունին: - Սածր մերն է, մենք՝ մա-
Հինը,- կավելազներ Թումանյանը, ե փասիկանկատությաւմբ: չեր չարու-
նակի «մարդու դործն է միշ անմ 4», որովՀեւոււ Հանդուցյալը մի բան

չթողեց եր եւուից...
Ինչն է՛: Հեւուենք Հին առույթին,- մեռածի մառսին՝ կամ լավ, կամ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 89

ոչինչ...» (18 մայիսի 1966 թ.):

Սուտավորասլես նույն բովանդակությամբ մի նամակ էլ նա դրեց
Վ. Նորենցին: Դեռ թարմ էր վերջինիս «Հավերժ Հիչատակ մեր սիրելի
ընկերոջը» («Գրական Թերթ», Եր-, 1966, 20 մայիսի, թ. 21) մածավխո-
Համար, որով առիթ տվեց Գ. ՍաՀարուն «բացվելու».

«Անմիջապես չպատասխանեցի նամակիդ. մտածելու առիթ տվեց
նամակղ.- ինչո՞ւ Ալոյի մածվան առթիւ ես «չարությամբ» դրեզի թեղ.
մուսծեցի ե դոտ իմ «չարուլցյան» լւ քո բարության սլատճառը...-

կյանքը սուբյեկտիվ բան է, կասեր Զարենցը. դու մոռացել ես, իսկ
հս չեմ մոռացել, նրա վայրենի Հարձակումներն իմ Հասցեին թե՛ իր
ստորագրությամբ (Վ. Անողոք), թե՛ իր խմբադրած «Գրական դիրթե-
րումի», «Գրական թերթի» էֆերից: Դու դիտես, որ դա գրաքննադա-
տություն չեր, այլ վայրենի, փողոցային, ամբոխավարական մի արչա-
վանք, որի ակունքներն ազնիվ լինելուց չատ էին Հեռու: Չէ՛, չեմ մո-
ռանա նրա է. Նաիրու սադրանքը իմ «Վերջալույս» անտի, բանաստեղ-
ծության առթիվ. նրանք կենտկոմի ներկայացուցիչ Գյուլու օրծնու-
թյամբ, դուրս արին ինձ խործրդային գրականությունից, որի Համար
հա իախա Հայաստանից ն վերադարձա միայն Ալ. Այասնիկյանի ուժեղ
միջամտությամբ: Սակայն դրանով էլ չվերջացավ «պատմությունը»:
27 թվականին իր «Գրական դիրքերումում» նա տպագրեց մի Հոդված,
ըստ որի հս «դաչնհակցական թղթակցի Հետնողականությամբ» թչնա-
երբ Ալազանը թեզ վերցրեց իր Հովանավորության տակ... Եվ ի՞նչ. իր
«անողոք» մտրակով նա ինձ այնքան չկարողացավ վնասել, որքան թեղ՝
իր բա՛րձը Հովանավորությամբ, իր բարի կամեցողությամբ: Այո՛, նրա
բարեկամությունը չատ ծան հատեց ջո սպլոնդիայի փրո---

ԱՀա՛ իմ չարության ակունքը: ԻՀարկե, նա մարտիրոս եղավ Հե-
քերից. այատեղ ոչ մի դեր չխաղաց նախախնամությունը: այստեղ է, որ
դլխավոր չար ողին Հուղարկավորում է իր զինակիցներին ն... ծիծաղում
է աչխարձչի ու նախախնամություն կոչվածի վրա.» (27 մայիսի
1966 թ.):

Հիրավի, ոչինչ չի մոռացվում...
փտարվեց դրողների ասոցիացիայից 1924 թ.` «Տիտանիկ-1» բանաս-
տեղծական ժողովածուի Համար: Ալ. Մյասնիկյանի «ուժեղ միֆամտու-
թյունը» կատարվել էր այդ փտարումից Հետո: «Վերֆալույս»-ի Հետ

790 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կապված երկրորդ վորումը Վ. Ալազանի, Ն. Զարյանի ե Հ. Գյուլի-
քեխյանի «օրծնությամբ», 1927-ին էր, երբ Ալ. Սյասնիկյանն արդեն
լենդանի չէր:

«Դաչնակցական թղթակցի» մասին ոհ 4. Փոլյոն, «կուլակոային
իդեոլոդիան բանաստեղծական ձնակերպումով» դրախոսսկանը
(« Գրական դիրքերում», Եր-, 1926, նոյ.-դեկո., Թթ. 11-12, էջ 162-164):

Ափելորդ չի լինի Հիչեցնել Վ. Ալազանի վերջին խոսքը «ղատավա-
րությունից» Հետո. «Ես խնդրում եւ ինձ բոց Թողնել, որպեսզի Հնե-

րավորություն ունենում մերկազնելու ժողովրդի Թշնամիներին...»
37 սարակում... (ռուս):

82 «յոթն անդում... (ռուո.):

25. ւռաքության մեջ քեղ մի նամակ ուղարկեցի, որի բովանդակու-
թյունը այժմ չեմ Հիչում..-- պաշպանված այդ նամակի մասին Հիչա-
տակում է ն Ա. ՍաՀարին: Ա. Սանամյանն այցելել էր Ջերժինակի Հիվան-
դանոց` եր մտերիմներից Պողոս Սիմոնյանին հ «Հայտնաբերել» այն-
տեղ Գ. Մածարուն: Մի քանի օրից 4. Սիմոնյանը մածացղել էր: Գ. Սո-
Հարին գրել էր այղ մասին ն. ավելացրել. «Մի օր էլ, ղուցե, ինձ չես
դոնի...» (Ա. Մարի, Իմ Ոդիսականը, Անթիլիաս, 1994, էջ 94):

" Ակնարկվում է Ստալինի մածը` 1953 թվականի մարտի 5-ին:
/35 «Հողը... (ռուս):

7 Հետադայում մտածղացումը ձնեափոխվեց, վիսլակն ընդգրկեց
միայն 1918-1920 թթ. ե աւտաղավ «Երիտասարդության սեմին» խորա-
գերը: ԳԱԹ-ում պաչղլանվող սիբիրյան երկու տետրերն ընդդրկում են
վիղլակի Հիմնական մասը (ԳՄՓ, թ. 15):

«Երիտասարդություն» վեպը Գ. Սաչարին սկսեց կյանքի վերջին

2 Ստացված տեղեկասլությունը եղել է սխալ: Բանաստեղծ, դրա-
կանադեւո Գ. Աբովը մածացել է 1965 թ.:

/38 Հրոչյոս Աճառյան (1876-1953), լեզվաբան, բանասեր: Նրոս Հսն-
գիտության դրեթե բոլոր բնագավառները: Բոնադատվել է 1937թ. դա-
տապարտվել 0 տարվա ազատազբկման, բայց արդարացվել է 1939-ին:

25 Ընձակ Վածանյան (1900-1937), գրաքննադատ, կուսակցական
աշխատող, ձերբակալման սլածին՝ կուսակցության Ամասիայի չըֆկոմի
քարտուղար: Պածպանվում էր ռապպական դրաքննադատության
կաղաղարներին: Վ. Ալազանի, Ն. Զարյանի գաղափարական զինակիցը:
Հեղինակն է Գ. Սաչարու մասին ֆախջախիչ զրախոսականների ն
Հոդվածների: Դատասլարովել է գնդակածարության:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 791

յ" Նամակը չի սածաղլանվել:

747 ՎերՀիչելումն է ՀովՀ. Թումանյանի «Հառաչանք» ոլոնմի:

7 Գ. Սաչարու առաջին վտարումը գրողների չարթերից լուսա-
ունեցել «Խործրդային Հալուուոււն» օրավթերլի խմբագրությունում: Այն
ակավել է կազմակերոլչական Հարցերի քննարկումով. «Վարչության
կողմից զեկուցեց ընկեր Ալազանը վերակազմման մասին: Միության
դործուննության անմիջական ղեկավարն ու տոն տվողը լինելու է քար-
տուղարը: Բայց այդ լաշտոնի Համար ընտրված ընկ. Գ. Սաճարին մոտ
մի տարվա ընթացքում մատը մատին չի խփել, որնէ միութենական
դործ կատարելու Համար: Դրա Համար վարչությունը որոչել է նրան
փոխել ն միության քարտուղար նչանակել Նայիրի Ճարյանին»:

Ափելի լուրֆ էր օրակարդի Հաֆորդ Հարցը. «Անդամների զատման
մասին արտաչայտվեցին ընկերներ Ալազանը, Վանանդեցին ն Նայիրի
Զարյանը:

Մեր միության անդամ կարող է լինել նա, ով ամենից առաջ կատա-
րում է միութենական ակտիվ աշխատանք ն ամենակականը` իր դրա-
կան ստեղծագործությամբ կանդնած է պրոլետարական դրականության
տեսակետի վրա: Այսինքն իր գրական աշխատանքների մեջ ղեկավար-
ում է պրոլետարական Հեղափոխական իդնոլողիայու, դրում է պարդ,
մասսաներին մաչելի լեզվով, մասսաների Համար:

Այդ տեսակետից մուտռենալով ժողովը դտնում է, որ մեր միության
անդամներից ընկ. Գուրդեն Սածարին Հեռացել է պրոլետարական գրո-
ղի կոչումից իր մինչը օրս ցույց տված պասսիվ վերաբերմունքով դեպի
դաղմակերոլչական աշխատանքները ն դրական ստեղծադործության
մեջ կիրառած ինտելիենտչչինայով ն. բոսյակայնությամբ: Նրա վերջին
Հրատարակությունը մանավանդ, «Տիտանիկ»-ը, ոչ մի կապ չունի
պրոլետարական դրականության Հետ ն «Տիտանիկ»-ի Հեղինակը չի
կարող լինել անդամ «ՍԽ. Հայաստանի պրոլետարական գրողների միու-
թյան»: Ժողովը Հաստատում է վարչության որոչումը Գ. Սաչարուն
միության չարքերից վտարելու մասին» («ԽորՀրդային Հայաստան»,
Եր-, 1924, 14 սեւղլտ., լթ. 212):

7" Բառախաղ` սպիտակածեուք ն սպլիտակառոք (ռուս): «Սոլիտա-
կաձեուք» ռուսերեն կոչում են աչլխոաւուան քին անվարժ մարդկանց:

7" Վանեցի որբուծի, ոչ երկրորդական Հերոռուծին «երիտասար-
դության սեմին» վիպակի ն «Երիտասարդություն» անավարտ վեպի:

7» Մելինե Այվազյան (1907-1991), երգչուծի, լրագրող: Ծնվել է
Վանում: Նախատիպն է «Սիրո, խանդի ն Նիցցայի պարտիզանների

792 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մասին» (1928) ո"լատմվածքի նույնանուն Հերոսուծչու (Երկեր, ծ. 3,
էջ 17-27): Հիչաւուսկվում է ԱԼՈ «Թիֆլիյան Հանդիպումներ» ուղե-
գրությունում (1959):

76 Ուսուցչուծի Էջմիածնում, տես «Զարենդ-նամե», եր., 1968,
էջ 56:

77 Օֆելիա Ավադյան (1915-1990), Գ. ՄաՀալու առաջին կինը
1932-1937 թթ.:

Մ Այդալիճի բաներ... (թուրթ):

Տես «Ողբերդություն Թոչնանոցում» սաւոմվածքը:

26 Նկառսոխ ունի առավոտյան ժամը 6-ից մինչն երեկոյան 8-ը:

Տ" Խմբագիր, Հրատարակիչ ն Հառարակական գործիչ Տիգրան
Նազարյանը (1858-1926) մինչն 1919 լթ. Թիֆլիսի եր «ռալոն»-իմբա-
դրությունում լույս էր ընծայում մանկապատանեկան ամսագրեր է.
դրանց ծավելվածները:

52 Տես Նումա՛կ 37-ում «Ի խորոց արոռի» բանասոեղծուլյունը:

23 Տես ներքնում, ծանոթ. "7:

"վան Այվազովակի (Հովչաննես Հայվազովակի, 1817-1900), Հայ
ծովանկարիչ:

"Բ՛- Սերյոժան չի՞ ուզում Հայկական Հավատ ընդունել: ես կարող
եմ դրել Մկրտիչ Խրիմյանին... (ռուս):

Մլբիչ Խրիմյան (1820-1907), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, դրող,
Հառարակական-քաղաքական գործիչ:

Ր" Հեդնական վերձիչեցումն է պրոլետարական բանաստեղծ Հ. Հա-
կոբյանի ինքնաչաճոյախուականի: Գ. Սածարին վատա էր, որ Վ. Ալա-
զանը կչասկանա ակնարկը, բայց տարիներ անց Շ. Շաչնուրին
մանրամասնեց. «Հակոբ Հակոբյան անունով Հեղափոխական դրող մր
ունեինք, որ Վերչարնի մասին խոսելով, կրսեր.- Տաղանդավոր է, ինձ
նման է...» (1 Հուլիսի 1965 թ.):

Դոապրորարտությամբ (թուրջ.):

Ր" ՎերՀիչեցումն է Հ. Հակոբյանի նույն խորադրով Հեղամիոխա-
կան բանաստեղծության:

25 Վեպն է Ե. Չարենցի:

760 Իվան Գոնչարով (1812-1891), ռուս դրող:

761 Նար-Դոս (Միքայել Հովծաննիոյան, 1867-1953), արձակադիր:
իր ավաղ ժամանակակցին Գ. Սաչարին գրեթե չի անդրադարձել, եթե
չՀաչվենք րողի մածվան առիթով դրված «Նոր վեպը» Հուչագրական
ոլաուուխկը: («ԽորՀրդային Հայաո», 1933, 15 Հուլիսի, թ. 162):

762 Նրա Շածյանը Օբլոմովի ֆթիւն է թոել...- Նար-Դոսի «Սածլ»

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 793

վեւղի Հերոս Շածյանի ե Ի. Գոնչարովի «Օբլոմով» վեպի նույնանուն
Հերոսի Հարաղատուլյան մասին Նար- Դոսը դրել է դրականադեւտ Յու.
Վեսելովակուն. Հ...որոչակիորեն կարող եմ ասել - «Օբլոմովն» ինձ վրա
մեծ տպավորություն Թողեց, երբ ես դրելի իմ «Մեծ դործի սկզբում»
վեպը («ՄոՀլ» վելի անմչակ օրինակը.- Գր. Ա.): Օբլումուվին Հատուկ
դծերից դուք կարող եք դտնել Շածյանի մուռ» («Գրական սերունդ»,
Եր-, 1934, թ. 6-7, էջ 51):

725 Ի պատասխան Գ. Սածարու չառիածո նամակի, Վ. Ալազանը
դրել «Թուղթ յու Գուրգեն Մարի» բանատատեղծությունը (20 մայիսի

Ողջո՛ւյն Գուրգեն իոա՛ն, Մածարի,
Պառնասական ողջույն ու ռեր,
Օրդ երջանիկ, ժամդ բարի,
Արժանանաս, բարով լճեմ,
Հոնարարի նոր նուբարին:
Պենիցիլին, ուկոլ, ասեղ,
Ային-օյին, ցավեր, դեղեր,

Զեն ռաղում քեղ, ռրտանց մոսեմ,
Մի՛ Քըլթւին ջո սրտակեղեք:

Քեզ` Լեմանի դատեր ժպիտ,

Հեն քուրայում` նոր Հուր ու կրակ,
Դախմելիայի ածեր ժպիրչ,
Իլեդիաներ դեռ Հը դրած:
«Քյաբաբ Լլուլա» (Հեռանկար),
Աբովյանի մայթից մի մաս,

Դեմբդ տհանեմ (չեղանկա՛ր)
Թեկուզ չկա գլխիդ մի մազ:

ես էլ քեզ պես էլի էն եմ,

Էս էնից էլ մի թիչ դեն եմ,
Ելավ գարուն, բարով չղար,

էլ Հանգստի րուն չկա:

Սոխ ու սխտոր, գազար, բազուկ,
ՌեՀան, Համեմ, սերմեր բաղում,
Սարգ ու թմբեր, չիթիլ, սածիլ,
կարտոչկայի վեպից բացի:

794 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսօր իորես, վաղը փորես,
Րուլե չկա ջիթղ ջորես,
Հալլա՛՛, Հալլա՛, էո ի՞նչ բան է,
Րուլե չկա նստես տանը,

Ո՞/ Հնարնց էա բոստանը,

Այս վրիած Հայաստանը:

Սարոն, էլ ո՞վ, էլ ո՞վ կանի,
Որ բութ բաչով Հողիս Հանի:
Բայց ցավերիս ցավը էն է,

Որ էն էնից` թիչ էլ դեն է,
Եկան դարնան կանաչ Թեով -
Սոծակ, մժեղ, ղարմանաղդան,
Ի՞նչ անի քո խեղճ - Ալաղան:

164 Հեբրիդն է նույնի մատո Հայկական «ալաս» ե ռուսական "ոճն ''
բառերի:

764 վերՀիչեցումն է արեմտածայ քնարերդակ Միսաք Մեծարենցի

հծաուոու, ւո, -- « ուն» բանա ւաւոնդ ծություն:
Մ, րյան, 1886-1908) «Իլ, բ ղծությ

722 Ակնարկվում է այդ օրերին դնդակածարված Լ. Բերիան:

767 Ակնարկվում է բանաստեղծ Սարմենը (Արմենակ Սարգսյան,
1901-1954): Գ. Մածաղրին չուներ բարձը Համարում նրա մւռեղծադոր-
ծության մասին, սակայն դս չխանգարեց, որ ն ողֆուներ Սարմենի
«Զղջում» բանաստոեղծուլյունը, որտեղ առկա էր ինքնախարաղանումը ՝
անձի պաշտամունքի տարիներին ամբոխի մեջ լուծվելու, «ժողովուրդ-
ների Հորը» փառաբանելու Համար: «Անկեղծության ե ղղիմիան ձայնու|»
գրախոսականը Մնաց անտիոլ` ույդ բանաստեղծության Համար Սոլրոմե-
նի դեմ ծավալված ոլաշտոնական քննադատության պլատոճառով (ԳԱԹ,
ԳՄՓ, չմշակված Թղթառղանա):

168 աՀրամանագիրը ... (ռուս.):

169

Աքսոլուսկանենրըը սովորաբար իրար եին փոխանցում թերթերն
ու կւորոնները: Լ. Մարությանը, Գ. Մ ծւրուն էր ուղարկել Ն. Զարյանի
ե Սարմենի նոր բանաստեղծությունները:

7 Արսեն Ղազիկյան (1870-1932), մատենագետ, բանասեր,
Թարդմանիչ, մանկավարժ: Մխիթարյան միաբանության անդամ: Նր
ինքնուրույն դեղարվեստական դործերն աչքի չեին ընկնում բարձը
մակարդակով:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 795

771 վ. Ալազանի «Թուղթ աւ Գուրդեն ՄաՀարի» բանաստեղծու-
թյունից: |

Ի» Առաջին ամսաթիվն իր ամուսնության օրն էր, վերջինը` Լ.
Բերիայի ձերբակալության:

/73 Խուքը «Ո՛ ւոյ ինձ» բանաստեղծության մասին է (էջ 524):

"Գ. Սածայրու ն. Վ. Ալազանի ձերբակալության օրը:

"" Ակնարկվում է գինու ն կոնյակի «Արարատ» դործարանը:

7 «Մի բաժակ թեյ» սրճարանը ստեղծվել է 1915 թ.` վիրաձայ
մտավորականության, առավելապես կանանց ե աղջիկների նալխա-
ձեռնությամբ Հայ գաղթականներին ու որբերին օգնելու նպատակով:

7 Արտակ Դարբինյան (1578-1950), ուսուցիչ, Հրապարակախոս,
ռամկավար Հասարակական գործիչ: Վանի ինքնասլաջտպլանության
կոիվների մասնակից: Թիֆլիսում խմբագրել է «Վան Տոսոլ» (1916-
1916), իսկ երնանում «Հայաստանի ձայն» (1919-1920) ռամկավարա-
կան թերթերը, որոնցում Գ. Սածարին տպադգրել է մի քանի տասնյակ
բանաստեղծություններ հ Հոդվածներ: «Երիւուսաարդություն սեմին»

վիոլակի Հերոսներից (Երկեր, Հ. 2, էջ 219-225): Հիչատակվում է նամ
«Այրվող այդեստաններում»:

77 Միսակ Խոստիկյան (18811938), փիլիսուրա, մանկավարժ, ծնվել
է Վանում: Հիչոտակվում է «Երիտասարդության սեմին» վիպակի ւանյ-
տիլ, հջերում: Նրա Հեւո Գ, ՄաՀարին աչլխասուկցել է «Հոյւուոււնի
ձայն» թերթում 1919-1920 թթ.: Բոնադավել է ե դատապար վել
դնդակածարության:

777 ՀովՀաննես Հակոբյան (1876-1937), պատմաբան, Հրապարակա-
խոս, ծնվել է Վանում: 1918 Թթ. Թիֆլիսում ղբաղված էր Հայ դաղլա-
կանների տեղավորման ե նյութական օղնության դործով: Բունադասովել
է ե դատապարտվել դնդակածարույթյան:

740 Գրիդոր Վարդանյան (1868-1937), Անդրկովկասում լւ Հառյաւս-
ունում Հեղասվիոխական չարժումների ե խործրդային կարդերի Հո-
ւոււուումու ն մասնակից: ՀՕԿ-ի նախադա: Բոնադավել է ե դառսոա-
լարվել դնդակածարույթյան:

27 կարա-Դաղրվիչ (Հակոբ Գենջյան, 1572-1932), գրող, թարդմա-
նիչ: Փորձել է Փֆուստուրիղմն արմաւուսվորել Հայ քնարերգության մեջ:
Նրա աւտեղծադործության մասին Գ. Մա Հարին չուներ բարձը Հաւմու-
բում:

782 Ամբողջ էությամբ վերաւվրում եւմ ւյ դ օրերը...- Տես «Երիտա-
ռարդության սեմին» վիպակի «Մի բաժակ Թեյ» գլուխը (երկեր, ծ. 2,
էջ 225-229): Լույս է տեսել ղղալի կրճատումներով: Ամբողջական
տեսքը` ԳԱԹ, ԳՄՓ, թ. 15:

796 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

23 Գ, ՍաՀարին Հնարավորություն ունեցավ նչելու միայն մեկ Հո-
բելյան` ծՕ-ամյակը, սակայն պաչտոնական Հանդիսությունների ը նւս
կւորականապես Հրաժարվել. «Եւս չդիտեմ, 22 որ թերթերում ես կար-
դացել իմ Հոբելյանի մասին, ույն ել «մեծ չուքով»: Այդողլիսի բան չկա:
իրականությունն այն է, որ այս տարի օղուտոսի 1-ին Լըանում է 60
տարիս: Հանդիխոավոր երեկոյից ես Հրաժարվեցի, ի՛նչ Հոբելյան. իմ
ընկերները, Զարենցն ու Բակունցը, 40 տարեկան կւորվեպին կյանքից,
իսկ ես... չէ՛, ինձ չի ռաղում ոչ մի Հոբելյան: Եթե ե փառս մեր դրակա-
նության մի Համեւուո դործ կատարել եմ` ույդ էլ Թող Լինի իմ Հոբելյանը
ե մեն ինչը» (ն. Սիւուլին,, 21 օղուսոուխ 1962 Թ.), « Գալով Հոբելյա-
նին...- որքա՞ն Հարմար է ինձ լւ քեղ Թույլ ւուսը նման Հանդես, երբ մեր
երկու մեծ ընկերները մեո անչիրիմ լւ անչձոբել յան: Ոչ, թույլ ւուսը
այդպիսի բան կլինի փոքրություն, ավելին, ոլղծուլցյուն: Ի՛նչ Հոբելյան,
ո՛վ Արմեն, Հոբելյանը Զարյանների Համար է, ոչ մեղ» (Մ. Արմենին, 21
Հունիսի 1963 Թ.): Իսկ Ն. Զարյանին, որի 6Օ-ամյակը նչվեց մեծ չուքով,
ն դրեց քողարկված Հանդիմանանքով. «Հայաուուանյաան թերթերից
տեղեկապա Հոբելյանիղ մասին ե կարդացի « Գ. Թ»-ի էջերում նույն
ւսյդ մասին: Երեւանից դուրս եկա մայիսի 10-ին. մեկնումիա նավխօրյամլին
ոչ անպաչտոն հ ոչ ոլատածական մի ընկեր ինձ Հաղորդել, որ
կւորականապես Հրաժարվել ես Հոբելյանական բանջալություններից...
Հավատոացի, իմանալով ե ճանաչելով քեղ: Պարզվեց, որ ճի չմո չէ...»
(Ն. Զարյանին, 3 Հունիսի 1961 Թ.):

147 ՎերՀիչելումն է Ա. Վշտունու «ու, Ադրբեջան» բանաստեղ-
ծուլցյան «Էյ, ֆան, Ադրբեջան, եդիթ ես Հիմա բաչել...» տողի:

75... մինչե մաշա չեմ մոռանա, որ դու նախկին խիւմբադիր ես ն ինչ-
ւլե՛ս կարող եւ մում... (ուշադրություն դարձրու բւսղւնակեւոերի վրւս,
Ալո ջոն):- Ակնարկում է վ. Ալազանի քննադատական ելույթներն եր
դեմ: 1924 թվականին, երբ դրված էր գրողների միությունից Գ, Սածոա-
բու վորման Հարցը» վ. Ալազանը Հանդես եկավ Հոդվածաչարով.

