Սննդարդյունաբերության էկոնոմիկա

Հ.Մ. ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇԱՐՔ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 339.166.82 (042.4) ԳՄԴ 65.9 (2)3 04 25 y7 Հաստատված է Հայաստանի համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից

ազգային

ագրարային

Գրախոսներ՝

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր է.Ս. Ղազարյան տնտեսագիտության թեկնածու, պրոֆեսոր Լ.Ա. Մարգարյան տնտեսագիտության թեկնածու Հ. Վ. Մկրտչյան

Խմբագիր`

Մ.Ա. Խաչատրյան

Մասնագիտական խմբագիր՝

տնտեսագիտության թեկնածու Լ.Լ.Հակոբյան

ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Հ.Մ.

Մ 223 Սննդարդյունաբերության էկոնոմիկա (դասախոսությունների շարք). - Եր.: ՀԱԱՀ, 2013. – 300 էջ: Աշխատանքում օգտագործվել են Հայաստանում այդ ոլորտին վերաբերող նյութեր, համակարգված ձնով շարադրված են տնտեսագիտական կարնորագույն հասկացություններն ու երնույթները: Դասախոսությունների շարքն ընդգրկում է 25 թեմա: Աշխատանքը նախատեսված է ուսանողների, մասնագետների, գիտաշխատողների ն բոլոր նրանց համար, ովքեր զբաղվում են ագրոպարենային համակարգի հիմնախնդիրների ուսումնասիրմամբ:

ՀՏԴ 339.166.82 (042.4) ԳՄԴ 65.9 (2)3 04 25 y7 |S8N 978-9939-54-615-5 Ծ Մամիկոնյան Հ.Մ., 2013 ԾՀայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2013

ՆԱԽԱԲԱՆ Ագրոարդյունաբերական համալիրում արտադրության, գիտության ու տեխնիկայի զարգացմանը, տնտեսական հարաբերությունների կատարելագործման փորձի կուտակմանը զուգընթաց անխուսափելիորեն փոխվում են դրանում իրականացվող մեխանիզմներն ու մոդելները: Ներկայումս ագրոարդյունաբերական համալիրում արտադրությունը կազմակերպական, տնտեսական, տեխնոլոգիական ն տնտեսագիտական միջոցառումների բարդ համակարգ է` ենթակա տնտեսական ն քաղաքական փոփոխվող պայմանների ազդեցության: Անկախության հռչակումից հետո Հայաստանի Հանրապետությունում դրվեցին տնտեսական նոր հարաբերություններին անցնելու հիմքերը: Ստեղծվեցին սեփականության ն տնտեսավարման շուկայական տարբեր ձներ, իրականացվեցին կառուցվածքային արմատական փոփոխություններ, հողային բարեփոխումներ, կատարելագործվեց գնային, ֆինանսավարկային, հարկային քաղաքականությունը ն այլն: Ագրարային բարեփոխումների հիմնական մասը վերաբերում է հողային հարաբերություններին: Հանրապետության գյուղատնտեսությունում 1991թ. սկսված բարեփոխումների արդյունքում կատարվեց հողի, անասունների, շինությունների, աշխատամիջոցների ն այլ արտադրամիջոցների ապապետականացում ու մասնավորեցում: Գյուղացին առաջիններից էր, ով ներգրավվեց շուկայական հարաբերությունների ոլորտ: Սակայն սպասելիքները տնտեսական բարեփոխումներից ամբողջությամբ չիրականացան, ինչը, մեր կարծիքով, անցումային դժվարություններից բացի կապված էր որոշակի թերությունների ու հակասությունների հետ: Գյուղատնտեսությունում սկսեց գերակայել մասնավոր սեփականությունը, իսկ դրան սպասարկող կազմակերպությունները մնացել էին հանրային (պետական) սեփականության հատվածում: Ցածր էին սնընդարդյունաբերական կազմակերպությունների սեփականաշնորհման տեմպերը, բավարար չէր գյուղատնտեսական տեխնիկայի մասնավորեցման վիճակը: Գների ազատականացումից հետո խախտվեց սննդարդյունաբերությանն անհրաժեշտ նյութատեխնիկական միջոցների ու գյուղմթերքների գների հարաբերակցությունը, բարդացավ գյուղատնտեսական մթերքի իրացման գործընթացը: Չնայած թվարկված խնդիրներին` ագրոարդյունաբերական համալիրում բարեփոխումների գործընթացը շարունակվում է, ընդլայնվում ն խորանում` թեթնացնելու համար գյուղացու հոգսերը, աջակցելու համար գյուղացիական տնտեսության արդյունավետության բարձրացմանը:

Իրականացված տնտեսական բարեփոխումները քաղաքական ն տնտեսական առումներով բխում էին ժամանակի պահանջներից: Դրանք իրենց հետ բերեցին մի շարք նոր հիմնախնդիրներ, որոնք, ըստ իրենց լուծման հրատապության, բաժանվում են երկու խմբի՝ կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ (հեռանկարային): Կարճ ժամկետում նախատեսվում է հանրապետության ինքնապահովման ընդհանուր մակարդակի բարձրացման ուղղությամբ նպատակային հիմնախնդիրների լուծում` ուղղված շրջափակմանը ն անցումային ժամանակաշրջանին հատուկ դժվարությունների հաղթահարմանը: Հեռանկարային հիմնախնդիրների լուծումը պետք է ուղղված լինի արդյունավետ գործող գյուղացիական տնտեսությունների զարգացմանը, շուկայական անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների ստեղծմանը, ինտեգրման գործընթացների ձնավորմանը, ճյուղի ողջ ներուժի արդյունավետ օգտագործմանը: ՀՀ անցումային շրջանի փորձը ցույց է տալիս, որ առաջիկայում գյուղում գլխավոր արտադրողները պետք է լինեն գյուղացիական տընտեսությունները, որոնց թիվը 2011թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում էր շուրջ 339,2 հազար: Իսկ վերամշակման ոլորտի կազմակերպությունները նպատակահարմար է, որ գործեն կոոպերատիվների, փոքր ն միջին ձեռնարկությունների, բաժնետիրական ընկերությունների ձնով:

ԹԵՄԱ 1

«ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ»

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԱՌԱՐԿԱՆ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

1.1. ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

էկոնոմիկան արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարաբերությունների գործունեության ոլորտն է, որտեղ իրականացվում են նյութական արտադրությունը, դրանց բաշխումը, փոխանակումն ու օգտագործումը: «Սննդարդյունաբերության էկոնոմիկա» դասընթացի առարկան ուսումնասիրում է ճյուղում գործող օբյեկտիվ տնտեսագիտական օրենքներն ու օրինաչափությունները, դրանց գործունեության արտացոլման ձները, պայմաններն ու գործոնները, բացահայտում այդ գործունեության ընթացքում տեղ գտած բացթողումներն ու ձեռքբերումները, մշակում միջոցառումներ բացթողումների վերացման ն ձեռքբերումների ամրապնդման ու ավելացման, օպտիմալ ծախսերով ամենաբարձր արդյունավետության ապահովման համար: «Սննդարդյունաբերության էկոնոմիկա» առարկան հիմնվում է տնտեսագիտության տեսության վրա ն սերտորեն կապված է արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության տնտեսագիտությունների հետ: Հնարավոր չէ լուծել ճյուղին առնչվող որնէ խնդիր առանց արդյունաբերությանը ն գյուղատնտեսությանը վերաբերող տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ու հեռանկարային զարգացման հարցերի խոր իմացության: Հանրապետությունում վերջերս իրականացված տնտեսական բարեփոխումները լրիվ փոխեցին սննդարդյունաբերության վիճակը: Փոխվեց նան դրանում գործող տնտեսական մեխանիզմը: Պետական ձեռնարկությունների փոխարեն առաջին պլան մղվեց մասնավոր սեփականության հիմքերի վրա գործող ձեռնարկությունների զարգացումը, կոոպերատիվների, բաժնետիրական ընկերությունների ստեղծումը, հետնաբար` ինքնաֆինանսավորումն ու ինքնակառավարումը: Ստեղծված պայմաններում պետք է կարողանալ գտնել հումքի, վառելիքի, էներգիայի, տեխնիկայի ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիներ:

1.2. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ա) Սննդարդյունաբերությունը վերամշակում է բուսական ու կենդանական ծագում ունեցող հումքը, որի մեծ մասն արտադրվում է գյուղատնտեսությունում ն հիմնականում շուտ փչացող է: բ) ճյուղի տեխնոլոգիան բնութագրվում է բիոքիմիական ն կենսաքիմիական գործընթացներով: գ) Տեխնոլոգիական գործընթացները պահանջում են մշակման ջերմային (ն դրական, ն բացասական) մեթոդներ: Հետնաբար` սննդարդյունաբերության արտադրատնտեսական յուրահատկությունը օգտագործվող հումքի, տեխնոլոգիական գործընթացների ն արտադրանքի նշանակության (սնունդ է արտադրում) մեջ է:

Այն սերտորեն կապված է գյուղատնտեսության հետ, որը պայմանավորում է ճյուղի աշխատանքի սեզոնայնությունը, համակենտրոնացման աստիճանը ն ձեռնարկությունների տեղաբաշխման խնդիրները:

Սննդարդյունաբերության յուրահատկությունների ուսումնասիրությունն օգնում է հաշվի առնել այն պայմաններն ու գործոնները, որոնց ներգործության շնորհիվ ճյուղի տնտեսական զարգացումը կկարողանա ընթանալ առավել արդյունավետորեն:

1.3. ԱՌԱՐԿԱՅԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հիմնականը դիալեկտիկական մեթոդն է, որը դրվում է ճյուղի ուսումնասիրման հիմքում: Յուրաքանչյուր հարցի ուսումնասիրման ընթացքում անհրաժեշտ է հանդես բերել պատմական մոտեցում: Օրինակ` հայտնի փիլիսոփա, պատմաբան Քսենոֆոնը դեռ Ք.ա. |V դարում գրել է, որ Հայաստանով անցնելիս նրան գինուց բացի հյուրասիրել են մի խմիչքով, որը պատրաստվել է գարու հատիկներից: Համապատասխան ճյուղի զարգացման հարցերը քննարկելիս պետք է հաշվի առնվել այս փաստը: Կարնոր են ինդուկցիայի ն դեդուկցիայի մեթոդները` մասնավորի գնահատականը ընդհանուրին վերագրելը ն ընդհանուրից մասնավորին անցնելը: Առաջինը ներկայացնում է առանձին ճյուղերի յուրահատկությունների հաշվառումը ն արտադրական ռեզերվների օգտագործումը, երկրորդը` տարբերակների համեմատման ն օպտիմալ տարբերակի ընտրությունը: «Սննդաարդյունաբերության էկոնոմիկա» առարկայի ուսումնասիրման տարածված մեթոդներից է մաթեմատիկական մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս բազմաթիվ տարբերակներից արագ ու ճիշտ ընտրել ամենաարդյունավետը:

Վիճակագրական վերլուծության մեթոդ. առանց այս մեթոդի վերը նշվածներից ոչ մեկը հնարավոր չէ իրականացնել: էքստրապոլյացիայի ն ինտրոպոլյացիայի մեթոդներ. առաջինն առարկան ուսումնասիրում է ժամանակի կտրվածքով` հաշվի առնելով կատարված փոփոխությունները, ցույց տալով շարժն ըստ սահմանված ժամանակահատվածի, իսկ երկրորդը ցույց է տալիս այդ շարժը դեպի անցյալ: Կիրառվում են նան՝ փորձնական, հաշվեկշռային, մենագրական, տրամաբանական ն այլ մեթոդներ:

ՈՒսումնասիրությունները կատարվում են 3 փուլով` ա) նյութերի հավաքում, բ) դրանց մշակում ն վերլուծություն, գ) ստացված եզրահանգումների հիման վրա առաջարկությունների մշակում: Ցանկալի է ուսումնասիրությունները կատարել ըստ երեք տարվա նյութերի տվյալների: Դա հնարավորություն կտա հաշվի առնել գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները տարիների կտրվածքով ն բարձրացնել ստացված արդյունքների հավաստիությունը:

1.4. ճՅՈՒՂԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

»

» » » » » »

Պարենի նկատմամբ բնակչության պահանջարկի բավարարման մակարդակի բարձրացում ն ճյուղի դերի մեծացում հանրապետության տնտեսությունում, սննդի գործի ռացիոնալ կազմակերպում ն պարենի նկատմամբ հանրապետության անվտանգության ապահովում: Նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ներդրում ու ճյուղի առաջընթացի ապահովում: Հումքային բազայի զարգացում: Արտադրության ճիշտ տեղաբաշխում` մասնագիտացման խորացում, կոոպերացում, համակենտրոնացում, ագրոարդյունաբերական ինտեգրացում: Նոր ձեռնարկությունների ն գործողների վերակառուցում ու վերասարքավորում: Որակի ն արդյունավետության բարձրացում: ճյուղի հետագա զարգացման գործընթացում արտադրության ծավալների հնարավոր մեծացում:

1.5. ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

Ժողովրդի բարեկեցության մակարդակի բարձրացման միջոցառումների համակարգում սննդարդյունաբերության կարգավորումը առաջնակարգ տեղ է զբաղեցնում: Մարդն իր կենսունակությունն ապահովելու համար օգտագործում է սնունդ: Զարգացած երկրներում սննդի օրաբաժնի էներգետիկ արժեքը մեկ մարդու հաշվով կազմում է 30003500 կկալ: Մեր հանրապետությունում այն հավասար է 2804 կկալ: Այն սահմանվել է ԽՍՀՄ բժշկական ակադեմիայի սննդի ինստիտուտի կողմից: Սննդի օպտիմալ նորմերը հիմնավորվում են դրանց օգտագործման ռացիոնալ ֆիզիոլոգիական բժշկական նորմերով: ՀՀ առողջապահության նախարարության առաջարկով սննդաբաժնի օրական նորմը մեկ մարդու հաշվով սահմանվել է 2412 կկալ: Այդ ուղղությամբ ներկայումս կան չլուծված հիմնախնդիրներ: Անհրաժեշտություն է զգացվում բարելավել սննդի օրաբաժնի կառուցվածքը` նախ ն առաջ բարձրացնելով վճարունակ պահանջարկը: Օրաբաժնի կառուցվածքում սպիտակուցները պետք է կազմեն 88 գրամ (55 %-ը պետք է լինի կենդանական ծագման), ճարպերը՝ 34 ն ածխաջրատները՝ 396 գրամ: Սպիտակուցները լինում են փոխարինելի ն անփոխարինելի ամինաթթուների ձնով: Փոխարինելիները օրգանիզմում սինթեզվում են, իսկ անփոխարինելիները` ոչ: Վերջիններս հիմնականում կենդանական ծագում ունեն, ն դրանց պակասն օրգանիզմը ստանում է կաթնամթերքի, մսամթերքի, ձվի ն այլնի միջոցով: Հանրապետությունում ֆիզիոլոգիական նորմերին համապատասխան` բուսաբուծական մթերքով (բացի հացից ու հացամթերքից) սննդի սպառման խնդրի լուծումը տեղական արտադրության հաշվին հնարավոր է: Հացահատիկի փաստացի սպառումը տեղական արտադրության հաշվին 1990 թ. կազմել է 33,5, 2005 թ.՝ 58, իսկ 2010 թ.` 47,8 %, մնացածը լրացվել է ներկրվածի հաշվին: Վերջերս խախտվել է կերային հացահատիկի ներկրումը, որի հետնանքով խիստ նվազել է համակցված կերերի արտադրությունը: Արդյունքում` վերացել են արդյունաբերական թռչնաբուծությունն ու խոզաբուծությունը, չի բարձրացել անասնաբուծության մթերատվությունը, մեծ անելիքներ կան սեփական արտադրության` անասնաբուծական մթերքով ապահովվածության ուղղությամբ: Անասնաբուծական մթերքի արտադրությունը 2010 թ. կազմել է` միսը` 28,9, կաթը՝ 47,1, ձուն՝ 85,9 %: 1990 թ. փաստացի սպառման համեմատությամբ այն կազմել է համապատասխանաբար 66,6, 44,7 ն 136,4 % (աղ. 1, 2): Երկու դեպքում էլ այն խիստ անբավարար է, միայն ձվի սպառումն է կարգավորվել:

Աղյուսակ 1 ՀՀ մեկ բնակչի հաշվով սննդամթերքի փաստացի սպառումը ն երաշխավորվող նորմերը1, կգ (մեկ տարվա կտրվածքով)

Մթերքի տեսակը

Հաց ն հացամթերք Կարտոֆիլ Բանջարեղեն Բոստանային մշակաբույսեր Պտուղ ն հատապտուղ Խաղող Շաքար Բուսական յուղ Միս ն մսամթերք Կաթ ն կաթնամթերք` վերածած կաթի Ձու, հատ Ձուկ ն ձկնամթերք

Գիտահաշվարկանորեն 1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2004 թ. 2010 թ.2 կային հիմնատարին վորված կանխաֆիզիոլոփաստացի տեգիական սում նորմերը

169,5

142,4

59,7 194,4

46,4 68,6

5,0

38,7

31,1

7,7

2,9

8,2 2,4

3,4

25,9 4,8

7,2 3,8

7,7

28,3

21,1

160,7

200,0

12,8

7,1

3,0

4,8

4,4

1,7

7,0

Որոշ ցուցանիշներ հաշվարկային են: Պարենային ապահովության ն աղքատության նյութեր: ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության նյութերը: Եր., 2011:

Աղյուսակ 2 Մեկ բնակչի հաշվով գյուղատնտեսական կարնորագույն մթերքների արտադրությունը ՀՀ-ում, կգ (մեկ տարվա կտրվածքով)

Մթերքի տեսակը

1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2004 թ. 2010 թ.

հաշվարկային տարին

Հացահատիկ3 Կարտոֆիլ

69,1 112,6

59,1 76,3

142,2 172,3

100,2 148,5

Բանջարեղեն Բոստանային մշակաբույսեր Պտուղ ն հատապտուղ

118,7

98,7

186,9

217,3

18,2

14,2

13,9

35,1

40,7

49,5

38,4

33,8

35,5

39,5

Խաղող Միս Կաթ

40,8 12,4 112,7

30,5 118,9

46,5 16,6 172,7

68,5 21,7 184,5

Ձու, հատ

101,4

175,2

215,7

Հարկ է նշել, որ որոշ չափով ավելացել է անասնաբուծական մթերքի արտադրությունը, որը հանգեցրել է շուկայում դրա առաջարկի հնարավորությունների ավելացման: Դա բնակչության վճարունակության պակասի հետնանք է: Անհրաժեշտ է տեղական արտադրության մթերքների առաջարկի ավելացման հետ բարձրացնել բնակչության գնողունակությունը: Սակայն սննդի ռացիոնալ կազմակերպումն առանց վերամշակող արդյունաբերության անլուծելի խնդիր է: Այն հնարավորություն է տալիս. ա) տարվա բոլոր եղանակներին բնակչությանը մատակարարել հաշվեկշռված, տարատեսակ ն բարձրորակ սնունդ. բ) ժամանակակից տեխնոլոգիաների միջոցով արտադրել սնունդ տարբեր տարիքի մարդկանց, հիվանդների համար. գ) հարստացնել սնունդը սպիտակուցներով ն այլ սննդանյութերով. դ) պահածոյացման, սառեցման, վերամշակման, պահպանման ն տեղափոխման նոր մեթոդների կիրառմամբ զգալիորեն կրճատել գյուղմթերքների օգտագործման սեզոնայնությունը ն բանջարեղենով, մրգով

Նշված ծավալի 60 %-ը կազմում է պարենային հացահատիկը:

ու այլ մթերքներով ապահովել այն շրջանների բնակչությանը, որտեղ դրանք չեն մշակվում կամ չեն արտադրվում. ե) ընդլայնել կիսաֆաբրիկատների արտադրությունը. վերջիններս զգալիորեն նվազեցնում են աշխատանքի ծախսը տնային պայմաններում սնունդ պատրաստելիս. զ) կրճատել գյուղատնտեսական մթերքների կորուստները (հատկապես, երբ դրանք պահպանվում են ձմռանը), ավելացնել պարենային ռեսուրսները, ընդլայնել մթերքների տեսականին:

ԹԵՄԱ 2

ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐՈԲԻԶՆԵՍԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

2.1. ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Ագրոպարենային համակարգը հանրապետության տնտեսության այն ճյուղն է, որտեղ արտադրվում, տեղափոխվում, պահեստավորվում, փոխանակվում ն օգտագործվում են գյուղատնտեսական հումքն ու սննդամթերքը: 01.01.2010 թ. դրությամբ համակարգն ունի շուրջ 339,2 հազ. գյուղացիական տնտեսություն, 831 կազմակերպություն ն բազմաթիվ փոքր արտադրամասեր (աղ. 3): Աղյուսակ 3 Սննդի արդյունաբերության աշխատանքի հիմնական ցուցանիշները4

Կազմակերպությունների քանակը, միավոր Արտադրանքի ծավալը, մլրդ դրամ Արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը նախորդ տարվա նկատմամբ, % Արդյունաբերաարտադրական անձնակազմի թվաքանակը, 1000 մարդ նախորդ տարվա նկատմամբ, %

111,5

115,8

200,5

107,0

109,7

105,9

14,3

13,9

17,1

18,2

89,4

97,2

124,8

100,1

Ներկայումս հանրապետության սննդարդյունաբերությունը զարգացած ն տեխնիկապես բավական հագեցած ճյուղ է, որն ունի շուրջ 18 տարբեր մասնաճյուղ: Դրանք են` գինեգործություն, պահածոյագործություն, կաթնամթերքի վերամշակում, մսամթերքի վերամշակում, հացամթերքի արտադրություն, ոչ ոգելից խմիչքների արտադրություն, ծխախոտի արտադրություն, հանքային ջրերի արտադրություն, աղի արտադրություն ն այլն: Դրանց արտադրանքի ծավալների շարժը բերված է աղյուսակ 4-ում:

ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության համապատասխան տարիների նյութերը:

Աղյուսակ 4 Սննդարդյունաբերության հիմնական արտադրատեսակների արտադրության բնաիրային շարժը 1990-2010 թթ.5 ն հեռանկարը ՀաշՉափի վարԱրտադրատեսակներ 1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ. միավոր կային տարի Միս

հազ. տ

58,5

40,9

45,8

54,3

Կաթ

հազ. տ

251,2

300,0

300,0

Պահածո

մլն պայմ. տուփ

267,4

22,2

66,5

47,3

39,5

178,5

295,9

295,0

298,0

Հաց ն հացաբուլկեղեն հազ. տ Հրուշակեղեն

հազ. տ

47,2

4,0

3,5

4,5

11,5

Բուսական յուղ

հազ. տ

6,4

-

-

0,3

1,03

7,0

Ձկան որս

հազ. տ

7,8

-

0,4

-

-

7,8

Ոչ ալկոհոլային խմիչք հազ. դկլ 4100 Հանքային ջրեր Ծխախոտ Աղ

2165 3242,6 3826

15,6

36,1

48,2

60,0

8,1

-

2,1

3,0

4,1

3,0

-

30,0

29,4

32,8

հազ. դկլ 1700

507,3

119,4

հազ. դկլ 4200

986,6

հազ. դկլ

126,9

51,9

հազ. դկլ

304,8

մլն շիշ (0,5 լիտր) մլրդ հատ հազ. տ

Ալկոհոլային խմիչք

օղու ն լիկյորի արտադրություն խաղողի գինու արտադրություն շամպայնի արտադրություն կոնյակի արտադրություն գարեջրի արտադրություն

հազ. դկլ 5108

ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության համապատասխան տարիների նյութերը: Հեռանկարը` ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության ն մեր մշակումները:

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ նախկինում գինեգործությունն ուսումնասիրվող համակարգի կառուցվածքում առաջատար ճյուղերից մեկն է եղել: Այն սկզբում ունեցել է տնայնագործական բնույթ, սկսել է զարգանալ անցյալ դարի քառասունական թվականներից հետո: ճյուղն իր զարգացման գագաթնակետին է հասել 20-րդ դարի 80-ական թվականներին: Անցումային փուլի դժվարությունների, շրջափակման, ԽՍՀՄ փլուզման, 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժի, նախկին տնտեսական կապերի բացակայության հետնանքով հանրապետության սննդարդյունաբերությունը խիստ անկում ապրեց: Նվազեց տեղական արտադրության հաշվին հումքի ապահովման մակարդակը: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ եթե 1990 թ. հանրապետության վերամշակող արդյունաբերության կարողությունները ծանրաբեռնված են եղել միջինը 40-50 %-ով, ապա 2000-2010 թթ. այն կազմել է մոտավորապես 15-20 %: Նախամասնավորեցման տարիներին սննդարդյունաբերության զարգացմանը նպաստել է գյուղատնտեսության մասնագիտացումը: Խաղողագործության, պտղագործության, բանջարաբուծության զարգացումը հնարավոր դարձրեց Հայաստանում գինու ն պահածոների արդյունաբերության զարգացումը: Հայկական կոնյակներն ու գինիները, տոմատի մածուկը, սմբուկի խավիարը մեծ պահանջարկ ունեն արտասահմանյան շուկայում: 1990 թ. կոնյակի արտադրությունը կազմել է 610, գինիներինը՝ ավելի քան 4200, շամպայնինը՝ 320 հազ. դկլ, պահածոներինը՝ մոտավորապես 267 մլն պայմանական տուփ ն այլն: Դրանք բավական բարձր ցուցանիշներ են: Հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրանքի հիմքի վրա զարգացել է նան կաթի, մսի, ծխախոտի արդյունաբերությունը ն թեթն արդյունաբերության որոշ ճյուղերի (գորգագործության, կաշվեղենի, գործվածքեղենի) արտադրությունը: Սննդարդյունաբերությունը հանրապետության տնտեսության բոլոր ճյուղերի հետ փոխկապակցված է ն, փաստորեն, գյուղատնտեսության հետ կազմում է ագրոարդյունաբերական համալիրի հիմքը: 1985-1990 թթ. ագրոպարենային համակարգի արտադրանքում սննդարդյունաբերության համախառն ներքին արդյունքի տեսակարար կշիռը կազմել է ավելի քան 24-25 %: Հանրապետության արդյունաբերության հիմնական արտադրական ֆոնդերի շուրջ 6,0 %-ը պատկանում է սննդարդյունաբերությանը: Հանրապետության բնակչության սպառման ֆոնդի 3/4-ը բաղկացած է գյուղատնտեսական մթերքներից ն հումքից պատրաստված սպառման առարկաներից: Իրականացված սեփականաշնորհման պայ14

մաններում հանրապետության սննդարդյունաբերությունն ի վիճակի չեղավ անմիջապես իրացնելու իր ներուժը: 1990 թ. համեմատությամբ 2010 թ. ճյուղի համախառն արտադրանքը նվազեց: Հանրապետության ագրոարդյունաբերական համալիրը շարունակում է մնալ տնտեսության հիմնական ճյուղերից մեկը, ուր արտադրվում է շուրջ 278,0 մլրդ դրամ համախառն արտադրանք ն ուր աշխատում են շուրջ 18,2 հազ. մարդ: Բերված տվյալները վկայում են, որ ագրոպարենային համալիրը թե՛ ծավալային, թե՛ որակական առումով գլխավոր տեղ է զբաղեցնում հանրապետության տնտեսության մեջ ն ունի որոշիչ նշանակություն բնակչության կենսապահովման բնագավառում: Հեռանկարում նս ագրոպարենային համակարգը, այդ թվում` վերամշակող արդյունաբերությունը գլխավոր տեղ կզբաղեցնի: Այն կկազմի հանրապետության ներքին արդյունքի 20-22 %-ը, որից 35-40 %-ը բաժին կընկնի սննդարդյունաբերությանը: Ագրոարդյունաբերական համալիրը հանրապետության տնտեսության մի մասն է ն սերտորեն կապված է այդ տնտեսության մյուս ճյուղերի (օրինակ` ջերմաէներգետիկ համալիրի) հետ: Այն կապված է նան ոչ արտադրական ոլորտի (սպասարկման, ծառայությունների, տրանսպորտի, իրացման) ձեռնարկությունների հետ:

2.2. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԸ ԵՎ ճՅՈՒՂԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունից ագրոպարենային համակարգի կառուցվածքը բնութագրվում է սեփականության բազմազանությամբ: Գործում են մասնավոր սեփականության, կոլեկտիվ, կոոպերատիվ ն պետական սեփականության ձեռնարկություններ: Անհրաժեշտ է մշակել ու իրականացնել այնպիսի տնտեսական մեխանիզմներ, որ դրանք ունենան զարգացման հավասար իրավունքներ: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններն, ըստ գործառնական ն ճյուղային կառուցվածքի, բաժանվում են երկու խմբի: Առաջինը ճյուղայինն է, այսինքն` դասակարգման հիմքում դրվում է արտադրատեսակի պատկանելությունը (գծապատկեր 1):

Սննդի արդյունաբերություն

Սննդահամային

Մսային ն կաթնային

Ձկնային

շաքարի

մսի ն մսամթերքի

Ալրեղեն-ձավարեղենի

հացաթխման

կաթի ն կաթնամթերքի

Համակցված կերերի

հրուշակեղենի

այլ

մակարոնի յուղաճարպային եթերայուղային սպիրտի գինու օղու կոնյակի գարեջրի ոչ ալկոհոլ. խմիչքի հանքային ջրերի օսլայի պտուղ-բանջարեղենի պահածոների աղի այլ

Գծ. 1. Սննդարդյունաբերության ճյուղային դասակարգումը:

Սննարդյունաբերական ձեռնակությունների երկրորդ գործառնական դասակարգման հիմքում դրված է վերամշակվող հումքի տեսակը (գծապատկեր 2): Սննդի արդյունաբերություն

Բուսական ծագում ունեցող գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ճյուղեր

Մսի ն մսամթերքի

այլ

համակցված կերեր

ձավարեղեն

ալյուր

հաց-հացաբուլկեղեն

Հացի ն հացամթերքի

Կենդանական ծագում ունեցող գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ճյուղեր

Ոչ գյուղատնտեսական ն արդյունահանող հումք վերամշակող ճյուղեր

Հանքային

Ձկնային

Կաթի ն կաթնամթերքի

աղի

այլ

հանքային ջրերի

Պտուղ-բանջարեղենի պահածոների

կոնյակ

օղի

գինի

սպիրտ

Գինեգործության

Ոչ ալկոհոլ. խմիչքի արտադր.

գարեջուր տարբեր ըմպելիքներ

Հրուշակեղենի Ծխախոտի Ձեթ-օճառի Շաքարի Եթերայուղային ն այլն

Գծ. 2. Սննդարդյունաբերության դասակարգումն ըստ վերամշակվող հումքի:

Առաջին խմբում առանձնացվում են սննդահամային ն մսակաթնային ճյուղերը: Որպես առանձին ճյուղեր` գործում են նան ալրեղենձավարեղենի, համակցված կերերի ն ձկնային արտադրությունները: Երկրորդ խմբում բուսական, կենդանական ծագում ունեցող գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ճյուղերն են, ոչ գյուղատնտեսական ն արդյունահանված հումք վերամշակող ճյուղերը՝ հանքահումքայինն (աղ, հանքային ջրեր) ու ձկնայինը:

2.3. ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ,

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պարենի նկատմամբ հանրապետության բնակչության պահանջմունքների բավարարման խնդիրը մնում է ամենահրատապներից մեկը, քանի որ այն ուղղակիորեն կախված է բնակչության կենսամակարդակից: Վերջին տարիներին հանրապետության տնտեսությունը շարունակում է մնալ տրանսպորտային դժվարությունների, էներգետիկ ն ֆինանսական խիստ սահմանափակումների պայմաններում, որը, բնականաբար, բացասաբար է անդրադառնում սննդի արդյունաբերության ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության վերջնական արդյունքների վրա: Առանձնապես նվազել են թարմ կաթի ն կաթնամթերքի, մսի ն մսամթերքի, կաշվի, պտուղ-բանջարեղենի պահածոների, խաղողի գինու ն շատ այլ արտադրատեսակների արտադրության ծավալները: Վերջին տարիներին սննդի ն վերամշակող արդյունաբերության առանձին ճյուղերում նկատվում է արտադրության ծավալների նվազում: Վառելիքաէներգետիկ ն հումքային ռեսուրսների գների աճը, հումքի ներկրման դժվարությունները, տրանսպորտային ծախսերի աճը ն վարկային բարձր տոկոսադրույքները հանգեցրին առանձին ճյուղերի հիմնական միջոցների թերբեռնվածության: Արտաքին առնտրում ն գնագոյացման բնագավառում ազատական քաղաքականության իրականացումն իր հերթին հանգեցրեց ներքին շուկայում տեղական արտադրատեսակների պահանջարկի նվազման: Ներկայումս լուրջ փոփոխություններ են կատարվում սննդի ն վերամշակող արդյունաբերության ճյուղային կառուցվածքում: ճյուղային կառուցվածքում փոփոխությունները պայմանավորված են հանրապետությունում ձնավորվող ընդհանուր տնտեսական վիճակով, գյուղատնտեսության ճյուղային կառուցվածքի տեղաշարժերով, գյուղատնտեսական հումքի վերամշակող ձեռնարկությունների վճարունակության ցածր մակարդակով, թույլ մրցունակությամբ, իրացման դժվարություններով: Այս ամենը դարձել է սննդի արդյունաբերության մեջ մտնող, նախկինում ձնավորված բոլոր ստորաբաժանումների փոխադարձ կա18

պերի խախտման պատճառ: Ներկայիս ճյուղային կառուցվածքից դուրս են մնացել եթերայուղերի արտադրությունները: Նախկինում տեսակարար կշիռ ունեցող գինեգործության, ծխախոտի, մսամթերքի, կաթնամթերքի արտադրության ենթաճյուղերն իրենց առաջնային տեղը զիջում են հացաթխման ն հացահատիկի վերամշակման արտադրությանը: Այսպիսով` հանրապետությունում, ներքին շուկայի պահանջներից ելնելով, առաջնահերթ նշանակություն են ձեռք բերում կաթի, մսի, պտուղ-բանջարեղենի հումքի արտադրության ավելացմանը, ինչպես նան դրանց վերամշակման որակի բարձրացմանն առնչվող հիմնահարցերը:

2.4. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Սեփական գյուղատնտեսական հումքի արտադրության ավելացումը կբերի սննդարդյունաբերության արտադրանքի ծավալների ավելացման, որն իր դրական ազդեցությունը կթողնի արտադրական հզորությունների օգտագործման վրա: Բոլոր վերամշակող ճյուղերում (բացի հացից ն հացաբուլկեղենից) կտրուկ նվազել են արտադրական կարողությունների օգտագործման գործակիցները: Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ առկա արտադրական հզորությունների մեծ մասը ֆիզիկապես ն բարոյապես մաշված է: Նոր սարքավորումների տեսակարար կշիռը կազմում է 24,3 %, բարոյապես ն ֆիզիկապես մաշվածներինը` 41,3 %: Սարքավորումների 75 %-ն ավելի քան 20 տարվա է` նորմատիվով սահմանված 10-12-ի փոխարեն: Այսօր հանրապետությունում մեծ հզորություն ունեցող վերամշակող ձեռնարկությունների գործունեությունը հաճախ իրեն չի արդարացնում, ն դրանց փոխարեն ավելի նպատակահարմար է խրախուսել հումք վերամշակող փոքր ն միջին ձեռնարկությունների ստեղծումը:

2.5. ՏԵՂԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐՆ ԸՍՏ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ճՅՈՒՂԵՐԻ

Գինեգործություն: Հանրապետության եկամտաբեր ն հեռանկարային ենթաճյուղերից է ն կարնոր նշանակություն ունի հանրապետության պետական բյուջեի եկամուտների համալրման գործում: Գինու ն կոնյակի արդյունաբերությունն ընդգրկում է 22 առաջնային գործարան՝ խաղողի վերամշակման 26 առաջնային կետով: Կան նան երկրորդային գործարաններ, որոնցից 3-ը՝ Մոսկվա, ՍանկտՊետերբուրգ ն Սարատով քաղաքներում: Վերջին տարիներին սեփական շրջանառու միջոցների համալրման, հումքի մթերման ն արտադրանքի իրացման հետ կապված

դժվարությունները հանգեցրին ճյուղի արտադրության ծավալների խիստ անկման: Դրա մասին է վկայում այն, որ սննդի ն վերամշակող արդյունաբերության համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալի մեջ գինեգործությունը նախկինում կազմել է 31, իսկ 2010 թ.` ընդամենը 20-22 %: Այդուհանդերձ` վերջերս արտադրության մեջ ներդրվել են նոր տեխնոլոգիաներով պատրաստված գինու 8-10, նան օղու ն կոնյակի բազմաթիվ արտադրատեսակներ: Ընդ որում` գինեգործության թողարկած արտադրանքի միայն 15-20 %-ն է իրացվում հանրապետությունում, 80-85 %-ն արտահանվում է, թեն ճյուղի ձեռնարկությունների կողմից դեռ բավարար աշխատանքներ չեն տարվում նոր շուկաներ ձեռք բերելու ուղղությամբ: Այս ն մյուս ենթաճյուղերի մասին ավելի մանրամասն ներկայացված է աշխատանքի համապատասխան բաժիններում: Հացի ն հացամթերքի արտադրության համակարգն ընդգրկում է հացաթխման 37 գործարան, 6 խոշոր ալրաղաց, հացաընդունման ձեռնարկություններ, համակցված կերերի 5 գործարան ն այլն: Ավելացել է նան արտոնագրված մասնավոր հացաթխման ձեռնարկությունների թիվը: Բանն այն է, որ գների ազատականացումը ն դրա հետնանքով գների աճը բարձրացրեցին այլ մթերքները հացով փոխարինելու հնարավորությունը: Ձեռնարկությունների մասնավորեցումից հետո հաց արտադրող տարբեր տիպի տնտեսավարող սուբյեկտներին արտադրական գործունեություն ծավալելու համար տրվել են բազմաթիվ արտոնագրեր, որի արդյունքում ստեղծվել ն գործում են հազարավոր արտադրամասեր, փռեր ն այլն: Մրցակցություն է ծավալվել համակարգի պետական, կոոպերատիվ ն անհատ արտադրողների միջն: Շուկայի տարբերակված պահանջարկն ապահովելու նպատակով հացի գործարանները սկսել են ընդլայնել արտադրանքի տեսականին: Կայունացել են հացի գները: Հրուշակեղենի արտադրությունն ազգաբնակչությանը սննդամթերքով ապահովելու կարնոր ճյուղերից է: Հրուշակեղենի արտադրությունն ընդգրկում է Երնանի «Հայհրուշակ» ֆիրման, «Գրանդ Քենդին», «Երնանի արնելյան արտադրանքի կոմբինատը», Գյումրիի ն Գորիսի հրուշակեղենի ֆաբրիկաները, որոշ հացաթխման ձեռնարկությունների արտադրամասեր, ինչպես նան արտոնագրված մասնավոր ձեռնարկություններ ու հազարավոր տնայնագործների: Այսօր հրուշակեղենի արտադրությունը գերազանցապես հիմնված է ներմուծվող հումքի ն նյութերի օգտագործման վրա այն դեպքում, երբ հնարավորություն կա տեղական բուրավետ պտուղներով, վայրի ն մշակովի հատապտուղներով, մրգային կիսաֆաբրիկատներով կազմա20

կերպել տարբեր տեսակի շաքարային, ալյուրային ն այլ արտադրություններ:

Պտուղ-բանջարեղենային

պահածոների

արտադրությունն

ընդգրկում է պահածոների 16 գործարան: Ձեռնարկությունների արտադրական հզորությունների օգտագործման ներկայիս ցածր մակարդակը հիմնականում բացատրվում է ֆինանսական միջոցների սղությամբ, տրանսպորտային դժվարություններով, օժանդակ նյութերի, վառելիքի անբավարարությամբ ն, իհարկե, իրացման խնդիրներով: ճյուղում խիստ նվազել է թողարկվող արտադրանքի տեսականին: Արտադրությունից վերացել են բարձր պահանջարկ ունեցող բանջարեղենային պահածոները: Նախկինում արտադրված պահածոների հիմնական շուկան համարվում էին Ռուսաստանը ն ԽՍՀՄ մյուս երկրները, որտեղ արտահանվում էր պահածոների 80 %-ը, իսկ 20 %-ն իրացվում էր ներքին շուկայում: Ներկայումս արտասահմանյան երկրներում մեծ պահանջարկ է ձնավորվել հայկական տարբեր տեսակի պահածոների նկատմամբ: Ծխախոտի արտադրությունն ընդգրկում է 5 ձեռնարկություն` Երնանի ծխախոտի փորձարարական կոմբինատը, Իջնանի ծխախոտի ֆերմենտացիոն գործարանը, «Գրանդ Տոբակոն», «Մասիս Տոբակը», «Սիգարոնը»: Երնանի ծխախոտի գործարանի հիման վրա ստեղծվել է հայկանադական «Գրանդ Տոբակո» ընկերությունը, որը որոշակիորեն ակտիվացրել է ծխախոտի արտադրության գործը: Շաքարի արտադրությունը զարգանում է Շիրակի մարզում (Ախուրյանում) կառուցված շաքարի գործարանի հիման վրա: Ավանի աղի կոմբինատի ստորգետնյա հանքի արդյունահանման ենթակա քարաղի պաշարները 2010 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել են շուրջ 700 հազ. տոննա: Կոմբինատը ներկայումս լիովին բավարարում է «էքստրա» աղի նկատմամբ հանրապետության պահանջարկը: Աշխատանքներ են տարվում առաջիկայում Արամուսի աղի հանքերի ու շահագործման ուղղությամբ: Ձեթ-օճառի կոմբինատը ներկրվող հումքով արտադրում է մի շարք արտադրատեսակներ (ձեթ, մարգարին, օճառ, շռոտ, ձիթաճարպ ն այլն): Կոմբինատը տարիներ շարունակ բավարարել է հանրապետության բնակչության պահանջները: Ներկայումս կոմբինատը լիարժեք չի օգտագործում իր արտադրական հզորությունները: Ոչ ոգելից խմիչքների ն գարեջրի արտադրությամբ հիմնականում զբաղված է 7 գործարան: Դրանք ունեն ն 7,1 մլն դկլ արտադրական հզորություն: Առավել հզորներն են «Կոկա-կոլա Բոթլերս Արմենիա» ընկերությունը, «Նոյանը», գարեջրի «Կիլիկիա» ն «Կոտայք» գործա21

րանները, Գյումրիի, Վանաձորի, Կապանի գործարանները: Թողարկված արտադրանքը բավականին բարձրորակ է: Հանքային ջրերի արտադրություն. ՀՀ-ում կա հանքային ջրերի մոտ 500 աղբյուր՝ 750 լ/վրկ ընդհանուր դեբետով: Դրանցից արդյունաբերական նպատակով շահագործվում է 10-ը, որոնց ընդհանուր դեբետը կազմում է 180,2 լ/վրկ (տարեկան 2 մլրդ շիշ): Ներկայումս հանքային ջրերի արտադրությամբ զբաղվում է 11 գործարան: Աշխուժացել է հանքային ջրերի արտահանումը: Մսի ն մսամթերքի արտադրության ճյուղն ընդգրկում է 5 կոմբինատ՝ Գավառինը, Վանաձորինը, Երնանինը, Գյումրիինը, Կապանինը: Ներկայումս գործում են բազմաթիվ փոքր ու միջին ձեռնարկություններ՝ «Գեղարդը», «Աթենքը», «էլիտան», «Մասիսը», «Բարի Սամարացին» ն այլն: Մեծ գործարաններն արտադրության բարձր տեսակարար ծախսատարության հետնանքով չեն կարողանում վերականգնել արտադրությունը: Ապագան փոքր ձեռնարկություններինն է: Կաթի ն կաթնամթերքի արտադրություն. հանրապետությունն ունի 22 գլխամասային գործարան իրենց ենթաճյուղերով (փոքր գործարաններով): Դրանք հիմնականում մշակում են անքաշ կաթնամթերքի ն պանրի տարբեր տեսակներ: Կարագի պահանջարկը բավարարվում էր ն կբավարարվի ներմուծման հաշվին: Ձուկը ն ձկնամթերքը վերամշակվում է Գավառում: Զարգանում է նան լճակային ձկնաբուծությունը: Հանրապետությունում անհրաժեշտության դեպքում հնարավոր է զարգացնել խորդենու յուղի արտադրությունը սեփական հումքի արտադրության հիման վրա: Հանրապետության ագրոպարենային համալիրի հիմնախնդիրների լուծումն առաջին հերթին կապված է տնտեսական բարեփոխումների հետագա խորացման, ազատ շուկայական հարաբերությունների արմատավորման հետ, որոնք կխթանեն գյուղմթերքների ու սննդի արդյունաբերության արտադրությունը, կնպաստեն մրցունակության բարձրացմանը, ներքին շուկայի պահանջարկի բավարարմանը, ինչպես նան արտահանվող արտադրանքի տեսականու ն ծավալների ընդլայնմանը: Հանրապետություն ներմուծվող պարենային ապրանքների առատության պայմաններում առաջնահերթ խնդիր է դառնում վերամշակող ճյուղում թողարկվող արտադրանքի մրցունակության ն որակի բարձրացումը, արտաքին փաթեթավորման բարելավումը, մարկետինգային գործունեության ծավալումը, մարկետինգային կենտրոնի ստեղծումը, մեծածախ շուկայի ծրագրի իրականացումը, համանման շահեր հետապնդող ձեռնարկությունների բաժնետիրացումը: ճյուղի զարգացման գործում կարնորվում է նախկին կապերի օգտագործումը ԱՊՀ երկրների հետ` Ռուսաստանի Դաշնության ն այլ հանրապետու22

թյունների շուկաներում հաստատուն տեղ գրավելու համար: Անհրաժեշտ է վարել ագրարային քաղաքականություն` ուղղված` - ձեռնարկությունների տեխնիկական վերազինմանը ն նոր տեխնոլոգիաների օգտագործմանը, - միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող ն մրցունակ արտադրատեսակների թողարկմանն ու իրացմանը, - վերամշակող ձեռնարկությունների ն գյուղատնտեսական հումք արտադրողների միջն տնտեսական կապերի, պայմանագրային սկզբունքների ն այդ բնագավառում իրավական դաշտի կատարելագործմանը ն հստակեցմանը, - տեղական արտադրողների ն սպառողների շահերի պաշտպանությանը: Սննդի արդյունաբերության արդյունավետության հետագա բարձրացումը, բնակչության պահանջմունքները տեղական արտադրանքով բավարարելը, արտահանման ներուժի օգտագործումն այժմ ն հետագայում պահանջում են ճյուղի սեփականաշնորհման գործընթացի խորացում, որը հնարավորություն կընձեռի համեմատաբար կարճ ժամկետներում բարձրացնել ճյուղի արտադրանքի մրցունակությունը, ազատ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում գործելու ունակությունները: Արդյունքում` հնարավոր կլինի բարձրացնել տեղական արտադրանքով ներքին շուկայի բավարարման պահանջների մակարդակը, ինչպես նան դուրս գալ միջազգային շուկա:

ԹԵՄԱ 3

ՍՆՆԴԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

3.1. ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

ԵՎ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Ագրոարդյունաբերական համալիրի (ԱԱՀ-ի), այդ թվում` վերամշակող արդյունաբերության զարգացման ռազմավարությունը շուկայական վերափոխումների անընդհատ խորացումն է, ճկուն ենթակառուցվածքների ստեղծումը, արտադրանքի լրիվ իրացումը, ինչպես նան ֆինանսավարկային, հարկային ն ռեսուրսային սպասարկման քաղաքականության խթանումը: Տնտեսավարման նոր պայմաններում վերամշակող ձեռնարկությունների զարգացման օրինաչափություններից կարելի է առանձնացնել` ա) ագրոարդյունաբերական համալիրի հարակից ճյուղերի կառուցվածքային վերափոխումները. բ) պատրաստի արտադրանքի, դրա վերամշակման ն իրացման ուղղությամբ գործընկերների ներգրավումը. գ) արդյունավետ գործող ձեռնարկություններում արտադրության համակենտրոնացումը (ձեռնարկություններ, որոնք աշխատում են կոոպերացիայի հիմունքներով փոքրածավալ արտադրողների հետ), դ) նոր, բարձր արդյունավետությամբ օժտված անթափոն տեխնոլոգիաների ներդնումը: Վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը տեղի է ունենում տնտեսական բարեփոխումների, մասնավոր սեփականության հաստատման, արտադրության կառավարման համակարգի փոփոխման պայմաններում: Բարեփոխումների գործընթացում պետք է իրականացվի նախկինում գործող՝ իներտ, ոչ արդյունավետ կառուցվածքների փոխարինումը բարձր արդյունավետությամբ համապատասխան կառուցվածքներով: Վերամշակող ձեռնարկությունների բարեփոխումների գործընթացում կարնոր մեթոդաբանական մոտեցում է գործընթացի որոշակի փուլերի առանձնացումը: Առաջին փուլում կատարվում է առաջնային սեփականաշնորհում` հաշվի առնելով երկրի բնակչության ն արտադրողների հետաքրքրությունների հաշվեկշիռը:

Երկրորդ փուլում կատարվում է սեփականության իրավունքի ն պետության գործընթացների ինտենսիվ քանակական ու որակական վերաբաշխում: Երրորդ փուլին բնութագրական է սեփականատիրական նոր հարաբերությունների լիարժեք իրականացումը, որի գործունեության արդյունքում ինքնավերարտադրվում են նոր տնտեսական ն արտադրական հարաբերությունները: Այսպիսով` անցումային տնտեսության բարեփոխումների նպատակն է շուկայական համակարգի գործունեության ինքնավերարտադրումը:

3.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ

ԱԱՀ-ՈՒՄ, ԴՐԱ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ, ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԿԱՊԵՐԸ:

ԱԱՀ-Ի ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ԱԱՀ սահմաններն ու ներքին կազմը որոշվում են դրա վերջնական արդյունքի ձնավորման տեխնոլոգիական գործընթացներով: Ագրոարդյունաբերական համալիրը տնտեսագիտական երնույթ է, որտեղ արտադրվում, տեղափոխվում, պահպանվում, վերամշակվում ու իրացվում են գյուղատնտեսական հումք ն սննդամթերք: Այն ունի որոշակի կառուցվածք (գծապատկեր 3): 1-ին ոլորտ Արտադրամիջոցներ 1-ին -ոլորտ արտադրող կազմաԱրտադրամիջոցներ կերպություններ, արտադրող կազմաշինարարություն կերպություններ, իրականացնողներ, 1-ին -ոլորտ շինարարություն պարարտանյութ, Արտադրամիջոցներ իրականացնողներ, թունաքիմիկատ արտադրող կազմապարարտանյութ, արտադրողներ ն կերպություններ, թունաքիմիկատ այլն շինարարություն արտադրողներ ն իրականացնողներ, այլն 1-ին ոլորտ պարարտանյութ, Արտադրամիջոցներ արտադրող կազմաթունաքիմիկատ կերպություններ,ն արտադրողներ շինարարություն այլն իրականացնողներ, պարարտանյութ, թունաքիմիկատ արտադրողներ ն այլն

2-րդ ոլորտ

3-րդ ոլորտ

4-րդ ոլորտ

2-րդ-ոլորտ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսություն 2-րդ-ոլորտ

3-րդ ոլորտ Վերամշակող արդյունաՎերամշակող բերություն արդյունա3-րդ ոլորտ բերություն

4-րդ ոլորտ ենթակառուցվածքներ (ծառայուենթակառուցթյուններ, սպասարվածքներ /ծառայուկումներ) 4-րդ ոլորտ թյուններ, սպասար-

Գյուղատնտեսություն

Վերամշակող արդյունաբերություն

2-րդ ոլորտ

3-րդ ոլորտ

Գյուղատնտեսություն

Վերամշակող արդյունաբերություն

կումներ/ ենթակառուցվածքներ /ծառայություններ, սպասարկումներ/ 4-րդ ոլորտ ենթակառուցվածքներ (ծառայություններ, սպասարկումներ)

Գծ. 3. ՀՀ ագրոարդյունաբերական համալիրի հիմնական ոլորտները:

Հանրապետությունում ագրոարդյունաբերական համալիրն ունի առանձնահատկություններ: Այստեղ առաջին ոլորտը թույլ է զարգացած, ինչի հետնանքով ԱԱՀ-ն հանդես է գալիս որպես ագրոպարենային համակարգ: Այս ոլորտների միջն կան զարգացման անհամամասնություններ: Օրինակ՝ գների անհամամասնությունը 1-ին ն 2-րդ ոլորտների մեջ, 2րդ ն 3-րդ, 4-րդ, 3-րդ ն 2-րդ ոլորտների մեջ: Գները սահմանում է շուկան ազատ գնագոյացման պայմաններում: Որոշ դեպքերում պետությունը կարող է կարգավորել գներն ու սակագներն իր տնտեսական լծակներով ն մեխանիզմներով, օրինակ` ֆինանսավարկային, հարկային, ապահովագրական, մաքսային լծակների կարգավորումներով: Գյուղատնտեսական սպասարկող, մատակարարող ն իրացնող ձեռնարկությունների արտադրատնտեսական փոխհարաբերություններն անհրաժեշտ է կառուցել կոոպերացիայի ն փոխշահավետ պայմանագրերի հիման վրա: Դրանք պետք է պաշտպանեն մասնակից կողմերի շահերը, նպաստեն անհրաժեշտ ապրանքների արտադրությանը (ըստ նախատեսված ժամկետի, ծավալի, որակի, տեսականու), խախտումների դեպքում սահմանեն համապատասխան նյութական պատասխանատվություն: Պայմանագրերի միջոցով պետք է ապահովել ագրոպարենային համակարգի տնտեսական սուբյեկտների կարողությունների հաշվեկշռված զարգացումը: Սակայն փլուզված ենթակառուցվածքները չեն կարող արդյունավետ գործել հատկապես արտադրանքի իրացման ասպարեզում: Առաջանում են խնդիրներ` գների կազմավորումը ԱԱՀ բոլոր ոլորտներում, արտադրողից մինչն սպառողն ապրանքի շարժի արագացումը, ֆինանսավարկային ն ապահովագրական համակարգի կատարելագործումը, իրավական համապարփակ դաշտի ստեղծումը ն այլն: Այսպիսով` ԱԱՀ արտադրատնտեսական կարգավորման միջոց պետք է դառնան կոոպերացիան ն պայմանագիրը: Մասնակից կողմերի տնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործումը բարենպաստ պայմաններ կստեղծի դրանց գործունեության արդյունավետության բարձրացման ն բնակչությանը պարենով ապահովելու խնդրի լուծման համար:

3.3. ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԱԱՀ-ին ն դրա մաս կազմող վերամշակող արդյունաբերությանը, որպես ամբողջական ինտեգրված համակարգ, անհրաժեշտ են բոլոր օղակների փոխհարաբերությունների ակտիվացում ն վերջնական արդյունքի արդյունավետության բարձրացում: Այն պետք է իրակա26

նացվի վերջնական արտադրանքի գնի ձնավորման համակարգի կատարելագործման միջոցով: Պատրաստի արտադրանքը պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին. - համընկնի տվյալ արտադրանքի տեխնոլոգիական շղթայի համախառն ծախսերի մակարդակին. - արտահայտի դրա սպառողական արժեքի օգտակարությունը. - նպաստի առաջարկի ն պահանջարկի կարգավորմանը. - խթանի արտադրության կառուցվածքային բարելավումը. - նպաստի ռեսուրսային ներուժի արդյունավետ օգտագործմանն արտադրության բոլոր օղակներում: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում այս պահանջներն ու սկզբունքները միշտ չէ, որ հաշվի են առնվում: Արդյունքում` նվազում է ձեռնարկությունների շահութաբերության մակարդակը: Ագրոարդյունաբերական համալիրի զարգացումը հանգեցնում է աշխատանքի բաժանմանը, որն էլ իր հերթին պահանջում է գյուղատնտեսության ն վերամշակող արդյունաբերության ինտեգրման ակտիվացում: Արդյունաբերական վերամշակման ավելացման, վերջնական արտադրանքի տեսականու ընդլայնման, դրա որակի բարձրացման նպատակով պետք է ակտիվացնել ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեությունը: Սակայն վերամշակող արդյունաբերության զարգացումը զիջում է ներկայացվող պահանջներին: Հետնաբար` անհրաժեշտ է իրականացնել համապատասխան միջոցառումներ ճյուղի զարգացումն արագացնելու նպատակով: Դրանք պետք է իրականացվեն` ելնելով հետնյալ սկզբունքներից. ա) գյուղատնտեսական հումքի ն արտադրանքի ավելացում. բ) հումքի կորուստների կրճատում տեղափոխման, պահպանման ն վերամշակման ժամանակ, անթափոն տեխնոլոգիաների ներդնում. գ) նոր, ոչ ավանդական հումքի ն արտադրատեսակների արտադրության կազմակերպում. դ) բարձր պատրաստելիության արտադրատեսակների արտադրության ավելացում. ե) փաթեթավորման որակի բարձրացում ն փաթեթավորված արտադրանքի արտադրության ընդլայնում:

3.4. ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Վերամշակող արդյունաբերական կազմակերպությունների արդյունավետության բարձրացման հիմնախնդիրներից է դրանց կազմակերպատնտեսական գործունեության միավորումը: Կազմակերպությունները գործում են առանձին-առանձին, դրանք պետք է վերամիավորել` ընդհանուր ռազմավարական ղեկավարությունն իրագոր27

ծելով մեկ կենտրոնից: Շուկան հիմնավորում է դրանց տնտեսական ազատությունը: Մինչդեռ հեռանկարային ռազմավարական որոշ հարցեր իրականացնելիս անհրաժեշտ է լինում հաշվի առնել դրանց միասնական ն համաձայնեցված նպատակները: Ներկայումս ՀՀ-ում վերամշակող ձեռնարկությունների արտադրությունը արդյունավետ չէ ն կրում է ծախսային բնույթ: Դրա պատճառներից է ռեսուրսային ներուժի օգտագործման ն տեխնոլոգիայի որակական փոփոխությունների, նորացման պակասը: Ներդրումների անբավարարությունը ոլորտի ներսում դեռնս թույլ չի տալիս փոխել հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքն ու ծավալները վերամշակող, պահեստավորող, իրացնող ձեռնարկություններում, որը հանգեցնում է կորուստների մեծացման ն խոչընդոտում ճյուղի արդյունավետության բարձրացմանը: Նման ոլորտների հիմնական արտադրական ֆոնդերի նորացման աստիճանը լավագույն դեպքում կազմում է 2 % 8-15 %-ի փոխարեն: ճյուղի արդյունավետությունն ուղղակիորեն կախված է ձեռնարկությունների` հզորությունների օգտագործման մակարդակից, որը հանրապետությունում դեռնս շատ ցածր է: ՀՀ-ում ձեռնարկությունների սարքերը հին են ն հիմնականում ռուսական արտադրության, մինչդեռ նոր տեխնոլոգիաները պահանջում են նոր` ավելի արդյունավետ արտասահմանյան մեքենաներ, որոնք հաճախ համատեղելի չեն եղածների հետ: Անհրաժեշտ են մեծ ծախսեր ինչպես դրանց պահպանման, այնպես էլ վերասարքավորման համար: Վերամշակող ձեռնարկությունների նյութատեխնիկական բազայի զարգացումը նախատեսում է վերջնական արտադրանքի կառուցվածքային փոփոխություններ, արտադրանքի որակի բարձրացում, կիսաֆաբրիկատների, դիետիկ մթերքի արտադրության ավելացում: Այն թույլ է տալիս նան զարգացնել բարձր պատրաստելիությամբ կիսաֆաբրիկատների ն փաթեթավորված, տարայավորված, ապրանքային լավ տեսք ունեցող արտադրանքի արտադրությունը: Այսպիսով` վերամշակող արդյունաբերության կազմակերպատընտեսական արդյունավետ գործունեության հիմնական սկզբունքներն են` » փոքր, միջին ն խոշոր ձեռնարկությունների արդյունավետ զարգացում, » արտադրության ծավալների ու կառուցվածքի արդյունավետ զուգակցում, » արտադրության բոլոր փուլերում ռեսուրսախնայողության ապահովում, » ինտեգրված կառուցվածքների ստեղծում, » տնտեսական մեթոդների, մեխանիզմների ու լծակների միջոցով ձեռնարկությունների գործունեության կարգավորում:

ԹԵՄԱ 4

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ (ԿԱՊԻՏԱԼԸ) ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՆԵՐԿԱ ՓՈՒԼՈՒՄ

4.1. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐ

4.1.1. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒՅԹԸ, ԿԱԶՄԸ

Որպես տնտեսագիտական կատեգորիա` արտադրական ֆոնդերն արտադրական միջոցների ն աշխատանքի առարկաների արժեքի դրամական արտահայտությունն են: Դրանք պատրաստի արտադրանքի վրա իրենց արժեքի տեղափոխման կարգով, շրջապտույտի տնողությամբ ն վերարտադրական պայմաններով բաժանվում են հիմնական արտադրական ն շրջանառու ֆոնդերի: Հիմնական արտադրական ֆոնդերը (կապիտալը) շրջանառու ֆոնդերից (կապիտալից) տարբերվում են մի շարք հատկություններով` ա) բնաիրային ձնով. հիմնական արտադրական ֆոնդերը արտադրությանը մասնակցելիս երկար ժամանակ իրենց բնաիրային ձնը չեն փոխում, իսկ շրջանառու ֆոնդերն աշխատանքի այն առարկաներն են, որոնք արտադրական գործընթացում օգտագործման ժամանակ փոխում են իրենց բնաիրային ձնը: բ) Արտադրությունում օգտագործման բնույթով. հիմնական արտադրական ֆոնդերն օգտագործվում են բազմաթիվ արտադրական փուլերի,, իսկ շրջանառու ֆոնդերը` մեկ արտադրական փուլի ընթացքում: գ) Պատրաստի մթերքի վրա արժեքի տեղափոխմամբ. հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը պատրաստի արտադրանքի վրա է տեղափոխվում մաս-մաս բազմաթիվ արտադրական փուլերի ընթացքում մաշվածքի չափով, ամորտիզացիոն հատկացումների միջոցով: Շրջանառու ֆոնդերի արժեքը մեկ արտադրական փուլում լրիվ տեղափոխվում է պատրաստի արտադրանքի վրա:

դ) Հիմնական ֆոնդերի դրամական ն բնեղեն ձների արժեքների անհամատեղելիությամբ. հիմնական արտադրական ֆոնդերի բնեղեն ձնի

արժեքի վերարտադրության ժամանակահատվածը հիմնականում չի համընկնում դրա արժեքի վերականգնման նորմատիվային ժամկետին: Պատճառն այն է, որ հիմնական արտադրական ֆոնդերը դրանից հետո որոշակի ժամանակ կարող են շահագործվել, այլ կերպ` դրանց շահագործման ժամկետը կարող է նորմատիվայինից երկար լինել: Շրջանառու ֆոնդերը պետք է վերականգնվեն բնեղեն ձնով արտադրական յուրաքանչյուր փուլից հետո:

Հանրապետության արդյունաբերության հիմնական արտադրական ֆոնդերի (ՀԱՖ) շուրջ 6 %-ը պատկանում է սննդարդյունաբերությանը: Հիմնական արտադրական ֆոնդերն արտադրական գործընթացին մասնակցելու բնույթով լինում են արտադրական ն ոչ արտադրական (գծապատկեր 4): Հիմնական արտադրական ֆոնդեր (կապիտալ) Արտադրական ֆոնդեր

Ոչ արտադրական ֆոնդեր

շենքեր ն կառույցներ

կաբելային ն օդային էլեկտրահաղորդալարեր

փոխանցող հարմարանքներ

կապի հարմարանքներ

մեքենաներ ն սարքավորումներ

ջրի, գազի, միջարտադրամասային խողովակաշարեր

տրանսպորտային միջոցներ գործիքներ, գույք, մեքենայացված սարքեր արտադրական գույք

այլ

ուժային մեքենաներ ն սարքավորումներ աշխատանքային մեքենաներ ն սարքավորումներ չափող ն կարգավորող սարքավորումներ

բնակելի շենքեր դպրոցներ, նախադպրոցական ն այլ ուսումնական հաստատություններ սպորտային կառույցներ առողջապահական օբյեկտներ կուլտուր-կենցաղային օբյեկտներ սոցիալական ենթակառուցվածքի միջոցներ այլ

հաշվողական տեխնիկա այլ

Գծ. 4. Սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունների հիմնական արտադրական ֆոնդերի (ՀԱՖ) կազմը:

Արտադրական նշանակություն ունեցողներն անմիջակորեն մասնակցում են արտադրական գործընթացին (աշխատանքային ն ուժային մեքենաներ, սարքավորումներ) կամ պայմաններ են ստեղծում դրա իրագործման համար (արտադրական նշանակության շենքեր, տրանսպորտային միջոցներ, պահեստարաններ ն այլն):

Ոչ արտադրական նշանակության ֆոնդերը սոցիալական ենթակառուցվածքի ֆոնդերն են՝ կուլտուր-կենցաղային օբյեկտները, բնակելի տները, առողջապահական, կրթական օբյեկտները ն այլն: Վերջիններիս արժեքը չի փոխանցվում արտադրվող արտադրանքի ինքնարժեքի վրա: Հիմնական արտադրական ֆոնդերը, ըստ սեփականության ձնի, կարող են լինել մասնավոր, կոլեկտիվ, պետական: Ըստ արտադրական նշանակության` հիմնական արտադրական ֆոնդերը բաժանվում են 9 խմբի. 1. շենքեր, որոնք այս կամ այն կերպ մասնակցում են տեխնոլոգիական գործընթացներին կամ նպաստում են դրանց իրականացմանը. 2. կառույցներ, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն արտադրանքի պատրաստման հետ, բայց պայմաններ են ստեղծում դրա իրացման համար (կամուրջներ, երկաթգծեր, ճանապարհներ, հրապարակներ, փակուղիներ ն այլն): Հաճախ հիմնական արտադրական ֆոնդերի այս երկու խմբերը համատեղվում են. 3. փոխանցող հարմարանքներ (կաբելային ն օդային էլեկտրահաղորդալարեր, վերելակներ, կապի հարմարանքներ, ջրի, գազի միջցեխային խողովակներ ն այլն). 4. մեքենաներ ն սարքավորումներ, որոնք են` ա) ուժային մեքենաներն ն սարքավորումները (գեներատորային մեքենաներ, շարժիչներ), բ) աշխատանքային մեքենաներն ու սարքավորումները (մեքենաներ, մեխանիզմներ, հոսքային գծեր, ագրեգատներ, որոնք տեղադրվում են արտադրական գործընթացում մեխանիկական, ջերմային ն քիմիական ներգործության համար, գ) չափող ն կարգավորող սարքերն ու սարքավորումները (ավտոմատ ղեկավարման վահանակներ, կշեռքներ, ահազանգիչներ, դիսպետչերական կետեր ն այլն), դ) հաշվողական տեխնիկան. 5. տրանսպորտային միջոցներ (մասնագիտացված, բեռնատար, մարդատար ն այլն). 6. գործիքներ (ձեռքի, մեքենայացված, էլեկտրական սարքեր ն այլն). 7. արտադրական գույք (աշխատանքային գործունեությունը թեթնացնող միջոցներ). 8. տնտեսական գույք (կահույք, չհրկիզվող պահարաններ ն այլն). 9. այլ ֆոնդեր: Հիմնական արտադրական ֆոնդերին չեն պատկանում մեկ տարուց պակաս ծառայածները, ցածր արժեք ունեցողները, մասնագիտական հագուստը ն այլն:

4.1.2. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ (ԿԱՊԻՏԱԼԻ)

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ, ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ, ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հիմնական արտադրական ֆոնդերի յուրաքանչյուր խմբի արժեքի տեսակարար կշիռը դրանց ընդհանուր արժեքի մեջ ցույց է տալիս այդ ֆոնդերի արտադրական կառուցվածքը: Այն կարող է լինել ճյուղային, տարիքային, տեխնոլոգիական, տնտեսական, որակական ն այլն: » ճյուղայինը ցույց է տալիս առանձին ճյուղերին պատկանող ֆոնդերի տեսակարար կշիռը, » տարիքայինը ցույց է տալիս այդ ֆոնդերի` ըստ տարիքի օգտագործման տեսակարար կշիռը, » տեխնոլոգիականն առանձնացնում է ֆոնդերի տեսակարար կշիռն ըստ տեխնոլոգիական պատկանելության, ցույց տալիս ֆոնդերի ակտիվ մասի տեսակարար կշիռը ՀԱՖ-ի կառուցվածքում, » տնտեսականը ցույց է տալիս դրանց կառուցվածքն ըստ տնտեսական նշանակության, » որակականն առանձնացնում է ֆոնդերի տեսակարար կշիռն ըստ որակական հատկանիշների: Հիմնական արտադրական այն ֆոնդերը, որոնք միայն պայմաններ են ստեղծում տեխնոլոգիական գործընթացների ն աշխատանքային գործունեության համար (շենքեր, կառույցներ, փոխանցող հարմարանքներ), կոչվում են պասիվ արտադրական ֆոնդեր: Մնացածն ակտիվ մասն է (մեքենաներ, սարքավորումներ, տրանսպորտ ն այլն), որի աճը դրական է բնութագրում արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքի կատարելագործումը: Օրինակ` հացաթխման արդյունաբերությունում մեքենաների, սարքավորումների տեսակարար կշիռը պետք է պակաս չլինի 23-25, շենքերինն ու կառույցներինը` 65-70 %-ից, գինեգործության ասպարեզում` համապատասխանաբար 30-35 ն 60-65 %-ից, կաթի ն մսի վերամշակման ոլորտում` 25-30 ն 65-70 %-ից ն այլն: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի շարժի հաշվառման ն պլանավորման գնահատման ժամանակ օգտագործվում են բնեղեն ն արժեքային ցուցանիշներ: Բնեղենն անհրաժեշտ է սարքավորումների քանակի, տեխնիկական կազմի բնութագրման, արտադրամասերի արտադրական հզորության որոշման համար: Այդ ցուցանիշների հաշվառումը կատարվում է հատուկ հաշվառման, հիմնական արտադրական ֆոնդերի տարեկան շարժը ցույց տվող գույքագրման քարտերի միջոցով: Սակայն նման հաշվառումը հնարավորություն չի տալիս ընդհանրացնել հիմնական արտադրական ֆոնդերի բնութագիրը: Հետնաբար` անհրաժեշտություն

է առաջանում կատարել արժեքային գնահատում: Հիմնական արտադրական ֆոնդերն ըստ վիճակի ն գործունեության ժամանակի գնահատվում են սկզբնական, վերականգնման, մնացորդային արժեքներով: Սկզբնական արժեքը հիմնական արտադրական ֆոնդերի փաստացի արժեքն է դրանց ձեռքբերման կամ կառուցման սկզբում` հաշվի առնելով դրանց տեղափոխման ու տեղադրման ծախսերը: Վերականգնման արժեքն արտահայտում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի վերարտադրությունը դրանց վերագնահատման ժամանակ` առանց հաշվի առնելու այդ ֆոնդերի` շահագործման հանձնման սկզբնական արժեքը: Սա հնարավորություն է տալիս համեմատաբար ճիշտ գնահատել արտադրական ֆոնդերը տվյալ ժամանակահատվածում: Մնացորդային արժեքը՝հնարավորություն է տալիս որոշել հիմնական արտադրական ֆոնդերի ֆիզիկական մաշվածության մակարդակը: Մնացորդն այդ ֆոնդերի այն մասն է, որը դեռ չի անցել արտադրանքին:

4.1.3. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ

ՄԱՇՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱՆ

Աշխատանքի ընթացքում կամ առանց աշխատելու հիմնական արտադրական ֆոնդերը մաշվում են` կորցնելով իրենց սպառողական արժեքը, արժեքն ընդհանրապես: Գործունեության ընթացքում դրանց արժեքը մաս-մաս անցնում է պատրաստի արտադրանքին: Այս գործընթացը ժամանակի կտրվածքով կոչվում է ամորտիզացիա: Ֆոնդերի մաշվածությունը լինում է ֆիզիկական ն բարոյական: Ֆիզիկականը նյութական, մեխանիկական մաշվածությունն է` կախված օգտագործման ծանրությունից, հագեցվածությունից, ժամանակից ն այլն: Այն կարող են գնահատել փորձագետները: Դրա համար անհրաժեշտ է իմանալ որոշ ցուցանիշներ, օրինակ` սարքավորման տարրի տեսակը, արժեքը ն ֆիզիկական մաշվածության չափը (աղ. 5):

Աղյուսակ 5 Սարքավորումների ֆիզիկական մաշվածության հաշվարկման մեթոդաբանությունը Սարքավորման տարրերը | անվանումը || անվանումը ||| անվանումը .… Ընդամենը

Տարրի արժեքը, դրամ 50000 30000 20000

Տարրի ֆիզիկական մաշվածությունը, %

100000

Մաշվածության գործակիցն է՝ 50000 20 30000 30 20000 15 1 100000 22% : Այսինքն` միջին մաշվածության մակարդակն այդ խմբի հիմնական արտադրական ֆոնդերի կամ սարքավորման տարրերի մեջ կազմում է %, իսկ մաշվածության արժեքը՝ 22000 դրամ. 100000 22 1 100 22000 դրամ: Ֆիզիկական մաշվածության գործակիցը (/ô) հաշվարկվում է նան այլ մեթոդով՝ ֆիզիկական մաշվածության մեծությունը հարաբերվելով ոհիմնական արտադրական ֆոնդերի սկզբնական ( /) արժեքին՝ ին. ո

:

Բարոյական մաշվածությունը կապված է նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի կայացման հետ: Հները դառնում են անմրցունակ գնագոյացման, որակական ն արտադրողական հատկություններով: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի փոփոխման ն արդիականացման համար անհրաժեշտ են միջոցներ: Դրանք գոյանում ն կուտակվում են ֆոնդերի գործունեության սկզբից, երբ մաս-մաս դրանց արժեքը փոխանցվում է պատրաստի ապրանքին: Վերջինիս իրականացման ժամանակ ամորտիզացիայի ու մաշվածության վերականգնման համար փոխանցված գումարը կուտակվում է, ապա օգտագործվում հիմնական արտադրական ֆոնդերի նորացման համար: Ամորտիզացիոն՝ պլանավորված կարգով հիմնական արտադրական ֆոնդերի աստիճանական մաշվածության դրամական մարումը կատարվում է տարեցտարի դրանց արժեքի մաս-մաս փոխադրմամբ` արտադրված արտադրանքի ինքնարժեքին համապատասխան:

Ամորտիզացիոն հատկացումների պլանավորված մեծությունը կոչվում է ամորտիզացիոն նորմա: Վերջինս որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ՆԱ

ՀԱՖնա Հն Ար Ծլ Լ 100 , ՀԱՖբա Ծժ

որտեղ ՆԱ-ն ամորտիզացիոն մասհանումների տարեկան հատկացումներն են (նորման), ՀԱՖնա-ն՝ հիմնական արտադրական ֆոնդերի սկզբնական հաշվեկշռային արժեքը, Հն-ն՝ ՀԱՖ–ի օգտագործման ընթացքում նախատեսվող հիմնական նորոգման արժեքը, Ար-ը՝ արդիականացման արժեքը, Ծլ-ն՝ ՀԱՖ-ի լուծարման (ապամոնտաժման) ծախսերը, Լ-ն` լուծարումից ստացված հասույթը (ջարդոնի արժեքը), Ծժ–ն` ծառայության (ամորտիզացիայի ) ժամկետը, ՀԱՖԲա -ն՝ ՀԱՖ-ի հաշվեկշռային (նախասկզբնական) արժեքը: Ամորտիզացիոն ֆոնդի մի մասն օգտագործվում է աշխատանքի միջոցների լրիվ վերականգնման նպատակով: Սեփականատիրոջ կողմից այն կարող է օգտագործվել նան նոր կապիտալ շինարարության ֆինանսավորման համար: Մյուս մասն օգտագործվում է արտադրության զարգացման, նոր տեխնիկայի ձեռքբերման համար: Երկարատն օգտագործվող հիմնական արտադրական ֆոնդերի ամորտիզացիոն նորման ցածր է՝ կազմում է նախասկզբնական արժեքի 1-4 %-ը, կարճատն օգտագործվողներինն է` 8-15 %: Երկարատն օգտագործվողներն են շենքերը, կառույցները, փոխադրող հարմարանքները, իսկ կարճատնները՝ մեքենաներն ու սարքավորումները, տրանսպորտը ն այլն: Զարգացած երկրներում կիրառվում է արագացված ամորտիզացիայի մեթոդը, որտեղ ամորտիզացիոն նորմերը բարձրացվում են ՀԱՖ-ի արագ թարմացման ու վերականգնման, բարոյական մաշվածությունից խուսափելու նպատակով:

4.1.4. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հիմնական արտադրական ֆոնդերը պետք է անընդհատ վերարտադրվեն, վերականգնվեն, վերակառուցվեն: Դա կատարվում է երկու ճանապարհով: » էքստենսիվ ճանապարհը հիմնական արտադրական ֆոնդերի քանակական աճն է նորերի կառուցման ն հների ընդլայնման միջոցով, որը չի բարելավում հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը:

»

Ինտենսիվ ճանապարհը բարելավում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը նոր տեխնիկայի ներդրման, վերակառուցման, վերազինման միջոցով: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործման համար դրանք անհրաժեշտ է պարբերաբար վերանորոգել: Վերանորոգումը գործողությունների մի համալիր է, որը վերականգնում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի աշխատունակությունը: Դրա կարիքը զգացվում է ֆիզիկական մաշվածության հետնանքով մասերի փոփոխման կամ վերականգնման ժամանակ: Վերանորոգումը կատարվում է տեխնիկական ծառայության միջոցով սարքավորումների խնամքն արդյունավետ կազմակերպելու նպատակով: Վերանորոգումը լինում է ընթացիկ, միջին, հիմնական, վթարային: Ընթացիկը փոքր վերանորոգումն է, կատարվում է կարճաժամկետ աշխատող մասերի փոփոխման համար: Միջին վերանորոգումը կատարվում է առանց սարքերի ապամոնտաժման, վերանորոգումը համեմատաբար բարդ է լինում: Հիմնական վերանորոգումը ամենաբարդն է, կատարվում է սկզբնական հզորությունների վերականգնման նպատակով ագրեգատի լրիվ ապամոնտաժման պայմաններում` փոխելով մաշված հանգույցները, մասերը ն այլն: Կատարվում է 2-3 տարին մեկ ն ըստ անհրաժեշտության: Որոշ դեպքերում հիմնական վերանորոգումը կապված է հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքային փոփոխությունների միջոցով արդիականացման, ավելի արտադրողական ու ժամանակակից հանգույցներով հին հանգույցների փոխարինման հետ: Վերականգնման նշված ձների կողքին անհրաժեշտ է նշել նան վթարային վերանորոգումը: Այն աշխատանքի ռացիոնալ կազմակերպման դեպքում կարելի է հասցնել նվազագույնի կամ վերացնել:

4.1.5. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Տնտեսական վերլուծության հաշվառման, պլանավորման ժամանակ օգտագործվում է ցուցանիշների համակարգ, ուր ֆոնդերը մի կողմից բնութագրվում են որպես աշխատանքի միջոցների շարժ, մյուս կողմից գնահատվում է դրանց արդյունավետ օգտագործման վիճակը: Այդ ցուցանիշները հանդես են գալիս որպես ընդհանրացնողներ, ֆոնդերի առանձին կողմերի շարժը, վիճակը բնութագրողներ: Ընդհանրացնող ցուցանիշների շարքին են դասվում ֆոնդահատույցը, ֆոնդատարությունը, շահույթի նորման:

Ֆոնդահատույցը (Ֆհ) ցույց է տալիս ՀԱՖ-ի միջին տարեկան արժեքի միավորի հաշվով արտադրված համախառն արտադրանքի արժեքը: Հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. ՀԱ Ֆհ , Ֆ որտեղ ՀԱ-ն համախառն արտադրանքի արժեքն է, Ֆ-ն՝ ՀԱՖ-ի միջին տարեկան արժեքը: Ֆոնդահատույցի բարձրացումն արտադրության արդյունավետության բարձրացման հիմնական ուղին է: Չի պահանջում լրացուցիչ ներդրումներ: Ներկայումս, սակայն, կատարվում է հակառակ գործընթացը՝ հայտնի պատճառներով չեն օգտագործվում կամ թերի են օգտագործվում հիմնական միջոցները, հզորությունները լրիվ չեն ծանրաբեռնվում: Ֆոնդատարությունը (Ֆտ) ֆոնդահատույցի հակադարձ ցուցանիշն է ն ցույց է տալիս միավոր համախառն արտադրանք արտադրելու համար օգտագործված ՀԱՖ-ի տարեկան միջին արժեքը: Հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Ֆ : ՀԱ

Ֆհ

Ֆոնդատարության բարձրացումը բացասաբար է անդրադառնում արտադրության արդյունավետության վրա: Շահույթի նորմա (Շն). ներկայումս, երբ մասնավոր սեփականությունը դարձել է հիմնական ձնը, արտադրական հարաբերություններում մեծացել է շահութաբերության ցուցանիշի դերը: Այստեղ կարնորվում է նան շահույթի նորման: Այն որոշվում է արտադրության հաշվեկշռային շահույթի հարաբերությամբ հիմնական արտադրական ն շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքի գումարին՝ Շն

Շ Ֆհ

Ֆշ

100,

որտեղ Ֆհ-ն հիմնական արտադրական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքն է, Ֆշ-ն` շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը, Շ-ն` հաշվեկշռային շահույթի մեծությունը: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործումն արտահայտվում է նան ՀԱՖ-ի միավորի հաշվով շահույթի ստացման ցուցանիշով` ՀԱՖՇն

Շ Ֆհ

:

Շահույթի նորման արտահայտվում է տոկոսներով: Արտադրական գործընթացում անհրաժեշտ է նպաստել շահույթի նորմայի բարձրացմանը: Ընդհանրացնող ցուցանիշների կողքին հիմ37

նական արտադրական ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործումը բնութագրող ցուցանիշներ են նան շարժը բնութագրողները: Դրանք են` 1. բացարձակ հավելաճը, Ք (Ֆե). Ֆե Ֆ2 Ֆ1 , որտեղ Ֆ2-ը ն Ֆ1–ը համապատասխանաբար հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների ՀԱՖ-ի արժեքներն են: 2.Աճի տեմպը (Ֆատ). Ֆ2

Ֆատ

100 :

Ֆ1

3.Հավելաճի տեմպը (Ֆհտ). Ֆ2

Ֆատ

Ֆ1

100 :

Ֆ1

4. Աճի միջին տարեկան տեմպը (Ֆատ). Ֆատ

n 1

Ֆ2 Ֆ1

:

5. Հավելաճի միջին տարեկան տեմպը (Ֆհտ). Ֆատ

n 1

Ֆ2

Ֆ1

Ֆ1

:

6. ՀԱՖ-ի դուրս գրման գործակիցը (Գդգ). Գ դգ

Ֆդգ Ֆտս

,

որտեղ Ֆդգ-ն տարվա ընթացքում դուրս գրված ՀԱՖ-ի արժեքն է, Ֆտս-ն՝ ՀԱՖ-ի արժեքը տարեսկզբին: 7. ՀԱՖ-ի նորացման գործակիցը (Գնգ). Գնգ

Ֆմ , Ֆտվ

որտեղ Ֆմ-ն տարվա ընթացքում մուտք եղած ՀԱՖ-ի արժեքն է, Ֆտվն՝ ՀԱՖ -ի արժեքը տարեվերջին: 8. ՀԱՖ-ի մաշվածքի գործակիցը (Գմ). Գմ

Ֆամ , Ֆտվ

որտեղ Ֆամ -ն ՀԱՖ-ի ամորտիզացիայի չափն է:

9. ՀԱՖ-ի պիտանիության գործակիցը (Գպ). Գպ

Ֆտվ Ֆամ Ֆտվ

:

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ սննդարդյունաբերությունում դուրսգրման նորմատիվային միջին գործակիցը Հայաստանի Հանրապետությունում տատանվում է 0,05-0,06, նորացման միջին գործակիցը` 0,03-0,04 սահմաններում: Այստեղ կարնորվում է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման վրա ֆոնդերի քանակի ազդեցությունը՝ ՀԱՖ հագեցվածության մակարդակը ցույց տվող ցուցանիշները: Դրանք են ֆոնդազինվածությունը ն տեխնիկական ֆոնդազինվածությունը: Ֆոնդազինվածությունը (Ֆզ) որոշվում է ՀԱՖ-ի արժեքի հարաբերությամբ աշխատողների թվաքանակին (Աթ): Ցույց է տալիս ձեռնարկության տեխնիկական հագեցվածությունը: Ֆզ

Ֆ , Աթ

որտեղ Աթ -ն աշխատողների թվաքանակն է: Տեխնիկական ֆոնդազինվածությունը (Ֆզտ) ցույց է տալիս ակտիվ ֆոնդերի (մեքենաների, սարքավորումների ն այլնի) արժեքի (Ֆակտ) հարաբերությունը աշխատողների թվաքանակին՝ Ֆզտ

Ֆակտ Աթ

:

Սարքավորումների օգտագործման արդյունավետությունը որոշելը նույնպես կարնոր խնդիր է: Այստեղ կիրառվում են սարքավորումների էքստենսիվ, ինտենսիվ ն ինտեգրալ օգտագործման ցուցանիշները: 1. Սարքավորումների էքստենսիվ (Գէքստ) օգտագործման գործակիցը հաշվարկվում է փաստացի (Աժփ) ն նորմատիվային աշխատաժամանակի (Աժն) հարաբերությամբ՝ Ա Գ

էքստ

ժւի

Ա

:

Ժն

2. Սարքավորումների ինտենսիվ օգտագործման գործակիցը (Գինտ) որոշվում է սարքավորումների փաստացի (Հզփ.) ն նորմատիվային հզորության (Հզն) հարաբերությամբ` Գ

Հ զ ւի ինտ

Հ

:

զն

3. Սարքավորումների ինտեգրալ (Գինտեգրալ) այդ երկուսի արտադրյալն է`

օգտագործման

գործակիցը

Գինտեգրալ Գէ քստ Գինտ :

Սարքերի էքստենսիվ օգտագործման գործակիցը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է իմանալ` ա) սարքավորումների աշխատաժամանակի օրացուցային Ֆոնդը`Ֆօ-ն. Ֆօ օր 24ժ , բ) սարքավորումների աշխատաժամանակի ռեժիմային ֆոնդը (Ֆռ). Ֆռ օ օհանգստյան ն տոն օրեր t , որտեղ օ-ն տարվա օրերի քանակն է, t-ն՝ օրվա ընթացքում սարքավորման աշխատաժամանակի տնողությունը, գ) սարքավորումների աշխատաժամանակի նորմատիվային ֆոնդը` (Ֆն)-ն. Ֆն Ֆռ t նվ , որտեղ t-ն նորոգման ն վերանորոգման ժամանակն է:

4.1.6. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՆ ՈՒ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ճյուղի արդյունավետությունն անհրաժեշտ է բարձրացնել ներքին ռեզերվների հաշվին` առանց լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների: Մասնագետների հաշվարկները ցույց են տալիս, որ առկա հիմնական արտադրական ֆոնդերի ֆոնդահատույցի բարձրացումը 1 %-ով հանգեցնում է մինչն 8 միավոր լրացուցիչ արտադրանքի արտադրության նույն հնարավորություններով: Սննդարդյունաբերությունում դա կախված է` » հիմնական ֆոնդերի տեխնիկական վիճակից, դրանց կառուցվածքից, նորացման տեմպերից, » հումքի ն նյութերի որակից, դրանց համալիր օգտագործումից, երկրորդական ռեսուրսների վերամշակումից, արտադրությունում հումքի ն նյութերի կորուստների կրճատումից, » ներդրումային քաղաքականությունից (տեխնիկական նորացման ն այլ հարցերում), » թողարկվող արտադրանքի որակի բարձրացումից, » արտադրության տեխնիկական ն տեխնոլոգիական առանձնահատկություններից, » հզորությունների օգտագործման աստիճանից, » նյութատեխնիկական սպասարկման կազմակերպման մակարդակից, » սարքավորումների վերանորոգման ն սպասարկման որակից,

»

ձեռնարկությունների, առանձին մասնաճյուղերի ն արտադրամասերի աշխատանքի ռեժիմից, » աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունից ն դրանց որակավորումից: ՀԱՖ օգտագործման արդյունավետության բարձրացման միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն այդ գործոնների բարելավմանը: Ստորն բերված գծապատկերում ներկայացված են ՀԱՖ օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիները: Հիմնական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիները

Արտադրության ն ռեսուրսների ճիշտ տեղաբաշխում, մասնագիտացման խորացում

Համակենտրոնացում, կոոպերացում, համատեղ ձեռնարկությունների կազմակերպում

Ֆոնդերի կառուցվածքում ակտիվ տարրերի տեսակարար կշռի բարձրացում

Հիմնական շրջանառու ֆոնդերի ճիշտ զուգակցում

Անավարտ արտադրության ն շինարարության կրճատում

Բարձրորակ կադրերով ապահովվածություն

Ֆոնդերի նորացում ն արդիականացում, հուսալիություն ն դիմացկունության բարձրացում

Տնտեսավարման մեխանիզմի կատարելագործում

Նյութատեխնիկական ապահովման մակարդակի բարձրացում

Միջճյուղային, միջտնտեսային արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործում

Գծ. 5. Հիմնական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիները:

4.1.7.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Հիմնական արտադրական ֆոնդերը ձնավորվում են տարբեր աղբյուրներից: Դրանցից հիմնականները բերված են գծապատկեր 6-ում: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի ձնավորման աղբյուրները

Հիմնական միջոցների ամորտիզացիա

Սեփական ներդրումներ

Շահույթից ստացված մասհանումներ ն սեփական միջոցներ

Օտարերկրյա ներդրումներ

Հիմնական միջոցների ապահովագրության գծով միջոցների մուտքեր

Այլ աղբյուրներ

Հիմնական ֆոնդերի լուծարումից գոյացած միջոցներ

Պետական միջոցներ ն անհատույց ֆինանսավորում

Վարկեր

Ֆինանսավարկային արտոնություններից ն որակի լավացումից առաջացած տնտեսում /բոնիֆիկացիա/

Գծ. 6. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի ձնավորման աղբյուրները:

4.2. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՖՈՆԴԵՐ (ԿԱՊԻՏԱԼ) ԵՎ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԴԵՐ

4.2.1. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՖՈՆԴԵՐԻ ԿԱԶՄԸ, ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Շրջանառու ֆոնդերը ձեռնարկության արտադրական ֆոնդերի այն մասն են, որը մասնակցում է արտադրական մեկ գործընթացին, փոխում բնաիրային ձնը ն արժեքն ամբողջովին փոխանցում պատրաստի արտադրանքի արժեքին:

Դրանք բաժանվում՝ են երկու խմբի` արտադրական պահուստ ն անավարտ արտադրություն: Արտադրական պահուստն ընդգրկում է աշխատանքի առարկաները՝ հումքը, հիմնական ն օժանդակ նյութերը, գնովի կիսաֆաբրիկատները, վառելիքը, ջուրը, փաթեթավորման նյութերը, ընթացիկ վերանորոգման պահեստամասերը, ցածրարժեք, շուտ փչացող աշխատանքի առարկաները ն այլն: ա) Հումքը ն հիմնական նյութերն աշխատանքի գլխավոր առարկաներն են (օրինակ` ալյուրը` հացաթխման արտադրության, շաքարի ճակնդեղը, շաքարեղեգը` շաքարի արտադրության համար ն այլն): բ) Գնովի կիսաֆաբրիկատները աշխատանքի այն առարկաներն են, որոնք լրացուցիչ մշակման են ենթարկվում տվյալ ձեռնարկությունում: գ) Օժանդակ նյութերն աշխատանքի այն առարկաներն են, որոնք կա՛մ մտնում են արտադրանքի կազմի մեջ (աղ, շաքար, անուշաբույր նյութեր), կա՛մ օգնում դրանց պատրաստմանը (պիտակներ, սոսինձ, փաթեթավորող նյութեր ն այլն), կա՛մ օգտագործվում տեխնիկայի շահագործման ն այլ նպատակներով (քսուքներ, ներկեր): դ) Վառելիքաէներգետիկ նյութերն առանձնացվում են խիստ անհրաժեշտության դեպքում: ե) Տարան պահպանում է փչանալուց, տալիս դրան էսթետիկ ձն (արկղ, տակառ, պարկ, շիշ ն այլն): Տարան լինում է միանվագ օգտագործման (թղթի, պոլիէթիլենի փաթեթներ) ն բազմաթիվ օգտագործման համար (շշեր, արկղեր ն այլն): Անավարտ արտադրությունն ընդգրկում է աշխատանքի այն առարկաները, որոնք մտել են արտադրական գործընթաց ն գտնվում են տեխնոլոգիական մշակման որոշակի փուլում կամ արտադրության միջանկյալ գործընթացում, պահեստում (գծապատկեր 7):

Հիմնական արտադրական ֆոնդերը (կապիտալը) Արտադրական շրջանառու ֆոնդեր

Արտադրական պաշարներ

Անավարտ արտադրություն ն կիսաֆաբրիկատներ

Առաջիկայում նախատեսվող ծախսեր

Հումք ն հիմնական նյութեր

Օժանդակ նյութեր

Շրջանառության ֆոնդեր

Պատրաստի արտադրանք պահեստներում

Բարձված, բայց գնորդների կողմից չվճարված արտադրանք

Հաշվարկային միջոցներ ն դեբիտորական պարտքեր

Վառելիք ն էլեկտրաէներգիա

Ջուր

Պահեստամասեր Տարա ն փաթեթավորման նյութեր Ցածրարժեք ն արագամաշ առարկաներ

Այլ միջոցներ

Գծ. 7. Հիմնական արտադրական ֆոնդերը (կապիտալը):

Շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքը բնութագրվում է շրջանառու ֆոնդերի մեջ ընդգրկված խմբերի ն շրջանառու ֆոնդերի ընդհանուր արժեքի հարաբերությամբ տարրերի արժեքներին` արտահայտված տոկոսներով: Տեխնոլոգիական գործընթացների տարբերությունը հիմնավորում է սննդարդյունաբերության տարբեր ճյուղերի շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքի յուրահատկությունը: Տարբեր կարող է լինել ճյուղի շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքի տոկոսը նույն ճյուղի ձեռնարկություններում: Օրինակ` գինու արդյունաբերությունում մեծ է անավարտ արտադրության բաժինը (45-50 %), աղի, հանքային ջրերի արտադրություններում` հումքի ն աշխատանքային ծախսումների բաժինը (համապատասխանաբար 65-70 ն 15-20 %): Շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հայտնաբարել բազմաթիվ ռեզերվներ ճյուղի ձեռնարկությունների գործունեության արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ, որոշել շրջանառու ֆոնդերի օգտագործման բարելավման ուղիները:

4.2.2. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Շրջանառու միջոցները ձնավորվում են տարբեր աղբյուրներից: Դրանցից հիմնականներն են` » ձեռնարկության գործունեությունից ստացված շահույթը, » սեփական միջոցները ն դրանց հավասարեցված միջոցները, » բանկի վարկերը, » ձեռնարկությունում ռեսուրսների տնտեսումից ն գների իջեցումից գոյացած միջոցները, » կոոպերատիվ, բաժնետիրական, համատեղ ձեռնարկություն-ների միջոցները, » օտարերկրյա ներդրումները, » պետական միջոցները: Ստորն ներկայացված են հիմնական աղբյուրները գծապատկերի տոսքով:

Շրջանառու միջոցների ձնավորման աղբյուրները

Մասհանումները շահույթից, սեփական միջոցները

Վարկեր

Տեսակարար ծախսերի տնտեսումից առաջացած միջոցներ

Օտարերկրյա ներդրումներ

Պետական միջոցներ ն անհատույց ֆինանսավորում

Ձեռնարկությունում նյութական ռեսուրսների տնտեսումից ն դրանց ձեռքբերման գների իջեցումից գոյացած միջոցներ

Այլ աղբյուրներ (հարկերի զիջումից գոյացած միջոցներ ն այլն)

Գծ. 8. Շրջանառու միջոցների ձնավորման աղբյուրները:

4.2.3. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՆՈՐՄԱՎՈՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Շրջանառու միջոցների նորմավորումը պլանավորվող ժամանակահատվածի համար ձեռնարկությանն անհրաժեշտ դրամական միջոցների կամ հումքի նվազագույն պահանջարկի` գիտականորեն հիմնավորված հաշվարկն է, որը կապահովի տվյալ ձեռնարկության անխափան աշխատանքի կազմակերպման համար ապրանքանյութական արժեքների անհրաժեշտ պահուստ: Նորմավորումը հնարավորություն է տալիս օգտագործել շրջանառու միջոցները տնտեսավարությանը համապատասխան: Այն ունի հետնյալ սկզբունքները. ա) մինչն նորմավորումը պետք է կատարել խորը տնտեսական վերլուծություն ձեռնարկության հաշվետու տարվա համար, բ)առկա շրջանառու միջոցների նվազագույն չափը պետք է ապահովի արտադրական գործընթացի անխափան ընթացքը, գ)անհրաժեշտ է օգտագործել տիպային նորմեր ն կանոնակարգեր: Նորմավորումը կատարվում է` » արտադրական պահուստի՝ հումքի, հիմնական ն օժանդակ նյութերի, գնվող կիսաֆաբրիկատների, վառելիքի, տարա46

ների, պահեստամասերի, ցածրարժեք ն շուտ մաշվող ապրանքների ուղղությամբ, » նախատեսվող ապագա ծախսերի ուղղությամբ: Պահանջվող շրջանառու միջոցների նորման (H) դրամական արտահայտությամբ (հումք, նյութեր, գնովի կիսաֆաբրիկատներ, վառելիք ն այլն) հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. H Ք Ք, որտեղ Ք-ն շրջանառու միջոցի տվյալ տարրի մեկ օրվա ծախսի արժեքն է, դրամ, Ք-ն շրջանառու միջոցի տվյալ տարրի օգտագործման պահանջի օրերի քանակն է: Այսինքն` արտադրական պահուստի ստեղծման համար շրջանառու ֆոնդի տվյալ տարրի օրվա ծախսի արժեքը բազմապատկվում է պահանջարկի օրերի քանակով:

4.2.4. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՖՈՆԴԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շրջանառու ֆոնդերի արդյունավետությունը որոշվում է հետնյալ ցուցանիշների համակարգով. ա) շրջանառելիության գործակցով՝ ԻԱ , ԳՇ ՇՄ որտեղ ԻԱ-ն իրացված արտադրանքի արժեքն է, ՇՄ-ն՝ շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը: բ) Մեկ շրջապտույտի տնողությամբ, որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. , Տշ ԳՇ որտեղ 365-ը տարվա օրերի քանակն է: գ) Բեռնավորման գործակցով, որը շրջանառելիության գործակցի հակադարձ մեծությունն է՝ ՇՄ Գբ : ԻԱ դ) Շրջանառու միջոցների միավորի հաշվով ստացված շահույթի մեծությամբ՝ ՇՄմի

Շ , ՇՄ

որտեղ Շ-ն ստացված շահույթի մեծությունն է: ե) Երբ արագանում է շրջանառությունը, բարելավվում է շրջանառու միջոցների օգտագործումը ն հակառակը: Շրջանառությունից դուրս է

մղվում շրջանառու ֆոնդերի որոշակի գումար, այսինքն` տեղի է ունենում շրջանառու ֆոնդերի խնայողություն (Խ). ԻԱ Հ ԻԱ Հ , Խ Գ շբ Գ շհ որտեղ ԻԱՀ-ն իրացված արտադրանքի արժեքն է հաշվետու տարում, Գշբ -ն ն Գշհ –ն` շրջանառելիության գործակիցները բազիսային ն հաշվետու ժամանակահատվածում: Շրջանառելիության դանդաղումն ուղեկցվում է շրջապտույտի մեջ լրացուցիչ միջոցների ընդգրկումով, իսկ արագացումը՝ դրանց տնտեսումով:

4.2.5. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Շրջանառու միջոցների օգտագործման բարելավումն իրականացվում է երեք փուլով: Դրանք են` 1. արտադրական պահուստի ստեղծման փուլ. իրականացվում է նյութատեխնիկական սպասարկման համակարգի բարելավման, նյութական ռեսուրսների տնտեսման միջոցառումների իրագործման միջոցով: Այդ միջոցառումներից կարելի է առանձնացնել. - սեփականաշնորհման ավարտը, կոոպերացումն ու ինտեգրումը, տրանսպորտային համակարգի բարեկարգումը, շուկայական հարաբերությունների խորացումը, - պահուստի կրճատումը, - տնտեսման ռեժիմի պահպանումը, քանի որ հումքի փչացման աստիճանը մեծ է սննդարդյունաբերությունում, հատկապես` գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ճյուղերում: Նյութական ռեսուրսների տեսակարար կշիռը շրջանառու միջոցների կառուցվածքում երբեմն հասնում է 70 %-ի, հետնաբար` խիստ անհրաժեշտ է տնտեսել հումքը ն մնացած տարրերը: Անհրաժեշտ է կատարել պահեստարանների, սառնարանների ընդարձակում, տարային տնտեսության բարեկարգում ն այլն: 2. Արտադրության բուն գործընթացի փուլ. անհրաժեշտ է ներդնել գիտատեխնիկական առաջադիմության նվաճումները, նոր տեխնոլոգիաների միջոցով կրճատել արտադրական փուլի տնողությունը ն անավարտ արտադրության ծավալները, ապահովել երկրորդային հումքի ու թափոնների լրիվ օգտագործում: 3. Շրջանառության փուլ. այստեղ կարնոր է շրջանառու միջոցների շրջապտույտն արագացնելը, դրամական միջոցների հաշվարկային հոդվածները պակասեցնելը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ապահովել պատրաստի արտադրանքի ցածր գինը, բարձր որակը, մեծացնել

մարկետինգի դերը` հատկապես կարգավորելով գովազդի վիճակը ն այլն:

4.2.6. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԴԵՐ, ԿԱԶՄԸ

Շրջանառության ֆոնդերը գործում են արտադրության ն շրջանառության ոլորտում: Դրանց է պատկանում պատրաստի արտադրանքի այն մասը, որը գտնվում է պահեստում, դրամական միջոցները ն բոլոր այն միջոցները, որոնք գտնվում են սպառողների կողմից վճարման ենթակա գործընթացներում, այդ թվում` դեբիտորական պարտքերը: Շրջանառության ֆոնդերի կազմն արդեն ներկայացվել է գծապատկեր 7-ում:

ԹԵՄԱ 5

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱՆԵՐԸ, ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ

ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

5.1. ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱՆԵՐ, ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼ

ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ. ԴՐԱՆՑ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ինվեստիցիաները երկարաժամկետ ներդրումներն են բաժնետոմսեր, արժեթղթեր ձեռք բերելու ն հիմնական կապիտալի ստեղծման, ընդլայնման, վերակառուցման ու տեխնիկական վերազինման համար: Ըստ Մակկոննելլի՝ ինվեստիցիաները ծախսեր են արտադրության վրա արտադրական միջոցների ն նյութական պաշարների ավելացման համար, օրինակ` հումքի մեծ պաշար, գյուղատնտեսության մեջ սերմերի, կերի, պարարտանյութերի մեծ քանակություն ձեռք բերելու համար: Ըստ Կովալենկոյի6` ինվեստիցիաները երկարաժամկետ ներդրումներն են հիմնական ֆոնդեր ն նյութական ռեսուրսներ ձեռք բերելու համար:: Կապիտալ ներդրումներն այն միջոցներն են, որոնք ուղղվում են հիմնական ֆոնդերի պարզ ն ընդլայնված վերարտադրությանը: Դրանք նան նյութական ու ֆինանսական ներդրումների ամբողջությունն են, որոնք ուղղվում են հիմնական ֆոնդերի ձնավորմանը, դրանց պարզ ու ընդլայնված վերարտադրությանը: Կապիտալ ներդրումների կազմի մեջ են մտնում նան սարքավորումների ու գործիքների ձեռքբերման ծախսերը, նախագծային-նախահաշվային աշխատանքների ծախսերը, կառուցվող ձեռնարկության գործող տնօրինության աշխատավարձը ն կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման նպատակով կատարված ծախսերը: Կապիտալ ներդրումներն օգտագործվում են կապիտալ շինարարություն իրականացնելու նպատակով: Կապիտալ շինարարությունը տնտեսության ճյուղ է, որը կատարում է նոր ձեռնարկությունների շինարարություն, գործողների վերազինում, վերակառուցում ու ընդլայնում ն ոչ արտադրական նշանակության օբյեկտների կառուցում: Կապիտալ շինարարությունը պետք է լուծի սոցիալ-տնտեսական որոշակի կարնոր խնդիրներ` ապահովելով՝ - տնտեսության ճյուղերի համաչափ ն ռացիոնալ զարգացումը, ճյուղային կառուցվածքի բարելավումը, - տնտեսության տեխնիկական վերազինումը ն ճյուղերի վերակառուցումը, նոր արտադրության ստեղծումը,

. .

