Սկզբից Էր Տառը

Ռ ՈՒԲԷՆ Յ Ա կ ՈԲԵ Ա Ն

ՍկԶԲԻՑ Էð ՏԱՌԸ

Գրի ոաïմութեան եւ ïաոարուեսïի Համաոօï ակնարկ

Տ ՆՂԴ

ԵՃԸՊՀ ՀðԱՏԱðԱկՉՈՒԹՅԻՒՆ

º ð º ô ² Ü

Խմբագիրª Գէորգ Տէր-Վարդանեան

ՀՏԴ 801.115 ԳՄԴ 81.2-8 Յ-251 Ռուբէն Յակոբեան (Թարումեան) Յ-251

Սկզբից էր տառը. Գրի պատմութեան եւ տառարուեստի

համառօտ ակնարկ£ Ուսուﬓական ձեռնարկ /Թարումեան.- Եր. §ԵրՃՇՊՀ հրատարակչութիւն¦, 2004, – 242 էջ, 117 նկար£ Գրքում համառօտակի շարադրուած է գրի պատմութիւնը, ներկայացուած են գրի տարբեր տեսակները£ Առանձին շարադրուած է հայոց գրի պատմութիւնը, դիտարկուած են հայոց տառերի ծագուﬓաբանական հարցերª ելնելով նախաքրիստոնէական հայոց գրի գոյութեան վարկածից£ Զգալի տեղ է յատկացուած հայոց, ինչպէս նաեւ լատինական եւ կիւրեղեան տառերի գործնական ձեւաստեղծման եւ գեղագիտական հարցերին£

Յ

4602 000 000 820(01)-2004

ISBN 99941-914-5-4 ԳՄԴ 81.2-8 (Պ) Պատճէնաշնորհ, Ռ. Յակոբեան (Թարումեան), 2004

ԽմԲԱԳՐԻ ԿՈՂմԻó

Ø

եր դրին եւ դրչութեան պատմութեանը վերաբերող

մանր ու մեծ, Համառօտ կամ ընդարձակ աշխատութիւները բաւական շատ են: Անշուշտ, այդ մեծ ժառանդութեան առկայութիւնն ամենեւին չի նշանակում, թէ արուածը բաւարար է, կամ ասպարէզի խնդիրները լուծուած Համարելու իրաւունք ունենք: Սակայն սրան առնչուող մի այլ կարեւոր՝ դործնական տառաստեղծման բնադւառում, ցաւօք, մեր ունեցածը բլորովին մեծ չէ: կայ մի այլ՝ տառաստեղման ասպարէզում նորերս առաջացած իրողութիւն. արճիճի վրայ, Հի•ուած տպադրութիւնն արդէն դրեթէ Հի•ովին դուրս է մղուել կեանքից: Համակարդչային տպադրութիւնն այժմ լիովին դերիշխում է նաեւ ամբողջ Հայ (Հայաստանեան եւ սփիւռքի) իրականութեան մէջ: Տպադրական արուեստի Հին՝ արճճաՀիմք սկզբունքի պայմաններում եւս մեր տառատեսակաները շատ էլ ակնաՀաճոյ, դիւրընկալելի ու խնայողական չէին: Նոր պայմաններում էլ տառաստեղծները նախ քանակով շատ չեն, ապա՝ մեծ մասամբ մասնադիտական անՀրաժեշտ պատրաստութիւն չունեն: Աւելին՝ ազդային դրի անցած ճանապարՀին, նրա մանրամասներին ու միտու•երին անտեղեակ լինելով, երբե•՝ պաՀի թելադրանքով Հապշտապ դործ անելով, մէջտեղ են բերում տառատեսակներ, որոնք աւելի շատ կապ ունեն օտար՝ լատինատառ կամ ռուսական-կիւրեղեան դրա-տառային

աւանդոյթի Հետ, ուստի եւ դրանցով ասպարէզ նետուող դրականութիւնը մեր մշակոյթի Համար դառնում է աւելորդ՝ չընթերցուող մի բեռ: Համոզուած ենք, որ այսուՀետեւ արճիճի տառատեսակներ ստեղծելն անիմաստ է լինելու, ասպարէզի զարդացման միակ եղանակը լինելու է Համակարդչայինը: Բնականաբար, այստեղ նոյնպէս նախընտրելի է լինելու արՀեստավարժութիւնը: Այս ամէնի Հիման վրայ կարող ենք վստաՀօրէն ասել, որ Ռուբէն Յակոբեանի ներկայ աշխատութիւնը շատ անՀրաժեշտ, նոյնիսկ արդէն ուշացող դիրմ է: Եթէ աւելացնելու լինենք նաեւ այն, որ Հեղինակը Համակարդչային տառաստեղծման դործի սակաւաթիւ լաւ մասնադետներից մեկն է, ապա առաւել ակնառու կլինեն այս աշխատութեան արժանիքները: Մենք Համամիտ չենք Հեղինակի որոշ դրոյթների եւ դնաՀատականների (օրինակ՝ Հայոց դարձին, Լուսաւորչի դործունէութեանը, նախամեսրոպեան դրին վերաբերողներին), սակայն դրքի արժէքի իմաստով սա նշակակութիւն չունի: կարեւորն այն է, որ աշխատութեան կառուցուածքը լիովին տրամաբանական է. շարադրանքի Համար որդեդրուած լաւադոյն սկզբունքն այն է, որ տառաստեղծման դործնական խնդիրները ներկաեացուած են ազդային դրչութեան պատմութեան, դրատեսակների առաջացման ու զարդացման աւանդոյթի անՀրաժեշտ իմացութեամբ ու Հաշուառմամբ: Աւելին՝ դիտակցելով, որ Հայ ընթերցողը շատ է առնչւում որոշակիօրէն այլ մշակութային աշխարՀների Հետ, նա իր խնդիրները դիտարկում է նաեւ լատինական, յունական ու կիւրեղեան դրերի աւանդոյթի անՀրաժեշտ իմացութեամբ, որով եւ աւելի տրամաբանուած ու Հի•աւորուած են դառնում յատկապէս «Գործնական տառաստեղծում» դլխում ներկայացուած կարեւոր արդիւնքները: Այսպիսով, Ռ. Յակոբեանի ներկայ դրքի կարիքն այսօր շատ մեծ է: Գէորդ Տէր-ìարդանեան 28. ԺԲ. 97.

¶

իրը եւ ճարտարապետութիւնը արուեստի այն ստեղ-

ծադործական բնադաւառներից են, որոնք առաւելադոյնս արտայայտում են տուեալ ժողովրդի ձեւաբանական իդեալները եւ ճանաչողական ըմբռնու•երը: Գրչութեան եւ ճարտարապետութեան արուեստները յօրինուածքային արարող Հիմքեր ունեն, ու Հէնց այդ պատճառով էլ նման են իրար եւ փոխկապուած: Ներկայացուող աշխատութեան վերնադիրը՝ այն է. «Սկզբից էր տառը. դրի պատմութեան եւ տառարուեստի Համառօտ ակնարկ»՝ որպէս թեմայի արտայայտութիւն՝ Հետաքրքիր է դտնուած: Պարզորոշ երեւում է, որ աշխատութիւնում ուսու•ասիրուած են տառի ձեւադոյացումը, նրա պատմական զարդացումը եւ դեղադիտական Հարցերը: Աշխատութեան նպատակն է դեղարուեստի մասնադիտութեան ուսանողներին ոչ միայն սովորեցնել դրչարուեստի դեղադիտական սկզբունքները, այլեւ այն կատարել ձեւաբանական մեթոդով. այսինքն՝ տառարուեստը սովորեցնել իր կազմաւորման ընթացքի մէջ: Այդ կապակցութեամբ աշխատութիւնում մեթոդական խնդիրներ են դարձել Հայոց այբուբենի, ինչպէս նաեւ առՀասարակ դրի ստեղծման պատմութիւնը, Հայոց տառերի վայելչադրական առանձնայատկութիւնները եւ այլն:

Տառարուեստի ուսու•ասիրութիւնը բոլորովին էլ նոր չէ: կան Հայ դրչութեան արուեստին նուիրուած բազմաթիւ աշխատութիւններ, օրինակ՝ Ս. Լալաֆարեանի, Արտ. Մաթեւոսեանի: Սոյն աշխատութիւնը մեկնակէտ վերձնելով վերոյիշեալ աշխատութիւնները, ինչպէս նաեւ Հայկական ձեռադրերն առՀասարակ, որոնք դրքի ձեւով Հայ դրչութեան արուեստի իրական թանդարաններ են, միաՀիւսում է նրանց ներդրու•երը ըստ ճարտարապետական դրչութեան պաՀանջների: Վերջինն աւելի ցայտուն է դառնում, եթէ նշենք, որ աշխատութիւնը նաեւ Հի•ուած է Հայկական տառարուեստի բնադաւառում արդի Համակարդչային նուաճու•երի կիրառման վրայ: Համակարդչային եղանակները դրչութեանը ձեւակերպման մեծ Հնարաւորութիւններ են ընձեռում: Միջնադարեան տառարուեստը, կանոնացուելով արդի Հայ վարպետների որոնու•երով, Համակարդիչների միջոցով Համամասնական, Համաչափական եւ պլաստիկայի տարբերակու•եր կատարելու բազմազան խորմ է ստեղծում: Ուսու•ասիրութեան՝ նշուած նուաճու•երի միաՀիւսման մեթոդի շնորՀիւ ստեղծուած սոյն ուսուցողական ձեռնարկը կարեւոր ներդրում է պատմական, ձեւաբանական եւ մանկաւարժական բնադաւառների Համար: Նման աշխատութիւնը՝ մեթոդական Հաւամ կերպով ներկայացումը վաղուց էր սպասւում: Այն այսօր անՀրաժեշտ է եւ ունի զարդացման խօստու•ալից Հեռանկար:

Դ. øերթմենջեան Ճարտարապետութեան դոկտոր 30 յուլիսի 1997 թ.

ՆԱԽԱԲԱն

¶

իրը դծային նիշերի միջոցով մարդու խօսքի ամրա-

կայման ձեւ է: Քանի որ միայն դրի յայտնադործումը մարդկութեանը Հնարաւորութիւն տուեց կուտակելու եւ Հետադայ սերունդներին Հաղորդելու դիտելիքներ, ուրե•, իրաւամբ, սա քաղաքակրթութեան ամենաՀի•արար բաղադրիչներից է: Եւ պատաՀական չէ, որ դրի ստեղծումը բոլոր ազդերի մօտ Համարուել է աստվածատուր երեւոյթ, իսկ դրի ստեղծողները սրբացուել են. երկար դարեր դիրն ու դրադիտութիւնը Հի•ականում եղել են քրմութեան մենաշնորՀը: ԸնդՀուպ մինչեւ ձայնասփիւռի եւ ձայնադրութեան յայտնադործումը միայն դիրն էր Հնարաւորութիւն տալիս մարդկային միտքը Հաղորդելու տարածութեան եւ ժամանակի մէջ, պաՀպանելով այն դարերի ընթացքում: Եւ նոյնիսկ այսօր մեքանական եւ էլեկտրոնային ձայնադրութեան նկատմամբ դիրն ունի մի շարմ առաւելութիւններ, որոնցից կարեւորադոյնը, թերեւս, շարադրանքի Հետ աշխատելու պարզութիւնն ու արադութիւնն է:

Բացի իր անմիջական նշանակութիւնից, դիրն ունի նաեւ դեղարուեստական արժէք, քանի որ իւրաքանչիւր դիր նախ եւ առաջ այս կամ այն ձեւն ունեցող նշանների բազմութիւն է, այդ ձեւերն էլ, ըստ կատարման կարող են ունենալ դեղարուեստական ներդործութեան ուժ, ունենալ կամ չունենալ որոշակի դեղադիտական արժէք: Այս տեսակէտից դիրը ո՛չ միայն դրաբանութիւն կոչուած դիտութեան ուսու•ասիրման առարկան է, այլեւ՝ դեղադիտութեան, ճարտարապետութեան եւ այլն: Ի տարբերութիւն Հարցի դրաբանական կողմի, որը բավականաչափ չլուծուած խնդիրներ ունի, դրի դեղադիտական Հարցերին նուիրուած են բազմաթիւ աշխատութիւններ, Հարցն ուսու•ասիրուած է բազմակողմանիօրէն: Սակայն, ինչպէս ցանկացած արուեստ, տառարուեստն էլ անսպառ է. ստեղծւում են նորանոր տառատեսակներ, դրւում են դրանք վերլուծող աշխատութիւններ, այսինքն՝ տառարուեստը մշտապէս զարդանում է: Սակայն ասուածը Հայոց տառերին եւ Հայ տառարուեստին դրեթէ չի վերաբերում: ԻՀարկէ, մեզանում էլ կան դրաբանական ուսու•ասիրութիւններ, նաեւ նոր տառատեսակներ են ստեղծւում, սակայն, նախ եւ առաջ (օրինակ, եւրոպականի Համեմատ) անբաւարար է այդ դործերի ծավալը, աւելին է •ում ցանկանալ նաեւ մեթոդական մօտեցու•երի առումով: Գրաբանական բնոյթի լուրջ աշխատութիւնները կարելի է Հաշուել մատների վրայ, իսկ Հայոց դրի նկարչական ու դեղադիտական Հարցերին առՀասարակ կամ դրեթէ ոչ մի աշխատութիւն երբեւէ չի նուիրուել: Հեղինակները՝ նկարիչները եւ տառաստեղծները՝ իրենց դործերը Հրապարակում են առանց որեւէ վերլուծական, դործնական-բացատրական մասի: Այդ շարքում փոքր բացառութիւն է Հ. Մնացականեանի «Հայկական տառատեսակներ» դիրքը, որի մէջ կան որոշ դործնական խորՀուրդներ: Մեր դիրքը նպատակ ունի որոշ չափով լրացնելու այդ բացը: Քանի որ որեւէ դրի մասին խօսելիս անՀնար է նրա զարդացման Հարցերին չանդրանդառնալը, ուստի այստեղ կան նաեւ դրաբանական ու պատմական որոշ էջեր: Սկզբում սա դրում էինք որպէս

Երեւանի ճարտարապետաշինարարական ինստիտուտի ուսանողների մեթոդական ձեռնարկ, սակայն աստիճանաբար ընդլայնուելով ՝ այն վերաճեց առանձին մենադրութեան: Մեթոդական առումով դիրքը Հի•ւում է դրերի ձեւադոեացման ուսու•ասիրման զուդաՀեռների անցկացման սկզբունքի, նրանց աստիճանական պատմական զարդացման դիտարկման եւ դծադրական եղանակներով նրանց յարմարադոյն վերարտադրութեան վրայ: Աշխատանքը պատրաստուած է ո՛չ որպէս դիտաՀետազօտական (յղու•երով եւ փաստարկու•երով) քննութիւն, քանի որ Հետապնդում է նախ եւ առաջ մանկավարժական նպատակներ: Այսուամենայնիւ, աշխտանքը Հի•ուած է Հայոց դրերին նուիրուած դիտաՀետազօտական բնոյթի (այդ թւում ՝ Ս. Լալաֆարեանի, Ա. Մովսիսեանի եւ այլոց. տե՛ս նաեւ դրականութեան ցանկը) աշխատութիւնների Հանդամանալի ուսու•ասիրման վրայ: Չնաեած դիրքը նուիրուած է Հայկական տառատեսակներին, սակայն Հաշուի առնելով այն Հանդամանքը, որ այսօր մենք յաճախ ենք շփւում նաեւ լատինական եւ ռուսական տառատեսակների Հետ, վերջում խօսելու ենք նաեւ նրանց առանձնաեատկութիւնների մասին: Սա արդարացուած է նաեւ նրանով, որ Հայոց դիրը, մի շարք ծադու•աբանական, ձեւաբանական եւ դործառութային առանձնաՀատկութիւնների բերումով լատինական, կիրիլեան եւ յունական դրերի Հետ միասին, պատկանում է միեւնոյն խմբին: Նոյն Հանդամանքը Հնարաւորութիւն է տալիս լայնօրէն օդտուելու նաեւ այդ դրերին վերաբերող ուսու•ասիրութիւններից, ինչը եւ արել ենք: Գիրքն ունի երկու Հի•ական՝ պատմական եւ մեթոդական, ինչպէս նաեւ «Հայ տառարուեստի երախտաւորները» յաւելուածական մասերը: Պատմական մասում դիտարկուած են ընդՀանրապէս դրի եւ, մասնաւորապէս՝ Հայոց դրի ստեղծման Համառօտ պատմութիւնը: Ընդ որում, Հաշուի առնելով, որ մեր կողմից կատարուծ ուսու•ասիրութիւնները պաՀանջում են վերանայել Հայոց դրի ստեղծման պատմութեան որոշ Հանդուցային պաՀերը,

այս բաժինը մենք շարադրել ենք նեկայեացնելով ե՛ւ աւանդական, ընդունուած կարծիքը, ե՛ւ մեր Հետազօտութիւններից բխած եզրկացութիւնները: Մեթոդական մասում անդրադարձ է արուած Հայոց եւ, ինչպէս վերը նշուած է, նաեւ լատինական ու կիւրեղեան տառաձեւերի իրադործման օրինաչափութիւններին, դիտարկուած են դրանց դծապատկերման տարբեր եղանակներ: Մեր խորին շնորՀակալութիւնն ենք յայտնում բոլոր նրանց, ովքեր իրենց խորՀուրդներով, դրուատական խօսքերով, ինչպէս նաեւ Համապատասխան պայմաններ ստեղծելով ու միջոցներ տրամադրելով՝ նպաստել են այս դրքի ստեղծմանը:

ՊԱՏմԱԿԱն ԱԿնԱՐԿ

²

յս դլխում շարադրւում է դրի Համառօտ պատ-

մութիւնը: Գրի պատմութեան դոնէ մակերեսային իմացութիւնն անՀրաժեշտ է տառատեսակների այս կամ այն ձեւերը, կառուցուածքն ու բնոյթը Հասկանալու Համար: Տառատեսակների զարդացման վրայ ազդում են ամենատարբեր Հանդամանքներ, իսկ զարդացման օրինաչափութիւնը Հասկանալը նշանակում է նաեւ ժամանակակից տառատեսակների ձեւերի ներքին տրամաբանութեան ըմբռնումը: ՊատաՀական չէ, որ Հեղինակաւոր տառաստեղծներից շատերը տառարուեստի ուսու•ասիրումը եւ տառաստեղծման զարդացումը Հի•ում են նրա պատմութեան քննութեան եւ ոաïմական ձեւերի դիïակցուած ոաïճէնման վրայ: Գրի դոյացման եւ աստիճանական զարդացման ընթացքն ընդդրկում է մարդկութեան պատմութեան մի քանի Հազարամեակ: Գրի առաջացու• անբաժան է պետական կառուցուածքների դոյացումից, քանի որ Հէնց այդ պաՀից է առաջանում տնտեսական, իրաւաբանական, վարչական, դաղափարախօսական դործարքների արձանադրման, պաՀպանման եւ մեծ տարածութիւնների վրայ Հաղորդելու անՀրաժեշտութիւնը: Առանձին Հաղորդադրութիւններ անելու փորձեր նկատւում են արդեն քարի դարի վերջից: Սկզբում Հաղորդու•երի Համար կիրառուել են յուշարար միջոցներ. նախ՝ դրանք կարող էին լինել

տարբեր տեսակի առարկաներ, օրինակ՝ պատերազմ յայտարարելու դէպքում ՝ նետեր. երկրորդ՝ այս կամ այն առարկայի պատկերային կամ պայմանական դծանշանները: Ի տարբերութիւն դեղարուեստական ստեղծադործութիւնների, նման ոաïկերադրերը դեղարուեստական նպատակներ չեն Հետապնդում, բայց նաեւ՝ բառի բուն իմաստով դիր չեն, քանի որ ոչ թէ ամրակայում են խօսքը, միտքը, այլ միայն յիշեցնում են նրա մասին:

ՀԻՒՍԻՍ¬ԱմեՐԻԿեԱն ՀնԴԿԱóԻնեՐԻ ՊԱՏԿեՐԱԳՐԱԿԱն

մԻ ՀեՏԱՔՐՔԻՐ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ.

Որոշ լճերում ձուկ որսալու իրաւունք ստանալու Համար Հնդկացիական եօթ ցեղերի (նշուած են տոտե•երով) կողմից ԱՄՆ-ի կոնդրէսին ուղարկուած խնդրադիր: Տոտեմ -կենդանիների աչքերն ու սրտերը միացնող դիծը ցոյց է տալիս, որ բոլոր եօթ ցեղերը Համամիտ են կռունկի կերպարանքով պատկերուած դլխաւոր՝ օշկաբաւի ցեղին: կռունկի աչքը եւ խնդրոյ առարկայ լճերը (ներքեւի ձախ մասում) միացնող, եւ առաջ՝ դէպի կոնդրէսն ուղղուած դծերը պատկերում են ցեղերի խնդրանքը:

Այսպիսով, պատկերադրերը դրի նախատիպերն են: Եթէ դծադրական նիշը՝ նկարը կամ պայմանական նշանը, որեւէ որոշակի, Հաստատուն Հասկացութեան արտայայտման ձեւ է, ապա այն կոչւում

է դաղա÷արադիր, իսկ նման նիշերի միջոցով Հա-

ղորդու•երի դրանցումը՝ դաղա÷արադրութիւն:* Գաղափարադրութիւնը պատկերադրութիւնից բուն դրին անցնելու փուլն է: Այն ընդամենը նախորդի որոշ չափով կատարելադործուած տարբերակն է եւ չի կարող արտայայտել Հասկացութիւնների միջեւ դոյու*ԱնՀրաժեշտ է նշել, սակայն, որ դաղափարադրերը մինչեւ այսօր շարունակում են կիրառուել արադ ընկալում պաՀանջող Հանրըմբռնելի Հասկացութիւնների նշանակման Համար: Այդպիսիք են, օրինակ, ճանապարՀային երթեւեկութեան նշանները, մարզատեսակների խորՀրդանշանները եւ այլն. դաղափարադրերի մի տեսակ են նաեւ թուանշանները:

ԻՒԿԱԳԻՐ ԱՂՋԿԱյ ՍԻՐՈյ ՏԽՈՒՐ ՊԱՏմՈՒԹԻՒնԸ

Նկարի վերին մասում պատկերուած աստիճանաւոր դծերը խորՀրդանշում են տներ: Տներից մէկի պատերը դծված են ո՛չ ամբողջովին, որ նշանակում է, թէ տունը լքուած է այն մարդու կողմից, որի պատկերը տեղադրուած է նրա մէջ: c-ն կնոջ պատկեր է (կէտադիծը պատկերի վերին աջ մասում խորՀրդանշում է ծամը): c-ն տխրում է (խաչաձեւ դծերը վերին մասում արտայայտում են տուեալ անձի ողբն ու թախիծը): c պատկերը տղամարդու Ե պատկերի Հետ միացնող lո եւ ոՈ դծերը, ցոյց են տալիս, թէ ով է նրա թախիծի առարկան: 7s, էս, 7ս, էs դծերը, որ սովորաբար ծառայում են փոխադարձ սիրոյ արտայայտման Համար, այստեղ Հատւում են Հ կէտից ելնող Հxyr դծով: Այն խորՀրդանշում է խոչնդոտ Ե-ի եւ c-ի միջեւ: Փեշ Հադած (փեշը ռուս կնոջ տարբերիչ նշանն է) c կնոջ պատկերի կողքին ձախ կողմից կայ երկու փոքրիկ պատկեր: Դրանք երեխաներ են: c պատկերի դադաթից ելնող ol ալիքաձեւ դիծը նշանակում է, որ նրա մտքերը Հեռանում են Եի ետեւից: Տղամարդու d պատկերը նոյնանման ալիքաձեւ դիծ է յղում կնոջ c պատկերի կողմը, բայց ի պատասխան ոչինչ չի ստանում: «Դու (Ե) մեկնում ես, կսիրես ռուսի (a), որը կփակի քո ճամփան դէպի ինձ: Դուք երեխաներ կունենաք, եւ դու կապրես ընտանեկան կեանքի Հաճոյքներով: Բայց ես՝ յավէրժ տխուր, մտածելու եմ միայն քո մասին, չնայած որ այստեղ իմ կողքին կայ մարդ (d), որը սիրում է ինձ»: ԱՀա սա է դրուած նամակում:

թիւն ունեցող բարդ յարաբերութիւնները՝ դործողութիւնների, առարկաների, երեւոյթների ծադու•ային, ժամանակային, տարածական եւ այլ յատկանիշները: Գաղափարադրութիւնը չի արտայայտում բառի Հնչիւնային ձեւը, Հետեւապէս՝ դաղափարակդիրը կարող է կարդալ միայն տուեալ նիշերին ծանօթ մարդը, եւ իրեն անծանօթ որեւէ նիշի Հնչիւնային կառուցուածքը վերարտադրել՝ չի կարող:

ՇՈՒմեՐԱԿԱն ԳՐԻ մԻ նմՈՒՇ Ումմի պատկերադրական սալիկներից (մ. թ. ա. մօտ 3200 թ.)

Գաղափարադրութիւնն ունի նաեւ այլ թերութիւններ: Այն պաՀանջում է յիշելու աՀռելի քանակութեամբ նշաններ, այս կամ այն նշանի միանշանակ ըմբռնում չի ապաՀովում, եւ, վերջապէս, վերացական Հասկացութիւնների պատկերման դէպքում դժւարութիւններ է յարուցում: Այդ դժուարութիւնները յաղթաՀարելու Համար կայ մի քանի միջոց, որոնցից կարեւորադոյնն այսպէս ասած թնջուկա (ոեբուսա)-Հնչիւնային մօտեցու• է: Օդտուելով նրանից, որ իւրաքանչիւր Հասկացութիւն տուեալ լեզւում արտայայտւում է Հնչիւնների որոշակի Համադրութեամբ, այդ Հասկացութեան նշանը կարելի է օդտադործել ո՛չ միայն ա՛յդ Հասկացութեան արտայայտման, այլեւ՝ Համապատասխան ա՛յլ Հնչիւնային կապակցութեան Համար: Այս եղանակով կարելի է արտայայտել իւրաքանչիւր, եւ նոյնիսկ՝ վերացական, պատկերման չենթարկուող Հասկացութիւն, ինչպէս նաեւ քերականական ցուցիչներ, մասնիկներ եւ այլն: Ըատ պայմանականօրէն՝սա կարելի է պատկերել այնպէս, ինչպէս Կ. Զեïէն արել է եդիպտական դրի զարդացումը ներկայացնելու Համար: Նախ, պատկերադրերի միջոցով արտայայտուել են այն առարկաներն ու Հասկացութիւնները, որոնք անմիçական-

օրէն կարոÕ են åաïկերուեւ նկարով£ ²åա« կաïարուեւ է որոշ բառերի ՀնչիւնաÛին ÷ոոարինում© օինակ« hթrr «բղեղ» բառր կիրառուել է նաեւ hթr «դառնալ» բառի Համար:

Յետոյ, Հաւանաբար, կարճ բառերն օդտադործուել են բառերի մասերի Հնչիւնային փոխարինման Համար, օրինակ, Ոsdr՝ «ականջ» բառը կարող է կազմուել Հետեւեալ կերպ. Ոs` «åոչ» : dr` «ղամբիւÕ» = Ոsdr:

ԻՀարկէ, իրականում դրի զարդացման ընթացքն աւելի բարդ է, սակայն կարեւոր է Հասկանալը, որ իսկական դիրն այն է, երբ դրանցւում է Հենց խօսքը, երբ իւրաքանչիւր բառը եւ բառերի միջեւ առկայ բոլոր քերականական յարաբերութիւններն արտայայտւում են դրանշաններով, ուրե• եւ՝ Հնարաւոր է լինում վերարտադրել ոչ թէ Հաղորդման իմաստը, այլ նրա բառացի բովանդակութիւնը: Դրա Համար անՀրաժեշտ է, որպէսզի մշակուած լինի առանձին նշանների՝ դրոյթների խիստ որոշակի Համակարդ. ընդ որում ՝ իւրաքանչիւր դրոյթ պէտք է Համապատասխանի խօսքի խիստ որոշակի միաւորին. բառին՝ այդ դէպքում դա կլինի բառադրական դիր կամ բաոադրութիւն, վանկին Համապատասխանելու դէպքում ՝վանկային դիր կամ վանկադրութիւն, եւ, վերջապէս, Հնչիւնին Համապատասխանելիս՝ այբուբեն: Վերջին երկու դէպքերը, սովորաբար, կոչւում են Հնչիւնային դիր: Բառադրական դիրը, որպէս կանոն, մաքուր, առանձին եւ ինքնուրոյն դոյութիւն ունենալ չի կարող, որովՀետեւ նախ՝ լեզուների մեծ մասում առանձին բառերի նշանների յաջորդական տեղադրումով կապակցուած խօսմ արտայայտելն անՀնար է, ապա՝ քերականական յարաբերութիւնները բառերի միջեւ մեծ մասամբ ար-

տայայտւում են ձեւաբանական Հնչիւնային ցուցիչներով, որոնք յատուկ նշաններ են պաՀանջում: Այդ պատճառով տարածուել են բառա-վանկային դրերը: Սրանց Հիմքում եղած դրոյթները երկար ժամանակ պաՀպանել են նկարային ձեւը: Միաժամանակ (եւ նրանց դուրս մղելով), կիրառուել են նաեւ արադադրական տարբեր եղանակներ, որոնցից կարեւորադոյնը բաբելոնեան սեպադիրն է:

ԲԱԶԱ-ՎԱնԿԱյԻն ԳԻՐ

Բառա -վանկային, նկարային դրային Համակարդերը, Հաւանաբար՝ մեծ մասամբ իրարից անկախ, առաջացել են ամենուր, ուր դոյացել են պետութիւններ. փոխառուել կարող էր միայն խօսքի դծադրական պատկերման բուն դաղափարը, իսկ դրային միջոցները տարբեր լեզուների Համար ինքնայատուկ են եւ սերտ կապ ունեն տուեալ լեզուի Հնարաւորութիւնների Հետ: Նիշերի առանձին նմանութիւնները բացատրւում են պատկերուող առարկաների եւ դրանիւթերի կամ

այլ՝ պատաՀական նմանութիւններով: Բա-

ռա-վանկային դրային Համակարդերից ամենայայտնիներն են. Հին եդիոïականը (մ. թ. ա. Դ Հազ. երկրորդ կէսից), շումերականը (մօտաւորապէս մ. թ. ա. 3200 թուականից) եւ նրանից ծադած սեպադիր տարատեսակները, էլամականը (մ. թ. ա. Գ Հազ.), նախաՀնդկականը (մ. թ. ա. Գ-Բ Հազ.), կրեïէականը (մ. թ. ա. Գ Հազ. մինչեւ մ. թ. ա. Բ Հազ. վերջին քարորդը), չինականը (մ. թ. ա. Բ Հազ.-ից) եւ նրա Հիմքի վրայ Հեռաւոր Արեւելքում դոյացած այլ դրերը (կորէական, ճապոնական, վիետնամական): Այս Համակարդերում դրոյթը կարող է լինել մի քանի տեսակի. նշանակել բառ (բաոադիր), առանձին Հնչիւններ կամ Հնչիւնակապակցութիւններ (վանկադիր) կամ լինել Հասկացութիւնների որեւէ խմբի որոշիչ: կայ նշանների մի կարեւոր տեսակ եւս. այլադրերը, որոնք այսպէս են կոչւում, որովՀետեւ ծառայում են՝ որեւէ լեզւում մէկ այլ լեզուի դաղափարադրերով նրա իսկ բառերի եւ արտայայտութիւնների դրանցման - նշանակման նպատակին:

Քանի որ աշխարՀի ամենաՀին դրերի զդալի մասը պատկանում է սեպաձեւ դծիկներից կազմուած դրանշանների Համակարդ ունեցող դրերի խմբին, ուստի արժէ մի քանի խոսքով անդրադառնալ այդ դրերին, որ կոչուում են սեոադրեր:

«Գիլդամեշը եւ ուռին» շումերական դիւցազնաւէպի բնադրով կաւէ սալիկի դծապատկերը (մ. թ. ա. Բ Հազ.): Սա Հնադոյն սեպադրի օրինակներից է:

Գրանշանների արտաքին այս ձեւը լիովին բացատրւում է դեռեւս չկարծրացած կաւէ սալիկների վրայ ուղղանկիւն ձողի կողով դրելու արՀեստով: Գտնուած Հնադոյն սալիկներից պարզ երեւում

է, թէ ինչպէս է Հնադոյն նկարային դիրն աստիճանաբար

վերածուել սեպադրի: ԱնՀրաժեշտ է յիշել, որ ëեåա·իր ասելով Հասկանում

են դրի արïաùին Óեւր, մինչդեռ սեպադրի տեսմ

են

ունեցել ե՛ւ դաղափարադիրը, ե՛ւ վանկադիրը, ե՛ւ, նոյնիսկ, այբուբենը՝ Հնչիւնային դիրը: Ստորեւ բերւած է մի օրինակ Հին բաբելական դրից, եւ աղիւսակ, որը պատկերում

է նկարային դրի աստիճանական վէրա-

ճումը սեպադիր նշանների: Պէտք է, սակայն, Հատուկ ուշադրութիւն դարձնել այն Հանդամանքի վրա, որ ներկայացված ձեւափոխութիւնները իրականում

կատարւել են չափազանց դանդաղ՝

դարերի ու Հազարամեակների ընթացքում:

ՀԻն ԲԱԲելԱԿԱն ԳԻՐԸ.

Համմուրապիի օրենսդրքի 6-րդ կէտը:

(31) šսո-ոa a-11-lսո (32) ոaոkսr 1l1ո (33) Ս ekall1ո (34) 1š-r1-1q (35) a-11-lսո šսմ (36) 1d-da-ak (37) Ս ša šսմ-qa-aո (38) 1-ոa qճ-t1-šս (39) 1ո-հս-rս (40) 1d-da-ak Եթէ մարդը դողացել է Աստուծոյ կամ պալատի ունեցուածքը, այդ մարդը պիտի սպանուի. ինչպէս նաեւ նա, ով դողօնը նրա ձեռքից ընդունել է՝ պիտի սպանուի:

ՎԱնԿԱյԻն ԳԻՐ. Գրի վանկային Համակարդերը, սովորաբար, բառա-վանկային Համակարդերի Հետադայ զարդացման արդիւնք են, չնայած յայտնի են նաեւ, այսպէս ասած, արՀեստականօրէն վանկային դիր ստեղծելու առանձին դէպքեր: Դրանցից է, օրինակ, Հիւսիսամերիկեան Հնդկացիական չիրոկի ցեղի Համար 1821 թուականին Հնդկացի Սիկվայայի ստեղծած վանկային դիրը (այդ դրով որոշ ժամանակ նոյնիսկ լրադիր է Հրատարակուել): Այսպէս, կրետէական բառա-վանկային դրի ժառանդորդ դարձաւ կիպրոսի վանկային դիրը, իսկ Հին պարսկական դրեթէ մաքուր վանկային դիրը բաբելոնեան սեպադրի Հեռաւոր ժառանդորդն է: Վանկային դիրը լայն տարածում դտաւ յատկապէս Հնդկաստանում եւ Հարաւ-Արեւելեան Ասիայում: Նրա ամենաՀին Համակարդերից են քարոշթին եւ բրաՀմին (մ. թ. ա. Դ-Գ Հազ.), որոնց ծադու• առայժմ այնքան էլ պարզ չէ:

ՀԻն ՇՈՒմեՐԱԿԱն նՇԱննեՐԸ եՒ նՐԱնó ՎեՐԱճՈՒմԸ ՍեՊԱԳԻՐ նՇԱննեՐԻ

Սրանցից վերջինից ծադել են բազմաթիւ (մի քանի տասնեակ) ՝ այժմ էլ դործածական, դրային Համակարդեր, որոնցից կարեւորադոյնը դեւանադարին է, որ Հնդկաստանեան դրաբարի՝ սանսկրիïի, եւ Հնդկական ամենատարածուած, իսկ այսօր արդէն՝ նաեւ պետական՝ Հինդի լեզվի դիրն է:

ԴեՒԱնԱԳԱՐԻ ԳԻՐԸ

Իսկ մեզ Համար յատկապէս կարեւոր է արդեն դրեթէ վանկային դարձած այն դիրը, որը դոյացել էր բաբելոնեան սեպադրից, եւ որը դործածում

էին խուրրիների երկրում, ապա նաեւ՝ Հայ-

քում, Արարատեան (Վանի) թադաւորութեան օրոք: Այս դիրը եւ խուրրիական խմբին պատկանող լեզուն մոտ 300 տարի Հայքում եղել են պաշտօնական դործածութեան մէջ (ինչպէս Հետադայում ՝ արամէերէնը եւ յունարէնը, իսկ մեր օրերում, մինչեւ վերջերս՝ ռուսերէնը) եւ միայն այս դրի շնորՀիւ է, որ մենք այսօր կարող ենք քիչ թէ շատ մանրամասն պատկերացում ունենալ մեր երկրի այն դարերի պատմութեան մասին:

Արա Գեղեցիկ Ա ( Արդիշտի Ա) թադաւորի՝ Երեւան ամրոցի Հի•ադրմանը վերաբերող արձանադրութիւնը բազալտի սալի վրայ:

Այս դիրը ասորեստանեան սեպադրից դրեթէ չի տարբերւում. միակ բացառութեամբ, որը թելադրուած է, Հաւանաբար, քա20

րի վրայ դրելու արՀեստի առանձնայատկութեամբ: Այն է. երբ ասորեստանեան դրում Հորիզոնական սեպը Հատում է ուղղաձիդը, արարատեան Համապատասխան դրանշաններրի տարբերակներում Հատում չկայ. Հորիզոնական սեպն ընդՀատւում է, ապա ուղղաձիդ սեպից այն կողմ դրւում է մի այլ սեպ:

Արարատեան սեպադիրը պարունակում է վանկանշաններ եւ թուով մօտ քառասուն դաղափարանշան: Ստորեւ բերուած են արարատեան սեպադրի շուրջ 120 նշան: Վանկային Համակարդերի ընդՀանուր թերութիւնը դրանշանների (դրոյթների) չափազանց մեծ քանակն է (մի քանի Հարիւր), նաեւ՝ նրանք որոշակի պատկերներ չեն արտայայտում, ուստի եւ վատ են յիշւում, դժվար են իւրացւում եւ քիչ են տարբերւում մէկը միւսից, այսինքն՝ ունեն ընթեռնելիութեան ցածր յատկանիշ: Բացի սրանից, նրանք անյարմար են այն լեզուների Համար, որոնց մէջ Հնչիւնափոփոխութեան երեւոյթներն առաջացրել են մի վանկի մէջ բաղաձայնների քանակի աճ: Խնդիրն այն է, որ վանկային դիրը, որպէս կանոն, ունի միայն բաց (ձայնաւորով աւարտուող, բաղաձայնով «չփակուած») վանկերի նշաններ: Այդպիսի դրով Հեշտ է դրել, օրինակ, §բա-լե-նի¦ (Հայերէնում այս կարդի բառերը չափազանց քիչ են), մինչդեռ §ճկուածք¦ բառը կստանար՝ լաւադոյն դէպքում ՝ Հետեւեալ տեսքը. ճը¬կո¬ւա¬ծը¬քը:

ԱյԲՈՒԲեն Այբբենական է այն դիրը, որի իւրաքանչիւր նշանն արïայայïում է մէկ Հնչիւն, իսկ իւրաքանչիւր Հնչիւնին Համաոաïասխանում է մէկ դրանշան: Այբուբենը դրի ամենապարզ եւ յարմար տեսակն է: Այբբենական դրեթէ բոլոր յայտնի Համակարդերն ունեն ընդՀանուր ծադում եւ սկիզբ են առնում Փիւնիկէի, Սիրիայի ու

ԱՐԱՐԱՏեԱն ՍեՊԱԳՐԻ նՇԱննեՐԸ (ԸՍՏ Հ. ԱճԱԶեԱնԻ)

Պաղեստինի սեմական (աւելի ճիշտ՝ Հիւսիս-սեմական) դրից: Փիւնիկէում եւ Պաղեստինում մ. թ. ա. Բ Հազ. կէսից ոչ ուշ տարածուած էր մի դիր, որի մէջ նշանակւում էին միայն բաղաձայները (22 նիշ. սկզբում, Հնարաւոր է, մի փոքր աւելի): Արդէն այն ժամանակ Հաստատուել էին այս այբուբենի դրանիշերի Հերթակարդը եւ դրոյթների (տառերի) անունները, որոնք Հետադայում դարձան տարբեր այբուբենների տառերի կարդի եւ անունների Հիմքը: Սա դեռեւս այբուբեն չէր՝ այս բառի բուն իմաստով, որովՀետեւ ձայ-

նաւորներ նշանակող յատուկ նիշեր չունէր (այսօր Համարում են, որ այբուբենի ստեղծման ճանապարՀին այդ կարեւորադոյն քայլն արել են յոյները), սակայն, երբե• նոյնպէս կոչում են այբուբեն:

Հնադոյն Հիւսիսսեմական արձանադրութիւններից մէկը. Ախիրամի արձանադրութիւնը, մ. թ. ա. ԺԲ-ԺԱ դդ.:

Այդպէս կոչուած փիւնիկեան դրի ծադման մասին կան մի քանի տեսակէտներ: Ոմանք (Լենորման, դէ Ռուժէ եւ այլոք) Համարել են, որ փիւնիկեան այբուբենի Հիմքում եդիպտական դրի ձեւափոխուած բաղաձայններն են: Ուրիշները կարծում են, որ փիւնիկեան դրի Հիմքում սկղբնաՀնչիւնային սկղբունքն է, իսկ դրանշանները (բայց ո՛չ արժէքը) վերցուած են եդիպտական Հիէրոդլիֆներից: Այս կարծիքը, չնայած շատ Հակառակորդներ ունի, սակայն բաւական տարածուած է: կան այլ վարկածներ եւս: Բոլոր դէպքերում անկասկածելի է թւում, որ փիւնիկեան դրի՝ Հիւսիսային Փիւնիկէի, ուդարիտեան սեպադիր «այբուբենի» (ունի փիւնիկեանին Համապատասխանող Հերթակարդ), Հարաւսեմական, եւ, դուցէ նաեւ սինայէական դրերի Հիմքում միեւնոյն վանկային նախատիպն է: Ինչ վերաբերում է այս դրի ստեղծման ժամանակին, ապա ամենայն Հաւանականութեամբ դա տեղի է ունեցել Հիքսոսեան դարաշրջանում, այսինքն՝ մ. թ. ա. 1730-1580թթ: Փիւնիկեան դիրն իր արամէական տարբերակով (արամէերէնի Հետ միասին) լայն տարածում դտաւ Հին պարսկական պետութեան դրասենեակներում (մ. թ. ա. Զ-Դ դդ.) ՝ Փոքր Ասիայից մինչեւ Հնդկաստան: Դա բերեց նրա բազմաթիւ տեղական տարատեսակների ձեւաւորմանը, եւ յարմարեցմանը՝ ամենատարբեր լեզուներ վերարտադրելու Համար: Այդ տարբերակներից մէկը՝ այսպէս կոչուած «քառակուսի» տառատեսակն ընդօրինակեցին Հրէաները (աւելի Հնում Հրէաները դործածում էին այբուբենի փիւնիկեան տարբերակը, որի վերջին ժառանդորդը Պաղեստինում

սամարացիների սակաւամարդ աղանդի դիրն է): Արամէական արադադրի մի առանձնայատուկ տարբերակ, որին աւելացուած էին վերտողային եւ ենթ ատողային նշաններ, դարձաւ արաբական այբուբենի Հիմքը: Վաղ, դրասենեակային իր տարբերակով, ապա նաեւ՝ ի դէմս այլ տարատեսակների, արամէական այբուբենը մ. թ. ա. Դ-Գ դդ. կիրառուեց իրանական խմբի լեզուների՝ միջին պարսկերէնի, պաՀլաւերէնի, սոդդիերէնի, խորեզմերէնի եւ միւսների Համար: Հին պարսկական կայսրութեան անկումից եւ յունա-մակեդոնականան նուաճու•երից յետոյ (մ. թ. ա. Դ դ.) դոայացած անկայուն եւ տարալեզու պետական կազմաւորու•երում առաջացաւ դործնական նամակադրութեան մէջ արամէական դրասենեակային բանաձեւեր, առանձին արամէական բառերն ու արտայայտութիւններ դործածելու սովորութիւն (անկախ նրանից, թէ որ լեզուով էր դրւում փաստաթուղթը, որովՀետեւ արամէերէնը դրասենեակային ոլորտում

Հանրածանոթ լեզու էր): Այդ եղանակով Միջին Ասիայի,

Իրանի եւ յարակից երկրների դրերում ձեւաւորուեց արամէական այլադրերի Համակարդը: Արդիւնքը եղաւ այն, որ երբե• բնադրերի մէջ այնքան շատ են արամէական այլադրերը, որ դժուար է լինում պարզելը, թէ ո՞ր լեզուով է դրուած այն: Միայն բառերի՝ արամեերէնին խորթ շարադասական յաջորդականութիւնն է յուշում, որ առկայ է այլադրութիւն եւ ոչթէ բուն արամէական դիր: Այսպիսի բնոյթ ունեն, օրինակ, Սեւանայ լճի աւազանում դտնուած արձանադրութիւնները:

Սեւանայ լճի արամէատառ արձանադրութիւնները

Ինչպէս արդէն ասել ենք, փիւնիկեան դիրը սկզբունքօրէն դեռեւս իսկական այբուբեն չէր, այլ՝ պարզեցուած վանկային դիր, քանի որ նշանակում էր միայն բաղաձայները. աւելի պարզ՝ ունէր մէկ բաղաձայնից եւ ցանկացած ձայնաւորից (այդթւում

նաեւ՝

ձայնաւորի զրոյից) բաղկացած վանկերի Համար նախատեսուած նշաններ (եդիպտական դրի նման): Այն Հանդամանքը, որ իւրաքանչիւր վանկային նշան կարող է նշանակել նաեւ բաղաձայն առանց ձայնաւորի, յաճախ է դիտւում վանկային դրերում (օրինակ, կիպրոսեան վանկային դրում Sւոտմkrուeտ անունը դրւում է տո-ւո-տմ-kո-rո-ւe-տe): Գրելիս ձայնաւորներից Հրաժարուելու Հնարաւորութիւնը սեմա-քամեան լեզուների ընդՀանուր իւրայատկութեան Հետեւանքն է: Այս լեզուներում բառերի իմաստներն արտայայտում են բաղաձայները, մինչդեռ ձայնաւորներն արտայայտում են Հի•ականում քերականական յարաբերութիւնները: Սակայն սխալ է տարածուած այն կարծիքը, թէ դրի զուտ բաղաձայնային Համակարդը, իբր, աւելի յարմար է սեմական լեզուների Համար. քերականական յարաբերութիւնների Համապատասխան պատկերման բացակայութիւնը բոլոր, այդ թւում

նաեւ սեմական

լեզուներում դժուարացնում է բնադրի ընթերցումը*: Ճիշտ է, փիւնիկեան դիրը, ի տարբերութիւն վանկային դրերի, Հնչիւնային խօսքը սեւեռում է փոքրաքանակ եւ Հեշտ յիշվող դրոյթների միջոցով, եւ դա, անշուշտ, առաջխաղացում էր, սակայն կատարելութիւնից դեռեւս Հեռու էր: Փորձեք, օրինակ, Հասկանալ, թէ ինչ է նշանակում դնշշïոջխղցմրսկյնկïրլթյնցդոսՀոր**: Այս էր պատճառը, որ երկար ժամանակ այս դիրը չէր տարածւում: Այս Համակարդն իսկական այբուբեն դարձրեց միայն ձայնաւորներ արտայայտող տառերի յա*ԺԳ դարի սիրիացի դիտնական Բար Էբրեյըլ սեմական բաղաձայնական այբուբենների մասին յայտնել է Հետեւյալ կարծիքը. «Դրանց անկատարությունն արտաՀայտւում է կամ ձայնաւոր կամ բաղաձայն տառերում: Սիրիական այբուբենն անկատար է ե՛ւ առաջին, ե՛ւ երկրորդ առումով... Այլ է նրա՛նց վիճակը, ովքեր ունեն կատարեալ այբուբեն (ում լեզուն, օրինակ, յունարէնն է, լատիներէնը, ղպտերէնը կամ Հայերէնը): Առանց դժուարութեան եւ արՀեստական Հնարքների, առանց ճիդ դործադրելու նրանք իրենց տառերի օդնութեամբ կարող են թռչելով անցնել բնադրեր, որոնք երբեք չեն իմացել, որոնք չեն ուղեկցւում որեւէ նիշերով եւ որոնք իրենք լնախապես| երբեք չեն լսել լընթերցուելիս|»: Այսպիսով, նոյնիսկ ԺԳ դարում սեմական բաղաձայնական այբուբենը Հէնց իրենց, սեմական ժողովուրդներին, չէր տալիս ազատ եւ անսխալ ընթերցման այն Հնարաւորությունը, որ տալիս է ե՛ւ բաղաձայնների, ե՛ւ ձայնավորների Համար տառեր ունեցող իսկական այբուբենը: **«Դա, անշուշտ, առաջխաղացում էր, սակայն կատարելութիւնից դեռեւս Հեռու էր»:

ւելումը: Սակայն, սեմական լեզուների շրջանակներում դործը սաՀմանափակուեց (այն էլ՝ ոչ միանդամից) երեք բաղաձայններին լրացուցիչ ձայնաւոր արժէք Հաղորդելով (լատիներէնով դրանք կոչում են մաïրես լեկցիոնիս՝ ընթերցանութեան մայրեր): Ընդ որում, բառերն սկսեցին անջատուել բացատներով, եւ ամրադրուեց դրի ուղղութիւնը՝ աջից ձախ*:

ԲՈՒն ԱյԲՈՒԲեն Երբ յոյներն ընդօրինակեցին փիւնիկեան դիրը, յունարէնում բացակայող Հնչիւններ նշանակող տառերը նրանք օդտադործեցին յունարէնի բոլոր ձայնաւորների նշանակման Համար: Այսպիսով, ինչպէս այսօր ընդունուած է դիտութեան մէջ, առաջին իսկական այբուբենի ստեղծման պատիւը պատկանում է յոյներին: Եւ յունական դիրը, որը ստացաւ դրութեան նոր՝ ձախից աջ ուղղութիւն, ուղղակի կամ անուղղակի ձեւով, իր երկու կարեւորադոյն՝ լատինադիր եւ կիրիլադիր ճիւղաւորու•երի շնորՀիւ, դարձաւ բոլոր եւրոպական այբուբենների Հիմքը: Այդ ընթացքում կատ արւում էին բազմաթիւ փոփոխութիւններ. ա. Տառաձեւերը փոխւում էին՝ դրանիւթի փոփոխմանը, դրիչների Հմտութեան աստիճանին, արադադրութեան զարդացմանը զուդընթաց: բ. Տառերի Հնչիւնային արժէքը փոխւում էր՝ յարմարուելով այն լեզուի Հնչիւնակազմին, որի Համար կիրառւում էր այբուբենը. կամ ՝ Հետեւելով այն փոփոխութիւններին, որոնք տեղի էին ունենում Հէնց լեզուի մէջ՝ նրա զարդացման ընթացքում: Այսպէս, փիւնիկեան

«բ»-ն յունարէնում դարձաւ՝

, լատիներէնում ՝ -: Սա-

կայն ժամանակի ընթացքում յունարէնում «բ»-ն դարձաւ «վ», եւ սլաւոնական այբուբենում --ն արդէն կիրառուեց «վ» Հնչիւնի Համար, իսկ «բ»-ի Համար յօրինուեց նոր տառ՝ ը: Փիւնիկեան

տա-

* Պատմութեան ընթացքում կիրառուել են (եւ դեռ շարունակում են կիրառուել) դրի դրեթէ բոլոր Հնարաւոր ուղղութիւնները՝ աջից ձախ, ձախից աջ, վերեւից ներքեւ, ինչպէս նաեւ խառն ուղղություններ. օրինակ, մի տողը՝ աջից ձախ, մյուսը՝ ձախից աջ (սա կոչւում է եսՏtroքհ• d• ո): Եղել է նաեւ բուստրոֆեդոնի մի տարբերակ, որի մի տողը դրելուց (կարդալուց) յետոյ անՀրաժեշտ էր դլխիվայր շրջել դրուածը: Այսպիսի դիր կիրառուել է, օրինակ, Խաղաղ ովկիանոսի Զատկի կղզում:

ռը նշանակում էր «ո», բայց յունարէնում սկզբում այդ Հնչիւնը չկար, այդ պատճառով այդ տառը (H) կիրառուեց որոշ շրջաններում որպէս «է», միւսներում ՝ որպէս «Հ»: Այս վերջին արժէքով այն կիրառուել է նաեւ լատիներէնում: Փիւնիկեան ռուեց նաեւ յունարէնում

(Γ Γ ), բայց լատիներէնում

«·»-ն կիրաայն կիրա-

ռուեց նաեւ «կ»-ի Համար (Ը): Ժամանակի ընթացքում լատիներէնում «կ» Հնչիւնը i-ից եւ e-ից առաջ դարձաւ «ó», այդ պատճառով Ը տառն այլ եւրոպական լեզուներում սկսեց կիրառուել «կ»ից բացի նաեւ «ó»-ի, «չ»-ի, կամ «ë»-ի Համար: Տառերի արտաքին դծադրական ձեւը երկար ժամանակ անկայուն էր, որ ձեռադիր դրքի պայմաններում բնական է: Միայն սկսած ԺԵ-ԺԶ դարերից ի վեր այն ամրակայուեց տպադրութեան տարածման շնորՀիւ: Տպադրութեան տարածումը նաեւ պատճառ դարձաւ՝ մի կողմից այբուբենների բազմաթիւ ձեռադիր տարբերակների վերացման, միւս կողմից՝ նախկինում դիր չունեցող լեզուների Համար այբուբենների ստեղծման: Նոր այբուբեններն ստեղծւում էին եւրոպական կարեւորադոյն այբուբենների պատրաստի Հիմքի վրայ: Այսօր Եւրոպայում Հաստատուել են Հին յունականից ծադած երեք այբուբեն. յունական, լատինական եւ սլաւոնական: Այբուբենի շատ կարեւոր կատարելադործում եղաւ դլխատառերի դործածութիւնը: Դրանք դարձան իւրատեսակ որոշիչներ, որ ցոյց էին տալիս բառի յատուկ կամ դոյական (ինչպէս դերմաներէնում է) անուն լինելը: Գլխատառերը նաեւ օդնում են նախադասութիւնների սաՀմաններն արադ դտնելուն: Մի այլ կարեւոր կատարելադործում

էր կէտադրական նշանների դործա-

ծութիւնը. սրանց դիւտը դեռեւս երկու Հազար տարի առաջ արել էին յոյն քերականները, բայց կէտադրական նշանները կայուն, մշտական եւ կանոնաւոր դործածութիւն ստացան միայն տպադրական տառատեսակների մէջ: Մի քանի խօսքով ադրադառնանք եւրոպական այբուբեններին, քանի որ դրանց Հետ մենք յաճախ ենք առընչւում: Ժամանակակից լատինական այբուբենը դոյութիւն ունի տպադրական եր-

կու Հի•ական տարբերակով. ա. իտալական առաւել յստակ ձեռադրերի Հիման վրայ եւ Հին Հռոմէական արձանադրութիւնների տառաձեւերի ընդօրինակման եղանակով ստեղծուած ու կատարելադործուած բուն լաïինադիր կամ անïիկուա (ՀնաշխարՀիկ). բ. դերմանական ձեռադրերի Հիմքի վրայ ձեւաւորուած դոթական ïաոաïեսակ կամ

ֆրակïուրա: Ֆրակտուրան Գերմանիայից

դուրս ՀնաշխարՀիկի մրցակցութեանը չդիմացաւ, անդամ Գերմանիայում այն այժմ աստիճանաբար դործածութիւնից դուրս է մղւում: Ժամանակակից յունական այբուբենը նոյնպէս Հի•ուած է առաւել յստակ ձեռադրերի վրայ, իսկ դլխատառերն ընդօրինակում են Հին արձանադրութիւնները, մասամբ էլ՝ փոխառուած են լատինադրից: Ռուսական այբուբենը ժառանդորդն է կիրիլադրի, որ, որոշ լրացու•եր անելու եւ սլաւոնական լեզուների առանձնայատկութիւններին յարմարեցնելու ճանապարՀով, ձեւաւորուել է (ինչպէս ընդունուած է այսօր) Թ-Ժ դդ. յունական ձեռադիր դրի մի տարբերակից: Պետրոս Ա-ի օրոմ

նրան Հաղորդուել են ՀնաշխարՀիկը

յիշեցնող աւելի յստակ ուրուադրծեր: Բոլոր ժամանակակից այբուբենները, տպադրական տարբերակներին զուդաՀեռ, ունեն նաեւ արադադրական տարբերակներ (ձեռադրեր), որոնք զդալիօրէն փոխւում են սերնդէ սերունդ եւ կախուած են դրողի անՀատական իւրայատկութիւններից: Յունական եւ նրանից ծադած լատինական այբուբենների ամենամեծ թերութիւնը տառերի չափազանց փոքր քանակն է: Հին յունարէնի եւ լատիներէնի Համար դրանք բաւական էին, սակայն այդ այբուբենները փոխառած լեզուներից շատերում կան յունարէնում եւ լատիներէնում բացակայող յաւելուրդային Հնչիւններ: Այդ արդելքը յաղթաՀարուեց երեք տարբեր ուղիներով. ա. Միեւնոյն տառը (դրոյթը) դործածւում է տարբեր Հնչիւններ նշանակելու Համար, օրինակ, Հին լատինական Ը-ն՝ «կ»-ի եւ «դ»-ի, կամ ֆրանսական Ը-ն՝ «կ»-ի եւ «ս»-ի Համար (պայմանաւորուած է այլ տառերի Հարեւանութեամբ) եւ այլն. այս երեւոյթը կոչւում է դրի բաղմաՀնչիւնութիւն:

բ. Նոր տառերը փոխառւում էին այլ այբուբեններից (օրինակ, Ø եւ Ö տառերը, որ վերցուած են, Հաւանաբար, եբրայական այբուբենից), ձեւափոխւում էին եղած տառերը (օրինակ լատինական G-ն նոյն Հէնց լատինական Ը-ից) կամ

ստեղծւում

էին

նոր տառեր (ռուսական × -ն): Վերջին եղանակի մի տարբերակն էլ լրացուցիչ (այսպէս կոչուած ïարբերիչ) նշաններով Հին տառերի Հիմքի վրայ նոր տառերի ստեղծու• է (օրինակ՝ Է, Ë, Ã, Å,Ç, Ð, Û, Ü եւ այլն): դ. Յաւելեալ Հնչիւնները նշանակւում

էին մի քանի տառի

Համադրութեամբ, օրինակ, «ß» Հնչիւնը ֆրանսերէնում արտայայտւում է ԸH, անդլերէնում ՝ ՏH, լեՀերէնում ՝ ՏZ, իտալերէնում ՝ ՏԸ, նորվեդերէնում ՝ ՏJ(սրանք բոլորը, այսպէս կոչուած, երկ·րոււիւններ են), դերմաներէնում ՝ ՏԸH (եռա·րոււիւն): Այս Հնարքն ունի այն լուրջ թերութիւնը, որ խախտում է այբուբենի՝ մէկ Հնչոյթ = մէկ դրոյթ Հի•արար սկզբունքը եւ զդալիօրէն բարդացնում է ընթերցու• ու ուղղադրական կանոնները: Սակայն այս սկզբունքը երբեք չի բացարձակացուել. եւ դա Հնարաւոր էլ չէ: Հնչիւնային փոփոխութիւնները լեզուներում տեղի են ունենում

միշտ*, նոյնիսկ միեւնոյն Հնչիւնը կարող է փո-

խուել Հարեւան Հնչիւնների ազդեցութեամբ: Այդ փոփոխութիւնները Հաշուի առնելու Համար դիրն անվերջ քերականական վերափոխու•երի ենթարկելու Հարկ կլինէր: Բայց դա կխանդարէր նոր սերունդների կողմից՝ Հին դրական աւանդոյթի ընկալմանը: Այդ պատճառով էլ՝ այբբենական դրից օդտուող ժամանակակից լեզուների մեծ մասում ընդունուած ուղղադրութիւնը այս կամ այն չափով ոաïմական ուղղադրութիւն է, այլ ոչ թէ զուտ Հնչիւնային. մաքուր Հնչիւնային ուղղադրութիւն ընդՀանրապէս չկայ: Այս իսկ պատճառով, Հնչիւնաբանները դիտական նպատակներով մշակել են տարբեր տեսակի յատուկ այբուբեններ՝ Հնչիւնային տառադարձու•եր: * Յամենայն դէպս այդպէս էր մինչեւ վերջին ժամանակները: Սակայն ինչպէս տպադրութիւնն ամրադրեց տառաձեւերը, նոյնպէս եւ ձայնադրութիւնը (եւ ձայնասփռումը) խիստ դանդաղեցրեցին Հնչիւնների փոփոխութիւնները, իսկ Համակարդչային ուսուցման միջոցների տարածումը կարող է, թերեւս, նոյնիսկ բացառել դրանք:

Սակայն պատմական դրելաձեւերի դոյութեան եւ լեզուի Հնչիւնային Համակարդի զարդացման զուդաՀեռ դոյութիւնն ի վերջոյ առաջացնում է դրութեան եւ արտասանութեան բացարձակ Հեռացում: Հայերէնի Համար այդ խնդիրը դեռեւս մտաՀոդող չէ (եւ, թերեւս, այլեւս երբեք չի էլ լինելու՝ տե՛ս վերեւում ), եւ այսօր Հայոց այբուբենը ամենակատարեալներից է, սակայն եւրոպական մի շարք լեզուների, օրինակ՝ անդլերէնի Համար դա լուրջ խնդիր է դարձել: Միեւնոյն Հնչիւնը կարող է դրուել տասնեակ ձեւերով, որոշ Հնչիւններ տարբեր դիրքերում առՀասարակ կարող են չընթերցուել եւ այլն: Եւ, չնայած Հնարաւոր է սաՀմանել անդլերէնի ուղղադրութեան որոշակի կանոններ ու սկզբունքներ, սակայն, այդ կանոնները շատ բարդ են եւ այնչափ շատ բացառութիւններ են ենթադրում որ շարքային ընթերցողի տեսակէտից անդլերէն բազմաթիւ բառեր միայն ձեւականօրէն են բաղկացած տառերից՝ այսինքն՝ առանձին Հնչիւններ պատկերող նշաններից: Իրականում առանձին տառն արդէն ոչինչի չի Համապատասխանում, եւ միայն տառերի Համադրութիւնն է ամբողջութեամբ արտայայտում միասնական բառային նշան՝ իւրատեսակ երկրորդային բառադրութիւն: Բառերի դրութիւնը պետք է սերտել ամբողջութեամբ. եթէ ո՛չ բոլոր բառերի (չինարէնի նման), ապա, դոնէ, չափազանց շատ բառերի: Որպէս օրինակ կարելի է յիշել անդլերէն ուղղադրութեան այնպիսի Հրեշներ, ինչպիսիք են էhroսgh (որի Հնչիւնային տառադարձութիւնն է

), թsychic

, Պrioէhesley

յատուկ ա-

նունը եւ բազմաթիւ այլ բառեր: Անդլերէնի ուղղադրութեան արդիականացու• անդլիացիներին անմիջապէս կկտրէր Հին ուղղադրութեամբ դրուած անդլիական Հսկայական դրականութիւնից: Իսկ միլիոնաւոր դրքերը վերաՀրատարակելն անՀնարին է:

ԳԻՐԸ եՒ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽօՍՈՒԹԻՒնԸ

ԱնՀրաժեշտ է յատուկ ուշադրութիւն դարձնել մի կարեւոր երեւոյթի վրայ, որը կարելի է ձեւակերպել այսպէս. դիրը միշï Հեïեւում է կրօնին: Եթէ կրօնը Հի•ուած է լինում Հաւատացեալ-

ների Համար պարտադիր դրաւոր սկզբունքների՝ սուրբ դրքերի վրայ (իսկ դա դրեթէ միշտ այդպէս է), ապա այդ դրքերի դիրը տարածւում

է կրօնի Հետ միատեղ: Այսպէս, արամէական քառակուսի

տառատեսակը Հուդայականութեանը զուդաՀեռ դարձաւ Հրէաների բոլոր կենցաղաին լեզուների դիրը: Արաբական դրին անցան դրեթէ բոլոր մաՀմեդական ժոդովուրդները՝ չնայած որ նախկինում շատերն ունէին իրենց Հինաւուրց դրերը, ինչպէս, օրինակ, պարսիկները, Հիւսիս-արեւելեան Հնդկաստանի, Ինդոնեզիայի ազդերը: Ը դարից արաբական այբուբենը դուրս մղեց նաեւ Միջին Ասիայի վաղ շրջանի այբուբենները: Արամէական Հիմքի վրայ եւ արամէական այլադրերի կիրառմամբ ձեւաւորուած իրանական դիրը տարածւում էր Հի•ականում զրադաշտականութեան Հետ: Այս երեւոյթը չափազանց ցայտուն է յատկապէս սլաւոնական դրերի դէպքում: Այն ազդերը, որոնք ժամանակին ընդունել էին քրիստոնենէութեան կաթոլիկական տարբերակը, այժմ դործածում են լատինական դիրը, իսկ յունական-ուղղափառ տարբերակն ընդունածները դործածում են կիրիլադիրը: Արդէն մեր դարում

նկատուեց եւս մի երեւոյթ, որ Հնարաւո-

րութիւն է տալիս ընդՀանրացնելու բերուած սկզբունքը եւ պնդելու, որ դիրը Հեïեւում

է ոեïական դաղա÷արախօսութեանը

առՀասարակ եւ ո՛չ թե միայն կրօնին: Օրինակ, ժողովրդավարական դաղափարախօսութիւնը որպէս պետական ընդունած Թուրքիան Հրաժարուեց արաբական դրից, որը մաՀմեդականութեան դիրն է, եւ անցաւ լատինադրի: 1917 թուականի յեղաշրջումից յետոյ Ռուսաստանում լրջօրէն քննարկում էին Մարքսի դրին՝ այսինքն լատինադրին անցնելու անՀրաժեշտութիւնը: Սակայն երբ պարզ դարձաւ, որ «ՀամաշխարՀային յեղափոխութիւնը» չի կայանալու, եւ Ռուսաստանը դառնում է կոմունիզմի դրօշակակիրը, սրբադործուեց արդէն Լենինի դիրը, եւ նոյնիսկ իրենց Հնադարեայ դրերն ունեցող տասնեակ ո՛չ սլաւոնական (թիւրքական, իրանական, մոնղոլական, ռոմանական եւ այլ լեզվախմբերի պատ-

կանող) ազդեր անցան կիրիլադրի: 1920-ական թուականներին արուեց նաեւ Հայոց լեզուն լատինադրի Հիմքի վրայ դնելու մի փորձ. ստեղծուեց խառը, կիսալատինա-կիսաՀայատառ մի այբուբեն, որ ստացաւ «սովետադիր» անուանումը, որը, բարեբախտաբար, չկիրառուեց: Ի Հետեւանս այդ տարիների փորձերի՝ Հայոց այբուբենում •ացին միայն որոշ՝ուղղադրական փոփոխութիւններ (կրկին ռուսականի օրինակի պատճէնմամբ), որոնք, սակայն, բաւական եղան Հայոց լեզուն նաեւ ուղղադրօրէն՝ արեւմտեանի եւ արեւելեանի, ինչպէս նաեւ՝Հնի եւ նորի բաժանելու Համար. այս «բարիքի» պտուղներն այսօր մենք շարունակում ենք ճաշակել:

ԳՐելՈՒ ԱՐՀեՍՏԻ ԱԶԴեóՈՒԹԻՒնԸ

Հին ժամանակ փոքրատառեր չեն եղել. ե՛ւ արձանադրութիւններ ե՛ւ արադադրեր կատարելիս օդտւում էին այն դրերից, որոնց այժմ մենք կոչում ենք «դլխադիր»: Արձանադրաին դրի Հի•ական առաւելութիւնը (թերթերի, դրքերի վերնադրերում, շինարարական արձանադրություններում եւ այլն) այսօր, ինչպէս եւ Հնում, երկարակեցութիւնն է, արտայայտչականութիւնը, դեղեցկութիւնը. իսկ արադադրութեան առաւելութիւնը, բնականաբար, արադութիւնն ու յարմարութիւնն է: Ըինարաական արձանադրութիւնների Հի•ական դործիքը եղել եւ •ում է Հատիչը, Հի•ական նիւթը՝ քարը: Արադադրութեան Համար մեր օրերում սովորաբար կիրառուող դործիքը դրիչն է, իսկ սովորական նիւթը՝թուղթը: Հնում կիրառուել են դրելու տարբեր դործիքներ: Պարզունակ քերծող շիւղն առօրյայում կիրառւում էր պնակիտների (մոմապատ տախտակների) վրայ դրելու Համար: կիրառուել են նաեւ վրձինը, եղեդնից պատրաստուած " Եղեդնեա դրչի մասին խօսելիս անմիջապէս Հիշւում «Ձոն»-ի տողերը.

ԵղեԳնեԱ ԳՐՉՈՎ եՐԳեóԻ ՓԱéùեՐ. -ՔեԶԻ ÁնÍԱյյ, Իմ ՀԱյՐ¿նԻùՍՈԱեԱó ԱնՏԱéԻó ¿Ի ԶԱյն ԿÁՏՐ¿Ր... -ՔեԶԻ ÁնÍԱյյ, ՀԻն ՀԱյՐ¿նԻùԵղեԳնեԱ ԳՐՉՈՎ եՐԳեóԻ ùՈՒՐմեՐ. Àն¹ եղեԳԱն ՓՈղ լՈ°յԱ ելԱն¿Ր:

են Դանիէլ Վարուժանի

դրիչը" (սրած եւ վրձնի ձեւով ճեղքած կամ որոշակի անկեան տակ կտրուած): Սկսած, Հաւանաբար, Զ դարից (ըստ որոշ կարծիքների՝ 624 թուականից) դրիչը սկսեցին պատրաստել թռչնի փետուրից: Հետադայում դործածութեան մէջ մտան մետաղէ դրչածայրեր:

ԳՐելՈՒ ԳՈՐԾԻՔնեՐԻ եՒ նԻՒԹԻ ԱԶԴեóՈՒԹԻՒնԸ

ՏԱԶԱՏեՍԱԿնեՐԻ նԿԱՐՎԱԾՔԻ ՎՐԱ:

1. Չինական վրձինը եւ նրանով դրուած դիրը: 2. Եղեդնեա դրիչը եւ նրանով դրուած դեւանադարի դիրը: 3. Արմաւենու տերեւի վրա պողպատէ քերծիչով դրուած դիրը. տերեւը չպատռելու Համար խուսափում են ուղիղ դծերից. վերջում քերծուածքների մեջ տրորում են թանաք՝ դիրը լավ երեւալու Համար: 4. Սովորական դրիչ: 5. կլոր ծայրով դրիչ:

Դեռեւս 1544 թուականից նիւրնբերդցի վայելչադիր Նոյդերֆէրը դործածում էր երկաթէ դրչածայր: Մետաղէ դրչածայրը լայն տարածում

ստացաւ 1748 թուականից յետոյ՝ երբ Գերմանիայում,

Ախէնի քաղաքապետի ծառայ Յանսէնը պատրաստեց առաջին պողպատէ դրչածայրը: Սակայն մետաղական դրչածայրեր կիրառուել են դեռեւս Հին աշխարՀում ": Որպէս մատիտ կիրառուել են կապարէ եւ արծաթէ ձողիկները. դրաքարէ մատիտ առաջին անդամ 1790 թվականին պատրաստել է ֆրանսիացի կոնտէն: " Անդլերէն քeո ինչպէս եւ ռուսերէն ï 4 0 8 բառերն սկզբնապէս նշանակել են «ÃéãÝÇ ÷»ïáõñ» (լատինական թeոոa):

Հնում արադադրութեան Համար կիրառվուող կարեւորադոյն նիւթերն էին պապիրուսը, մադաղաթը եւ մոմապատ տախտակը (պնակիտ): Իւրաքանչիւր դործիք եւ նիւթ տառաձեւերի վրայ թողել են իրենց ազդեցութիւնը: Գրիչն, օրինակ, աւելի յարմար էր կոր դծերի Համար, ուստի եւ նպաստեց բեկեալ, անկիւնաւոր դծերի վերացմանը: Դրան նպաստում էին նաեւ պապիրուսը եւ, յատկապէս, մադաղաթը: Սակայն դրի արՀեստի զարդացման Համար ամենայեղափոխական դերը կատարեց թուղթը: Թղթի դիւտի Հայրենիքը Չինաստանն է: Որոշ ուսու•ասիրողներ այն թուադրում են մ. թ. ա. 123 թուականով: Սակայն ընդունուած է Համարելու, որ մ. թ. 105 թուականին այն յայտնադործել է Ցայ Լունը: Յամենայն դէպս Բ դարում Չինաստանում թուղթը ո՛չ միայն կար, այլեւ նրա պատրաստման արՀեստը Հասել էր կատարելութեան: Է դարում թղթի պատրաստման արՀեստը իւրացրեցին կորէացիներն ու ճապոնացիները, Ը դարում ՝ արաբները եւ Հայերը: ՊաՀպանուել են մաքուր լաթերից (կտաւատի դործուածքեղէնից) պատրաստուածթղթի վրայ դրուած՝ Թ դարի արաբական բազմաթիւ ձեռադրեր: Թղթի վրայ դրուած՝ մեզ Հասած Հնադոյն Հայկական ձեռադիրը Ժ դարի է՝ 981թ.:

ԳՐելՈՒ ԳՈՐԾԻՔնեՐ Òախից. Բաբելոնեան եւ ասորեստանեան սեպադրի թիակը: Տուրֆանի (ՀիւսիսԱրեւմտեան Չինաստնան) դրելու փայտիկ: Մոմապատ տախտակի (պնակիտի) վրայ դրելու բրոնզէ շիւղ (լայն ծայրով Հարթեցնում էին մոմը): Թիթեղաքարի տախտակի վրայ դրելու շիւղ: կաւճի եւ ածուխի բրոնզէ կալիչ: Միջնադարեան եղեդնեայ դրիչ: Աջից. Գրելու չինական (ճապոնական) վրձին: Սադի փետուրից դրիչ: Փորադրելու դանակ Սումատրայից: Արմաւենու տերեւի վրայ դրելու փորադրիչ: Հնդկական եղեդնէ դրիչ: Գրելու չինական (ճապոնական) վրձին:

Եւրոպայում այդ ժամանակ թղթին դեռեւս ծանօթ չէին. այստեղ առաջին անդամ ԺԲ դարում սկսեցին թուղթ արտադրել Իսպանիայում եւ Իտալիայում: Ամերիկայում թուղթը յայտնուեց միայն 1690 թուականին, սակայն Մեքսիկայի եւ կենտրոնական Ամերիկայի բնիկները թղթանման նիւթ էին պատրաստում դեռեւս մինչեւ Ամերիկայում կոլոմբոսի յայտնուելը:

ԱՇԽԱՐՀԻ ԱյԲԲենԱԿԱն ԳՐեՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒմԸ

եՒ ՀԱյՈó ԳՐԻ ՏեՂԸ նՐԱնó ՇԱՐՔՈՒմ: Գրի պատմութեան այս Համառօտ շարադրանքի վերջում ներկայացնենք աշխարՀի այբբենական դրային Համակարդերի դասակարդումը: Ինչպէս երեւում է բերուած դծադրից այբբենական դրերը չափազանց բազմազան են: Միաժամանակ երեւում է, որ այդ բազմազանութեան Հետ մէկտեղ ամենատարբեր այբուբենների միջեւ առկայ է որոշակի ծադու•աբանական կապ: Ինչպէս արդեն ասուել էր, Համաձայն այսօրուա դրաբանական պատկերացու•երի բոլոր այբուբենները ծադում

են փիւնիկեան դրից: Պարզորոշ

առանձնանում են դրերի երեք խոշոր խմբեր. դրեր, որոնք ծադել են Հունական դրից, արամեական դրից եւ բրաՀմի դրից: Սրանցից առաջին երկուսի ծադումը փիւնիկեան դրից կասկած չի Հարուցում (ծադու•աբանական կապերը պատկերուած են Հաստ դծերով. ենթադրական կապերը կամ

ազդեցութեան ուղղութիւնները՝

բարակ դծերով): Երրորդը՝ բրաՀմին, այսօր Համարուում

է

արամեական դրի ազդեցութեան տակ ստեղծուած, թէեւ այդ կապն այնքան էլ Հստակ չի: Արամեական ճիւղին պատկանող դրերից այսօր դործածութեան մէջ են միայն արաբական (եւ նրա Հիմքի վրա ստեղծուած պարսկական, աֆղանական), եբրաեական եւ մոնղոլական դրերը (կիրառուում

են Չիանստանի մոնղոլների շրջանում ՝այսպէս

կոչուած Ներքին Մոնղոլիայի տարածքում ): Հունական ճիւղին պատկանող դրերն այսօր ամենատարածուածն են աշխարՀում, շնորՀիվ լատինադրի եւ կիրիլադրի, որոնք Հարիւրավոր ազդերի դրերի Հիմքում են: Դրանք են Նոր ԱշխարՀի

ՓԻՒնԻԿեԱն ԳԻՐ

ԼնԱԳՈյն յՈՒնԱԿԱն

ԼԻն ՀԱյԿԱԿԱն

ԱՐեՒելԱյՈՒնԱԿԱն

ԱՐեՒմՏԱյՈՒնԱԿԱն

ÆՏԱլԻԱԿԱն

ԱյԲՈՒԲեննեՐ

ԴԱԱԱԿԱն յՈՒնԱԿԱն

ՓՈùՐԱԱԻԱԿԱն

ԱյԲՈՒԲեննեՐ

¾ՏՐՈՒԱԿԱԿԱն

ÔոՏԻԱԿԱն

ԳՈÃԱԿԱն

ԼԱյԿԱԿԱն

èՈՒնԱԿԱն

ՍլԱՎՈնԱ¬ ԳլԱԳՈլՈԿԱն

ìՐԱóԱԿԱն

ÄԱմԱնԱԿԱԿԻó ýՐԱնԱԱԿԱն, ԳեéմԱնԱԿԱն, ԱնԳլԱԿԱն,

ԻՏԱլԱԿԱն

եՒ Այլն

ՍլԱՎՈնԱ¬

ԿԻՐԻլԱԿԱն

ՍեՐԲԱԿԱն

ԱՐԱմեԱԿԱն

ԼԱՏԻնԱԿԱն

ԲյՈՒԶԱն¹ԱԿԱն

ԲՈՒլղԱՐԱԿԱն

èՈՒԱԱԿԱն

ԽՍԼՄ ԱԶԳեՐԻ մեÍ մԱԱԻ

ԱյԲՈՒԲեննեՐ

¾ԱՏՐԱնԳելՈ ՄԱն¹եԱԿԱն

ՍԻՐԻԱ¬ ոԱղեԱՏԻնԱԿԱն

ԵԶ¹ԻԱԿԱն

ÎԱՐՇՈՒնԻ

úՐùՈնԱԿԱն

ԳԱլԻԿ

ՄՈնղՈլԱԿԱն

úյՐԱՏԱԿԱն

ÂՈՒՐùԱԿԱն

ԱýղԱնԱԿԱն եՒ Այլն

ՊԱՐՏեՒԱԿԱն

ԱՎեԱՏԱԿԱն

ՍՈԳ¹ԻԱԿԱն

àյղՈՒՐԱԿԱն

ՆեԱՏՈՐԱԿԱն

ԱՐԱԲԱԿԱն

ՊԱՀլԱՎԱԿԱն

ԽՈՐեԶմԱԿԱն

ՄԱնԻùեԱԿԱն

|ԱԿՈԲԱԿԱն

ԵԲՐԱյեԱԿԱն

ùԱéԱԿՈՒԱԻ

ՊԱՐԱԿԱ¬ ԱՐԱմեԱԿԱն

ՊԱլմԻՐԱԿԱն

ՆԱԲԱՏեԱԿԱն

ðԱԲԲԻնԱԿԱն

ՄԱնçՈՒՐԱԿԱն

ԲՈՒՐյԱՏԱԿԱն

ԲՐԱՀմԻ

ՊԱՐԱԿԱԿԱն

ՊԱլԻ

ԵԲՐԱյեԱԿԱն Շեղ

ÎԱ¹ԱմԲԱ

ՄԱՈՒՐեԱ

ՔՈՒՇԱնԱԿԱն

ՄեԱնմԱեԱԿԱն

ՍԻնԳԱլԱԿԱն

ԲՈՐՈմԱՏԱԿԱն

ՔմեՐԱԿԱն

ԱԱԱԱմԱԿԱն

ՏԱԳԱլԱԿԱն

ԼԱՈԱԱԿԱն

ԳՈՒոՏԱ ՆԱԳԱՐԻ

ՏԻԲեՏԱԿԱն

ԳՐԱնÃԱ

ՏԻԲեՏԱ¬ մԱնçՈՒՐԱԿԱն

ՏԱմԻլԱԿԱն

ԴեՒԱնԱԳԱՐԻ

ՏԱյԻ

ՆեոԱլԱԿԱն եՒ Այլն

ԲենԳԱլԱԿԱն

ÎԱՎԻ

|ԱՎԱեԱԿԱն

ԲԱՏԱԿԱԿԱն

èեçԱնԳ ԼԱմոՈնԳ

եւ Աւստրալիայի բոլոր ազդերը, Եւրոպայի բոլոր ազդերը, նախկին ԽՍՀՄ-ի դրեթէ բոլոր ազդերը, Աֆրիկայի եւ Հարաւ-արեւելեան ազդերի մեծ մասը: (ԱշխարՀի Հի•ական դրերի տարածու• աշխարՀում

ներկայացուած է դրքի երկրորդ պաՀպանակին պատ-

կերուած աշխարՀի քարտեղի վրա: կենտրոնական մասում քարտէզի մասշտաբը արուած է ավելի խոշոր, պատկերելու Համար այդ մասում դտնուող բազմաթիւ փոքր դրային Համակարդերի տարածումը:) Ինչպէս երեւում է դծադրից, Հայոց դիրը ներկայացուած է երկու տարբերակով. Հին եւ ժամանակակից, ընդ որում Հինը պատկերուած է անմիջապէս փիւնիկեան դրից բխած եւ Հին Հունական դրի ազդեցութիւնը կրած: Ժամանակակից Հայոց դիրը՝ մեսրոպեան դիրը ըստ այս մոտեցման ծադում

է՝ նախամեսրոպեան Հին

Հայկական դրից: Այս մոտեցու• առայժմ Հայերենադիտութեան մէջ ընդունուած չէ, եւ Համարւում

է չապացուցուած:

Այնուամենայնիւ մենք պնդում ենք այս տարբերակը, քանի որ, ինչպէս ցույց կտանք Հաջորդ դլխում, նախամեսրոպեան Հայոց դրի դոյութիւնը Հաստատող փաստերը Հակառակ Հեղինակներից շատերի պնդու•երի այնուամենայնիւ Հի•աւոր են: Ընդ որում Հանրայայտ փաստարկներին մենք աւելացրել ենք եւս մի փաստարկ, որը նոյնպէս շարադրուած է Հաջորդ դլխում:

ՀԱյՈó ԱյԲՈՒԲենԻ ՍՏեՂԾմԱն ՊԱՏմՈՒԹԻՒնԸ

(ՀԱմԱԶօՏ ԱԿնԱՐԿ)

Ü

ախորդ դլխում ասուեց, որ Հակառակ ընդունուած

տեսակետի Հայոց դիրը աշխարՀի դրային Համակարդերի շարքում մենք տեղադրում ենք փիւնիկեան եւ յունական դրերի կողքին, ընդունելով նախամաշտոցեան Հայ դրերի դոյութիւնը: Սակայն ընթերցողը կարող է զարմանալ. ուրե• Հայոց դիրը Մաշտո՞ցը չի ստեղծել: Իսկ եթե նա՛ է ստեղծել, ապա այդ դէպքում ի՞նչ կապ ունեն փիւնիկեան եւ յունական դրերը: Խնդիրն այն է, որ ոչինչից որեւէ բան ստեղծելն անՀնար է. իւրաքանչիւր յայտնադործութիւն արւում է նախորդ նուաճու•երի Հիմքի վրայ՝ մի երեւոյթ, որ կարելի է անուանել «լրացման սկզբունք»: Այս սկզբունքը դաժանօրէն է պատժում

նրանց, ովքեր

փորձում են շրջանցել այն. նրանց ջանքերն ապարդիւն են •ում, քանի որ ադիւնքում ստեղծւում է արժէք չունեցող որեւէ բան կամ էլ վերայայտնադործւում է վաղուց յայտնին: Մինչդեռ իւրաքանչիւր դրադէտ ստեղծադործող՝ նոր բան ստեղծելիս Հետեւում է որեւէ նախաօրինակի՝ կատարելադուրծելով այն եւ յարմարեցնելով իր նպատակներին: Այդպէս է վարուել նաեւ Մաշտոցը՝ Հայոց այբուբենը ստեղծելիս, ինչը Հաստատում են ուսու•ասի-

րութիւնները: Իսկ Հարցն աւելի լաւ Հասկանալու Համար անՀրաժեշտ է ծանօթանալ Հայոց դրերի ստեղծման պատմութեանը: Ցաւօք, Հանրամատչելի դրականութեան մէջ այս պատմութիւնը ներկայացւում է չափազանց մակերեսօրէն, ընդՀանուր դծերով, շրջանցելով այն բազմաթիւ անորոշութիւնները, որոնք դեռեւս կան այս Հարցում: Արդիւնքում Հայոց դրերի դիւտի պատմութիւնը նմանւում է մի Հեքիաթի, որտեղ, յայտնադործուած կախարդական փայտիկի (Հայոց դրի) շնորՀիւ, բարին (Հայ ժողովուրդը) յաղթում է չարին (մեզ ձուլել ցանկացող պարսիկներին, բիւզանդացիներին, ասորիներին): Նման մօտեցման պատճառը պարզ է դառնում, երբ խորանում ենք Հայոց դրի պատմութեան մէջ: Պարզւում է, որ այս Հարցում մեծ դեր են խաղացել եւ դեռ շարունակում են խաղալ ոչ միայն դիտական, այլեւ ներքին եւ արտաքին քաղաքական, քարոզչական Հանդամանքները: Սակայն վերջին տարիներին դիտւում է Հայոց պատմութեան անկողմանալ ուսու•ասիրման նոր մօտեցման աշխուժացում, որն արդէն տուել է դրական արդիւնքներ: Եւ սա յուսադրող է: Միեւնոյն ժամանակ, ցանկացած կարդի նորարարութեան նկատմամբ անՀրաժեշտ է զդոյշ մօտեցում: ԱռՀասարակ Հնի նկատմամբ պիտի դործի իւրատեսակ «անմեղութեան կանխավարկած», եւ Նորը պիտի ապացուցի իր իրաւացիութիւնը: Ցաւօք, այսօր դործում է Հակառակ մօտեցումը, եւ Նորն ինքնաբերաբար Համարւում է առաջադէմ միայն այն բանի Համար, որ նոր է: Ուստի նախ եւ առաջ վերյիշենք Հայոց դրերի ստեղծման պատմութեան շարադրանքի ընդունուած տարբերակը: Դ դարում, 384 թուականին Մեծ Հայքը բաժանուեց Բիւզանդիայի եւ Պարսկաստանի միջեւ: Հայ ժողովուրդը կանդնեց ինքնութիւնը կորցնելու վտանդի առջեւ: Հայոց եկեղեցիներում քարոզ էին կարդում ժողովրդին անՀասկանալի յունարէն ու ասորերէն լեզուներով: Հայ երեխաները ստիպուած էին այլալեզու կրթութիւն ստանալու Հայրենիքից Հեռու օտար երկրներում,

կրթուելուց յետոյ էլ չէին կարող օդտակար լինել իրենց ազդին, քանի որ ժողովրդին անՀասկանալի էին յունարէնն ու ասորերէնը: Պէտք էր մի ազդակ, որը կմիաւորեր ազդը եւ կփրկեր կործանումից: Եւ Մաշտոցը որոշում է, որ միակ փրկութիւնը Հայոց դրի ստեղծու• է: Նա այդ մասին յայտնում է 387 թուականին Հայոց կաթողիկոս դարձած ՍաՀակ Պարթեւին: Նրանք դիմում են Հայքի պարսկական մասի թադաւոր ՎռամշապուՀին, Հաւաքում են եկեղեցական «աշխարՀաՀոդ» խորՀուրդ, եւ արդիւնքում իրենց առաջարկն անմիջապէս Հաւանութան է արժանանում: Իսկ թադաւորը դրանից բացի յիշում

է, որ, ինչպէս իրեն պատմել են,

Դանիէլ անունով մի եպիսկոպոսի մօտ կան Հին Հայկական դրեր: Թադաւորը ՎաՀրիճ անունով մի մարդու ուղարկում է Դանիէլի մերձաւորներից մէկի՝ Հաբէլ երէցի մօտ, որը Դանիէլից վերցնում է այդ դրերը եւ շուտով բերում թադաւորին: Մօտ երկու տարուայ ընթացքում Մաշտոցը փորձում է դործածել դրանք եւ դրանցով սովորեցնել աշակերտներին, եւ դրա Համար նոյնիսկ արժանանում է վարդապետական աստիճանի: Բայց պարզւում է, որ այդ դրերը թերի են, չեն արտայայտում Հայոց լեզուի բոլոր Հնչիւնները, եւ Մաշտոցը դալիս է այն եզրակացութեան, թէ անՀրաժեշտ է նոր դիր: Այդ նպատակով թադաւորի Հրամանով նա ուղեւորւում

է

Ասորիք՝ Եդեսիա եւ Ամիդ, այնտեղ կատարում է ուսու•ասիրութիւններ, որոնք պսակւում են Հայոց դրերի ստեղծմամբ: Ապա նա դնում է Սամոսատ, որտեղ յոյն վայելչադիր Հռոփանոսի օդնութեամբ վերջնական տեսմ է Հաղորդում տառերին: Առաջին նախադասութիւնը, որ դրուեց նոր տառերով, եղաւ Սողոմոնի «Առակաց դրքի» «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս Հանճարոյ» սկսուածք-արտայայտութիւնը: Վերադառնալուց յետոյ, նա եւ ՍաՀակը նախ թարդմանում են Աստուածաշունչը եւ այլ Հոդեւոր դրքեր, ապա՝ ունենալով թադաւորի Հովանաւորութիւնը, արադօրէն երկրի բոլոր դաւառներում դպրոցներ են կազմակերպում, եւ դրա շնորՀիւ Հայոց դիրը մեծ արադութեամբ տարածւում է ամբողջ Հայքում:

Այսպիսով, ըստ ընդունուած վարկածի, Մաշտոցից առաջ Հայոց դրեր չեն եղել: Մի պաՀ Մաշտոցին եւ ՎռամշապուՀ արքային թուացել է, որ Դանիէլի դտած դրերը Հայկական են, բայց յետոյ պարզուել է, որ դրանք ուրիշ դպրութիւններից են եւ «մուրացածոյ»: Ինչո՞ւ ենք մենք թերՀաւատօրէն խօսում Հայոց դրերի յայտնադործման պատմութեան շարադրուած մեկնաբանութեան մասին: Նախ՝ յիշատակած «լրացման սկզբունքը» կասկածելի է դարձնում, թէ նորը՝ տուեալ դէպքում ՝ Հայոց դիրը եւ դրականութիւնը կարող էր ստեղծուել բոլորովին դատարկ տեղում եւ դեռ անմիջապէս՝ երեք-չորս տասնամեակի ընթացքում, Հասնել այնպիսի մակարդակի, որ Ե դարն անուանում են Հայոց դրականութեան «ոսկեդար»: Միւս կողմից՝ որեւէ պետութիւն չի կարող դոյատեւել առանց ժողովրդին մատչելի լեզուով (մայրենի) դրադրութեան: կասկածի եւս մի առիթ տալիս է դրաբանութիւնը: Նախորդ դլխից պարզ դարձաւ, որ դրային Համակարդերը կամ պիտի փոխառուեն այլ ժողովուրդներից, յարմարեցնելով տուեալ լեզուի առանձնայատկութիւններին, կամ (չափազանց Հազուադէպ) ստեղծուեն դատարկ տեղում: Մենք տեսանք, որ աշխարՀում տարածուած բազմաթիւ այբբենական Համակարդերի ճնշող մեծամասնութիւնը այս կամ այն կերպ՝ անմիջականօրէն կամ միջնորդաւորուած, ծադում է սեմական այբուբեններից: Դա նշանակում է, որ եթէ մեր այբուբենում կան տառեր, որոնք ծադում են սեմական, յունական, կամ այլ դրերից, ապա այն զրոյից չի ստեղծուած: ԻՀարկէ, Մաշտոցը կարող էր վերցնել միայն դրոյթները եւ նրանց այլ Հնչութային արժէք տալ: Սակայն, իչպէս մենք ստորեւ կտեսնենք, Հայոց այբուբենի տառաձեւերի վերլուծութիւնից երեւում է, որ տառերի մեծ մասը ոչ միայն փոխառնուած են իրենց Հնչոյթներով Հանդերձ, այլեւ փոխառնումը կատարուել է չափազանց վաղուց (Հաւանաբար, մօտաւորապէս, մ. թ. ա. Բ Հազարամեակի վերջում): Իսկ դա նշանակում է, որ Հայերը դիր եւ դրականութիւն ունեցել են նաեւ Մաշտոցից շատ աւելի առաջ:

Ոմանց թւում է, թէ նախամաշտոցեան Հայ դրի դոյութիւնը վիրաւորանք է Հասցնում Մաշտոցին ու նսեմացնում

նրա կա-

տարածը: Սակայն, մի կողմից, խնդիրը վերաբերում է իրականութեան դիտական բացայայտմանը, եւ այստեղ յուզականութիւնն անտեղի է, եւ երկրորդը՝ այն, որ Հայոց այսօրուայ այբուբենի՝ աշխարՀի ամենակատարեալ այբուբեններից մէկի Հեղինակը Մաշտոցն է, դա փաստ է, որը ոչ ոմ չի կարող կասկածի ենթարկել: Եւ ի վերջոյ, Մաշտոցի, որպէս լեզուաբանի, Հի•ական եւ ամենադժուարին առաքելութիւնը եղել է ոչ թէ այս կամ այն դրանշանի ստեղծումը՝ մի բան, որ առանձնապէս պատուաբեր չէ, այլ Հայերէնի Հնչիւնային Համակարդի բացայայտումը, Հոծ խօսքը Հնչիւնային միաւորների տրոՀելը, որն այնքան էլ Հեշտ դործ չէ, ինչի լաւադոյն ապացոյցն այն է, որ աշխարՀում անչափ քիչ են կատարեալ այբուբենները: Սակայն նախամաշտոցեան Հայ դրի դոյութիւնը մերժողները կտրականապէս մերժում են այդ Հնարաւորութիւնը: Հրաչեայ Աճառեանը պարզապէս դրում է. «Մեսրոպից առաջ Հայերէն դրականութիւն ենթադրելը, որ իբր թէ ջնջեց Լուսաւորիչը՝ այրելով բոլոր Հայերէն դրքերը, անմիտ Հիքիաթ է միայն»: Վերջապէս ո՞ւր են այդ դրերը, ասում են, մի՞թէ դոնէ մէկ նմուշ չպաՀպանուեց: Բայց մեզ չի Հասել ոչ մի Հայկական ձեռադիր նաեւ Ե-Ը դարերից, եւ Հասկանալի պատճառներով: Ու առաւել եւս անՀաւանական կլինէր, եթէ պաՀպանուէին աւելի վաղ դրուած ձեռադրեր, յատկապէս որ Գրիդոր Պարթեւն, իրօք, Հայոց Հեթանոսական մշակոյթը ոչնչացնելու ուղղութեամբ ջանք չխնայեց: Դա պատմական անՀերքելի փաստ է, որի Հետ պիտի Հաշուի նստի իւրաքանչիւր իրեն յարդող պատմաբան, եթէ ցանկանում է լինել դիտնական, այլ ո՛չ թէ քարոզիչ: Հասկանալի է նաեւ քրիստոնէաների դիրքորոշումը. սոյն փաստը պատիւ չի բերում, ո՛չ իրենց կրօնին, ո՛չ էլ՝ առաջնորդին: Բայց, ցաւօք այդ է յեղափոխութիւնների էութիւնը: Այդպէս եղաւ եւ 1920 թուականին, երբ Հաստատուեց նոր պետական դաղափարախօսութիւնը (եթէ կու-

զեք՝ կրօնը) ՝ կոմունիզմը: Եւ կոմունիստներն էլ ոչնչացնում էին քրիստոնէական մշակոյթը, սպանում Հաւատացեալներին եւ եկեղեցու սպասաւորներին, այրում սուրբ դրքերը, քանդում եկեղեցիները, եւ •ացած 70 տարուայ ընթացքում փորձում էին վիճակը ներկայացնել այնպէս, թէ իբր նախքան 1920 թուականը մենք, Հայերս Հետա•աց անմշակոյթ մի ազդ էինք, եւ միայն Լենինը, որ «արեւն էր աշխարՀի» լուսաւորեց մեզ: Լենինի «լուսաւորչական» դոծունէութիւնը փաստաթղթերից եւ վաւերադրական շարժանկարներից ծանօթ է բոլորին: Իսկ Գրիդորի «լուսաւորչական» դործունէութեան մասին մենք կարող ենք պատկերացում կազմել կարդալով Ադաթանդեղոսին, որն այդ ամէնը շարադրել է Գրիդորին փառաբանելու նպատակով: Յիշենք.

§ԱՊԱ ԹԱԳԱՒՈՐԸ ԻՍԿՈյն ՏԻՐԱԲԱՐ ՀՐԱմԱն ՏՈՒեó, ԱմենՔԻ ՀԱՒԱնՈՒԹեԱմԲ, ԳՈՐԾԸ եՐԱնելԻ ԳՐԻԳՈՐԻ ՁեԶՔԸ յԱնՁնելՈՒ, ՈՐՊԷՍԶԻ նԱԽԿԻն ѳÛñ»ÝÇ« ÑݳٻÝÇ" եՒ նԱԽնԻնեՐԻ ՈՒ ԻՐ ԿՈՂմԻó ԱՍՏՈՒԱԾ ԱնՈՒԱնՈՒԱԾ ՉԱՍՏՈՒԱԾնեՐԸ ԱնյԻՇԱՏԱԿ ԴԱՐՁնԻ, մԷՋՏեՂԻó ՋնՋԻ: ...ՆԱԽ ճԱնԱՊԱՐՀԻն ՀԱնԴԻՊեóԻն ՔՐմԱԿԱն ԳԻՏՈՒԹեԱն ԴՊԻՐ, àñÙǽ¹Ç ·ñãÇ

¸Çõ³Ý"" ԿՈՉՈՒԱԾ, եՐԱԶԱóՈյó, եՐԱԶԱՀԱն ՊԱՇՏԱմՈՒնՔԻ ՏԻՐ ԱՍՏԾՈՒ

ԻմԱՍՏՈՒԹեԱն ՈՒՍմԱն մեՀեԱնԸ եՒ ԱմենԻó ԱԶԱՋ ՍԿՍեóԻն Այն ù³Ý¹»É« ³Ûñ»É« ³õ»ñ»É»: ԱոԱ© «ԴԱՐՁԻ եԿԱԾ ԶՈՐՔեՐՈՎ ԱյնՏեՂղղղ ՀԱՍԱԾնեՐԸ, ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐԸ ԹԱԳԱՒՈՐՈՎ ՀԱնԴեՐՁ, ՓՇՐեóԻն ԱնԱՀԻՏ ԴԻóՈՒՀՈՒ ՈՍԿԻ ԱՐՁԱնԸ,

ԱմԲՈՂՋ ՎԱյՐԸ ՔԱնԴեóԻն, ՓՉԱóՐԻն, ՈՍԿԻն ՈՒ ԱՐԾԱԹԸ ԱՒԱՐԻ ՏՈՒԻն:

Այն ԳԱյլ ԳեՏԻ ՎՐԱյՈՎ Այն ԿՈՂմ ԱնóԱն ՈՒ ՔԱնԴեóԻն ԱՐԱմԱԶԴԻ ԴՍՏեՐ՝ ՆԱնԷԻ մեՀեԱնԸ ԹԻլ ԱՒԱնՈՒմ: ԵՐԿՈՒ մեՀեԱննեՐԻ ԳԱնՁեՐԸ ԱՒԱՐելՈՎ՝ ԱՍՏԾՈՒ ՍՈՒՐԲ եԿեՂեóՈՒ ԾԱԶԱյՈՒԹեԱնԸ նՈՒԷՐ ԹՈՂեóԻն ՏեՂեՐՈՎ ՀԱնԴեՐՁ» եւ այլն, եւ այլն: Սրանից յետոյ պարզ է, որ Հազիւ թէ այն օրերից մեզ մի ձեռադիր Հասնէր: ԻՀարկէ, կարելի է ենթադրել, որ եթէ նախամաշտոցեան դրերի մասին վարկածը ճիշտ է, ապա դրանցով կարող էին դրուել նաեւ քրիստոնէական բովանդակութեան դրքեր, որոնք կարող էին եւ պաՀպանուել: Բայց սա չափազանց անՀաւանական " Ընդդծու•երն ի• են՝ Ռ. Հ. "" Ըստ Ն. Էմինի, Հ. Գելցերի կարելի է Հասկանալ՝ Որմիզդի (Արամազդի) դրչի դպրոց: """ Եկեղյաց դավառ

է թւում. նախ կասկածելի է, որ քրիստոնէաները «Հեթանոսական» դրերով որեւէ դիրք դրէին (դրա Համար կային յունարէնը, ասորերէնը), եւ այդ նոյն պատճառով, իշխանութեան դալուց յետոյ նրանք (եթէ նման դրքեր դրուած էլ լինեին) կնախընտրեին դա թաքցնել, շտապելով թարդմանել այդ դրքերը յունարէն կամ ասորերէն, իսկ Հայոց մաշտոցեան դրերի դիւտից յետոյ՝ նաեւ այս նոր դրերով: Այդուամենայնիւ այդպիսի, յամենայն դէպս, մէկ օրինակ մենք ունենք. եւ դա Հենց Ադաթանդեղոսի Հայոց պատմութիւնն է: Խօսքը վերաբերում է այդ դրքի սկզբնաղբիւրին: Գիրքը մեզ է Հասել դարերի ընթացքում լուրջ փոփոխութիւններ կրելով: Ինքը, այդ սկզբնաղբիւրը, որ Հայերէն է եղել, մեզ չի Հասել, սակայն այսօր ընդունուած է Համարել, որ այն դրուել է Ե դարում, մինչդեռ Հեղինակը պարզ դրում է, որ ինքը ոչ միայն Տրդատի ժամանակակիցն է եւ դէպքերի ականատեսը, այլեւ «կրթուած է Հայրենի դիտութեամբ» «եւ ոչ խիստ անտեղեակ նշանադրերի արուեստին»: ԱռՀասարակ այսօր ստեղծուել է մի վիճակ, երբ նախամաշտոցեան դրի դոյութիւնը չընդունողները պնդում են, թէ չկայ նախամաշտոցեան դրի դոյութէան որեւէ ապացոյց, իսկ երբ դրանք բերւում են, յայտարարում են, թէ դրանք վստաՀելի չեն: Անկասկած, դրանցից մի մասի անՀի• լինելն ակնյայտ է, սակայն կան նաեւ փաստարկներ, որոնք բաւականաչափ վստաՀելի են, եւ իւրաքանչիւր մասնադէտ, անկախ նրանից Համաձայն է, թէ ո՛չ, պարտաւոր է ծանօթ լինելու դրանցից դոնէ ամենակարեւորներին: ԱՀա թէ ինչու այդ փաստարկները ներկայացնում

ենք

այստեղ: Հայոց լեզուի Համար պատմութեան ընթացքում դործածուել են առնուազն երեք դրային Համակարդ՝ Հայկական նշանադրերը, դանիէլեան կոչուած դրերը, եւ մաշտոցեան այբուբենը: Հայաստանի տարածքում դրի դոյութեան ամենավաղ (Ա- Բ Հազարամեակներ) օրինակը տալիս են ժայռապատկերները, որոնք

նաեւ այծադրեր են կոչւում, քանի որ դրանցում այծակերպ կենդանիների պատկերները բաւական յաճախադէպ են: Սրանք Հի•ականում պատկերադրային բնոյթ ունեն, սակայն նրանց շարքում պատաՀում

են նաեւ խիստ վերացարկուած պատկերներ, որոնք

դաղափարադրերի տպաւորութիւն են թողնում: Սա Հաստատւում է նաեւ նրանով, որ դրանցից շատերը նմանւում

են միջնադա-

րեան Հայերէն ձեռադրերում պաՀպանուած նշանադրերին:

ԳեՂԱմԱյ լեԶնեՐԻ ԺԱյԶԱՊԱՏԿեՐնեՐԻó, Մ. թ. ա. Գ - Բ Հազ.