«...Առլա «լոթի» ռլոնւո Մածարին եր խուքն ուղղելով Գյումրուն
(երեի ոլոնտը դեռ չգիոի, որ 1924 Թվի Հունվարից մենք Գյումրին
անվանել ենք Լենինական) ասում է.

Եկել եմ սիրտն իմ ծախեմ - մի բաժակ գարեջրով,

բաժակ ու կես դարեֆրով ել իր իդեոլոդիան կարող էր ծախել:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 97

ԱՀա թե ինչպիսի գաղափարախոս ու պոնհտ է ունեցել Խործ.
Հայաստանի պրոլետարիար:
Բայց սա ի՞նչ է: էլի Հարբեցողություն, էլի բոսյակություն ու
ոլլյուս սրանց Հակաձեղափոխություն:
Փատտե՞ր - խնդրե՛մ:
էս իոշուռ երնանում, ուղում հմ չոնդո՛ւր ղարկեն,
մչուչվեն փողոց ու տուն, դիչերը տաղում պառկեմ:
էս փոչոտ երնանում, Հարբել ու ողո՛ց ղուրս դալ,
ողջունել - Հոգ չէ թե ում, ու երգել Սայաթ-Նովա...

Բոսյակությունն ու Հարբեցողությունը ախաչկարա երնում է այս
քառյակի առաֆին երեք տողերից, իսկ Հակածեղափոխությունը ելե
պարզ չի, վերլուծենք նրա չորրորդ տողը ն ամեն ինչ Հասկանալի
տատ

«Հարբել ու փողոլ դուրս ղալ, ողջունել Հող չէ թե ում» ասում է
Գ. Մածարին: Մենք ողջույնը` Հասարակ բարն չենք Հասկանում, ույլ
որսլես խրախույսի ու քաջալերանքի խոսք, իսկ Գուրդեն Սաչարին
տակ կարող են նրան Հանդիպել թե՛ սղառաղզինված բանդիտական
խմբեր, թե՛ դաշնակցական Վրացյանն ու Խատիսյանը ն մեր «պրոլետա-
րական» (խոսքը մեջներս Հարբած.) պոնտը Հանդիստ սրտով ող-
ջունելուվ նրանց Սայաթ-Նովա երգելով կանցնի:

«Տիունիկ»-ի մասին ինչքան դրենք, այնքան կա, Մ անսալաու
նյութ է դատապարտելու Համար մի ինաելի ենի, որն իրեն բանվոր-
ների իդհոլոգ Համարելով, դավաճանել է նրան ու նրա ցուցանակի տակ
մտած իր մանը-բուրժուական ու ռնակցիոներայան երգերն է Հորինել:

Սակայն սլեւոք է ողջունել Հայաստանի Պրոլետարական Գրողների
Միությանը, որը չատ լավ դիտակցելով իր միսիան, անմիջասլես դուրս
չ անում նմաններին, պածելով իր Հչեղինակությունն ու Հմայքը
Խորչրդային Հայաստանի պրոլետարիատի մուռ» (Բոսյակության ու
ռեակցիայի երգիչը» «Ավանդարդ», Եր., 1924, 24, 30 սեռլւո., 3 Հոկտ.,
թթ. 41, 42, 43):

76 Ակնարկվում է Ա. Սանամյանը:

Նիզամու (1141-1209) մասին է:

"Արանհն Տերտերյան (1882-1953), դրականադեո-քննադատ: 1921
թվականից երնանի Համալաարանում (որտեղ ուսանում էր Գ. Սածա-
րին) դասավանդում էր Հայ գրականություն: Գ. Սաձծարին բարձր էր

798 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դնաձատում նրան, ոնա «Անմոռանալի մարդը» Հուչադրուլյունը
(«Սովետական դպրոց», Եր., 1963, 1 նոյ., թ. 44), իսկ «Երիւուսաար-
դության սեմին» վիպակում նրան անվանել է Հ«անժալիւտ Բաքոս»՝ նկա-
տի ունենալով բաց բնավորությամբ, կատակախոս 1 փայլուն սեղա-
նակցին ն լուրջ դրականադետին (երկեր, Հ. 2, էջ 359):

"Քաջալերող, ողեորիչ բաղականչություն (թուրթ.):

2 Ալնքսանդը կուպրին (1870-1938), ռուս վտարանդի գրող:

Իո Փյուստաւվ լարեր (1821-1880), ֆրանաիացի, գրող:

Նամակը գրվել է Հավանորեն Ավ. իսաչակյանի Հանձնարա-
րությամբ, եթե Հիչենք Սաչարի-Ալազան բարդ Հարաբերությունները
20-30-ական թվականներին:

75 Նկատի ունի իր Հադիպումներից մեկը 1947-1948 թվականներին
Վ. Ալազանի Հետ` վերջինիս վարչական աքսորավայր Աչտարակում:

774 Զարությո՛ւն կա Ավ. իսածակյանի նկատմամբ Գ. Սածարու
սիբիրյան նամակներում: Պատճառը կարելի է դտնել վերֆինիս երկրորդ
«1947 թ. նոյեմբերին ես ատի սպլված էի դնալ Ավ. Իսածակյանի ռուն
Գրողների միությունում վերականգնվելու Հարցով: երբ ես իմ խնդիրը
ձնակերոլեցի, Ավետիք իսաչակյանն ինձ սառը սլատասխանեց, որ իր
ուժերից վեր է այդ Հարցում ինձ օղնել: ես ստիպված էի նրան Հիչեցնել,
որ ինքը դրողների միության նախադածն է ն որ իմ Հարցի լուծումը
կախված է նրանից: իսածակյանն ինձ պատասխանեց, որ, ճիչտ է, ինքը
նշանակված է գրողների միության նախադած, բայց չունի նման Հար-
պեր լուծելու իչիւանություն» (ՀԱԱ, ֆոնդ 1191, ցուցակ Ն դործ 68):

Հետաղայում Գ. ՍաՀչարին կարողացավ ճիչտ գնածատել Հարաբե-
րությունների այդ «մութ» կետը: Դրա աղացույցը ոչ միայն Ավ. իսա-
Հակյանին ձոնված «երիտասարդության սեմին» վիղլակն է (1957,
«Հավերժական ճամփորդը» մածախուսականը («Գրական Թերթ», Եր.,
1957, 22 Հոլտ., թ. 39) ե «ԱնմաՀության Բինդյոլը» («Գրական թերթ»,
Եր., 1962, 19 Հոկտ., թ. 42) Հիշատակի խոսքը, այլն նրան ուղղված
յերչին չըձանի նամաղները:

Տես նոան՝ «Իլեդիա դրված «Փլորա» ղբոսայդում» բանաստեղծու-
թյունը («Սովետական դրականուլցյուն», Եր-, 1966, Հովտ., Թթ. 10), որը
ժամանակի Հեռավորությունից ամփոփում էր իսաչակյան-Ձարհնց
դրական բանավեճը, «Հաչտեցնում» կողմերին:

Ա./. իսաճակյանի վերաբերմունքի մասին դեպի Գ. Սաչարին, բացի
վերոծիչյալ փարիզյան ողչույնից, կա նռ մի վկայություն, որը պլատկա-
նում է լիտվացի դրող-թարդմանիչ Ի. Շիմկուսի դրչին. «Տողերիս Հե-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 799

ղինակը Գուրդեն Մոծարու Հետ ծանոլացավ 1954 թվին: Ես դտնվում
էի Երնանում ն մասնակցում Հայ մեծ դեմոկրատ-Հեղավոխական
Մ. Նալբանդյանի Հոբել յանին: Այոռեղ ես նկատեցի, որ Հայ դրողները
մեծ Հարդանքուվ են վերաբերվում Գ. ՄաՀարուն: Հերովի, Գ. Մածաղրին
ժամանակակից դրականության տաղանդավոր դեմքերից է, որի կենացը
բանկետի ժամանակ բարձրացրեց Իոսծալկյանը, անվանելով նրան Հայ
ժողովրդի անդյալի տառապալից ճանասպարծների երգիչ» (Գ. ՄոՀաղրու
դիրքը Լիովերեն, «Գրական Թերթ», Եր-, 1962, 28 սեռըւո., Թթ. 39):

Սակայն աքսորված մյուս գրողներն էլ եին լարված Ավ. Իսածակ-
յանի դեմ: Տեղեկացնելով վ. Ալաղզանին, որ Հ«վարոլեւոր» դերեղմանա-
քար է դրել Պոլոզ Սուկուչի դերեղմանին, վ. Նորենցը դրեց. «Ա՛յ, ո՞ւր
հա, Թումանյան: Եթե նա լիներ կենդանի, նրան գրելը արժեք ն.
արդյունք կունենար: Ի՞նչ Համեւմաւոություն նրա ե Ավոյի միջե: Ավոն
անչուչո մեծ բանաստեղծ է, սակայն որպես դրական դործիչ, որպես
մարդ-քաղաքացի թղուկ է Թումանյանի առջե: Մեր վերադարձիզ Հետո
նրա բոնած դիրքը աններելի էր նույնիսկ Սիրոսոների ու Սարմենխերի
Համար: Արդյոք Մ դիւոե՞, որ մեր «մածացու մեղքերից» մեկը այն էր
Համարվում, որ մենք նամակագրություն ունեինք նրա Հեւո |ւ նրա
դրվածքները ւուղադրում էինք « Գրական Թերթում: Հե՛յ դիսոի ժոաւիու-
նակներ: Առլադա դրականադետ-ալաւոմաբանն ւր դյուք դլուվ: կՀանի՞
ոյս չիլա-«իլավից» (23 փետրվարի 1954 Թ.): Նրան Համաչունչ էր ե
վ. Ալազանը. «Անչասի դավեչտական, եթե չասեմ ողբերդական էր
Ավոյի մասին Հաղորդածդ լուրը: Պոլող-Սուկուչին Հուչարձուն է ուղում
կանդնեցնել: Երնի ուղում է դրական... բարի Համբավ չաձել, որ մածից
Հետո՝ եր մասին չմոռանան գրել» թե սովետաձայ դրականության
Համար`

մզկիթ մը չինել տված է...

Բեղզ Հետ միասին բաղականչում հմ, ա՛խ, Թումանյա՛ն, ո՞ւր եռ:
տմ Հիմա վաղո՛ւց էր մեղ կորզել Բերիոյի մաղիլներից: Իսկ Ավոն...
Գոլող-Սուկուչով է ապրում» (25 մարսոխ 1954 Թ.): Երկու բանաստեղծ-
ների Համեւմաւոության առաջնությունը պլասոկանում էր Գ. Մածարուն.
«...եւ անդամ նրան ասացի, որ եթե նրա տեղը միության ղեկավար
Լիներ Հովծաննես Թումանյանը, սալա Մ դործը կծշասցներ կառավա-
բության ղեկավարներին» (նույն ւեղում):

195 Միր Զար Բաղիրով (1896-1956), Ադրբեջանի կոմկուսի ոււմ-
ֆին քարտուղարը 1933-1953 թթ.: Գնդակածողրվել է ԽՍՀՄ ղդերադույն
դատարանի զինվորական կոլեդիայի դատավճռով որսլես Բերիայի
դործակից:

800 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

"Նկատի ունի վիրածայ Գր. Հարությունուին:

7 կամաց-կամաց (թուրջ.):

7 1953 թ. Հուլիսի 23-ին կորհայի ժողովրդա-դեմոկրատական
Հանրապետության ն Հարավային կորհայի Հանրապետության միջե
լնթվեց զինադադար, որով վերջ տրվեց փաստացի «իոքը Համաչխար-
Հային» պատերազմին, որին մի կողմից մասնակցում էին ԽՍՀՄ-ր,
ԶԺՈ-Ն, սոցիալիստական լազերի սլետությունները, իսկ մյուս կողմից`
ԱՄՆ-ը լւ ՄԱԿ-ի զորքերը:

ոառպատածական, Հանկարծակի... (թուրք).

"Գ. Սաչարին ցածր Համարում ուներ առաջատար արձակաղրի
Համբավ ձեռք բերած Հմայակ Սիրասի (1902-1983) դործերի մասին էւ
վերադարձից Հետո անդրադարձավ դրանց իր Հոդվածներում:

7" Վ. Աճեմյանը կարճածառակ էր, Ա. Վչտունին` բարձրածասակ:

22 Վ. Նորենցը Գ. Մածարուց վաղ էր ձեոթ բերել խրոնիկական
թոթախոոր:

27 Հետագա Հրատարակություններում «կուռայի» բառը փոխա-
ըինվել չ «ամայի» բառով:

7" Քոնաթան Սվիֆթ (1667-1745), անդլիացի երգիծաբան դրող,
Քաղաքական գործիչ:

Միգել դը Սերվանւռես Սասվեդլու (1547-1616), խաղանացի
նրդիծաբան դրող:

74 Սոլինը (Ժան-Բառոիատ Պոկլեն, 1622-1673), ֆրանսիացի կատա-
երգա, դերասան, թատերական գործիչ, բեմական արվեստի նորարար:

77 Ակնարկվում է Է. Խոճիկը (նոճիկյան, 1900-1961), երդիծալբան:

7" Ակնարկում է Լյուսի Թարդյուլը (1905-1955), արձակադիր:

22 վերՀիչեցումն է Վ. Տերյանի բանաստեղծական տողի:

22 Գ. Սաչարին ն Վ. Ալազանը Հայ գրողների պատվիրակության

շշ կարելի էր Հորինել ուշադրավ մի սլատմություն եզակի այն դեղլ-
քերից մելի մասին, երբ մարդ իր կենդանության օրոք արժանանում է
մածախոսականի ն Հետաղայում ընթերցում այն զրթերում (Գ. Աբովի
լենդանությամբ դամբանականը երկու անդամ լույս տեսավ անոնիմ
ձեւով` «Ռրոլես բանաստեղծ ու ՄԼՄ/..»), ղդուցե ե ինչ-որ բան կուսծելով
Հանդավորումից: կարելի էր դամբանականը կապել Գ. Աբովի ստեղծա-
դործական սպղառվածության Հեռ, բայց իրականությունն ավելի րո-
զայիկ էր` Գ. Սաչարին պարզապես ստացել էր ոչ ճիշտ տեղեկատվու-
Թյուն:

77 Հայկ Գյուլիքնխյան (1556-1951), գրաքննադատ, փիլիսուիտ,

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 801

Հասարակական Է կուսակցական գործիչ: Բոնադատվել է ն դատա-
պարտվել Հինդ տարվա ազատազրկման: եպիղրամը լույս է տեսել
անոնիմ 4ւով` « Գյուլի» անունը փոխված «Սյունիով»: Հանդավորումը
"լաձալանելու Համար Համապատասխանաբար դ` Էիլ-ր փոխարինվել է
Բունին-ով: Էսլիրամում նչված Հետաքրքրությունների լայն չբֆանակը
դլատածական չէր: Հ. Գյուլիքնեխյանը սովորել էր Ենայի, Լայպցիգի:
Ցյուրիխի Համալսարաններում, ավարտել Հայդելբերգի Համալսարանի
փիլիսուիայական ֆակուլտետը:

Դամբանոաւկ անը, դրված է Ե. Զարենցի` «Աո Հանդչի Գյուլին...»
իդրամի (երկեր 6 Հատորով, եր., 1968, 5. 4, էջ 579) վերչուչով:

77 ժակ դը Լիլ (1738-1813), ֆրանսիացի բանաստեղծ:

7/7 կոնատանտին Բալմոնտ (1867-1942), ռուս վտարանդի բանա-
ոտեղծ, թարգմանիչ:

25 Ալհքոանդը Բյոկ (1850-1921), ռուս սիմվոլիււտ բանաստեղծ:

22 Մարքսի Հանրաձայյո խոսքերն են` «կելությունն է որոչում գի-
տակցությունը» (ռուս.):

77 Ռոբերտ Վարդաղարյան (1911-1953), դրականադետ: նրա միակ
գիրքը` «Գրականության մասին» Հոդվածների ժողովածուն, լույս է տե-
սել Հեւոմածու (1959):

7/8 մզկիթ մը չին ել ւուսլ...-- Նկա ունի Հ. Պարոնյանի «Ազգային
ջոջերից» ամենակարճ՝ երեքտողանոց կենսաղրությունը, որն ավարտ-
վում է «Մզկիթ մբ չինել տված է» բառերով (երկեր 10 Հառոլով, եր.,
1964, Հ. 2, էջ 224):

25 վ. Այազանն աչխատում էր աղյուսի դործարանում:

220 Վոլֆղդանդ Գյոթե (1749-1632), դերմանացի բանաստեղծ:

77 Թեռդիկ (Թեոդորոս Լառլճինճյան, 1873-1928), պլոլսաձայ գրող,
բանասեր:

77 Վ. Ալազանի Հայրը:

223 «Սոնուուս ժմ» է վ. Ալազանի գրքերի ե ուտռեղծադործուլյունների
խորադրերի` «Հրաբխաղոեզիա», «Օրիորդ Օյլդա», «Վաթսուներորդ
Հորիղոնում», « Դատոալիքներ», «Սոռւքառումնելր»... «Անգարայի ալբոմը»
խորագիրն էլ սիբիրյան չիրականացված մտածղացման:

27 Դանան Ալիգինրի (1265-1321), վերածնունդի չրջանի իտալացի
բանաստեղծ:

741. Մարությանի Հայրը: Վանի ինքնապաչտոլանության մառնա-
կից: Հիչատակվում է «Այրվող այգեստաններում»:

71. Սարությանը ֆրանսերենից թարդմանել է Բալզակի վեպերի
մի ամբողջ չարք:

802 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

27 Թեթնամիտ, անառակ անձնավորություն (թուրք.):

228 ՎերՀչիչնցումն է Հ. Պարոնյանի «Աղզդային ջոջեր» (1874)
երգիծական դիմանկարաչարի:

229 Գ. Մածաղրին չունի աքսորի տարիների ոչ մի լուսանկար:

230 սատա սլաուծ ճւռերի... (ռուո.):

237 ազմած աքսորը -:: (ռուս):

232 «թղթակցություն... (ռուո.):

Ր Տողերիս Հեղինակը 19511956 թթ. ուսանող էր Սոսկվայում:

7 Ճամբարային տարիներից Գ. ՄաՀարին տառապում էր ուում-
ոքի խոցու:
ականոնադրույթյունը... (ռուս.):

-" Արու Հողլալրւո (երիցյան, 1893-1972), դրող, ՅՕւական Թւվական-
ներին Գեւո ծրոււռում խմբագիր: Ունեզել է ինքնասփիուխ, մոայլ բնավո-
րություն:

37 Վերծիչեցումն է Հ. Պարոնյանի թնավոր խոսքերի:

238 «Մարմար ծերեր» խորագրով բանաստեղծությունն ունեցել է
միայն մեկ` նախախործրդային ծրառսարակում («Հայաստանի ձայն»,
Եր., 1920, 21 մարսոի, Թթ. 258): Բերվում է առաջին առոռոողը:

Թուեր, թունր, թուեր անսէր, անսիրտ ու պաղ,
Ձեւեր անչունչ, անկեանք, քայլեր անմիտ, դանդաղ,
Բորբոք սրտի սուրեր, սառոյց սրտի քոյրեր,

Թունը, թուեր, թուհը` մարմար անկեանք կոյրեր...

239 աՀաչվարկների... (ռուո.):

27 Նկատի ունի Թիֆլիսի «Սիմլատլիա» ներքնա Հարկային ճաջա-
րանը, որը սլատկանում էր Հայազդի Ավետիքին ն Հավաքատեղին էր
Հայ մտավորականության:

Հ գողոս Սակինցյան (1884-1938), թարդմանիչ, գրաքննադատ,
պետական դործիչ: Ռուսերենի է Թարգմանել Գ. ՄաՀարու «Սոե-
կություն ի ոլաստանեկությունը»: Նրու դրախոսականները Գ. Մոս Հւարու
ստեղծադործությունների մասին աչքի էին ընկնում բացառիկ բարյա-
ցակամությամբ: Գաոնում էր, որ դրողին սպասում է մեծ աղադա ն որ
Վանը Հայ գրականությունում անմածացել է «Սանկություն ն պատա-
նեկությունով»: Հիչաւոակվում է «Զարենց-նամե» Հուչադրուլյու-
նում: Բոնադաովել է| դնդակածարվել 1938 Թ.:

72 ի՞նչ կա... (ռուս):

7 Ուշադրություն մի դարձրու... (ռուս):

27 Սիամանթո (Ատում Ժարճանյան, 1878-1913), արեմտածոայ բա-
նաստեղծ: Մեծ եղեռնի ղոչերից:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 803

2» վարուժան (1884-1915), արմխոածույ բանաստեղծ: Մեծ եղեռնի
դոծերից:

Աղբյուր Դոլոի Հայկական գերեզմանատանը:

27 խմենք, սիրելիս... Հիանաղի՛.. լա՛վ... չա՛ն որդի. (ռուս):

24 սառվաղդի... (ռուո.):

229 ՎերՀիչելումն է 4. Դուրյանի «Լճակ» բանաստեղծության:

250 Քո դործն է... (ռուս):

257 ՎերՀիչելումն է Դ. Վարուժանի « Նավասարդյան» բանաստեղ-
ծուլցյան:

22 Անայիս (Եվֆիմե Ավեռիոյան, 1872-1950), պոլսաձոյ կին դրող:

Հ Սիպիլ (Զաբել Խանջյան, 1803-1934), պոլսաձայ կին դրող, ման-
վամվարժ, Հասարակական գործիչ:

257 Շուչանիկ կուրղինյուն (Փուլոլճյան, 1876-1927), Հայ սզրոլեւոա-
բական բանաստեղծ:

755 սաա վել... (ռուս):

256 ՎերՀիչելումն է վ. Տերյանի «կարուսել» բանաստեղծության:

257 ս.ուղեդիրը... (ռուս):

Ր":1920 թվականին, երբ Հայաստանը խործրդայնացվեց, Գ. Սաչա-
րին, որն արդեն ձնեավորվել էր որպես բանաստեղծ Է. Հրապարագիր,
լռեց: Նոր ժամանակներն անչարիր էին քնարերդությանը ն ազատ
Հրապարադրությանը: Գրական կյանքը կանոնակարդվում էր «3»-ի
(Ե. Չարենց, Ա. Վչտունի, Գ. Աբով) դեկլարացիայով, որը ժխտում էր
դառական ժառանգությունը ն Հոչակում ֆուտուրիզմբ որպես
գրականության զարդացման միակ ուղղություն: Գ. Մածարին չէր կի-
ռում այդ Հայացքները:

Մամուլի դեղնած էջերը պածղանել են Գ. Մու Հարու ն. Ե. Զարենցի
տարաձայնությունների վկայություններ, որոնք վերաբերում էին
«Յ»-ի դործունեուլյանը, «Ռումանս անսեր»-ին, Ե. Զարենցի վաղ
Հայացքներին: Սակայն ճչմարիտ դրողներն իրար մեջ առաջին Հերթին
փնտռում են ընդծանուր գծեր ն ոչ թե բախման կետեր: 1922 Թթւվլա-
կանին, երբ Ե. Զարենցը դլխավորում էր «ի» արչավը դասական
դրականության դեմ, Գ. Մածաղրին դրեց («Կարբակներ», ԳԱԹ, Գ. Էնոն-
յանի ֆոնդ, թ. 2333).