.

.-

., 1999.-

. 251-272.

արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման կատարելագործումը, արտադրական ռեսուրսների (բնական, աշխատանքային) ռացիոնալ օգտագործումը, - զարգացած արտադրական ենթակառուցվածքների ձնավորումը, - բնակարանների, կուլտուր-կենցաղային օբյեկտների սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացումը, - բնության պահպանության խնդիրների լուծումը, - խոշոր տնտեսական նշանակության, նպատակային, միջճյուղային, ճյուղային, տարածաշրջանային ծրագրերի իրականացումը: ճյուղի վերջնական խնդիրն է նպաստել բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը: Դրա համար անհրաժեշտ է նախ ն առաջ բարձրացնել սննդարդյունաբերության զարգացման տեմպերը առկա հնարավորությունների ընդլայնման ն արդյունավետության բարձրացման հաշվին, ընդլայնել ու արդիականացնել պահեստարանները, սառնարանները, տարայավորման ու փաթեթավորման գործը: -

5.2. ԿԱՊԻՏԱԼ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Կապիտալ շինարարության ձներն են նոր շինարարությունը, արտադրության ընդլայնումը, ձեռնարկության վերակառուցումը, գործող ձեռնարկությունների տեխնիկական վերասարքավորումը: Նոր շինարարությանն են առնչվում հիմնական ն ենթակառուցվածքային նշանակության նոր ստեղծվող ձեռնարկությունները: Այն իրագործվում է նոր շինարարական հրապարակումներում` նոր արտադրական հզորություններ ստեղծելու նպատակով: Գործող ձեռնարկությունների ընդլայնումը վերաբերում է ձեռնարկություններին կից լրացուցիչ արտադրության շինարարությանը, նոր արտադրամասերի ենթակառուցվածքների ու ծառայությունների կառուցմանը ն հների ընդլայնմանը: Այսպիսի պայմաններում արտադրական հզորությունների ավելացումը լինում է ավելի էժան ն արագ: Գործող ձեռնարկությունների վերակառուցմանն են առնչվում գործող հիմնական արտադրական օբյեկտների վերակառուցումը, ենթակառուցվածքային ն օժանդակ նշանակության օբյեկտների վերակառուցումն առանց վերջիններիս ընդլայնման ու արտադրական անձնակազմի ավելացման` միաժամանակ բարելավելով վերջիններիս աշխատապայմաններն ու շրջակա միջավայրի պահպանման գործը: Սա հնարավորություն է տալիս ավելացնել արտադրական հնարավորությունները, տեխնոլոգիական շղթաներում վերացնել անհամամասնությունները, ներդնել անթափոն տեխնոլոգիաներ, բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, իջեցնել արտադրանքի ինքնարժեքը, բարձրացնել ֆոնդահատույցը:

Տեխնիկական վերասարքավորումը համալիր միջոցառում է` ուղղված ձեռնարկության տեխնիկատնտեսական մակարդակի բարձրացմանը: Ներդրվում է առաջատար տեխնիկա ն տեխնոլոգիա, կատարվում արտադրության ավտոմատացում ն արդիականացում, փոխվում են ֆիզիկապես ն բարոյապես մաշված սարքավորումները, կատարելագործվում օժանդակ ծառայությունները: Հնարավորություն է ստեղծվում բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը, բարձրացնել արտադրանքի որակը, նվազեցնել աշխատատարությունը ն բարելավել տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները:

5.3. ԿԱՊԻՏԱԼ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Ֆինանսավորումը կատարվում է հետնյալ աղբյուրներից. սեփական միջոցներից ն դրանց հավասարեցված միջոցներից, ձեռնարկության գործունեությունից ձնավորված շահույթից, բանկի վարկերից, ձեռնարկության ամորտիզացիոն ֆոնդերից, կոոպերատիվ, բաժնետիրական ն համատեղ ձեռնարկությունների միջոցներից, - օտարերկրյա ֆինանսավորումից, - ձեռնարկության արտադրության, գիտության, տեխնիկայի ն սոցիալական զարգացման ֆոնդից, - պետական բյուջեից, խիստ կարնոր նշանակություն ունեցող շինարարական օբյեկտների կառուցման համար կապիտալ ներդրումներից: Այս աղբյուրներից բացի` կապիտալ շինարարության ֆինանսավորման աղբյուրները կարող են լրացվել ագրոպարենային համակարգի պահուստային ֆոնդերից: Կապիտալ շինարարության ն միջոցների ձեռքբերման աղբյուր կարող են լինել լիզինգը, ֆրանչայզինգը ն ֆակտորինգը: Լիզինգը վարձակալության (միջոցներ ձեռք բերելու ֆինանսավորման) յուրահատուկ ձն է, որի արդյունքում, որպես կանոն, լիզինգային վարձակալին իբրն սեփականություն մնում է վարձակալված օբյեկտը՝ մեքենաները, տեխնիկան, սարքավորումները, տրանսպորտը, համակարգիչները, շինությունները, արտադրական կառույցները ն այլն: Լիզինգային ֆիրման կամ անձը ձեռք է բերում սպառողին անհրաժեշտ իրը, սարքը, մեքենան ն տալիս վարձակալության որոշակի գնով ու ժամանակով: Այս պայմաններում վարձակալին պետք չէ ունենալ ձեռքբերվող օբյեկտի լրիվ արժեքը: Վճարվում է վարձավճարը: Այնուհետն նշված ժամանակահատվածում վարձակալը մաս-մաս վճարում է լրիվ արժեքը ն ծառայության համար տոկոսներ, որից հետո -

այդ նյութական արժեքը մնում է վարձակալել որպես սեփականություն: Օրինակ` 10 տարվա օգտագործման ամորտիզացիոն ժամանակահատված ունեցող մեքենայի համար վճարման ժամանակը կարող է լինել 3-8 տարի: Այդ տարիների ընթացքում վաճառողը՝ լիզինգատուն, պատասխանատու է սարքերի անխափան շահագործման, անսարքությունները վերացնելու համար: Որոշ դեպքերում լիզինգային ծառայությունները ն գործառույթները հաշվվում են անավարտ ն չեն արտահայտվում կողմերի հաշվեկշռային փաստաթղթերում: Մինչն վաճառքի վերջնական ձնակերպումը դրանք ազատվում են գույքահարկից, որը բարձրացնում է հետաքրքրությունը նման ձնով նյութական արժեք ձեռք բերելու նկատմամբ: Օրինակ` վերջին մի քանի տարվա ընթացքում լիզինգով ձեռք են բերվել ԱՄՆ-ում վաճառված սարքերի 58, ճապոնիայում՝ 40, Անգլիայում, Ֆրանսիայում` 20 %-ը: Հայաստանում լիզինգային գործարքներ 2010 թ. շատ քիչ են իրականացվել: Ֆրանչայզինգը ուժեղ ու թույլ ձեռնարկությունների համագործակցության խառը ձնն է, փոխադարձ շահավետ հարաբերությունների համակարգը: Այս ձեռնարկությունների փոխգործունեությունը իրականացվում է պայմանագրի ֆրանչայզինգի հիման վրա: Ֆինանսապես ուժեղ ձեռնարկությունը ֆինանսավորում ն մատակարարում է թույլ ձեռնարկությանը, դրամական հատուցման պայմանով նպաստում արտադրելու այն, ինչ ինքը կթելադրի, թույլատրում օգտվել իր առնտրի դրոշմից: Արտադրության այս ձնն ունի առավելություններ ն թերություններ: Առավելություններն են` թույլ ձեռնարկությունը ստանում է գոյատնման որոշակի երաշխավորություն, խորհրդատվություններ, հումքի ն կիսաֆաբրիկատների մատակարարման երաշխիքներ, ազատվում մարկետինգային ծախսերից, փոքրանում է ռիսկի գործոնը: Թերություններն են` ձեռնարկությունը որոշ չափով զրկվում է ինքնուրույնությունից, քանի որ պետք է հաշվի առնի ուժեղ ձեռնարկության հետաքրքրությունները, վճարի ծառայությունների դիմաց, պահպանի բիզնեսի կանոնները` որդեգրված խոշոր ձեռնարկության կողմից: Ֆակտորինգը ֆինանսական գործունեության (օգնության) ձնն է: Առնտրային բանկերն այն օգտագործում են փոքր ն միջին ֆիրմաներին ծառայություններ մատուցելիս: Ֆակտոր-ֆիրման ծառայություն մատուցելիս իր վրա է վերցնում պարտքի մարման պարտականությունը ն մասնակիորեն վճարում պարտատերերին` կատարելով նան այլ ֆինանսական ծառայություններ: Հաճախ այդ ֆիրման վճարում է պարտքի 70-80 %-ն իր միջոցներով: Արդյունքում` ֆակտոր - ֆիրմայի հաճախորդը հնարավորություն է ստանում ժամանակին մարել պարտքերը, որի համար վճարում է որոշակի տոկոս: Հաճախ ֆակտոր-ֆիրման

կատարում է նան հաշվապահական, իրացման, գովազդային, ապահովագրական, արտահանման, ներկրման ն այլ ծառայություններ:

5.4. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Կապիտալ ներդրումների կառուցվածքը նպատակային ներդրումների գումարի հարաբերությունն է ներդրումների ընդհանուր գումարին: Կապիտալ ներդրումների կառուցվածքը թույլ է տալիս համեմատել ն որոշել միջոցների ռացիոնալ օգտագործման մակարդակը: Կապիտալ ներդրումների կառուցվածքն արտահայտվում է տարբեր կերպ՝ տեխնոլոգիական կառուցվածքի, տնտեսական նշանակության, ճյուղային ն տարածաշրջանային կառուցվածքի ձներով, վերարտադրողական կառուցվածքով: Տեխնոլոգիական կառուցվածքն արտահայտվում է սարքավորումների ձեռքբերման ն շինարարական մոնտաժային աշխատանքների համար ծախսվող գումարի հարաբերությամբ ընդհանուր կապիտալ ներդրումների գումարին: Տնտեսական նշանակության կառուցվածքը ձնավորվում է բնակելի ն քաղաքացիական շինարարության համար կապիտալ ներդրումների գումարի հարաբերությամբ կապիտալ ներդրումների ընդհանուր գումարին: Մի շարք դեպքերում բնակարանային, մանկական հիմնարկների, դպրոցների, հիվանդանոցային ն այլ սոցիալկենցաղային օբյեկտների շինարարության առկայությունը խթանում է արտադրությունը ն գնահատվում է որպես դրական կառուցվածքային տեղաշարժ: Վերարտադրողական կառուցվածքը որոշվում է կապիտալ շինարարության տարրերի ծախսերի հարաբերությամբ կապիտալ ներդրումների ընդհանուր գումարին: Այն դրական է գնահատվում, երբ մեծ է տեխնիկական վերակառուցման ու վերազինման տարրերի տեսակարար կշիռը: ճյուղային կառուցվածքն արտահայտվում է տարբեր ճյուղերի զարգացմանն ուղղված կապիտալ ներդրումների գումարի հարաբերությամբ տնտեսության ներդրումների ընդհանուր ծավալին: Այն ցույց է տալիս տնտեսության մեջ ճյուղային փոփոխությունների տեղաշարժերը, միջճյուղային համամասնությունները ն այլն: Տարածաշրջանային կառուցվածքն արտահայտվում է տարբեր տարածաշրջաններում կատարված ներդրումների հարաբերությամբ սննդարդյունաբերության զարգացմանն ուղղված ներդրումների գումարին:

5.5. ԿԱՊԻՏԱԼ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Այն կարող է լինել կապալային, տնտեսական ն խառը:

Կապալային եղանակն իրականացվում է պայմանագրերի համաձայն ն ավելի ներդաշնակ է հանրապետության ներկայիս տնտեսական պայմաններին: Ըստ կապիտալ շինարարության մասին կանոնակարգի` կապալային պայմանագրեր կազմելու ընթացքում՝ ա) կապալառուն իր ուժերով ն արտադրական միջոցներով պարտավորվում է նշված ժամանակահատվածում կառուցել նախատեսված օբյեկտը հաստատված նախագծային-նախահաշվային փաստաթղթերի համաձայն ն բարձր որակով, բ) պատվիրատուն պարտավորվում է կապալառուին տալ շինարարական հրապարակ, հաստատված նախագծային-նախահաշվային փաստաթղթեր, ժամանակին ապահովել ֆինանսներով, մատակարարել տեխնոլոգիական սարքավորումներով ն ընդունել կառուցված օբյեկտը: Շինարարության ընթացքում, առանց կապալառուի գործերին խառնվելու, պատվիրատուն կատարում է տեխնիկական վերահսկում կապալառուի նկատմամբ: Տնտեսական եղանակ. ձեռնարկությունն, ունենալով միջոցներ շինարարության համար, առանց կապալային շինարարական հիմնարկներին դիմելու, ինքն է կատարում իր համար նախատեսված շինմոնտաժային աշխատանքն իր արտադրական գործերին զուգընթաց: Դրա համար ստեղծվում է շինարարական բազա, ձեռք են բերվում շինարարական մեքենաներ, շինանյութ, ձեռնարկությունն ապահովվում է աշխատուժով, ինժեներատեխնիկական կազմով ն այլն: Շինարարությունից հետո հաճախ շինարարական բազան քայքայվում է: Այս եղանակը կարող է ձգձգել շինարարությունը, գցել աշխատանքի որակը ն տնտեսապես արդյունավետ չլինել: Սակայն տեխնիկական վերակառուցման ն վերասարքավորման ժամանակ կապիտալ շինարարության տնտեսական եղանակը կարող է նան որոշակիորեն արդյունավետ լինել: Խառը եղանակ. վերջերս մեծացել է այս ձնով կապիտալ շինարարության իրականացման ծավալը: Այստեղ կապալառուն ըստ պայմանագրի կառուցում է, իսկ ձեռնարկությունը կատարում է արքավորումների մոնտաժման գործը, ներքին հարդարման աշխատանքները ն այլն:

5.6. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԼԱԳ (ՍԱՌԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ).

էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ, ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Կապիտալ ներդրումների ն դրանցով պայմանավորված արդյունքի ստացման միջն ընկած ժամանակի որոշ խզումը կոչվում է կապիտալ ներդրումների լագ: Այդ ժամանակահատվածը (ËՕ6) բաղկացած է արտադրական լագից (Ëո) ն շահագործման լագից (Ëý). : n

Արտադրական լագը (Ëո) այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում կապիտալ ներդրումները ենթարկվում են արտադրական գործարկման, վերափոխվում հիմնական արտադրական ֆոնդերի: Շահագործման լագը (Ëý) օբյեկտը նախագծային հզորության հասցնելու ժամկետն է, միջոցներն անավարտ շինարարության մեջ սառեցնելու տնտեսական պարբերաշրջանը: Արտադրական լագը (Ʌո) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. (Ë ո )

(Ê1 11 )

(Ê 2 1 2 )

(Ê ո 1 ո )

,

որտեղ Ê–ն կապիտալ ներդրումների մասնաբաժինն է, 1–ն` ժամանակահատվածը, որի ընթացքում իրականացվում է տվյալ կապիտալ ներդրումների մասնաբաժինը (առաջին տարում, երկրորդ տարում ն այլն): Շահագործման լագ (Ëý). այս ցուցանիշով հաշվարկվում է կապիտալ ներդրումների յուրացման շահագործման լագը, այսինքն` նախագծային հզորությանը հասնելու ժամանակահատվածը: Շահագործման լագը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. (Ë

)

(100 -

1)

(100 -

2)

(100 -

ո)

,

որտեղ Õ–ը նախագծային կարողության մասն է, որին հասել է շինարարությունը տվյալ ժամանակահատվածում, %:

5.7. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է ընդհանուր (բացարձակ) ն համեմատական (հարաբերական) ցուցանիշներով: Ընդհանուր արդյունավետությունը որոշվում է` 1. կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գործակցով (Գկն), որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Գ կն

Շ , ԿՆ

որտեղ Շ-ն կապիտալ ներդրումների հետնանքով ստացված շահույթի մեծությունն է, ԿՆ-ն` կապիտալ ներդրումների գումարը: 2. Կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետով (Փժ). Փժ

ԿՆ : Շ

Դա նախորդ ցուցանիշի հակադարձ մեծությունն է ն ցույց է տալիս, թե կատարված ներդրումները քանի տարի հետո են ետ գնվելու: 3. Արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման հետնանքով առաջացած խնայողությունը հարաբերելով այդ խնայողությունն առաջացրած կապիտալ ներդրումներին` կստանանք` Գ կն

Ի1 Ի2 , ԿՆ2 ԿՆ1

Փժ

ԿՆ2 ԿՆ1 , Ի1 Ի2

որտեղ Ի1-ը, Ի2-ը համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում արտադրված արտադրանքի ինքնարժեքներն են, ԿՆ2-ը, ԿՆ1-ը` համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում կապիտալ ներդրումների մեծությունները: Այն դեպքում, երբ արտադրական ն տնտեսական խնդիրների որոշման համար գոյություն ունի մի քանի տարբերակ, կապիտալ ներդրումների ընդհանուր արդյունավետության հաշվարկները լրացվում են կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետության հաշվարկներով: Համեմատական տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշ են բերովի ծախսերը (Բծ), որոնք հաշվարկվում են Բծ Ի Գ ն Կն - նվազ. ոin ձնով, որտեղ՝ Ի-ն ընթացիկ արտադրական ծախսերն են (ինքնարժեքը) ըստ տարբերակների, Գն-ն՝ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը, որը սննդարդյունաբերության ճյուղերի համար ընդունված է 0,16, Կն–ն` կապիտալ ներդրումներն ըստ տարբերակների: Տարբեր ժամկետներում կատարվող կապիտալ ներդրումները համարժեքային դարձնելու համար օգտագործվում է համարժեքության գործակիցը, որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Գհ Հ (1ԻԳհ)տ, որտեղ Գհ–ն համարժեքության նորմատիվային գործակիցն է (Գհ Հ 0,08), տ-ն շինարարության տնողությունն է տարիներով:

Եթե շինարարության յուրաքանչյուր տարվա ներդրումները բազմապատկվեն դրան համապատասխան համարժեքության գործակիցներով, ապա յուրաքանչյուր տարվա ներդրումների չափը հանդես կգա համադրելի տեսքով, իսկ դրանց գումարը կորոշի համարժեքային կապիտալ ներդրումների մեծությունը: ԿՆհ ԿՆ1(1 Գ հ )տ 1 ԿՆ2 (1 Գ հ )տ 2 ...ԿՆտ (1 Գ հ )տ n , Կնհ Հ Կն1 (1ԻԳհ)տ-1 Ի ԿՆ2 (1ԻԳհ)տ-2 Ի…ԻԿՆտ (1ԻԳհ)տ-ո, որտեղ ԿՆ1-ը, ԿՆ2.-ը...ԿՆո-ը օբյեկտի շինարարության 1-ին, 2-րդ ն ո-րդ տարվա կապիտալ ներդրումների մեծությունն են, տ-ն՝ շինարարության տնողությունը տարիներով:

5.8. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Կապիտալ ներդրումները նախ ն առաջ պետք է ուղղվեն ներքին ռեզերվների արդյունավետ օգտագործմանը, ապահովեն բարձրորակ վերջնական արդյունք միավոր արտադրանքի հաշվով նվազագույն ծախսումներով: Այդ պայմանն ապահովելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել համապատասխան միջոցառումներ` - կրճատել անավարտ շինարարության ծավալները, - արդյունավետ օգտագործել ներքին ռեզերվները` առաջին հերթին ուղղելով դրանք ձեռնարկությունների առկա հզորությունների օգտագործման մակարդակի բարձրացմանը, - արագացնել տեխնիկական միջոցների ամորտիզացման ն հիմնական արտադրական ֆոնդերի նորացման գործընթացը, - բարելավել ներդրումների կառուցվածքը` ավելացնելով դրանցում տեխնոլոգիական մասը, - օգտագործել կապիտալ ներդրումներն արտադրության առաջնային ուղղություններով, նան սոցիալական ն բնապահպանական խնդիրների լուծման նպատակով:

ԹԵՄԱ 6

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

6.1. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

Աշխատանքը աշխատավորների նյութական ն բարոյական բարիքների աղբյուրն է, հասարակության գլխավոր արտադրողական ուժը: Տեխնիկական ֆոնդազինվածության աճի պայմաններում ամեն աշխատող հնարավորություն է ստանում ավելի շատ արտադրողական ուժեր օգտագործել: Ագրոարդյունաբերական համալիրում աշխատանքային ռեսուրսներին է պատկանում աշխատանքային տարիքում գտնվող բնակչության այն մասը, որը, շնորհիվ մտավոր ն ֆիզիկական ունակությունների, տիրապետում է աշխատելու կարողության: Դրանք են 16-63 տարեկան տղամարդիկ ու կանայք: Լրացուցիչ ռեսուրս են 63-ից բարձր տղամարդիկ ու կանայք ն 13-16 տարեկան պատանիներն ու աղջիկները: Ներկայացված աշխատանքային ռեսուրսների կազմից պետք է հանել ուսանողներին, բանակում ծառայողներին, հիվանդներին, ազատազրկման վայրերում գտնվողներին ն այլն: Սննդարդյունաբերության աշխատանքային ռեսուրսները հանրապետության այդ ճյուղի ձեռնարկություններում, կազմակերպություններում, միավորումներում, կառավարման համակարգում, գիտահետազոտական, նախագծային, ուսումնական հաստատություններում աշխատող կադրերն են: Նրանց քանակը որոշվում է տվյալ ժամանակահատվածում աշխատողների կազմի հաշվառման ցուցակով: Աշխատողները բաժանվում են երկու խմբի՝ - արդյունաբերական-արտադրական անձնակազմ, - ոչ արդյունաբերական անձնակազմ: Այս խմբի մեջ են մտնում ոչ հիմնական արտադրական ոլորտի աշխատողները՝ կենցաղային սպասարկման, կրթական, առողջապահական ն այլ ոլորտի աշխատողները: Արդյունաբերական-արտադրական անձնակազմն ընդգրկում է բուն արտադրության աշխատողներին, արտադրատնտեսական ենթակառուցվածքների, օժանդակ արտադրամասերի, կառավարման ապարատի, գիտահետազոտական ն նախագծային ինստիտուտների աշխատողներին: Այս խումբը նս բաժանվում է երկու մասի՝ բանվորների ն ծառայողների: Բանվորները ներկայացնում են հանրապետության սննդարդյունաբերության մեջ արդյունաբերական-արտադրական անձնակազմը, որի

կառուցվածքում բուն արտադրական գործընթացով զբաղված բանվորների ն աշխատողների տեսակարար կշիռը կազմում է շուրջ 80-85 %, օժանդակ աշխատանքներում զբաղվածներինն ու ծառայողներինը՝ 15-20 %: Սննդարդյունաբերությունում մեծ է օժանդակ աշխատանքներում օգտագործվող ձեռքի ուժը (բեռնման ու բեռնաթափման, տրանսպորտային, պահեստավորման աշխատանքներ): Ծառայողներ: Այս խմբին են պատկանում ղեկավարները, մասնագետները ն կառավարման ապարատում աշխատողները, որոնք զբաղվում են գործավարությամբ, հաշվառմամբ, վերահսկողությամբ ն այլն: Աշխատուժի արդյունավետ օգտագործումը պետք է ուղղված լինի աշխատողների որակավորման բարձրացմանը, օժանդակ բանվորների թվի նվազեցմանն աշխատանքային ռեսուրսների կառուցվածքում: Աշխատանքային ռեսուրսների քանակը հաշվարկվում է ժամանակի հաշվառման կազմի ցուցակով: Միջին եռամսյակային կամ տարեկան հաշվառման ցուցակը որոշվում է` բոլոր ամիսների ընթացքում աշխատողների քանակի գումարը բաժանելով ամիսների քանակի վրա: Աշխատանքային ռեսուրսների, աշխատուժի պահանջը որոշվում է՝ ելնելով աշխատանքի մեքենայացման մակարդակից, աշխատանքի ծավալից ն այլն: Ըստ գոյություն ունեցող արտադրական ն մեքենաների սպասարկման նորմաների` հաշվարկվում է աշխատուժի պահանջարկը` հաշվի առնելով աշխատանքի ծավալը ն կատարման ժամկետը:

6.2. ԿԱԴՐԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը հնարավորություն է ստեղծում աշխատողներին տալ աշխատանքային որակավորում: Որակավորումն աշխատողի պրոֆեսիոնալ պատրաստվածության մակարդակն ու տեսակն է, որոշակի աշխատանքի կատարման համար գիտելիքների, ունակության, հմտության առկայությունը: Դա կարելի է իրականացնել կադրերի հատուկ ուսուցման միջոցով` տալով նրանց մասնագիտություն ն մասնագիտացում: Մասնագիտությունը մարդու գործունեության որոշակի տեսակ է, որը պայմանավորված է գիտելիքների, աշխատանքային հմտությունների բարձրացմամբ, որոնք ձեռք են բերվել հատուկ ուսուցման կամ աշխատանքային փորձի միջոցով: Մասնագիտացումը հատուկ ուսուցման կամ աշխատանքային փորձի միջոցով ձեռք բերված գիտելիքների, հմտության համալիրն է,

որն անհրաժեշտ է որոշակի տեսակի գործունեության համար այս կամ այն մասնագիտության շրջանակներում: ճյուղում կադրերի պատրաստումը ն վերապատրաստումն իրականացվում է ՀՀ ագրոպարենային համակարգի համապատասխան կառույցներում՝ պրոֆեսիոնալ-տեխնիկական ուսումնարաններում, տեխնիկումներում, քոլեջներում, բուհերում: Այն իրականացվում է նան վերամշակող խոշոր ձեռնարկություններին կից, հատկապես` բարդ մասնագիտությունների ուսուցման ուղղությամբ: Բարձրորակ մասնագետների փորձի հաղորդման միջոցով 1-2 տարվա ընթացքում պատրաստվում ն վերապատրաստվում են որակյալ կադրեր համապատասխան մասնագիտությունների ուղղությամբ: Նշված համակարգն ունի արտադրական ուսուցման հետնյալ ձները. » նոր բանվորների ուսուցում 6 ամսվա ընթացքում աշխատանքի վայրում (արհեստանոցներում, հոսքային գծերով արտադրամասերում) վարպետի անմիջական մասնակցությամբ, » բանվորների վերաորակավորում ն ուսուցում երկրորդ մասնագիտության համար, » բանվորների որակավորման բարձրացում անհրաժեշտության դեպքում, նոր տեխնիկայի, նոր տեխնոլոգիայի ներդրման պայմաններում դասընթացների, դպրոցների, դասախոսությունների ն այլնի կազմակերպում, » միջնակարգ մասնագիտական ն բարձրագույն կրթությամբ կադրերի պատրաստում: Բարձրորակ կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը կատարվում է հատուկ մասնագիտական ինստիտուտներում, քոլեջներում, տեխնիկումներում: Կադրերի պարբերաբար վերապատրաստումն անհրաժեշտություն է, քանի որ ժամանակ առ ժամանակ փոխվում են գիտատեխնիկական պահանջները, կատարելագործվում են տեխնիկան, տեխնոլոգիան, տնտեսական մեխանիզմները:

6.3. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՈՐՈՇՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ, ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ, ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի արտադրողականությունը մարդու աշխատանքի արդյունավետությունն է նյութական արտադրության ոլորտում: Դրա մակարդակը որոշվում է աշխատանքային ծախսումների հարաբերությամբ աշխատանքի արդյունքին: Տարբերվում են «Կենդանի աշխա-

տանքային ծախսեր» ն «Առարկայացված աշխատանքային ծախսեր» հասկացությունները: Կենդանի աշխատանքն արտադրանքի արտադրության վրա բանվորական ժամանակի ուղղակի ն անուղղակի ծախսումների հանրագումարն է՝ արտահայտված մարդ-ժամով: Առարկայացված աշխատանքին են պատկանում մեքենաներին, տրակտորներին, սարքավորումներին, շենքերին, կառույցներին, հումքին, հանքային պարարտանյութերին, թունաքիմիկատներին, վառելիքին, պահեստամասերին, էլեկտրաէներգիային, իսկ գյուղատնտեսության մեջ նան սերմերին, տնկանյութերին, բերքատու բազմամյա տնկարկներին, մթերատու անասունին, կերերին ն արդյունաբերական ու գյուղատնտեսական ծագում ունեցող միջոցներին վերաբերող աշխատանքը: Կենդանի աշխատանքի արտադրողականությունը բնութագրում է դրա արդյունավետությունն արտադրության յուրաքանչյուր օղակում: Միայն կենդանի աշխատանքն է ստեղծում ապրանքը, իսկ առարկայացված աշխատանքը կարող է լինել արտադրության որոշակի պայման: Սակայն հասարակական աշխատանքի արտադրողականությունը բնութագրվում է ընդհանուր արդյունքով: Կենդանի աշխատանքի արտադրողականության տնտեսական բովանդակությունն արտահայտվում է արտադրանքի թողարկման ավելացմամբ միննույն քանակի կենդանի աշխատանքի ծախսի պայմաններում միավոր արտադրանքի հաշվով: Դրա կրճատումը միավոր արտադրանքի հաշվով հանգեցնում է աշխատանքի տնտեսման ն հակառակը: Հետնաբար` հիմնական ն շրջանառու միջոցների արդյունավետ օգտագործումը նպաստում է հասարակական աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը: Աշխատանքի արտադրողականությունը միավոր ժամանակահատվածում (ժամում, օրում, տարում) որոշակի քանակի արտադրանք ստեղծելու ունակությունն է կոնկրետ աշխատանքի արդյունքում: Աշխատանքի արտադրողականությունը բնութագրվում է նան տվյալ քանակի արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված ժամանակի մեծությամբ: Վերջինս կոչվում է աշխատատարություն: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը համընդհանուր տնտեսական օրենք է ն ունի առանձնահատուկ նշանակություն: Այն իջեցնում է մթերքի ինքնարժեքը, բարձրացնում շահութաբերությունը, արտադրության արդյունավետությունը: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումն օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է. աճում է բնակչության թվաքանակը, աճում են պահանջմունքները: Արտադրության աճը կարելի է ապահովել աշխատողների նյութական ռեսուրսների քանակի ավելացմամբ: Սակայն վերջիններիս աճն ունի սահման, քանի որ աշխատողների

թվաքանակն աճում է ավելի դանդաղ, քան բնակչությունը: Սահմանափակ են բնական ն արտադրական ռեսուրսները: Հետնաբար` աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը, դրա ինտենսիվացումը տնտեսության զարգացման բնագավառում խիստ կարնոր նշանակություն են ձեռք բերում: Մինչն բարեփոխումները ճյուղում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման հաշվին ստացվել է արտադրանքի աճի շուրջ 85 %-ը: Աշխատանքի արտադրողականությունը չափվում է նան արտադրանքի քանակով մեկ աշխատողի հաշվով ժամանակի միավորի ընթացքում: Աշխատանքի արտադրողականությունը (Աա) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Աա

ՀԱ , ԱԾ

որտեղ ՀԱ-ն համախառն արտադրանքի ծավալն է, ԱԾ-ն` աշխատանքային ծախսումներն են: ԱԾ-ն կարող է արտահայտվել Ծ1ԻԾ2 տեսքով, որտեղ Ծ1-ը` կենդանի, Ծ2-ը` առարկայացված աշխատանքային ծախսումներն են: Աշխատանքի արտադրողականությունը հաճախ հաշվարկվում է տարվա ընթացքում արտադրված արտադրանքի քանակով մեկ մարդու հաշվով՝ Աա

ՀԱ , ԱԹ

որտեղ ԱԹ-ն աշխատողների թվաքանակն է: Աշխատանքի աշխատատարությունը (Ատ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ատ

ԱԾ , ՀԱ

աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ցուցանիշ է նան աշխատաժամանակի օգտագործման մակարդակը: Տարեկան աշխատաժամանակի նորման սննդարդյունաբերության մեջ մեկ մարդում հաշվով կազմում է 285 օր: Աշխատաժամանակի օգտագործման մակարդակը (Աժօմ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ա ժօմ

ԱԺւիմ

100,

որտեղ Աժփմ-ն տարեկան փաստացի աշխատած օրերի քանակն է: Աշխատանքի արտադրողականությունը կարող է չափվել մարդժամով, մարդ-օրով՝ հաշվի առնելով աշխատողների թվաքանակը: Հաճախ արտադրանքի ծավալը հաշվարկվում է նորմա-ժամով: Այստեղ տարբերակվում են ՝ - տեխնոլոգիական աշխատատարությունը,

- արտադրության սպասարկման աշխատատարությունը, - կառավարման աշխատատարությունը: Արտադրանքի քանակը չափվում է բնաիրային (բնեղեն) ն արժեքային ցուցանիշներով: Բնեղենների շարքին են դասվում կգ, ցենտներ, տոննա, դեկալիտր, պայմանական տուփ ն այլ ցուցանիշները: Արժեքայինն արտահայտվում է դրամով, դոլարով, եվրոյով ն այլն: Վերջինս կարող է ձնավորվել շուկայական գներով ն համադրելի գներով: Ամենաընդունված մեթոդն արժեքայինն է: Այն կիրառվում է` բոլոր մակարդակներում արտադրանքի ծավալը դրամական արտահայտությամբ բաժանելով արդյունաբերական արտադրական անձնակազմի քանակի վրա: Այստեղ կա բացասական կողմ. այն խիստ կախված է գների մակարդակից, իսկ վերջիններս, հատկապես շուկայական պայմաններում, խիստ փոփոխական են: Կարելի է կիրառել նան համադրելի գներ, որոնք լրացնում են այդ բացը` չնայած դրանք նույնպես ունեն իրենց բացասական կողմերը: Աշխատանքի արտադրողականությունը չափելու համեմատաբար ընդհանրական մեթոդ կարող է հանդիսանալ ինդեքսային մեթոդը կամ աշխատանքի արտադրողականության դինամիկ փոփոխությունը տարվա տվյալ ժամանակահատվածի համար անցյալ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Իա

Ա ւի Աբ

, կամ Իա%

Ա ւի

100 ,

Աբ

որտեղ Իա-ն Իա%-ն արտադրողականության ինդեքսներն են համապատասխանաբար գործակցով ն %-ով, իսկ Ափ-ն, Աբ-ն՝ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակները փաստացի ն բազիսային ժամանակաշրջաններում: «Աշխատանքի արտադրողականություն» տնտեսագիտական երնույթն ունի քաղաքական, տնտեսական ն սոցիալական նշանակություն: Քաղաքականը նոր հասարակարգի գաղափարի հաղթանակի պայմանն է ն պետականության պահպանման միջոցը: Տնտեսականը ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության, նվազագույն ռեսուրսներ օգտագործելու հետնանքն է, մրցակցության ն առաջադիմության արդյունքը ն պայմանը: Սոցիալականը հասարակության բարգավաճման, նրա անդամների զարգացման, ազատ ժամանակ ունենալու, ընտանիքով, երեխաներով զբաղվելու, հանգիստ ապրելու պայմանն է:

6.4. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՆ ՈՒ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Սննդարդյունաբերության մեջ աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման գործոններն են՝ - աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման համար պայմաններ ստեղծողները, - աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը նպաստողները, - աշխատանքի արտադրողականության մակարդակն անմիջապես որոշողները: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման համար պայմաններ ստեղծող գործոններն են աշխատողների որակավորումը, աշխատանքի կարգապահությունը, աշխատանքի նորմավորումը ն այլն: Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը նպաստող գործոններն են շուկայական հարաբերությունները, մրցակցությունը ն գովազդը: Աշխատանքի արտադրողականության մակարդակն անմիջապես որոշող գործոններն են արտադրական գործընթացների մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի կիրառումը, անորակ արտադրանքի վերացումը, ձեռնարկության կառուցվածքային փոփոխությունները ն այլն: Նշված գործոններն առանձին-առանձին ունեն մեծ նշանակություն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ասպարեզում, սակայն դրանց համալիր ազդեցությունը հնարավորություն է ստեղծում կրկնապատկելու ն բազմապատկելու ստացվող արդյունքը: Սրանց շարքում առաջին հերթին իր ծանրակշիռ տեղն ունի տեխնիկական ն տեխնոլոգիական առաջընթացը, որը, օգտագործելով բարձր արտադրողական մեքենաներ ն առաջադեմ տեխնոլոգիաներ, արտադրողականության բարձրացման անսահմանափակ հնարավորություններ է ստեղծում:

6.5. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱՆ ԵՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի շուկան աշխատանքի պահանջարկի ն առաջարկի գործունեության միջավայրն է: Այն կարող է գործել աշխատանքային բորսաների ձնով: ՀՀ-ում ապապետականացման ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի սեփականաշնորհման` 1991թ. սկսված գործընթացը էական փոփոխություններ մտցրեց գյուղական բնակչության զբաղվածության խնդրում: Եթե հիմք ընդունենք պաշտոնական վիճակագրությունը, 2010 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ հանրապետության շուրջ 339,2 հազ. գյուղացիական տնտեսությունում, ինչպես նան այլ տիպի գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կա ավելի քան 630 հազ. աշխատունակ մարդ, զբաղված է համարվում շուրջ 530 հազ. մարդ: Հանրապետության վերամշակող ձեռնարկություններում ն ագրոարդյունաբերական ենթակառուցվածքներում նախկինում աշխատում է շուրջ 50 հազ. մարդ: Ներկայումս դրանց միայն մի մասն է գործում` դառնալով գյուղի աշխատանքային շուկան գործազուրկներով համալրելու պատճառ: Իրականում հանրապետության ագրոպարենային համակարգում աշխատում է վերոհիշյալ թվի մեկ երրորդից էլ պակաս մարդ: Պաշտոնական վիճակագրության մեթոդաբանության անկատար լինելու պատճառով նման մոտեցումն աղավաղված պատկերացում է տալիս զբաղվածության իրական մակարդակի ն հանրապետության գյուղական բնակավայրերի աշխատանքի շուկայի մասին: Ցանկացած երկրում անցումային ժամանակաշրջանում զբաղվածությունը նվազում է: Հայաստանը, մասնավորապես` նրա ագրոպարենային համակարգը զերծ չէ այդ օրինաչափությունից: Ագրոպարենային համակարգն անկում ապրեց, այժմ չի մշակվում վարելահողերի շուրջ մեկ երրորդ մասը, զգալիորեն պակասել են խաղողի ն պտղատու այգիները, վերացել արդյունաբերական խոզաբուծությունն ու տավարաբուծությունը, խիստ նվազել է արդյունաբերական թռչնաբուծությունը, երկու երրորդով կրճատվել ոչխարաբուծությունը: Համապատասխանաբար նվազել են մթերքի արտադրությունը ն դրա վերամշակման հնարավորությունները: Այս հանգամանքը գյուղի աշխատանքի շուկայում առաջացրել է աշխատանքի առաջարկի ավելցուկ, որի պայմաններում աշխատողների միայն մի մասը կարող է աշխատատեղ ունենալ, մյուսները դառնում են հարկադրված գործազուրկներ: Ներկայումս հանրապետությունում աշխատանքը` որպես ապրանք, չի դրսնորվում ն չունի իր իրական արժեքը: Աշխատանքի արժեքը յուրաքանչյուր տարածաշրջանում պետք է որոշվի` ելնելով վերջինիս առանձնահատկություններից, իսկ ներկայումս աշխատանքը, չունե66

նալով արժեք, խիստ բարդացնում է ապրանքների արժեքի որոշման խնդիրը: Վերջինիս լուծումը պետք է լինի շուկայի կարգավորման անհետաձգելի գործը: Հանրապետության գյուղի աշխատանքի շուկայում առկա են գործազրկության բոլոր հիմնական ձները՝ ֆրիկցիոն, հոսուն, կառուցվածքային, ցիկլային ն քողարկված: Սակայն այստեղ հիմնականը կառուցվածքային գործազրկությունն է, այսինքն` աշխատուժի պահանջարկն ու առաջարկը չեն համընկնում, ուստի աշխատողների զգալի մասը զբաղված է իր մասնագիտական որակավորմանը չհամապատասխանող աշխատանք կատարելով, իսկ մնացած մասը պարզապես չի աշխատում կամ փոխում է աշխատանքի ոլորտը: Ֆրիկցիոն կոչվում է այն գործազրկությունը, երբ մարդն իր ցանկությամբ իր աշխատանքից տեղափոխվում է մեկ այլ աշխատանքի ն այդ ընթացքում մնում է գործազուրկ: Հանրապետության աշխատանքի շուկայում կա մի կարնոր առանձնահատկություն նս. շուկան համալրվել է ինչպես քաղաքից գյուղ փոխադրվածների հաշվին, որոնք տեղափոխվել են սոցիալական պայմանների վատթարացման պատճառով, այնպես էլ այն քաղաքաբնակների, որոնք սեփականաշնորհմամբ հող են ստացել գյուղական բնակավայրերում: Տեղական վերամշակող արդյունաբերությունը դեռնս ի վիճակի չէ բավարար քանակությամբ գյուղատնտեսական հումք ընդունել: Այս պայմաններում ձեռնտու է արտադրել այնքան, որքան հնարավոր է իրացնել միայն ներքին շուկայում: Այս ամենն իր կնիքն է դրել աշխատուժի շուկայի վրա, որտեղ գործազրկությունը գնալով մեծ չափերի է հասնում ն հանգեցնում արտագաղթի: Սրան գումարվում է նան այն հանգամանքը, որ ներկայումս գործնականորեն չի աշխատում գյուղի ն քաղաքի արդյունաբերական ն այլ կարգի ձեռնարկությունների, հաստատությունների մեծ մասը, որտեղ զբաղված էր քաղաքամերձ գյուղական բնակավայրերի աշխատունակ բնակչության զգալի հատվածը: Սահմանամերձ գյուղական բնակավայրերը, որոնք հեռու են խոշոր արդյունաբերական կենտրոններից ն քաղաքներից, Արարատյան դաշտավայրի գյուղերի համեմատությամբ գտնվում են ավելի ծանր պայմաններում, քանի որ վերը նշված պատճառների հետ մեկտեղ անմշակ են մնացել հազարավոր հեկտար սահմանային գյուղատնտեսական հողատեսքեր: Բացի այդ` չափազանց հեռու գտնվելու պատճառով հնարավոր չէ կամ տնտեսապես ձեռնտու չէ արտադրած գյուղատնտեսական մթերքի իրացումը խոշոր քաղաքների շուկաներում, իսկ մոտակա շուկայում իրացնելու մասին մտածելն անիմաստ է:

Ըստ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի գիտահետազոտական ինստիտուտի տվյալների` վերջին տարիներին զգալիորեն ավելացել է մասնակի զբաղվածների թիվը, ինչը պայմանավորված է սեփականաշնորհման արդյունքում հողերում մեքենայացված աշխատանքներից ձեռքի աշխատանքին անցնելով, որն անհամեմատ աշխատատար է ն արտադրողականությամբ ցածր: Չնայած բուն գյուղատնտեսական արտադրության մեջ մեքենայացված աշխատանքների ծավալների կտրուկ կրճատման` մշակվող հողատարածությունների միավորի ն անասունների մեկ պայմանական գլխի հաշվով ավելացել են կենդանի աշխատանքային ծախսումները, բայց դրանք էապես չեն կարողացել բարձրացնել գյուղական բնակչության զբաղվածության ընդհանուր մակարդակը ն կենդանի աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ: Այս հանգամանքներով է պայմանավորված քողարկված գործազրկությունը: Ցիկլային գործազրկությունը հիմնականում կապված է արտադրանքի արտադրության սեզոնայնության հետ: Առաջիկայում տնտեսական վիճակի կայունացման հետ մեկտեղ հնարավորություններ կստեղծվեն գյուղատնտեսության մեջ արդյունավետ օգտագործել հողը՝ կիրառել պարարտացման, բույսերի պաշտպանության, մշակաբույսերի ոռոգման` ագրոտեխնիկական նորմերով սահմանված ողջ համալիրը, որը կապահովի լրացուցիչ բերք ն զբաղվածություն աճեցման, բերքահավաքի ն վերամշակման համար: Անհրաժեշտ կլինի վերականգնել խաղողի ն պտղի արտադրության, անասնաբուծական ճյուղերի ծավալները, կյանքի կոչել մեղվաբուծությունը ն ոչ ավանդական ճյուղերը: Թվարկվող ճյուղերի արդյունավետ գործունեության ն գոյատնման անհրաժեշտ նախապայմանը թերնս այդ ճյուղերից ստացված արտադրանքի արդյունաբերական վերամշակումն է հանրապետությունում ն միջազգային ստանդարտներին համապատասխան պատրաստի արտադրանքի ստացումը, որն, իր հերթին, կօգնի զգալի քանակությամբ աշխատուժ ապահովել վերամշակող արդյունաբերության համար: Գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության ն արդյունավետության բարձրացման գործում մեծ դեր կկատարեն` - գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման հետագա կատարելագործումը ն ինտենսիվացման լծակների օգտագործումը (մեքենայացում, ոռոգում, պարարտացում, բուժումներ),

գյուղատնտեսության արտադրական ենթակառուցվածքների կատարելագործումը, բիզնեսի, մարկետինգի, մենեջմենթի զարգացումը, - տեղական արտադրական ռեսուրսների լիարժեք օգտագործումը, - նախկինում գործող արտադրությունների վերականգնումը կամ վերապրոֆիլավորումը ն դրանց նկատմամբ սկզբունքորեն նոր մոտեցումների կիրառումը, - գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների կրթական մակարդակի բարձրացումը ն մասնագիտական վերապատրաստումը, - վարձու աշխատուժի օգտագործման ոլորտի ընդլայնումը, - կենցաղային, շինարարական, տրանսպորտի ն կապի ծառայությունների զարգացումը, - մշակույթի, առողջապահության ն կրթության ոլորտների զարգացումը, - տուրիզմի ն սպորտի ծառայությունների կազմակերպումը, - բոլոր տիպի հողերի լիարժեք օգտագործումը, - ագրարային գիտության նվաճումների օգտագործումը: Զբաղվածության վերաբերյալ այս առաջարկություններն իրագործման տեսակետից կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. » առաջարկություններ, որոնք հնարավոր է իրագործել հենց գյուղի համայնքի, գյուղացիական տնտեսությունների, ձեռնարկությունների ուժերով ու հնարավորություններով, » առաջարկություններ, որոնց իրականացման համար անհրաժեշտ են պետական հովանավորություն, միջամտություն ն օգնություն, » առաջարկություններ, որոնց համար անհրաժեշտ է արտաքին աշխարհի օգնությունն ու ներդրումները: Տրված առաջարկությունների կենսագործումը կօգնի գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների` ավելի ամբողջական ն արդյունավետ օգտագործմանը ն դրանով իսկ առավելագույնս կապահովի հանրապետության ազգաբնակչությանը սեփական արտադրության սննդամթերքով, իսկ արդյունաբերությանը՝ գյուղատնտեսական հումքով: -

ԹԵՄԱ 7

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈԻՄՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

7.1. ՀՈՒՄՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում արտադրությունը կապված է աշխատանքի հատուկ առարկաների օգտագործման հետ, որոնք նախատեսվում են արդյունաբերական հետագա վերամշակման համար: Պատրաստի արտադրանքի արտադրության ժամանակ դրանք օգտագործվում են որպես հումք, հիմնական ն օժանդակ նյութեր: Աշխատանքի այն առարկաները, որոնք նյութապես մտնում են պատրաստի արտադրանքի մեջ, կազմում դրա հիմնական բաղադրիչը, հաղորդում դրան որոշակի հատկություններ, կոչվում են հումք: Վերջինս բաժանվում է գյուղատնտեսականի ն արդյունաբերականի: Գյուղատնտեսականը բուսական (հացահատիկ, բանջարեղեն, խաղող, պտուղ, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, արնածաղիկ, կարտոֆիլ, խորդենի ն այլն) ն կենդանական (կաթ, միս, բուրդ, մորթի, ձու ն այլն) ծագում ունեցող հումքն է: Արդյունաբերականն արտադրվում է ընդերքից՝ ելանյութի արդյունաբերական մշակման միջոցով: Օրինակ` աղը, հանքային ջրերը ն այլն: Հիմնական նյութերի բաժինը պատրաստի արտադրանքի մեջ, որպես կանոն, հումքից փոքր է: Դրանք գյուղատնտեսական այն մթերքներն են, որոնք բարելավում են արտադրանքի համն ու որակը (սոխ, սխտոր, բիբար, դափնու տերն, սամիթ, մաղադանոս, դաղձ ն այլն) ն սննդարդյունաբերական ճյուղերի այն տեսակները, որոնք օգտագործվում են հումքի սննդահամային որակները բարձրացնելու նպատակով (շաքար, տոմատի մածուկ, աղ, բուսական յուղ, տարբեր թթվանյութեր ն այլն): Այսպիսով` սննդի որոշ ձեռնարկությունների պատրաստի արտադրանքը կարող է լինել հիմնական նյութ կամ հումք մեկ ուրիշ ձեռնարկության համար: Օրինակ` շաքարավազը հացաթխման արդյունաբերության որոշ ճյուղերի համար հիմնական նյութ է, իսկ ռաֆինացված շաքարի ն հրուշակեղենի համար` հումք: Հումքը ն հիմնական նյութերը արտադրական գործընթացին մասնակցում են մեկ անգամ ն մտնում են պատրաստի արտադրանքի նյութական կազմի մեջ` իրենց արժեքը լրիվ փոխանցելով դրան: Օժանդակ նյութերը աշխատանքի այն առարկաներն են, որոնք նպաստում են արտադրանքի պատրաստմանը, բայց նյութապես չեն մտնում պատրաստի արտադրանքի կազմի մեջ (վառելիք, էլեկտրաէներգիա, քսուքներ, փաթեթավորման նյութեր, տարա ն այլն):

Դրանց մի մասը լրիվ օգտագործվում է աշխատանքի ընթացքում` արժեքն ամբողջովին փոխանցելով պատրաստի արտադրանքին, իսկ մյուս մասը մասնակիորեն պահպանում է բնաիրային ձնը: Օրինակ` տարայի առանձին տեսակներ (արկղեր, տակառներ, պարկեր) արտադրական գործընթացներում կարող են օգտագործվել կրկնակի, ինչը ռեսուրսների խնայման ն արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման կարնոր գործոն է: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում օգտագործվող բնեղեն նյութերի կառուցվածքում ամենամեծ տեսակարար կշիռն ունի հումքը: Վերջինիս վրա կատարված ծախսերը կազմում են պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքի 60-70 %-ը: Հետնաբար` պատրաստի բոլոր տեսակի արտադրանքների հիմնական մասը պետք է կազմեն գյուղատնտեսությունում արտադրված մթերքները ն դրանց վերամշակումից ստացված հարակից մթերքները, որոնք կարող են դառնալ հումք հետագա վերամշակման համար: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ սննդարդյունաբերական այս կամ այն ճյուղի զարգացման մակարդակն ու տեմպերը կապված են գյուղատնտեսական համապատասխան ճյուղի կամ դրա հումքային բազայի զարգացման հետ: Վերջինիս է վերագրվում նյութական արտադրության այն ոլորտը, որը կարող է հումքի անընդհատ մատակարարման աղբյուր լինել վերամշակող արդյունաբերության որոշակի արտադրանքի արտադրության համար: Վերամշակող ձեռնարկություններին հումք մատակարարող վարչատարածքային միավորները (մարզերը, գյուղական համայնքները, գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ ն այլ տնտեսությունները) կազմում են այդ ձեռնարկությունների հումքային գոտին: Իրացվող հումքի տեսակը, քանակն ու որակը անմիջականորեն ազդում են ճյուղի ն առանձին ձեռնարկությունների տնտեսության զարգացման վրա: Օգտագործվող հումքի ծավալը, ինչպես նան դրա որակն ու մատակարարման պարբերականությունը որոշում են ոչ միայն շրջանառու ֆոնդերի վերարտադրության տեմպերը ն արտադրվող արտադրանքի քանակը, այլն դառնում են աշխատանքի արտադրողականության, արտադրանքի որակի բարձրացման, հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման բարելավման, ինքնարժեքի իջեցման ն ճյուղի շահութաբերության բարձրացման կարնորագույն գործոնները: Հումքի բնույթն ու հատկությունները որոշում են նան դրա վերամշակման տեխնիկական լուծումների, ձեռնարկությունների արտադրական կառուցվածքի, դրանց մասնագիտացման, համակենտրոնացման, կոմբինացման, կոոպերացման ձների ընտրությունն ու հիմնավորումը: Հանրապետությունում վերամշակող արդյունաբերության ձեռնարկությունների տեղաբաշխումը սերտորեն կապված է գյուղատնտե71

սական առանձին ճյուղերի տարածաշրջանային տեղաբաշխման առանձնահատկությունների հետ: Հետնաբար` անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ն գիտականորեն հիմնավորել գյուղատնտեսության` որպես հումքային բազայի զարգացման պայմաններն ու բնույթը:

7.2. ՀՈՒՄՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ, ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ճյուղում իրականացված բարեփոխումների արդյունքում փոխվել է գյուղատնտեսական արտադրության սեփականատիրական կառուցվածքը: Եթե մինչն բարեփոխումները (1991թ.) ճյուղում համախառն արտադրանքի արժեքի 65-70 %-ն արտադրվում էր հանրային սեփականության հատվածում (կոլտնտեսություններում, խորհտնտեսություններում ն այլ ձեռնարկություններում), ապա ներկայումս այն իրականացվում է հիմնականում մասնավոր սեփականության ոլորտում: Հետնաբար` հանրապետության ագրարային քաղաքականությունն անհրաժեշտ է ուղղել այդ ոլորտի առաջնային զարգացմանը: Այն պետք է զուգակցի պետական կարգավորումն ու շուկայական լծակներն արտադրության ճիշտ տեղաբաշխման ն նպատակահարմար մասնագիտացման գործընթացների հետ: Հումքային բազայի տեղաբաշխումը տարբեր ուղղության գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումն է տվյալ տարածաշրջանում` հաշվի առնելով բնատնտեսական ն մի շարք այլ պայմաններ: Դրանցից հիմնականներն են՝ ա) տվյալ արտադրությանն անհրաժեշտ հասարակական, արտադրական ծախսերը, որոնք այդ պայմաններում պետք է լինեն նվազագույնը միավոր արտադրանքի հաշվով, բ) խոշոր արդյունաբերական կենտրոնների առկայությունը, գ) աշխատանքային ռեսուրսների առկայությունը, դ) ձեռնարկության տեղաբաշխման տրամագիծը հումքային գոտու նկատմամբ, որը չպետք է գերազանցի 30 կմ: Հանրապետության գյուղատնտեսությանը բնորոշ է արտադրության յուրահատուկ տեղաբաշխումը ն մասնագիտացումը: Այն զարգացել է բանջարաբուծության, խաղողագործության, տավարաբուծության, հացահատիկի արտադրության, պտղաբուծության, կարտոֆիլագործության ուղղությամբ: Կա ոչխարաբուծության, խոզաբուծության ն թռչնաբուծության զարգացած արտադրական ներուժ: Առաջատար ճյուղերին զուգընթաց զարգացել է ծխախոտի արտադրությունը: Մշակվել է շաքարի ճակնդեղ ն խորդենի: Գյուղատնտեսության ոչ ավանդական ճյուղերից զարգանալու լավ հնարավորություն ունեն մեղվաբուծությունը, գազանաբուծությունը (ճագարներ, կզաքիսներ,

աղվեսներ ն այլն), շերամապահությունը: Գյուղատնտեսության այսպիսի մասնագիտացումը նպաստել է հանրապետությունում սննդի արդյունաբերության համապատասխան ճյուղերի զարգացմանը: Հայաստանում վերամշակվում էր արտադրված խաղողի` 60-70, բանջարեղենի ն պտղի` 40, ծխախոտի, խորդենու, շաքարի ճակնդեղի` 100, կաթի` 65, մսի` 32, բրդի`100 %-ը ն այլն: Խաղողագործության, բանջարաբուծության, պտղաբուծության վերելքը հնարավոր դարձրեց գինու ն պահածոների արտադրության զարգացումը: Անասնաբուծության տեղական բազայի հիման վրա զարգացել է կաթի, մսի, կաշվի վերամշակման արդյունաբերությունը: Հացի ն հացամթերքի ու համակցված կերերի արտադրության հումքի 40-50 %-ը ձնավորվում է տեղական ռեսուրսներից, իսկ մնացածը ներկրման կարիք ունի: Հանրապետությունում սեփական հումքի արտադրության հաշվին զարգացել է ծխախոտի, գարեջրի, շաքարի ն խորդենու յուղի արտադրությունը: Վերջինս այժմ լիկվիդացվել է, սակայն հանրապետության տնտեսության ն շուկայի պահանջարկի պայմաններում կարող է վերականգնվել: Գորգեր, կոշկեղեն, գործվածք արտադրող ն թեթն արդյունաբերության մի շարք ձեռնարկություններ գործում են թե՛ հանրապետության գյուղատնտեսությունում արտադրված, թե՛ ներկրվող հումքով: Գյուղատնտեսությունը հանրապետության տնտեսության հետ փոխկապակցված է ն, փաստորեն, ագրոարդյունաբերական համալիրի զարգացման հիմքն է: Ագրոպարենային համակարգի արտադրանքի տեսակարար կշիռը հանրապետության համախառն ներքին արդյունքում, միջին տարեկան կտրվածքով, նախքան բարեփոխումները կազմել է 20-22 %, իսկ ագրոպարենային համալիրի արտադրանքում գյուղատնտեսությունը կազմել է 55-60 %: Հանրապետության բնակչության սպառման ֆոնդի 3/4-ը բաղկացած է գյուղատնտեսական մթերքից ն հումքից պատրաստված սպառման առարկաներից: Անհրաժեշտ է նշել, որ գյուղատնտեսությունը հանրապետության տնտեսության բոլոր ճյուղերի հետ փոխկապակցված է, թե՛ ծավալային, թե՛ որակական առումով կարնոր տեղ է գրավում հանրապետության ողջ տնտեսական համակարգում ու ագրոարդյունաբերական համալիրի զարգացման հիմքն է: Առաջիկայում նս գյուղատնտեսության դերը հանրապետությունում չի փոխվի: Դրա նպատակաուղղված զարգացումը կնպաստի վերամշակող արդյունաբերության զարգացմանը:

7.3. ՀՈՒՄՔԱՅԻՆ ԲԱԶԱՅԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

7.3.1. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հանրապետությունում կա 448,5 հազ. հա վարելահող7, որից 68,6 %-ը կազմում են ցանքատարածությունները: Վերջիններից 56,2 %-ը զբաղեցվել են հացահատիկային, 10,0 %-ը` կարտոֆիլի, 8,3 %-ը` բանջարեղենի, 23,1 %-ը` կերային մշակաբույսերի մշակման համար: Մշակվում են նան ծխախոտ ն բոստանային մշակաբույսեր: Ցանքատարածությունների շուրջ 76 %-ը տեղաբաշխված է լեռնային շրջաններում: Արարատյան հարթավայրի տարածաշրջանները, որտեղ մշակվում է արդյունաբերական նշանակության բանջարաբոստանային մշակաբույսերի հիմնական մասը (մինչն վերջերս` նան խորդենին), զբաղեցնում են ցանքատարածությունների մոտավորապես 20 %-ը: Հացահատիկը հիմնականում մշակվում է Շիրակի (21,6 %), Գեղարքունիքի (27,5 %) մարզերում: Դաշտավարության զարգացման հիմնական ցուցանիշներն ըստ մարզերի ներկայացված են աղյուսակներ 6, 7, 8-ում: Աղյուսակ 6 Հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունները բոլոր կարգի տնտեսություններում, հազար հեկտար Ընդամենը, ցանքեր

Մարզեր

1988 թ.

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր

50,7 23,1 30,1 87,3 50,6 33,6 81,4 47,5 13,7

1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ. 48,5 22,5 29,2 85,5 41,6 35,9 81,7 49,2 13,5

39,0 20,1 27,2 65,2 41,8 24,9 67,4 35,5 9,8

31,0 23,7 36,1 56,5 35,1 19,9 53,2 26,6 4,7

33,4 24,5 37,0 73,9 33,4 20,6 55,7 29,6 4,8

32,2 20,3 27,5 70,2 23,3 12,8 51,6 26,3 4,5

հաշվարկային տարի 50,0 25,0 33,0 80,0 40,0 33,0 80,0 45,0 15,0

Այս ն հետագա ցուցանիշների սկզբնաղբյուրներն են` ա)ՀՀ ագրարային վիճակագրական ծառայության համապատասխան տարիների տեղեկագրեր, բ)Հայաստանի գյուղատնտեսության բնագավառի բարեփոխումների տեսություն, ՀՀ ԳՆ Համաշխարհային Բանկ, գ)ՀՀ ագրոպարենային համակարգի 1998-2002 թթ. սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների ծրագիր. Եր., ՀՀ ԳՆ, 1998:

Տավուշ Երնան Ընդամենը Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը Արագածոտն Արարատ

24,0 1,0 450,4

22,5 20,2 16,1 16,9 1,0 0,8 1,2 1,2 431,1 351,9 304,1 331,8 Հացահատիկ 20,7 21,7 18,5 20,4 23,1 3,2 3,3 7,1 13,7 12,5 5,1 4,8 10,3 20,1 18,4 26,7 28,0 34,0 36,4 45,9 9,6 9,8 15,4 10,9 14,8 11,1 11,6 14,8 14,7 16,6 34,0 32,6 40,9 38,1 42,0 14,3 17,0 19,0 16,0 21,5 3,0 3,6 4,5 3,5 3,3 5,1 5,6 10,0 6,8 11,3 0,2 0,2 0,4 0,4 0,3 133,0 138,2 174,9 181,0 209,6 Բանջարեղեն 0,8 0,8 1,6 1,2 1,0 5,5 5,4 4,4 4,2 5,8 6,1 6,1 5,8 6,2 7,2 0,45 0,5 1,1 1,4 1,7 1,3 0,8 1,7 1,3 1,3 1,1 1,3 2,4 1,6 1,2 1,4 1,4 1,3 1,3 1,3 0,7 0,7 0,9 0,8 0,9 0,13 0,1 0,5 0,5 0,5 0,53 0,6 1,1 1,0 1,1 0,2 0,3 0,3 0,5 0,6 18,3 18,0 21,1 20,0 22,5 Բոստանային մշակաբույսեր 0,22 0,033 0,183 0,1 0,149 1,7 1,755 0,338 0,5 0,870 1,8 2,959 2,677 2,7 2,718 0,06 0,001 0,007 0,009 0,02 0,001 0,2 0,005 0,003 0,001 0,008 0,064 0,033 0,018 0,1 0,047 0,041 0,036 0,096 0,004 0,004 4,1 4,803 3,309 3,383 3,9 0,9 0,9 2,5 2,1 1,9 1,3 1,3 1,7 1,1 0,9

14,1 0,7 283,6

20,0 1,2 422,1

23,4 4,9 6,5 43,8 8,8 8,4 34,4 18,3 2,6 8,0 0,1 159,3

23,0 12,0 16,0 38,0 14,0 17,0 40,0 22,0 4,0 7,0 0,5 193,5

0,8 6,4 8,2 1,7 1,3 1,2 1,3 1,0 0,4 0,9 0,3 23,5

1,5 5,3 7,0 1,2 1,3 1,6 1,4 0,9 0,4 1,1 0,3 22,0

0,2 1,4 2,8 0,009 0,018 0,083 0,003 4,5 1,6 0,8

0,2 1,0 3,0 0,1 0,1 0,1 4,5 2,0 1,0

Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

1,0 6,7 6,7 0,4 0,7 1,3 0,04 1,5 20,6

1,2 7,2 7,2 0,4 0,9 1,3 0,1 1,7 22,2

1,1 9,7 7,9 1,7 2,8 1,0 0,5 3,6 0,1 32,6

1,5 9,9 10,0 1,5 2,8 2,0 0,2 2,9 0,1 34,1

1,5 15,1 6,5 0,7 3,1 1,9 0,2 2,7 0,1 34,4

1,2 12,9 3,8 0,8 3,4 1,6 0,2 1,9 0,072 28,4

1,6 9,5 9,4 1,3 2,4 1,7 0,2 2,8 0,1 32,0

Կարտոֆիլի մշակման հիմնական գոտիներն են Գեղարքունիքի (45,4 %) ն Լոռու (13,4 %) մարզերը: Հանրապետությունում արտադրվող վաղահաս կարտոֆիլը մշակվում է հիմնականում Արագածոտնի, Արարատի ն Արմավիրի մարզերում: Հանրապետության բոլոր շրջանների ցանքատարածությունների կառուցվածքում զգալի տեղ են զբաղեցնում կերային մշակաբույսերը: Մշակաբույսերի համախառն բերքը բաշխվել է մոտավորապես հետնյալ կերպ. հանրապետությունում հացահատիկի համախառն բերքի 33,4 %-ը ստացվել է Գեղարքունիքի, իսկ 24,5 %-ը` Շիրակի, բանջարեղենի ավելի քան 75 %-ը՝ Արարատի ն Արմավիրի, կարտոֆիլի շուրջ 62,7 %-ը՝ Գեղարքունիքի ն Շիրակի մարզերի տնտեսություններում: Հացահատիկային մշակաբույսերը, զբաղեցնելով ցանքատարածությունների 56,2 %-ը, ապահովել են բուսաբուծական մթերքի համախառն արտադրանքի արժեքի 12,4 % այն դեպքում, երբ բանջարեղենը 6,8 անգամ պակաս տարածությամբ ապահովել է 19,4 % համախառն արտադրանք կամ մոտավորապես 1,7 անգամ ավելի, իսկ կարտոֆիլը 5,6 անգամ պակաս տարածությամբ ապահովել է 1,6 անգամ ավելի համախառն արտադրանք, քան ստացվել է դա հացահատիկից:

Աղյուսակ 7 Հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը, ց/հա նախագիծ հաշվարկային տարվա Մարզեր 1988 թ. 1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ. համար

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

26,8 37,8 43,3 25,5 27,3 19,9 33,6 23,8 16,3 30,4 25,0 28,2

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

56,7 98,5 87,0 106,7 100,0 105,0 171,4 43,1 100,0 133,3 100,7

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք

223,8 414,5 352,5 175,5 119,2 318,2 187,9 117,1

Հացահատիկ 11,9 11,8 5,8 32,1 32,8 32,4 41,0 32,4 32,1 14,8 10,0 6,0 22,8 15,5 10,9 18,5 11,8 7,0 24,5 14,6 10,2 18,1 15,0 11,9 11,1 11,1 9,6 25,5 13,9 13,1 25,0 27,5 37,0 19,6 15,0 13,7 Կարտոֆիլ 50,0 172,0 103,8 96,1 164,7 187,0 72,5 160,0 191,0 97,4 130,8 96,1 105,3 114,4 65,4 100,0 100,0 50,6 140,0 160,4 73,2 38,5 204,0 110,4 30,0 104,0 80,3 111,8 88,6 38,9 220,0 177,5 94,8 131,2 87,3 Բանջարեղեն 120,0 186,3 93,7 287,0 281,4 281,1 234,4 246,2 254,0 142,0 140,9 142,4 126,3 121,1 76,9 184,6 126,7 114,0 158,6 206,9 112,3 94,3 130,0 137,0

17,7 34,3 30,2 21,0 18,3 14,7 13,3 15,2 12,2 21,2 27,5 19,4

1,80 35,2 29,2 24,9 15,8 13,7 23,3 8,4 15,9 19,8 22,0 20,7

20,0 38,0 40,0 20,0 25,0 20,0 25,0 20,0 20,0 25,0 35,0 24,4

214,1 290,9 360,8 165,0 100,8 185,5 184,6 175,4 171,5 94,8 128,8 164,5

219,0 303,8 262,5 180,1 82,7 180,9 206,3 143,5 165,2 76,0 235,1 170,1

140,0 200,0 200,0 150,0 130,0 140,0 170,0 140,0 150,0 130,0 200,0 144,1

229,6 359,1 367,5 278,2 147,6 203,4 201,1 189,9

274,2 412,7 315,2 308,8 97,3 176,3 220,5 156,9

150,0 320,0 300,0 200,0 140,0 220,0 230,0 140,0

Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

184,6 113,2 250,0 309,9

240,0 100,0 100,0 216,5

236,0 99,1 150,8 169,1 29,8 71,9 243,3 161,7 104,0 208,2 189,1 289,0

149,3 77,4 122,8 294,2

240,0 120,0 240,0 251,1

Աղյուսակ 8 Հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համախառն բերքը բոլոր կարգի տնտեսություններում, հազար տոննա Ընդամենը, ցանքեր Մարզեր

1988 թ.

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

55,5 12,1 22,1 68,1 26,2 22,1 114,3 34,0 4,9 15,5 0,5 375,3

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք

5,1 12,8 8,7 71,5 67,0 4,2 12,0 5,6 0,4 20,0 0,1 207,4 1,79 228,0 215,0 7,9

1990 թ. 1995 թ. 2000 թ.