Բազմաթիւ ցուցակներում սրանք ամփոփուած են «Նշանադիրք Հայոց», «Նշանադիր այ բուբենից», «Այս է նշանադիր Հայոց ազդի», «Բացատրութիւն առաջնոց դրոց եւ նշանադրաց» խորադրերի ներքոյ եւ յայտնի են նաեւ որպէս «Նշանադիրք իմաստնոց»: Այսօր դեռեւս դժուար է ասել, արդեօ՞մ այդ նշանադրերն իրենց կատարելադործման Հազարամեակների ընթացքում Հասել են Հնչիւնային՝ վանկային կամ բառաւանկային դրի մակարդակին, թէ •ացել են զուտ պատկերային դիր, սական ինքնին այն փաստը, որ Հայերն այն ժամանակ ունեցել են որոշակի դրային Համակարդ, անվիճելի է:

ՀԱյԿԱԿԱն նՇԱնԱԳՐեՐԸ (Ըստ Ա. Գ. ԱբրաՀամեանի) 1. Արեդակն, 2. Լրու•, 3. Անսպառ, 4. Աեւելք, 5. Աեւմուտք, 6. Հարաւ, 7. Լուսին, 8. Առաւօտ, 9-11. Աստղ, 12. Երկիր, 13-15. Երկինք, 16, 78. Խաչ, 17. ԱշխարՀ, 18. Խոյն, 19. Փայլակն, 20. Դայեակն, 21. Ցուլ, 22-24. Վիշապ, 25. Երկուորեակ, 26-29. Աղեղնաւոր, 30. Արուսեակ, 31. Լեռն, 32-35, 37, 40, 41. Աղբիւր, 36. Ջուր, 38, 39. ՋրՀոս, 42. ԱնմաՀ, 43. Անվախճան, 44, 45. Անթառամ, 46. Մարդ, 47, 48. Առաջնորդ, 49-50. Մարտիրոս, 51. Պոռնիկ, 52-54. Հեշտասեր,55, 56. Եղբայր, 57. կռապաշտ, 58. Որդի, 59.թառանդ, 60. Պտուղ, 61-63. կենդանի, 64. Թռչուն, 65. Գարուն, 66. Գաւազան, 67. Աստիճան, 68. Նետ, 69-71. կառք, 72. Աշտարակ, 73, 74. Տաճար, 75. ՃանապարՀ, 76, Դուռն, 77. Համասփիւռ: (Համարակալու• ըստ սիւնակների կարդի է):

Քանի որ Հայկական միջնադարեան ցանկերի նշանադրերը Հի•ականում մաշտոցեան տառերի Հիմքի վրայ դոյացած փակարդրեր ու Համառօտադրութիւններ են, իսկ միւս մասն էլ, որ աստղադիտական Հանրայայտ նշաններ են (կենդանակերպի Համաստեղութիւնների, լուսատուների եւ այլն) ուշ փոխառութիւններ էին Համարւում, դտնում

էին, որ դրանք

կապ չեն կարող ունենալ

Հայոց Հին դրերի Հետ, եթէ այդպիսիք եղել են: Նոյնիսկ երբ պարզ դարձաւ, որ դրանք Համընկնում են քարեդարեայ եւ բրոնզեդարեայ Հայաստանեան ժայռադրութիւների նիշերի Հետ, դրանք շարունակւում էին ոչ Հայկական Համարուել, քանի որ պատմադիտութեան մեջ (որքան էլ դա տարօրինակ է) ընդունուած էր, որ Հայերը Հայաստանում յայտնուել են շատ աւելի ուշ՝ մ. թ. ա. Զ դարից ոչ շուտ:

ՀԱյԿԱԿԱն ՈՐՈՇ ԺԱյԶԱՊԱՏԿեՐնեՐԸ եՒ ՀԱմԱՊԱՏԱՍԽԱն նՇԱնԱԳՐեՐԸ

Վէրեւում բերված են ժայռապատկերները, ներքեւում ՝Հայկական ձեռադրերի ասïղ, կայծակ եւ խոյ նշանադրերը:

Սակայն այժմ, պատմադէտներն աւելի ու աւելի են Հակւում այն կարծիքին, որ Հայերն իրենց անունը կրող երկրամասում բնակւում են ամենավաղնջական ժամանակներից, ուստի եւ փոխւում

է վերաբերմունքը նաեւ այդ տարածքում

պաՀպանուած

մշակութային յուշարձանների եւ նրանց ազդային պատկանելութեան նկատմամբ: Մասնաւորապէս դա վերաբերում է Վանի թադաւորութեան ժամանակաշրջանի յուշարձաններին, այդթւում ՝ դաղափարադրերին, որոնք նոյնպէս նմանութիւն ունեն ե՛ւ ժայռադրերի, ե՛ւ Հայ նշանադրերի ձեւերի Հետ:

Վանի թադաւորութեան ժամանակաշրջանի նշանադրեր Թոփրակ-կալէից եւ կարմիր բլուրից (Ըստ Լ. Ա. Բարսեղեանի)

Յայտնի են նաեւ այլ արձանադրութիւններ, որոնք կանոնարկուած դրի տեսմ ունեն: Դրանցից են Ցոլակերտի, Արմաւիրի եւ մի քանի այլ աձանադրութիւններ:

Ցոլակերտ, երկտող արձանադրութիւն, մ. թ. ա. Բ Հազ. վերջ, Ա Հազ. սկիզբ

Արմաւիրի արձանադրութիւնը

Այս կարդի դրերում կրկին կարելի է նկատել Հայկական դաղափարադրերը յիշեցնող նշաններ, սակայն նրանցից մի քանիսը կարելի է նմանեցնել նաեւ Հին սեմական դրանշաննեին: Եթէ ճիշտ է երկրորդը, ապա բացառուած չէ, որ այս դէպքում Հայկական դաղափարադրերը դործածուած են որպէս այլադրեր: Ցաւօք, ա-

ռայժմ

եղած նիւթը բաւարար չէ լուրջ եզրայանդու•երի կամ,

առաւել եւս՝ վերծանութիւններ կատարելու Համար": կան Հին Հայոց դրի դոյութիւնը Հաստատող այլ վկայութիւններ եւս: Մովսէս Խորենացին յայտնում է, որ Հայքում դոյութիւն է ունեցել մեՀենական մատենադրութիւն, յիշատակում է Դարանաղեաց դաւառի Անի ամրոցի մեՀենական արխիւը, որից օդտուել է ասորի քրիստոնեայ քարոզիչ Բարդածանը եւ այնտեղից քաղած տեղեկութիւնների Հիման վրայ կազմել է մի աշխատութիւն, այն նախթարդմանել է ասորերէն, ապա նրանից՝ յունարէն: Յիշատակում է նաեւ Ողիւմպ քրմի աշխատութիւնը, որ եղել է իր՝ Խորենացու սկզբնաղբիւրներից մէկը: Հի•ուելով Խորենացու ՀաղՀորդած այս, ինչպէս նաեւ որոշ այլ փաստերի վրայ, կարելի է Հասկանալ, որ մեՀենական այդ արխիւը պիտի որ Հայերէն եղած լիներ: Յոյն պատմաբան Փիլոստրատոսը, որն ապրել է մօտաւորապէս 175-249 թուականներին իր «Ապոլոն Տիանցու» կենսադրութեան մեջ յայտնում է. «Պատմում են նոյնպէս, որ մի անդամ Պամփիլիայում

բռնուել է մի Հովազ, որի ոսկի մանեակի վրայ

դրուած էր Հայերէն դրերով «Արշակ թադաւորից՝ Նիւսիա աստծուն»"": Այս վկայութիւնը Հերքում են, ասելով, թէ Արշակ անունով թադաւոր այն ժամանակ չկար (իրականում ՝ կար, եւ դա Արշակ Ա-ն էր՝մ. թ. 34-35), որ Հեղինակը երեւի շփոթել է, Հայկական (արմենական) դրերը արամեական դրերի Հետ, անունների ՀամաՀնչյունության պատճառով: Բ դարի ժամանակադիր Հիպողիտոսն իր «Ժամանակադրութեան» մէջ թուարկել է դպրութիւն ունեցող ժողովուրդների անունները. «Սրանցից""" նրանք, որոնք ունէին դպրութիւն, Հետե-

" Վերջերս Արտակ Մովսիսեանին Հաջողուել է վերծանել Վանի թադաւորութեան շրջանի որոշ նշանադրեր, եւ դրանցից կազմուած բառեր: Աշխատանքի արդիւնքները Հիմք են տալիս պնդելու, որ այդ դրութիւնները պատկանում են թնջուկա(éեԲՈՒԱԱ)Հնչիւնային տիպին եւ Հայերէն են: "" Philosէraէi de Հiէa aթalloոis Tiaոi: (Ըստ Ա. ԱբրաՀամեանի) """Այսինքն՝ իր թվարկած ժողովուրդներից:

ւեալներն են. եբրայեցիները, լատինացիները, որով Հռոմէացիներն են վարում, սպանացիները, յոյները, մարերը եւ Հայերը»": Այս վկայութիւնը նոյնպէս Համարւում այս ցուցակում

է անվստաՀելի, քանի որ

նշուած են նաեւ իսպանացիները, որոնք այդ

ժամանակ դեռ որպէս ազդ չէին էլ կազմաւորուել, որ դեռ դիր էլ ունենային (այս տեսակէտն ինքնին վիճելի է. յայտնի են այդ ժամանակաշրջանի նոյնիսկ երկու տարբեր իսպանական դրեր. տե՛ս նկարը):

ՀԻն ԻՍՊԱնԱԿԱն ԳԻՐԸ

Արձանադրութիւն կաւէ անօթի վրայ, մ. թ. ա. Ե Հազ. վերջ:

Նկատում են նաեւ, թէ խօսքը վերաբերում է դպրութեան, այլ ո՛չ թէ դրին, որը կարող էր եւ յունական լինել: Սակայն Հելէնականութեան դարաշրջանում արեւելեան բոլոր ժողովուրդներն էլ դործածել են յունարէնը: Այդ դէպքում ինչո՞ւ է Հեղինակը Հայերին առանձնացրել: Այս եւ բազմաթիւ այլ տեսակէտների վրայ չենք ծանրանում, քանի որ դրանց Հանդամանօրէն կարելի է ծանոթանալ մեր թուարկած դրականութիւնից: Վերջապէս, եւս մի ապացոյց տալիս է արդէն իսկ մաշտոցեան տառաձեւերի ուսու•ասիրումը, որից պարզ է դառնում, որ նրանք ունեն բազմաթիւ շերտեր եւ ամենեւին էլ միանուադ ստեղծադործութեան արդիւնք չեն: Ինչ վերաբերում

է Հայոց լեզուի Համար դործածուած նա-

խամաշտոցեան երկրորդ դրրին, որ յայտնի է դանիելեան անունով, ապա նրա դործածութիւնն առնուազն երկու ամսուայ (կամ տարուայ) ընթացքում վկայուած է կորիւնի կողմից, եւ նրա դոյութիւնը " Hiթթoliէսs Պerոe, IV, -d. Die Ըhroոiո, Leiթ7ig, էջ 58: (Ըստ Ա. ԱբրաՀամեանի)

դրեթէ կասկած չի յարուցում: Այլ Հարց է նրա ինչ լինելը, որին մենք կանդրադառնանք ստորեւ, մաշտոցեան այբուբենի մասին խօսելիս: ԻՀարկէ, կարող է Հարց առաջանալ, թէ ի՞նչ նշանակութիւն ունի՝ նախամաշտոցեան Հայ դրականութիւն եղե՞լ է, թէ՞ ոչ: Սակայն այն, որ Հայոց տառաձեւերի որոշ առանձնայատկութիւններ անՀնար է բացատրելը, եթէ ընդունելու լինենք, թէ Մաշտոցը բոլոր տառերի Հեղինակն է, մեր նպատակի տեսանկիւնից կարեւոր է, քանի որ առանց տառաձեւերի ծադու•աբանական խնդիրների պարզաբանման դժուար է ճիշտ, դիտականօրէն Հի•աւորուած կերպով զարդացնել Հայոց տառարուեստը: Ուստի փորձենք կրկին պատկերացնել Հայոց դրերի ստեղծման ընթացքը՝ առաջնորդուելով միայն սառը տրամաբանութեամբ: Նախ պատկերացնենք այն ժամանակուայ քաղաքական վիճակը: Ինչպէս դիտենք, 301թուականին" քրիստոնէութիւնը Հայքում ճանաչուեց պետական կրօն: Սա առաջացրեց զրադաշտական Իրանի Հետ Հայքի յարաբերութիւրնների Հետադայ վատթարացում: Հետադայ ենք ասում, որովՀետեւ այն պաՀից, երբ Պարթեւական թադաւորական Հարստութիւնն Իրանում կործանուեց, իշխանութեան Հասան Սասանեանները, իսկ Հայքում շարունակեցին իշխել Պարթեւ արքաները, երկու պետութիւնների յարաբերութիւնները, մեղմ ասած, սառեցին:"" Սակայն կամայ թէ ակա" Սա ավանդական տարեթիւն է: Ըստ տարբեր յետազոտողների դա տեղի է ունեցել 297-315 թուերի ժամանակամիջոցում: "" Ընդունուած է ասել, թէ այս քայլով Տրդատ թադաւորը ձդտում էր ազատուել եւ զրադաշտական Իրանի, եւ Հեթանոսական Հռոմի ազդեցութիւններից: Սակայն սա, իՀարկէ, միամիտ բացատրութիւն է. Հայքն ինքն էլ զրադաշտական էր, եւ նախորդ դարերի ընթացքում դա նրան չեր խանդարում պաՀպանել իր թէ՛ քաղաքական, եւ թէ՛ մշակութային ինքնուրոյնութիւնը: Իսկ ինչ վէրաբերում է Հռոմին, ապա այդ պաՀին նա արդեն իսկ այն աստիճան էր քրիստոնեացուած, որ դա անՀնար էր չտեսնել: Հետեւապէս կարելի է պնդել, որ քրիստոնեութեան ընդունումը կամ Հռոմեական պատուերի կատարում էր (չմոռանանք, որ Տրդատը դաՀ էր բարձրացել Հռոմի օդնուրթեամբ), կամ էլ Հռոմից Հետ չընկնելու ձդտում:

մայ իր դեք թշնամացնելով զօրեղ Հարեւանին, Հայքն ամենեւին էլ ի դէմս Հեռաւոր Հռոմի Հուսալի դաշնակից ձեռք չբերեց: Արդիւնքն այն եղաւ, որ երբ 384 թուականին Իրանը որոշեց ժամանակաւորապէս անկախացած Հայքում վերականդնել իր ազդեցութիւնը, Հռոմի ժառանդորդ քրիստոնէական Բիւզանդիան անմիջապէս Համաձայնեց, եւ Մեծ Հայքի տարածքի 802-ն անցաւ Իրանին: Հայքը կորցրեց ատաքին ինքնուրոյն քաղաքականութիւն իրադործելու Հնարաւորութիւնը, եւ, այսպիսով՝ •ում էր կենտրոնանալ ներքին խնդիրների վրայ: Իսկ դրանք բաւական լուրջ էին: Ընդամէնը մի քանի տասնամեակ էր անցել քրիստոնէութեան ընդունումից: Հրով ու սրով Հաստատուած դաղափարախօսութիւնը դեռ չէր արմատաւորուել Հայքում: Դեռ կենդանի էին Հին կարդերի օրոմ ծնուածները: Ըատերը, Հաւանաբար, նոր կրօնը միայն առերես էին ընդունել, ինչի լաւադոյն վկայութիւնն է Վասակ Սիւնու" զրադաշտական ճամբար անցնելը: Ինչ վերաբերում է Հասարակ ժողովրդին, ապա նա, բնականաբար, է՛լ աւելի պաՀպանողական էր: Այսպիսով, իրանական Հնարաւոր նորանոր ոտնձդութիւնների դէպքում ե՛ւ արքայական տունը, ե՛ւ Հոդեւորականութիւնը •ում էին անպաշտպան: Գուցէ Հայքը նախկին կրօնի քաղաքական ոլորտ վերադարձնելով դեռեւս Հնարաւոր էր փրկել վիճակը, սակայն սա լոկ տեսական ենթադրութիւն է. ոչ մի դաղափարախօսութիւն, ոչ մի կրօն ասպարէզը չի թողնում, քանի դեռ չի սպառուել. զրադաշտութեան դարը Հայքում անցել էր: Միւս կողմից դա, բանականաբար, ձեռնտու չէր քրիստոնէական Հոդեւորականութեանն, ինչպէս նաեւ նախարարական այն տոՀմերին, օրինակ՝ Մամիկոնեաններին, որոնք քրիստոնէական յեղափոխութեան ալիքի վրայ զդալի նիւթական ձեռքբերու•եր ունեցան: Այսպիսով, միակ յոյսը նոր դաղափարները ժողովրդի մեջ ներարկելով ՝ նրան իրենց դաշնակից դարձնելն էր: Սակայն այլալե"Քրիստոնեա կորիւնը նրան անուանում է «քաջ ..., խելացի ու Հանճարեղ եւ կանխադէտ, աստուածային իմաստութեան շնորՀքով օժտուած մարդ», որը «շատ նպաստեց Աւետարանի քարոզութեան դործին»:

զու քարոզներն ապարդիւն էին •ում, քանի որ անՀասկանալի էին: ԱնՀրաժեշտ էր թարդմանել Հոդեւոր դրականութիւնը: Բայց ինչպէ՞ս այն պաՀել. ամբողջ Աստուածաշունչն ու այլ ծաւալուն Հոդեւոր դրականութիւնն անդիր չի յիշուի: Ուրե• անՀրաժեշտ էր Հայերէն դիր: Սակայն սա էլ Հեշտ չէր: Դ դարում վերացնելով («մինչեւ Հիմքը», ինչպէս մեր օրերում երդում էին կոմունիստները), Հեթանոսական", «դիւական» ամեն ինչը, քրիստոնէաները չնկատեցին, որ ազդային դիրն ու դրականութիւնը անՀրաժեշտ են նաեւ իրե՛նց քարոզչութիւնն իրադործելու Համար: Իսկ այժմ Հայ Հին դրի եւ դրականութեան վերականդնումը կարող էր դիտուել որպէս դաղափարախօսական նաՀանջ: Թերեւս վիճակի այս երկիմաստուրթիւնն էր պատճառը, որ կորիւնն ստիպուած էր այդքան անորոշ դրելու Հայոց դրերի դիւտի Հանդամանքների մասին: Հայոց դրերի դործածութեանը դէմ

էին նաեւ ասորի բարձրաստիճան

Հոդեւորականները, որոնք այն ժամանակ մեծ ազդեցութիւն ունէին Հայ եկեղեցու վրայ եւ իրաւացիօրէն վախենում էին, որ Հայոց լեզուի մուտքը ծիսակարդ կվերացնի այդ ազդեցութիւնը"": Այսպիսին էր քաղաքական վիճակը Հայքում, երբ մօտ 389 թուականին, Հայքի կառավարիչ Հազարապետ Առաւանի օրոք, Տարօնի Հացեկաց դիւղացի, կիսաազնուական Վարդանի որդի Մաշտոցը, որին նաեւ Մեսրոպ էին ասում, Հաստատուեց Արշակունեաց մայրաքաղամ Վաղարշապատում, արքունի դիւանատանը " Ի դէպ, նշենք այս բառի բուն իմաստը, որը սովորաբար ընկալւում է որպես «ոչ քրիստոնեա», «բազմաստուած» բառերի Հոմանիշ: Այն ծադում է Հունարէն ηετνως (էտնոս) բառից, որ, ինչպէս Հայտնի է, նշանակում է ազդ, ցեղ: Հետեւապէս, երբ քրիստոնեաները պայքարում էին Հեթանոսութեան դէմ, նրանք, իրականում, պայքարում էին ազդայինի դէմ, որի Հիմքերից մեկը լեզուն է եւ դրականությունը: Սա պարզորոշ երեւում է նաեւ Հեթանոսութիւն բառի ռուսերէն Համարժեքից՝ 960:4ñò68՝ 9 6 0 6՝ լեզու, ազդ իմաստն ունեցող բառից, որը, Հավանաբար, մեր «ազդ» բառի Հետ միեւնոյն ծադու• ունի: "" Ասորի Հոդեւորականութեան կողմից Հայ ազդային դիրը չընդունելու եւ նրա դէմ բացաՀայտօրեն դիմադրելու մասին կան ուղղակի վկայութիւններ: ՅուՀան Մամիկոնեանը նշում է, որ մինչեւ Զ դարի վերջերը Գլակա վանքը ասորիներն էին տնօրինում եւ պաշտամունքը վարում էին ասորերէն.

«ԱմենեՔեԱն ԱՍՈՐԻՔ ԷԻն, եՒ ՏՈՒնն Այն ԱՍՈՐԻ ԳՐՈՎ եՒ ՊԱՇՏԱմԱմԲ Է ՎԱՐեԱլ, մԻնՉեՒ ԹԱԴԻԿ ՓՈԽեԱó ԶԱմենԱյն ԿԱՐԳՍ եՒ ԶԱՍՈՐՈó óեՂՍն ԲնԱՒ ՀԱլԱԾԱԿԱն ԱՐԱՐ Ի ՎԱնԱóն» (ՂԳ. 287):

դարձաւ ատենադպիր, ապա անցաւ զինուորական ծառայութեան: 395 թուականին նա թողեց զինուորական ծառայութիւնն ու աշխարՀիկ կեանքը եւ դաձաւ վանական: Մեսրոպ Մաշտոցը քարոզչական դործունեութիւն ծաւալեց Գողթն դաւառում, որտեղ զրադաշտական աւանդոյթը դեռ ամուր էր: Ըօշափելի յաջողութեան չՀասնելով, նա վերադարձաւ Վաղարշապատ, ուր կաթողիկոս ՍաՀակ Պարթեւի Հետ միասին եկեղեցական ժողովի առջեւ դրեց Հայկական դիր ունենալու քաղաքական անՀրաժեշտութեան խնդիրը": Եկեղեցական ժողովից, Հաւանաբար, բացասական պատասխան ստանալուց յետոյ"", նոյն Հարցը դրեց նաեւ ՎռամշապուՀ արքայի առջեւ""", որն ընդունեց եւ Հովանաւորեց ծրադիրը: Արքայի կարդադրութեամբ շրջանառութեան մէջ դրուեց քրիստոնէութեան Հաստատումից յետոյ արդելուած Հայոց Հին դիրը, որը, սակայն, քաղաքական նպատակներով նեկայացւում

է

իբր Դանիէլ անունով ասորի եպիսկոպոսի կողմից «յանկարծ» դտանուած"""": "«ԱՊԱ ԱմենԱԲԱՐԻ ԱՍՏԾՈՒó ՊԱՐԳեՒՈՒեó նՐԱնó՝ եՐԱնելԻ մԻԱԲԱնյԱլնեՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱՀՈԳ

ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ ԺՈՂՈՎել եՒ ՀԱյ ԱԶԳԻ ՀԱմԱՐ նՇԱնԱԳՐեՐ ԳՏնել»:

"" «ՇԱՏ ՀԱՐóՈՒՓՈՐՁՈՎ ՈՒ ՈՐՈնՈՒմՈՎ ՊԱՐԱՊեóԻն եՒ ՇԱՏ նեՂՈՒԹԻՒննեՐ ԿՐեóԻն...» """ «... ՀեՏՈ եՒ ԻՐենó ԱԶԱՋՈՒó ՈՒԶԱԾ ԲԱնԻ մԱՍԻն ԻմԱó ՏՈՒԻն ՀԱյՈó ԹԱԳԱՒՈՐԻն,

ՈՐԻ ԱնՈՒնԸ ՎԶԱմՇԱՊՈՒՀ ԷՐ ԿՈՉՒՈՒմ»:

"""" «Այն ԺԱմԱնԱԿ ԱՐՔԱն ՊԱՏմեó նՐԱնó մԻ մԱՐԴՈՒ, ԴԱնԻել ԱնՈՒնՈՎ մԻ ԱԶնՈՒԱԿԱն ԱՍՈՐԻ եՊԻՍԿՈՊՈՍԻ մԱՍԻն, ՈՐ յԱնԿԱՐԾ ԳՏել Է ՀԱյեՐԷն լեԶՈՒԻ ԱլՓԱԲեՏնեՐնՇԱնԱԳՐեՐ: ԵՒ եՐԲ ԱՐՔԱն ՊԱՏմեó նՐԱնó ԴԱնԻԷլԻ ԳՏԱԾԻ մԱՍԻն, ԱՐՔԱյԻն յօԺԱՐեóՐԻն, ՈՐ ՀՈԳ ՏԱնԻ Այն ՊԻՏՈյՔԻ ՀԱմԱՐ: ՆԱ Էլ ՎԱՀՐԻճ ԱնՈՒնՈՎ մԷԿԻն

ՀՐՈՎԱՐՏԱԿնեՐՈՎ ՈՒՂԱՐԿեó ՅԱԲԷլ ԱնՈՒնՈՎ մԻ եՐԷó մԱՐԴՈՒ մօՏ, ՈՐ ԱՍՈՐԻ

եՊԻՍԿՈՊՈՍ ԴԱնԻԷլԻ մեՐՁԱՒՈՐն ԷՐ:

ԻՍԿ ՅԱԲԷլն ԱյԴ ՈՐ լՍեó, ՇՏԱՊՈՎ ՀԱՍԱՒ ԴԱնԻԷլԻ մՈՏ եՒ նԱԽ ԻնՔԸ ԴԱնԻԷլԻó ՏեՂեԿԱóԱՒ նՇԱնԱԳՐեՐԻն եՒ յեՏՈյ նՐԱնԻó ԱԶԱՒ, ՈՒՂԱՐԿեó ԱՐՔԱյԻն ՀԱյՈó եՐԿԻՐԸ:

ՆՐԱ ԹԱԳԱՒՈՐՈՒԹեԱն ՀԻնԳեՐՈՐԴ ՏԱՐՈՒմ ՀԱՍóՐեó նՐԱն: ԻՍԿ ԱՐՔԱն՝ ՍՈՒՐԲ ՍԱՀԱԿԻ

եՒ ՄԱՇՏՈóԻ ՀեՏ մԻԱՍԻն՝ նՇԱնԱԳՐեՐն ՍՏԱնԱլՈՎ ՅԱԲԷլԻó՝ ՈՒՐԱԽԱóԱն:» Այս պատմութեան տարօրինակութիւնն ակնյայտ է. իրօք, ինչպէս կարելի է «յանկարծ» այբուբեն դտնել: Այբուբենը սոսկ տախտակի վրայ պատկերուած տառանիշերի շարք չի, որ կորչի, յետոյ էլ դտնուի, կամ որեւէ մեկը «տեղեկանայ» դրան եւ Հասցնի մէկ ուրիշին: Այբուբենը նախ եւ առաջ դրերի եւ Հնչիւնների փոխՀամապատասխանեցուած Համակարդ է եւ կարող է դործնական իմաստ ունենալ միայն կրողի՝ տուեալ դրային Համակարդին տիրապետող մարդու ձեռքում: Սակայն կորիւնը շատ պարզ է դրել. «Հան-

Մաշտոցը ստացաւ վարդապետի աստիճան եւ սկսեց մանուկներին վարժեցնել Հայոց դրերին": Սակայն արմատական Հոդեւորականների շարունակուող քաղաքական ճնշումը ընդամէնը երկու ամիս յետոյ ստիպեց դադարեցնել ուսուցումը՝ յատկապէս որ այդ դիրը չէր էլ բաւարարում Հայերէնի Հնչիւնային Համակարդին"": Խնդիրը լուծելու նպատակով արքան Մաշտոցին ուղարկեց Ասորիք, ուր նա դնաց՝ իր Հետ վերցնելով մի խումբ աշակերտների: Ասորիքի Եդեսիա եւ Ամիդ քաղաքներում բարձրաստիճան Հոդեկարծ դտել է»: Սա, անշուշտ, բանիմաց մարդու (կորիւնն էլ այդպպիսին էր) տեսանկյունից անՀեթեթութիւն է, բայց միանդամայն ընդունելի բացատրութիւն է սովորական, կամ, պարզապէս, անդրադէտ մարդու Համար: Բայց Հայոց դրերի կիրառման կող•ակիցներին պէտք էր քարոզչական Հէնք ստեղծել (ու նախ եւ առաջ Հէնց այդպիսի մարդկանց շրջանում), որ այս դրերը ոչ մի կապ չունեն Հեթանոս անցեալի Հետ, այլ դտնուել են պատաՀմամբ՝ իմա տրուել են Աստուծոյ կողմից, եւ, իՀարկէ, ասորիների ձեռքով: Եւ կորյունը այդ պատաՀականութեան Հանդամանքը յատուկ շեշտում է եւս մեկ անդամ: Սակայն դրադէտ ասորի Հոդեւորականներին դժուար էր մոլորեցնել նման Հեքիաթով (ՎռամշապուՀն ասաց ՎաՀրիճին, ՎաՀրիճը դնաց Յաբէլի մօտ, Յաբէլը դնաց Դանիելի մօտ, «տեղեկացաւ նշանադրերին» եւ ուղարկեց թադաւորին) եւ Հայոց դրերի ճամփան փակելու Համար նրանք պիտի որ դործադրեին իրենց ողջ ազդեցութիւնը, ինչը եւ նրանք քիչ յետոյ՝ թեեւ ժամանակաւորապէս՝ արեցին: "«ԱՊԱ եՐԱնելԻ ՀՈԳԱԲԱՐՁՈՒնեՐն յԱնԿԱՐԾԱԳԻՒՏ ՈՒԶԱԾն ԱԶնելՈՎ՝ ԷլԻ ԽնԴՐեóԻն ԱՐՔԱյԻó մԱՏԱՂԱՀԱՍ մԱնՈՒԿնեՐ, ՈՐՈնó մԻՋՈóՈՎ ԿԱՐՈՂԱնԱյԻն նՇԱնԱԳՐեՐԸ ԳՈՐԾԱԴՐել: ԵՒ եՐԲ նՐԱնóԻó ՇԱՏեՐԸ ՍՈՎՈՐեóԻն, ԱՊԱ |ԹԱԳԱՒՈՐԸ| ՀՐԱմԱյեó ԱմԷն ՏեՂ նՈյն |նՇԱնԱԳՐեՐՈՎ| ԿՐԹել, ՈՐՈՎ եՒ եՐԱնելԻն ՀԱՍԱՒ նՈյնԻՍԿ ՎԱՐԴԱՊեՏԱԿԱն ԳեՂեóԻԿ ԱՍՏԻճԱնԻն, եՒ մօՏ եՐԿՈՒ ՏԱՐԻ ԻՐ ՈՒՍՈՒóՉՈՒԹԻՒնն ԱՐեó ՈՒ նՈյն նՇԱնԱԳՐեՐՈՎ ՏԱՐԱՒ:» Այս Հատուածը կորյունի երկում ամենավիճայարոյցներից է, քանի որ երկու տարի («ամս երկու»), ժամանակաՀատուածը չի տեղաւորւում ի՛ր իսկ՝ կորիւնի դրքի ժամանակադրական կարդի մէջ: Ակնյայտ է, որ վրիպակ կայ: ԱմենաՀաւանականը թւում է այն, որ շփոթւել են «ամս» (տարիներ), եւ «ամիսս» (ամիսներ) բառերը: ""«ԻՍԿ եՐԲ ՀԱՍԿԱóԱն, ՈՐ ԱյԴ նՇԱնԱԳՐեՐԸ ԲԱՒԱԿԱն Չեն ՀԱյեՐեն լեԶՈՒԻ ՍԻՂՈԲԱնեՐԸ¬ԿԱՊեՐն ԱմԲՈՂՋՈՒԹեԱմԲ ԱՐՏԱյԱյՏելՈՒ ՀԱմԱՐ,- մԱնԱՒԱնԴ ՈՐ նՇԱնԱԳՐեՐն

Էլ ԻՍԿԱՊԷՍ ՈՒՐԻՇ ԴՊՐՈՒԹԻՒննեՐԻó ԹԱՂՈՒԱԾ եՒ յԱՐՈՒԹԻՒն ԱԶԱԾ ՀԱնԴԻՊեóԻն,- ԱՊԱ

եՒ մԻ ՔԱնԻ ԺԱմԱնԱԿ մԻ ելՔ ԷԻն ՓնՏՐՈՒմ ԴՐԱն:» Նախ, որքա՞ն ժամանակ է անՀրաժեշտ նման բանը Հասկանալու Համար: Այբուբենին ծանօթ մարդը (իսկ դասաւանդողը Հաստատապէս ծանօթ է) նախապէս դիտի այդ մասին: Այնպէս որ այստեղ առաջնայինը պէտք է Հա

ւորականների՝ Պակիդաս" եւ Ակակիոս եպիսկոպոսների Հետ բանակցելուց յետոյ, կարողացաւ ստանալ նրանց Համաձայնութիւնը: Ապա նա զբաղուեց բուն այբուբենի կատարելադոծման Հարցերով: Երբ լուծեց Հի•ական խնդիրները՝ որոշեց Հայոց լեզուի Հնչիւնային կառուցուածքը, այբբենական կարդը, տառերի անուանու•երը եւ այլնը, նա ուղեւորուեց Սամոսատ, ուր յոյն վայելչադիր Հռոփանոսի Համադործակցութեամբ կատարեց տառերի ձեւաւորումը, որի մարել կորիւնի մոտ երկրոդ տեղում բերուած պատճառը. «մԱնԱՒԱնԴ ՈՐ

նՇԱնԱԳՐեՐն Էլ Ի Ս Կ Ա Պ Է Ս ՈՒՐԻՇ ԴՊՐՈՒԹԻՒննեՐԻó ԹԱՂՈՒԱԾ եՒ յԱՐՈՒԹԻՒն ԱԶԱԾ

ՀԱնԴԻՊեóԻն...» ԻՀարկէ, սա նոյնպէս նախապէս պարզ էր, քանի որ կիրառուած է իսկապէս բառը, բայց սկզբում դա անտեսուել էր: Ինչո՞ւ: Սա Հասկանալու Համար պէտք է պարզել, թէ տուեալ բնադրում ինչ է նշանակում «ուրիշ դպրութիւններ» Հասկացութիւնը: Սովորաբար դա Հասկացւում է «ոչ Հայկական», ապա սրանով Հեռու դնացող Հետեւութիուններ են անում, փորձելով պարզել, թէ այդ որ ազդի դրերն էին. յունական, պարսկական կամ դուցե ասորական: Սակայն նշուած արտայայտութեան նման ըմբռնու• արդիւնք է սովորական, դաղափարախօսական մոլեռանդութիւնից զերծ մարդու պատկերացու•երի վերադրումը քրիստոնեական դրաշրջանի արշալոյսի օրերին ապրող քրիստոնէաներին: Այո, ասելով «ուրիշ դպրութիւն» կորիւնն, իրոք, Հասկացել է «այլազդի», բայց ոչ «ոչ Հայկական», այլ, պարզապէս, Հեթանոսական: Բանն այն է, որ Հաւատացեալի տեսակէտից Հաւատքն անՀրաժեշտ եւ բաւարար Հատկանիշ է ազդային պատկանելութիւնը որոշելիս: Մեր օրերում նոյնպէս տեսնում ենք այդ մօտեցումը: Օրինակ, Բոսնիայի բնակիչներին «մաՀմեդական» են անուանում, դործածելով այդ բառը նաեւ ցեղանուան իմաստով. եզդիները ջանք չեն խնայում ապացուցելու, որ «եզդի»-ն ոչ միայն կրոնի, այլեւ ցեղի անուն է, եւ իրենք մաՀմեդական քրդերից տարբեր ազդ են, չնայած որ խօսում են իրանական լեզուախմբին պատկանող միեւնույն, այսպես կոչված, «կուրմանջի» լեզվով: Այս երեւոյթը Հայերին եւս յատուկ է եղել յատկապէս միջնադարում. անդամ մինչեւ մեր օրերը դյուղաբնակ, այսինքն ամենապաՀպանողական, Հայերն իրենց ազդն անուանում են «Հայ քրիստոնեայ»: Անկասկած, կորիւնի Համար զրադաշտական Հայերի (քրիստոնէական ժարդոնով ՝ Հեթանոսների) դպրութիւնը նոյնքան օտար էր, որքան եւ ասորականը կամ յունականը. եթէ ոչ աւելի օտար: Սակայն սկզբում Մաշտոցը, ՍաՀակն ու ՎռամշապուՀը, Հաւանաբար, իրենց մեջ կարողացել էին յաղթաՀարել Հակակրանքը Հին Հայկական դրի նկատմամբ, բայց երբ ուժեղացաւ քաղաքական ճնշումը, նրանք որոշեցին, որ չկայ չարիք առանց բարիքի, եւ Հրաժարուեցին դրերը նման վիճակով դործածելու մտքից, մանավանդ որ նշանա·րերն էւ Çëϳå¿ë ուրիշ դåրոււիւններիó էին: " Այս եպիսկոպոսի անունը կորիւնի դրքում աղաւաղուած է. Հաւանաբար, նրան յաջորդած ðաբուլաս եպիսկոպոի անուան ազդեցութեան տակ այն դարձել է Բաբիլաս:

արդիւնքում

Հայոց դրերն ստացան այժմեան նկարուածքը, եւ,

լատինադրի ու կիրիլադրի Հետ միասին, Հայոց դիրը տեղ դրաւեց յունականից ծադած այբուբենների խմբում: կարելի է ենթադրել, որ այս քայլն ունէր նաեւ որոշակի քաղաքական իմաստ: Մի կողմից, դրանով դործին մասնակից էր դառնում յունական կողմը: Դրանից բացի այդ միջոցով յաջողուեց քօղարկել՝ Հաւանաբար շատերին ծանօթ Հայկական դրի նկարուածքը, ուստի եւ՝ կապը զրադաշտական ժամանակների դրի Հետ, այն ներկայացնելով որպէս նոր դիւտ, որը յաջողուել է միայն քրիստոնէական աստծու եւ եկեղեցու շնորՀիւ: Աշխատանքն աւարտեց՝ իր աշակերտներ ՅովՀան Եկեղեցացու եւ Յովսէփ Պաղնացու Հետ միասին թարդմանելով Սողոմոնի Առակաց դիրքը, որն սկսւում է «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս Հանճարոյ» խօսքով:

ՀԱյՈó ԱյԲՈՒԲենԻ ԾԱԳՈՒմԸ ԳՐԱԲԱնԱԿԱն ՏեՍԱնԿԻՒնԻó Նախորդ դլխում մենք ասացինք, որ Հայոց այբուբենի Հիմքը կազմում են փոխառեալ տառաձեւերը: Ուսու•ասիրողների մեծ մասն ընդունում է սա, քանի որ այլ այբուբենների Համարժէք տառերին Հայկական որոշ դրերի (օրինակ, Հայերէն Լ եւ լատինական Լ, Հայերէն ð եւ յունական P) նմանութիւնը յաճախ ակներեւ է: Միւս տառերի նմանութիւնն այդքան ակնյայտ չէ, բայց նոյնպէս զդալի է (օրինակ, Հայկական Գ-ի եւ G-ի, Ե-ի եւ E-ի եւ այլն): Սա վաղուց է նկատուած, սակայն այն պատճառով, որ յարափոխման ընթացքում Հայոց տառերի դոյացման դաղափարը կամ Հնարւորութիւնը մերժուել է, խնդիրը մեկնաբանել են Հետեւեալ կերպ. իբր Մաշտոցը Համապատասխան տառերը վերցրել է մէկ յունական այբուբենից, մէկ՝ արամէականից, ապա՝ պաՀլաւականից եւ այլն: Այս տեսակէտն ընդունողները, սակայն, պէտք է կարողանան բացատրել, թէ ինչո՞ւ է Մաշտոցը նախապատուութիւնը տուել այս կամ այն նախաօրինակին, եւ, ամենակարեւորը, ինչո՞ւ Հայկական տառերն ի վերջոյ էապէս տարբերւում են այդ նախաօրինակներից: Սակայն նման կամայականութեան Հնարաւորութիւնը շատերին չի էլ անՀանդստացրել. նրանք կարող

են Հանդիստ ենթադրել, թէ Մաշտոցն օդտուել է «թէ՛ մէկից եւ թէ՛ միւսից, ընտրելով նրանց միջից իրեն յարմար երեւացածները, փոքրիկ փոփոխութիւն մտցնելով նրանց մեջ»: Եւ փորձ չի արւում պարզելու, թէ որո՞նք էին այդ յարմարութեան չափանիշները, կամ ՝ ո՞րն էր փոքրիկ փոփոխութիւններ կատարելու անՀրաժեշտութիւնը: Երբե• ասում են, թէ Մաշտոցը փոփոխում էր նախօրինակները, որպէսզի Հայոց տառերը ինքնատիպ լինեն, բայց այստեղ էլ չեն մտածում, թէ այդ դէպքում ինչի՞ Համար էին պէտք նախօրինակները: Մինչդեռ այդ դժուարութիւնները Հնարաւոր է շրջանցել, եթէ ընդունենք, որ Մաշտոցը պարզապէս կատարելադործել է Հայոց Հին դիրը, որի մէջ, ինչպէս եւ վկայում են Հայ պատմիչները, այդ տառերն արդէն իսկ կային: Այսպիսով, կարելի է ենթադրել, որ Հայկական փոքրատառերը կամ արադադրական տառերը մասամբ Հին ձեւերի կրկնութիւնն են (յատկապէս՝ երբ Հարեւան այբուբենների մէջ կան զուդաՀեռ ձեւերը, օրինակ՝ ձեռադիր ղ-ն), այդպիսով էլ՝ որոշ դլխադրերից նոյնիսկ տարիքով մեծ են: Իսկ նախկինում չեղած՝ Մաշտոցի ստեղծած դրերի փոքրատառերը մեծատառերի Հետադայ արադադրական ձեւափոխման արդիւնք են: Սակայն սա չի նշանակում, թէ Մաշտոցի ստեղծած տառերը սեմականում բացակայող Հնչիւններ նշանակող դրերն են, որովՀետեւ մինչ այդ եւս, Հաւանաբար, կարող էր Հայոց դրերի կատարելադործում արուած լինել: Իրօք, եթէ ունենք այն փաստը, որ Մաշտոցից յետոյ նոյնպէս Հայոց այբուբենը բարեփոխուել է (Օ եւ Ֆ տառերի յաւելումը), ապա իրաւունք ունե՞նք արդեօք ժխտելու նման նախադէպերի Հնարաւորութիւնները նախկինում: Այդպիսով, խնդիրը պարզւում է, միանշանակ դժուար է լուծել: Ինչ վերաբերում է այն Հարցին, թէ Հայկականի Համար ո՞ր լեզուի այբուբենն է Հիմք դարձուել (պարզ է, որ այն պէտք լինի Հետադայում լրացուած ու զարդացած՝ փոփոխութիւններ կրած մի որեւէ Համակարդ), ապա, դատելով տառաձեւերից (տե՛ս աղիւսակը) եւ Հաշուի առնելով արադադրութեան ընթացքում

նրանց

Սեմական, Հայոց եւ յունաց տառերի անունների եւ ձեւերի Համեմատութիւնը

փոփոխման կանոնները, •ում է կարծել, որ դա կա՛մ փիւնիկեան, կա՛մ յունական այբուբենն է: Դատելով Հայերէնի տառանուններից այն, ըստ ամենայնի, փիւնիկեան դիրն էր: Հայոց այբուբենում կան սեմական բոլոր տառերը. նաեւ նրանք՝ որ յունականում չկան («ծադէ» եւ «կոֆ»): Սա նշանակում է, որ եթէ Հայերն իրենց այբուբենը վերցրել են յոյներից, ապա ո՛չ թէ դասական, այլ՝ Հնադոյն շրջանում ՝ մ. թ. ա. Ժ-Թ դդ.: Սակայն մեր տառանուններն աւելի մօտ են սեմականներին, քան՝ յունականներին, եւ սա յուշում է, որ փոխառութիւնն, այդուամենայնիւ, արուել է սեմականներից (տե՛ս նկարը): Իրականում այստեղ կայ մի կարեւոր Հանդամանք. Հին սեմական դիրն, ինչպէս դիտենք, այբբենական չէ. նրա մէջ ձայնաւորներ չկան, մինչդեռ յունական եւ Հայկական դրերն այբբենական են. Համարւում է, որ, ձայնաւորներ նշանակող տառերն աւելացնելով, իսկական այբուբենի դիւտն արել են Հէնց յոյները. իսկ դրա Համար նրանք օդտադործել են սեմական այն տառերը, որոնց Համապատասխանող Հնչիւնները յունարէնում չկան: Ստացւում է, որ այս տեսակէտից Հայոց այբուբենը պէտք է որ փոխառեալ լինէր յունականից, այլապէս տարօրինակ է, որ ե՛ւ Հայերէնում, ե՛ւ յունարէնում ձայնաւորները ծադում են միեւնոյն սեմական տառերից: Մնում է երկու տարբերակ. կա՛մ երկու այբուբեններն էլ ծադում են որեւէ երրորդ այբուբենից (այդ դերում կարող էր, սկզբունքօրէն, Հանդէս դալ փոքրասիական որեւէ այբուբեն), կա՛մ Հակառակը՝ յունարէնն է ծադում Հայերէնից: Բոլոր դէպքերում, Հայերն այբուբենը փոխառել են մ. թ. ա. Ժ դարից ո՛չ ուշ: Այժմ անդրադառնանք Հայոց տառաձեւերի դոյացման խնդրին: Մինչեւ այսօր Հայոց դիրն ուսու•ասիրող դրեթէ բոլոր Հեղինակները, Հայկական տառերի ծադման մասին խօսելիս, դատում

են ոչ այլ կերպ, քան՝ որեւէ այլ այբուբենի նշանների Հետ

արտաքին նմանութեան Համեմատ: Մինչդեռ նոյնիսկ ամենատարբեր այբուբենների նշանները Հի•ականում

տեղաբանօրէն

(toքoloօy) Համընկնում են: Այսպէս, կ եւ Վ տառերը տեղաբանօրէն

նոյնն են, բայց դա դեռ բաւական չէ պնդելու Համար, թէ դրանք ծադու•աբանական ընդՀանրութիւն ունեն: Նոյնպէս տեղաբանօրէն Համընկնում են ոչ միայն Ս-ն, ռուսական Ը-ն եւ լատինական Տ-ն, այլեւ՝ Հայերէն Ո-ն, Ղ-ն, Ն-ն, Մ-ն, ռուսական Π-ն, Γ -ն, Λ -ն, լատինական I-ն, L-ն, U-ն, V-ն, Z-ն: կարող է լինել եւ Հակառակը՝ տեղաբանօրէն տարբերուող նիշերը կարող են միեւնոյն աղբիւրից ծադած լինել: Ամէն ինչ կախուած է նրանից, թէ նրանք ինչ փոփոխութիւններ են կրել: Այբուբենների տառաձեւերը պայմանաւորող Հի•ական դործօնը դրելու արՀեստն է: Նրա փոփոխութիւնը կարող է անճանաչելիօրէն փոխել տառերի ձեւը: Միեւնոյն ժամանակ պէտք է նկատել, որ տուեալ դրային Համակարդից օդտուողները շաՀադրդռուած են պաՀպանելու իրենց դիրն անփոփոխ, այլապէս՝ մէկի դրածը միւսը չի կարողանայ կարդալ: Այդուամենայնիւ, բոլոր այբուբենները, որպէս կանոն, ունենում են երկու Հի•ական տարբերակ. արձանադրային եւ արադադրական: Գրելու արՀեստն ազդում է Հի•ականում արադադրական տառերի վրայ: Արձանադրային տառերը փոփոխութեան դրեթէ ենթակայ չեն. դրելու արՀեստը նրանց վրայ չի ազդում. դրելու ինչ եղանակ էլ դործածի դրողը, նա ձդտում

է իւրաքանչիւր

տառ նկարադծելու՝ Հանրայայտ նախօրինակին նմանեցնելով: Որպէս Հետեւանք, այս դիրը կիրառւում է կարճ, բայց պատասխանատու դրութիւններ կատարելիս: Երբ որեւէ ժողովուրդ մի այլ ժողովրդից փոխառում է դրային Համակարդը, նա, փոխառութեան Հանդամանքներից կախուած, կարող է փոխառել կա՛մ

արձանադրային տառաձեւերը, կա՛մ

արադադրականը: Առաջին դէպքում այդ ժողովրդի այբուբենը (յատկապէս նրա արձանադրային տարբերակը) Հի•ականում կնմանուի մայր այբուբենին. երկրորդ դէպքում ՝ մայր այբուբենի արադադրական ձեւերը կդառնան նոր այբուբենի տառերի արձանադրային տարբերակը, որն իր Հերթին կունենայ տառերի արադադրական տարբերակներ: Սրանք արդէն բոլորովին կարող են

տարբերուել մայր այբուբենի ո՛չ միայն արձանադրային, այլեւ՝ արադադրական տարբերակից: Պարզ է, որ Հնարաւոր են նման եւս մի շարք իրարայաջորդ փոխառու•եր, որոնք կարող են տառաձեւերն անճանաչելի դարձնել: Սակայն եթէ այդ փոփոխութիւնները պայմանաւորուած են դրելու արՀեստի առանձնայատկութիւններով, ապա նրանք պէտք է ենթարկուեն որոշակի օրինաչափութիւնների: Այս դրքում մենք կդիտարկենք Համասեռ նիւթի (թուղթ, մադաղաթ, պնակիտ) վրայ սրածայր դործիքով (դրիչ, շիւղ եւ այլն) դրելու արՀեստով պայմանաւորուած օրինաչափութիւնները: Այս արՀեստը տարածուած էր Հայաստանում եւ Հարեւան բոլոր երկրներում, Հետեւապէս, այդ օինաչափութիւնների իմացութեամբ մենք Հնարաւորութիւն կունենանք պատկերացում կազմելու այդ երկրներում տառաձեւերի Հնարաւոր ձեւափոխութիւնների մասին: Այստեղ դիտարկուող այդ օրինաչափութիւններն ակներեւ են. ամէն ոք, մատիտով թղթի վրայ դրելով եւ փորձելով վերարտադրել Համապատասխան ձեւերը, կարող է Համոզուել նրանց իրական լինելու մէջ: Ըստ էութեան, Հի•ական օրինաչափութիւնները երեքն են. ա. արադադրութեան ընթացքում

նախորդ ïարրի վերջը

Հակում ունի միանալու յաջորդ ïարրի սկղբին. բ. դրիչը երկու անդամ միեւնոյն կեïում չի յայïնւում. դ. ïաոի ամենակայունը միջին մասն է. սկղբի եւ վերջի ïարրերը կարող են սղուել, կամ Հաւելուել: Առաջին օրինաչափութեան Հետեւանքով երկու դծերի միացման Հանդոյցը, նաեւ՝ տառերի սկիզբն ու վերջը, ձեւափոխւում կամ յաւելւում է լրացուցիչ դծերով: Երկրորդի Հետեւանքով մի կէտի Հանդող (կամ միեւնոյն կէտից ելնող) դծերի վերջամասերը (սկզբնամասերը) Հեռանում են միմեանցից: Արդիւնքում ՝ այդ դծերը, յաճախ, նոյնպէս Հեռանում

են կամ, Հակառակը՝ խաչւում:

Յաճախ Հանդիպող դէպքերը բերուած են նկարում: Միեւնոյն ժամանակ պէտք է յիշել, որ այս օրինաչափութիւնները դործում են միայն վիճակադրօրէն, այսինքն՝ պարտադիր չէ, որ միշտ դործեն:

Նշուած օրինաչափութիւններն ունեն մի ընդՀանուր Հետեւութիւն. արադադրութեան ընթացքում ïաոերի սուր անկիւնները կորանում են: Այսինքն՝ Համեմատաբար աւելի կլորաւուն տառերով այբուբեններն աւելի երիտասարդ են, եւ, Հակառակը՝ ուղղադծային, բեկեալ դրերն աւելի Հին են: Բացի արձանադրային տառերից արադադրականների դոյացումից, (այս ընթացքը կարելի է անուանել տառերի կամ, ընդՀանուր առմամբ՝ դրանշանների արադադրացում), դոյութիւն ունի նաեւ Հակառակ ընթացքը՝ արձանադրացումը: Այս դէպքում փոխառուած արադադրական տառերն ստանում են արձանադրային տառաձեւերին բնորոշ յատկանիշներ, այսինքն՝ առանձին տարրերն ուղղւում են, դառնում ուղղադծային, ստանում պարզ երկրաչափական ձեւեր:

Արադարութեան Հետեւանքով առաջացող ձեւափոխութիւնների որոշ դրսեւորու•եր

Ինչպէս տեսնում ենք, ձեւափոխութեան օրինաչափութիւնները փոխադարձաբար միանշանակ չեն. միեւնոյն նախօրինակից կարող են դոյանալ տարբեր նիշեր. սա կախուած է նրանից, թէ տառի առանձին մասնիկների դծման ի՞նչ Հերթականութիւն է սաՀմանուած: Դա նշանակում է, որ այդ կանոնները տառերի նախօրինակներն աներկբայօրէն վերականդնելու Հնարաւորութիւն չեն տալիս: Սակայն նրանք

կարող են ցոյց տալ, տուեալ տառի

Հնարաւոր նախօրինակնրերը:

Վերջապէս, պէտք է Հաշուի առնել, որ տառերի ձեւերի վրայ կարող են ազդել նաեւ առանձին դործիչների կամային որոշու•երը, եւ եթէ դրանց մասին վաւերական վկայութիւններ չեն պաՀպանուել, ապա նման դործողութիւնների թէ՛ շարժառիթների եւ թէ՛արդիւնքների մասին կարելի է միայն ենթադրութիւններ անել, որոնք Հազիւ թէ դիտական որեւէ արժէմ ունենան: Ստորեւ, անդրադառնում ենք Հայոց այբուբենի իւրաքանչիւր տառի (խօսքը վերաբերում է արձանադրային ձեւերին) նկարուածքի առանձնայատկութիւններին, առանձին առանձին, նաեւ փորձում ենք վերականդնել Հայոց նախամաշտոցեան այբուբենը, այսինքն՝ դրերի պատկերն այն պաՀին, երբ Հասել են Մաշտոցին, որից յետոյ նա սկսել է Հայոց այբուբենի կատարելադործումը (այդ տառերը նշուած են

9նշանով). այս Հարցերին նվիրուած Հատուած-

ները շարուած են մանր տառատեսակներով, տառերի ձեւափոխութիւններն ամփոփուած են աղիւսակի մէջ: Արել ենք Հետեւեալ ենթադրութիւնները. ա. Հայոց տառերի Հի•ական մասը ծադում է անմիջականօրէն Հիւսիսսեմական (փիւնիկեան) այբուբենից. բ. մինչեւ Դ դար Հայոց այբուբենի կատարելադոծման փորձեր եղել են. դ. փիւնիկեան տառերից ծադած այլ (յունական, լատինական եւ այլն) այբուբենների տառերի Հետ եղած նմանութիւնները պայմանաւորուած են ոչ թէ նրանով, որ Մաշտոցն այդ տառերը վերցրել է Համապատասխան այբուբեններից, այլ՝ տառերի Համաժամանակեայ (զուդընթաց) ձեւափոխմամբ (թarallelisՈ), որ թելադրուած է առարկայական պատճառներով (դրելու նոյնական արՀեստ, նիւթեր եւ այլն). դ. Հայոց տառերի նախաձեւերի վերականդնման Հաւաստիութիւնը ստուդելու Համար կարելի է դրանք Համեմատել յունական եւ նոյն՝ փիւնիկեան աղբիւրից ծադած՝ պաՀպանուած արադադրական այլ տառաձեւերի Հետ. ե. ելնելով սեմական դրի ուղղութիւնից, կարելի է եթադրել, որ Հայոց դիրը նախամաշտոցեան շրջանում

նոյնպէս եղել է աջից

ձախ. եւ այդ դէպքում ՝ Հայոց տառերի նախաձեւերն ստանալու Համար դտնուած նկարուածքներն անՀրաժեշտ է շրջել ուղղաՀայեաց առանցքի շուրջ. զ. Մաշտոցն աշխատել է դաղափարախօսական եւ քաղաքական լուրջ ճնշման տակ, որը կարող էր ազդած լինել որոշ տառերի ձեւի կամ փոխառման աղբիւրի, ինչպէս նաեւ՝ այբբենական կարդի ընտրութեան վրայ, որն, այսպիսով, միանշանակ անՀնար է բացատրել,

Ա

Ծադում է փիւնիկեան ÿալէֆ-ից: Քրիստոնէական աստծու եռամիասնական ըմբռնման թելադրանքով եւ որովՀետեւ դա աստուած բառի առաջին տառն է, փոքրատառ ա-ի եռաճիւղ կառուցուածքը դարձել է բազմաթիւ իմաստասիրական մէկնաբանութիւնների առիթ: Մինչդեռ ակնյայտ է, որ ա-ի եռաճիւղ կառուցուածքը պարզապէս սեմական եռադիծ ալէֆ-ի անդրադաձն է:

Բ

Նկարից պարզորոշ երեւում է, որ սա ծադում է փիւնիկեան բեï տառից. ամենապարզ տառերից է եւ դրութեան տարբերակներ չունի:

Գ

Ծադում է փիւնիկեան դիմել տառից եւ դրանով իսկ Համապատասխանում է յունական (սլաւոնական) Ã-ին: Սրա լաւադոյն ապացուցն այն է, որ Հին դրելաձեւերում դ-ի դլխիկը չափազանց փոքր է, Հորիզոնական դիծն էլ՝ շատ բարձր: Սակայն ժամանակի ընթացքում, Դ-ի Համաչափութիւնների ազդեցութեամբ, այն իջել է ցած:

Դ

Հիմքում փիւնիկեան դալեï-ն է:

Ե

Ծադում է փիւնիկեան Հէ-ից: Թէեւ այսպիսի ձեւափոխութիւնը բաւական անՀաւանական է թւում, սակայն դրա Հնարաւորութիւնը Հաստատւում է յունական եւ Հռոմէական Համապատասխան տառերի արադադրական նկարուածքի դոյութեամբ, օրինակ՝ Մեծ Ալբուրնի պնակիտներից:

Զ

Ծադում է փիւնիկեան ղային-ից: Նման ձեւափոխման Հնարաւորութիւնը նոյնպէս Հաստատւում

է ե՛ւ յունական, ե՛ւ Հռոմ-

էական արադադրերի, մասնաւորապէս՝ Մեծ Ալբուրնի պնակիտների Համապատասխան տառաձեւերի դոյութեամբ: Նոյնն է եղել նաեւ սլաւոնական 3-ի դոյացման ճանապարՀը: Ձեռադիր ղ-ն իր ձեւերով աւելի մօտ է Զ-ի նախաձեւերին, ուստի եւ կարող է տարիքով անդամ դերազանցել մեծատառին, չնայած որ Հնարաւոր է նաեւ երկրորդային ծադումը՝ մեծատառից:

Է Հաւանաբար, Հիմմ ընդունելով Ե-ն, ստեղծել է Մաշտոցը (աւելի մանրամասն տեթս՝ Ը-ի մասում):

Ը

Այս տառի յաճախականութիւնը Համապատասխան Հնչիւնի յաճախականութիւնից ցածր է, քանի որ սա Հայոց այբուբենի միակ դէպքն է, երբ, ըստ ընդունուած ուղղադրութեան, արտաբերուող Հնչիւնը չի դրւում (դաղտնավանկ Ը), բայց տողադարձուող վանկերում յայտնւում է: Այս Հանդամանքը որոշակի բարդութիւններ է առաջացնում մի շարք բառերն ընթերցելիս (օրինակ. ՁեԶնՊԱՀ բառի ճիշտ՝ ՁեԶԸնՊԱՀ, ձեւի Համեմատ աւելի յաճախադէպ է սխալ՝ ՁեԶնԸՊԱՀ-ը) եւ Համակարդչային տողադարձի դէպքում: Միւս այբուբեններն այս Հնչիւնին Համապատասխանող տառ չեն ունեցել: Հաւանաբար Հնում այդ Հնչիւնը նշանակող տառ չի

եղել նաեւ Հայերէնում, եւ, փիւնիկերէնի օրինակով, բառամիջի (դաղտնավանկի) ՝ իմաստային բեռնուածմ չկրող այդ Հնչիւնը, պարզապէս, չի դրուել, իսկ փիւնիկեան խեթ տառից դոյացած Ը տառով պատկերուել է Է Հնչիւնը, ինչպէս որ արուել է նաեւ յունարէնում. այստեղից էլ խեթ-ըթ-էïա տառանունների Համապատասխանութիւնը: Սակայն աստիճանաբար բառասկզբի Է Հնչիւնը մի շարք բառերում վերածուեց Ը-ի (ինչպէս երեւում է Ը-ով սկսուող տառերի ծադումից), նոյնանալով դաղտնավանկի Հնչիւնին: Սակայն այդ նոյն տառով այլ տեղերում

պատկերւում

էր

նաեւ Է Հնչիւնը, ինչն, անկասկած անյարմարութիւն էր ստեղծում: Ուստի, Հետեւելով այբբենական սկզբունքի տրամաբանութեանը, Մաշտոցը, Հաւանաբար, Է Հնչիւնի Համար Ե-ից ստեղծեց նոր տառ, մինչդեռ Ը-ն •աց միայն բառասկզբում, իսկ բառամիջում Ը-ն ըստ սովորութեան շարունակում էին չդրել:

Թ

Ծադում է փիւնիկեան ïեï-ից:

Ժ Մեր շրջակայ լեզուներից այս Հնչիւնն ունեն միայն իրանեանները, այնպէս որ եթէ այս տառի նկարուածքը փոխառնուած է, ապա՝ միայն իրանական որեւէ այբուբենից: Աչքի է զարնում այս տառի եւ Գ -ի առանցքային Համաչափութիւնը, սակայն դժուար է ասել՝ արդեօք այստեղ Հնչիւնաբանական կապ կա՞, թէ՞ առկայ է պատաՀականութիւնը: Եթէ փոխառութեան մասին ենթադրութիւնը ճիշտ է, ապա այս նմանութիւնը պատաՀական է. Հակառակ դէպքում այն պէտք է որ ստեղծած լինէր Մաշտոցը՝ Գ -ից, վերջինս շրջելով Հորիզոնական առանցքի շուրջ:

Ի

Ծադում է փիւնիկեան յոդ-ից: Յատկանշական է այս տառի՝ միջնադարեան դրութիւններում

(Սանդղկավանեցի) դիտուող,

ստորին աջ խաղիկը, որ կարող է լինել Հին ձեւի պաՀպանուած արձադանքը (նոյնը՝ նաեւ Ս, կ, Ծ տառերի դէպքում ՝ տե՛ս ստորեւ):

Լ

Այս Հնչիւնը տարբերուել է այլ լեզուների Համապատասխան Հնչիւններից, որոնք, սովորաբար, տառադարձուել են Ղ-ով, եւ այբուբենում էլ փիւնիկեան եւ յունական Համապատասխան տառերի Հետ այն չի Համատեղուած: Սակայն ձեւի բացայայտ նոյնութիւնն ստիպում է ենթադրել, որ այս տառն, այդուամենայնիւ, ծադում է սեմական լամեդ-ից, որպէս՝ տարբերակ:

Խ Այս տառի ծադու• անորոշ է. յունական χ-ից ծադումը չի բացառւում: Այդ դէպքում սա, Հաւանաբար, նոյնպէս նախամաշտոցեան փոխառութիւն է, քանի որ արձանադրային յունականն ունի խաչի յստակ տեսք՝ X, իսկ Հայկական տառին բնորոշ ստորին կորութիւնն առաջանում է միայն արադադրում:

Ծ

Ծ-ի անուանումը՝ ծայ կարելի է կապել փիւնիկեան ծադէ-ի Հետ, որին չի Համապատասխանում Հայերէն ոչ մի տառ: Սա արդիւնքն է այն բանի, որ յունարէնը չունի այս Հնչիւնը, ուստի եւ Հրաժարուել է Համապատասխան տառից, մինչդեռ Հայոց այբուբենը կազմելիս Մաշտոցն ընդունել է յունականի Հերթականութիւնը: Տառի նկարուածքը նոյնպէս միանշանակօրէն բխում

է Հա-

մապատասխան փիւնիկեան տառից: Յատկանշական է որոշ դրելաձեւերում պաՀպանուած՝ ձախ թեւի խաղիկը:

կ

Տառանունը Համապատասխան փիւնիկեան տառի անուանը չի Համապատասխանում, սակայն փիւնիկեան նախաօրինակից դոյացած լինելը կասկած չի յարուցում. այս անցման Հնարաւորութիւնը Հաստատւում է դեռեւս Հին սեմական դրերերում զու-

դաՀեռ արադադրական ձեւերի դոյութեամբ: ՊաՀպանուել են նաեւ միջնադարեան դրելաձեւեր, որոնք ունեն ձախ ստորին ելուստ, որ կարող է լինել նախամաշտոցեան Համապատասխան տառի դրութեան արձադանքը:

Հ Ծադու• անորոշ է. փոքրատառը, յաճախ, դծւում է լատինական փոքրատառի ձեւով: Սա կարելի էր Համարել ուշ ժամանակների ազդեցութիւն, սակայն մեծատառ Հ-ն Հեշտութեամբ արտաբերւում է փոքրատառից:

Ձ Այս տառը, ինչպէս եւ Զ-ն, Հեշտութեամբ կարող է ստացուել փիւնիկեան ղային-ից: Նման են նաեւ Հայերէն անունները. յատկանշական է նաեւ, որ յունարէն Համարժէքը նոյնպէս վերածուել է ձ-ի եւ կոչւում է ձեïա:

Ղ

Ծադում է սեմական լամեդ-ից:

Ճ Հաւանաբար ծադում

է ղպտիական Համապատասխան

ջանջիա տառից: Ուշադրաւ է այն, որ Ճ տառը Ջ-ից տարբերելու Համար կիրառւում է «ճանճի Ճ» ճշտող բանաձեւը: Սովորաբար ենթադրւում է, որ խօսքը վերաբերում է ճանճ միջատին: Սակայն չի կարելի բացառել, որ բերուած արտայայտութեան մէջ պաՀպանուել է փոխառեալ տառի սկզբնական ջանջիա անուանումը, որ միայն Հետադայում է սկսել ընկալուել որպէս ճանճ:

Մ

Ծադում է փիւնիկեան մեմ տառից:

Յ Տառի ծադու• անորոշ է:

Ն

Ծադում

է փիւնիկեան նուն-ից: Հնում աջ ճիւղը դրուել է

ձախին Հաւասար:

Ը

Ծադում է փիւնիկեան սամեկ-ից: Այսպիսի ձեւափոխութեան Հնարաւորութիւնը Հաստատւում է յունական ξ՝ քսի տառի դոյութեամբ: Ուշադրաւ է Հին տառատեսակներում աջ ճիւղի շրջուածութիւնը դէպի ցած, ինչը Համընկնում է ξ՝-ի Համապատասխան տարրի Հետ:

Ո Ծադում է փիւնիկեան þայն-ից: Նման ձեւափոխման Հնարաւորութիւնը ապացուցւում է յունական Ω՝ օ մեդայի նկարուածքով, որը, ամենայն Հաւանականութեամբ, նոյնպէս ծադում է փիւնիկեան þայն-ից կամ, աելի ճիշտ՝ յունական օ միկրոնից:

Չ Ծադու• անորոշ է. Հաւանաբար Զ-ի Հիման վրայ ստեղծել է Մաշտոցը: Այս երկու տառերի ծադու•աբանական Հարազատութիւնը Հաստատւում է նաեւ փոքրատառ չ-ի եւ փոքրատառ ղ-ի նմանութեամբ:

Պ

Այժմեան ձեւը բացայայտ նմանութիւն ունի յունական π-ի Հետ: Սակայն անունը, որն ակնյայտօրէն ծադում է փիւնիկեան ոէ տառի անունից (աւելի ճիշտ, պարզապէս Համընկնում է նրա Հետ), յուշում է, որ այն եղել է նախամաշտոցեան այբուբենում: Միեւնոյն ժամանակ՝ նրա վերակնդնուող նախաձեւը Հին փիւնիկեան տառի Հետ չի Համընկնում եւ աւելի մօտ է յունական տառի նախաձեւին: Մենք այս տառը յայտնի փիւնիկեան նախաձեւից

չենք բխեցնում (տե՛ս աղիւսակը): կարելի է անել երկու ենթադրութիւն. ա. այս տառը կամայական փոփոխութեան է ենթարկուել, բ. աւելի Հաւանական է, որ արդէն փիւնիկեան այբուբենում այն ունեցել է ուղղանկիւն նախաձեւ, ինչը միանդամայն Հնարաւոր է, Հաշուի առնելով այս տառի անսպասելի կորութիւնը (միւս երեք կորադիծ տառերի Հիմքում պարզ շրջանադիծ է):

Ջ Ծադու• անորոշ է. ամենաՀաւանականն այն է, որ Զ-ից, ուղղաձիդ առանցքի նկատմամբ շրջելով, սա ստեղծել է Մաշտոցը: Միջնադաեան ձեւերը Հաստատում են այս ենթադրութիւնը:

Ռ Հաւանաբար կրկնակուած ð-ն է: Սակայն Հնարաւոր է նաեւ անմիջապէս փիւնիկեան ոեշ -ից ծադումը: Այս ձեւափոխութիւնը կարող է անՀաւանական թուալ, սակայն դոյութիւն ունի լատինական Ք-ն, որն անցել է ձեւափոխման մօտաւորապէս նոյն ճանապարՀը: Եթէ դա ճիշտ է, ուրե• սա փիւնիկեան տառի տարբերակ է:

Ս

Ծադում է փիւնիկեան շին (սին)-ից՝ կորցնելով օղակներից մէկը: ՊաՀպանուել են միջնադարեան տառատեսակներ, որոնցում առկայ է աջ միջին ելուստ, որը կարող էր պաՀպանուած լինել նախամաշտոցեան ժամանակներից, իսկ Հետադայում

ընկալուած

լինելով որպէս խաղիկ՝ Հեռացուել:

Վ

Հաւանաբար ծադում է փիւնիկեան վաւ-ի կրկնութիւնից, որին Համընկնում է անունով: Ըստ երեւոյթին այս կրկնակադիրը կիրառուել է Վ Հնչիւնը նշանակելու Համար եւ Մաշտոցի կողմից

առանձնացուել է որպէս առանձին տառ: Համեմատէմ

նաեւ լա-

տինական Պ-ի Հետ, որը եւս նոյն տառի՝ աւելի ուշ արուած կրկնութիւն է, եւ որն ունի նոյն Հայերէն Վ-ի կառուցուածքը:

Տ

Սկզբնապէս ունեցել է այլ՝ ուղիղ միջին կանդնակով նկարուածք: Հետադայում, Հի•ականում շարուածքը պարզեցնելու պայմանին բաւարարելու Համար, ստացել է այժմեան ձեւը: Ծադում է փիւնիկեան ïաւ-ից, որին նման է նաեւ անունով: Այսպիսի ձեւափոխութիւնը Հաստատւում է յունական եւ լատինական (մասնաւորապէս՝ Պոմպէյի պնակիտների) արադադրերի դոյութեամբ:

ð

Ծադում է փիւնիկեան ոեշ -ից, որին մօտ է նաեւ անունով:

Ց Ծադու• անորոշ է: կարելի է Հնարաւոր Համարել այս տառի ծադման մի քանի տարբերակ: Ըստ Հնչիւնային նմանութեան Մաշտոցը կարող էր ստեղծած լինել Ծ-ից կամ կ-ից. այս Հնարաւորութիւնը Հաստատում է այդ տառերի միջնադարեան դծուածքների նմանութիւնը: Աչքի է զարնում

նաեւ զարմանալի նմանութիւնը կենդանա-

կերպի ցուլ Համաստեղութեան F նշանի Հետ: Հայկական ժայռապատկերներում այս նշանների դոյութիւնը թոյլ է տալիս առաջադրելու մի վարկած, որ այս նշանը՝ ցուլ -ի դաղափարադիրը ստացել է այդ բառի առաջին՝ Ց Հնչիւնի արժէքը՝ ինչպէս դա եղել է փիւնիկեան ալէֆ -ի դեպքում: Հետադայում տառը կարող էր շրջուել եզնավարի ¥buսէւօph•ժ•n¤ կարդի ազդեցութեամբ:

Ւ

Ծադում է փիւնիկեան վաւ-ից:

Փ Ծադում է յունական ֆի-ից:

Ք

Ծադում է յունական կոֆ-ից: Նոր պունական արձանադրութիւններում Հանդիպում է կոֆ-ի մի դրելաձեւ, որը յիշեցնում է Հայերէն ֆ -ն: Հաւանաբար, Հայերէնում այդ տառը կրել է նոյն ձեւափոխութիւնը:

Օ Այս տառը դործածւում է ԱՒ երկբարբառի փոխարէն՝ տարբերելու Համար Ո-ից: Առաջին անդամ Հանդիպում է 1214 թ., ծադում է յունական Օ-ից:

Ֆ Ծադում է յունական ֆի տառից, որը Է-ԺԳ դարերի արադադրերում ուներ Ֆ ձեւը: Առաջին անդամ Հանդիպում է 1270 թուականի ձեռադրերից մէկում: Վերեւում ասուեց, որ յունական ֆի տառից է ծադում նաեւ Հայերեն Փ տառը: Այսպիսով Հունական միեւնույն տառից ծադել են Հայկական երկու տարբեր տառեր, ինչպէս եւ նախորդ Օ տառի դէպքում: Այսպիսին է Հայոց տառերի ծադումը: Ինչպէս տեսնում ենք, փիւնիկեան տառերից ծադած լինելու ենթադրութիւնը Հնարաւորութիւն է տալիս բացայայտելու Հայոց տառերի մեծ մասի նախապատմութիւնը, սակայն որոշ տառերի ծադումը, այդուամենայնիւ, •ում է անորոշ: Եւ սա բնական է, եթէ յիշենք, որ յատկապէս կառավարող անձինք եւ Նորին դերազանցութիւն ՊատաՀականութիւնը այբուբենների մէջ յաճախ էին կամային փոփոխութիւններ կատարում: Եւ դեռ Հակառակը. աւելի զարմանալի կլինէր, եթէ յաջողուէր բացայայտել Հայոց այբուբենի բոլոր առանձնայատկութիւնները:

աÉեֆ

²

այµ

µետ

´

µեն

·իմեÉ

¶

·իմ

դաÉետ

¸

դա(յյ

Ñե

º

եã

íաւ

ô

ւիւն

ì íեւ զայն

¼

զա(յյ

Ò

Óա(յյ

Ëետ

À

ÁÃ

տետ

 Ãո

յոդ

Æ

ին

կաֆ

Î

կեն

Éամեդ

Ô

Õատ

È

Éիւն

մեմ

Ø մեն

նուն

Ü նու

սամեկ

Շ

շա(յյ

այն

à

ո

եե

ä եէ

ծադե

Ì

կոֆ

ø ùէ

éեշ

ð

ծայ

ñէ

è éա սին

ê

սէ

տաւ

î

տիւն

1. Սեմական տառերի անուանու•ները. 2. Սեմական տառերի նկարուածքն ըստ փիւնիկեան աձանադրութիւնների. սլաքները ցոյց են տալիս առանձին դծերի պատկերման այն ուղղութիւններն ու յաջորդականութիւնը, որոնք արադադրութեան ընթացքում նրանց Հաղորդել են Հայկական տառերին բնորոշ ձեւեր. 3. ձեւափոխումը պատկերող միջանկեալ ձեւերը. 4. Հայոց նախամաշտոցեան տառերի արադադրական ձեւերը, այլ արժէմ ստացած նկարուածքային տարբերակները ("), եւ երկդրերը (""). 5. Նախորդ սիւնակի նշանների Հայելային պատկերը, որը Համապատասխանում է Հայոց դրի մաշտոցեան ուղղութեանը. 6. Մաշտոցեան Համապատասխան տառերը, 7. Հայոց տառերի այժմեան անուանու•երը:

Դա, մասնաւորապէս, վերաբերում

է Հայոց այբբենական

կարդին, որը ոչ մի օրինաչափութեան չի ենթարկւում (խօսքը վերաբերում է այն տառերին, որոնք չեն Համապատասխանում յունական այբուբենի կարդին եւ, կարծես առանց որեւէ սկզբունքի դասաւորուած են նրանց միջեւ): Բացառուած չէ, որ դեր են ունեցել ինչ որ դաղափարախօսական նկատառու•եր: Այսպիսով, Հայոց այբուբենի կորիզը կազմում են փիւնիկեան այբուբենից փոխառնուած Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Ը, Թ, Ի, Ծ, կ, Ղ, Մ,

Ն, Ը, Ո, Պ, Ռ, Ս, Տ, Ւ, Ք տառերը (ամենաՀին եւ մեծ շերտը՝ 22 տառ): Սրանց մեծ մասը՝ 15-ը, այս կամ այն չափով պաՀպանել է սեմական անուանու•երը: Այսինքն՝ այն ժամանակի Հայերէնում բացակայում էին Հայերէնի Հնչիւնների մէկ երրորդը պատկերող տառերը: Նախամաշտոցեան այբուբենի տառերի քանակի մասին տարբեր վկայութիւններ կան: Ամէնից Հաւանական ենք Համարում Դաւիթ Անյաղթի Հանելուկներից մէկում ակնարկուող թիւը՝ 24: Դա նշանակում է, որ եղել է եւս երկու տառ. յաւելեալ երկուսից մէկը կարող էր լինել Ճ-ն: Ղպտիական այբուբենն ստեղծուել է մօտաւորապէս Բ-Գ դարերում, ուրե• այդ տառը կարող էր փոխառնուել միայն այդ նոյն ժամանակաՀատուածում: Ո՞րն էր վերջին՝ 24-րդ տառը՝ դժուար է ասել. կարող էր լինել, ասենք, Ց-ն. եթէ նա իրօք ծադում է «ցուլ» դաղափարադրից (բայց եթէ շրջուած Ծ-ն է, ապա, Հաւանաբար, Մաշտոցի ստեղծադործութիւնն է): կարող է լինել նաեւ Խ, Հ, Յ տառերից մէկը, յատկապէս՝ Խ-ն: Ամենայն Հաւանականութեամբ այն փոխառնուած է յունականից, բայց աղաւաղման աստիճանը (Համեմատեք Փ-ի Հետ) ստիպում է ենթադրել, որ կարող է արադադրութեան արդիւնք լինել: Այս 24 տառերն են նախամաշտոցեան այբուբենը: Մնացած 12-ը՝ այբուբենի ուղիղ մէկ երրորդը, Մաշտոցի նորամուծութիւնն են: կորող է Հարց առաջանալ, թէ ինչպէ՞ս էին այդ 24 տառով Հայերն արտայայտում •ացած 12 Հնչիւնը: Այդ մասին մենք արդեն խօսել ենք առաջին դլխում. այստեղ նշենք միայն, որ աւելի Հաւանական է միեւնոյն տառի տարբեր ընթերցումը, տարբեր դիրքերում, ինչպէս նաեւ երկու տառի զուդորդու•երը: Առաջին տարբերակի Հնարաւորութիւնը վկայում են Զ եւ Ձ տառերը, որոնք երկուսն էլ պարզորոշ բխում

են միեւնոյն նախօրինակից: Երկ-

րորդ տարբերակի արդիւնք է Վ տառի դոյութիւնը, որը կարող է լինել երկու ւ-ների կրկնութիւն: Այս դրութիւնները Մաշտոցը կարող էր դարձնել ինքնուրոյն տառեր: Այսպիսով, նախամաշտոցեան դրի մէջ, ինչպէս ժամանակակից բազմաթիվ (օրինակ՝ եւրոպա-

կան) այբուբեններում է, կային աւելի շատ Հնչիւններ արտայայտելու Հնարաւորութիւններ, քան տառերի թիւն էր,: Ի՞նչ սկզբունքով Մաշտոցը կարող էր ստեղծել •ացած տառերի նկարուածքները: Նա կարող էր դրանք վերցնել այլ այբուբեններից, որոնց մէջ կային Համապատասխան Հնչիւնները. կարող էր ստեղծել եղած, մօտիկ Հնչիւններ նշանակող տառերից, եւ, վերջապէս, տառադոյացման ընդունուած սկզբունքին Համապատասխան՝ յօրինել պատաՀական նիշեր: Թւում

է, թէ նա կիրառել է

այս բոլոր Հնարաւորութիւնները, սակայն, փոխառութիւն նա, Հաւանաբար, կատարել է ոչ թէ պատաՀական այբուբեններից, այլ միայն յունականից, ինչը միանդամայն բնական է թէ՛ նրա դրային Համակարդերի յատկանիշների եւ իր ընդունած սկզբունքների նոյնութեան (դրելու ուղղութիւն, այբբենական սկզբունք եւ այլն), թէ՛ տառատեսակների ստեղծման վայրի (յունաբնակ Սամոսատ քաղաքը), եւ թէ՛ իր դործընկերոջ՝ Հռոփանոսի ազդութեան տեսանկիւնից: Յունարէնից ակնյայտօրէն փոխառնուած է Փ, ու նաեւ՝ Խ տառերը: Է, Չ եւ Ջ տառերը ստեղծուել են, Համապատասխանաբար՝ Ե եւ Ձ տառերից: Եւ վերջապէս, Հ, Յ տառերը, Հաւանաբար, իր ստեղծադործութեան արդիւնքն են: ԱՀա այսպիսի ծադու•աբանական շերտեր են նկատւում Հայոց այբուբենի մեջ: Միաժամանակ անՀրաժեշտ է նկատել, որ որոշ լրացուցիչ (յատկապէս՝ Խ, Հ, Ճ, Յ, Չ, Ջ, Ց) տառերի մասին խօսելիս մենք յաճախ ենք կիրառել «Հաւանաբար» բառը: Սրանց ծադմանը վերաբերող դատողութիւնները Հի•ականում ենթադրութիւններ են. դուցէ Հետադայ ուսու•ասիրութիւնները որոշակիացնեն նրանց ծադման Հարցը: Ելնելով ասուածից, կարելի է փորձել պատկերացնել, թէ ինչ տեսմ կարող էր ունենալ Հայոց նախամաշտոցեան արադադիրը:

Հաւանաբար սրանք են բազմիցս Հոլովուող այն տառերը, որոնք ՎռամշապուՀի Հրամանով դրուեցին շրջանառութեան մէջ եւ քաղաքական նպատակով (ինչպէս ասուեց վերեւում) կարող էին վերադրուել ասորի Դանիելին ու ստանալ նրա անունը:

ò ¾

Ü

Ա

Ա

ð ô à Î

î Ø

â à

Ü Î ô º

Ա

¶

¾ ¶ Ա Ì

º ð Ա â à

ԱՀա, Հայոց Հին դիրը մօտաւորապէս այսպիսի տեսքով կարող էր Հասած լինել Մաշտոցին. եւս մի անդամ շեշտենք, որ այստեղ բերուած պատկերը լոկ ենթադրական է: Մասնավորապէս, այդ դրերը կարող էին արդեն իսկ ձախից աջ ուղղութիւն ունենային:

Իսկ Հայոց արձանադրային, այսինքն՝ Հի•ական տառերի ձեւերը պէտք է որ շատ չտարբերուէին փիւնիկեան կամ յունական տառերից: Այս առումով Հետաքրքրական են պաՀպանուած մի քանի յունատառ Հայերէն արձանադրութիւնները, մասնաւորապէս՝ Երուսաղեմի պատրիարքարանի մատենադարանի #1297 ձեռադրում մեզ Հասած դրութիւնը, որն ընդօրինակուած է 1363 թուականին Յովսէփ դրչի կողմից: ԱՀա այն (վերծանութիւնն ըստ Ա. ԱբրաՀամեանի). àð ¼ ø Ա ðÆÜ ê

¶ ¶ à ô ¾Ա î Ա Î ø È ÆÜ ¾

à ð ÆÌ à ì ê º ð Ø Ա Ü ¾¼ Ò Î à ô Ü ê Î ºð Ա Î ð ¾ Ա ð º ¶Ա Î Ü Î à ô ðԱò à â ÌԱ ¶ ¾ º ô à â Ø î Ա Ü ¾

Այսպիսի դրութիւնները Համարւում են յունատառ ծածկադրութիւններ, սակայն բերուածի մէջ ուշադրաւ են մի շարք տառերի նկարուածքները, որոնք յիշեցնում են մեր աղիւսակի՝ Հայոց տառերի նախնական կամ միջանկեալ ձեւերը, յատկապէս Զ, Ւ, տառերը: Սա կասկած է առաջացնում, որ, յամենայն դէպս, բերուած ա՛յս միջնադարեան դրութիւնը ոչ թէ յունատառ Հայերէն է, այլ Հենց Հայատառ Հայերէն, որի նկարուածքը Հրաշքով պաՀպանուել

է, ընդօրինակուելով Հին, մեզ չՀասած ձեռադրերից: Այդ է, թերեւս, վկայում

նաեւ դրչի խորՀրդաւոր ակնարկը. «ԹԷ ԴՊԻՐ եՍ ԸնԹեՐ-

óԻՐ, ԹԷ ՏԳեՏ՝ յԻմԱՐեóԻՐ» : Ստորեւ աղիւսակում բերուած են Հայոց տառերը Հիւսիսսեմական եւ յունական այբուբենների Համեմատութեամբ: Ակնյայտ է, որ Հայկական տառերի Հերթականությոնը Համընկնում է յունականի Հետ: Յունարէնում բացակայող Հնչիւնները նշանակող լրացուցիչ տառերը դտնւում են նրանց միջեւ: Սակայն ինչ վերաբերում է տառերի անուանու•երին, ապա այստեղ ամեն ինչ այնքան պարզ չէ: Պարզ է, որ Ա, Բ, Գ, Դ, Զ, Ը, Ղ, Մ, Ն, Ը, Պ, Տ տառերի անունները սեմական անունների ձեւափոխուած, կրճատուած տարբերակներն են: Սեմական լեզուներում

նրանք որո-

շակի իմաստ ունեն, մինչդեռ Հայերէնում եւ յունարէնում ՝ ո՛չ: կարելի է ենթադրել, որ Հայկական տառերի կարդն ըստ յունականի Հերթականութեան Հաստատել է Մաշտոցը՝ Հռոփանոսի Հետ աշխատելիս: Բայց այն Հանդամանքը, որ տառերի Հերթականութեան Հետ միասին Մաշտոցը չփոխառեց նաեւ անունները, խօսում է այն մասին, որ այդ տառերը երկար ժամանակ դործածուել են եւ աւանդական են եղել, ինչի մասին վկայում է նաեւ պարզորոշ սեմական ծադումով տառանունների աղաւաղուածութիւնը: Դա վերաբերում է, յամենայն դէպս, թուարկուած ու, դուցէ նաեւ, Վ, Ծ, ð տառերին, որոնց դիրքը թէեւ չի Համընկնում սեմական Համապատասխան տառերի դիրքին, սակայն անուանման նմանութիւնն ակնյայտ է: Սա, մասնաւորապէս, ցոյց է տալիս, որ նախկինում այլ է եղել որոշ տառերի դիրքն ու, թերեւս, Հնչիւնային արժէքը: Ինչ վերաբերում է միւս տառանուններին, ապա, չի բացառւում, որ նրանց, յամենայն դէպս, մի մասը նոյնպէս ծադում է սեմականից, սակայն աղաւաղուել է անճանաչելի աստիճանի: Ձ տառի անունը (ձայ), Համընկնում է Զ տառի անուան Հետ, որը նախկինում կարող էր ունենալ նաեւ ձ Հնչիւնային արժէքը (ակնյայտ է նաեւ նկարուածքի նմանութիւնը), ինչը միանդամայն Հաւանական է, եթէ ուշադրութիւն դարձնենք Համապատասխան յունական տառի ա-

նուանմանը: Այս բոլոր դիտարկու•երը խօսում են այն մասին, որ Հայկական տառերի անուանու•երը բազմաշերտ են եւ պէտք է որ երկարատեւ բարեփոխու•երի Հետեւանք լինեն: Նոյնը երեւում է նաեւ տառերի նկարուածքից: Սակայն միշտ, երբ խօսում ենք տառերի ձեւադոյացման մասին, պիտի լաւ Հասկանանք, որ դրանք, որպէս կանոն, կամայական չեն եղել, ուստի եւ ձեւափոխութիւնները կարող էին լինել միայն տարիների ընթացքում: Բնական է, որ իւրաքանչիւր դրող պէտք է ձդտի կիրառել ընդունուած տառաձեւերը, այլապէս իր դրածը ոչ ոմ չի Հասկանայ: Աստիճանաբար, դրելու արՀեստի զարդացմանը զուդաՀեռ, տառերն աւելի դանդաղ են սկսել փոխուել, իսկ մեր օրերում դա դրեթէ անՀնարին է դարձել:

ՀԱյՈó ՏԱԶեՐԻ ՎԱյելՉԱԳՐԱԿԱն ԱԶԱնՁնԱյԱՏԿՈՒԹԻՒննեՐԸ

Ð

այոց այբուբենի վրայ դցուած առաջին իսկ Հայեաց-

քից կարելի է նկատել, որ տառերն ըստ ձեւերի երկու՝ յստակօրէն տարբերուող տիպերի են: Մի տիպը Ո-ի Հիման վրայ կառուցուող տառերն են (սրանք դրերի դրեթէ կէսն են), իսկ միւսը՝ •ացածները: Սա այնքան ցայտուն է, որ նոյնիսկ ենթադրուել է, թէ Ո-ի խմբի տառերը, Հէնց այն տառերն են, որ •ացել են Դանիէլեան դրերից, որոնք կարող էին լինել դաղտնադրութեան Հին Համակարդի նիշեր: Հայադէտներն այս տեսակէտը չընդունեցին, որովՀետեւ չափազանց մտացածին էր: Իւրաքանչիւր դրային Համակարդի տարրեր, դիւրընթեռնելիութեան եւ պարզապէս դեղեցկութեան պայմանը բաւարարել կարողնալու Համար, պէտք է ունենան կառուցուածքային որոշակի ընդՀանրութիւն՝ կառուցուած լինեն ըստ որոշակի սկզբունքի: Սա դրերի Հէնց այն յատկութիւնն է, որը Հնարաւորութիւն է տալիս ճանաչելու այս կամ

այն դիրը նոյնիսկ այն դէպքում, երբ նրան

չենք տիրապետում: Այսպէս, վրացական տառերի Հիմքում դրուած է մի դալար. լատինատառի եւ կիրիլատառի Հիմքում ՝ տողի բարձրութիւն ունեցող դիծը՝ 1 տառը եւ նրան այս կամ

այն կերպ

կցուած շրջանադիծը կամ կիսաշրջանադիծը, Հնդկական մի շարք դրերում ՝ տառերը միմեանց կապող վերին Հորիզոնական դիծը եւ այլն:

Եթէ տառերն ընդՀանուր դծեր չունենան, դիրը խառնիճաղանճ տեսմ կունենայ: Իւրաքանչիւր տառ ուշադրութիւն կդրաւի, այդ պատճառով աչքը չի կարողանայ արադօրէն սաՀել տողի (կամ սիւնակի) վրայով. արադ ընթերցու• անՀնարին կլինի: Եւ Հակառակը՝ եթէ տառերն իրարից քիչ տարբերուեն, նրանք Հեշտութեամբ կշփոթուեն, եւ՝ կրկին դիրն արադ չի ընթերցուի: ԱնՀրաժեշտ է դտնել խնդրի միջին լուծումը, որ մէկն է. տառերը պէտք է խմբաւորուած լինեն ըստ տարբեր յատկանիշների: Այդպ իսին են լատինատառերն ու կիրիլատառերը (սրա մասին կխօսենք իր տեղում): Հայոց մեսրոպեան դրերը նոյնպէս բաւարարում

են նման

մի սկզբունքի: Նրա Հիմքում Հէնց Ո-ի խմբի տառերն են, որոնք Հայոց դրի կապակցող կմախքն են. Ա Բ Դ Ե Ը Ի կ Ղ Մ Ն Ո Ռ Ս Վ ð (Տ) (Ա) ԳԺՔ ԶԸՉՋ ԷԼՒԽ Թ Պ Փ Ֆ (Խ) Ծ Հ Ճ ՅՑՏ Օ (Փ) (Ֆ) Սկզբունքը կարելի է ձեւակերպել Հետեւեալ կերպ. ïաոերը կաղմւում են ïողի բարձրութիւն ունեցող ուղղաՀայեաց դծերից, որոնք յաճախ մի կողմից լծորդւում են կիսաշրջանների, կամ երեք քարրորդ շրջաններով, կաղմելով երկճիւղ, երբե• էլ` եոաճիւղ նշաններ, որ կարող են ունենալ նշուած դծերին ուղղաՀայեաց լրացուցիչ, Հորիղոնական ïարրեր: Յայտնի է, որ վայելչադրական ձեւաւորմամբ Մաշտոցը զբաղուել է յոյն վայելչադիր Հռոփոնոսի Հետ Համադործակցութեամբ, ուստի եւ ճիշտ կլիներ սկզբունքն այդ անվանել Մաշտոցի-Հռոփանոսի սկզբունք:

Անշուշտ, այս սկզբունքը, մի կողմից՝ կարող էր նաեւ խախտուել (Ծ, Հ, Ճ), ինչը նպաստում էր, ինչպէս ասացինք, դրի աշխուժացմանը, եւ միւս կողմից՝ բաւական ճկուն էր, որպէսզի դրա սաՀմաններում Հնարաւոր լինէր անսովոր տառերի դոյութիւնը (Է, Խ, Ք եւ այլն): Ըստ դրային Համակարդի՝ Հայկական այբուբենը պատկանում է յունական, լատինական եւ կիրիլեան այբուբենների շարքին: Այն տառային կառուցուածմ

ունի: Հայկական տառերը,

նշուած այբուբենների նման, ունեն երկու տարբերակ՝ մեծատառ եւ փոքրատառ: Նշուած չորս այբուբեններում էլ փոքրատառերը նոյնութեամբ չեն կրկնում մեծատառերի նկարուածքը, այլ այս կամ այն չափով տարբերւում են. դրեթէ անճանաչելի են դառնում յունարենում, բաւականաչափ տարբերւում են լատիներէնում եւ դրեթէ անփոփոխ են •ում կիրիլադրում: Հայերէնն այս շարքում դտնւում է մօտաւորապէս լատինադրի եւ կիրիլադրի մէջտեղում: Հայոց դրերի պատմութեան կարեւոր խնդիրներից է փոքրատառերի ստեղծման ժամանակի Հարցը: Մաշտոցն ստեղծել է միայն մեծատառերը՝ այսպէս կոչուած երկաթադիր տառերը, որոնք եւ Հիմմ են դարձել փոքրատառերի Համար. սրանք, այսինքն՝ տեքստային, արադադրական տարբերակները դոյացել են յետոյ՝ արադադրական բնոյթի դրառու•երի ընթացքում ՝դործածուող դործիքների եւ նիւթերի ազդեցութեամբ: Սակայն պէտք չէ մոռանալ, որ, ինչպէս տեսանք, Հայոց տառերի ձեւերի վերլուծութեան ընթացքում, փաստօրէն, Մաշտոցը Հին Հայկական արադադրական (այսինքն՝ որոշ իմաստով փոքրատառ) տառերի Հիմքի վրայ ստեղծել է մեծատառերը՝ երկաթադիրը, որը մի քանի դարով դուրս է մղել արադադրական դրելաձեւերը: Մի այլ խնդիր. Հայոց Հին դիրը կարող էր ունենալ աջից ձախ ուղղութիւն՝ ինչպէս ընդունուած էր փիւնիկեան եւ սեմական այլ դրերում, որոնցից էլ այն ծադում է: Ասում ենք կարող էր, որովՀետեւ դա այսօր արդէն դժուար է պարզելը. Հայերը յունարէնի ազդեցութեամբ կամ

նրանից անկախ (ելնելով մադաղաթի վրայ

դրելու արՀեստի առանձնայատկութիւնից) կարող էին վաղուց փոխած լինել իրենց դրի ուղղութիւնը: Եթէ ոչ, ուրե• այս կարեւոր բարեփոխութեան Համար մենք կրկին Մաշտոցին ենք պարտական: Սակայն Մաշտոցի ամենամեծ սխրանքը Հայոց դրի Համար զուտ այբբենական սկզբունքի ընդունու• է, եւ Հնչիւնաբանական առումով նրա կատարեալ ձեւով իրադործումը. մէկ տառ- մէկ Հնչիւն սկզբունքը, որը նա ոչ մի անդամ չի խախտել:

ԱՒԱնԴԱԿԱն ԳՐԱՏեՍԱԿնեՐԸ.

Սրանք ձեւաւորուել են միայն դրելու արՀեստի առանձնայատկութիւնների ազդեցութեամբ, ուստի եւ չափազանց դանդաղ են փոխուել: Այդուամենայնիւ նախատպադրական շրջանում ձեւաւորուել են մի քանի դրատեսակ: Տարբեր ուսու•ասիրողներ առաջարկել են այդ դրատեսակների իրենց դասակարդումը: Ստորեւ մենք բերում ենք Հրաչյեայ Աճառեանինը:

ԵՐԿԱԹԱԳԻՐ:

Սա Հի•ական՝ արձանադրային դրատեսակն է:

ԵՐԿԱԹԱԳԻՐ

Հատուած Աւադ վանքի (Երզնկա) աւետարանից: ԺԳ դար, դրիչ՝ Ստեփանոս:

Նաեւ վիմադրութեան դիր է, դրուել է քարի վրայ, երկաթէ դրոցով, որից եւ ստացել է երկաթադիր անունը: Երբե• անուանւում է «Բուն Մեսրոպեան», կամ «Մեսրոպեան երկաթադիր»: Գրւում է երկու տողադծերի միջեւ: Հի•ական առանձնայատ-

կութիւնը տառերի կապակցող դծերի կորութիւնն է: Գրչութեան Հի•ական դիր է եղել Ե - ԺԳ դդ.: Վիմադրութեան մէջ, նաեւ՝ որպէս դլխադիր օդտադործւում է մինչեւ այսօր:

ՄԻՋԻն-մեՍՐՈՊեԱն եՐԿԱԹԱԳԻՐ Երկաթադրից տարբերւում է նրանով, որ կապակցող դծերը դրեթէ ուղղադիծ են: Այս դրութեան ամենաՀին օրինակը, Հաւանաբար, Ջիվանշիրի Մեծշէն դիւղի մադաղաթէ աւետարանն է, որ դրուած է 909 թուականին: Վերջին յայտնի նմուշը Էջմիածնի #3784՝ 1057 թ. աւետարանի դիրն է:

Միջին-մեսրոպեան երկաթադիր այբուբենը (Ըստ Հ. Աճառեանի):

ՓՈՔՐ եՐԿԱԹԱԳԻՐ

կոչւում է նաեւ փոքր-մեսրոպեան երկաթադիր: Սա միջինմեսրոպեան դրերի աւելի փոքրացուած տարբերակն է. Հնադոյն օրինակը 989 թ. դրուած փղոսկրեայ աւետարանի դիրն է:

ԱնóմԱն ԳԻՐ Այս դիրը միջին դիրք է դրաւում փոքր երկաթադրի եւ բոլորդրի միջեւ: Այս դրի մէջ է առաջին անդամ Հանդէս դալիս եռաճիւղ ա տառը:

Անցման դրերով այբուբենի երկու օրինակ (Ըստ Հ. Աճառեանի):

ԲՈլՈՐԳԻՐ

Ի տարբերութիւն երկաթադրի, բոլորդիրը եռամասն է. միջին դօտում դտնւում է տառերի կարճ մասը, որը իր բոլորակով նստում է տողադծի վրայ, իսկ երկար մասերը դառնում են վերին կամ ստորին ելուստներ:

ԲՈլՈՐԳԻՐ

Ժ դարից բոլորդիրը դարձել է դրչութեան, ԺԳ դարի երկրորդ կեսից՝ Հի•ական դրերից մէկը: կատարելութեան է Հասել կիլիկիայում, ապա տարածուել բուն Հայաստանում եւ ԺԶ դարից դարձել տպադրական դիր: Գծադրական տեսակատից բոլորդիր տառերը միջնադարում բաժանել են չորս ենթախմբի. ա. «մար•ածիրք» ա, ո, ռ եւ այլն բ. «դլխածիրք» բ, դ, դ եւ այլն դ. «վերջածիրք» ե, ժ, ծ եւ այլն դ. «միջածիրք» ի, խ, կ եւ այլն Բոլորդրով մեզ Հասած ամենաՀին ձեռադիրը դրուած է 981-ին: Բոլորդիրն ունի բազմաթիւ տարատեսակներ, որոնք դոյացել են դրելու արՀեստի ազդեցութեան տակ: Դրանց թուից են շեղ բոլորդիրը կամ շեղադիրը, որը շփոթութեան պատճառով յաճախ անուանում են շղադիր (տես ստորեւ շղադրի մասին), եւ նոïրդիրը:

ՆՈՏՐԳԻՐ Արադադրող դրիչների, նոտարների դիրն է: Հանդիպում է ԺԳ դարից: Նոտրդիրը, թերեւս Հայկական ամենատպաւորիչ դրատեսակն է: Փաստօրէն այն շրջուած դրչադիր բոլորդիր է, որը դոյացել է լայն դրիչների կիրառման Հետեւանքով: Առաւելապէս շեղ

է, դլխատառերը սակայն որպէս կանոն, Հակառակ տեքստային տառերի, ուղիղ դրչադիր են: Տարածում է ստացել ԺԶ- ԺԸ դդ: Այդ ժամանակից նոտրդրով շատ ձեռադրեր են մեզ Հասել: Օդտադործուել է նաեւ տպադրութեան մէջ, յատկապէս Մխիթարեան միաբանութեան (Վենետիկի, Վիեննա) եւ Երուսաղէմի տպարաններում:

ԶԱՐԴԱԳՐեՐ

Սրանք դոյացել են տառերի խիստ ոճաւորման Հետեւանքով: Ըստ ներկայացրած պատկերի կոչւում են թռչնադիր կամ ձադադիր, դազանադիր կամ կենդանադիր, ձկնադիր, մարդադիր, ձաղկադիր, փառադիր եւ այլն: Նման մշակումը Հի•ականում կիրառուել է բնադրերի դլուխների, պարբերութիւնների առաջին տառերի Համար: Հնադոյն արձանադրութիւններն ու ձեռադրերը զուրկ են այս կարդի դրերից: Առաջին անդամ սրանք յայտնւում են Երուսաղեմի #2555 աւետարանի առաջին էջում, որը, Հաւանաբար, Ը- Թ դարերի դործ է, ապա լայնօրէն տարածւում են ԺԲ դարից սկսած:

ԶԱՐԴԱԳԻՐ

Աւետարան, 1316թ., վարպետ՝ Թորոս Տարոնացի

ՓԱԿԱԳԻՐ Սա սղադրութեան տարատեսակ է, որի մէջ միմեանց յաջորդող տառերի նման դծերը Համատեղւում են: Հնադոյն օրինակը Հռիփսիմէի տաճարի արձանադրութիւնն է, որի մէջ կան փակադիր ՄԻ, ՍԻ, ՄԷ վանկեր: Յաջորդ դարաշրջաններում փակադրութիւնն այնքան մեծ ծաւալ է ստանում, որ երբե• խանդարում է ընթերցմանը: Ձեռադրերի մէջ սովորաբար քիչ է պատաՀում. ամենասովորական ձեւն է փակադիր ն-ը, որը, կայ եւ այժմ եւ նոյնիսկ ընկալւում է որպէս առանձին տառ: Վիեննայի Մխիթարեանները փակադրութեան այս վերջին •ացորդը ջնջելով ՝ սկսեցին դործածել անջատ եւ դրութիւնը, որը դժբախտաբար (ինչպէս ասում է Աճառեանը) ամենուրեք չէ որ ընդունելութիւն դտաւ: Դեռ աւելին՝ այբուբենի 1921 թ. փոփոխութեամբ ն-ն ամրադրուեց որպէս այբբենական տառ: Վերջերս, Համակարդիչների ասպարէզ մտնելը նոր, այս անդամ արդէն դործնականօրէն Հի•աւորուած ազդակ դարձաւ շարուածքից է փակադրի Հեռացման, եւ այսօր տասնեակ պարբերականներ ու դրքեր են Հրատարակւում անջատ եւ-ով, որոնց թւում

է նաեւ սոյն դիրքը: Սակայն ն-ի

կող•ակիցները, ելնելով սոսկ սովորոյթից, Համառօրէն Հրաժարւում են անջատ դրելաձեւի առաւելութիւններն ընդունելուց:

Հարություն

Ասատուր

կարապետ

ՓԱԿԱԳՐԻ եՐեՔ օՐԻնԱԿ (ÀՍՏ Ա. ԱԲՐԱՀԱմեԱնԻ):

Աւանդական դրատեսակների մասին խօսելիս յաճախ կիրառւում են շղադիր եւ դրչադիր եզրերը: Հեղինակներից ոմանք փորձում

են առանձնացնել Համապատասխան դրատեսակներ,

մինչդեռ սրանք ճիշտ կլինի անուանել դրելաձեւեր, որոնք արդիւնք են կիրառման դրելու այս կամ այն դործիքի՝ դրիչ, շիւղ կամ, օրինակ՝ վրձին: Ըստ վերջին դործիքի՝ Համապատասխան դիրը

կարող էր կոչուել վրձնադիր, որ, ի դէպ լայնօրէն տարածուած է Չինական տառարուեստում: Այսպիսով, թուարկուած դրատեսակներից իւրաքանչիւրը կարող է լինել շղադիր, դրչադիր եւ այլն:

ՇՂԱԳԻՐ Սրա առանձնայատկութիւնը բոլոր դծերի Հաւասար Հաստութիւնն է (տես վերեւում): Հնում որպէս առօրեայ օդտադործման դրատեսակ աւելի յաճախ շղադրւում էր բոլորդիրը: Ըղադիրը Հի•ականում առտնին օդտադործման դիր է եղել: Այս է պատճառը, որ շղադրով Հազուադիւտ մատեաններ են մեզ Հասել: Մեր օրերում, դնդիկաւոր դրիչների տարածման շնորՀիւ, շղադիրը դարձել է ձեռադրի Հի•ական դրատեսակ:

ԳՐՉԱԳԻՐ Այս դրելաձեւի առանձնայատկութիւնը դծերի տարբեր Հաստութիւնն է (տես վերեւում): Երբե• այդպէս են կոչում

նաեւ միջին-մեսրոպեան եր-

կաթադիրը. անուանել են նաեւ «աղիւսակ դիր», «տախտակադիր» եւ այլն: Գրչադիր եզրը կիրառւում

է նաեւ «ձեռադիր» իմաստով.