Ես սիրում եմ բանաստեղծ
Եղիչե Ջարենցին,

Զնեայած նա իր պոնղին
կասեց Վչտունու

Անդոչ ու կաղ ձին...

804 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

257 ռառանտերը... (ռուս):

22 Աքառրականները պարտավոր էին ամիսը երկու անդում ներկա-

227 Անվայելուչ թուրքերեն արտածայտություն` կորի՛ր:

262 սաղարոն... (ֆը):

263 Ռուա-թուրթոական խոր արտածայտություն՝ նվաղի՛ր:

264 Հեթանոսական չըջանից Վասպուրականի ժողովրդական պար:

265 Աղնարկվում է Ե. Զարենցը:

774 Աղավաղված թուրքական թեսելիք բառն է` ժամանց:

267 Սրտագին ողջույն Անտոնինուխց:.. (ռուս):

26 Ռամկավար Հրատարակությունների տռղլարան նախալխործրդա-
յին Երհանում:

269 կարալեւո Սիւուռլ (Շածինյան, 1891-1972), ավիյուուքածայ բո/-
դրական դործունեուլյան 40, 50 ե 60-ամյաւկները: Գ. Մ ծւարու Հեւո
ունեցել է աղզդակցական կառլ` կնոջ` Հրանուչ Աճեմյանի միջողով:
կ. Սիւուլի ուտեղծադործությանը Գ. ՄաՀարին անդրադար ձել է «Լու-
ռաբացի երդեր» դրախուստականում («ԽորՀրդային Հայաուուաւն», Եր.,
1934, 17 Հոկո., թ. 240):

276 Ծիլ-Առաղ (Գաբրիել Դարբինյան), սկսնակ բանաստեղծ, մա-
Հազել է 20-ական թվականներին:

27 Վան-Ծիլ, սկսնակ բանաստեղծ, որի Հետքերը չուտով կորան:

27 Ռատանիկ (ՀովՀաննիսյան, 1896-1954), բանաստեղծ: եղել է
1923-1934 թթ. ապրել է Փարիղում: Հիչաւոակվում է «Երիւուսսար-
դություն» անավարտ վեւղում, ուչ նամակներում:

27 Իր վաղ բանաստեղծությունները վ. Ալազանը տպադրում էր
«Բանվոր Ալազան» կեղծանունով:

277 Ինքնաւռունկ ծխւավխոուռ (ռուս):

2» Ակնարկվում է Սարի Ֆրանսուա Արուն Վոլտերը (1694-1776),
ֆրանսիացի դրող, փիլիսուիտ, լուսավորիչ:

27 զարբերության Հույերեն թարգմանությունը. «Ճիչտ այս միջոցին
դուռր բացզվեց ե ներո մով Գաբրիել Հրեշտակաղպետը, չէ՛ մի, չէ՛,
պարզապես իմ ծանոթներից մեկը, բարե-ասու բարին, նոռտեցե՞ք...-
Աչչչիատո՞ւմ հս,- Հարցնում է.- Ո՛չ,- պրատասխանում հեմ.- Ինչո՞ւ,-
Հարցնում է.- Զյս աչիւաւուան ք Հա-մա-ալաոաս-խա՛ն,- Փշչացնում

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 805

եմ հո.-- կա՛,- ասում է նա.- Զկա՛,- ոլնդում եմ հու- Ուզո՞ւմ ես պա-
Հակություն անել,- Հարցնում է.- Ես` ե ծնե ոլածակ...- ուրախանում
եմ ես,- միոյն սխալմամբ... կարճ ժամանակով... ուռանավորներ...- Մար-
դը սխալական է,- ներողամիւո ժոլւոում է ծանոլցո,- չուկան դիւոե՞ս.-
Գիմ: - ԳՆ կանդնի ո"լածայկ» (ռուս):

՛՛7- Է՛յ, կանգնի՛ր, ո՞վ է դալիս... (ռուս):

22. կռրի՛ր ւոուն... (ռուս):

277 աաղարկ... (ռուս):

26- Ողջույն, սիրելի բարեկամներ, Մարիա ն Ալազան: Շնործակա-
լություն ողֆույնների Համար: Գուրդենը դւոնվում է իմ խնամքի ակ
ե իրեն լավ է ածում: Բայը չոռ է մուսծում, մւուածում է Հայերեն...
(ռուս):

7 Բառավխաղ` փիլիսուիայական ձեակելողումներով:

242 Օակուլր Ռւոյլդ (1854-1900), անդլիազի բանաստեղծ, արձակա-
գիր» Թաստերադիր: Զւսյուծ բարդ կենսագրությանը, ունեցել է արխուտո-
կրա գրողի Համբով:

243 Այոռեղ ա 22 ինչ կարգին է (ռուս):

24 Ա. Սանամյանի առաջին այպելությունը:

245 « Պատել մ ե խաղաղություն» (ռուս), է. Տոլուռոյի գլխավոր
ատեղծադործությունը: Պարբերությունում ղուղորդվում են Հայ
թարգմանիչի ն ռուս դրողի անունները:

246 Հեռավոր վերծիչոցումն է վ. Տերյանի «Հրաժեչոխ խոսքեր» բոո-
նաստեղծության:

247 Հիչողությումբ մեջբերված վ. Տերյանի «Երկու ուրվական» բա-
նաստեղծության առաջին առառսոողը Հեւտադղայում օղմտաղործվեց
«Երիտասարդություն» անավարտ վեպում (երկեր, ծ. 5, էջ 59):

248 սաակնոց... (թուրք.):

249 Խուքը նախորդ` Նամակ 34-ի մասին է:

270 ...Հ« Գուրդենի բարեկամի մասին»... (ռուո.):

27 կենցաղային խնդիրները լուծվում էին Հիմնականում չըջանույին
կենտրոնում:

292 Նիկոլույ Դոբրոլյուբով (1836-1861), ռուս քննադուո, Հրառպարա-
կավոս, բանաստեղծ:

25 Նիկոլայ Զեռնիչնակի (1828-1889), ռուս Հեղափոխական դե-
մոկրաւո, դրող» Հրապարակախոս, քննադասո:

274 Ալեքսանդր Գերցեն (1812-1861), ռուս քննադատ, Հրասլարա-
կավխոս:

275 Միջ. Նալբանդյան (1829-1566), դրողչ Հրապարակախոս, փիլի-

806 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

296 Հրածանդ.... (թուրք.):

277 ՎերՀիչելումն է 4. Դուրյանի « Դրժել» բանաստեղծության:

24- կանգնի՛ր, ո՞վ է գալիս... 4եռքերդ վե՛ր... (ռուս):

229 «ընթրիք... (ռուս):

32 Անվանումն էլ, 250 դրամ տարողությամբ օղու չչի:

307 սաիխրելիս... (ռուո.):

32.,..խնդիրը Համաձայնեցրի բարձրադույն դուո-ռելվոյի Հեւո..-
Դուսն՝ ոլետական հչիանույթյունը մարմնավորող սուլլիանական սլտ-
լառոխ:

305 Նիկոլույ Նեկրասուվ (1521-1575), ռում բանաստեղծ, դրական
Հասարակական դործիչ:

304 «Այուսեղ դործ չունեն»... (ռուս.):

305 Հակոբ կանդոյան, Վանի Հանրածայւո քաղաքացի, «Այրվող
ւռ հուոււնոն ե, » ե հ խնքեաւմկեն ոու սկան նեու ու ուն, Հե ուս-
11 ը ոլ Ք ԴԸ Դրուլշյ ը

ներից:

32 20-ական թվականների երնանում Հանրածայտ ծաղկավաճառ:
1965-ին:

37 Ցոլակ Ամերիկյան (Գալուստ Սուլուլիկյան, 1887-1964), դե-
բասան:

555 Ա. Սանամյանի երկրորդ այցելությունը:

302 Իրական ույդ դեսղքի մասին է «ԱՀ» ո"լասոմվածքը:

30 ՌրուվՀեւոն.... (ռուս):

30 չառ ես քեղ երեակայում (ռուս.):

"7 - Այն ինչն է ինչը՝ չորս կողմը թրտինք, իսկ մեջտեղում`
ւոնքոց... (ռուո.):

757 -Ա. Սանամյանին Հայտնվել էր Ա. Մաչարու Հղիության մասին:

3/4 Եդիոլտական փարավոն մ. թ. ա. ՃՄ դարում: Նրա դամբարանը
Հայտնաբերվել է 41 դարի սկզբին:

ՀԲ Բանաստեղծությունը լույս է տեսել փուխոխված (էջ 495):
մարդու մածից Հեւոո 1յ| իմաստ են ուուսնում, յլ կերպ ընկալվում հ
խորձրդանչական դառնում նրա անդամ 1ուօլլյ ոն, սովորական խոսքերը,
ու, մն ան ււ ուուն, ծա ւան : տվժու ո ւմ, ալն ան մ չ ա ե

ը մնաց բ 1 ը: Դաթոսը ոչ միայն չեր խանդարի, այլ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 807

վիմաստավորեհր Հրաժեչտը, պատգամը, այնինչ կենդանի գրողի օրոք
դա կարող էր թվալ անչամողիչ, չաիաղանցված... Սա՛ էր Հիմնական
պատճառը տնքոտային փոփոխությունների:

"7 Բառացիորեն` ի՞նչ ատելու... (թուր):

"՛ Այստեղ` Սարոյի խոծանոցի Համար անչաղլթածարելի ոչինչ չկա
(ռուս.):

Հ" Տրամաբանությունը - դա ամննագլխավոր... (ռուս):

75 Աքսորի վերջին ամիսներին Գ. Սածարու ն Վ. Նորենցի միջ/
Հաստատվեց նամակագրական կապ: իր սաչմանավակ միջոցներից

Վերադարձից Հետո նրանց Հարաբերությունները երկար ժամանակ
մնացին սերտ: Սակայն խործրդանչական էր, որ Վ. Նորենցին նվիրված
դրական դիմանկարում (Վաստակավոր ճանապարծ, «Սովետական
Հայաստան», եր., 1956, ապրիլ, թ. 4), երբ Հարաբերությունները ոչնչով
ստվերված չէին, Գ. Սաչարին մեջբերել Ն. Չարենցի՝ Վ. Նորենցին
նվիրված «Անառակ որդի» բանաստեղծությունն ամբողջությամբ, որի
երկրորդ քառատողը Հնչում ձր այսոլես-

Դու այն անառակ զավակը Հո չե՞ս,

Որ սուրը կոչումին մնաս անտարբեր.
Թե՞ կյանքը դաժան՝ քո տենչի Հանդեպ
իբ քստմնելի բռունցբը ճոճեց...

կյանքը ցույց տվեց, որ Զարենդի Հարցը ն Գ. Սաչարու Հիչեցումն
ավելորդ չէին: 60-ական թվականներից երկու գրողներն սկանհցին Հե-
ռանալ իրարից: Գ. ՍաՀարին ստեղծաղործում էր դրելթե բոլոր ժանրե-
բում ն. չուստով դրական աչխարձչում զբաղեցրեց առաչատար դիրքերից
մեկը, այնինչ Վ. Նորենցն իր տեղն այդալես էլ չղտավ: Նա մեկ խոստա-
նում էր գրել պատմավեպ Սասունի ապատամբության, մեկ էլ ժամա-
նակակից վել... արդյունաբերական երնանի մասին: Ի վերջո, նա բա-
վարարվեց Գրողների միությունում կուսակցական-վարչարարական
աշխատանքով, ծողվածներով, թարդմանություններով:

«Այրվող այդեստուսնների» Լույս տեսնելուց Հեւոո, երբ Գ. Մածաղրին
Հայտնվեց մեն-մենակ Գրողների միության վարչության կողմից
սանձազերծված ամբոխավարական գրոչի դեմ, երբ նրա մտերիմներն
անդամ «ձեռքերը Լվազին» ե պլածպղանեցին անձասկանալի լռություն,
ծանրակչիո կարող ձր Հնչել եզակի սերնդակցի է. բախտակցի խուքը:
Բախտակից` ոչ միայն սիբիրյան փորձությունների, այլն արնմտածայ

808 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դրողից ավելի Հանկարծ խոսնց խանդը: «..Տանցանք կլիներ թաքցնել
քեզանից, որ այդ դիրքը աձավոր զայրույթ է առաֆացրել ինչոլես
մտավորականության, այնպես էլ երիտասարդության մեջ: Բննարկվել
է Համալսարանում, Գիտ. ակադեմիայի պատմության, դրականության,
ֆիզիկայի Է այլ ինստիտուտներում, պոլիտեանիկ ն. այլ բուծերում...
եթե ես լինեի գրքի Հեղինակը, Հրապարակավ ներողություն կխնդրեի
ամենից առաջ վառղլուրականցիներից, առա ամբողջ Հայ ժողովրդից Լ
կծայտարարեի, որ այդ գիրքը ոչ միայն ձախողանք է, այլն Հնտնանք
ինչ-ինչ Հանգամանքների: Ես չէի ուզում գրել քեզ այղ մասին, բայց
ղա կլիներ անաղնվու...» լւ ոաւյլն, լւ այլն: Ն կշտամբեց Գ, ՄաՀարուն
Հանուն «նոր» ընկերների «Հներին» մոռանալու Համար հ Համարեց
վելը Հետնանք անձնական ողբերգության, այլ խոսքերով` ձայնակցեց
դաշնակցական մամուլին, որը Հենց այդ փաստարկով ձգտում էր
նեղացնել վեղի գաղափարական Հնչեղությունը:

Սակայն Վ. Նորննցն այդքանով չբավարարվեց: եկել էր պածը
անդրադառնալու գրական աշխարչում Գ. Մաչարու զբաղեցրած
դիրքին. « Դու քեղ մաչում հռ... աչխոաւոանքուվ: Զի երեում, որ դու լուրջ
ւմուսծում հս առողջությանդ մասին: «Աչխաւունքի» մասին ակնարկու-
թյունս չի վերաբերում ստեղծագործական, լուրջ աշխատանքին, առանց
դրանց կյանքն անիմաստ կլիներ, այլ այյ գրչի խաղերին, որոնք
տարակուսելի է»:

նամակն ավարտվում է Հանգիստ կյանքի կոչով՝ այղ ածականի
հռաի օդատադործումով ն դրական աչխարձը նա մեկ անդեմ անունով
ավելացնելու գործնական խործրդով. «Իմ սրտագին ցանկությունն է,
որ դու ֆիզիկապես ավելի լավ լինես, ավելի Հանգիստ: Մենք մեր
բին առղրել առանց տաղնապի Է աշխարծից Հեռանալ Հանգիստ խղճով
ե Հանդիուո մարմնով» (10 Հուլիսի 1967 թ.): վ. Նորենցը չուղեց Հոա-
կանալ կամ չձասկացավ, որ Գ. Սաչարու «գրչի խաղերը»` Հողվածնե-
ըը, դրախոսականները, քանդակները գրականությամբ ապրելու պա-
Հանջ էին...

ՓոխՀարաբերությունների խզումը դարձավ ժամանակի Հարը՝ մա-

երնանյան կապե՞րը միֆին սերնդի գրողների Հետ, թե՞ նամակագրական Հա-
րաբերությունները Շածնուրի, Համաստեղի, Հայկազի ն Սփյուռքի այլ մտա-
վորականների Հետ...

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 809

նավանդ երբ վ. Նորենցը խուքից անցավ դործի. «Տրամադրությունո
փչացնում է Երա. ույդ Վաղարչակ Նորենց կոչվածը առսլուրներ է
ուսոում իմ դեմ: Ռրոլես բանաստեղծ ռնանկազած ե ւտոնանկազած, ձենո-
Քին մի ռլուճուր, վարչական չուքուջ` տալիս է սրա-նրա գլխին, չին ա-
յելով ե իմ դլուվխը... Չւ՛, ճիշ է ասված,- աստված Հեռու ածի Սա-
պլաստակի քացյուց:..» (Ա. Սանամյանին, 17 մայիսի 1965 Թ.): Եվ եկավ
ածը վերջնական դնածասուսկանի. « Գալով Նորենցին ոլիւոխ մանի, որ
նա լավ ողա Էր, բոյը երկարամյա չինովնիկությունը նրան դարձրեց
դրական, խուռ խոսք է ե պավով ոլիւոխ աեւր պարազիտ: Նո մոռապավ,
որ ինքը՝ լավ թե վատ, մեծ լթե փոքը՝ բանաստեղծ է ն իր կոչումը միայն
քարտուղարությունը չէ, ոււյլ մւռեղծադործությունը: Դու լավ դիտես,
որ իչիանությունը մարդկանց փչացնում է: Այդոլես ել փչաքավ մի
ժամանակ ոլայծաո ե ղդայուն Նորենցը» (Գ. Սմանին, 9 Հուլիսի
1968 թ.):

Այս նամակին նախորդել էր կուսկաղմակերոլության քարտուղար
վ. Նորենցի ոլաշտոնական նամակ-նախազդգուչացումը ՝ դրված 1965 թ.
ապրիլի 4-ին ե աւտռորագրված Հբնկ. Նորենդ»-ի կողմից.

«Հարդելի ընկեր Գուրդեն Մածարի.

Վերջին չրջանում դուք կորվել եք կուսակցական կաղմակեր-
ռլուլյունից, առանց Հարդելի պատճառների ե առանց բացատրության
չեք մասնակցում նույնիսկ կազմակերպության ժողովներին: կոոուս-
դրական այդպիսի տարըական ռլածանջների անտեսումը Թույլաւորելի
չէ կուսակցության բոլոր անդամներին, անկախ նրանցը դիրքից ե
կոչումիդ: Եթն ինչ-ինչ ոպառոճառներուվ դուք Հնարավորություն չունեք
մասնակցելու դրողների միության սկզբնական կուսկաղզմակերպության
աշխատանքներին, ւալ ւս ալեւուք է մասնակցեք որեէ ույլ կաղմակեր-
ոլուլթյան աչիխաւուանքներին, իսկ դրա Համար անծրաժեչո է 26 կոմի-
ռարների չրջանային կոմիտեին իրազեկ դարձնել ե ձեր կուսդործերը
տեղասիոխել ձեր պանկազած կաղզմակերպությունը»:

նային բոլոր Հիմքերը վիրավորվելու «բկ. Նորենց»-ի յո
նամակից: վ. Նորենցը Հասկացրել էր, որ Գ. Մա ծաղրին կուսակցության
չարքային անդամ է ե ոլարտավոր է պածալանվել կանոնադրության
տառին: Որպես չգրված օրենք` աչքի ընկնող դրողները Հազվադեպ էին
Հաճախում կուսակցական ժողովներին: Գ, Մածարին դադարել էր ույդ
չարքում դասվելուց:

Հ Նորենցի աքսորավայրը Ջերժինակից ավելի քան Հաղար կիլո-
մեւոր Հեռավորության վրա դւոնվող Սւերո-Ենիանյոկ բնակավայրն էր:

327 Նկաւուխ ունի Պոնւոու աքսորված Հին Հոոմեական քնարերդակ

810 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պուբլիոս Օվիդնու Նաղոնին (է. Թթ. ւ. 1 դար):

22..որի նամակը ուղղված Աչուռ Երկաթին...-- Ա. Սանամյանն իր
երրորդ այցելության ժամանակ Գ. Մածուն էր փոխանցել վ. Նորեն-
պից ոտացքած նամակը, որտեղ վերֆինա դրել էր. «Եթե Գուրդենի ե
Վածրոաւմի մասին տեղեկություն ունես, մի զլանա առաջին իոկ յ-
մակով ինձ իմացնելու»:

33 Չինդիղ խան (մուո. 1155-1227), մոնղոլական կայսրություն Հիմ-
ադիր» ղորավար:

4 .

Նաբուղոդոնոսոլ, Բաբելոնի Թաղդավոր ւի. թ. ռա. 1 դարում:

Ավանդության Համաձայն նրա օրոք են կառուցվել Բաբելոնի ւս չ ւուս-
բակը ն կախովի այգիները:

325 Սասունցի Դոավիլթ, ն ժողովրդական Հերուսավեւղ «Սոասձուս
ծուհրի» Դավթի ճյուղի գլխավոր Հերոսը:

326 «Համառուռ քեֆի» մասին ոնհս Գ. Մարու «Զարենց-նամե»
Հուչադրությունը (երկեր, Եր., ծ. 5, էջ 471-472):

327 մեծն Ղարսեցու... Աբդար աղի տղան...- Երկու դեքում էլ
խոսքը Ե. Զարենցի մասին է:

328 հուսանկարը ռեւոուչներով ւուղադրվել է « Գրուկուն թերթ»-ի
Չարենցի 65-ամյակին նվիրված Համարում (1962, 16 մարտի, թ. 11):

327 Նորենցի որդին:

330 Պարել (թուրք.):

ՅՈ Տիգրան Խոլրունի (Սուրիմանյան, 1893-1939), բանաստեղծ, Հլա-
պլարակախոս, ՅՕ-ւական թվականներին` Լենինականի «Բանվոլ» թերթի
խմբագիր: Սածազել է ճամբարում:

32 «Խան Խոանիչ ն Ժոան Ժանիչ...- Խոսքը Գ, Մծալու ե վ. Նոլրեն-
պի մասին է: Աղնարկվում է դրական չրջանակում տարածված « Ժուր-
դեն խոն» մականունը:

35 խոսքը ՝1Ա6ո6քծիքոըոճտ ոքճոոճ' թերթի խմբադիր Հայկ Ադոնցի
(1895-1937) մասին է: Դոաուոլուրուովել է դնդակածարուլյան:

ՅՈ քած (ամուրի)... (ռուռ.):

35 Ալնքոել Տոլուոոլ (1582-1945), ռուս դրող, Հասարակական
դործիչ:

336 Հ«...շրֆաղայուլթյան»... (ռուս.):

337 Ռչ ոք չկա... (ռուռ.):

338

նից ուղարկվել է Ա. Մոս Հարու նամակը, որով Մ ներողություն
էր խնղրում Ա. Սանամյանից` Նամակ 43-ում Հիչատակված միջադեպի
Համար (էջ 641-642):
339 Հիչաւոակվում է Սուն «ԱՀ» պատմվածքում:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 811

շո Խոռթը Սարիա Լյուտկեիչենայի մասին է:

Հ ուքերը ն հրաժչտությունը՝ քաղաքային ֆոլկլորի երգիչ

Հ Նաձառլետ Քուչակ (Վանեցի Քուչակ, 711 դ. սկիզբ-1592), Հայ
առաձին աշուղ երգիչներից:

«կատակն իրականացվեց: Ա. Սանամյանն ստացավ խանդավառ
պատասխան. «Նախանձում եմ Հիչողությանդ, սիրելիդ իմ Աչոտ: Եվ
դու այսքան տարիներից ու վայրի վերումներից Հետո անդիր Հիչում ես
մի... ինչ-որ մոռացված պոնի մոռացված քառյակ Է այն առաֆադրում
ինձ որոլես դրական խնդիր` լուծելու: Բո Հարցին ուղղակի սղատասխան
չեմ կարող տալ, միայն ինձ թվում է թե... մի երկու բաո. այղ քառյակում
դու ճիչտ չես Հիչում: ինձ թում է` այդ քառյակը պետք է որ այսոլես
Հնչի`

Տես, երկնքում` սրտիս լես լայն`
Հազար աչքեր - աստղեր ելան...
ինչո՞ւ դոչ չես դու ինձանից,
Իմ երկնքում դու ես միայն...