Հացահատիկ 25,9 21,9 10,5 10,6 23,3 44,5 19,7 33,4 64,6 41,5 34,3 15,5 22,3 23,9 11,4 21,5 17,5 10,2 80,0 59,8 36,9 30,7 28,6 18,9 4,0 5,0 2,4 14,3 13,9 8,6 0,5 1,1 1,3 271,0 262,7 224,8 Կարտոֆիլ 4,5 43,0 22,0 12,5 28,0 20,4 8,7 17,6 29,1 70,1 126,9 86,9 75,8 90,4 65,3 4,0 17,0 7,4 12,6 44,9 22,2 5,0 20,4 21,9 0,3 5,2 1,9 19,0 31,9 11,1 0,1 2,2 2,0 212,6 427,5 290,2 9,6 29,8 11,0 155,0 123,8 118,8 147,0 142,8 157,6 7,1 15,5 20,4

հաշվար2005 թ. 2010 թ. կային տարի 40,8 42,8 55,3 96,6 24,9 24,4 50,1 32,8 3,9 23,8 7,4 396,2

42,1 17,2 18,9 108,9 14,0 11,6 80,1 14,6 4,1 14,6 0,3 326,4

46,0 46,0 64,0 76,0 35,0 34,0 100,0 44,0 8,0 17,5 1,5 472,0

40,7 24,5 52,8 249,0 63,9 12,9 56,5 33,2 4,0 25,4 13,7 564,2 23,3 207,9 277,8 48,5

34,3 24,3 32,3 233,1 31,8 14,1 69,3 23,6 3,0 25,5 1,7 482,0 22,1 269,0 270,4 51,6

28,0 18,0 28,8 142,5 122,2 18,2 40,8 23,8 3,0 33,6 2,0 460,9 23,0 169,6 210,0 24,0

Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

15,5 35,0 26,3 8,2 2,4 6,0 5,0 567,2

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

0,25 29,45 9,51 0,03 0,03 0,25 0,01 39,53

10,1 20,6 9,5 24,0 30,4 18,4 22,2 26,9 13,1 6,6 11,7 11,4 2,4 11,8 5,0 6,0 18,6 3,0 3,0 7,3 7,5 393,0 439,2 375,7 Բոստանային մշակաբույսեր 0,272 1,519 0,4 13,976 10,952 9,2 16,887 39,449 42,8 0,001 0.02 0,005 0,087 0,02 1,300 0,2 0,194 0,680 0,1 0,08 31,330 53,992 52,82

19,1 23,4 25,5 17,0 7,3 7,8 6,2 663,8

12,6 21,0 28,3 15,1 6,5 7,3 3,7 707,6

18,2 35,2 32,2 10,8 9,6 13,2 553,0

1,9 29,0 85,3 0.03 0,01 2,7 11,6 1,0 117,8

6,5 53,2 70,8 0,3 1,6 0,1 132,5

3,0 20,0 60,0 1,4 1,2 1,4 87,0

Չնայած այս ցուցանիշները ցանքատարածությունների արդյունավետ օգտագործման պատկերը լրիվ արտահայտել չեն կարող ն շուկայական տնտեսության պայմաններում իրացման գների փոփոխման հետ կարող են զգալիորեն տատանվել, այնուամենայնիվ պետք է նկատի առնվեն ցանքատարածությունների կառուցվածքային տեղաշարժերի նպատակահարմար ուղղությունները որոշելիս: Այստեղ խիստ կարնոր է նան ճյուղի կոնկրետ խնդիրների լուծումը:

7.3.1.1. ՀԱՑԻ ԵՎ ՀԱՑԱՄԹԵՐՔԻ ՀՈՒՄՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հացահատիկը կարող է մեծ տարածություն գրավել վարելահողերում ն դաշտային տնտեսության մեջ ունենալ խիստ կարնոր նշանակություն: Վերջին տարիներին հացահատիկի տեսակարար կշիռը ցանքատարածություններում զգալիորեն ավելացել է: Դա ունի օբյեկտիվ պատճառներ: Նախ երկիրը գտնվում էր պատերազմի մեջ, խախտված էին միջպետական նորմալ տնտեսական հարաբերությունները, ն բնակչությունը, նկատի ունենալով հնարավոր վտանգը, ավելացրեց հացի ցանքերը: Երկրորդ՝ հացի բերքի պահպանումը կապված չէ բարդ խնդիրների հետ, ն երրորդ՝ հողի սեփականաշնորհումից հետո, երբ դժվարացան գյուղատնտեսական արտադրության մեքենա79

յացման, քիմիացման, մելիորացման ն արտադրության սպասարկման աշխատանքները, բազմապատիկ թանկացան վառելիքը, նյութատեխնիկական ապահովման մյուս միջոցները, պարարտանյութերը, թունաքիմիկատները, ոռոգման ջուրը ն այլն: Գյուղացու համար ավելի հեշտ է մշակել հացահատիկ, որի ն՛ աշխատանքային, ն՛ նյութական ծախսերը մնացած մշակաբույսերի համեմատությամբ զգալիորեն փոքր են: Անհրաժեշտ է նան նշել, որ հացահատիկի ցանքատարածության ընդլայնումը սպասվելիք բերքի աճ դեռնս չի ապահովել: Ի տարբերություն երկրագործության մյուս ճյուղերի` հացահատիկի արտադրությունը կենտրոնացած չէ դրա զարգացման համար համեմատաբար բարենպաստ պայմաններ ունեցող գոտիներում, այլ տեղաբաշխված է հանրապետության ամբողջ տարածքում: Նշենք նան, որ հացահատիկային տնտեսությանը գյուղատնտեսական արտադրությանը սպասարկող կառուցվածքների կողմից բավարար ուշադրություն չի հատկացվել: Պարարտանյութեր քիչ են օգտագործվել, չկա բարձր արտադրողականությամբ տեխնիկա` հատկապես հացահատիկահավաք կոմբայններ, չորանոցներ, պահեստարաններ: Վատ է սերմերի նմուշակազմի վիճակը: Հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամբ դիմացկունությամբ դրանք բավականին զիջում են արտասահմանյան սորտերին: Հացահատիկային տնտեսությունների տեխնոլոգիական շղթան հիմնականում հնացել է, այն գործում է ընդհատումներով, ինչի հետնանքով անխուսափելի են դառնում հողի, ներդրված միջոցների ն աշխատանքային կորուստներն ու ցածր փոխհատուցումը: Այս է վկայում հացահատիկի բերքատվության շարժը (աղ. 7): Հանրապետությունում 1988 թ. այն կազմել է 28,2, 1990 թ.` 19,6, 2005 թ.` 19,4, իսկ 2010 թ. 20,7 ց/հա: Նույն ժամանակահատվածում Արարատի ն Արմավիրի մարզերի շրջաններում այն տատանվել է 35-45, Շիրակում` 25-35, իսկ Սյունիքի ն Վայոց Ձորի մարզերում` 10-18 ց/հա սահմաններում: Ինչպես տեսնում ենք` նշված ժամանակահատվածում նկատելի է բերքատվության անկման միտում վերջինիս բարձրացման համար ռեզերվների առկայության պայմաններում: Չնայած բերքատվության վրա մեծ ազդեցություն ունեն տեղի բնակլիմայական պայմանները, բայց միայն դրանով չի բացատրվում բերքատվության նվազումը. չեն ձեռնարկվել գործնական միջոցառումներ տնտեսությունները լավորակ սերմերով, պարարտանյութերով, ոռոգման ջրով ն այլ միջոցներով ժամանակին ն առանց ընդհատումների ապահովելու ուղղությամբ: Օրինակ` ցորենի Միռլեբեն սորտը հանրապետության Լոռու մարզի Վարդաբլուրի համայնքում 2000-2005 թթ. ապահովել է շուրջ 70-80 ց/հա բերք, որը հանրապետության պայմաններում միջինից բարձր է 3-4 անգամ:

Հացահատիկային տնտեսության թերի զարգացումն իր հերթին խոչընդոտում է անասնաբուծության զարգացմանը, ինչպես նան հացամթերքի արտադրությանը` դառնալով մեծ ծավալով հացահատիկի ներմուծման պատճառ: Մեր կարծիքով` հանրապետության հացահատիկի ցանքատարածությունների կառուցվածքի կատարելագործումը պետք է ընթանա դրա տեսակարար կշռի որոշակի իջեցմամբ, բերքատվության բարձրացմամբ ն նպաստավոր գոտիներում դրա զարգացման կենտրոնացմամբ: Բերքատվության բարձրացման համար անհրաժեշտ է ներմուծել լեռնային ն նախալեռնային գոտիներին բնորոշ հացահատիկային մշակաբույսերի նոր, ինտենսիվ սորտեր, առաջավոր տեխնոլոգիաներ: Նշված միջոցառումների իրականացումը, բարձրացնելով բերքատվությունը, դրականորեն կազդի հացահատիկի արտադրության արդյունավետության վրա: Մեր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ հացահատիկի համախառն բերքը մինչն հաշվարկային տարի հնարավոր է հասցնել 472 հազար տոննայի (աղ. 8): Դա հանրապետության պահանջմունքները հացահատիկի նկատմամբ կբավարարի մոտավորապես 60 %-ով (ներկայիս 40 %-ի փոխարեն), ինչը հնարավորություն կընձեռնի զգալիորեն նվազեցնել հացահատիկի ներմուծման ծավալները: ճյուղի այդպիսի զարգացումը կնպաստի ոչ միայն հացամթերքի արտադրության, այլ նան համակցված կերերի արդյունաբերության կարգավորմանը:

7.3.1.2. ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՀՈՒՄՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Այն հանրապետությունում ներկայացված է հիմնականում ծխախոտի արտադրությամբ: Նախկինում մշակվում էր նան շաքարի ճակնդեղ ն խորդենի: Տեխնիկական մշակաբույսերի զարգացումը ապահովել է մեկ միավոր տարածության ն մեկ աշխատողի հաշվով բարձր եկամուտների ստացում: Այս ճյուղերի զարգացումը արտասահմանի հետ համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծման մեծ հնարավորություններ ունի: ա) Ծխախոտի արտադրություն: ՀՀ ագրոպարենային համակարգում ծխախոտի արդյունաբերությունը զբաղեցրել է կարնոր տեղ` կազմելով դրա համախառն արտադրանքի շուրջ 9-11 %-ը: Վերջերս այն մի շարք օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառներով զիջել է իր դիրքերը: Նախկինում ծխախոտի տեղական արտադրանքը բավարարել է բնակչության պահանջմունքները, հումքի արտադրությունը կազմել է 11-13 հազ. տ: Ծխախոտի արտադրությունը հանրապետությունում անցած տարիներին դադարեցված էր: Այն առաջիկայում անհրաժեշտ է ավելացնել ինչպես ցանքատարածությունների ընդլայնման, այնպես էլ

բերքատվության բարձրացման հաշվին: Ծխախոտի հումքը միջազգային շուկայում բավական թանկ է, դրա արտադրությունը պետք է նպատակաուղղել առնվազն ապահովելու համար հանրապետության ծխախոտագործության հզորությունները: Հանրապետությունում ծխախոտի արտադրության զարգացման վրա բացասաբար են անդրադառնում մշակման տեխնոլոգիաների թերությունները` նախ ն առաջ արտադրական գործընթացների ցածր մեքենայացումն ու ճյուղի աշխատատարությունը: Այդ ճյուղը խթանելու համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին արագացնել տերնահավաքի ու չորացման աշխատանքների մեքենայացումը, կարգավորել իրացման գները: Հայաստանում մշակվող ծխախոտի սորտային կազմն առաջիկայում չի փոխվի: Հյուսիս-արնելյան տարածաշրջանում մշակվում են Օստրոլիստ ն Տրաբզոնդ սորտերը, մնացած տարածաշրջաններում` Սամսունգ սորտը: Տեղական արտադրության ծխախոտի հումքը կարող է հիմնականում բավարարել հանրապետության պահանջմունքները, իսկ հեռանկարում հնարավոր կլինի նույնիսկ ծխախոտն արտահանել: Հանրապետությունում ծխախոտը մշակվել է մինչն 7 հազ. հա տարածությամբ: Անցումային դժվարությունների հետնանքով, այսինքն` հումքի ցածր գների, պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների ու մեքենայացված աշխատանքների բարձր գների, նյութատեխնիկական միջոցների ձեռքբերման ու բերքի իրացման դժվարությունների պատճառով 1995 թ. ծխախոտի մշակման տարածությունները զբաղեցնում էին միայն 62 հեկտար, արտադրվում էր 154 տոննա ծխախոտ, այսինքն` գրեթե լիկվիդացվել էր: 2010 թ. ծխախոտի ցանքատարածությունները կազմել են 418 հա, որը շատ ցածր ցուցանիշ է: 1997 թ. «Գրանդ Տոբակո» հայ–կանադական համատեղ ֆիրմայի ստեղծումից հետո արդեն 2000 թ. ծխախոտի մշակման տարածություններն ընդլայնվեցին մինչն 2,5 հազ. հա, համախառն բերքը հասավ 4,6 հազ. տ: Կարգավորվեց ծխախոտի հումքի իրացման գործը: Ներկայումս 1 կգ հումքը վաճառվում է 400-500 դրամով: Սակայն ճյուղում կան դեռնս չլուծված հիմնախնդիրներ՝ - ծխախոտի մշակումը գյուղացիական տնտեսություններում կատարվում է հիմնականում ձեռքով, - արտադրվող հումքի որակը բարձրացման կարիք ունի, - կատարելագործման կարիք ունեն արտադրող–վերամշակող– իրացնող օղակի արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունները, - անհրաժեշտ է ակտիվացնել աշխատանքները պայմանագրային հարաբերությունների զարգացման ուղղությամբ:

Հումքի որակը կախված է բնակլիմայական պայմաններից ն ագրոտեխնիկական ու վերամշակման միջոցառումների ճիշտ իրականացումից: Սակայն դեռնս բավարար չափով կազմակերպված չէ գյուղացիական տնտեսությունների մասնագիտական սպասարկումը: Հայաստանն ունի ծխախոտի մշակման համար բարենպաստ բնակլիմայական պայմաններ: ՈՒնի նան բարձրորակ մասնագետներ: Կան ծխախոտի վերամշակման բավարար հնարավորություններ: Մշակվող հիմնական սորտերն են Հոբելյանականը, Սամսունգը, Տրաբզոնդը, Բեռլեյը, Բասման ն Վերջինիան: Իտալական Բեռլեյը ն հունական Բասման մեր Հոբելյանականի նման որակով ու բարձր բերք են ապահովում: Հաճախ հումքը ներմուծվում է Չինաստանից ն Հունաստանից: Ծխախոտի որակյալ հումքը պետք է ունենա որոշակի հատկանիշներ` - պետք է լինի ամբողջական ն չոր, - ունենա առաձգականություն ն չփշրվի տերնաթերթիկի եզրերում, - գույնը պետք է լինի բաց դեղինից մինչն նարնջագույն ն ոչ թափանցիկ: Ծխախոտի տերնը պարունակում է շուրջ 70 քիմիական միացություն, որոնցից գլխավորը նիկոտինն է: Այն ալկալոիդ է ն ծխախոտին տալիս է թնդություն, անգույն յուղանման հեղուկ է: Որքան բարձր է դրա տոկոսը, այնքան բարձր է ֆիզիոլոգիական թնդությունը: Ծխախոտի որակը պայմանավորված է նան ածխաջրերի ն սպիտակուցների առկայությամբ: Դրանց հարաբերակցությունը կարող է դառնալ հումքի որակի գնահատման հիմնական գործոններից մեկը: Այսպիսի մեթոդ է առաջարկել պրոֆ. Ա. Շմուկը: Այն կոչվում է «Շմուկի թիվ», որը հայտնի է հետնյալ բանաձնի տեսքով. Շշմուկի թիվ ածխաջրեր (գ) / սպիտ ակուցներ (գ) : Որքան մեծ է Շմուկի թիվը, այնքան բարձր է ծխախոտի որակը: Միջին որակի դեպքում Շմուկի թիվը տատանվում է 1-ի սահմաններում: Այս ցուցանիշն ավելի ճիշտ պատկերացում է տալիս, երբ առնչվում է հումքի միննույն սորտին, որն աճեցվել է միննույն հողակլիմայական պայմաններում: Ծխախոտի հումքը միջազգային շուկայում բավականին թանկ է, ն դրա տեղական արտադրությունը պետք է նպատակաուղղել առնվազն ապահովելու համար հանրապետության ծխախոտագործության հզորությունները: Հանրապետության ծխախոտի արտադրության զարգացման վրա բացասաբար են անդրադառնում մշակման տեխնոլոգիայի որոշ թերություններ: Դա նախ ն առաջ արտադրական գործընթացների ցածր մեքենայացումն է ն ճյուղի բարձր աշխատատարությունը:

բ) Խորդենու հումքի արտադրություն: Կազմակերպվել է հանրապետությունում խորդենու եթերայուղի արտադրության համար, որի արտադրանքը նախկինում ամբողջությամբ արտահանվել է: Այն օգտագործվել է կոսմիկական քսուքների ն բարձրորակ օծանելիքի արտադրության համար: Խորդենու մշակումը պահանջում է հատուկ բնակլիմայական պայմաններ ունեցող վարելահողեր: Այդպիսիք կան հանրապետության Արմավիրի ն էջմիածնի նախկին վարչական շրջանների տարածքներում (մոտավորապես 2000 հա): Հանրապետությունում արտադրված խորդենու եթերայուղը ԽՍՀՄ տարածքում արտադրված ամբողջ ծավալի կեսից ավելին էր` 57 %: Ներկայումս, սակայն, այս մշակաբույսն արտադրությունից հանված է: Առաջիկայում ցանքերի կառուցվածքում անհրաժեշտ է վերականգնել ու հիմքեր ստեղծել խորդենու համախառն արտադրանքը զգալիորեն ավելացնելու, ինչպես նան հանրապետությունում օծանելիքի արտադրություն կազմակերպելու համար: Խորդենու մշակությունը զբաղեցնում էր 1000-1200 հա տարածք: Մեկ հեկտարի միջին բերքը կազմում էր 250 ն ավելի ցենտներ 0,07-0,08 % միջին յուղայնությամբ: Մեկ հեկտարից խորդենու յուղի ելքը կազմում էր 17,5-20 կգ, որը բավականին թանկ արժեր: Մշակաբույսը ինտենսիվ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի շարքին է դասվում: Ներկայումս այն չի մշակվում, քանի որ չունի իրացման շուկա: Այդ նույն պատճառով փակվել է հանրապետությունում գործող միակ` խորդենու յուղ արտադրող գործարանը: Վերջինս գտնվում է Արմավիրի տարածաշրջանում: Գործարանի աշխատանքն անմիջապես կարելի է վերսկսել խորդենու մշակման վերականգնման պայմաններում: գ) Շաքարի ճակնդեղի արտադրություն: Շաքարի պահանջարկի շուրջ 20 %-ն արտադրվել է հանրապետությունում արտադրվող շաքարի ճակնդեղի հումքից: Այս ենթահամալիրն իր մեջ ընդգրկում է շաքարի ճակնդեղի հումքի արտադրությունը ն շաքարի արդյունաբերությունը: Այն կապված է բազմաթիվ արդյունաբերական ճյուղերի հետ: ճակնդեղաշաքարային ենթահամալիրի զարգացումը հանրապետությունում պետք է հաշվի առնի համաշխարհային շուկայի իրավիճակը (հատկապես Ռուսաստանինը), տեղական արտադրության դերն այդ խնդրի լուծման գործում ն այլ երկրներից կախվածության աստիճանի թուլացումն այդ ասպարեզում: Դրա համար Շիրակի մարզում վերականգնվում է շաքարի արտադրությունը տեղական հումքի արտադրության վերականգնման հաշվին: Շաքարը հացամթերքի, կարտոֆիլի ն կենդանական ծագում ունեցող ճարպերի հետ միասին մարդու սննդաբաժնի հիմնական էներգիան ապահովող

սննդամթերքն է, ինչն ավելի է հիմնավորում շաքարի ճակնդեղի հումքի ն շաքարի արտադրության վերականգնումը հանրապետությունում: Նախկինում հանրապետությունն ուներ հումքի բազա: Շաքարի ճակնդեղը մշակվում էր 4,2-4,5 հազ. հա տարածքում: Գործում էր Սպիտակի շաքարի գործարանը: Այս մշակաբույսը հանրապետությունում ավանդաբար ապահովել է բարձր վերջնական արդյունք: Շաքարի ճակնդեղ մշակելու համար կան նպաստավոր պայմաններ Շիրակի մարզի՝ Ախուրյանի, Արթիկի, Անիի, Ամասիայի ու Լոռու մարզի՝ Սպիտակի ն այլ տարածաշրջաններում: Նշված հումքի արտադրության հիման վրա Ախուրյանի տարածաշրջանում կառուցվել է շաքարի գործարան: Շաքարի ճակնդեղի արտադրության արդյունավետության բարձրացումը պետք է կատարվի հիմնականում բերքատվության ն շաքարայնության բարձրացման հաշվին: Միջին բերքատվությունը կազմել է մոտավորապես 300 ց/հա, իսկ շաքարայնությունը` 14-16 %: Բերքատվությունը նախատեսվում է հասցնել 400 ց/հա, իսկ շաքարայնությունը՝ 17-18 %: Նշված ցուցանիշներն ապահովելու դեպքում շաքարի ելքը կկազմի 11-12 %: Շաքարի միջին ելքը մեկ հեկտարից կազմում է 30-35 ց: Մինչդեռ զարգացած երկրներում (Անգլիա, ԱՄՆ, Բելգիա, Գերմանիա) այն հասնում է 50-80 ց/հա ն ավելի:

7.3.1.3. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հանրապետությունում կարտոֆիլը երկրորդ կարնոր պարենային մթերքն է՝ «Երկրորդ հացը»: Առաջիկայում կարտոֆիլի ցանքերն անհրաժեշտ է կայունացնել 30 հազար հա սահմաններում (աղ. 6, 7, 8): Կարտոֆիլը դժվար փոխադրունակ է, համեմատաբար շուտ փչացող, դրա մշակման տարածությունների ինչպես ընդլայնումը, այնպես էլ կրճատումը արտահանման ն ներկրման տրանսպորտային` դժվար լուծվող խնդիրների կհանգեցնի: Արտադրության բարելավման միջոցառումներն անհրաժեշտ է իրագործել ինչպես դրանց ծավալի ավելացման ու որակի բարձրացման, այնպես էլ արտադրանքի կորուստների կրճատման ուղղությամբ: Հիմնականում Արարատի ն Արմավիրի մարզերի շրջաններում հնարավոր է վաղահաս կարտոֆիլի կրկնակի բերք ստանալ: Առաջին բերքի թարմ պալարները կօգտագործվեն որպես պարեն ն բարձրորակ տնկանյութ ամառային ցանքի (երկրորդ բերքի) համար, իսկ երկրորդ բերքից կառանձնացվի տնկանյութ` հաջորդ տարվա համար: Կարտոֆիլի արտադրության ավելացման հիմնական ուղին պետք է դառնա բերքատվության բարձրացումը: Հանրապետությունում այն վերջին տարիներին տատանվում է 87,3-170,1 ց/հա

սահմաններում (աղ. 7) այն դեպքում, երբ առանձին տարածաշրջաններում` Արարատի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի (Կամո, Մարտունի), Լոռու (Տաշիր, Ստեփանավան), Շիրակի (Ախուրյան ն այլն) մարզերում կարտոֆիլի բերքատվությունը կազմել է 180-360 ց/հա, ինչը վկայում է չօգտագործված ռեզերվների մասին: Կարտոֆիլի բերքատվության բարձրացումը հնարավոր է իրականացնել նախ ն առաջ մշակման տեխնոլոգիայի կատարելագործման, բարձր բերքատու ն հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկուն նոր սորտերի ներդրման միջոցով: Մասնավորապես` առաջնությունը պետք է տալ հոլանդական սորտերին: Կարտոֆիլագործության գլխավոր հիմնահարցերն են բերքահավաքի մեքենայացումը, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցների կիրառումը, սերմնաբուծության զարգացումը, նոր սորտերի ստեղծման առաջադեմ եղանակների օգտագործումը, ձմռան ընթացքում բերքի պահպանումը: Այս խնդիրների լուծումը կնպաստի ճյուղի արդյունավետության բարձրացմանը: Հնարավոր կլինի սպիրտի, օսլայի, չիպսի արտադրության զարգացումը:

7.3.1.4. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բանջարեղենի արտադրությունը հիմնականում բավարարում է հանրապետության բնակչության ն վերամշակող արդյունաբերության պահանջմունքները: Այս արժեքավոր ն դժվար փոխադրունակ մթերատեսակները մեծ նշանակություն ունեն բնակչության սննդաբաժնի կազմում: Մեր կողմից կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ դրանց արտադրությունն առաջիկայում պետք է անընդհատ աճի բերքատվության բարձրացման ն ցանքատարա-ծությունների ընդլայնման հաշվին, ընդ որում՝ նման միտում այժմ արդեն նկատելի է: Մեր կարծիքով` բանջարեղենի ցանքատարածությունները կանխատեսման հաշվարկային տարում կկազմեն շուրջ 22 հազ. հա (աղ. 6): Դրանք 2010 թ. կազմել են 23,5 հազ. հա: Հայաստանում մշակվում է բանջարեղենի 17 տեսակ, հիմնականներն են լոլիկը, սմբուկը, պղպեղը, կաղամբը, վարունգը, սոխը: Արտադրվող բանջարեղենի ավելի քան 60 % -ը կազմում է լոլիկը, որի զգալի մասը ենթարկվում է վերամշակման տոմատի մածուկ, հյութ արտադրելու համար: Շուկայի պահանջներից ելնելով` կարող է ձնավորվել բանջարեղենի տեսականու նոր կառուցվածք: Մեր կարծիքով` կպակասի լոլիկի տեսակարար կշիռը, կավելանա սմբուկինը, պղպեղինը, վարունգինը, սոխինը, ծաղկակաղամբինը, բամիայինը, դդմիկինը, լոբազգիներինը ն

այլն: Տեսականու այսպիսի փոփոխությունները կիրագործվեն դրանց բոլորի արտադրության ծավալների աճի պայմաններում: Չնայած վերջին տարիներին բանջարեղենի բերքատվությունն իջել է, սակայն դեռ մնում է բավականին բարձր մակարդակի վրա: Այն 19902005 թթ. հանրապետությունում տատանվել է միջինը 189,1-289 ց/հա սահմաններում, իսկ 2010 թ. եղել է 294,2 ց/հա (աղ. 7): Նշված ժամանակահատվածում ըստ մարզերի միջին բերքատվությունը տատանվել է 73,9-412,7 ց/հա սահմաններում, որը խոսում է չօգտագործված խոշոր ռեզերվների մասին: Բանջարագործության չօգտագործված ռեզերվների մասին է վկայում նան այն փաստը, որ վերջին տարիներին գրեթե չեն գործել ջերմոցային տնտեսությունները: Առաջիկայում նախատեսվում է դրանք մասնավորեցնել: Կայուն էներգամատակարարման առկայության պայմաններում ձմռանը ն գարնանը դրանք կարող են զգալիորեն թեթնացնել բնակչությանը բանջարեղենով ապահովելու գործը ն ապահովել բարձր եկամուտներ:

7.3.1.5. ԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Զարգացման հնարավորությունները հանրապետությունում մեծ են: Առաջիկայում անհրաժեշտ է ընդարձակել դրանց ցանքերը ն բարձրացնել բերքատվությունն այնքան, որ լրիվ ապահովվեն բնակչության պահանջմունքները բոստանային մշակաբույսերի նկատմամբ: Դրան կնպաստի ոռոգման համակարգի բարեկարգումը: Ցանքատարածությունները կազմում են 3,3-4,5 հազ. հա, համախառն արտադրանքը՝ 31,3-132,5 հազ. տոննա:

7.3.1.6. ԿԵՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ելնելով անասնաբուծական մթերքով բնակչությանն ապահովելու անհրաժեշտությունից` հատուկ ուշադրության է արժանի կերարտադրության բարելավումը կերային ցանքերի ընդլայնման ն ցանքատարածությունների կառուցվածքային բարեփոխումների բերքատվության բարձրացման միջոցով: Հանրապետության սակավահողության պայմաններում ցանկալի չէ կերային մշակաբույսերի ցանքերի ընդլայնումն այն շրջաններում, որտեղ զարգացում է ստացել խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը ն բանջարաբուծությունը: ՈՒստի կերարտադրությունն անհրաժեշտ է զարգացնել անասնաբուծական շրջաններում բարելավման համապատասխան միջոցառումների իրականացման պայմաններում: Ներկայումս Արարատյան հարթավայրի շրջաններում ցանքատարա87

ծությունների զգալի մասը զբաղեցնում են կերային մշակաբույսերը` հանգամանք, որի արդյունավետությունը ն նպատակահարմարությունը խիստ կասկածելի է: Մեր կարծիքով` ցանքատարածությունների կառուցվածքային բարեփոխումների տեսանկյունից առաջիկայում ռացիոնալ պետք է համարվի բանջարեղենի, բոստանային մշակաբույսերի, վաղահաս կարտոֆիլի ցանքերի ընդլայնումն ի հաշիվ կերային մշակաբույսերի կրճատման, իսկ վերջիններիս ցանքերն անհրաժեշտ է ընդլայնել նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում: Այս նկատառումները պետք է հաշվի առնվեն հաշվարկային տարվա կերարտադրության զարգացման նախագիծը կազմելիս: Կերարտադրության արդյունավետությունն անմիջականորեն կապված է կերային մշակաբույսերի բերքատվության մակարդակի հետ: Այդ անփոփոխ պայմաններում ինչքան այն բարձր է, այնքան բարձր է նան տվյալ մշակաբույսի արտադրության արդյունավետությունը: Այդ տեսանկյունից` նախ անհրաժեշտ է կարգավորել հանրապետությունում կերային մշակաբույսերի սերմնաբուծության հարցը: Կերային մշակաբույսերի սերմերի ներմուծման տարեկան անհրաժեշտ ծավալը կազմում է ոչ պակաս, քան 10-15 հազ. տ: 1991 թ.-ից հետո զգալի է դրանց ներմուծման անբավարար կազմակերպման բացասական ազդեցությունը: Շատ կարնոր է համապատասխան սերմնանյութի ներմուծման հիման վրա արտադրության մեջ այնպիսի բարձր բերքատու կերային նոր մշակաբույսերի ներդնումը, ինչպիսիք են սոյան, ամարանտը, կերային սպանախը, ոսպը, կոլրաբին ն այլն: Շուկայական տնտեսությանն անցման շրջանում գյուղացուն անհրաժեշտ է օգնել բարձր բերքատու կերային մշակաբույսերի սերմերի, պարարտանյութերի, համակցված կերերի ձեռքբերման գործում, որից հրաժարվելը բացասաբար կարող է անդրադառնալ հանրապետությունում կերաբույսերի արտադրության ծավալի ու արդյունավետության վրա:

7.3.1.7. ԱՅԳԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Այգեգործությունը Հայաստանի գյուղատնտեսության` պատմականորեն ձնավորված ճյուղն է: Խաղողագործության ն պտղաբուծության` որպես հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրության առաջատար ճյուղերի զարգացումը կնպաստի ոչ միայն բնական պայմանների` առաջին հերթին հողի առավել ինտենսիվ օգտագործմանը, այլն գյուղատնտեսության արդյունավետության զգալի աճին: Ներկայումս խաղողի ն պտղատու այգիների տարածությունը, ինչպես արդեն նշել ենք, պակասելու միտում ունի: Նոր ստեղծված գյուղացիական տնտեսությունները նյութապես դեռ

պատրաստ չեն ծախսեր կատարել նոր այգիների հիմնման համար, որոնք բերքատու կդառնան 4-5 տարուց ոչ շուտ: Այդ պատճառով դրանք ավելի են հակված ունենալու բերքատու վարելահողեր: Բացի այդ` դժվարացել է բարձրորակ տկանյութերի, թունաքիմիկատների, այգիներ մշակող մեքենաների ձեռքբերման գործը: Անհրաժեշտ է, որ կառավարությունը նպատակաուղղված միջոցառումներով շահագրգռի գյուղացուն նշված ճյուղերում կորցրած ներուժի վերականգնման ն հետագա զարգացման համար (աղ. 9, 10, 11): Վերջերս խաղողի այգիների տարածքների ավելացման ուղղությամբ աշխատանքները փոքրինչ ակտիվացել են: Աղյուսակ 9 Պտղի այգիների տարածությունը ն համախառն բերքը Տարածությունը, հազար հա հաշվար1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ. կային տարի

Մարզեր

1988 թ.

Արագածոտն

5,8

5,3

3,9

3,4

5,1

5,2

5,1

Արարատ

6,4

6,5

3,7

3,7

6,2

7,1

6,2

Արմավիր

9,1

9,1

7,8

4,1

7,2

8,2

7,1

Գեղարքունիք

2,0

1,6

1,3

1,2

1,4

1,4

0,4

Լոռի

5,5

5,2

4,1

1,5

2,4

2,4

2,2

Կոտայք

7,7

7,7

3,8

3,3

4,1

4,5

4,0

Շիրակ

0,7

0,5

0,4

0,2

0,4

0,5

0,2

Սյունիք

3,0

2,9

1,9

2,3

2,7

2,6

1,6

Վայոց Ձոր

2,5

2,4

3,3

1,1

1,9

2,1

2,0

Տավուշ

7,6

7,6

4,5

1,0

2,0

2,4

2,0

Երնան

1,4

1,3

0,3

0,9

1,3

1,3

0,5

Ընդամենը

51,7

50,1

35,0

22,7

34,9

37,7

31,3

Համախառն բերք, հազար տ Արագածոտն

28,3

20,0

22,4

16,0

64,0

21,3

25,2

Արարատ

32,7

18,2

25,1

27,4

91,9

50,9

26,4

Արմավիր

40,3

38,4

52,4

46,7

80,1

9,5

55,6

Գեղարքունիք

10,3

7,0

7,6

3,6

15,1

21,0

4,4

Լոռի

23,0

14,0

3,9

5,6

6,4

1,0

6,0

Կոտայք

30,0

24,2

12,4

8,7

16,3

8,6

17,2

Շիրակ

2,7

2,5

2,2

0,6

2,5

1,7

0,9

Սյունիք

11,3

9,1

5,4

9,3

16,8

3,0

6,5

Վայոց Ձոր

6,8

5,4

5,0

5,2

9,5

2,6

9,0

Տավուշ

48,2

14,0

9,2

2,5

7,5

6,0

7,2

Երնան

7,5

1,4

0,5

2,9

5,7

2,9

1,6

Ընդամենը

241,1

154,2

146,1

128,5

315,6

128,5

160,0

Աղյուսակ 10 Խաղողի այգիների տարածությունը ն համախառն բերքը Տարածությունը, հազար հա Մարզեր

1988 թ.

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

3,8 10,2 10,0 0,2 1,6 0,3 1,1 4,5 0,8 32,5

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

1,6 5,0 7,4 0,064 0,4 0,2 0,9 1,3 0,6 17,4

հաշվարկային տարի 2,7 6,8 8,4 0,1 1,0 0,1 0,7 2,1 0,5 22,4

12,0 93,3 97,5 0,1 0,4 0,9 11,6 3,3 222,9

12,5 66,6 65,0 0,3 2,7 0,5 3,6 11,4 2,4 165,0

1990 թ. 1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ.

3,4 3,1 2,3 1,8 9,2 6,6 3,7 4,3 9,4 8,4 5,7 5,3 0,2 0,1 0,069 0,069 1,6 1,0 0,7 0,5 0,2 0,2 0,1 0,2 0,8 0,8 0,6 0,9 3,8 2,9 1,3 1,3 0,6 0,5 0,6 0,6 29,2 23,6 15,069 14,8 Համախառը բերքը, հազար տ 18,0 10,0 11,0 6,1 10,0 82,7 62,1 63,7 45,8 65,6 67,2 42,0 58,1 47,9 72,6 0,3 0,5 0,1 0,3 0,12 8,3 4,0 2,6 1,0 1,1 2,0 2,1 0,7 0,5 0,94 2,0 1,5 2,5 4,0 3,4 28,5 19,1 14,0 6,3 8,6 5,2 2,0 2,2 3,9 1,9 214,0 143,3 154,9 115,8 164,4

Աղյուսակ 11 Պտղի ն Խաղողի այգիների բերքատվությունը, ց/հա Մարզեր

1990 թ.

1995 թ.

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

37,7 48,2 42,2 43,8 26,9 32,3 50,0 31,4 22,5 18,4 10,8 42,6

57,4 67,8 67,2 58,5 9,5 32,6 55,0 28,4 15,1 20,4 16,7 41,7

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

29,4 67,5 44,7 25,0 25,0 105,0 25,0 50,3 33,3 49,1

35,5 96,5 69,2 10,0 26,0 35,0 31,3 48,3 44,0 67,8

2000 թ. Պտուղ 46,5 84,6 123,2 31,0 41,9 25,8 32,4 41,2 47,0 23,8 33,7 58,8 Խաղող 26,7 132,0 84,6 37,5 15,0 41,3 71,9 49,9 63,0 78,0

2005 թ.

2010 թ.

հաշվարկային տարի

139,0 175,1 144,6 110,9 31,2 44,5 62,3 68,7 53,6 42,8 48,3 104,9

42,7 79,6 18,0 154,6 4,6 18,8 37,8 12,6 14,1 27,2 22,3 39,2

80,0 88,0 97,0 80,0 48,0 46,0 50,0 42,0 50,0 30,0 35,0

54,7 182,7 149,0 19,1 24,6 51,9 48,0 65,0 30,8 119,7

79,0 203,0 186,3 18,9 10,4 49,0 47,1 88,5 54,1 151,5

50,0 120,0 100,0 40,0 33,0 78,0 72,0 67,0 65,0 90,0

ա) Խաղողի արտադրություն: Հայաստանն ունի 17,4 հազ. հա, խաղողի այգին արտադրում է 115,8-222,9 հազ. տ խաղող: Այն պատմականորեն զարգացած ճյուղ է, ունի երեք հազար տարվա պատմություն: Ստեղծվել են տեղական պայմաններին հարմարված սորտեր՝ Ոսկեհատ, Գառան դմակ, Մսխալի, Արաքսենի, Երնանի, Հադիսի, Նազելի: Նորերին են պատկանում Արմենիա, Տոկուն, Հրազդան, Հաղթանակ, Կարմրահյութ, Տիգրանի ն այլ սորտերը: ճյուղի զարգացման հիմնական ուղին պետք է լինի արտադրանքի որակի բարձրացումը մինչն միջազգային ստանդարտներ: Միայն այդ պայմաններում ճյուղում ստեղծված ներուժը կաշխատի ար92

դյունավետորեն: Վերջին տարիներին սեփական շրջանառու միջոցների համալրման, հումքի ձեռքբերման ն արտադրանքի իրացման հետ կապված դժվարությունները հանգեցրին ճյուղի արտադրության ծավալների խիստ անկման: Արդյունքում` վերամշակող արդյունաբերության համախառն արտադրանքի կառուցվածքում գինեգործության տեսակարար կշիռը կազմեց 20-22 % նախկին 30-33 %-ի փոխարեն: Ներկայումս որոշ աշխուժություն է նկատվում խաղողագործական ենթահամալիրի զարգացման ասպարեզում: Արտադրվում են նոր տեխնոլոգիաներով պատրաստված գինիներ, տարբեր տեսակի օղիներ, կոնյակ: Հայաստանն իր խաղողի այգետարածքներով, ծավալներով դեռնս չի կարող մրցակցել արտասահմանյան շատ երկրների հետ, սակայն կոնյակի որակով լայն ճանաչում ունի: Սովորական ն տեսակավոր սեղանի անապակ, խերեսային ն շամպայն գինիների արտադրությունը նախատեսվում է ներքին շուկայի պահանջները բավարարելու համար, իսկ հումքի մի մասը կենթարկվի թորման կոնյակի սպիրտ, սպիրտահումք, օղի, սպիրտ ռեկտիֆիկատ արտադրելու համար: Կարտադրվեն թնդեցված գինիներ՝ պորտվեյններ ն աղանդերային այլ գինիներ` դրանք հասունացնելով տակառներում կամ բուտերում: Խաղողի արտադրությունը շարունակելու է մնալ հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման հիմնական ճյուղերից մեկը: ճյուղին հսկայական վնաս է հասցնում այգետարածքների կրճատումը: Մոտակա տարիներին դրանց մի մասը կարելի է վերականգնել: Սահմանափակ տարածքի պատճառով հանրապետությունում խաղողի այգիների տարածքը կկայունանա մոտավորապես 25-30 հազ. հա սահմաններում: Հաշվարկային տարում նախատեսվում է խաղողի այգիների տարածքը հասցնել 22,4 հազ. հեկտարի` միաժամանակ բարձրացնելով բերքատվությունը: Վերջին տարիներին խաղողի նոր այգիներ ստեղծելիս նախապատվությունը տրվել է խաղողի սեղանի սորտերին: Մասնագետների կարծիքով` նոր այգիների ստեղծման ն հների վերակառուցման ժամանակ արդյունավետ է բարձր շաքարայնությամբ ն բարձր բերքատու այնպիսի սորտերի օգտագործումը, որոնք որակյալ հումք են գինու ն կոնյակի արտադրության համար: Ինչպես խաղողի այգիների տարածությունները, այնպես էլ խաղողի արդյունաբերական արտադրությունը կենտրոնացվել են Արարատի ն Արմավիրի մարզերի տնտեսություններում: Այստեղ են տեղաբաշխված խաղողի այգիների տարածության 64,4 ն արտադրանքի 84,0 %-ը: Հետնաբար` խաղողի արտադրությունն ավելացնելու միջոցառումները պետք է նպաստեն հենց այդ շրջաններում ճյուղի վիճակի բարելավմանը: Այն, ապահո93

վելով հանրապետության բնակչության պահանջարկը, կարող է ավելացնել նան վերամշակող արդյունաբերության համար հումքի մատակարարման ն խաղողի արտահանման ծավալները: Խաղողի համախառն արտադրանքը կավելանա հիմնականում բերքատվության բարձրացման հաշվին: Այսպես, 2010 թ. խաղողի այգիների տարածության կրճատման պայմաններում համախառն բերքը 55,5 %ով ավելի է եղել 1990 թ-ի ն 99,5 %-ով` 2000 թ.-ի համապատասխան ցուցանիշից: 2010 թ. մեկ հեկտարի բերքատվությունը 3,1 անգամ բարձր է եղել 1990 թ-ի ն շուրջ 1,9 անգամ բարձր` 2000 թ-ի բերքատվությունից: Այդ պայմաններում նախկին վարչական շրջանների որոշ տարածքներում ապահովվել է հանրապետությունում տվյալ տարվա միջին բերքատվությունից շատ ավելի բարձր բերքատվություն: Օրինակ` 2010 թ. Արմավիրի մարզում ստացվել է միջինը 182,3, Արարատի մարզում` 203,0 ց/հա բերք, որը բերքատվությամբ հանրապետական միջին ցուցանիշից բարձր է: Միննույն ժամանակ հանրապետությունում խաղողագործությամբ զբաղվող 9 մարզից ն 19 տարածաշրջանից 13-ում միջին բերքատվությունը ցածր է եղել հանրապետական միջինից: Բերքատ-վության այսպիսի խիստ տատանումներն ըստ տարիների ն նույն տարվա ընթացքում մատնանշում են չօգտագործված ռեզերվների առկայությունը: Ներկայումս դեռնս շատ են խաղողի ջրման, բերքահավաքի, քիմիկատներով բուժման ժամկետների խախտումները: Ագրոտեխնիկական ժամկետներից շուտ կատարված բերքահավաքը իջեցնում է շաքարայնությունը, նվազեցնում գլյուկոզայի ն ֆրուկ-տոզայի պարունակությունը, անուշաբույր նյութերի քանակը: Պակասում են նան օրգանական թթուները, որոնք որոշիչ դեր են խաղում գինու ն կոնյակի որակի, համային հատկանիշների ձնավորման գործում: Հետնաբար` լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել խաղողի մշակման տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը: Նշված միջոցառումները պետք է զուգակցվեն խաղողի՝ ըստ սորտերի ն շրջանների ճիշտ տեղաբաշխման խնդրի լուծման հետ: Արարատյան հարթավայրի շրջանների խաղողագործությունը կլինի հիմնական բազան թունդ ն աղանդերային գինիների արտադրության ու հանրապետության բնակչությանը խաղողի սեղանի սորտերով ապահովելու համար: Արտաշատի, էջմիածնի ն Արմավիրի տարածաշրջաններում խաղողագործությունը պետք է զարգանա սեղանի, շամպայն գինիների ն կոնյակի գինենյութի արտադրության ապահովման ուղղությամբ: Աշտարակի ն Նաիրիի տարածաշրջանները հումք կարտադրեն սեղանի գինիների, շամպայնի ն կոնյակի գինենյութերի համար: Մեղրու տարածաշրջանում խաղողագործությունը կմասնագիտանա աղանդերային ն կիսաքաղցր գինիների,

Եղեգնաձորում` սեղանի կարմիր ն կիսաքաղցր գինիների ու շամպայնի, Տավուշի, Նոյեմբերյանի ն Իջնանի տարածաշրջաններում` սեղանի թույլ, շամպայն գինիների ն մասամբ` կոնյակի գինենյութի արտադրության ուղղությամբ: Նշված տարածաշրջաններում, բացի Աշտարակից, պետք է զարգանա նան խաղողի սեղանի սորտերի արտադրությունը: Մեծ տարածում պետք է ստանան խաղողի Ոսկեհատ, Մսխալի, Գառան դմակ, Ռկացիտելի, Արենի, Կախեթի տեխնիկական սորտերը: Անհրաժեշտ է ավելացնել Սպիտակ ու Վարդագույն Մուսկատ ն Սափերավի սորտերին հատկացվող տարածությունները: Սեղանի սորտերից պետք է զարգացնել Արարատի, Նազելի, Թավրիզենի, Երնանի վարդագույն ու դեղին սորտերը: ճյուղում նպատակահարմար է ներդնել հասունացման տարբեր ժամկետներ ունեցող խաղողի սեղանի ն տեխնիկական նոր սորտեր, որոնք հումք կծառայեն բարձրորակ գինիների ու կոնյակի արտադրության համար: Անհրաժեշտ է ավելացնել նան ցրտադիմացկուն ն երկարատն պահպանվող սորտերը: Այդ նպատակով պետական տնկարանները կարող են մշակել ն բազմացնել ցանկալի սորտերի տնկիներ ն դրանք առաջարկել գյուղացիական տնտեսություններին: Խաղողագործության արդյունավետության բարձրացումը պահանջում է աշխատանքներ այգեթաղի, այգեբացի, բերքահավաքի գործընթացները մեքենայացնելու ուղղությամբ: Անհրաժեշտ է նան դիմացկուն սորտերի ստացման ու տարածման միջոցով բարձրացնել հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի արդյունավետությունը: Շատ կարնոր է բարձրորակ թունաքիմիկատների ն բուժանյութերի մատակարարման կազմակերպման բարելավումը: բ) Պտղի արտադրություն: Պտղատու այգիներ մշակվում են հանրապետության գրեթե բոլոր տարածաշրջաններում: Հայաստանում 1921 թ. պտղագործությունը զբաղեցրել է ընդամենը 1,5 հազ. հեկտար տարածություն, իսկ 1990 թ.` 50,1 հազ. հեկտար, որից 34,4 հազ. հեկտարը եղել են լիարժեք այգիներ: Հետխորհրդային տարիներին այգիների ոչ լիարժեքության, ոռոգման ջրի, թունաքիմիկատների ու բուժանյութերի, մեքենայացման միջոցների սղության, ինչպես նան ճյուղի զարգացման տնտեսական լծակների անկատարության պատճառով պտղատու այգիների տարածությունը նվազել է: Հանրապետության պտղատու այգիների մոտավորապես 50 %-ը տեղաբաշխված է Արարատի, Արմավիրի ն Արագածոտնի մարզերի շրջաններում: Դրանց շուրջ 54,4 %-ը կորիզավոր պտուղների, 47-ը՝ հնդավորների ն 3-ը՝ մերձարնադարձայինների, ընկույզների ու հատապտուղների այգիներ են:

Պտղի ամենաբարձր բերքը ստացվել է 1988 թ. (241 հազ. տ) ն 2005 թ. (315,6 հազ. տ), իսկ ամենացածրը` 1993 թ. (49,6 հազ. տ): Համախառն արտադրանքի ձնավորման գործում կարնոր դերը պատկանում է բերքատվությանը, որը 1988 թ. միջին հաշվով կազմել է 68, 1993 թ.՝ 14,2, 2005 թ.` 104,9 ն 2010 թ.՝ 39,2 ց/հա: Խիստ տարբեր է միջին շրջանային բերքատվության ցուցանիշը. 1990-2010 թթ. ըստ տարածաշրջանների այն տատանվել է 4,6 ց/հա-ից (Լոռի) մինչն 175,1 ց/հա (Արարատ): Արտաշատի, Արմավիրի, Աշտարակի, Նաիրիի նախկին վարչական տարածաշրջանների մասնագիտացված որոշ տնտեսություններ ապահովել են մինչն 200 ց/հա բերքատվություն: Վերոնշյալ տարբերությունները մասամբ ճյուղի հնարավորությունների ոչ լրիվ օգտագործման հետնանք են: Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պտղաբուծության մեջ մասնագիտացած տարածաշրջանները հիմնականում ճիշտ են ընտրել արտադրության զարգացման ուղղությունները, որոնք պետք է հիմնվեն ինտենսիվ գործոնների լայն կիրառման վրա: Առաջիկայում նպատակահարմար է կատարել որոշ կառուցվածքային տեղաշարժեր, մասնավորապես՝ Արարատի ն Արմավիրի մարզերի (Արարատյան հարթավայրի) շրջաններում առավելությունը տալ կորիզավոր պտուղներին (դեղձ, ծիրան, կեռաս, սալոր, բալ ն այլն), իսկ հնդավորների (խնձոր, տանձ) արտադրությունը տեղափոխել Արագածոտնի ն Կոտայքի մարզեր: Հանրապետությունում անհրաժեշտ է նպաստել նան վայրի պտուղների ն հատապտուղների տարածմանը: Ներկայումս պտղաբուծությունը ի վիճակի չէ ապահովել հանրապետության պահանջմունքները: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ հեռանկարում դա հնարավոր է իրագործել տեղական արտադրության հաշվին: Նպատակահարմար է կայունացնել պտղատու այգիների տարածությունը, իսկ հաշվարկային տարում զգալիորեն ընդլայնել դրանք: Մեծածավալ աշխատանքներ են սպասվում բերքատվության բարձրացման ուղղությամբ: Ելնելով յուրաքանչյուր տարածաշրջանի բնակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններից` շատ կարնոր է յուրացնել ճյուղի վարման` գիտականորեն հիմնավորված համակարգերը, կարգավորել ոռոգման, քիմիացման, մեքենայացման խնդիրների լուծման աշխատանքները, զարգացնել համապատասխան տնկարանային տնտեսություն, կազմակերպել բարձր բերքատու տնկիների ներմուծումը: ճյուղի վերականգնման ն հետագա զարգացման համար անհրաժեշտ է նան բազմակողմանիորեն օգտագործել պետության ձեռքում գտնվող տնտեսական, ֆինանսավարկային, հարկային, ապահո96

վագրական ն այլ լծակները: Այլապես գյուղացիական մանր տնտեսություններն ինքնուրույն ի վիճակի չեն լինի լուծելու մեծ կամ փոքր նշանակության ցանկացած խնդիր:

7.3.2. ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Հանրապետությունում անասնաբուծության զարգացման գործընթացն ունի իր առանձնահատկություններն ու բարդությունները՝ կապված վարչական մարզերի բնակլիմայական ու տնտեսական յուրահատկությունների հետ: Զարգացման ձեռք բերված մակարդակը, ինչպես նշել ենք, չի կարելի համարել բավարար: Անբավարար է նան կերարտադրության վիճակը: Թույլ են օգտագործվում ինտենսիվացման գործոնները, ցածր է տոհմային աշխատանքի մակարդակը, ցածր է անասունների մթերատվությունը: Ընդհանուր առմամբ` անասնաբուծությունում ներկայումս տեղի է ունենում անասնագլխաքանակի համապատասխանեցում սեփական կերարտադրությանը: Հենվելով սեփականության բազմաձնության ն բազմակացութաձն տնտեսավարման վրա` անհրաժեշտ է բարձրացնել ճյուղի արդյունավետությունը, զգալիորեն ավելացնել տեղական արտադրության անասնաբուծական մթերքով բնակչության մատակարարման ծավալները: Խնդրի լուծումը ենթադրում է անասնաբուծության ոլորտում նպատակահարմար կառուցվածքային տեղաշարժերի իրականացում, արտադրության նոր տեխնոլոգիաների ներդրում ն յուրացում, զարգացման համալիր ծրագրի մշակում ն իրականացում` հաշվի առնելով հանրապետության ռեսուրսային հնարավորությունները, ֆինանսավարկային ն գիտատեխնիկական քաղաքականությունը: Բարեփոխումների արդյունքում ձնավորվեցին ն ներկայումս գործում է 339,2 հազար գյուղացիական տնտեսություն, որից շուրջ 250 հազարը կաթ ն միս արտադրողներ են: Վերջիններիս վիճակը վատացել է` կապված կերային բազայի դրության վատթարացման հետ. ութ անգամ նվազել է համակցված կերերի արտադրությունը, պակասել են դաշտային կերարտադրության ծավալները: Ռացիոնալ չեն օգտագործվում բնական կերահանդակները: Արդյունքում` պակասել է անասնագլխաքանակը, իջել մթերատվությունը: ճյուղի զարգացման հիմնական ցուցանիշները բերված են աղյուսակներ 12, 13, 14-ում: Հաշվարկներում բոլոր տեսակի անասունների ն թռչնի գլխաքանակի աճի տեմպերը մշակելիս հաշվի է առնված մթերատվության բարձրացման ն կերային բազայի արդյունավետ օգտագործման առաջնահերթ միջոցառումների իրականացման անհրաժեշտությունը:

Աղյուսակ 12 Գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների գլխաքանակը բոլոր կարգի տնտեսություններում, հազար գլուխ Մարզեր

1988 թ.

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

74,9 50,1 44,0 117,5 91,7 67,3 109,6 91,7 32,6 57,0 5,6 742,0

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

29,7 17,9 17,7 45,5 32,2 22,7 36,7 33,1 13,7 21,1 2,1 272,4

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ

11,5 29,9 98,2 14,1 25,8 17,8 22,9 13,0 2,6 44,9

Խոշոր եղջերավոր անասուններ 2005 2010 հաշվարկային 1990 թ. 2000 թ. թ. թ. թ. տարի 65,3 56,3 55,7 72,2 70,8 65,0 43,2 40,9 37,4 43,1 41,2 43,0 39,0 41,9 37,4 42,5 42,1 42,0 106,2 84,8 87,7 102,8 95,9 100,0 81,0 61,2 56,3 71,2 69,7 71,0 60,9 43,2 47,7 57,4 52,1 54,0 31,0 64,3 71,4 90,8 96,7 84,0 77,6 48,3 42,9 51,1 51,2 66,0 29,1 23,1 21,3 20,5 16,3 25,0 50,5 39,0 37,2 37,0 33,8 47,0 4,8 4,6 2,4 3,5 1,7 3,0 588,6 507,6 497,4 592,1 571,4 600,0 Այդ թվում՝ կովեր 27,2 31,6 30,6 37,8 34,1 30,7 16,6 20,2 18,5 20,1 15,7 18,2 16,7 21,6 19,1 18,9 16,5 18,8 41,4 46,7 45,5 53,0 51,9 46,8 30,1 34,7 31,4 36,9 33,6 32,5 20,6 24,6 28,0 29,7 24,6 26,2 33,7 35,7 37,6 43,9 45,5 36,2 28,3 25,5 22,8 25,5 25,3 24,4 13,2 12,8 10,6 10,1 7,9 10,4 19,5 20,4 19,4 18,9 16,3 19,4 1,9 3,0 1,5 2,2 1,1 1,4 249,1 276,8 265,0 297,1 272,6 265,0 Խոզեր 13,7 5,2 3,6 8,2 10,5 10,0 26,3 5,2 5,3 14,6 12,5 20,0 75,7 17,1 8,6 16,9 15,6 52,0 22,9 6,0 4,6 9,6 8,5 15,0 25,8 9,5 10,6 16,9 8,5 20,0 18,7 6,1 5,0 20,0 15,1 11,0 21,4 8,0 7,1 12,8 13,5 18,0 18,8 5,9 3,7 7,5 7,6 12,0 6,3 1,2 0,7 1,4 1,9 2,1 48,2 12,4 17,4 26,1 13,7 25,0

Երնան Ընդամենը

38,7 319,4

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

218,2 81,6 58,5 308,3 78,1 105,3 229,6 202,8 103,0 54,7 9,2 1450,1

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

389,2 1836,7 3068,1 753,7 226,9 2017,9 188,1 509,8 315,2 328,3 995,4 10629,3

26,1 3,0 2,2 3,5 7,3 303,9 79,6 68,8 137,5 114,8 Ոչխարներ ն այծեր 189,4 113,9 77,1 93,2 73,5 61,1 52,0 62,0 68,0 66,1 46,2 31,8 41,6 47,8 61,3 257,0 109,5 94,6 100,0 90,8 77,5 41,9 36,5 41,4 28,7 95,4 55,8 51,0 56,2 35,8 185,4 50,9 55,6 74,8 62,1 148,6 66,6 55,5 58,1 73,2 85,7 40,8 30,2 23,3 17,1 47,8 33,2 33,2 25,2 14,6 4,1 7,3 2,7 3,6 2,2 1198,2 603,7 540,0 591,6 532,5 Թռչուն (մլն գլուխ) 264,6 198,7 286,5 292,2 1237,4 201,4 398,6 257,8 1913,2 214,6 521,6 816,4 672,6 355,1 428,4 219,9 639,3 395,3 219,8 197,8 1359,1 225,4 979,0 894,6 1353,5 413,6 427,3 217,2 520,7 286,8 167,1 110,8 230,1 142,5 109,9 52,1 269,3 252,4 272,6 191,6 892,5 228,9 164,4 212,2 9352,3 2914,7 3975,2 4954.1 3462,5

15,0 200,0 164,0 60,0 40,0 210,0 70,0 76,0 150,0 115,0 66,0 45,0 4,0 1000,0 400,0 1000,0 1160,0 600,0 500,0 1000,0 800,0 400,0 200,0 340,0 600,0 7000,0

Աղյուսակ 13 Անասնաբուծական մթերքի արտադրությունը Մսի սպանդային քաշը, հազար տ հաշվարՄարզեր 1988 թ. 1990 թ.1995 թ. 2000 թ. 2005 թ. կային թ. տարի Արագածոտն 7,7 6,3 7,4 6,0 6,2 8,0 15,2 Արարատ 8,8 7,0 3,8 3,5 5,0 4,5 15,0 Արմավիր 14,6 14,5 4,4 3,6 6,3 5,6 22,0 Գեղարքունիք 12,8 11,3 6,7 8,4 9,0 12,0 20,0 Լոռի 10,9 7,7 5,0 6,0 6,0 8,2 18,0 Կոտայք 9,6 8,5 3,6 4,6 5,8 6,8 16,0 Շիրակ 13,3 10,8 5,4 6,7 7,5 11,1 21,0

Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

7,6 3,4 6,9 6,4 102,0

6,2 2,6 4,2 0,3 69,5

14,0 5,0 12,0 5,0 163,0

48,3 41,9 43,3 82,4 88,0 49,5 84,5

7,5 4,3 4,6 3,1 2,0 2,5 5,6 3,9 4,3 6,0 0,5 0,4 88,3 47,0 50,6 Կաթ, հազար տ 39,2 48,4 55,0 33,2 31,8 30,5 36,6 33,7 30,3 60,1 68,6 78,6 54,7 55,2 55,1 43,4 38,5 42,0 57,4 57,4 61,9

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ

68,6 74,1 44,5 38,1 38,4 36,1 105,8 112,4 69,9 77,1 61,2 51,3 88,8 99,0

78,2 51,0 52,6 121,7 85,1 69,4 95,9

Սյունիք

58,5

47,6

50,5

55,8

63,4

Վայոց Ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

23,8 37,7 8,0 565.9

19,5 19,2 21,3 33,8 31,8 34,2 6,8 3,1 3,3 432,3 428,3 452,0 Ձու, մլն հատ 26,1 13,7 26,8 66,4 14,7 24,5 94,1 15,2 42,5 37,0 24,1 21,6 19,0 26,4 17,5 178,9 15,2 116,0 27,6 27,1 31,4 12,1 18,5 23,1 6,8 10,1 22,5 8,5 16,4 24,0 41,4 16,2 35,5 517,9 197,6 385,4

22,5 19,9 40,8 34,8 3,6 2,3 594,6 600,9

28,1 51,4 4,2 702,0

27,4 70,4 42,9 76,7 41,0 126,3 43,0 68,6 27,7 39,7 206,6 156,4 40,3 40,3 15,5 28,2 13,1 17,6 21,7 44,8 38,9 33,5 518,2 702,2

Արագածոտն 27,2 Արարատ 91,2 Արմավիր 112,3 Գեղարքունիք 42,9 Լոռի 30,3 Կոտայք 163,9 Շիրակ 66,9 Սյունիք 13,5 Վայոց Ձոր 8,5 Տավուշ 8,4 Երնան 53,0 Ընդամենը 618,1

40,6

39,8

4,5 2,0 4,3 0,4 57,0

Աղյուսակ 14 Գյուղատնտեսական անասունների ն թռչունների տարեկան միջին մթերատվությունը 1990 թ.

1995 թ.

2000 թ.

2005 թ.

2010 թ.

հաշվարկային տարի

58,6

58,0

80,3

79,7

81,0

բ) խոզի

61,2

63,0

66,4

65,0

68,0

գ) ոչխարի ն այծի

9,3

9,0

9,1

9,1

9,1

դ) թռչունի

3,2

2,7

2,0

2,0

2,0

2,0

2,3

2,4

2,4

2,4

2,4

3,0

Մթերատվությունը Մսի ելքը՝ մեկ գլխի հաշվով, կգ ա) խոշոր եղջերավոր անասունի

Կովերի կաթնատվությունը, կգ Ոչխարների բրդատվությունը, կգ Հավի ձվատվությունը, հատ

Մեր կանխատեսումները հանրապետության անասնաբուծության ասպարեզում թույլ են տալիս առաջարկել զարգացման հետնյալ ուղիներն ըստ ճյուղերի: ա) Տավարաբուծություն: Հանրապետության խոշոր եղջերավոր անասունների շրջայնացված հիմնական ցեղը կովկասյան գորշն է: Մինչն բարեփոխումները տավարաբուծության տեսակարար կշիռը անասնաբուծության համախառն արտադրանքի կառուցվածքում կազմել է կեսից ավելին` 54-55 %: Մինչն 1990 թ. բոլոր տեսակի անասունների ն թռչունների պայմանական գլխաքանակի կառուց-վածքում խոշոր եղջերավոր անասունների տեսակարար կշիռը եղել է ամենամեծը ն տատանվել 60-62 %-ի սահմաններում: Վերջին տարիներին անասունների գլխաքանակի կրճատման պայմաններում էլ խոշոր

եղջերավորների անասնաբուծությունը շարունակում է մնալ անասնաբուծության առաջատար ճյուղը (աղ.15): Աղյուսակ 15 Անասնաբուծության զարգացումը Հաշվարկային տարին 2010 թ. նկատմամբ Գյուղատնտեսական անասունների գլխաքանակը, հազար գլուխ Հաշվարկային 2010 թ. տարի

Խոշոր եղջերավոր անասուններ, այդ թվում` կովեր

571,4

105,0

272,6

97,2

Կովերի տեսակարար կշիռը հոտում, % 47,7 44,2 Խոզեր 114,8 174,2 Ոչխարներ ն այծեր 532,5 187,8 Թռչուններ 3462,5 202,2 Տարեկան մթերատվությունը մեկ գլխի հաշվով, կգ Խոշոր եղջերավոր անասուններ 79,7 120,5 Խոզեր 107,7 Ոչխարներ ն այծեր 9,1 153,8 Թռչուններ 2,0 2,0 100,0 Կովերի միջին կաթնատվությունը 120,2 Ոչխարների միջին բրդատվությունը, 2,4 3,0 125,0 ֆիզ. քաշ Հավերի միջին ձվատվությունը, հատ 108,3 Անասնաբուծական մթերքի արտադրությունը, հազար տոննա Միս, սպանդային քաշ 69,5 234,5 Կաթ 600,9 116,8 Ձու, մլն հատ 702,2 102,5 Բուրդ, ֆիզիկական քաշ 1,306 3,0 229,7

Մեր կարծիքով` գլխաքանակի վերականգնման միջոցառումներն անհրաժեշտ է ուղղել նան հոտի նախկին կառուցվածքի վերականգնմանը: Տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվել է հանրապետության շատ տարածքներում, առանձնապես` նախկին Շահումյանի (38 %), էջմիածնի (24 %) շրջաններում: Կան նան տարածաշրջաններ, որտեղ այն ավելացել է: Օրինակ` Արմավիրի նախկին վարչական շրջանի տարածքում տավարի գլխաքանակն ավելացել է 10,3 %-ով,

Բաղրամյանում՝ 15,9 %-ով: Դա նշանակում է, որ ճյուղում կան չօգտագործված ռեզերվներ: ՈՒսումնասիրվող ժամանակահատվածում հանրապետությունում ցածր է եղել կովերի միջին կաթնատվությունը: Այն 1990-2010 թթ. բարձրացել է ն կազմել 2004 կգ: Չնայած դրան` նույն ժամանակահատվածում որոշ տնտեսություններում մեկ կովի տարեկան միջին կաթնատվությունը կազմել է ավելի քան 3000 կգ: Ինչպես տեսնում ենք, կաթնատվության բարձրացման ուղղությամբ նույնպես ճյուղում ոչ բոլոր ռեզերվներն են օգտագործվել: Խիստ ցածր են նան մսատվության ցուցանիշները: Չնայած դրան` 2010 թ. մսի համախառն արտադրանքի արժեքի կառուցվածքում տավարի մսի տեսակարար կշիռը խիստ աճել է ն կազմել 65-70 % բարեփոխումներից առաջ եղած 40 %-ի փոխարեն: Ցանկալի է, որ առաջիկայում գլխաքանակի վերականգնման հետ այն կազմի ոչ ավելի, քան 40-45 %: Ինչպես արդեն նշել ենք` տավարաբուծության ներկա խնդիրները հիմնականում պայմանավորված են գլխաքանակի անկումով ու կերային բազայի անմխիթար վիճակով: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանրապետությունում կան բավարար հնարավորություններ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակն ավելացնելու ն վերականգնելու համար: Այսպես, հանրապետության գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 52,6 %-ից ավելին կամ մոտավորապես 1104,3 հազ. հա-ն կազմում են բնական արոտները: Իսկ ըստ գիտական կանխատեսումների ն նորմաների` մեկ հա բնական արոտների հաշվով կարելի է արդյունավետ պահել 1 գլուխ խոշոր ն 2 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Դա նշանակում է, որ հանրապետության պայմանները թույլ են տալիս տարեկան միջին հաշվով պահել շուրջ 800-1000 հազ. գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն: Հաշվարկը հիմնավորվում է նան 1982-1985 թթ. փաստացի գլխաքանակով, որը եղել է 800 հազարից ավելի: ճյուղի արդյունավետության բարձրացման առաջնահերթ խնդիրներից են կերային բազայի վիճակի բարելավումը, մթերատվության բարձրացման համալիր միջոցառումների իրականացումը, հոտի վերարտադրության կարգավորումը, բարձր մթերատու ցեղերի անասունների (կաթնատու ն մսատու) ներմուծումը: Այսպես, սնաբղետ ցեղի կովերի ներմուծումը կնպաստի կաթնատվության զգալի ավելացմանը: Հանրապետության գիտնականների հաշվարկով` այդ ցեղի կովերի քանակը հոտում նպատակահարմար է հասցնել 30-35 %-ի այժմյան 5-7 %-ի փոխարեն: Մսի արտադրության ավելացումն անհրաժեշտ է կազմակերպել ինտենսիվ բտման ճանապարհով` իրականացնելով նան բտման ժամկետի հիմնավորված կրճատում:

Անհրաժեշտ է նշել կովերի տեսակարար կշռի աննպատակահարմար աճը հոտում: Այն 1990 թ. եղել է 38,4, 2005 թ. հասել 50,2, իսկ 2010 թ.՝ 47,7 %-ի նորմատիվային` 40-42 %-ի փոխարեն: Այսպիսի տեսակարար կշիռ հնարավոր է միայն մասնագիտացված առանձին տնտեսություններում, իսկ հանրապետության մասշտաբով այն իրական չէ: Մնում է եզրակացնել, որ ճյուղի գլխաքանակի հաշվառման ասպարեզում տեղ են գտել լուրջ թերություններ, որոնց վերացման նպատակով, կարծում ենք, մոտակա տարիներին հանրապետությունում անհրաժեշտ է կատարել անասունների հաշվառում (անհրաժեշտ են նան միջոցառումներ հոտում կովերի տեսակարար կշիռը նորմատիվային դարձնելու կամ հանրապետության պայմանների համար նպատակահարմար մակարդակի հասցնելու նպատակով): Թվարկված միջոցառումների իրականացումը հնարավորություն կտա բարելավել ճյուղի վիճակը: Կաթի ն տավարի մսի արտադրության ուղղությամբ դրական տեղաշարժերը, կարծում ենք, նպատակահարմար է առաջիկայում խորացնել: Մեր կարծիքով` խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը հաշվարկային տարում հնարավոր է հասցնել 600 հազարի` 2010 թ. համեմատությամբ ավելացնելով 5,0 %-ով, իսկ կովերի գլխաքանակը պետք է որոշ չափով պակասեցնել: Գլխաքանակի այդպիսի տեղաշարժը մթերատվության բարձրացման պայմաններում հնարավորություն կտա 1,2 անգամ ավելացնել կաթի արտադրությունը: Զգալիորեն կավելանա նան տավարի մսի արտադրությունը: բ) Ոչխարաբուծություն: Այն ՀՀ-ում զարգանում է մսաբրդակաթնային ուղղությամբ: Հեռանկարում նս ոչխարաբուծությունը անասնաբուծության մեջ կարնոր տեղ կգրավի, քանի որ դրա համար հանրապետության շատ շրջաններում կան բարենպաստ բնական պայմաններ: Բուծվում են հայկական կիսակոպտաբուրդ դմակավոր (գորգագործության համար) ն բալբաս ցեղի ոչխարները` կիսակոպիտ ու կոպիտ բրդի արտադրության սեփական բազա ստեղծելու նպատակով: Վերջին տարիներին մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակն անընդհատ կրճատվել է: Առանձնապես պակասել է Մեղրիի (36 %), Նաիրիի (28 %), Գորիսի (25 %), Կոտայքի ն Վարդենիսի (24 %) նախկին վարչական շրջանների տարածքներում, իսկ Բաղրամյանի, Նոյեմբերյանի, Իջնանի, Տաշիրի ն այլ տարածա-շրջաններում այն որոշ չափով ավելացել է: ճյուղի մթերատվությունը նույնպես ցածր է եղել: Մեկ ոչխարի հաշվով միջին բրդատվությունը կազմել է 2,2-2,5 կգ այն դեպքում, երբ առանձին շրջաններում այն տատանվել է 3,0-3,5 կգ սահմաններում: Մսի ելքը մեկ ոչխարի հաշվով եղել է 8,4-9,2 կգ, իսկ առանձին շրջաններում կազմել մինչն 15 կգ: Ինչպես տեսնում ենք` ճյուղում կան չօգտագործված ռեզերվներ: ՈՒսումնասիրություններից

պարզվում է, որ եթե ոչխարների ն այծերի գլխաքանակի կրճատումը մինչն 1990 թ. կարելի էր որոշ չափով բացատրել որպես երկրաշարժի ն բնակչության միգրացիայի հետնանք, ապա բարեփոխումների տարիներին դա կարելի է վերագրել միայն ճյուղի նկատմամբ սխալ կառուցվածքային քաղաքականությանը, քանզի կերային բազան այստեղ ապահովվում է տեղական արտադրության հաշվին (մանր եղջերավոր անասունների հիմնական կերային բազան բնական արոտներն ու խոտհարքներն են): Հանրապետության մասնագետգիտնականների կարծիքով` մեկ հեկտար բնական արոտի հաշվով կարելի է արդյունավետորեն պահել 2 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Դեռ ավելին` 1981-1983 թթ. մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը հանրապետությունում տատանվել է 2256-2102 հազ. գլխի սահմաններում: Հետնաբար` առանց բարդությունների հանրապետությունում հնարավոր է խնամել շուրջ 2000 հազ. գլուխ ոչխար: Հեռանկարում նախատեսվում է պահել շուրջ 1400 հազ. գլուխ ոչխար ն այծ: Մեր կարծիքով` անհրաժեշտ է անհապաղ սկսել ճյուղի վերականգնման գործընթացը հոտի շարժի ճիշտ կազմակերպման ն մայր ոչխարների ստերջության նվազեցման միջոցով: Հաշվարկային տարում մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 2010 թ. համեմատությամբ կարելի է ավելացնել մոտավորապես 1,9 անգամ: Դրան կնպաստի այն հանգամանքը, որ հանրապետության գրեթե բոլոր մարզերում կան ոչխարներին խնամելու իրական հնարավորություններ: Այսինքն` կան այն կերային (բնական արոտներ ն խոտհարքներ) ն նյութատեխնիկական (շինություններ, գոմեր ն այլն) պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են ճյուղում գլխաքանակի վերականգնման ու պահպանման համար: Գլխաքանակի ավելացմանը զուգահեռ անհրաժեշտ է իրագործել մթերատվության բարձրացման միջոցառումների համալիր, որին առաջին հերթին կնպաստի կերային բազայի ամրապնդումը: գ) Խոզաբուծություն: Հանրապետությունում մսի արտադրության ն սպառման հաշվեկշռում որոշակի տեսակարար կշիռ ուներ խոզի միսը: Սակայն խոզերի գլխաքանակը 1990-2010 թթ. պակասել է 2,6 անգամ: Համապատասխանաբար պակասել է նան խոզի մսի արտադրությունը: Գլխաքանակի մոտավորապես կեսը 1988-1990 թթ. տեղաբաշխված էր խոշոր համալիրներում ն մեքենայացված ֆերմաներում: Հիմնականում համակցված կերի անբավարարության պատճառով 1990 թ-ից հետո, փաստորեն, վերացել է արդյունաբերական խոզաբուծությունը: Իսկ համակցված կերի արտադրությունը կախված է հումքի՝ խարային հատիկի ներմուծումից, որը ներկայումս համարյա չի իրականացվում: Եթե համակցված կերի արտադրության վերականգնման համար անհրաժեշտ միջոցների ձեռքբերման ուղղությամբ միջոցառումներ չձեռնարկվեն, ապա արդյունաբերական խոզաբուծության վերա105

կանգնումը անլուծելի խնդիրների առաջ կկանգնի, ն հնարավոր է` հանրապետությունը կորցնի այդ ուղղությամբ ստեղծված հզոր արտադրական ներուժը: Առաջիկայում անհրաժեշտ է վերականգնել խոզերի գլխաքանակը ն մսի արտադրության ծավալները, որպեսզի հանրապետությունում մսի ընդհանուր արտադրության կառուցվածքում խոզի մսի տեսակարար կշիռը կազմի 20 %-ից ոչ պակաս: Այդ նպատակով հաշվարկային տարում խոզերի գլխաքանակն առաջարկվում է հասցնել 200 հազարի` բարձրացնելով նան մթերատվությունը: ճյուղի զարգացմանն ուղղված միջոցառումները նախ ն առաջ պետք է նպաստեն կերային բազայի ամրապնդմանը: Դրա հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է մշակել ն ներդնել ճյուղի զարգացումը խթանող տնտեսական համապատասխան լծակների ն տեխնոլոգիական միջոցառումների ամբողջական համալիր: դ) Թռչնաբուծություն: Հանրապետությունում այն զարգանում էր հիմնականում արդյունաբերական հիմքի վրա: Մինչն 1991 թ. գործում էր 27 թռչնաֆաբրիկա: Ներկայումս դրանց մեծ մասը չի գործում, որոշ ֆաբրիկաներ էլ աշխատում են իրենց հզորությունների մի մասով: Մի քանի թռչնաֆաբրիկա հաջողությամբ սկսել են վերականգնել նախկին հնարավորությունները: Օրինակ` Արզնու, Լուսակերտի, Երնանի, Գյումրու, Կապանի թռչնաֆաբրիկաները, «Արաքսը»: Չնայած դրան` թռչնի գլխաքանակը 1990 թ. համեմատությամբ 2010 թ. կրճատվել է 3,7 անգամ: Համապատասխանաբար պակասել է թռչնի մսի արտադրությունը: ճյուղի այսպիսի վիճակի հիմնական պատճառը համակցված կերերի արտադրության ճգնաժամն է: Անհրաժեշտ է նպատակաուղղված կառուցվածքային քաղաքականությամբ վերականգնել արդյունաբերական հզոր ներուժը: Այս գործընթացը պետք է ուղեկցվի համապատասխան հումքի ներմուծման հաշվին համակցված կերերի արտադրության վերականգնման խնդրի լուծմամբ: Անհրաժեշտ են լայնածավալ աշխատանքներ սեփական կերային բազայի ամրապընդման ուղղությամբ: Հաշվարկային տարում կարելի է հանրապետության թռչնի գլխաքանակն ավելացնել 2,0 անգամ: Զգալիորեն կավելանա նան թռչնի մսի արտադրությունը: Հանրապետությունում արդյունավետ չեն օգտագործվում նան մեղվաբուծության, գազանաբուծության, շերամապահության ն ձկնաբուծության հնարավորությունները` չնայած այդ ճյուղերի բարձր արդյունավետությանը ն հանրապետությունում դրանց զարգացման համար համապատասխան պայմանների առկայությանը: Ժամանակին ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության պահանջներին համապատասխան` գիտահետազոտական կազմակերպությունները մշակել են այդ ճյուղերի զարգացման համալիր ծրագրեր, որոնք, կարծում ենք, կարելի է

հաջողությամբ համապատասխանեցնել այսօրվա խնդիրներին ն սկսել դրանց իրականացումը մոտակա տարիներին: 7.4

4. ՀՈՒՄՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐՆ ՈՒ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Հանրապետության տնտեսության հիմնական խնդիրներից են ոչ միայն հումքային բազայի ամրապնդումը, այլ նան արտադրությունում հումքի արդյունավետ օգտագործումը: Այն նվազեցնում է հումքի պահանջարկը տնտեսության մակարդակով ն բարձրացնում ընդհանուր արդյունավետությունը: Հումքի օգտագործման արդյունավետությունը գնահատվում է ընդհանրացնող ն մասնավոր վերլուծական ցուցանիշներով: Ընդհանացնող ցուցանիշները բնութագրում են միավոր հումքից ստացված արտադրանքի ընդհանուր քանակը ն նյութատարությունը: Վերլուական ցուցանիշ է կոնկրետ արտադրանքի միավորի վրա ծախսված հումքի նորման: Ընդհանրացնող ցուցանիշը հաշվարկվում է` թողարկվող արտադրանքի կամ եկամտի ծավալը բաժանելով վերամշակված հումքի ծավալին: Հետնաբար` հումքի օգտագործման արդյունավետությունը կլինի այնքան բարձր, որքան մեծ է արտադրանքի թողարկումը կամ եկամուտը միավոր հումքից: Այս ցուցանիշով կարելի է բնութագրել ինչպես առանձին հումքի օգտագործման արդյունաետությունը, այնպես էլ բոլորինը միասին: Բացի դրանից` այն կիրառվում է ձեռնարկություններում, արտադրական միավորումներում ն ամբողջ ճյուղում հումքի օգտագործման մակարդակը վերլուծելու համար: Նյութատարությունը բնութագրում է բոլոր նյութական ռեսուրսների, այդ թվում` հումքի օգտագործումը: Այն որոշվում է նյութական ծախսերով, առանց ամորտիզացիայի, ապրանքային արտադրանքի միավորի հաշվով ն կարնորագույն նյութական ռեսուրսների բնամթերային արտահայտությամբ, ապրանքային միավոր արտադանքի հաշվով: Նյութական ծախսերը հաշվարկվում են որպես տարվա ընթացքում արտադրություն կազմակերպելու համար օգտագործվող նյութական ռեսուրսների ծախսերի հարաբերություն տարեկան ապրանքային արտադրանքին (դրամ): Այս ցուցանիշի դինամիկ իջեցումը վկայում է արժեքային արտահայտությամբ նյութերի ավելի շահավետ օգտագործման մասին, այսինքն` ցույց է տալիս ապրանքային արտադրանքի հաշվով նյութատարության նվազումը (դրամ):

Բնամթերային արտադրության միավոր ապրանքային արտադանքի նյութական ռեսուրսների ծախսը որոշվում է տարվա ընթացքում որոշակի տեսակի նյութերի կամ հումքի ծախսի (կգ, տ, պայմ. տուփ, դկլ ն այլն) հարաբերությամբ այդ ժամանակահատվածի տարեկան ապրանքային արտադրանքի ծավալին: Ապրանքային արտադրանքի (բնամթերային արտահայտությամբ) միավորի հաշվով հումքի կամ նյութերի կոնկրետ տեսակի ծախսի նվազումը վկայում է դրանց ավելի շահավետ օգտագործման մասին: Նյութատարության հաշվարկի հայտնի մեթոդները կարելի է կիրառել նան առանձին հումքի օգտագործման բնութագրման համար: Այսպես, հումքատարությունը որոշվում է որպես տարեկան արտադրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ հումքի ծախսի (դրամ) հարաբերություն տվյալ ժամանակահատվածի ապրանքային արտադրանքին (դրամ): Վերլուծական ցուցանիշի միջոցով պատրաստի արտադրանքի միավորի հաշվով հումքի պահանջը որոշվում է նորմատիվային ծախսերով: Որքան ցածր են պատրաստի արտադրանքի միավորի հաշվով հումքի ծախսի նորմերը, այնքան քիչ է հումքի ընդհանուր պահանջարկն արտադրանքի որոշակի ծավալի արտադրության համար: Հումքի ծախսի նորման պլանային հանձնարարականների համակարգ է, որը որոշում է տնտեսության կողմից արդյունաբերական յուրաքանչյուր ճյուղում արտադրանքի արտադրության համար առանձնացվող նյութական ռեսուրսների օգտագործման մակարդակը: Նորմայի չափը կախված է տեխնոլոգիական գործընթացով պայմանավորված հումքի մաքուր, օգտակար ծախսից, թափոնների մեծությունից, ինչպես նան հումքի ն պատրաստի արտադրանքի պահպանման, տեղափոխման ն արտադրության կազմակերպման ու արտադրանքի իրացման ընդհանուր պայմաններից: Հումքի վերամշակման ժամանակ տեխնոլոգիական գործընթացով չպայմանավորված կորուստներն ու թափոնները (օրինակ՝ խոտանը) նորմերում հաշվի չեն առնվում: Հումքի ծախսի նորմերը պետք է առաջադիմական լինեն, այսինքն՝ լինեն այնպիսին, որ արտադրանքի թողարկման ընթացքում հումքային ռեսուրսների կորուստները լինեն ամենաքիչը: Դրանք պետք է լինեն նան առաջադեմ` հաշվի առնեն գիտության ու տեխնիկայի վերամշակման ազդեցությունը միավոր արտադրանքի հաշվով նյութական ռեսուրսների ծախսի նվազեցման վրա: Այդ կապակցությամբ ծախսի նորմերն անհրաժեշտ է պարբերաբար վերանայել ն կատարելագործել: Միայն այդ դեպքում հումքային ռեսուրսների տնտեսումը կարող է լինել առավելագույնը: Հումքի օգտագործման նորմերի սահմանման ժամանակ նախ դրանք բազմակողմանիորեն ուսումնասիրվում են առաջավոր ձեռնարկություններում ն գիտահետազոտական հաստատություններում:

Արդյունքում` ի հայտ են բերվում ներտնտեսային ռեզերվներ, որոնք օգտագործելով` կարելի է պակասեցնել հումքի փաստացի ծախսերը միավոր արտադրանքի հաշվով, հետնաբար ն` նորմերը: Հումքի օգտագործման վերլուծությունը մասնավոր ցուցանիշի օգնությամբ կատարվում է` համադրելով միավոր արտադրանքի հաշվով հումքի կոնկրետ տեսակի փաստացի ծախսը նորմատիվայինի հետ կամ համեմատելով միավոր հումքից պատրաստի արտադրանքի փաստացի ելքը նորմատիվային ելքի հետ: Հումքի օգտագործման ն արդյունավետության մասնավոր գործակիցը` Գ հ -ն, որոշվում է հետնյալ բանաձնով8՝

Գհ

Ծւի Ծն

կամ

Գհ

Ե ւի Են

,

որտեղ (Ծփ)– ն պատրաստի միավոր արտադրանքի հաշվով հումքի փաստացի ծախսն է բնամթերային արտահայտությամբ, Եփ-ն, Են–ն` միավոր հումքի հաշվով պատրաստի արտադրանքի փաստացի ն նորմատիվային ելքը տոկոսներով: Որոշակի տեսակի արտադրանքի թողարկման ժամանակ հումքի օգտագործումն ավելի արդյունավետ է, երբ Գհ 1: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում հումքի օգտագործման արդյունավետությունը կախված է արտադրության հիմնական ոլորտներում առկա հումքային ռեսուրսների տնտեսման երեք գործոնից. ա) հումքի ձեռքբերում ն տեղափոխում, բ) պահպանում ձեռնարկությունների պահեստներում, գ) հումքի արդյունաբերական վերամշակում ն համալիր օգտագործում: Առաջին գործոնն իրականացվում է որակով հումքի ձեռքբերման, հատուկ տրանսպորտային միջոցների օգտագործման, հումքի բեռնման ն բեռնաթափման, մեքենայացման, տեղափոխման, ճանապարհների կրճատման միջոցով: Օրինակ` գիտական հետազոտություններն ու առաջավոր փորձը ցույց են տալիս, որ տեղափոխման ժամանակ տարատեսակ բուսաբուծական հումքի կորուստը կարող է կազմել մինչն 10 %: Անասունների կենդանի քաշի կորուստը 20 կմ հեռավորությունից ավտոտրանսպորտով տեղափոխման դեպքում կազմում է 1,2, 160 կմ դեպքում՝ շուրջ 4 %: Հումքի տնտեսման գործում մեծ տեղ է զբաղեցնում որակով հումքի ձեռքբերումը: Դա բացատրվում է նրանով,

ÊքàՇԻՕâ Շ.Է. ÝêՕԻՕԽսêà ԽÿՇԻՕԱ ս ԽՕëՕԿԻՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս.- Խ.: ՃՐքՕոքՕԽսՅոàո, 1990.- . 83-94.

որ որքան բարձր է հումքի որակը, այնքան մեծ է միավոր հումքի հաշվով արտադրանքի ելքը: Դաշտ-ճանապարհ-ձեռնարկություն գործընթացում հաճախ հումքի մեծ կորուստներ են լինում: Ուստի խիստ արդիական է այդպիսի կորուստների դեմ պայքարը: Անհրաժեշտ է ունենալ հարմար տրանսպորտ, հատուկ ապրանքամաններ, ն հումքի տեղափոխումը կազմակերպել ժամանակին: ճանապարհների վերականգնումը, ոչ հեռու տնտեսություններից հումքի տեղափոխումը հատկապես հիմա` սեփական մանր գյուղացիական տնտեսությունների պայմաններում, ձեռք են բերել խիստ հրատապություն: Պայմանագրային հարաբերությունները պետք է դառնան հումքի դաշտ-ճանապարհ-ձեռնարկություն հարաբերությունների առանցքը: Հումքի որակը տեղափոխման ընթացքում կախված է մի շարք հանգամանքներից` դասավորվածությունից, մեխանիկական ն մթնոլորտային ազդեցությունից, ճանապարհի վիճակից ն, ամենակարնորը, վերամշակման ձեռնարկության հեռավորությունից: Հումքը նշված պայմանների ներգործությունից կարող է որոշ չափով վնասվել՝ փչանալ, որը, ի վերջո, բացասաբար կազդի արտադրվող արտադրանքի արդյունավետության վրա` համապատասխանաբար բարձրաց-ելով այդ արտադրանքի ինքնարժեքը: Բերենք մի օրինակ` հումքի բազայի ն վերամշակող ձեռնարկության հեռավորության հետ կապված: Արմավիրի մարզի պահածոների գործարանի տոմատի մածուկի արտադրամասի համար անհրաժեշտ է ներկրել 300 տ լոլիկ: Ընդ որում` մի տնտեսությունը գտնվում է 15, մյուսը՝ 30 կմ հեռավորության վրա: Աղյուսակ 16 Ելակետային տվյալներ Ցուցանիշներ 1. 1տ հումքի գինը, դրամ 2. 1տ/կմ-ի ինքնարժեքը, դրամ 3. Ավտոմեքենայի բեռնատարողությունը, տ 4. Բեռնման տնողությունը, րոպե 5. Բեռնաթափման տնողությունը, րոպե 6. Ավտոմեքենայի արագությունը, կմ/ժամ 7. 1 տ հումքի բեռնման ն բեռնաթափման ծախսերը, դրամ

Մեծությունները 20000 4,0 15,0 12,0 40,0 1000-ական

Հումքի տեղափոխման համար ընտրել ենք ԶԻԼ-130 մակնիշի բեռնատար ավտոմեքենա, որի բեռնատարողությունը 4 տ է: Լոլիկը համարվում է 3-րդ կարգի բեռ:

Այսինքն` ավտոմեքենայի բեռնատարողությունը կկազմի՝ 2,8 տ : Հումքի անկորուստ տեղափոխման համար անհրաժեշտ է հաշվարկել ավտոմեքենաների պահանջարկը9: Դրա համար անհրաժեշտ է որոշել՝ ա) մեկ երթուղու տնողությունը. 2ճ Բժ ԲԹժ , ՏԵ Ա միջ որտեղ 2ճ –ն երթուղու հեռավորություններն են` հաշվարկված երկու կողմից, կմ, Բժ –ն բեռնման ժամանակն է, րոպե, ԲԹժ –ն` բեռնաթափման ժամանակը, րոպե, Ամիջ –ն` ավտոմեքենայի միջին արագությունը, կմ/ժամ: բ) Մեկ աշխատանքայի օրվա (8 ժամ) ընթացքում հնարավոր երթուղիների թիվը (ՀԵԹ). ՀԵ Թ

Տաշխ.օր.տնող. ՏԵ

,

որտեղ Տաշխ.օր.տնող.-ն աշխատանքային օրվա տնողությունն է, ժամ: գ) Ավտոմեքենաների քանակը բեռի ամենօրյա տեղափոխման համար. Ամ Թ

ԲՓԾ , ՀԵ Թ Գաբտ

որտեղ ԲՓԾ-ն բեռնափոխադրումների ծավալն է, տ, Գաբտ–ն` ավտոմեքենայի բեռնատարողության գործակիցը: Այս բոլորից հետո անհրաժեշտ է որոշել ընդամենը ծախսերը բեռի տեղափոխման վրա: Այն հաշվարկում ենք հետնյալ բանաձնով. ԸԾ ԲՓԾ Գի ԲՓԾ Ծբ ԲՓԾ ճ Իտ / կմ ԲՓԾ Ծբ թ , որտեղ Գի-ն 1տ բեռի գնման միջին գինն է, դրամ, Իտ/կմ-ն` 1տ կիլոմետրի ինքնարժեքը, դրամ, Ծբ-ն , Ծբ թ-ն` 1տ հումքի բեռնման ն բեռնաթափման ծախսերը, դրամ: Խնդրի լուծում. 1. Որոշենք մեկ երթուղու տնողությունը.

ՕքՐàԻսՅàöսÿ Շåë ՇêՕõՕՅÿՇոâåԻԻՕՐՕ ոքՕսՅâՕոՇոâà/ , 2002.- .160:

.

. .

.-

.:

1-ին տնտ.` Տե 2-րդ տնտ.` Տե

2 15

0,25 0,2 1,2 ժամ ,

2 30

0,25 0,2 1,95 ժամ : 2. Որոշենք մեկ աշխատանքային օրվա (8 ժամ) ընթացքում հնարավոր երթուղիների թիվը. 1-ին տնտ.` Եթ 6,7 7 երթուղի , 1,2 2-րդ տնտ.` Եթ 4,1 4 երթուղի : 1,95 3. Որոշենք ավտոմեքենաների քանակը 300 տ լոլիկի ամենօրյա տեղափոխման համար.

1-ին տնտ.` ԱՄԹ 2-րդ տնտ.` ԱՄԹ

7 2,8 4 2,8

15,3 15 ավտոմեքենա , 26,8

27 ավտոմեքենա :

Հաշվարկենք ընդամենը ծախսերը 300 տ լոլիկի տեղափոխման համար. 1-ին տնտ.` ԸԾ 300 20 300,1 300 15 0,15 300,1 7275 հազ. դրամ , 2-րդ տնտ.` ԸԾ 300 20 300,1 300 30 0,15 300,1 7950 հազ. դրամ : 1 տ հումքի ինքնարժեքը գործարան հասնելու պահին կլինի` 1-ին տնտ.` Ի 7275 : 300 24,25 հազ. դրամ , 2-րդ տնտ.` Ի 7950 : 300 26,5 հազ. դրամ : Ինչպես տեսնում ենք` հավասար պայմանների դեպքում, միայն հեռավորությունից կախված, 1տ հումքի ինքնարժեքը բարձրանում է 26,5 24,25 2,25 հազ. դրամով : Իսկ եթե հաշվենք, որ մինչն գործարան հասցնելը հումքի փչացած մասը կազմում են 1-ին տնտեսությունում 2, իսկ 2-րդում՝ 4 %, ապա որակյալ հումքը կկազմի՝ 1-ին տնտ.` 300 2 1 100 294 տ , 2-րդ տնտ.` 300 4 1 100 288 տ : 1տ-ի ինքնարժեքը կկազմի՝ 1-ին տնտ.` 7275 1 294 24,74 հազ. դրամ ,

2-րդ տնտ.` 7950 1 288 27,6 հազ. դրամ : Փչացումներն էլ իրենց հերթին են ազդում ինքնարժեքի բարձրացման վրա: Երկու գործոնի ազդեցության ներքո ինքնարժեքների տարբերությունը կազմում է՝ 27,36 24,74 2,86 հազ. դրամ : Երկրորդ գործոնը հնարավորություն է տալիս տեխնոլոգիական պահանջներին համապատասխան ապահովել հումքի պահպանման անհրաժեշտ ռեժիմը, հումքը ձեռք բերել ըստ ձեռնարկության հզորության: Դա նախ ն առաջ կնպաստի հումքի կորստի կրճատմանը ն որակի պահպանմանը: Մասնագետների հաշվարկներով` հումքի կորուստը պահպանման թերի կազմակերպման պայմաններում կարող է հասնել մինչն 40 %-ի: Երրորդ գործոնն իրականացվում է արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման, տեխնոլոգիաների կատարելագործման, հումքի համալիր վերամշակման, երկրորդական հումքի ն թափոնների առավելագույն օգտագործման, վերջնական արտադրանքի որակի բարձրացման նպատակով: Օրինակ` հումքի համալիր օգտագործումը, որպես օրենք, ավելացնում է միավոր հումքի հաշվով պատրաստի արտադրանքի ելքը, հետնաբար` նպաստում հումքի տնտեսմանը, աշխատանքի արտադրողականության ն արտադրության շահութաբերության բարձրացմանը: ճյուղում հումքային ռեսուրսների տնտեսումը` ՏՀ-ն (Yc) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.10 ՏՀ(Y c )

Ծ հբ

Ծ հհ

ՄԱ բ

ՄԱ հ

ՄԱ հ ,

որտեղ Ծհբ-ն, Ծհհ-ն հումքի ծախսն են համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակահատվածներում, ՄԱբ-ն, ՄԱհ–ն` մաքուր (նորմատիվային) արտադրանքը համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակահատվածներում:

ÊքàՇԻՕâ Շ.Է. ÝêՕԻՕԽսêà ԽÿՇԻՕԱ ս ԽՕëՕԿԻՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս: Խ.: ՃՐքՕոքՕԽսՅոàո, 1990.- . 91-94.