վերջին իմաստը դիտւում է որպէս դրչի կամ դրչով դրուած դիր:

ՀԱյԿԱԿԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿնեՐԻ ՁեՒԱՍՏեՂԾմԱն ԿԱնՈննեՐԸ եՒ նՐԱնó ԿԻՐԱԶՈՒմԸ

ê

կզբում թուարկենք տառարուեստի բնադւառում

կիրառուող մի քանի եզր (սրանցից մի քանիսն արդեն դործածել ենք նախորդող շարադրանքում): 1. Հի•ական դիծ (օñոօâոօն ոòքոչ, ՏւՇո) 2.

կապակցող դիծ (ñօåäոոոòåëւոûն ոòքոչ, HճiոնiոՇ)

3.

Գծափակ(ոց) (3àñåՎêà, ՏՇոif)

4.

Հորիզոնական ելուստ

5.

Վերին ուղղաձիդ ելուստ (âåքչոոն âûոօñոօն 5ëåìåոò, ՃՏcՇոՑՇո)

6.

Ներքին ուղղաձիդ ելուստ (ոոշոոն âûոօñոօն 5ëåìåոò, DՇՏcՇոՑՇո)

7.

Ներտառային բացուածմ (âոóòքոáóêâåոոûն ոքօñâåò, ՇouուՇո)

8.

Հաստուկ (ոàոëûâ, ՏւոՇՏՏ)

9.

Տառամիջոց (ìåշáóêâåոոûն ոքօñâåò, ԼՇււՇոՏքճcՇ)

10. Տողամիջոց (ոոòåքëոուÿշ, ԼiոՇՏքճcՇ) 11. Նուազադոյն տողամիջոց 12. Մեծատառի բարձրութիւն (âûñօòà ոքօոոñոօրօ 3ոàêà, Շճք-հՇiքհւ) 13. Փոքրատառի բարձրութիւն (âûñօòà ñòքօՎոօրօ 3ոàêà, x-հՇiքհւ) 14. Փոքրատառ սրածայր եւ կլորաւուն տառերի դիծ 15. Մեծատառ սրածայր եւ կլորաւուն տառերի դիծ

16. Տարբերիչ նշան (äոàêքոòոՎåñêոն 3ոàê, ՃccՇու)

17. Տառակազմ կամ տառատեսակ (րàքոոòóքà, Fճոiնy) 18. Բառամիջոց կամ

բացատ

ՏԱԶԱՏեՍԱԿԻ ՏԱՐՐեՐԸ

ՏԱԶԱՏեՍԱԿնեՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒմԸ

Տառատեսակների ծովում ազատ կող•որոշուելու Համար անՀրաժեշտ է ունենալ նրանց դասակարդումը, այսինքն՝ իմանալ այն Հի•ական յատկանիշները, որոնցով մի տառատեսակը տարբերւում

է միւսից եւ որոնք որոշում

են նրա բնոյթը: Սակայն

լիարժէմ կամ ընդունուած դասակարդում դոյութիւն չունի: Երբե• նոյնիսկ որոշ եզրեր տարբեր Հեղինակներ դոծածում

են

տարբեր իմաստներով: Նախ, ամենաընդՀանուր առումով ՝ ըստ դծերի Հաստութեան, տառատեսակները կարելի է բաժանել երկու կարդի. դրչադիր (երբ ուղղաձիդ դծերը Հորիզոնականներից Հաստ են) եւ շղադիր (դծերն ունեն Հաւասար Հաստութիւն): Ռուսական դրականութեան մէջ սրանց Համապատասխանում են 11òè661 եւ 0 6 ճ 8 4 1 1 0 é կամ ã08ò4ñ6 եզրերը: Ինչ վերաբերում է Հայերէն եզրերին, ապա, երբե•, շղադիր եզրը, որը ծադում է ՇԻՒՂ բառից (այսինքն՝ շիւղով դրուած. Հնում, երբ շիւղով դրում էին ՊնԱԿԻՏԻ վրայ, տառերի բոլոր դծերն ունենում էին

նոյն Հաստութիւնը), շփոթւում է շեղ եզրի Հետ, որը Համապատասխանում

է ռուսական 6 60ñè6 եզրին: Նշենք նաեւ, որ վերջերս Հայ

տպադրիչների եւ տառաստեղծների միջավայրում շղադրի իմաստով դործածւում է HelՀeէica տառատեսակի անուանումը: Վերջապէս, կարելի է աւելացնել նաեւ շրջուած դրչադրի տարբերակը: Ըստ դծերի Հաստութեան տարբերում են նաեւ առաւել կամ պակաս Հակադրական տառատեսակներ.

Այսպէս, բերուած երկու տառերից առաջինն աւելի Հակադրական է, քան երկրորդը: Դասակարդման երկրորդ ընդՀանուր Հիմքը դծափակերի առկայութիւնը կամ բացակայութիւնն է: Առաջին դէպքում տառատեսակը կոչում են դծափակ, երկրորդ դէպքում ՝ դծաբաց (սeւif եւ սanսeւif):

Նշուած յատկանիշները կարող են զուդորդուել, եւ այսպիսով, ինչպէս երեւում է նկարից, Հնարաւոր է տառատեսակների Հի•ական չորս խմբերի դոյութիւն:

Գծափակեր ունեցող տառատեսակների խմբում ՝ ըստ դծափակերի ձեւի, կարելի է առանձնացնել ենթախմբեր: Դրանք տարբերւում են դծափակերի՝ դծին անցման ձեւով եւ դրանց եւ դծի Հաստութիւնների յարաբերութեամբ: Անցման ձեւը կարող է լինել ցանկացած տեսակի, սակայն այդ բազմազանութեան մէջ կարելի է անռանձնացնել երեք դործածական՝ սաՀուն (կլորացուած), ուղիղ անկեան տակ եւ բութ անկեան տակ (երեքից ամենասակաւ տարածուածը): Այդ դէպքերից իւրաքանչիւրում դծափակերը կարող են լինել Հի•ական դծից բարակ, Հաստ, կամ

նրան Հաւա-

սար:

Տառատեսակների բոլոր տառերը կարող են ունենալ տարբեր կամ միեւնոյն լայնութիւն (ինչպէս դրամեքենաներում): Ըստ այդ յատկութեան՝ տառատեսակները բաժանւում են միալայնք եւ բաղմալայնք խմբերի: Վերջապէս, եւս մի ընդՀանրական բաժանում ՝ ըստ ոճի: Տառատեսակները լինում

են ïեքսïային եւ դերղարուեսïական

(ղարդային): Ըստ կիրառման ոլորտի առանձնանում են լրադրային, ամսադրային, դրքային, դորոցական, ïեքսïային (բնադրային) տառատեսակներ: Միւսներից տարբեր ոճային առանձնայատկութիւններ ունեցող տառատեսակը Համարւում է ïաոակաղմ եւ ունի իր անուանումը (Դպրոցական, Վերնադրային, Արարատ եւ այլն): Տառա-

տեսակների անուանու•երը տարբեր ծադում ունեն: Մի դէպքում տառատեսակին տրւում

է Հեղինակ-նկարչի անունը (օրինակ՝

Մնացականեան), մէկ այլ դէպքում ՝ ըստ այն կարդի դրականութեան, որի Համար տառատեսակը նախատեսուած է (Լրադրային, Գրքի եւ այլն), երբե•՝ ըստ տառատեսակը կիրառող Հրատարակչութեան անուան (Հանրադիտարանային), երբե• էլ տառատեսակին տրւում է կամայական անուանում ( Արարատ, ԱրմենուՀի եւ այլն): Տառատեսակի Հի•ական նկարուածքի ոճային յատկութիւնները պաՀպանող, բայց ըստ ստորեւ թուարկուած յատկութիւնների տարբերուող տեսակները միեւնոյն լրակազմի տարբեր նկարուածքներ են Համարւում (օրինակ. Հանրադիտարանային լրակազմի (տառատեսակի) ուղիղ բաց սովորական նկարուածք, Հանրադիտարանային լրակազմի շեղթաւ նեղ նկարուածմ եւ այլն: Միեւնոյն լրակազմի սաՀմաններում տառատեսակները տարբերւում են ըստ մի շարք յատկանիշների. յադեցուածութեան, լայնութեան, թեքութեան, լուսաւորման (նկարուածքային յատկանիշներ), ինչպէս նաեւ ըստ ïաոաչա÷ի (6 4ã8ü) եւ նիշակաղմի: Առանձնացնում են յադեցուածութեան երեք Հի•ական խմբեր. ոարղ, կիսաթաւ եւ թաւ (երբե• նաեւ բաց, դերթաւ, ինչպէս եւ այլ երանդներ): Յադեցուածութիւնը որոշւում է կանդնակի եւ ներտառային բացուածքի լայնութեան յարաբերութեամբ:

Խտութիւնը որոշւում է տառի լայնութեան եւ բարձրութեան յարաբերութեամբ: Ըստ խտութեան՝ տառատեսակները լինում են նեղ, սովորական, լայն (երբե• նաեւ դերնեղ եւ դերլայն): Քանի որ միեւնոյն այբուբենի ներսում տառերն ըստ լայնութեան տարբերւում են (Համեատաբար նեղ՝ Ի, Լ, կ: լայն՝ Խ, Պ, Ֆ), ապա այդ

յարաբերութիւնը վերցւում է ըստ միջին տառերի (Ո, Ս): Դա, բնականաբար, միալայնք տառատեսակներին չի վերաբերում:

Ըստ թեքութեան տառատեսակը կարող է լինել ուղիղ եւ թեք: Թեք տառատեսակը Հարկ է տարբերել նրա մասնաւոր դէպքից՝ շեղից (660ñè6). շեղ տառատեսակում տառերն ընդօրինակում են ձեռադրական ձեւերը: Դա լաւ երեւում է նկարից:

Ըստ լուսաւորման առանձնացնում են ՇՐՋԱԳԾԱյԻն, ՍՏՈՒեՐԱյԻն, ՍՏՈՒեՐԱԳԾՈՒԱԾ, ԶԱՐԴԱԳԾՈՒԱԾ, ԺԽՏԱնԿԱՐԱյԻն, ԳՈՒնԱՒՈՐ եւ այլ նկարուածքներ.

Տաոաչա÷ի միաւորը կէïն է: Հայաստանում այժմ ընդունուած տպադրական չափման Համակարդը պատմականօրէն ձեւաւորուել է Ֆրանսիայում, մինչեւ 1785 թ.: Նրա Հիմքում ոտնաչափն է (fooէ). 1 ոտնաչափը - 12 դիւյմի, 1 դիւյմը - 12 դծի, 1 տպա-

դրական կէտը (թսոոէ) - 1/6 դծի - 2 ոտնաչափային կէտի - 0,3759 մմ: Աւելի խոշոր մեծութիւնների չափման Համար դործածւում են խոշորացուած միաւորներով. ցիցերո - 12 կէտ (մօտ 4,5108, կամ 4,5 մմ ), եւ քաոակուսի - 48 կէտ (մօտ 18,0432, կամ 18 մմ ): Անդլիայում, ԱՄՆ-ում

եւ երկար ժամանակ նրանց տիրապե-

տութեան տակ եղած երկրներում դործածւում է այլ Համակարդ, որի քառակուսին Ֆրանսական քառակուսուց 3 կէտով փոքր է: Որոշ ամբողջական կէտաչափեր աւանդականօրէն ունեն յատուկ անուններ. (տես աղիւսակը): Ընդունուած է տառատսակների նաեւ Հետեւեալ բաժանումը. բնադրային, ընդդծող, ïիïղոսային, ïարաձեւային, ոասïաոային: Բնադրային են Համարւում մինչեւ 14 կէտաչափի ուղիղ բաց նկարուածքի տառատեսակները (Հայերէն տեքստերում ՝ նաեւ թեք): Սրանցով շարում են տեքստեր: Àնդդծող են Համարւում մինչեւ 14 կէտաչափի բաց շեղ, կիսաթաւ շեղ, ուղիղ կիսաթաւ տառատեսակաները (Հայերէնում եթէ տեքստը շարուած է թեք տառատեսակով ՝ բաց շեղի փոխարեն՝ բաց ուղիղը, կամ որեւէ այլ ուղիղ տառատեսակ): Սրանցով շարում են բոլոր տեսակի ընդդծու•երը (եզրերը, տրամաբանական շեշտերը, ձեւակերպու•երը եւ այլն): Տիïղոսային են կոչւում 14-ից մեծ՝ մինչեւ 48 կէտաչափի տառատեսակները: Սրանցով, սովորաբար շարում են վերնադրեր եւ տիտղոսաթերթերի դրեր: Տարաձեւային (ակցիդենտային) են կոչւում Հոծ տեքստի շարման Համար ոչ պիտանի բոլոր կէտաչափերի տառատեսակները: Պասïաոային են կոչւում 48 կէտից մեծ տառատեսակները: Հնում ՝ դեռ մի քանի տարի առաջ, երբ տպադրութեան մէջ կիրառւում էին միան աւանդական եղանակները (դրանք դեռեւս կիրառւում են որոշ տպարաններում), Հնարաւոր էր ունենալ միայն աղիւսակում բերուած Հի•օրինակային կէտաչափերի տառատեսակներ, եւ իւրաքանչիւր կէտաչափի Համար պատրաստւում էին առանձին տառադրոշ•եր: Արդիւնքում, ելնելով տառատեսակի կի-

ՏԱԶԱՉԱՓեՐն ՈՒ նՐԱնó ԱՒԱնԴԱԿԱն ԱնՎԱնՈՒմնեՐԸ Քառակուսի փակադծերում տրուած են լրիւ անուանու•երի Հազուադէպ կիրառուող մասերը. կլոր փակադծերում տրուած է անուանու•երի նշանակութիւնը, կամ այն դրքերի, որոնցում առաջին անդամ կիրառուել է այդ կէտաչափի տառատեսակը, եւ այդ անուանումը կամ նրա մասը տուեալ կետաչափի անուանու• է դարձել:

րառման ասպարէզից, տառակազմերը յաճախ թերի էին պատրաստում: Այսօր, Համակարդչային եղանակների յայտնուելուց յետոյ, Հնարաւոր է ունենալ կամայական կէտաչափի տառատեսակներ: ՝իշակաղմը` տուեալ տառակազմի մէջ ընդդրկուած նիշերի կազ• է: Տառատեսակը կարող է պարունակել միայն մեծատառեր, մեծատառեր եւ փոքրատառեր, կէտադրական եւ այլ նշաններ: Եւրոպական տառատեսակները, որպէս կանոն, պարունակում են նաեւ տարբերիչ նշանների օդնութեամբ ստացուած լրացուցիչ տառեր: Ժամանակակից Համակարդչային տառատեսակների տառակազմերի մասին կխօսենք ստորեւ: Սրանք են տառատեսակը բնութադրող Հի•ական յատկանիշները: Նրանց թիւը կարող է մեծացուել բազմաթիւ կարեւոր եւ ոչ կրեւոր յատկանիշների Հաշուին՝ ընդՀուպ մինչեւ Զ, Ջ, Ն տառերի ստորին եւ վերին տարրերի բնոյթը: Սակայն այդ բոլոր յատկանիշները Հազիւ թէ Հնարաւոր լինի Հաշուառել, ուստի եւ տառատեսակի ճիշտ ընտրութիւնն ու կառուցումը մեծապէս կախուած է նկարչի փորձից, աչքաչափից, ճաշակից, նաեւ նրանից, թէ որքանով նա կՀասկանայ, որ իւրաքանչիւր տառատեսակում, որքան էլ այն իւրօրինակ լինի, բոլոր տարրերը պէտք է բնականօրէն եւ օրինաչափ կերպով կապուած լինեն միմեանց:

ԱԶԱնՁԻն ՏԱԶԱՁեՒեՐԻ ԲնՈՒԹԱԳԻՐԸ

Գործնական Հարցերին անցնելուց առաջ անդրադառնանք իւրաքանչիւր տառի դծային առանձնայատկութիւններին:

Աա

(տառի մոտաւոր յաճախականութիւունը՝15,62)

Սա Հայերէնի ամենադործածական տառն է. իւրաքանչիւր վեց տառից մէկն Ա է: Ամենաշատն են նաեւ այս տառով սկսուող Հայերէն բառերը: Մասնաւորապէս սա Հայերէն չափազանց կարեւոր՝ Արեդակ, Արմեն, Արարիչ, Արարատ, արմատ, արծաթ, առիւծ, արադիլ եւ այլ բառեր կազմող նշանաւոր ար արմատի սկզբնատառն է:

Յաճախ կարծում են, թէ Ա-ն նոյնպէս Ո-ի խմբին է պատկանում: Բազմաթիւ տառատեսակներ նկարուած են Հէնց այդ ենթադրութեամբ, եւ այսօր, փաստօրէն, այն պատկանում է նաեւ այդ խմբին: Ո-ի խմբին այս տառի վերադրման պատճառն աջ ճիւղի բարդ կառուցուածքի անտեսու• է: Որոշ ուսու•ասիրողներ դա դիտում են որպէս զարդ եւ Համարում պատաՀականութիւն: Սակայն ամենավաղ շրջանից ի վեր այդ առաձնայատկութեան դոյութիւնը յուշում է, որ այն ծադու•աբանական իմաստ ունի: Ա-ի պատկերու• առանց աջ ճիւղի ձախ ելուստի պատմական առումով ճիշտ չէ, չնայած որ Հանդուրժելի է: Հակառակ դէպքում կարելի է թեք դծիկը դոնէ մի փոքր անցկացնել աջ ճիւղից ներս: Սակայն բոլոր դէպքերում իմաստ ունի այս տառը Ս-ից մի փոքր աւելի լայն անել՝ կոտրելու Համար տեքստի միալարութիւնը, յատկապէս որ Ա-ն ամենադործածական տառն է: Իսկ եթէ աջ ճիւղը պատկերւում է պաՀպանելով աւանդական կառուցուածքը, տառն արդէն անպայման պէտք է մի քիչ լայն արուի, կամ դոնէ բարակեցուի աջ ստեղնի կորացումը: Յաճախ էլ Ա-ն, նոյնիսկ, աւելի նեղ է արւում, քան Ս-ն: Հաւանաբար դրա նպատակն է՝ Հաշուի առնելով Ա-ի դործածականութիւնը, տեղի խնայողութիւնը եւ շարուածքի աշխուժացումը: Գեղարուեստական՝ (ոչ տեքստային), տառատեսակներում սա միանդամայն թոյլատրելի է: Փոքրատառ ա -ն Հայոց այբուբենի դործնական առումով ամենադժուար տառն է: Լինելով ամենադործածականը, այն զդալիօրէն երկարացնում

է տեքստերը, լրադրերի շարուածքներում

դժուարացնում է նեղ սիւնեակների ստեղծումը եւ այլն: Խնդիրը միշտ է եղել: Միջնադարում կիրառուել է ա -ի միադիծ կրճատադրութիւնը, մեր օրերում փորձեր են արւում որպէս տեքստային տառ (բոլորդիր) յարմարեցնել դլխադիր, երկճիւղ Ա-ն: Նման մի փորձ կատարել ենք

նաեւ մենք,՝ ՄԱՏենԱԳԻՐ տառատեսակում

(տե՛ս աղիւսակները): Սակայն պէտք է խոստովանել, որ խնդրի յաջող լուծում դեռեւս դտնուած չէ:

Բբ (1,22) Յաճախ պատաՀող սխալ է՝ երբ Հորիզոնական դիծն արւում է շատ կարճ: Իրականում այն պէտք է դոնէ աննշան չափով դուրս դա աջ ճիւղի սաՀմանից: Գրչադիր տարբերակներում այդ դծի Հաստացումը չպէտք է աջ ճիւղի շարունակութիւնը կազմի եւ, նոյնպէս, աննշան չափով պիտի շեղուած լինի դէպի աջ:

Գդ

(2,12)

Հորիզոնական ելուստը սկսել է ընկալուել որպէս Դ -ի նմանատիպ տարրի կրկնութիւն ու, երբե•, անջատւում է ձախ կողմի Հորիզոնական դծից, որն էլ կորանում է դէպի վեր, կազմելով պարզ շրջանադիծ: Քանի որ այս փոփոխութիւնը լիովին Համապատասխանում է Մաշտոց-Հռոփանոսի վայելչադրական սկզբունքին, այն այսօր՝ բառի ուղիղ իմաստով սխալ Համարել չի կարելի, չնայած որ խրախուսել՝ նոյնպէս:

Դդ (1,32) Այս տառի նկարուածքը բաւականին պարզ է եւ սովորաբար դժուարութիւններ չի յարուցում:

Եե (8,02) (6,72) Նկարուածքը, սովորաբար, դժուարութիւն չի յարուցում: Սակայն անՀրաժեշտ է ուշադրութիւն դարձնել այն Հանդամանքին, որ դրչադիր ձեւերում, ի տարբերութիւն իր Համաչափ զոյդի՝ Բ-ի, Հորիզոնական դծի եւ աջ ճիւղի միջեւ եղած ճեղքը ստացւում է նեղ, որ խախտում է տառի բնոյթը եւ նուազեցնում ընթեռնելիութիւնը: Դա յաղթաՀարելու Համար անՀրաժեշտ է լինում Հորիզոնական դիծը տեղադրել աւելի բարձր, քան կլիներ Բ-ի պարզ Համաչափ տարբերակում: Աւելացնենք նաեւ, որ Հորիզոնական դիծը, ինչպէս եւ Բ-ի դէպքում, պէտք է աջ ճիւղի աջ եզրից դուրս անցնի:

Զզ (0,52) Նկարուածքի տարբերակները կապուած են Հորիզոնական դծի տողից բարձր կամ տողի վրայ դծուելու Հետ: Երկու տարբերակներն էլ կարելի է թոյլատրելի Համարել, սակայն, թերեւս աւելի պատճառաբանուած է Հորիզոնական դծի տողի վրայ տեղադրումը, քանի որ այդ դէպքում այբուբենն աւելի կանոնարկուած տեսմ է ստանում, Հաշուի առնելով, որ Հակառակ դէպքում եւս միայն մէկ տառ է (Ջ), որ կունենայ այդ տեղում Հորիզոնական դիծ: Դրանից բացի, դրչադիր տառատեսակներում դծի վայր իջնող վերջաւորութիւնը կՀամընկնի Է-ի, Լ-ի, Վ-ի Համապատասխան տարրերին: Այս տարբերակի ընտրութիւնն ունի նաեւ որոշ ծադու•աբանական Հի•աւորում, քանի որ այն առնչւում է 7 տառի Հետ: Միւս կողմից, այդ դէպքում բարդանում է ձախ կողմի մուրճաձեւ վերջաւորութեան լուծումը, քանի որ այն, կրկին միայն Զ-ում եւ Ջ-ում է տողից ներքեւ ստացւում: Երբե• այդ դժուարութիւնը յաղթ աՀարելու նպատակով այդ վերջաւորութիւնները, պարզապէս, ներքեւ չեն իջեցնում, ինչը փոխում է տառերի բնոյթը: Ուստի եւ այս լուծումը նոյնպէս դժուար է յաջող Համարելը:

Էէ

(1,22)

Սա նոյնպէս պարզադոյն տառերից մէկն է: Ըեշտենք միայն, որ (ինչպէս՝ Բ-ի եւ Ե-ի դէպքում) վերին Հորիզոնական դիծը պէտք է աննշան չափով ներքեւի ելուստից երկար լինի եւ Համապատասխանի Ե-ի նոյնարժէք տարրին: Եւս մի խնդիր կապուած է դրչադրերում ստորին Հորիզոնականի դէպի ներքեւ ուղղուած լայնացման Հետ. շատ յաճախ այդպէս են վարւում

նաեւ շղադրերում: Սակայն դրան դժուար է Հա-

մաձայնել. շղադրերը ծադումով աւելի մօտ են նախաօրինակին, որի մէջ նման Հակու•եր չեն նկատւում: Եւ, վերջապէս, այբուբենում դա դրեթէ եզակի տարր է դառնում, ինչն աւելորդ խայտաբղետութիւն է Հաղորդում նրան:

Ըը (1,62) Նկարուածքը պարզ է: ԱնՀրաժեշտ է միայն՝ ինչպէս եւ Բ-ի, Ե-ի, Է-ի դէպքում, Հորիզոնական դիծը աջ ճիւղից աննշան չափով դուրս բերել:

Թթ (1,52) Ունի դրուածքի ընդունելի երկու՝ բարձր եւ ցածր դալարով տարբերակ: Փոքրատառերի դէպքում Հանդիպում է ձախ ճիւղի եւ դալարի միաձուլում, որը պէտք է անընդունելի Համարել, քանի որ Հի•ովին խախտում է Հայկական տառի բնոյթը:

Ժժ

(0,22)

Այնուամենայնիւ, այս տառը կարելի է ձեւաւորել Գ-ից անկախ. այն կարող է ունենալ Գ-ից աւելի մեծ դալար, եւ, ամենակարեւորը, եթէ Գ-ն դծուած է առանց աջ ելուստի եւ դլխիկի կապի, դա չպէտք է ազդի Ժ-ի ձեւաւորման վրայ՝ սխալ, որը երբե• պատաՀում է:

Իի

(5,32)

Նկարուածքի առանձին տարբերակներ չեն Հանդիպում: ԱնՀրաժեշտ է միայն զդուշանալ Ւ-ի Հետ նմանութիւնից:

Լլ

(1,82)

Նկարուածքով այն Համընկնում է ժամանակակից լատինական Լ-ին, սակայն պէտք է նկատել, որ Հայկական դրչադիրը լատինական դրչադրից տարբերւում է Հորիզոնական դծի վերջաւորութեան բնոյթով. լատինականում այն բարձրանում է, իսկ Հայկականում ՝ իջնում եւ ունի ոչ թէ սրացող աւարտ, այլ, Հակառակը՝ Հայկականին բնորոշ լայնացում:

Խխ

(0,42)

Ունի երկու դրելաձեւ՝ բոլորակով տողի վրայ եւ տողից բարձր (Համեմատէք Թ-ի Հետ): Յաճախ պատաՀող սխալներից է դլխա-

տառի Հորիզոնոկան դծի փոխարէն փոքրատառին բնորոշ բոլորակի կիրառումը, ինչը դուցէ ծադու•աբանօրէն արդարացուած է (տե՛ս վերեւում), սակայն, այնուամենայնիւ, խորթ է:

Ծծ (1,02) Ունի նկարուածքային երկու տարբերակ. ա) ելուստները կազմում

են բոլորակը շօշափող մէկ ուղիղ. բ) նրանք խաչւում

են.

վերջինս աւելի Հին ձեւ է, սակայն երկու տարբերակն էլ ընդունելի են: Առաջին դէպքում տառն աւելի խիստ եւ կանոնարկուած տեսմ է ստանում, սակայն լուծումը բարդանում է, քանի որ ուղիղի եւ բոլորակի Հպման տեղում դոյանում է դծերի Հաստացում: Բոլորովին անընդունելի է երբե• պատաՀող այն ձեւը, ուր նշուած խնդիրը լուծելու նպատակով Հորիզոնական դիծը պատկերում են բոլորակից անջատ՝ տարբերիչ նշանի պէս:

կկ (3,32) ՀՀ (1,92) Սա, ինչպէս եւ Ա տառը, ունի բազմաթիւ դրելաձեւեր, որոնք մէկը միւսից այնքան են տարբերւում, որ Հեշտութեամբ կարող էին առանձին տառեր լինել: Չնայած դրան, կամ դուցէ Հէնց այդ պատճառով, այս տառը Հազուադէպ են սխալ դրում: Միայն կարելի է նշել փոքրատառ դրչադրերի դէպքում ներքին ելուստի Հաստ պատկերումը, որը տառի ոճին Հակասող լուծում է, սակայն, այդուամենայնիւ, բաւական տարածուած է: Միաժամանակ, այս տառը, որ կարող է զարդարել ցանկացած դիր, քանի որ էապէս տարբերւում է Ո-ի խմբի տառերից, յաճախ Համապատասխան վարպետութեամբ չի պատկերւում եւ ոճով անյարազատ է ստացւում միւս տառերի Համեմատ, ուստի եւ պաՀանջում է յատուկ վերաբերմունք:

Ձձ (0,42) Գծելու տեսանկիւնից բաւական դժուար տառ է: Ունի երկու տարբերակ՝ փակ եւ բաց դլխիկով. սկզբնականը, Հաւանաբար, բա-

ցն է (ի տարբերութիւն նոյն Հի•օրինակից ծադած Զ-ի. Համեմատէք նաեւ ռուսական 3-ի Հետ), որով եւ նախընտրելի է: Դրանից բացի, փակ տարբերակը պատկերելն աւելի դժուար է (յատկապէս շղադրերի դէպքում), քանի որ այդ դէպքում տառն ունենում է չորս Հորիզոնական դիծ:

Ղղ (1,02) Ըղադիր տառատեսակներում, որպէս կանոն Ն-ին կենտրոնաՀամաչափ է, դրչադրերում ՝ ոչ միշտ. կախուած է Ն-ի ընդունուած դրելաձեւից:

Ճճ

(0,22)

Երբե• այս տառը պատկերւում է ուղիղ դծերով, երբե•՝ աղեղնաձեւ թեւերով: Դէպի աջ ձդտող ճիւղն ունի տարբերակներ՝ որպէս ներքեւ կամ վերեւ ուղղուած դիծ կամ կաթիլ (դրչադրերում): ԱնՀրաժեշտ է ուշադրութիւն դարձնել մի յաճախադէպ դրելաձեւի եւս՝ դլխադիրում Հորիզոնական ուղիղի փոխարէն կորացում է արւում: Չնայած այս ձեւը չափազանց տարածուած է, այն պէտք է սխալ Համարել, քանի որ, նախ՝ դա փոքրատառի ոճ է, երկրորդ՝ Հակասում Մաշտոց-Հռոփանոսի սկզբունքին, եւ, վերջապէս, Հին նմուշներով չի Հաստատւում: Սա նոյնպէս Ո-ի խմբին չպատկանող տառերից է եւ դրանով իսկ աշխուժացնում է դիրը:

Մմ (3,62) Յ յ (3,22) Բաւական դժուար նկարուածմ ունեցող տառ է. անՀրաժեշտ է մեծ Հմտութիւն կորերի դեղեցիկ իրադործման Համար: Պետք է նկատել, որ այս տառը տարբերւում է ռուսերէն 3-ից. այն ունի երկար միջնադիծ, որն ինչպէս եւ Բ, Ը տառերի Հորիզոնական մասնիկները պիտի աննշան չափով դուրս ելնի ձախ ճիւղերի եզրից:

Նն

(9,62)

Պարզ տառերից է, սակայն սրա Հետ կապուած մի խնդիր կայ: Գրչադիր տարբերակներում առաջանում է Հետեւեալ Հարցը. ելուստի բարակ մասը դնել տողի վերին եզրի վրայ եւ Հաստացու• անել միւս տառերից բարձր, կամ ՝ Հաստացու• իջացնել մինչեւ տողի վերին եզրը, կրճատելով ձախ ճիւղի բարձրութիւնը: Ելնելով Համաչափութեան սկզբունքից, նախընտրելի է առաջինը. սակայն երկրոդը շատ աւելի տարածուած է եւ ունի իր առաւելութիւնները. տողի վերին դիծը, որից առաւելապէս է կախուած նրա ուղիղութիւնը, ստացւում է առանց խախտող ելուստների: Հակասութիւնը կարելի է յաղթ աՀարել՝ կիրառելով Ն-ի ելուստի մաՀիկաձեւ լուծումը: Այս դէպքում Ն-ն չի ընկալուի Ղ-ին եւ Համապատասխան մասնիկն ունեցող այլ տառերին Համաչափ, ուստի եւ որեւէ խախտում չի դիտուի: Սակայն, միւս կողմից, այս լուծումը սկզբնաձեւից Հեռացող՝ վերջին դարերի Հնարանք է:

Ը շ (0,72) Յաճախ պատկերւում է Չ-ին կենտրոնաՀամաչափ: Սա պարզեցնում

եւ կանոնաւորում

է այբուբենը, սակայն այս Հնարքը

ծադունաբանօրէն արդարացուած չէ: Տարածուած են վերեւի մասի եւս երկու կամ երեք լուծում: Խրախուսելի են նաեւ աջ ճիւղի Հնաոճ (ցած ուղղուած) լուծու•երը, որոնք, սակայն, լրացուցիչ դժուարութիւններ են ստեղծում տառամիջոցների որոշման ժամանակ:

Ոո (7,52) Չչ (0,82) Երբե• պատաՀում է փակ դլխով տարբերկը, որը յաջող անուանելը դժուար է, յատկապէս, որ աւելորդ չափով սեւացնում է տառը: Երբե• էլ տակի թեք դիծն անում են Հորիզոնական, ինչը, յատկապէս դրչադիր տարբերակներում որպէս կանոն անթոյլա-

տրելի է, քանի որ տառը ծանրացնում է եւ Հեռացնում Հին դրելաձեւերից: Ճիշտ պէտք է ընտրել այդ դծի երկարութիւնը. այն պէտք է տառի վերին մասից զդալիօրէն նեղ լինի, այլապէս տառը կրկին կծանրանայ:

Պպ

(1,22)

Գլխատառի նկարուածքն ընդՀանուր առմամբ պարզ է: Ասենք միայն, որ եթէ ըստ ընտրուած ոճի Ո-ի տառերը դծւում են կիսաշրջանաձեւ կորերով, ապա կիսաշրջանին մօտ պէտք է լինի նաեւ Պ-ի վերին մասը (սա վերաբերում

է նաեւ եռաճիւղ միւս

տառերին): Ինչ վերաբերում է փոքրատառերին, ապա պէտք է նշել, որ վերջերս տարածուող՝ վերեւում ճիւղերի միացում ունեցող ո-ն ընդունելի Համարել չի կարելի, թէեւ այն աւելի մօտ է բնօրինակին. ի վերջոյ պէտք է Հաշուի առնել եւ յարդել նաեւ աւանդոյթը:

Ջջ (0,42) Դժուար, բայց եւ դեղեցիկ տառ է: Ըատ կարեւոր է դլխիկի նկարուածքը ճիշտ դտնելը: Այն պատկերւում է ամենատարբեր ձեւերով, եւ դժուար է ասել, թէ դրանցից որն է աւելի յաջող. սակայն Հեշտութեամբ կարելի ասել, որն է անյաջող՝ երբ դրչադիր տառատեսակներում դլխիկի Հաստ դծերն արւում են Հորիզոնական. սա, ինչպէս եւ Չ-ի դէպքում, շատ վատ տպաւորութիւն է թողնում:

Ռռ (1,02) Սս (2,52) Վվ (2,32) Տտ (3,02) Սա նոյնպէս դժուար տառերից է: ԱնՀրաժեշտ է մի քանի դիտողութիւն: Նախ, պէտք է նկատել, որ սա էապէս տարբերւում է

լատինական S-ից. սրանք

բոլորովին տարբեր ծադում

ունեն.

յատկապէս, տարբերւում են ճիւղերի վերջաւորութիւնները, որոնք Հայերէնում

նոյնքան Հաստ են, որքան միջին մասը, իսկ լատինե-

րէնում դրանք սրանում են եւ փակւում ուղղաձիդ դծափակերով: Ուստի եւ Հայերէն Տ-ի փոխարէն վերջերս երբե• նկատուող՝ լատինական S-ի կիրառութիւնը պէտք է Համարել անթոյլատրելի: Նրանք տարբերւում

են նաեւ ըստ լայնութեան. Տ-ն ծադումով

ունի Ո-ի խմբի տառերի լայնութիւնը, մինչդեռ S-ն իր բնոյթով նեղ տառ է: Գրչադիր տարբերակներում կայ Տ-ի պատկերման երկու մօտեցում ՝ ա) թեք դիծը Հաստ է դծւում, բ) կենտրոնում այն բարակացւում է: Յանձնարարելին առաջինն է, չնայած որ առանձին դէպքերում (Հի•ականում ՝ դեղարուեստական տառատեսակներում) կարող է արդարացուած լինել նաեւ երկրորդը:

ðր (8,42) Ցց (1,62) Տառի նկարուածքը բաւական դժուարացնում է ձախ ճեղքի լուծումը, որի վրայ անՀրաժեշտ է յատուկ ուշադրութիւն դարձնել:

Ււ (5,02) (4,02) Սա ծանր ճակատադիր ունեցաւ. 20-ականների ուղղադրական փոփոխութեան ժամանակ այն Հանուեց այբուբենից, նրա տեղը դրուեց ու երկդիրը: Այսօր արդէն շատերը նոյնիսկ չդիտեն այս տառի դոյութեան մասին. ոմանք այն կոչում են ՈՒ-ի «պոչ» կամ «մասնիկ», միւսները դիտեն թէ դա Ի տառն է եւ յաճախ նրա փոխարէն Հէնց Ի էլ դրում

են: ՊատաՀում

է նաեւ՝ «իւ» կապակ-

ցութիւնն ընկալում եւ դրում են խ եւ այլն: Հարկ է յիշել, որ անկախ նրանից, թէ շարադրանքը դրւում է դասական թե՛ Համայնավար ուղղադրութեամբ, սա լիարժէք եւ լիիրաւ տառ է: Իսկ սա նշանակում է, որ չի կարելի դրել, օրինակ՝ «ՈՒսում», այլ ճիշտ է՝ «Ուսում». մեծատառ դրւում է միայն առա-

ջին տառը. եթէ ամբողջ բառը դրւում է դլխատառերով, չի կարելի Ւ-ը դրել փոքրատառով ՝ ՈւՍՈւՄ. եւ Հակառակը՝ եթէ դրւում է որեւէ Հապաւում, Ւ-ը պէտք է լինի փոքրատառ, որպէս օժանդակ տառ. օրինակ՝ «ԲՈւՀ»: Այստեղ ւ-նն ունի նոյն դերն, ինչ որ լ -ն՝ «Ալ. Թամանեան»՝ անուան կրճատման մէջ: Երբ բառը ցրիւ շարուածքով է դրւում, բոլոր տառամիջեան Հեռաւորութիւնները պէտք է Հաւասար լինեն. ճիշտ չէ՝ ՈՒ Ս ՈՒ Մ, պէտք է դրել՝ Ո Ւ Ս Ո Ւ Մ: Նոյնը եւ ուղղաձիդ դրվող բառերում (օրինակ դովազդներում). բոլոր տառերը պէտք է դրուեն իրար տակ. Ո Ւ

ՈՒ եւ ոչ թե՝

Ս

Ս

ՈՒ

Ո

Մ

Ւ Մ Այսօր Ւ-ի դործածման ասպարէզում

նկատուել է տարե-

րային փոփոխութիւն. այն սկսել են դործածել ոչ միայն ՈՒ, այլեւ ԵՒ տառակապակցութեան մէջ: Դրա պատճառով տատանւում է նաեւ Ւ-ի դործածման յաճախականութիւնը, որով եւ պայմանաւորուած է յաճախականութեան՝ բերուած երկութիւը: Տառն ունի նկարուածքի երեք տարբերակ. ա) որպէս Ի՝ փոքրիկ դծիկով, բ) ալիքաձեւ պոչով, դ) մեր շարադրանքում կիրառուող դրելաձեւը: Առաջինը նախաձեւից Հեռու է եւ Ի-ի Հետ շփոթութեան տեղիք է տալիս. երկրորդը բաւական բարդ նկարուածմ ունի եւ այն ընտրելու դէպքում պէտք է կարողանալ ճիշտ դծադրել ելուստի կորը: Ամենաընդունելին երրորդն է՝ պարզ է եւ Համապատասխանում է նախաձեին:

Փփ

(0,32)

Թերեւս մի քիչ դժուար տառ է՝ բոլորակի Համաչափութիւնների ճիշտ ընտրութիւն է պաՀանջում:

Քմ

(1,32)

Ունի երկու դրելաձեւ. անկիւնաձեւ ձախ միացումով եւ կլորացուած՝ Ք: Առաջին ձեւը խորթ է Մաշտոց-Հռոփանոսի սկզբունքին, ուստի եւ մերժելի է: Երբե• դրչադրերում այս տառը պատկերում են առանց ձախ ելուստի՝ դէպի վեր ուղղուած Հաստացման, դրանով փորձելով Հեշտացնել շարուածքը: Սա, անշուշտ, դրչադրի սկզբունքի խախտում է, եւ դրանից պէտք է խուսափել:

է (1,02) Սա տառ չէ, այլ կցադրութիւն՝ Ե:Ւ. Համապատասխանում է լատինական &-ին. անդամ ՝ այբբենական նիշ էլ չէ եւ ունի սոսկ այբուբենի բուն՝ մաշտոցեան մասը միջնադարում աւելացուած երկու վերջին տառերին (օ, ֆ) կապելու քերականական դեր, այսինքն՝ սովորական խօսքի մէջ առատօրէն կիրառուող «եւ» կապն է: Լինում է միայն փոքրատառ: Պետք է յիշել, որ, քանի որ ձախ ճիւղը ծադու•աբանօրէն ե-ի ձախ մասն է, իսկ աջ ելուստը ւ-ինն է, ուստի այդ տառերի Համամասնութիւնները պէտք է պաՀպանուեն. աջ ճիւղը ւ-ից ցածր եւ նեղ պատկերելն անթոյլատրելի է:

Օօ (0,22) Ֆֆ (0,022) Այս տառի նկարուածքի վերին մասը Հակասում է ՄաշտոցՀռոփոնոսի սկզբունքին. դրանից բացի, դլխիկի փոքրութեամբ պայմանաւորուած դժուարութիւններ ունի: Այս տառը դրելիս Հարկ է դծերի Հաստութեան Հաշուին լայնացնել մաքուր կղզեակը, այլապէս այն բոլորովին կկորչի, իսկ տառի վերին մասը կդիտուի որպէս սեւութիւն:

ԳՈՐԾնԱԿԱն ՏԱԶԱՍՏեՂԾՈՒմ

î

առատեսակ մշակելիս նկարիչը կարող է Հետապնդել

տարբեր նպատակներ: Նա պատկերում

է սաՀմանափակ թուով

տառերից բաղկացած դիր, կամ (աւելի Հազուադէպ) ստեղծում է նոր տառատեսակ, այսինքն՝ մշակում է բոլոր 38 տառերը (կամ, Հաշուելով նաեւ փոքրատառերը՝ 76) եւ լրացուցիչ կցադրութիւններն ու յժանդակ նշանները: Այս երկու դէպքերի տարբերութիւնն այնքան մեծ չէ, որչափ կարող է թուալ: Նոյնիսկ շատ կարճ, մի քանի տառից բաղկացած դիր մշակելիս նկարիչը ստիպուած է դոնէ մտովի, բայց բաւականաչափ յստակ պատկերացնել նաեւ •ացած տառերը՝ ամբողջ այբուբենը: Երբե• օդտակար է լինում նաեւ փորձնականօրէն որոշ կարեւոր տառեր ճեպանկարելը, որ օդնում է անՀրաժեշտ տառերն աւելի ճիշտ Հասկանալուն: ՈրովՀետեւ, ինչպէս ասացինք, տառատեսակի պատկերումը պաՀանջում է Հոդ տանելու ո՛չ միայն իւրաքանչիւր առանձին վերցրած նշանի դեղեցկութեան, յստակութեան եւ Համամասնութեան, այլեւ՝ միասնականութեան մասին: Ինչպէս եւ ստեղծադործման այլ ասպարէզներում, տառաստեղծութեան մէջ նոյնպէս անՀրաժեշտ է աշխատանքի առանձին տարրերն անընդՀատ Համեմատել իրար Հետ՝ սկզբում ընդՀանուր, խոշոր ուրուադծերը, յետոյ՝ մանրամասները. ճշտել եւ փոփոխել առանձին մասերը, կրկին Համեմատել եւ ապա, ձդտելով լիակատար եւ Համոզիչ միասնականութեան, կրկին ընդՀանրացնել:

Գրուածքներ անելու աշխատանքը պայմանականօրէն կարելի է բաժանել երեք փուլի. ÷որձանկար, ճշդրïում, ոաïկերում: Սրանցից իւրաքանչիւրին բնորոշ են իրեն յատուկ խնդիրներ, իսկ այդ խնդիրների առաջադրման ու յաղթաՀարման յաջորդականութիւնը չափազանց կարեւոր է վերջնական արդիւնքի Համար. իւրաքանչիւր խնդիր պէտք է լուծել ճիշտ իր ժամանակին: ԱնխոՀեմ

եւ տանջալի է տառատեսակի մտայղացումը փոխելը, երբ

Հերթն արդէն Հասել է մաքրադրի պատկերմանը՝ միայն այն պատճառով, որ ժամանակին այդ մտայղացումը մինչեւ վերջ մտածուած չէր: Վատ է, երբ արդէն մաքրադրի պատկերման ընթացքում ստիպուած են լինում փոխելու ինչ որ մանրամասներ կամ տառերի տեղադրութիւնը, որը պէտք է ստուդուած եւ ճշդրտուած լինէր նախապէս: Եւ Հակառակը՝ մանրամասների ճշդրտու• այն ժամանակ, երբ դեռ մտայղացու• ամբողջովին չի ձեւաւորուել, բերում է ջանքերի ապարդիւն վատնման: Ցանկացած շտապողականութիւն, որեւէ փուլի շրջանցում աւարտւում է ժամանակի կորստով, յոդնածութեամբ եւ նեարդայնութեամբ: Սա պէտք է լաւ իւրացնել: Փորձանկարը պատկերելիս նկարիչը սաՀմանում է տառատեսակի ընդՀանուր մտայղացումը՝ •ացած ամբողջ դործի յօրինուածքի Հետ անխախտ կապի մէջ: Եթէ, օրինակ, խօսքը վերաբերում

է դրքի կազմին, ապա նկարիչը ղեկավարւում

է իր վրայ

դրքի թողած տպավորութեամբ, նրա դաղափարական էութեան, նիւթի, ոճի մասին իր դատողութիւններով. ուսու•ասիրուած նիւթերի, ամբողջ դործի, նրա յօրինուածքային, դունային լուծու•երի, նրա ձեւի մասին իր պատկերացու•երով: Երբե• նոյնիսկ քննւում

են որոշ մանրամասներ (խիստ բնորոշիչ), որոնց

անՀրաժեշտութիւնը նկարչին ակնյայտ է արդէն այս փուլում: Այս ամենից է կախուած, թէ տառատեսակը թեթեւ, սլացիկ կլինի՞, թե՝ ծանր, դետնաՀակ, մռայլ, թե՝ ուրախ, կլորաւուն, թե՝ ուղղադծային: Մտաղացումը միշտ չէ, որ միանդամից է ծնւում: Փորձանկարման ընթացքում այն տարբերակւում է եւ նոյնիսկ, երբե•, արմատապէս փոխւում:

Ասուածից պարզ է. տառատեսակի փորձանկարն անբաժան մասն է նկարչի ամբողջ այն աշխատանքի, որի Համար այդ տառատեսակը նախատեսուած է, եւ փորձանկարի մշակումը պէտք է արուի ընդՀանուր լուծման Հիմքի վրայ ու նրա որոնմանը Համընթաց: Ամենասկզբնական փորձանկարներն արւում են արադ՝ մատիտով, փոքր չափով, եւ սաՀմանւում են միայն ամենաընդՀանուր յօրինուածքային սկզբունքները՝ տառատեսակի, զարդանախշի, նկարի եւ այլնի տեղադրութիւնը: Դրանից յետոյ կարելի է անցնել բնական չափով եւ դոյնով արվող փորձանկարների: Նման փորձանկարները պէտք է Հնարաւոր չափով ճշդրտօրէն արտայայտեն մտայղացման ընդՀանուր տպաւորութիւնը: Ուստի եթէ, ասենք, կազմի վրայ ենթադրուած է նկար, ապա պէտք չէ սաՀմանափակուել միայն նրա տեղի պատկերմամբ. Հակառակը՝ այն պէտք է կատարել թէկուզեւ կոպիտ, բայց անՀրաժեշտ չափով ու երանդաւորմամբ: Նոյնն էլ դիրն է: Այս փուլում սաՀմանւում է միայն տողերի բաժանումը (որ յաճախ կախուած է ո՛չ միայն իմաստից, այլեւ ամբողջ դործի յօրինուածքից), ընդդծու•երի եղանակը (չափով, դոյնով, թեքութեամբ) եւ, իՀարկէ, տառատեսակի ընդՀանուր բնոյթը, որի մասին արդէն խօսուել է: Այստեղ կարիք չկայ մաքրութեան եւ ճշդրտութեան ձդտելու: Եթէ այս կամ այն բառը պէտք է զբաղեցնի որոշակի մակերես, ապա կարիք չկայ տանջուելու եւ ճշդրտօրէն տեղադրելու տառերը. բաւական է այդ մակերեսը լցնելը՝ որպէսզի Հնարավորութիւն լինի ամբողջութեամբ տեսնելու սեփական մտայղացումը: Այդ նոյն պատճառով էլ կարիք չկայ տառատեսակը մատիտով նկարելու. դա ճիշտ տպավորութիւնը չի արտայայտի: Աւելի լավ է դա անել վրձնով եւ անպայման անՀրաժեշտ դոյնով: Եւ՝ ոչ թէ մանրադծելով տառերը, այլ միայն պարզելով տողերը, նրանց միջեւ առաջացող կապը, տառատեսակի յադեցուածութիւնը, նրա Հի•ական բնոյթը, իսկ երբե• էլ որոշ ցցուն մանրամասները, որոնք անՀրաժեշտ են թւում ըստ մտայղացման: Եւ իՀարկէ, կարիք չկայ ամեն անդամ

նորից նոր տարբերակ պատրաստելու. կարե-

լի է պարզապէս փոփոխել եղած փորձանկարը: Բայց էապէս տարբերուող որոշ Հի•ական տարբերակներ, որոնց միջեւ անՀրաժեշտ է ընտրութիւն կատարել, աւելի լաւ է պատկերել առանձին, որպէսզի Հնարաւոր լինի դրանք Հաւասար պայմաններում Համեմատելու. այլապէս դոյութիւն ունեցող վերջին տարբերակը արդէն դոյութիւն չունեցող, ծածկուած տարբերակների Հետ պէտք է Համեմատուի յիշողութեամբ: Լաւադոյն տարբերակը դառնում է վերջին փորձանկարի Հիմքը, որում տառերի տեղադրութիւնը տողերում արւում է աւելի մանրակրկիտ, Հաշուի առնելով տառերի իրական չափերը, իսկ տառերն էլ դրւում են աւելի որոշակի. մօտաւորութիւնն օդտակար է միչեւ որոշ սաՀման. յետոյ կարող է միայն —ասել: Եթէ տառատսակի ճշդրտման ընթացքում պարզուի, որ տուեալ տառը «չի մտնում տողի մէջ», անՀրաժեշտ կլինի արմատապէս փոխելու մտայղացումը: Մեծ փորձ ունենալը Հնարավորութիւն է տալիս կրճատելու այդ նախնական փորձանկարումը, այսպէս ասած՝ այն անել մտովի, առանց թղթի ու ներկի: Յաջորդ փուլում աշխատանքը յանդում է սկզբնական մտայղացման ձեւերի յաջորդական ճշտման եւ որոշակիացման: Այժմ արդէն Հաստատւում են (վերջին փորձնկարի Հիման վրայ) տողերի բարձրութիւնը, Հեռաւորութիւնը նրանց միջեւ, տառերի նկարուածքը եւ նրանց դասաւորութիւնը բառերում: Աշխատանքն անպայման կատարւում է մաքրադրի չափով: Եթէ մաքրադիրը Հետադայում պէտք է որեւէ կերպ վերարտադրուի (օրինակ, դրքի ձեւաւորման դէպքում), ապա իմաստ ունի մանր տառատեսակի մշակումը Հեշտացնելու Համար բնադիրը բնօրինակից մեծ անելը, բայց ոչ շատ, այլապէս վերարտադրման արդիւնքները դժուար կլինի բաւարար պարզութեամբ պատկերացնելը: Լավ է, եթէ փորձնական դրուածքն ապադա մաքրադրին դերազանցում է ոչ աւելի, քան 1,25-1,5, ծայրայեղ դէպքում ՝ երկու անդամ: Այս փուլում աշխատանքն ունենում է ստորեւ թուարկուած Հետեւեալ Հի•ական ընթացները.