Այդ չոկումներն էլ, իմ չա՛տ սիրելի սպարապետ, թող լինեն ա-
տասխան քո Հարցին: Ուր էլ լինի այղ բանաստեղծը Հիմա` երջանիկ է,
որ Հայ ժողովրդի այնպիսի մի զավակ, ինչպիսին է Աչուտ Սանամյանը,
դեռ անգիր է Հիչում նրա թեկուզ մի քառյակը: Նչանակում է նա
անչետ չի անցել կյանքից»:

Հ" Գածականոցը Հարմարեցված չէր բնակության Համար:

56 Ա. Վշտունու բանաստեղծական տողերը մեջբերվում են Հիչո-
ղությամբ:

7 Գատերի աղլիտակեցում (ռուս):

57 խուքը Եվնո Ազեֆըի (1569-1918) մասին է, էսեռական կուսակ-
ցության ղեկավարի, որն իրականացրել եր մի չարք Համարձակ աչա-
բեկչայան ակտեր, սակայն կյանքը իրկելու նպատակով ցարական ոռ-
տիկանությանն էր Հանձնել էսեռների Համաղումարների մասնակից-
ների ցուցակը: Դինսը Հետաքրթրել եր Գ. Սաճարուն, քանի որ Հերոսը
մատնիչ էր` անձի պաչտամունքի տարիներին տարածված զբաղմունք:

4 Տողերիս Հեղինակը ստացել է չորս նամակ աքսորավայրից ն
մեկ նամակ ճամբարից (երրորդ մարդու միջոցով): Դրանք պածաղանված
չեն:

Հ" Բացիկը չի լածռղանվել:

Հ" Նկատի ունի դերմանացի բնախույզ, բժիչկ ն ֆիզիկոս Փրիղ-

812 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ըխի Պարրուռին (1791-1541), որի Հեւո Խ. Աբովյանը: 18529 Թթ. բարձլրուսցել
էր Մասիսի գագաթը:

"" Ակնարկվում է Ի. Ստալինի բարձրադույն զինվորական «դենե-
բալիսիմուռ» կոչումը:

32 «Բոքս»... «Պուշկի»... «Սռւսունցի Դավիդ»... «Սաղլիդեի»...
«Խոն-կեֆի»... «Եդիսլեւոսկի »..- Թփվարկվում են Հայլաաւուսնի առաջին
դարկված սիգարետների ն ծխախոտի անվանումներ:

"ՀԴ. Դեմիրճյանը դրողների միֆավայրում ուներ զդուչավոր մար-
դու Համբով:

ո խան զավլուվ (1849-1936), ոուս ֆիզիոլող, բարձրադույն նյար-
դային դործուննության, պայմանական ոնֆլեքոների ժամանակակից
սլատկերացումների Հիմնադիր:

355 մնացորդը... (ռուս.):

Յ՛ Բառավփոխված վերձիչեցումն է Հայկական ժողովրդական երգի:

»՞ Աի,, ինչո՞ւ դու ինձ Համբուրեցիլ... (ռուսական ժողովրդական
ռոման):

" Անվայելուչ թուրջերեն բառ:

ո" կ. Վորոչիլովն այդ տարիներին` ԽՍՀՄ դնրադույն խործրդի
Խախադածության հախաղածն էր:

360 Վանի ճաչատեսակ:

3527 Այդպես էր կոչում Գ. ՍաՀալուն նրա մայրը, ն Գ. Սածարին՝
տողերիս Հեղինալին:

«2 Վերադարձիր, ամեն ինչ կներեմ, կչտամբանքներն ու կասկած-
ները... (ռուսական ժողովրդական ռոմանս):

«Հ Վերադարձից Հետո Գ. Սածարին տվեց երնույթի Հիմնավոր բա-
ցատրությունը: Նրա կարծիքով այն տարիներին, երբ Ջարենցի պոհ-
դիան դտնվում էր արգելքի տակ, սովետածայ սլոնղիան նածանֆեց
երկու գծով. «Մի կողմից գլուխ էին բարձրացրել մերկ աղիտացիան,
ճառն ու դիֆիրամբը, մյուս կողմից ներս խուժեց այաղես կոչված
«ռուսան-ամբուլիղմը», ապոլիտիկ «բլբուլիղմբ»: ժողովրդայնության

պիտակի տակ ոմանք ակսեցին լացուկոծել, Թխել դյուլումներ, ֆան-
դյուլումներ»:

364 «Լո-լո: Սեդ Սիիանոա սեգ ուսրի վըա...»:- կոմիւուսուխ երգն է Մ.
Աբեղյանի խոսքերով:

Գ ոսթերը ն երաժչտությունը` Աշուղ Մնֆազի:

Հոաճերիչ» ջաշեցի..- Թալ առնել, չունչ քաչնլ դժվար գործ
աանլուց առաջ:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 813

377 Սանրավեսը` ուժերին անվատած տղամարդու երկմտանքի մասին:

368 .«Հաբի... (ռուս.):

37 Մանուկ Աբեղյան (1865-1944), բանադնետ, լեզվաբան, դրակա-
նաղեւո, բառարանագիր:

37 Հակո Մանանդյան (1873-1952), պատմաբան, բանասեր,
աղբյուրադեւո:

57 Գ, Սածարին գրել է Համարյա բոլոր իր ուսուցիչների մասին:
Մ. Աբեղյանի լւ Հ. Մանանդյանի մասին ւոնս «իւ պրոֆեսորները» մոն--
բառղաստումները («Նոր ուսանող», Եր-, 1924, 22 ապրիլի» Թթ. 1), Ա. Տեր-
տերյանի մասին ոեսւ ծանոլժ. 717 185. Ուշադլրությունից դուրս էր մնացել
միայն Ա. Տեր-Պողույանը (1880-1954), կենսաբան |. կենդանաբան:

377 Մանքաւուռ նամակը դրված է սովորական բացիկի վրա:

33 Խորենի Հեւո պառտածեց այն, ինչ մեղ Հեւո 36 թվին...- Խ. Աճեմ-
զրկման: Արդարաւզվել է 1954-ին:

377 Սոսու նամակը, վ. Նորենցը դրել Ա. Սանամյանին. «Շաո
եմ անձանդատացած Գուրդենի մասին, վերջին նրա նամակն ինձ վրա
կարիքըչ- 1 յ դիւոակցությունը դառնում է մի անողուք մորմոք հ
կրծում սիրու» (7 Հունվարի 1954 Թ.):

35..դու կա, կլինի ն կմնա մեծ տոն... (ռուս):

376 «խոր իլը... (ռուո.):

37 Աատվածաչնչային ալստածայտություն, օղտաղդործվում է

աղլարդյուն կոչի, անալատտավխան լխոսբի իմաստով:

Մովսես Արազի (Հարությունյան, 1575-1964), դրող, պրոլետա-
րական դրականության սկզբնավորողներից մեկը: Գ. ՍՄածարու Հետ
դրական կապեր չի ունեցել:

Ի Աբիաինիան նթովալիայի ոչ սլաշտոնական անվանումն էր, Նե-
ուսը` կայսրների տիտղոսը Եթովպիայում` 1555-1974 թթ.

3850 Վրթանես Փախաղյուն (1564-1920), Վանում ծնված դրող:

387 Աղնարկվում է Դ. Դեմիրճյանի «Նոսղլոլեոն կորկուռյուն» կաւուս-
պերդությունը, որի մասին, Հակադրվելով քննադատական ալիքին,
4. Սածարին գրել է դրական թատերախոսական (Լավը տեսնելու ցան-
կությամբ, «ԽորՀրդային Հայլաաւուսն », Եր., 1934, 22 նոյ., թ. 268):

382 Աղնարկվում է Սարմենի «Երդաստան» ժողովածուն (1940):

814 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

389 Հովաննես Շիրազ (Օնիկ կարոաւղլեւոյուն, 1915-1984), բանա-
Նա դնածատում էր այն դերը, որ խաղացել էր Հովծ. Շիրազն անձի
սլաշտամունքի տարիներին. «Փոքր ղիջումներով Շիրազը կարողացավ
պածել իր ինքնությունը, բարձր պածելով իսկական քնարերգության
դրոչը: Այղ տարիներին Հովչ. Շիրազն այն աղբյուրն էր, որին մուտե-
նում էր իսկական բանաստեղծության ծարավից տառապող ընթերցողը:
Շիրազը չեր Հուսախաբում իր ընթերցողին: Նրա սլոհղիան Հատակ էր,
կազդուրիչ, Աենսածաստատ»:

Սակայն բանաստեղծի պաչվածքը կյանքում անչարիր էր նրա
պլոնզիային: Նրան Հաճախ կարելի էր տեսնել անսթաի վիճակում,
սլատաձական միջավայրում` Հալածված դասական խաղալիս: Սխյուութի
մամուլի զդալի մառը, ցանկանալու տեսնել նման պածվածքում քաղա-
քացիական ընդվզում, ներգրավվեց խաղի մեջ ն սկանց անզուռոլ
գովերդել բանաստեղծին: Դա իր Հերթին ազդեց բանաստեղծի վրա:
Հանուն ճշմարտության ն տարբերելու Համար բանաստեղծին մարդուց,
Գ. Սածարին, որին անծանոթ չէր իսկական Հալածանքը, դրեց
«Հովծաննես Շիրաղ.- Քնար Հայլաւուուսնի» անիլ դրախուսականում.
«Ցավալի է, որ սփյուռքաչայ մամուլն ավելի մեծ գերապատվություն է
տալիս Շիրազի գոռում-գոչումներին, քան իսկական բանաստեղծական
։պոռթկումներին: Զտնսնել բանաստեղծի մեջ բանաստեղծը ն դրա
փոխարեն նրա մեջ տնսնել ինչ-որ չեղած «չրջուն զանդածար», կամ
«Աբովյան փողոցի դերվիչ», չփխոթել բանաստեղծին ծաղիկ ծախող
դարաբալայական «էկզուտիկայի» Հետ,- այս է վիրավորականը...
Մի՞ թե «Սփյուռքը» չի Հասկանում, որ ոչ մի զուղածեո չի կարող լինել
Եղիչե Զարենցի ն Շիրազի գրական ճակատագրերի միջն ն զբաղվել
նման գործով, նչանակում է զբաղվել ամբոխավարությամբ: Պետք է
Հասկանալ տարրական բանել է. այդ տարրական բաներից մեկն էլ այն
է, որ ՅՍական թվականներին Զարենցի ծածկաղրած պատգամը Հե-
բոսություն էր է ինքնաղոծաբերում, իսկ մեր օրերում տալ ն տարածել
«Հայեր բոլոր երկրների, միացե՛ք» «պատղամը»՝ էպիդոնություն է ն
ամբոխավարություն միաժամանակ: Այս չէ Շիրազը ն իզուր ափյուո-
քաճայ մեծ ու սիռքր «ծամերդավարները» ընթերցողի աչքն են խոլթում
այս Շիրազին:

կարիք կա՞ ապացուցելու, որ Շիրազը ոչ մի թշնամի չունի ն ոչ ոք
պարզությամբ, որ ոչ մի սովետածայ բանաստեղծի մասին այնքան դո-
վասանական խոսքեր չեն ասվել, որքան Շիրազի, ոչ մեկի քմաչաճույք-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 815

ների Հետ այնքան Հաչվի չեն նատել, որքան Շիրաղի, Շիրաղին ներվել
է ամեն ինչ ն այս ամենից Հետո... Շիրազին Հալածելու սկզբնաղբյուրը
մեկն է, ինքը Շիրազը, որը դրավոր ն բանավոր «բուռ-բուռ Հող կզցե»
եր զլիշին` դոյություն չունեցող թշնամիների ձեռքով: Սա ազնիվ ն օգ-
տակար դործ չէ հ ամենքին պատիվ չի բերում սիրված բանաստեղծին»
(ԳԱԹ, ԳՄՖ, թ. 92):

Սակայն կյանքի մայրամուտին, ղեկավարվելով «առաֆաբանի
ժանըի» չգրված օրենքներով, Գ. Մա ծարին դրեց «Հուչարձուն մայ-
ըիկիո» գրքի առաֆաբանը, որն ավարտեց դրվատական աննախընթաց

«Որպես վերջաբան մեր խոչերի, մենք մեղ Հարց ւանք. Թերու-
թյուններ ունի՞ Շիրազը: Պոասոասխանում ենք` ունի: կարելի՞ է նչել
նրանցից ամենակարնորները: Այս երկրորդ Հարցին պատասխանելու
թերիները, դու պատասխանիր. կարո՞ղ ես գրել վերոչիչյալ բանաստեղ-
ծություններին Համաղոր դործեր. պատասխանում եմ` ոչ: կարո՞ղ հս
դրել մի նոր «Բիբլիական» - ո՛չ, «Քնար Հայաստանի՞», «Տիդրոան Մեծի
մի՞չչոր»,- ո՛չ: Այս ոչ-երից Հետո դու իրավունք ունե՞ս խոսելու թերու-
թյունների մասին մի բանաստեղծի, որն ստեղծող է ու ստեղծագործող
չ այս անկրկնելի գործերի..-

ԻՀարկե, ոչ:

Դե, ուրեմն վերջաղնենք»:

Հետ այդմ Հովչ. Շիրազն ուներ բոլոր Հիմքերը Երեանի փողոց-
ներում Հայտարարելու. «Ոչ ոք չի գրել իմ մասին ավելի լավ, քան
Գուրդեն Մածարին»:

Այդ Հնարավորությունը ձեռքից նա բաց չթողեց:

347 Մորո Մարդոյան (1915-1999), բանաստեղծուծի: Գ. ՄոաՀոլրուն
է նվիրել մի չարք բանաստեղծություններ: Իր Հերթին վերջինս դրել է
դրախուսական «ԶՁՆՀաղլից Հեւոո» ժողովածուի մասին (« Գրական Թերթ»,
Եր-, 1965, 12 նոյ., թ. 46), որտեղ աուսնձնացրել է բանաստեղծուծու
քաղաքացիական դիրթորոչումը` անձի սպլաչտամունքի ժամանակա-
չրձանի դատառղարաման Հարցում:

55վՎ. Ալազանը 20-ական թվականներին «Գրական թերթի» լմբա-
դիրն ծր:

6 խոսքը Սուրեն Թովմասյանի (1909-1980) մասին է` ՀԿն կենոկո-
մի առաջին քարտուղար 1953-1961 թթ.:

347 Գրված է Գ. Մարու «Մեկ ել սեղան նուոնինք...» քառատողի
մերչիչեցումով (նամակ 30):

816 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

355 Գառի լուծումը զոառոկի ն ծննդյան նավակատիքներին:

389 «ծանրոց... (ռուո.):

55. Սանոյանը, չորրորդ այցելության օրերին անմուուխը փայտ
էր Հայլայյթել Գ. Սածարուն:

3. Բուք... (ռուս.):

392 բուք` (ռուսերեն անվայելուչ բառ)-լյուլյուլյուլյո՛ւ..

353 - Տո Առոովուծ, ւու: Առոովիծ... (ռուո.):

7" Ով չի լսում ականջով, նա կլսի թիկունքով...

5 Սրոոադին ողջույնները Բ խիստ մեծ չնորՀակալությունները....
(ռուո.):

36 Խղիկանհո (50-138), Հին Հունական փիլիսուիա, եղել է Ներոնի
մերձավորներից մեկի աւորուկը, Հետաղդայում աւուացել ազատություն:
Գրավոր ոչինչ չի թողել: Նրա Հայացքները չարադրել է Փլավիոս
Ադրիանո: Գ, ՄաՀչարին չփոթում է Իլիկոհոխ ժամանակաչրջանը:

397 Ռոբերւո Բերոն (1577-1640), անգլիացի փիլի սովի:

2 Այդ մտածղացումն էլ չիրականացավ

՛ Փոքրիկ գորդ, խալիչա (ռուս):

122 Երդի խուսթերը` Տիդրան Տերունու, հրաժչտությունը` Դ. Ղա-
դարյանի:

707 Ա. Սոնաւմանի Հինգերորդ այցելությունը:

Պշ Հովիկ Մելիքյան (1902-1953), արձակադիր, գրականագետ,
Աչիոուռել է նա Հնկնկ կենոկոմում է. Երանի քաղկոմում:

Ց Արարատ Ղարիբյան (1899-1977), լեզվաբան: Գ. Սաչարին
չփոլթում է, 1952 թ. մածաղել էր նկարիչ Արոլոււռ Դարիբյանը: Այդ

14 Տիդրան Շամիրխանյան (1899-1952), ունհժիսոր, դերասան, ման-
կավարժ:

«5 վերադարձից Հետո Գ. Սաշարին մեծ ուչաղրությամբ էլ Հե-
Հը- Քոչարի մածվան Լուրը» նա դրել վ. Նորենցին. «...բւսյց արի ու
նացավ նա ոչ թն վերչին երկու-երեք տարիների բարի դործերի, այլ
մինչ ւոյդ նրա ոչ բարի դործերի Համար: Ցավ է, բոոյց փառ է:
բադրություններով կչիու աւուսքած մածա-ծամախոսականը, չլինեին
այսպես կոչված «միջոցառումները», կթաղվեր Սա որպես մի Վշտունի

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 817

կամ Աբով կամ նման մի բան, դուցե ջիչ ավելի: Ավա՛ղ, ցավոք, դեռ
մինչն Հիմա, ինչոլես մարդու կյանքը, այնպես էլ մածը տնօրինվում է
ի «վերուստ», բատ ողու ն Հողու ստալինյան ոճի: Հայտնի չէ, թե այն
աչխարծում միրուքավոր Աստվածն ու նրա Համչարգները ինչպես են
որոչում դժողքի ու դրախոռի գործուղումները, ինչ կանխանչանեերով,
բայց դիտենք, որ այս աշխարչում` չատ Հասարակ կերպով սարքվում

ինչ վերաբերում է Բոչոյի վերջին տարիների գրական-Հրապարա-
կախոսական գործերին, ես մի՛ կարծիք ունեմ.- նրանք չբարձրացան
արվետռի բարձր մակարդակին ն կոմպենսացիայի չենթարկեցի՛ն նրա
չարադործությունները, չարաղործություններ՝ որոնք դործել նա իր Հո-
գնոր Հոր, Հետաղայում դործակից ն լծակից Նաիրի Զարյանի դործա-
դալությոաւմբ.-..

Հ. Գ.- Քոչարի թաղման մասին եղած նյութերը կարդալիս Հիչեցի
Չարենցին. մի ժամանակ, 30-ական թվականներին, չարունակ գանդատ-
վում էր.- «Ա՛յ տղա, մի Հայ դրող էլ չմեռավ, մի տեսնեինք, ո՞նց են
Թաղում...

Ռուսաչողին թող գլուխը բարձրացնի ն տեսնի, ինչպես լթաղվեց
ինը ն ինչպես` Հրաչյա Քոչարը, որի մեջ նա դեռ այն ժամանակ
սոնոնում էր « Նաիլու ողորմելի Համծարդին...»:

Ո՛վ դարք, ո՛վ բարթ...

«ի՞նչ եղավ Աբովի մուռ գտնված այն փաստալթուղթը, չրված 1937
թվականին, ստորադրված Բոչարի ն. Նաիրու ձեուքով..»՝:

Հր- Քոչարի մածն առիթ դարձավ Գ. Սաչարու Համար յուրօրինակ
բարոյական դասակարդման.

Հ«8օՕԾոլճու (կասեր Զարենցը), դեստալինիդղացիան ֆրի երես Հանեց
երեք կատեդորիա-

1. Ազնիվ կատեգորիան՝ Փաղենն ու նրանք, որոնք ինքնասպա-
նություն գործեցին:

2. Ապրող, սակայն տառապող, քավող ն Հատուցող կամ չՀատու-
ցող կատեղորիան.- Բոչար (լուցե Վչտունի՞ն, Աբո՞վը..):

3. Անսիրտ, անխիղճ ու անչոդի կատեդորիան.-- Զարյան է ուրիչ-
ներ՝ եթե կան:

Քոչարը ն Ա. Ոսկերչյանը գրել են ն ուղարկել «Պրավդա» ն. «Լիտերատուր-
նայա գազետա» թերթերին՝ Է. Զովուրյանի, Ե. Ջուբարի ն Գ. Աբովի Հակա-
Հեղասիոխական դործունեության մասին, որին Հետեեց առաչին երկուսի եր-
բակալությունը:

818 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Վերջինը կամ անխելք է կամ Հեռատես: Անխելք՝ որովչետն չդի-
ան, որ նրա զղջման խոսքը կբարձրացնի նրան ժողովրդի աչքում, ժո-
ղովուրդը մեծաչողի է, իսկ Զարյանը չի ուղում օղավել նրա մեծաչո-
դությունից:---

կամ Հեռատես՝ որովձետմ,, ո՛ւ գիտե, իցե թե մի օր Ստալինը բար4-
բանա իր պիեղեոտողին... ն այն ժամանակ, օ՛, այն ժամանակ Նաիրի
Զարյանը ողջ գրողների միությունը Սիբի՛ր կթչի, ներառյալ զավխոզ
Խուչիկին...» (Վ. Դաղթյանին, 14 մայիսի 1965 լթ.):

Վերջին խոսքերի իրավացիությունը կասկած չի Հարուցի, եթե
վերչիչենք Ն. Ճարյանի ֆանատիզմը ն քավությունից Հեռու լինելը:
Դ. Սաչարին ժամանակին չիտակ խոսքով դիմել էր նախկին ընկերոջը.
«Նայիրի՛, մի «պատաՀմունք» էլ պատաՀեց... Իչխանյանն ինձ
ուղարկեց իր «Ա. Բակունցի բիբլիողրաֆիան». այս խիստ բարեխիղճ
աշխատության մեջ նչված են ե Բակունցի դեմ ե թեր գրված
Հոդվածները. վերցրու ն կարդա «Ն. Զարյան» բաժինը «Ա. Բակունցի
մասին»: Այս էլ ինձ Համար անակնկալ էր: Հետո իչխանյանի աշ-
խատության Հետքերով ես կարդացի քո, մեղմ առած, անթույլատրելի
Հոդվածները... նրանք լույս են տեսել այդ մեծ դրողի ամենաողբերդա-
յան օրերին, լույս են տեսել տասնյակ Հազարավոր ե Հազարավոր տիրա-
ժով... ՍՄոածիր, ուղղիր ծուոր. դու կարող ես այղ անել: Հանուն սովե-
տաՀայ դրականության, Հանուն իմաստուն ծերության...