7.5. ՀՈՒՄՔԻ ՀԱՄԱԼԻՐ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Հումքի համալիր օգտագործումն անթափոն արտադրանքի կազմակերպման, պատրաստի արտադրանքի նյութատարության նվազեցման ն ճյուղի արդյունավետության բարձրացման կարնոր ուղիներից է: Ագրոպարենային համակարգում թափոնների օգտագործման հնարավորություն ունեն բոլոր ճյուղերը: Հացամթերքի արտադրության ժամանակ թափոն կարող է դառնալ հումքի շուրջ 10 %-ը, որը կարող է օգտագործվել համակցված կեր ն սպիրտ արտադրելու համար: Հացաթխման ն մակարոնեղենի արտադրության ոլորտում թափոն են հանդիսանում ալրափոշին ն փշրանքը, որոնք կազմում են օգտագործված ալյուրի շուրջ 0,2 %-ը, ն դրանցով կարելի է կազմակերպել թթվային դեկստրինի արտադրությունը: Պտուղ-բանջարեղենի, շաքարի, յուղաճարպային գյուղատնտեսական հումքի վերամշակող արդյունաբերական ճյուղերում հումքի մեծ մասը դառնում է թափոն: Օրինակ` շաքարի արտադրությունում օգտագործվում է հումքի սկզբնական զանգվածի շուրջ 12-17 %-ը: Պտուղ-բանջարեղենի, պահածոների ն հյութերի արտադրության ժամանակ թափոն են հանդիսանում տոմատի, խնձորի, գազարի ճզմվածքը, պտղի ն բանջարեղենի մնացորդները: Խնձորի ճզմվածքը կարող է օգտագործվել պյուրեների արտադրության ժամանակ, քացախ, սպիրտ ն պեկտինային պրեպարատներ պատրաստելու համար: Օրինակ` խնձորի ճզմվածքի ելքը կազմում է նախնական զանգվածի շուրջ 28-36 %-ը, այն կարելի է օգտագործել նան որպես կեր: Սակայն ամենաարդյունավետը խնձորի թափոններից պեկտինի արտադրությունն է: Խնձորի ճզմվածքի չոր նյութերի մեջ պեկտինը կազմում է 7-8 %: Պտղի ճզմվածքից ստացվում է կորիզի յուղ, մինդալային մածուկ: Դրանք օգտագործվում են սննդի արդյունաբերությունում: Դժվար փոխադրունակ ն շուտ փչացող գյուղատնտեսական հումքը պահանջում է հումքի արտադրությունից հետո դրա ժամանակին վերամշակում: Այսպես, խաղողը պետք է վերամշակել բերքահավաքից հետո 2-4 ժամվա ընթացքում, իսկ տեղափոխման տրամագիծը չպետք է գերազանցի 20 կմ: Խաղողի ճզմվածքը գինեթթու արտադրելու միակ արդյունաբերական աղբյուրն է: Խաղողի սերմերից արտադրվում է խաղողի յուղ ն տանին, որոնք օգտագործվում են սննդի, դեղերի պատրաստման ն տեխնիկական նպատակներով: Կոմպոտների, ջեմերի, մուրաբաների, կոնֆետների, պյուրեների արտադրության ժամանակ, որպես թափոն, մնում են նան կորիզները, որոնց զանգվածը կազմում է վերամշակվող սկզբնական զանգվածի 5114

10 %-ը: Կորիզի միջուկը հարուստ է ճարպերով, սպիտակուցներով ն էքստրակտիվ նյութերով, կորիզից արտադրվում է համապատասխան յուղ (դեղձի, ծիրանի, սալորի ն այլն) ն մինդալային մածուկ, որոնք օգտագործվում են սննդի, տեխնիկական, դեղանյութեր պատրաստելու նպատակներով: Կորիզների գները բավականին բարձր են ն կարող են խթանել դրանց իրացումը վերամշակման նպատակներով: Տոմատի ճզմվածքը (սերմերով) կազմում է վերամշակվող տոմատի սկզբնական զանգվածի 20-40 %-ը: Սերմերի առանձնացումից հետո ճզմվածքը պարունակում է 8-9 % չոր նյութեր, իսկ սերմերից կարելի է արտադրել տոմատի յուղ, որի քանակը կազմում է սերմերի սկզբնական չոր զանգվածի 18-20 %-ը: Այն օգտագործվում է հիմնականում թռչնի կերի հարստացման նպատակով: Կարտոֆիլի օսլայի արտադրության թափոնները կազմում են կարտոֆիլի չոր նյութերի շուրջ 40 %-ը: Կարտոֆիլի մնացորդներն օգտագործվում են որպես կերախառնուրդներ: ճակնդեղաշաքարային արտադրության մեջ թափոն են ճզմվածքը, մելասան, դեֆեկատը, ռաֆինացված դիրտը, դիֆուզիոն ջրերը ն այլն: ճզմվածքը կազմում է վերամշակվող շաքարի ճակնդեղի սկզբնական զանգվածի շուրջ 83 %-ը: Դրանք լավ կերանյութեր են խոզերի ն խոշոր եղջերավոր անասունների համար: Բուսական յուղերի արտադրության ժամանակ առաջանում են հոսքեր, որոնք հարուստ են յուղերի (սոյայի, արնածաղկի, բամբակի սերմի ն այլնի)` չեզոք ճարպեր պարունակող ազատ ճարպաթթուներով: Դրանք օգտագործվում են արդյունաբերական կերարտադրության ոլորտում: Արնածաղկի ջարդվածքը նույնպես օգտագործվում է կերերի հարստացման նպատակով: Հումքի համալիր օգտագործման պայմաններում իջնում են տեսակարար ծախսերը մեկ միավորի հաշվով, քանի որ դրանք կատարվում են նույն կամ գրեթե նույն արտադրական պայմաններում: Այս դեպքում ավելանում է պատրաստի արտադրանքի թողարկման ծավալը հումքի նույն քանակությունից: Հետնաբար` բարձրանում է արտադրության արդյունավետությունը: Օրինակ` մեկ տոննա խաղողի վերամշակման թափոնից կարելի է արտադրել 2,13 կգ գինեթթու, 8,1 լիտր էթիլային սպիրտ, 20 գ էնանտի եթերայուղ, 2,8 կգ խաղողի յուղ, 1,65 կգ տանին, 8,9 լիտր հեղուկ էնոներկիչ, 2,13 կգ ֆուրֆուրոլա, 47,56 կգ կերային խմորիչ, 20 կգ ածխաթթու գազ: Եթե հաշվի առնենք, որ հանրապետությունում տարեկան վերամշակվում է հազարավոր տոննաներով խաղող, ապա դժվար չի լինի հաշվարկել լրացուցիչ արտադրանքի օգուտների ծավալը: Բացի դրանից` հումքի անթափոն օգտագործումը շրջակա միջավայրի պահպանման լավ հնարավորություններ է ստեղծում:

ԹԵՄԱ 8

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԵՎ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԸ

8.1. ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ. ԴՐԱՆՑ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ենթակառուցվածքը (JnfraՏtructur6) տնտեսագիտական երնույթ է, նյութական արտադրության մի մասը, որը թեն անմիջականորեն չի մասնակցում արտադրական գործընթացին, սակայն ապահովում է դրա նորմալ գործունեությունը ն էապես նպաստում վերջնական արդյունքի ստացմանը: Այն ունի կարնոր նշանակություն` ա) ապրանքարտադրողներին ազատում է սպասարկման գործառույթից ն հնարավորություն տալիս կենտրոնացնել ուժերը բուն արտադրության մեջ, բ) նպաստում է վերջնական արդյունքի զգալի աճին, կորուստների նվազեցմանը, արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը, գ) կրճատում է արտադրության ժամանակը, ապահովում մարկետինգային գործողությունների իրականացում: Ենթակառուցվածքային ճյուղերն ըստ իրենց տնտեսական նշանակության բաժանվում են 2 խմբի` արտադրական ն սոցիալական: Արտադրական նշանակության ենթակառուցվածքին են պատկանում սննդարդյունաբերական արտադրությանը սպասարկող ագրոպարենային ճյուղերը՝ » նյութատեխնիկական սպասարկման ն նորոգման համակարգը, » պարենային ն սառնարանային տնտեսությունը, » արտադրական շինարարությունը ն շինարարական ծառայությունները, » արտադրական նշանակության տրանսպորտը, ճանապարհները, կապի համակարգը, » գիտաարտադրական ապահովման համակարգը, » մարկետինգը (իրացումը, շուկան) ն այլն: Խիստ անբավարար է տեխնիկական նորոգման սպասարկման համակարգի զարգացումը: Այն չի համապատասխանում շուկայական տնտեսության պահանջներին: Չկան անհրաժեշտ քանակի պահեստամասեր, նորոգումը ցածրորակ է: Թերի է վառելիքաէներգետիկ ապահովման ծառայությունների կազմակերպումը: Զարգացած չէ նան պահեստարանային ու սառնարանային տնտեսությունը:

Մշտապես աճում ն կարնորվում է միջտնտեսային ն ներտնտեսային տրանսպորտի ու ճանապարհների դերը: Ներկայումս այս ոլորտի դրությունը խիստ անբավարար է: Տեղափոխվում են շուրջ 250 տեսակի բեռներ, որոնց մեծ մասը բաժին է ընկնում ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցներին: Վերջիններիս թիվը հանրա-պետությունում կազմում է շուրջ 14 հազ., որոնց զգալի մասը հին է: Այստեղ մեծ է նան գյուղական ճանապարհների դերը: Դրանց համար ներդրված յուրաքանչյուր դրամ, ըստ մասնագետների կարծիքի, կփոխհատուցվի 4 դրամով: Սննդարդյունաբերության առաջընթացը պայմանավորված է նան մարկետինգի զարգացմամբ: Գոյություն ունեցող իրացման համակարգն արտադրողի շահերը չի պաշտպանում, որի հետնանքով նա անտարբեր է արտադրանքի հետագա ճակատագրի նկատմամբ: Մարկետինգի զարգացումը կվերացնի այդ բացասական կողմերը, կնպաստի ապրանքի արտադրության, իրացման ու սպառման շղթայի ամրապնդմանը: Կարնոր ենթակառուցվածքային ծառայություններ են կապի, տեղեկատվության, իրավաբանական ն սպասարկման համակարգերը: Դրանք նույնպես մեզանում թերի են զարգացած: Ենթակառուցվածքների անբավարար զարգացումը հանգեցրել է ապրանքարտադրողների կողմից ժամանակի աննպաստ վատնումի, ստեղծվել են ոչնչով չհիմնավորված միջնորդական ավելորդ օղակներ, սպասարկման անշահավետ ծառայություններ, միջոցներն ապրանքարտադրողներից զանազան կազմակերպություններին անցնելու մեխանիզմ: Գործող ենթակառուցվածքները խիստ անբավարար են, արտադրության վրա արդյունավետ ներգործելու անընդունակ: Արդյունքում` տեղի են ունենում վիթխարի արտադրական կորուստներ: Սոցիալական նշանակության ենթակառուցվածքին է պատկանում արտադրողական ուժերի այն մասը, որը պայմաններ է ստեղծում արտադրության գործընթացում մարդու բարձր արդյունավետ աշխատանքի համար: Դրանց են պատկանում կրթության հիմնարկու-

թյունների ցանցը, առողջապահության միջոցները, բնակարանայինկենցաղային տնտեսությունը ն այլն:

Թվարկված բոլոր ենթակառուցվածքներն էլ գտնվում են անմխիթար վիճակում: Առանձնապես անբավարար է բուն արտադրության գործընթացում առկա սպասարկումների վիճակը (հասարակական սնունդը, հանգստի կազմակերպումը ն այլն): Սննդարդյունաբերության ենթակառուցվածքների դասակարգումը բերված է գծապատկերներ 9, 10, 11-ում:

Սննդարդյունաբերության ենթակառուցվածքի դասակարգումն ըստ նշանակության

արտադրական Սննդարդյունա բերությանը սպասարկող ճյուղեր 1. Նյութատեխնիկական ապահովման ն նորոգման համակարգ 2. Պահեստարանային ն սառնարանային տնտեսություն 3. Շինարարություն 4. Արտադրական ն շինարարական ծառայություններ 5. Արտադրական նշանակության տրանսպորտ, ճանապարհներ ն հաղորդակցության համակարգ 6.Մարկետինգ (իրացում, շուկա)

տարածքային հատկանիշի

տնտեսական սոցիալական 1. Միասնական 1. Բնակարատրանսպորնային ն տային կոմունալ համակարգ տնտեսու2. էներգետիթյուններ կական 2. Մանկական համակարն առողգեր ջապա3. Ֆինանսահական վարկային ծառածառայույություններ թյուններ 3. Հասարակական սնունդ 4. Հասարակական տրանսպորտ 5. Աշխատանքի պաշտպանություն 6. Աշխատանքի որակավորման, հանգստի, սոցիալական ապահովության հիմնարկություններ ու ծառայություններ 7. ն այլն

տարածքային Տվյալ տնտեսական շրջանի (հանրապետության, մարզի) մակարդակով

արտադրական նշանակության միջճյուղային 1. Սպասարկում է ժող. տնտեսության բազմաթիվ ճյուղեր 2. Տրանսպորտ 3. Կապ 4. Վառելիքաէներգետիկ ծառայություն 5. ն այլն

ներճյուղային Սպասարկում է այս կամ այն ճյուղին

Գծ. 9. Սննդարդյունաբերության ենթակառուցվածքային դասակարգումը:

Ենթակառուցվածքն ագրոարդյունաբերական համալիրի համակարգում

Տրանսպորտ Կապ Ինֆորմացիոն ծառայություն ճանապարհային ծառայություն Նյութատեխնիկական ապահովում էլեկտրատնտեսության սպասարկում ն նորոգում Մեծածախ առնտուր

Արտադրամիջոցների արտադրություն

Գյուղատնտեսություն

Վերամշակող արդյունաբերություն

Նյութատեխնիկական ապահովման ն նորոգման համակարգ

Պահեստային ն սառնարանային տնտեսություն

Շինարարություն/արտադրական ն շինարարական ծառայություններ

Արտադրական նշանակության տրանսպորտային ճանապարհներ, հաղորդակցության համակարգ

Գիտաարտադրական ապահովման համակարգ

Մարկետինգ, իրացում (շուկա)

ն այլն

Գծ. 10. Ենթակառուցվածքն ագրոարդյունաբերական համալիրի համակարգում:

Սոցիալական ենթակառուցվածքի ծառայությունները ըստ տեղադրության

Արտադրական օբյեկտներ

Արտադրական օբյեկտներից դուրս

Կենցաղային օբյեկտներ

Բնակարանային ն կոմունալ տնտեսություններ

Հասարակական սննդի օբյեկտներ

Կենցաղային սպասարկման օբյեկտներ

Առողջապահության օբյեկտներ

Առողջապահական հիմնարկներ

Կուլտուրայի ն հանգստի օբյեկտներ

Ժողովրդական կրթության, լուսավորության, սպորտային

Հակահրդեհային, աշխատանքի պաշտպանության օբյեկտներ

Առնտրի ծառայություններ

Գծ. 11. Սոցիալական ենթակառուցվածքի ծառայությունները:

8.2. ԱԳՐՈՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Սննդարդյունաբերական արտադրության արդյունավետության բարձրացման, առանձին օղակների միջն հաշվեկշռվածության ապահովման ն այդ հիմքի վրա պարենամթերքի ու հումքի արտադրության աճի խնդիրների լուծումը սերտորեն կապված է սպասարկող ճյուղերի առաջնահերթ զարգացման հետ: Գործնականում ապացուցված է, որ սննդարդյունաբերության ենթակառուցվածքների թերի զարգացումը զգալիորեն իջեցնում է ագրոարդյունաբերական համալիրի արդյունավետությունը ն բացասաբար անդրադառնում վերջնական արդյունքի ստացման վրա: Իրականում ենթակառուցվածքների մեջ ընդգրկվում են արտադրական ն սոցիալական փոխկապակցված տնտեսական տարրեր, որոնցից շատերը փոխադարձ փոխարինելի չեն: Դրանցից մեկի բացակայությունը կամ զարգացման ցածր մակարդակը զգալիորեն արժեզրկում է մյուսների օգտագործումը` նվազեցնելով ամբողջ համակարգի արդյունավետությունը: Ենթակառուցվածքի յուրաքանչյուր տեսակ ունի որոշակի դեր, կոնկրետ խնդիրներ ն իրականացնում է

որոշակի գործունեություն: Չնայած կարնոր է սոցիալական ծառայությունների դերը հասարակական վերարտադրության մեջ, սակայն առաջնությունը տրվում է արտադրական սպասարկմանը: Դա նշանակում է, որ ցանկացած ոլորտի ծառայությունների համալիրի զարգացումը կանխորոշվում է արտադրության հնարավորություններով, իսկ արտադրական պահանջների բավարարումն առաջնահերթ խնդիր է սպասարկումների բոլոր ոլորտների համար, քանի որ դրանցից է կախված ամբողջ հասարակության զարգացման մակարդակը: Իրականացված բարեփոխումների հետնանքով հանրապետությունում, ինչպես արդեն նշել ենք, ձնավորվեց ն ներկայումս էլ գործում է շուրջ 339,2 հազ. գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն, այսինքն՝ բազմապատիկ ընդլայնվել է ագրոծառայություններից օգտվողների շրջանակը, ինչպես նան փոխվել են պահանջներն այդ ծառայություններն իրականացնողների նկատմամբ: Մոտ ժամանակաշրջանում ագրարային շուկան հիմնականում պետք է հենված լինի մի կողմից ապրանքային արտադրանքի ճնշող մասն ապահովող գյուղացիական տնտեսությունների ն մասնավոր ձեռնարկությունների ցանցի, մյուս կողմից` վերամշակող ճյուղերի սեփականաշնորհված ձեռնարկությունների վրա: Նման հանգամանքներում առաջնահերթ է դառնում նշված երկու խումբը կապող օղակների գործունեության կանոնակարգումն արտադրանքի մթերման, պահպանման, փոխադրման, սպասարկման ն մատակարարման խնդիրների ճիշտ լուծման նպատակով: Հետնաբար` շուկայի ձնավորումը մեծապես կապված կլինի գյուղատնտեսական արտադրությանը սպասարկող ենթակառուցվածքների կազմավորման ու զարգացման հետ: Մինչդեռ ներկայումս գյուղացին չգիտի, թե ում կարող է վաճառել իր արտադրած հումքը, ում կարող է դիմել իրեն անհրաժեշտ գյուղատնտեսական աշխատանքները (մեքենայացում, էլեկտրիֆիկացում, քիմիացում, շինարարություն, տրանսպորտային ծառայություն, արտադրանքի իրացում, վերամշակում ն այլն) կատարելու համար ն որտեղից կարող է հայթայթել տեսակավոր սերմացու, տոհմային անասուն, համակցված կեր, ստանալ անասնաբուժական սպասարկում: Մեխանիզատորն էլ դժվարանում է վառելանյութի, պահեստամասերի, քսուքների ձեռքբերման գործում, չգիտի, թե որտեղ կարող է իրագործել անսարք մեքենայի` համեմատաբար բարդ վերանորոգումը: Իսկ այնտեղ, որտեղ ագրոսպասարկումը առաջվա նման մնացել է կենտրոնացված, գյուղացիական տնտեսությունների դժվարությունները կրում են այլ բնույթ: Մրցակցության բացակայության պատճառով նշված ծառայությունների սպառողները, փաստորեն, անպաշտպան են

սպասարկող ձեռնարկությունների կամայականություններից, հնարավոր չէ վերահսկել կատարված աշխատանքի որակը ն գինը: Ագրոսպասարկման ծառայությունների այսպիսի վիճակը, իհարկե, չի նպաստում մթերքի արտադրության ու մթերման ծավալների ավելացմանը, հակառակը՝ զգալի չափով նվազեցնում է սննդարդյունաբերական արտադրության արդյունավետությունը: Գյուղատնտեսական մթերքի փչանալու հիմնական պատճառներից են նան տրանսպորտի անբավարար օգտագործումը, մթերքն առանց համապատասխան բեռնարկղերի փոխադրումը, նյութատեխնիկական վատ մատակարարումը, ինժեներական ենթակառուցվածքների թերզարգացումը, մթերման անբավարար կազմակերպումը ն այլն: Գյուղատնտեսական արտադրանքներ ն ծառայություններ իրականացնող տնտեսությունների հարաբերությունները պետք է ձնավորվեն արդեն գործող համակարգի հիման վրա, ուստի ագրոսպասարկման ոլորտը պետք է հաշվի առնի իրականություն դարձած ապապետականացման ն մասնավորեցման փաստը, համապատասխան մեխանիզմների ներդրման ու օգտագործման միջոցով կողմնորոշի ձեռնարկություններին դեպի շուկան կամ ապահովի սպառողի հետաքրքրությունները: Ագրոսպասարկման կազմակերպական ձնն առանձին գյուղերում կարող են լինել անձնական ն կոլեկտիվ սեփականության հիման վրա գործող սպասարկման բազաները (նախկին տեխնիկական կայանները, վերանորոգման, շինարարական ն այլ արհեստանոցները, մեքենատրակտորային հավաքակայանները, վերամշակման արտադրամասերը, պահեստները, մեքենայացման, տրանսպորտային, էլեկտրական միջոցները, սարքավորումները ն այլն): Առանձին ծառայությունների հիման վրա կարելի է ստեղծել կոոպերատիվ ձեռնարկություններ` նպաստելու համար ագրոսպասարկման ոլորտում մրցակցության զարգացմանը: Մարզային մակարդակի ագրոսպասարկման ձեռնարկությունները տրվում են գյուղապետարաններին կամ ձեռնարկության կոլեկտիվին: Դրանք կարող են գործել կոոպերատիվ հիմունքներով, դրանց հիման վրա կարող են ստեղծվել նան առանձին փոքր ձեռնարկություններ: Հանրապետական մակարդակով ագրոսպասարկման ձեռնարկությունների հիմնական ձներ կարող են լինել բաժնետիրական ընկերությունները, որոնց բաժնետեր կարող է լինել նան պետությունը: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունների, գյուղատնտեսական արտադրության ն սպասարկող ոլորտի ձեռնարկությունների կապի ամրապնդման համար անհրաժեշտ կլինի որոշակի ծառայությունների պահանջարկի ն դրանց առաջարկի վերաբերյալ լավ կազմակերպված տեղեկատվական համակարգ: Ժամանակակից տնտեսությունը չի

կարող նորմալ գործել ն զարգանալ առանց տրանսպորտային ու տեղեկատվական ծառայության: Փորձը ցույց է տվել, որ տեղեկատվության պահանջն առաջ է անցնում տնտեսությունների զարգացման տեմպերից, ինչը ն անհրաժեշտ է դարձնում տեղեկատվական ծառայություններ մատուցող համապատասխան կազմակերպությունների ստեղծումն ու զարգացումը: Այդ գործառույթը իրականացնում է ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությունը համապատասխան կազմակերպությունների միջոցով: Նպատակահարմար է գյուղապետարանների համակարգում զարգացնել տեղեկատվական կետերը` գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններին համապատասխան տեղեկություններ, նորություններ հաղորդելու, փոխադարձ կապ ապահովելու համար: Առաջիկա տարիներին այն պետք է իրականացվի անվճար՝ հակադարձ կապ ապահովելու համար: Սկզբում այն պետք է իրականացվի գյուղատնտեսության նախարարության միջոցների հաշվին: Այդպիսի աշխատանքներ կարող են կատարել նան ինքնաֆինանսավորվող տեղեկատու միջնորդական ծառայությունները:

8.3. ԻՐԱՑՄԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Հանրապետությունում ժողովրդական տնտեսության անցումը դեպի շուկայական հարաբերություններ պահանջում է տնտեսության պետական ներգործության մեթոդների ն պլանավորման եղած համակարգի շրջադարձային ձնափոխում: Տնտեսության կառավարումը պետք է իրագործվի առավելապես տնտեսական լծակներով՝ ազատ շուկայի պահանջներով շերտավորված հարկագանձմամբ, վարկային քաղաքականությամբ, պատվերներով` զուգակցելով դրանք դիրեկտիվ բաշխման ու կարգավորման պայմանների հետ: Վերջիններս ունեն ընդգծված կարնորություն` համապետական մի շարք սոցիալական խնդիրների լուծման, երկրի պաշտպանության ամրապնդման, տնտեսական անկախության ապահովման համար: Բարեփոխումներից հետո փլուզվեց ագրոարդյունաբերական համալիրի ծառայությունների, այդ թվում` գյուղմթերքի մթերման ու գնման համակարգը: Ստեղծվեցին բազմաթիվ մանր գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ, որոնք չգիտեն` ում, երբ ն ինչ գնով կարող են վաճառել դժվարությամբ արտադրած մթերքները: ՈՒստի այժմ օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է դառնում պետգնման համակարգի հիմնարար կատարելագործումը: Հաշվի առնելով էներգետիկ պաշարների գների անընդհատ աճը, գյուղացիական մանր տնտեսությունների առկայությունը, դրանց արտադրանքի փոքր ծավալը ն գյուղմթերքի փոխադրման ընթացքում

կորուստների անխուսափելիությունը, ճյուղի արդյունավետության բարձրացման համար անհրաժեշտ է կազմակերպել գյուղմթերքի գնումները, պահպանումը ն վերամշակումը հիմնականում արտադրության վայրերում: Վերամշակող ձեռնարկություններն իրենց հումքով ապահովելու համար առաջին պլան պետք է մղեն պայմանագրային հարաբերությունների զարգացումը` սահմանելով կայուն երաշխիքներ: Այդ նպատակի համար անհրաժեշտ է օգտագործել շուկայական գործող գները, կանխավճարի ն բարտերային գործարքների համակարգը` անպայման հաշվի առնելով արժեզրկման գործոնը: Առաջիկայում գյուղմթերքի շուկայական ֆոնդի հիմնական զանգվածի գնման, պահպանման ն մեծածախ ու մանրածախ իրացման համար հանրապետությունում անհրաժեշտ է ակտիվացնել խոշոր, մասնագիտացված մեծածախ բորսայի ստեղծման աշխատանքները, իսկ մարզերում ունենալ դրա մասնաճյուղերը: Այդպիսի կազմակերպության գործարկումը կբարելավի գյուղացիական տնտեսություններից արտադրանքի` ժամանակին ու անկորուստ գնման ու պահպանման ն մթերքով բնակչությանը մատակարարելու գործը:

8.4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀԵՍՏԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՈՐՈՇ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

Գյուղատնտեսությունը նյութական արտադրության մյուս ճյուղերից տարբերվում է որոշակի առանձնահատկություններով, որոնք պայմանավորում են դրա առաջանցիկ զարգացման անհրաժեշտությունը: Օրինակ` բարենպաստ տարիներին բերքը հաճախ գերազանցում է կանխատեսված ծավալները: ՈՒստի պետք է ստեղծվեն համապատասխան հնարավորություններ այդ տարիներին գյուղատնտեսական արտադրության արդյունքները պահպանելու, վերամշակելու ն սպառողին հասցնելու համար: Գյուղատնտեսական արտադրության ներուժը կարող է առավելագույնս օգտագործվել այն դեպքում, երբ սպասարկող ծառայություններն առաջանցիկ զարգացում ունենան՝ մթերումների, տրանսպորտի, վերամշակման, պահեստային տնտեսության, սառնարանների ն այլ կառույցների թողունակությունը գերազանցի գյուղատնտեսության արտադրանքի ծավալին: Հանրապետության յուրահատուկ բնատնտեսական պայմաններում գյուղմթերքների արտադրության, պահպանման ն իրացման ճիշտ կազմակերպման, գների փոխկապակցված համակարգի կիրառման, տարվա ընթացքում աշխատանքի հավասարաչափ բաշխման դեպքում հնարավոր է բնակչությանն ըստ նորմերի ապահովել կարտոֆիլով,

բանջարեղենով ն մրգով ամբողջ տարի: Այդ նպատակով խիստ կարնոր է ունենալ անհրաժեշտ ծավալներով ու ժամանակակից տեխնոլոգիաներով հագեցված ն պահպանման առաջավոր մեթոդներով ու ձներով ապահովված ձմեռային պահեստարաններ: Ըստ վիճակագրական տվյալների` ներկայումս հանրապետությունում բոլոր տեսակի ձմեռային պահպանման պահես-տարանները կազմում են 189,9 հազ. տոննա միանվագ տարողություն: Բուսաբուծական համալիրում դրանց տարողությունը հասնում է 152,5 հազ. տոննայի, որից կարտոֆիլի համար հատկացված տարողությունը կազմում է 81 հազ. տոննա (այդ թվում` կարտոֆիլի տնկանյութի համար` 40-50 հազ. տ): Բանջարապահեստարաններինը կազմում է 43,3, մրգի պահեստարանները՝ 28,2 հազ. տոննա: Մինչն բարեփոխումները հանրապետության մի շարք մասնագիտացված տնտեսություններ ունեին կարտոֆիլի ն պտուղ-բանջարեղենի պահպանության փոքր տարողությամբ (մինչն 20 տոննա) պահեստարաններ: Այդ տնտեսությունները գտնվում են հիմնականում Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի մարզերում: Բոլոր մեծ ու փոքր պահեստարանները ներկայումս հիմնականում չեն օգտագործվում կամ օգտագործվում են մասամբ: Հանրապետության ձմեռային պահպանության պահեստարանների վիճակի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դրանց մեծ մասը չի համապատասխանում մթերքի պահպանության տեխնոլոգիական նորմերին, պահանջում է տեխնիկական վերազինում, սարքավորումների նորացում, վերակառուցում կամ փոխարինում նորերով: Այսպես, միայն 12 կարտոֆիլապահեստարան (պահեստարանների մոտ 30 %-ը) ապահովված է ակտիվ օդափոխման, բնական ն արհեստական սառեցման համապատասխան սարքավորումներով: Ավելի վատ է վիճակը մրգի ձմեռային պահպանության պահեստարաններում: Բավական է նշել, որ դրանց միայն 15 %-ն է ապահովված գազային միջավայրով, արհեստական սառեցման, ջերմաստիճանի ն խոնավության ավտոմատ կարգավորման սարքավորումներով: Այսպիսի պահեստարաններում գյուղմթերքի պահպանման ընթացքում լինում են զգալի կորուստներ: Կարտոֆիլը, կաղամբը, գազարը, սոխը պահվում են իրար վրա թափված, ինչը պահեստավորված բերքի 35-40 %-ի կորստի պատճառ է դառնում: Ընդհանուր առմամբ` սառնարանային ն պահեստարանային տնտեսությունները ի վիճակի չեն ապահովելու սեփական արտադրության մթերքների ողջ ծավալի նորմալ, երկարատն ն որակյալ պահպանությունը: Դա ավելի բարդացավ հանրապետության էներգետիկ ճգնաժամի հետնանքով: Ներկայումս նկատվում են կարգավորման միտումներ:

Գյուղատնտեսական մթերքների ձմեռ-գարնանային պահպանության պահեստարանների անհրաժեշտ տարողությունների կամ հզորությունների պահանջարկի որոշման համար հիմնականում հաշվի են առնվում բնակչության քանակը, սննդաբաժնի կառուցվածքը, երաշխավորված ռացիոնալ նորմերը, պահպանման տնողությունը, գյուղացիական տնտեսություններում բերքի պահպանման հնարավորությունները: Պետք է հաշվի առնել նան տեղական արտադրությամբ բնակչության ապահովվածությունը: Օրինակ` եթե կարտոֆիլի մշակությամբ զբաղվող շրջանները կամ տնտեսությունները հիմնականում ապահովված են այդ մթերքի ձմեռային ն գարնանային պաշարներով, ապա այլ շրջանների ն հատկապես քաղաքային բնակչությունն օգտվում է պահեստավորված պաշարներից: Ներկայումս ձնավորվող նոր արտադրահարաբերությունների պայմաններում բնակչությանը կարտոֆիլով, պտուղ-բանջարեղենով ն մնացած գյուղմթերքներով մատակարարումը հիմնականում կատարվում է շուկայի միջոցով: Հաշվի առնելով ձմեռ-գարուն շրջանում կարտոֆիլի օգտագործման չափը` տարեկան նորմայի շուրջ 60 %-ը կամ մեկ մարդու հաշվով 48 կգ-ն անհրաժեշտ է պահեստավորել: Նման հաշվարկներով հիմնավորվում է, որ մեկ մարդու հաշվով անհրաժեշտ է պահեստավորել շուրջ 56 կգ բանջարեղեն ն միրգ: Հետնաբար` ըստ նորմերի մեկ մարդու հաշվով անհրաժեշտ է ունենալ շուրջ 104 կգ միանվագ պահպանության պահեստարաններ այն դեպքում, երբ 2010 թ. պահեստավորման հնարավորությունը հանրապետությունում կազմել է մոտավորապես 50 կգ, այն էլ, ինչպես նշեցինք, գրեթե չի օգտագործվել: 1991 թ. պահեստավորվել է ընդամենը 7,0 հազ. տոննա կամ առկա տարողությունն օգտագործվել է միայն 19,8 %-ով, բանջարեղենից պահեստավորվել է 7,2 հազ. տոննա (օգտագործվել է տարողության 16,6 %-ը), իսկ մրգի պահեստարաններն օգտագործվել են միայն 3,5 %-ով կամ պահեստավորվել է ընդամենը հազար տոննա միրգ: Հանրապետությունում քաղաքային բնակչությունը կազմում է 66-70 %: Դա պայմանավորում է գյուղմթերքների ձմեռային պահպանման քանակի զգալի ծավալների պահանջարկը, որն անհրաժեշտ է դարձնում պահեստավորման բազայի ընդլայնումը: Ըստ մեր հաշվարկների` հեռանկարում պահեստարանների պահանջարկը հանրապետությունում կկազմի տարեկան ավելի քան 300 հազ. տոննա միանվագ պահեստավորման հզորություն, որը 2010 թ. հնարավորությունները կգերազանցի ավելի քան 1,6 անգամ: Բացի դրանից` անհրաժեշտ է կատարելագործել նան ճյուղի նյութատեխնիկական բազան: Երնանում 2010 թ. եղել է միայն մեկ` մինչն հազ. տոննա հզորությամբ պտուղ-բանջարեղենի

պահեստավորման բազա, որը կարող էր բավարարել ձմեռային պահեստավորման պահանջարկի ընդամենը 26 %-ը: Մինչն 1991 թ. պահեստարաններն ու սառնարանները գտնվում էին հանրապետության մի քանի կազմակերպությունների իրավասության ներքո: Հատկապես մեծ բաժին ուներ գյուղատնտեսության նախարարությունը, իսկ շրջկենտրոններում տեղաբաշխված համեմատաբար փոքր ծավալների պահեստարանները հիմնականում պատկանում էին «Հայկոոպին»: Գյուղատնտեսության մեջ իրականացված բարեփոխումներից հետո պահեստարանները մնացել են պետական սեփականության հատվածում: Փոխվել է դրանց ն գյուղացիական տնտեսությունների տնտեսական շահերի շրջանակը: Մեր կարծիքով` այստեղ նս անհրաժեշտ է իրականացնել տնտեսական բարեփոխումներ ն, առաջին հերթին, պահեստարանների սեփականաշնորհում ն ապապետականացում, որը կնպաստի դրանց բարձիթողի վիճակն արագորեն շտկելուն ն ժողովրդին գյուղմթերքով մատակարարելուն: Խոշոր պահեստարանային ն սառնարանային օբյեկտներն անհրաժեշտ է ապապետականացման հիման վրա վերափոխել բաց բաժնետիրական ընկերությունների, որոնց բաժնետոմսերի 51 %-ը սկզբում նպատակահարմար է թողնել պետության տնօրինության տակ, իսկ հետագայում այն կարելի է վաճառել ներդրումներ կատարելու համար միջոցներ հայթայթելու նպատակով: Օգտակար կլինի նպաստել նան կոոպերատիվների ն մասնավոր սեփականության այլ ձների տնտեսությունների ստեղծմանը: Չպետք է անտեսել արտասահմանյան ներդրողների մասնակցության հնարավորությունը, ինչը կարող է նպաստել օբյեկտների տեխնիկական վերազինմանը, պահեստարանների ն սառնարանների օգտագործման առաջավոր տեխնոլոգիաների ն պարենային մարկետինգի արմատավորմանը: Նպատակահարմար է կարտոֆիլի, բանջարեղենի, մրգի պահպանումը կազմակերպել տեղերում` օգտագործելով թեթն մետաղյա կառուցվածքի հավաքովի պահեստներ, դրանք կառուցելու համար գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններին ու անհատ ձեռներեցներին տրամադրել պետական արտոնյալ վարկեր: Գյուղատնտեսական մթերքների ձմեռագարնանային պահպանումն ունի բարձր արդյունավետություն, քանի որ դրանց գներն այդ ժամանակահատվածում երկու ն ավելի անգամ բարձր են լինում զանգվածային բերքահավաքի ժամանակ եղած գներից: Դա բարձր շահութաբերություն է ապահովում` նպաստելով կապիտալ ներդրումների արագ հատուցմանը: Մեր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ այն կկազմի 2-3 տարուց ոչ ավելի:

Պտուղ-բանջարեղենի, խաղողի ն կարտոֆիլի որակի պահպանումը մեծապես կախված է տարաների տնտեսության վիճակից, գյուղացիական տնտեսությունների ն մթերող կազմակերպությունների` տարաներով ն փաթեթավորման նյութերով ապահովվածությունից: Հանրապետությունում գրեթե բացակայում է գյուղատնտեսական մթերքների փոխադրումը ն պահպանումը բեռնարկղերում: Առհասարակ մթերող կազմակերպություններն ու վերամշակող ձեռնարկությունները չեն օգտագործում բեռնարկղեր, իսկ երկարատն պահպանման համար դրանք անհրաժեշտ են: Գործնականում բեռնարկղերով տեղափոխման ձնը մթերքի կորուստը հասցնում է նվազագույնի, բարձրացնում պահեստարանների օգտագործման արդյունավետությունը մինչն 20 % ն 2,5-3 անգամ կրճատում բեռնաթափման աշխատանքների համար ծախսումները: Հանրապետության տարային տնտեսության բնագավառում տեխնիկական առաջադիմության հիմնական ուղղությունը պետք է լինի քիմիացումը: ՈՒժեղացված ծակոտկենությամբ պլաստմասսայից արկղերի ն այլ` ժամանակակից սինթետիկ նյութերով ջերմակարգավորիչ տարաների լայն կիրառումը հնարավորություն կտա մեքենայացնել պահպանման ն փաթեթավորման գործընթացները, ստեղծել նոր ձներով ու հատկություններով տարաներ` դրանով իսկ նպաստելով արտադրանքի փոխադրման ժամկետների ու մթերքի կորուստների կրճատմանը: Հանրապետությունում անհրաժեշտ է կազմակերպել թիթեղյա տուփերի ժամանակակից արտադրություն, փաթեթավորման համար կիրառել ալյումինե բարակ փայլաթիթեղներ, տոպրակատիպ տարաներ: ՈՒշադրության է արժանի նան շերտավորված ստվարաթղթե, խոնավադիմացկուն արկղերի արտադրության կազմակերպումը:

8.5. ՄԱՐԿԵՏԻՆԳԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՐԱՑՈՒՄԸ

Նյութատեխնիկական սպասարկումն արտադրության անխափան գործընթացն ապահովելու համար իրականացվող արտադրական միջոցների պլանաչափ բաշխման մեխանիզմն է: Այն ներկայումս փլուզվել է, սակայն մնացել է ագրոարդյունաբերական համալիրի կառավարման համակարգում: Կազմակերպությունները, որոնք կոչված են իրագործելու տնտեսություններին նյութատեխնիկական միջոցներ մատակարարելու գործը, մտնում են ճյուղի ենթակառուցվածքային ծառայությունների մեջ ն չեն բավարարում ներկայացված պահանջներին: Արտադրանքի իրացումը կամ ձեռքբերումը արտադրամիջոցների ն արտադրանքի պլանաչափ տեղափոխման ու բաշխման գործընթացն է արտադրողից դեպի սպառող, ապրանքի ձնով: Այն կատարվում է

նշված կազմակերպությունների օգնությամբ, տնտեսական կապերի ամրապնդման ն պայմանագրային հարաբերությունների զարգացման միջոցով: Ներկայումս որոշ չափով գործում է ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության մատակարարման համակարգը, սկսել է աշխատել նան մասնավոր սեփականության հիման վրա գործող ենթակառուցվածքային սպասարկող ձեռնարկությունների ցանցը: Այն ունի առաջիկայում հզորանալու բոլոր նախադրյալները: Սպասարկող ձեռնարկություններն արտադրանքը ձեռք են բերում ն իրացնում առանց սահմանափակումների (լիմիտների) մեծածախ ու մանրածախ առնտրի հիման վրա, շուկայից ազատ առքուվաճառքի, արտադրող ձեռնարկությունների, պայմանագրերի միջոցով: Այսինքն` գործում է շուկայական ազատ առքուվաճառքի մեխանիզմը: Այդ ծառայությունները կարող են իրականացվել պատվերների միջոցով` գյուղացիական տնտեսություններին ն վերամշակող ձեռնարկություններին մատակարարելով տրակտոր, հոսքային գիծ, հաստոցներ, բեռնատար ավտոմեքենա, գյուղմեքենաներ, կոմպլեկտավորվող մասեր, պահեստամասեր, հումք, սերմեր, պարարտանյութեր, կերեր, պատրաստի արտադրանք: Այս բոլորն իրականացնելու համար խիստ անհրաժեշտ է դառնում մարկետինգային ծառայությունների զարգացումը: Մարկետինգը մարդկային գործունեության ձն է` ուղղված փոխանակման միջոցով բավարարելու կարիքներն ն պահանջմունքները: Այն բաղկացած է «Կարիք», «Պահանջմունք», «Ցանկություն», «Ապրանք», «Փոխանակում», «Գործարք» ն «Շուկա» տնտեսագիտական հասկացություններից: Կարիքը մարդու զգացմունքն է որնէ արժեքի նկատմամբ: Այն կարող է լինել ֆիզիոլոգիական, բարոյական, ինքնահաստատման ն այլն: Պահանջմունքը կարիք է, որն ունի մասնավոր բնույթ` ըստ տվյալ անձի առանձնահատկության, զարգացածության: Մեկը մեքենա է երազում, մյուսը` հեծանիվ, մեկը գունավոր հեռուստացույց է ցանկանում, մյուսը դրա ֆիրմային տարբերությունն է հաշվի առնում ն այլն: Ցանկությունը պահանջմունք է, որը հաստատվում է գնելու հնարավորություններով: Բազմաթիվ ապրանքների ու ծառայությունների առկայության պայմաններում, ըստ գնողի վճարունակության, ցանկությունները կարող են տարբեր լինել: Ապրանքն այն ամենն է, ինչը կարող է բավարարել պահանջմունքը կամ ցանկությունը: Առաջարկվում է շուկայում ուշադրություն գրավելու, ձեռք բերելու, օգտագործելու կամ սպառելու համար:

Փոխանակումը ցանկալի օբյեկտի ստացման գործողությունն է` փոխարենն առաջարկելով մեկ ուրիշ արժեք: Փոխանակման համար անհրաժեշտ է 5 պայման: Դրանք են՝ 1. նվազագույնը երկու կողմի ներկայություն, 2. յուրաքանչյուր կողմ պետք է ունենա ինչ որ արժեք` մյուսին առաջարկելու համար, 3. յուրաքանչյուր կողմ պետք է ապահովի իր ապրանքի մատուցումը, 4. ամեն կողմ իր որոշումը կայացնելիս պետք է ազատ լինի ընդունելու կամ մերժելու մյուս կողմի առաջարկությունը, 5. յուրաքանչյուր կողմ պետք է համոզված լինի մյուս կողմի հետ գործ ունենալու նպատակահարմարության մեջ: Փոխանակման համաձայնությունը բոլոր կողմերի շահավետության արգասիքը պետք է լինի, քանի որ որոշումն ինքնուրույն է կայացվում: Գործարքը երկու կողմի միջն արժեքների կոմերցիոն փոխանակումն է: Ներկայումս իրականացվում է նան բնամթերային (բարտերային) փոխանակում: Շուկան ապրանքի ներկա ու պոտենցիալ գնորդների ու վաճառողների համակցությունն է: Մարկետինգի կառավարումը նպատակային գնողների օգտավետ փոխանակումների ամրապնդման ն աջակցության համար միջոցառումների իրականացումն է վերլուծության, պլանավորման ն կյանքում դրանց իրագործման ու վերահսկման որոշակի խնդիրների լուծման միջոցով: Իրականացվում է շուկայի տեղի ու դերի մեծացման, սպառման աճի ու շահույթի ստացման նպատակով: Պահանջարկի դրությունը: Այն կարող է հանդես գալ տարբեր ձներով: Բացասական պահանջարկ. հիմնախնդիրն է` փոխել բացասական կարծիքն այդ ապրանքի, մթերքի մասին (գովազդել, իջեցնել գինը ն այլն): Պահանջարկի բացակայում. նպատակն է` բարձրացնել հետաքըրքրությունն այդ ապրանքի, մթերքի, ծառայության նկատմամբ: Թողարկված պահանջարկ. անհարաժեշտ է հայտնաբերել ն բավարարել, օրինակ, անվնաս սիգարետների նկատմամբ, էկոլոգիապես մաքուր սննդի նկատմամբ պահանջարկը: Նվազող պահանջարկ. պետք է գտնել պատճառը ն վերացնել: Անկանոն պահանջարկ. վերաբերում է, օրինակ, սեզոնային սպառմանը: Լիարժեք պահանջարկ. այդպիսին է, օրինակ, հացի նկատմամբ պահանջարկը: Այստեղ որակի հարցը պետք է լինի առանցքային:

Անչափ պահանջարկ. պետք է նվազեցնել հետաքրքրությունն այդ մթերքի, ապրանքի, ծառայության նկատմամբ հակագովազդով: Ոչ ռացիոնալ պահանջարկ. այդպիսին է, օրինակ, հետաքրքրությունը ծխելու նկատմամբ թուլացնելը: Մարկետինգի հիմնախնդիրները: Դրանք են` » արտադրության կատարելագործում, » ապրանքի որակի բարձրացում, » կոմերցիոն ջանքերի ինտենսիվացում, » շուկայի ուսումնասիրում, » սոցիալ-էթիկական հիմնախնդրի ուսումնասիրում: Մարկետինգի նպատակները: Դրանք են՝ » առավելագույն սպառում, » ընտրության առավելագույն հնարավորությունների ապահովում, » սպառողական բավարարման ավելացում, » կյանքի որակի բարելավում: Վաճառահանումը

շուկայական

տնտեսության

պայմաններում:

Շուկան, ինչպես արդեն նշել ենք, ապրանքի ներկա ու պոտենցիալ գնորդների ու վաճառողների համակցությունն է: Շուկան ունի իր օբյեկտիվ գործոններն ու մասնակիցները: Այն կարող է ձնավորվել, երբ առկա են այդ բոլոր գործոններն ու մասնակիցները: Շուկայի հիմնական գործոններն են` - սեփականության տարբեր ձների առկայություն, - տարբեր սուբյեկտների (արտադրող, վաճառող, պահեստավորող, գնորդ ն այլն) առկայություն, - գների ազատականացում, - մրցակցության առկայություն, - գնողունակ պահանջարկ: Վերջինն ապրանքների այն քանակություն է, որը սպառողները կարող են գնել գների տարբեր մակարդակների պայմաններում: Այն բնորոշվում է արժեքներով, որոնք գնողը տեսնում է ապրանքների մեջ: Դրանցից հարկ ենք համարում առանձնացնել շահույթի մեծությունը, սովորությունները, մոդան, ժլատությունը, եզակիությունը, վստահելիությունը, հարմարավետությունը: Այս բոլորը կոչվում են օգտակարության ֆունկցիա: Այն պետք է հաշվի առնել շուկա ստեղծելիս: Դեպի շուկա տանող տասը քայլերը: Շուկան շատերի համար պարզունակ «առուտուր» է: Սակայն շուկա պետք է մուտք գործել` հատուկ մոտեցումներից ու պահանջներից ելնելով: Անհրաժեշտ է` 1. գնահատել ապագա վաճառահանումը: Պարզել` ով է լինելու ապրանքի գնորդը, ինչպես են փոխվելու գները, մրցակիցները,

իրադրությունը, մարդկանց պայմանները, սպասելիքները, ինչու պետք է գնեն այդ ապրանքը: 2. Գնահատել ձեռնարկության վիճակը ն հնարավորությունները: Իմանալ շուկայի տվյալ հատվածը գրավելու արտադրական տեխնոլոգիական կարողությունները, կադրերը, արտադրական ներուժը, վիճակը, նորացման հնարավորությունները: Պարզել հեռանկարային ապրանքների բնութագրիչները՝ հատկությունը, որակը, արտաքին տեսքը, փաթեթավորումը ն այլն: 3. Որոշել ձեռնարկության ռեսուրսների ստացման աղբյուրները ն պայմանները: Այս քայլը կատարելու համար պետք է պարզաբանել` - ինչ է արտադրելու ձեռնարկությունը, - որտեղից է վերցնելու ռեսուրսները ն որքան, ինչպիսին է ռեսուրսապահովվածությունը, - ինչ արժեն ռեսուրսները, - որքան է սարքերի նորոգման ն փոխարինելու անհրաժեշտությունը: 4. Մշակել շուկայում ձեռնարկության ռազմավարությունը: Այստեղ պետք է հստակեցնել՝ - արտադրության հեռանակարային քաղաքականությունը, - հեռանկարային շուկաները, հաղորդակցության ուղիները, մրցակիցներին, հեռանկարային գները:

5. Առնտրային հեռանկարային ռազմավարությունը համաձայնեցնել արհմիությունների հետ, որպեսզի ապահովվի «Կոլեկտիվ - անհատ - պետություն» շահերի զուգակցումը: 6. Կնքել պայմանագրեր մատակարարների ն գնորդների հետ: Այստեղ

մեծ նշանակություն են ձեռք բերում երկարատն ծրագրերը, որոնք պետք է կնքվեն գործընկերներին ն մրցակիցներին լավ ուսումնասիրելուց հետո: 7. Բանկի հետ ունենալ փոխհամաձայնության երաշխիքներ: Բանկը պետք է դառնա ձեռնարկության «դաշնակիցը»: Անհրաժեշտ է ապացուցել բիզնեսի հաջողությունը, երաշխավորել վարկերի վերադարձելիությունը: 8. Կատարել գործունեության կազմակերպման ձնի ն սեփականության ձնի ընտրություն:: Պարզաբանել` ինքնուրույն եք գործելու թե միավորումների ձնով: Սեփականության ինչ ձն եք ընտրելու՝ մասնավոր, կոլեկտիվ, պետական թե խառը: 9. Որակավորել տնտեսագիտական ծառայության աշխատակիցներին: Կադրերի որակավորման բարձրացումը պետք է դառնա անընդհատ գործընթաց՝ պատրաստում, որակավորման բարձրացում, վերապատրաստում (նան արտասահմանում):

10. Ստեղծել շուկայի ուսումնասիրության ծառայություն: Մարկետինգային նոր ծառայությունը կուսումնասիրի «Արտադրություն– խորացում-սպառում» շղթան:

8.6. ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ, ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՆ ՈՒ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ ՀՀ ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Շուկայական տնտեսության ներկա պայմաններում բարդացել են գյուղատնտեսությամբ զբաղվող տնտեսությունների փոխհարաբերություններն իրացնող, վերամշակող, փոխադրող, պահեստավորվող ն արտադրությանը սպասարկող կազմակերպությունների հետ: Շատ չլուծված խնդիրներ կան ագրոհամալիրի ն պետության փոխհարաբերությունների ոլորտում: Շուկայական տնտեսության մասնակիցների վարքը կանոնավորվում է շահույթ ստանալու շարժառիթներով: Արտադրողը, վաճառողը ն սպառողը, մասնակցելով այդ գործընթացին, իրենք են որոշում իրենց փոխհարաբերությունները` ղեկավարվելով փոխշահավետության սկզբունքով: Որպեսզի տվյալ հարաբերություններում որոշ գործընկերների շահը մյուսների համար վնասի պատճառ չդառնա, պետությունը, ելնելով ընդհանուր նպատակից, տնտեսական լծակների միջոցով իրականացնում է տնտեսական գործընթացների կարգավորում, որը սովորաբար արտահայտվում է պետական շահավետ պատվերներով, նպատակային ինվեստիցիոն քաղաքականությամբ, կադրերի պատրաստման, ռեսուրսների տիրապետման, տնօրինման ն օգտագործման, օրենսդրական դաշտի կարգավորման, մաքսային ն ագրոպարենային նպատակաուղղված քաղաքականության իրականացման մարտավարությամբ ն ռազմավարությամբ: Շուկայական պայմաններում յուրաքանչյուր սուբյեկտի արտադրական գործունեությունն իր մեջ ներառում է իրավական, սոցիալտնտեսական, կառավարման ու կազմակերպական հարաբերություններ, որոնց փոխադարձ կապերի ն պայմանավորվածությունների ամբողջությունը կազմում է այն տնտեսական մեխանիզմը, որի պայմաններում դրանք գործում են: Ընդհանուր տնտեսական մեխանիզմի մեջ հիմնականը արտադրասոցիալական հարաբերություններն են` չնայած իրավական հարաբերությունները ձնավորվում են տնտեսական հարաբերություններից առաջ ն ներուժային հնարավորություն կամ խոչընդոտներ են ստեղծում սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների իրականացման համար: Ընդհանուր տնտեսական հարաբերու133

թյունների մեջ արտադրական սուբյեկտները գործում են ինքնուրույն ն իրենց բոլոր վճիռները կայացնում` ելնելով իրենց հնարավորություններից ու ռեսուրսներից: Շուկայական հարաբերությունների արմատավորումը հանրապետությունում զուգակցվում է համապատասխան փոփոխություններով ագրոարդյունաբերական համալիրի բոլոր ոլորտներում: Ինչպես գյուղատնտեսության մեջ, այնպես էլ վերամշակող, սպասարկող ու ծառայություն մատուցող ոլորտներում գործունեության վերջնական նպատակը պարենի արտադրությունն է ու նվազագույն կորուստներով, ծախսումներով այն սպառողին հասցնելը: ՈՒստի շատ կարնոր է բարձրացնել արտադրանքի արտադրության, փոխադրման, պահեստավորման, վերամշակման ն իրացման ժամանակ բոլոր տնտեսությունների շահագրգռվածությունը գյուղատնտեսական հումքի կորուստների կանխման գործում: Սակայն դա դեռնս դժվար իրականանալի է, քանի որ գյուղատնտեսությունը, ինչպես արդեն նշել ենք, գործում է մասնավոր սեփականությանը հատուկ արտադրական հարաբերությունների օրենքներով, իսկ մյուս ճյուղերի մի մասը չի փոխել սեփականության հին կարգավիճակը ն գտնվում է քայքայված վիճակում կամ բոլորովին չի գործում: Անընդհատ բարձրանում են էներգառեսուրսների ն արտադրամիջոցների գները, հետնաբար` անհրաժեշտ է մշակել նոր, ճկուն, կոնկրետ իրավիճակից բխող տնտեսական մեխանիզմ` գործող սուբյեկտների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների նոր համակարգով: Հանրապետությունում շուկայական արտադրական հարաբերություններին անցման այս շրջանում առանձնացվում են գյուղատնտեսությունում տնտեսական հարաբերությունների պետական կարգավորման ուղղությունները ն մշակվում համապատասխան մեխանիզմներ: Գների ազատականացումն ուղեկցվում է պետական կարգավորող միջոցառումներով: Դրանց թվին են դասվում ագրարային քաղաքականության հեռանկարի ռազմավարության ու մարտավարության ծրագրավորումը ն դրանց իրականացման մեխանիզմների մշակումը, գյուղատնտեսության նկատմամբ տարվող ինվեստիցիոն քաղաքականության կատարելագործումը: Այն հնարավորություն է տալիս կանոնակարգել ոլորտի զարգացման գերադասելի առաջնահերթությունները՝ համակարգի վարման գիտական ծրագրերի մշակումը, գիտատար արտադրանքի (նոր սորտեր, ցեղեր, տեխնոլոգիաներ ն այլն) տրամադրումը, տեղեկատվության ապահովումը, կադրերի պատրաստումը, շուկայի անուղղակի կարգավորումը, ռեսուրսների (էներգակիրներ, ջուր) տրամադրումը ն դրանց սակագների սահմանումը, ռազմավարական ապրանքների (հաց, էլեկտրաէներգիա, գազ) գնային քաղաքականության իրագործումը,

ռեսուրսների (հող, ջուր, արտադրական կապիտալ) տիրապետման, օգտագործման ն տնօրինման կանոնակարգումը, ժամկետների սահմանումը, հաստատագրումը ն այլն: Ներկայիս բարդ պայմաններում հանրապետության պարենամթերքի շուկայի ձնավորման համար անհրաժեշտ է մշակել ագրոհամալիրում արտադրատնտեսական հարաբերությունների կատարելագործման միջոցառումների ամբողջական համակարգը ն դրանց իրականացման մեխանիզմը: Այս առումով կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության ն տնտեսության մյուս ճյուղերի տնտեսական հարաբերությունների բարելավումը: Գյուղատնտեսական սպասարկող, մատակարարող, վերամշակող ն իրացնող ձեռնարկությունների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունները հիմնականում անհրաժեշտ է ձնավորել կոոպերացիայի ն պայմանագրերի հիման վրա: Դրանք պետք է պաշտպանեն մասնակից կողմերի շահերը, նպաստեն անհրաժեշտ ապրանքների արտադրության (ըստ նախատեսված ժամկետի, ծավալի, տեսականու) ապահովմանը ն խախտումների համար սահմանեն համապատասխան նյութական պատասխանատվություն ն այլն: Պայմանագրերի միջոցով պետք է ապահովվեն նան ագրոարդյունաբերական համալիրի տնտեսավարող սուբյեկտների կարողությունների համամասնությունները ն հաշվեկշռվածությունը: Սակայն այս ճանապարհին ձնավորվել են արգելքներ: Գյուղացիական տնտեսությունը դուրս է մնացել ագրարային բարեփոխումներից: Զարգացած երկրների փորձի ուսումնասիրումը ցույց է տալիս, որ աշխատանքի հասարակական բաժանման շնորհիվ հստակ կերպով տարանջատվում են արտադրության, վերամշակման, առնտրի ու սպասարկման ոլորտների դերերը ապրանքի իրացման վերջնական գնի կառուցվածքում: Հետնաբար` յուրաքանչյուր օղակ վերջնական արդյունքի մեջ իր համապատասխան բաժինն ունի: Թարմ վիճակում իրացվող գյուղատնտեսական ապրանքների գներում ֆերմերի բաժինը տարբեր երկրներում տատանվում է 30-47, իսկ վերամշակված արտադրանքի մանրածախ գներում՝ 30-31 %-ի սահմաններում: Գյուղացիական տնտեսությունների աշխատանքի փորձը ցույց է տալիս, որ դրանք իրենց հնարավորությունների սահմաններում ի վիճակի են արդյունավետորեն վարելու գյուղատնտեսական արտադրությունը: Գյուղացիական տնտեսությունները ձգտում են արտադրական ն տնտեսական կապերի մեջ մտնել ռեսուրսների ու տեխնիկայի մատակարարների, բազմապիսի այլ ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների շուկայական տնտեսության համակարգի տարբեր սուբյեկտների հետ: Սակայն այդ կապերը նույնպես նորմալ չեն գործում: Փլուզված ենթակառույցներն ի զորու չեն նոր պայմաններում

արդյունավետ գործելու: Բազմաթիվ չլուծված խնդիրների շարքում առավել ցայտուն է դրսնորվում արտադրանքի իրացման գործընթացի արդյունավետությունը: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող բոլոր երկրներում էլ ձնավորվել են այդ գործընթացն առավել արդյունավետորեն իրականացնող ծառայությունների ինստիտուտներ, քան դա կաներ ֆերմերը: ՀՀ-ում շուկայական հարաբերությունների պայմաններում գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողը իրացման հետ կապված լուրջ խնդիրներ ունի ն այդ` հատուկ գործառույթը շատ ավելի մեծ տեսակարար ծախսերով է իրականացնում, քան դա կանեին մասնագիտացված ծառայությունները: Մարկետինգի ծախսերն առանձին դեպքում մանրածախ գների մեջ հասնում են 40-50 %-ի (իրացման փոքր ծավալների, շուկաներից մեծ հեռավորությունների, արտադրանքի բնույթի հետ կապված): Իրենց լուծմանն են սպասում հումքի վերամշակման խորության, երկրորդային ռեսուրսների ն թափոնների օգտագործման խնդիրները: Այժմ անցյալի հետ համեմատած զգալիորեն պակասել են գյուղատնտեսական մթերքի ն, հատկապես, անասնաբուծական մթերքի արտադրությունը, պահածոների, գինու, կաթի, մսի գործարանների արտադրանքի ծավալները: Իրենց հզորության 12-15 %-ով են գործում համակցված կերի գործարանները, դադարեցվել է խորդենու յուղի ն շաքարի արտադրությունը: Գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող ձեռնարկությունների միջն փոխադարձ վստահությունն ամրապնդելու, տնտեսական հարաբերությունների կայացման, վերջնական արդյունքի ստեղծման գործում նյութական շահագրգռվածությունը բարձրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է կիրառել քաղաքակիրթ երկրներում լայն տարածում ստացած հետնյալ մեխանիզմը. արտադրողը փոխհամաձայնությամբ, սահմանված գներով վերամշակող ձեռնարկությանն է մատակարարում գյուղատնտեսական հումք, միաժամանակ պայմանագրում որոշվում են վերամշակումից ստացվելիք արտադրանքի մեծածախ ն մանրածախ գները ն սահմանվում է, որ շուկայում իրավիճակի փոփոխման դեպքում վերջնական արդյունքն ավելի բարձր գներով իրացնելիս ստացված լրացուցիչ եկամուտը որոշակի համամասնությամբ կբաշխվի վերամշակողի ն հումքն արտադրողի միջն: Ընդ որում` վերջինս, որպես կանոն, ստանում է լրացուցիչ եկամտի գերակշռող մասը: Բազմաթիվ մանր գյուղացիական տնտեսությունների առկայության պայմաններում վերամշակման համար գյուղատնտեսական հումքի ռիթմիկ մատակարարումը հնարավոր է իրականացնել միայն կոոպերացման ու պայմանագրի կնքման միջոցով` հավասարապես ապա136

հովելով մատակարարի ն գնորդի շահերը: Հումքի գնումն անհրաժեշտ է իրականացնել հենց արտադրող տնտեսություններում ն փոխադրումը կազմակերպել մթերողների մասնագիտացված փոխադրամիջոցներով, ինչը կնպաստի մթերքի որակի պահպանմանը: Գործնականում վաղուց արդեն ապացուցված է իրացման այդ ձնի բարձր արդյունավետությունը, ինչը, սակայն, մեզ մոտ կրկնակի ն եռակի վերաբեռնման է ենթարկվում: Պայմանագրերի հիման վրա կազմակերպված ուղղակի կապերի հիմնական առավելություններից մեկը արտադրողից մինչն սպառող արտադրանքի շարժման արագացումն է: Պայմանագրերով սահմանված պարտավորությունները չկատարելու դեպքում պատասխանատվությունը դրսնորվում է տուգանքների վճարման ձնով: Սակայն ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի ԳՀ ինստիտուտի կողմից Արարատի, Արմավիրի ն Տավուշի մարզերի մի շարք տնտեսություններում կատարված ուսումնասիրություններից ելնելով` կարելի է հաստատել, որ այդպիսի տուգանքների կիրառումը դեռ չի ապահովում ստանձնած պարտավորությունների լիարժեք կատարում: Անհրաժեշտ է տնտեսական փոխհարաբերությունների համակարգում նախատեսել այնպիսի պայմաններ, որոնք միմյանց նկատմամբ միատեսակ տնտեսական կախվածություն կսահմանեն որակի, քանակի ն ժամկետի պայմանագրային պարտավորությունների կատարման համար: Իրենց պարտավորությունները չկատարելու դեպքում գյուղատնտեսությամբ զբաղվող տնտեսությունները գնորդներին չվաճառած մթերքի դիմաց պետք է հատուցեն վնասավճարը գնման վայրում գործող շուկայական գներով: Նույն կարգով էլ պետք է հատուցի գնորդը պայմանագրային գրաֆիկի համաձայն վաճառքի ներկայացված արտադրանքը գնելուց հրաժարվելու դեպքում: Գյուղացիական տնտեսությունների շահագրգռվածությունը բարձրացնելու նպատակով մթերող ձեռնարկությունները պետք է նախապես կանխավճարի ձնով գյուղատնտեսական մթերք արտադրողներին վճարեն պայմանագրում նշված արտադրանքի արժեքի մի մասը, օրինակ` 30-40 %-ը` վերջնական վճարումների ժամանակ դրանք տվյալ ժամկետում գործող շուկայական գներով վերահաշվարկելու պայմանով: Կանխավճարը հնարավորություն կտա ավելի քիչ դիմելու վարկերի օգնությանը՝ ազատելով վարկերի տոկոսադրույքների վճարումից: Մթերողը նույնպես իր հետաքրքրությունն ունի, քանի որ որոշ ժամանակով սառեցնելով միջոցառումների մի մասը՝ ժամանակին ու որակով հումք ստանալու ակնկալիքներ կունենա: Ներկա փուլում պայմանագրերում կարելի է նախատեսել ապրանքափոխանակման (բարտերային) ձնը, այսինքն` գյուղմթերքը

փոխանակել բեռնատար ն մարդատար ավտոմեքենայի, սարքավորումների, վառելիքի, պահեստամասերի, շինանյութի, պարարտանյութի, համակցված կերերի ն այլնի հետ տվյալ ժամկետում գործող շուկայական գների հարաբերակցությամբ: Ձեռնարկությունների տնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործման առանցքային խնդիրը գների փոխկապակցված համակարգի ստեղծումն է, որը բոլոր օղակների համար կապահովի վերջնական բարձր արդյունք: Ռեսուրսների մեծածախ ն գյուղմթերքների իրացման գները պետք է ունենան համարժեքության սկզբունքը, ն առաջինների փոփոխման ժամանակ գների համակշիռը պահպանելու նպատակով անհրաժեշտ է նպաստել իրացման գների համապատասխան փոփոխությանը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող արտադրամիջոցների գերակշիռ մասը ձեռք է բերվում դրսից, այդ զուգակշռության պահպանման գործընթացում որոշակի միջամտություն պետք է ունենա պետական բյուջեն: ՀՀ-ում գյուղատնտեսական արտադրությունը խիստ մանրացված է, գերիշխում է ձեռքի աշխատանքը, այն ենթակա է բնական տարերքին, այստեղ չի գործում ապահովագրման համակարգը, լիարժեք չեն իրականացվում նյութատեխնիկական ապահովումը ն ագրոտեխնիկական ծառայությունները: Այս համակարգում նկատվում են նան մի շարք այլ թերություններ, որոնք առանց մեծ ծախսերի կարելի է վերացնել: Օրինակ` վերամշակող գործարանները հաճախ կանխիկ չեն վճարում գյուղացիական տնտեսություններին, գնած հումքի դիմաց վճարում են պատրաստի ապրանքով (կոնյակ, օղի, գինի, տարբեր պահածոներ ն այլն), որի իրացումը դժվարությունների հետ է կապված: Կամ գործարանը հումքը գնելուց հետո գյուղացուն վճարում է բավական ցածր գներ: Օրինակ` վերջին տարիներին լոլիկի գնման գինը եղել է մինչն 30, խնձորինը՝ 50, խաղողինը՝ 100 դրամ: Իսկ գյուղացին այլընտրանք չունի: Այդպիսի անցանկալի իրավիճակը վերացնելու նպատակով պետությունը իր ձեռքում եղած տնտեսական լծակներով պետք է միջամտի արտադրության ն իրացման փուլերի տարբեր օղակների տնտեսական փոխհարաբերություններում ստեղծված անցանկալի իրավիճակների վերացմանը: Դեռ ավելին` պետությունը պետք է ֆինանսական օժանդակություն ցույց տա գյուղացիական տնտեսություններին նրանց պարենի ավելցուկները գնելու, սեզոնային գերարտադրությունը մեղմելու համար: Դրա իրացման լավագույն ձնը գյուղատնտեսական արտադրանքների պետական պաշարներ ստեղծելու նպատակով պետական պատվերների ինստիտուտի վերստեղծումն է: Դա ոչ միայն պետական անվտանգության ապահովման (տարերային, տնտեսական, աշխարհաքաղաքական,

սոցիալական աղետների դեպքում) պարտադիր պայմանն է, այլն սոցիալական ապահովության ն ապահովագրության խնդիրների լուծման ուղին: Օրինակ` պետությունը կարող է էժան պարեն գնել ն հետագայում նպաստավորել անապահով սոցիալական խմբերի` դրանով իսկ մեղմացնելով սոցիալական բնեռացումը, պետության նկատմամբ ձնավորված անվստահությունը: Այդ մթերքը պետությունը կարող է թողնել ֆերմերի մոտ ն օգտագործել անհրաժեշտության դեպքում, ինչպես դա անում են շատ երկրներում: Գյուղատնտեսությունում տնտեսական հարաբերությունների պետական կարգավորման հիմնական ուղղություններից մեկը հարկային համակարգի կատարելագործումն է: Սեփականության ն տնտեսավարման բազմաձնության պայմաններում պետությունն այժմ գյուղատնտեսական արտադրությամբ զբաղվող բոլոր տնտեսությունների համար միասնական համակարգ է մշակել ն դրանով աշխատում է հավասար տնտեսական պայմաններ ստեղծել եկամուտների ստացման ու վերաբաշխման ուղղությամբ: Այդ համակարգում գլխավորը հարկային համակարգի կատարելագործումն է: Այսօր խոսքը ոչ այնքան հարկային բեռը թեթնացնելու, որքան այն սահմանելու արդարացիության մասին է: Հարկն այսօր գյուղացու աչքում ունի ֆիսկալ ուղղվածություն ն հարկադրանքի պատկեր: Անհասկանալի է որոշ հարկեր սահմանելու սկզբունքը: Մեր կարծիքով` գյուղացիական տնտեսությունը պետք է վճարի միայն ռեսուրսահարկի (հողի ն կապիտալի) համար` ելնելով հողի տեսական գնահատման բալերից, սահմանելով մեկ բալի գինը: Ներկայումս կիրառվում է հողի հարկ կադաստրային զուտ եկամտի 15 %-ի չափով: Հետագայում, երբ կձնավորվեն կայուն ֆերմերային տնտեսություններ ն կկարգավորվի եկամուտների ու ծախսերի հաշվառման համակարգը, հնարավոր կլինի անցնել շահութահարկի կիրառմանը, ինչպես դա իրականացվում է գյուղատնտեսական պետական ձեռնարկություններում ն առաջարկվում է օգտագործել գյուղացիական տնտեսություններում: Գյուղատնտեսական հարկերի ընդհանուր գումարի 50-60 %-ը պետք է բաժին ընկնի շահութահարկին, 15-20 %-ը` գույքահարկին ն այլ հարկերին: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ արմատապես փոխվում են ագրոհամալիրի արտադրատնտեսական հարաբերությունները, ն դրանց համապատասխան չեն վերանայվել ֆինանսավարկային հարաբերությունները, խիստ կարնորվում են այդ ոլորտում պետական ֆինանսավարկային նոր քաղաքականության մշակման ն իրականացման հարցերը: Կարծում ենք` առաջին հերթին անհրաժեշտ է կատարելագործել գյուղացիական տնտեսությունների վարկավորման ձները, իրականացնել նպատակային, արտոնյալ ն

տարբերակված վարկավորման մեխանիզմներ՝ հաշվի առնելով գյուղատնտեսական ճյուղերի գոտիական առանձնահատկությունները: Պետության կողմից հատկացվող վարկը պետք է լինի նպատակային ն շերտավորված: Գյուղատնտեսական արտադրություն կազմակերպելու համար վարկի տոկոսադրույքը պետք է լինի արտոնյալ, ունենա վերադարձման միջին ժամկետ (ոչ պակաս, քան 2-3 տարի): Գյուղատնտեսության առջն ծառացած արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործման հիմնախնդիրների լուծման գրավականներից մեկը ապահովագրության համակարգի ստեղծումն ու հետագա կատարելագործումն է: Նպատակահարմար է ստեղծել ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր բնույթի կոոպերատիվ ն բաժնետիրական ապահովագրական կազմակերպություններ, որոնց գործունեությունը մեծ օգուտ կբերի Հայաստանի գյուղատնտեսությանը` նկատի ունենալով այստեղ ռիսկի բարձր աստիճանը: Գյուղատնտեսության առջն ծառացած խնդիրների լուծման բնագավառում կարնորվում է իրավական համապարփակ դաշտի ստեղծումը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ընդունել օրենսդրական ն ենթաօրենսդրական այնպիսի ակտեր, որոնք կնպաստեն գյուղում արտադրատնտեսական հարաբերությունների զարգացմանն ու կոոպերացման կարգավորմանը, գյուղացու սեփականատիրական իրավունքների ամրապնդմանը: Այսպիսով` ագրոարդյունաբերական համալիրի արտադրատնտեսական կապերի կարգավորման ձնը պետք է դառնան կոոպերացումն ու պայմանագիրը, իսկ մասնակից կողմերի տնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործումը բարենպաստ պայմաններ կստեղծի դրանց գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը բարձրացնելու ն բնակչությանը պարենով ապահովելու խնդրի լուծումն արագացնելու համար: Անցումային շրջանի դժվարությունները հաղթահարելուց հետո, երբ մեր հանրապետությունում հղկվեն տնտեսական մեխանիզմները, հաստատվեն ազատ շուկայական հարաբերություններ, արտադրության զարգացմանը զուգընթաց առավել արդյունավետ միջտնտեսային կապերի հաստատման ն կոոպերացման կատարելագործման անհրաժեշտություն կառաջանա:

ԹԵՄԱ 9

ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ (ԳՏԱ)

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

9.1. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ ԴԵՐԸ ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՏ առաջընթացը աշխատանքի միջոցների ու առարկաների զարգացման, արտադրության կազմակերպման ու կառավարման կատարելագործման անընդհատ գործընթացն է գիտության, տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի նվաճումների հիման վրա: Այն նան սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման կարնորագույն միջոց է, քանի որ հնարավորություն է ստեղծում նվազեցնելու հասարակական անհրաժեշտ ծախսերը միավոր արտադրանքի արտադրման հաշվով, բարձրացնում է դրա որակը, բարելավում աշխատանքի պայմանները, օգնում շրջակա միջավայրի պահպանման գործին ն, ի վերջո, նպաստում բնակչության բարեկեցության բարձրացմանը: Հնարավորություն է ստեղծվում նան արտադրությունն իրականացնել ինտենսիվ եղանակով, բարձրացնել դրա արդյունավետությունը:

9.2. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ ՁԵՎԵՐՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԵՎ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ԳՏԱ-ն իր զարգացման ընթացքում դրսնորվել է երկու փոխկապակցված ձնով՝ էվոլյուցիոն (աստիճանական) ն հեղափոխական (թռիչքային): էվոլյուցիոն (աստիճանական) զարգացման ձնը բնութագրվում է տեխնիկական միջոցների ն տեխնոլոգիաների ավանդական ձների անընդհատ կատարելագործմամբ ն դրանց կուտակմամբ: Այդպիսի գործընթացը կարող է ապահովել զգալի տնտեսական արդյունք հատկապես զարգացման սկզբնական փուլում: Հեղափոխական (թռիչքային) ձնն առաջանում է տեխնիկական կատարելագործման որոշակի փուլում, երբ ընթանում է դրանց կուտակում, որը ստեղծում է անհրաժեշտ հիմք արտադրողական ուժերի հիմնարար վերափոխումների համար: Այդպիսի պայմաններում գիտատեխնիկական հեղափոխության ազդեցության ներքո կատարվում են արտադրության նյութատեխնիկական բազայի կտրուկ որակական փոփոխություններ: ԳՏԱ-ի այս ձները հիմնվում են գիտության ու տեխնիկայի զարգացման վրա: Դրանք բնութագրվում են նոր էներգետիկ աղբյուրների օգտագործմամբ, էլեկտրոնային տեխնիկայի կիրառմամբ, նոր տեխնոլոգիաների ներդրմամբ, որոնք էլ, իրենց հերթին, ապահովում են ճյուղի արագ զարգացումն գիտատեխնիկական առաջընթացի նոր փուլը:

Հանրապետության տնտեսության` շուկայական հարաբերություններին անցման շրջանում գիտատեխնիկական առաջընթացը որոշակիորեն տուժել է: Սակայն դա ժամանակավոր երնույթ է: Արնմտյան երկրների տնտեսության զարգացման փորձը ցույց է տալիս, որ գիտատեխնիկական առաջընթացի ներգործությունը արտադրողական ուժերի զարգացման վրա ճանապարհ կհարթի նան Հայաստանում:

9.3. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գիտատեխնիկական առաջընթացի հիմնական ուղղություններն են արտադրության մեքենայացումը, քիմիացումը ն էլեկտրիֆիկացումը: Արտադրության մեքենայացումը ձեռքի աշխատանքի դուրս մղումն է, դրա փոխարինումը մեքենաներով: Այս գործընթացի զարգացումն անցել է որոշակի փուլեր՝ հիմնական տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացումից մինչն բոլոր գործընթացների մեքենայացում, այսինքն` համալիր մեքենայացում ն ավտոմատացում: Այն արտադրությունը դարձնում է ավելի կատարելագործված: Արտադրության համալիր մեքենայացումը փոխկապակցված ն իրար լրացնող սարքավորումների, մեքենաների ն ապարատների համակարգի ներդրումն է արտադրական բոլոր տեղամասերում, գործողություններում ն ձներում: Այն բարձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը, նպաստում արտադրության ինտենսիվացմանը, թեթնացնում մարդու ֆիզիկական աշխատանքը: Արտադրության ավտոմատացումը մարդու աշխատանքի լրիվ կամ մասնակի փոխարինումն է տեխնիկական միջոցներով: Արտադրության ավտոմատացումը կատարվում է մասնակիորեն ն համալիր ձնով: Առաջինի դեպքում կատարվում է առանձին գործողությունների ն գործընթացների ավտոմատացում: Երկրորդի դեպքում արտադրության ավտոմատացումն իրականացվում է լրիվ` առանց մարդու մասնակցության: Ներկայումս այս ասպարեզում կիրառվում են տեխնոլոգիական գործընթացների կառավարման ավտոմատացված համակարգեր (ՏԳԿԱՀ): Արտադրության ավտոմատացման տեխնիկակազմակերպական միջոցառումները հնարավորություն են տալիս բավարարել հետնյալ պահանջները. - արտադրության կատարելագործում ն տեխնոլոգիաների անընդհատ կիրառում, - բանվորների աշխատանքային պայմանների ն բնույթի բարելավման անհրաժեշտություն,

տեխնոլոգիական համակարգերի կիրառում, որոնց կառավարումն առանց ավտոմատացման համակարգերի անհնար է դրանցում կատարված գործընթացների արագ ընթացքի կամ բարդությունների պայմաններում, - բարդ արտադրական գործընթացների օպտիմալացում, որը հնարավոր է միայն ավտոմատացման միջոցների ներդրման պայմաններում: Համալիր (կոմպլեքսային) ավտոմատացումը ենթադրում է արտադրության բոլոր հիմնական ն օժանդակ աշխատանքների ավտոմատացում: Այստեղ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների (էՀՄ) կամ համակարգիչների օգտագործմամբ հոսքային գծերի, տեխնիկայի կիրառումը բազմապատիկ բարձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը: Այսպիսի պայմաններում մեծանում է հաշվիչ տեխնիկայի օգտագործման անհրաժեշտությունը: Դրանց օգտագործումը հնարավորություն է տալիս զարգացնել արտադրության համակարգչայնացումը (կոմպյուտերիզացիան): Մեքենայացման մակարդակը գնահատվում է ` » արտադրության մեքենայացման գործակցով, որի մեծությունը չափվում է մեքենաների օգնությամբ արտադրված արտադրանքի ծավալի հարաբերմամբ արտադրանքի ընդհանուր ծավալին, » աշխատանքների մեքենայացման գործակցով, որի մեծությունը չափվում է մեքենաներով կատարված աշխատանքի քանակի հարաբերմամբ այդ արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխատանքի ընդհանուր գումարին: Ներկայումս գիտատեխնիկական առաջընթացի խնդիրն է լուծել արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման խնդիրները: Արտադրության քիմիացումը նախատեսում է արտադրության կատարելագործում քիմիական տեխնոլոգիաների, հումքի, արտադրանքի ներդրման, ընդլայնման հաշվին: Արդյունքում` ինտենսիվացնելով արտադրությունը` հնարավոր է դառնում ստանալ արտադրանքի նոր տեսակներ, բարձրացնել դրանց որակը: Արտադրության քիմիացումը ենթադրում է քիմիական տեխնոլոգիաների իրականացում, պլաստմասսաների օգտագործման ընդլայնում, տեխնոլոգիական գործընթացները բարելավող քիմիական նյութերի օգտագործում ն այլն: Արտադրության քիմիացման առանձնահատկությունն այն է, որ զգալիորեն արագանում են տեխնոլոգիական գործընթացները, հնարա-

վոր է դառնում անընդհատ տեխնոլոգիաների իրականացում, ինչի արդյունքում բարձրանում է արտադրության արդյունավետությունը: Քիմիացման մակարդակի ցուցանիշներն են քիմիացման մեթոդների տեսակարար կշիռը տվյալ արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիայի կառուցվածքում ն քիմիական նյութերի օգտագործման միջոցով արտադրված արտադրանքի տեսակարար կշիռը արտադրված ամբողջ արտադրանքի արժեքի կառուցվածքում: էլեկտրիֆիկացում.էլեկտրիֆիկացիայի հիման վրա կատարվում է արտադրության մեքենայացում, ավտոմատացում, ներդրվում են առաջավոր տեխնոլոգիաներ, ընդլայնվում է էներգիայի նորագույն աղբյուրների օգտագործումը, օրինակ` արնի ճառագայթների, քամու, ջրածնային, բիոլոգիական ն այլընտրանքային էներգիաների օգտագործումը:

9.4. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԳՏԱ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ստեղծում ու կատարելագործում: Միջոցառումների այս խմբի հիմնական ուղիները ներկայացված են ստորն:

- Հացամթերքի արտադրությունում հացի խմորի պատրաստման համար կենսաքիմիայի, մանրէակենսաբանության, ֆիզիկական ն կոլոիդ քիմիայի գիտական նվաճումների օգտագործումը ն նոր տեխնոլոգիաների իրականացման համար ծրագրային ղեկավարման մեքենաների ու սարքավորումների կիրառումը. օրինակ` հացաթխման արդյունաբերությունում կաթի սիճուկի օգտագործումը բարելավում է խմորի պատրաստման գործընթացը, բարձրացնում հացամթերքի որակը: - Հրուշակեղենի արտադրությունում՝ բարակ շերտով զանգվածի ստացում ու նոր տեխնոլոգիաների ներդրում, շաքարի կարամելացված հալվածքի մշակման միջոցով արտադրության կազմակերպում: -Գարեջրի արտադրությունում՝ նոր տեխնոլոգիաներով սարքավորումների կիրառում, տեղական հումքի օգտագործման ընդլայնում: - Սպիրտի ստացման ոլորտում առաջատար տեխնոլոգիայի մշակում ն կիրառում նոր տեխնիկական սարքավորումների օգտագործմամբ (հացահատիկից, շաքարի ճակնդեղից, կարտոֆիլից ասեպտիկ պայմաններում սպիրտի արտադրության զարգացում): - Սննդարդյունաբերության նոր տեխնոլոգիաների իրականացման միջոցառումների շրջանակներում շարքում սննդի խտածոների արտադրության կատարելագործում, սննդամթերքի չորացման ն սառեցման տեխնոլոգիաների կիրառում: Արտադրության համալիր մեքենայացում ն ավտոմատացում.

նվազեցնում կամ վերացնում է ձեռքի աշխատանքը: Հանրապետությունում սննդարդյունաբերության մեջ ձեռքի աշխատանքով զբաղված

է աշխատողների զգալի մասը՝ հացաթխման ոլորտում` մինչն 20, գինու արդյունաբերությունում՝ 15, կաշվի ն մորթու արտադրությունում` 25 %ը ն այլն: Այս ուղղությամբ առաջին հերթին պետք է մեքենայացնել բեռնման ու բեռնաթափման աշխատանքները: Անհրաժեշտ է նան` նոր տեսակի հումքի ն նյութերի օգտագործում. ընդլայնում է » արտադրանքի տեսականին, բարձրացնում արտադրանքի որակը, տնտեսում դժվար հայթայթվող հումքը, բարձրացնում ճյուղի արդյունավետությունը: » Արտադրանքի նոր տեսակների ստեղծում՝: Այն ընդգրկում է` - մանկական ն դիետիկ սննդի արդյունաբերությունը, մայոնեզների արտադրությունը, - ոչ ալկոհոլային խմիչքների արտադրությունում նոր տիպի հյութերի, օշարակների արտադրությունը, - գարեջրի արտադրությունում չպաստերիզացված, բայց երկար պահվող գարեջրի արտադրությունը, - կաթնարդյունաբերությունում 1% յուղայնությամբ սպիտակուցային կաթի արտադրությունը ն այլն: » Հումքի ն պատրաստի արտադրանքի պահպանման ունակության

բարձրացում, նոր տեսակի տարայի ն փաթեթավորման օգտագործում. լայն կիրառում պետք է ստանան արագ, ցածրաստիճան

»

»

սառեցման ն պաղեցման, գազային միջավայրում, ակտիվ օդափոխման պայմաններում հումքի ն պատրաստի արտադրանքի պահպանման եղանակները: Մեծ նշանակություն ունի նան փաթեթավորումը, որը հեշտացնում է պահպանման, տեղափոխման, առաքման գործը:

Անթափոն ն քիչ թափոն ունեցող տեխնոլոգիաների մշակում ն շրջակա միջավայրի պահպանում. այստեղ կարնորվում է հումքի ն երկրորդային ռեսուրսների լրիվ օգտագործումը, որն ունի նան բնապահպանական նշանակություն:

Արտադրության կառավարման ն պլանավորման մեթոդների կատարելագործում, կառավարման ավտոմատացված համակարգերի կիրառում. օրինակ` Երնանի «Նոյան» հյութերի ձեռնարկությունում արտադրությունը լրիվ ավտոմատացված է ն իրականացվում է նախապես մշակված չափորոշիչներով:

9.5. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Գիտության ն տեխնիկայի օգտագործումն արտադրությունում արդյունավետության բարձրացման հզոր լծակ է: Լրացուցիչ արտադրանքի արտադրության 85-90 %-ը զարգացած երկրներում ապահովվում է գիտության ու տեխնիկայի առաջընթացի ներդրման հաշվին: Հանրապետությունում նախատեսվում է ճյուղում նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի իրացման հաշվին ապահովել աշխատանքի արտադրողականության աճ (2/3 մասով) ն զգալիորեն իջեցնել արտադրանքի ինքնարժեքը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը բարելավում է բնական ռեսուրսների` հումքի, նյութերի, վառելիքի օգտագործումը, դրանց օգտագործման բոլոր փուլերում կարգավորում է նյութատարության, մետաղատարության, էներգատարության իջեցման գործընթացը: Հիմնական միջոցների ռացիոնալ օգտագործումը ն տեխնոլոգիայի բարելավումը հնարավորություն կտա անխափան բարելավել արտադրանքի որակը, բարձրացնել դրանց մրցունակությունը շուկայում: Մեծ է ԳՏԱ սոցիալական նշանակությունը աշխատանքի թեթնացման, ծանր ֆիզիկական աշխատանքը մեքենայացվածով փոխարինելու գործում: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ներդրումը զարգանում է համապատասխան շղթայական եղանակով: Այն բաղկացած է«Գիտություն», «Արտադրություն», «Սպառում» օղակներից: «Գիտություն» օղակը բաղկացած է հիմնարար ն կիրառական ուսումնասիրություններից, նախագծահաշվային ու տեխնոլոգիական մշակումներից: Արտադրությունն ունի երկու փուլ՝ ա) նոր արտադրանքի յուրացում, բ) այդ արտադրանքի սեփական զանգվածային արտադրություն` մինչն նորի ի հայտ գալը գիտության օղակում: Սպառումը նույնպես ունի երկու փուլ՝ ա) նոր արտադրանքի վաճառք, բ) նոր արտադրանքի շահագործում: Առաջինի ժամանակ կատարվում է նոր արտադրանքի իրացում: Երկրորդ` շահագործման փուլը վերջնականն է. օգտագործվում է նոր տեխնիկան, պարզաբանվում են դրա թերությունները, որոնց մասին տեղյակ է պահվում գիտությանը` խթանելով գիտության ու արտադրության հետագա զարգացումը: ԳՏԱ արդյունավետությունը ծախսերի ն դրանից ստացված արդյունքի հարաբերությունն է: Արդյունավետության չափանիշը տվյալ ծախսերից արդյունքի մաքսիմալացումն է կամ նշված արդյունքին

հասնելու համար ծախսերի մինիմալացումը միավոր արտադրանքի հաշվով: Գիտատեխնիկական առաջադիմության ծախսերը ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար կատարվածներն են: Տարբերակվում են ԳՏԱ արդյունավետության հետնյալ ձները. - տնտեսական արդյունավետություն. բնութագրվում է ծախսերի ն արդյունքի հարաբերությամբ հանրապետության տնտեսության մակարդակով, - ձեռնարկության արդյունավետություն. բնութագրվում է ծախսերի ն արդյունքի հարաբերությամբ ձեռնարկության մակարդակով (հաճախ արտահայտվում է արտադրության շահութաբերության ցուցանիշով), - լրիվ արդյունավետություն. ընդգրկում է արդյունավետության վերոնշյալ արդյունքները, - համեմատական արդյունավետություն. ցույց է տալիս միայն կատարելագործված գործընթացի համեմատական առավելությունն առանձին տարբերակների համադրման ժամանակ, - բացարձակ արդյունավետություն. բնութագրում է վերջնական տնտեսական արդյունքը տվյալ տարբերակի ծախսերի նկատմամբ` հաշվի առնելով դրանց արդյունավետության մաքսիմալացումը: Անկախ արդյունավետության նշված ցուցանիշներից` դրանց հաշվարկման ժամանակ ընդունված է ուսումնասիրման միատեսակ մեթոդական կարգ՝ - սկզբնական տվյալների հավաքագրում, - տարբերակների համադրելիության ապահովում, - ամենաարդյունավետ տարբերակի որոշում՝ ըստ կատարված ծախսերի մինիմալացման կամ համեմատական արդյունավետության մաքսիմալացման: ԳՏԱ տնտեսական արդյունավետության գնահատման կարնոր հանգամանք է նան ժամանակի գործոնը: Տարբեր միջոցառումներ կարող են իրականացվել տարբեր ժամանակահատվածներում, տալ երկարատն ն կարճատն արդյունքներ: Դա առաջ է բերում ծախսերի ն դրանց տնտեսական արդյունավետության խնդրի լուծման առաջնահերթությունը գնահատելու անհրաժեշտություն: ԳՏԱ-ն գնահատվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանք լինում են մասնավոր ն ընդհանրացնող: Մասնավորները ձեռնարկության արտադրատնտեսական մակարդակը ցույց տվող, տեխնիկատեխնոլոգիական գործունեությունը բնութագրող ցուցանիշներն են: Օրինակ` արտադրության մեքենայացման մակարդակը, տեխնոլոգիական մակարդակը ն այլն:

Ընդհանրացնողները արտադրության տեխնիկատնտեսական ն կազմակերպատեխնիկական մակարդակի ցուցանիշներն են արտադրության մակարդակը, արտադրանքի որակի մակարդակը, աշխատանքի արտադրողականությունը, շահութաբերությունը, զուտ եկամուտը, ինքնարժեքը, նյութական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը: Այս ցուցանիշների միջոցով սննդարդյունաբերության մեջ ձեռնարկության ատեստավորման ժամանակ որոշվում է արտադրության կազմակերպատեխնիկական մակարդակը (ԱԿՏՄ): Այն որոշելիս լուծվում են հետնյալ խնդիրները. - տրվում է ձեռնարկության ընդհանրացնող որակական բնութագիրը ն առաջադիմության կատեգորիան, - լուծվում են ձեռնարկության լիկվիդացման, վերակառուցման ն տեխնիկական վերասարքավորման խնդիրները, - որոշվում են ձեռնարկության դժվարությունները ն ցույց տրվում դրանք հաղթահարելու արդյունավետ ուղիները, - մշակվում են ձեռնարկության զարգացման ն արտադրության կատարելագործման կազմակերպատնտեսական միջոցառումներ, - որոշվում է տվյալ ձեռնարկության արտադրության կազմակերպատեխնիկական մակարդակի գնահատականը: Արդյունքում` ձեռնարկությունները բաժանվում են առաջադիմության երեք կարգի՝ բարձր, առաջին ն երկրորդ: Բարձրը միջազգային մակարդակ ունեցողներն են, առաջինը՝ ճյուղի` միջինից բարձր ցուցանիշ ունեցողները, իսկ երկրորդ կարգին են դասվում ցածր մակարդակ ունեցողները, որոնք պետք է վերակառուցվեն կամ լիկվիդացվեն:

9.6. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԳՏԱ վերջնական նպատակը արտադրության արդյունավետության բարձրացումն է: Այն գնահատվում ն որոշվում է հետնյալ կերպ. - հաշվի են առնվում միջոցառումների դրական ն բացասական արդյունքները սոցիալական, բնապահպանական, տնտեսական ուղղություններով, - կատարվում է տնտեսական համալիր արդյունավետության հաշվարկ ԳՏԱ միջոցառումների իրականացման բոլոր օղակների համար, - կատարվում է կապիտալ ներդրումների արդյունավետության հաշվարկ` տարբերակելով դրանք ըստ բնական ն աշխատանքային ռեսուրսների, տնտեսական ն նորմատիվային օգտագործման եղանակների:

ԳՏԱ միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության հանրագումարն ըստ հաշվարկային տարիների որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Գ Տա Մա Ծա , որտեղ ԳՏա-ն ԳՏԱ միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությունն է հաշվարկային ժամանակահատվածում, Մա-ն՝ ԳՏԱ միջոցառումների արդյունքների արժեքային գնահատականը հաշվարկային ժամանակահատվածում, դրամ, Ծա-ն՝ ԳՏԱ միջոցառումների ծախսերի արժեքային գնահատականը հաշվարկային ժամանակահատվածում, դրամ:

9.7. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԸ ԵՎ ՇՈՒԿԱՆ

Հանրապետության` տնտեսական շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում սպասվելիք ԳՏԱ տեղի չունեցավ: Դեռ ավելին` սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունները սկսեցին քայքայվել: Արդեն մի քանի տարի է, ինչ նոր տեխնիկա հանրապետություն գրեթե չի ներմուծվում: Այդ ուղղությամբ ձեռնարկությունների ցուցանիշների անկման միտումը դեռ շարունակվում է: Անհրաժեշտ է իրականացնել համապատասխան միջոցառումներ, որոնք կնպաստեն՝ - տեխնիկայի օգտագործման մակարդակի բարձրացմանը, - նոր տեխնիկայի միջոցով արտադրանքի թողարկման տեսակարար կշռի ավելացմանը, - թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը, - հումքի, էներգիայի ն մյուս ռեսուրսների օգտագործման տնտեսմանը, - փոքր ու միջին ձեռնարկությունների զարգացմանը, ձեռնարկությունների միջն մրցակցության դերի բարձրացմանը, - սեփականության տարբեր ձների զարգացմանը:

ԹԵՄԱ 10

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԸ ԵՎ ԴՐԱ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

10.1. ՈՐԱԿԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրանքի որակը սպառողական հատկությունների համակցությունն է, որը որոշում է դրա` ըստ նշանակության օգտագործման պիտանիության մակարդակը: Ապրանքի որակը հատկությունների այն ամբողջությունն է, որը պայմանավորում է ապրանքների պիտանիությունը` բավարարելու համար բնակչության պահանջմունքները ներկայումս ն ապագայում` համապատասխան դրա նշանակության, շահագործման ն սպառման որոշակի պայմանների: Որակն ուղղակիորեն կապված է սպառողական արժեքի հետ: Սննդանյութերի որակը բնութագրվում է սպառողական հատկությունների բազմազանությամբ, որը ձնավորվում է սննդամթերքի նկատմամբ մարդկանց տարբեր պահանջմունքներով: Առանց պահանջարկի չկա արտադրություն: Սակայն սպառումն է վերարտադրում պահանջմունք: Սննդանյութերի սպառողական բազմաձնությունը պայմանավորված է հումքի բնույթով: Իսկ սննդամթերքի համար հումք է հանդիսանում հիմնականում գյուղմթերքը, որի հատկությունները ձնավորվում են բազմաթիվ գործոններով: Դրանցից են բուսաբուծության ն անասնաբուծության համակարգերը, նոր տեխնոլոգիան ն տեխնիկական առաջընթացը: Պարենամթերքի որակն ունի հարաբերական բնույթ: Մինչդեռ հստակ է, որ այն պետք է համապատասխանի տվյալ արտադրանքին ներկայացվող պահանջներին: Այսպես, սպիտակուցի քիչ քանակ ունեցող ալյուրը լավորակ հումք է թխվածքաբլիթ արտադրելու համար, սակայն հացի համար այն այդպիսին չէ: Որակի բարձրացումը արտադրության արդյունավետության բարձրացման առաջնահերթ ռեզերվն է: Բացի դրանից` որակը ԳՏԱ ցուցանիշն է` աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսների տնտեսման աղբյուրը: Օրինակ` խաղողի շաքարայնության 1% բարձրացումը պայմանականորեն հանրապետությունում կարող է տնտեսել տարեկան շուրջ 1,5-2 հազ. տոննա շաքար: Մթերքի ցածր որակը ավելացնում է դրա քանակը պահեստներում ն խանութներում ու դառնում հսկայական աշխատանքային, նյութական ռեսուրսների կորուստների պատճառ: Մարդը սննդի հետ ստանում է էներգիա, վիտամիններ, սպիտակուցներ: Վիտամիններով ն միկրոտարրերով սննդի հարստացումը

առաջնահերթ նշանակություն ունի սննդարդյունաբերությունում արտադրանքի որակը բարձրացնելու գործում: Խիստ անհրաժեշտ է նան որոշ դեպքերում սննդի կալորիականության իջեցումը՝ գիրացումը կամ սրտանոթային հիվանդությունները կանխելու համար: Մեծ նշանակություն ունի բուժիչ, դիետիկ, մանկական, մարզիկների, զբոսաշրջիկների համար հատուկ սննդի արտադրությունը: Մարդկանց ժամանակը տնտեսելու համար անհրաժեշտ է դարձել պատրաստելիության բարձր մակարդակի կիսապատրաստուկների, խոհարարական մթերքի արտադրության զարգացումը, որը հեշտացնում է տանը սննդի պատրաստման գործը: Նշված ն շատ այլ սոցիալական հանգամանքներ բերում են տնտեսական արդյունավետության բարձրացման առաջադեմ հանգուցալուծումների ագրարային վերամշակման ոլորտում:

10.2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Արտադրանքի որակի ցուցանիշները դրսնորվում են երեք խմբով՝ սպառողական հատկություններով, որակի որոշման մեթոդներով, որակի բովանդակությամբ: Սպառողական հատկություններով որակի բնութագրման ժամանակ առանձնացվում են՝ ա) սոցիալական նշանակության ցուցանիշները. արտադրանքը բնութագրվում է այդ արտադրանքի նկատմամբ սպառողների կոնկրետ խմբի (օրինակ` բանվորների, ծառայողների) պահանջմունքներին արտադրանքի համապատասխանությամբ, բ) գործառնական (ֆունկցիոնալ) ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են արտադրանքի համապատասխանությունը նպատակային նշանակությանը (օրինակ` կալորիականությունը, սննդարարությունը ն այլն), գ) պահպանվող հատկությունների ցուցանիշները. բնութագրում են մթերքի պահպանվող հատկություններն օգտագործման, տեղափոխման ն պահեստավորման ժամանակ, դ) գեղագիտական (էսթետիկական) ցուցանիշները. բնութագրում են արտադրանքը ապրանքային ցայտուն տեսքով, արտահայտականությամբ, ձնավորման մանրակրկիտությամբ ն այլն, ե) էրգոնոմիկական ցուցանիշները. արտադրանքի բնութագրումը կատարվում է ֆիզիոլոգիական ն հոգեբանական գործոններով (օրինակ` հաճույքով գնվում են ցայտուն գույներով ձնավորված ապրանքները),