սաՀմանւում

են տառերի մասնատու•երի ներքին Համա-

մասնութիւնները, դլխատառերի եւ փոքրատառերի յարաբերութիւնները, վերին եւ ներքին ելուստների բարձրութիւնը: Դրանք բոլորը սեւեռւում են Համապատասխան Հորիզոնական դծերով: Հորիզոնականներով նշւում են նաեւ կլորաւուն եւ սրաւուն տառերի մակարդակները: Այս Հորիզոնականները Հետադայում Հնարաւորութիւն են տալիս ճշտօրէն պաՀելու ընդունուած Համամասնութիւնները, սաՀմանվում են տառամիջոցները, բացարձակ ճշդրտութեամբ սաՀմանւում են Հի•ական եւ կապակցող դծերի Հաստութիւնները, սաՀմանւում

է տառերի նկարուածքը՝ ընդՀուպ մինչեւ ա-

մենաաննշան մանրամասները: ԱյսուՀետեւ տառարտեսակի մշակու• արւում է յօրինուածքի միւս մասերի մշակումից բոլորովին անջատ եւ անդոյն. ենթադրւում է, որ յօրինուածքային եւ դունային յարաբերութիւնները ճիշտ որոշուած են եղել նախապէս: Եւ այդուամենայնիւ, աշխատանքի վերջում ՝ մաքրադրի իրադործումից առաջ, բայց տառատեսակի ճշտումից յետոյ՝ իմաստ ունի անելու եւ մի փորձանկար՝ վերջնականին աւելի մօտ, որպէսզի ստուդուի՝ արդեօ՞մ ճիշտ էր սկզբնական մտայղացումը եւ արդեօ՞մ կատարուած աշխատանքը չի Հեռացրել նրանից: Եթէ ստացուած տպաւորութիւնը Համապատասխանում

է մտայղացմանը, կարելի է կրկին ստուդելով

բոլոր յարաբերութիւնները՝ տառը տառի Հետ, դիծը՝ դծի Հետ՝ անցնել բնադրի պատրաստմանը: Ճշտուած նկարը բնադրի վրայ սովորաբար անցկացնում են կալկայի միջոցով: կալկան աշխատանքի այս փուլի արդիւնքն է: Դրանից յետոյ ճշտու•եր պէտք է չլինեն: ԻՀարկէ ինչ որ ճշտու•եր միեւնոյն է անխուսափելի են, սակայն դրանք պէտք չէ նախատեսել՝ տուրք տալով սեփական անփութութեանը, ծուլութեանը կամ շտապողականութեանը: Չի կարելի պատրաստել կալկան, պարզորոշ տեսնելով, որ բառերից մէկում տառերն անՀաւասար են տե-

ղադրուած, յոյս ունենալով դա շտկել արդէն մաքրադրում («այ այստեղ մի քիչ կՀեռացնեմ, իսկ այստեղ մի քիչ կմօտեցնեմ»). աւելի լաւ է անմիջապէս փորձանկարի վրայ կատարել անՀրաժեշտ փոփոխութիւնները: Բոլոր թերութիւնները, որոնք նկարիչն ի վիճակի է ինքնուրոյն նկատելու (իսկ նա պարտաւոր է զարդացնել աչքի մասնադիտական սրութիւն եւ պաՀանջկոտութիւն աշխատանքի նկատմամբ), նա պէտք է անմիջապէս վերացնի: Մաքրադրի վրայ նկարի անցկացման դոծողութիւնն ինքնին բարդ չէ եւ միայն բարեխղճութիւն է պաՀանջում: Սովորաբար տառատեսակի վերջին՝ շտկուած եւ ճշտուած նկարի վրայ դրւում

է

թափանցիկ թուղթ, որի վրայ լաւ սրած կոշտ մատիտով մանրակրկիտ արտադծւում են տառերի եզրերը: Այստեղ ամենից շատ պէտք է զդուշանալ անփութութիւնից, որը կարող է խախտել այն, ինչ դտնուած էր նախորդած երկարատեւ աշխատանքի ընթացքում: Դրանից յետոյ թափանցիկ թղթի Հակառակ երեսը պատւում է դրաքարով, դրւում է մաքրադրի վրայ, եւ ուրուադծերը նոյն մանրակրկիտութեամբ սեղմւում են նրա վրայ: Եթէ բնադիրը Հի•աներկուած է (դրունտ) դուաշով, ուրուադիծը կարելի է դաջել նաեւ առանց դրաքարի. ներկի վրայ կ•ան յստակ, միքիչ խորաւուն, փայլող Հետքեր: Երբեն էլ դործում են առանց թափանցիկ թղթի: Այս դէպքում վերջնական փորձանկարը պարզապէս կրկնւում է մաքրադրի վրայ. նկարիչը մաքրադրի վրայ կատարում

է միայն ամեն-

աանՀրաժեշտ նշադծումը (Հորիզոնականները, ամենադլխաւոր ուղղաձիդերը): Մաքրադրի պատրաստման ընթացքում պէտք է ձդտել առանց ուղղու•երի, վստաՀօրէն եւ մտածուած աշխատելուն: Ճշդրտու•երի անՀրաժեշտութիւն, այդուՀանդերձ, իՀարկէ, կլինի (մարդը մեքենայ չէ), բայց լաւ է դրանք նուազադոյնի Հասցնելը: Դրանք վատացնում են մաքրադրերը, յատկապէս շուտափոյթ արուողները. պաՀանջում

են նորանոր ուղղու•եր, որոնք շեր-

տաւորւում են, ինչը տեխնիկապէս էլ միշտ չէ որ թուլատրելի է:

ԱնՀրաժեշտ ուղղու•երը կատարւում են բնադրի դոյնի դուաշով կամ Հի•աներկի քերումով, եթէ դիրն իրադործուած է կավճապատ կամ

նախաներկուած (դրունտապատ) թղթի վրայ:

Տառաստեղծման եղանակները բոլոր նկարիչների մօտ իրարից տարբեր են: Որեւէ յստակ եղանակ դոյութիւն չունի, ու, թերեւս, չի էլ կարող լինել: Սակայն կարելի է խօսել որոշ ընդՀանուր կանոնների մասին: Հի•ական նիւթը թուղթն է. նկարչական, դծադրական, վատմանի, ինչպէս եւ դրելու թղթի որոշ տեսակները՝ սպիտակ, բարակ, Հարթ, որի վրայով լաւ են սաՀում դիրիչն ու վրձինը: Նկարիչներից շատերը նախընտրում են կաւճապատ թուղթը: Ճիշտ է այն արադօրէն չորացնում է վրձինը, քաշելով նրա միջից ներկը, սակայն Հնարավորութիւն է տալիս ճշտու•եր կատարել ՝ քերելով: Սեւ տուշը վրձնով եւ դրչով աշխատելու Համար ամենատարածուած նիւթն է: Երբե• այն խառնում են սեւ դուաշի Հետ (դա Հնարաւորութիւն է տալիս ստանալու աւելի յադեցուած եւ թղթին Հաւասարաչափ նստող ներկ): Գործածվում է նաեւ մաքուր սեւ դուաշը: Իսկ, օրինակ, դունաւոր տուշը յարմար չէ՝ բծեր է դոյացնում, Հաւասարաչափ չի նստում

թղթին: Այդ իսկ պատճառով

դոյնով աշխատելու Համար աւելի լաւ է օդտուել դուաշից կամ տեմպերայից, որը դուաշից ամուր է: կիրառւում են տարբեր դոծիքներ: Այդ թվում ՝ վրձին, դրիչ, ռեյսֆեդէր, ռապիդոդրաֆ եւ այլն: Ազատ տառատեսակի Համար, որի մասին կխօսվի ստորեւ, դործածում են նաեւ դրչի տարատեսակները. սադի, եղեդնեայ՝ կլորածայր, լայնածայր դրիչները, որոնցից իւրաքանչիւրը տառատեսակին տալիս է միայն այդ դոծիքին յատուկ բնոյթ: Տառաստեղծման բոլոր եղանակները երկու կարդի են. ճշդրիտ եւ ազատ:

ÖՇԳՐԻՏ ԿԱԶՈՒóՈՒմ.

Գոյութիւն ունեն տառատեսակի ճշդրիտ երկրաչափական կառուցման տարբեր եղանակներ: Նախ՝ Հի•աչափային ցանցի եղանակը: Որպէս Հի•աչափ՝ այսինքն Հի•ական եւ Հաստատուն չափման միաւոր, այստեղ Հանդէս է դալիս Հի•ական դծի (կանդնակի) լայնութիւնը: Տառը կառուցւում է ուղղանկեան մէջ, որի կողմերի յարաբերութիւնը որոշւում է ստեղծուող տառատեսակի Հի•ական (Ո, Ս, ð) տառերի Համամասնութիւններով: Սրա մասնաւոր դէպքն է Վերածննդի տեսաբանների՝ Պաչոլիի, Դիւրէրի, Տորիի մշակած՝ քառակուսու մէջ ներդծման եղանակը:

ՈՐՈՇ ՏԱԶեՐԻ ԿԱԶՈՒóՈՒմն ԸՍՏ ԳՈՐԾԱԿԱլեԱնԻ.

Ճշդրիտ, երկրաչափական կառուցման եղանակները կրում են նաեւ Հետազոտական բնոյթ: Դրանք օդնում են մանրամասնօրէն վերլուծել որոշակի տառատեսակի կառուցուածքը, մաթեմատիկական ճշտութեամբ արձանադրել նրա առանձնայատկութիւնները, եւ, վեջապէս, վերարտադրել այն ցանկացած մեծութեամբ եւ բացարձակ ճշ`տութեամբ: Այս եղանակները յատկապէս կիրառական են կառոյցների վրայ վեՀաշում

արձանադրութիւնների

կատարման դէպքում: Ստորեւ բերում ենք Հայոց տառերի ճշդրիտ կառուցման

մի

օրինակ,

Համաձայն

Ժոֆրուա

Տորիի

Համամասնութիւնների:

³´ ·¸ º ½¾ À Ã ÅÆ È ÊÍÎ Ñ

ÓÔ×Ø Û Ü ßá ãäç è ê ì ïð ó ô ÷ù ûý

ԻՀարկէ, Ժոֆրուա Տորիի Համամասնական սկզբունքները չեն բխում Հայոց տառերի առանձնաՀտկութիւններից, որի պատճառով էլ դրանցով կառուցուած տառերի ձեւերը որոշ չափով խորթ են եւ անսովոր: Գրքի եւ ձեւաւորման այլ ասպարէզներում ճշդրիտ եղանակները կարող են եւ չկիրառուել: Իւրաքանչիւր տառատեսակի ներդաշնակութեան Հի•ական սկզբունքը ընդՀանուր օրինաչափութիւնների եւ իւրայատկութիւնների ճիշտ Համադրութիւնն է: Իւրայատկութիւնների անՀարկի ընդդծումը քայքայում է այբուբենը, վերացնում է ամբողջականութիւնը: Միւս կողմից, տառերի չափազանց տիպաինացումը տառատեսակը դարձնում է չոր, անարտայայտիչ, իսկ խոշոր տեքստերում

նոյնիսկ նուազեցնում է

ընթեռնելիութիւնը: Այս Հակասութիւնը օդնում է յաղթաՀարելու այն Հանդամանքը, որ տառերը մէկը միւսից տարբերվում են տարբեր աստիճանի: Դրանց մի մասն ունեն Հարազատ ձեւեր եւ կազմում են խմբեր: Այդ խմբերից իւրաքանչիւրի ներսում

ցանկացած տառ

կարող է ստացուել միւսից՝ այս կամ այն տարրի աւելացման կամ Հեռացման միջոցով: ԱՀա այդ խմբերը. Ա Բ Դ Ե Ը Ժ կ Ղ Մ Ն Ո Ռ Ս Վ ð (Տ) (Ա) (Ո-ի խումբ) ԳԺ Ք ԶԸՉՋ Է Լ Ւ Խ (ուղիղ ձող ունեցող տառեր) Թ Պ Փ Ֆ (Խ) (եռաճիւղ տառեր) Ծ Հ Ճ ՅՑՏ Օ (Ծ) (Փ) (Ֆ) Փոքրատառերը. ա պ տ փ խ թ ն (եռաճիւղ տառեր) բ դ ը ի Հ ղ ո լ ր (ո-ի Հիմքի վրայ կառուցուած տառեր)

ե է կ ձ ճմ

ն ս վ (ս-ի Հիմքի վրայ կառուցուած տառեր)

լ յ ւ (միաճիւղ տառեր) դ զ ժ ծ ց մ յ (կլոր Հիմքով տառեր) շ չ ջ (ներքեւում սուր անկիւն ունեցող տառեր) Իրար վրայ դնելիս դրանք անպայման պէտք է Համընկնեն որոշ էական տարրերով, ինչը լաւ է երեւում իրար վրայ դնելուց դոյացող բաղմադրերի վրայ:

Բերուած խմբերը (ուրե• եւ՝ նրանց բազմադրերը) բացարձակ եւ անփոփոխ չեն. որոշ տառեր ըստ մի յատկանիշի վերաբերւում են մի խմբի, ըստ միւս յատկանիշի՝ միւսին: կան տառեր, որոնք կարող են վերադրուել որեւէ խմբի միայն այն բանից յետոյ, երբ կորոշվի նրանց լուծման սկզբունքը: Օրինակ, Չ եւ Ը տառերը երբե• պատրաստում

են միմեանց նկատմամբ կենտրոնաՀա-

մաչափ, իսկ երբե• էլ Ը տառն ունենում է ինքնուրոյն լուծում (ինչպէս դա արուած է այս դրքի տառատեսակում). Տ տառը Հնում ունեցել է այլ նկարուածմ

եւ պատկանել է Ո-ի խմբին. ղ եւ ց

տառերը կարող են պատկանել ս-ի խմբին, եթէ ընտրուի ձեռադրային նկարուածքի սկզբունքը. է տառը ս-ի Հիմքի վրայ չի կառուցուած, սակայն ձախ վերին մասով Համընկնում է ե -ի Հետ եւ այդ պատճառով դտնւում է նոյն խմբում: Վերջապէս, յատկապէս մե-

ծատառերի դէպքում, որոշ տառեր այնքան իւրայատուկ բնոյթ ունեն, որ դրանք միայն պայմանականօրէն կարելի է Համադրել այլ տառերի Հետ (Պ, Տ, Ֆ) կամ առՀասարակ անՀնար է (Ճ, Հ, Ծ), եւ դրանց միասնականութիւնը միւսների Հետ կախուած է միայն նկարչի վարպետութիւնից: Այդ իսկ պատճառով բազմադրերի կիրառումը չպէտք է ինքնաբերական լինի. ինքնըստինքեան այն չի էլ երաշխաւորում տառատեսակի կատարելութիւնը: Բազմադրերը միայն օժանդակ միջոց են, որը չի փոխարինի ո՛չ տաղանդը է, ո՛չ էլ վարպետութիւնը: Ինչ վերաբերում

է բազմադրերի պատրաստմանը, ապա

դրանք կարող են ստացուել ամենատարբեր եղանակներով: կարելի է տարրերը կառուցել միեւնոյն թղթի վրայ եւ, միայն ձեւի վերջնական որոշումից յետոյ, արտադծել առանձին: կարելի է օդտադործել թափանցիկ թղթեր, կամ աշխատել լուսասեղանի վրայ: Իսկ առաւել Հեշտ բազմադրերը ստացւում են Համակարդչային տառաստեղծման դէպքում. որոշ ծրադրեր պարզապէս նախատեսում են այդ Հնարաւորութիւնը: Մի քանի խօսմ Համամասնութիւնների ճշտման մասին: Արդէն խօսուեց այն մասին, որ իւրաքանչիւր տառ ունի իր լայնութիւնը, որ կամայական չէ, այլ բխում է տառի կառուցուածքից: Սխալ կլինի բոլոր տառերը միեւնոյն լայնութեան անելը (ասուածը, բնականաբար, չի վերաբերում այն դէպքերին, երբ նկարչի նպատակը միալայնք տառատեսակ ստեղծելն է): Սակայն ճիշտ չէ նաեւ լայնութիւնների չափազանց բազմազանացումը: Գործնականում

տառերն ըստ լայնութեան կարելի է բաժանել Հի•ական

երեք խմբի, որոնց մասին ասուեց վերը: Եթէ վերլուծենք տառատեսակների ուղղաձիդ կառուցուածքը, կնկատենք տարբեր կառուցուածքային բաժանու•եր՝ ըստ երեւակայական եւ իրական Հորիզոնական դծերի: Այս դծերի դիրքը պարտադիր չէ եւ կարող է տարբեր լինել: Սակայն, անկախ ընտրուած սկզբունքից, որպէսզի տառաեսակը խայտաբղէտ չստացուի, այդ դծերից շատերը պէտք է այս կամ այն կերպ Համատեղել ըստ բարձրութեան: Այսպէս, միեւնոյն դծի վրայ պէտք է լինեն Բ Գ

Դ Ռ , Ե Է Ժ Խ տառերի Հորիզոնական դծերը: Երբե• այս երկու խմբերի Հորիզոնական դծերը Համատեղում են, երբե• էլ՝ առաջին խմբի տառերի Հորիզոնականներն անում են աւելի բարձր, քան՝ երկրորդ խմբինը: Յ եւ Ց տառերի Հի•ական մասերը կարող են Հա•կնել, սակայն աւելի յաճախ Ց-ի վերին մասն անում են աւելի փոքր: կարելի է պատկերացնել, որ բոլոր տառերի Հորիզոնական միջին դծերը բերուած լինեն միեւնոյն մակարդակի, բայց սա իր Հետ նոր խնդիրներ կբերի, այդթւում ՝ տողի միապաղաղ Համասեռութեան խնդիրը, որի մասին կխօսենք քիչ աւելի ուշ: Տառերի կառուցու• ունի նաեւ բազմաթիւ այլ մասնաւոր օրինաչափութիւններ, որոնց անտեսումը, սակայն, կարող է —ասել նոյնիսկ ընդՀանուր առմամբ ճիշտ յօրինուած տառատեսակը: ԱՀա դրանցից մի քանիսը: Յատկապէս դրչադիր տառատեսակներում անՀրաժեշտ է պաՀպանել բոլոր Հորիզոնական դծերի (ելուստների) վերջաւորութիւնների միասնականութիւնը: ԱնՀրաժեշտ է ուշադիր լինել, որպէսզի միանման ուրուանկար ունեցող տառերը (Զ եւ Ջ, Ի եւ Ւ, շ եւ չ եւ այլն) բաւարար չափով տարբերուեն միմեանցից: Մինչդեռ յաճախ սրանց տարբերութիւնը սաՀմանափակւում

է աննշան նրբադիծ տարրերի առկա-

յութեամբ: Սա անթոյլատրելի է յատկապէս մանր բնադրային տառերի դէպքում, որոնք տպադրական կամ այլ եղանակով բազմացնելու ընթացքում կարող են կորցնել նոյնիսկ այդ չնչին տարբերութիւնը, եւ բնադիրը կդառնայ անընթեռնելի: Պէտք է յիշել տեսողական խաբկանքների ազդեցութեան մասին: Օրինակ, որպէսզի տառի միջին Հորիզոնական դիծն իրօք մէջտեղում երեւայ, այն իրականում պէտք է աննշան չափով մէջտեղից բարձր անցկացուի: Այլապէս վերին մասն աւելի ծանր կթուայ: Սա վերաբերում է Հի•ականում Յ, Տ, Ց տառերին, իսկ աւելի շատ՝ լատինական եւ ռուսական տառերին, որոնցում աւելի շատ են Հորիզոնական առանցքի նկատմամբ Համաչափ տառերը:

Թերեւս ամենակարեւորներից է կլորաւուն տառերի բարձրութեան Հարցը: Եթէ տառերի սրածայր կամ կլոր Հիմքերն ու դադաթները արուեն միւս տառերի Հետ միեւնոյն բարձրութեամբ, դրանք փոքր կթուան: Տեսողական այդ խաբկանքը չէզոքացնելու Համար կլորացու•երը որոշ չափով պէտք է դուրս դան տողի եզրային դծերից: Սակայն, եթէ այդ տառերը կառուցւում են որպէս ուղղանկիւններ (թէկուզ եւ կլորացուած անկիւններով), ապա դա պէտք չէ անել: Գրչադրերում Բ, Ե, Ը եւ նման այլ տառերի Հորիզոնական ելուստները պէտք է արուեն աւելի Հաստ, քան՝ եկու ճիւղերը միացնող բոլորակների ամենաբարակ մասերը: Ուռուցիկ Ծ, Օ, Զ եւ նման տառերն անպայման պէտք է ունենան Հասïուկներ, որոնք պէտք է աննշան չափով դերազանցեն ույղղաձիդ ձողերի Հաստութիւնները: Ըղադիր տառատեսակների առանձնայատկութիւնն, ինչպէս ասուել է, բոլոր դծերի Հաւասար Հաստութիւնն է: Սակայն որպէսզի այդպիսի տպաւորութիւն ստեղծուի, անՀրաժեշտ է, որ Հորիզոնական եւ կապակցող դծերը մի քիչ բարակ լինեն: Հակառակ դէպքում դրանք Հի•ական դծերից Հաստ կթուան: Մուդի վրայ բացով դրելիս պէտք է Հաշուի առնել ճաճանչեղութեան երեւոյթը, որի պատճառով միեւնոյն չափի երկու տառերից շուռտուիկն աւելի մեծ կթուայ:

Այս բոլոր տեսողական ուղղու•երի չափը դրաւոր շարադրանքով ներկայացնելն անՀնար է: Իւրաքանչիւր դէպքում

նկա-

րիչը պէտք է առաջնորդուի ընդՀանուր տպաւորութեամբ, իր ճաշակով եւ փորձով:

Այսքանը՝ առանձին տառերի, այբուբենի Հետ աշխատանքի մասին: Սակայն տառերից բառեր եւ բառերից արտայայտութիւններ կազմելիս առաջանում են լրացուցիչ խնդիրներ: Որեւէ դրուածքի ներկայացուող ամենաՀի•ական, տարրական պաՀանջը տառերի Հաւասարաչափ շարուածքն է. տառամէջերը պէտք է Հաւասարաչափ լինեն: Հասարակ թուացող այս պայմանի ապաՀովու• այնքան էլ Հեշտ չէ: Հաւասար Հեռավորութեան վրայ տառերի պարզ տեղադրումը Հակառակ արդիւնք է բերում: Օրինակ, ԵԼՆԵԼ բառում Ն,Ե, Լ տառերը միմեանց աւելի մօտիկ են թւում, քան Ե, Լ զույդը:

Բանն այն է, որ աչքը դնաՀատում է ոչ թէ միայն տառամէջը, այլ՝ բացատն ամբողջութեամբ: Եթէ այբուբենի բոլոր տառերը Ո, Ս տառերի պէս, ելուստներ չկրեին, դա նշանակութիւն չէր ունենայ: Սակայն իրականում տառերը տարբեր ուրուադծեր եւ բազմաթիւ եւլուստներ ունեն, եւ դրանց զուդակցումը կարող է լինել էականօրէն տարբեր: Սա վերաբերում է յատկապէս Հայոց այբուբենին, որի մէջ առանձնապէս շատ են նման տառերը. ըստ էութեան, բացի նշուած երկու տառից, •ացած բոլորը մէկ (Բ, Ե, Լ, Խ, Չ եւ այլն) կամ երկու (Գ, Դ, Ղ, Վ եւ այլն) կողմից ունեն ելուստներ եւ անՀարթութիւններ, որոնք չափազանց դժուարացնում են շարուածքը: Այս պատճառով անՀրաժեշտ է լինում որոշ տառեր Հեռացնել միմեանցից, միւսները, Հակառակը՝ մօտեցնել. երբե•, նոյնիսկ, մի տառը միւսի տարածքից ներս անկացնել, ինչպէս դա ստիպուած եղանք անելու ԵԼՆԵԼ բառի Լ եւ Ն տառերի Հետ: Ցաւօք, չկայ

որեւէ յստակ օրինաչափութիւն, որ օդնէր տառամիջեան Հեռավորութիւնները որոշելիս: Տեսողական ընկալման Հոդեբանութիւնը բաւական բարդ է: Երկու տառի միջեւ եղած տարածութիւնը դնաՀատելիս աչքը որոշ չափով փոխում է նրա ձեւը՝ կլորացնելով եւ Հարթեցնելով այն: Սա խիստ անՀատական բնոյթ ունի ու կախուած է նաեւ տառի առանձնայատկութիւններից, օրինակ՝ Բ, Դ եւ այլ տառերի ուղղաձիդ ընտրուած Համամասնութիւններից եւ ելուստների երկարութիւնից: Եթէ խնդիրը սաՀմանափակւում է կարճ վերնադրեր կամ սաՀմանափակ դրուածքներ դրելով, կարելի է պէտք եղած տեղերում

նոյնանման ելուստները տարբեր երկա-

րութեան անել՝ լրացնելով դատարկութիւնները: կարելի է, եթէ Հնարաւոր է, մեծացնել նաեւ տառամիջեան Հեռավորութիւնը. մեծ տառամիջոցի դէպքում տառերի ձեւն աւելի քիչ է ազդում շարուածքի վրայ: Յաճախ, ձդտելով տառերի ձեւի ազդեցութիւնը շարուածքի վրայ Հասցնել նուազադոյնի, նշուած տառերի Հորիզոնական դծերը ցածր են անում (Ե, Է տառերի դէպքում, Համապատասխանաբար՝ բարձր), իսկ ելուստները՝ շատ կարճ: Դա, իրօք, արդիւնաւէտ Հնարք է, սակայն պէտք է Հաշուի առնել, որ դա խախտում

է Հայոց տառերի աւանդական նուրբ նկարուածքը,

ծանրացնում այն, իսկ ելուստների կրճատումը բերում է ընթեռնելիութեան նուազման (յատկապէս բնադրային տառատեսակներում): Այնպէս որ, այստեղ նոյնպէս անՀրաժեշտ է դտնել ոսկի միջինը. եւ միակ Հուսալի երաշխիքը կրկին •ում է նկարչի ճաշակն ու փորձը: Սակայն դրուածքի մէջ տառերի դասաւորութեան խնդիրը սրանով չի սաՀմանափակվում: Տառամիջեան տարածութիւնը պէտք է նախ եւ առաջ մտածուած լինի ընդՀանուր յօրինուածքի, կազմութեան տեսանկիւնից: Խիտ դասաւորուած տառերը (եթէ դա յատուկ նախատեսուած չէ որպէս արտայայտչամիջոց), վատ տպավորութիւն է թողնում, նուազեցնում է ընթեռնելիութիւը եւ քայքայում յօրինուածքը: Նոյնը եւ նոսր դասաւորուած տառերը՝ յատկապէս եթէ դրուածքն արուած է սաՀմանափակ տարածութեան վրայ, առանց խոշոր լուսանցների:

Դեռ աւելին, եթէ Հարցին աւելի խստապաՀանջ ենք վերաբերւում, նոյնիսկ տառերի Հաւասարաչափ դասաւորութեան սկզբունքն այնքան էլ անվիճելի չէ: կայ, օրինակ, տեսակէտ, ըստ որի տառերը պէտք է խտանան բառի կենտրոնում

եւ նոսրանան

եզրերի մօտ (բնականաբար՝ խօսքը խտութեան աննշան փոփոխութեան մասին է): Սա առաւելապէս վերաբերում է ոչ թէ երկար դրուածքներին, որոնցում բառերը Հետեւում են մէկը միւսին, այլ յօրինուածքի կենտրոնում Համաչափ դասաւորուած առանձին բառերին: Այլ կերպ ասած, կրկին անՀրաժեշտ է ելնել ընդՀանուր մտայղացումից, ընդՀանուր կազմութիւնից, ընդՀանուր վերցրած ամբողջ դործից: Եթէ արուող աշխատանքն ունի ընդդծուած դեղարուեստական ուղղուածութիւն (օրինակ, դրքի ձեւաւորում), կարող է Հարց առաջանալ՝ կարելի՞ է արդեօք օդտուել դծադրական դործիքներից: Որոշ նկարիչների անվերապաՀ տրամադրուածութիւնը սրանց դէմ

նախապաշարմունք է: Անվիճելի է, որ ռէյսֆեդերը եւ կար-

կինը չորացնում են տառերը, զրկում կենդանութիւնից եւ Հիւթեղութիւնից: Բայց, երբե•, արտայայտչականութեան որոշակի պայմանները պաՀանջում են Հենց այդպիսի չոր, մեքենական տառատեսակ՝ այս դէպքում կարկինն ու ռէյսֆեդերը տեղին կլինեն: Եւ իՀարկէ, եթէ այբուբենում Օ-ն մտածուած է որպէս ճշդրիտ շրջանադիծ, կարիք չկայ տանջուել՝ ձդտելով ձեռքով անցկացնել այդ շրջանադիծը: Ակնյայտ է, որ ամբողջ իմաստն այն է, որ դծադրական դործիքներից պէտք է օդտուել չափաւոր եւ նրանց Հնարավորութիւնները չդերադնաՀատելով:

ԱԶԱՏ ՏԱԶԱՏեՍԱԿնեՐ:

Ազատ է կոչւում այն տառատեսակը, որը չի կառուցւում եւ չի դծանդրւում, այլ նկարւում

է նոյնքան ազատօրէն, որքան եւ

դրելիս: Սա տառաստեղծման յատուկ ասպարէզ է: Ազատ տառատեսակը բոլորովին էլ կառուցուածից Հեշտ չէ, եթէ, իՀարկէ, խօսքը վերաբերում է բարձրարուեստ մակարդակով կատարուած տառատեսակին, այլ ո՛չ թէ այն արՀեստաւորական արտադրանքին,

որը առատօրէն տեսնում ենք մեր շուրջը՝ տարբեր յայտարարութիւնների, երբեն էլ՝ դրքերի ձեւաւորման մեջ: Որոշ իմաստով ազատ տառատեսակը նոյնիսկ աւելի դժուար է: Այն Հնարաւոր չէ նախապէս դծել, իսկ յետոյ ճշդրտօրէն կրկնել՝ «շրջադծել»: Ազատ տառատեսակին ներկայացուող դեղադիտական պաՀանջները դժուար է ձեւակերպել: Օրինակ, այն թոյլատրում է միեւնոյն տառի տարբեր նկարուածմ

(կախուած՝ շրջապատից):

Թերեւս նրա Հի•ական յատկութիւնը օրդանականութիւնն է: կառուցուած տառատեսակը նկարչի ցանկութեամբ կարող է իրադործուել ամենատարբեր դոծիքներով. տառերի նկարուածքի վրայ դա ոչ մի կերպ չի արտայայտուի: Իսկ ազատ տառատեսակի բնոյթը կախուած է դոծիքից: Եւս մի պայման. ազատ տառատեսակը պիտի շարժուն լինի, ընդ որում այդ շարժունութիւնը պէտք է լինի օրդանական ու բնական: Գծերի բոլոր Հաստացու•երը, սեղմու•երը, այն ուղղութիւններն, ըստ որոնց տեղադրւում են դծերն ու աղեղները՝ պատաՀական չեն: Նրանք կախուած են դրելու ընթացքում ձեռքի օրինաչափ շարժումից եւ թղթի ու տողի նկատմամբ դործիքի դիրքից: Միեւնոյն ժամանակ, ոչ մի դէպքում ազատ տառատեսակը Հասարակ ձեռադրի Հետ լիովին նոյնացնել չի կարելի: Այն կորերը, որ ձեռքով դրելիս մենք անցկացնում ենք դրչի մէկ շարժումով, ազատ տառատեսակում, որպէս կանոն, տրոՀւում

են մի քանի

աղեղի, որոնցից իւրաքանչիւրն անցկացւում է յատուկ կերպով, խիստ որոշակի Հերթականութեամբ եւ խիստ որոշակի ուղղութեամբ, իսկ ուղղաձիդ եւ ուղղաձիդին մօտ դծերը մեծ մասամբ անցկացւում են վերից վար: Որոշ ազատ տառատեսակներում, օրինակ բլոկ-ՀնաշխարՀիկում, նկարիչը նոյնիսկ փոխում (տե՛ս նկարը), բայց դա անում

է դրչի դիրքը

է ո՛չ կամայականօրէն, այլ՝ ըստ

յատուկ այդ տառատեսակի Համար մշակուած եւ դործնականում ստուդած ճշդրիտ կանոնների:

ԱՇԽԱՏԱնՔ լԱյնԱԾԱյՐ ԳՐՉՈՎ

Լայնածայր դրչի առանձնայատկութիւնն այն է, որ նրանով քաշած դծի Հաստութիւնը կախուած է տողի դծի նկատմամբ դրչի թեքութիւնից: Լայնածայր դրչով յարմար է դրել ե՛ւ կլորավուն, ե՛ւ անկիւնավոր տառեր: կիրառւում են ինչպէս պատրաստի պողպատեայ դրչածայրեր, այնպէս ել ինքնաշէն, կարծր փայտատեսակներից, եղէդնից կամ վայրի թռչունների փետուրներից պատրաստուած դրիչներ (ընտանի թռչունների փետուրները չափազանց փափուկ են):

ԳՐՉԻ ՊԱՏՐԱՍՏՈՒմԸ ՓեՏՈՒՐԻó ԿԱմ եՂԷԳնԻó (ԸՍՏ Է. æՈնՍՏՈնԻ)

1. ծայրի տաշում, 2. Հասարակ ծայրն ու աղեղնաձեւ կողերով ծայրը 3. ծայրի Հատու• անկեան տակ եւ երկայնական ճեղքումը, 4. պատրաստի ծայրը. տեսմ վերեւից եւ ներքեւից, 5. սխալ Հատած ծայրեր. թշիկները տարբեր երկարութեան են, թշիկները ծռուել են, ծայրը կլորացուած է, 6. սովորական ծայրը եւ խիստ մանր բնադրի Համար սրուած ծայրը, 7. պատրաստի ծարի երկայնական կտրուածքը թանաքապաՀոցով (պատրաստւում է 2 մմ լայնութեամբ եւ 40 մմ երկարութեամբ մետաղեայ դօտուց եւ տեղադրւում ծայրից 1.5 մմ Հեռավորութեան վրայ), թանաքապաՀոցը կարող է տեղադրուել ծայրի ե՛ւ վերին ե՛ւ ներքին մասերում (նեքեւի երեք պատկերները. առաջինն ու երկրորդը սխալ են. թանաքի Համար թողնուած տեղը շատ է կամ ՝ քիչ):

Ընդ որում, պէտք է նշել, որ ինքնաշէն դրչածայրերը ո՛չ միայն որակով չեն զիջում մետաղեայ դրչածայրերին, այլեւ որոշ յատկանիշներով դերազանցում

են նրանց: Թէ ինչպէս պէտք է պատ-

րաստել փայտեայ դրիչը, երեւում

է բերուած նկարից: Փայտը

պէտք է կարծր տեսակի լինի: Նախ պատրաստում են 18-20 սմ. երկարութեան փայտէ դլանաձեւ ձողիկ, որ որի մի ծայրին Հաղորդում են դրչածայրի ձեւ, ապա, թանաքի Հոսքը Հեշտացնելու Համար, ծայրի վերին մասի վրայ ացկացնում են ակոսներ: Վերջում մետաղական նեղ դօտուց անՀրաժեշտ է պատրաստել թանաքապաՀոցը: Այն կարող է տեղադրուել ծայրի ե՛ւ վերին մասում, ե՛ւ՝ ստորին: Յարմար է որոշ թեքութիւն ունեցող սեղանի վրայ աշխատելը.

ՏԱԶԱՏեՍԱԿԻ ԿԱՏԱՐՈՒմԸ 45օ ԹեՔՈՒԹեԱն ՏԱԿ (ԸՍՏ Է. æՈնՍՏՈնԻ)

Սսկսնակները կարող են աշխատել աւելի փոքր թեքութեան սեղանի վրայ, փորձառուներին խորՀուրդ է տրւում թեքութիւնն աւելացնել մինչեւ 60:

Սա մի կողմից աչքի եւ բոլոր տողերի միջեւ ապաՀովում է Հաւասար Հեռավորութիւն, ինչպէս նաեւ Հորիզոնի նկատմամբ դրչի այնպիսի անկիւն, որպէսզի թանաքը Հոսի Հանդարտ, ո՛չ շատ արադ: Աշխատանքի ընթացքում անպայման պետք է ձեռքի տակ մաքուր թուղթ դնել՝ արուած դործը չկեղտոտելու Համար: Վարժուելու Համար անՀրաժեշտ է աշխատել ողորկ, բայց ո՛չ փայլուն (ո՛չ կաւճապատ) թղթի վրայ: Փայլուն կամ, Հակառակը՝ խորդուբորդ, ճնշապատ թղթերը իմաստ ունի կիրառել միայն որոշակի փորձ ձեռք բերելուց յետոյ:

Գրիչը չի կարելի շարժել ծայրով առաջ, այսինքն՝ վարից վեր եւ աջից ձախ: Իւրաքանչիւր դիծ պէտք է տանել մէկ շարժումով: ԽորՀուրդ չի տրւում

նոր դիծ տանել՝ եղածը ճշտելու Համար:

Բոլոր կապակցող դծերը պէտք է ճշտօրէն Հպուեն: Սա յատկապէս կարեւոր է կլորաւուն տառերում, որտեղ շատ են աղեղնաձեւ դծերի լծորդու•երը: Նկարից երեւում

է, որ լայնածայր դրիչը տողի նկատմամբ

տարբեր անկեան դէպքում տարբեր Հաստութեան դծեր է տալիս: Դրանից Հետեւում է, որ բոլոր տառերում դծերի միեւնոյն Համամասնութիւնները պաՀպանելու Համար անՀրաժեշտ է պաՀպանել դրչի Հաստատուն անկիւնը: Հակառակ դէպքում կխախտուեն տառատեսակի նկարուածքն ու կշռոյթը: Փորձառու նկարիչը Հազուադէպ է փոխում դրչի դիրքը, այն էլ՝ աննշան տարրերն իրադործելիս: Նման մօտեցումը կարող է դիտուել որպէս նկարչութիւն՝ լայնածայր դրչով: Վարժութիւնների ընթացքում տառերն այբբենական կամ պատաՀական յաջորդականութեամբ դրելն անցանկալի է: Նպատակայարմար է դրանք ըստ թվարկուած խմբերի՝ խումբ առ խումբ դրելը.: Հաւասար դծեր եւ միանման տառեր դրել սովորելուց յետոյ կարելի է անցնել բարռեր եւ նախադասութիւններ դրելուն: ԱնՀրաժեշտ է դրել ինչպէս խոշոր, այնպէս էլ մանր տառեր, ե՛ւ արձակ տեքստեր, ե՛ւ չափածոյ: Յաճախ, խոշոր բնադրերը սկզբում պա խտանում

նոսր են ստացւում, ա-

են, վերջում ՝ կրկին նոսրանում: Այդ երեւոյթից

խուսափելու Համար կարելի է բնադիրը մատիտով նշադծել եւ մի քանի փորձնական նախադասութիւն դրել: Գրելիս պէտք է ժամանակ առ ժամանակ Համեմատուել առաջին տողի Հետ: Արադութեան ձդտելու կարիք չկայ. այն աստիճանաբար կդայ ինքնըստինքեան՝ վարպետութեան աճին զուդաՀեռ: կարիք չկայ նաեւ յատուկ անՀատական ինքնատիպ ձեռադիր որոնելու. այն նոյնպէս ինքնըստինքեան կձեւաւորուի փորձի կուտակմանը զու-

դաՀեռ: Չափազանց կարեւոր է, որ տառատեսակի կշռոյթը շեշտող ուղղաձիդ դծերը (իսկ թեք տառատեսակում ՝թեք դծերը) լինեն խիստ զուդաՀեռ, այլապէս տառերը տատանուող եւ պարող կթուան, եւ դիրը կքանդուի: Պէտք է յիշել, որ ներտառային փոքր բացուածքներով, այսինքն՝ խիտ տառատեսակները աւելի զարդային բնոյթ ունեն, սակայն եւ ունեն ծանր ընթեռնելիութիւն: Նոյնը վերաբերում է նաեւ շատ նեղ տողամիջոցներով բնադրերին: Վերջինս վերաբերում է յատկապէս Հայերէն դրին, որի մէջ, ինչպէս նկատել ենք վերը, շատ են վերին եւ ստորին ուղղաձիդ ելուստները:

ԱՇԽԱՏԱնՔ ԿլՈՐԱԾԱյՐ ԳՐՉՈՎ

կլորածայր դրիչն ունի սկաւառակաձեւ վերջաւորութիւն եւ դրելիս, անկախ շարժման ուղղութիւնից, թողնում է դրեթէ միեւնոյն լայնութեան դիծ: Բնականաբար, դա կարող է լինել միայն այն դէպքում, եթէ ծայրը ամբողջ մակերեսով է Հպւում թղթին: Լայնածայր դրչի նման՝ կլորածայրը նոյնպէս չի կարելի ուղղել ծայրով առաջ, այսինքն՝ վարից վեր եւ աջից ձախ: Որոշ չափով այս դրչի դծին է նմանւում

նաեւ ճեպադրչի

(ւapiժօgւaf) դիծը: Այս դրչի յատկութիւնը՝ դծի Համասեռութիւնը, յարմար է դարձնում պարզութիւն, միօրինակութիւն պաՀանջող բնադրերի, օրինակ՝ դծադրերի մէջ նրա դործածումը, բայց նրանով բարձրարուեստ դործեր Հազուադէպ են ստեղծւում: Աւելի յաճախ այն դործածւում է որպէս օժանդակ միջոց տառատեսակի (օրինակ՝ շղադրի) պատկերման ժամանակ: Երբե• կլորածայր դրչի դծի վերջավորութիւնները լրացուցիչ մշակում են սրածայր դրչով կամ վրձնով:

ԱՇԽԱՏԱնՔ ՎՐՁնՈՎ

Վրձինը տառատեսակ ստեղծելու ամենաարտայայտչական դործիքն է: Վրձինը, թերեւս, նոյնպէս չինական դիւտ է: Այն դործածել սկսել են Չինաստանում ՝ մ. թ. ա. Գ դարում, Հռչակաւոր չինական տուշի յայտնադոծման Հետ դրեթէ միաժամանակ: Այդ ժամանա-

կից ի վեր Արեւելքի մշակոյթն անբաժան կապուած է վրձնին: Չինացիները Հասել են վրձնի դործածութեան կատարելութեան: ԱՀա Հին վարպետի մի ՀրաՀանդ. «Նախ, վրձինն անՀրաժեշտ է արադ ճկել, ապա նոյնքան արադօրէն ուղղել այն դէպի ներքեւ՝ ինչպէս բազէն է նետւում մեծ թռչնի վրայ: Առանց յապաղելու պարտադրել վրձնին բնականօրէն սաՀելու: Դա պէտք է կատարուի ինքնաբերաբար, եւ ոչինչ արդէն չի կարելի ուղղել: Երբ պատկերւում են ոտիկներ եւ շրջադարձեր դրանք պէտք է արուեն խաղացկուն՝ ինչպէս ձկնիկներն են ջրում լողում: Վրձինը պէտք է շարժուի պարելով ՝ ինչպէս ամպն է սաՀում սարաՀարթի վրայով: Այն կամ ոլորւում է կամ ՝ բացւում: Սեղմել պէտք է մէկ թեթեւ, մէկ՝ ուժեղ»: Այս բանաստեղծական ցուցումից պարզ է, որ վրձնով աշխատանքը պաՀանջում է մեծ վարպետութիւն. զդայուն ձեռք, սուր աչմ եւ բարձր ճաշակ: Իսկ դրան Հասնել կարելի է միայն Համբերատար ինքնակատարելադործման ճանապարՀով: Վրձինները լինում են երեք Հի•ական տեսակի. սրածայր, կլորածայր եւ լայնածայր:

ԵՐեՔ ՏեՍԱԿԻ ՎՐՁԻննեՐԸ

Աշխատանքի ընթացքում անՀրաժեշտ են լինում բոլոր երեք տտեսակի վրձինները, եւ՝ ամենատարբեր չափերի: Վրձիններն, ինչպէս եւ դրիչը, նոյնպէս կարելի է պատրաստել ինքնուրոյն. եւ յաճախ տառաստեղծներն այդպէս էլ վարւում են, եւ աստիճանաբար իւրաքանչիւրը դտնում է իր Համար ամենայարմար վրձնի տեսակը: Օրինակ, չինացի վարպետների շրջանում ամենատարածուած վրձինները մատիտաձեւ են:

Գրելու ընթացքում վրձինը բռնում են տարբեր ձեւերով: Չինաստանում ընդունուած ձեւը, որը պատկերուած է այստեղ, մեզ Համար, օրինակ, մի փոքր տարօրինակ է:

ՎՐՁԻնԸ ԲԶնելՈՒ ՉԻնԱԿԱն եՂԱնԱԿԸ

Ի դէպ, չինացի վարպետների զինանոցում կայ աւելի քան քսան դործիք. այդ թւում ՝ չոր տուշի ձողիկ, մօտ չորս վրձին, վրձինների բռնիչ, վրձինների պաՀման ծայրոցներ, տուշի տրորման քար եւ այլն: Քանի որ վրձինը չափազանց ճկուն եւ զդայուն է, նրանով անՀնար է բացարձակ միանման տառեր ստեղծելը, բայց վրձնով դրելու դէպքում դա պէտք էլ չէ: Դեռ Հակառակը՝ դա տառատեսակին թարմութիւն եւ աշխուժութիւն է Հաղորդում: Մակերեսային մօտեցման դէպքում կարող է թուալ, թէ չինական վրձնի դծերում տրամաբանութիւն չկայ: Բայց այն դոյութիւն ունի, թէեւ ոչ այնքան արտայայտուած՝ ինչպէս լայնածայր դրչի դէպքում: Ամենից լաւ դա պարզ է դառնում դործնական աշխատանքի ընթացքում: Գրի տրամաբանութիւնը փոխւում է՝ կախուած տառատեսակի բնոյթից, վրձնի տեսակից, վերջապէս, կատարողի եռանդից: Գրի տրամաբանական Հիմքը չըմբռնելը արՀեստական, քարացած ձեւերի յայտնուելու պատճառն է: Դա նշանակում է, որ տառաստեղծը ո՛չ թէ դրել է, այլ՝ նկարել: Միշտ չէ, որ յաջողւում է բաւարար որակով անել ամբողջ բնադիրը: Բարակ ծայրով եւ սպիտակ ներկով ճշտու•երը բաւա-

րար արդիւնք չեն տալիս. վրձնով բարձրարուեստ դրելը պաՀանջում է արադութիւն՝ ի տարբերութիւն լայնածայր դչով աշխատելու: Այդ պատճառով, եթէ մէկ տառն անյաջող է, դրի ընդՀանուր կշռոյթը պաՀպանելու Համար անՀրաժեշտ է նորից դրել չյաջողուած ամբողջ բառը: Եթէ բնօրինակը ենթադրւում է բազմացնել տպադրական կամ որեւէ այլ եղանակով, ապա թոյլատրելի է, որ աշխատանքը պարունակի բազմաթիւ կպցուած ուղղու•եր: Ճիշտ է վարւում այն նկարիչը, որը թուղթը չի ափսոսում եւ Համառօրէն փոձեր է անում ՝ մինչեւ դտնում է իւրաքանչիւր տողի լաւադոյն տարբերակը: Եւ միայն բոլոր ամենայաջող տարբերակների Համակցումից յետոյ է բարձրարուեստ աշխատանք ստացւում: Սակայն անՀրաժեշտ է յիշել, որ միայն դրչի արՀեստին տիրապետելուց յետոյ է Հնարավոր վրձնադրի արՀեստը յաջողութեամբ իւրացնելը: Բերուած նկարներում պատկերուած են լաւադոյն վարպետների տառատեսակներ: Ցաւոք, դրանք

միայն եւրոպացի ն-

կարիչների դործեր են, քանի որ Հայ նկարիչների շրջանում

վր-

ձինը տարածուած դործիք չէ:

ՆԿԱՐԻՉ՝ ՎԻլլՈՒ ՏՈՈԹՍ

ՆԿԱՐԻՉ՝Հ. Ռենó

ՀԱմԱԿԱՐԳՉԱյԻն ՏԱԶԱՍՏեՂԾՈՒմ

Համակարդիչները մարդկային դործունէութեան ամենատարբեր ասպարէզներում յեղաշրջու•եր արեցին: Յեղաշրջում եղաւ նաեւ դրին եւ դրչութեանը վերաբերող բնադաւառներում ՝ տառարուեստում, դրքարուեստում, մամուլում, տպադրութեան մէջ եւ այլն: Տպարաններից դուրս մղուեցին չափազանց աշխատատար եւ, յաճախ, աշխատողների առողջութեանը սպառնացող դրաշարման, տողաձուլման, էջկապի եւ այլ արտադրամասեր: Այս բոլոր դործընթացները դարձան Համակարդչային եւ տպարանից տեղափոխվեցին խմբադրութիւն: Դա Հնարավորութիւն տուեց բարձրացնելու տպադրական արտադրանքի դեղարուեստական մակարդակը, Հեշտացնելու բազմաթիւ դործողութիւններ: Այսպէս, տառաստեղծումը նախկինում ենթադրում էր տառատեսակի ստեղծում

նկարչի կողմից, նրա մասնադիտական

դծադրում, կաղապարների պատրաստում, տառատեսակների ձուլում յատուկ տպադրական ՀամաՀալուածքներից: Այս բոլոր դործողութիւնները կատարւում էին յատուկ, երբե• շատ բարդ եւ բարձր ճշդրտութիւն ունեցող թանկարժէք Հաստոցների վրայ: Այժմ այդ բոլոր Հաստոցներին եկան փոխարինելու Համապատասխան Համակարդչային՝ տառաստեղծման, խմբադրական, նկարչական, էջկապի եւ այլ ծրադրերը: Համակարդչային ծրադրերի մանարամասն նկարադրութիւնն այս դրքի նպատակից դուրս է, սակայն տառաստեղծման Հետ կապուած խնդիրներն ընդՀանուր դծերով ներկայացնել արժէ: Տառաստեղծական ծրադրերը երկու կարդի են՝ կէïաոաïկերային (ե1tոaք) եւ եղրադծային (oսtl1ոe): Առաջին կարդի ծրադրերը վերարտատդրում նկարչական ընթացքը, եւ այդ ծրադրերում

են իրական

նախատեսւում

են

Համապատասխան «դործիքներ», որոնք են՝ մատիտը, քանոնը, վրձնը, ջնջիչը եւ այլն, որոնք իրական դործիքների ընդօրինակու• են: Այս ծրադրերի առաւելութիւնն այն է, որ նրանցով աշխատելիս նկարիչը դտնւում է աւանդական նկարչական միաջավայրի սաՀմաններում, բացասական կողմը՝ աւանդական եղանակներին բնո-

րոշ սաՀմանափակ Հնարաւորութիւնների վերարտադրու• է. ստեղծուած տառատեսակներն ունեն Հաստատուն, նախապէս որոշուած չափեր, իւրաքանչիւր կէտաչափի տառերը պատրաստվում են առանձին. տառատեսակի Հետ արուող աշխատանքի ձեւերը սաՀմանափակ են: Եզրադծային ծրադրերի դէպքում

նկարիչը դործ ունի տա-

ռերի եզրադծերի Հետ, որոնք նա պատկերում է ո՛չ որպէս առանձին կէտերից բաղկացած դծեր, այլ՝ որպէս տառի շրջադիծն արտայայտող ՀանրաՀաշուական կորերի պատկերներ:

ՏԱԶԱՍՏեՂԾմԱն Foոtoօrafer 3.5 ՀԱմԱԿԱՐԳՉԱյԻն ԾՐԱԳՐԻ

ԱՇԽԱՏԱնՔԱյԻն ՊԱՏՈՒՀԱնԸ

Պատկերուած է կամայական դիծ, որ կազմուած է լծորդուած կոր եւ ուղիղ Հատուածներից: Երեւում են ուղղորդիչ շօշափողները:

Նկարիչը տեղադրում է միայն սաՀմանափակ քանակութեան Հանդուցային կէտեր, իսկ նրանց միջեւ ընկած դծերի կորութիւնը փոփոխում է Հանդուցային կէտերում շօշափող Հատուածների երկարութիւնն ու դիրքը փոխելով:

²²

ST

²

ԳՈԹԱԿԱն ՈճՈՎ ՍՏեՂԾՈՒԱԾ Ա ՏԱԶԻ ՇՐՋԱԳԾԱյԻն ՊԱՏԿեՐԸ եՒ նՐԱնԻó

ՍՏԱóՈՒԱԾ՝ ՏԱՐԲեՐ ԿԷՏԱՉԱՓեՐԻ ՈՒ մՇԱԿՈՒմնեՐԻ ՏԱԶեՐԸ:

Այս դէպքում արադանում է տառաստեղծման աշխատանքը. Հնարաւոր է լինում Հեշտութեամբ փոխել տպուող տառի կէտաչափը, այսինքն՝ բոլոր կէտաչափերի Համար պատրաստել միայն մէկ ուրուադիծ. Հնարաւոր է դառնում ծրադրային եղանակներով

ձեւափոխել տառատեսակը, ստեղծելով նրա ե՛ւ թաւ ե՛ւ թեք, ինչպէս նաեւ տարբեր զարդային տարբերակներ: Բոլոր տառերը եւ օժանդակ նշաններն ստանում

են որոշակի Համար՝ 0-ից մինչեւ

255 եւ տեղադրւում Համապատասխան աղիւսակի մէջ, որն այդպիսով ներկայացնում է տուեալ տառատեսակի նիշակազմը: Նիշերի տեղադրութիւնը որոշւում է Համապատասխան Համօրինակներով: Աղիւսակի առաջին 32 Համարներն զբաղեցնում են ծրադրային օժանդակ նիշերը, որից յետոյ տեղադրւում

են տառերը:

Աղիւսակի վերին մասում ՝ 32-ից մինչեւ 127 Համարները, տեղադրւում են լատինական այբուբենի տառերը: Աղիւսակի ստորին մասում տեղադրւում են լրացուցիչ կամ այլ ազդերի այբուբենների նշաններ: Վերջին տարիներին նաեւ փորձեր են կատարւում ստեղծել կոդաւորման նոր Համօրինակ, որում պիտի տեղ տրուի աշխարՀի բոլոր լեզուներին: Տառատեսակի լրակազմը կարող է բաղկացաց լինել մի քանի աղիւսակներից, որոնք աշխատում են Համատեղ, կազմելով մեկ ընïանիք: Տեքստային տառատեսակների դեպքում, սովորաբար, լինում է չորս այդպիսի աղյուսակ. ոարղ, թաւ, շեղ եւ թաւշեղ տառաւոճերի Համար: Զարդային տառատեսակները որպէս կանոն ունենում են մէկ ոճ: Ցաւօք, ինչպէս յաճախ է լինում առաջադէմ

նորարարու-

թիւնների դեպքում, Համակարդչային տառաստեղծութեան յայտնուելը ունեցաւ նաեւ իր Հակառակ երեսը. տառաստեղծական դոծընթացի պարզեցումը բերեց նրան, որ այսօր ով տիրապետում է Համակարդչին, կարող է Հեշտութեամբ տառատեսակներ ստեղծել եւ նոյնքան Հեշտութեամբ տարածել դրանք: Արդիւնքում տառատեսակների շուկայում յայտնուեցին մասնադիտական կանոններին անծանօթ կամ, նոյնիսկ, մերժող Հեղինակների ստեղծած դործեր, որոնցով տպադրւում են թերթեր, ամսադրեր, դրքեր: Դա դժուարացնում է բնադրերի ընթերցումը, ազդում է ընթերցողների դեղադիտական ճաշակի վրայ, իսկ ապադայում կարող է բերել նոյնիսկ Հայկական տառաձեւերի կայուն աղճատման:

ԳՐԱնՇԱննեՐԻ մԻ ԱՂԻՒՍԱԿ՝ ԸՍՏ ՀԱյԿԱԿԱն ՀԱմօՐԻնԱԿԻ

ԳԻՐԸ ՏԱՐԲեՐ ՈլՈՐՏնեՐՈՒմ

Այս դլխում ծրադրել էինք առանձին-առանձին անդրադառնալ արուեստի եւ արՀեստի տարբեր ասպարէզներում դրի կիրառման առանձնաՀատկութիւններին: Սակայն խնդին այս չափազանց ծաւալուն է եւ մի առանձին աշխատութեան նիւթ է: Ուստի այս փոքրիկ բաժնում

Հպանցիկ կանդրադառնանք

միայն

ճարտարապետութեան մէջ դրի կիրառման Հարցին: Հայ Հեղինակների ճարտարապետական Հետազօտութիւնների մէջ դրին մինչեւ այսօր չի յատկացուել այն ուշադրութիւնը, որին նա արժանի է: Մինչդեռ նրա դերը շէնքերի եւ կառոյցների կերպարի ձեւաւորման դործում միշտ էլ բաւական մեծ է եղել: Ճարտարապետութեան մէջ դիրը ներկայանում է երկու անդամ. նախադծման փուլում ՝ դծադրերում, եւ որպէս աւարտուած կառոյցի ճարտարապետական յարդարման բաղկացուցիչ մաս: Գրեթէ բոլոր դարերում շէնքերի վրայ տարաբնոյթ արձանադրութիւններ անելու անՀրաժեշտութիւն է եղել: Այսպիսով, դիրը դարձել է շէնքերի եւ կառոյցների ձեւաւորման բաղկացուցիչ մաս: Դրանք կարող են լինել Հիւսքային (տեքստային) դրութիւններ՝ շինարարական բնոյթի եւ այլն, կամ խոշորատառ՝ շէնքի անուանում, խորՀրդանիշ եւ այլն: Առանձին դէպքերում (օրինակ՝ կոթող ցուցանակներում), դիրը նոյնիսկ կարող է դրուած լինել յօրինուածքի Հիմքում: Գիրը ճարտարապետական նախադծերում

էապէս տար-

բերւում է այլ կարդի դծադրերում կիրառուող դրերից: Եթէ մեքենաշինական, շինարարական եւ այլ դծադրերում դիրը սոսկ տեղեկութային դեր ունի, ապա ճարտարապետական դծադրերում, որոնք

աւանդաբար ինքնստինքեան դեղարուեստական դործի

բնոյթ ունեն, Համապատասխան դեր է ստանում

նաեւ դիրը: Նա

ճարտարապետական դծադրի լիիրաւ յօրինուածքային տարրն է եւ պէտք է իր չափով, ոճով ու ընտրուած տեղով ներդաշնակօրէն լրացնի ընդՀանուր յօրինուածքը: կառոյցներում կիրառուած դիրն ունի իր առանձնայատկութիւնները: Տարբեր երկրներում տարածուած են տարբեր մօ-

տեցու•եր: Այսպէս, արաբները, նկատի ունենալով իրենց դրի նկարուածքի առանձնայատկութիւնները, խոշորատառ դրութիւնները յաճախ դործածել են որպէս զարդ .

ԱՐԱԲԱԿԱն ՏԱԶեՐԻ ԶԱՐԴԱյԻն ԿԻՐԱԶՈՒմԸ

Խոշորատառ դրութիւնները կիրառուել են նաեւ ռուսական ճարտարապետութեան մէջ (տե՛ս նկարը): Հայկական ճարտարապետութեան մէջ Հի•ականում տարածուած է Հիւսքային դիրը՝ շինարարական, նուիրատուական եւ այլ բնոյթի: Յատուկ որպէս զարդ դիրը, բացառութեամբ մի քանի դէպքի (օրինակ՝ Նորավանքի սբ. կարապետ եկեղեցու մուտքի տիմպանը) չի դործածուել, սակայն Հիւսքային արձանադրութիւնների մեծ ծաւալի շնորՀիւ Հայոց դիրը նոյնպէս զդալի ազդեցութիւն է ունեցել շէնքերի եւ կառոյցների կերպարի վրայ: Մեր օրերում ճարտարապետութեան մէջ դրերի դործածման եղանակը փոխուել է: Այսօր դիրը Հազուադէպ է կառոյցի բաղկացուցիչ մաս լինում

, սակայն ցուցանակների, դովազդների

տարածման թելադրանքով դրի դերը նոյնիսկ աւելի է աճել:

Ցաւօք, մեր օրերում յաճախ ենք տեսնում ցուցանակներ, որոնք ո՛չ միայն բոլորովին չեն կապւում շէնքի կերպարի Հետ, այլեւ բացայայտ նկարուածքային սխալներ ունեն:

ՌՈՒՍԱԿԱն ՏԱԶեՐԻ ԶԱՐԴԱյԻն ԿԻՐԱԶՈՒմԸ

Սակայն ճարտարապետութեան ասպարէզում տառն ու դիրը որքան էլ մեծ դեր ունենան, այն չի կարող Համեմատուել նրանց դերին արուեստի այն բնադաւառներում, որտեղ դրանք Հի•ական բաղադրիչն են, ինչպէս, օրինակ՝ դրքի եւ մամուլի ասպարէզում: Խնդիր, որին, Հույս ունենանք, կՀաջողուի երբեւէ անդրադառնալ:

ԼԱՏԻնԱԿԱն եՒ ԿԻՐԻլեԱն ՏԱԶեՐԸ

È

ատինական եւ կիրիլեան տառերը ծադում են մ. թ. ա.

Է-Զ դդ.՝յունական դրից: Այդ դիրը չափազանց պարզ է, կառուցուած է Հաւասար Հաստութեան զուսպ, յստակ դծերից, որոնք կազմում են պարզ երկրաչափական ձեւեր՝ շրջան, եռանկիւնի, աղեղ, ուղիղ դծի Հատուածներ: Թուացեալ աղքատիկութեան Հետ մէկտեղ, այս դիրը բաւական արտայայտիչ է: Լատինատառի Հի•ական եւ նախնական ձեւը մեծատառն է: Ռուսական դրականութեան մէջ յաճախ կիրառւում են êՅïèՂՅՈüԽûé (լատ. Շapiէaliս՝ մեծ, դլխաւոր, պատկառելի) եւ ìՅþօêաՈ (լատ. majuսՇuluս՝ որոշ չափով մեծ) եզրերը: Մեծատառով իրադործուած դիրը տեղաւորւում է ճիշտ երկու Հորիզոնականների միջեւ: Մեծատառը նախ եւ առաջ յաղթակամարների, սիւների Հանդիսաւոր արձանադրութիւնների տառատեսակն է: Այն ծառայում էր կարեւոր արտայայտութիւնների, օրէնքների պաՀպանմանը եւ Հանրայնացմանը: Այն արւում էր ըստ նախապէս դծուած ուրուադծի՝ քարի վրայ փորադրելու եղանակով: Դա ազդեց լատինական տառաձեւերի զարդացման վրայ: Սկզբում լատինական տառերը կրկնում էին յունականներին: Հետադայում դրանք դարձան աւելի

նրբադեղ, յստակաձեւ՝ ասես դծուած եւ ո՛չ թէ դրուած: Յետոյ ձեւաւորուեց բոլորովին նոր մի մանրամասն՝ դծափակոց (ռուս.՝ çՅօå÷êՅ, լատ. Տer1fe): Վերջապէս, առաջին անդամ ձեւաւորուեց տարբեր դծերի միջեւ Հաստութիւնների տարբերութիւնը:

ԼԱՏԻնԱԿԱն մեԾԱՏԱԶ

Դրուադ վերածննդի դարաշրջանի իտալացի վարպետ Ջիովաննի Ֆրանչեսկո կրեշիի «կատարեալ տառատեսակ» («1l քerfetto Scr1ttore») դրքից: Հռոմ, 1570 թ., փորադրութիւն փայտի վրայ:

Այս տառատեսակը կատարելութեան Հասաւ մօտաւորապէս Բ դարում: Այդպիսին է, օրինակ, Տրայեանոսի սեան արձանադրութեան տառատեսակը (147թ.): Այստեղ բոլոր տառերը կառուցուած են եւ ո՛չ թէ դրուած: Նրանց Համաչափութիւնները մտածուած են, անվիճելի ու կատարեալ: Լատինական ձեռադիր տառատեսակների Հիմքում սկզբում նոյն մեծատառն էր: Ձեռադրում, սակայն, այն չէր կարող լինել նոյնքան կանոնաւոր, որքան՝ արձանադրութիւններում: Գործածուող դործիքների ազդեցութեան տակ տառաձեւերը փոխուեցին: Այդպիսին է ոուսïիկան (caք1tal1Տ rսՏt1ca, այսինքն՝ Հասարակ դիւղացիական արձանադիր): Նրան բնորոշ են չափազանց նեղ (խնայողական) Համամասնութիւններ, բարակ կանդնակներ եւ թաւ, Հորիզոնական դծեր: Սա ձեռադիր մեծատառի լաւադոյն տարբերակը չէ՝ բաւական խայտաբղէտ է եւ անլուրջ:

Ե ԴԱՐԻ ԶՈՒՍՏԻԿԱ

ՏՐԱյեԱնՈՍԻ ՍեԱն ՏԱԶեՐԸ Վերլուծութիւնն ըստ Լ. Ս. Իւէտսի: H, J, K, U, W, Y եւ Z տառերը Տրայեանոսի սեան վրայ չկան: Այս տառերը կառուցուած են այլ նիւթերի Հիման վրայ եւ Համաձայնեցուած են Տրայեանոսի սեան տառերի Հետ:

Ըատ աւելի դուրեկան է կվադրաïա-ն (caք1tal1Տ qսadrata, այսինքն՝ քառակուսի արձանադիր): Այն աւելի ծանրակշիռ է, բայց միեւնոյն է՝ ձեռադիր է. այն դրուած է, եւ ո՛չ թէ դծադրուած: Նրա մէջ զդացւում է ձեռքի բնական շարժումը, որ երեւում է յատկապէս որոշ դծերի կլորաւունութիւնից:

Դ ԴԱՐԻ ՔԱԶԱԿՈՒՍԻ ԱՐՁԱնԱԳԻՐԸ

Սակայն ե՛ւ կվադրատան ե՛ւ ռուստիկան բաւականաչափ դանդաղ տառատեսակներ էին: Այդ պատճառով մեծատառի ո՛չ մի տարատեսակ բնադրերում չպաՀպանուեց, այլ դործածուեց միայն վերնադրերում

եւ նման այլ տեղերում: Առօրեայում

նամակների,

դործնական նշու•երի Համար դործածւում էին արադադրական տառատեսակներ (ռուս. êաðօèի, լատ. cսrere՝ վազող բառից, մենք կիրառում ենք շեղ եզրը) բառից: Արադութեան դինը դրի յստակութեան, պարզութեան, դեղեցկութեան կորուստն էր:

Բ ԴԱՐԻ մեԾԱՏԱԶ ԱՐԱԳԱԳԻՐ Դ ԴԱՐԻ ՓՈՔՐԱՏԱԶ ԱՐԱԳԱԳԻՐ

Արադադրի եւ մեծատառի արժանիքների Համադրութեամբ ձեւավորվեց մէկ այլ տառատեսակ՝ ունցիալ, որը Համապատասխանում է Հայկական բոլորդրին, եւ որով դրւում էին դրական ծաւալուն դործերը: Նկարուածքի յարմարութիւնն ու արադութիւնը բխում էին նրանից, որ դծերն այստեղ ստանում էին աղեղնաձեւութիւն, իսկ անկիւնները կլորացւում էին:

Դ ԴԱՐԻ ՈՒնóԻԱլ

Սրան յաջորդեց կիսաունցիալը, որը նոր քայլ եղաւ արադադրի (շեղի) դիւրադրութեան եւ ունցիալի դիւրընթեռնելիութեան Համատեղման ուղղութեամբ: Այս տառատեսակի ամենակարեւոր առանձնայատկութիւնն այն էր, որ տառերից մի քանիսի կանդնակներն աւելի երկար էին եւ դուրս էին դալիս Հի•ական տողի դծից վեր կամ վար:

Զ ԴԱՐԻ ԿԻՍԱՈՒնóԻԱլ

Նշուած առանձնայատկութիւնների առաջանալը նշանաւորեց մեծատառ ձեռադրերից ÷ոքրաïաո (լատ. mմnuտculuտ՝ շատ փոքր) դրին անցնելը: Փոքրատառ դիրը զարդացման դադաթնակէտին Հասաւ արդէն Հռոմէական կայսրութեան փլուզումից յետոյ՝ Ը դարում, կարոլինդների տիրապետութեան օրոք, երբ Արեւմտեան Եւրոպայի մի շարք երկրներ միաւորուած էին մէկ պետութեան մէջ: Այս ժամանակաշրջանին յատուկ էր մշակոյթի որոշակի վերելքը, որի շնորՀիւ էլ այն, երբե•, անուանում են Կարոլինդեան վերածնունդ: Իսկ տառատեսակն էլ ստացաւ կարոլինդեան ÷ոքրաïաո անվանումը:

Թ ԴԱՐԻ ԿԱՐՈլԻնԳեԱն ՓՈՔՐԱՏԱԶ

կարոլինդեան փոքրատառի վաղ ձեւրը խայտաբղէտ են եւ ո՛չ այնքան կարդաւորուած: Զարդացած ձեւերն առանձնանում են յստակութեամբ, խստութեամբ, սլացիկութեամբ ու, միաժամանակ, այս տառատեսակը դիւրադիր է: Եւ բնական է, որ այն դարձաւ իր ժամանակի Հի•ական դրքային տառատեսակը:

ՏեԿՍՏՈՒՐԱ

Տպադրական տեքստ Մայնցից, 1457 թուական:

ԿլՈՐ ԳՈԹԱԿԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿ՝ ԶՈՏՈՒնԴԱ

Տպադրական տեքստ Բրիւննից, 1488 թուական:

ՇՒԱԲեԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿ

Առաջին զուտ շւաբեան տպադրական տառատեսակը: Նկարիչ՝ ԼինՀարդ Խոլլէ, Ուլմ, 1483 թուական:

üՐԱԿՏՈՒՐԱ

Տպադրական տառատեսակ Աուսբուրդից, 1708 թուական:

ԲԱՍՏԱՐԴեԱն ԳԻՐ

Ֆրանսիա, ԺԵ դար:

ԿԱնóլԷյ, Գրուած է լայնածայր դրչով: Վիեն, 1782 թուական:

Ուշ կարոլինդեան փոքրատառի մէջ (ԺԱ-ԺԲ դդ.) նկատւում են փոփոխութիւններ. ուղղաձիդ դծերն ուժեղանում են, խտանում, կլորացու•երը՝ կոտրատւում: Սա արդէն նշանաւորում

է

անցում դէպի նոր տառատեսակ, որը յայտնի է որպէս դոթական եւ որը լայն տարածում դտաւ Արեւմտեան Եւրոպայի բոլոր երկրներում: Այս տառատեսակը Հզօր է եւ զարդային: Այն իր ողջ կերպարով Համապատասխանում է դոթական արուեստի ոդուն: կան

դոթական դրի մի քանի տարատեսակ, որոնցից ամենայայտնիները բերուած են այստեղ: Սակայն իր ողջ դեղեցկութեամբ Հանդերձ, սա փակուղային ճիւղ եղաւ լատինական տառատեսակների զարդացման ընթացքում: Արդէն Վերածննդի ընթացքում այն սկսեց կորցնել իր ազդեցութիւնը, եւ արդէն շուտով ամբողջ Եւրոպայում իշխող այդ տառատեսակը պաՀպանուեց միայն Գերմանիայում: Ամենաերկարակեացը

եղաւ

ֆրակտուրան.

այն

արՀեստականօրէն

խրախուսվոմ-պաՀւում էր մինչեւ մեր դարը, բայց երկրորդ աշխարՀամարտից յետոյ արդէն, դրեթէ, վերջնականապէս դուրս եկաւ դործածութիւնից: Վերածննդի ժամանակաշրջանում Հին աշխարՀի մշակոյթի Հանդէպ Հետաքրքրութիւնը շատ աճեց: Հին ձեռադրերն արտադրելիս, դրիչները ձդտում

էին պատճէնել նաեւ տառատեսակը,

կապելով այն Հին աշխարՀի Հետ, եւ, նոյնիսկ, անուանում

էին՝

ՀնաշխարՀիկ (ռուս. ՅԽՂèêիՅ, լատ. anէiquuս՝ՀԻն բառից): Զարմանալի թիւրիմացութիւն էր կատարւում. պատճէնուող ձեռադրերը, որպէս կանոն, աւելի ուշ ծադում ունէին, նրանք արտադրուել էին ոչ թէ Հին աշխարՀում, այլ կարոլինդների օրոք: Եւ այս նոր տառատեսակը ճիշտ կլինէր անուանել, ասենք, նորկարոլինդեան (ԺԵ դ.): ՅոՀան Գուտենբէրդի առաջին դրքերը (ԺԵ դ. կէս) պաՀպանեցին ձեռադրերից ընդօրինակուած դոթական տառատեսակի ձեւերը: Յետոյ տպադրութեան մեջ մտաւ ՀնաշխարՀիկը: Նախ դա եղաւ Իտալիայում, այնուՀետեւ ՀնաշխարՀիկը տարածուեց ամբողջ Եւրոպայում: Աճեց Հետաքրքրութիւնը տառատեսակների տեսական խնդիրների նկատմամբ: Հռոմէական մեծատառը Վերածննդի դործիչների Համար Հին աշխարՀի սքանչելի արտայայտութիւններից մէկն էր, իսկ իրենց խոՀապաշտ ոդին դրդում էր փնտրելու այդ դեղեցկութեան աղբիւրները տառերի Համամասնութիւնների, կառուցման յստակութեան մէջ: Իրար ետեւից ստեղծուեցին տառատեսակների կառուցմանը վերաբերող աշխատութիւններ:

ԺՈýՐՈՒԱ ՏՈՐԻԻ ՏԱԶԱՏեՍԱԿԻ ԿԱԶՈՒóմԱն

ՀՈՐԻնՈՒԱԾՔԱյԻն ՀԱմԱԿԱՐԳԸ

Լուկա Պաչոլին (1509թ.) առաջարկեց տառերի կառուցում

քառակուսու (որի կողմերը

բաժանուած են ինը մասի), նրա անկիւնադծերի եւ ներդծուած շրջանադծի Հիմքի վրայ: Բոլոր աղեղները կառուցւում են կարկինով: Այս տառատեսակը դեղեցիկ է, բայց նաեւ մի փոքր միապաղաղ է: Ալբրեխտ Դիւրէրը օդտադործեց արդէն տասը մասի բաժանուած քառակուսի, բայց նրա կառուցման Համակարդն աւելի ազատ եւ պարզ է: Նա Հրաժարուեց շրջանից եւ անկիւնադծից, խորՀուրդ էր տալիս որոշ մանրամասներ ձեռքով նկարել: Որոշ տառեր պատկերւում էին մի քանի տարբերակով: Պաչոլիի տառատեսակի Համեմատութեամբ Դիւրերի տառատեսակն աւելի աշխոյժէ եւ Հակադրական (այսինքն՝ դծերի Հաստութիւնների տարբերութիւնն աւելի մեծ է): Ժոֆրուա Տորին իր «Ծաղկած մարդադետին» (1529թ.) աշխատութեան մէջ ելնում էր Դիւրէրի սկզբունքներից: Նա նոյնպէս տառը կառուցում էր կողերը տաս մասի բաժանած քառակուսու մէջ: Սակայն նրա տառատեսակը քիչ է Հակադրական, դծափակոցները նրանում աւելի խոշոր են, շեշտուած: Եւ ընդՀանուր առմամբ այս տառատեսակը բաւական միապաղաղ է, քանի որ յենուած է բացառապէս երկրաչափական կառուցման վրայ: Տեսաբաններին զուդաՀեռ, տպադրութեան վարպետները նոյնպէս պատրաստում էին նոր տառատեսակներ՝ ձեւաւորուող նոր պատկերացու•երին Համապատասխան: Դրանցից է Վենետիկցի Նիկոլաուս Իենսոնի տառատեսակը.

Ալբրեխտ Դիւրերի դծադրած որոշ տառեր՝ իր «կարդինով եւ եռանկիւնով չափման ՀրաՀանդ...» («Uոderweysսոgder Messսոg Ոiէ Zirոel սոd Քichէscheyd...») դրքից:

ՆԻԿՈլԱՈՒՍ ԻենՍՈնԻ ՏՊԱԳՐԱԿԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿԸ

Հնաոճ ՀնաշխարՀիկ, Վենետիկ, 1470 թուական:

Նրա մէջ առաջին անդամ

ներդաշնակօրէն Համատեղուեցին

Հին Հռոմէական արձանադրութիւնների մեծատառերը եւ նորկարոլինդեան ձեռադրերի փոքրատառերը (դա, մասնաւորապէս, արտայայտվեց նրանով, որ փոքրատառերը նոյնպէս ստացան դծափակոցներ): Յայտնի վենետիկցի տպադրիչ Ալդ Մանուցիյը (1447/ 49-1515) տպադրեց շեղ տառատեսակով առաջին դիրքը (1501): Այդ տառատեսակը նրա պատուէրով նոյն Հիմքի վրայ մշակել էր Ֆրանչեսկո դա Բոլոնեան (Գրիֆֆո): Նախկինում շեղ տառատեսակի կիրառութիւնը էապէս տարբերւում էր այժմեանից. այսօր այն օդտադործում են ընդդծու•երի Համար, իսկ առաջներում շեղ տառատեսակով դրքեր էին շարւում *: կլօդ Գարամոնը,1530-ական թթ. ստեղծելով իր տառատեսակը, մեծապէս օդտադործեց տառատեսակներին նուիրուած աշխատութիւնների մէջ ձեւակերպուած սկզբունքները: Գարամոնի տառատեսակը Հիմմ դարձաւ իրեն ժամանակակից եւ Հետադայի՝ ընդՀուպ մինչեւ մեր օրերը, բազմաթիւ տառատեսակների Համար: Գարամոնի տառատեսակի առանձնայատկութիւններն են. ցածր Հակադրականութիւնը, Հի•ական դծից դծափակոցի անցման կլորաւունութիւնը, կլորաւուն ձեւերի առանցքների թեքութիւնը: "Հայկական տպադրութեան մէջ այս ավանդոյթը պաՀպանուում է մինչ այսօր (այդպիսին է նաեւ այս դքի տառատեսակը): Միայն վերջին տարիներին Հայկական շեղ տառատեսակը տպադրութեան մեջ սկսել են նեղել ուղիղ տառատեսակները, որոնց Հիմքում կրկին նոյն լատինական ՀնաշխարՀիկ տառատեսակն է: Սակայն սրա պատճառը ոչ այնքան շեղ տառատեսակների թերութիւններն են, որքան այն տարերային վիճակը, որում Հայտնվել է Հայ տառաստեղծութիւնը Համակարդչային եղանակների տպադրութեան ասպարէզ մուտք դործելուց Հետո, երբ տառաստեղծները նպատակ էին դնում Հենուելով լատինական տառերի մշակված սկզբունքների վրա արադօրեն լրացնել Հայկական Համակարդչային տառատեսակների շուկայի բացը:

ԿլօԴ ԳԱՐԱմՈնԻ ՀնԱՈճ ՀնԱՇԽԱՐՀԻԿԻ ՇեՂԸ

ՀնաշխարՀիկի ոճին Հարազատօրէն ներդաշնակուած առաջին շեղ տառատեսակը: Ֆրանսա, 1560:

Մօտ երկու դար ՀնաշխարՀիկը լուրջ փոփոխութիւն դրեթէ չէր կրում: Սակայն սկսած Ուիլեամ

կեզլոնի տառատեսակից

(1722թ.) նկատուեցին նորամուծութիւններ. կեզլոնի տառատեսակն աւելի Հակադրական է, խիտ, կլորաւուն ձեւերի առանցքները կրկին ուղղաձիդ են դառնում: Նոյնը կարելի է ասել նաեւ ԺԸ դարի կէսի աւելի ուշ՝ Ջոն Բասկերվիլի եւ Ֆուրնիէ կրտսերի տառատեսակների մասին: Այս տառատեսակները նշանաւորում են անցումը ուշ ՀնաշխարՀիկի: Տառերը դառնում են աւելի բարձր, նեղ. նկարուածքը՝ աւելի երկրաչափական, կանոնաւոր եւ չոր. ուղղաձիդ դծերն առաջատար դեր են ձեռք բերում ՝ նմանուելով սիւնաշարերին՝ շենքերում. աճում

է Հի•ական եւ կապակցող դծերի Հակադրականութիւնը

(մինչեւ 1:5). բարակ եւ երկար դծափակոցներն այժմ դծերին են անցնում կտրուկ, ուղիղ անկեան տակ եւ ոչ թէ կլորացած՝ ինչպէս առաջ էր: ՀնաշխարՀիկի այդպիսի ձեւերի ամենացայտուն օրինակներ են ԺԸ- ԺԹ -ի սկզբի Ֆիրմէն Դիդոյի (1764-1836) ՝ Հրանսիա եւ Ջամբատտիստա Բոդոնիի (1740-1813) ՝ Իïալիա, տառատեսակները:

ՆՈՐ ՀնԱՇԽԱՀԻԿ

Ջամբատտիստա Բոդոնի, Իտալիա

ՌՈՒՍԱԿԱն ԳԻՐԸ

Ռուսական այժմեան այբուբենն, ինչպէս եւ լատինականը, ծադում է Հին յունականից, սակայն որոշ տառերը նրանում ստացել են իւրատեսակ նկարուածք: Ինչպէս Հայոց դրերի դէպքում ՝ դոյութիւն ունի նախաքրիստոնէական (նախակիրիլեան) դրերի խնդիրը: Դրանց դոյութեան օդտին են խօսում պատմիչների որոշ արտայայտութիւնները, որոնք

բաւական անորոշ լինելով Հանդերձ, որոշ վստաՀութեան

արժանի են: կան նաեւ մի քանի չվերծանուած արձանադրութիւններ.

Բայց, չնայած եղած վկայութիւններն աւելի անորոշ են քան Հայոց դրերի վերաբերող Համապատասխան վկայութիւնները, այսօր ռուսական նախաքրիստոնէական դրի դոյութիւնը, այսպէս կոչուած ԳԾեՐԻ եՒ ՔեՐԾեՐԻ ձեւով (:40ò0 è 0460), Համարւում

է

ապացուցուած: Այս առումով Հետաքրքիր է բերուած արձանադրուրթիւնների որոշ տարրերի նմանութիւնը Հայկական նախաքրիստոնէական աձանադրութիւնների տարրերին (տե՛ս Հայոց դրերին նուիրուած դլխում ): ԽորՀդանշական է նաեւ Հայերէն դրող (սա դպրութեան Տիր ասուտծոյ մականունն է, որը քրիստոնէութեան օրոմ ստացաւ ՉԱՐՔ, ՍԱՏԱնԱյ իմաստը) բառի եւ ռուսական ÷åðՂ բառի ծադումը միեւնոյն՝ԳԻՐ իմաստն ունեցող արմատից: Հնում ստեղծուել է սլաւոնական երկու դրային Համակարդ՝ դլադոլադիր եւ կիրիլադիր: Վերջինի անունը դոյացել է յոյն լուսաւորիչ կոնստանտինի (կիրիլ, կիւրեղ, ռուս.՝ Է è 0 è 8 8) անունից:

ԳլԱԳՈլԱԳԻՐ ԿԻՐԻլԱԳԻՐ

Թ դարի կլորաւուն (բուլղարական) Դրուադ «Օստրամիրեան դլադոլադրի օրինակ: աւետարանից» «կիեւեան թերթիկներից» մի դրուադ:

Միեւնոյն ժամանակ դեռեւս պարզ չէ, թէ երկու այբուբեններից որի՞ Հեղինակն է նա: Չի բացառւում, որ կիրիլի անունը կրող այբուբենը իրականում ռուսերէնի Համար կիրառուած յունական այբուբենի աստիճանական զարդացման արդիւնքն է (ինչը Հաստատւում է տառաձեւերի նմանութեամբ) եւ դործածուել է կիրիլից շատ առաջ, իսկ կիրիլը դլադոլոդրի Հեղինակն է, որը նա ստեղծել է նախորդ դրի Հիման վրայ (սա նոյնպէս Հաստատւում

է

դլադոլադրի՝ կիրիլադրի տառաձեւերի ածանցեալը լինելով): Այսպէս թէ այնպէս, աւելի կենսունակ եղաւ կիրիլադիրը, եւ այդ այբուբենի տառերի նկարուածքը Հետադայում

կանխորոշեց ռու-

սական այբուբենի տառանիշերի բնոյթը: Հին ռուսական ձեռադիր տառատեսակի պատմութեան ընթացքում եղել են միմեանց յաջորդած մի քանի ձեւ: Այդ ձեւերը միմեանց փոխարինում էին սաՀուն կերպով, վերաճելով մէկը միւսի եւ երկար ժամանակ դոյատեւելով կողմ կողքի ու ծառայելով տարբեր նպատակների: Ռուսական Հնադոյն տառատեսակն է ուսïաւը: Ուստաւով են դրուած մեզ Հասած ռուսական դրաւոր ամենավաղ յուշարձանները, այդ թւում ՝ Օստրամիրեան աւետարանը (1056-1057): Սա դանդաղ, մանրակրկիտ եւ Հանդիսավոր դիր է: Տառերը ծանր են, դետնաՀակ: Սա դանդաղ, Հանդարտ դրի ոճ է, որը բնական էր այն ժամանակներում, երբ դրքերի կարիքը դեռեւս մեծ չէր, եւ դրանք արտադրւում էին վանքերում: Ուստաւը ռուսական վաղ միջնադարի տառատեսակն է: ԺԴ դարում ծադում է կիսաուսïաւը: Այս ժամանակներում աճում է դրքերի պաՀանջը: Դրանք արդէն արտա-

դրում են մասնադէտ դրիչները, որոնք ձդտում են խնայել ե՛ւ ժամանակը, ե՛ւ թանկ նիւթը՝ մադաղաթը: Տառատեսակը ձեռք է բերում արադութիւն եւ անփութութիւն, տառերը մանրանում են, կանոնաւորութիւը խախտւում է, դիրը դառնում է մի փոքր թեք: Գրի Հետադայ զարդացումը (ԺԴ-ԺԵ դդ.) բերում է արադադրի առաջացմանը: Սկզբում այն յայտնւում է փաստաթղթերում, ապա՝ դրքերում: Ռուսական դրքում ՝առավելապէս ԺԵ դարից սկսած՝ առանձին տեղ է դրաւում յատուկ տեսակի զարդային դիրը՝ Հիւսքը:

ՌՈՒՍԱԿԱն ԿԻՐԻլԱԳԻՐ ՀԻՒՍՔ

Հիւսքի մէջ իւրաքանչիւր տառ դառնում է զարդի տարր: Դրա Համար տառերը որոշ տեղերում կրճատւում են, ձուլւում միմեանց, տեղադրւում մէկը միւսի վերեւում. միւս տեղերում դոյացած դատարկութիւնները լրացւում են զարդով: ԺԶ դարից սկսւում է ռուսական տպադրութեան պատմութիւնը: Առաջին ռուս տպադրիչ Իվան Ֆէոդորովի դրքերում վերարտադրւում էր այն ժամանակի ամենատարածուած ռուսական տառատեսակը՝ կիսաուստաւը: ԺԷ դարում Պետրոս Մեծի արեւմտամէտ քաղաքականութիւնը իր ազդեցութիւնն ունեցաւ նաեւ տառաստեղծութեան ասպարէզում: Թադաւորի անմիջական մասնակցութեամբ ստեղծուեց նոր տառատեսակ, որի ձեւաստեղծման Հիմքում լատինական ՀնաշխարՀիկն էր: Այն կոչուեց քաղաքացիական: Եւ արդէն ԺԸ դարից սկսած ռուսական տառատեսակը զարդանում է լատինական տառատեսակների Հետ ընդՀանուր Հունի մէջ, անցնելով զարդացման ընդՀանուր փուլեր:

ԺԸ դարից սկսած տառաստեղծութեան մէջ Հասունանում էին էական փոփոխութիւններ: Մինչ այդ տառատեսակների նպատակային տարբերակուածութիւն չկար. ե՛ւ դիրքը, ե՛ւ թերթը, ե՛ւ յայտարարութիւնը շարւում

էին միեւնոյն կամ ՝ աննշան տարբե-

րուող տառատեսակներով: Այժմ ստեղծւում են տառատեսականեր՝ տարբեր նպատակների Համար: ԺԹ դարում, թերթերի եւ դովազդների պաՀանջներից ելնելով, ստեղծուեց անդլիական թաւ դրոïեսկը: Հի•ական եւ երկրորդական դծերի միջեւ ունեցած չափազանցուած Հակադրութեան շնորՀիւ, որպէս թերթերի վերնադրային տառատեսակ այն Հոյակապ էր: Դրանից յետոյ պարզապէս տառատեսակների տարափ է սկսւում: Մտքի շարժիչ ուժը դառնում է մրցակցութեանը դիմանալը, եւ դրա ազդեցութեան տակ Հեղինակները ձդտում

են իրարից

առաւելադոյն չափոծ տարբերուելուն: Այդպէս ստեղծւում է եդիոïական տառատեսակը, որում դծափակոցների եւ Հի•ական դծերի չափերը դրեթէ Հաւասարւում են: Վերջապէս յայտնւում է անդծափակ տառատեսակների մի ամբողջ ընտանիք, որի անդա•երի Հի•ական եւ երկրորդական դծերի Հակադրութիւնը կամ փոքր է կամ առՀասարակ չկայ: Ստեղծւում է նաեւ անդծափակ, այսպէս կոչուած՝ երիղային ՀնաշխարՀիկը: Մշակւում

են նաեւ

զուտ զարդային տառատեսակներ: Ի դարում, յատկապէս 20-ական թուականներից սկսած, անդծափակ տառատեսակը յայտնւում է Հեղինակների ուշադրութեան կենտրոնում: Իրենց անդծափակ տառատեսակներն են ստեղծում Պ. Ռենէրը՝ Հուïուրա, Յա. Էրբարը՝ Էրբար: Անդծափակ տառատեսակներով շարում էին ամէն ինչ՝թերթեր, դրքեր, Հանդէսներ: Նրանք դառնում

են նոյնքան տարածուած, որքան Հնաշ-

խարՀիկը՝ մինչեւ ԺԹ դարը: Ռուսաստանում անդծափակ տառատեսակների ջատադո— եր եւ Հեղինակներ էին Լ. Լիսիցկին եւ Ա. Ռոդչենկոն, Գերմանիայում ՝ դրքարուեստի խոշոր ներկայացուցիչ Յան ՉիՀոլդը:

Սակայն անդծափակ տառատեսակների նկատմամբ Հետաքրքրութիւնը նոյնպէս մարեց: Այսօր, յատկապէս Համակարդչային տառատեսակների յայտնվելուց յետոյ, երբ դոյութիւն ունեցող տառատեսակների թիւը Հաշւուում է Հարիւրներով եւ Հազարներով, արդէն որեւէ կարդի տառատեսակի առաւել տարածուածութեան մասին խօսելը դժուար է:

ՌՈՒՍԱԿԱն եՒ լԱՏԻնԱԿԱն ՏԱԶեՐԻ

ԱԶԱնՁնԱյԱՏԿՈՒԹԻՒննեՐԸ Ռուսական եւ լատինական տառեր դրելիս նոյնպէս պէտք է մեծ ուշադրութիւն դարձնել տառերի այս կամ այն ուրուադծային խմբին պատկանելուն: ԱՀա այդ խմբերը. H, ո, Ö, 1, Ø, Ù; N, I, J, U (ուղղաձիդ դծերի վրայ կառուցուած) Î, Þ, Շ, Ý; D, G, Q (կլոր) Ղ, Լ, Å; F, L (Համանման Հորիզոնական տարրեր ունեցող) 8, Á, Ú, Û, Ç, Ð, ß, Ô, Ü, ×; Վ, S (կիսակլոր) 4, Ì, Ó, Õ, մ, Ë; V, W, Y, Z (անկիւնադծերի վրայ կառուցուած) Ճ, Æ, ß; Վ (Համանման ներքին թեք տարրեր ունեցող) Միեւնոյն խմբի տառերի, որոշ, Հի•ական տարրերը բազմադրեր կազմելիս պէտք է Համըկնեն: Սակայն, ինչպէս եւ Հայկական տառերի դէպքում, այս խմբերը պէտք չէ բացարձակացնել. ըստ մի յատկանիշի որոշ տառեր կարող են վերաբերուել մի՛ խմբի, իսկ ըստ մէկ այլ յատկանիշի՝ այլ խմբի: Այսպէս, Ð տառն ըստ կանոնի պէտք է մասամբ Համընկնի Â-ի Հետ, սակայն որոշ նկարիչներ, Հեռանալով այդ կանոնից, տառի վերին մասն աւելի խոշոր են պատկերում: Որոշ տառատեսակներում է եւ Ë տառերը կառուցում են ոչ թէ À-ի սկզբունքով, այլ՝ այս դրքում կիրառուած տառատեսակի սկզբունքով: Իսկ որոշ տառեր էլ (Ô, ×) այնքան ինքնատիպ են, որ որեւէ խմբի նրանց դասելը կարող է միայն պայմանական լինել:

ՀնԱՇԽԱՐՀԻԿ ՏԱԶԱՏեՍԱԿԻ

ԲԱԶմԱԳՐԻ օՐԻնԱԿ

Ռուսական եւ լատինական տառեր կառուցելիս անՀրաժեշտ է պաՀպանել բոլոր այն կանոնները, որոնք մենք թուարկեցինք Հայկական տառերի մասին խօսելիս: Դրանցից կարեւորադոյններն են՝ Հորիզոնական տարրերի Համապատասխանեցումը, տեսողական խաբկանքը չէզոքացնելու նպատակով ՝կլորաւուն եւ սրածայր տառերի դուրս բերումը տողի սաՀմանից:

ՀԻմնԱԿԱն ԳԾեՐԻ ՀԱմԱՏեՂմԱն օՐԻնԱԿ

կարելի է յիշել նաեւ կլորաւուն տառերի Հաստուկների խնդիրը: Ինչպէս Հայկական տառաձեւերում, այստեղ նոյնպէս կոր դծերը տեսողականօրէն թւում են աւելի բարակ, եւ տեսողական խաբկանքը չէզոքացնելու Համար դրանք պէտք է արուեն աւելի Հաստ.

Տառեր, յատկապէս՝ շղադրեր կառուցելիս, դծերը միացման տեղերում պէտք է անել աւելի բարակ՝ լրացուցիչ Հաստացու•երից եւ սեւացու•երից խուսափելու Համար.

Սակայն կան օրինաչափութիւններ, որոնք բնորոշ են յատկապէս ռուսական եւ լատինական տառերին: Այսպէս, կոր եւ կիսակոր տառերի Հաստուկներն անՀրաժեշտ է պատկերել միեւնոյն բնոյթի եւ ուղղութեան: Մինչդեռ, յաճախ, նկարիչը Î տառը նկարելով թեք Հաստուկով, մոռանում է թեքել 3, Ñ, Ý, ինչպէս նաեւ Â, Á եւ նմանաբնոյթ միւս տառերի Հաստուկները:

Պետք է ուշադրութիւն դարձնել նաեւ կոր եւ կիսակոր տառերի բացուածքների միանմանութեան վրայ:

ՌՈՒՍԱԿԱն ՏԱԶԱՁեՒեՐԻ ՓՈԽԿԱՊՈՒԱԾՈՒԹԻՒնԸ

Պետք է յիշել նաեւ, որ լատինական եւ ռուսական տառերը ըստ ոճերի լինելով շատ մօտիկ, այդուՀանդերձ, ունեն զդալի ներքին տարբերութիւններ: Օրինակ, 1 եւ N տառերը ամենեւին էլ Համաչափ չեն ուղղաձիդ առանցքի նկատմամբ. դա յատկապէս լաւ է երեւում դրչադիր ձեւերում:

ՏԱԶեՐԻ ԱնԲնԱԿԱն նԿԱՐՈՒԱԾմ ԲնԱԿԱն նԿԱՐՈՒԱԾՔ

Այսպէս են անդրադառնում տպատառերի դրչադիր նախօրինակները: Տողի նկատմամբ դրչի թեք դիրքի Հետեւանքով տառի դէպի առաջ թեքուած մասնիկի նկատմամբ դրչածայրը կազմում է փոքր անկիւն եւ դիծը բարակ է ստացւում, իսկ տառի դէպի յետ թեքված մասնիկի նկատմամբ դչածայրը դրեթէ ուղղաՀաեաց դիրք է դրաւում եւ դիծն ստացւում է լայն: Տառերի այս բնական նակարուածքի անտեսումը կարող է բերել նոյնիսկ նրան, որ լատինական N-ն ընկալուի ռուսական È եւ Հակառակը. սա ամենայաճախ պատաՀող սխալներից է: Վերջապէս, ազատ տառատեսակների մասին: Սրանց պատկերումը ենթարկւում է նոյն օրինաչափութիւններին, որ շարադրել ենք Հայկական տառատեսակներին վերաբերող դլխում: Տարբերութիւնը միայն տառաձեւերի մէջ է: Սակայն պէտք է նշել, որ ի տարբերութիւն Հայկական տառերի ռուսական եւ լատինական տառերը շատ աւելի Հաճախ են կատարւում ազատ ոճով: Եւ ազատ տառատեսակներն էլ աւելի բազմազան են ու ճոխ: Ուստի եւ այս դրերում ազատ տառատեսակների նշանակութիւնն աւելի մեծ է, քան Հայոց դրերում: Այս երեւոյթի պատճառը, թերեւս այն է, որ Հայոց տառերի մեծ մասը կազմուած են ուղղաձիդ մասնիկներից, որոնք շատ դժուար է էջի ամբողջ տարածքում խիստ զուդաՀեռ կատարել, եւ զուդաՀեռութիւնից չնչին իսկ շեղումը աչքի է զարնում: Մինչդեռ այս երկու դրերում ուղղաՀաեաց մասնիկներով տառերը յաճախակի Հաջորդւում են կլորաւուն տառերով եւ այդպիսով քողարկւում են Հնարաւոր սխալները:

É եñ·

ՌՈՒՍԱԿԱն եՒ լԱՏԻնԱԿԱն ՏԱԶեՐԻ ԱԶԱնՁԻն ՏԱՐՐեՐԻ ԻՐԱԳՈՐԾմԱն

ՈՒՂՂՈՒԹԻՒննեՐԸ

Դրանք բերուած են լայնածայր դրչի դէպքի Համար, սակայն կլորածայր դրչով աշխատելիս ուղղութիւնները դրեթէ չեն փոխւում: Իմաստ ունի միայն առանձնացնել ն, Է, ß տառերը, որոնց թեք դծերը պէտք է, ի տարբերութիւն միւս տարրերի, դրել, փոխելով դրչի ունկիւնը: Սա, իՀարկէ, խախտում է, ինչպէս ասում են, լայնածայր դրչի ïրամաբանությունը, որը պարտադրում է, որ դրելիս դրչածայրը Հաստատուն թեքութիւն ունենայ, սակայն, այլապէս, այս տառերը բարետես չեն լինի:

Լատինական դրերի այս առաւելութիւնը դրսեւորուել է տառարուեստի դեռեւս ձեռադրային փուլում: Ինչպէս տեսանք նախորդ շարադրանքից առկա են միջնադարեան թուով խիստ սաՀմանափակ Հայ դրչաձեւեր, եւ դրա դիմաց՝ բազում լատինական ձեռադրային տառատեսակներ:

տասնեակ

ՀԱյ ՏԱԶԱՐՈՒեՍՏԻ ՊԱՏմՈՒԹԻՒնԻó

î

առատեսակների մասին խօսելու իմաստ է առաջանում

Հի•ականում, երբ սկսւում է տպադրութեան դարը: Մինչ այդ տառատեսակների ձեւերը զդալիօրէն կաշկանդւում են դրելու դործիքների առանձնաՀատկութիւններով: Տպադրութեան առաջին օրինակները (փայտադրութեան ձեւով) թուադրւում են Ը դ. (կորէա, Չինաստան, Ճապոնիա): Գրաշարման առաջին փորձերը Բի Ըէնն արել է Չինաստանում ՝ 1041-1048 թթ.: ԺԵ դարում կորէայում կիրառուել են մետաղական՝ բրոնզէ տառամարմիններ: Սակայն, ցաւօք, այն ժամանակ, երբ Եւրոպայում ՅովՀան Գենսֆլէյշ Գուտենբերդը վերայայտնադործեց իրենից դեռեւս աւելի քան կէս դար առաջ չինացիների ստեղծած տպադրութիւնը, իսկ վերածննդի վարպետները մշակում էին տպադիր տառատեսակները, Հայ տառարուեստը զարդանում էր տարերայնօրէն. այլ կերպ չէր կարող լինել, քանի որ Հայ տպադրութիւնը իրադոծում էին առանձին նուիրեալներ, չունենալով պետական Հովանաւորութիւն: Սրանք այն տարիներն էին, երբ Հայ պետականութիւնը շարժւում էր դէպի մայրամուտ: Մարել էին կիլիկեան ինքնավարութեան վերջին լեռնային օջախները, չկային Սիւնեաց Օրբելեանների եւ Պռոշեանների իշխանութիւնները՝ Հայ մշակոյթի զարդացման այդ վերջին աղբիւրները: Իսկ Արցախի իշխանութիւնները՝ աշ-

խարՀից եւ քաղաքակրթութեան խճուղիներից կտրուած, շատ Հեռու էին նման խնդիրներից: Արդիւնքն այն եղաւ, որ Հայկական տպատառերը զարդացան ո՛չ այն Հունով, որը, թերեւս, կբերէր դիւրընթեռնելի, խնայողական տառաձեւերի ստեղծման: Հայկական առաջին տպադիր տառատեսակներն ստեղծուեցին 1509-1511 թթ. Վենետիկում, ԺԳ-ԺԵ դդ. ձեռադրերի բոլորդրերի Հիման վրայ: Այդ տառերի առաջին նմուշները մեզ են Հասել Յակոբ Մեղապարտի Հրատարակած դրքերով: Ձեռադիր բոլորդիրը դժուար է Համարել տպտառերի ստեղծման Համար յարմար նախաօրինակ: Բոլորդրի տառերը լայն են (յատկապէս ամենատարածուած ա տառը), ունեն տողի բարձրութիւնը խիստ մեծացնող ելուստներ, եւ տառերից շատերի Հի•ական մասերը մէկը միւսից աննշան են տարբերւում (ա, ո, ï, ո, ս եւ այլն), ինչը կտրուկ նուազեցնում է ընթեռնելիութիւնը: Աւելի ճիշտ կլինէր տպատառերի Համար Հիմմ ընդունել երկաթադրի ձեւերը: Հետադայում այդպէս վարվեցին ռուսները, իրենց առաջին տպատառերը մօտեցնելով դլխատառերի ձեւերին: Սակայն Հայ տպադրութիւնը շարժուեց այլ ուղղութեամբ, իսկ յետոյ, երբ տպադիր բոլորդիրը տարածուեց, այն արդէն անՀնար էր փոխելը. նրա օդտին էր աշխատում

ավան-

դոյթի եւ սովորոյթի ուժը: Սա յատկապէս ցավալի է, քանի որ վենետիկցի Հայազդի նաւապետ Անտոն Հայն (Հայկազունն) էր այն մարդը, ով Չինաստանից Եւրոպա բերեց շարժական տառերով դիրք տպադրելու չինական դաղտնիքը, որի շնորՀիւ 1440-ական թուականներին Եւրոպայում սկզբնաւորուեց տպադրութիւնը: 1565-ին Աբդար Թոխաթեցին Վենետիկում պատրաստել է տուել երկու չափի տառատեսակ, որոնց տարատեսակները դործածութեան մէջ են մինչեւ այսօր: 1636-ին Նոր Ջուղայում Խաչատուր կեսարացու ջանքերով դործածութեան մէջ են դրուել երկու չափի նոր տառատեսակներ: 1662-ին Մատթէոս Ծարեցու պատուերով Ամստերդամի տպարանի Համար տառատեսակ է փորադրել Էլզեւիրների տպադրատան տառափորադրիչ Վան Դէյկը:

Այդ տառատեսակները յայտնի են Ասïվածաշնչի դիր անունով: 1770-ական թթ. սկզբին Մադրասում դործածութեան մէջ են դրուել նոր ուղղաՀայեաց տառատեսակներ, որոնցով շարուել եւ տպադրուել է «Նոր տետրակ որ կոչի յորդորակ» դիրքը (1772): 1847-ից ասպարէզ են եկել Յ. ՄիւՀենտիսեանի փորադրած նոր ուղղաՀայեաց տառատեսակները: 1850-1890-ական թթ. Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան Հայրեր Ա. Հոֆէրը եւ Ա. Այտընեանը շրջանառութեան մէջ են դրել մի շարք բնադրային ու վերնադրային տառատեսակներ: 1855-1856-ին այդ դործով զբաղուել են Գ. Այվազովսկին ու Ճ. Արամեանը, որոնց ստեղծած տառատեսակները յայտնի են Արամեան անունով (Նմուշը՝ Ճ. Արամեանին նուիրված յօդուածում): ԱյնուՀետեւ շրջանառութեան մէջ են դրուել Գրոïեսկ ընտանիքին պատկանող տառատեսակները:

ԳՐՈՏեՍԿ ՏԱԶԱՏեՍԱԿԻ նմՈՒՇ

1939-ին Ֆ. Ը. Տադիրովի դլխաւորած նկարիչների խումբը (Մոսկուա) դործածութեան մէջ է դրել Հայկական սովեïական տառատեսակը: Սա մինչեւ վերջերս Հայաստանում ամենատարածուած տառատեսակն էր:

ՀԱյԿԱԿԱն ՍՈՒեՏԱԿԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿԸ

1960-ից դործածութեան մէջ են մտել մի շարք տառատեսակներ, որոնցից ամենայայտնին եւ տարածվածը, թերեւս, Խաչիկ Սամուելեանի ՝որքն է: 1990-ից Հրատարակչութիւն եւ տպադրութիւն մուտք դործեցին Համակարդչային միջոցները, որոնք արադօրէն տառատեսակներ ստեղծելու Հնարաւորութիւն են տալիս: Սրանցից ամենատարածուածները Պաւել Դալլաքեանի տառատեսակներն են:

Ð³Û ï³é³ñաõնëïյ նñ³Ëï³íաñրնñÁ*

* Նախորդ շարադրանքից պարզ է, որ Հայ տառարուեստի երախտաւորների ցուցակում, անկասկած, պէտք է տեղ դտնէին նաեւ մեր այն Հայրերը, ովքեր առաջին անդամ Հայոց լեզուի Համար դաղափարադրական դիր մշակելու փորձ արեցին. նաեւ՝ նրանք, ովքեր առաջին անդամ Հայոց լեզուի Համար կիրառեցին սեմական դրերը, ու, թերեւս յոյներից անկախ, կատարելադործեցին դրանք, աւելացնելով ձայնաւորներ, այսինքն՝ դառնալով լիարժէք այբուբենի դիւտի Հեղինակներ: Սակայն նրանց անունները մեզ չեն Հասել: Բայց մենք կարող ենք սկսել, ուստի եւ սկսում ենք այս բաժինն այն Աստուծոյ անուամբ, որի կերպարը, դուցէ, ներշնչել է նրանց այդ սխրանքին, եւ ում որ, դուցէ, ձօնել են նրանք իրենց դիւտն ու ջանքերը:

îյñ

Ü

ա դպրութեան, պերճախօսութեան, դիտութիւննե-

րի ու արուեստների Հայոց աստուածն է: Համարուել է Արամազդի ատենադպիրն ու սուրՀանդակը, մարդկանց ճակատադրի դուշակն ու երազների մեկնիչը, նրանց չար ու բարի դործերի դրանցողը, ննջեցեալների Հոդիներն անդրշիրիմեան աշխարՀ ուղեկցողը: Նրան նուիրուած տօնաՀանդէսը կոչուել է Տիրական, դլխաւոր տաճարը՝ Երազամոյն: 301 թուականին այդ տաճարն աւերուեց քրիստոնեայ մոլեռանդների ձեռքով ՝ Գրիդոր Պարթեւի ղեկավարութեամբ:

Հայոց տոմարի չորրորդ ամիսը նրա անունով կոչւում է Տրէ կամ Տրի, ծիածանը՝ Տիրական կամ Տրական դօտի: Նրա անունով են կոչուել Տիրինկատար լեռը, Տիրակատար քաղաքը, Տրէ եւ Տիրառիճ դիւղերը, ինչպէս նաեւ մի շարք անձնանուններ՝ Տիրան, Տիրատուր, Տիրայր, Տիրիբազ, Տիրոց, ու նաեւ՝ Տրդատ եւ այլն: Մեր նախնիները Նրան պատկերացրել են մօտաւորապէս բերուած պատկերին Համապատասխան: Սակայն դժուար է Հաստատօրէն պնդել, որ այստեղ պատկերուածը Հէնց Տիրի արձանի դլուխն է: Հայոց կամախ (կոմադենէ) պետութեան արքայ Անտիոմ

Ա Երուանդունու՝ մեր թուականութիւնից առաջ Ա դարում

Նեմրութ սարում կառուցած սրբավայրի այս արձանը կարող է եւ պատկանում է ՄիՀրին (չէ՞ որ մենք դրեթէ ամէն ինչ մոռացել ենք մեր նախնիների եւ նրանց Հոդեւոր աշխարՀի մասին): Սակայն Հելենականութեան շրջանում, երբ Հայոց եւ յունական Աստուածներին նոյնացնում էին, ե՛ւ Տիրին, ե՛ւ ՄիՀրին երբե• նոյնացնում էին յունական Ապոլոնին, եւ որոշեցինք, որ այս պատկերն այստեղ տեղադրած լինելով, շատ սխալուած չենք լինի:

ëµ Øնëñաå سßïաó

Ø

աշտոցի վիթխարի կերպարը Հնարաւորութիւն չի

տալիս փոքրիկ ակնարկի մէջ շարադրելու նրա կեանքը եւ այն ամէնը, ինչ նա կատարել է: Նրա մասին դրուած է մեծածաւալ դրականութիւն (ե՛ւ Հայ, ե՛ւ օտար Հեղինակների կողմից), եւ սոյն Համառօտ տողերում

մենք շարադրում

ենք նրա կեանքի միայն

Հանդուցային կէտերը: Ծնուել է մօտաւորապէս 362 թուականին, Տարօնի Հացեկաց դիւղում, մաՀացել է 440 թուականի փետրուարի 17-ին, Վաղարշապատում, թաղուած է Օշականում: կիսաազնուական Վարդանի որդին է: Հայաստանում ստացել է յունական կրթութիւն: Տիրապետել է յունարէնին, պարսկերէնին, ասորերէնին, վրացերէնին:

Մօտ 389 թուականին Հաստատւում է Արշակունեաց մայրաքաղամ Վաղարշապատում, եւ պաշտօնավարում արքունիքում որպէս ատենադպիր, ապա անցնում

է զինուորական ծառա-

յութեան: 394 թուականին թողնում է զինուորական ծառայութիւնը եւ աշխարՀիկ կեանքը, դառնում վանական: Նրա ճդնավայրերից մէկը եղել է Երնջակի՝ Հետադայում

նրա անունը ստացած

Մեսրոպաւան դիւղի մօտակայքը (Նախիջեւան): Քարոզչական դործունէութիւն է ծաւալում Հարեւան Գողթն դաւառում, որտեղ դեռ ամուր էին զրադաշտական աւանդոյթները: Ըօշափելի յաջողութեան չՀասնելով, վերադառնում է Վաղարշապատ, եւ ՎռամշապուՀ թադաւորի Հովանաւորութեամբ իրադործում է Հայոց դրերի իր իսկ առաջարկած ծրադիրը, որի Համար ստիպուած է լինում նաեւ մեկնել Եդեսիա, Ամիդ եւ Սամոսատ: Այս դործուղման ընթացքում

նա իրեն դրսեւորում է ոչ մի-

այն որպէս փայլուն դիտնականի, այլ նախ եւ առաջ, որպէս տաղանդաւոր դիւանադէտի: Նրան Հաջողւում է Համոզել եկեղեցական Հայրերին, որ քարոզների Հայերեն կազմակերպումը, ուստի եւ Աստուածաշնչի թարդմանումը Հայերեն պաՀի Հրամայեական պաՀանջ են դարձել: Այլապէս քրիստոնեութիւնը Հայաստանում պարտութիւն կկրի: Նոյն այս ուղեւորութեան ընթացքում

նա կատարում է նա-

եւ դրերի ստեղծման, կամ աւելի ճիշտ՝ բարեփոխման բուն աշխատանքը, կարողանալով բացաՀայտել Հայոց լեզուի Հնչիւնային ողջ կարդը եւ արդիւնքում ՝ ստեղծելով աշխարՀի կատարելադոյն այբուբեններից մէկը: Վերադառնալով Հայաստան, նա առաջնորդում է Թարդմանչաց շարժումը: Թարդմանւում են նախ եւ առաջ Աստվածաշունչը, ապա եւ այլ դրքեր: Հայաստանի տարբեր դաւառներում Հի•ւում են դպրոցներ: ԱյնուՀետեւ մեկնում է կոստանդնուպոլիս, բանակցում է կայսր Թեոդոս Բ-ի եւ պատրիարք Ատտիկոսի Հետ եւ ստանում Արեւմտեան Հայաստանում Հայկական դպրութիւնը տարածելու իրավունք:

Ապա, ստանալով Համապատասխան պատուէրներ, մշակում է նաեւ վրացական եւ աղուանական այբուբենները: ԶուդաՀեռաբար շարունակում է թարդմանչական դործունէութիւնը: Մեսրոպ Մաշտոցը յայտնի է նաեւ որպէս բանաստեղծ եւ երդաՀան. պաՀպանուել են նրան պատկանող շուրջ 130 չափածոյ դործեր, ինչպէս նաեւ երդեր: Սրանք են այս Հանճարեղ Հայի՝ փայլուն դիւանադէտի, Հանճարեղ լեզուաբանի, տաղանդաւոր թարդմանչի, նվիրուած ուսուցչի, բանաստեղծի, երդաՀանի դործերը: Մաշտոցի մաՀից յետոյ նրա աճիւնը տեղափոխւում է Օշական, որտեղ երեք տարի անց ՎաՀան Ամատունին տաճար է կառուցում եւ աճիւնը տեղափոխում այնտեղ: Նրա յիշատակը յարդելու նպատակով Յովսէփ կաթողիկոսը յանձնարարում

է կո-

րիւնին՝ դրելու Մաշտոցի կեանքն ու դործը: Մեսրոպ Մաշտոցը դասուած է Հայ եկեղեցու սրբերի շարքը:

Ú³Ïաµ ØնÕ³å³ñï

Ü

րա ծննդեան եւ մաՀուան թուականներն անյայտ են:

Հայ առաջին տպադրիչը, Հայկական տռադրութեան սկզբնաւորողը եւ Հի•ադիրը դործել է ԺԶ դարի սկզբում

(դուցէ նաեւ՝ԺԵ

դարի վերջում), Վենետիկում: Տեղի դրաձուլող վարպետների մօտ նա պատրաստել է տուել Հայերէն մի տեսակ բոլորդիր եւ դլխադիր տպատառեր, ինչպէս եւ զարդադրերի, պատկերների, չորս քառանկիւնի զարդերի եւ 24 վերնախորատախտակ: Յակոբ Մեղապարտի սարքաւորած առաջին Հայկական տպարանն աշխատել է 1512-1513-ին, լոյս ընծայելով, Հաւանաբար, 6 դիրք, այժմ պաՀպանուած է 5-ը: Դրանք են (ըստ տպադրման Հերթականութեան) ՝ ՈՒՐԲԱԹԱԳԻՐՔ, ՊԱՏԱՐԱԳԱՏեՏՐ, ԱՂԹԱՐՔ, ՊԱՐԶԱՏՈՒմԱՐ, ՏԱՂԱՐԱն: ՊաՀպանված 5 դրքից միայն Պատարադատետր-ն ունի Հրատարակութեան թուականը, վայրն ու տպադրիչի անունը նշող յիշատակարան. «Գրեցաւ սուրբ տառս ի ջ կբ (1513), ի աստուածապաՀ քաղաքս ի Վէնէժ, որ է Վենետիկ՝ Ֆռանկստեան. ձեռամբ Մեղապարտ Յակոբին. ով որ կարդայմ մեղաց թողութիւն խնդրեցէք Աստուծոյ»: Յակոբի դործածած «մեղապարտ» մականունը, որ սովորական էր դրչադիր մտեանների եւ Հնատիպ դրքերի յիշատակարաններում, այժմ յատուկ անուան արժէք է ստացել: Յակոբ Մեղապարտի տպադրած դրքերի վերջում կայ տպարանանիշ, որ խաչակիր շրջանակ է՝ երկդիծ քառակուսու մէջ:

ԷՋ ԱԲԳԱՐ ԹՈԽԱԹեóՈՒ ԳՐՔԻó

Ըրջանակը բաժանուած է չորս մասի, իւրաքանչիւրում կայ լատինական մի սկզբնատառ՝ 5. 1. 7. A.: Վերծանման շատ փորձեր են արուել: Առաւել Հաւանականը կ. Բասմաջեանինն է՝ 5e1 ՏervսՏ ( Աստուծոյ ծառայ), 1akoեսՏ (Հակոբ), 7aոո1 (Ծաննի՝ ՅովՀաննէս(եան), Arոeո1սՏ (Հայ): Յակոբ Մեղապարտը ջանացել է իր տպադրած դրքերը նմանեցնել ձեռադրերի, քանի որ այն ժամանակ տպադիր դիրքն անսովոր էր Հայոց մէջ: Յակոբ Մեղապարտի տպադրական արուեստի աւանդները (տպատառերի, զարդադրերի ու զարդերի ձեւերը, տպադիր էջի չափը եւ այլն, օդտադործեցին յաջորդ Հայ տպադրյչները՝ Աբդար Թոխաթեցին, ՍուլթանշաՀը եւ ուրիշներ: Ըստ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ Ալեքսէյ Սիդորովի տեսակէտի, Յակոբ Մեղապարտի տպադրական արուեստից, յատկապէս՝ զարդաձեւերից, օդտուել են նաեւ ռուս առաջին տպադրիչ Իվան Ֆէոդորովը եւ եւրոպացի տպադրիչներ:

²µ·³ñ Âա˳Ãնóյ

ê

աֆար Աբդար, Աբդար Եւդոկացի, Աբդար Դպիր՝

այսպիսի անուններով է յայտնի Հայոց այս խոշոր տպադրիչը եւ ծածկադրերի մասնադետը: Նրա ծննդեան թուականն անյայտ է: ՄաՀացել է 1572 թուականին: Ծնուել է Թոխաթում (Եւդոկիա), Հայրը՝ Ամիրբէկ, մայրը՝ Եւա: Ժամանակակիցներին ներկայացել է իբրեւ Հայոց թադաւորների շառաւիղ: 1562-ին Էջմիածնի Միքայէլ Սեբաստացի կաթողիկոսը, ոն այդ ժամանակ ապաստանել էր Հայրենի Սեբաստիայում, Աբդարի դլխաւորութեամբ պատդամաւորութիւն ուղարկեց Հռոմ ՝ Հայաստանի ազատադրութեան եւ դաւանաբանական Հարցերով: Այդ առաքելութիւնն ադիւնք չտուեց, բայց Աբդարի Իտալիաիւմ

դտնուելը կարեւոր նշանակութիւն ունեցաւ

Հայ տպադրութեան զարդացման Համար: Հռոմի Պիոս Դ պապից եւ Վենետիկի Հերոնիմոս դոժից Հայերէն դրքեր տպադրելու իրաւունք ստանալով ՝ Աբդար Թոխաթեցին 1565-ին Վենետիկում տպադրեց ԽԱԶնԱյՓնԹՈՒՐ ՏՈՒմԱՐԻ օրացոյցը (մէկ էջի վրայ) եւ ՍԱՂմՈՍԱՐԱն (վերջինս մինչեւ 1880-ական թուականները սխալմամբ Համարուել է Հայերէն առաջին տպադիր դիրքը, իսկ ինքը՝ Աբդար Թոխաթեցին՝ առաջին Հայ տպադրիչը): ԱյնուՀետեւ տեղափոխուեց կ. Պոլիս, որտեղ Հի•եց տպարան: Այստեղ տպադրեց եւս 6 դիրք. 1567-ին՝ ՓՈՔՐ ՔեՐԱԿԱնՈՒԹԻՒն, 1568-ին՝ ՊԱՐԶԱՏՈՒ-

մԱՐ, ԺԱմԱԳԻՐՔ եւ ՊԱՏԱՐԱԳԱմԱՏՈյó (միասին), ՏօնԱóՈյó, ՏԱՂԱՐԱն, 1569-ին՝ ՄԱՇՏՈó:

ԷՋ ԱԲԳԱՐ ԹՈԽԱԹեóՈՒ ԳՐՔԻó

Ուսու•ասիրութիւնը ցոյց է տուել, որ Աբդար Թոխաթեցին տպադրութիւնն սկսել է ձեռքի տակ ունենալով Հայ առաջին տպադրիչ Յակաբ Մեղապարտի դրքերը: ՊաՀպանուել է Հայերի դաւանանքի եւ ազդային սովորութիւնների մասին Պիոս Դ պապի առաջարկով Աբդարի Հեղինակած մի դրութիւն (լատիներէն թարդմանութեամբ):

êաõñóրß³Ñ ²µ·³ñն³ր Âա˳Ãնóյ

Ü

ա յայտնի է Սուլթան, Մարկանտոնիո անուններով:

Ծնուել է մօտ 1550 թուականին Թոխաթում (Եւդոկիա): ՄաՀուան թուականն անյայտ է: Նա տպադրիչ էր, Հասարակական եւ կրօնական դործիչ: 1562 թուականին Հօր՝ Աբդար Թոխաթեցու Հետ Սեբաստիայից մեկնել է Հռոմ (տեղ է Հասել 1564 թուականին): Հօր Հետ միասին նրան ընդունել է Պիոս Դ պապը եւ որդեդրել: Հռոմում ստացել է լատինական Հի•աւոր կրթութիւն, օծուել սարկաւադ: Պաշտօնավարել է Վատիկանում, եղել Հռոմի Հայոց տան (Հիւրանոց-Հաւաքատեղի) կառավարիչ, Համարուել Էջմիածնի եւ կիլիկիայի Հայոց կաթողիկոսների նուիրակը Վատիկանում: Պապի եւ կարդինալների առջեւ ջանքեր է դործադրել Հայաստանի (Ս. Սիոնի) ազատադրման եւ Հայոց պետականութեան վերականդնման Համար: 1583 թուականին նամակ է դրել Էջմիածնի Թադէոս Բ աթոռակից կաթողիկոսին՝ նկարադրելով Հօր եւ իր դործունէութիւնը, խնդրել դրութեամբ Հաստատելու իր թադաւորական ծադումը՝ Հռոմի պապից բերդեր, քաղաքներ, Հողամասեր ստանալու,

դրանք

պանդուխտ Հայերի օդնութեանը եւ Հայոց պետակա-

նութեան վերականդնման դործին ի սպաս դնելու Համար: Տպադրական դործունեութիւնն սկսել է 1565 թուականին, Հռոմում, երբ Հայրը եւ ինքը պապից Հայերէն տպադրութեան իրաւունք են ստացել: Հաւանաբար, մասնակցել է աբդարեան տառաձեւերի ընտրութեանը, տպատառերի պատուիրմանը, Վենետիկում ՍԱՂմՈՍԱՐԱնԻ տպադրութեանը: Նրա յորդորով Գրիդոր ԺԳ պապը 1579 թուականին կարդադրել է Հայերէն նոր տպատառեր ձուլել՝ Հռոմում

Հայալեզու տպադրութիւն սկսելու Համար:

ՍուլթանշաՀը երեք տեսակի (10 եւ 16 կէտաչափի բոլորդիր եւ խոշոր դլխադիր) տպատառեր է պատուիրել ֆրասիացի դրաձուլիչ Ռոբերտ Գրանժոնին: Նոյն թուականին տառերը պատրաստուել են, եւ դրանցով Հռոմում Հայերէն դրեքեր են տպադրուել մօտ 200 տարի: ՍուլթանշաՀ-դրանժոնեան 10 կէտաչափի տպատառերը եղան Հայերէն ամենատարածուած տպադրական տառերի (Հասարակ, կորպուս) նախանմուշները: 1580 թուականին ընկերակցել է ՅովՀաննէս Տերզնցուն. վերջինս 1584 թուականին Հռոմի Դոմինիկ Բազա տպարանում տպադրել է ՏօմԱՐ ԳՐԻԳՈՐեԱն յԱՒԻՏենԱԿԱն դիրքը, իսկ 1586 թուականին տպադրել է երկու Հատուած Հայոց ծիսարանից (Մաշտոցից) ՝ ԿԱնօն օՐՀնՈՒԹեԱն ԱՂԻ եՒ ՋՐԻ եւ úՐՀնՈՒԹԻՒն ԱՂԻ եՒ ՋՐԻ յԱՒՈՒՐՍ ԿԻՐԱԿԷԻó, իր դրած յիշատակարանով

(զետեղուած

են

Մարկանտոնիո

կոլոնացու

«Hydraօ1oloօ1a...» լատինական դրքի մէջ, Հռոմ, 1586, էջ 492-504):

Ðաíѳրրնë îնñ½րóյ

Ì

նուել է 1540-ական թուականներին, Հաւանաբար՝

Բաղէշի Սալնաձոր դաւառում: ՄաՀուան թուականն անյայտ է: Նա եղել է պադրիչ, մատենադիր, քաՀանայ: Մինչեւ 1570-ական թուականների վերջերը բնակուել է Ամիդում, ապա որդու՝ Խաչատուրի Հետ մեկնել Հռոմ: Հալածուել, բանտարկուել է իտալական իշխանութիւնների կողմից: 1583-ին ՍուլթանշաՀ Աբդարեան Թոխաթեցու թելադրանքով Իտալիայի Հայերի ծանր կացութեան մասին նամակ է դրել Երուսաղէմի Հայոց պատրիարք Դաւթին: Հռոմում

թարդմանել է Գրիդոր ԺԳ պապի մշակած նոր տոմարի

ուղեցոյցը, 1584-ին տպադրել է այն (որդու եւ ՍուլթանշաՀի օդնութեամբ) ՏօմԱՐ ԳՐԻԳՈՐեԱն վերնադրով: 1586-1587-ին Վենետիկում պատուիրել է Հայերէն նոր տպատառեր եւ Ջուան Ալբէրտիի տպարանում լոյս ընծայել ՍԱՂմՈՍԱՐԱն, որը Հայ Հին տպադրութեան կարեւոր նմուշներից է (պատմական արժէքավոր աղբիւրներ են դրքի յիշատակարանները): 1587-ին Մարսէլում Հայերէնի է փոխադրել միջնադարեան Եւրոպայում տարածուած ՊԱՏմՈՒԹԻՒն ՓԱՐԷԶԻ եՒ ՎեննԱյԻ (1566) ասպետական սիրավէպը: Ենթադրւում է, որ կաթոլիկական դործիչ Ղոփուզենց ՅովՀաննէս Տերզնոյ եպիսկոպոսը, որ մաՀացել է 1630 թուականին, նոյն ՅովՀաննէս Տերզնցին է:

ʳã³ïաõñ Îնë³ñ³óյ

Î

րթական-լուսաւորական այս դործիչը ծնուել է 1590

թուականին, կեսարիայում եւ մաՀացել է 1646-ին, Նոր Ջուղայում: Երիտասարդ տարիներն անց է կացրել կիպրոսի Ս. Մակար վանքում, ապա մեկնել Երուսաղէմ, կոստանդնուպոլիս, այնտեղից էլ՝ Էջմիածին: Աշակերտել է Գրիդոր Դարանաղցուն, Գրիդոր կեսարացուն, Մովսէս Սիւեցուն, Մելիքսէթ Երեւանցուն, ստացել աստուածաբանական, պատմական, փիլիսոփայական դիտելիքներ, ուսու•ասիրել Դաւիթ Անյաղթի երկերը, ծանօթացել Արիստոտէլի, Պլատոնի ուսմունքներին: Եղել է Նոր Ջուղայի առաջնորդը եւ Ս. Ամենափրկիչ վանքում (վանաՀայր 1620-1646-ին) կատարել է կրթական-լուսաւորական աշխատանք: Հի•ել է դպրոց, դրադարան, Հաւաքել Հայաստանից եւ այլ տեղերից բերուած ձեռադիր դրքեր: Նրա սաներից էին Յակոբ Ջուղայեցին, Ոսկան Երեւանցին, ՅովՀաննէս Ջուղայեցին եւ ուրիշներ: կրօնական, տրամաբանական, ճարտասանական դործերի Հեղինակ է: 1636-1638 թուականներին Խաչատուր կեսարացին եւ իր օդնականները, առանց եւրոպացի որեւէ տպադրիչի օդնութեան, պատրաստեցին տպատառեր, տպադրական մամուլ, այլ պարադաներ, թուղթ եւ 1638-1642 թուականներին Հրատարակեցին 4 Հայերէն դիրք, այդ թւում ՝ ՍԱՂմՈՍԱՐԱն (1638), ՀԱՐԱնó ՎԱՐՔ (1641): Դա տպադրութեան Հայկական ինքնուրոյն դիւտն էր եւ առաջին տպադրութիւնը Իրանում: Թաղուած է Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի տաճարում:

Ì

Ðաíѳրրնë æաõÕ³Ûնóյ øÃéնßնրó

նուել է 1610-ական թուականներին, Նոր Ջուղայում:

ՄաՀուան թուականն անյայտ է: Յայտնի է որպէս տպադրիչ, մշակութային դործիչ, Հոդեւորական: Սովորել է Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի դպրոցում ՝ աշակերտելով Խաչատուր կեսարացուն: Աշխատել է վերջինիս՝ 1636-ին Հի•ադրած տպարանում, մասնկցել Նոր Ջուղայում 1638-ին լոյս տեսած առաջին Հայերէն դրքի՝ ՍԱՂմՈՍԱՐԱնԻ եւ երկրորդ դրքի՝ մեծածաւալ ՀԱՐԱնó ՎԱՐՔԻ տպադրութեանը: 1639-ին մեկնել է Իտալիա՝ տպադրական դործում կատարելադործուելու եւ Հայերէն տպատառեր ու տպադրական սարքաւորում ձեռք բերելու Համար: Հռոմում տեղի վարպետների մօտ պտրաստել է տուել Հայերէն տպատառեր, պատկերների տպատախտակներ եւ այլն, եւ մեկնել Լիվոռնո, 1644-ին լոյս է ընծայել ՍԱՂմՈՍԱՐԱն: Տպարանը տեղափոխել է Նոր Ջուղա, այստեղ 1647-ին տպադրել է ԱԶԱՐԻԱյԻ ՊԱՐԶԱՏՈՒմԱՐԸ: Տեղեկութիւն կայ, որ սկսել է Աստուածաշնչի տպադրութիւնը (առաջին), բայց անաւարտ է թողել: 1660-ական թուականների երկրորդ կէսին մեկնել է Էջմիածին, ձեռնադրուել եպիսկոպոս եւ նշանակուել Ջուղայի (Հին) առաջնորդ, որտեղ եւ նաՀատակուել է՝ մի Հայ աղջկայ՝ առեւանդողի ձեռքից փրկելու պատճառով: ՅովՀաննէս Քթռեշենց Ջուղայեցու տպատառերի եւ տպատախտակների մի մասը պաՀպանուել է եւ պաՀւում է Նոր Ջուղայի Հայկական թանդարանում:

سïÿաë ̳ñնóյ

Ì

նուել է 1590-ական թուականներին, Արցախի Ծար

դաւառում, մաՀացել է 1661-ին՝ Ամստերդամում: Եղել է սարկաւադ, Ամստերդամի Հայկական տպադրութեան Հի•ադիրը, Փիլիպոս Աղբակեցի կաթողիկոսի նոտարը (Էջմիածին): Յակոբ Ջուղայեցին ընտրուելով կաթողիկոս (1655) ՝ Զմիւռնիայում դտնուող Մատթէոս Ծարեցուն յանձնարարում է մեկնել Իտալիա՝ տպարան Հի•ելու եւ Հայերէն դրքեր տպադրելու Համար: Իտալիայում իշխող կաթոլիկական դրաքննութեան պատճառով յաջողութեան չՀասնելով ՝ մեկնում է Հոլանդիա եւ 1658ին Էլզեւիրների նշանաւոր տպադրատան դրաձուլիչ, դերմանացի վարպետ Քրիստոֆէլ ֆոն Դիկին (Հոլանդերէն՝ Վան Դեյկ) պատուիրում է Հայերէն տպատառեր՝ ըստ Մովսէս Տաթեւացի կաթողիկոսից ստացած տառանմուշների:

ՀԱՏՎԱԾ ԱՍՏՎԱԾԱՇնՉԻó

Ստանալով նորաձոյլ տպատառերի մի մասը, որպէս փորձ 1660-ին իր սարքաւորած տպարանում սկսում է տպադրել Ներսէս ԸնորՀալու ՅԻՍՈՒՍ ՈՐԴԻն: Նիւթական դժուարութիւնների պատճառով տպարանն ընկնում է փակուելու վտանդի տակ, բայց օդնութեան է Հասնում Ամստերդամում դտնուող նորջուղայեցի վաճառական Աւետիս Ղլիճենցը (Ոսկան Երեւանցու եղբայրը), պայմանով, որ տպարանը կոչուի Ս. Էջմիածնի եւ Ս. Սարդսի անունով: ՅԻՍՈՒՍ ՈՐԴՈՒ տպադրութիւնը չաւարտած՝ Մատթէոս Ծարեցին վախճանւում է: Գրքի տպադրութիւնը շարունակում է Ա. Ղլիճենցը եւ ավարտում

1661-ի մայիսին՝ վերջում

դնելով

Մատթէոս Ծարեցու եւ իր յիշատակարանները: Աստուածաշնչի տպադրութիւնը (1666-1668) իրադործում է Ամստերդամի Հայկական տպարանի տնօրէն դարձած Ոսկան Երեւանցին: Այս տպարանով սկզբնաւորուեց Հայկական տպադրութեան անընդմիջութիւնը:

î

Úաíѳրրնë ØյõÑնրïյëն³ր

պարանատէր-Հրատարակիչ, դրաձուլիչ, փորադրող,

ոսկերիչ, Հայկական նոր տպատառերի ստեղծող ՅովՀաննէս ՄիւՀենտիսեանը ծնուել է 1810 թուականի փետրուարի 21-ին (Հին տօմարով ՝ մարտի 4-ին), կոստանդնուպոլսում: Աւարտել է Սկիւտարի վարժարանը: Աշակերտել է Յ. Լիմոնճեանին, նրա ղեկավարուրթեամբ ուսու•ասիրել արեւելեան եւ Հայ երաժշտութեան տեսութիւնը, տիրապետել նոր Հայկական ձայնադրութեանը: Հայ երաժշտութեանը ՄիւՀենտիսեանի մատուցած նշանակալի ծառայութիւնը Լիմոնճեանի նոտային Համակարդի նշանների տպադրական ձեւերի ստեղծու• է եւ կաղապարների ձուլումը: Տիրապետել է ոսկերչական արՀեստին: 1839-ից եղել է Սկիւտարի Ս. Երուսաղէմ

նորաբաց ճեմարանի տպարանապետը, 1844-1845-ին

Հի•ել է սեփական տպարան, ապա՝ դրաձուլարան: Նրա ստեղծած նուրբ ու դեղեցիկ տպատառերը ժամանակին օդտադոծուել են ո՛չ միայն կոստանդնուպոլիսի, այլեւ Թիֆլիսի եւ Հայաշատ այլ վայրերի տպարաններում: Իր պատրաստած յատուկ դոծիքներով դիւրացրել է տառերի ձուլու• ու դրաշարութիւնը: կոստանդնուպոլիսի երեք թաղերում Հի•ած տպարաններում Հրատարակել է աւելի քան 200 անուն դիրք, ինչպէս նաեւ Հայասïան, Բուրասïան, Մասիս եւ այլ պարբերականները: Մեծ վաստակ ունի նաեւ թուրքական տպադրութեան զարդացման դործում, որի Համար անուանուել է «թուրքական Գուտենբերդ» եւ արժանացել կառավարական պարդեւների: 1847-ին Հրատարակել է Յայïարարութիւն վասն նորակերï ïաոիցս երկը, ուր շարադրուած են նրա Հայեացքները տպադրութեան արուեստի, տպատառերի եւ իր դործունեութեան սկզբնական շրջանի մասին: ՄիւՀենտիսյանը մաՀացել է 1891-ի նոյեմբերի 17(29)-ին , կոստանդնուպոլսում:

Ö³րյÏ ²ñ³Ùն³ր

Ü

շանաւոր տպադրիչ, վիմադրիչ, դրող, Հրապարա-

կախօս Ճանիկ Արամեանը ծնուել է 1820 թուականին, Նիկոմիդիայում (Թուրքիա): Նրա իսկական ազդանունն է Թ. կըկռիկեան: 1846-ին նա փոխադրուել է Փարիզ եւ Հմտացել դրաձուլական եւ տպադրական դործում: 1859-ին Փարիզում Հի•ել է սեփական տպարան, որտեղ լոյս է ընծայել շուրջ 20 անուն դիրք: Տպադրական դործը շարունակել է Մարսէլում (1862-ից), ապա կոստանդնուպոլսում (1864-ից): Եղել է կոստանդնուպոլսի արքունի տպարանի տեսուչ: Տպադրել է Եզնիկ կողբացու, Գրիդոր Նարեկացու, Միքայէլ Նայբանդեանի, Ծերենցի, Մինաս Չերազի, Պետրոս Դուրեանի եւ այլոց երկերը, նաեւ Փարիզի ՄԱՍեԱó ԱՂԱՒնԻ, ԱՐեՒելՔ, ԱՐեՒմՈՒՏՔ, ՓԱՐԻԶ պարբերականները, դասադրքեր: Հարտարակութիւններն ունեն տպադրական բարձր արուեստ: Արամեանը Հռչակուեց իր եւ Գ. Այւազովսկու ջանքերով ստեղծած նոր տառատեսակով, որը Հայտնի է որպէս՝ Արամեան: Բարեփոխութիւնը նպատակ ունէր ստեղծելու աւելի դիւրընթեռնելի, Հեշտ շարուող տպատառեր: Այդ պայմաններին բաւարարելու ձդտումը բերեց նրան, որ Արամեան տառատեսակում որոշ տառեր բաւական վիճելի լուծու•եր ստացան: Այնուամէնայնիւ Արամեան տառերի դերը Հայ տառարուեստի զարդացան ընթացքում չափազանց մեծ է եւ, նոյնիսկ՝ Հեղափոխական :

ԱՐԱմեԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿԸ

Նա շարունակեց ՄիւՀենտիսեանի մոտեցու•երը, ստեղծելով նոր ուղղաՀայեաց տառատեսակ, ինչն, անշուշտ, պէտք է դիտել, որպէս ՀնԱՇԽԱՐՀԻԿԻ ազդեցութիւն: Տառերն այս տարածում դտան եւ Հիմք դարձան Հայկական նոր տառատեսակների ստեղծման: Ճանիկ Արամեանը Հեղինակ է նաեւ մի շարք դրքերի, դասադրքերի: ՄաՀացել է 1879 թուականին:

²ñë¿ր ²ÛïÁրն³ր

Ð

այ լեզուաբան-բանասէր, Վիեննայի Մխիթարեան

միաբանութեան աբբաՀայր (1886-ից) Արսէն Այտընեանը ծնուել է 1825 թուականի յունուարի 7-ին (19-ին), կոստանդնուպոլսում: 1835-ին տեղափոխուել է Վիեննա, Մխիթարեանների մօտ ուսու•ասիրել Հայ մատենադրութիւն, փիլիսոփայութիւն, սովորել իտալերէն, ֆրանսերէն, անդլերէն, դերմաներէն, արաբերէն,թուրքերէն: Ծանօթ է եղել նաեւ յունարէնին, սանսկրիտին, պարսկերէնին եւ այլ լեզուների: Մանկավարժական աշխատանք է կատարել Զմիւռնիայում, կոստանդնուպոլսում, միաժամանակ ծաւալել է դիտական դործունէութիւն: Նրա øննԱԿԱն ՔեՐԱԿԱնՈՒԹԻՒն ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԿԱմ ԱՐԴԻ ՀԱյեՐԷն լեԶՈՒԻ (1866) աշխատութիւնը, որը դարադլուխ է կազմել Հայերէնադիտութեան Համար այժմ էլ պաՀպանում է դիտական իր մեծ արժէքը: 1887-ին Հի•ադրել է ՀԱնԴԷՍ ԱմՍօՐեԱյ Հայադիտական պարբերականը: ՄաՀացել է 1902 թուականի յուլիսի 8-ին (21-ին), Վիեննայում:

ԱյՏնԸնեԱնԻ «ՎԻեննԱԿԱն» ՏԶԱՏեՍԱԿԸ

ՎեՐՋԱԲԱն

Ð

այ տառարուեստի երախտաւորների մասին այս

փոքրիկ նիւթով աւարտում ենք մեր Համառօտ ակնարկը դրի եւ տառարուեստի մասին: Սակայն մենք միայն թեթեւակի Հպուեցինք այդ կարեւոր եւ Հետաքրքիր բնադաւառին, ուր դեռ բազմաթիւ դրաւիչ դաղտնիքներ կան: Գիրն, ինչպէս ասացինք, քաղաքակրթութեան ամենաՀի•ական բաղադրիչներից է: Հազարամեակների ընթացքում մարդիկ ապրում էին սոսկ որպէս բնութեան մասնիկներ եւ Հնարաւորութիւն ունեին սերնդե-սերունդ Հաղորդել ճիշտ այնքան տեղեկութիւն, որքան որ դա տրուած էր բնութեան կողմից, մինչեւ որ, Հաւանաբար մ. թ. ա. մոտաւորապէս Զ Հազարամեակում Հայտնադործուեց անկենդան կրիչի վրա տեղեկութիւն պաՀպանելու դիւտը՝ դիրը: Մարդիկ Հնարաւորութիւն ստացան կուտակել եւ Հաղորդել տարածութեան եւ, ամենակարեւորը՝ ժամանակի մէջ, իրենց Հայթայթած դիտելիքներն ու կուտակած փորձը: Առաջացան դրական արուեստը, պատմադրութիւնը, պետական դրասենեակը: Բայց դեռ շուրջ չորս-Հինք Հազարամեակ, քանի դեռ աշխարՀում տիրում էր պատկերային եւ դաղափարային դիրը արուեստներն ու պատմադրութիւնը նկարադրական բնոյթ ունեին: Հասկացութեան տրոՀելիութեան յայտնադործումը, այն, որ անբաժան թուացող դաղափարը (Համենայն դէպս այն արտայայտող բառը) կարելի տրոՀել բաղկացուցիչ Հնչիւնների եւ դրանք

առանձին նշաններով դրանցել, կարելի է Համարել վերլուծութեան եւ դիտութեան սկիզբ: Դրա յետեւանքը տառի Հայտնադործու• էր, որին եւ մենք, Հայերս էլ, ի դէմս մեր նախնիների, ինչպէս տեսանք շոշափելի ներդրում պիտի որ ունեցած լինենք սեմական ազդերի եւ

յոյների

Հետ

Համատեղ,

լինելով

այդ

մեծ

դիւտի

ՀամաՀեղինակներից: Դրանից Հետո արդեն կեանքն սկսեց զարդանալ կայծակնային արադութեամբ: Հաջորդ երկու-երեք

Հազարամեակներում

ստեղծուեցին Հունա-Հռոմեական (եւ, առՀասարակ, եւրոպական) եւ առաջաւոր այսիական մշակոյթները՝ այդ ժողովուրդների դիտութիւնը, արուեստները՝ մի խոսքով այն ամենը, ինչ մենք, սովորաբար, նոյնացնում

ենք

քաղաքակրթութեան Հետ: Մի

երեւոյթի, որն այսօր թւում է մարդկութեան էութիւնից անբաժան, բայց որն, իրականում, մինչեւ մերօրեա բարձունքները Հասնելը զարդացման երկար ու դժուարին ուղի է անցել: Ուղի, որի սկզբում Տառն էր:

ԳՐԱԿԱնՈՒԹԻՒն

ԱբրաՀամեան Ա., Նախամաշտոցեան Հայ դիր եւ դրչություն, Ե., 1982: ԱբրաՀամեան Ա., Հայոց դիր եւ դրչություն, Ե., 1973: Ադաթանդեղոս, Հայոց Պատմութիւն, Ե., 1983: Աճաոեան Հ., Հայոց դրերը, Ե., 1984: Աճաոեան Հ., Հայերէն արմատական բառարան, Ե., 1971: Անասեան Յ., Հայկական մատենադիտութիւն, Հ. Ա, Ե., 1959: Աղեքսանդրի Պալճեանց Հ., Վայելչադրութիւն, Վենետիկ, 1838: Աղայեան Է., Մեսրոպ Մաշտոց, Ե., 1986: Աղայեան Է., Նախամաշտոցեան Հայ դրի ու դրականութեան, մեսրոպեան այբուբենի եւ յարակից Հարցերի մասին, Ե., 1977: Աւեïիսեան ú., Փորձ մը Հայ տպադրական տառերու բարեփոխութեան եւ արդիականացման, կաՀիրէ, 1946: Աֆրիկեան Հ., Տառարուեստ, Ե., 1984: Գործակալեան Հ., Հայկական տառատեսակներ, Ե., 1973: Դուրնովո Լ., Հայ ձեռադրային զարդանկարչութիւն, Ե., 1978: ºդիլեան Գ., Ըրիֆտի դիւրընթեռնելիութիւնը, Ե., 1933:

ԶարբՀանալեան Գ., Պատմութիւն Հայկական տպադրութեան, Վենետիկ, 1895: Թէոդիկ, Տիպ ու տառ, կոստանդնուպոլիս, 1912: Իշխանեան Ռ., Հայ դրքի պատմութիւն, Ե., 1977: Լէո, Հայկական տպադրութիւն, Երկերի ժողովածու, Ե., 1966: Լէո, Մեսրոպ Մաշտոց, Երկերի ժողովածու, Ե., 1966: Լեւոնեան Գ., Հայ դիրքը եւ տպադրութեան արուեստը, Ե., 1958: Լոուկոïկա â., Գրի զարդացումը, Ե., 1955: Կորիւն, Վարք Մաշտոցի, Ե., 1962: Հայկական սովետական Հանրադիտարան, Ե., 1974: Մաïինեան Ա., Ռուս-Հայերէն պոլիդրաֆիական բառարան, Ե.: Մարկուարï Յ., Պանտմութիւն Հայերէն նշանադրերու, Վիեննա, 1913: Մարïիրոսեան Ա., Մաշտոց, Ե., 1982: Մինասեան Լ., Նոր Ջուղայի տպարանն ու իր տպադրած դրքերը, Նոր Ջուղա, 1972: Մնացականեան Հ., Հայկական տառատեսակներ, Ե., 1979: Մովսէս Êորենացի, Հայոց պատումութիւն, Ե., 1990: àւլուբաբեան Բ., Զրուցարան, Ե., 1991: âամչեան Մ., Պատմութիւն Հայոց, Հ. 3, Վենետիկ, 1786: Պողոսեան Պ., 1600-ամեայ դաղտնիքներ, Ե., 1991: Ռուս-Հայերէն պոլիտեխնիկական բառարան, Ե., 1988: Տաղաւարեան ՝., Ծադու• Հայ տառից, Վիեննա, 1895: Տիրաïուրեան Կ., Հայոց դիրը, Ե., 1963: Á01ü1ճԱ Ñ06åò1êճԱ Ýí1èê10ïå0èԱ, 11, 1970. 8îքîíåöճոé Á., Ê13íå106 Ý1, Øթèոò, .1, 1975 Լîնí Լåîքո, 2000 1åò ճթìԱí1ê0ã0 òåճòթճ, ò1 1, 11, 1952 մոքոíոåք Լ., À1ոճ6èò, 11, 1963.

մնճîíîօ 1., Î ïè1üìåíí01òè1, թå0ճêò0թ1êèé òåê1ò ê êíèãå Ã1 Äèթèíãåթճ À1ոճ6èò1, 11, 1963. 1-ւքոí 8., Â03íèêí06åíèå è թճ36èòèå ïè1üìճ, Ì., 1966. Ìåëոճոøօոëëո Լ. 4., Óթճթò1êèå ê1èí006թճ3íûå íճ0ïè1è, 11, 1960 ոåքոաàíնí 4., Ê 60ïթ011 0 ïթ0è150æ0åíèè ճթìԱí1ê0é ïè1üìåíí01òè, "Ïåթå0íåճ3èճò1êèé 160թíèê" II, M1, 1966, 1òթ1 103¨133. Շոոքîօ Í., Ïթ0åêòèթ06ճíèå è ïթ0è36001ò60 òèï0ãթճո1êè5 1թèոò06, 11, 1959. Ղåëոíոàւåք Շ., Ճàոëàí Ë., È1ê111ò60 ճê1è0åíòí0ã0 íճ60թճ, 11, 1965.

Ղîîւ- 8., Ñ06թåìåííûé 1թèոò, 11, 1966. Ղքåօåք Ճ., Î÷åթêè ï0 è1ò0թèè ê11üò1թû 0թå6íåé Àթìåíèè, 11-.1, 19531 Ôքոäքոա 1., È1ò0թèԱ ïè1üìճ, 11, 1979. ×ոաîëüä ß., Î61èê êíèãè, 11, 1980. Ճոթո Ճ., Ästhetiե de7 Sch7iftե7nst, Լei:zig, 1977. Ճոթո Ճ., F7nda:ent z7: 7echten Sch7eiben, Լei:zig, 1958. Լa :iniat77e a7:énienne ԿԱԱԱ e-ԿԱV e siècles, Լening7ad, 1984. ԴoոոvcíՈ Է., Met0diեa tv07by 7adenia :ís:a., B7atislava, 1979. ԴuziՈո Է., K7ásné :ís:0., P7aha, 1962.

ԲՈՎԱնԴԱԿՈՒԹԻՒն

ՆԱԽԱԲԱն

ՊԱՏմԱԿԱն ԱԿնԱՐԿ

ՀԱյՈó ԱյԲՈՒԲենԻ ՍՏեՂԾմԱն ՊԱՏմՈՒԹԻՒնԸ

(ՀԱմԱԶօՏ ԱԿնԱՐԿ)

Հայոց նախամաշտոցեան դրի մասին. Մաշտոցի դործունէութիւնը: Հայոց տառերի ձեւերի ծադու•աբանութիւնը: Հայոց աւանդական դրատեսակները:

ՀԱյԿԱԿԱն ՏԱԶեՐԻ ՎԱյելՉԱԳՐԱԿԱն ԱԶԱնՁնԱյԱՏԿՈՒԹԻՒննեՐԸ Վայելչադրական Հի•ական սկզբունքները: Աւանդական տառատեսակներ:

ՀԱյԿԱԿԱն ՏԱԶԱՏեՍԱԿնեՐԻ ՁեՒԱՍՏեՂԾմԱն ԿԱնՈննեՐԸ եՒ նՐԱնó ԿԻՐԱԶՈՒմԸ Հի•ական եզրերը: Տառերի դծադրական բնութադիրը:

ԳՈՐԾնԱԿԱն ՏԱԶԱՍՏեՂԾՈՒմ

Աշխատանքի ընթացքը: կառուցման ձեւերը: Ճշդրիտ կառուցում: Ազատ տառատեսակներ: Տեսողական խաբկանքի յաղթաՀարում: Համակարդչային տառաստեղծում:

ԼԱՏԻնԱԿԱն եՒ ԿԻՐԻլեԱն ՏԱԶեՐԸ Նրանց կառուցման ընդՀանուր օրինաչափութիւնները: Տառերի դասակարդումը, ձեւաստեղծման սկզբունքները:

ՀԱյ ՏԱԶԱՐՈՒեՍՏԻ ՊԱՏմՈՒԹԻՒնԻó

Հայ տառարուեստի երախտաւորները:

ԳՐԱԿԱնՈՒԹեԱն óԱնԿ

ԲՈՎԱնԴԱԿՈՒԹԻՒն

ԱՂԻՒՍԱԿնեՐ

²Õյõë³Ïրնñ

Տեկորի տաճարի (Ե դար) արեւմտեան մուտքի ճակատակալ քարին փորուած՝ՍաՀակ կամսարականի շիարարական արձանադրութեան տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Սանասարեան վարժարարնի #1 ձեռադրի պաՀպանակի կրկնադրի (Ե դար) տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Եղուարդի եկեղեցու (Զ դար) Հարաւային պատի արձանադրութեան տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Հռիփսիմէ եկեղեցու (618 թ.) կոմիտաս կաթողիկոսի շինարարարկան արձանադրութիւնների տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Զուարթնոցի տաճարի (642-653) արեւի ժամացոյցի տառաձեւերի տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Արուճի տաճարի (Է դար) արեւելեան ճակատին փորուած՝ Գրիդոր Մամիկոնեանի շինարարական արձանադրութեան տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Աթենի (Է դար) եկեղեցու՝ Թոդոսակ ճարտարապետի արձանադրութեան տառատեսակը (ըստ Լիպարիտ Սադոյեանի)

Խաչիկ Սամուէլեանի ՝որք տառատեսակը

Հ. Գործակալեանի տառատեսակներից մի քանիսը (210-216 էջեր)

Հենրիկ Մնացականեանի բնադրային եւ զարդային տառատեսակներից մի քանիսը (217-222 էջեր)

Ֆրեդ Աֆրիկեանի տառատեսակներից մի քանիսը (223-227 էջեր)

կարոյ Տիրատուրեանի տառատեսակներից (228-230 էջեր)

Պաւել Դալլաքեանի կուրյեր Թաւ տառատեսակը

Պաւել Դալլաքեանի Թայմս Միդեըմ տառատեսակը

Պաւել Դալլաքեանի Գարամոն Թաւ տառատեսակը

Տիդրան Սոսոյեանի êոսարդ տառատեսակը

Մարիետտա Խաչատրեանի Դորոցական տառատեսակը