Քեզ «սնտանելի զարմանք է պատճառում այն ջանասիրությունը,
որով մարդիկ, առանց պաչտոնի բերման, «ուսումնասիրում» են մեղա-
նից քառորդ դար առաջ մոլեզնած իրադարձությունները...»,- դրում ես
դու: Չղիտեմ, ո՞ւմ հս ակնարկում, Իչխանյանի՞ն թե ինձ: Եթե իչիւան-
յանին, աղա զարմանալու ոչինչ չկա, նա կատարել է իր գրական
ուսումնասիրողի պարտականությունը, եթե ինձ... ի՞նչ հս կարծում,
մի՞թե ես պարտավոր չեմ կարդալու «մեզնից քառորդ ղար առաջ մո-
լեգնած իրադարձությունների» ընթացքում հղած գրականությունը,
ճիչ է` ուչացումով: իսկ ե՞րբ պիտի կարդայի ես այղ նյութերը, կես
դար Հետո՞, կամ դուցե իչխանյանը երեք քառորդ դար Հետո՞ պիտի
գրեր իր բիբլիորաֆիան... բայց չէ՞ որ երբ էլ որ գրվեր ն երբ էլ որ
կարդացվի այդ նյութերը, ծանը է լինելու նրանց թողած տղավորու-
թյունը, անտանելի ծանր: Ի՞նչ եմ ես խնդրել թեղանից. որ ղու, որ ձեո-
Քով որ գրել ես այդ Հոդվածները, նույն ձեռքով էլ Հերքես, բացատրես
ներկա ն դալիք սերունդներին Հենց քո՛ պատկերներով (Կիայտաչա-
ստի», «կազինի», «ւոաչեղի», «ռանդաիխ».... ինչո՞ւ եւմ ուղում, որ դու

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 819

այդ անես. Բակունցի՞ չաձերի Համար. ոչ, Բակունցը ոչինչ չի չածի
դրանից, նա իր չածր չաճել է ն ավելին ավելորդ է. գուցե կարծում եռ,
կարծել, որովՀեւու. դմ անՀչեթելություն է. ուրե՞ մն... Հասվաուս, որ ես
ուղում եմ, որ դու այդ անես քեղ ծամար` նա՛խ ն առաջ:

20-ական թվականներին կարող էինք ասել.- «Ապաղան ցույց
կոա, թե ով է ճիչտը...», ավա՛ղ, Սականն ենք ապրում, այղ «առղա-
գա» կոչեցյալը Հենց այսօրն է, որ կա. մի՞թե մեզ վայել է խարխափել
ինչոլես 30 տարի առա. ոչ, մեր տարիքը սխալներն ուղղելու, իմառ-
տության ն. ծանը պատասխանատվության տարիներ են (վերֆի՛ն տարի-
ներ..), 30 տարի առաջ կարող էինք առել.- «որքան ապրել եմ, էնքան
ել դեռ կառպլրեմ».- Հիմա կարո՞ղ ենք ասել.- ո՛չ: ԻՀարկե, եթե Հույս
ունես, որ կարող ես ապրել (ֆիզիկապես) 120 տարի, կարող ես չշտա-
"լել է մի քանի անդամ էլ Հիմնովին սխալվել, ես այդ ծույսը չունեմ,
վանդ չտապ կարգով ուղղելով» (3 Հունիսի 1961 թ.):

Ն. Զարյանի չուրֆը ծայր առած խոսակցությունները ստիպեցին
գրողին վարկաբեկող փաստաթղթերի բացակայության մասին: Այղ
օրերից անցել են տասնամյակներ, բացվել են Հույժ դաղանի բազում
փաստաթղթեր, սակայն տրվե՞լ է արդյոք թեկուղ մեկ ազդանուն այն
տասնյակ Հաղարներից, որոնք Համադործակցել են ԳԱԿ-ի Հեւոչ Ո՛չ: Ու-
րեմն... ուրեմն ի՞նչ երաչխիք, որ դա կարող էր տրվել այն տարիներին:
Ռ՛չ մի: Հարցը մնում է բաց...

Սակայն կարիք ունե՞ր արդյոք Ն. Զարյանը մատնադրերով դի-
մելու ՊԱԿ-ին, երբ նա իր նպատակներին Հասնում մամուլում տպված
Հողվածներով ն պաշտոնական զեկուցազրերով: Զ. Եսայանի Համար
ծանը օրերին նա առանց խղճի խայթի դրեց. «Զ. Եսայանը մերկացված
չ որոլես լրտես ն Հեռացված է կուսակցությունից ու չգիտես, թե ինչու
սո այսօրը աղատ չրջում է» (Ն. Զարյան, «Ո՞վ եմ ես (Իմ աչիւաւուսնքի,
իմ սխալների ե իմ Թշնամիների մասին»), Դ. վ. Գառոլարյան: Փակ
դոների դաղտնիքը: Երեան, 1994, Առլոլոն, էջ 672): Սուոնադրությունը
ոլոչո՞վ կլինի, թե ականջով...

Ն. Զարյանի Հանդես անչաչտ էր ն Վ. Նորենցը: Այղ են վկայում
վ. Ալաղզանին դրված նամակները. «Ես մինչն մածո չեմ մոոււանւս 1936
թվի Հուլիսյան օրերին Զարյանի բոնած Հոխորտ դիրքը ն նրա

820 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«դաչինքը» Աղոբովների ու Սուղդուսիների Հեւո... ն ույն ժամանակ
լարող էր մեզ բարեկամ չլինել, սակայն ոչինչ չկար պարտադրող, որ
մեզ թշնամի լիներ, իսկ նա այն ժամանակ Հանդես եկավ որալես իոկա-
կան թշնամի: Գուցե Հիմա խղճի խայթ է զդում է ուղում է արդարա-
նալ... ատմության Համար: Զո՛ւր անջ: Այդպիսի վարմունքներին ար-
դարացում չի կարող լինել: ես Հիչաչար չեմ, սակայն...» (30 մարտի
1954 Թ.), Հ«...ղու ղար մանք էիր Հայտնել, թե Հ. Ք.-ն է՞նչ արժանիքների
բում նացիոնալիզմի մեջ` երեխայիս անունը Սասունիկ՝ որպես աղպա-
լույ բերելով: Գիւե՞ս դա ինչ մեծ ծառայություն է: Վոտաձազնում եւմ
քեզ, եթե այդ մի Հատիկ փաստր Հայտնի դառնա մեր դրականության
ապագա պատմադրին, առա Հ. Բ.-ի անմածությունն աղպածովված է:
քավելի Հանցագործության մերկացո՛ւմը.... Զւ... Ալո ֆան, դու Հոտ ես
սխալվում, նրանց «ցուցակ ծառայությանը» չատ մեծ է» (13 ապրիլի
1954 :թ.):

Հ խութը «Յասվա» վիղլակի մասին է (1953), որը պատկերում էր
Հեռավոր Հյուսիսում ապրող մարդկանց կյանքը Հայրենական մեծ
պատերազմի տարիներին:

7 ..հթե Համեմառոենք Սիրասների դործերի Հեւռ, ի Հարկե մեծ դործ
է:- Նույն կարծիքն է Հայտնում ե վ. Նորենգը. «Արմենի «Ցասվու» վի-
«ակն ատայա, կարդացի, ն... Հիսսթաւիվեցի: Ուրիշների Հետ Համեմա-
ւու ծ Հաջող դործ է` սակայն Արմենի տաղանդից` շոտ պած: «Ժոասվուն»
«Հեղնար-ոաղբյուրի» Համեմատությամբ: նման է... Շրեչ բլուրին` Արու-
դածի դիմաց, թեպետ Արարատյան դաշտի Հարթության մեջ Շրեշ բլու-
Ըը նույնպես բարձրություն է» (Վ. Ալազանին, 23 փետրվարի 1954 Թ.):

/՛.- Դն ի՛նչ... (ռուս):

407 Գնորդ Քաղ ոաւվայուն (1599-1942), դրող, «Նոյեմբեր» միության
ներկայացուցիչը Զանդեղուրում: Զոծվել է Մեծ Հայրենականում: Աչքի
էր ընկնում բարձը Հառակովլ:

յ" Էմին Տեր-Գրիգորյան (1855-1939), թատերառչիր, մչակութային
դործիչ: Հայկական ծանրագի տարանում նրա լուսանկարն է` ամմա
սովոր երկար մորուքով:

ա սսռեղեկանքը... (ռուո.):

78 Է, Խոճիվը փոքրամարմին, վոլիտ անձնավորություն էր:

«ՀՆ. Զարյանը գեղեցկությամբ աչթի չէր ընկնում: Ապոլոնը Հին
Հունական դիցաբանությունում գեղեցկության աստվածն էր:

74 Ու` ուր:.. (ռուս.):

«5. Գ, Սածարուն ն. Ա. Սանամյանին էտաղլային բանտերից ծանոթ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 821

աքսորական եղիչե Դիլոյունն Ընտանիքով ապրում էր Սներո-Ենի-
սեյսկում: Նր Հյուրընկալ Հարկի ակ Հաճախ էր Լինում վ. Նորենցը:

716 «Երեկ ալաղ ֆըրտնեւսց մեջ...»...- Վերծիչնցումն է Պուորու
Դուրյանի «Զղջում (Օր մր վերջ)» բանաստեղծության:

417 Մի փւուքով... (ռուս.):

225. Ալոյից... (ռուս.):

25 Սերգեյ Սարտիկյան (1874-1957), կուսակցական ն պետական
դործիչ, մինչեւ ձերբակալվելը` ՀԽՍՀ, ալա ԱԽՍՓՀ կննադործկումի
նախադած: 1940 Թթ. աղզասովել է ճամբարից, աքսորից Երեան վերա-
դարձել 1954-ին:

222 ՀովՀաննիայան Ռուսեթ (1907-1971), դրականադեո:

2/..ինչո՞ւ Ելիսեյին կարելի է տպել... Խոսքը 1945 թ. լույս տնսած
«ԸխԽտիր էջեր» ժողովածուի մասին է, որտեղ անձասկանալիորեն ու
անսոլասելիորեն ընդգրկվել էր Ե. Զարենցը:

222 «իսկ Հեւոո կերն... (ռուռ.):

25 Աղնարկվում է մ. թ. ա. 17 դարի քանդակագործ Լեոխորի քան-
դակը:

227.- ՌրովՀեան դա կես դժբավոռություն է... (ռւուո.):

25 Վրիվ դժբալառություն է... (ռուո.):

226 սւ վաճառորդներին... (ռուռ.):

427

«խանութները:

.«.- Շնործակոաղություն, Եմելյանիչ, ես ընդծանրապես խմող չեմ...
(ռուո.):

... Վաւք ււ ւն րճւումն Հեւո...- « ուտ ււ, ու ն ումի»

Հո աշկաքավյան ընտանիքի Երի բդությ ի
վիպակի Հերոսներից մեկը Գ. Մու Հարու դասընկերն էր Վանում, Հեւուս-
դայում Փրանաա ծայ դրող Վարում (Արամ) կաքավյանը (Վիկտոր
Գարդոն, 1903-1973):

" Երկեր, Հ. 2, էջ 277-279:

ԽՍՀՄ բարձրաղույն կառավարական ռպլարգեր:

732 «Լցրու, Լցրու դավախթները Լե.» (ռուս, ԲեթՀովեն,- «Սեղանի
երգը»):

ռր Տանտերը, որի մուո վարձակալ էր Ա. Սանամյանը:

1 Մթերային խւանուլցի վաճառորդը:

ն Գյուղական ռոլառողական Հիմնարկ:

...- բար 4եղ...- բար 4եղ...- ինչպե մ է կյանքը...- կամացզ-
կամաց...- ինչոլե ս է աչլխոառուանքը:...- փաոք ւսւուծո...- դու ոչինչ չդի-
ոն ս... (ռուո.):

737 Տեղի դործկոմի նախադածը:

38 աաա լ աւ աւն... (ռուո.):

յլոոգ

822 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

25 խոսքը Ա. Սանամյանին ուղղված Մ. Լյուտկեիչենայի անձնա-
լան նամակի անդորրագրի մասին է:

240 սոր ես ոչ մի ղանցանք Թույլ չեմ ւովել... (ռուս.):

77: Բաց էր թողնվել ծննդաբերությունն ընդ Հատելու ժամանակը:

77 - Մեր կարապետիկը Հիվանդ է (ոուս):

/Յ.Շ Ինչո՞ւ կատվին Աչոտիկը նկարել է, իսկ ինձ` ոչ: նս ան
կատվից վա՞տն եմ, ի՞նչ է... (ռուս.):

777 «Երիտասարդության սեմին» վիղակը ձոնված է Ավ. իսաչավ-
յանին:

25 «ի միֆի ւսյլող::: (ռուս):

762: երկեր, Հ. 2, էջ 287:

7 արփոքրիկ չես, ինքդ կվերցնես...) (ռուս):

25: Բուժիչ բուսատեսակ` Հալվե (ռուո.):

242 «Հարյուր տարի ապրել: Տ ասված... (ռուս):

20 Ռուս դրող Ալհքոանդը Փադեւը (1901-1956) ԽՍՀՄ դրողների
միության նախաղաՀծն էր ն Հաճախ էր օժանդակում անձիմն բոնա-
դատված դրողների արդարացմանը: Ինքնասոլաւն եղավ Ն. Խրուչչովի
կողմից Աոալինի ո"լաչտամունքի տարիներին կատարված սխալների
Հրառղարակավ դատապլարւոումի ց Հեւոո:

251 «Խնդրում եւմ, աղաչում» (ռուո.):

2շ Տես էջ 529:

257 Խոսքը «Երիւուսաարդություն սեմին» վիսակի սյուժետային
ղարդաղզման մասին է:

454 :

Ա. Սանամ անի Հինդերորդ այցելությունը:

25 Վ. Նորենցը բուոն դործուննություն էր ծավալել` տարբեր մար-
միններին դիմումներ դրելով: Նույն խորչուրդը ն ւվել էր Գ. ՍՀա-
րուն:

Բերիայի դնդակածարույթյունից Հետո աքսորականների դիմում-
ները նոր Թւռի աւոազան: Ազասությանը նախորդող երեք ամիսներին
վ. Նորենցը դրեց Զղիմում: վ. Ալազանի դիմումը Ա. Միկոյանին բաաղ-
կաղած էր... 48 էջից: Այդ ֆոնի վրա Գ. Մոս Հարու դիմումաստոծեղծու-
թյունը բավական աղքատիկ էր:

26 Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկր, աչքի էր ընկնում
թԹերաձավատությամբ:

67 Հնարավոր վնասարարությունները կանխելու նպասոակով Հա-
տուկ մարմիններն արդելում եին աքսորականներին աչիոաւտել Հանրա-
յին բնագավառներում, որոնցից մեկը Հասարակական սնունդն էր:

258 Նուման անտարբեր չթողեց Վ. Նորենցին: վ. Ալազանին Մ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 823

գրեց. «Գուրգենի դրությունը, ըստ երնույթին չատ լուրջ է: ես այդ եզ-
բակացնում եմ ոչ միայն իր նամակներից, այլն ուրիչ ընկերոջ նամա-
կից, որը դտնվում է նույն չրֆանում: Ի՞նչ կարող եմ անել: Վաղը ստա-
Խու եւմ կիսամայա աչխասոավարծո` «Հալալ» կեսը կուղարկեմ նրան...»:

"7 Գողգոթան խործրդանչում է կառավփնարանը: Սաղել է Երուսա-
դեմի մուտ դատնվող Գողդոթա բլրի անունից, որտեղ խաչվել է Հիսուս
Քրիստոսը:

«'Անակըեոն, մ. թ. ա. )1 դարի Հունական քնարերդակ: Սածացել
չ խոր ծերությունում, թողնելու դինին, սերը ն ղեխ կյանքը գովերգող
դրել անակրնոնյան փոխադրություններ ն այդ ոճի բանաստեղծու-
թյուններ:

Վ. Ալաղանն ուղարկել էր իր «նամակադրությունն» Անակրեոնի
Հետ, որտեղ նկարադրել եր Ե. Զարենցի, Գ. Սաչարու արկածները
դրախտում:

467 ...Վ.. Նորենցի «Անդրադարձում»դչ- Տես ծանոլթ. 77 534:

462 Օաղլրանկաւրները, ւոնս ԳԱԹ, վ. Ալազանի ֆոնդ:

463 Հիանալի... (ռուո.):

444 օղնուլյուն... (ռուս.):

«2.(աիոքրիկ, անսպասելի Հեռանկար»)... (ռուո.):

466 ղք են... (թուրք.):

467 Վերչիչնցումն է «կասվի դրավխոոլ» չարքից բանաստեղ-
ծուլցյան:

«4.Տես էջ 530:

22 փերՀիչեցումն է Հրեական մանրավեպի, որի բովանդակությունն
ամեն իրադրությունում երկու ելքն էր:

27 Փրիկ, ԱԷ գդ. միջնադարյան Հայ բանաստեղծ:

27 Նաղաչ Հովնաթան (16611722), Հայ միջնադարյան բանաստեղծ,
աշուղ, գրիչ, ծաղկող:

472 Ա. Սանամյանն արտոնել էր, որ Գ. ՄաՀարին եր Հայեցողու-
թյամբ տնօրինի ալյուրի մնացորդը:

47 Հայ գրականության ամենաբարդ կառղերից մեկը ՍաՀարի- Զար-
հ բարդություններ՝ Հետաղայում:

Երկուսն էլ ծնունդ եին Վասոլուրական աշխարի: Գ. Մածարին՝

" Նկոռոխ ունի Ա. Սանամյանին:

824 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Վանի Այդհուուսնեերի, Ն. Զարյանը՝ խԽաուսկոնիս դյուղի: Երկուսն ել 111--
կանատեսը եղան Վանի ինքնասպաչտսպանույյան, ռուսական բանակի
Հաղլական մուսոքի ե քաղաքի Հայավավի ման: 1915 թ. նրանք դաղլե-
պին Արքելյոն Հալաուուսն, Հանդիպեցին ե մւտերմացան Դիլիջոոնի որ-
բանոցում:

Ն. Զարյանը երեք տարու մեծ էր Գ. Մծրուց, բոսյց դրական ւսչ-
խար նրանք ւոն միաժամանավ՝ պասոկանելով բանաստեղծական
տարբեր դոլրոցների: Ն. Զարյանը արագորեն Հարմարվեց արեելածա-
յերենին, ե նրա կուուքը դարձավ Թումանյանը, իսկ Գ. Մածարին Հա-
վատարիմ մնաց արնմիոտա ծայ քնարերդությանը: Նավխաղվխոր ծը դային
տարիներին նրանք մեկ մեկու ձոնեպին բանաստեղծություններ:

Հայատանի խործրդայնացումը դիորձաւքար եղավ ընկերների Հա-
մար: Ն. Զարյանը նույն արագությամբ կողմնորոչվեց դեւի նոր իրա-
վակարդը, իսկ Գ. Մարին... լոց: Ժամանուկը ե իրավակարգը խորթ
եին քնարերդությանը:

Գ, Մոս Հողրու «19202-1923)» Հուչիչ խորագրով ե «Ոչ պլրոլետարա-
կան» ենթախորադրով պոեմը նրա երեքամյա լռության ճիչն եր ե
պլասոկերում էր Հեղասիոխուլյան անիվի ակ ընկած բանաստեղծին:
Չոնմի բնաբանը Ն. Զարյանի երկու դաղելներն էին, որոնցից մեկի
կըկնվող կիսատողն էր «սի՛րտ եմ, վազի՛ր, Հասի՛ր...»: Հասի՛ր, չնայած
Զարյանն ինքն ել էր դիտակցում մյուս դաղելում.

Ու նրանք, որ եկան ու ներկան վառեցին,
Եռում են դանդիդ տոլժ փողոցում ց քոնը չե՛ն:

«Քոնը չե՛ն...» ժանրի կանոնների Համաձայն կրկնում էին երկյակ-
ները` ի Հակադրություն «սի՛րտ իմ, վազի՛ր, Հասի՛ր...»-ի:

4. Սաշարին խատում էր արտի Հետ առանց թարդմանի ու երկվ-
ության՝ «Հառնելու՞ հռ, սի՛րտ իմ տկար, մչուչներից կարմիր Վակ-
զալ...»: նայելու փինչացող չողեկառթին՝ նա տաղնաղում էր.

նա կշարժվի թափով րն, Հասկանու՞մ եռ, սի՛րտ լիմ անտուն,
Մենք ի՞նչ անենք, մենք ի՞նչ երգենք կյանքի դատարկ կայարանում...

Բանաոնղծը դիւուսկցում էր ոլածի ո"լատասխանավությունը,
բայց::: արտին չես Հրամայի.
- Հասնելո՛ւ ես, Հասնելո՛ւ ես, Հասնելո՞ւ ես, Հասնելո՞ւ եռ...
Ու չիմազա Հարբածի ռլես: Ջարդված ուռքո էր... ու մեկ էլ.-- ես:
Շոդեկառքը ճչաց, անցավ - հռ մնացի ւեւ մաղձիս Հեւո...
Էստեղ թախիծն էր դառնամած, էնտեղ քաղաքն անՀելթելթ.

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 825

Ու դրկելի ռելսերը ւլաղ, կաղկանձեցի չոր ու մորմոք.
Էլ ե՞նչ անել, էլ ի՞նչ երգել չայս դիչերում անդնդամուո...

Այուլես բաժանվեցին որբանոց ային ընկերների ճանապարծները:
Այուլես սկիզբ առավ Գ. Մոս Հարու «կաբակաւյին» ռպլոնղիան:

Գնամ Հիմա բոռյակի պես ընկնեմ փողոց, ընկե՛ր դտնեմ,

Ու մտնեմ բաց դոներից ներս՝ Հաց ու ղինի՛ ու կի՛ն գտնեմ.
Ու կիսածարբ՝ կեպիս ծռած, ծեծեմ դարբաս ու լուսամուտ.
Բոնեմ, խեղղեմ՝ Հենց ով դուրս դա ու Հեկեկամ դոների մոտ.
Ու ֆարդոտեմ լամպերը մառ՝ նեղ, Հետրնկած փողոցների,
Ե՛րդ երդեմ մի աղջկա Համար ու թող ոչ ոք չասի՝ Հերի՛թ-
Միայն չզգամ սրտիս վրա այս դորչ փոչին Հնամենի,

Օ՛, մութ սարտաւիր ուչացած ու արյունուռ թույլ թների...

Մինչ նախկին ընկերներից մեկը գտնվում էր քաղաքացիական ն.
ատեղծադործական ես-ի որոնումներում, մյուսը դլիապտույւտ ւսրւս-
դությամբ նվաճում էր Հասարակական ե դրական ղեկավար դիրքեր:
Ն. Զարյանը: դարձավ ոլրոլեւտդրողների միության ղեկավարներից մի-
կը» իսկ Գ. ՄաՀարին՝ դրս ամենաքարկոծվող անդամը: ՉՕւական Թա-
կաններին Մ երկու անդամ վորվեց ասողի ագի այիցդ, ընդ որում, երկ-
բորդ անդամ Ն. Զարյունը կոմՓֆրակցիայի նիատում գլխավոր
ղեկուղողն էր.