զ) անվտանգության ցուցանիշները, որոնք բնութագրվում են պեստիցիտների, ծանր մետաղների պարունակությամբ. յուրաքանչյուր մարդ պետք է համոզված լինի, որ ապրանքը կամ մթերքն անվտանգ է: Որոշման մեթոդներով որակի բնութագրման ժամանակ օգտագործվում են ֆիզիկաքիմիական ն զգայաբանական մեթոդները: - Ֆիզիկաքիմիական մեթոդը բնութագրում է մթերքի որակն ըստ դրա կազմի: Չափիչ տեխնիկական ապարատներով, հատուկ լաբորատորիաներում որոշվում է, օրինակ, սպիրտի, շաքարի, սպիտակուցի, ճարպի պարունակությունը, աղտոտվածությունը ն այլն: - Զգայաբանականը մթերքի գնահատումն է ըստ համի, գույնի, հոտի, ձնի, ֆիզիկական վիճակի: Այս մեթոդը մարդու զգայական ապարատի, տեսողության, լսողության, հոտառության, համտեսի վրա է հիմնված: Որոշվում է բալերով, ն շատ դեպքում որոշման ճշտությունը կախված է համտեսողի որակավորումից: Որակի բովանդակությամբ պայմանավորված ցուցանիշները լինում են առանձին, համալիր ն ընդհանրացնող: - Առանձինը բնութագրում է արտադրանքի որնէ հատկությունը: Օրինակ` օղու մեջ` սպիրտի, կարամելի մեջ` շաքարի, կաթի մեջ` յուղի քանակը: - Համալիրը միավորում է արտադրանքի մի քանի կարնոր հատկություն: Գնահատումը կատարվում է բալերով: Գնահատվում են տարբեր հատկություններ: Հատկություններին տրվում են գործակիցներ, ն բալերը, բազմապատկվելով գործակիցներով, գումարվում են ն տալիս որակի համալիր գնահատականը: - Ընդհանրացնող ցուցանիշները բնութագրում են արտադրանքի որակի մակարդակը` անկախ դրա տեսակից ն նշանակությունից: Դրանք օգտագործվում են ճյուղի վերլուծության, պլանավորման նպատակներով: Օրինակ` բարձրորակ արտադրանքի արտադրության ն ձեռնարկության տնտեսական բարձր արդյունավետության մակարդակը սննդարդյունաբերությունում բնութագրում է տվյալ ճյուղի տնտեսական բազմաթիվ դրական հատկություններ (բարձրորակ արտադրանք, օպտիմալ կալորիականություն, փաթեթավորման լավ վիճակ, մեծ պահանջարկ, բարձր հեղինակություն ն այլն):

10.3. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Հանրապետությունում արտադրվող պարենամթերքի որակը պայմանավորվում է հետնյալ գործոններով. ա) գյուղատնտեսությունում արտադրված հումքի որակով: Այն շատ դեպքերում չի համապատասխանում վերամշակող արդյունաբերության պահանջներին: Օրինակ` ալրաղացները բավարար չափով չեն ստանում կարծր սորտերի հացահատիկ: Բանջարեղենի, պտղի որակը միշտ չէ, որ համապատասխանում է պահածոների արդյունաբերության պահանջներին: Խաղողի ցածր որակը հանգեցնում է ցածրորակ գինիների արտադրության: Կաթի աղտոտվածության ն բարձր թթվայնության պատճառով բարձրորակ կաթնամթերք պատրաստելը դժվար լուծելի խնդիր է դառնում ն այլն: բ) ճյուղում կիրառվող սարքավորումների ն տեխնոլոգիայի վիճակով: Սննդարդյունաբերությունում հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի կառուցվածքում մեծ է ֆիզիկական ու բարոյական մաշվածությամբ սարքավորումների տեսակարար կշիռը: Սարքավորումների միայն 15-20 %-ն է օժտված որակի բարձր գնահատականով: գ) Ենթակառուցվածքների վիճակով: Ցածր է պահեստարաններով, սառնարաններով, տարային տնտեսություններով ապահովվածության մակարդակը: Հետնաբար` որակի բարձրացման հիմնական միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն հումքի որակի բարձրացմանը, սննդարդյունաբերության ԳՏԱ-ի ն ենթակառուցվածքների ու մնացած օղակների կատարելագործմանը: Դրանցից անհրաժեշտ է առանձնացնել՝ » գյուղատնտեսական արտադրության վարման` գիտականորեն հիմնավորված համակարգերի պահանջների պահպանումը, ճիշտ տեղաբաշխումն ու մասնագիտացման խորացումը. » սննդարդյունաբերության մեջ գիտատեխնիկական առաջադիմության ապահովումը ն տեխնոլոգիական զարգացումը: Նոր տեխնիկայի ստեղծումն ու զարգացումը կախված է այդ ասպարեզում իրականացվող առաջընթացից, համալիր մեքենայացումից, ավտոմատացումից, իսկ նոր տեխնոլոգիաների մշակումը` քիմիական ն կենսաբանական գիտությունների զարգացումից: Նոր տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս արտադրել կենսաբանորեն բարձրարժեք մթերք` հարստացված սպիտակուցներով, վիտամիններով, միկրոտարրերով, օգտագործել ոչ ավանդական հումք, արտադրել շուտ պատրաստվող սնունդ (մակարոնեղեն ն ձավար, որոնք եփելու կարիք չեն զգում), պատրաստել մանկական սննդախառնուրդներ: Օգտագործվում են շուտ սառեցման տեխնո153

լոգիաներ, որոնք պահպանում են մթերքի սկզբնական կառուցվածքը, համը ն այլն. » մթերքի հիգիենիկ վիճակի բարելավման, պեստիցիդների, միկրոտոքսինների, ծանր մետաղների, նիտրատների պակասեցման ուղղությամբ աշխատանքները. » ենթակառուցվածքների կատարելագործումը: ճյուղում արտադրանքի որակի բարձրացման գործոնները բերված են գծապատկեր 12-ում:

Արտադրանքի որակը

Տնտեսական ն բարոյական խրախուսումը

Աշխատանքի առաջավոր ձների տարածում

Աշխատանքային փուլերի կազմակերպման կատարելագործում

Աշխատանքի բաժանման ն կոոպերացման կատարելագործում

Աշխատանքի գիտական կազմակերպումը ն որակի բարձրացումը

Աշխատանքի նորմավորման կատարելագործում

Հսկողության մեթոդների ն գների կատարելագործում

Արտադրանքի սննդային արժեքների բարձրացում

Սարքավորումների կատարելագործում

Տեխնիկական առաջընթացը

Տեխնիկական գործընթացների կատարելագործում

Հումքի ստանդարտացում` հաշվարկված սննդարդյունաբերության պահանջներով

Հումքի որակի բարձրացման համար նյութական խրախուսում

Հումքի որակի բարձրացման ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիր

Հումքի որակի բարելավումը

Գծ. 12. Սննդի արդյունաբերության մեջ արտադրանքի որակի բարձրացման գործոններն ու ուղիները:

10.4. ՈՐԱԿԻ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Որպես կանոն` որակի բարձրացումը պետք է նպաստի շահույթի ավելացմանը: Տարեկան տնտեսական արդյունքը որակի բարելավումից որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ,

որտեղ Ý -ն տարեկան տնտեսական արդյունքն է որակի բարելավումից, /Ո-ն` շահույթի աճը որակի բարելավումից, դրամ, ԷԻ-ն՝ արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը, 0,16, Ê-ն՝ միջոցառումների իրականացման համար կատարված տեսակարար կապիտալ ներդրումները, Ճ-ն՝ բարձրորակ արտադրանքի ծավալը բնեղեն միավորումներով: Սակայն որակի բարձրացումն ունի ավելի մեծ սոցիալական նշանակություն, քանի որ դրականորեն է ազդում առողջության ն աշխատունակության վրա: Հետնաբար` որակի արդյունավետությունը միշտ չէ, որ կարելի է որոշել ուղղակի հաշվարկներով ն արտահայտել դրամներով:

10.5. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ ԵՎ ՇՈՒԿԱՆ

Որակի պահպանման ն կարգավորման գործում մեծ դեր են կատարում ստանդարտացումն ու ատեստավորումը (սերտիֆիկացումը): Ստանդարտացումը սահմանված նորմերի, կանոնների ն պահանջների համակարգն է ստանդարտացվող օբյեկտի նկատմամբ: Ստանդարտում ամրագրված որակի ցուցանիշները համապատասխանում են գիտության, տեխնիկայի ն սպառողների պահանջներին: Ստանդարտով նորմավորված որակի ցուցանիշները պարենամթերքի նկատմամբ երաշխավորում են սննդային արժեքը, դրա համային, ֆիզիկական հատկությունները, թարմությունը ն անվտանգությունը: Ստանդարտը չպահպանելն օրենքով պատժվում է: Ստանդարտին չհամապատասխանող ապրանքի արտադրանքը ձեռնարկության պլանում չի հաշվարկվում, իսկ ստացված եկամուտը կարող է բռնագանձվել: Հանրապետությունում գործում է Ստանդարտի պահպանման պետական գործակալություն, որը համապատասխան կազմակերպությունների հետ հաստատում ու վերանայում է ստանդարտները, մշակում ստանդարտացման համալիր ծրագիր` ՍՀԾ` նախատեսելով հումքի ն նյութերի համապատասխան որակ, առաջատար տեխնոլոգիայի կիրառում, չափող տեխնիկայի ապահովում: ՍՀԾ-ն գործում է մեր հանրապետությունում հացամթերքի արտադրության, ոչ ալկոհոլային խմիչքի, պտուղ-բանջարեղենի, մսի պահածոների, կաթնամթեր-

քի, գինու, կաշվի արտադրության ն այլ ոլորտներում: Սակայն դա դեռ բավարար չէ: Ստանդարտը որակի կառավարման միջոց է: Որակի կառավարման համակարգը կարգավորվում է շուկայական հարաբերություններով ն պետական համապատասխան մարմինների միջոցով: Սակայն այս հարցում մեծ դեր ունեն կատարելու սպառողների միություններն ու ընկերությունները. վերջիններս ուսումնասիրում են տվյալ մթերքի որակի մասին հասարակական կարծիքը ն մշակում առաջարկություններ որակի բարձրացման ուղղությամբ, ապա դրանք ներկայացնում որակի կառավարման պետական մարմիններին ն արտադրող ձեռնարկություններին: Սպառողը պետք է համոզված լինի, որ սննդանյութերը, դեղորայքը, կոսմետիկան չեն վնասելու առողջությանը, որ կան օրենքներ սպառողի իրավունքները պաշտպանելու համար, որոնք նյութական ն իրավական պատասխանատվության կենթարկեն ձեռնարկությանը, որն անորակ ապրանք է թողարկել ու թունավորումների կամ այլ վնասի պատճառ դարձել: Խոշոր միավորումներին, ագրոկոմբինատներին, ֆիրմաներին իրավունք է տրված մշակելու ն հաստատելու տեխնիկական փաստաթղթեր կոնկրետ մթերքի որակի ուղղությամբ: Սակայն դրանցով նախատեսված պահանջները պետք է ցածր չլինեն պետական ստանդարտից: Բացի պետական վերահսկողությունից` որակը կարող են վերահսկել ճյուղային ն տեխնիկական հսկող մարմինները հատուկ ինսպեկցիաների միջոցով: Տեխնիկական հսկողությունը ներառում է հաշվառումը, անորակ արտադրանքի համար նախազգուշացումը, դրանց վերացմանն ուղղված միջոցառումների մշակումը: Տեխնիկական վերհսկման բաժինները (ՏՎԲ) կատարում են ձեռնարկությունում արտադրված ապրանքների տեխնիկական վերահսկում: Այստեղ գործում են անձնական կնիքները, որոնք վերահսկման այդ մեթոդը դարձնում են ավելի արդյունավետ: Մեր կարծիքով` բարձրորակ մթերք արտադրող ձեռնարկությունների աշխատանքը գնահատում է շուկան: Այսինքն՝ հումքի,

իրացվող ապրանքի ն այլնի որակի վերահսկման կարգավորումը հիմնականում պատկանում է շուկային, կատարվում է շուկայում գործող տնտեսական մեխանիզմների միջոցով:

Հայաստանի Հանրապետության ստանդարտացման ն սերտիֆիկացման համակարգը պետք է համաձայնեցվի միջազգային, ազգային, տարածաշրջանային համակարգերի հետ ն ապահովի՝ - նյութատեխնիկական ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման տնտեսում ն արտադրական ցուցանիշների բարելավում, - տեխնիկական խոչընդոտների վերացում արտադրության ն վաճառքի մեջ, ապրանքի մրցունակության ապահովում շուկայում,

աշխատանքի բաժանման միջազգային գործընթացին ակտիվ մասնակցություն, - սոցիալ-տնտեսական խոշոր ծրագրերի համար նորմատիվատեխնիկական բազայի ստեղծում, - երկրի տնտեսական պաշտպանություն ն շրջակա միջավայրի բարելավում: Ստանդարտները պետք է ապահովեն երկու պահանջ՝ ա) չպետք է արգելեն գիտության ու տեխնիկայի առաջընթացը, բ) պետք է ունենան անփոփոխ պահանջներ որոշակի ժամանակահատվածի համար, հատկապես` հիմնարար տեխնիկական ստանդարտների համար: Ստանդարտացումը հիմնվում է մի շարք սկզբունքների վրա: Դրանք են` ա) կրկնություն. այն որոշում է օբյեկտների շրջանակը, որոնց համար ընդունելի է իրերի, գործընթացների, հարաբերությունների կրկնությունը ժամանակի կամ տարածության մեջ. բ) տարբերակայնություն. ապահովում է ստանդարտ տարրերի նվազագույն, ռացիոնալ տարատեսակներ, որոնք մտնում են ստանդարտացվող օբյեկտի մեջ. գ) համակարգվածություն. որոշում է ստանդարտը` որպես համակարգի տարր, երբ այդ տարրերը կապված են միմյանց հետ կոնկրետ օբյեկտի ներքին բնույթով (օրինակ` գրիչն ու միջուկը). դ) փոխադարձ փոխարինելիություն. նախատեսում է տարբեր վայրերում ն ժամանակներում պատրաստված միատեսակ մասերի փոխարինելիություն: Ստանդարտացման ժամանակ կազմվում են նորմատիվային փաստաթղթեր: Դրանք բաժանվում են հետնյալ խմբերի. - պետական ստանդարտներ, - ճյուղային ստանդարտներ, - տեխնիկական պայմաններ, - միավորումների, ֆիրմաների, ընկերությունների, խոշոր ձեռնարկությունների ստանդարտներ: Ստանդարտացվող օբյեկտի առանձնահատկությունների հետ կապված` դրանք կարող են լինել` - հիմնարար ստանդարտներ, - գործընթացների ստանդարտներ, - արտադրության ն ծառայության ստանդարտներ, - վերահսկման, փորձարկման, չափման, վերլուծության մեթոդների ստանդարտներ: Արտադրանքի սերտիֆիկացումը (ատեստավորումը) թույլ է տալիս գնման ժամանակ ստուգել ապրանքի համապատասխանությունը

ստանդարտի պահանջներին, հաստատել, որ ապրանքը փորձարկված ն ստուգված է օբյեկտիվորեն: Սերտիֆիկացումը միջազգային հասկացություն է, մշակվել է ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության կողմից: Այն երրորդ կողմի գնահատական է, որն անհրաժեշտ է ապացուցելու համար, որ ապրանքը, ծառայությունը համապատասխանում է կամ չի համապատասխանում ստանդարտին կամ նորմա-տիվային փաստաթղթին: Այն կատարում է վերահսկում ի շահ սպառողի ն ստուգում արտադրանքը բնութագրող յուրաքանչյուր ցուցանիշ: Հետնաբար` սերտիֆիկացումը նույնպես, ինչպես ստանդարտացումը, որակը բնութագրող ու վերահսկող արդյունավետ կառավարման միջոց է: Այն օգտագործվում է պետական ն ոչ պետական մարմինների կողմից: Պետությունը վերահսկում է որակի ապահովումը, սպառողի հետաքրքրությունը, սպառողի առողջության պահպանումը, շրջակա միջավայրի պահպանումը, արտադրության ազգային հետաքրքրությունները, պաշտպանում խարդախներից, գովազդային կեղծիքներից ն տեղեկատվության անճշտություններից: Դա հնարավորություն է տալիս պաշտպանել սեփական շուկան անորակ ն ստանդարտին չհամապատասխանող ապրանքներից: Սերտիֆիկացման աշխատանքները հիմնված են հետնյալ սկզբունքների վրա. - չափանիշների ընտրություն, որոնցով կարելի է որոշել` ապրանքը համապատասխանու±մ է սպառողի հետաքրքրություններին, ներմուծող երկրի օրենքներին, արտադրողի հնարավորություններին թե ոչ, - սերտիֆիկացման համակարգի ընտրություն, որը կախված է սերտիֆիկացնող մարմնի հեղինակությունից, որովհետն վերջինս պետք է ապահովի անաչառություն, իրազեկություն ն վստահելիություն, սերտիֆիկացման աշխատանքների իրականացման արդյունքների անկախություն. սերտիֆիկացված արտադրանքը պետք է ունենա մասնավոր նշան, պիտակ, դրոշմ, կից փաստաթուղթ` հավաստագիր (սերտիֆիկատ-ատեստատ): Սերտիֆիկացումը լինում է՝ պարտադիր ստուգման ձնով, որը ստուգում է արտադրանքի որակը բնապահպանության ն սպառողների անվտանգության հարցերը կարգավորելու նպատակով ն ոչ պարտադիր` ֆակուլտատիվ, որը վերահսկում է այնպիսի ցուցանիշներ, որոնք բարձրացնում վստահությունը սպառողի ն առաքողի միջն, բարձրացնում են ապրանքի մրցունակությունը: Զարգացած երկրներում որակի կառավարման ն սպառողների իրավունքների պաշտպանության հարցերը կարգավորվում են պետության

կողմից սահմանված օրենքներով: ՀՀ-ում այդ ուղղությամբ կատարվում են առաջին քայլերը: Ընդունված են հետնյալ օրենքները՝ «Ստանդարտացման մասին», «Սպառողների իրավունքների պաշտպանության մասին», «Արտադրանքի ն ծառայությունների սերտիֆիկացման մասին», «Չափման միասնության ապահովման մասին»:

ԹԵՄԱ 11

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄԸ,

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ, ԿՈՈՊԵՐԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿՈՄԲԻՆԱՑՈՒՄԸ,

ԴՐԱՆՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

11.1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄ

11.1.1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ

Արտադրության համակենտրոնացումը խոշորացման գործընթացն է, այսինքն՝ արտադրամիջոցների, աշխատանքային ուժի ն արտադրանքի արտադրության միավորումը: Արտադրության խոշորացումը հասարակական արտադրողական ուժերի զարգացման կարնորագույն օրինաչափություններից մեկն է: Այն իրագործվում է տեխնիկական ն տնտեսական ցուցանիշների բարելավմանը համընթաց: Ձեռնարկության չափերը բնութագրվում են աշխատողների թվաքանակով, հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի մեծությամբ, թողարկող արտադրանքի ծավալով: Սակայն համակենտրոնացումը չի կարելի գնահատել մեկ ցուցանիշով: Այն պետք է գնահատել ցուցանիշների համակարգով: Դրանք լինում են բնեղեն ն արժեքային ցուցանիշներ (բնեղենը՝ կգ, ցենտներ, տոննա, պայմանական տուփ, դեկալիտր ն այլն, արժեքայինը՝ դրամ, դոլար ն այլն): Ավելի հաճախ կիրառվում են արժեքային ցուցանիշները: Համակենտրոնացումն իրականացվում է տարբեր կերպ՝ » ագրեգատային ձնով. իրականացվում է առանձին ագրեգատների հզորության մեծացման կամ ճյուղի մեքենայական պարկում այդ ագրեգատների տեսակարար կշռի ավելացման միջոցով: Այստեղ արտադրանքի արտադրության հոսքային գծի արտադրողականությունը մի դեպքում կարող է ավելանալ (324 հազ. շիշ ժամում), իսկ մյուս դեպքում հոսքային գծերի քանակը զգալիորեն ավելանում է (տվյալ դեպքում` 8 անգամ): » Արտադրության տեխնոլոգիական ձնով. իրականացվում է արտադրության ավելացում հիմնական ն օժանդակ արտադրության առանձին արտադրամասերի խոշորացման հաշվին: Սա կատարվում է էքստենսիվ (տեղակայվում են առկա մեքենաների մակնիշներով մեքենաներ) ն ինտենսիվ եղանակներով (ցածր արտադրողականությամբ մեքենաները փոխարինվում են բարձր արտադրողականություն ունեցող մեքենաներով):

»

Գործարանային ձնով. հանդես է գալիս նոր ձեռնարկությունների ստեղծման կամ հնի վերակառուցման ու վերասարքավորման միջոցով: » Կազմակերպատնտեսական ձնով. իրականացվում է ագրոարդյունաբերական միավորումների, արտադրագիտական կազմակերպությունների, ֆիրմաների ստեղծմամբ: » Տարածքային ձնով. համակենտրոնացումն ի հայտ է գալիս մեկ մասնագիտացված արտադրանքի ուղղությամբ (աղի, ջերմուկի, պահածոների ն այլն): Սննդարդյունաբերությունում համակենտրոնացման մակարդակը բնութագրում են հետնյալ ցուցանիշները. - մեկ ձեռնարկության հաշվով արտադրանքի ծավալը (միջին հզորությունը), - ինտենսիվ հիմքերով գործող խոշոր ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռը ձեռնարկությունների ընդհանուր թվի մեջ, - ինտենսիվ հիմքերով գործող խոշոր ձեռնարկությունների արտադրանքի տեսակարար կշիռն ընդամենը թողարկվող արտադրանքի կառուցվածքում, - ինտենսիվ հիմքերով գործող ձեռնարկությունների հզորությունների գումարի տեսակարար կշիռն ամբողջ հզորությունների կառուցվածքում, - խոշոր ձեռնարկությունների հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի տեսակարար կշիռը ճյուղի հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքում, - ինտենսիվ հիմքերով գործող ձեռնարկությունների աշխատուժի տեսակարար կշիռը ճյուղի աշխատուժի կառուցվածքում, - խոշոր ձեռնարկությունների կողմից օգտագործված էլեկտրաէներգիայի տեսակարար կշիռը ճյուղի օգտագործված ողջ էլեկտրաէներգիայի կառուցվածքում:

11.1.2. ԽՈՇՈՐ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Փոքր ն միջին ձեռնարկությունների համեմատությամբ խոշոր ձեռնարկություններին բնորոշ են մի շարք առավելություններ` ա) դրանցում ստեղծվում է հնարավորություն աշխատանքի առավել կատարելագործված միջոցների (նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի) օգտագործման համար, բ) կապիտալ ներդրումների տեսակարար կշիռը (ոչ արտադրական նպատակների համար) ընդհանուր կապիտալ ներդրումների կառուցվածքում համեմատաբար փոքր է,

գ) նպատակահարմարության դեպքում հնարավոր է դառնում աշխատողներին ու տեխնիկան տեղափոխել մի տեղից մյուսը, դ) թափոնների օգտագործման հնարավորությունները մեծ են, կարելի է ստեղծել օժանդակ արտադրամասեր դրանց վերամշակման համար, ե) հնարավորություն ունեն կազմակերպել աշխատանքը միջազգային ստանդարտներին համապատասխան, զ կարող են լուծել սոցիալական շատ խնդիրներ՝ կառուցել բնակելի տներ, առողջապահական, կուլտուր-կենցաղային օբյեկտներ: Համակենտրոնացումը, սակայն, ունի իր սահմանը, քանի որ ունի նան բացասական կողմեր` - երկարում է շինարարության նորմատիվային ժամկետը, - մեծանում են միավորի հաշվով տրանսպորտային (հումքի ձեռքբերման ն պատրաստի ապրանքի առաքման համար) ծախսերը, - դժվարանում է նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ընկալման ճկունությունը ն այլն:

11.1.3. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԵՐԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Դրանք լինում են տնտեսական, ճյուղային ն ներճյուղային: Տնտեսական գործոններն են տեխնիկական առաջընթացն ընդհանուր տնտեսությունում (էլեկտրիֆիկացման, քիմիացման, մեքենայացման ասպարեզում) ն տնտեսության մյուս ճյուղերում (տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի զարգացման նպատակով), որտեղ արտադրվում են սննդարդյունաբերական հիմնական միջոցներն ն աշխատանքի առարկաները: ճյուղային գործոնը ճյուղի զարգացումն է գյուղատնտեսական արտադրության մեջ: Այն խթանում է սննդարդյունաբերության տվյալ ճյուղի զարգացումը: Օրինակ` Հայաստանում գինեգործության զարգացումը խաղողագործության զարգացման հետնանք է: Ներճյուղային այն գործոններն են, որոնք կապված են հումքի առանձնահատկության հետ: Օրինակ` խաղողը պետք է վերամշակել բերքահավաքից հետո 4 ժամվա ընթացքում, տոմատը երկար պահել չի կարելի, երկար պահելուց բարձրանում է կաթի թթվայնությունը ն այլն:

11.1.4. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՊՏԻՄԱԼ ՉԱՓԵՐԻ

ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձեռնարկության չափերը կախված են ստույգ պայմաններից, շուկայի պահանջարկից ու առաջարկից: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունների չափերի որոշման մեթոդաբանությունը հիմնվում է հզորության ն ծախսերի միջն քանակական փոխադարձ կապերի

որոշման վրա: Ծախսերը` կախված ձեռնարկության հզորությունից, լինում են տարբեր. ա) մեկ միավոր արտադրանքի հաշվով ձեռնարկությունների տարբեր չափերի դեպքում մնում են անփոփոխ, բ) մեկ միավոր արտադրանքի հաշվով ձեռնարկության մեծացման դեպքում փոքրանում են, գ) մեկ միավոր արտադրանքի հաշվով ձեռնարկության մեծացման դեպքում մեծանում են: Օրինակ` տրանսպորտային ծախսերը ն այլն: Սննդարդյունաբերության մեջ ձեռնարկության օպտիմալ չափ է համարվում այն մեծությունը, որն ապահովում է նվազագույն ընդհանուր ծախսեր միավոր արտադրանքի հաշվով (տեղաբաշխման, տարածքում հումքի տեղափոխման, ձեռնարկության կառուցման, մթերքի արտադրության ն սպառողին առաքման համար): Նվազագույն ընդհանուր ծախսերը (Ծն) հաշվարկվում են հետնյալ բանաձնով. Ծն Տհ Ի Գն Կն Տպա - նվազագույնի , որտեղ Տհ-ն ն Տպա-ն հումքի ն պատրաստի արտադրանքի տրանսպորտային ծախսերն են, ի–ն` արտադրական ծախսերն առանց տրանսպորտայինի, Գն–ն` կապիտալ ներդրումների արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը (0,16), Կն-ն` ձեռնարկության կառուցման կապիտալ ներդրումները: Այսինքն` օպտիմալ չափը ձեռնարկության համար այն է, երբ ընդհանուր ծախսերը ամենացածրն են միավոր արտադրանքի հաշվով: Շուկայական հարաբերությունների ներկա պայմաններում հանրապետությունում անհրաժեշտ է զուգակցել խոշոր, միջին ն մանր ձեռնարկությունների գործունեությունը: Գյուղացիական տնտեսությունների հնարավորություններն առայժմ նպաստում են մանր ն միջին հզորությունների ձեռնարկությունների զարգացմանը: Սակայն համակենտրոնացման օրինաչափությունների օբյեկտիվ գործընթացը հեռանկարում ստեղծելու է խոշոր ձեռնարկություններ կամ նոր ուժ է տալու գործող հզոր ձեռնարկություններին: Խոշոր, միջին ն փոքր վերամշակող ձեռնարկությունների զարգացումն անհրաժեշտ է զուգակցել համապատասխան հզորություններով:

11.2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄ

11.2.1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՄԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ

Մասնագիտացումը արտադրության կազմակերպման ձնն է, որը պայմանավորված է աշխատանքի բաժանմամբ ն ճյուղային կառուցվածքի փոփոխմամբ հանրապետության, մարզի, մարզային տարածք163

ների, ֆիրմայի, ձեռնարկության մակարդակով: Այն իրականացվում է տարբեր տնտեսական ճյուղերի (արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի ն այլնի) միջն: - տնտեսական ճյուղերում, արդյունաբերությունում, ինչպես նան մեքենաշինության, սննդարդյունաբերության, թեթն արդյունաբերության մեջ, - սննդարդյունաբերական ճյուղերում (շաքարի, հրուշակեղենի, հացաթխման, գինու, պահածոնների արտադրության մեջ), - սննդարդյունաբերության յուրաքանչյուր ենթաճյուղում` ըստ առանձին արտադրատեսակի, - սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունում` ըստ արտադրամասերի մասնագիտացման: Մասնագիտացված արտադրությունն ունի ընդհանուր յուրահատկություններ՝ արտադրանքի միատարրություն, տեխնոլոգիական գործընթացների ընդհանրություն, յուրահատուկ մեքենաներ ն խիստ մասնագիտացված կադրեր: Սննդարդյունաբերությունում մասնագիտացումն իրականացվում է երեք հիմնական ուղղությամբ` միատարր արտադրանքի արտադրության կամ առարկայական, արտադրանքի որոշակի մասի արտադրության կամ տարադետալային ն արտադրանքի պատրաստման համար առանձին տեխնոլոգիական տարրերի կատարման կամ փուլային, տեխնոլոգիական: Գոյություն ունի նան ճյուղային ու տարածքային մասնագիտացման ուղղություն, որը կախված է գյուղատնտեսական հումքի արտադրությունից, բնակլիմայական առանձնահատկություններից:

11.2.2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՄԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Մասնագիտացումը որոշվում է ցուցանիշների համակարգով: Այդ ցուցանիշներից են` ա) մասնագիտացված արտադրանքի տեսակարար կշիռը ճյուղի ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում, %. Ycn

100, 8օ

որտեղ Ycn-ը մասնագիտացված ճյուղի տեսակարար կշիռն է, %, 86-ն՝ մասնագիտացված ճյուղի արտադրանքի ծավալը, դրամ, 8օ-ն՝ տնտեսական ճյուղում արտադրված արտադրանքի ընդհանուր ծավալը, դրամ: բ) Հիմնական մթերքի տեսակարար կշիռը ճյուղում արտադրված համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալում, 8օ.

8nք 100, 8օ

Yօ

որտեղ 8nք-ն հիմնական մթերքի արտադրության ծավալն է, դրամ:

11.2.3. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ճՅՈՒՂԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մասնագիտացման արդյունավետության հիմնական ցուցանիշներն են՝

» » »

արտադրանքի ինքնարժեքի մեծությունը, տրանսպորտային ծախսերի մեծությունը, մասնագիտացման համար կապիտալ ներդրումների ետգնման ժամկետը կամ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գործակիցը: Սննդարդյունաբերությունում գործում են արդեն մասնագիտացված բազմաթիվ ճյուղեր՝ հացաթխման, գինեգործության, պահածոների, հրուշակեղենի, աղի, հանքային ջրերի, ծխախոտի ն այլն: Նպատակահարմար մասնագիտացման արդյունավետության որոշման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մասնագիտացմանը նպաստող ն խոչընդոտող գործոնները: Օրինակ` տրանսպորտային ծախսերի նվազումը միավորի հաշվով դրական երնույթ է: Արտադրության մասնագիտացման տնտեսական արդյունավետությունը, որտեղ կապիտալ ներդրումներ հարկավոր չեն, որոշվում է հետնյալ բանաձնով. [( 1

1) ( 2

2 )]

2,

որտեղ Ý-ն արտադրության մասնագիտացումից տարեկան պայմանական տնտեսումն է, դրամ, Շ1-ը, Շ2-ը՝ միավոր արտադրանքի լրիվ գործարանային ինքնարժեքը մինչն մասնագիտացումը ն դրանից հետո, դրամ, 11-ը, 12-ը՝ միավոր արտադրանքի հաշվով սպառողին պատրաստի արտադրանքի առաքման ծախսերը մինչն մասնագիտացումը ն հետո, դրամ, 82-ը՝ մասնագիտացումից հետո տարեկան արտադրանքի թողարկումը բնեղեն արտահայտությամբ: Արտադրության մասնագիտացման արդյունավետությունը, որտեղ պահանջվում են կապիտալ ներդրումներ, որոշվում է բերված ծախսերի բանաձնով՝

[(

) (

)]

,

որտեղ Ê1-ը ն Ê2 -ը մասնագիտացումից առաջ ն հետո կատարված կապիտալ ներդրումների ծավալն են, դրամ, ԷԻ-ը՝ կապիտալ ներդրումների նորմատիվային արդյունավետության գործակիցը, 0,16, 82-ը՝ մասնագիտացումից հետո արտադրանքի թողարկման տարեկան ծավալը բնեղեն միավորներով:

Կապիտալ ներդրումների ետգնման ժամկետը որոշվում է հետնյալ կերպ. , ե որտեղ T-ն ետգնման ժամկետն է, տարի, Խ-ն՝ կապիտալ ներդրումները, որոնք կապված են արտադրության մասնագիտացման իրականացման հետ, դրամ, եՈ-ն` տնտեսումը արտադրության մասնագիտացումից, դրամ:

11.3. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՑՈՒՄ: ԿՈՈՊԵՐԱՑՄԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ

Արտադրական կոոպերացումը արտադրության հասարակական կազմակերպման ձնն է, որն արտահայտվում է առանձին ձեռնարկությունների միջն անընդհատ արտադրական կապերի հաստատմամբ որոշակի արտադրանքի միասնական պատրաստման նպատակով: Սննդարդյունաբերությունում կոոպերացման հիմնական հատկանիշներն են ձեռնարկությունների միջն արտադրական կապերի երկարատն պայմանագրային հարաբերությունների ստեղծումը ն պատրաստող ձեռնարկությունների արտադրական ծրագրերի ձնավորումը առաքող ձեռնարկությունների պատվերների ներգործության ազդեցությամբ: Արտադրության կոոպերացումը սերտորեն կապված է մասնագիտացման ու համակենտրոնացման հետ ն հանդես է գալիս` 1. առարկայական կոոպերացման ձնով, երբ հիմնական ձեռնարկությունը ստանում է պատրաստի մթերք, կիսաֆաբրիկատներ, տարա, օժանդակ նյութեր, որոնք օգտագործվում են վերջնական արտադրանքի ստացման համար: 2. Տեխնոլոգիական (փուլային) կոոպերացման ձնով. հիմնված է տեխնոլոգիական գործընթացի փուլային բնույթի վրա միննույն ճյուղի սահմաններում: Օրինակ` երկրորդային գինու գործարանների ն սկզբնական վերամշակման ձեռնարկությունների միջն ստեղծվում են արտադրական կապեր, վերջիններում պատրաստվում է գինենյութը, իսկ դրանից երկրորդային վերամշակման ձեռնարկություններն արտադրում են աղանդերային գինիներ, կոնյակ, կատարում հնեցում, շշալցում ն այլն: 3. Արտադրական ենթակառուցվածքների կոոպերացման ձնով. կազմակերպվում է պոմպակայանների, տրանսֆորմատորների, մաքրման կառույցների, ջրավազանների օգտագործումը:

4. ճյուղային կոոպերացման ձնով. բաժանվում է՝ ներճյուղայինի` միննույն ճյուղում գործողների ն միջճյուղայինի՝ տարբեր ճյուղերի միջն գործողների: 5. Տարածքային կոոպերացիայի ձնով. լինում է ներտարածաշրջանային ն միջտարածաշրջանային: Առաջինը նպաստում է տրանսպորտային ծախսերի կրճատմանը, ավելի լավ է օգտագործում բնակլիմայական պայմանները, իսկ երկրորդը խթանում է շուկայական հարաբերությունների զարգացումը տարածաշրջանների միջն:

11.4. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՄԲԻՆԱՑՈՒՄ

11.4.1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՄԲԻՆԱՑՄԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ

Կոմբինացումը մի ձեռնարկության մեջ արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի միացումն է, որոնք կա՛մ հումքի վերամշակման տարբեր փուլեր են, կա՛մ մեկը մյուսի նկատմամբ ունեն օժանդակ բնույթ: Սննդարդյունաբերության մեջ կոմբինացման յուրահատկությունն այն է, որ մի ձեռնարկությունում կարող ես միավորել երկու ն ավելի արտադրություն, որոնք նախկինում գործում էին առանձին: Դրանք կարող են լինել մի ճյուղում կամ տարբեր ճյուղերում գործող ձեռնարկություններ: Այստեղ մի ճյուղի պատրաստի արտադրանքը հանդիսանում է հումք մյուսի համար: Հետնաբար` սննդարդյունաբերությունում ձեռնարկության կոմբինացման հիմնական սկզբունքը տարբեր բնույթի տեխնիկատնտեսական ն տեխնոլոգիական ճյուղերի միասնությունն է, որոնք կապված են ելքային հումքի նույնությամբ մի քանի տեսակի արտադրանքի արտադրության ժամանակ: Կոմբինացումն ունի երեք ձն` - հումքի վերամշակման հերթականություն, - հումքի համալիր (կոմպլեքսային) վերամշակում, - արտադրական թափոնների օգտագործում: Ըստ հումքի վերամշակման հերթականության` գործարանում միավորվում են արտադրություններ, որոնք իրար լրացնում են տեխնոլոգիապես ն տեխնիկատնտեսապես: Օրինակ` շաքարի գործարանում շաքարի ճակնդեղից ստացվում է շաքարավազ ն ապա` շաքար-ռաֆինադ: Հումքի համալիր (կոմպլեքսային) վերամշակման ձնը կապված է հիմնական ն հարակից մթերքների ելքի հարաբերակցության հետ: Դրանց վերամշակումը կազմակերպվում է միննույն ձեռնարկությունում: Արտադրական թափոնների օգտագործման ձնը կազմակերպվում է անթափոն արտադրություն ունենալու նպատակով: Օրինակ` շաքարի արտադրությունում թափոններից արտադրվում է լիմոնաթթու, էթիլային սպիրտ, խմորիչներ ն այլն:

11.4.2. ԿՈՄԲԻՆԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Կոմբինացման օբյեկտիվ նախադրյալներն են ձեռնարկությունների մասնագիտացումը, համակենտրոնացումը ն կոոպերացումը: Բացի դրանից՝ օգտագործվում է գյուղատնտեսական հումք, որն ունի վերամշակման բազմաթիվ փուլեր ն համալիր օգտագործման հնարավորություններ: Օրինակ` հացահատիկից ստացվում է ալյուր, ապա` հացամթերք, հրուշակեղեն, համակցված կեր, սպիրտ ն այլն: Սննդարդյունաբերությունում մնացորդներն ու թափոնները շուտ փչացող են, ուստի նպատակահարմար է մի ձեռնարկությունում կազմակերպել դրանց վերջնական վերամշակումը: Սննդարդյունաբերությունում կոմբինացման գործընթացի զարգացմանը նպաստում է նան արտադրության սեզոնային բնույթը: Օրինակ` հիմնական աշխատանքի կողքին տարվա քիչ ծանրաբեռնվածությամբ ժամանակաշրջանում արտադրվում են փաթեթավորման առարկաներ ու նյութեր: Խոշոր ձեռնարկություններում հարակից ն օժանդակ նյութերն ունեն մեծ ծավալ, ն դրանց վերամշակումը դառնում է տնտեսապես արդյունավետ ն անխուսափելի:

11.4.3. ԿՈՄԲԻՆԱՑՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրության կոմբինացման պայմաններում իջնում են տեսակարար ծախսերը մեկ միավորի հաշվով, քանի որ դրանք կատարվում են նույն կամ մոտավորապես միննույն արտադրական պայմաններում: Այստեղ ավելանում է պատրաստի արտադրանքի թողարկման ծավալը հումքի միննույն քանակից: Հետնաբար` բարձրանում է արտադրության արդյունավետությունը: Օրինակ` 1տ խաղողի վերամշակման թափոնից կարելի է արտադրել 2,13 կգ գինեթթու, 0,81 դալ էթիլային սպիրտ, 20 գրամ էնատի եթերայուղ, 2,8 կգ խաղողի յուղ, 1,65 կգ տանին, 0,89 դալ հեղուկ էնոներկիչ, 2,13 կգ ֆուրֆուրոլա, 47,56 կգ կերային խմորիչներ, 20 կգ ածխաթթու գազ: Եթե հաշվի առնենք, որ հանրապետությունում ամեն տարի կարող է վերամշակվել շուրջ 100 հազ. տոննա ն ավելի խաղող, ապա դժվար չէ կռահել, որ այդ լրացուցիչ արտադրանքի արժեքն ահռելի գումար կկազմի: Հումքի անթափոն օգտագործումը շրջակա միջավայրի պահպանության լավ հնարավորություններ է ստեղծում: Արտադրության կոմբինացումը կատարվում է կա՛մ նոր շինարարության, կա՛մ գործող ձեռնարկությունների վերակառուցման միջոցով: Հետնաբար` դրա արդյունավետության ցուցանիշները նույնն են, ինչ կա168

պիտալ ներդրումներինը: Այսինքն` կոմբինացման արդյունավետությունը որոշվում է ՝ - ընդհանուր ն տեսակարար կապիտալ ներդրումներով միավոր արտադրանքի ն միավոր արտադրական հզորության հաշվով, - միավոր արտադրանքի ինքնարժեքով, շահութաբերությամբ, աշխատանքի արտադրողականությամբ, դրա արտադրանքի որակով, կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամանակով, դրանց արդյունավետության գործակցով ն այլն:

ԹԵՄԱ 12

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ, ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՈՒՄԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

12.1. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ

12.1.1. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Արտադրության ճիշտ տեղաբաշխումը ձեռնարկության արդյունավետ գործունեության, ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման, տրանսպորտային փոխադրումների արդյունավետ կազմակերպման, բնակչության պահանջմունքների բավարարման մակարդակի բարձրացման հիմնահարցերից է: Արտադրության ճիշտ տեղաբաշխումը հնարավորություն է տալիս տնտեսավարման ն պլանավորման գիտական հիմնավորվամբ ի հայտ բերել արտադրության զարգացման օբյեկտիվ օրինաչափությունները` հաշվի առնելով բնական, տնտեսական, ժողովրդագրական ն այլ գործոնները: Սննդարդյունաբերության տեղաբաշխման հիմնական սկզբունքներն են՝ - արտադրության մոտեցում հումքի աղբյուրներին ն/կամ արտադրանքի սպառման շրջաններին, - բնական հարստությունների համալիր, տնտեսապես նպատակահարմար ն առաջնահերթ օգտագործում, - արդյունաբերության տարածքային հավասարաչափ տեղաբաշխում ն տարածաշրջանների տնտեսական զարգացման հնարավոր հավասարեցում, - աշխատողների աշխատանքային ն կենցաղային կանոնավոր պայմանների ապահովում, - արդյունաբերական արտադրության սահմանափակում խոշոր քաղաքներում ն շրջակա միջավայրի պահպանություն, - հանրապետության մարզերի միջն աշխատանքի ճիշտ բաժանում, արտադրության մասնագիտացման խորացում:

12.1.2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Դրանք տարածքային ն ռեսուրսային պայմանների հանրագումարն են, որոնց հաշվառումն ու իրացումը թույլ են տալիս հասնել լավագույն արդյունքի նվազագույն ծախսումներով: ճյուղի տեղաբաշխման գոր170

ծոններն են՝ բնական, տեխնիկական, սոցիալ-ազգագրական ն տնտեսական: 1) Բնական գործոնը բնութագրում է տեղաբաշխման բնակլիմայական, քանակական ն որակական հատկանիշները: Բնակլիմայականը հիդրոերկրաբանական պայմաններն են` հողային կազմը, օդի ջերմաստիճանը ն այլն: Քանակականը հումքի ծավալներն են, իսկ որակականը՝ կազմը, խորքայնությունը (օրինակ` աղի, հանքային ջրերի): 2) Տեխնիկական գործոնն ընդգրկում է տվյալ ճյուղի տեխնիկատեխնոլոգիական նվաճումները ն դրանց զարգացման հնարավորությունները: 3) Սոցիալ-ազգագրականն արտահայտում է բնակչության սովորույթները, տարածաշրջանի բնակեցվածությունը, ապահովվածությունը աշխատանքային ռեսուրսներով, սոցիալական ենթակառուցվածքների վիճակը: 4) Տնտեսականը բնութագրում է տրանսպորտային կապի առկայությունը, շինարարության ն կապիտալ ներդրումների վիճակը, հումքի ն պատրաստի արտադրանքի որակը, համակենտրոնացման, մասնագիտացման, կոմբինացման ն կոոպերացման մակարդակը ն այլն:

12.1.3. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայաստանում հացաթխման, մակարոնի ն թթխմորի արդյունաբերության տեղաբաշխման առանձնահատկությունը սպառողների առկայությունն է: Ընդգրկում է 37 հացաթխման գործարան, 6 խոշոր ալրաղաց ն հացաընդունման կետեր: Ավելացել է արտոնագրված մասնավոր հացաթխման ձեռնարկությունների թիվը: ճկուն արտադրություն կազմակերպելու համար հրատապ է դարձել փոքր ալրաղացների, հացի փոքր ձեռնարկությունների ն լավաշի փռերի ստեղծումը: Գործում է թթխմորի մեկ գործարան, որն ապահովում է հացաթխման պահանջները: Հրուշակեղենի արդյունաբերությունը ազգաբնակչությանը սննդամթերքով ապահովելու անհրաժեշտ ճյուղերից է: ճյուղի ընդհանուր տարեկան հզորությունն այժմ կազմում է 42,2 հազ. տ: Պակասել է 6-7 անգամ: Տորթերի, խմորեղենի արտադրությամբ զբաղվում են բազմաթիվ մարդիկ (մասնագետ ն ոչ մասնագետ):

Պտուղ-բանջարեղենի

պահածոների

արդյունաբերությունը

հիմնականում կազմակերպվում է այն վայրերում, որտեղ արտադըրվում է տվյալ հումքը, քանի որ դրա տեղափոխումը ն պահպանումը

դժվար լուծելի խնդիր է: Հումքը մի քանի օրվա կամ ժամվա ընթացքում կարող է որակազրկվել: Հանրապետությունում կա պահածոների 16 գործարան: Պահածոներն արտադրվում են հիմնականում 0,5-3 լ տարողությամբ ապակյա (լծակային հարմարանքով բացվող) տարաներով, որոնք սպառողական շուկայում այնքան էլ մրցունակ չեն: Հեռանկարում արտադրանքն ընդլայնվելու է ն ուղղված է լինելու արտահանմանը: Յուղաճարպային արդյունաբերություն. հանրապետությունում գործում է Ձեթ-օճառի կոմբինատը: Արտադրությունն անհրաժեշտ է տեղաբաշխել հումքի բազայում, քանի որ հումքի տեղափոխումը 35-50 %-ով թանկացնում է արտադրանքը: Սակայն որոշ դեպքերում այս արտադրությունը կարելի է կազմակերպել սպառողի շրջաններում: Երնանի այս գործարանը բավարարել է հանրապետության բնակչության պահանջարկը: Արտադրվել է մարգարին, օճառ, ձիթաճարպ, բուսական յուղ ն այլն: Ներկայումս հումքի (սոյայի) ներկրման պակասը համապատասխանաբար պակասեցրել է արտադրության քանակը: Գարեջրի ն ոչ ոգելից խմիչքի արդյունաբերություն. տեղաբաշխվում է սպառման շրջաններում, զարգանում է ամենուր: Հանրապետությունում գործում է 7 գործարան: Սարքավորումների 50 %-ը հնացած է, արտադրանքն ունեցել է 40-ից ավելի տեսակ, որոնց 30 %-ն ազգային արտադրատեսակներ էին (ուրցից, դաղձից, թարխունից պատրաստված խմիչքներ): Անհրաժեշտ է աջակցել գարեջրի գործարանների արդյունավետության բարձրացմանը: Նախկին ոչ ալկոհոլային խմիչքների գործարանի հիմքի վրա գործում է «Կոկակոլա բոթլերս Արմենիա» ընկերությունը, որի արտադրությունը համապատասխանում է միջազգային ստանդարտներին: Գինեգործական արդյունաբերություն. գինեգործության առաջնային գործարանները տեղաբաշխվում են հումքային գոտում: Մնացած` գինու, կոնյակի ն այլ գործարանները կարող են լինել նան սպառման գոտիներում: Այսինքն` կատարվում է տեխնոլոգիական մասնագիտացում: Շշալցումը հիմնականում կատարվում է սպառման գոտում: Շամպայնի արտադրությունը նույնպես կատարվում է սպառման գոտում, եթե այն շատ հեռու չէ հումքի բազայից: Այս ճյուղը մեծ նշանակություն ունի հանրապետության պետական բյուջեի եկամուտների համալրման գործում: Ընդգրկում է 22 առաջնային գործարան, խաղողի վերամշակման 26 կետ, 7 երկրորդային գործարան: Համատեղ ձեռնարկությունները կբարելավեն իրավիճակը նոր տեխնոլոգիաների ներդրման պայմաններում: Ծխախոտի արդյունաբերություն. ծխախոտի ֆերմենտացիոն գործարանները տեղաբաշխվում են հումքի գոտում, իսկ ծխախոտի արտադրությունը՝ խոշոր քաղաքներում:

Մսի ն մսամթերքի արդյունաբերություն: փոքր ձեռնարկությունները լինում են հումքի գոտում, խոշորները՝ սպառման: Հանրապետությունում ներկայումս գործում է 5 կոմբինատ՝ Գավառինը, Վանաձորինը, Երնանինը, Գյումրիինը ն Կապանինը: Անհրաժեշտ է զարգացնել փոքր ն միջին ձեռնարկությունները: Կաթի ն կաթնամթերքի արդյունաբերություն. փոքր գործարանները տեղաբաշխվում են հումքի գոտում: Այստեղ են նան սկզբնական վերամշակման (սառեցման) հզորությունները: Խոշոր գործարանները գտնվում են սպառման գոտում: Հանքային ջրերի արտադրություն. շշալցումը կատարվում է հումքային գոտում: Հանրապետությունում կա շուրջ 500 անուն հանքային ջուր: Հանքային ջուր է արտադրում 11 գործարան: Համատեղ ձեռնարկությունները հեռանկարային են: «Ջերմուկը», «Լիճքը», «Բջնին», «Արզնին» միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող հանքային ջրեր են: Աղի արտադրությունը կազմակերպվում է հումքային գոտուն մոտ, որպեսզի չկատարվեն ավելորդ տրանսպորտային ծախսեր: Ավանի աղի կոմբինատը բավարարում է «էքստրա» աղի պահանջարկը: Անհրաժեշտ է կազմակերպել նան Արամուսի աղի հանքի շաագործումը: Ձկնամթերքի արտադրությունը տեղաբաշխվում է հումքային գոտում: Հանրապետությունում արտադրվում է ձկան պահածո ն ծխեցված ձկնամթերք: Կաշվի վերամշակում. նախնական վերամշակման արտադրամասերը տեղադրվում են հումքային գոտում, իսկ ավելի խորը վերամշակման գործարանները՝ սպառման գոտիներում:

12.1.4. ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ՕՊՏԻՄԱԼ ՏԱՐԲԵՐԱԿԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կատարվում է ձեռնարկությունների տեղաբաշխման ու զարգացման տնտեսական արդյունավետության գնահատում` ըստ իրականացված ծախսերի մեծության: Այդ ծախսերն ընդգրկում են տրանսպորտային ծախսերը` հումքի տեղափոխման ն պատրաստի արտադրանքի առաքման համար: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ բանաձնով. 2 - նվազագույնն, որտեղ Çոք-ն ծախսերի օպտիմալ քանակն է, 11-ն, 12-ն՝ հումքի ձեռքբերման ն պատրաստի արտադրանքի առաքման համար տրանսպորտային ծախսերի գումարը, ԷԻ-ն՝ կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը, Ê-ն՝ տարբերակի ուղղակի կապիտալ ներդրումների գումարը, Շ-ն՝

տարբերակի ինքնարժեքի (առանց տրանսպորտային ծախսերի) գումարը: Այն տարբերակը, որն ապահովում է բերված ծախսերի նվազագույն գումարը, հաշվվում է որպես օպտիմալ:

12.2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՈՒՄ

12.2.1. ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՄԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ

Այն գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական արտադրական ճյուղերի մերձեցման ն ներաճի գործընթացն է` ուղղված այդ ոլորտների միացմանը ն սոցիալ-տնտեսական ներդաշնակ զարգացմանը: Այն կատարվում է երկու ձնով՝ կոոպերացման ն կոմբինացման: Ագրոարդյունաբերական ինտեգրման արդյունքում ձնավորվում են կազմավորումներ, որոնք ներկայացնում են գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական ձեռնարկությունների կազմակերպական ու տեխնոլոգիական համակցությունը: Դրանք իրականացնում են գյուղատնտեսական հումքի արտադրություն, վերամշակում ն մատակարարում են այն սպառողին: Ըստ գործունեության բնույթի` ագրոարդյունաբերական կազմավորումները, միավորումները լինում են` ա) ագրոարդյունաբերական, բ) ագրոարդյունաբերական-առնտրային, գ) ագրոարդյունաբերական գիտաարտադրական: Ըստ ճյուղային կազմի` ագրոարդյունաբերական միավորումները լինում են ճյուղային ն միջճյուղային: Օրինակ` ճյուղային են համարվում խաղողի ն գինու արտադրության միավորումները ն այլն: Միջճյուղայինը միավորում է տարբեր ճյուղեր, հաճախ` ըստ տարածաշրջանային սկզբունքի: Ըստ սեփականության ձնի` ագրոարդյունաբերական միավո-րումները կարող են լինել մասնավոր, պետական ն կոլեկտիվ (կոոպերատիվ, բաժնետիրական, համատեղ): Իսկ ըստ կառավարման ձնի` դրանք կարող են լինել ագրոարդյունաբերական ձեռնարկություններ, ագրոարդյունաբերական համալիրներ, ագրոարդյունաբերական կոմբինատներ, ագրոարդյունա-բերական ֆիրմաներ ն այլն: Սրանց բոլորի հիմնական նպատակն է՝ - ապահովել արտադրության անխափան աճ, - տալ արտադրանքի բարձր արդյունք, - բարելավել բնակչությանը սննդամթերք մատակարարելու գործը:

12.2.2. ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ագրոարդյունաբերական համալիրը տնտեսագիտական երնույթ է, որը զարգանում է իրեն հատուկ տնտեսական օրենքներով ու օրինաչափություններով: Գյուղատնտեսության զարգացումը ստեղծում է հումքի արտադրության ծավալի ընդլայնման հնարավորություններ: Անհրաժեշտ է դառնում խոշորածավալ հումքի պահպանումը, վերամշակումը ն արդյունաբերական հիմունքներով կազմակերպումը: Գյուղատնտեսության ճյուղային մասնագիտացումը նույնպես նպաստում է մասնագիտացված վերամշակման արդյունաբերության ստեղծմանը: Սակայն դրանց գործունեությունն առանձին-առանձին ցածր արդյունավետ է: Արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով գյուղատնտեսությունն ու վերամշակող արդյունաբերությունը պետք է մերձենան, ինտեգրվեն: Վերջերս իրականացված տնտեսական բարեփոխումների հետնանքով փոխվել է սեփականության ձնը: ճյուղում հիմնականում գործում են մասնավոր սեփականության արտադրական հարաբերությունները, որոնք, սակայն, չեն խոչընդոտում ագրոարդյունաբերական համալիրի` օբյեկտիվ գործող զարգացման օրինաչափություններին, այլ, ընդհակառակը, նպաստում են զարգացմանը, քանի որ սեփականատերն ավելի է շահագրգռված վերջնական դրական արդյունքի ստացման մեջ: Ագրոարդյունաբերական միավորումներն առանձին գործող ձեռնարկությունների համեմատությամբ ունեն տնտեսական առավելություններ՝ ա) ապահովում են ճկուն կառավարում. մի քանի ձեռնարկությունների ենթակայությունը մեկ վարչական մարմնի ղեկավարությանը մոտեցնում է բուն արտադրությանը, հնարավորություն ստեղծում կարգավորել մասնագետների ծանրաբեռնվածությունը, կրճատել վարչակառավարչական ապարատը. բ) ստեղծում են նպաստավոր պայմաններ նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի օգտագործման համար. գ) հնարավոր է դառնում բեռնատար ավտոմեքենաների, տրակտորների, սարքերի ու այլ տեխնիկայի տեղափոխումը մի արտադրությունից մյուսը ն մի ճյուղից մյուսը` բարձրացնելու համար դրանց օգտագործման արդյունավետությունը. դ) հնարավոր են դարձնում աշխատանքային ռեսուրսների տեղափոխումը մի տեղամասից մյուսը` հատկապես ենթակառուցվածքներում օգտագործելու նպատակով, բարձրացնում են դրանց օգտագործման արդյունավետությունը` նվազեցնելով սեզոնայնության դերը.

ե) կենտրոնացվում են որոշակի արտադրատնտեսական գործառույթներ, օրինակ` հաշվապահությունը, համակարգչային ն այլ ծառայությունները: Արդյունքում` կրճատվում է այդ ոլորտում զբաղվածների թիվը: Ագրոարդյունաբերական ինտեգրման արդյունավետությունն արտահայտվում է ցուցանիշների համակարգով՝ համախառն ն ապրանքային արտադրանքների կառուցվածքում դրանց կողմից արտադրված արտադրանքի մեծությամբ, ինքնարժեքով, կապիտալ ներդրումների հատուցմամբ, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմամբ:

ԹԵՄԱ 13

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ ԵՎ ԴՐԱ ԻՋԵՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ: ՇԱՀՈՒՅԹ ԵՎ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

13.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ, ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ,

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ, ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ, ԻՋԵՑՄԱՆ

ՏԵԽՆԻԿԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

13.1.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրական գործընթացում օգտագործված աշխատանքի առարկաների (հումքի, նյութերի, էներգետիկ ռեսուրսների ն այլն), արտադրական միջոցների (շենքերի, կառույցների, սարքավորումների) այն մասը, որի արժեքը տեղափոխվում է նոր ստեղծված արտադրանքին, աշխատանքի արժեքը (աշխատողների աշխատավարձը) ն արտադրության կազմակերպման ու կառավարման ծախսերը միավոր արտադրանքի հաշվով կազմում են ինքնարժեքը: Ինքնարժեքը ձեռնարկության արդյունավետության գնահատման պլանային ու փաստացի տեխնիկատնտեսական հաշվարկների հիմնավորման տարրերից մեկն է: Այն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Շ

V Ճ

,

որտեղ Շ-ն նյութական ծախսերն են, V-ն՝ աշխատանքային ծախսերը, Ճ-ն՝ արտադրանքի ծավալը: Արտադրանքի «ինքնարժեք» ն «արժեք» հասկացությունները միմյանցից տարբերվում են: Արտադրանքի ինքնարժեքը որոշվում է տվյալ ձեռնարկությունում կատարված ծախսերի անհատական մեծությամբ, իսկ արժեքը՝ հասարակական անհրաժեշտ աշխատանքի ծախսերով: Ինքնարժեքն արտահայտում է ձեռնարկության արտադրատնտեսական գործունեության վիճակը: Այն կազմում է գնի հիմքը: Ինքնարժեքի իջեցումը կնպաստի գնի իջեցմանը, իսկ գինն ազդում է ինքնարժեքի մեծության վրա: Առանձնացվում են արտադրանքի «Անհատական ինքնարժեք» ն «ճյուղային ինքնարժեք» հասկացությունները: Անհատական ինքնարժեքն արտահայտում է հումքի ու նյութերի ձեռքբերման, արտադրության ու իրացման համար կատարված ծախսերն առանձին ձեռնարկությունում: ճյուղային ինքնարժեքն այդ ճյուղի ձեռնարկությունների անհատական ծախսերի միջին հաշվեկշռված ծախսն է:

13.1.2. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ ԿԱԶՄՈՂ ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Սննդարդյունաբերության մեջ ինքնարժեքը դասակարգվում է երկու հիմնական հատկանիշներով՝ ծախսերի առաջնային տարրերով կամ տնտեսական բովանդակությամբ ն ի հայտ գալու բնույթով կամ հաշվարկման հոդվածներով:

Առաջնային տարրերով կամ տնտեսական բովանդակությամբ ծախսերը պետք է կատարվեն` անկախ արտադրանքի տեսակից:

Դրանք են՝ ա) հումքի ն հիմնական նյութերի համար ծախսերը, բ) օժանդակ նյութերի, գ) էլեկտրաէներգիայի ն վառելիքի ծախսերը, դ) աշխատողների աշխատավարձը, ե) հիմնական ֆոնդերի շահագործման ն պահպանման ծախսերը (ամորտիզացիան), զ) տրանսպորտային ծախսերը, է) սոցիալական ապահովագրության հատկացումները, ը) հարկերը ն այլն (գծապատկեր 13): Ի հայտ գալու բնույթով ու նշանակությամբ ծախսերը դասակարգվում են հաշվարկման յուրատեսակ հոդվածներով: Այդպիսի հաշվարկը կոչվում է կալկուլյացիա: Այստեղ կրկնվում են վերը նշված բոլոր ծախսերը, ավելացվում են տվյալ արտադրանքին հատուկ ծախսերի հոդվածները: Այս տարրերի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս որոշել ծախսերի հիմնական հոդվածները, դրանց դրական ու բացասական տեղաշարժերը ն այս կամ այն միջոցառման անհրաժեշտությունը: Ներկայումս արտասահմանյան երկրներում կիրառվում է ծախսերի առավել սահմանափակ հոդվածների անվանացանկ՝ » նյութական ծախսեր, » աշխատանքային ծախսեր, » այլ ուղղակի ծախսեր, » կառավարման ծախսեր, » սպասարկման ծախսեր: Այստեղ շուկայի առաջարկի ու պահանջարկի դրությունը հաշվի առնելով` կարող են խիստ տատանումներ արձանագրվել բոլոր հոդվածների մեծություններում ն հատկապես «Աշխատանքային ծախսեր» ն «Սպասարկման ծախսեր» հոդվածներում: Առաջինը տվյալ արտադրությունը խթանելու համար է, երկրորդը՝ գովազդի ակտիվացման: Ըստ արտադրությանը մասնակցելու բնույթի` ծախսերը լինում են հիմնական ն վերադիր (գծապատկեր 14): Հիմնականը կապված է բուն արտադրական ծախսերի հետ, իսկ վերադիրն առնչվում է կառավարման, կազմակերպման, սպասարկման ծառայություններին: Ինքնարժեքի մեջ ընդգրկվելու մեթոդով ծախսերը լինում են ուղղակի ն անուղղակի, փոփոխվող ն անփոփոխ:

ՈՒղղակի ծախսերը արտադրական գործընթացում կատարվող այն ծախսերն են, որոնք ուղղակիորեն կախված են արտադրանքի թողարկման ծավալից կամ դրա պատրաստման վրա ծախսված ժամանակից: Դրանք ներառում են առանձին տեսակի արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ ուղղակիորեն ներդրված բոլոր ծախսերը: Օրինակ` հումքի ն նյութերի համար ծախսերը, աշխատանքային ուղղակի ծախսերը, սոցիալական ապահովագրության հատկացումները ն այլն: Անուղղակի ծախսերն ունեն ավելի ընդհանուր բնույթ, ն դրանց մակարդակը միշտ չէ, որ ուղղակիորեն կախված է արտադրանքի ծավալից կամ դրա վրա ծախսված ժամանակից: Օրինակ՝ ձեռնարկության ղեկավարի, գրասենյակային աշխատողների, կոմերցիոն աշխատողների, արտադրական գործընթացը վերահսկողների, օժանդակ բանվորների աշխատավարձը, վարձակալման ծախսերը, ապահովագրման ծախսը ն այլն: Անուղղակի ծախսերը բաժանվում են ըստ արտադրանքի տեսակների պայմանական համապատասխանության, տվյալ ճյուղում ընդունված մեծություններով, օրինակ՝ համախառն արտադրանքի արժեքում կամ ապրանքային արտադրանքի արժեքի կառուցվածքում զբաղեցրած տեսակարար կշռի մեծությամբ:

Ինքնարժեքի ծախսերի դասակարգումը

Ըստ արտադրության տիպի

Ըստ արտադրանքի տեսակի Հ (կալկուլյացիա)

1. անհատական 2. ճյուղային

1. հումք ն հիմնական նյութեր 2. օժանդակ նյութեր 3. վառելիք 4. էլեկտրաէներգիա 5. ջրի ծախսեր 6. աշխատավարձ 7. ՀԱՖ ամորտիզացիա 8. տրանսպորտային ծախսեր 9. սոցիալական ապահովագրության հատկացումներ ն հարկեր 10.արտադրամասային ծախսեր 11. այլ դրամական ծախսեր 12. ընդհանուր արտադրական (գործարանային) ն իրացման ծախսեր

Ըստ ծախսերի տեսակի

1. նյութատար 2. աշխատատար 3. ֆոնդատար 4. էներգատար

Գծ. 13. Ինքնարժեքի ծախսերի դասակարգումը:

Ըստ ծախսերի հաշվառման ամբողջության կամ տեղի

1. արտադրամասային 2. արտադրական 3. լրիվ

Անփոփոխ կամ մշտական կոչվում են այն ծախսերը, որոնք չեն փոխվում արտադրական պայմանների փոփոխումից: Եթե արտադրության ծավալը մեծանում է առկա հզորություների օգտագործման բարելավման հաշվին, ապա ամորտիզացիոն հատկացումները մնում են անփոփոխ: Իսկ եթե դա տեղի է ունենում լրացուցիչ սարքերի հաշվին, ապա ամորտիզացիոն հատկացումները կարող են դառնալ փոփոխական: Փոփոխական են հումքի ն նյութերի ձեռքբերման վրա կատարվող ծախսերը ն այլն:

Ինքնարժեքի ծախսերի դասակարգումը

Ըստ արտադրության գործընթացին ունեցած մասնակցության բնույթի

հիմնական

վերադիր

Ըստ արտադրանքի ինքնարժեքին վերագրելու բնույթի

ուղղակի

անուղղակի

Արտադրության կազմակերպման ն կառավարման ծախսեր

համաարտադրական

համատնտեսական

Գծ. 14. Ինքնարժեքի ծախսերի դասակարգումը:

13.1.3. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Հաշվարկվող ծախսերի ամբողջությամբ ինքնարժեքի տեսակները բաժանվում են` ա) արտադրամասայինի, բ) գործարանայինի (արտադրականի), գ) լրիվ ինքնարժեքի: Արտադրամասայինը տվյալ արտադրամասում այդ արտադրանքի թողարկման համար կատարված ծախսերի գումարն է միավոր արտադրանքի հաշվով: Գործարանային (արտադրական) ինքնարժեքը տվյալ ձեռնարկությունում կատարված ծախսերն են տվյալ արտադրանքի թողարկման համար միավոր արտադրանքի հաշվով: Սա նախորդից տարբերվում է գործարանում կատարված ընդհանուր ծախսերի ավելացմամբ: Լրիվ ինքնարժեքի մեջ են մտնում արտադրական ինքնարժեքը (արտադրական ծախսերը) ն ձեռնարկության կողմից կատարված իրացման (առնտրային՝ գովազդի, փաթեթավորման, տեղափոխման, պահեստավորման) ն այլ ծախսերը: Ըստ տեղեկատվական բնույթի՝ ինքնարժեքը դասակարգվում է

փաստացի ծախսերի, պլանայինի, հաշվետվականի, նորմատիվայինի, նախագծայինի: Փաստացին ձնավորվում է փաստացի ծախսերով:

Պլանայինն օգտագործվում է պլաններ կազմելիս: Դրանք կարող են լինել կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ կամ հեռանկարային պլաններ մշակելու համար: Հաշվետվականը ձնավորվում է հաշվետվություններ կազմելիս հատուկ` տվյալ ժամանակահատվածի ցուցանիշներով: Այն կարող է փաստացիից հետ շեղումներ ունենալ: Նորմատիվայինը վերցվում է մշակված նորմերից: Նախագծայինը մշակվում է ձեռնարկության ստեղծման տեխնիկատնտեսական հիմնավորումների համար:

13.1.4. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Ինքնարժեքը գնահատելիս օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները. - ինքնարժեքի ծախսերի հոդվածները, - ապրանքային արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը, - արտադրանքի միավորի լրիվ ինքնարժեքը, - ծախսերը մեկ միավոր ապրանքային արտադրանքի հաշվով: Վերջինս հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Ծ

Իլ ԱԱ

,

որտեղ Ծ-ն ծախսերն են միավոր ապրանքային արտադրանքի արտադրության համար,Իլ-ն՝ ապրանքային արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը, ԱԱ-ն՝ ապրանքային արտադրանքի արժեքը գործող գներով:

13.1.5. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՅՈՒՐԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ծախսերի տարրերի հարաբերությունը այդ ծախսերի ընդհանուր գումարին կոչվում է ինքնարժեքի կառուցվածք: Ինքնարժեքի կառուցվածքը կարող է որոշվել նան կալկուլյացիայի ծախսային հոդվածներով: Այն արտահայտվում է տոկոսներով: Արդյունաբերությունում ինքնարժեքի կառուցվածքն ըստ ծախսային տարրերի հարաբերության բաժանվում է հետնյալ խմբերի՝ նյութատար, աշխատատար, էներգատար ն ֆոնդատար (կապիտալատար): էներգատար ն ֆոնդատար ճյուղերին են պատկանում քիմիական արդյունաբերության, էլեկտրաէներգետիկական, հանքահումքային ոլորտները: Աշխատատար ճյուղերին են պատկանում այն ճյուղերը, որոնց ինքնարժեքի կառուցվածքում մեծ են աշխատանքի ծախսերը: Օրինակ` գյուղատնտեսական արտադրությունը, հատկապես՝ ծխախոտի, խաղողի, բանջարեղենի արտադրությունը, նան` աղի արտադրությունը, հանքային ջրերինը ն այլն: Նյութատար ճյուղերի ինքնարժեքի կառուցվածքում զգալի է հումքի ն նյութերի ծախսերի տեսակարար կշիռը: Սննդարդյունաբերական ճյուղերի հիմնական մասը այս խմբին է պատկանում: ՈՒսումնասիրությունների հիման վրա կարելի է առանձնացնել ծախսային հիմնական հոդվածները, գտնել արդյունավետ ն ոչ արդյունավետ գործող հոդվածներն ու տարրերը ն մշակել համապատասխան միջոցառումներ արդյունավետ գործողների ավելացման, ոչ արդյունավետների վերացման ուղղությամբ: Ինքնարժեքի կառուցվածքի վրա զգալի ազդեցություն են թողնում գիտատեխնիկական առաջընթացը, արտադրության ինտենսիվացումը, արտադրության կազմակերպման կատարելագործումը: Այս միջոցառումներն առաջին հերթին նպաստավոր են «Հումք ն նյութեր», «Աշխատավարձ» հոդվածների բարելավման, համապատասխան ծախսերի նվազեցման համար:

13.1.6. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԻՋԵՑՄԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ինքնարժեքի իջեցումը արտադրանքի որակի պահպանման կամ բարձրացման պայմաններում արտադրության արդյունավետության բարձրացման հիմնական ուղիներից մեկն է: Դրանց աղբյուրները ցույց են տալիս` որտեղ դրանք փնտրել, իսկ գործոնները որոշում են պայմանները, որոնք ապահովում են այդ աղբյուրների հաջող օգտագործումը:

13.1.6.1. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԻՋԵՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ա) Հումքի ն նյութերի օգտագործման բարելավումը հիմնականում կատարվում է կորուստների կրճատման միջոցով տեխնոլոգիական շղթայի բոլոր օղակներում (անթափոն արտադրությունը դրա լավագույն ապացույցն է): Հումքն ու նյութերն անհրաժեշտ է օգտագործել միավոր արտադրանքի համար սահմանված նորմաներով: Նոր տեխնոլոգիաների կիրառումը ամենանպաստավոր ուղին է հումքի ն նյութերի օգտագործման բարելավման համար: բ) Արտադրական ծառայությունների համար ծախսերի պակասեցումը կարելի է իրականացնել ենթակառուցվածքների արդյունավետ օգտագործման, օրինակ` էլեկտրաբաշխման, ջրաբաշխման կայանների, վերանորոգման արտադրամասերի կոլեկտիվ օգտագործման միջոցով: գ) Արտադրանքի աշխատատարության իջեցումը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը նպաստող միջոցառումն է, որը պակասեցնում է աշխատավարձի ծախսերն ինքնարժեքի կառուցվածքում: Օրինակ` աշխատողների քանակի կրճատումը, նրանց որակավորման բարձրացումը: դ) Արտաարտադրական ծախսերի տնտեսում. անհրաժեշտ է պայմաններ ստեղծել արտադրանքի իրացման, տրանսպորտի արդյունավետ օգտագործման ն սակագների կարգավորման միջոցառումների իրականացման ուղղությամբ:

13.1.6.2. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԻՋԵՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Ինքնարժեքի

իջեցման

տեխնիկատնտեսական գործոնները

բաժանվում են հետնյալ խմբերի. - արտադրության տեխնիկական մակարդակը բարձրացնողներ, - աշխատանքի կազմակերպումը բարելավողներ, - արտադրանքի ծավալն ու կառուցվածքը փոխարինողներ, - ճյուղային գործոնները բարելավողներ: Առաջին խմբին են պատկանում արտադրական գործընթացների մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, առաջավոր տեխնոլոգիաների ն կառավարման ավտոմատացված համակարգերի ներդրումը, տեխնիկայի արդիականացումը, տեխնոլոգիայի բարելավումը, արտադրանքի որակի բարձրացումը, հումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի օգտագործման տեխնիկական մակարդակի բարձրացումը ն այլն: Երկրորդ խմբին են պատկանում արտադրության կառավարման կատարելագործումը, աշխատանքի կազմակերպման բարելավումը, նյութատեխնիկական մատակարարման կարգավորումը, ոչ արտադրական ծախսերի լիկվիդացումը:

Երրորդ խմբի մեջ են մտնում արտադրանքի ծավալի աճի հետ կապված պայմանականորեն մշտական ծախսերի համեմատական կրճատումը, ամորտիզացիոն հատկացումների ծախսերի կարգավորումը, արտադրված արտադրանքի կառուցվածքի փոփոխումը: Չորրորդ խմբին են պատկանում նոր արտադրամասերի գործարկումը, անշահութաբեր արտադրությունների լիկվիդացումը, արտադրության մասնագիտացումը, համակենտրոնացումը, կոմբինացումը, կոոպերացումը ն այլն: Նշված առանձին գործոնների ազդեցությունն ինքնարժեքի վրա կարելի է որոշել հետնյալ կերպ. հաշվել արտադրության տեխնիկական մակարդակի միջոցառումներից գոյացած տնտեսումն ուղղակի ծախսերի մեծությունների տարբերությամբ դրանց իրականացումից առաջ ն հետո` բազմապատկելով ստացված տարբերությունն արտադրանքի ծավալով: Տնտեսման գումարը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Տգ

Ծ1 Ծ2 Ա ք ,

որտեղ Տգ-ն տնտեսման գումարն է, դրամ, Ծ1-ը, Ծ2-ը՝ ընթացիկ ուղղակի ծախսերը միջոցառումից առաջ ն հետո, դրամ, Աք-ն՝ արտադրանքի քանակը միջոցառման իրականացման սկզբից մինչն պլանավորված ժամանակահատվածի ավարտը, բնեղեն: Հումքի, նյութերի, վառելիքի ն էներգիայի գործոնի ազդեցության բարելավումից հետո նյութական ծախսերի տնտեսումը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Տն

Ն1 Գ Ն 2 Գ Ա ք ,

որտեղ Տն-ն նյութական ծախսերի տնտեսումն է, Ն1-ը, Ն2-ը՝ հումքի ն նյութական ռեսուրսների ծախսերի նորման միավոր արտադրանքի հաշվով միջոցառման իրականացումից առաջ ն հետո, Գ-ն՝ միավոր հումքի, նյութերի վառելիքի ն էներգիայի գինը, դրամ, Աք-ն՝ արտադրանքի քանակը, որը թողարկվել է միջոցառման սկզբից մինչն պլանավորվող ժամանակահատվածի ավարտը, բնեղեն: Այսպիսով` կարելի է հաշվարկել բոլոր գործոններից ստացվող տնտեսական օգուտը ն ինքնարժեքի վրա դրանց ազդեցության չափը` վերջինիս իջեցման կամ բարձրացման տեսանկյունից:

13.2. ՇԱՀՈՒՅԹ ԵՎ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

13.2.1.ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ,

ՈՐՈՇՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Շահույթը արտադրանքի արտադրության ն իրացման ընթացքում ձեռնարկության ստացած դրամամուտքն է` ձեռնարկությունում արտադրված արտադրանքի մեծածախ գնի ն լրիվ ինքնարժեքի տարբերությունը: Այն ձեռնարկության գործունեության գնահատման հիմնական ցուցանիշներից մեկն է: Շահույթը բնութագրում է ձեռնարկության աշխատանքի քանակական (որքան արտադրանք է թողարկվել ու իրացվել), որակական (ինչպես են օգտագործվել աշխատանքային, նյութական, դրամական ռեսուրսները) կողմերը: Շահույթի գնահատման հատկանիշներն են ինքնահատուցումը (ինքնածախսածածկումը) ն ինքնաֆինանսավորումը: Ինքնահատուցումը նախատեսում է արտադրության ու իրացման ծախսերի լրիվ հատուցում ն շահույթի ստացում շահութաբերության նորմաների սահմաններում: Ինքնաֆինանսավորումը նախատեսում է նան տեխնիկական զարգացման արտադրության կատարելագործման, նյութական խրախուսման, սոցիալական զարգացման ծախսերը կատարել ձեռնարկության դրամական եկամուտների, միջոցների հաշվին: Ձեռնարկության շահույթի ընդհանուր գումարը կոչվում է հաշվեկշռային շահույթ: Այն կազմված է ապրանքային արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթից, այլ իրացումներից ու արտաիրացումային եկամուտներից ստացված շահույթից: Շահույթի զանգվածը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Շ Գ մ Իլ ,

որտեղ Շ-ն շահույթի մեծությունն է, դրամ, Գմ-ն՝ արտադրանքի մեծածախ գինը, դրամ, Իլ-ն՝ իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը, դրամ: Շահույթի զանգվածը հաշվարկվում է նան առանձին արտադրանքի նկատմամբ: Ինչքան մեծ է շահույթի զանգվածը, այնքան շատ միջոցներ կարող է տրամադրել ձեռնարկությունն ընդլայնված վերարտադրություն կազմակերպելու ն պետական բյուջեն համալրելու համար: Շահույթի զանգվածի ծավալը կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների մեծությունը, դրանց օգտագործման ինտենսիվությունը, աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը, աշխատանքի արտադրողականությունը: Հետնաբար` արդյունավետության բնութագիրն ավելի ճիշտ կլինի արտահայտել համեմատական այնպիսի ցուցանիշներով, որոնք կկարողանան արտահայտել շահութաբերության մակարդակը:

13.2.2. ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արդյունավետությունը տնտեսագիտական երնույթ է, արտահայտում է արտադրության արդարացված լինելը, շահավետությունը: Եկամուտը (շահույթը) ձեռնարկության ծախսերը հատուցելուց հետո մնացած տարբերությունն է: Սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում այդ տարբերությունը հայտնի է «Զուտ եկամուտ», «Շահույթ» հասկացությունների ձնով: Սակայն ձեռնարկության համար կարնոր է ոչ միայն շահույթի զանգվածը, այլն ծախսերի նկատմամբ դրա հարաբերական մեծությունը: Դրա համար շահույթի զանգվածը պետք է համադրել ծախսումներին ն պարզել, թե ինչ է բերել ծախսած յուրաքանչյուր դրամական միավորը: Այդ նպատակի համար օգտագործվում է «Շահութաբերության մակարդակ» հարաբերական ցուցանիշը: Շահութաբերության մակարդակը (Շմ) հաշվեկշռային կամ առանձին արտադրանքի շահույթի (Շ) հարաբերությունն է իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքին (իլ), արտահայտվում է տոկոսներով: Այն ներկայացվում է հետնյալ բանաձնով. Շմ

Շ 100 : Իլ

Այն կարելի է հաշվարկել ինչպես արտադրանքի մեկ միավորի, այնպես էլ ամբողջ զանգվածի, ամբողջ տնտեսության, դրա առանձին ճյուղերի համար:

Նույն ցուցանիշը հաշվարկվում է նան համախառն արտադրանքի համար ն կոչվում է եկամտաբերության մակարդակ: Այս դեպքում ստացված զուտ եկամուտը հարաբերվում է արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքին: Որոշվում է նան շահույթի նորման. այն հաշվարկվում է ընդհանուր արտադրության համար` որպես հաշվեկշռային շահույթի գումարի հարաբերություն հիմնական շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքի գումարին՝ Շ

Շ ն

Ֆ հ

100, Ֆշ

որտեղ Շն-ն շահույթի նորման է, Շ-ն՝ ստացվելիք հաշվեկշռային շահույթը, Ֆհ-ն՝ հիմնական ֆոնդերի արժեքը, Ֆշ-ն` շրջանառու ֆոնդերի արժեքը: Հաշվեկշռային շահութաբերության նորման որոշվում է հաշվեկշռային շահույթի գումարի հարաբերությամբ (այն փոքրացված է արտադրական ֆոնդերի ամորտիզացված գումարով, աշխատանքային ու բնական ռեսուրսների ն բանկային կարճաժամկետ վարկերի տոկոսա187

դրույքների վճարի գումարով) հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն նորմավորվող շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքին: Դա հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. Շն

Շ

Ամորտիզացիա

աշխատավարձ

բն.ռես. ֆհ

բանկի կարճաժամկետ տոկոսադրույք

100,

ֆշ

որտեղ Շ-ն հաշվեկշռային շահույթն է, Ֆհ-ն՝ հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը, Ֆշ-ն՝ շրջանառու ֆոնդերի արժեքը:

13.2.3. ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԶԱՆԳՎԱԾԸ ԵՎ ՆՈՐՄԱՆ

Շահույթի զանգվածը պետք է լինի այնպիսին, որ հնարավոր լինի ըստ նորմատիվների դրանք բաշխել պահանջվող բոլոր հոդվածներով: Այն, մասնագետների կարծիքով, պետք է ապահովի պետական հարկերի ժամանակին վճարում ն ձեռնարկության ընդլայնված վերարտադրություն: Շահութաբերության մակարդակը ներկայիս շուկայական հարաբերությունների պայմաններում պետք է կազմի 30-40 %: Այդ դեպքում հնարավոր կլինի սեփական միջոցների հաշվին ապահովել կուտակման ու սպառման ֆոնդերի արդյունավետ ձնավորումը (գծապատկերներ 15, 16):

Վճարն արտադրական ֆոնդերի դիմաց, 2-8%

Հաշվեկշռային շահույթ

Վճարն աշխատանքային ռեսուրսների դիմաց (ապահովել միջին աշխատավարձը)

Բանկի կարճաժամկետ վարկերի տոկոսավճարը

Հատկացումներ բյուջեին Խրախուսման ֆոնդ

%

|

Հաշվեկշռային շահույթ

| Ձեռնար կությունում մնացած շահույթ

Հատկացումներ վերադաս մարմիններին

Արտաիրացումային ծախսեր

|

Շահույթ, որն, ըստ նորմատիվների, տրված է տնտեսական շահագրգըռման ֆոնդին

Ձեռնարկության ֆինանսային ռեզերվ

Գծ. 15. Շահույթի նորմայի բաշխումը:

Վճարն արտադրական ֆոնդերի դիմաց Ձեռնարկության եկամուտ

Հատկացումներ բյուջեին

Արտաիրացումային ծախսեր

Վճարն աշխատանքային ռեսուրսների դիմաց

Բանկի կարճաժամկետ վարկերի տոկոսավճարը

Խրախուսման ֆոնդ

Տնտհաշվարկային եկամուտ

Հատկացումներ վերադաս մարմիններին

Ձեռնարկության ֆինանսային ռեզերվ

Նյութական Նյութակա խրախուսն ման խրախուսմ համար ան համար

Գծ. 16. Շահույթի նորմայի բաշխումը:

Աշխատավարձի ֆոնդ

ԹԵՄԱ 14

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՈՒ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԸ, ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵԿԱՄՈՒՏԸ ԵՎ

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

14.1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արդյունավետությունը ցույց է տալիս հասարակական արտադրության արդյունքայնությունը: Դրանում արտացոլվում են օբյեկտիվ տնտեսական օրենքների դրսնորումն ու հասարակության կողմից վերջիններիս օգտագործման կարողությունը: Արդյունավետությունը (հատկապես մասնավոր սեփականության պարագայում) արտադրության նպատակի դրսնորման արտահայտությունն է: Պետք է տարբերել «Արդյունք» ն «Արդյունավետություն» հասկացությունները: Արդյունքը նախագծվող կամ ներդրված միջոցառման հետնանքն է: Օրինակ` նոր տեխնոլոգիայի հետնանքով ավելացել է միավոր հումքի հաշվով վերամշակված արտադրանքի ելքը: Սակայն դա լրիվ պատկերացում չի տալիս միջոցառման շահավետության, ձեռնտու լինելու վերաբերյալ: Այսպես, եթե նոր տեխնոլոգիայի վրա ծախսվել է 100 միավոր, իսկ արտադրանքի ելքը 90 միավոր է, ապա արդյունքն առկա է, սակայն արդյունավետությունը` բացասական: Արտադրության արդյունավետության բարձրացման հրատապությունը թելադրվում է Հանրապետության սննդարդյունաբերության ներկա վիճակով: Այստեղ տարեցտարի պակասում է արտադրության մեջ ներդրումների արդյունավետությունը: Այսօր դա առավել անհրաժեշտ է ամեն մի ձեռներեցի, որը գործ ձեռնարկելուց առաջ պետք է հաշվարկի վերջնական սպասվելիք շահը: Այն անհրաժեշտ է հանրապետության ազգային տնտեսական քաղաքականությանը համապատասխան երկարաժամկետ ծրագիր մշակելու, միջազգային շուկա դուրս գալու, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար: Արտադրության արդյունքային գլխավոր ցուցանիշը նոր ստեղծված արդյունքն է (երկրի առումով` ազգային եկամուտը): Հետնապես` հանրապետության առումով վերամշակող արտադրության արդյունավետությունը պետք է դիտել մեկ աշխատողի, բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի մեծության տեսանկյունից: Գլխավոր ցուցանիշներից մեկն է երկրի համախառն ներքին արդյունքը, որը ստեղծվում է հանրապետության ռեսուրսներով, սեփական ուժերով:

Այսպիսով` ինչպես ամբողջ տնտեսության, այնպես էլ սննդարդյունաբերության արտադրության արդյունավետությունը հանգում է հասարակության պահանջմունքի առավելագույն բավարարման նպատակով ազգային եկամտի ավելացմանը միավորի հաշվով նվազագույն ծախսումներով: Արդյունավետության ցուցանիշները դեռնս հեռու են կատարյալ լինելուց, դրանք հաճախ հակասական են, իրարամերժ: Հաճախ որոշ վերամշակող ձեռնարկություններում աշխատանքի արտադրողականությունն աճում է, սակայն ինքնարժեքը, ֆոնդատարությունը, կապիտալատարությունը չեն նվազում: Այսինքն` ցուցանիշներից մեկը ցույց է տալիս, որ արտադրության արդյունավետությունը բարձրացել է, մյուսները՝ հակառակը: Բացի այդ` հակասություններ կան արդյունավետության ցուցանիշներն առանձին կտրվածքով դիտարկելու գործընթացում: Առանձին ցուցանիշներ (ինքնարժեք, աշխատանքի արտադրողականություն, ֆոնդահատույց) դեռնս լրիվ չեն համապատասխանում իրենց տնտեսական բովանդակությանը: Սննդարդյունաբերությունում արտադրության արդյունավետությունը, բացի տնտեսական գործոններից, կախված է նան հումքի արտադրության բնական-կենսաբանական գործոններից, որի մեղմացման համար հաճախ կատարվում են վիթխարի ծախսումներ, որոնք նս պետք է հատուցում ստանան: Հաճախ այդ ծախսումները կատարվում են պետական բյուջեի հաշվին ն հաշվի չեն առնվում ինքնարժեքում, ինչը խեղաթյուրում է արդյունավետության իրական պատկերը: Տարբերակվում են տնտեսական, ճյուղային, ձեռնարկության միջոցառման արդյունավետության հասկացությունները: Դրանք գնահատելու համար օգտագործվում է ցուցանիշների համակարգ:

14.2. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Տնտեսական առումով սննդարդյունաբերության արդյունավետությունը որոշելու համար օգտագործվում է ցուցանիշների համակարգ՝ ինքնարժեք, աշխատանքի արտադրողականություն, ֆոնդահատույց, ֆոնդատարություն, էներգատարություն, աշխատատարություն, համախառն արտադրանք, ապրանքային արտադրանք, համախառն եկամուտ, զուտ եկամուտ, շահույթ ն այլն: Դիտարկենք նշվածներից մի քանիսը: Համախառն արտադրանքն արտադրամասում, ձեռնարկությունում, ֆիրմայում, միավորումում, մարզում, հանրապետությունում արտադըրված արտադրանքի ու ծառայությունների ողջ քանակն է միավոր ժամանակահատվածում (տարի, ամիս, օր): Չափվում է բնեղեն (կգ, ցենտներ, տոննա, դեկալիտր, պայմանական տուփ ն այլն) ն

P

Y

F

P

&

արժեքային (դրամ, դոլար, ռուբլի ն այլն) միավորներով: Համախառն արտադրանքն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով. C V դ, որտեղ Շ-ն նյութական, առարկայացված ծախսերն են, V-ն՝ աշխատանքային ծախսերը` աշխատավարձը, ո-ը՝ զուտ եկամուտը: Ապրանքային արտադրանքը համախառն արտադրանքի իրացված, վաճառված մասն է: Նույնպես չափվում է բնեղեն ն արժեքային ցուցանիշներով: Ապրանքային արտադրանքը (հասույթը) արտահայտվում է Շ V ո1 բանաձնով, որտեղ ո1-ը շահույթն է: Հասույթներով են ձնավորվում ձեռնարկության դրամական հոսքերը: Համախառն եկամուտը կենդանի աշխատանքով ստեղծված նոր արդյունքն է ն հայտնի է 7 դ բանաձնով, որտեղ -–ն աշխատավարձն է, ո–ը` հավելյալ արդյունքի արժեքը: Համախառն եկամուտը որոշվում է` համախառն արտադրանքի արժեքից հանելով նյութական ծախսերը՝ հումքի, վառելիքի, քսայուղերի, հիմնական միջոցների մաշվածքի, փոքրարժեք արագամաշ առարկաների ն այլնի արժեքը: Զուտ եկամուտը հավելյալ աշխատանքով ստեղծված նոր արդյունքի արժեքն է: Հաշվարկվում է` համախառն արտադրանքի ᤡ ᤢ արժեքից հանելով արտադրական ծախսերը` : Կամ համախառն եկամտից հանում են աշխատանքի վարձատրությունը` (- ո) (-) ո : Շահույթը զուտ եկամտի այն մասն է, որն իրացվում էᤢն դրամական ᤡ տեսք է ընդունում: Այն ապրանքային արտադրության երնույթ է ն ձեռնարկության արդյունավետության գլխավոր ցուցանիշներից մեկը: Շահույթը որոշվում է` ապրանքային արտադրանքի արժեքից հանելով այդ արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը՝ (c 7 դ1 ) (c 7 ) դ1 1 Արդյունավետության ցուցանիշների բարելավումն առաջիկայում հանրապետության սննդարդյունաբերության հիմնական խնդիրը պետք է լինի: Հետնաբար` ճյուղի զարգացման նախապայման է հանդիսանալու հետնյալ միջոցառումների իրականացումը. » արտադրամիջոցների հետագա կատարելագործում, այդ ուղղությամբ առաջացած հակասությունների ու խոչընդոտների մեղմացում, բարեփոխումների խորացում. » արտադրության ինտենսիվացում, նորագույն տեխնիկայի ու տեխնոլոգիաների ներդրում.