«Ն. Զարյանը կանդ առավ ույն Հանդամանքի վր, որ Հակառակ
Հասոկաղես ընկ. Գ. Մա Հարու նկատմամբ ձեռյք մոոււսւծ դաստխարակչա-
պան միչոցների, նա ոչ միայն վերչ չտվեց իր իդեոլողիական սայթա-
քումները, ոււյլ գնալով մեղնից Հեռացավ ե ընկավ Հակաձեղասվոխույթ-
յան գիրկը:

Զեկուցողը բերում է Համապատասխան փաստեր ե կարդում Սու-
Հարու «Վերֆոլույսը» վերտառությունը կրող վերջերս դրած բանաս-
ստեղծությունը» (ՀԱԱ, ֆոնդ Ն քուցակ 7 դործ 265, էջ 15)":

: Դա Ն. Զարյանի Հերթական ուրացումն էր: 1937 Թ. կուսակցական
կենտրոնական մարմնին ուղղված ծավալուն ղեկուցադրում, եր աչխաատան-
քային «վաստակները» Թթվարկելիս, նա նչում է ն այդ դրվագը: «1925 թվականի
դիսպուտում ես մերկացրի այժմ ձերբակալված Հակածեղասխոխաւկան Սածարու
մի ոլոնմի նապիոնալի տական բնույթը (խոսքը «Քառասունքը» ոլոեմի մասին
է.- Գր. Ա.): Այդ նույն տարում ես մերկազրի նույն Սածարու Հակախործըդա-
միր, ալեդորիկ մի բանասահղծությունը ն Հարց դրեցի գրողների միությունից
նրա վարելու մասին» (Ն. Զարյան, «Ո՞վ եմ ես (Իմ աչին քի, իմ ռխալների
ե իմ Թշնամիների մասին)», Դ. Վ. Գասոլորյուն, Փակ դոների դաղտնիքը:
Երեան, 1994, Առլոլոն, էջ 657):

826 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գ, Մոս Հալրու Համար չկար ավելի անընդունելի բան, քան սեվխիական
կոչումին դավաճանելը. «Մենք չենք ժխտում «ինքն իրեն վերասիոխե-
լու, վերամչակելու խնդիրը» (Ն. Զարյան), բայց եթե այղ պիտի կա-
տարվի պոնտական ներքինը խեղաթյուրելու ե այլանդակելու դնով,
Հրաժարվում ենք դրանից» (« Գրական դիրքերում», Եր-, 1930, թ. 6):

1936-37 թվականների Հողվածներում Ն. Զարյունը, դաղասիարական
մեղադրանքներ էր բարդում բանտում դւոնվող դրչընկերների ուսերին:
Գրական դաչսոխ «մաքրվելուց» Հեւոո Մ Հայւոնվվեց երկրային փառքի
դաղախնակետում:

Դամբաղրներիզ ե աքսորից Հեւոո, Գ. Մածարին կորուսյալ սերնդա-
կիցների անունից ռ"լարտամուրծակներ էր ներկայացնում դլիւավո-
րապես Ն. Զարյանին, որն անձառուխ ռլաշտամունքի տարիներին չեղել
դրականության ղարդաղման մայրուղին. «Իրերի դաժան բերումով Լ 175
բենցը Հեռացավ կյանքիդ, ե նրա դրական ողջ ժառանդությունն ըԸն-
կավ փականքի տակ: Սամուլում երեացին Հոդվածներ, որոնք Զարեն-
պին դուրս Հայւուսրարեցին սովետածայ ռոլոնդիայից: Իր տաղանդով,
կենսունակությումբ ե, այսպես կոչված, լամական իրավունքով Նոաի-
րի Զարյանն էր, որ կարող էր դառնալ սովետաչայ սլոհղիայի դրոչակի-
Իր: Պաոավն աովությունը մեծ էր: Հարկավոր էր ն՛ քաղաքական
չըջածայագություն, ն՛ դրական արտադրանքի բարձը որավ՝ ոլածելու
Համար ուռեղծված ոլոնղիան եր բարձրուլթյաւն վրա: Սոկույն, դժբախ-
ւուսբորը, Նախրի Զարյանը դնաց Հեշւո դիմադրության դծով: Դառնալով
գրողների միության նախ իրավական, ւս ալա փաստական ղեկավարներից
մեկը՝ նա ոչ միոյն Հասւուսւոեը չարենցյան տրադիցիաների վնասակա-
բության Թեղը, ույլեւ օրենքից դուրս Հայտարարեց ՎուՀուն Տերյանին՝
դտնելով, որ Թումանյունն է սովեւոածայ ոլոեղիայի մայրուղին: Թու-
մանյանի ընտրությունը պատածական չեր. Զարյանը դրանով եր «Ռու-
չանի քարասիր» դարձնում էր սովետածձայ ռպլոնհղիայի մայրուղին»
(Պոեզիայի մասին, ԳԱԹ, ԳՄՓ, Թթ. 120):

Երկու դրողների Հարաբերույթյունները վերականգնվեցին նրանց
կյանքի մայրամոււոին Գ. ՄաՀչարին եղավ մեծաՀոդի` չնայած «Այրվող
այդեստանների» դեմ կազմակերպված ամբոխավար դրոծն բոտ մեծ
մասի նա վերադրում էր ն Ն. Զարյանին:

Սակայն ոլաւտմույթյունը մեծաչոդի չգտնվեց: Հայաստանում ե
Աիյուուքում լույս տեսւսն Ն. Զարյանին դուո ոլ արւոող բաղմաթիվ
Հրապարակումներ: Նոր լույսի ա դիտվեց նրա մւռեղծադործությունը
ե ռլարղզվեց, որ... Թաադավորը մերկ է...

Ռրոլես Լրազում կատարենք մեջբերում Գ, ՄաՀարու «Զդո՛ւյչ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 827

եղեք, մարդիկ...» բանասատեղծությունիցը, որը դրված է 1967 Թթւակա-
նին` ե ոլառտասվխււն Ն. Զարյանի` «Առք հուլյան» ռպլոնմի: Հիչեզնենք,
որ եթե Ն. Զարյանի պոեմը տպադրվեց դեռ Թաց թանաքով, ւալ ւս
Գ, Մարու բանաստեղծությունը` Հեւումածու, արտասածմանում.

Ու առաջին անդամ Հայ բանաստեղծը նենգ
Նրա փառքը երգեց քսու ու լորձնաչուրթ,
Զոչեց խիղճ ու Հոդի, ծախեց քնար ու երդ,
Գրչի տեղ նա բոնեց բանսարկության դաչույն:

Այդ նրան նա երգեց, ժանտ դածճին՝ որ պոկեց
ժողովրդի սրտից Խանջյան մի Աղասի,
Չարենց մի Եղիչե, Ալեքսանդր մի Բակունց,
Լուսան դավակներին Գորիսի ու Ղարսի...

Նա կոնակից խճխեց, երբ զոծերն իրա

նոտել էին անել, մթին զնդաններում,

Ու սողոսկեց նրանց պատվանդանի վրա
Որոլես Հապիտ ու դող, որսլես մանը Ներոն:

Անցել են տասնամյակներ: Այլ են ժամանակները, իրավակարգը:
Դոպղրողներում հ բուծերում դադարել են «Հապավունի» մասին տարբեր
մոտեցումներով ընթացիկ ն ավարտական չարադրություններ գրելուց:
Ել չնայած ընթերցասեր, զարդացած երկրից Հայաստանը վերածվեց
տխուր մի Հանրապետության, որտեղ դրականությունը մղվել է ետին
ոլլան, այնուամենայնիվ, ի Հեճուկս սոցուհալիղմի ավանդներին կառչած
դազմակերոլությունների ն վարչարարների, անվրեւղ ու անանսանելի
դործում է սլատմության ն ժամանալի մաղը, քանդվում են կեղծ պատ-

77 «երկաթյա ցախավել» արտաայտությունը Յ0-ական թվական-
ների մամուլում լայնորեն օգատադործյում էր դասակարգային «լթշնա-
միների» դեմ ոլայքարում:

2» Նամակն ուներ Հավելված.

«Սիրելի Նայիրի. ուղարկում հեմ ընկ. Թովմասյանին լւ Գեւո Հլուսւուին

ուղարկված իմ դիմումների պատճենները:

828 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«Հալաունի կոմունիուուկուն ռլարտիույի
կենորոնակոաւն կոմիւոեխ քարտուղար
ընկ. Ս. Թովմասյանին

Դիմում

Թախանձագին խնղրում եմ Զեր Հեղինակավոր սանկցիան Հայ-
ռպլեւտծրասոին, ուղարկելու ինձ Թարգմանական մի Համեւուռ աչիոաւուն ք
ռուսերենից Հայերեն, Հինդ մամուլի Համեստ սաչմաննեկրում, ամենա-
Համեւուռ վարձատրությամբ:

Մի քանի ամիս է, ինչ ծանը Հիվանդությունիը Հետո (թոքերի բոր-
բոքում) չեմ կարող աղաւքինվել սնունդի չղոյության պատճառով ե ե
վիճակի չեմ Ֆիզիկակախ ւսշ խւուումմ ւք ու| ոլածալանել իմ դոյուլյունը:
Ուրիչ կարգի աչիուաւուն ք ինձ Համար այստեղ չկա: Դաո ոլ աղրուովուծ,
եւմ սովի ե ցրտի ւսյս բառերի ամենադաժան ե մեր օրերի Հետ ոչ մի
կալ չունելող խմատտով: Եւս չեմ կորգրել իմ Հավասոր սովետական Հու-
մանիղմի Հանդես ե դեռ Հույս ունեմ, որ կդա այն օրը ե ույն ժամը,
երբ ես դուրս կղամ ւսյս ողբերգական դրությունից, մի դրություն, որն
ատեղծվեց ինձ Համար անկախ իմ ջաղաքական է աղաքացիւսկան
Համողմունքներից:

Խնդրում եմ, ընկ Թովմասյան, անչետնանք չթողնել իմ ղիմումը:

Հարդանքներով Ջեր` Գուրդեն ՄաՀարի
9. 11. 54 թ.»:

«ՀայլոլնւոՀրառոխ դիրեկտորին
Դիմում

Խնդրում եմ չմերժել ուղարկել ինձ մի Համեստ թարղդմանություն`
ռուսերենից Հայերեն:

Սանը Հիվանդությունից Հետո անկարող եմ ֆիզիկական աչխա-
տանքով աղպածովել իմ դոյությունը ն կանգնած եմ ֆիզիկապես
ոչնչացման իրական վտանդի առաջ: Խնդրի դրական լուծման դեպքում
ինդրում եմ Հեռադրով փոխադրել մի Համեստ կանխավճար:

Խնդրում եմ, ընկ. դիրեկտոր, չմերժել իմ խնդիրը:

Հարգանքներով` Գ. Սածարի
9. 111. 54 թ.»:

Դիմումները դրվել եխ վ. Ալազանի խորչրդով. «Ես նամակով խոր-
Հուրդ վի Գուլրղենին դիմել Երեան, Գրողների միություն: Հինա ողլւայ-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 829

մանները բարենոլաուռ են | նրա դիմումն իմ կարծիքով Հատուկ ուչադ-
բության կարժանանա ու այնտեղից նյութական օղնություն պույց
կտրվի նրան» (Ա. Սանամյանին, 15 մայիսի 1954 թ.): Ավելի իրուոես էլ,
վ. Նորենգը. «Մեր ոլայմաններում ոլեւուք է Լինել կատարյալ երեխա`
լուրջ Հուսալու 22 Գեւո ծրաոը կարող է մեղ աչիւաւունք ե օղնություն
ույդ ուսը: Մի՞թե Գուրդենը Մարոից յսօր է երկիր իջել: Զե Հասկա-
նում, չեմ Հասկանում թե ինչ է մտածում: Ավելի ոնալ կլիներ, իմ կար-
ծիքով, որ նս դրեր վ. Աճեմյանին, եր Հարաղզասո Հորեղբորորդուն, որի
Հեւո մանկուց եղբայրորեն են կապված եղել» (Ա. Սանամյանին, 12
մայիսի 1954 Թ.):

Հավանորեն վ. Նորենցի ւսյս նամակը եղավ պլաւտճառը, որ Գ. Սու-
Հարին Հանձնարարեք Վ. Ալաղանին` գրելու նամակ Վ. Աճեմյանին ն.
հս մեկ անդամ Հիչեցնելու իր դոյության մասին (տես Նամակ 76):

22 Վարդանին դրածս նամակը (Հասարակ փոստով) մնաց անպա-
տասխան. երեի չի ստացել:- Գ. Սաչարին Հիչատակում է միայն մեկ
նամակ:

77 վածան Գրիգորյան (1905-1989), բանաստեղծ, այղ տարիներին
Գրողների միության կուսկաղմակերոլության քարտուղար: Գ. Սածա-
Ըին նրա Հեւո դրական կապեր դրեթե չի ունեցել, եթե չծաչվենք
երգիծական մանրապաստումները: Մասնա վոլու լես, նկատի ունենալով
բանաստեղծի առաջին` «Անիվի երգը» ժողովածուն, 1964-ի տարե-
վերջին Հեղինակի անունից նա կատակեց. «կարուոում եւմ Հեռու,
անցած Նոր տարիներին, երբ ււ ուույ ղդ լւ ուրախ դառնում էր իմ անիվը:
Հիւրս նուուսծ Պեւոծրուոում, տարիներ չարունակ նայում հմ, թե ինչոլես
են դառնում ժամանակակից պոնտների անիվները: Ես 16 տարեկան էի,
երբ դրելի իմ «Անիվ»-ր. չեմ ուղում մոնել մանրամասնությունների
մեջ: Ես չդիտեմ, թե ինչ հեմ դրելու Հետաղայում, բայց ալարզ ոլառոկե-
րացնում հեմ իմ վերջին բանաստեղծությունը. նրա վերնադիրը ոլիւոի
Լենի՝ "Անիվ իմ, կանդնիլր...»:

«4 վերադարձից Հետո Գ. Սաչարու վերաբերմունքը դեղի
Հավաղզները» ընտրողական եր: Նո անձաշչտ էր նրանց նկատմամբ,
ովքեր մեղավոր եին սովետա ձայ դրականուլյան մայրուղու ծոուու--
ծումն Համար (Ն. Զոռրյուն, Հը. Քոչար, Արո. Ոսկերչյան, Հմ. Սիրո...)
ե բարյազակամ` թԹեկուղ սածմանասիակ ուռեղծադործական Հնարավո-
րություններով, բայց Հոդու ն գրչի մաքրությունը ինչ-որ չամիով
պլածոլանած գրողների նկատմամբ: Եթե նւս այդոլես ել առի ե
պանկություն չունելավ անդրադառնալու Գ. Սարյանի, Ս. Տարոնցու,
Մ. Արոաղու ե ւսյլող դործերին, ւալ երկու անդամ գրախոսել Վեսղերի

830 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

գրքերը` ընդդծելով դրանցում «բանաստեղծի Հավատարմությունն իր
անցյալին ե դրական ակունքներին»:

77 Բժշկական տեղեկանթը` թոքախտի ախտորոչումով, կցված էր
նամակին:

20՛Ն. Զարյանին ուղղված նամակները ն կի դիմումները մնացին
անապլատասվխոան :

28 վ. Նորենցը դժդոծել էր Ա. Սանամյանին. «Նախ` ճիշ ես դու-
չակել, որ նեղացած եմ քեզնից, այլն Գուրդենից. դու իմ նամակներին
դրեթե չես պրատասվխանում, Գուրգենն ել «ոռուսդ է նում» բացիկներով:
Ալազանի նամակներին ոլաստասվխւան ուղարկում եք նույնիսկ... ոլասոկե-
բազարդ ծաղրանկարներուվ-չարժերուվ, «դրական»-«Հումորի» 1. ոյլ բոո-
ժիններով: իսկ իմ նամակներին մի քանի տողով պլատասխանելու ժա-
մանակ չեք դւոնում... Ի՛սչ արած, ես չնործ չունեմ բովանդակալից ե
Հետաքրքրաչարժ նամակներ դրելու, որ քեզ ու Գուրգենին չաչա-
դրդոռեմ: ինձ մնում է սռլասել, եթե դուք արժանի դտնեք ինձ մտաբե-
րելու հ դրելու, ես չեմ թերանա ոլառստասխանելու: Այուես ւած ինի-
պիսսոխվան թողնում եմ երկուսիդ (22-23 մարտի 1954: թ.):

447 «.Հանունդ-անունդ»-ներով.... (ռուս.):

Ր «Հիմք չկա վերանայելու» (ռուս.):
Ռուան Ռուդենկո (1907-1981), իրավաբան, պետական գործիչ:
1953 թվականին նչանակվել էր ԽՍՀՄ գլխավոր դատախաղ:
485 ..«Զինվորակուն կոլեդիա»... (ռուո.):
ՊԻ«« Գլխաոր դինվորագան դատալխաղություն»... (ւուա):
երկրի պետական ն կուսակցական գործիչները ԽՍՀՄ Գերա-
դույն խործրդի ընտրությունների կաղակցությամբ նախընտրական
ՊՀ ոզոյակը կամ Հատուկ խորձրդակցությունը... (ռուս):
«վայրենի ւտաուերը» դոյություն չունեն... (ռուս.):
Մարտիրոսը գաղափարի, դավանանքի Համար նաչատակված
լամ չարչարանքներ կրած մարդն է:

- Նումա՛կ Ալոյից... (ռուո.):

77 Քացիկը պածպլանված չէ: Սակայն այն տեղ էր Հասել ծրարից
չուտ, քանի որ Վ. Ալազանը Հերթական նամակում ոչինչ չդրեց Վ. Նո-
բննցին Հուղառատ ու Հույսառատ ծրարի մասին, իակ բացիկից կատա-
րեց ծանը մեջբերում. «Փակ գրելու ոչ սիրտ կա, ոչ տրամադրություն,
ոչ Հնար: Հավաւուս: Երրորդ օրն է, ինչ արյուն եմ թքում: Շչմած եմ ու
աձաբեկ» (9 ապրիլի 1954 Թ.):

3վ. Ալազանի կարծիքն Ա. Սածարու մասին Հիմնված էր Ա.

490

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 831

Սոխուկի « Գրական վեճ»-ի վրա:

794 սառ դյունքի... (ռուո.):

795 ամերժո՛ւմ (ռուո.):

26 Այդ տարիներին` ԽՍՀՄ դլիավոր զինվոլուկան դատախաղ:

77 Ա. Միկոյանի ելույթը ոդնորել էլ, Հայ աքսորականներին, քանի
որ որպես ազգային աար ժեք Սա նչել էր Խմ Ե. Զարենցին («Սովետական
Հայլաուուսն », Եր., 13 մարսոխ 1954 Թ.): ելույթը Լայն արձաղանք դտավ
Սեւ Սխյուոքում: Ա. Խոնդկարհանը: «Ա. Միեկոյհան Երեւանի մէջ»
Հոդվածում ընդլայնեց ազգային արժեքների ռածմանները. «Իսկ Զ,.-
բենի Հետ միասին անչետացած են «սովետական ժամանակաչրջանի
տաղանդաւոր» արձակագիր Բակունցը, ոչ պակաս տաղանդաւոր բոս-
նաստեղծ եւ արձակադիր Գ, Մարին, վ. Նորենցը ու ուրիչ բաղմա-
Թիւ դրադէտներ ու մւոաւորականներ, բոլորն ուլ ղոծեր «Հայ ժողովրդի
ոխերիմ Թշնամի» Բերիսոյի» («Յառաջ», Փարիզ, 1954, 21 ապրիլի» թ.
7350): Նույն օրերին կածիրեխ «Յուսաբերը» «Երէկ եւ այսօր» խւմբա-
դրականում, անդրադառնալով Ա. Միկոյանի ելույթի ույն մասին, որտեղ
քննադաւովում էր երկրի նախկին ղեկավարությունը, մեղադրեց նրան...
ատելու մեջ Հառւաջին բառէն մինչեւ վերջինը» հ Հիմնավորեց. «Եթէ
ճիչը 23 մեր ւսյս մայտարարուլիւնը, սալա ո՞ւր են Գուրդէն Մարի,
Աղոէլ Բակունցը, Զողէլ Եսայեան եւ բազմաթիւ ուրիչներ, մի՞թէ
անոնցմէ «կուլ/տուրական ժառանդութիւն» մնացած չէ...»:

45. Ես դիմեցի բժչկուչի Շաչինջաղ...- Ակնարկվում է 1936-1939
թթ. երնանի բանտային Հիվանդանոցի բժչկուծի Թաղուծի Շածին-
ձաղյանը:

499 վ. Նորենցը տեղեկացրել էր, որ Ն. Զարյունի «Հազավանը»
թարգմանվել է ռուսերեն, լեՀերեն, բուլղարերեն, ռումիներեն, չինե-
բեն: Հեւոադա տարիներին Թարդմանությունների Թիվն ավելաղավ:

500 «ԸԽորությունները» կատարվել էին 1954 Թթ. փետրվարին, Հեկկ
2" Համաղումարում:

Հրաչյա Քոչար (Գաբրիելյան, 1910-1965), արձակաղդիր, Հրասլա-
բակագիր:

501 Շիոլթությունը միտումնավոր է:

2022 Տես էջ 530:

53 «բամբավի ձեթ... (ռուս):

3277 Քո վերջին չարժը - պուշկինյան քառյակով: - Ա. ՍաՀարու
վկայությամբ չարժանկարում եղել է Ա. Չուչկինի քառաւոողը:

832 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

80 1ջՇռած ՇռՇաքոառ: ք)
Ճքճոոուծ 1օքն06 16քոճուծ,

1/6 ոքօոզո6ր 8ճու ԸռօքԾոտոմ թ)
11 4ջո1 881ԸՕԽՕ6 ՇՆքՇուո6էուգ...

Ա. Սանամյանի սիբիրյան չարժանկարների թիվր Հասնում է մի
քանի տասնյակի: Դրանցից մի քանիսն ընդգրկված են սույն դրքում:

ա սաայո, եղբայր... (ռուո.):

5065- Գրան մերսիլ (Արմեճուսկ Բժիչկյոն)..- Ա. Սանամյանը Հե-
տնում էր «Երիտասարդության սեմին» վիսլակի սյուժետային զարդաց-
մանը: Խոսքը Գ. Սածարու Հորաքրոֆ աղջկա ամուսնու մասին էր.

«Դուոր բացվում է ու ներս է մտնում վարդագույն, ճչացող
փողկասլով ն օալայած օձիքով մի.. Արմենակ Բժիչկյան, փոքրիկ մո-
րբուքով, փոքրիկ բեղերով, մազերը խնամքով սանրած ձախից աֆ... նա
ամեն ֆանք թամիեը չր արդարացնելու Համար իր անվան բարխիո-
խւությունը,- է՛ր Տժկանը Արմենակ ն դարձավ Արմենակ Բժիչկյա՛ն:

- Բոն ժուռ, մյուսյու,- նետեց նւս եր ընդծանուր բարեր, մանուո եւ
որ այդ նչանակում է «բարն ձեղ»:

Մոտեցավ նրա Հարսնացուն` Վերոնիկը, ն. ցած ձայնով կչտամբեց.

- Սարդավարի բարն տալ չդիտե՞ս...

- Ինչո՞ւ, եո...

- Իլ չլսեմ քո «բոնժուռ-մոնժուռը »:

- Փառդոն:

- Փաոդոնձ ել Հեւոր, նուռիր... » (երկեր, Հ.2 էջ 319-520):

507 Նկոաոխ ունի Նումա՛կ 62-ր:

58.Քո մեկնելուց Հեւո...-- Ապրիլի 2-ին վերջին անդամ Ջերժինակ
էր ժամանել Ա. Սոնաւմկ ունը:

509 ..«ՅԽ չեն դոնվել»... (ռուս.): Խոսքը Թոքախուոի բացիլների
մասին է:

30 Մարիա Լյուտկնեիչենան կատակով նույնացվում է Ա. Սանամ-
յանի տանսոիրուծու Հեւո:

77 Վ. Նորենցն ուղարկել էր լավատեսական նամակ:

"՛ Թուլություն: Ջորա բոլորում - 7 (ռուս):

58 Վերջին անդամ Ա. Սանամյանը ժամանել էլ ինչ-որ կնոջ
ուղեկցությամբ:

7 - Որտե՞ղ է 4եր կինը: - Տանը: - Հաղորդեք թող դա պարե-
ւուսւոոււն, Գավրիլուվի մուո: - Նո Հիվանդ. է, - ասում եւմ հս,- լառկած
է տայքությունով...- Այդ դեսպլքում ինքներդ անցեք...

Խնդրե՛ք... (ռու):

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 833

15 ,այիջնորդությունը... (ռւուո.):

3/6 Նրոասոլ ունի նամ ծննդաբերությունը:

""՛ Վերծիչեցումն է Նար-Դոսի պատսիվածքներից մեկի խորագրի:

518 «ծանուցագիր... (ռուս.):

"ո աժինդար ալթի..-- Բառացի` վերմակի տալ ածել (թուրջ.):

Հ22 ած8-ականներ...- Նկատի ունի քաղաքացիական օրենադրթի
ՑԵ-րչ Հորմաթու դատապարտված ջաղբանտարկյալներին:
ման ն. Համաներման կաղակյությամբ Թուրթիայում Հայտարարվեց
դոնամա՝ ժողովրդական տոնակատարություն: Անկախ մեղադրանքների
ծանրությունից, բանտերից ազատվեցին բոլոր Հայ բանտար-կյալները:

522 «դեր-... (ռուս.):

523 ծննդ առտուն... (ռուռ.):

524 Աոսուսլուվ նամակը վ. Նորենցը դրեց վ. Ալաղանին. «Սայիսի
Էի նախօրեին Գուրգենից ստացա մի սրտաճմլիկ ն աղեխարչ բացիկ...
տնտեսական (ավելի չոււտ ֆինանսական) օժանդակություն է խնդրում
ն անպայման... Հեռաղրով: Գլուխս կորցրի, որովչետն զրպանս
դատարկ է: Այսօր մի ծանոթից պարտք արի 100 ռուբլի: Հարյուր
ռուբլի էլ տրամադրեց այն Հայ ընտանիքը, որի մասին ձեզ Հաճախ եմ
գրում: Գնացի փոստ - այսօր Հնարավոր չեղավ ուղարկել: Մնում է
վաղվան: Ինչ պիտի լինի այդ տղայի վիճակը, չդիտեմ...

Գրիր Գուրգենին՝ խրախուսիր, մի քիչ սիրտ տուր: Շատ Հուսա-
Հատական ն. մորմոքալից տողեր է դրում: Անտոնինան, ըստ նրա, չու-
տով ծննդատուն կնա, ազատվելուց Հետո` երեխայի Հետ Հայրենի
կվերադառնա: Եթե այդոլես է Գուրգենի դրությունը կթեթնանա, նա
կարող է ուղղակի տեղամոխվել Աչոտի մոտ` կանառայ, այնտեղ դոնե
բնակարան կունենա ե սոված չի ււ: Զդգիոեմ ինչու նւս չի դրում
Վարդանին: Մի՞թե վերջինս կզլանար միանվագ մի փոթրիկ օղնություն
ցույց տալ: Ջեմ կարծում թե այղքան քարացած լինի մարդկային
սիրտը» (2 մայիսի 1954 Թ.):

"" Այստեղ` ո՞վ դիան սատանայի գործերը... (ռուս):

5225 Ա. Սանամյանը մեղադրել էր Գ. Սածարուն, որ նա կնոջ թելա-
դրանքով Հետաձղում էր կանառայ տեղափոխվելը: Ա. Սանամյանի ն.
Հարթ չեն եղել, ինչի մասին վկայում է Վ. Ալազանին գրված Վ. Նո-
րենցի նամակը. «Աչոտից մոտիկ օրերս ստացա մի ընդարձակ նամակ:
Նա ամենայն անկեղծությամբ գրել էր ինձ, Թե ինչ պատուչաս է Գուր-
գենի Համար նրա «կինը» - Անտոնինան: Միակ փրկությունը այն կլի-

834 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

նի, որ այդ կինը չուտ ազատվի ն գնա, որ Գուրգենն էլ ազատվի նրա-
նից» (15 մայիսի 1954 թ.): Այս կարծիքին տրամաղծորեն Հակառակ է
Գ. Սաձարու` ողջ կյանքում պլաձալանված ն իրականությանն ավելի
մոտ Համողվածությունը, որ միայն Ա. Սաարու նվիրվածությամբ էր,
որ նա գոյատնեց ն վերադարձավ Հայրենիք:

227 ...ոաուա սլաքի ուղիներով»... (ռուս.): ՎերՀիչնցումն է Ալ.
Տոլատոյի եռագրության խորագրի:

»" «Գրիր Աչոռին, որ ինձ վատ չՀիչի-.. եթե մաչանամ, չբարկանա
իմ վր, ես մեղավոր չեմ...» (ռուռ.):

522 «ծննդատուն:

330 Տես էջ 529:

337 Դրամական օգնությունը կատարել էին Վ. Նոլրենցն ու Ե. Դիլո-
յանը:

5:27 վ. Նորենցը Գ. Սածարուն էլ ուղարկել Ե. Զարենցին ձոնված
«Երգ Հարության» բանաստեղծուլյունը: Գ. ՄուՀալու Համար դու եղավ
ազդակ՝ նույն թեմայով իր բանաստեղծությունը դրելու Համար:

33 Տես Նումա՛կ 76:

ի պատասխան Վ. Նորենցի տրտունջի, որ Հինդ տարվա ընթաց-
քում գրել է ընդամենը մեկ բանաստեղծություն, Վ. Ալազանը գրեց
պարողի «Անդրադարձում» խորագրով լւ «Առ... Սիբիրուծիս» 4ոնուվ,
որն իբը նա Հայտնաբերել էր Վ. Նորենցի նամակում պաչտոնական
մարմիններին ուղղված դիմումների սնագիր պատճեններում.

Երչիկին ու առսլուխւոին:

Դեղի՛ն, դեղի՛ն այն ուղտին,

Մեր կույսերին Հեռավոր -

Գայանեին, Սանդուվխւոխն:

Բայց այս գիչեր կաղաչեմ,

Ընդունիր ինձ քո ծոցում,

Գղվանքներով ցուի ու ֆերմ,

Արբեցումով Հողեցունց...
22 Փամ վան Դոնդ, այդ տարիներին` Վինտնամի դեմոկրոռուկան
256 վերՀիչեղումն է Մ. Մեծարենցի «Արեին» բանաստեղծության:
237 Ա. Սաոումյունն ուղարկել էր դպայմանադիր` Գ. Մո Հաղրու կոոու-

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 835

ույ տեղասիոխվելու մասին:
538 սառալավորի չ ւեւքով... (ռուս.):
Հ, Նազիկ, նույն ինքը Ռիտա Գուրդենովնա.... (ռուս):
540 «բարուրն երը... (ռուս):
527 կաթոլիկ եկեղեպու տոներից մեկը:

542 «զբաղմաղզանույյուն... (ռուս):

58 սասնվայելուչ ռուսերեն բորո-:: (ռուո.):

57 «ֆեր մակ... (ռուս.):

545 1954 թ. մարսոխն Երեսանում ակսեց լույս տեսնել «Ոզնի» երդգի-
ծական պարբերականը:

՛ Ստացած նամակի բովանդակության մասին կարելի է մոտավոր
«Ձնչալի ն ցեխի պատճառով, 20 օր էր ինչ մեր օդանավակայանը փակ
էր, կտրված էինք աշխարձից, թերթերից ն նամակներից: Վերջին սա-
վառնակը, կարծես առատության եղջյուրից գլխիս տեղաց 20 Համար
'Ղքճտոճ՛' ն 1 նամակ (3-ը Նորենցից, 2-ը Գուրդենից, ր Հարաղաւո-
ներիցս, Էր ձեզնից ն այլ ընկերներից): Վաղոյին ն Գուրգենին պա-
տառխանեցի առաչին Հերթին, որովշետն նրանց կարնոր նորու-
թյուններ ունեի Հաղորդելու մեր «դործի» առթիվ: Պարզվում է որ մեր
«գործով» Մոսկվայից, Ճինվորական դատախազությունից երնան է
ժամանել մի գնդապետ ն նյութեր Հավաքել: Գրողներից դրական կար-
ծիքներ է տարել Հետը Սոսկվա: իմ Հարազատները տեսակցություն են
ունեցել այդ դնդառլեի Հետ, որը նրանց Հավատացրել է, որ ես չուտուվ
Գրողների միության սլատ. քարտուղար Գ. Բորյանը ն սպլարտիական
կազմակերպության քարտուղար Վ. Գրիդորյանը, որից երեկ ստացա
Հակիրճ, բայը Հուսադրող մի նամակ» (15 մայիսի 1954 թ.):

547 չեմ ճանաչում, ծնվում եմ ն. վերջ... (ռու):

Հ" Խռւթը Գ. Էմինի ստացած առտալինյան մրցանակի դրամական
սարդի մառին է:

527 ««Հ«կրասնոյոարոկի բանվոր»... (ռուո.):

550 «ինքն է որ կա, իսկ սերիան... (ռուս.):

"" Ակնարկում է նույն խորադրով բանաստեղծությունը (էջ 510):

"2 Զաջարիայի պաղանձումն...` Զաքարիան Հայրն էր ՀովՀաննես
Մկրտիչի: Ըստ Ղուկասի ավետարանի՝ երբ Գաբրիել Հրեչտակը Հայտ-
լով կնոջ տարիքը, չի Հավատում ավետիսին ն դատապարտվում է
Համրության` մինչն որդու ծնվելը:

836 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

553 Մայխախ 30-ին Վ. Ալազանը Վ. Աճեմյանին գրեց.

«Հարդելի ընկ. Աճեմյան.

Վերջերս ինձ Հայյոնի դարձավ, որ բանաստեղծ Գուրդեն Սաչարին
կացության մեջ: երրորդ տարին է, ինչ տառապում է թոքախտով, ո՛չ
մի տեղ չի աշխատում, ո՛չ մի տեղից չունի նյութական ո՛չ մի
օղդնություն:

Ներկայումս, երբ դրական Հասարակայնության ակտիվ միֆամտու-
թյան չնորչիվ` Սոսկվայում վերանայվում է մեր դործը ն ոռնալ Հույսեր
լան, որ մենք արդարացված չուտով ծետ ենք վերաղառնալու,- ես
ցավում եմ մտածել, որ Գ. Սաչարին՝ ներկա վիճակում կարող է չդի-
մանալ մինչն արդարացումը, կամ ֆիզիկապես թայքայված՝ չկարողա-
նա տեղից չարժվել:

Տեղեկացնելով ձեղ ւյս մասին, ես ո՛չ մի բուղե չեմ կասկածում, որ
դութ ձեուք կառնեք եռանդուն միջոցներ` նրան նյութական չտալ օղ-
նություն ցույց տալու ուղղությամբ»:

Սակայն նամակը դրվելուց երեք օր առաջ Գ. Սաչարու կյանքում
կատարվել եր արդեն բախաորոչ մի չրֆադարձ, որը տարիներ անց
չարադրվեց Վ. Դավթյանին գրած նամակում.

«Այսօր լրացավ ուղիղ տասը տարին, երբ Ջերժինսկում ինձ կան-
չեց կոմենդանտ Գավրիլովը ն առաց.

- Պատրաստվի՛ր, կրառնոյարակ սլիտի գնաս...

- հակ այնտեղից դուցե... Մոսկվա:

- հակ Սոսկվայի՞ց:

- Ջդիտեմ, դնա՛, պատրասովիր...

- կին ունեմ, երեխա...

- Գնա՛, պատրաստվիր...

- իռլ ո՞վ Է... ուղեկցելու... ոլածուկ...

- Ոչ մի պաչակ: Զես կորչի: ես էլ պածակ չունեմ:

- Ուրեմյ...

- Գնոա՛, ոլառտրաաուվիր:..» (28 մայիսի 1964 Թ.):

57 Առաջին անդամ` Երկեր, Հ. 1, էջ 295:
նամակ. «Թանկագին Աչուո. Երրորդ օրն է ռոլասում եմ Սլերո-
Հեռագրային կարդադրությամբ կանչված եմ կրասնոյարակ, Հավա-
նական է, այնտեղից էլ Մոսկվա մեր «ղործ»ի վերանայման Համար:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 837

Ենթադրում հւ, որ կանչված են նու Գուրդենն ու Վածրումը ն հս
Հույս ունեմ նրանց Հանդիղելու կրասնոյարակում: եղանակներն
աննպաստ են սավառնակների Համար ն ես ուշանում եմ: Անչամբե-
րությունից այրվում եմ: Գնում եմ այստեղից լավագույն Հույսերով:
Գնում եմ առանց պաՀապան-ուղեկցի: Ամեն ինչ ընթանում է իմ
ռոլասածից չոռտ արադ: Հույս ունեմ արդեն Հունիսին Լինել Երհանում:
Հո՛ւյո... ելքն Հանկարծ լինի... Հուսալխարություն: Դա կլին, սարատղփելի
ողբերգություն: Միչտ քո` Վաղո»:

թ» րւդետումսին փոխարինող փաստաթուղթ, որը տրվում էր Հիմ-
նականում զինծառայողներին Է. ազատազրկման վայրերից վերադար-
ձողներին:

Թ՞ նամակի տակ դրված է երկու ստորագրություն:

Այս նամակից անմիֆասես առա, նույնպես երկու ստորադրու-
թյամբ, դրվել Էէ նամակ` Ա. Սանամյանին. «Աչուռ ջան) 10 բուղե առաջ
կատարվեց անցյալ օրը քեղ գրած իմ մարդարհությունը՝ թե կրասնո-
յարսկում կՀանդիղեմ Գուրգենին: Այժմ Գուրդենի Հետ նստած մի-մի
բաժակ դարեջուր խմելով քեզ դրում ենք այս բաղիկը: Ալազանը դեռ
չի եկել ըստ երնույթին: Գնում ենք Սոսկվա: Այնտեղից` պարղ է՝
Երան: Իսկ եթե... Լ 122 ուղում Հավասուալ ւյ դ «եթե»ին: Ողջ լեր հ
առայժմ ընդունիր մեր եղբայրական Համբույրները: Բո` Գուրգեն, էլի
քո` Գուրդեն (Գ. Մարու ձնռադրով|: Քո` Վաղարչակ»:

558 «երեքով թոչելու ենք...- վ. Ալազանը չէր միացել Գ. ՄուՀու-
բուն ե Վ. Նորենցին: Նո կնոջ Հեւո Սոսկվու ժամանեց դնացքով:

838

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գուրդեն Մոս Հարու սիբիրապատումը.- Գր. Աճեմյան .....« 3
1. ԻՆՔՆԱԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ... ԱԱն 27
21. ԱՐՋԱԿ

ԱՀԱ ԱԿԱԿԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱնԱնԱնսսսն 51
Մի անդամ դերեղմանատանը ՓԳ. ԿԿՎ..........« 55
Անմեղ մեղավորներ եռ. սսսսկսսնԱնԱնԱննննսն 63
Ողբերդություն Թոչնանոցում ՓՉԻ. .ՓՓ ԿՓ Կ. Զ.«.«....«« 69
Արջը ծլյամորճով է. սԱսսԱԿԱԿԱնԿԱԿԱԿԱԱնԱնԱսս 2
Սուքուր խղճի Համար ՓՉԻ. ՓՓ ՓԱԿ Կ ԿԶ.........« Ե/Զ
Նախօրյուկին ՓՉԻ... ԿԳ... 92
Մ/2 մարդը ՓԿԱ.ՉԳԳԿԳԿ ԳԿ ՉՉՉ..Զ.Զ.Զ.Զ..Չ.ԿԿ Ե ԻԵԱ Կ... 1741
Գիջեր Տո... սսսսսսԱԿկԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱնԱնԱԱնԱսսսն 186
Հայկական բրիգադ ՓՉԻ... Կ ԱՓ... « 204
Մչեցլի Առաքելը հ ուրիչները ՓՉԻ. Կ ԿԿԶ«......« 214
Շաղկած փչալարեր (Վիպերդ) ւռ սսսսսսսսսնԱնն 245
Ուլրոլա դիչեր ՓԿՉՉԳԳԿԿՈԿՉՉՉՉՉՉՉՉՉՉՎ.ՓՓԿԿՓՓ Կ... 422
Անտառային Հեքիաթ ո... սսսսսսկնանԱնննննն 439
11. ԶԱՓԱԾՈ

Աղասու մոր երգը ՔԿՎ. Կ Ի ԳԻԿ... 467
Շանոթ ճամբաներով եե եսսսսսսԱսկսԱնԱնԱնԱսնսսն 468
Ուրիչ է երիկունն այնո եղ... ՓՉԻ... 469
Տենդ ենն ԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱնԱսԱն 470
կարուռ ՔԻՎ... ԿԳ ԳԿ ԳԿԿՉ.ՓՉՉՉՉ.ՁՓՓՓ Կ Կ Կ. 471
Թե ունեի հս մեղքեր... եեւ սսսսսսսսկսննննԱնԱն 472
Նույնն է արմր... ՔԿՎ. Կ Ի ԳԻԿ... 473
Երազ ոնոու, ծանը երաղ... ՓԱ. ԿԿՉՉՎՉՉՉ......... 474
Սոնետ եսս ԱկԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱնսն 475

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ 839
Սոնետ մենակության եսս սԱկսսԱկնննննննննսսն 476
Ձմրան դիչերվա երազ ՔԱՎԿԿՎՎԿՎԿՎՎԿԱԿՎԿԱԿՂԿՎԱԿԿԱԿՎՎԿԱ։. 477
Բարդիների մուտ... սսսսսկսսԱնննԱննԱնկնննսսս 479
Հակում են ԿԿԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնսն 481
Քեզ կԱ ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱնեննննննննննննննսն 482
Ձո... ԱԱԿ ԱԿԱԿԱԿՎԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿԿ 463
Հանք. ս սսսսսննկԱԱնԱկԱնԱննննննննննննննսն 484
Նորից աչուն Է... նսսսսսսնննննննԱնԱնԱԱԱԱԱԱն 485
Բալլադ Սիբիրի ճնճղուկների մասին ՔԱՎՎԿԱԿՎՎՎԿԿՉՎԿԱՂՌ ՎԿ. 486
Աչնուտ ն ննԿԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնննն 488
Ռոբինդոն կրուղո ՔԱՎՎԿԱԿՎՎԿԱՎՎԱԿԿՉՎՎԿՎԱՎՎԱԿԱԿՎԿԿԱԱՎԿ. 489
Անձնական... սսսԱննսսԱնննԱկննԱնննսննսննսսս 490
Հավատ. նսսսսսսԱնԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկԱսն 492
երդ ճանապարծի ե եսսսԱկսնԱնննԱկննԱննսսնսսս 493
ՀոդեՀանդիատ ւ եԱսսսսնննԱկնԱկննԱկննԱնննննսն 495
Դիմում ե նսսսսսԱնԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնսն 496
Մայակովակու Հետ... սսսսսկսննկննԱնննԱննսսն 497
Դու էլ անքաը.. ն նԱսսԱսԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱնԱն 499
Մբ՛ տրտնջա. ը... նսսնկնննննննննննննննԱնԱնԱսս 499
Հրեաժեջա նս սսսսսսնննննննննԱԱնԱկնԱԱնԱսԱսն 500
Ես դիտեմ ինչու ՔԱԿ ԿՎԱԿՎՎԿԿՎԿԱԱԿՎԱՎԿՎԱԿՎԱԿԿԿՎԱԿԿՎԱԱ 201
Լիրիկական ե... նԱսսԱսկԱկնԱկնԱնննկԱկնԱնսս 503
Հրաժեչտի խուքեր ւ սսսսսսկսսկնննննսԱնսսննսն 504
Շրջանային կենտրոնում ւ... սսսսսկննսնննԱնննսն 122
Ես տխուր հմ... սսսսսսսնննննննննննԱնԱնԱսս 506
Թալիւծում են ոյ 1օլու 2 ԿԱԿԱԿՎԱԿՂԱԿԱԱԿԱԶՆ 2507
Ինչո՞ւ ուչապմաը ԴԱԿ ԿԿԱԿԱԱԿԱԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԿԿԱԴ 508
Քոռ խերը են սննննննննննննննննննննննննԱսս 509
Հասուն մթով. եսս սԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնսն 509
Հարատություն է. սսսկնկնԱկԱնԱԱննննննննննննսն 510
Հարսանիք ւն սսսսսսսսնննննԱԱԱննԱկԱկԱԱԱԱԱԱսս 5"
Մի քարավան ճամբու ընկած դալիս է... ՔԱԿԶՎԿԿԶԿՎՎԿ ՎԿ. 2512
Աբենլքում Ա ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնննն 513
Ակցենտը ե ԿԱԿԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկկննն 514
Ծնվում է եիդը էս սսսսսսկկնննԱնԱկկննԱկսնսսն 515
Վեքելք ը... սսսԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱկնսն 517
Խաբկանքներ ե... սսսսկկնննԱկնԱնկնԱկկննսնսսսն 518
Զրույց Սուրոլի Հետ եե եկսսսսսսսսԱկԱԱԱԱԱԱԱԱԱսն 520

840 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լավ է չՀիչել, թավառել թեղ Հետ... սսսսսսնսաննա 722
«Աի., Բուղուլուկ քաղաքում...» ՔԱՎ ՎԱԿ ՎԿԱԱԿԱՎԿԱԱԿ 523
/՛ ոայը ինձ եո սսսսսսսսկսսԱսնկԱկԱկկսսնկկսսն 2524
Գուցե. սԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱնԱնննննննննսն 525
կռունկ մի թեւանի ւե... սսսսսկսսկնննԱնննննն 526
Հանդիպումների եըդը ե. սսսսԱկննկննննկննԱսսս 527
Զարննպին ենն սսսսսնննննԱնննննկնննննսսն 529
Բալլադ երկու կեչիների մասին ԻԱԱԿՎԿՎԿԱԱԿՎԱԿՎԱԿԿԿՎԱԿԿՎԱԱԿ 530
7 ՆԱՄԱԿՆԵՐ