»

կառավարման ապարատի համակարգի ժամանակակից պահանջներին համապատասխան վերափոխում, մենեջմենթի ծառայության արմատական վերակառուցում. » ագրոսերվիսի ծառայությունների բարելավում, արտադրական ու սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացում. » շուկայական հարաբերությունների ն մարկետինգի ուսուցման կազմակերպում, այդ ուղղությամբ կադրերի որակավորման բարձրացում: Այս միջոցառումների իրականացումը հնարավորություն կտա բարձրացնել հանրապետության` պարենով ինքնապահովվածության մակարդակը ն տնտեսել միջոցներ` ընդլայնված վերարտադրություն կազմակերպելու համար:

14.3. ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

14.3.1. ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արտադրությունն իր մշտական կրկնելիության մեջ վերարտադրություն է: Դրա հիմնական փուլերն են՝ արտադրություն-բաշխում-փոխանակություն-սպառում: Այդ փուլերը կազմում են մեկ ամբողջություն ն եթե դրանցից որնէ մեկում ընդհատվի գործընթացը, վերարտադրություն տեղի չի ունենա: Սննդարդյունաբերության մեջ վերարտադրությունը կարող է լինել պարզ ն ընդլայնված. պարզի դեպքում արտադրական փուլերը կրկնվում են առանց քանակական կամ ծավալային փոփոխության, իսկ ընդլայնվածի դեպքում արտադրության հաջորդ փուլը ավելի մեծ ծավալի արտադրություն է ապահովում: Ընդլայնված վերարտադրության նպատակն է ապահովել` ա) հասարակական ամբողջական արդյունքը ն դրա բաղկացուցիչ մասերի (c - ո) հարաբերական, արժեքային ն բնեղեն հարաճուն վերարտադրությունը, բ) արտադրության նյութաիրային տարրերի վերարտադրությունը, գ) աշխատանքային ռեսուրսների վերարտադրությունը, դ) արտադրահարաբերությունների համապատասխանեցումը կյանքի առաջադրած խնդիրների պահանջներին, ե) շահույթի ավելացումը, դրա հաշվին` նորարարության իրականացումը:

14.3.2. ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔԻ (ՀԱՄԱԽԱՌՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔԻ) ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Նյութական բարիքների (այդ թվում` սննդամթերքի) ընդլայնված վերարտադրությունը, հասարակության պահանջմունքների բավարարումը ն շահույթի ստացումը յուրաքանչյուր արտադրության նպատակն է, տնտեսական ու սոցիալական արդարացվածությունը: Սննդարդյունաբերության համախառն արտադրանքը (c - ո) պարունակում է այնպիսի բաղադրամասեր, ինչպիսիք են առարկայացած նյութականացված ծախսումները (Շ), որոնք բնաիրային ձնով հանդես են գալիս որպես արտադրամիջոցներ (վառելիք, մաշվածք, հումք, փոքրարժեք ու արագամաշ առարկաներ ն այլն): Այլ կերպ` դրանք հանդես են գալիս որպես սպառված արտադրամիջոցների արժեք, որն էլ կազմում է փոխհատուցման ֆոնդը: Երկրորդ կարնոր տարրը աշխատանքի վարձատրությունն է (V), որը աշխատուժի վերարտադրության կարնորագույն տարրերից է: Այդ երկուսի միասնությունը (c -) կազմում է պարզ վերարտադրության պարտադիր պայմանը: Համախառն արտադրանքի մյուս կարնոր բաղադրիչ մասն է կազմում ընդլայնված վերարտադրության գլխավոր պայմանը` զուտ եկամուտը կամ շահույթը: Համախառն արտադրանքից փոխհատուցման ֆոնդի` ամորտիզացիայի համար առանձնացումից հետո մնում է համախառն եկամուտը, որն էլ կուտակման ն սպառման ֆոնդերի գոյացման հիմքն է: Համախառն եկամտից վարձատրության ֆոնդի առանձնացումից հետո մնում է զուտ եկամուտը կամ շահույթը: Այս գործընթացը կարնոր է սպառման ն կուտակման միջն ճիշտ համամասնություն սահմանելու համար: Վերամշակող ձեռնարկություններում այն կախված է արտադրության հետագա ընդլայնման ծրագրից, սպառման միջին մակարդակից ն սպառողական զամբյուղի արժեքից, հարկային քաղաքականությունից, շուկայի իրավիճակից ն այլն: Համախառն եկամտից կատարվում են նան հարկային մասհանումներ տեղական ն կենտրոնական բյուջեներին, որից հետո մնում է ձեռնարկության տնտհաշվարկային եկամուտը, որն օգտագործվում է կուտակման ն սպառման ֆոնդերի ձնավորման, ինչպես ն զանազան վճարումների համար: Սպառման ֆոնդը ներառում է աշխատանքի վարձատրությունը (անհատական սպառում), հատկացումները սոցիալական ապահովության ֆոնդերին ն այլն: Կուտակման ֆոնդերին են պատկանում հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի լրացման համար կատարված հատկացումները, պահեստային

ֆոնդերի լրացումները, տեղական ն կենտրոնական համայնքների բյուջեներին կատարվող հատկացումները ն այլն: Այդ գումարի մի մասը կարող է նան կուտակվել ու սպառվել: Կուտակման ֆոնդի հիմքը զուտ եկամուտն է: Բայց քանի որ ձեռնարկություններում սպառման ն կուտակման ֆոնդերի ձնավորումն առայժմ պայմանական բնույթ է կրում, կուտակման ֆոնդի ձնավորման աղբյուր պետք է համարել համախառն եկամուտը (- ո) : Ինչպիսին էլ լինեն նորմատիվային մասհանումները, համախառն եկամտի բաշխման ժամանակ պետք է հմտորեն զուգակցել սպառումը, կուտակումը ն հարկային մասհանումները, հաճախ դրանք փոխադարձաբար պետք է զիջեն մեկը մյուսին՝ ելնելով ընդլայնված վերարտադրության շահերից, որը, ի վերջո, սպառողի շահն է արտահայտում:

ԹԵՄԱ 15

ԳԻՆ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄ

15.1. ԳՆԻ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԲԱՇԽՄԱՆ ՄԵՋ

15.1.1. ԳՆԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴԵՐԸ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԲԱՇԽՄԱՆ ՄԵՋ

Գինն ապրանքի արժեքի դրամական արտահայտությունն է: Այն որոշվում է ապրանքի արտադրության վրա կատարված հասարակական անհրաժեշտ աշխատանքի ծախսերով` հաշվի առնելով շուկայում առաջարկի ու պահանջարկի վիճակը: Գինը նան դրամի այն քանակն է, որը սպառողը տվյալ ապրանքի համար պատրաստ է վճարել` ելնելով շուկայում առաջարկի ու պահանջարկի վիճակից: Շուկայական գործունեության գլխավոր շարժառիթը գինն է: Դրանից է կախված ինչպես արտադրական ծախսերի հատուցումը, այնպես էլ ձեռնարկության եկամուտը: Գինը կարգավորում է ռեսուրսների ուղղումը կոնկրետ արտադրությանը: Այն ձնավորվում է պահանջարկի ն առաջարկի ազդեցությամբ: Տնտեսություններում ցածր գինը ձնավորվում է այն դեպքում, երբ արտադրական ծախսերը ցածր են լինում: Ազատ մրցակցության պայմաններում գինը ձգտում է հավասարվել սահմանային ծախսերին: Պահանջարկի նվազման պայմաններում գինն աստիճանաբար իջնում է ն կանգնում մթերքի այն խմբաքանակի սահմանային ծախքերի մակարդակի վրա, որի համար կա պահանջարկ: Իսկ պահանջարկն իր հերթին կախված է որոշակի գործոններից: Այսպիսով` գնորդը միջոցները ծախսում է սեփական պահանջներն առավելագույնս բավարարելու համար: Այդ դեպքում միջոցների ծախսը համեմատվում է ծախսերի այլընտրանքային տարբերակների հետ: Հավասարակշռված գնի հաստատումը պահանջարկի ազդեցության ներքո նպաստում է ռեսուրսների ռացիոնալ բաշխմանը արտադրական տարբեր ճյուղերի միջն: Միատեսակ ապրանքի վրա տարբեր գների հաստատումը ն վաճառքը սպառողներին կոչվում է գնի խտրականություն:

15.1.2. ԳՆԻ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Շուկայական հարաբերությունների զարգացման պայմաններում գնի տնտեսական բովանդակությունը բացահայտվում է մի շարք կարնոր գործառույթներով: Դրանք են` 1. հաշվառման կամ չափման. արտահայտում է կենդանի ն առարկայացված աշխատանքի ծախսը հասարակությանն անհրաժեշտ

տարբեր արտադրանքների արտադրության ն իրացման վրա: Ներկա շուկայական հարաբերությունների պայմաններում գնի այս գործառույթը վերածվում է նորմատիվայինի, որպեսզի պլանային ժամանակահատվածում արտահայտի արտադրության որոշակի, անփոփոխ ն համադրելի արդյունք ն բնութագրի այն ծախսերը, որոնք անհրաժեշտ են հասարակությանն այդ արտադրանքի թողարկման համար: Գների միջոցով հնարավոր է հաշվարկել ագրոպարենային համակարգի արժեքային այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են համախառն ն ապրանքային արտադրանքը, նյութական ն աշխատանքային ծախսումները, ինքնարժեքը, ն դրանց հիման վրա հաշվարկվում է համախառն ու զուտ եկամուտը, շահույթը, շահութաբերությունը, ռեսուրսները՝ հիմնական ն շրջանառու կապիտալը, աշխատանքը ն դրանց օգտագործման արդյունավետությունը, տնտեսական միջոցառումների (տնտեսավարման համակարգի հիմնավորման, ռեսուրսների տեղաբաշխման, ներդրումների ռիսկայնության գնահատման, հարկի, վարկի, ապահովագրման համակարգերի կարգավորման) արդյունավետությունը ն այլն: Գների միջոցով որոշվում է ագրոպարենային համակարգի արտադրական ծավալը, տեղը երկրի տնտեսության մեջ, տնտեսական վիճակը, զարգացման միտումները ն այլն: 2. Շահագրգռման կամ խթանման. արտահայտվում է գնի` խրախուսող ն արգելակող ներգործությամբ: Վերարտադրության, կառավարման ն տնտեսավարման բոլոր գործընթացների միջոցով (օրինակ` լավորակ արտադրանքի թողարկման համար) կարող են օգտագործվել խրախուսող վերադիրներ ն հակառակը: Շահն է շուկայի շարժիչ ուժը: 3. Վերաբաշխման (բաշխիչ). արտահայտվում է եկամուտների վերաբաշխմամբ տարբեր ճյուղերի, ձեռնարկությունների, ապրանքը գնորդների խմբերի միջն արժեքից գնի գիտակցաբար շեղմամբ: Գների փոփոխությունը նպաստում է, որ ռեսուրսների հոսքն արտադրության մի ճյուղից, սոցիալական մի խմբից փոխադրվի դեպի մյուսը: Այստեղ կարնորվում են փոխարինող ապրանքների գները: Ագրարային ոլորտի արտադրանքների գների այս գործառույթը սահմանափակված է շուկայի տարողությամբ ն սպառողական արժեքների փոխարինելիության փոքր շրջանակներով: Օրինակ` հացի շատ բարձր գները չեն նպաստի, որ գնողի դրամական միջոցներն ուղղվեն բուսական յուղի կամ մրգի ձեռքբերմանը: Մինչդեռ մսի, կաթնամթերքի պակասը լրացվում է հացով, կարտոֆիլով, բանջարեղենով: Խնդիրն այն է, որ փոխատեղումը լինի նպատակահարմար: Բաշխիչ գործառույթը լուրջ գործոն է ինքնարժեքի կառավարման համար: Այս գործառույթը, ընդհանուր

առմամբ, ենթադրում է վերաբաշխել ստեղծված արժեքն արտադրողների ն սպառողների միջն: 4. Կարգավորող ն կանոնավորող. գների բարձրացման կամ իջեցման միջոցով կարգավորվում, հավասարակշռվում են պահանջարկն ու առաջարկը, նորմավորվում տնտեսական ռեսուրսները: Դրանցով կարգավորվում են շուկայի առանձին հատվածի սպառման մասնաբաժինը, սպառողների պատասխան ռեակցիան ն ապրանքարտադրողների հետագա քայլերը: 5. Վերահսկիչ (Ճudit). գները միջոց են նյութաիրային ն բնական ռեսուրսների ծախսի, շարժի ն պահպանության վերահսկման համար: 6. Պլանային (նախագծման, պրոգնոզային). գների օգնությամբ սահմանվում ն նախագծվում են արտադրանքի արտադրության, բաշխման, փոխանակության ն սպառման ծավալները, շարժը, ռեսուրսների պահանջները, ինքնարժեքը, շահույթը ն այլն: 7. Սոցիալական. գների բարձրացման միջոցով շուկան բնեռացնում է տնտեսական բարիքների բաշխումը հոգուտ մեծահարուստների, այնուհետն այն որոշ չափով կարգավորում: Ոսկեղենի, թանկարժեք քարերի, պերճանքի առարկաների վրա սահմանվում է բարձր գին, դրանք վաճառվում են հարուստներին, ն արդյունքը բաժանվում է աղքատներին թոշակների ն սոցիալական ֆոնդերի միջոցով:

15.2. ԳՆԱԳՈՅԱՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ագրոարդյունաբերական համալիրի նպատակային ֆինանսավարկային ներգործությունը պետք է ուղղված լինի գնագոյացման ասպարեզում հետնյալ խնդիրների լուծմանը. ա) երկրի պարենային ինքնապահովման ն պարենային ազգային անվտանգության ամրապնդում. բ) տնտեսական մյուս ճյուղերի ն գյուղատնտեսության արտադրանքների համարժեքային փոխանակում. գ) ԱԱՀ ստորաբաժանումների` գյուղատնտեսության վրա թողած բացասական գնային ներգործության նվազեցում. հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գնային տեղաշարժերը գյուղատնտեսության օգտին չեն: Պատահական չէ, որ ներդրողներն այսօր հիմնում են ոչ թե գյուղացիական տնտեսություն, ֆերմա, այգի, այլ բենզալցակայաններ կամ ոչ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ. դ) ագրոպարենային համակարգում ընդլայնված վերարտադրություն ապահովելու համար եկամուտների ստացման ավելացում. այսօր գների միջոցով գյուղատնտեսական ն սննդարդյունաբերական ձեռնարկություններում ստեղծված շահույթի ճնշող մասը դուրս է բերվում այդ ոլորտից, որն էլ կասեցրել է դրանց տեխնիկական վերազինումը.

ե) երկրի ներսում միասնական տնտեսական տարածքի ձնավորում, ելք դեպի արտաքին շուկա. զ) գնային ֆինանսավարկային մեխանիզմների միջն փոխկապակցվածության ապահովում: Տնտեսապես հիմնավորված գները նպաստում են ապրանք արտադրողների վճարունակության բարձրացմանը, որը, իր հերթին, վարկային ինստիտուտի գոյության ն բարգավաճման նախապայմանն է. է) ձեռնարկությունների կենսունակության ապահովում. ը) շուկայում առաջնության գրավում. թ) որակի ցուցանիշների բարձրացում: Գնագոյացման հիմնական սկզբունքներն են՝ » գնագոյացման ազատության զուգակցում գների պետական կարգավորման հետ: Խնդիրը շուկայի «անտեսանելի ձեռքի» ն պետական կարգավորման մասնաբաժնի հարաբերակցության մեջ է: Շուկայական տնտեսությանն անցման պայմաններում պետական միջամտությունը (ուղղակի ն անուղղակի) պետք է զգալի լինի: Դասական շուկայի պայմաններում այն պակասում է: Չի բացառվում նան նպատակային ուղղակի գնային քաղաքականությունը ռազմավարական ապրանքների, միասնական տարիֆային սակագների, թոշակների ու նպաստների, պետական հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձի ուղղությամբ ն այլն. » պահանջարկի ն առաջարկի փոխազդեցություն ու հավասարակշռված գների ձնավորում, » առաջարկի գների հաշվարկման գործընթացում նորմատիվային մեթոդի օգտագործում, » ապրանքարտադրողների շահութաբերության ն դրա երկարատնության ապահովում, » արտադրության տեսակարար ծախսերի կրճատման խթանում, » գիտատեխնիկական առաջադիմության խթանում, » գնային ն ֆինանսավարկային համակարգի փոխհարաբերությունների օպտիմալացում, » գյուղատնտեսական արտադրանքի ն ժողտնտեսության մյուս ճյուղերի ապրանքների ու ծառայությունների գների համարժեքության պահպանում, » գների տարբերակում ըստ արտադրանքի` մյուսներից տարբեր օգտակար հատկանիշների, ժամանակի, տեղի, մատուցման ձնի ն այլն:

15.3. ԳՆԱԳՈՅԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

Վերամշակող ձեռնարկությունները որպես հումք օգտագործում են գյուղատնտեսական արտադրանքը, ինչպես նան գյուղատնտեսական հումքից պատրաստված մթերքը: Այսպիսի պայմաններում գյուղատնտեսական հումքի գնի մեծությունն օբյեկտիվորեն դառնում է վերամշակվող արտադրանքի գինը կազմավորող հիմնական հոդվածը: Այն կարող է կազմել գնի մինչն 70 %-ը: Գնի սահմանման ժամանակ հաշվի է առնվում արտադրանքի արտադրության, իրացման ն պլանային ծախսերի լրիվ հատուցումը, որն անհրաժեշտ է ձեռնարկության տնտեսական շահագրգռվածության ֆոնդերի ստեղծման, պետական բյուջեի եկամուտների ապահովման համար: Գործնականում կիրառվում են գնագոյացման մի շարք մեթոդներ: Դրանցից է գների (Գ) սահմանումը` ելնելով արտադրության միջին ծախսերից (Ծմ) ն նորմատիվային շահույթի (Շ) ապահովումից: Որոշվում է հետնյալ կերպ. Գ Ծմ Շ , այսինքն` կախված է ծախսերի հատուցումից ն նպատակային շահույթի ապահովումից` ելնելով ապրանքի իրական արժեքից: Գների սահմանումը հետապնդում է բազմաթիվ շուկայական խնդիրներ՝ մրցակցային պայքար, առավելագույն շահույթի ստացում, շուկայական գոյատնում, դեմպինգի քաղաքականություն ն այլն: Արտադրանքի արտադրության ն իրացման պլանային ծախսերը բաժանվում են հիմնականում նյութական ծախսերի ն աշխատանքի վարձատրության ծախսերի, որոնք ձեռնարկության տնտեսական գործունեությունում արտահայտվում են ինքնարժեքով: Քանի որ ինքնարժեքը տարբեր ձեռնարկություններում տարբեր է, գնի ելակետային բազա է վերցվում միավոր արտադրանքի միջին ճյուղային հաշվեկշռված ինքնարժեքի ցուցանիշը: Գնի մեջ արտադրանքի ինքնարժեքի հետ միասին կազմավորող տարր է զուտ եկամուտը: Այն մտնում է գնի մեջ շահույթի ն շրջանառության հարկի ձնով: Շահույթը կատարում է երկու դեր` դրսնորվում է իբրն կուտակումների աղբյուր ն տնտեսական օղակների գործունեության շահագրգռման լծակ: Այսպիսով` գնի հիմնական տարրերն են միավոր արտադրանքի հաշվով միջին ճյուղային ինքնարժեքը, զուտ եկամուտը, շահույթը ն տարբեր հարկերը: Բացի դրանից` գնի մեջ են մտնում նան մթերող, մատակարարող ն առնտրային կազմակերպությունների ծախսերն ու շահույթը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում գնագոյացման գլխավոր գործոններն են ինքնարժեքը, պահանջարկի ու առաջարկի հարաբերակցությունը, ապրանքի պահանջարկի բավարարվածության

աստիճանը, գնորդների վերաբերմունքը, իրացման խթանումը, մրցակիցների կողմից սահմանված գների ընդունումը ն այլն: Հենց այդ պահանջմունքն էլ ընկած է պահանջարկի ձնավորման ն իրացումը խթանելու մարկետինգային գործելակերպի հիմքում: Մրցակիցների գները հիմք ընդունելու պարագայում ապրանքարտադրողներն անտեսում են սեփական ծախսերի հատուցման սկզբունքը, նրանք պարտադրված են այդ անում: Այս դեպքում գները կողմնորոշվում են դեպի արտադրանքի հիմնական զանգվածը, գների մակարդակը, որն առկա է շուկայում: Ագրարային ոլորտի արտադրանքի ն գյուղին մատակարարվող արտադրամիջոցների գները գործում են տնտեսական ամբողջական գների համակարգում: Սակայն գնագոյացումը ու դրա մեխանիզմն այստեղ ունեն սկզբունքային առանձնահատկություններ, որոնց մեծ մասն աշխատանքի այս բաժնում արդեն քննարկվել է:

15.4. ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՈԼՈՐՏԻ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Գործնականում կիրառվում են գնի տարբեր ձներ: Հիմնականներն են` - ազատ կամ պայմանագրային գին. սահմանվում է` հաշվի առնելով գնողի ն արտադրողի տնտեսական հետաքրքրությունները, որոշվում պահանջարկի ն առաջարկի մեխանիզմով, - կարգավորվող. գների մակարդակը ն շարժը կարգավորվում է պետության կողմից, - մեծածախ գնով արտադրող տնտեսությունները վաճառում են արտադրանքը պատվիրող տնտեսություններին, - մանրածախ գնով իրացնող տնտեսությունները վաճառում են արտադրանքը մանրածախ առնտրում` անկախ նրանից` ով է գնորդը, - համադրելի գին. օգտագործվում է համադրելիություն ապահովելու համար, - գնման գին. պետությունը գնում է արտադրանքն իր կարիքների համար, - երաշխավորված. գնով կատարվում են գնումներ պետական կենտրոնացված ֆոնդի համար, - գրավական գին. օգտագործվում է գրավով գնումների ժամանակ, - տրանսֆերտային. տրանսազգային կորպորացիաների շրջանակներում գնված ապրանքի դիմաց օգտագործվող գինն է, - բնամթերային կամ բարտերային գին. օգտագործվում է արդյունաբերական արտադրանքի դիմաց գյուղմթերքի փոխանակման ժամանակ,

հենակետային կամ բազիսային. նախնական գործարքների ժամանակ օգտագործվող գինն է, որը կարող է ճշտվել ավելացնելու կամ պակասեցնելու միջոցով, - մենաշնորհային գին, - տեղեկատվական. տվյալ ապրանքի նկատմամբ ձնավորված գների համակարգն է անցյալ ու ներկա ժամանակահատվածում, որի մասին տեղյակ լինելով` կարելի է ճիշտ գին սահմանել կամ ճշտել տվյալ ապրանքի գինը, - համաշխարհային գին. համաձայնեցվում է արտասահմանյան առաջատար կազմակերպությունների գների կամ համապատասխան շուկայի հետ, - կադաստրային գին: Գների համակարգի կարգավորման գործում շուկայի «անտեսանելի ձեռքի» ն պետության անելիքները տարբեր են լինում: Այստեղ գործում են շուկայական ն պետական կարգավորիչ ինստիտուտները, մեխանիզմներն ու լծակները: Օրինակ` վարչահրամայական հասարակարգում գնագոյացումն ուներ ուժեղ ն թույլ կողմեր: ՈՒժեղ կողմն այն էր, որ պետությունը ղեկավարում ն ձնավորում էր գների ու գնագոյացման բոլոր ասպեկտները: Թույլ կողմը գների ցածր մակարդակն էր (առանց հաշվի առնելու տնտեսությունների արդյունավետությունը), ազատ շուկայի ն մրցակցության բացակայությունը, ապրանքի հանձնումը (ոչ թե վաճառքը) ն այլն: Շուկայական տնտեսության պայմաններում էապես նվազում է պետության մասնակցությունը գնագոյացման գործընթացին: Այն ձնավորվում է շուկայական պահանջարկի ն առաջարկի հիման վրա: Սակայն եթե նախկինում դա սահմանվում էր պլանային ձնով, ապա այսօր այն կատարում է շուկայի «անտեսանելի ձեռքը»: Ապրանքարտադրողն իր ծախսերը համեմատում է շուկայական գների հետ: Եթե կա արտադրանքի պահանջարկ, ապա սպառողը թանկ է վճարում արտադրված արտադրանքի համար, ուրեմն մինչն այդ սահման գներն աճում են (մինչն պահանջարկն ու առաջարկը հավասարակշռվում են): Սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից արտադըրված արտադրանքի արժեքի հիմքում, ինչպես արդեն նշել ենք, գյուղատնտեսական հումքի արժեքն է, որը կազմում է այդ մթերքի ն ֆիզիկական ու գնագոյացման շուրջ 60-70 %-ը: ՈՒստի այդ մթերքի հասարակական արժեքի օբյեկտիվ հիմքը գյուղատնտեսական հումքի գնի մեծությունն է: Հետնաբար` այս ոլորտում նույնպես կարելի է օգտագործել գների նշված համակարգը: Պարենի համեմատական գնի մեծության որոշման գործում մեծ տեղ է հատկացվում սպառողական հատկություններին՝ համային որակ-

ներին, էսթետիկական մակարդակներին: Իսկ այն արտադրանքի համար, որը պահանջարկ ունի, սակայն վնասակար է առողջությանը (ալկահոլ, ծխախոտ), կարելի է բարձր գին սահմանել, որը որոշ չափով կարող է նվազեցնել դրանց օգտագործումը: Նույն նպատակով դրանց ն այլ արտադրատեսակների մեծածախ ու մանրածախ գնի մեջ են մտնում ակցիզային հարկը, ավելացված արժեքի հարկը:

15.5. ԳՆԱԳՈՅԱՑՄԱՆ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Գնագոյացումը համալիր ն իրարամերժ գործընթաց է: Այստեղ անհրաժեշտ է հաշվի առնել գործոնների մեծ թիվը ն փոխզիջման գնալ` հաշվի առնելով արտադրության խնդիրները, մարկետինգային ու ֆինանսական ուսումնասիրությունների արդյունքները, մրցակիցների գործունեությունը, սպառողների վիճակը, օրենսդրական դաշտի իրավիճակը: Գնագոյացման գործընթացը պետք է կոնկրետ ձնով սահմանի տեղեկատվության հավաքագրման ու մշակման փուլերը ն վերջնական որոշման ընդունումը: Դրա արդյունավետությունը կախված է մրցակիցների մասին ստույգ տեղեկատվություն ունենալուց, սպառողների գործողությունների ուսումնասիրությունից, ներքին գործունեության արդյունքների ճիշտ վերլուծությունից: Գների սահմանման մասին որոշման գլխավոր նպատակը շահույթի ավելացումն է: Գնագոյացման գործընթացի վրա զգալի ազդեցություն է թողնում շուկայի տիպը (ձնը), որտեղ գործում է տվյալ տնտեսությունը: Դրանք են՝ 1. մաքուր կամ կատարյալ մրցակցության շուկա. կազմված է բազմաթիվ վաճառողներից, որոնցից ոչ մեկը գնի վրա զգալի ներգործություն չի կարող ունենալ: Օրինակ` պարենամթերքի շուկան: 2. Մենատիրական շուկա, որի պայմաններում ենթադրվում է, որ գոյություն ունի մեկ վաճառող, ն արտադրվում են այնպիսի ապրանքներ, որոնք չունեն փոխարինողներ: Արտադրողը կարող է լրիվ հսկել ապրանքի առաջարկի ծավալը ն սահմանել ցանկացած հնարավոր գին ու ստանալ առավելագույն շահույթ: 3. Երկտիրություն (երկմենատիրություն)՝ դուոպոլիա. բացառիկ երնույթ է: Արտադրվում է միատեսակ ապրանք երկու ընկերության կողմից, ն մրցակցությունը շարունակվում է այդ երկուսի միջն, վերանում է ապրանքի գնի լրիվ վերահսկողությունը: Որոշ դեպքերում ընկերությունները գների ասպարեզում համաձայնության են գալիս, կիսում տարածքային շուկաները` սեգմենտավորելով այն: 4. Մենատիրական մրցակցության շուկա. այստեղ գործում են արտադրանքներ (վաճառողներ), որոնք առաջարկում են նման, բայց ոչ

նույնական ապրանքներ ն իրենց գործարքները կատարում են գների լայն տատանման պայմաններում: Այդ ապրանքները կարող են տարբերվել գույնով, ֆիրմային առանձնահատկությամբ, որակով, տարբերակներով ն այլն: 5. Օլիգաշնորհային շուկա` օլիգոպոլիա. ժամանակակից շուկայական կառուցվածքի գերիշխող ձնն է: Շուկայում գործում են ընկերություններ` որոնցից յուրաքանչյուրը հսկում է շուկայի որոշակի մասը: Մրցակցում են մի քանի խոշոր ընկերություն, ն նորերի մուտքը տվյալ շուկա համեմատաբար դժվար է: Ապրանքները կարող են լինել միատեսակ ն տարբերակված: Վաճառողները փոխադարձ զգայուն են միմյանց գնագոյացման քաղաքականության ն մարկետինգային ռազմավարության փոփոխությունների նկատմամբ: Օլիգաշնորհը համոզված չէ, որ կարող է երկար ժամանակ հաջողություն ունենալ գների մակարդակի հերթական փոփոխությունից: 6. Մաքուր մենաշնորհային շուկա. կազմված է մեկ վաճառողից, որը թելադրում է գնողին իր պայմանները: Սակայն մաքուր մենաշնորհային շուկայի վաճառողը միշտ չէ, որ կարող է առավելագույն (հնարավոր) գին սահմանել, քանի որ զգուշանում է պետական կարգավորող միջոցառումներից ու բարձր շահույթով գայթակղված մրցակիցներից: Երկրի գնային ն ֆինանսավարկային քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի սեփական ագրոպարենային համակարգի ն տեղական շուկայի զարգացմանը: Առաջին հերթին այն պետք է լուծի հետնյալ խնդիրները. - երկրի ինքնասպասարկման մակարդակի բարձրացում, սեփական մթերքի արտադրության խթանում ն պարենային անվտանգության ապահովում, - գյուղատնտեսության ն արդյունաբերության միջն հավասարակշռված փոխհարաբերությունների ձնավորում, - գյուղատնտեսության ու սննդարդյունաբերության զարգացման վրա ագրոարդյունաբերական համալիրի մյուս ոլորտների բացասական ազդեցության նվազեցում, - սննդարդյունաբերական մթերք արտադրող տնտեսությունների եկամուտների պահպանում այնպիսի մակարդակի վրա, որը կապահովի ընդլայնված վերարտադրության կազմակերպում, - պետության ներսում միասնական տնտեսական մթնոլորտի ստեղծում, որը կապահովի հավասար պայմաններ ն կօգնի դուրս գալ սեփական արտադրանքով արտասահմանյան շուկա: Շուկայական հարաբերություններում գնային հարաբերությունները պետք է հիմնվեն հետնյալ սկզբունքների վրա.

-

ազատ գնային քաղաքականության զուգակցում պետական կարգավորման հետ, շուկայական գների ձնավորում պահանջարկի ն առաջարկի ազդեցության ներքո, առաջարկի գների հաշվարկում` օգտագործելով գնագոյացման նորմատիվային մեթոդները, ապրանքարտադրողների եկամտաբերության ապահովում, գիտատեխնիկական առաջադիմության խթանում, գնային, ֆինանսավարկային կապերի ն հարաբերությունների օպտիմալացման ապահովում:

15.6.ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ, ԳՆԵՐԻ

ՇԱՐԺԻ ՈԻ ՏԱՏԱՆՈՒՄՆԵՐԻ (ՓՈՒԼԱՅՆՈՒԹՅԱՆ) ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

ՊԱՐԵՆԱՄԹԵՐՔԻ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Երբ շուկայում գնողունակ պահանջարկը գերազանցում է առաջարկը, տեղի է ունենում գների աճ, իսկ երբ առաջարկն է գերազանցում գնողունակ պահանջարկը, ապա գներն իջնում են: Շուկայական տնտեսությունն այստեղ հանդես է գալիս դրանց համահարթեցման դերում: Անհրաժեշտ է նշել, որ գնողունակ պահանջարկը ն ֆիզիոլոգիական պահանջարկը հաճախ իրարից տարբերվում են: Մեզ մոտ որոշ պարենամթերքների (կաթնամթերք, մսամթերք ն այլն) միջին գնողունակ պահանջարկը զգալիորեն ցածր է ֆիզիոլոգիականից: Դա է վկայում կաթնամթերքի ն մսամթերքի շուկայի առատությունը ն բնակչության մեկ շնչի հաշվով դրանց փաստացի սպառումը: Գնողունակության բարձրացմանը զուգընթաց մթերքի փաստացի սպառումը կձգտի հավասարվել ֆիզիոլոգիական նորմերին: Գների տատանումը շուկայում կարող է պայմանավորված լինել նան ուրիշ հանգամանքներով, օրինակ` սեզոնային գործոնով (գնի շարժն է, որը փուլ-փուլ կարող է կրկնվել տարվա ընթացքում): Գնի շարժը կամ փուլային տատանումները պայմանավորված են նան այլ հանգամանքներով` 1. միաժամանակյա խոշոր կապիտալ ներդրումներով (օրինակ` տեխնիկայի ձեռքբերումով, շենքերի շինարարությամբ, բազմամյա տնկարկների հիմնումով ն այլն): Տեխնիկական վերազինումը կարող է առաջացնել արտադրանքի ժամանակավոր անբավարարություն ն գնաճ: 2. Գների փոփոխությամբ պայմանավորված առաջարկի տատանումներով. դա պահանջարկի ն առաջարկի հավասարակշռության խախտման հետնանք է, որը արտաքին գործոնի կամ ապրանքա206

րտադրողների համար ցանկալի գների պահանջի հետնանք կարող է լինել: 3. Շուկայի իրավիճակով. ագրարային շուկան մնացածների համեմատ քիչ է ենթակա շուկայական փոփոխություններին: Սննդամթերքի նկատմամբ պահանջարկը փոփոխվում է ավելի դանդաղ, քան մնացած ապրանքներինը: 4. Բնական ն այլ պայմանների ազդեցությամբ:

ԹԵՄԱ 16

ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐԻ ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ճՅՈՒՂԱՅԻՆ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

16.1. ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱ

ԼՈՒԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Բոլոր երկրների տնտեսության հիմնախնդիրը պարենային անվտանգության ապահովումն է: Պարենային անվտանգությունը տնտեսության այնպիսի վիճակն է, երբ անկախ համաշխարհային շուկայի իրավիճակից` երաշխավորվում է բնակչության կայուն մատակարարումը պարենով: Պարենային անվտանգության գլխավոր նպատակը բնակչությանը պարենով ն վերամշակող ձեռնարկություններին հումքով մատակարարելն է` անկախ արտաքին ու ներքին անբարենպաստ ազդեցություններից: Պարենային անվտանգության կարնորագույն պայմաններից են` - յուրաքանչյուր անձի համար սննդամթերքի ֆիզիկական հասանելիության ներուժային հնարավորությունների ստեղծում, - բնակչության բոլոր սոցիալական խմբերի (այդ թվում` չքավորների) համար պարենամթերքի ձեռքբերման տնտեսական հնարավորությունների ապահովում, - բարձրորակ մթերքի` անհրաժեշտ քանակով օգտագործում: Իրագործվող գործառույթների ն սուբյեկտների առումով տարբերակվում է պարենային անվտանգության 7 ձն` գլոբալ,

ռեգիոնալ, միջպետական, պետական, տեղական, ըստ բնակչության խմբերի ն ընտանեկան:

Գլոբալ պարենային հիմնախնդիրները լուծվում են համաշխարհային մասշտաբով համապատասխան միջազգային կազմակերպությունների (FՃՕ, պարենային անվտանգության կոմիտե ն այլն) կողմից: Ստեղծվում են հատուկ ֆոնդեր, պահուստներ` անբարենպաստ տնտեսական ն էկոլոգիական դեպքերի համար: Ռեգիոնալը նպաստում է միությունների ն բլոկների ստեղծմանը տարբեր երկրների միջն` պարենային ապահովման խնդիրներն արդյունավետ լուծելու համար: Օրինակ` Եվրոպական միությունը: Միջպետական մակարդակն ապահովվում է տարբեր պետությունների միջն համաձայնությունների, պայմանագրերի կնքման միջոցով որնիցե ապրանքի կամ ապրանքների խմբի գնի, որակի, ստանդարտացման, փոխադարձ մատակարարումների ուղղությամբ: Պետական մակարդակն ապահովվում է ներքին պարենային շուկայի կայունացման ն տնտեսական զարգացման, պետական ֆոնդերի ձնավորման հաշվին:

Տեղական պարենային անվտանգությունը վերաբերում է այդ ուղղությամբ տարածքային հարցերի կարգավորմանը մարզերի, շրջանների, քաղաքների մակարդակով: Ըստ բնակչության խմբերի` պարենային անվտանգությունը որոշվում է` հաշվի առնելով սոցիալական այս կամ այն խմբի առկայությունը, որպեսզի նրանք ապահովվեն գիտականորեն հիմնավորված, պահանջվող նորմերին համապատասխան զանազան սննդամթերքներով: Ընտանեկանը որոշում է պարենային անվտանգությունը տնային տնտեսության մակարդակով, որտեղ հաշվի է առնվում սննդամթերքի ձեռքբերումը, օգտագործումը հաշվեկշռված սնունդ կազմակերպելու համար: Այս հարցի պարզաբանումը նախատեսում է լուծել մի շարք խնդիրներ, որոնցից հիմնականներն են` - կայուն տնտեսական պայմանների ստեղծում, - արդյունավետ ագրարային քաղաքականության վարում, - բոլոր տնտեսական սուբյեկտների համար հավասար տնտեսական պայմանների ստեղծում, - բնակչության զբաղվածության աստիճանի բարձրացում, - աղքատության վերացման քաղաքականության մշակում ու իրականացում, - տարբեր պարենամթերքների տեղական արտադրության ավելացում, - վերամշակման նոր տեխնոլոգիաների ներդրում, հումքի ն պարենի պահպանման հնարավորությունների կարգավորում, - արտահանման ու ներկրման հավասարակշռման ն կարգավորման գործունեության ակտիվացում, - ագրարային ոլորտի ֆինանսավորման բարելավում: Հետնաբար` հիմնախնդրի լուծումը ենթադրում է ոչ միայն երկրի սոցիալ-տնտեսական կայուն զարգացում, այլ նան դրանք կապում է համաշխարհային տնտեսության զարգացման հետ: Պարենային անվտանգության կարնոր նախապայման է բնակչության համար պարենի հասանելիությունը: Այն լինում է ֆիզիկական ն տնտեսական. - ֆիզիկականը երաշխավորում է պարենի բավարար քանակի առկայությունն առնտրի ցանցում, - տնտեսական հասանելիությունն ապահովվում է, երբ պարենի համապատասխան ծախսերը կազմում են ընտանիքի բյուջեի եկամտի 50 %-ից ոչ ավելին, իսկ արտադրության կայունացման պայմաններում դրանք կարող են նվազել մինչն 30 %:

Պարենային անվտանգության ապահովման համար կազմվում է պարենային ռեսուրսների հաշվեկշիռ: Վերջինս կազմվում է հիմնական մթերքների համար` հաշվի առնելով դրանց պահանջարկի նորմատիվները: Այդ հաշվարկները կարող են ճյուղի հեռանկարային զարգացման ռազմավարական պլանների հիմքը դառնալ:

16.2. ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐԸ, ԴՐԱ ԴԵՐԸ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ,

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ ԵՎ

ճՅՈՒՂԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Պարենային համալիրը պարենով բնակչությանն ապահովող տնտեսության փոխկապակցված ճյուղերի համալիրն է: Այն երկրի ագրոարդյունաբերական համալիրի բաղադրամասն է: Բնութագրվում է գյուղատնտեսական հումք արտադրելու համար ծախսերի բարձր տեսակարար կշռով (մինչն 70 %): Պարենային համալիրի գործառութաճյուղային (ֆունկցիոնալ) կառուցվածքը չի տարբերվում ագրոարդյունաբերական համալիրի կառուցվածքից: Այն կազմված է 4 ոլորտից՝ ա) արտադրամիջոցներով ագրոարդյունաբերական համալիրն ապահովող ոլորտ, բ) գյուղտնտեսական հումք արտադրող, ձկնաբուծության, աղի, հանքային ջրերի արտադրության ոլորտ, գ) վերամշակող ձեռնարկությունների ոլորտ, դ) արտադրական ենթակառուցվածքների ոլորտ (արտադրատեխնիկական ծառայություններ ու սպասարկումներ, ագրոքիմիական, անասնաբուժական, տրանսպորտային, ինֆորմացիոն, շինարարական ն այլն): էկոնոմիկայի այլ ոլորտներին գյուղատնտեսության ինտեգրումը պայմանավորում է պարենային ենթահամալիրների ստեղծումը, հետնաբար` ագրոարդյունաբերական համալիրում տարբեր ենթահամալիրների ձնավորումը: Ենթահամալիրը վերջնական արտադրանք արտադրելու գործընթացում տնտեսական ն տեխնոլոգիական իմաստով փոխկապակցված ճյուղերի, ենթաճյուղերի ն գործունեության ձների միավորումն է: Պարենային ենթահամալիրների առանձնացումն իրականացվում է հետնյալ չափանիշների հիման վրա. - այս կամ այն ճյուղի զարգացման տարածաշրջանային առանձնահատկություն, - վերջնական արտադրանքի միատարրության մակարդակ, որը կապված է արտադրանքի տնտեսական հումքն օգտագործելու հետ,

ինտեգրված ճյուղերի միջն տեխնոլոգիական ն տնտեսական սերտ կապերի առկայություն, - մեկ վերջնական արդյունքի ստացման կողմնորոշում, - գյուղատնտեսության ն վերամշակող արդյունաբերության զարգացման առանձնահատկություն: Թվարկված հատկանիշների համաձայն` հանրապետությունում զարգանում են հացի ն հացամթերքի ենթահամալիրը, գինեգործության, պահածոների, ծխախոտի, գարեջրի ենթահամալիրը, կաթի, մսի ենթահամալիրները ն այլն: Մինչն բարեփոխումները ագրոպարենային համակարգի համախառն արտադրանքի կառուցվածքում առաջատար տեղ էին զբաղեցնում գինեգործությունը` (30-33 %), պահածոյագործությունը` (20-22 %), կաթի վերամշակումը` (13-15 %), մսի վերամշակումը` (1314 %), հացի ն հացամթերքի արդյունաբերությունը` (12-13 %): Ներկայումս հացի ն հացամթերքի արդյունաբերությունը կատարված կառուցվածքային փոփոխությունների, մյուս ճյուղերի բացասական տեղաշարժերի հետնանքով բոլոր ճյուղերից առաջ է անցել ն համախառն արտադրանքի կառուցվածքում զբաղեցրել առաջատար դիրք: Պետության պարենային անվտանգությունը որոշվում է ագրոպարենային համակարգի զարգացման մակարդակով: -

16.3. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄՆԵՐԸ,

ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԸ, ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հանրապետությունում իրականացված տնտեսական բարեփոխումների արդյունքում դրական տեղաշարժերի կողքին տեղ են գտել նան թերություններ: Ձեռքբերումների շարքին են դասվում հետնյալ փոփոխությունները. - գյուղում մասնավոր սեփականության գերակայություն, - գյուղատնտեսության ն որոշ չափով վերամշակող արդյունաբերության ներուժի պահպանում: Սակայն բարեփոխումներից հետո սպասելիքները մեծ մասամբ չարդարացան: Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվեց 40 %ով, խոզերինը` 3-4, ոչխարներինը` 4, թռչուններինը` 2-3 անգամ: Պակասեցին ցանքատարածությունները: Զգալիորեն կրճատվեցին պտղի ն խաղողի այգիները: Վերացավ ծառայությունների ն սպասարկումների հին ոլորտը: Վերամշակող ձեռնարկությունների զգալի մասը դադարեց գործել, փլուզվեց արտադրական ենթահամալիրների համակարգը, հատ211

կապես` մատակարարման, գնման, իրացման, վերամշակման համակարգը: Ստեղծված իրավիճակը կարգավորելու նպատակով անհրաժեշտ է՝ - ստեղծել համապատասխան օրենսդրական դաշտ, - կատարելագործել հարկային, ֆինանսավարկային համակարգերը, - ակտիվացնել նոր տեխնիկայի առաջատար տեխնոլոգիայի ներդրման աշխատանքները, - վերականգնել արտադրական ենթակառուցվածքները, - վերականգնել գյուղատնտեսության ն վերամշակող արդյունաբերության ներուժը:

ԹԵՄԱ 17

ՀՀ ՀԱՑԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

17.1. ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

1. Հացը միշտ եղել ն մնում է բնակչության առաջնային սննդամթերքը: Ցանկացած երկիր պետք է ունենա 2-3 ամսվա հացի պահուստային պաշար՝ արտակարգ իրավիճակների համար: ՀՀ-ում այն կազմում է օրական 1000 տոննա: 2. Հացահատիկը հզոր տնտեսական զենք է դրանով ապահովված երկրներում: Այն համաշխարհային պարենային շուկայում եղանակ է ստեղծում (գների մակարդակի փոփոխության ն այլ առումներով): 3. Հացահատիկը շրջանառու միջոցների կարնոր բաղկացուցիչներից է: Օգտագործվում է որպես սերմացու, անաս-նակեր: Վերամշակող ձեռնարկությունները դրանից պատրաստում են հաց, ալյուր, համակցված կեր, ձավարեղեն, մակարոն, հրուշակեղեն, սպիրտ, գարեջուր, օսլա, յուղ, թուղթ, օգտագործվում է նան դեղագործական նպատակներով (գծապատկեր 17):

Մուտքեր արտաքին կապերից

Դեղա գործական արդյունաբերություն

Բժշկություն

Այլ ճյու ղեր

Այլ մուտքեր

Հացահատիկի հումքային ռեսուրսները

Օգտագործում երկրի ներսում

Տեխնիկական ն այլ կարիքների համար

Սննդի համար

Անասնակերի համար

Ալրաձավարեղենի արդյունաբերություն

Սպիրտային արդյունաբերություն Լիկյորի ն օղու արդյունաբերություն

Այլ արտահանումներ

Արտահանում

Այլ կարիքների համար Համակցված կերի արդյունաբերություն

Սննդի արդյունաբերություն

Օսլայի արդյունաբերություն Գարեջրի արդյունաբերություն

Հացաթխման արդյունաբերություն

Մակարոնի արդյունաբերություն

Հրուշակեղենի արդյունաբերություն

Ոչ ալկոհոլային խմիչքների արդյունաբերություն

Այլ ճյուղեր

Այլ ճյուղեր

Գծ. 17. Հացահատիկային արտադրանքի օգտագործման արտադրական կապերը ն ապրանքային շղթաները:11

Հանրապետությունում նախկինում գործում էր հացաթխման 37 խոշոր գործարան, 6 ալրաղաց: Ներկայումս գործում են հազարավոր փոքր արտադրամասեր, փռեր ն կազմակերպություններ: Գործում է համակցված կերի 5 գործարան (Երնանինը, Սնանինը, Սպիտակինը, Եղվարդինը, Բաղրամյանինը): Մեկ տոննա հացահատիկից ստացվում է 250-350 լ բարձրորակ սպիրտ, 4-5 հազ. լիտր գարեջուր: Թողարկվում է 148 տեսակի` մինչն 300 հազ. տոննա հացաբուլկեղեն: 4 Հացահատիկն էժան կենսասննդի ստացման աղբյուր է: Հացից միավոր կալորիայի ստացման համար կարտոֆիլի, բանջարեղենի համեմատությամբ պահանջվում են 2-3 անգամ պակաս արտադրական ծախսեր ն 5-10 անգամ պակաս աշխատանքային ծախսեր: 1կգ հացն

. .

.-

, 2007. – . 326.

ունի 1800-2000, իսկ բարձրորակ ալյուրը` մինչն 3000 կիլոկալորիա: Վերջինս հավասար է տավարի մսի կալորիականությանը: 5. Հացահատիկը բարձրորակ կեր է կենդանիների համար: Չափվում է կերամիավորով: Մեկ կերամիավորը հավասար է 1 կգ վարսակի այրումից ստացված էներգետիկ արժեքին: Մեկ կգ հացահատիկը պարունակում է 1,1-1,3 կգ կերամիավոր: 6. Հացահատիկը ցանքաշրջանառության գլխավոր մշակաբույսերից է: 7. Հացահատիկի մշակությունը քիչ ծախսատար է ն քիչ աշխատատար, հարմար է համալիր մեքենայացման համար: Հացահատիկային ենթահամալիրի արտադրատնտեսական կապերը ձնավորվում են արտադրատնտեսական բոլոր այն ոլորտներում, որոնք մասնակցում են այդ գործընթացին` արտադրողից մինչն սպառող (ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ ճյուղային կտրվածքով): Հացահատիկի տեղափոխումն ավելի հեշտ է, քան ալյուրինը, համակցված կերինը, հետնաբար` վերջնական մթերքի արտադրության ձեռնարկությունները պետք է ավելի սերտ համագործակցեն առնտրային, սպասարկող ծառայությունների, մատուցող կազմակերպությունների հետ: Հացամթերային ենթահամալիրը բաց համակարգ է, սերտորեն համագործակցում է ագրոարդյունաբերական համալիրի անասնաբուծական ենթահամալիրի ն այլ ենթահամալիրների հետ:

17.7.2. ՀԱՑԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ ՏԵՂԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ, ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ,

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ԶԱՄԲՅՈՒՂՈՒՄ

Մարդու սննդամթերքի էներգետիկ արժեքի պահանջարկի 25-28 %ը բավարարվում է հացի ն հացամթերքի միջոցով: Պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել հացահատիկի արտադրության զարգացմանը: Հացահատիկն անհրաժեշտ է նան համակցված կերերի արտադրության մեջ: Հացահատիկի արտադրությունը ռազմավարական նշանակություն ունի հանրապետության տնտեսության համար: Վերջին տարիներին մեր գյուղատնտեսությունում տեղի ունեցած փոփոխությունների պատճառով տեղի ունեցավ ընդհանուր ցանքատարածությունների կրճատում: Սակայն հացահատիկի ցանքերը զգալիորեն ավելացան: ՀՀ-ում 1991 թ. հողերի սեփականաշնորհման արդյունքում ձնավորվեց ն հիմա էլ գործում է ավելի քան 339,2 հազ. գյուղացիական տնտեսություն, որից յուրաքանչյուրին բաժին է ընկնում միջին հաշվով 1,4 հա գյուղատնտեսական հող, այդ թվում` մոտավորապես 1 հա

վարելահող: Փաստորեն` գյուղատնտեսությունը հիմնված է մանր հողատարածքների վրա, որը հնարավորություն չի տալիս ունենալ ինտենսիվ ն արդյունավետ արտադրություն: Ձեռնարկվող միջոցառումների անբավարարության հետնանքով դժվարությամբ է ձնավորվում հողի շուկան: Վերջին տարիներին (մեկ տարվա կտրվածքով) մշակությունից դուրս է մնացել շուրջ 160-170 հազ. հեկտար վարելահող կամ վարելահողերի շուրջ 36-38 %-ը: Սա վկայում է այն մասին, որ հողօգտագործման բնագավառում առկա են չօգտագործված մեծ ռեզերվներ: 1990 թ-ի համեմատ 2010 թ. հացահատիկի ցանքատարածությունները վերականգնվել են՝ գերազանցելով այդ ցուցանիշը 15,5 %-ով: Մինչդեռ դրանք 2005 թ. նկատմամբ պակասել են շուրջ 50,3 հազ. հեկտարով` կազմելով 159,3 հազ. հա (աղ.17): Աղյուսակ 17 Հացահատիկի արտադրությունը ն ինքնապահովման մակարդակը Հ/Հ

Ցուցանիշներ

Չափի 1990 թ. 2000 թ. 2005 թ. 2010 թ. միավոր հազ. տ

1 Պահանջարկ, ընդամենը այդ թվում՝ պարենի սերմի անասնակերի պահուստային ֆոնդ 2 Արտադրություն, հազ. տ ընդամենը որից` պարենայինը 3 Ինքնապահովվածություն, % 24,4 ընդամենը որից` պարենային % 33,5 4 Ցանքատարածություն հազ. հա 138,2 5 Բերքատվություն մեկ հեկտաց 19,6 րից 6 Համախառն բերք հազ. տ 7 Արտադրությունը մեկ բնակչի կգ 75,8 հաշվով այդ թվում՝ պարենային կգ 45,5 8 Պարենային հացահատիկի տարեկան պահանջարկը մեկ կգ բնակչի հաշվով

224,8

396,2

326,4

27,9

47,7

39,9

32,9 181,1

209,6

47,8 159,3

13,7

19,4

20,7

224,8

396,2

326,4

70,3

123,8

42,02

74,4

61,2

1990 թ. նկատմամբ հացահատիկի համախառն բերքն ավելացել է 55,4 հազ. տոննայով կամ ավելի քան 1,2 անգամ: Հացահատիկի բերքատվությունը 2010 թ. համեմատաբար բարձր է եղել` 20,7ց/հա: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 1990 թ. համեմատ հացահատիկի

պահանջարկը 2010 թ. պակասել է շուրջ 17 %-ով: Դա տեղի է ունեցել երկու պատճառով. առաջին` պահանջարկը հաշվարկվել է 3,2 միլիոն բնակչության հաշվով 1990 թ. 3,6 մլն-ի փոխարեն, երկրորդ՝ պակասել է անասնակերի համար հացահատիկի պահանջը անասունների ու թռչունների գլխաքանակի նվազման պատճառով: Հացահատիկի նկատմամբ պահանջարկն ապահովվել է սեփական արտադրության հաշվին (1990 թ` 24,4, 2000 թ.՝ 27,9, 2005 թ.՝ 47,7 ն 2010 թ.՝ 39,9 %), պարենային ինքնապահովվածությունը ավելի բարձր է եղել` 33,5-58 %ի սահմաններում: Նախորդ տարիների համեմատ զգալիորեն ավելացել է հացահատիկի արտադրությունը (մեկ բնակչի հաշվով): ճիշտ է, հացահատիկի ներմուծումներն անփոխարինելի են, սակայն դրանք ունեն նվազելու միտում: Եթե 1990 թ. ներմուծման ենթակա հացահատիկի ծավալը կազմել է 717, 2000 թ.` 580,2 հազ. տ, ապա 2005 թ. եղել է մոտավորապես 433,8 ն 2010 թ.՝ 419,6 հազ. տ: Հացահատիկի արտադրության նման միտումների (սերմաբուծության, նոր տեխնոլոգիաների կիրառման, արտադրության ինտենսիվացման գործոնների ակտիվացման) պահպանման շնորհիվ առաջիկա տարիներին հացահատիկի արտադրության ծավալները նախատեսված է հասցնել 472 հազ. տոննայի, որը կարելի է համարել նվաճում երկրի պարենային անվտանգության ապահովման գործում: ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության «Գյուղատնտեսության բարեփոխումների աջակցության ծրագրի» շրջանակներում 2002 թ.-ից շարունակվում են միջոցառումներ իրականացվել ճյուղի զարգացման նպատակով: Գյուղացիական տնտեսություններին ցուցաբերած աջակցությունը գնահատվել է 100 մլն ԱՄՆ դոլարի չափով: Արդյունքում` լուծվել են որոշ խնդիրներ: Սակայն դա դեռ քիչ է ագրոպարենային համակարգի կայուն գործունեության ն արտադրության աճի ապահովման համար: Ըստ Միավորված ազգերի կազմակերպության փորձագետների հաշվարկների` մեկ մարդու օրական սննդաբաժնի պահանջը միջինը կազմում է 2385 կկալ: Սակայն մարդկության միայն 1/3-ն է ապահովված սննդաբաժնի անհրաժեշտ կալորիականությամբ, սննդանյութերի պահանջվող բաղադրությամբ ն քանակով: ՀՀ բնակչության համար, հաշվի առնելով բնակլիմայական, ազգային ն այլ յուրահատկություններ, մեկ շնչի օրաբաժնի կալորիականությունը նորմայով սահմանվել է 2804 կկալ: Այս հաշվարկները կատարվել են Ռուսաստանի բժշկական ակադեմիայի սննդի ինստիտուտի կողմից: ՀՀ առողջապահության նախարարությունը այդ նորման իջեցրել է մինչն 2412 կկալ: Եթե դա բազմապատկենք 365 օրով, ապա էներգետիկ պահանջը մեկ մարդու հաշվով տարեկան կկազմի միջինը 880 հազ. կկալ: Հացի ն

հացամթերքի պահանջարկը մեկ մարդու հաշվով տարեկան կազմում է 128 կգ: Փաստացի` 2010 թ. կազմել է 140 կգ, այսինքն` 12կգ-ով ավելի: Հաց ն հացամթերքի միջին կալորիականությունը կազմել է 140 կ 1800 կկալ 252 հազ. կկալ : Այսինքն` տարեկան էներգետիկ արժեքի մոտավորապես 28,6 %-ը կազմում են հացից ու հացամթերքից ստացված կալորիաները: Համապատասխանաբար մեծ է հացամթերքի բաժինը սպառողական ու պարենային զամբյուղում: Այն մեր հանրապետության համար կարնորվում է նան հացի նկատմամբ ժողովրդի ունեցած մեծ պահանջարկով: Չնայած դրան` ՀՀ տնտեսության պահանջարկը հացի ն հացամթերքի նկատմամբ տեղական արտադրության հաշվին չի ապահովվում: Ինքնապահովվածության մակարդակն առաջիկա տարիներին կունենա բարձրանալու միտում:

17.7.3. ՀԱՑԱՄԹԵՐՔԻ ՇՈՒԿԱՆ, ԱՊՐԱՆՔԱՏԵՍԱԿԱՆԻՆ:

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ, ԱՌԱՋԱՐԿԸ ԵՎ ՍՊԱՌՈՒՄԸ

Հացահատիկը երկրի պարենային անվտանգությունը երաշխավորող հիմնական սննդամթերքներից է: Պարենային անվտանգությունը տնտեսության այնպիսի դրությունն է, երբ անկախ համաշխարհային շուկայի իրավիճակից` մի կողմից երաշխավորվում են գիտականորեն հիմնավորված սպառման նորմերով պարենամթերքի ծավալներն ու տեսականին, մյուս կողմից հասարակության սոցիալական բոլոր շերտերի համար ապահովվում է պարենամթերքների սպառման մատչելիությունը: Դա կարող է ապահովվել պարենային հաշվեկշռի միջոցով. վերջինս որնէ ժամանակահատվածում պահանջարկի ն առաջարկի ծավալի ու կառուցվածքի համակողմանի պատկերն է: Դրա բնութագրիչներն են սպառման մակարդակը, կառուցվածքը, սոցիալական նկարագիրը, պարենամթերքի մատչելիությունը: Օրինակ` մթերքը կարող է լինել, բայց չհամապատասխանել սպառման նորմերին: Սպառումը մանրածախ առնտրում վաճառված, ապրանքաշրջանառության ոլորտը չանցած, սակայն ապրանքային շղթայում կարնոր տեղ զբաղեցրած ապրանքների ն պարենամթերքի արտադրիչների միագումարն է: Պահանջմունքը օրգանների նորմալ կենսագործունեության համար պարենամթերքի բոլոր խմբերի` գիտականորեն հիմնավորված չափաբաժինն է: Պահանջարկը պայմանավորված է գնողունակ հնարավորություններով ն արտահայտում է դրանց սպառման իրական մակարդակն ու կառուցվածքը: ԱՄՆ-ում բնակչության սպառողական պահանջմուն-

քներից սննդի համար ծախսվում է եկամտի մոտ 13-14 %-ը, ՀՀ-ում` 65-70 %-ը: Ենթահամալիրի արդյունավետության գլխավոր ցուցանիշներն են համախառն ն ապրանքային արտադրանքը, աշխատանքի արտադրողականությունը, հիմնական արտադրական ֆոնդերն ու դրանց արդյունավետությունը, միավոր արտադրանքի հաշվով ծախսումների մեծությունը, շրջանառելիության մակարդակը ն այլն:

17.7.4. ՀԱՑԱՄԹԵՐՔԻ, ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՎԻճԱԿԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Օգտագործման բնույթով հացահատիկային մշակաբույսերը բաժանվում են երեք խմբի` 1.պարենային (հացամթերք, ձավարեղեն, հատիկաընդեղեն), 2.խարային (կերային եգիպտացորեն, գարի, վարսակ, տարեկան կերային հատիկընդեղեն), 3.արդյունաբերական (գարի, եգիպտացորեն): Հացահատիկային մշակաբույսերը մշակվում են հանրապետության բոլոր տարածաշրջաններում: 2010 թ. դրությամբ դրանք մշակվում են շուրջ 159,3 հազ. հա ցանքատարածություններում: Հանրապետության պահանջմունքները հացահատիկի նկատմամբ կազմում են շուրջ 818 հազ. տ: Անհրաժեշտ է բարձրացնել բերքատվությունը, բարձրացնել ինտենսիվության գործոնների դերը ն կրճատել կորուստները: Պետք է կարգավորել նան կերային հացահատիկի բաժինը հացահատիկի ընդհանուր ծավալի մեջ: Հացահատիկի օգտագործումը հացամթերքի արտադրության մեջ կազմում է շուրջ 410 հազ. տոննա: Առաջին հերթին այդ քանակությունը պետք է ապահովել տեղական արտադրության հաշվին` բարելավելով արդյունաբերական վերամշակման տեխնոլոգիաները: Հացահատիկային մշակաբույսերն այնպիսի հիմնական սննդամթերքների արտադրության աղբյուրն են, ինչպիսիք են հացաբուլկեղենը, մակարոնեղենը, ձավարեղենը: Հացահատիկը վերամշակվում է ալրաղացներում, ձավարեղենի արտադրությունում, սննդարդյունաբերությունում ն կերային արդյունաբերությունում: Ալրաղացների խնդիրն է ամբողջությամբ օգտագործել եղած հզորությունները, կարգավորել դրանց տեխնիկական վերամշակումը, ներդնել նոր տեխնոլոգիաներ, օգտագործել արդյունավետ սարքավորումներ, արտադրել բարձրորակ ն տարատեսակ արտադրանք: Ձավարեղենի արտադրությունում պետք է ընդլայնել տեսականին, ամբողջությամբ օգտագործել հզորությունները, կիրառել նոր տեխնոլոգիաներ:

Սննդարդյունաբերության ճյուղերի զարգացումը հնարավորություն է տալիս ապահովել սննդի համար պատրաստի ն բարձր պատրաստելիության մթերքի արտադրությունը, կատարելագործել տեխնոլոգիաները, բարձրացնել արտադրանքի որակը ն այլն:

17.7.5. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ, ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ, ԻՐԱՑՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հացահատիկի տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանցից հիմնականներն են բերքատվությունը, աշխատանքի արտադրողականությունը, ինքնարժեքը, շահույթը, համախառն արտադրանքի արժեքը, համախառն եկամուտը: Արդյունաբերական ձեռնարկություններում պատրաստի արտադրանքի տնտեսական արդյունավետությունը նույնպես բնութագրվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանցից են աշխատանքի արտադրողականությունը (ապրանքային արտադրանքի արժեքն արդյունաբերաարտադրական անձնակազմի միջին տարեկան թվի հարաբերությամբ), ֆոնդահատույցը, ֆոնդատարությունը, նյութատարությունը) շրջանառելիության գործակիցը, շրջապտույտի տնողությունը, շահույթի նորման, շահույթը, շահութաբերության մակարդակը: Արտադրության պահպանման ն վերամշակման արդյունավետության բարձրացման հիմնական ուղիներն են` - բերքատվության բարձրացում, - հումքային գոտու ստեղծում վերամշակող ձեռնարկության համար, - նյութատեխնիկական բազայի ամրապնդում բարձրորակ վերջնական արդյունք ստանալու նպատակով, միավորի հաշվով ծախսերի նվազեցմամբ, - անթափոն տեխնոլոգիաների կիրառում, - գործող ձեռնարկությունների արդիականացում, - փոքր ն միջին ձեռնարկությունների կառուցում, զարգացում, - վերամշակող, արտադրող ն իրացնող ձեռնարկությունների միջտնտեսային փոխհարաբերությունների կատարելագործում, - գրանցման արդյունավետ ուղիների ընտրում, մրցակցության կիրառում:

17.7.6. ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հացահատիկի շուկան հացահատիկային տնտեսության գործունեության այնպիսի ձնն է, որը բնեղեն փոխանակումների հետ միասին կատարում է բոլոր դրամաապրանքային գործողությունները: Դրանց միջոցով կարգավորվում է հացահատիկի արտադրությունը, իրացումն

ու սպառումը, ձնավորվում են հացահատիկային տնտեսության սուբյեկտների կապերը: Հացահատիկի շուկան հացամթերքի պահանջարկի ն առաջարկի գործունեության միջավայրն է: Զարգացած շուկայի բնութագիրն են համարվում բավարարված պահանջարկը, արտադրողների միջնորդների ն առաքողների կազմակերպական միավորումը, «Արտադրող– սպառող» համակարգի հարաբերությունների շղթայի ճկունությունը, շուկայի սուբյեկտների ազատությունը ն պետական կարգավորումը երկրի մակարդակով: Հայրենական հացահատիկային շուկայի ձնավորման առանձնահատկությունը որոշվում է ՀՀ բնակլիմայական ն տնտեսական առանձնահատկություններով, գյուղացիական տնտեսությունների հողօգտագործմամբ, զարգացման ներուժ ունեցող անասնաբուծությամբ, գյուղատնտեսության մասնագիտացման առանձնահատկություններով ն այլն: Հացահատիկի պահանջարկի 70 %-ից ավելին մեզ մոտ ներկրվում է, 2010թ. այն կազմել է 50 %: Հացահատիկի գնումը կատարում են մասնավոր ձեռներեցները ն պետական կառույցները, գներն ազատ են, սակայն վերահսկվում են պետության կողմից: Հացահատիկի ազգային շուկան ներկայացվում է վերամշակումներով, ապրանքային բորսաներով, աճուրդներով, սեփականության իրավունք ունեցող միջնորդներով, ներմուծողներով: ՀՀ-ում ագրոմարկետինգը հացահատիկի շուկայում ունի հետնյալ նպատակները. » պահանջարկի կանխատեսում ն բավարարման ազգային ռազմավարության մշակում. » գյուղացիական տնտեսություններում ավելցուկային հացահատիկի արդյունավետ իրացում, երկարատն ծրագրերի ն դրանց իրականացման մեխանիզմի մշակում. » հայրենական ապրանքարտադրողների համար մակրոտնտեսական բարենպաստ մրցակցային միջավայրի ստեղծում. » հացահատիկի շուկայի պետական ն շուկայական կարգավորման սահմանների հստակեցում. » ապրանքային շղթաների ծավալների, տեղի, ժամանակի իմացություն, փոխադրամիջոցների, ինվեստիցիաների պահանջի ն դրա բավարարման աղբյուրների հստակեցում. » պարենայի ազգային անվտանգության ձնավորում ն սպառողական զամբյուղի մեջ հացամթերքի մասնաբաժնի նվազեցման քաղաքականության մշակում. » կորուստների կրճատում, որակի պահպանում.

»

հացի շուկայի սուբյեկտների տեղեկատվության ապահովման ինտենսիվացում. » հացահատիկի ազգային պաշարների ստեղծում, պահպանում, թարմացում: Հումքի, էներգակիրների բարձր գները, հարկային բեռը ծանրացնում են վերամշակողների գործը, դժվարացնում օպտիմալ շահույթ ստանալու հնարավորությունը: Հանրապետությունում հացաբուլկեղենի խոշոր արտադրության վերացումը ն մանր արտադրամասերի ի հայտ գալը բարդացրեց հացի ինքնարժեքի ն աշխատատարության հաշվարկը: Կարնորվեց նոր ուղիների որոնումը ինքնարժեքի իջեցման ն արտադրողականության բարձրացման համար: Հումքի նյութերի, էլեկտրաէներգիայի, գազի, ջրի վաճառողները ոչ մի շահագրգռվածություն չունեն վերջնական արդյունքի ստացման մեջ: Այս ամենը կարգավորելու նպատակով անհրաժեշտ է ձեռնարկել հետնյալ միջոցառումները. - խորացնել շուկայական հարաբերությունները, - բարձրացնել ձեռնարկությունների հզորությունների օգտագործման մակարդակը, - վերասարքավորել, վերակառուցել ձեռնարկությունները, - զարգացնել փոքր ն միջին ձեռնարկությունները, - զարգացնել ենթակառուցվածքները, - կարգավորել վերջնական արդյունքի իրացման հարցը, - կատարելագործել միջտնտեսային փոխհարաբերությունները:

ԹԵՄԱ 18

ԿԱՐՏՈՖԻԼԱԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

18.1.ԿԱՐՏՈՖԻԼԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐ

18.1.1. ճՅՈՒՂԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

Կարտոֆիլամթերային համալիրը ագրոարդյունաբերական համալիրի կառուցվածքային օղակն է, որը ներառում է տնտեսապես փոխկապակցված այնպիսի ճյուղեր ն արտադրություններ, որոնք ունեն միանման ռազմավարական խնդիրներ՝ հասնել բարձր արդյունավետության բոլոր ոլորտներում, լրիվ բավարարել բնակչության ու վերամշակող արդյունաբերության պահանջմունքները ն արտադրել բարձրորակ արտադրանք, որը մրցունակ կլինի արտաքին շուկայում: Հանրապետությունում կարտոֆիլը պարենային երկրորդ մթերքն է՝ «Երկրորդ հացը»: Օգտագործվում է որպես սննդամթերք, դրանից պատրաստվում է 100-ից ավելի կերակրատեսակ ՀՀ բնակչության հաշվով դրա սպառման տարեկան նորման 58 կգ է, իսկ իրական սպառումը կազմում է 80 կգ: Մեկ կգ կարտոֆիլը պարունակում է 900 կկալ: Այն զբաղեցնում է տարեկան սննդաբաժնի 8 %-ը: Կարտոֆիլը պարունակում է Ճ, 8, Շ, ՔՔ վիտամիններ, հանքային աղեր, յոդ, ծծումբ: Կիրառվում է բժշկության մեջ: Օգտագործվում է նան տեխնիկական նպատակով. մեկ տոննայից կարելի է ստանալ 112 լ սպիրտ, 55 կգ հեղուկ ածխաթթու, 1500 լ կաթ ն այլն: Կարտոֆիլից արտադրվում է չիփս: Սպիրտն օգտագործվում է դեղագործության, օծանելիքի արտադրության մեջ: Պարունակում է 76,3 % ջուր, 23,7 % չոր նյութեր՝ 17,5 % օսլա, 0,5 % շաքար, 1-2 % սպիտակուց, 1 % թաղանթանյութ, 0,9 % մոխիր ն 1,6 % այլ նյութեր: Կարտոֆիլի սպիտակուցը բարձր է գնահատվում սննդի, թեթն ն այլ արդյունաբերություններում: Այն կարող է լինել բարձրարժեք կեր: Պարունակում է 0,3 կերամիավոր (մեկ կգ կարտոֆիլի մեջ): Դրա վերամշակման թափոնները, փրերը նույնպես օգտագործվում են որպես կեր: Ինտենսիվ մշակաբույս է, պահանջում է արտադրական ն աշխատանքային մեծ ծախսեր, օգտագործվում է ցանքաշրջանառության մեջ: Որպես շարահերկ մշակաբույս` բարձրացնում է աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածության մակարդակը: Օժտված է բարձր արդյունավետությամբ: Զբաղեցնում է ցանքատարածությունների մոտավորապես 10 %-ը` ապահովելով հանրապետության բուսաբուծության համախառն արտադրանքի 15 %-ը: Բարձր շահութաբեր է (40-60 % ն ավելի): Հասույթը մեկ հեկտարից

կազմում է 2,0-3,0 մլն դրամ կամ հացահատիկից 6-7 անգամ ավելի: Նյութատար է: Ձեռքբերումներից անհրաժեշտ է նշել ցանքատարածությունների ընդլայնումը (մինչն 34,4 հազ. հեկտար) ն համախառն բերքի ավելացումը: Գները կախված են պահանջարկից, առաջարկից ն որակից: Դրանք ապահովում են ծախսերի փոխհատուցումը ն որոշակի շահույթի ստացումը: Մեկ կգ գինը եղել է 70-80 դրամ, ներկայումս այն 120-160 դրամ է:

18.1.2. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՇՈՒԿԱՆ: ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Կարտոֆիլի արտադրության զարգացումը կատարվել է ինտենսիվ ն էքստենսիվ եղանակներով: ՀՀ-ում արտադրված կարտոֆիլը բավարարում է պահանջմունքները: Շուկան ձնավորվում է ըստ առաջարկի ն պահանջարկի: Առաջիկայում ցանքերը նպատակահարմար է կայունացնել 30-32 հազ. հա սահմաններում: Այն դժվար փոխադ-րունակ մթերք է, ն ցանքերի ընդլայնումը կամ կրճատումը տրանսպորտային դժվարությունների կհանգեցնի: Անհրաժեշտ է բարձրացնել որակը, բերքատվությունը ն արտադրության ծավալները: Արմավիրի ն Արարատի մարզերում կենտրոնացված է վաղահաս կարտոֆիլի արտադրությունը: Բերքատվությունը տատանվում է 90-160 (200-300) ց/հա-ի սահմաններում, որը ցույց է տալիս համախառն բերքի ավելացման հնարավորությունները: Կարտոֆիլի արտադրությունը զարգացած է Մարտունու, Գավառի, Գեղարքունիքի, Տաշիրի, Ստեփանավանի, Ախուրյանի ն այլ տարածաշրջաններում: Անհրաժեշտ է կատարելագործել մշակման տեխնոլոգիան, առաջնությունը տալ հոլանդական սորտերին, մեքենայացնել մշակաշրջանը ն բերքահավաքը, կիրառել հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի նոր մեթոդներ, զարգացնել սերմնաբուծությունը, ստեղծել բերքի պահպանման պահեստարաններ: Կարտոֆիլը պետք է օգտագործել նան չիփսի, օսլայի, սպիրտի արտադրության մեջ: Մարտունիում կա օսլայի արտադրության արտադրամաս, որը հաջողությամբ գործում է:

18.1.3. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ՀՈՒՄՔ ԱՐՏԱԴՐՈՂ ԵՎ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

Կարտոֆիլն օգտագործվում է բնակչության կողմից հիմնականում թարմ վիճակում: Հանրապետությունում գործում է միայն մեկ` փոքր

հզորությամբ օսլա արտադրող ձեռնարկություն: Արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կարգավորումն իրականացվում է արտադրող-վերամշակող-պահեստավորվող-իրացնող-սպառող շղթայի օղակներում, որը կատարվում է պայմանագրերի միջոցով, որտեղ նշված է արտադրանքի ծավալը, գինը, որակը, ժամանակը ն այլն: Դա հնարավորություն է տալիս լուծել որոշակի սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ` կարտոֆիլով ն դրա վերամշակման մթերքներով բավարարել բնակչության պահանջմունքները, վերացնել մատակարարման ընդհատումները, ունենալ ռեզերվներ:

18.1.4. ՏԱՐԱՅԻ ԵՎ ՓԱԹԵԹԱՎՈՐՄԱՆ ՆԵՐԿԱ ՎԻճԱԿՆ ՈՒ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԵՏԱԳԱ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Կարտոֆիլի, բանջարեղենի որակի պահպանումը մեծապես կախված է տարաների վիճակից, գնող, միջնորդ կազմակերպությունների կողմից կատարված փաթեթավորումից: Հանրապետությունում գրեթե բացակայում է գյուղատնտեսական մթերքների փոխադրումն ու պահպանումը բեռնարկղերում, իսկ երկարատն պահպանության համար դրանք անհրաժեշտ են, քանի որ դրանցով փոխադրումները մթերքի կորուստը հասցնում են նվազագույնի, ն պահեստարանների արդյունավետությունը բարձրանում է 20 %-ով, 2-3 անգամ կրճատվում են բեռնման ն բեռնաթափման աշխատանքները: Հաշվի առնելով, որ հանրապետությունը անտառազուրկ է, տարաների տնտեսության տեխխնիկական առաջադիմությունը պետք է ընթանա քիմիական նյութերի օգտագործման ուղղությամբ: Պոլիստիրոլի, պլաստմասսայից արկղերի, սինթետիկ նյութերից ջերմակարգավորիչ տարայի կիրառումը հնարավորություն կտա մեքենայացնել տեղափոխման, պահպանման, փաթեթավորման գործընթացները, ստեղծել նոր ձների ն հատկությունների տարաներ, կնպաստի արտադրանքի փոխադրման ժամկետների ն կորուստների կրճատմանը: Հանրապետությունում անհրաժեշտ է կազմակերպել թիթեղյա տուփերի ժամանակակից արտադրություն, կիրառել ալյումինե բարակ փայլաթիթեղներ, շերտավորված ստվարաթղթե, խոնավադիմացկուն արկղեր:

18.1.5. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Պարենային կարտոֆիլի արտադրության արդյունավետությունը որոշվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանցից են բերքատվությունը (մեկ հեկտարից), աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատանքի ծախսերը (1հա ն 1ց հաշվով), ապրանքայնության

մակարդակը, ինքնարժեքը, շահույթը (1հ ն 1ց հաշվով), շահութաբերության մակարդակը, արտադրական ծախսերի ետգնման ժամկետը, չոր նյութերի պարունակությունը, օսլայի պարունակությունը, հումքի ծախսը մեկ միավոր արտադրանքի արտադրության վրա, սպիրտի ելքը, միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը ն այլն: Արտադրության տնտեսական արդյունավետության բարձրացման ուղիներն են` - արտադրության մասնագիտացում ն համակենտրոնացում, որոնք հնարավորություն են տալիս մեծացնել ձեռնարկության տնտեսական հզորությունն իր բոլոր առավելություններով, - սերմերի թարմացման ն սորտափոխանակման գործընթացի բարելավում, որը հնարավորություն կտա ունենալ 3-4` տարբեր ժամանակներում հասունացող սորտեր, - տեխնոլոգիական պահանջների կատարելագործում, - ճյուղի տեխնիկական հագեցվածության բարձրացում, - պահեստային տնտեսության զարգացում, արդյունաբերական հիմունքներով նոր պահեստարանների, սառնարանների կառուցում, - վերամշակման կազմակերպում անթափոն արտադրության հիման վրա, - մարկետինգային ծառայությունների կատարելագործում:

18.2. ԲԱՆՋԱՐԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐ

18.2.1. ԲԱՆՋԱՐԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ ԲՆՈՒՅԹԸ,

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Բանջարամթերային ենթահամալիրի արտադրական գործընթացը բաժանվում է չորս փոխկապակցված փուլի` 6. բանջարեղենի արտադրություն, 7. դրա ձեռքբերում, վերամշակում ն պահեստավորում, 8. բանջարեղենի իրացում թարմ ն վերամշակված վիճակում, 9. բանջարեղենի արտադրության, վերամշակման, պահպանման ն իրացման համար արտադրամիջոցների արտադրություն (վերջինս հանրապետությունում բացակայում է): Նշված փուլերի գործունեությունը ձնավորում է ենթահամալիրի ֆունկցիոնալ կառուցվածքը: Արտադրությունից մինչն իրացում գործընթացն իրականանում է համապատասխան բազմաթիվ կազմակերպությունների կողմից: Դրանց համակցությունը կազմում է ենթահամալիրի կառուցվածքը (գծ.18):

Բանջարամթերային ենթահամալիր

Արտադրամիջոցների արտադրություն

Վերամշակում, պահեստավորում, ձեռքբերում

Բանջարեղենի արտադրություն

Արդյունաբերություն

Բանջարեղենի վերամշակման գործարաններ, մթերող կոմբինատներ

Գյուղացիական ն այլ տնտեսություններ

Իրացում

Խանութներ, մանրածախ. մեծածախ, շուկաներ ն այլն

էներգետիկայի, ջրամատակարարման, կապի ն հաղորդակցության, պահակային, սանիտարական ն այլ տնտեսություններ

Գծ. 18 Բանջարամթերային ենթահամալիրի ֆունկցիոնալ-ճյուղային կառուցվածքը: Արտադրատնտեսական հիմնական կապերի ուղղությունները:

18.2.2. ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բանջարաբուծությունը ՀՀ գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերից է: Բանջարեղենն օգտագործվում է որպես սնունդ, այն հարուստ է վիտամիններով, հանքային աղերով, օրգանական թթուներով, ածխաջրերով, որոշ չափով` սպիտակուցներով ն ճարպերով: Կանոնավորում է մարդու մարսողական ն նյարդային համակարգերի աշխատանքը:

Օգտագործվում է թարմ, թթու դրած, եփված, չորացված, պահածոյացված վիճակներում: Այն օգտագործվում է որպես հումք՝ սննդի վերամշակման արդյունաբերությունում: Բանջարաբուծությունն ընդգրկում է ինտենսիվ մշակաբույսեր, որոնք պահանջում են մեծ քանակությամբ ոռոգման ջուր, պարարտանյութ, տեխնիկա, փոխադրամիջոցներ, սառնարան-պահեստարաններ, վերամշակող ձեռնարկություններ: Հետնաբար` նպաստում են ագրոպարենային համակարգի ինտենսիվ զարգացմանը, ներդրումների կատարմանը: Բանջարաբուծությունը նպաստում է նան աշխատանքային ռեսուրսների զբաղվածությանը: Ունի բարձր ապրանքայնություն, համախառն արտադրանքի մեջ ապրանքային արտադրանքի մեծ տեսակարար կշիռ: Ապահովում է բարձր արդյունավետություն: Զբաղեցնելով ցանքատարածությունների մոտավորապես 8 %-ը` կազմում է բուսաբուծական համախառն արտադրանքի 14-15 %-ը: Ապահովում է ծախսերի մեծ հատուցում, 1 դրամ ծախսի հաշվով տալիս է 0,5-0,6 դրամի շահույթ: Բանջարեղենն արտահանվում է ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված վիճակում: 1990-ական թվականներին արտահանվել է 100-150 մլն պայմանական տուփ բանջարեղենի պահածո ն 10-12 հազ. տ թարմ բանջարեղեն: Հայաստանում մշակվում է բանջարեղենի 17 տեսակ, դրանցից հիմնականներն են լոլիկը, սմբուկը, պղպեղը, կաղամբը, վարունգը, սոխը ն այլն: Արտադրվող բանջարեղենի կեսից ավելին կազմում է լոլիկը, որի զգալի մասը ենթարկվում է վերամշակման (մածուկ, հյութ արտադրելու համար): Շուկան ըստ պահանջարկի ձնավորում է բանջարեղենի տեսականու կառուցվածքը: Հանրապետությունում հավանաբար կպակասի լոլիկի տեսակարար կշիռը, կավելան սմբուկինը, պղպեղինը, վարունգինը, սոխինը, սխտորինը, դդմիկինը, բամիայինը, լոբազգիների տարբեր տեսակներինը: Տեսականու փոփոխությունները կիրականանան բանջարեղենի բոլոր տեսակների աճի պայմաններում: Անհրաժեշտ է բարձրացնել բերքատվությունը: Միջին բերքատվությունը եղել է 190-220 ց/հա սահմաններում, առաջավոր տնտեսություններում` 400-500 ց/հա ն ավելի: Դա վկայում է չօգտագործված ռեզերվների մասին: Բանջարաբուծությունը բաժանվում է երկու մասի` բաց գրունտի ն փակ գրունտի բանջարաբուծություն: Վերջին տարիներին գրեթե չեն գործել փակ գրունտի ջերմոցային տնտեսությունները: Կայուն էլեկտրամատակարարման պայմաններում

դրանք ձմեռ-գարուն շրջանում կարող են զգալիորեն ավելացնել եկամուտները ն թեթնացնել բնակչությանը բանջարեղենով ապահովելու գործը: Ջերմատները, ջերմոցները, սինթետիկ թաղանթի տակ տաքացվող գրունտը, հիդրոպոնիկան, սնկաբուծարանները կապիտալատար կառույցներ են ն կարող են շատերին աշխատանքով ապահովել: Հայաստանի բանջարավերամշակման կարողությունները լրիվ օգտագործելու համար պետք է շուրջ 200 հազ. տ բանջարեղեն: Նախկինում վերամշակողները հումքը ձեռք էին բերում մասնագիտացված, խոշոր փոքրաթիվ տնտեսություններից` նախօրոք կնքած պայմանագրերի հիման վրա: Ներկայումս հումք արտադրող տնտեսությունների թիվը բազմապատիկ ավելացել է: Բանջարեղենի արտադրությունը հիմնականում բավարարում է հանրապետության բնակչության ն վերամշակող արդյունաբերության պահանջմունքները: Դրանք դժվար փոխադրունակ ու շուտ փչացող մթերքների շարքին են դասվում ն շատ կարնոր են բնակչության սննդաբաժնում: Դրանց արտադրությունը պետք է անընդհատ աճի (հիմնականում` բերքատվության բարձրացման ն որոշ չափով` ցանքերի ընդլայնման հաշվին): Պահածոների արտադրությունն ընդգրկում է պահածոների 16 գործարան: Ձեռնարկությունների արտադրական հզորությունների օգտագործման ներկայիս ցածր մակարդակը հիմնականում բացատրվում է ֆինանսական միջոցների սղությամբ, տրանսպորտային դժվարություններով, օժանդակ նյութերի, վառելիքի անբավարարությամբ ն իրացման խնդիրներով: ճյուղում նվազել է թողարկվող արտադրանքի տեսականին: Արտադրված պահածոների մոտ 80 %-ը պտղային հյութեր են ն տոմատի մածուկ: Նախկինում արտադրվել է 405-494 մլն պայմանական տուփ, իսկ ներկայումս` 4-5 անգամ պակաս: Պահածոները հիմնականում արտադրվել են 0,5-3 լիտրանոց ապակյա, լծակային հարմարանքով բացվող կափարիչներով, որը սպառողական շուկայում (արտասահմանում) մրցունակ չէ: Նախկինում արտադրված պահածոների հիմնական շուկան Ռուսաստանն էր, որտեղ արտահանվում էր արտադրանքի շուրջ 80 %ը, իսկ 20 %-ն իրացվում էր ներքին շուկայում: Ներկայումս արտասահմանյան երկրներում մեծ պահանջարկ է ձնավորվել հայկական տարատեսակ պահածոների նկատմամբ: Առաջիկայում պահածոների արտադրությունը միտված է լինելու արտահանմանը: Դրա համար անհրաժեշտ է վերանայել արտադրանքի տեսականին, բարձրացնել մրցունակությունը, ստեղծել համատեղ փոքր ձեռնարկություններ, վերակառուցել, վերասարքավորել առկա հզորությունները, հատկապես` Արմավիրի, Արարատի, Արտաշատի,

Երնանի, Մասիսի, Ախթալայի, էջմիածնի գործարաններինը (դրանց արտադրական հզորությունները կազմում են հանրապետության պահածոների գործարանների ընդհանուր հզորության 75 %-ը): Խոշորների շարքին են դասվում Արմավիրի (88,3 մլն պայմանական տուփ), Արտաշատի (70,3), էջմիածնի (58,1), Երնանի (46,7), Մասիսի (54,5), Ախթալայի (57,0) պահածոների գործարանները: Ապագան, մեր կարծիքով, փոքր ձեռնարկություններինն է, որոնք կկարողանան սպասարկել որոշակի թվով գյուղացիական տնտեսությունների կամ մեկ գյուղական համայնքի: Խոշորների ապագան բաժնետիրացումն է կամ կոոպերացումը: Նշված ձեռնարկություններն ունեն շուրջ 13 հազ. տոննա միանվագ տարողությամբ սառնարաններ ն պահեստարաններ, որը շատ քիչ է: Պահածոների արտադրության 80 %-ից ավելին, ինչպես նշել ենք, նախկինում արտահանվել է: Դրանցում մեծ տեսակարար կշիռ ունեին տոմատի մածուկը, մրգերի պահածոները (հյութեր, կոմպոտներ), սմբուկի խավիարը ն այլն: Հեռանկարում պահածոների արտադրությունը կարելի է հասցնել 550-570 մլն տուփի: Դա կիրականացվի առկա գործարանների վերակառուցման, նորերի ստեղծման միջոցով: Անհրաժեշտ է ավելացնել սառնարանների ն նորագույն տեխնոլոգիաներով պահեստարանների քանակը: Հումքի հիմնական զանգվածը գնվում է վերամշակման համար հուլիս-հոկտեմբեր ամիսներին, հետնաբար` անհրաժեշտ է դառնում հատուկ նոր տեխնոլոգիաների կիրառումը (օգտագործել կիսաֆաբրիկատներ, պահպանել հատուկ միջավայրում, օգտագործել դրանց պահպանման նոր տարաներ ն այլն ): Շատ երկրներում կիրառվում է արագ սառեցման եղանակը՝ որպես պտուղ-բանջարեղենի պահածոյացման հեռանկարային եղանակ: Խիստ անհրաժեշտ է հումքային գոտիների ն պահածոների գործարանների ճիշտ տեղաբաշխումը: Այդ պայմաններում կնվազեն տեղափոխման ծախսերը, նան` հումքի փչացումը, որը հաճախ հասնում է 40 %-ի, կբարձանա արտադրության արդյունավետությունը: Անհրաժեշտ է ավելացնել հումքի տեղափոխումների քանակը մեծ տարաներով կամ առանց տարաների՝ կոնտեյներներով:

18.2.3. ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Բանջարեղենի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է ցուցանիշներով, որոնք բաժանվում են երեք խմբի` 1. արտադրության բացարձակ արդյունավետությունն արտահայտողներ. սրանք բնեղեն ն արժեքային ցուցանիշներն են: Բնեղենին են առնչվում բերքատվությունը, համախառն ն ապրանքային արտադրանքները: 2. Արտադրության միավորի հաշվով ծախսերի մեծությունն արտահայտողներ` ինքնարժեք, կապիտալ ներդրումների ցուցանիշներ ն այլն: 3. Հարաբերական ցուցանիշներ, որոնք ցույց են տալիս արդյունքի ն դրանց ստացման համար ծախսերի տարբեր հարաբերակցություն: Օրինակ` աշխատանքի արտադրողականությունը, շահութաբերությունը: Կարնոր հիմնախնդիրներից է բանջարեղենի վերամշակման, պահպանման ն իրացման արդյունավետության գնահատումը, որը որոշվում է արդյունքի ն ծախսերի հարաբերությամբ: Պահպանման ժամանակ հիմնական ցուցանիշ է դառնում նան պահպանման աստիճանը` հարաբերելով նորմատիվայինին: Լուրջ հիմնախնդիր է մնում տեխնոլոգիայի բարելավումը, ձեռնարկություններում վերամշակման արդիականացումը, որը կխթանի հումքի ծավալի աճը, վաճառքի ակտիվացումը: Նոր տեխնոլոգիաներն արտասահմանյան մեքենաների ներդրման հետ են կապված: Մինչդեռ մեր ձեռնարկությունները ռուսական են ն շատ հին: Ձեռնարկությունների տնտեսական արդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է` - խթանել փոքր ձեռնարկությունների կառուցումն ու զարգացումը, - ապահովել վերամշակողներին ն հումք արտադրողներին համապատասխան օրենսդրական դաշտով, - բարձրացնել աշխատողների որակական մակարդակը, - ընդլայնել պահածոների համար իրացման դաշտը:

18.2.4. ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այս ենթահամալիրի առաջընթացը պահանջում է ստեղծել մասնագիտացված հումքային, ապրանքային գոտիներ, որոնք կնպաստեն` - բանջարեղենի հումքային գոտիների կայուն զարգացմանը ն շուկայի կարգավորմանը հանրապետությունում,

արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը (դա հիմնավորվում է նան տրանսպորտային ծախսերի նվազմամբ միավոր արտադրանքի հաշվով, կորուստների կրճատմամբ ն այլն), - ճյուղի ներուժի ակտիվացմանը: Այդ գոտիների ձնավորման գործում պետք է հաշվի առնել բնակլիմայական պայմանների առանձնահատկությունները, ինչպես նան ձնավորված արտադրատնտեսական գործոնները՝ ապահովվածությունը տրանսպորտով, աշխատուժով ն պահեստարաններով, վերամշակման հնարավորությունները, ճանապարհների դրությունը ն սպառողների առկայությունը: Այս գործում մեծ դեր ունեն արտադրության կոոպերացումն ու ինտեգրումը ն միջտնտեսային արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործումը: Նախ ն առաջ պետք է կատարելագործել տնտեսավարման ձները, օրինակ` խթանել կոոպերացումը, բանջարեղենի արտադրության խոշորացումը, վերամշակող ձեռնարկությունների շուրջ հումքի բազայի կենտրոնացումը, խոշոր խանութների ձնավորումը, միավորումների, մասնագիտացված ընկերությունների ստեղծումը, դրանց գործունեության իրավական դաշտի կատարելագործումը: Մարկետինգի համակարգի զարգացումը նույնպես կարնոր է` ստեղծելու համար հումքի իրացման երաշխավորված գոտիներ, ապահովելու արտադրության ն իրացման անընդհատությունը, հումքի գոտու կայունությունը: Բանջարային ենթահամալիրի շուկայի համար անհրաժեշտ է ուժեղացնել «արտադրություն-գնում-պահպանում-իրացում» միասնական շղթայի օղակների կապը: ՈՒշադրության կենտրոնում պահելով իրացման խնդիրները` պետք է զարգացնել շուկայական ենթակառուցվածքները՝ մեծածախ շուկաները, շուկայական կոոպերա-տիվները, տոնավաճառները, մանրածախ շուկաները, խանութները, մասնագիտացված խանութները ն իրացումը` «դաշտ-խանութ», «դաշտ-գործարան» սխեմայով: Արտադրողի ն սպառողի միջն արտադրատնտեսական կապերի ամրապնդումը պետք է կատարվի պայմանագրերի հիման վրա` նշելով պահանջվող բոլոր մանրամասները: Նշված աշխատանքների կատարման առումով մարկետինգը պետք է ընդգրկի մթերքի ողջ` դաշտից սպառող շարժը: Կարնոր է որոշել շուկայի տարողությունը, արտադրողի հնարավորությունները, պահանջարկը, գովազդի վիճակը, արտադրանքի տեսականին, գինը, զարգացման հեռանկարները ն այլն: Որոշ պայմաններում պետք է հաշվի առնել նան շուկայի պետական կարգավորումը, առանձին ապրանքների գնային քաղաքականությունը, հարկային ն վարկային կարգավորումները, ապահովագրությունը ն այլն: -

ԹԵՄԱ 19

ճԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

19.1. ՇԱՔԱՐԻ ՇՈՒԿԱՆ ՀՀ-ՈՒՄ: ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ, ՍՊԱՌՈՒՄԸ,

ԱՌԱՋԱՐԿԸ, ՆԵՐԿՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՀԱՎԱՆԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐԸ: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ճակնդեղաշաքարային ենթահամալիրը մեծ դեր է կատարում երկրի պարենային խնդրի լուծման գործում: Այս ենթահամալիրը կարելի է դիտել որպես շաքարի, շաքարի ճակնդեղի արտադրության, պահպանման ն վերամշակման ճյուղերի համակցություն: Շաքարը սննդամթերքի հիմնական բաղադրիչներից է: Հանրապետությունում մեկ բնակչի հաշվով դրա տարեկան նորման կազմում է 34 կգ: ՀՀ-ում ընդհանուր պահանջարկը կազմում է մոտավորապես 110 հազ. տ տարեկան: Մարդու էներգետիկ կալորիաների շուրջ 15 %-ից ավելին կազմում է շաքարից ստացված էներգիան: Բացի դրանից` շաքարը բարձր փոխադրունակ է, երկար պահպանվող ն կարող է լինել երկրի պահպանվող (պահեստավորվող) պարենի կարնոր բաղադրիչներից մեկը: Շաքարի պահանջարկի շուրջ 20 %-ն արտադրվում էր հանրապետության շաքարի ճակնդեղի արտադրության հաշվին: Այս ենթահամալիրն իր մեջ է ընդգրկում շաքարի ճակնդեղի ն շաքարի արտադրությունները, որոնք կապված են բազմաթիվ արդյունաբերական ճյուղերի` արտադրամիջոցներ արտադրողների, հրուշակեղենի, կաթնապահածոյական, պտղաբանջարապահածոյական, ոչ ալկոհոլային խմիչքի, գինեգործական, հացամթերքի արտադրության, համակցված կերերի արտադրության հետ ն դրանցում ամենակարնոր ու էժան բաղադրիչներից են: Հանրապետությունում շաքարաճակնդեղային արտադրություն կազմակերպելիս պետք է հաշվի առնել դրությունը համաշխարհային շուկայում ն տեղական արտադրության դերն այդ խնդրի լուծման գործում, որպեսզի հնարավոր լինի ապահովել ճյուղի զարգացումը, թուլացնել երկրներից կախվածությունն այդ ասպարեզում: Նախկինում հանրապետությունն ուներ հումք՝ շաքարի ճակնդեղ (մշակվում էր 4,2-4,5 հազ. հեկտարի սահմաններում): ՈՒնեինք Սպիտակի շաքարի գործարան, որը հիմնականում գործում էր ներմուծվող հումքի հիման վրա: Ներկայումս շատ կարնոր է շաքարի արտադրության վերականգնումը. Շիրակի մարզում (Ախուրյանի տարածաշրջանում) կառուցվել է շաքարի գործարան` 200 հազ. տ տարեկան արտադրական

հզորությամբ: Նախատեսվում է վերականգնել նան շաքարի ճակնդեղի մշակությունը: Ներքին շուկայի պահանջարկն ապահովելու համար հումքի մի մասը կներկրվի: Այս գործում հիմնական կատարողները սուբյեկտներն են: Սակայն պետությունը պետք է խթանի ու հովանավորի (հատկապես սկզբնական փուլում): Այդ օգնությունը պետք է արտահայտվի վարկային, հարկային, ապահովագրական քաղաքականությամբ, սահմանային դժվարությունների վերացման միջոցով ն այլն: Շաքարի շուկան արդյունավետ է գործում, երբ գյուղատնտեսական, վերամշակող ն իրացնող կառույցների հետաքրքրությունները համընկնում են: Այսպիսով` շաքարը հացամթերքի, կարտոֆիլի ն կենսաբանական ծագում ունեցող ճարպերի հետ միասին մարդու սննդաբաժնի հիմնական սննդամթերքներից է, որով ավելի է հիմնավորվում շաքարի արտադրության վերականգնման անհրաժեշտությունը հանրապետությունում: Շիրակի մարզում (Ախուրյանի, Արթիկի, Անիի, Ամասիայի ն Սպիտակի շրջաններում) հնարավոր է շուրջ 10 հազ. հա վարելահող հատկացնել շաքարի ճակնդեղի մշակմանը, քանի որ այստեղ առկա են նպաստավոր բնատնտեսական պայմաններ: ճակնդեղաշաքարի ենթահամալիրի արդյունավետությունը որոշելու համար օգտագործվում են որոշ ցուցանիշներ` շաքարի ճակնդեղի բերքատվությունը (ց/հա), համախառն արտադրանքը (տ), ապրանքային արտադրանքը (տ), 1տ շաքարի ճակնդեղի ն 1տ շաքարի իրացման գինը, 1տ շաքարի ն շաքարի ճակնդեղի ինքնարժեքը, 1 հա ցանքից իրացված շաքարի ճակնդեղից ստացված շահույթը (դրամ), աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատատարությունը, ճակնդեղի շաքարայնությունը (%), շաքարի ելքը (%), 1 հեկտարից արտադրված արտադրանքի քանակը (ց), արտադրական հզորությունների ծանրաբեռնվածությունը (%) ն այլն: Օրինակ` 300 ց/հա բերքատվության պայմաններում կարելի է ստանալ 40 ց շաքար, ճզմվածք ն փրեր կամ շուրջ 72 ց կերամիավոր` 1,5 անգամ ավելի, քան հացահատիկից ն կարտոֆիլից: Այստեղ առաջնահերթ խնդիր պետք է համարել բերքատվության բարձրացումը: Բերքի դիմաց վճարումը կատարվում է` հաշվի առնելով շաքարայնությունը: Բազիսային շաքարայնությունը կազմում է 16 %: Որքան բարձր է հումքի շաքարայնությունը ն ցածր հյութի աղբոտվածությունն ու ալֆաամինային ազոտի քանակը, այնքան բարձր է շաքարի ելքը: Շաքարի ճակնդեղի շաքարայնությունն ըստ տարիների տատանվում է 14,5-17,6 %-ի սահմաններում, իսկ շաքարի ելքը` 11-12 %-ի:

Հումքը երկար պահելիս մեծանում է կորուստների տոկոսը, ընկնում են շաքարայնությունը ն մյուս տեխնոլոգիական ցուցանիշները: Շաքարի միջին ելքը մեկ հեկտարից կազմում է 30-35 ց, իսկ զարգացած երկրներում (Անգլիա, Շվեդիա, ԱՄՆ, Բելգիա) 50-80 ց: Արդյունավետության բարձրացման համար պետք է կրճատել կորուստները վերամշակման, պահեստավորման, տեղափոխման ժամանակ: Ձեռնարկությունը տեղադրվում է հումքի բազային մոտ: Հումքի վերամշակման ժամանակաշրջանը տնում է 90-100 օր: Այն կարելի է երկարացնել շաքարահումքի վերամշակման, սպիրտ, լիմոնադ, կերային մզուկ արտադրելու միջոցով: Շաքար արտադրվում է նան շաքարեղեգից: Շաքարի ն շաքարի ճակնդեղի արտադրության արդյունավետության բարձրացման հիմնական ուղիներն են` - շաքարի ճակնդեղի արտադրության նոր տեխնոլոգիաների ներդնում, - շաքարի արտադրության փոքր ձեռնարկությունների ստեղծում, - շաքարի ճակնդեղի բերքատվության բարձրացում ն ավտոմատացում, - արտադրական (հիմնական արտադրական ն շրջանառու) ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործում, - աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում, - արտադրական ծաղքերի կրճատում ն դրանց կառուցվածքի կատարելագործում, արտադրանքի որակի բարձրացում, որակի համար լրավճարների օգտագործում, - մարկետինգային ծառայությունների (պատրաստի արտադրանքի ապրանքային տեսքի, փաթեթավորման) բարելավում, - հումք արտադրողների ն վերամշակողների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործում, - արտադրության մասնագիտացման խորացում ն ճիշտ տեղաբաշխում, - արտադրության ինտեգրում ն կոոպերացում, - պետական հովանավորության իրականացում:

ԹԵՄԱ 20

ՊՏՂԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԽԱՂՈՂԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

20.1. ԽԱՂՈՂԻ ԵՎ ՊՏՂԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Այգեգործությունը Հայաստանի գյուղատնտեսության` պատմականորեն ձնավորված ու գոյատնած ճյուղն է, առաջիկայում էլ այն պետք է շարունակի իր ուրույն զարգացումը: Խաղողագործության ն պտղաբուծության` որպես հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրության առաջատար ճյուղերի զարգացումը ն արդյունավետ տեղաբաշխումը կնպաստի ոչ միայն բնական պայմանների (առաջին հերթին` հողի) առավել ինտենսիվ օգտագործմանը, այլն գյուղատնտեսության արդյունավետության զգալի աճին: Չնայած 2004–2010 թթ. խաղողի ն պտղատու այգիներն աճելու միտում դրսնորեցին, սակայն դրանք բարեփոխումներից հետո խիստ պակասել են: Նոր ստեղծված գյուղացիական տնտեսությունները նյութապես դեռ պատրաստ չեն ծախսեր կատարել ու նոր այգիների հիմնման աշխատանքներն անհրաժեշտ մակարդակին հասցնել: Այգիները բերքատու կդառնան 4-5 տարուց ոչ շուտ, այդ պատճառով գյուղացիներն ավելի շահագրգռված են ունենալ բերքատու վարելահողեր: Բացի դրանից` դժվարացել է բարձրորակ տնկանյութերի, թունաքիմիկատների, այգիները մշակող մեքենաների ձեռքբերման գործը: Կառավարությունը նպատակաուղղված որոշումներով պետք է շահագրգռի գյուղացուն նշված ճյուղերի կորցրած ներուժի վերականգնման ն հետագա զարգացման համար:

20.2. ԽԱՂՈՂԱԳԻՆԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐ

Հանրապետության տնտեսությունում խաղողի ենթահամալիրն ունի կարնոր նշանակություն: » Խաղողը լիարժեք սննդամթերք է: Մեկ բնակչի հաշվով սպառման տարեկան միջին նորման 20 կգ է: Պարունակում է վիտամիններ, օրգանական թթուներ, հեշտ յուրացվող ածխաջրեր, հանքային աղեր ն այլն: Թարմ խաղողն օգտակար է ստամոքսաղիքային, սրտանոթային, տուբերկուլյոզի, արյան հիվանդությունների դեպքում: » Խաղողը լիարժեք հումք է վերամշակման համար: 20-29 % շաքարայնությամբ խաղողի 100 ց/հա բերքատվության դեպքում մեկ հեկտարից կարելի է ստանալ 650-750 դալ գինի կամ 250 դալ օղի: Անթափոն արտադրությունը մեծ հնարավորություններ ունի. մեկ

տոննա խաղողի վերամշակման թափոնից կարելի է արտադրել 2,13 կգ գինեթթու, 0,81 դալ էթիլային սպիրտ, 2 կգ էնանտի եթերայուղ, 2,8 կգ խաղողի յուղ, 0,89 դալ հեղուկ էնոներկիչ, 20 կգ ածխաթթու գազ ն այլն: » Թարմ խաղողը, կոնյակները, տեսակավոր գինիները, հյութերն արտահանվում են հանրապետությունից: » Խաղողագործությունը երկրագործության ինտենսիվ ճյուղերին է դասվում: Զբաղեցնում է մշակվող հողերի մոտ 3,5 %-ը, տալիս բուսաբուծական արտադրանքի 5-6 %-ը: » Ենթահամալիրն աշխատանքային ռեսուրսների գբաղվածության գործում մեծ դեր ունի` գբաղված է շուրջ 200 հազ. մարդ: » Խաղողի այգին (բերքատու) հիմնական արտադրական ֆոնդ է, իսկ տնկանյութը շրջանառու ֆոնդերի ակտիվ տարրերից է, ն դրանց վրա ծախսերը կապիտալ ներդրումների կարնոր հոդվածներից են: » ճյուղն ունի բարձր ապրանքայնություն: Խաղողի այգիներն աշխարհում զբաղեցնում են շուրջ 10 մլն հա, համախառն արտադրանքն է՝ 36–38 մլն տոննա: Խոշոր արտադրողներն են՝ Իսպանիան, Իտալիան, Ֆրանսիան: Հայաստանը 2010 թ. դրությամբ ունի 17,4 հազ. հա խաղողի այգի, այստեղ արտադրվում է 115,8-222,9 հազ. տ խաղող: Այն պատմականորեն զարգացած ճյուղ է, ունի 3 հազար տարվա պատմություն: Ստեղծվել են տեղական պայմաններին հարմարված սորտեր՝ Ոսկեհատ, Ռկացիտելի, Գառան դմակ, Մսխալի, Երնանի, Հադիսի, Նազելի: Նորերին են պատկանում Արմենիա, Տոկուն, Հրազդան, Հաղթանակ, Կարմրահյութ սորտերը: ճյուղի զարգացման համար կարնոր են` - շուկայի ուսումնասիրությունը, - գույքագրումը, - ճյուղի կայունացման ն զարգացման առաջնային ուղղությունների որոշումը, - ներդրումների արդյունավետության բարձրացումը, - մասնագիտացման խորացումը ն տեղաբաշխման կատարելագործումը: Խաղողագործությունն առաջիկայում մնալու է հանրապետության գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման հիմնական ճյուղերից մեկը: ճյուղին հսկայական վնաս է հասցնում այգետարածքների կրճատումը: Մոտակա տարիներին դրանց մի մասը կարելի է վերականգնել, հասցնել 30 հազ. հեկտարի: Վերջին տարիներին խաղողի նոր այգիներ ստեղծելիս նախապատվությունը տրվում է սեղանի սորտերին: Մասնագետների կարծիքով` նոր այգիների ստեղծման ն հների վերանորոգման ժամանակ արդյունավետ է օգտագործել բարձր շաքարայնությամբ ն բերքա237

տվությամբ այնպիսի սորտեր, որոնք որակյալ հումք կհանդի-սանան գինու ն կոնյակի արտադրության համար: Ինչպես խաղողի այգիների տարածությունները, այնպես էլ խաղողի արդյունաբերական արտադրությունը կենտրոնացված են Արարատի ն Արմավիրի մարզերի տնտեսություններում: Այստեղ են տեղաբաշխված հանրապետության խաղողի այգիների տարածության 71 %-ը ն արտադրանքի 85 %-ը: Հետնաբար` խաղողի արտադրությունն ավելացնելու միջոցառումները պետք է նպաստեն հենց այդ շրջաններում ճյուղի վիճակի բարելավմանը: Այն, ապահովելով հանրապետության բնակչության պահանջարկը, կարող է ավելացնել նան վերամշակող արդյունաբերության հումքի մատակարարման ն խաղողի ու դրա վերամշակված արտադրատեսակների արտահանման ծավալները: Խաղողի համախառն արտադրանքը պետք է ավելացնել հիմնականում բերքատվության բարձրացման հաշվին: Այսպես, 1991-2010 թթ. խաղողի այգիների տարածությունների կրճատման պայմաններում համախառն տարեկան միջին բերքը 55,5 %-ով ավելի է եղել 1991թ.-ի ն 35,6 %-ով ավելի` 2005 թ.-ի համապատասխան ցուցանիշից: Այդ Ժամանակահատվածում մեկ հեկտարի բերքատվությունը շուրջ 3 անգամ բարձր է եղել 1990 թ.-ի ն 26,6 %-ով բարձր` 2005 թ.-ի բերքատվությունից: Այս պայմաններում որոշ տարածաշրջաններում ապահովվել է հանրապետությունում տվյալ տարվա միջին բերքատվությունից շատ ավելի բարձր բերքատվություն: Օրինակ` 2010 թ. Արմավիրի տարածաշրջանում ստացվել է միջինը 186,3, Արարատում՝ 203,0 ց/հա բերք, որը հանրապետական միջին ցուցանիշից բարձր է համապատասխանաբար 23,0 ն 34,0 %-ով: Միննույն ժամանակ հանրապետությունում խաղողագործությամբ զբաղվող 9 մարզից 7-ում միջին բերքատվությունը ցածր է եղել հանրապետական միջինից: Բերքատվության այսպիսի խիստ տատանումներն ըստ տարիների ն նույն տարվա ընթացքում, ըստ խաղողագործական շրջանների մատնանշում են չօգտագործված ռեզերվները: Ներկայումս դեռնս շատ են խաղողի ոռոգման ռեժիմի, բերքահավաքի, քիմիկատների կիառման ժամկետների խախտումները: Ագրոտեխնիկական ժամկետներից շուտ կատարված բերքահավաքն իջեցնում է շաքարայնությունը, գլյուկոզի ն ֆրուկտոզի պարունակությունը, նվազեցնում բուրավետ նյութերի քանակը: Նվազում են նան օրգանական թթուները, որոնք որոշիչ դեր են կատարում գինու ն կոնյակի որակի, համային հատկանիշների ձնավորման գործում: Այդ պատճառով մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել խաղողի մշակման տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը: Նշված միջոցառումները պետք է զուգակցվեն խաղողի՝ ըստ սորտերի ն շրջանների ճիշտ տեղաբաշխման խնդրի լուծման հետ: Արարատյան հարթավայրի շրջանները հիմնական բազա կհանդիսանան թունդ ն աղանդերային գինիների

արտադրության ն հանրապետության բնակչությանը խաղողի սեղանի սորտերով ապահովելու համար: Արտաշատի, էջմիածնի ն Արմավիրի տարածաշրջաններում խաղողագործությունը նպատակահարմար է զարգացնել սեղանի, շամպայն գինիների ն կոնյակի գինենյութի արտադրության ապահովման ուղղությամբ: Արտաշատի ն Նաիրիի տարածաշրջանները հումք կարտադրեն սեղանի գինիների, շամպայնի ն կոնյակի գինենյութերի համար: Մեղրու տարածաշրջանում խաղողագործությունը նախատեսվում է մասնագիտացնել աղանդերային ն կիսաքաղցր գինիների, Եղեգնաձորում` սեղանի կարմիր (Արենի) ն կիսաքաղցր գինիների ու շամպայնի, Տավուշի, Նոյեմբերյանի ն Իջնանի տարածաշրջաններում` սեղանի թույլ, շամպայն գինիների ն մասամբ` կոնյակի գինենյութի արտադրության ուղղությամբ: Նշված տարածաշրջաններում, բացի Արտաշատից, նպատակահարմար է զարգացնել նան խաղողի սեղանի սորտերի արտադրությունը: Մեծ տարածում ստացան խաղողի Ոսկեհատ, Մսխալի, Գառան դմակ, Ռկացիթելի, Արենի ն Կախեթի տեխնիկական սորտերը: Անհրաժեշտ է ավելացնել սպիտակ ն վարդագույն Մուսկատի ն Սապերավի սորտերին հատկացվող տարածությունները: Սեղանի սորտերից անհրաժեշտ է զարգացնել Արարատ, Նազելի, Թավրիզենի, Երնանի վարդագույն, դեղին ն այլ սորտերը: ճյուղում նպատակահարմար է ներդնել հասունացման տարբեր ժամկետներ ունեցող խաղողի սեղանի ն տեխնիկական նոր սորտեր, որոնք հումք կծառայեն բարձրորակ գինիների ն կոնյակի արտադրության համար: Անհրաժեշտ է ավելացնել նան ցրտադիմացկուն ն երկարաժամկետ պահպանվող սորտերը, որի համար պետական տնկարանները կարող են մշակել ն բազմացնել անհրաժեշտ տնկիներ ն դրանք տրամադրել գյուղացիական տնտեսություններին:

Խաղողագործության

արդյունավետության

բարձրացումը

պահանջում է աշխատանքներ այգեթաղի, այգեբացի, բերքահավաքի գործընթացները մեքենայացնելու ուղղությամբ: Անհրաժեշտ է նան դիմացկուն սորտերի ստացման ու տարածման միջոցով բարձրացնել հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի արդյունավետությունը: Շատ կարնոր է բարձրորակ թունաքիմիկատներով ն բուժանյութերով մատակարարման կազմակերպման բարելավումը: Խաղողի արտադրության ն իրացման համակարգում կարնորվում է բերքը սպառողին հասցնելու գործընթացը: Այն իրացվում է վերամշակողներին վաճառելու, շուկայում թարմ սպառման ն ապրանքափոխանակման միջոցով: Խաղողը շուտ փչացող, դժվար փոխադրունակ մթերք է, ուստի փոխադրման, վերամշակման ու պահեստավորման հարցերը նույնպես շատ կարնոր են: Այստեղ մեծ նշանակություն ունեն փաթեթավորումը, մակնշումը, ապրանքային տեսքը, գովազդը:

ՀՀ սակավահողության պայմաններում խաղողագործությունը պետք է զարգանա ինտենսիվ ճանապարհով, իսկ հեռանկարում խաղողի այգիների տարածքը կարող է հասնել 30 հազ. հա: Դա կարելի է իրականացնել` - ներդնելով մշակման առաջադիմական տեխնոլոգիաներ, - կիրառելով քիմիացման նոր ձներ, ոռոգման արդիական մեթոդներ, - հիմնելով ինտենսիվ խաղողի այգիներ, ստեղծելով խնամքի, բուժման, բերքահավաքի մեքենայացման հնարավորություններ, - ստեղծելով արդյունավետ փոխադրամիջոցներ, պահեստարաններ, սառնարաններ, վերամշակման կարողություններ, ինչպես նան ճկուն ենթակառուցվածքներ ն տեղեկատվական համակարգեր:

20.2.1. ԳԻՆԵԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գինեգործությունն ագրոպարենային համալիրի ամենախոշոր ճյուղերից է: Դրան բաժին է ընկնում համակարգի արտադրության համախառն արժեքի մեկ երրորդ մասը: Արտադրում են գինիներ, կոնյակ, շամպայն, օղի ն այլն: ճյուղի ընդհանուր հզորությունը 246 հազ. տ խաղողի վերամշակման հնարավորություններ ունի: Այստեղ գործում է առաջնային գինեգործության 22 ձեռնարկություն՝ խաղողի վերամշակման գործարաններ: Դրանք վերամշակում են խաղող ն թողարկում գինենյութեր, որից հետո պատրաստվում է գինի: Սրանք հիմնականում տեղադրված են հումքային գոտում՝ Արարատյան հարթավայրի տարածաշրջաններում, ունեն մեքենայացված արտադրություն: Առաջնային խոշոր գործարանների թվին են դասվում Արմավիրինը, էջմիածնինը, Արնշատինը՝ 19–20 հազ. տ խաղողի վերամշակման հզորությամբ մեկ տարվա ընթացքում: Երկրորդական գինեգործության գործարանները մասնագիտացված են տարբեր տեսակի գինիների, կոնյակների արտադրության ուղղությամբ: Գինեգործության հնարավորությունները լրիվ չեն օգտագործվում: Հզորությունների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման աշխատանքները ուղղված են գրեթե բոլոր գործարաններին: Այպես, նախատեսվում է զարգացնել` - Երնանի շամպայն գինիների գործարանում խաղողի գազացված հյութերի արտադրությունը, կարմիր ն սպիտակ` առանց ալկոհոլի կոկտեյլների արտադրությունը «Տոնական» պիտակով ն այլն, - Արնշատի ն Արարատի գինու գործարաններում խաղողի հյութի արտադրությունը, - Արմավիրի գինու գործարանում առանց ալկոհոլի խմիչքների արտադրությունը,

- Երնանի ն Արտաշատի գինու գործարաններում օշարակների արտադրությունը, - Արարատի գործարանում չամիչի արտադրությունը, - խաղողի հյութի հիմքով կվասի արտադրության համար խտանյութի արտադրությունը: Այս բոլորի հետ միասին ճյուղի զարգացման հիմնական ուղին պետք է լինի արտադրանքի որակի բարձրացումը մինչն միջազգային ստանդարտների մակարդակը: Միայն այդ պայմաններում ճյուղի ստեղծված ներուժը կաշխատի արդյունավետորեն: Վերջին տարիներին սեփական շրջանառու միջոցների համալրման, հումքի ձեռքբերման ն արտադրանքի իրացման հետ կապված դժվարությունները հանգեցրին ճյուղի արտադրության ծավալների խիստ անկման: Արդյունքում` վերամշակող արդյունաբերության համախառն արտադրանքի կառուցվածքում գինեգործությունը կազմում է ընդամենը 20-22 % նախկին 30-33 -ի փոխարեն: Ներկայումս որոշ աշխուժություն է նկատվում գինեգործության զարգացման ասպարեզում: Արտադրությունում ներդրվել են նոր տեխնոլոգիաներով պատրաստված գինիներ, բազմատեսակ օղիներ, կոնյակի նոր արտադրատեսակներ: Գինեգործության արտադրանքի մոտ 20 %-ն է իրացվում հանրապետությունում, մնացածը պետք է արտահանել: Սակայն նոր շուկաների ձեռքբերման ուղղությամբ կատարվող աշխատանքներն անբավարար են: Հայաստանն իր խաղողի այգետարածքներով, գինեգործության, կոնյակի արտադրության ծավալներով դեռնս չի կարող մրցակցել շատ արտասահմանյան երկրների հետ: Սակայն թնդեցված աղանդերային գինիներն ու կոնյակը լայն ճանաչում ունեն: Պետք է պահպանել ձեռքբերումները ն բարելավել գինու, կոնյակի որակը: Գինու արտադրության ձեռնարկություններում սկսվել է նոր շշերով ն պիտակներով արտադրատեսակների թողարկման կազմակերպումը` պահպանելով սեղանի չոր, թունդ, կիսաքաղցր, շամպայն գինիների ն օղու արտադրությունը: Վերջինս համալրվել է հատապտղային ըմպելիքներով` թթի, հոնի, սալորի, խնձորի, ծիրանի, տանձի օղիներով: Անհրաժեշտ է, որ նոր տնտեսական հարաբերություններին համապատասխան հումք արտադրողների ն վերամշակողների միջն կնքվեն փոխշահավետ ն կայուն պայմանագրեր, ստեղծվեն անհրաժեշտ պայմաններ խաղողագործին գործնական օգնություն ցույց տալու համար: Այս տեսանկյունից ուշադրության են արժանի Երնանի շամպայն գինիների ն կոնյակի գործարանների, Վեդի Ալկոյի, Այգեզարդի, Արնշատի, Ավշարի, Արմավիրի ՄԱՊ գինու գործարանների աշխատանքները, որոնք նոր, արդյունավետ արտադրատնտեսական

հարաբերություններ են ձնավորել իրացնող, վերամշակող, հումք արտադրող սուբյեկտների միջն: Ներկայումս ճյուղի ձեռնարկությունների ամենալուրջ խնդիրը պատրաստի արտադրանքի իրացումն է: Սովորական ն տեսակավոր սեղանի անապակ, խերեսային ն շամպայն գինիների արտադրությունը նախատեսվում է ներքին շուկայի պահանջները բավարարելու համար, իսկ հումքի մնացած մասը կենթարկվի թորման՝ կոնյակի սպիրտ, սպիրտահումք, սպիրտռեկտիֆիկատ արտադրելու համար: Կարտադրվեն նան թնդեցված գինիներ, պորտվեյններ, ինչպես նան աղանդերային (Գետաշեն, Արնշատ, Սապերավի, Կարմրահյութ) գինիներ՝ դրանք հասունացնելով տակառներում կամ բուտերում:

20.2.2. ԽԱՂՈՂԱԳԻՆԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Խաղողագինեգործական ենթահամալիրի արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշներն են բերքատվությունը, համախառն բերքը, համախառն ն ապրանքային արտադրանքը, հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառու ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշները, աշխատանքի արտադրողականությունը, համախառն եկամուտը, զուտ եկամուտը, շահույթը, շահութաբերության մակարդակը ն այլն:

20.3. ՊՏՂԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐ

20.3.1. ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԿԱԶՄԸ, ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Այն ագրոարդյունաբերական համալիրի կառուցվածքային օղակ է, որն իր մեջ է ընդգրկում որոշակի ճյուղեր ն արտադրություններ, որոնց գլխավոր նպատակը այդ կառուցվածքների` առավելագույն շահավետությամբ օգտագործումն է ներքին շուկայի պահանջմունքների բարձրացման, տեղական արտադրությանը, վերամշակման մթերքներով ապահովման համար: Պատմաբանները նշում են, որ դեռնս մ.թ.ա. 300 թ. Արգիշտի Երկրորդի որդի Ռուսա թագավորի ժամանակ էրեբունուց ոչ հեռու կառուցվել է ջրանցք պտղատու ն խաղողի այգիների ոռոգման համար: Այժմ էլ ենթահամալիրը մեծ նշանակություն ունի հանրապետության տնտեսության համար, քանի որ` 1. պտուղներն ու հատապտուղներն արժեքավոր սննդամթերք են: Սննդի համար սպառման տարեկան նորման մեկ բնակչի հաշվով կազմում է 72 կգ, որից 35-44 կգ կազմում են խնձորը, 11-14 կգ`

2.

3. 4. 5. 6.

-

կորիզավորները, 4-8 կգ` ցիտրուսները ն այլն, որոնք պարունակում են օրգանիզմի համար անհրաժեշտ բոլոր սննդատարրերը, վիտամինները, օրգանական թթուները, միկրոտարրերը ն այլն: Պտուղներն ու հատապտուղներն օգտագործվում են հումք վերամշակող արդյունաբերության մեջ (դրանցից պատրաստվում են հյութեր, գինիներ, մուրաբաներ, ջեմեր, կոմպոտներ, չրեր ն այլն): Մինչն 1990 թվականը վերամշակվել է 100-110 հազ. տ պտուղ` բերքի կեսից ավելին, որից պատրաստվել է 80-100 մլն տուփ պահածո, 200-260 մլն տուփ բնական հյութ, մեծ քանակությամբ գինի: Դրանք պատրաստվում են նան տնայնագործական եղանակով: Հումքը թարմ ն վերամշակված վիճակում արտահանվում է: Օրինակ` ծիրանը, դեղձը, նուռը, թուզը արտահանման լավ հնարավորություններ ունեն: Կապիտալատար է, աշխատատար: Բազմամյա տնկարկները (պտղատու այգիները) հիմնական ֆոնդերի ակտիվ մասն են կազմում, իսկ տնկանյութերը շրջանառու ֆոնդերն են: Պտուղները ն դրանցից վերամշակված որոշ նյութեր համարվում են դեղորայք: Ծիրանի, դեղձի կորիզներից ստացված յուղն օգտագործվում է դեղագործության մեջ: Պտուղների ճիշտ մշակումն ապահովում է բարձր շահութաբերություն: Դրանք դժվար փոխադրունակ են ն շուտ փչացող, սակայն լավ պահպանվելու դեպքում ապահովում են բարձր արդյունավետություն: Դրանցից է ստացվում հանրապետության բուսաբուծական արտադրանքի 7-8 %-ը: Պտղահատապտղային մշակաբույսերին են պատկանում` հնդավոր ն կորիզավոր պտուղները (տանձ, խնձոր ն այլն), ընկուզավորները (ընկույզ, նուշ, տխիլ, շագանակ ն այլն), հատապտուղները (հաղարջ, մոշ, մորի, գետնամորի, ելակ, թութ ն այլն) մերձարնադարձային ն ցիտրուսային մշակաբույսերը (լիմոն, նարինջ, արքայանարինջ, թուզ, նուռ, արքայախնձոր, փշատ ն այլն):

20.3.2. ՊՏՂԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պտղատու այգիներ մշակվում են հանրապետության գրեթե բոլոր շրջաններում: Հայաստանում 1921թ. պտղաբուծությունը զբաղեցրել է ընդամենը 1,5 հազ. հա տարածություն, իսկ 1996 թ.` 50,5 հազ. հա, որից 34,4 հազարը` մոտավորապես 60 %-ը, տեղաբաշխված է Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի ն մոտ 20 %-ը` Տավուշի մարզերում: 50 %-ը կորիզավոր պտուղների այգիներ են, 47-ը՝ հնդավորների, 3-ը՝ մերձարնադարձայինների, ընկուզավորների ն հատապտուղների: Պտղի ամենաբարձր բերքը հավաքվել է 2005 թ. (315,6 հազ. տ), իսկ ամենացածրը` 1993 թ. (49,6 հազ. տ): Համախառն արտադրանքի ձնավորման գործում կարնոր դերը պատկանում է բերքատվությանը, որը 2005 թ. միջինը կազմել է 104,9 ց/հա` 1993թ. 14,2 ց/հա փոխարեն: Խիստ տարբեր են միջին տարածաշրջանային բերքատվության մակարդակները, ըստ տարածաշրջանների այն տատանվել է 4,6 ց/հաից (Լոռի) մինչն 175,1 ց/հա (Արարատ): Նաիրիի նախկին վարչական շրջանների մասնագիտացված որոշ տնտեսություններ ապահովել են մինչն 200 ց/հա բերքատվություն: Այդ տարբերությունները մասամբ ճյուղի հնարավորությունների ոչ լրիվ օգտագործման հետնանքն են: Պտղաբուծությամբ մասնագիտացված շրջանները հիմնականում ճիշտ են ընտրել արտադրության ուղղությունները, որոնց հետագա զարգացումը պետք է հիմնվի ինտենսիվ գործոնների լայն օգտագործման վրա: Առաջիկայում նպատակահարմար է կատարել որոշ կառուցվածքային տեղաշարժեր, մասնավորապես` Արարատի ն Արմավիրի մարզերում (Արարատյան հարթավայրում) առավելությունը տալ կորիզավոր պտուղներին (դեղձ, կեռաս, ծիրան, սալոր, բալ ն այլն), իսկ հնդավորների (խնձոր, տանձ) արտադրությունը տեղափոխել Արագածոտնի ն Կոտայքի մարզեր (նախալեռնային գոտի): Պետք է նպաստել նան հանրապետությունում վայրի պտուղների ն հատապտուղների տարածմանը: Ներկայումս պտղաբուծությունը դեռ ի վիճակի չէ ապահովել հանրապետության պահանջմունքները: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ հեռանկարում դա հնարավոր է իրագործել տեղական արտադրության հաշվին: Առաջիկայում անհրաժեշտ է կայունացնել պտղատու այգիների տարածությունը, ապա զգալիորեն ընդլայնել այն՝ բարձրացնելով դրանց լիարժեքությունը: Մեծածավալ աշխատանքներ են սպասվում բերքատվության բարձրացման ուղղությամբ: Ելնելով յուրաքանչյուր շրջանի կոնկրետ բնակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններից` շատ կարնոր է յուրացնել ճյուղի վարման` գիտականորեն հիմնավորված համակարգերը, կարգավորել ոռոգման,

քիմիացման խնդիրների լուծման աշխատանքները, զարգացնել համապատասխան տնկարանային տնտեսությունները, կազմակերպել բարձր բերքատու տնկիների ներմուծում: ճյուղի վերականգնման ն հետագա զարգացման համար նախատեսվող վերոհիշյալ ն շատ այլ միջոցառումների իրականացման համար դեպի զարգացած շուկայական տնտեսություն անցման շրջանում անհրաժեշտ է բազմակողմանիորեն օգտագործել պետության ձեռքում գտնվող տնտեսական, ֆինանսավարկային, հարկային, ապահովագրական ն այլ լծակները: Այլապես գյուղացիական մանր տնտեսություններն ինքնուրույն ի վիճակի չեն լինի լուծելու մեծ կամ փոքր նշանակության խնդիրներ: Գյուղատնտեսության արտադրության ինտենսիվացումը ստեղծեց պտղաբուծության նոր հնարավորություններ: Ներկայումս ճյուղի զարգացման հիմնական ուղին պետք է լինի այգետարածքների վերականգնումը, բերքատվության բարձրացումը, այգիների կառուցվածքային բարելավումն ըստ բնակլիմայական գոտիների ն մարզերի: Այս գործընթացը պետք է իրականացվի` - պտղի ն հատապտղի նոր, հարմարեցված սորտերի ստեղծման միջոցով, - տնկանյութի որակի բարձրացման ն ավելացման, այգետարածքների վերականգնման ու բերքատվության բարձրացման, համախառն բերքի ավելացման միջոցով:

20.3.3. ՊՏՂԻ ԵՎ ՀԱՏԱՊՏՂԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ԱՐՏԱԴՐԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Պահածոների գրեթե բոլոր գործարանները վերամշակում են պտուղ ն հատապտուղ: Արտադրվող պտղի զգալի մասը վերամշակվում է, իսկ հեռանկարում այդ ծավալները հավանաբար կավելանան, կընդլայնվի դրանց արտադրատեսականին: Սակայն պտղի ն հատապտղի հիմնական մասն օգտագործվում է թարմ վիճակում: Բնակչության ն վերամշակող արղյունաբերության ապահովման մակարդակի ավելացման գործում մեծ դերը պետք է հատկացվի շուկայական հարաբերություններին, փոխշահավետ պայմանագրերի միջոցով հումքի ձեռքբերմանը, պատրաստի արտադրանքի իրացմանը, արտադրական ծառայությունների ն սպասարկումների կարգավորմանը: Բոլոր սուբյեկտները պետք է լինեն ազատ իրենց որոշումները կայացնելիս: Մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել փոքր ն միջին ձեռնարկությունների զարգացմանը: Դրանք նպատակահարմար է տեղաբաշ245

խել այնպես, որ հումքի ձեռքբերման ու տեղափոխման տրամագիծը կազմի 30 կմ-ից ոչ ավելի: Անհրաժեշտ է միջոցներ ձեռնարկել հին ձեռնարկությունների արդիականացման, նոր տեխնոլոգիաների ձեռքբերման ուղղությամբ: ՈՒշադրության է արժանի պահեստարանների շինարարության ֆինանսավորման ակտիվացումը: Պտուղների վերամշակման որոշ աշխատանքներ կարելի է կատարել դրանց արտադրության տեղում, օրինակ` վերամշակել տեսակավորված ն խոտանված հումքը, ստեղծել վերամշակող արտադրամասեր: ՈՒշադրության է արժանի կոոպերացման զարգացումը հումք արտադրող-վերամշակող-սպառող հարաբերություններում: Զարգացման ուղղություններից է նան մասնագիտացման խորացումը ն համակենտրոնացումը դրանց ինտենսիվացման նպատակով: Այդ գործընթացների հիմքն ագրոարդյունաբերական ինտեգրումն է: Ինտենսիվության մակարդակը բնութագրվում է մեկ միավորի համար միջոցների կենտրոնացման աստիճանը բնութագրող ցուցանիշների համակարգով: Ինտենսիվության տնտեսական արդյունավետությունն արտահայտվում է լրացուցիչ ներդրումների տնտեսական հետնանքով, ներդրումների հետ չափակցող ցուցանիշներով: Որպես կանոն` լրացուցիչ ստացվելիք արդյունքը պետք է գերազանցի ներդրումների աճը: Ներդրումները պետք է ուղղվեն ոռոգման ջրի ապահովմանը, պարարտանյութերի օգտագործմանը, տեխնոլոգիաների ներդրմանը, բերքատվության բարձրացմանը, ինտենսիվ այգիների հիմնմանը: Այս միջոցառումների իրականացումը սկզբից կապահովի ծախսերի հատույց, իսկ հաջորդական բաժիններով ներդրումների ավելացումը կարող է հանգել նվազող հատույցի օրենքին: Առանց արտադրության արդյունավետության չկա արտադրություն ն ծառայություն: Արդյունավետությունը գնահատվում է բազմաթիվ ցուցանիշներով՝ արտադրանքի քանակով, ծախսումների ն ներդրումների արդյունավետությամբ, արտադրանքի որոշակի ցուցանիշով, մրցունակությամբ: Առանձնացվում են շահույթի զանգվածը մեկ հեկտարի ն միավոր արտադրանքի հաշվով, ինքնարժեքը, աշխատանքի արտադրողականությունը, բերքատվությունը, հիմնական արտադրական ֆոնդերի արդյունավետության ցուցանիշները, շրջանառու ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշները, համախառն, ապրանքային արտադրանքը, համախառն եկամուտը, զուտ եկամուտը, շահույթը, շահութաբերության մակարդակը ն այլն: Սննդարդյունաբերությունում ինքնարժեքի ձնավորման առանձնահատկություններից մեկը հումքի ն օժանդակ նյութերի բարձր

տեսակարար կշիռն է, իսկ հումքի արտադրությունում (գյուղատնտեսության մեջ)` աշխատանքի վարձատրությունը: Գինը մեծ դեր է խաղում վերջնական արդյունքի ստացման մեջ: Գինն ապրանքի արժեքի դրամական արտահայտությունն է, դրա մեծության ցուցանիշը, չափվում է ապրանքի արտադրության վրա կատարված հասարակական աշխատանքի անհրաժեշտ ծախսերով ն հաշվի է առնում առաջարկի ու պահանջարկի վիճակը կամ գինը (վերջինս դրամի այն քանակն է, որը սպառողը պատրաստ է վճարել` ելնելով շուկայում առաջարկի ու պահանջարկի վիճակից): Հաշվարկման բանաձնը հետնյալն է. Գ Ծմ Շ , որտեղ Ծմ-ն արտադրության միջին ծախսերն են, Շ-ն՝ շահույթը: Ներկայումս վերամշակվում է 80-100 հազ. տ պտուղ, որը շուրջ 2 անգամ պակաս է առկա հնարավորություններից: Հումքի ստացումը կանոնավորվում է շուկայական առուծախի կանոններով: Սակայն դա դժվարանում է մանր գյուղացիական տնտեսությունների ապրանքային սահմանափակ հնարավորությունների, տրանսպորտի պակասի, հումքի տեսականու բազմազանության, հումքի որակի արտադրության ծավալների կրճատման պատճառով: Օրինակ` մինչն սեփականաշնորհումը պտուղ-բանջարեղենի պահածոների արտադ-րությունը կազմում էր մոտավորապես 500 մլն պայմանական տուփ, ներկայումս այն պակասել է շուրջ 5 անգամ: Հայաստանը ծիրանի հայրենիքն է, սակայն քիչ է ծիրանից պատրաստված պահածոների քանակը: Դեռնս չեն բավարարում տարայի փաթեթավորման, գովազդի աշխատանքները: Հայկական ծիրանից ն դեղձից ստացված հյութերը, կոմպոտները, ջեմերը կարող են մրցունակ լինել միջազգային շուկայում: Սակայն պակասել են ծիրանի ու դեղձի այգիների տարածքները, վերացել վերամշակող կարողությունների մի մասը, գործողներն աշխատում են առկա հզորությունների ոչ լրիվ ծանրաբեռնվածությամբ: Դժվարացել ու թանկացել է էներգակիրների, շաքարի, կափարիչների, տարաների, նորագույն տեխնիկայի ձեռքբերումը ն օգտագործումը, անբավարար է շուկայի մարկետինգային ուսումնասիրման վիճակը: Հիմնական խնդիրն է բարձրացնել շուկայի հագեցվածությունը ն արտադրության արդյունավետությունը: Նան կարնոր է` - տեխնոլոգիաների կատարելագործումը, արտադրանքի որակի համապատասխանեցումը միջազգային ստանդարտներին, - ծիրանի, թզի չրի, մուրաբաների ու ջեմերի, փշարմավի յուղի, խաղողի հյութի արտադրության տեմպերի ավելացման ուղղությամբ աշխատանքների կատարումը, նան մյուս արտադրանքների (տոմատի մածուկի, սմբուկի խավիարի) ծավալների ավելացումը,

- միջազգային շուկաների մարկետինգային հետազոտության զարգացումը, - արտադրատեսակների ստանդարտների պահպանումը, ենթաօրենսդրական ակտերի ընդունումը, կողմերի երաշխավորված գնումների ն փոխշահավետ պայմանագրային հարաբերությունների կիրառումը, - նյութատեխնիկական ապահովման, սպասարկումների ու ծառայությունների զարգացումը, համապատասխանեցումը շուկայի տնտեսական կանոններին, - հումքի ն պահածոների արտադրանքի` հիվանդություններով ն վնասատուներով վարակվածությունից պաշտպանելու նպատակով նոր տեխնոլոգիաների մշակումը ն ներմուծումը: Շուկան ուսումնասիրելիս նախ ն առաջ պետք է` ա) որոշել` ինչ արտադրել ն որքան արտադրել՝ հաշվի առնելով գնողունակ պահանջարկը, բ) կարգավորել պտուղները սպառողին հասցնելու գործընթացը, (պտուղը շուտ փչացող մթերք է), գ) կատարելագործել փաթեթավորումը, ապրանքային տեսքը, մակնշումը, դ) կրճատել կորուստները տեղափոխման ժամանակ, ե) կարգավորել մեծածախ ու մանրածախ շուկայի վիճակը: Մանրածախ շուկայում բոլոր ֆունկցիաները կոչված են ծառայելու սպառողին վաճառողների միջոցով: Մեծածախ շուկայում կիրականացվեն այնպիսի ֆունկցիաներ, ինչպիսիք են ապրանքի առաջարկի ն սպառողի պահանջարկի համապատասխանեցումը, ապրանքի ձեռքբերումը, պահեստավորումը, բաշխումը, տեղափոխումը մեծ խմբաքանակներով: Պտղաբուծության վերականգնման ուղիներն են` - մշակել ն իրագործել մասնագիտացման խորացման ն արտադրության ճիշտ տեղաբաշխման ծրագրերը, - ապահովել բերքատվության ն պտղի արտադրության ծավալների աճ (առաջին հերթին` ծիրանի, դեղձի, խնձորի, տանձի արտադրության ավելացման հաշվին), - վերականգնել տարածքները, արտադրության մեջ ներդնել նոր` ինտենսիվ այգիներ, ապահովել դրանք բարձրորակ տնկանյութով, - արդյունավետ օգտագործել գյուղատնտեսական գոտիների բնական ռեսուրսների ներուժը, - ձնավորել իրավական դաշտ գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման, դրանց ն վերամշակող ձեռնարկությունների կոոպերացման համար ինտեգրման գործընթացներն արագացնելու ուղղությամբ,

- զարգացնել բազմամյա տնկարկների ապահովագրական համակարգը, - ստեղծել արտադրող, վերամշակող, իրացնող սուբյեկտների արդյունավետ զուգակցման համակարգ, - զարգացնել հարկային, վարկային, ապահովագրական համապատասխան լծակները: Նախատեսված միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների աղբյուր կարող են լինել գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող ձեռնարկությունների սեփական միջոցները, վարկերը, կոոպերատիվ միջոցները, օտարերկրյա ներդրումները ն պետության աջակցությունը:

ԹԵՄԱ 21

ԿԱԹՆԱՄԹԵՐՔԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

21.1. ՀՀ ԿԱԹՆԱՄԹԵՐՔԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՏԵՂԸ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ

ԶԱՄԲՅՈՒՂՈՒՄ: ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՆԵՐԿՐՈՒՄՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԵՂՄԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետությունում կաթնարդյունաբերությունը ագրոպարենային համակարգում միշտ զբաղեցրել է առաջնային դիրքեր, սակայն վերջին տարիներին կառուցվածքային վերափոխումների հետնանքով հետին պլան է մղվել: Հանրապետության կաթնարդյունաբերությունն ունի 22 գլխամասային գործարան` բազմաթիվ ենթաճյուղերով (50-ից ավելի մասնավոր ն կոոպերատիվ ձեռնարկություններ, արտադրամասեր): Կաթնարդյունաբերության ընդհանուր հզորությունը կազմել է տարեկան 450 հազ. տոննա, որի զգալի մասը ապահովվել է ներկրված հումքի հաշվին: Կաթնամթերքի արդյունաբերությունը բավականին զարգացած է, սակայն չի բավարարում բնակչության պահանջմունքները: Հանրապետությունում այդ ոլորտն ունի մասնագիտացված ճյուղեր` ա) անքաշ կաթնամթերքի արտադրություն, բ) պանրագործություն (կարագ գրեթե չի արտադրվում): ԽՍՀՄ միութենական հանրապետությունների շարքում Հայաստանը պանրի արտադրության ծավալներով գրավում էր չորրորդ տեղը: ԽՍՀՄ-ից արտահանված շվեյցարական բարձրորակ պանիրների (մեծ պանիրների) շուրջ 50 %-ն արտադրվել է Հայաստանում: Կաթի շուկան ընդգրկում է կաթի ենթահամալիրի բոլոր սուբյեկտների ն վերջնական սպառողների տնտեսական փոխհարաբերությունների համակարգերը, որոնք առուծախի միջոցով իրացնում են իրենց իրավունքն ապրանքի նկատմամբ: Հանրապետության կաթնարդյունաբերության ենթահամալիրի շուկան ուղղված է տեղական սպառողի պահանջմունքների բավարարմանը: Ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը ն առաջարկն այն կարնորագույն գործոններն են, որոնք ազդում են շուկայի վրա: Եթե հասարակության պահանջմունքների մակարդակի արտահայտման ժամանակ ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը սահմանափակվում է բնակչության գնողունակությամբ, ապա այս կամ այն ապրանքի պահանջարկը շուկայում կախված է նախ ն առաջ դրա ռեսուրսների ծավալից: Պահանջարկն օրգանիզմի նորմալ կենսագործունեության համար պարենամթերքի բոլոր խմբերի` գիտականորեն հիմնավորված չափաբաժինն է: Պահանջարկը պայմանավորված է գնողունակ հնարավորու250

թյուններով ն արտահայտում է դրանց սպառման իրական մակարդակը ն կառուցվածքը: Առաջարկը շուկայում առկա հնարավորություններն են: Սպառումը փաստացի օգտագործված մասն է: ՀՀ-ում կրճատվել է սպառման ֆոնդը: Մեկ շնչի հաշվով 2010 թ. արտադրվել է 184,5 կգ կաթ, միչդեռ նախքան տնտեսական վերափոխումներն օգտագործվել է շուրջ 450 կգ ն ավելի կաթ` 392 կգ տարեկան նորմայի պայմաններում: Այդ անկումը կապված է ապրանքային առաջարկի նվազման ն բնակչության հիմնական մասի ցածր գնողունակության հետ: Հանրապետությունում կաթի ն կաթնամթերքի շուկայում իրադրությունը որոշվում է հումքային ռեսուրսների ներուժի ներկա վիճակով ն հեռանկարային զարգացմամբ: Ներկայումս կայունացել է կաթնամթերքի շուկան: Ըստ 1990-2010 թթ. տվյալների` կովերի գլխաքանակն ավելացել է մոտ 9,4 %-ով: Արդյունքում` ավելացել է կաթի արտադրությունը: Այն 1990 թ. եղել է 432 ն 2010 թ.` 600,9 հազ. տոննա: Հիմնական արտադրողներն են գյուղացիական տնտեսությունները: Այդ գործընթացը դանդաղ է ընթանում, քանի որ ցածր են կաթի իրացման գները: Նշված գործընթացի վրա բացասաբար են անդրադարձել նան վերամշակող ձեռնարկությունների ն գյուղացիական տնտեսությունների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների անբավարարությունը, սպասարկող (միջնորդ) ծառայությունների թերի աշխատանքը, պետական կարգավորման արդյունավետ մեթոդների բացակայությունը ն այլն: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ հեռանկարում հնարավոր է ավելացնել հանրապետությունում արտադրվող ապրանքների տեսակարար կշիռը, ընդլայնել կաթի արտադրությունը ն վերամշակումը: Վերջին տարիներին կաթի ն կաթնամթերքի շուկայում դիտվում է մրցակցության աճ հայրենական ապրանքարտադրողների միջն («Աշտարակ կաթ», «Շանթ», «Թամարա», «Մարիաննա», «Հրաշք» ն այլն ): Խոշոր վերամշակող ձեռնարկությունները չեն գործում, իսկ փոքր ն միջին ձեռնարկությունները զարգանում են: Դրան նպաստում է նան փոքր գյուղացիական տնտեսությունների առկայությունը: Կաթի ն կաթնամթերքի շուկայի ձնավորումը, բացի կարագի արտադրությունից, պետք է իրականացվի սեփական արտադրության հաշվին: Կարագի հիմնական ներմուծող երկրներն են Նոր Զելանդիան, Ռուսաստանը, պանիր ներմուծվում է Ֆրանսիայից, Հոլանդիայից, Ֆինլանդիայից, իսկ խտացված կաթ` Բելառուսից, ՈՒկրաինայից, Ռուսաստանից, Ֆրանսիայից, Բելգիայից, յոգուրտ` Ռուսաստանից, Գերմանիայից: Կաթնամթերքի սպառողական շուկայում իրադրությունը 1999-2010

թթ. բնութագրվում է գների դանդաղ կայունացման միտումով: Հանրապետությունում արտադրված կաթի քանակը բավարարում է տեսական պահանջարկի մոտավորապես կեսը (աղ. 18): Աղյուսակ 18 Կաթի ն կաթնամթերքի պահանջարկը ՀՀ-ում Կաթնամթերքի անվանումը

Գիտականորեն հիմնավորված ֆիզոլոգիական տարեկան նորման բնակչության մեկ շնչի հաշվով, կգ

Տարեկան պահանջարկը,12 հազար տոննա

Անքաշ կաթ

10,3

Կարագ

8,3

Կաթնաշոռ

5,1

Թթվասեր

3,2

Պանիր

7,3

Զտած կաթ

18,1

Պաղպաղակ

Ընդամենը կաթ ն կաթնամթերք

Կաթի տարեկան պահանջարկը Հայաստանում կազմում է 1254 հազ. տոննա: Աղյուսակից պարզ է դառնում կաթնամթերքի առանձին տեսակների պահանջարկը կաթնամթերքի շուկայում: Վերջին տարիներին կաթի արտադրությունը հանրապետությունում տատանվել է 431,9-600,9 հազ. տոննայի սահմաններում: Կաթի ձեռնարկություններում 19902010 թթ. վերամշակվել է 270-300 հազ. տոննա կաթ, այսինքն` գործարկվել է ձեռնարկությունների 55-57 %-ը: Սակայն ավելի մանրակրկիտ հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գործարկվել է առկա հզորությունների միայն 8-12 %-ը: Լրիվ չեն օգտագործվում կաթնամթերքով ագրարային շուկայի բավարարման տեղական հնարավորությունները: Չնայած դրան` կաթի ն կաթնամթերքի շուկան բավակա12

Պահանջարկը հաշվարկված է ըստ 3,2 մլն բնակչության: 2005-2010 .

. 1803

, 26/03-87,

նին կայուն է ն բնութագրվում է ապրանքների հագեցվածությամբ: Պարենային շուկայի վիճակը բնութագրվում է նան կաթնամթերքի որակով: Նշված պայմաններում ինչպես ներմուծված, այնպես էլ հայրենական արտադրության ապրանքների որակը մնում է ցածր հիմնականում տեխնոլոգիական ռեժիմների խախտման, պահպանման, տեղափոխման, իրացման ժամանակ սանիտարական նորմերի խախտման հետնանքով: Կաթի վերամշակման հզորությունների օգտագործման գործակիցը շատ ցածր է` անարատ կաթնամթերքինը` 8-12, պանրինը` 22 %, կարագը ներմուծվում է, քանի որ կարագի բիզնեսն արդյունավետ չէ: 1 կգ կարագի ստացման համար օգտագործվում է 21-23 կգ կաթ, մինչդեռ պանրի համար 7-8 կգ կաթ է անհրաժեշտ: Վերջին տարիներին սկսել է ավելանալ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը, իսկ կովերինն ավելացել է ավելի արագ տեմպերով: Չնայած դրան` կաթի արտադրությունը մնում է ցածր մակարդակի վրա: Տավարաբուծության մեջ համախառն արտադրանքի արժեքի մոտ 60 %-ը ստացվում է կաթից: Նման պայմաններում հանրապետությունում ցածր է մեկ կովի միջին տարեկան կաթնատվությունը: Այն նախկինում եղել է շուրջ 1880 կգ, իսկ հիմա կազմում է մոտավորապես 2204 կգ: Նույն ժամանակահատվածում որոշ տնտեսություններում այն եղել է 3000-4000 կգ: Ինչպես երնում է` կաթնատվության բարձրացման ուղղությամբ դեռնս կան խոշոր ռեզերվներ: ճյուղի անբավարար զարգացման հիմնական պատճառը կերային բազայի անմխիթար վիճակն է ն ցածր մթերատվությունը: Անհրաժեշտ է ամրապնդել կերային բազան, ինչպես նան բարելավել դաշտային ն արոտային կերարտադրության վիճակը, բարձրացնել մթերատվությունը (ներմուծել բարձր մթերատու ցեղերի կովեր), բարձրացնել կաթնատվությունը` հասցնելով 3000-4000 (6000) կգ տարեկան մեկ կովի հաշվով: Օրինակ` Ֆինլանդիայում, Նիդեռլանդներում այն կազմում է 6000 կգ, ԱՄՆ Նյու Յորքի մարզում` 11000 կգ (1010 հազ. գլխաքանակի պայմաններում) ն այլն: Հեռանկարում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կարելի է հասցնել 600-700 հազարի ն զգալիորեն բարձրացնել մթերատվությունը: Նման պայմաններում կաթի համախառն արտադրությունը կարելի է հասցնել 780-800 հազ. տոննայի: Մակրոտնտեսական շուկան կարգավորում է մասնակի շուկաների գործունեությունը: Այդ շուկայական համակարգն արտադրողների ն սպառողների փոխհամագործակցությունն է, որը ձնավորում է մակրոշուկաների հիմքը: Մակրոտնտեսական միջավայրի նպաստավոր լինելու հիմնական

նախապայմաններից է տվյալ տարում արտադրված ամբողջ արտադրանքի իրացումը: Ցանկացած արտադրություն կազմակերպելիս ձեռնարկությունների մակրոտնտեսական միջավայրի հիմնական խնդիրներից է ֆինանսավորումը: Բացի սեփական միջոցներից` ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրներից է նան վարկավորումը: Հանրապետությունում վարկավորումը մեծ նշանակություն ունի ձեռնարկությունների ֆինանսավորման գործում: Դա հիմք է ծառայում, որպեսզի ձնավորվեն գործարար հարաբերություններ գյուղացիական ու ֆերմերային տնտեսությունների, վերամշակող ձեռնարկությունների ն բանկերի միջն: Ներկայումս Հայաստանում գործող բանկերի մի մասը (Հայագրոբանկ, Արդշինբանկ, Հայգյուղփոխբանկ, Հայխնայբանկ) իրենց վարկային գործունեության մեջ են ներառում գյուղատնտեսական վարկերի սպասարկման ծրագրերը, որոնք իրականացվում են միջազգային վարկային հիմնադրամների (օրինակ` Լինսի հիմնադրամի) հետ համատեղ: Հայաստանում դրա ցայտուն օրինակը Հայխնայբանկն է, որն արդեն 5 տարի է` համագործակցում է տարբեր մարզերի ֆերմերային տնտեսությունների, վերամշակող ձեռնարկությունների հետ: Բանկը ձեռնարկություններին տրամադրում է կարճաժամկետ, միջին ն երկարաժամկետ վարկեր` համապատասխան տոկոսադրույքներով: Ագրոպարենային համակարգում կիրառվում են նան հիպոտեկային վարկեր: Դա այն գրավն է, որի առարկան, լինի անկախ, թե շարժական գույք, մնում է գրավատուին կամ անցնում երրորդ անձի տրամադրության տակ: Ի տարբերություն այլ վարկերի` հիպոտեկային վարկի պայմաններում ֆերմերը, ձեռնարկատերը կարող է օգտագործել գրավ դրված հողակտորը, գույքը` շահույթ ստանալու նպատակով: Այս վարկավորման ձնն արտասահմանում տարածված է, սակայն մեզ մոտ շատ ռիսկային է համարվում: Գրավ տվող բանկը ցածր գին է սահմանում, իսկ գրավ դնողը` գյուղացին, կարող է կորցնել ապրուստի վերջին միջոցը: Այս համակարգը կատարելագործման կարիք ունի, որպեսզի շահագրգռի ն՛ բանկին, ն՛ գյուղացուն, ն՛ վերամշակող ձեռնարկությանը: Հանրապետությունում գործում է նան ոսկու գրավով (լոմբարդային) վարկի ձնը: Առաջին քայլերն են անում լիզինգային հարաբերությունները: Միկրոմիջավայրի նպաստավոր լինելը պայմանավորված է նան համապատասխան հարկային դաշտով: Մեզ մոտ գանձվում է շահութահարկ, եկամտահարկ, գույքահարկ, հողի հարկ, ավելացած արժեքի հարկ, ակցիզային հարկ: Հարկման համակարգն անընդհատ կատարելագործվում է` - առանձին հարկատեսակների ն պարտադիր վճարների դրույքաչա254

փերի նվազեցման, հարկային դրույքների, կանոնների ու մեխանիզմների պարզեցման, հարկման համահավասար պայմաններ ստեղծելու ուղղությամբ: Ներկայումս կաթի ն կաթնամթերքի շուկայում ներմուծման ծավալները, բացի կարագից, անհրաժեշտ է կրճատել, պաշտպանել հայրենական արտադրությունը ներմուծման հոսքից, մաքսային տուրքերի միջոցով դադարեցնել դրանց ներհոսքը ն խթանել հայրենական արտադրությունը: Վերջին տարիներին դիտվում է կաթնամթերքի ապրանքատեսականու ընդլայնում, որի շնորհիվ բարձրանում է մրցակցության դերը: Վերջինիս մակարդակը կախված է շուկայում ապրանքարտադրողների քանակից, մթերքների որակից: Մրցունակ ապրանքը պետք է ունենա` - բարձր որակ, - մրցակիցների նմանատիպ արտադրանքի գնից ցածր գին, - ժամանակակից դիզայն ն փաթեթավորում, - գովազդի տարբեր ձների իրականացում: -

21.2. ՀՈՒՄՔ ԱՐՏԱԴՐՈՂ ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Սեփականաշնորհման արդյունքում ձնավորվեցին ն ներկայումս էլ գործում են գյուղացիական տնտեսություններ (339,2 հազար), որոնցից շուրջ 250 հազարը կաթ արտադրողներ են: Վերջիններիս վիճակը վատացել է` կախված կերային բազայի դրության վատթարացման հետ: ՈՒթ անգամ նվազել է համակցված կերերի արտադրությունը, պակասել են դաշտային կերարտադրության ծավալները, արդյունավետ չեն օգտագործվում բնական կերահանդակները: Արդյունքում` պակասել է անասնագլխաքանակը, իջել մթերատվությունը: Միայն կովերի գլխաքանակը չի կրճատվել: ՈՒստի վերջին տարիներին կաթի արտադրության ոլորտում դրական միտումներ կան: Կաթ արտադրող տնտեսություններում, սակայն, չեն իրականացվում կաթի իրացման, տեղափոխման, պահպանման պահանջները: Կան խնդիրներ, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է ապահովել` - կերային բազայի վերականգնումն ու զարգացումը, - անասնապահական ֆերմաների տեխնիկական վերազինումը, ավտոմատ մեքենաների ներդրումը, - ֆերմաներում ն վերամշակող ձեռնարկություններում սանիտարական վիճակի բարելավումը, - կաթի որակի բարձրացումը, - գնային համակարգի կարգավորումը, - արտադրող-վերամշակող օղակի արտադրատնտեսական փոխհա255

րաբերությունների կատարելագործումը: ՀՀ-ում կաթի վաճառքի ժամանակ ձեռնարկությունը կատարում է վերահաշվարկ` 3,6 % հիմնային (բազիսային) յուղայնության վերածելով գնված կաթը: Կաթը ձեռնարկությանը վաճառելիս պետք է պաղեցնել, որոշել յուղայնությունը, թթվայնությունը, աղբոտվածությունը, վերահաշվարկ կատարել` կաթի ծավալը բազմապատկելով փաստացի յուղայնությամբ, արդյունքը բաժանել բազիսայինի` 3,6 %-ի վրա: Կաթի վաճառքը կամ ձեռքբերումն իրականացվում է հիմնականում փոխշահավետ պայմանագրերի, առձեռն վաճառքի հիման վրա: Մնացած հումքը, օժանդակ նյութերը, մեքենաներն ու սարքավորումները նույնպես ձեռք են բերվում նշված եղանակներով: Ձեռնարկություններն օգտագործում են էներգետիկ ռեսուրսներ, տաք, սառը ջուր, շոգի: Այն ռեսուրսները, որոնք տեղափոխման ժամանակ ծախսատար են, մեծ կորուստներ են առաջացնում, ուստի դրանց արտադրությունը պետք է իրականացվի ձեռնարկություններում: էլեկտրաէներգիան ստացվում է համապատասխան էլցանցից, ջուրը` ջրմուղից: Համապատասխան պայմանագրեր պետք է կնքել սանիտարահիգիենիկ, հակահրդեհային, պահակային ծառայությունների հետ: Փաթեթավորման համար պոլիէթիլենային թաղանթը հիմնականում ներմուծվում է արտասահմանից (օրինակ` Ռուսաստանից): Նշված բոլոր ծառայությունների դիմաց դրամաֆինանսական հատուցումները կատարվում են համապատասխան բանկերի միջոցով:

21.3. ԿԱԹԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

-

ճյուղի արդյունավետության բարձրացման ուղիներն են` խոշոր եղջերավոր անասունների մթերատվության բարձրացում, գյուղացիական տնտեսությունների հետ փոխհարաբերությունների կատարելագործում, փոխշահավետ պայմանագրային հարաբերությունների զարգացում, տեղափոխման ն պահպանման բարելավում, կաթի որակի բարձրացում (հատկապես` յուղայնության), որը կավելացնի պանրի, կարագի ն այլ մթերքների ելքը միավոր կաթից, մեխանիկական ն մանրէական աղբոտվածության նվազեցում, օրինակ` հանրապետությունում առաջին տեսակի կաթը կազմում է 62 %, որը բարձր ցուցանիշ չէ, հեռավոր արոտավայրերում կաթի ընդունում, կաթի սկզբնական պաղեցման (սառեցման) ն որոշ չափով պանրի արտադրության կազմակերպում ու կաթի անթափոն օգտագործում:

Կաթնամթերքի իրացման գների վրա ավելացված արժեքի հարկի կիրառումը թանկացրեց կաթնամթերքը, դժվարացրեց դրանց իրացման գործը, պակասեցրեց սպառումը: Կաթի ն կաթնամթերքի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է հետնյալ ցուցանիշների համակարգով. - կովերի գլխաքանակի խտություն 100 հա գյուղատնտեսական հողերի հաշվով, գլուխ, - մեկ կովի տարեկան կաթնատվություն, կգ, - կաթի արտադրություն մեկ միավոր գյուղատնտեսական հողատեսքի հաշվով, ց, - աշխատանքային ծախսեր 1ց կաթի հաշվով, մարդ-ժամ, - մեկ կգ կաթի հաշվով կերի ծախս, կերամիավոր, - կաթի միավորի ինքնարժեք, դրամ, - կաթի միավորի իրացման գին, - շահույթ, համախառն արտադրանք, ապրանքային արտադրանք, համախառն եկամուտ, - աշխատանքի արտադրողականություն, - հիմնական ֆոնդերի, շրջանառու ֆոնդերի, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշներ:

ԹԵՄԱ 22

ՄՍԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

22.1. ՀՀ ՄՍԱՄԹԵՐՔԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՏԵՂԸ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԶԱՄԲՅՈՒՂՈՒՄ:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

Հանրապետության բնակչության բարեկեցության մակարդակի բարձրացման միջոցառումների համակարգում սննդարդյունաբերությունն առաջնակարգ տեղ է զբաղեցնում: Այն հնարավորություն է տալիս տարվա բոլոր եղանակներին բնակչությանը մատակարարել տարատեսակ սննդով: Այս գործընթացում կարնորվում է պարենամթերքի ապահովումն օրական ու տարեկան նորմաներով: Զարգացած երկրների (ԱՄՆ, Գերմանիա, Շվեյցարիա, Ավստրիա, Հոլանդիա ն այլն) օրինակով մեկ մարդու հաշվով օրական ծախսվում է շուրջ 3400-3600 կկալ: Այդպիսի հաշվարկ կատարվել է նան մեր հանրապետության բնակչության համար: Ըստ Մոսկվայի բշկական ակադեմիայի Սննդի ինստիտուտի հաշվարկների` Հայաստանում մեկ բնակչի հաշվով սահմանվել է 2804 կկալ օրական սննդի նորմա: Օրաբաժնի կառուցվածքում սպիտակուցները պետք է կազմեն 88 գրամ, որոնցից 55 %-ը պետք է ունենա կենդանական ծագում, ճարպերը կազմեն 34 գրամ ն ածխաջրերը՝ 395 գրամ: Սակայն մեր հանրապետության առողջապահության նախարարությունը այդ նորման իջեցրել է մինչն 2412 կկալ, այսինքն՝ պակասեցրել է 14,4 %-ով: Մեկ մարդու հաշվով սննդամթերքի կալորիականությունը տարեկան կկազմի միջինը 880,4 հազ. կկալ, որում բավական մեծ տեղ է ղբաղեցնում միսը: Մեկ կգ մսի կալորիականութունը կազմում է 2900 կկալ: Մեր հաշվարկներով` պարենային զամբյուղի էներգետիկ արժեքի շուրջ 18 %-ը կազմում է միսը: Հետնաբար` մսի ն մսամթերքի արտադրության կարգավորումն ունի կարնոր նշանակություն: Մինչդեռ մսի սպառումը շատ ցածր մակարդակի վրա է գտնվում: Մսի փաստացի սպառումը 2000 թ. ն 2010 թ. կազմել է նորմայի միայն 31-35%-ը է: Մսի սպառման կառուցվածքում տավարի մսի տեսակարար կշիռն ըստ սահմանված նորմաների պետք է կազմի 40, խոզինը՝ 20, ոչխարինը` 14, թռչունինը՝ 24, այլ մսամթերքինը` 2 % ն այլն: Սպառողական զամբյուղի արժեքը հաշվարկվում է` մեկ բնակչի հաշվով համապատասխան մթերքների օրական նորմատիվը բազմապատկելով դրանց միջին արժեքներով ն գումարելով միմյանց: Իսկ գյուղմթերքների պահանջարկը հաշվարկվում է` դրանց մեկ բնակչի հաշվով տարեկան պահանջարկը բազմապատկելով բնակչության թվաքանակով: Ընդհանրապես անասնաբուծական մթերքներով ապահովվածությունը սեփական արտադրության հաշվին (բացի ձվից)

խիստ ցածր մակարդակի վրա է գտնվում: Վերջերս բարելավվել է ձվի օգտագործման վիճակը: Հաշվարկներից երնում է, որ մսի վճարունակ պահանջարկը լրացվում է ներկրման հաշվին: Ընդհանրապես մսի անբավարարությունն, ըստ մեր ուսումնասիրած տարիների, կազմում է 44-69 %, որը պահանջում է մեծ աշխատանքներ մսի արտադրության զգալի ավելացման ուղղությամբ: Չնայած դրան` հանրապետության շուկան լի է մսամթերքով, քանի որ բնակչության գնողունակությունը խիստ ցածր է: Անհրաժեշտ է տեղական արտադրության առաջարկի ավելացման հետ միասին բարձրացնել բնակչության գնողունակությունը: Վերջին տարիներին խորացավ անասնաբուծության ճգնաժամը: 2010 թ. 1990 թ-ի համեմատությամբ տավարի գլխաքանակը պակաս է եղել մոտավորապես 3,0 %-ով: Այս ճյուղում միայն կովերի գլխաքանակն է բավարար դրական տեղաշարժ ունեցել. այն ավելացել է 9,4 %-ով: Պակասել է խոզերի ն ոչխարների գլխաքանակը: Խոզերինը 2010 թ. 1990 թ. համեմատությամբ պակասել է 2,6, ոչխարներինը՝ 2,2, թռչուններինը՝ 2,7 անգամ: Համապատասխանաբար պակասել է մսի արտադրությունը: Եթե 1990 թ. արտադրվել է ավելի քան 88,3 հազ. տ միս, ապա ներկայումս այն կազմում է մոտավորապես 70 հազ. տ: Տեղի ունեցած գործընթացները դարձել են սննդի արդյունաբերության ձեռնարկությունների թերբեռնված աշխատանքի կամ դրանց որոշ մասի անգործության պատճառ: Օրինակ` հանրապետությունում առկա մսի խոշոր կոմբինատները (Գավառի, Գյումրիի, Երնանի, Կապանի, Վանաձորի) գործում են իրենց հզորության 2-3 %-ի սահմաններում: Մսի ն մսամթերքի արտադրության պլանային համակարգից անցումը դրանց գների ազատականացման (մասնավոր սեփականության հիման վրա) այսօր արդեն նախապայման է դարձել այդ գործընթացն ավելի արդյունավետ կազմակերպելու համար: Ստեղծվել են փոքր ձեռնարկություններ՝ «Աթենքը», «Բարի Սամարացին», «Գամման», որոնք գործում են բավական արդյունավետ: Այդ ձեռնարկություններում տեղադրվել են նոր սարքավորումներ, կիրառվում են նոր տեխնոլոգիաներ: Մսամթերքի տեսականին ընդլայնելու նպատակով մշակվել ն իրականացվում են երշիկեղենի նոր բաղադրատոմսեր: Հանրապետությունում նախկինում վերամշակվում էր 60-80 հազ. տ միս ն մսամթերք, մինչդեռ այժմ այն կազմում է դրա մոտավորապես 10 %-ը: Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ փոքր ձեռնարկությունները տնտեսապես արդյունավետ են գործում: Այս բոլորը հնարավորություն է ստեղծում նվազագույն ծախսումներով ձեռք բերել առավելագույն արդյունք ն հաջողությամբ դիմակայել շուկայի մրցակցությանը:

Շուկայական հարաբերությունների զարգացման ն ձեռներեցության ակտիվացման պայմաններում անհրաժեշտություն է առաջանում կազմակերպելու այնպիսի արտադրություններ ն ծառայություններ, որոնք կկարողանան արագ արձագանքել շուկայի սպառողական պահանջների անընդհատ փոփոխմանը, կարճ ժամկետում կապահովեն ծախսերի հետգնում ն կառաջարկեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Դրանց ստեղծման հիմնական շարժառիթն ակտիվ տնտեսական նախաձեռնության շնորհիվ շահույթի ստացումն է: Ազատ շուկայական տնտեսություն ստեղծելու նպատակով Հայաստանի` արնմտյան մոնոպոլիստական քաղաքականությանն անվերապահորեն ընդօրինակելը, տեղական պայմանների ու առանձնահատկությունների, մասնավորապես` ամբողջատիրական համակարգի օրոք ստեղծված պետական սեփականության առկայությունն անտեսելը բացասաբար անդրադարձան երկրի տնտեսության վրա: Որոշ դեպքերում ստեղծվեցին «կեղծ» շուկայական հարաբերություններ: Պետք է նշել, որ շուկա գոյություն ուներ նան խորհրդային համակարգում, սակայն այն ժամանակ կար նան այդ համակարգին հատուկ շուկայական տնտեսություն, որը խարսխված էր առկա տնտեսության պլանային համակարգի վրա: Այսօր այդ շուկան իր ստեղծած տնտեսությամբ վերացել է: Ստեղծվում է նորը, որում դեռ մեծ է ներկրված ապրանքների տեսակարար կշիռը: ՈՒստի անհրաժեշտ է ընդլայնել տեղական տնտեսության արտադրական հնարավորությունները: Ներկրված արտադրանքով երկար ժամանակ բնակչությանը կերակրել շատ դժվար է (եթե ոչ անհնար): Հետնաբար` արտասահմանյան երկրներից ներմուծվող ապրանքատեսակները պետք է ուղեկցվեն տեղական արտադրության ծավալների ավելացմամբ, պետք է նկատի ունենալ նան աշխատանքի միջազգային բաժանումը: Արդեն ժամանակն է մշակել ու կիրառել տնտեսական ն իրավական այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կմիջամտեն վերոնշյալ` մսի վերամշակման խոշոր կոմբինատների գործարկմանը: Մեր կարծիքով` դա կտրուկ կփոխի մսի ու մսամթերքի արտադրության ու վերամշակման հնարավորությունները: Նյութատեխնիկական սպասարկումն արտադրության անխափան գործընթացն ապահովելու համար իրականացվող արտադրամիջոցների պլանաչափ բաշխման մեխանիզմն է, որը հնարավորություն է տալիս կատարել արտադրամիջոցների ն արտադրանքի պլանաչափ տեղափոխման գործընթաց` արտադրողից դեպի սպառող ապրանքի ձնով: Նախկինում այն իրականացվում էր պլանաչափ մատակարարումների միջոցով: Ներկայումս մատակարարման համակարգը փլուզվել է, իսկ նորը դեռ լրիվ չի ձնավորվել, սակայն արդեն սկսել է գործել ազատ շուկայական մեխանիզմների միջոցով: Այս գործընթացը

զարգացնելու համար անհրաժեշտ է ստեղծել մարկետինգային ծառայություններ: Մսի մարկետինգը բարդ, աշխատատար գործընթաց է, որի ժամանակ միսն անցնում է բազմաթիվ արտադրաառնտրային ն միջնորդագործակալային համակարգով: Այն բաղկացած է բազմաթիվ օղակներից` արտադրողներից, տեղափոխողներից, պահեստավորողներից, վերամշակողներից, վաճառողներից, ներկրողներից, էլեկտրամատակարարներից, ջրամատակարարներից, ֆինանսական ծառայություններից, հարկային համակարգից, հրշեջից, սանիտարական ն պահակային ծառայություններից, ապահովագրական համակարգից ն այլն: Օղակներից յուրաքանչյուրն իր ուրույն տեղն ու նշանակությունն ունի այդ գործընթացում: Դրանք բոլորը փոխկապակցված են: Ներկրվող մսի ն մսամթերքի հիմնական մասը ձեռք է բերվում Պարսկաստանից, Ռուսաստանից ն այլ երկրներից: Ներկրվում է միջնորդների օգնությամբ: Վերջիններս մթերքը կուտակում են մեծածախ բազաներում, իսկ վերամշակողներն օգտագործում են վերամշակման նպատակով: Մսի որոշակի մասը վերամշակողները ձեռք են բերում գյուղացիական տնտեսություններից: Որոշ ձեռնարկություններ օգտվում են պայմանագրերից, որոնք կնքվում են գյուղացիական տնտեսությունների հետ կամ շուկայական եղանակով` ուղղակի առ ու ծախի միջոցով: Վերամշակողներն ունեն հումք առաքող միջնորդներ: Միսը պահեստավորվում է սառնարաններում: Պատրաստի արտադրանքն իրացվում է Երնանում ն հանրապետության մյուս քաղաքներում: Մսի գործարանների ֆինանսական, հարկային ծառայությունները համապատասխան հանրապետական, մարզային ն թաղային բաժանմունքների հետ իրականացնում են էլեկտրամատակարարումը, ջրամատակարարումը, հրշեջ, սանիտարական ծառայությունները, որի համար ձեռնարկությունները պետք է կնքեն համապատասխան պայմանագրեր: Մսամթերային ենթահամալիրն արտադրատնտեսական բազմաթիվ տնտեսությունների փոխադարձ կապակցված համակարգն է, որում գործում են գյուղատնտեսական, վերամշակող, ծառայությունների, սպասարկումների, իրացման կազմակերպություններ, որոնց վերջնական նպատակն է ապահովել բնակչության պահանջմունքները մսի ն մսամթերքի նկատմամբ: Այս ենթահամալիրի հիմքն են կազմում հանրապետության անասնաբուծական ու թռչնաբուծական տնտեսությունները: Ներկայումս այդ ենթահամալիրի սուբյեկտները դեռնս միասնական չեն գործում, շուկան չի կարգավորել դրանց գործունեությունը, որպեսզի դրանք ծառայեն մի նպատակի` բարձրացնեն սպառողին մսամթերքով ապահովման մակարդակը տեղական արտադրության հաշվին: Շուկայական հարաբերությունների խորացման հետ գործող

օրենքներին համապատասխան կկարգավորվի մսի պահանջարկի ապահովման հարցը, որում իր դերը կարող է ունենալ պետական հովանավորությունը (հարկերի, վարկերի, ապահովագրության որոշակի մեխանիզմների միջոցով): Հանրապետությունում անասնաբուծական ճյուղերի զարգացման գործընթացն ունի իր առանձնահատկություններն ու բարդությունները` կապված վարչական շրջանների ու մարզերի բնակլիմայական, տնտեսական յուրահատկությունների հետ: Զարգացման ձեռք բերված մակարդակը, ինչպես նշել ենք, բավարար համարել չի կարելի: Անբավարար է նան կերարտադրության վիճակը: Թույլ է ինտենսիվացման գործոնների ազդեցությունը, ցածր է տոհմային աշխատանքի մակարդակը, անասունների մթերատվությունը: Ընդհանուր առմամբ` անասնաբուծությունում ներկայումս տեղի է ունենում անասնագլխաքանակի համապատասխանեցում սեփական կերարտադրությանը: Հիմնահարցի էությունն այն է, որ հենվելով սեփականության բազմաձնության ն բազմակացութաձն տնտեսավարման վրա` անհրաժեշտ է բարձրացնել ճյուղի արդյունավետությունը, զգալիորեն ավելացնել տեղական արտադրության անասնաբուծական մթերքով բնակչության մատակարարումների ծավալները: Խնդրի լուծումը ենթադրում է անասնաբուծության նպատակահարմար կառուցվածքային տեղաշարժերի իրականացում, արտադրության նոր տեխնոլոգիաների ներդրում ն յուրացում, զարգացման համալիր ծրագրերի մշակում ն իրականացում` հաշվի առնելով հանրապետության ռեսուրսային հնարավորությունները, ֆինանսավարկային ն գիտատեխնիկական քաղաքականությունը: Մեր կանխատեսումներով` անասնաբուծության բոլոր ճյուղերը հեռանկարում նս կմնան որպես ներհանրապետական շուկայի մատակարար: Ժամանակն է ընդունել անասնաբուծության ն անասնաբուժական համակարգերի գործունեությունը համակարգող «Անասնաբուծության ն տոհմային գործի», «Անասնաբուժության մասին» ՀՀ օրենքները ն այլ նորմատիվ ակտեր: Անասնաբուծության ներկա վիճակի պատճառն է գլխաքանակի անկումը, մթերատվության նվազումը ն կերային բազայի անմխիթար վիճակը: Հանրապետությունն ունի 1104 հազ. հա բնական արոտ: Գիտականորեն հիմնավորված է, որ մեկ հեկտար բնական արոտի վրա կարելի է արդյունավետ պահել մեկ գլուխ խոշոր եղջերավոր ն 2 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Հետնաբար` խոշորի գլխաքանակը կարելի է հասցնել շուրջ 700 հազարի, իսկ ոչխարինը` 1,5 միլիոնի: Անասնաբուծության վիճակի բարելավումը սերտորեն կապված է կերային բազայի ամրապնդման հետ: Հետնաբար` անհրաժեշտ է առաջին հերթին վերականգնել համակցված կերերի արտադրությունը:

Անհրաժեշտ է գործարկել Երնանի, Եղվարդի, Սնանի, Բաղրամյանի, Արմավիրի համակցված կերերի գործարանների հզորությունները, որոնք կազմում են տարեկան ավելի քան 750 հազ. տոննա: Մեկ կիլոգրամ տավարի մսի վրա պետք է ծախսել 9-10, խոզի մսի վրա` 5-6, ոչխարի` 7-8, թռչնի` 3-4 կերամիավոր: Մեկ կերամիավորը 1 կգ վարսակի այրումից ստացված էներգիայի քանակն է: Ըստ գիտականորեն հիմնավորված հաշվարկների` առաջիկայում մսի արտադրության կառուցվածքում տավարինը պետք է կազմի 40, խոզինը` 20-22, թռչնինը` 20-22, ոչխարինը` 12-14 %, մնացածն այլ տեսակի միս պետք է լինի: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ամենաէժան միսը թռչնի միսն է, այնուհետն` խոզինը, ոչխարինը ն տավարինը: Տավարաբուծությունը կմնա անասնաբուծության առաջատար ճյուղը: Հանրապետության խոշոր եղջերավոր անասունների շրջայնացված հիմնական ցեղը կովկասյան գորշն է, որն ունի մսակաթնային արտադրական ուղղություն: Տավարաբուծության տեսակարար կշիռը անասնաբուծության համախառն արտադրանքի կառուցվածքում մինչն սեփականաշնորհումը 54-55 % էր: Բոլոր տեսակի անասունների ն թռչնի պայմանական գլխաքանակի կառուցվածքում խոշոր եղջերավոր անասունների տեսակարար կշիռը եղել է ամենամեծը ն տատանվել 6062 %-ի սահմաններում: Վերջին տարիներին անասունների գլխաքանակի կրճատման պայմաններում այն ավելի է մեծացել` կազմելով ավելի քան 75 %: Մեր կարծիքով` գլխաքանակի վերականգնման քաղաքականությունն անհրաժեշտ է ուղղել նան հոտի նախկին կառուցվածքի վերականգնմանը: Տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվել է հանրապետության նախկին վարչական շրջաններից շատերի տարածքներում ն առանձնապես` Շահումյանի (38 %), էջմիածնի (24 %), Նաիրիի ն Կոտայքի (23 %) շրջաններում: Կան նան տարածաշրջաններ, որտեղ այն ավելացել է: Օրինակ` Արմավիրի նախկին վարչական շրջանում տավարի գլխաքանակը սեփականաշնորհումից հետո ավելացել է 10,3 %-ով, Բաղրամյանում` 15,9 %-ով: Դա նշանակում է, որ ճյուղում կան չօգտագործված ռեզերվներ: Տավարաբուծության մեջ համախառն արտադրանքի արժեքի շուրջ 40 %-ը նախկինում ստացվում էր մսից, սակայն ցածր էին մսատվության ցուցանիշները: Ինչպես արդեն նշել ենք` տավարաբուծության ներկա ծանր վիճակի հիմնական պատճառը գլխաքանակի անկումն ու կերային բազայի անմխիթար վիճակն է: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հանրապետությունում կան բավարար հնարավորություններ խոշոր

եղջերավոր անասունների գլխաքանակն ավելացնելու ն վերականգնելու համար: ճյուղի արդյունավետության բարձրացման առաջնահերթ խնդիրներից են կերային բազայի վիճակի բարելավումը, մթերատվության բարձրացման համալիր միջոցառումների իրականացումը հոտի վերարտադրության կարգավորման, բարձր մթերատու անասունների (կաթնատու ն մսատու) ներմուծման ուղղությամբ: Այսպես, սնաբղետ ցեղի կովերի ներմուծումը կնպաստի միջին կաթնատվության զգալի ավելացմանը: Հանրապետության գիտնականների հաշվարկով` այդ ցեղի կովերի քանակը հոտում նպատակահարմար է հասցնել 30-35 %-ի այժմյան 5-7 %-ի փոխարեն: Մսի արտադրության ավելացումն անհրաժեշտ է կազմակերպել ինտենսիվ բտման ճանապարհով` իրականացնելով նոր բտման ժամկետի հիմնավորված կրճատում: Թվարկված միջոցառումների իրականացումը հնարավորություն կտա բարելավել ճյուղի վիճակը: Կաթի ն տավարի մսի արտադրության ուղղությամբ դրական տեղաշարժերը, կարծում ենք, նպատակահարմար է առաջիկայում խորացնել: Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը հաշվարկային տարում հնարավոր է հասցնել 600 հազարի, իսկ կովերինը` 300 հազարի: Գլխաքանակի այդպիսի աճը մթերատվության բարձրացման պայմաններում հնարավորություն կտա զգալիորեն ավելացնել տավարի մսի ն կաթի արտադրությունը: Ոչխարաբուծությունը զարգանում է մսաբրդակաթնային ուղղությամբ: Հեռանկարում նս ոչխարաբուծությունն անասնաբուծության մեջ կարնոր տեղ կգրավի, քանի որ դրա համար հանրապետության շատ շրջաններում կան բարենպաստ բնական պայմաններ: Բուծվում են հայկական կիսակոպտաբուրդ դմակավոր ոչխարների ցեղը, գորգագործության համար` կիսակոպիտ ն բալբաս ցեղի ոչխարները` կոպիտ բրդի արտադրության սեփական բազա ստեղծելու նպատակով: ՈՒսումնասիրվող ժամանակահատվածում մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակն անընդհատ կրճատվում է: Առանձնապես պակասել է Մեղրիի (36 %-ով), Նաիրիի (28 %-ով), Գորիսի (25 %-ով) նախկին վարչական շրջանների տարածքում, իսկ Բաղրամյանի, Նոյեմբերյանի, Իջնանի, Տաշիրի ն այլ տարածաշրջաններում այն որոշ չափով ավելացել է: ճյուղի մթերատվությունը նույնպես ցածր է եղել: Մսի ելքը մեկ ոչխարի հաշվով կազմել է 8,4-9 կգ, իսկ առանձին շրջաններում` մինչն 15 կգ: Ինչպես տեսնում ենք` ճյուղում կան չօգտագործված ռեզերվներ: ՈՒսումնասիրություններից պարզվում է, որ եթե ոչխարների ն այծերի գլխաքանակի կրճատումը մինչն 1990 թ. կարելի էր որոշ չափով բացատրել որպես երկրաշարժի ն բնակչության միգրացիայի հետնանք, ապա սեփականաշնորհման տարիներին դա կարելի է վերագրել միայն ճյուղի նկատմամբ սխալ կառուցվածքային

քաղաքականությանը, քանզի կերային բազան այստեղ ապահովվում է տեղական արտադրության հաշվին (մանր եղջերավոր անասունների հիմնական կերային բազան բնական արոտներն ու խոտհարքներն են): Հանրապետության մասնագետ-գիտնականների կարծիքով` մեկ հեկտար բնական արոտի հաշվով կարելի է արդյունավետ պահել 2 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Դեռ ավելին` 1981-1983 թթ. մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը հանրապետությունում տատանվել է 2102-2256 հազարի սահմաններում: Հետնաբար` առանց բարդությունների հանրապետությունում հնարավոր է խնամել շուրջ 1400 հազ. գլուխ ոչխար ն այլն: Մեր կարծիքով` անհրաժեշտ է անհապաղ սկսել ճյուղի վերականգնման գործընթացը` մայր ոչխարների ստերջությունը նվազեցնելով: Հաշվարկային տարում մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կարելի է ավելացնել մոտավորապես 1,7 անգամ: Դրան կնպաստի այն հանգամանքը, որ հանրապետության համարյա բոլոր շրջաններում կան ոչխարներին խնամելու իրական հնարավորություններ: Այսինքն` կան այն կերային (բնական արոտներ ու խոտհարքներ) ն նյութատեխնիկական (շինություններ, գոմեր ն այլն) պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են ճյուղում գլխաքանակի վերականգնման ու պահպանման համար: Գլխաքանակի ավելացմանը զուգահեռ անհրաժեշտ է իրագործել մթերատվության բարձրացման միջոցառումների համալիր, որին առաջին հերթին կնպաստի կերային բազայի ամրապնդումը: Խոզաբուծությունը հանրապետության մսի արտադրության ն սպառման հաշվեկշռում մեծ տեսակարար կշիռ ունի: Սակայն խոզերի գլխաքանակը պակասել է 2,6 անգամ: Համապատասխանաբար պակասել է խոզի մսի արտադրությունը: Գլխաքանակի մոտավորապես կեսը նախկինում տեղաբաշխված էր խոշոր համալիրներում ն մեքենայացված ֆերմաներում: Համակցված կերի անբավարարության պատճառով, փաստորեն, վերացել է արդյունաբերական խոզաբուծությունը: Իսկ համակցված կերի արտադրությունը կախված է հումքի, խարային հատիկի ներմուծումից, որը ներկայումս համարյա չի իրականացվում: Եթե համակցված կերի արտադրության վերականգնման համար անհրաժեշտ միջոցների ձեռքբերման ուղղությամբ ոչինչ չձեռնարկվի, ապա արդյունաբերական խոզաբուծության վերականգնումը անլուծելի խնդիրների կհանգեցնի, ն հնարավոր է` հանրապետությունը կորցնի այդ ուղղությամբ ստեղծված հզոր արտադրական ներուժը: Առաջիկայում անհրաժեշտ է վերականգնել խոզերի գլխաքանակը ն մսի արտադրության ծավալները, որպեսզի հանրապետությունում մսի ընդհանուր արտադրության կառուցվածքում խոզի մսի տեսակարար կշիռը կազմի 20%-ից ոչ պակաս: Այդ նպատակով հաշվարկային տարում խոզերի գլխաքանակն առաջարկվում է

հասցնել 200 հազարի` բարձրացնելով նան մթերատվությունը: ճյուղի զարգացման համար միջոցառումները նախ ն առաջ պետք է ուղղվեն կերային բազայի ամրապնդմանը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է մշակել ն ներդնել ճյուղի զարգացմանն ուղղված տնտեսական համապատասխան լծակներ ն տեխնոլոգիական միջոցառումների ամբողջական համալիր: Թռչնաբուծությունը հանրապետությունում զարգանում էր հիմնականում արդյունաբերական հիմքի վրա: Մինչն 1991 թ. գործում էր 27 թռչնաֆաբրիկա: Ներկայումս գործում է դրանց որոշ մասը, օրինակ` Արզնիի, Լուսակերտի, Ջրառատի, Արաքսի, Երնանի, Գյումրիի, Կապանի թռչնաֆաբրիկաները: Արդյունքում` թռչնի գլխաքանակը 1990 թ. համեմատությամբ 2010 թ. կրճատվել է շուրջ 2,7 անգամ, սակայն բարձրացել է մթերատվությունը: Ձվատվությունը տարեկան մեկ հավի հաշվով կազմել է 260-280 ձու, պակասել է թռչնի մսի ն ձվի արտադրությունը: Ձվի արտադրության ոլորտում կան դրական տեղաշարժեր, արտադրվել է տարեկան 702,2 մլն ձու նախկին` 630 մլն դիմաց: Շուկայի առաջարկի ակտիվացման հետ միասին անհրաժեշտ կլինի նպատակաուղղված կառուցվածքային քաղաքականությամբ վերականգնել արդյունաբերական թռչնաբուծության հզոր ներուժը: Այս գործընթացը պետք է ուղեկցվի համապատասխան հումքի ներմուծման հաշվին համակցված կերերի արտադրության վերականգնման խնդրի լուծման հետ: Անհրաժեշտ է լայնածավալ աշխատանքներ տանել սեփական կերային բազայի ամրապնդման ուղղությամբ: Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հաշվարկային տարում կարելի է ավելացնել հանրապետության թռչնի գլխաքանակը, ձվի արտադրությունը ն թռչնի մսի արտադրությունը` հասցնելով այն շուկայի պահանջարկին: Հանրապետությունում արդյունավետ չեն օգտագործվում նան մեղվաբուծության, գազանաբուծության, շերամապահության ն ձկնաբուծության հնարավորությունները, չնայած այդ ճյուղերի բարձր արդյունավետությանը ն հանրապետությունում դրանց զարգացման համար համապատասխան պայմանների առկայությանը: Ժամանակին ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության համապատասխան գիտահետազոտական կազմակերպությունները մշակել են այդ ճյուղերի զարգացման համալիր ծրագրեր, որոնք, կարծում ենք, կարելի է հաջողությամբ հարմարեցնել այսօրվա պահանջներին ն սկսել դրանց իրականացումը մոտակա տարիներին:

22.2. ՄՍԱՄԹԵՐՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Նախկինում հանրապետության վերամշակող արդյունաբերության համախառն արտադրանքի արժեքի շուրջ 10-12 %-ն արտադրվում էր այս ոլորտում: Մսի կոմբինատները հանրապետությունում հինգն էին` Երնանինը, Գյումրիինը, Վանաձորինը, Կապանինը ն Գավառինը: Դրանց հզորությունը շուրջ 300 տոննա էր մեկ հերթափոխում: Կային բավականաչափ սառնարանային հզորություններ: Տարեկան վերամշակվում էր 60-80 հազ. տոննա միս: Ներկայումս գործում է շուրջ 30 արտադրամաս («Գեղարդ», «էլիտա», «Բարի Սամարացի», «Արարատ», «Կապան»), որոնք ունեն արտոնագրեր: ճյուղի արդյունավետության բարձրացումը նախատեսում է պաղեցված մսի արտադրության ընդլայնում, բնական կորուստի նվազեցում, սառեցման ն պահպահման տեխնոլոգիայի բարելավում, սպիտակուցային ն բուսական հարստացուցիչների օգտագործում երշիկեղենի ն կիսաֆաբրիկատների արտադրությունում: Անհրաժեշտ է կարգավորել մսի արտադրության սեզոնայնությունը, բարելավել գյուղացիական տնտեսությունների ն մսի վերամշակման ձեռնարկությունների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունները, բարձրացնել արտադրանքի որակը: Խիստ կարնոր է անասունների տեղափոխումը մասնագիտացված տրանսպորտով, հոսքային գծերի օգտագործումը, տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործումը, հումքի անթափոն օգտագործումը: Գյուղացիական տնտեսությունների հիմնախնդիրն անասունների մթերատվության բարձրացումն է: Ոսկորի ելքը կազմում է անասունի քաշի 27 %-ը: Ոսկորից ստացվում է սննդի ն տեխնիկական ճարպ, կերեր, սոսինձ, ժելատին, կոճակներ ն այլն: Արյունը նույնպես օգտագործվում է սննդամթերքի ն կերերի արտադրության մեջ: Մեկ տոննա մսի արտադրության հաշվով արտադրվում է 66 կգ չոր կեր, որը, սակայն, քիչ է, կարելի է այն զգալիորեն ավելացնել: Պետք է ավելացնել փաթեթավորված մսի ն կիսաֆաբրիկատների արտադրությունը, կոոպերացումը, բաժնետիրացումը: Փոքր ձեռնարկությունները ճյուղի զարգացման ապագան են: Մսամթերքի արտադրության իրացման ծավալների կրճատումը կապված է մսի հումքի արտադրության ծավալի կրճատման ն արտադրության բարձր ծախսատարության հետ, այսինքն` մսի կոմբինատների մեծածավալ հզորությունները փոքր մասով օգտագործելու պայմաններում արտադրված մսի ն մսամթերքի գինը դառնում է շուկայականից բարձր, համապատասխանաբար մեծանում է ամորտիզացիոն հատկացումների տեսակարար կշիռը միավոր արտադրանքի հաշվով: Այն կապված է նան բնակչության ցածր գնողունակության հետ:

Անասնաբուժական ն սանիտարական պայմաններն ապահովելու նպատակով խիստ անհրաժեշտ է հանրապետության մարզերում ստեղծել փոքր հզորության սպանդանոցներ: Դրա հետ մեկտեղ էկոլոգիական անվտանգությունն ապահովելու համար պետք է ստեղծել երկրորդական հումքի (կաշվի, ոչ սննդային հումքի) օգտագործման ծառայություն (Բատիկյանի ն Թալինի չոր կերերի գործարանները): Ստեղծված պայմաններում մսի վերամշակման ձեռնարկությունները հաճախ ձեռք են բերում արտասահմանից ներկրված հումք, որը էժան է տեղական հումքից: Ներկրված հումքը ոսկրահանված է լինում, որը նվազեցնում է վերամշակման հետ կապված որոշ արտադրական ծախսեր: Գնողունակ պահանջարկի ավելացման դեպքում կավելանա մսի հումքի ն մսամթերքի արտադրությունը: Ենթահամալիրի արդյունավետությունը բնութագրվում է հետնյալ ցուցանիշների համակարգով. - գլխաքանակի խտություն միավոր գյուղատնտեսական հողերի հաշվով, - արտադրանք (համախառն ն ապրանքային) միավոր գյուղատնտեսական հողերի հաշվով, - միջին օրական քաշաճով, - մթերատվության ցուցանիշ, - կերի տնտեսական փոխհատուցում, - մեկ ցենտներ (կգ) մսի ինքնարժեք (կենդանի զանգվածի քաշաճ), - մեկ ցենտներ (կգ) մսի իրացման գին, - շահույթ, շահութաբերության մակարդակ, - աշխատանքի արտադրողականություն, - հիմնական ֆոնդերի, շրջանառու ֆոնդերի, կապիտալ ներդրումների արդյունավետություն ն այլն:

ԹԵՄԱ 23

ԾԽԱԽՈՏԻ ԵՎ ԵԹԵՐԱՅՈՒՂԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

23.1. ՀՀ ԾԽԱԽՈՏԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ: ՏԵՂԱԿԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ԱՎԵԼԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՀՀ ագրոպարենային համակարգում ծխախոտի արդյունաբերությունը զբաղեցրել է առաջնային դիրքեր կամ ագրոպարենային համակարգի համախառն արտադրանքի 9-11 %-ը: Վերջերս այն մի շարք օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ պատճառներով զիջել է իր դիրքերը: Նախկինում ծխախոտի տեղական արտադրությունը գրեթե բավարարում էր բնակչության պահանջմունքները: Հումքի արտադրությունը կազմել է 11-13 հազ. տոննա, որը բավարար է եղել առկա ձեռնարկությունների հզորությունների ծանրաբեռնման համար: Ներկայումս ծխախոտի արդյունաբերությունում զգալի դրական տեղաշարժեր են նկատվում, այն ագրոպարենային շուկայում աշխուժացրել է իր դիրքերը ն ունի պահանջարկ: Նախկինում գործել է չորս ձեռնարկություն՝ Երնանի փորձարարական գլխամասային կոմբինատը, Իջնանի ֆերմենտային գործարանը, Մասիսի ֆերմենտային ձեռնարկությունները ն այլն, իսկ ներկայումս՝ հայ-կանադական «Գրանտ Տոբակո» համատեղ ձեռնարկությունը, «Մասիս Տոբակը», «Սիգարոնը»: Ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը ն առաջարկը կարնորագույն գործոններն են, որոնք ազդում են շուկայի վրա: Հասարակության պահանջմունքների մակարդակի արտահայտման ժամանակ, եթե ապրանքի նկատմամբ պահանջարկը սահմանափակվում է գնողունակությամբ, այս կամ այն ապրանքի առաջարկը շուկայում պայմանավորված է նախ ն առաջ դրա ռեսուրսների առկայության ծավալներով: Վճարունակ ցածր պահանջարկի պատճառով հանրապետության շուկայում կարծես թե նկատվում է պարենային մթերքների առատություն: Սակայն բնակչությունը երաշխավորվող բժշկական նորմաներին չհամապատասխանող մթերք է օգտագործում (օրինակ՝ կաթ, միս): ՀՀ պարենային շուկայի կայունությունն առաջին հերթին կախված է տեղական արտադրողների արտադրության ծավալներից: Իրադրությունը ՀՀ ծխախոտի շուկայում մեծապես որոշվում է հումքային ռեսուրսների առկայությամբ ն դրա` հեռանկարում զարգացման հնարավորություններից: Ծխախոտի հումքի արտադրությունը նախատեսվում է հասցնել նախասեփականաշնորհման մակարդակին, որը կխթանի նան ծխախոտի արդյունաբերության զարգացումը:

Ներկայումս հանրապետության ագրարային ոլորտում գործում են վերամշակող ձեռնարկություններ, որոնց արտադրանքը գրեթե չի զիջում արտասահմանից ներմուծվող նույնատիպ ապրանքներին: Պարենային շուկայի վիճակը բնութագրվում է ինչպես վաճառքի հանված արտադրանքի քանակով, այնպես էլ դրա որակով: Հետազոտություններից պարզվել է, որ շուկայի հագեցվածության պայմաններում ն՛ հայրենական, ն՛ ներմուծվող ծխախոտի որակը մնում է բավականին բարձր: Ծխախոտի շուկայում տեսականին բազմազան է: Ներքին շուկայի պահանջարկը կազմում է մոտավորապես 5 մլրդ հատ: Հանրապետությունում ծխում է շուրջ 750-800 հազ. մարդ: Նշված հանգամանքների պատճառով «Գրանդ Տոբակոն» ներքին շուկայում ծխախոտների իրացման համար լուրջ խնդիրներ չի ունեցել: Ձեռնարկության ծխախոտները որակով չեն զիջում, որոշ արտադրատեսակներով գրավում են հանրապետության շուկայի 65-70 %-ը: Ծխախոտի արդյունաբերությունն ունի բոլոր հնարավորությունները՝ հումքային բազա, նորագույն տեխնիկա, առաջատար տեխնոլոգիա, էժան ն բարձր որակավորում ունեցող աշխատանքային ռեսուրսներ, ճկուն գնային քաղաքականություն: Արտաքին շուկա են հանդիսանում Ռուսաստանը, ՈՒկրաինան, Վրաստանը ն նախկին ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններ: Արտադրանքի որոշ մասն իրացվում է նան եվրոպական երկրներում: Դա կատարվում է Ծխախոտի միջազգային կոորպորացիայի, բելգիական «MiՏՏinian» ընկերության միջոցով: Արտահանվում է արտադրանքի 20 %-ը: Ներքին շուկայում մեր արտադրողների համար մրցակիցներ են «Քhiliք MօriՏ»-ը, «Rօthո6nՏ»ը, «8lack Whit6»-ը, «R6gwօldՏ»-ը ն այլ հայտնի ֆիրմաներ: Տեխնիկական մշակաբույսերի արտադրությունը հանրապետությունում ներկայացնում են հիմնականում ծխախոտն ն խորդենին: Նախկինում մշակվում էր նան շաքարի ճակնդեղ: Տեխնիկական մշակաբույսերն ապահովում են մեկ միավոր տարածության ն մեկ աշխատողի հաշվով բարձր եկամուտների ստացում: Այս ճյուղերի զարգացումն արտասահմանի հետ համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծման մեծ հնարավորություններ ունի: Ծխախոտի արտադրությունն անցած տարիներին խիստ նվազել է: Հումքի արտադրությունն առաջիկայում անհրաժեշտ է ավելացնել ինչպես ցանքատարածությունների ընդլայնման, այնպես էլ բերքատվության բարձրացման հաշվին: Ծխախոտի հումքը միջազգային շուկայում բավական թանկ է, ն դրա արտադրությունը պետք է նպատակաուղղել առնվազն ապահովելու համար հանրապետության ծխախոտագործության հզորությունները: Հանրապետությունում ծխախոտի արտադրության զարգացման վրա բացասաբար են անդրադառնում մշակման տեխնոլոգիաների թերությունները` նախ ն առաջ

արտադրական գործընթացների ցածր մեքենայացումը ն ճյուղի բարձր աշխատատարությունը: Այդ ճյուղը խթանելու համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին արագացնել տերնահավաքի ու չորացման աշխատանքների մեքենայացումը, կարգավորել մթերման գները: Հայաստանում մշակվող ծխախոտի սորտային կազմն առաջիկայում չի փոխվի: Հյուսիս-արնելյան տարածաշրջաններում մշակվում են Օստրոլիստ ն Տրաբզոնդ սորտերը, մնացած տարածաշրջաններում` Սամսունգ սորտը: Տեղական արտադրության ծխախոտի հումքը հիմնականում կարող է բավարարել հանրապետության պահանջմունքները, իսկ հեռանկարում հնարավոր կլինի նույնիսկ ծխախոտ արտահանել: 1991 թ. իրականացված հողի ն մյուս արտադրամիջոցների սեփականաշնորհումից հետո հանրապետությունում ձնավորվեցին ն ներկայումս էլ գործում են շուրջ 339,2 հազ. գյուղացիական տնտեսություններ: Դրանցից ավելի քան 30000-ը զբաղվում էր ծխախոտի մշակությամբ: Տավուշի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Շիրակի մարզերի շատ տնտեսություններ նախկինում մասնագիտացված էին ծխախոտի հումքի արտադրության մեջ: Հանրապետությունում ծխախոտ մշակվել է 3,4 հազ. հեկտարի վրա, ն արտադրվել է 13-15 հազ. տոննա ծխախոտ: Անցումային դժվարությունների` հումքի ցածր գների, պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների ու մեքենայացված աշխա-տանքի բարձր գների, նյութատեխնիկական միջոցների ձեռք-բերման ու բերքի իրացման դժվարությունների պատճառով 1995 թ. ծխախոտը մշակվում էր միայն 62 հեկտարի վրա, ն արտադրվում էր 154 տոննա ծխախոտ, այսինքն` գրեթե լիկվիդացվել էր: 1997 թ. «Գրանդ Տոբակո» հայ–կանադական համատեղ ֆիրմայի ստեղծումից հետո արդեն 2000 թ. ծխախոտի մշակման տարածություններն ընդլայնվեցին մինչն 2,5 հազ. հեկտար, համախառն բերքը հասավ 4,6 հազ. տոննայի: Կարգավորվեց ծխախոտի հումքի իրացման գործը: 2010 թ. ցանքատարածությունները կազմել են 418 հա, ն արտադրվել է 1376 տ ծխախոտ: 1 կգ հումքը վաճառվում է 400-500 դրամով, սակայն ճյուղում դեռնս կան հիմնախնդիրներ` - պակասել են ծխախոտի ցանքատարածությունները, - ծխախոտի մշակումը գյուղացիական տնտեսություններում կատարվում է հիմնականում ձեռքով, - արտադրվող հումքի որակը բարձրացման կարիք ունի, - կատարելագործման կարիք ունեն արտադրող-վերամշակող օղակի արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունները, - անհրաժեշտություն է զգացվում ակտիվացնել աշխատանքները պայմանագրային հարաբերությունների զարգացման ուղղությամբ:

Հումքի բարձր որակը պետք է լինի ն՛ արտադրողների, ն՛ վերամշակողների հիմնական նպատակը, ձնավորի գնման գինը: Գյուղացիական տնտեսություններն աշխատում են պայմանագիր կնքել վերամշակող ձեռնարկության հետ, որտեղ պետք է նշված լինեն հումքի որակական հատկանիշները, մթերման ժամկետը, գինը, քանակը ն փոխադրող կողմը: Ձեռնարկությունները կարող են շահագրգռել հումք արտադրողներին նախորոք կնքված պայմանագրերով, կատարել նախնական վճարներ, ինչը կխթանի արտադրության ավելացումը: Համապատասխանաբար կավելանա ծխախոտի արտադրությունը: Արտադրության զարգացմանը կնպաստեն նան սփյուռքահայերը, որոնք հաճախ նախընտրում են հայկական ծխախոտը, որը որակով, արտաքին տեսքով ն գնով չի զիջում այլ երկրների արտադրանքին: Հանրապետությունն ունի երկու ֆերմենտացիոն գործարան: Առաջիկայում նախատեսվում է կառուցել նս մեկը: Առկա ֆերմենտացիոն գործարանների հզորությունը կազմում է տարեկան 16584 տ: Հանրապետությունում արտադրվող հումքի որակը զիջում է ներկրվածին: Տեղական հումքը մշակում են տարբեր տարածաշրջանների հազարավոր գյուղացիական տնտեսություններ: Դրանցից յուրաքանչյուրը հումքը վերամշակում է յուրովի, ինչի հետնանքով հումքի որակը խիստ տարբեր է լինում: Կան նան դեպքեր, երբ գյուղացին թրջում է հումքն այն ծանրացնելու նպատակով, որը նույնպես գցում է հումքի որակը: Հումքի որակը կախված է բնակլիմայական պայմաններից ն ագրոտեխնիկական ու վերամշակման միջոցառումների ճիշտ իրականացումից: Սակայն բավարար կազմակերպված չէ գյուղացիական տնտեսությունների մասնագիտական օգնությունը: Հայաստանն ունի ծխախոտի մշակման համար լավ բնակլիմայական պայմաններ: ՈՒնի նան բարձրորակ մասնագետներ ու ծխախոտի վերամշակման բազայի հնարավորություններ: Մշակվող հիմնական սորտերն են Հոբելյանականը, Սամսունգը, Տրաբզոնդը, Բասման ն Վիրջինիան: Իտալական Բեռլեյը ն հունական Բասման մեր Հոբելյանականի նման որակով են ու բարձր բերք են ապահովում: Հաճախ հումքը ներմուծվում է Չինաստանից ն Հունաստանից: Ծխախոտի որակով հումքը պետք է ունենա որոշակի հատկություններ` - պետք է լինի ամբողջական ն չոր, - ունենա առաձգականություն ն չփշրվի տերնաթերթիկի եզրերում, - գույնը պետք է լինի բաց դեղինից մինչն նարնջագույն ն ոչ թափանցիկ:

Ծխախոտի տերնն ունի 70 քիմիական միացություն, սակայն գլխավորը նիկոտինն է: Այն ալկալոիդ է, անգույն, յուղանման հեղուկ: Ծխախոտի որակը պայմանավորված է նան ածխաջրերի ն սպիտակուցների առկայությամբ: Դրանց հարաբերությունը կարող է դառնալ հումքի որակի գնահատման հիմնական գործոններից մեկը: Այդպիսի մեթոդ է առաջարկել Ա. Շմուկը: Այն կոչվում է Շմուկի թիվ, որը հայտնի է բանաձնի տեսքով` Շմուկի թիվ Հ ածխաջրեր/սպիտակուցներ: Որքան մեծ է Շմուկի թիվը, այնքան բարձր է ծխախոտի որակը: Միջին որակի դեպքում Շմուկի թիվը տատանվում է 1-ի սահմաններում: Այս ցուցանիշն ավելի ճիշտ պատկերացում է տալիս, երբ առնչվում է հումքի միննույն սորտին, աճեցվել է միննույն հողակլիմայական պայմաններում: Ցանկացած արտադրություն իրականացնելիս վերամշակող արդյունաբերությունը բազմաթիվ խնդիրների շարքում պետք է լուծի նան ֆինանսավորման խնդիրները: Այդպիսի պայմաններում վարկավորումը հիմնական ուղիներից մեկը պետք է լինի (հատկապես Հայաստանի համար): Ծխախոտի վերամշակման ասպարեզում հայկանադական համատեղ գործունեությունը դրական ազդեցություն է ունեցել ճյուղի զարգացման վրա: «Գրանդ Տոբակո» ֆիրման, որը ստեղծվել է 1997 թ., բազմաթիվ աշխատանքներ է կատարել արտադրության վերազինման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, արտադրական հզորությունների օգտագործման, հումքի ն պատրաստի արտադրանքի արտադրության ավելացման, նոր արտադրատեսակների արտադրության ուղղությամբ: Մակրոմիջավայրի նպաստավորությունը պայմանավորված է նան կիրառվող հարկային քաղաքականությամբ: Հայաստանում գանձվում է շահութահարկ, եկամտահարկ, գույքահարկ, հողի հարկ, ավելացված արժեքի հարկ, ակցիզային հարկ ն այլն: Վերջին երկուսն անուղղակի հարկերի շարքին են դասվում, իսկ առաջինները՝ ուղղակի: 2000 թ. դեկտեմբերի 26-ին Ազգային Ժողովն ընդունեց հարկման նոր կարգ՝ - նվազեցրեց առանձին հարկատուների պարտադիր վճարումների դրույքավորումը, - պարզեցրեց հարկային օրենսդրության դրույքներն ու հարկային կանոնները, մեխանիզմները, - հարկային մեխանիզմների կատարելագործման միջոցով ստեղծեց հարկային համահավասար պայմաններ: Փոխվեցին ծխախոտի հարկման դրույքաչափերը, որի արդյունքում գրեթե հավասարվեցին արտադրվող ն ներմուծվող ծխախոտի հարկային տոկոսադրույքները: Այդ փոփոխությունները բացասաբար ազդեցին՝ ստեղծելով ստվերային մաքսանենգության հնարա273

վորություններ: Ներմուծվող ծխախոտը սկսեցին վաճառել առանց ակցիզային դրոշմանիշերի, հետնաբար` էժան: Արդյունքում` զգալիորեն պակասեց տեղական արտադրանքի իրացումը ներքին շուկայում (շուրջ 45 տուփ մեկ ծխողի հաշվով): Համապատասխանաբար պակասեցին ծխախոտի արտադրությունից պետական բյուջե մտնող հարկերը: Այդ բացթողումները շտկվեցին 2001 թ.` ապրիլ-մայիս ամիսներին հարկային համակարգում նոր ճշգրտումներ մտցնելով, որը նպաստեց հայրենական արտադրության ավելացմանը: Մակրոտնտեսական միջավայրը ճյուղի համար նպաստավոր է նան աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման տեսանկյունից: Մեզ մոտ կա աշխատանքային ռեսուրսների մեծ առաջարկ, որը ցածր վարձատրվող է, ինչի պատճառով արտադրանքի ինքնարժեքն իջնում է` ձնավորելով միավորի հաշվով ցածր տեսակարար աշխատանքային ծախսեր: ՀՀ ծխախոտի արդյունաբերությունն ունի նան զարգանալու համար նպաստավոր պայմաններ` - տեխնիկատնտեսական լավ հնարավորություններ, - տեղական արտադրության հումք, - բարձր որակավորում ունեցող աշխատողներ, - փոխառու ն հմուտ ղեկավար անձնակազմ, - արտադրանքի բարձր որակ, - նույնատեսակ արտադրանքի գնից ցածր կամ հավասար գին, - արտադրանքի ժամանակակից դիզայն (արտաքին տեսք) ու փաթեթավորում: Մրցակցության բարձր մակարդակի պայմաններում ոչ մի ֆիրմա չի կարող գործել առանց գովազդի, սակայն այս դեպքում պետք է նշել, որ ծխելը վնաս է առողջությանը (նշում է առողջապահության նախարարությունը): Գովազդը պետք է հաղորդի ճիշտ ն սպառիչ տեղեկություն:

23.2. ԾԽԱԽՈՏԻ ՀՈՒՄՔԻ ԵՎ ԾԽԱԽՈՏԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՆ ՈՒ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Ծխախոտի հումքի ն ծխախոտի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիներն ու գործոններն են՝ - ծխախոտի հումքի արտադրության մեթոդների ն տեխնոլոգիաների նվազագույն ներդրում, - համալիր հումքային գոտիների ստեղծում, առկա գոտիների օպտիմալացում` հաշվի առնելով գործարանների առկայությունը, - ծխախոտի բերքատվության բարձրացում, - հողօգտագործման բարելավում, - արտադրության համալիր մեքենայացում ն ավտոմատացում,

- արտադրական ֆոնդերի (ՀԱՖ ն ՇՖ) արդյունավետ օգտագործում, - աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում, - արտադրական ծախսերի կրճատում ն դրանց կառուցվածքի կատարելագործում, - գների արդյունավետ կարգավորում, - արտադրանքի որակի բարձրացում, որակի ցուցանիշների համար վերադիրների կիրառում, - մարկետինգային ծառայությունների կազմակերպման կատարելագործում, - պատրաստի արտադրանքի ապրանքային տեսքի բարելավում, - շուկայական լծակների գերակայության ապահովում (առանձին դեպքերում ապահովելով որոշ հարցերի պետական կարգավորում), - մասնագիտացման խորացում, արտադրության կոոպերացում, ինտեգրում ն ճիշտ տեղաբաշխում (ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման նպատակով): Ծխախոտի հումքի ն ծխախոտի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշելու համար օգտագործվում է ցուցանիշների համակարգ: Դրանք են ծխախոտի բերքատվությունը, համախառն ն ապրանքային արտադրանքը, մեկ տոննայի իրացման գինը, ինքնարժեքը, շահույթը, շահութաբերությունը, աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատատարությունը, ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները, կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշները, շահութաբերության մակարդակը, ձեռնարկությունների հզորությունների օգտագործման մակարդակը, հումքի կորուստների կրճատումը տեղափոխման ն պահպանման ժամանակ:

23.3. ԽՈՐԴԵՆՈՒ ԵՎ ԽՈՐԴԵՆՈՒ ՅՈՒՂԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հանրապետությունում արտադրված խորդենու յուղը կազմում էր Խորհրդային Միությունում արտադրվածի շուրջ 56 %-ը: Այն օգտագործվում է կոսմիկական ապարատներում որպես բարձրորակ քսուք (ռազմական նպատակներով) ն կոսմետիկական ապրանքների (օծանելիքի ն այլնի) արտադրությունում: Մշակվում էր էջմիածնի ն Արմավիրի տարածաշրջաններում (Արարատյան հարթավայրի պայմաններում), ուր կան հատուկ բնակլիմայական պայմաններ: Զբաղեցնում էր շուրջ 2000 հա ընդհանուր տարածություն, մշակվում 1000-1200 հա վրա: Մեկ հեկտարի միջին բերքը կազմում էր 250 ն ավելի ց 0,07-0,08 % միջին յուղայնությամբ: Մեկ հեկտարից խորդենու յուղի ելքը կազմում էր 17,5-20 կգ, ն այն թանկ արժեր: Խորդենին ինտենսիվ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի շարքին է դասվում, սակայն ներկայումս չի մշակվում, քանի որ չունի իրացման

շուկա: Այդ նույն պատճառով փակվել է հանրապետությունում գործող խորդենու յուղ արտադրող միակ գործարանը: Վերջինս գտնվում էր Արմավիրի քաղաքային համայնքում: Գործարանի աշխատանքը կարելի է վերսկսել խորդենու մշակման պայմաններում: Խորդենու արտադրության վերականգնումը կարող է հնարավորություններ ստեղծել արտասահմանի հետ համատեղ ձեռնարկություններ հիմնելու համար:

ԹԵՄԱ 24

ՀԱՆՔԱՅԻՆ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐԻ ՋՐԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

24.1.ՀԱՆՔԱՅԻՆ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐԻ ՋՐԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետությունում կա հանքային ջրերի մոտ 500 աղբյուր` 750լ/վրկ ընդհանուր դեբետով: Դրանցից արդյունաբերական նպատակով շահագործվում է 10-ը, որոնց ընդհանուր դեբետը կազմում է 180,2 լ/վրկ (տարեկան 2 մլրդ շիշ): Ներկայումս հանքային ջուր արտադրում է 11 գործարան: Հայաստանում հանքային ջրերի արտադրական հզորությունները կազմում են տարեկան մոտավորապես 400 մլն շիշ: Ըստ քիմիական կազմի` հանքային ջրերը բաժանվում են 2 խմբի` ա) հիդրոկարբոնատային հանքային ջրեր, որոնք տարածված են Հայաստանի հյուսիսային ն հարավային տարածաշրջաններում, բ) քլորիդային, նատրիումային ջրեր, որոնք տարածված են հանրապետության կենտրոնական մասում: Առաջին խմբին են պատկանում Կապուտջուղի, Ստեփանավանի, Ալավերդու, Արզնու, Սիսիանի, Ջերմուկի, Գորիսի հանքային ջրերը: Նշված տարածաշրջաններից դուրս կան նան Հանքավանի, Արարատի հանքային ջրերը: Նշված 9 աղբյուրը միասին կազմում են Հայաստանի հանքային աղբյուրների 24,9 %-ը: Սրանց մեջ ջերմաստիճանի առումով աչքի է ընկնում Ջերմուկը, իսկ հանքայնացվածությամբ` Արզնին: Հանքային աղբյուրների տարեկան ելքը կազմում է 23,7 մլրդ լիտր: Եթե հաշվի առնենք, որ հանրապետությունում կա հանքային ջրեր թողարկող 400 մլն շիշ տարեկան հզորություն, պաշարների օգտագործման գործակիցը կլինի 0,84 %: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանն ունի հանքային ջրերի հսկայական պաշարներ, որոնց հիման վրա կարելի է զարգացնել հանքային ջրերի արտադրության ոլորտը: Իրենց շահագործական նշանակությամբ առանձնացվում են աղյուսակ 20-ում բերված ջրերը:

Աղյուսակ 20 Հանքային ջրերի տեսակներն ու հատկանիշները

Հանքավան

Օրական ելքը, հազ. շիշ

Հանքային ջրերի տեսակը

Ջերմաստիճանը

Հանքայնացումը, գրամ/լիտր

մինչն 20

5,7

Լիճք

20-31

2,0-4,0

Արզնի Սնան

մինչն 24 17-18

8,0-14,0 2,6

Ջերմուկ

մինչն 64

3,5-4,0

Դիլիջան

11,5

2,7-2,8

Բջնի Վանաձոր Վեդի

907,2

16-35,5 12-14

4,2-7,3 3,0-4,5 3,7-4,3

Հանքային ջրերն ունեն բուժիչ հատկություններ: Դրանց հիման վրա կարելի է զարգացնել նան առողջարանային տնտեսությունը: Բժշկական պրակտիկայում դրանք օգտագործվում են տարբեր հիվանդություններ, հատկապես` ստամոքսային աղիքային հիվանդություններ բուժելու համար: Հանքային ջրերի արտադրության կողքին կա նան մաքուր աղբյուրի ջրերի արտադրությունը: Օրինակ` «ՆՈՅ» արտադրատեսակը: Այն շշալցվում է ակտիվացված ածխային ֆիլտրերով, որից հետո սահմանվում է 2 ամիս պահպանման ժամկետ: Իրացվում է հիմնականում ԱՄՆ-ում, Արաբական էմիրություններում ն այլուր: Վերջին տարիներին բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը զուգընթաց ավելացել են հանքային ջրերի օգտագործման ծավալները, հետնաբար` դրանց արտադրության ծավալները: Այսպես, հանքային ջրերի տարեկան արտադրությունը 1990թ. կազմել է 15 մլն շիշ (0,5 լիտրանոց), 2000 թ.` 50 ն 2010 թ.` մոտավորապես 100 մլն շիշ: Ավելի վաղ արտադրության ծավալները կազմել են տարեկան 305 մլն շիշ: Հաշվի առնելով նշված բոլոր հանգամանքները` կարելի է ենթադրել, որ կան բոլոր հնարավորություններն առաջիկայում վերականգնելու համար արտադրության նախկին ծավալները, ապրանքն իրացնելու ոչ միայն ներքին, այլ նան արտաքին շուկայում` զգալիորեն ավելացնելով վերջինիս տեսակարար կշիռն արտադրված արտադրանքի կառուցվածքում: Ինչպես արդեն նշել ենք, հանրապետությունում արտադրվում է նան «Ապարան» լեռնային մաքուր խմելու ջուրը: Առկա հզորությունները լրիվ չեն օգտագործվում: Ամենաբարձր ցուցանիշը

հանքային ջրերի օգտագործման ասպարեզում եղել է 1985 թ.` 305 մլն շիշ, որի 80 %-ն արտահանվել է ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններ: Ներկայումս արտադրվում է տարեկան շուրջ 90-100 մլն շիշ: Այն հիմնականում դուրս է եկել ճգնաժամային վիճակից: Հատկանշական է «Բջնի» ն «Լիճք» ԲԲԸ-ների աշխատանքը, որոնք ապահովել են արտադրության աճի բարձր տեմպեր (2,0-2,5 անգամ): Բարձր տեմպերով են զարգացել «Ջերմուկի», «Դիլիջանի», «Արզնիի», «Արփիի», «Բյուրեղի» արտադրությունները: Հատուկ ուշադրության է արժանի պլաստիկ շշերով «Ջերմուկի» արտադրությամբ զբաղվող «Շանթ» ՓԲԸ-ի ակտիվ գործունեությունը: «JERMUԽ ՕRՕUՔ» (Ջերմուկ), «ՃRM ՕRՕUՔ» (Հանքավան), «Դիլիջան Ֆրոլովա Բալկա», «Բջնի» հանքային ջրերի բաց բաժնետիրական ընկերությունները, «ՃRZN|» հանքային ջրերի գործարանը գովազդային լայն գործունեություն են ծավալել արտադրությունն ընդլայնելու ուղղությամբ, կարգավորել նոր, ձնավոր, պլաստմասսայից շշերի, ցայտուն պիտակների օգտագործման գործը: Աշխուժացել է հանրապետությունից դուրս հանքային ջրերի արտահանումը: Ձեռնարկությունն այլ մասնավոր ֆիրմաների հետ միասին, փոքր խմբաքանակներով «Ջերմուկ» է արտահանել Բելառուս, Ռուսաստան, ԱՄՆ ն այլուր: Արդյունքում` «Ջերմուկ»-ի նկատմամբ առաջացել է մեծ հետաքրքրություն: Նախնական համաձայնություններ կան մեքսիկական, ամերիկյան, կանադական, ռուսական, արաբական մի շարք ընկերությունների հետ, որոնք կզբաղվեն հանքային ջրերի արտահանմամբ, մարկետինգով ու գովազդով: Ներկայումս հանքային ջրերի արտադրության բոլոր ձեռնարկությունները կարիք ունեն լուրջ տեխնիկական վերազինման, որի համար անհրաժեշտ են ծանրակշիռ ֆինանսական ներդրումներ: Դրանք հնարավոր է իրականացնել արտասահմանյան ինվեստիցիաների, համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծման միջոցով: Մոտ ապագայում «Ջերմուկ» հանքային ջրերի գործարանում կստեղծվի նոր` ժամում 3000 շիշ հզորությամբ շշալցման համալիր հոսքային գիծ, որը կթողարկի ինչպես հանքային ջուր, այնպես էլ տարբեր տեսակի հյութեր` Ջինո լիմոն, Ջինո նարինջ ն այլն: Անհրաժեշտ է կազմակերպել տեղական հումքով ապակե շշերի արտադրության նոր տեխնոլոգիաներ, որը կբացառի շշի արտադրության համար անհրաժեշտ հումքի ներկրումը: Ձեռնարկություններն ունեն ածխաթթու գազի արտադրության արտադրամասեր, հետնաբար` ամբողջ ճյուղը կաշխատի տեղական հումքով: Հաշվի առնելով առկա հնարավորությունները ն նախատեսվող բարեփոխումները` կվերականգվեն մինչն 1990 թ. գործող հզորությունները, ճյուղը կթողարկի տարեկան շուրջ 150 մլն շիշ հանքային ջուր, որից շուրջ 100 մլն շիշը

նախատեսվում է արտահանել: Շուկան տվյալ արտադրանքի առաջարկի ու պահանջարկի գործունեության միջավայրն է, որը գործում է համաչափ ապրանքային բորսաների միջոցով: Շուկան հանդես է գալիս նան ապրանքների ներկա ու հավանական գնորդների ու վաճառողների համակցության միջոցով: Արտադրանքի իրացումը կամ ձեռքբերումն արտադրամիջոցների ն արտադրանքի պլանաչափ տեղափոխման գործընթացն է` արտադրողից դեպի սպառող ապրանքի ձնով: Այն կատարվում է նան նյութատեխնիկական սպասարկման համար: Վերջինս արտադրության անխափան գործընթացն ապահովելու համար իրականացվող արտադրամիջոցների պլանաչափ բաշխման մեխանիզմն է, կատարվում է շուկայում ազատ առուծախի միջոցով: Արտադրանքն իրացվում է հետնյալ ուղիներով. - ուղղակի վաճառք ն ագրարային շուկա, - մեծածախ շուկա, - մանրածախ շուկա, - արտահանում: Պահանջարկը գնողունակ հնարավորություններով պայմանավորված սպառման իրական մակարդակն է: Պահանջարկն օրգանիզմի նորմալ գործունեության` գիտականորեն հիմնավորված չափաբաժինն է: Առաջարկը շուկայում առկա ապրանքների քանակն է: Պահանջարկը ն առաջարկը շուկայում հավասարակշռվում են շուկայում գործող անտեսանելի տնտեսական լծակների օգնությամբ, որոնցից ամենահիմնականը գներն են: Հանքային ջրերի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը գնահատվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանք են` - համախառն արտադրանքի ծավալ ն արժեք (դեկալիտր, շիշ, դրամ), - ապրանքային արտադրանքի ծավալ ն արժեք (դեկալիտր, շիշ, դրամ), - համախառն եկամուտ, շահույթ ն շահութաբերության մակարդակ, - հիմնական ֆոնդերի (ֆոնդահատույց, ֆոնդատարություն, շահույթի նորմա) օգտագործման արդյունավետություն, - շրջանառու ֆոնդերի (շրջանառելիության գործակից, շրջապտույտի տնողություն, բեռնման գործակից ն այլն) օգտագործման արդյունավետություն, - կապիտալ ներդրումների արդյունավետություն, - ինքնարժեք, - աշխատանքի արտադրողականություն:

ԹԵՄԱ 25

ՊԱՐԵՆԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԱՅԼ ճՅՈՒՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

25.1. ՈՉ ԱԼԿՈՀՈԼԱՅԻՆ ԽՄԻՉՔՆԵՐԻ ԵՎ ԳԱՐԵՋՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

25.1.1. ՈՉ ԱԼԿՈՀՈԼԱՅԻՆ ԽՄԻՉՔՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ենթահամալիրի արտադրությամբ զբաղվում են գարեջրի ն ոչ ոգելից խմիչքների գործարաններ 13,9 մլն դկլ տարեկան արտադրական հզորությամբ, որոնցից 7,1-ը` գարեջրի ն 6,8-ը` ոչ ոգելից խմիչքների արտադրության ուղղությամբ: Գործող ձեռնարկությունների արտադրական հզորությունների արտադրական (հիմնական) ֆոնդերի ավելի քան 50 %-ը մաշված են ն վերազինման կարիք ունեն: Մինչն 1990 թ. գործարանները բնակչությանն են առաքել տարեկան ավելի քան 8 մլն դալ ըմպելիք՝ 40-ից ավելի տեսակով: Վերջիններիս շուրջ 30 %-ը կազմել են արտադրատեսակներ, որոնց համար որպես հումք են ծառայել սեփական արտադրության ուրցի, դաղձի, թարխունի թուրմերը՝ իրենց յուրահատուկ համով ու բույրով: Արտադրանքը որակով էր ն ուներ երկար պահպանման հնարավորություններ` շնորհիվ բույսերում պարունակվող բնական կոնսերվանտների: Սեփական հումքով են աշխատել նան գարեջրի գործարանները: Վերջին տարիներին դադարեցվել է թուրմերի արտադրությունը: Հումքի օգտագործումը կատարվում էր այլ երկրներից ներմուծվող խտածոների հիման վրա: Ակցիզային հարկի բարձր տոկոսադրույքների պայմաններում գարեջրի ն ոչ ոգելից այլ խմիչքների արտադրության որոշ մասն աշխատում է վնասով ն դարձել է անվճարունակ: Հետնաբար` անհրաժեշտ է տարբերակված տնտեսական, հարկային, վարկային, մաքսային պայմաններ ապահովել ներկրվող ն արտահանվող արտադրանքի նկատմամբ` հաշվի առնելով առկա շուկայի ն հայրենական արտադրողների պաշտպանվածության խնդիրները: Ներկայումս նախկին ոչ ալկոհոլային խմիչքների գործարանի բազայի վրա գործում է «Կոկա-կոլա Բոթլերս Արմենիա» ընկերությունը: Վերջինս թողարկում է միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող կոկա-կոլա, ֆանտա ն այլ տեսակի 15 մլն շիշ զովացուցիչ ըմպելիք: Պարենային ապրանքների ներմուծումը նվազեցնելու նպատակով անհրաժեշտ է լուծել վերամշակող ճյուղերում թողարկվող արտադրանքի մրցունակության ն որակի բարձրացման, արտաքին տեսքի բարելավման, մեծածախ շուկայի ծրագրի իրականացման խնդիրը: Պետք է վարել նպատակաուղղված ագրարային քաղաքականություն, այն է`

- ձեռնարկությունների տեխնիկական վերազինում, նոր տեխնոլոգիաների օգտագործում, - միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող, մրցունակ արտադրատեսակների թողարկում, - վերամշակողների ն հումք արտադրողների միջն փոխշահավետ պայմանագրերի միջոցով տնտեսական կապերի կատարելագործում, - տեղական արտադրողների ն սպառողների շահերի պաշտպանում: Կարգավորման կարիք ունի նան հարկային համակարգը:

25.1.2. ԳԱՐԵՋՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ սննդի ն վերամշակող արդյունաբերությունում կարնոր տեղ է զբաղեցնում գարեջրի արտադրությունը: Հայաստանում գարեջրի պատրաստումը հայտնի է վաղ ժամանակներից: Ըստ հույն պատմագիր Քսենոֆոնի` Հայաստանում գարեջուր են արտադրել դեռնս 5-4-րդ դարերում, իսկ գարեջրի արտադրությունը մեծ թափ է ստացել ուշ միջնադարում կենտրոնական Եվրոպայում: Այժմ գարեջուր արտադրող խոշոր պետություններ են համարվում Գերմանիան, Չեխիան, Անգլիան, ԱՄՆ-ը ն մի շարք այլ երկրներ: Միջին դարերում գարեջրի օգտագործումը (արտադրությունը) աճել է: Մեկ շնչի հաշվով գարեջրի տարեկան արտադրությունը կազմել է Գերմանիայում` 146 լ, Մեծ Բրիտանիայում ու Չեխիայում` 120 լ, Ռուսաստանում` 20 լ, Հայաստանում` 7-9 լ: Գարեջրի արտադրությունում հումք է հանդիսանում գարին, որից ստացվում է ածիկ: Օժանդակ հումք են նան գայլուկը, հմոլը: Գարու՝ ածիկային բարձր հատկությունները կախված են հողակլիմայական պայմաններից: Հայաստանում Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերում աճեցվում է բիոքիմիական ն ֆիզիոլոգիական բարձր հատկություններով գարի: Տեխնոլոգիական պահանջները գարու նկատմամբ (խոնավությունը) չպետք է գերազանցի 15 %-ը, սպիտակուցի պարունակությունը չպետք է լինի 9-11 %-ից ավելի, օսլայի պարունակությունը պետք է ցածր լինի, մզվածքային հատկությունները` բարձր: Ցածր մզվածքային հատկություններն ավելացնում են միավոր արտադրանքի հաշվով հումքի ծախսերը` դառնալով լրացուցիչ ծախսերի պատճառ: Ածիկ արտադրվում է Գյումրու գարեջրաածիկային գործարանում (տարեկան շուրջ 10 հազ. տոննա): Այն ներմուծվում է Գերմանիայից, Հունգարիայից, Բելգիայից, Անգլիայից: Անհրաժեշտ է ավելացնել տեղական գարու, հետնաբար ն ածիկի արտադրությունը, կարգավորել հումք արտադրողների ն վերամշակողների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունները

(պայմանագրային): Օրինակ` գյուղացիական տնտեսություններին գարու վաճառքի դիմաց տալ գարեջրի արտադրության մնացորդը: Գայլուկը նույնպես հումքի հիմնական տեսակ է: Այն գարեջրին տալիս է առանձնահատուկ հոտ, համ, գույն, ստեղծում է կենսաբանական դիմացկունություն, փրփրելու հատկություն: Այն աճում է առանձնահատուկ հողակլիմայական պայմաններում, առավելապես` կենտրոնական Եվրոպայում, ՈՒկրաինայում, Ռուսաս-տանում: Խմելու ջուրը մեծ նշանակություն ունի գարեջրի որակի ձնավորման գործում: Մինչն 7 մլն դալ գարեջրի արտադրության համար անհրաժեշտ է զբաղեցնել շուրջ 8-9 հազ. հա վարելահող: Գարեջրի արտադրության բարձրացման համար անհրաժեշտ է` - արդյունավետ կազմակերպված նյութատեխնիկական մատակարարում, - ռեսուրսների, հումքի, նյութերի, վառելիքի տնտեսման նյութական խրախուսում, - արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործում, - մասնագիտացման իրացում, կոոպերացում, արտադրության ինտենսիվացում, - արտադրական հզորությունների օգտագործման մակարդակի բարձրացում, - շուկայի ընդլայնում, աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում: Գարեջրի արտադրության կարնոր առանձնահատկություններից է այն, որ ինքնարժեքի կառուցվածքում հումքի ն հիմնական նյութերի տեսակարար կշիռը կազմում է մինչն 50 %, մինչդեռ այլ ճյուղերում տատանվում է 60-70 %-ի սահմաններում: Այստեղ համեմատաբար մեծ են վառելիքի, էլեկտրաէներգիայի ն աշխատանքային ծախսումները: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը` առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել այդ հոդվածների ծախսերի օգտագործման բարելավմանը: ՀՀ գարեջրի հիմնական արտադրողներն են Երնանի «Գարեջուր» ԲԲԸ-ն, Աբովյանի «Կոտայք» ԲԲԸ-ն, Գյումրու գարեջրի գործարանը: Ներքին շուկայում լարված մրցակցություն կա առաջին երկուսի միջն: Օրինակ` Երնանի գարեջրի գործարանը հիմնադրվել է 1952 թ., արտադրել է «Ժիգուլնյան», «Հոբելյանական», «Անի» տեսակները: Ներկայումս «Կիլիկիա» բաց ն մուգ տեսակի գարեջրերը լայն սպառում ունեն ներքին շուկայում: Բացի հիմնական արտադրանքներից, գարեջրերից` այստեղ արտադրվում են նան մի քանի տեսակի լրացուցիչ ըմպելիքներ, շշալցվում է հանքային ջուր, ստեղծվել է ածխաթթու գազի արտադրամաս:

ճյուղի հետագա զարգացման ն տեղական արտադրության հաշվին բնակչության պահանջարկի ապահովման մակարդակի բարձրացման նպատակով անհրաժեշտ է հանրապետության գործող ձեռնարկությունների տեխնիկական վերազինումն ու նորերի կառուցումն իրականացնել առաջնակարգ տեխնոլոգիական գործընթացների, բարձր արտադրական հոսքային գծերի, արտադրության կազմակերպման առաջավոր մեթոդների, գիտության նորագույն նվաճումների ն առաջավոր փորձի ներդրումների միջոցով:

25.2. ՀՐՈՒՇԱԿԵՂԵՆԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սննդարդյունաբերության այս ոլորտն ազգաբնակչությանը սննդով ապահովելու անհրաժեշտ ճյուղերից է: Հրուշակեղենի արտադրությունն ընդգրկում է Երնանի «Հայհրուշակ» ընկերությունը, «Գրանդ Քենդին», «Երնանի արնելյան արտադրանքի կոմբինատը», Գյումրու ն Գորիսի հրուշակեղենի ֆաբրիկաները, առանձին հացաթխման ձեռնարկությունների արտադրամասեր, արտոնագրված մասնավոր ձեռնարկություններ: Կան բազմաթիվ տնայնագործներ: ճյուղի տարեկան արտադրական հզորությունը կազմում է 42,2 հազ. տոննա: 2010 թ. թողարկվել է շուրջ 8 հազ. տոննա արտադրանք: ճյուղի ձեռնարկությունների տեխնիկական մակարդակը չի բավարարում ժամանակի պահանջները: Բարոյապես ն ֆիզիկապես մաշված սարքերի տեսակարար կշիռը սարքերի կառուցվածքում 41 %-ից ավելի է, իսկ այդ սարքերի 70 %-ի ծառայության ժամկետը գերազանցում է 2025 տարին` նորմայով սահմանված 10-15 տարվա փոխարեն: Այդուհանդերձ ոլորտում կատարվում են դրական տեղաշարժեր: 2010 թ. նախորդ տարվա համեմատությամբ 10-12 %-ով ավելացել է հրուշակեղենի արտադրությունը: Իրացման հետ կապված դժվարությունները (ցածր որակը, բնակչության ցածր գնողունակությունը, անմրցունակ ապրանքային տեսքը) նվազեցնում են արտադրանքի ծավալները: Ձեռնարկություններն ապահովված չեն փաթեթավորման ժամանակակից բարձրորակ նյութերով ն դիզայնով, ինչի արդյունքում ոլորտը չի կարող ապահովել արտադրության զգալի տեղաշարժ: Բացակայում են նան ինվեստիցիաների հնարավորությունները: Ներկայումս արտադրությունը որոշակի չափով հիմնված է ներմուծվող հումքի ն նյութերի օգտագործման վրա այն դեպքում, երբ հանրապետությունը հարուստ է բուրավետ, վայրի ն մշակովի պտուղներով ու հատապտուղներով, որոնք հնարավորություն կտան կազմակերպել տարբեր տեսակի հրուշակեղենի (ալյուրային ն շաքարային) արտադրություն: Ոլորտում օգտագործվող շաքարավազի պակասը ներկրվում է մասնավոր ձեռներեցների կողմից:

Առաջիկայում անհրաժեշտ կլինի ավելացնել շաքարային հրուշակեղենի (կարամելի, դրաժեի, իրիսի, հալվայի) արտադրությունը, զարգացնել ալրային հրուշակեղենի (պրյանիկներ, թխվածքաբլիթներ) արտադրությունը, ավելացնել մակարոնեղենի արտադրության ծավալները: Նշվածն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է կատարելագործել գործող ձեռնարկությունների տեխնիկական վերազինումը, ներդնել առաջնակարգ տեխնոլոգիաներ, բարձր արտադրողական հոսքային գծեր, համալիր մեքենայացված սարքավորումներ, առաջավոր փորձ, ընդլայնել ֆիրմային խանութների ցանցը, բավարար աշխատանք տանել արտադրանքի որակի մրցունակության բարձրացման, արտաքին տեսքի բարելավման ն թողարկվող արտադրանքի ծավալների ավելացման ուղղությամբ:

25.3. ԱՂԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ավանի աղի հանքի կոմբինատի քարաղի պաշարները կազմում են շուրջ 700 հազ. տոննա: Կոմբինատի արտադրանքը բավարարում է հանրապետության պահանջարկը «էքստրա» աղի նկատմամբ: Հզորության օգտագործման մակարդակը կազմում է 39 %: 1990 թ. արտադրվել է 118 հազ. տոննա աղ, իսկ ներկայումս այն կազմում է 28-30 հազ. տոննա: Ներքին շուկայում իրացվում է արտադրանքի 88 %-ը, արտահանվում` 12 %-ը: Գործող հանքավայրը կարող է աշխատել մոտավորապես 25 տարի, իսկ հետագայում աղի նկատմամբ հանրապետության պահանջարկը բավարարելու համար անհրաժեշտ է աշխատանքներ տանել Արամուսի աղի հանքերի շահագործման ուղղությամբ: Անհրաժեշտ է ակտիվացնել ձեռնարկության տեխնիկական վերազինման ն առկա հզորությունների օգտագործման, նոր տեխնոլոգիաների ն առաջավոր փորձի ներդրման, արտադրանքի որակի բարձրացման, ապրանքային տեսքի, փաթեթավորման կարգավորման աշխատանքները: Ոլորտի արդյունավետությունը որոշվում է ցուցանիշների համակարգով՝ հանքանյութի պարունակության տոկոսով, մեկ միավոր հանքանյութից աղի ելքով, արտադրական ֆոնդի արդյունավետության ցուցանիշներով, աշխատանքի արտադրողականությամբ, ինքնարժեքով, համախառն ն ապրանքային արտադրանքով, համախառն եկամուտով, շահույթով ն շահութաբերության մակարդակով:

25.4.

ՁԵԹ-ՕճԱՌԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ճյուղում արտադրվում են մի շարք արտադրատեսակներ՝ ձեթ, մարգարին, օճառ, ձիթաճարպ ն այլն: Նախկինում բավարարվում էին հանրապետության բնակչության պահանջմունքները: Ձեթ-օճառի կոմբինատը տարեկան արտադրում էր 7,0 հազ. տոննա բուսական յուղ, 6,0 հազ. տոննա տնտեսական օճառ, 5,0 հազ. տոննա ձեռքի օճառ: Ներկայումս այս ոլորտում մեծ աշխատանք է տանում «Լուսաստղ» ընկերությունը: Նախկինում աշխատանքները կազմակերպվում էին ներկրված հումքի՝ սոյայի հիման վրա: Կոմբինատը չի կարողանում լիարժեք օգտագործել արտադրական հզորությունները ն գտնվում է ֆինանսական ծանր վիճակում: Մինչդեռ «Լուսաստղը» աշխատում է բավականին արդյունավետ: Արտադրության արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է՝ - բարձրացնել արտադրական հզորությունների օգտագործման մակարդակը ն տեխնիկապես վերազինել ընկերությունը, - ուժեղացնել կապը արտասահմանյան առաջատար ֆիրմաների հետ նոր տեխնոլոգիաների ներդրման նպատակով, - բարձրացնել արտադրանքի որակը, բարելավել ապրանքային տեսքը, ավելացնել տեղական հումքի օգտագործման ծավալները: ճյուղի արդյունավետությունը որոշվում է արտադրական ֆոնդերի ն կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշներով, աշխատանքի արտադրողականությամբ, ինքնարժեքով, համախառն արտադրանքի ն համախառն եկամտի մեծությամբ, շահույթով ն շահութաբերության մակարդակով:

25.5. ՁԿՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հանրապետությունում արտադրվող մատչելի մթերքներից է: Վերջին տարիներին նկատվում է ձկան իրացման ծավալների նվազում: Ձկնամթերքի սպառումը կազմում է տարեկան 2,9 կգ մեկ մարդու հաշվով (նորմայի` 12,8 կգ պայմաններում): Բացի Սնանից` ձկան արտադրությունը զարգանում է լճակային ձկնաբուծության տարբերակով: Վերջինիս համար հանրապետությունում կան լավ հնարավորություններ: ճյուղը կարող է զարգանալ գնողունակ պահան-ջարկի առկայության պայմաններում: Նախատեսվում է 40 %-ն ապահովել սեփական արտադրության հաշվին: Այս հարցում մեծ դեր կարող են խաղալ մասնավոր տնտեսությունները ն գիտականորեն հիմնավորված ձկան որսը Սնանում: Դրա համար անհրաժեշտ է կազմակերպել Սնանա լճի պաշարները գնահատող ծառայություն:

Կանխատեսվող պահանջարկը բավարարելու նպատակով անհրաժեշտ է ներկրել 9-11 հազ. տոննա ձուկ ն ձկնամթերք: Ներկրված ձկան վերամշակման համար կարելի է օգտագործել «Հայձուկարդառ» ԲԲԸ-ի հզորությունները, որոնք կարող են ապահովել ձկան որակյալ վերամշակում: Մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել ձկան կերակրմանը: Լճակային ձկնաբուծության մեջ աճեցվող ձկան քանակը որոշվում է ցենտներով մեկ հեկտարի հաշվով: Ոլորտի արդյունավետությունը որոշվում է ցուցանիշների համակարգով` մեկ հեկտարից ձկան ելքով (ցենտներ), արտադրական ֆոնդերի ն կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշներով, աշխատանքի արտադրողականությամբ, ինքնարժեքով, համախառն արտադրանքով, ապրանքային արտադրանքով, համախառն եկամտով, շահութաբերությամբ ն շահույթով:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ավետիսյան Ս., Հարրիս Ռ. ն ուրիշներ. Գյուղատնտեսական գործունեության տնտեսագիտական ուղեցույց. - Եր., 1997: 2. Բաղդասարյան Գ. Գնագոյացումը շուկայական տնտեսությունում.Եր., 1998: 3. Գրիգորյան Կ.Ա. Արտադրական ֆոնդերը /կապիտալը/, ինվեստիցիաները ն կապիտալ ներդրումները գյուղատնտեսության մեջ. Եր., 2000: 4. Գրիգորյան Կ.Ա. Արտադրության հասարակական ծաղքերը ն գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքը.- Եր., 1989: 5. Գրիգորյան Կ.Ա. Բանջարեղենի արտադրության ն վերամշակման էկոնոմիկան ն մարքեթինգը ՀՀ-ում. - Եր.,1999: 6. Գրիգորյան Կ.Ա. Հացահատիկի արտադրության էկոնոմիկան ն մարքեթինգը ՀՀ-ում. - Եր., 2003: 7. Գրիգորյան Կ.Ա. Խաղողի արտադրության ն վերամշակման էկոնոմիկան ն մարքեթինգը ՀՀ-ում. - Եր., 1999: 8. Գրիգորյան Կ.Ա., Ավետիսյան Ս.Ս., Գրիգորյան Կ.Կ. Մարքեթինգի ներածություն. - Եր.,1997: 9. Գրիգորյան Կ.Ա. Պտուղների արտադրության ն վերամշակման էկոնոմիկան ն մարքեթինգը ՀՀ-ում. - Եր., 1999: 10.Գրիգորյան Կ., Մամիկոնյան Հ., Մելոյան Ս., ճեպեճյան Շ. Սննդարդյունաբերության էկոնոմիկա. լաբորատոր-գործնական պարապմունքների աշխատանքային տետր. - Եր., 2003: 11.Ն. Մենքյու Գրեգորի. Մակրոէկոնոմիկա. - Եր., 1997: 12.Հայաստանը թվերում, 1990: 13.Հակոբյան Լ., Շափողաթյան Ն. Ագրարային աշխատանքի շուկան ն զբաղվածության բարձրացման հիմնախնդիրները Հայաստանի գյուղական բնակավայրերում. - Եր., 1999: 14.ՀՀ ագրոպարենային համակարգի հիմնախնդիրները ն զարգացման ռազմավարությունը. - Եր., 2002: 15.ՀՀ ագրոպարենային համակարգի 1998-2002 թթ. բարեփոխումների ծրագիր. - Եր., 1998: 16.Ղուշչյան Հ. Ձեռներեցի գիրք. - Եր.,1997: 17.Մամիկոնյան Հ.Մ. ՀՀ գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման հիմնախնդիրները. - Եր., 1997: 18.Մամիկոնյան Հ.Մ., Բաբայան է.Ա. ՀՀ սննդարդյունաբերության հումքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնահարցերը. - Եր., 2004:

19.Մկրտչյան Հ. Գյուղատնտեսության բարեփոխումների խորացումը ն ապրանքային արտադրության ձնավորման ուղիները Հայաստանում. - Եր., 1997: 20.Չախմախչյան Բ., Մամիկոնյան Մ., Մկրտչյան Մ. Պարենային շուկայի հիմնախնդիրները ն զարգացման ուղիները ՀՀ-ում. - Եր., 2002: 21.Սամյուելսոն Պ., Նորդհաուս Վ. Տնտեսագիտություն. - Հ.1.- Եր.,1995: 22.Սամյուելսոն Պ., Նորդհաուս Վ. Տնտեսագիտություն. -Հ. 2, Եր., 1997: 23.ÁàքàԻՕâՇêսԱ Շ. Ւ. ս ոք. ÝêՕԻՕԽսêà ոåքåքà6ՕոԵâàþùսõ ոքåոոքսÿոսԱ ՃՈÊ ս Օ6ՕՇԻՕâàԻսå սõ ՇԵքԵåâԵõ ՅՕԻ. - ԽսԻՇê,1998. 24.8àՇսëԵåâ Ւ. Ý., ÊՕՅëՕâà Ë. Ւ. ՓՕքԽսքՕâàԻսå öåԻ â քԵԻՕԿԻԵõ /ՇëՕâսÿõ. - Խ., 1995. 25.8Օë/åâ 8. 8. ս ոք. /ԻոåԻՇսôսêàöսÿ ս սԻôՕքԽàոսՅàöսÿ ԽՕëՕԿԻՕԱ ՕոքàՇëս â õՕՅÿԱՇոâàõ քåՇո/6ëսêս Áåëàք/ՇԵ. - Խ.,1999. 26./ëԵսԻà Ç. Խ. ս ոք. ՔԵԻՕê ոքՕոՕâՕëԵՇոâսÿ ս ՇԵքԵÿ; ԽåոՕոՕëՕՐսÿ, ոքՕ6ëåԽԵ ôՕքԽսքՕâàԻսÿ, ոåքՇոåêոսâԵ քàՅâսոսÿ. – ԽսԻՇê, 1998. 29./ՇàêՇåԻ Ճ., ÃàԽսëԵոՕԻ Ê., Ã/ëôàՇåԻ Ã. ÝêՕԻՕԽսêà ոåքåõՕոԻՕՐՕ ոåքսՕոà /Օո ոëàԻà ê ՔԵԻê/. 1.1,2. - Խ., 1993. 28.ÊՕâàëåԻêՕ Ւ.Լ. ÝêՕԻՕԽսêà ՇåëԵՇêՕՐՕ õՕՅÿԱՇոâà Շ ՕՇԻՕâàԽս àՐքàքԻԵõ քԵԻêՕâ. - Խ., 1998. 29.ÊՕՐ/6àåâà /. 1. ÝêՕԻՕԽսêà, ՕքՐàԻսՅàöսÿ ս ոëàԻսքՕâàԻսå ՇոսքոԻՕՐՕ ս ëսêåքԻՕ-âՕոՕԿԻՕՐՕ ոքՕսՅâՕոՇոâà. - Խ.,1999. 30.ÊքàՇԻՕâ Շ.Է. ÝêՕԻՕԽսêà ԽÿՇԻՕԱ ս ԽՕëՕԿԻՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս.Խ.,1990. 31.Ê/քՇ ýêՕԻՕԽսêս /ՈՕո քåո. /. Ճ. ՔàԱՇ6åքՐà. - Խ.,1999. 32.Ê/քՇ ԽսêքՕýêՕԻՕԽսêս /ՈՕո քåո. Ք.Խ. Ւ/քսåâà. - Խ.,1998. 33.ԽàêêՕԻԻåëë Ê., Áքþ Շ. ÝêՕԻՕԽսêà. 1. 1,2. - Խ.,1992. 34.ԽàքêåոսԻՐ /ՈՕո քåո. Ճ.Ւ. ՔՕԽàԻՕâà. - Խ., 1996. 35.ԽՕëՕԿԻàÿ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոԵ ՇØՃ â öսôքàõ. - Խ.,1998. 36.ԽՕՇոՕâàÿ Է. Á. ՕՇԻՕâԵ ýêՕԻՕԽսԿåՇêՕԱ ոåՕքսս. - Խ.,1999. 39.ՒàքՕոԻՕå õՕՅÿԱՇոâՕ ՃքԽ. ՇՇՔ â 1988 Ր. - ԷքåâàԻ ,1989. 38.ՇàԱՐàԻՕâ Ճ.Շ. ս ոք. ՔåêՕԽåԻոàöսս ոՕ քåôՕքԽսքՕâàԻսþ ՇսՇոåԽ ԽàոåքսàëԵԻՕ-ոåõԻսԿåՇêՕՐՕ Օ6åՇոåԿåԻսÿ ս àՐքՕՇåքâսՇà.- ԽսԻՇê, 1996. 39.ՓսëàոՕâ Օ. Ê., ԽàքՐ/ëսՇ Է. /., Քÿ6Օâà 1. Փ. ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսԱ ոսùåâՕԱ ոքՕԽԵùëåԻԻՕՇոս. - Խ., 2001. 40.×/6àքՕâà Օ.8. ԽսքՕâՕԱ քԵԻՕê ԽÿՇà ոոսöԵ. Áþë. êՕԽ. սԻô., 1999. 41.ØԽàëåԻ Ã. ՕՇԻՕâԵ ս ոքՕ6ëåԽԵ ýêՕԻՕԽսêս ոքåոոքսÿոսÿ. - Խ.,1996. 42.ÝêՕԻՕԽսêà ոսùåâՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս / ՈՕո քåո. Ã.8. Êք/æêՕâà.Խ.: ՃՐքՕոքՕԽսՅոàո, 1990.

43.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ /ոՕո քåո. 8.Լ. ÃՕքôսԻêåëÿ, Է. Ê/ոքÿêՕâà.- Խ.,1996. ÝêՕԻՕԽսêà ոսùåâՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս /ՈՕո քåո. Օ.8. 8àՇսëåԻêՕ ս Շ.8. /ՕԻՇêՕâՕԱ. - Խ.,1989. 44.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ /ՈՕո քåո. 8.Ո. Ãք/ՅսԻՕâà. - Խ.,1998. 45.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ./ ՈՕո քåո. Ճ.Շ. Á/ëàոՕâà. – Խ.,1999. 46.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ /ՈՕո քåո. Ո.Ո. 1à6/քԿàêà. - Խ., 2003. 49.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսԱ ս ՕոքàՇëåԱ ՃՈÊ /ՈՕո քåո. Ո.8. ËåùսëՕâՇêՕՐՕ, Ë. Փ. /ՕՐսëÿ, Á. Շ. 1ՕԻêՕâսԿà. – ԽսԻՇê: ÁÃÝÓ, 2001. 48.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ ոսùåâՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս /ՈՕո. քåո. Օ.Ճ.. ԽàՇëåԻԻսêՕâà. - Խ., 1998. 49.ÝêՕԻՕԽսêà ոքåոոքսÿոսÿ ոսùåâՕԱ ոքՕԽԵւëåԻԻՕՇոս /ՈՕո քåո. Ճ.8. ÃՕքոååâà ս ոք. – Խ., 2003. 50.ÝêՕԻՕԽսêà ՇåëԵՇêՕՐՕ õՕՅÿԱՇոâà / ՈՕո քåո. 8. Ճ. /Օ6քսԻսԻà.Խ.,1992. 51.ÝêՕԻՕԽսêà ՇåëԵՇêՕՐՕ õՕՅÿԱՇոâà ս ոåքåքà6àոԵâàþùսõ ոքåոոքսÿոսԱ (æ/քԻàë Յà 2000-2003 ՐՐ.)

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ…………………………………………………………………..…..3

ԹԵՄԱ 1. «ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ» ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ, ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

1.1. Դասընթացի առարկան ն խնդիրները……………………………....5 1.2. Սննդարդյունաբերական արտադրության առանձնահատկությունները……………………………………….…6 1.3. Առարկայի ուսումնասիրման մեթոդաբանությունը………………..6 1.4. ճյուղի գործունեության նպատակները……………………………..7 1.5. Վերամշակող արդյունաբերության դերը պարենային հիմնախնդրի լուծման գործում…..……………….…8

ԹԵՄԱ 2. ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐՈԲԻԶՆԵՍԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

2.1. Սննդի արդյունաբերությունը հանրապետության ագրոպարենային համակարգում………………………………….12 2.2. Սննդարդյունաբերության կազմը ն ճյուղային կառուցվածքը……………………………….…………...15 2.3. Համախառն արտադրանքի դինամիկան, կառուցվածքային փոփոխությունները……………………………18 2.4. Հիմնական արտադրական հզորությունների օգտագործման բնութագիրը……………………….……………….19 2.5. Տեղական ռեսուրսներն ըստ հիմնական արտադրական ճյուղերի………………………………19

ԹԵՄԱ 3. ՍՆՆԴԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

3.1. Վերամշակող ձեռնարկությունների զարգացման փուլերը ն օրինաչափությունները ՀՀ-ում………..………………………….24 3.2. Արտադրական ոլորտների փոխհարաբերությունները ՀՀ ԱԱՀ-ում, դրա կառուցվածքը, սահմանները ն ներքին կապերը: ԱԱՀ-ի առանձնահատկությունները ՀՀ-ում….25 3.3. Վերամշակող կազմակերպությունների զարգացման սկզբունքները……………….………………………..26 3.4. Վերամշակող կազմակերպությունների գործունեության տնտեսագիտական հիմունքները…..,,,,………27

ԹԵՄԱ 4. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ (ԿԱՊԻՏԱԼԸ) ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՆԵՐԿԱ ՓՈՒԼՈՒՄ

4.1. Հիմնական արտադրական ֆոնդեր………………………………..29 4.1.1. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի տնտեսագիտական բնույթը, կազմը……………………………….29 4.1.2. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի (կապիտալի) կառուցվածքը, հաշվառումը, գնահատումը………………………32 4.1.3. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի մաշվածությունը ն ամորտիզացիան………………………………33 4.1.4. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի վերականգնման ուղիները…………………………………………35 4.1.5. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները…………...36 4.1.6. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման բարելավման ուղիներն ու գործոնները………..40 4.1.7. Հիմնական արտադրական ֆոնդերի ձնավորման աղբյուրները…………………………………...……...42 4.2. Շրջանառու ֆոնդեր (կապիտալ) ն շրջանառության ֆոնդեր…..42 4.2.1. Շրջանառու ֆոնդերի կազմը, կառուցվածքը……………………..42 4.2.2. Շրջանառու միջոցների ձնավորման աղբյուրները……………....45 4.2.3. Շրջանառու միջոցների նորմավորման սկզբունքները……….….46 4.2.4. Շրջանառու ֆոնդերի օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը……………………………....47 4.2.5. Շրջանառու միջոցների օգտագործման բարելավման ուղիները………………………………………………48 4.2.6. Շրջանառության ֆոնդեր, կազմը…………………...………………49

ԹԵՄԱ 5. ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱՆԵՐԸ, ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ

ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

5.1. Ինվեստիցիաներ, կապիտալ ներդրումներ ն կապիտալ շինարարություն. դրանց նշանակությունը, խնդիրները .............50 5.2. Կապիտալ շինարարության կազմակերպման ձները……….......51 5.3. Կապիտալ շինարարության ֆինանսավորման աղբյուրները….52 5.4. Կապիտալ ներդրումների կառուցվածքը………………………....54 5.5. Կապիտալ շինարարության կազմակերպման եղանակները…..55 5.6. Կապիտալ ներդրումների լագ (սառեցվածություն). էությունը, հաշվարկման մեթոդները, կիրառման ոլորտները….56 5.7. Կապիտալ ներդրումների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները………………………………56 5.8. Կապիտալ ներդրումների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման ուղիները……………………58

ԹԵՄԱ 6. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

6.1. Աշխատանքային ռեսուրսներ…………………………………….…59 6.2. Կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման ձները………60 6.3. Աշխատանքի արտադրողականությունը, որոշման մեթոդները, ցուցանիշները, նշանակությունը……………………………………61 6.4. Աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ուղիներն ու գործոնները…………………………………………….65 6.5. Աշխատանքի շուկան ն բնակչության զբաղվածությունը……….66

ԹԵՄԱ 7. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՄՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈԻՄ

7.1. Հումքային ռեսուրսների դասակարգումը……………………….....70 7.2. Հումքային ռեսուրսների տեղաբաշխումը, կազմավորման աղբյուրները ն տնտեսական հիմնավորվածությունը…..……….72 7.3. Հումքային բազայի զարգացման միտումները ՀՀ-ում……….…..74 7.3.1. Բուսաբուծական հումքի արտադրության զարգացման հիմնական ուղղությունները………………………………………...74 7.3.1.1.Հացի ն հացամթերքի հումքի արտադրություն…………….……79 7.3.1.2.Տեխնիկական մշակաբույսերի հումքի արտադրություն….……81 7.3.1.3.Կարտոֆիլի արտադրություն………………………………..….…85 7.3.1.4.Բանջարեղենի արտադրություն……………………………..….…86 7.3.1.5.Բոստանային մշակաբույսերի արտադրություն……………...…87 7.3.1.6.Կերային մշակաբույսերի արտադրություն…………………...….87 7.3.1.7.Այգեգործական հումքի արտադրության զարգացումը….….….88 7.3.2. Անասնաբուծական հումքի արտադրության զարգացումը……..97 7.4. Հումքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնական ցուցանիշներն ու գործոնները……………………….107 7.5. Հումքի համալիր օգտագործումը…………………………………114

ԹԵՄԱ 8. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԵՎ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԸ

8.1. Ենթակառուցվածքներ. դրանց նշանակությունը, դասակարգումը……………………………………………………...116 8.2. Ագրոսպասարկման ոլորտի զարգացումը……….……………....120 8.3. Իրացման ծառայությունների կատարելագործումը……..……..123 8.4. Գյուղատնտեսական ն սննդարդյունաբերական մթերքների պահեստավորման ն տարաների տնտեսության զարգացման որոշ հիմնահարցեր…………………………………124

8.5. 8.6.

Մարկետինգը ն արտադրանքի իրացումը…………..…………...128 Գյուղացիական տնտեսությունների, վերամշակող ձեռնարկությունների ն սպասարկող կազմակերպությունների արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործման հիմնական ուղիներն ու մեխանիզմները ՀՀ ագրոպարենային համակարգում………….133

ԹԵՄԱ9. ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԻ (ԳՏԱ)

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

9.1. Գիտատեխնիկական առաջընթացի դերը ն նշանակությունը……………………………………………………..141 9.2. Գիտատեխնիկական առաջընթացի ձներն արտադրության զարգացման ն ինտենսիվացման պայմաններում……..……….141 9.3. Գիտատեխնիկական առաջընթացի հիմնական ուղղությունները……………………………………….142 9.4. Սննդարդյունաբերության ԳՏԱ ուղղությունները………………..144 9.5. Գիտատեխնիկական առաջընթացի արդյունավետությունը ն ցուցանիշները…………………………………………………….146 9.6. Գիտատեխնիկական առաջընթացի միջոցառումների արդյունավետության որոշումը……………………….………..…148 9.7. Գիտատեխնիկական առաջընթացը ն շուկան………..…………149

ԹԵՄԱ 10. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԸ ԵՎ 

ԴՐԱ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

10.1. Որակի տնտեսական բովանդակությունը………………………..150 10.2. Արտադրանքի որակի ցուցանիշները…………………………….151 10.3. Արտադրանքի որակի բարձրացման գործոնները……………2153 10.4. Որակի բարձրացման տնտեսական արդյունավետություն…2..155 10.5. Արտադրանքի որակի կառավարումը ն շուկան222………………155

ԹԵՄԱ 11. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄԸ,

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄԸ, ԿՈՈՊԵՐԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿՈՄԲԻՆԱՑՈՒՄԸ, 

ԴՐԱՆՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

11.1. Արտադրության համակենտրոնացում……………..…………….160 11.1.1.Արտադրության համակենտրոնացման հասկացությունը, ձները……………………………………………160 11.1.2.Խոշոր ձեռնարկությունների տնտեսական առավելություններն ու թերությունները……………………….…161 11.1.3.Ձեռնարկության չափերի վրա ազդող գործոնները……………162

11.1.4.Ձեռնարկությունների օպտիմալ չափերի որոշման մեթոդաբանությունը……………………………..…….162 11.2. Արտադրության մասնագիտացում……………………………….163 11.2.1.Արտադրության մասնագիտացման հասկացությունը, ձները……………………………………………163 11.2.2.Արտադրության մասնագիտացման մակարդակի ցուցանիշները……………………………………….164 11.2.3.Սննդարդյունաբերության ճյուղերի արտադրական մասնագիտացման արդյունավետությունը………………………165 11.3. Արտադրության կոոպերացում: Կոոպերացման հասկացությունը, ձները……………………………………………166 11.4. Արտադրության կոմբինացում…………………………………..…167 11.4.1.Արտադրության կոմբինացման հասկացությունը, ձները….….167 11.4.2.Կոմբինացման նախադրյալները…………………………………168 11.4.3.Կոմբինացման տնտեսական արդյունավետությունը………….168

ԹԵՄԱ 12. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ, ԱԳՐՈԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՈՒՄԸ ԵՎ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ 

12.1. Ձեռնարկությունների տեղաբաշխում…………………………….170 12.1.1.Սննդարդյունաբերական արտադրության տեղաբաշխման սկզբունքները……………………………………170 12.1.2.Արտադրության տեղաբաշխման գործոնները……………….....170 12.1.3.Սննդարդյունաբերական ձեռնարկությունների տեղաբաշխման առանձնահատկությունները…………………..171 12.1.4.Տեղաբաշխման օպտիմալ տարբերակի ընտրությունը……….173 12.2. Արտադրության ագրոարդյունաբերական ինտեգրում………..174 12.2.1.Ագրոարդյունաբերական ինտեգրման հասկացությունը, ձները……………………………………………174 12.2.2.Ագրոարդյունաբերական կազմավորումների զարգացման առավելությունները………………………………...175

ԹԵՄԱ 13. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ ԵՎ ԴՐԱ ԻՋԵՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ: ՇԱՀՈՒՅԹ ԵՎ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

13.1. Արտադրանքի ինքնարժեքի հասկացությունը, նշանակությունը, դասակարգումը, հաշվարկման եղանակները, տեսակները, կառուցվածքը, իջեցման տեխնիկատնտեսական գործոնները…………………………………………………………..177 13.1.1.Արտադրանքի ինքնարժեքի հասկացությունը………………..177 13.1.2.Ինքնարժեքը կազմող ծախսերի դասակարգումը…………..…178 13.1.3.Ինքնարժեքի տեսակները………………………..……………….182

13.1.4.Ինքնարժեքի գնահատման ցուցանիշները……………………..182 13.1.5.Սննդարդյունաբերությունում արտադրանքի ինքնարժեքի կառուցվածքի յուրահատկությունները………………………….183 13.1.6.Արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման տեխնիկատնտեսական գործոնները սննդարդյունաբերության մեջ……………………..183 13.1.6.1.Ինքնարժեքի իջեցման ուղիները………………………………184 13.1.6.2.Ինքնարժեքի իջեցման գործոնները…………………………..184 13.2. Շահույթ ն շահութաբերություն…………………………………………………186 13.2.1.Շահույթի հասկացությունը, գնահատման հատկանիշները, որոշման կարգը………………………………...186 13.2.2.Վերամշակող արդյունաբերության եկամտաբերությունը, շահութաբերությունը………………………………………………..187 13.2.3.Շահույթի զանգվածը ն նորման…………………………………..188

ԹԵՄԱ 14. ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՈՒ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԸ, ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵԿԱՄՈՒՏԸ ԵՎ

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

14.1. Արտադրության արդյունավետության հասկացությունը……...191 14.2. Արտադրության տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշները……………………………………….192 14.3. Ընդլայնված վերարտադրությունը սննդարդյունաբերության մեջ……………………..………………194 14.3.1.Ընդլայնված վերարտադրության տնտեսական նշանակությունը ն առանձնահատկությունները………………..194 14.3.2.Հասարակական ամբողջական արդյունքի (համախառն արդյունքի) վերարտադրությունը ն բաշխումը………………….195

ԹԵՄԱ 15. ԳԻՆ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄ

15.1. Գնի գործառույթները ն դերը ռեսուրսների բաշխման մեջ……197 15.1.1.Գնի հասկացությունը ն դերը ռեսուրսների բաշխման մեջ…...197 15.1.2.Գնի գործառույթները…………..…………………………………….…….197 15.2. Գնագոյացման խնդիրները, սկզբունքները……………….…….199 15.3. Գնագոյացման առանձնահատկությունները, մեթոդաբանությունը ն մեխանիզմը..…………………………….201 15.4. Ագրարային ոլորտի արտադրանքի գների համակարգը..……2202 15.5. Գնագոյացման կատարելագործումը շուկայական տնտեսության պայմաններում…………………………………….204

15.6. Պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերության, գների շարժի ու տատանումների (փուլայնության) ապահովումը պարենամթերքի շուկայում………………………………………2206

ԹԵՄԱ 16. ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐԻ ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ 

ճՅՈՒՂԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

16.1. Պարենային անվտանգության հիմունքները ն դրա լուծման ուղիները ՀՀ-ում……………………………………208 16.2. Պարենային համալիրը, դրա դերը, խնդիրները, ձնավորման չափանիշները ն ճյուղային կառուցվածքը ՀՀ-ում…………….210 16.3. Տնտեսական բարեփոխումների ձեռքբերումները, կորուստները, հեռանկարային խնդիրները……………………..211

ԹԵՄԱ 17. ՀՀ ՀԱՑԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

17.1. Հացահատիկի արտադրության տնտեսական նշանակությունը ՀՀ-ում……………………………………………213 17.7.2.Հացամթերային ենթահամալիրի տեղը ն դերը պարենային համակարգում, սպառողական, պարենային զամբյուղում……215 17.7.3.Հացամթերքի շուկան, ապրանքատեսականին: Պահանջարկը, առաջարկը նսպառումը…………………………218 17.7.4.Հացամթերքի, համակցված կերերի արտադրության վիճակը ն զարգացման հնարավորությունները………………..219 17.7.5.Արտադրության, պահպանման, վերամշակման, իրացման տնտեսական արդյունավետությունը ն բարձրացման ուղիները…………………………………………….220 17.7.6.Հացահատիկի շուկայի ձնավորումը…………………………..…220

ԹԵՄԱ 18. ԿԱՐՏՈՖԻԼԱԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

18.1. Կարտոֆիլամթերային ենթահամալիր………………………….223 18.1.1.ճյուղային կառուցվածքը ն զարգացման միտումները……….223 18.1.2.Կարտոֆիլի արտադրությունը, շուկան: Վերամշակող ձեռնարկությունների հզորությունների օգտագործումը……...224 18.1.3.Կարտոֆիլի հումք արտադրող ն վերամշակող ձեռնարկությունների տնտեսական փոխհարաբերությունների կարգավորման մեխանիզմները…………………….…………….224 18.1.4.Տարայի ն փաթեթավորման ներկա վիճակն ու կատարելագործման հետագա ուղիները………………………..225 18.1.5. Կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը ն դրա բարձրացման ուղիները……….225 18.2. Բանջարամթերային ենթահամալիր…………………………..…226

18.2.1.Բանջարամթերային ենթահամալիրի բնույթը, կառուցվածքը………………………………………………………..226 18.2.2.Բանջարաբուծության տնտեսական նշանակությունը…………227 18.2.3.Բանջարեղենի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը ն դրա բարձրացման ուղիները……..…231 18.2.4.Բանջարային ենթահամալիրի շուկայական հարաբերությունները……………………………………………….231

ԹԵՄԱ 19. ճԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

19.1. Շաքարի շուկան ՀՀ-ում: Պահանջարկը, սպառումը, առաջարկը, ներկրումների հիմնավորվածությունը: Հավանական շուկաները: Արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիները……………………………………….…..233

ԹԵՄԱ 20. ՊՏՂԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ԽԱՂՈՂԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

20.1. Խաղողի ն պտղի արտադրության զարգացումը………………236 20.2. Խաղողագինեգործական ենթահամալիր……………………….236 20.2.1.Գինեգործություն…………………………………………………...240 20.2.2.Խաղողագինեգործական ենթահամալիրի արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշները……………………………………………………….242 20.3. Պտղահատապտղային ենթահամալիր…………………………..242 20.3.1.Նշանակությունը, կազմը, կառուցվածքը………………….…….242 20.3.2.Պտղի արտադրությունը……….…………………………………………….244 20.3.3.Պտղի ն հատապտղի վերամշակման ձեռնարկությունների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործումը………………………………………………..245

ԹԵՄԱ 21. ԿԱԹՆԱՄԹԵՐՔԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

21.1. ՀՀ կաթնամթերքի շուկան, տեղը սպառողական զամբյուղում: Ոլորտում ներկրումների տնտեսական հիմնավորվածությունը ն մեղմացման ուղիները……………………………………………2250 21.2. Հումք արտադրող գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող ձեռնարկությունների տնտեսական փոխհարաբերությունների կարգավորման ուղիները……....…2255 21.3. Կաթի ենթահամալիրի տնտեսական արդյունավետության բարձրացման ուղիները…………………………………………….256

ԹԵՄԱ 22. ՄՍԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

22.1. ՀՀ մսամթերքի շուկան, տեղը սպառողական զամբյուղում: Կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական գնահատականը……………………………………258 22.2. Մսամթերքի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիները…………………………………………...267

ԹԵՄԱ 23. ԾԽԱԽՈՏԻ ԵՎ ԵԹԵՐԱՅՈՒՂԱՅԻՆ 

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

23.1. ՀՀ ծխախոտի շուկան, վերամշակման կարողությունների օգտագործումը: Տեղական հումքի ավելացման հիմնախնդիրները………………………………………………….269 23.2. Ծխախոտի հումքի ն ծխախոտի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիներն ու գործոնները ՀՀ-ում………………………………………………..274 23.3. Խորդենու ն խորդենու յուղի արտադրությունը……………….275

ԹԵՄԱ 24. ՀԱՆՔԱՅԻՆ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐԻ ՋՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

24.1. Հանքային ն աղբյուրի ջրերի շուկան: Արտադրության զարգացման արդյունավետությունը ն բարձրացման ուղիները……………………………………………277

ԹԵՄԱ 25. ՊԱՐԵՆԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԱՅԼ ճՅՈՒՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

25.1. Ոչ ալկոհոլային խմիչքների ն գարեջրի արտադրության էկոնոմիկա………………………..………………281 25.1.1.Ոչ ալկոհոլային խմիչքների արտադրությունը………………....281 25.1.2.Գարեջրի արտադրությունը………………………………..……...282 25.2. Հրուշակեղենի արտադրությունը…………………………………284 25.3. Աղի արտադրությունը…………….………………………………..285 25.4. Ձեթ - օճառի արտադրությունը…………………………………...286 25.5. Ձկնաբուծություն........................................................................286 Գրականություն…………………………………………………………….288

Մամիկոնյան Հենրիկ Մկրտիչի

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԵՐԵՎԱՆ 2013

Թղթի չափսը 60284 1/16 , 18,75 տպ. մամուլ, 15 հրատ. մամուլ Պատվեր 127: Տպաքանակ 300: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74

15.6. Պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերության, գների շարժի ու տատանումների (փուլայնության) ապահովումը պարենամթերքի շուկայում………………………………………2206

ԹԵՄԱ 16. ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼԻՐԻ ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ 

ճՅՈՒՂԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

16.1. Պարենային անվտանգության հիմունքները ն դրա լուծման ուղիները ՀՀ-ում……………………………………208 16.2. Պարենային համալիրը, դրա դերը, խնդիրները, ձնավորման չափանիշները ն ճյուղային կառուցվածքը ՀՀ-ում…………….210 16.3. Տնտեսական բարեփոխումների ձեռքբերումները, կորուստները, հեռանկարային խնդիրները……………………..211

ԹԵՄԱ 17. ՀՀ ՀԱՑԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

17.1. Հացահատիկի արտադրության տնտեսական նշանակությունը ՀՀ-ում……………………………………………213 17.7.2.Հացամթերային ենթահամալիրի տեղը ն դերը պարենային համակարգում, սպառողական, պարենային զամբյուղում……215 17.7.3.Հացամթերքի շուկան, ապրանքատեսականին: Պահանջարկը, առաջարկը նսպառումը…………………………218 17.7.4.Հացամթերքի, համակցված կերերի արտադրության վիճակը ն զարգացման հնարավորությունները………………..219 17.7.5.Արտադրության, պահպանման, վերամշակման, իրացման տնտեսական արդյունավետությունը ն բարձրացման ուղիները…………………………………………….220 17.7.6.Հացահատիկի շուկայի ձնավորումը…………………………..…220

ԹԵՄԱ 18. ԿԱՐՏՈՖԻԼԱԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

18.1. Կարտոֆիլամթերային ենթահամալիր………………………….223 18.1.1.ճյուղային կառուցվածքը ն զարգացման միտումները……….223 18.1.2.Կարտոֆիլի արտադրությունը, շուկան: Վերամշակող ձեռնարկությունների հզորությունների օգտագործումը……...224 18.1.3.Կարտոֆիլի հումք արտադրող ն վերամշակող ձեռնարկությունների տնտեսական փոխհարաբերությունների կարգավորման մեխանիզմները…………………….…………….224 18.1.4.Տարայի ն փաթեթավորման ներկա վիճակն ու կատարելագործման հետագա ուղիները………………………..225 18.1.5. Կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը ն դրա բարձրացման ուղիները……….225 18.2. Բանջարամթերային ենթահամալիր…………………………..…226

18.2.1.Բանջարամթերային ենթահամալիրի բնույթը, կառուցվածքը………………………………………………………..226 18.2.2.Բանջարաբուծության տնտեսական նշանակությունը…………227 18.2.3.Բանջարեղենի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը ն դրա բարձրացման ուղիները……..…231 18.2.4.Բանջարային ենթահամալիրի շուկայական հարաբերությունները……………………………………………….231

ԹԵՄԱ 19. ճԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

19.1. Շաքարի շուկան ՀՀ-ում: Պահանջարկը, սպառումը, առաջարկը, ներկրումների հիմնավորվածությունը: Հավանական շուկաները: Արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիները……………………………………….…..233

ԹԵՄԱ 20. ՊՏՂԱՀԱՏԱՊՏՂԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ԽԱՂՈՂԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

20.1. Խաղողի ն պտղի արտադրության զարգացումը………………236 20.2. Խաղողագինեգործական ենթահամալիր……………………….236 20.2.1.Գինեգործություն…………………………………………………...240 20.2.2.Խաղողագինեգործական ենթահամալիրի արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշները……………………………………………………….242 20.3. Պտղահատապտղային ենթահամալիր…………………………..242 20.3.1.Նշանակությունը, կազմը, կառուցվածքը………………….…….242 20.3.2.Պտղի արտադրությունը……….…………………………………………….244 20.3.3.Պտղի ն հատապտղի վերամշակման ձեռնարկությունների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Արտադրատնտեսական փոխհարաբերությունների կատարելագործումը………………………………………………..245

ԹԵՄԱ 21. ԿԱԹՆԱՄԹԵՐՔԻ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

21.1. ՀՀ կաթնամթերքի շուկան, տեղը սպառողական զամբյուղում: Ոլորտում ներկրումների տնտեսական հիմնավորվածությունը ն մեղմացման ուղիները……………………………………………2250 21.2. Հումք արտադրող գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող ձեռնարկությունների տնտեսական փոխհարաբերությունների կարգավորման ուղիները……....…2255 21.3. Կաթի ենթահամալիրի տնտեսական արդյունավետության բարձրացման ուղիները…………………………………………….256

ԹԵՄԱ 22. ՄՍԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԵՆԹԱՀԱՄԱԼԻՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

22.1. ՀՀ մսամթերքի շուկան, տեղը սպառողական զամբյուղում: Կառուցվածքային տեղաշարժերի տնտեսական գնահատականը……………………………………258 22.2. Մսամթերքի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիները…………………………………………...267

ԹԵՄԱ 23. ԾԽԱԽՈՏԻ ԵՎ ԵԹԵՐԱՅՈՒՂԱՅԻՆ 

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

23.1. ՀՀ ծխախոտի շուկան, վերամշակման կարողությունների օգտագործումը: Տեղական հումքի ավելացման հիմնախնդիրները………………………………………………….269 23.2. Ծխախոտի հումքի ն ծխախոտի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ուղիներն ու գործոնները ՀՀ-ում………………………………………………..274 23.3. Խորդենու ն խորդենու յուղի արտադրությունը……………….275

ԹԵՄԱ 24. ՀԱՆՔԱՅԻՆ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐԻ ՋՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

24.1. Հանքային ն աղբյուրի ջրերի շուկան: Արտադրության զարգացման արդյունավետությունը ն բարձրացման ուղիները……………………………………………277

ԹԵՄԱ 25. ՊԱՐԵՆԱՄԹԵՐԱՅԻՆ ԱՅԼ ճՅՈՒՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

25.1. Ոչ ալկոհոլային խմիչքների ն գարեջրի արտադրության էկոնոմիկա………………………..………………281 25.1.1.Ոչ ալկոհոլային խմիչքների արտադրությունը………………....281 25.1.2.Գարեջրի արտադրությունը………………………………..……...282 25.2. Հրուշակեղենի արտադրությունը…………………………………284 25.3. Աղի արտադրությունը…………….………………………………..285 25.4. Ձեթ - օճառի արտադրությունը…………………………………...286 25.5. Ձկնաբուծություն........................................................................286 Գրականություն…………………………………………………………….288

Մամիկոնյան Հենրիկ Մկրտիչի

ՍՆՆԴԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԵՐԵՎԱՆ 2013

Թղթի չափսը 60284 1/16 , 18,75 տպ. մամուլ, 15 հրատ. մամուլ Պատվեր 127: Տպաքանակ 300: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74