Նումո՛կ 1, Գր. Հարությունյանին, (Հոկտ. 1937 թ.) ՓԱԿ. 535
Նամակ 2, Ավ. իռաՀակյանին լմայիս 1945թյ .......... 535
Նամակ 3, Ա. Սանամյանին, |լնոյ. 1949թ. ............ 536
Նամակ 4, Ա. Սանամյանին, 27 նոյ. 1949թ. ........... 536
Նամակ 5, Վ. Աճեմյանին, 29 նոյ. 1949թ. ............ 537
Նամակ 6, Ա. Սանամյանին, 20 դեկտ. 1949թ........... 539
Նամակ 7, Ա. Սանամյանին, 10 Հունվարի 1950թ. ....... 540
Նումո՛կ ծ, Ա. Սանամկաին, 24 Հունվարի 1950 թ. ....... 543
Նամակ 9, Ա. Սանամյանին, 7 փետրվարի 1950թ. ....... 546
Նումո՛կ 10, Ա. Սոնան, ն մարսոխ 1950 Թ. ......... 550
Նամակ 11, Ա. Սանամյանին, 15 մարտի 1950թ. ........ 554
Նամակ 12, Ա. Սանամյանին, 2122 ապրիլի 1950թ. ..... 559
Նամակ 13, Ա. Սանամյանին, 16 փետրվարի 1951թ. ..... 560
Նամակ 14, Ա. Սանաւմկաին, 12 մարսոխ 1951 Թ. ........ 261
Նամակ 15, Վ. Աճեմյանին, 26 մարտի 1951թ. ......... 564
Նամակ 16, Ա. Պաուլոյոիւոհին, 10 Հոկտ. 1952 Թթ. կԿվսս. 267
Նամակ 17, Ա. Պառւլայովխտելին, 2 նոյ. 1952թ. ......... 2568
Նամակ 18, Ա. Պաուլոյոիւոհին, 26 նոյ. 1952 թ. ........ 569
Նամակ 19, Ա. Պաուլոյոիւոհին, 19 դեկտ. 1952 թ. ...... 570
Նամակ 20, Ա. Պաուլայտիւոնին, 17 Հունվարի 1953 Թթ. շկ սս. 270
Նամակ 21. Ա. Պաուլայտիւոնին, 11 փետրվարի 1953 թ. սս. 2/1
Նամակ 22, Ա. Պաուլոյոիւոնին, 24 փետրվարի 1953 Թ. ... 572
Նամակ 23, Ա. Պաուլայտիոնին, 11 մարսոխ 1953 թ. ԱԱԿ. 573
Նամակ 24, Ա. Պաուլայտիոնին, 25 մարսոխ 1953 թ. կս. 271
Նամակ 25, Վ. ն Մ. Ալաղզաններին, 8 մայիսի 1953թ. .... 576

Նամակ 26, Ա. Սանամյանին, 4-5 Հունիսի 1953 թվականի.. 7577
Նամակ 27, Վ. ն Մ. Ալազաններին, 30 Հունիսի 1953թ.... 579

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ 841

Նումո՛կ 28, Վ. Ալաղանին, 15 Հուլիսի 1953 թ. ԱԱԿԿԱԿՎԱԿ։։ 2562
Նումո՛կ 29, վ. Ալաղանին, 1 օդուսոուսի 1953 թ. ՓԱ... 586
Նումո՛կ 30, վ. Ալաղզանին, 22 օղուսոուխ 1953 թ. ԻՉ... 591
Նումո՛կ 31, Ա. Սոնան, 28 օդուսոուսի 1955 Թ. ...... 599
Նումո՛կ 32, Վ. Ալաղզանին, 17 ռեւտ. 1953թ ՎԿԱ ԿԿԱՎԿԿԿԱԿ,. 600
Նումո՛կ 33, Վ. Ալաղանին, 7 Հոկտ. 1953թ............. 607
Նումո՛կ 34, Ա. Սանամյանին, 24 Հոկտ. 1953 Թ. ......... 611
Նումո՛կ 35, Ա. Սանամյանին, 31 Հոկտ. 1953 թ. ......... 614
Նումո՛կ 36, Վ. Ալաղանին, 1-2 նոյ. 1953թ. ............ 617
Նումո՛կ 37, Ա. Սանամյանին, 12-16 նոյ. 1955 թ. ........ 620
Նումո՛կ 36, Վ. Ալաղանին, 20-21 նոյ. 1953 թ. .......... 624
Նամակ 39, Վ. Նորենցին, 26-29 նոյ. 1953թ. .......... 628
Նումո՛կ 40, Ա. Սանամյանին, 3-4 դեկտ. 1955 Թ. ........ 631
Նումո՛կ 41, Ա. Սոնան, ծ դեկտ. 1953 թ. .......... 633
Նումո՛կ 42, Վ. Ալաղզանին, 10-11 դեկտ. 1953թ ԲԱՎԱԿԿԿԿԿ։ 634
Նումո՛կ 43, Ա. Սանամյանին, 14-15 դեկտ. 1955 Թ. ....... 638
Նումո՛կ 44, Վ. Նորենցին, 18-19 դեկտ. 1953 թ. ......... 642
Նումո՛կ 45, Վ. Ալաղանին, 31 դեկտ. 1953 Թթ.-

1 Հունվարի 1924թ. .ՎՎՎՎՎՎԶ ԱԿԱ ԿԱԿԱԿԱՅԱ 643
Նումո՛կ 46, Վ. Նորենցին, 10 Հունվարի 1954Թ. ........ 647
Նումո՛կ 47, Ա. Սանամյանին, 10 Հունվարի 1954Թ. ...... 651

Նամակ 48, Վ. Ալաղանին, |մինչե 25 Հունվարի 1954 թ.) .. 656

Նումո՛կ 49, Ա. Սանամյանին, 25 ծունվարի 1954թ. ...... 661
Նումո՛կ 50, Ա. Սանումլոնին, 26 Հունվարի 1954 թ. ...... 662
Նամակ 51, Վ. Նորենցին, 29 Հունվարի 1954 Թ. ........ 666
Նամակ 52, Ա. Սանաւմկաին, 1սինտրվարի 1924Թ. ...... 667
Նամակ 53, Ա. Սանամկավին, 24 փետրվարի 1954թ. ..... 667
Նամակ 54, Վ. Նորենցին, 24 փետրվարի 1954 Թ. ....... 670
Նամակ 55, Ա. Սանամկավին, 28 ինոտրվարի 1954Թ. ..... 671

Նամակ 56, Վ. Ալազանին, 2 մարտի 1954թ. ........... 672

Նամակ 57, Ա. Սանամյանին, 8 մարախ 1954թ. ......... 075
Նամակ 56, Ն. Զարյանին, 9 մարսի 1954 թ. ԲԱՎԱԿԱ 677
Նամակ 59, Ն. Զարյանին, 10 մարտի 1954թ. .......... 679
Նամակ 60, Վ. Նորենցին, 16 մարսոխ 1954 Թ. .......... 650
Նամակ 61, Վ. Ալաղանին, 17 մարտի 1954 Թ. .......... 653
Նամակ 62, Ա. Սանամյանին, |20 մարտի 1954թ. ....... 085
Նամակ 63, Ա. Սանամյանին, |25 մարտի 1954 թ.) ....... 069

Նամակ 64, Ա. Սանամյանին, ապրիլի սկիզբ 1954թ. .... 689

842 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նումո՛կ 65, Ա. Սանամյանին, ծ ասղրիլի 1954թ.......... 690
Նամակ 66, Ա. Սանամյանին, 18 ապրիլի 1954Թ. ........ 692
Նամակ 67, Վ. Ալաղանին, 21 ապրիլի 1954Թ........... 6094
Նումո՛կ 68, Վ. Նորենցին, 23 ապրիլի 1954 թ. .......... 697
Նամակ 69, Ա. Սանամյանին, 30 ապրիլի 1954թԹ......... 698
Նումո՛կ 70, Ա. Սոնումկաին, 4 մայիսի 1954 թ. ......... 698
Նումո՛կ 71, Ա. Սանամյանին, 10 մայիսի 1954 թ. ........ 702
Նումո՛կ 72, Ա. Սանաւմկաին, 12 մայիսի 1954Թ. ........ 702
Նումո՛կ 73, Վ. Նորենցին, 12 մայիսի 1954Թթ............ 703
Նամակ 74, Վ. Նորենցին, 15 մայիսի 1954Թթ............ 703
Նամակ 75, Ա. Սանամյանին, 17 մայիսի 1954թ. ........ 707
Նումո՛կ 76, Վ. Ալաղզանին, 19 մայիսի 1954Թ. .......... 710
Նումո՛կ 77, Ա. Սանումլոնին, 27 մայիսի 1954 Թ. ........ 714
Նումո՛կ 75, Ա. ՄաՀարուն, 31 մայիսի 1954 Թ. .......... 715
Նումո՛կ 79, Ա. Սանումլոնին, 31 մայիսի 1954 թ. ........ 716
Նումո՛կ 80, Ա. Մծարուն, 31 մայիսի 1954 թ. .......... 716
Նումո՛կ 81, Ա. Մածարուն, 2 Հունիսի 1954 թ. .......... 716
Օանոլթոադլրություննել,.- Գր. Աճեմյան ԻՉ... ... 17

843

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ
(Արձակ, չափածո, նամակներ)

Աշխատասիրությամբ` Գրիգոր Աճեմյանի

Կազմի ձնավորումը` Կ. Ավագյանի

Համ. ձնավորումը` Ա. Աղուզումցյանի

Ստորագրված է տպագրության` 09.09.2009 թ.:
Չափսը՝ 60»:84 1/16: Թուղթ՝ օֆսեթ: Տպագրությունը՝ օֆսեթ:
Հրատ. 50.5 մամուլ, տպագր. 53.0 մամուլ 16 էջ ներդիր Հ
պայմ. 49.3 մամուլի:

Տպաքանակ՝ 500: Պատվեր` 60:

ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան, Ալեք Մանուկյան 1
ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան, Աբովյան 52

844 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

«Գալուստ Կյուլպենկյան» հիմնարկության հովանավորությամբ
Երեանի համալսարանի հրատարակչությունը
լույս է ընծայել հետնյալ գրքերը

1. Թ. Վակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Վայաստանի ն
հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 3, 1998:

2. Թ. Վակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Հայաստանի ն
հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 4, 1998:

Յ. Թ. Վակոբյան, Ստ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Բարսեղյան - Հայաստանի ն
հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատոր 5, 2001: (Բ-
առարանը 2002 թ. արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին՝
«Մարդկային զարգացման ն հումանիստական արժեքների, այդ
թվում` հումանիտար գիտություն-ների զարգացման բնագավառում
ձեռք բերված նվաճումների համար»):

4. Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ - Տիեզերական պատմություն (աշխար-
հաբարի վերածեց Վ. Վարդանյանը), 2000 թ.:

5. Հրաչյա Գաբրիելյան - Վայկական լեռնաշխարհը, 2000 թ.:

6. Ալեքսանդր Մարգարյան - Հայերենի հոլովները, 2000 թ.:

7. Նահապետ Քուչակի բանաստեղծական աշխարհը, աշխատասիրու-
թյամբ ակադեմիկոս Հրանտ Թամրազյանի, Եր., 2001 թ.:

8. Շարական (ժողովածու) - Աշխարհաբարի վերածեցին Ա. Մադոյանը ն
Գ. Մադոյանը, 2001 թ.:

9. Հրաչյա Միրզոյան - Վովհաննես Մրքուզ Ջուղայեցի, 2001 թ.:

10. Ռուբեն Ղազարյան - Միջին գրական հայերենի բառապաշարը,
2001 թ.:

11. Բաբկեն Հարությունյան - Մեծ Վայքի վարչա-քաղաքական բաժանման
համակարգն ըստ «Աշխարհացոյցի», 2001 թ.:

12. Վարդան Արնելցի - Տիեզերական պատմություն (աշխարհաբարի
վերածեց Գ. Թոսունյանը), 2001 թ.:

13. Գնորգ Մադոյան - Գրիգոր Անավարզեցին շարականագիր, 2001 թ.:

14. Գնորգ Աբգարյան - Վայ տպագրության նախապատմություն, 2001 թ.:

15. Փայլակ Անթապյան - Հովհաննես սարկավագ Իմաստասեր, 2001 թ.:

16. Յոզեֆ Կարստ - Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն,
2001 թ.:

17. Ռաֆայել Մաթնոսյան - Կուբան ապագայի որոնումներում. իրադար-
ձություններ ն դասեր, 2001 թ.:

18. Խաչիկ Բադիկյան - Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան,
2002 թ.:

19. Վրաչյա Գաբրիելյան - Հայոց բնաշխարհը (դասագիրք), 2002 թ.:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 845

20. էդուարդ Աղայան - Լեզվաբանական հետազոտություններ, 2003 թ.:

21. Արտակ Մովսիսյան - Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր
մշակույթը, 2003 թ.:

22. Վրաչյա Աճառյան - Քննություն Կիլիկիայի բարբառի, 2003 թ.:

23. Պիոն Վակոբյան - Գիտական ուսումնասիրություններ, 2003 թ.:

24. Աշոտ Սուքիասյան - Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բա-
ռարան (2004 թ. արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին` «Մարդ-
կային զարգացման ն հումանիստական արժեքների, այդ թվում` հու-
մանիտար գիտությունների զարգացման բնագավառում ձեռք բերված
նվաճումների համար»), 2003 թ.:

25. Երջանիկ Գնորգյան - Վայոց շարժումային լեզվի բացատրական բա-
ռարան (Շարժութարան), 2003 թ.:

26. Վայնրիխ Հյուբշման - Հայերենի քերականություն, առաջին մաս, Հա-
յերենի ստուգաբանություն, 2003 թ.:

27. Վայնրիխ Հյուբշման - Հայագիտական ուսումնասիրություններ,
2004 թ.:

28. Ալեքսանդր Մարգարյան - Հայոց լեզվի քերականություն (Ձնաբանու-
թյուն) 2004 թ.:

29. Ռամազ Գորգաձե - Հայերեն-վրացերեն զրուցարան, 2004 թ.:

30. «Ժուռնալ Ազիատիկ» հանդեսի հայագիտական նյութերի ծանոթա-
գրված մատենագիտություն, 2004 թ. (ռուսերեն):

31. Վրաչյա Աճառյան - Վայոց պատմություն, հյուսված ընդհանուր պատ-
մության հետ, 2004 թ.:

32. Յովհաննէս Սարկաւագ Իմաստասէր - Լուծմունք «Սահմանաց գրոց»,
2004 թ.:

33. Սանդրո Սարդարյան - Հայաստանը քաղաքակրթության օրրան,
2004 թ.:

34. Կարէն Իւզբաշեան - Աւարայրի ճակատամարտից դէպի Նուարսակի
պայմանադրութիւնը, 2005 թ.:

35. Վարություն Դելլալյան - Ժողովածու, 2005 թ.:

36. Բախտիար Հովակիմյան - Հայոց ծածկանունների բառարան, 2005 թ.:

37. Գառնիկ Անանյան - Ակնարկներ հայոց հին ն միջնադարյան հրապա-
րակախոսության, 2005 թ.:

38. Վահան Տեր-Ղնոնդյան -- Կիլիկյան Գայաստանը ն Մերձավոր Արնելքի
արաբական երկրները (1145-1226 թթ.), 2005 թ. (ֆրանսերեն):

39. Գառնիկ Ստեփանյան -- Երզնկա (Հնագույն դարերից մինչն մեր
օրերը), 2005 թ.:

40. Վրաչյա Աճառյան - Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համե-
մատությամբ 562 լեզուների. Իմաստաբանություն, Բառաքննություն,
Շարահյուսություն, 2005 թ.:

41. Օտար աղբյուրները Վայաստանի ն հայերի մասին. 16-րդ հատոր:
Արաբ մատենագիրներ Թ-Ժ դարեր: Ներածությունը ն բնագրերից
թարգմանությունները Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, 2005 թ.:

846

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.

51.
52.

53.
54.

55.

56.

57.

58.
59.

60.

61.

62.

63.

64.

65.

66.

Սահակ Բազյան - Խաչատուր Աբովյանը առակախոս-բանաստեղծ ն
դրամատուրգ, 2005 թ.:

Ռամազ Գորգաձե - Վրացերեն-հայերեն բառարան, 2005 թ..:

Պավել Շարաբխանյան - Վանգաբանություն, 2005 թ.:

Ռուբէն Ղազարեան - Գրաբարի հոմանիշների բառարան, 2006 թ.:
Գրիգոր Զօհրապը ժամանակակիցների յուշերում եւ վկայութիւննե-
րում: Աշխատասիրութեամբ Ալբերտ Շարուրեանի, 2006 թ.:
Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Ա, Պատմագիտա-
կան ուսումնասիրություններ, 2006 թ:

Հ. Պօղոս Գոճանեան - Ուղեցոյց դասական ուղղագրութեան, 2006 թ.:
Հայկազ Ժամկոչյան - Վայ ժողովրդի պատմություն, 2006 թ.:

Հայ հմայական ն ժողովրդական աղոթքներ: Աշխատությամբ Ս. Հա-
րությունյանի, 2006 թ.:

Սաթենիկ Գեջյան - Անի: Մատենագիտություն, 2006 թ.:

Վարություն Մ. Վենետիկյան, Ջերալդ Ա. Ուորֆիլդ - Համաշխարհային
առնետրի ֆինանսավորում, 2006 թ.:

Շահէ Արքեպիսկոպոս Աճէմեան, Հայերէն Աստուածաշունչը, 2006 թ.:
ԼՃ ԽՍ /ՃԼՍԲԸԷ ԲՔԿՄԷՒԸԷԿՊԱՔ - Շօ/6Շեօո մս Խ181:6ոմմճոռո, 2006 թ.,
«Նաիրի» հրատարակչության հետ համատեղ

Արնելագիտության հարցեր (Վոդվածների ժողովածու, հատոր /1),
2006 թ.:

Հակոբ Սիմոնյան - Վերին նավեր, գիրք Ա, (1976-1990 թթ. պեղումների
արդյունքները), 2006 թ.:

Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Բ, Պատմա-բա-
նասիրական ուսումնասիրություններ, 2006 թ.:

Լիլիթ Զաքարյան - Աղջոց սուրբ Ստեփանոս, 2007 թ.:

Ալբերտ Խառատյան - Կոստանդնուպոլսի հայ գաղթօջախը (Մ-2471
դարեր), 2007 թ.:

Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, Զ հատոր, Ը դար, տպագրվել է
Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.:

Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, է հատոր, Ը դար, տպագրվել է
Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.:

Մատենագիրք Հայոց, մատենաշար, Ը հատոր, Շարական, տպագրվել
է Անթիլիասում (Լիբանան), 2007 թ.:

Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա (Հնագույն ժամանակ-
ներից մինչն Ք. հ. 298 թվականը), հատ. 1, 2007 թ.:

Ռուբեն Ղազարեան, Հենրիկ Ավետիսեան - Նորայայտ բառեր
գրաբարում, 2007 թ.:

Ֆելիքս Վայրապետյան - Ֆենոլոգիայի հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն
բացատրական բառարան, 2007 թ.:

Արմէն Մալխասեան (կազմող) - Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անուան
Մատենադարանի, հատոր Գ, 2007 թ.:

ՍԻԲԻՐԱԿԱՆ 847

67. Դենի դը Ռուժմոն - Սերը ն Արնեմուտքը (թարգմ. Ալ. Թոփչյանի),
2007 թ.

68. Սերոբ Ղազարյան - Հայոց լեզվի պատմություն, 2007 թ.:

69. Լաւրենտի Յովհաննիսեան - Հայ թարգմանական գրականութեան
բառապաշարը (/ դար), Ազգային Մատենադարան, հ. ՄԽ, 2007 թ.:

70. Վամաստեղ - Մոռացված էջեր, հատոր Դ, 2007 թ.:

71. Գրիգոր Միքայելյան - Կիլիկիայի հայկական պետության պատմու-
թյուն, 2007 թ.:

72. Նիկողայոս Ադոնց - Երկեր, հինգ հատորով, հատոր Գ, Վայերենագի-
տական ուսումնասիրություններ, 2008 թ:

73. Աելիտա Դոլուխանյան - Ֆրեդերիկ Ֆեյդին հայագետ, 2008 թ.:

74. Ստեփան Պողոսյան - Պատմագիտական ուսումնասիրություններ,
2008 թ.:

75. Ժիրայր Անանյան - Պիեսներ, Ընտրանի, 2008 թ.:

76. Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, Թ հատոր, Թ դար, տպագրվել է
Անթիլիասում (Լիբանան), 2008 թ.:

77. Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, ԺԲ հատոր, Ժ դար Գրիգոր
Նարեկացի, տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան), 2008 թ.:

78. Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, ԺԳ հատոր, Գանձեր | մաս,
տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան), 2008 թ.:

79. Մատենագիրք Հայոց - մատենաշար, ԺԴ հատոր, Գանձեր || մաս,
տպագրվել է Անթիլիասում (Լիբանան), 2008 թ.:

80. Խաչիկյան Լնեոն - Աշխատություններ, հատոր Գ, («Նաիրի» հրատա-
րակչության հետ համատեղ), 2008 թ.:

81. Վարությունյան Հ. Մ. - Նոր Բայազետի գավառը 1828-1913 թթ.,
2008 թ.:

82. Գրիգոր Ղափանցյան - Արմատական բառարանի առթիվ դիտողու-
թյուններ, Ճքճ 11քօթքմոաում խագօա8օքԿզօշաամ օ6ք83 7 ձքուցու,
2008 թ.:

83. Բաբկեն Հարությունյան - Խորհրդահայ թատրոնի տարեգրություն,
հատոր |||, 2008 թ.:

84. Վահրամ Ղարախանյան - «Գալուստ Կյուլպենկյան» հիմնարկության
հայանպաստ գործունեությունը. 1956-2006 թթ., 2008 թ.:

85. Ավետիք Իսահակյան - Երկերի լիակատար ժողովածու, հատոր |Մ -
Պոեմներ, 2008 թ.:

86. Վրաչյա Հարությունյան - Շուշի, 2«Մ/1-242« դդ. տապանագրեր, 2008 թ.:

87. Գառնիկ Ստեփանյան - Ակնարկներ սփյուռքահայ թատրոնի պատմու-
թյան, Գիրք 2, Ամերիկահայ թատրոնի պատմություն, 2008 թ.:

88. Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան Մատենադա-
րանի, հատոր Դ., 2008 թ.:

89. Ալեէմեզեան Նարեկ եպս. - Վայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ
պատասխանները ոչ-ուղղափառ առարկութիւններու, 2009 թ.:

848 ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

90. Վրաչիկ Սիմոնյան - Հայերի զանգվածային կոտորածները Կիլիկիայում
(1909 թ. ապրիլ), 2009 թ.:

91. Ստեփան Տ. Մելիք-Բախշյան - Հայոց պաշտամունքային վայրեր,
2009 թ.:

92. Աշոտ Սուքիասյան - Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բա-
ռարան (2004 թ. արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին` «Մարդ-
կային զարգացման ն հումանիստական արժեքների, այդ թվում` հու-
մանիտար գիտությունների զարգացման բնագավառում ձեռք բերված
նվաճումների համար»), երկրորդ հրատարակություն, 2009 թ.:

93. Ստեփան Պողոսյան - Վայոց ցեղասպանության պատմություն, հ. 2,
2009 թ.:

94. Պերճ Զեյթունցյան - Ապրենք տասը պատվիրաններով, 2009 թ.:

95. Վակոբ Չոլաքյան - Քեսապի բարբառը, 2009 թ.:

96. Վրանտ Թամրազյան - Երկեր, հ. 2, 2009 թ.:

97. Արամ Բարլեզիզյան - Հայերեն - ֆրանսերեն բառարան, 2009 թ.

98. Վրաչիկ Սիմոնյան - Ազատագրական պայքարի ուղիներում, 2009 թ.

99. Գառնիկ Ստեփանյան - Մղձավանջային օրեր, 2009 թ.

100. Արամ Սիմոնյան - Զանգեզուրի գոյամարտը, 2009 թ.:

101. Գուրգեն Մահարի - Սիբիրական, 2009 թ.: