Սոցիալ-տնտեսական վիճակագրություն.2007. մաս.1

Կ. ՁԱԿՈԲՅԱՆ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍ 1

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱՅԻ ԱԶԳԱՅԻՆ

ՎԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

--

ԹԵՄԱ

1.

ատուկ պահպանվող հողերի կազմը ն կառուցված, Պետական

ն

տեղական

ինքնակառավարման

"«ագորժմանն պահպանման բնագավառում:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ

ԲՆԱԿԶՈՒԹՅԱՆ

լ.

ԹԵՄԱ

1.

Բնակչության թվի

ԹԵՄԱ

2.

Բնակչության Շարժի վիճակագոություն

2.1

2.2

ն

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

կազմի ցուցանիՇնե՛ը

Բնակչության շարժի ցուցանիշները Մահացությանաղյուսակները ն բնակչության հեռանկարային թվի ԲԱԺԻՆ

ո.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱՅԻ

տր

ջո

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բնակչությանզբաղվածության ն աճխաչանՒային ռեսու/սնե՛ղի վիճակագոություն Յ.1. Աշխատանքային ռեսուրսների վիճակագրություն 3.2 Տնտեսապես ակտիվ բնակչուքյան կազմը

ԹԵՄԱ

շ

. Հաստ հաշվարկը

3.

ԹԵՄԱ

4. Ձեռնակության աճխաՏուժի վիճակագրություն Ձեռնարկության անձնակազմի քիվը ն կազմը 4.2. Ձեռնարկությանանձնակազմիշարժի ցուցանիշները 4.1.

)Ս չ

5. ԱՇխատաժամանակի օգտագուծման վիճակագոություն Աշխատաժամանակիկազմը ն չափման միավորները Աշխատաժամանակիհաշվեկշիռները Աշխատաժամանակիօգտագործման ցուցանիշները Աշխատատեղերիօգտագործման ցուցանիշները

ԹԵՄԱ 5.1. 5.2. 5.3. 5.4.

ԹԵՄԱ 6.1. 6.2. 6.3. 6 4

7.4.

6.

7.

Յ/

ԱՇխատանէքի վաւձաՏոությանվիճակագրություն

Աշխատուժի ծախսերը 2 Աշխատավարձիձները

7.3

ԱՀխատանքիա՛Տադ՛ողականության վիճակագություն Աշխատանքիարտադրողականուքյան հասկացուքյունը ն դրա մեթոդաբանականհիմունքները Աշխատանքի արտադրուլականության մակարդակի չափուժը Աշխատանքի արտադրուլականության դինամիկայի ուսումնասիրությունը Աշխատանքի արտալլրողականուքյան ածի գործոնների ուսումնասիրման վիճակագրական մեքոդները

ԹԵՄԱ 71.

ա.

ն դրա

կազժլ:

4Ե

համակարգերը Աշխատավարձիֆոնդը ե դրա կազմը ն

Աշխատավարձի մակարդակի

ԲԱԺԻՆ

|.

ԱՋԳԱՅԻՆ

ն

ՑԵ

դինամիկայի վերլուծությունը

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԵՄԱ 8. Ազգային հարստությանհասկացությունը, ծավալը ն կազմը 8.1. «Ազգային հարստություն» հասկացությունը տարբեր հայեցակարգերում 8 2. Ազգային հարստության տարրերի դասակարգումը ԱՀՀ ում

ԹԵՄԱ 9. Վիմնական ֆոնդեի վիճակագրություն 9.1. ԳՎիմնական ֆոնդեր հասկացությունը ե դրա տարրերի դասակարգումը 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6.

.

Հիմնականֆոնդերի գնահատման տեսակները ն վերազնահատումը Վիմնականֆոնդերի մաշվածքը ն ամորտիզացիան Հիմնական ֆոնդերի շարժի ն վիճակի ցուցանիշները Վիմնականֆոնդերի օգտազործման ցուցանիշները Սարքավորումների կազմի, հզորության ն օգտագործման ցուցանիշները.................

ԵՎ

ԹԵՄԱ 10. Նյութական 6ղջանառու միջոցնե՛ի վիճակագոություն 101.

10.2

Նյուքական շրջանառու միջոցների կազմը Նյութական շրջանառու միջոցների օգտագործման վերլուծությունը

ԹԵՄԱ 1. Բնակչության թվի ն կազմի ցուցանիծնե՛ը

Վիճակագրությունը բնակչությունն ուսումնասիրում է ն որպես սոցիալական (այսինքն որոշակի տարածքում ապրող մարդկանց համակցություն), ե որպես տնտեսական կատեգորիա (արտադրության գործընթացին մասնակցողի ն դրա արդյունքները սպառողի): Բնակչության մասին տվյալներն ունեն գիտական ն գործնական մեծ նշանակություն: Բնակչության ե աշխատանքային ռեսուրսների մասին լրիվ ն ճշգրիտ տեղեկատվությունն անհրաժեշտ է երկրի ն դրա առանձին շրջանների սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակի ն Ժողովրդագրական իրաղրության օբյեկտիվ գնահատման, վերջիններիս զարգացումը կանխատեսելու, նոր Օրենսդրականակտերը մշակելու համար: Բնակչության վիճակագրությունը (հաճախ անվանում են ժողովրդագրական վիճակագրություն) մշակում է վիճակագրական հաշվառման ն ժողովրդագրական երնույթների ու գործընթացների վերլուծության մեթոդներ: Բնակչության վիճակագրության խնդիրներն են` որոշել բնակչության թիվը, վերլուծել երկրի տարածքում նրա տեղաբաշխումը, բնութագրել բնակչության կազմը, ուսումնասիրել նրա վերարտադրության գործընթացները, որոշել հեռանկարայինթիվը: Բնակչության թվի ն կազմի վերաբերյալ տեղեկատվության աղբյուրներն են` մարդահամարները,ծնելիության, մահացության ն միգրացիայի ընթացիկ հաշվառումը, հատուկ ընտրանքայինհետազոտությունները: Բնակչության թիվը պահային ցուցանիշ է, ինչը նշանակում է, որ հաշվառման տվյալները բնութագրում են բնակչության թիվը որոշակի պահի դրությամբ: Բնակչության թվի, կազմի ն տեղաբաշխման մասին առավել ճիշտ ն լրիվ պահային բնութագիր է տալիս մարդահամարը: Այն հատուկ կազմակերպված վիճակագրական հետազոտություն է, որը թույլ է տալիս ստանալ տեղեկություննե, անմիջապես բնակչությունից քաղաքացիների անձնական հարցման ճանապարհով: Յուրաքանչյուր մարդու համար հավաքագրվում են ժողովրդագրական (սեռը, տարիքը, ծննդյան վայրը, ընտանեկան վիճակը նեն այլն), տնտեսական (զբաղվածությունը, տնտեսական գործունեության տեսակը, գոյության միջոցների ւսղբյուրները ն այլն), կրթական,էթնիկականտեղեկություններ: Բնակչության թվի ընթացիկ գնահատականը միջմարդահամարային են վերջին մարդահամարի արժամանակահատվածներում ստանում դյունքների ն բնակչության շարժի (ծնելիության, մահացության, միգրացիայի) ընթացիկհաշվառմանտվյալների հիման վրա: Բնակչության թիվը յուրաքանչյուր տարվա սկզբին հաշվարկվում է հետնյալ հաշվեկշռային հավասարմանՕգնությամբ.

ՏոՒՒՀՏՈՒԿ

-ՏՈՀԱՈ-ՔԽ

..-Ր

որտեղ՝

Տ.

5,

ն

-

բնակչության թիվն

համապատասխանաբարէՒ1

է է ե

տարվա սկզբին, Ս: Լտարում ծնվածների թիվը, -

11,

ք

տարում մահացածների թիվը,

-

-

էտարում տվյալ տարածք եկածներիթիվը,

Ք. էտարում տվյալ տարածքիցմեկնածներիթիվը: Մի շարք տնտեսականհաշվարկներ կատարելու համար անհրաժեշտ է իմանալ ոչ միայն բնակչության թիվն առանձին պահերին, այլ նան բնակչության միջին թիվը որոշակի ժամանակահատվածների համար: Բնակչության միջին թվի հաշվարկման մեթոդները համապատասխանում են դինամիկայի պահային շարքերի միջին մակարդակի հաշվարկման մեթոդներին: Այսպես: ա) եթե հայտնի են միայն բնակչության տարվա սկզբի (5,) ն տարվա -

վերջի ( 5լ ) թվերը, ասյա օգտվում Տ

հետնյալ բանաձնից

են

ԷՏ

Վ:

՝

բ) եթե պահային շարքի տվյալները անհավասարահեռ են, տվում են կշռված միջին թվաբանականիբանաձնից

ՀՏ. .«

ապա

օգ-

:

Տ. որտեղ Տ

5Ֆ

Տ աՇոՐԴՎ

.

բնակչության միջին թիվն

է

երկու պահերի միջե ընկած

ժամանլսկահատվածի համար, ՛,- պահերի միջն ընկած ժամանակահատվածը: գ) Եքե պահային տվյալները հավասարահեռ են, միջին գամանակագրականիբանաձնից

»

ՏՈՑ

«Տլ

"Ց. ո

Ե

լ. `

ապա

օգտվում են

Գ,

|

որտեղ պախերի ֆիվն | Սարդահասարի ժամանակ տարբերում են բնակչության երկու կատեգորիա մշտական բնակչություն (ՍԱՐ) ե առկա բնակչություն, (ԱԲ) Մշտական քնակչությունն այն անձանց համակցությունն է, որոնք սովու

-

ապրում են տվյալ տարածքում, անկախ հաշվառման պահին նրանց գտնվելու վայրից: Ժամանակավոր բացակայողներն (ԺԲ) ընդգրկվում են մշտական բնակչության կազմում: Ժամանակավորբացակա է համարվում այն անձը, որը մշտապես բնակվում է տվյալ համայնքում տուն (շինություն), սակայն մարդահամարի կրիտիկական քաղաք, գյուղ, պահին (ՀՀ-ում 2001թ. մարդահամարի ժամանակ հոկտեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերվա 12-ը) գտնվել է տվյալ քաղաքային կամ գյուղական համայնքի սահմաններից դուրս ն նրա բացակայության տնողությունը, նշված պահի դրությամբ, չհ գերազանցել մեկ տարինԱռկա բնակչությունը հաշվառման պահին տվյալ տարածքում գտնըվող անձանց համակցությունն է, անկախ նրանց մշտական բնակության վայրից: Նրանց կազմում ընդգրկվում են ժամանակավոր բնակվողները (ներկաները): Ժամանակավոր ներկաէ (ԺՆ) համարվում այն անձը, որը մարդահամարի կրիտիկական պահին գտնվել է տվյալ համայնքում, սակայն նրա մշտական բնակավայրը գտնվում է տվյալ համայնքի սահմաններից դուրս ն նրա գտնվելու տնողությունը, նշված պահի դրությամբ, չի գերազանցել մեկ տարին: Բնակչության նշված կատեգորիաներիմիջն գոյություն ունի հետնյալ կապը. րաբար

ՄԲ ՀԱԲ-ԺՆՀԺԲ

Բնակչության երկու կատեգորիաների հաշվառումը պայմանավորված է տարբեր սոցիալ-տնտեսականխնդիրներ լուծելու անհրաժեշտությամբ: Օրինակ` մշտական բնակչության թվի վերաբերյալ ստացված տեղեկություններն անհրաժեշտ են աշխատանքայինռեսուրսների թվի հաշվարկման, բնակարանային, դպրոցական, հիվանդանոցների ն մանկական հիմնարկներիշինարարության կազմակերպման,կենսաթոշակներին նպաստների գումարների վճարման, իսկ առկա բնակչությունը` պարենային Ա արդյունաբերական ապրանքներիմատակարարումըճիշտ կազմակերպելու, հասարակականտրանսպորտը, ինչպես նան կենցաղային նշանակություն ունեցող տարբեր տեսակի ծառայությունները ծրագրավորելու ու պլանավորելու համար: Մշտականբնակչությունը հիմնական կատեգորիան է ինչպես տվյալների հավաքագրման, այնպես էլ մարդահամարի նյութերի մշակման ժամանակ: Օրինակ 1.7. 2000թ. հունվարի 1-ին քաղաքի առկա բնակչությունը կազմելէ հազ. մարդ, որոնցից 15 հազարը ժամանակավորբնակվողներ (ներկաներ) Ժամանակավոր բացակայողների թիվը կազմել է 10 հազ. մարդ: Ռրոշել մշտական բնակչության թիվը 2000թ. հունվարի 1-ի դրությամբ:

են:

ՄԲ

Հ

ԱԲ

-

ԺՆ

Հ

ԺԲՀ250-1510-245

հազ. մարդ:

Երկրի տարածքում մարդկանց աշխարհագրականբաշխումը բնութագրվում է առանձին տարածքների Ա բնակավայրերի բնակչության թվով, ինչպես նան խտության ցուցանիշներով:

Ժողովրդագրական գործընթացների վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում բազմաթիվ գործոններ: Այսպես` երեխա ունենալու ցանկությունը ն հնարավորությունը կախված է ամուսինների տարիքից, նրանց ազգությունից, կրթական մակարդակից, եկամտի աղբյուրներից, բնակավայրից ն այլն: Այդ պատճառով էլ ժողովրդագրական կանխատեսումներն իրականացնելիս ն սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության ուղղությունները մշակելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել բնակչության կազմը: Բնակչության կազմն ուսումնասիրվում ն խմբավորվում է ըստ հետնյալ հատկանիշների՝սեռը, տարիքը, ազգությունը, ամուսնական վիճակը, կրթական մակարդակը, բնակավայրի տեսակը (քաղաքային ն գյուղական), եկամտի աղբյուրները, զբաղվածության տեսակը ն այլն: ԹԵՄԱ 2.1.

2.

ԲնակչությանՇաղժիվիճակագոություն ԲնակչությանՇաղժիցուցանիծնեւը

Ցանկացած տարածքի բնակչության թիվը ենթարկվում է էական փոփոխությունների ի հաշիվ ծնունդների, մահերի ն միգրացիայի: Բնակչության թվի փուիոխությունը, ի հաշիվ ծնունդների ն մահերի, կոչվում է բնակչության բնական շարժ Բնակչության բնական շարժը նախ ն առաջ բնութագրվում է բացարձակ ցուցանիշներով ծնվածների թվով (Է), մահացածների թվով (Մ), բացարձակ բնական հւսվելաճով (ԿԽ հ): Սովորաբար բնական շարժի ցուցանիշներին վերագրում են նան ամուսնությունների ն ամուսնալուծությունների (ապահարզանների) թիվը: Բնակչության վերարտադրության ինտենսիվությունն ուսումնասիրելու համար օգտագործվում են բնակչության բնական շարժի ճայուսբերական ցուցանիշներ, որոնք ստացվում են օրացուցային տարում տեղի ունեցած ժողովրդագրական իրադարձությունների թիվը բնակչության միջին տարեկան թվի կամ նրա մի մասի վրա հարաբերելով: Բնակչության բնականշարժի հարաբերականցուցանիշներն են. 1) Օնելիության ընդհանուր գործակիցը ցույց է տալիս մեկ տարում ծնվածների թիվը որոշակի տարածքի բնակչության 1000 մարդու հաշվով (պրոմիլով). -

:

Քոնընդ

Խ/

Տ

1000 000-

Օրինակ 2.1. ենթադրենք Ճ քաղաքի բնակչության- միջին թիվր 2000թ. կազմել է 200 հազ. մարդ: Տվյալ տարում քաղաքում ծնվել է 2.8 հազ. երեխա. Է

րել

ծն.ընդ. Հ

-

2-8

ՒՍՍՍՀ 14

-

960: 00.

2) Մահացության ընդհանուր գործակիցը գույց ների թիվը բնակչության 1000 մարդու հաշվով. Ճ

է

տալիս մահացած-

920:

մահ.ընդ. -

3) Բնական հավելաճի գործակիցը ցույց է տալիս բնակչության թվի հարաբերականհավելաճը ի հաշիվ բնականշարժի. /-ի/

Ճբն.հավ. 5 ""

կամ Ճբնհավ.1Ճծնել-ընդ. -- Ճմահ.ընդ.՝

"100099

Հ

Օրինակ 2.2. ԵնթադրենքՃ քաղաքում 2000թ. մահացել է 2.0 հազ. մարդ:

2.0

ո

"1000»Հ Ճմահ.ընդ. ՒԷ -

Այսինքն` տվյալ տարում մարդ: 2.8

-2.0

Ճբն.հավ. Հ-շցց

-

-

10959:

բնակչի հաշվով քաղաքում մահացել է

կամ Ճբն.հավ. "1000-4476 Հ

14-10»

4:6::

4) Կենսունակության գործակիցը բնութագրում է ծնելիության մահացության հարաբերակցությունը. Խն

կեն.

/

Ն

ն

ԽՃ ծնել. ընդ. ընդ. ԽՃ ճահ. ւ

:

/

քաղաքի համար քլերս. 1.4, այսինքն ծնվածների թիվը 1.4 անգամ մեծ է մահացածներիթվից: Վերոհիշյալ .ուցանիշները հաշվարկվում են ամբողջ բնակչության համար: Իսկ դա նշանակում է, որ այլ հավասար պայմաններում, օրինակ՝ ծնելիության ընդհանուր գործակիցը բարձր կլինի այն տարածքում, որտեղ բարձր է պտղաբեր (ֆերտիլ կամ ծնունակ) տարիքի կանանց տեսակարար կշիռը: Այդ պատճառով էլ ժողովրդագրականգործոնթացների վերլուծության ժամանակ ընդհանուր գործակիցները լրացվում են հատուկ ն մասնակիգործակիցներով: Դրանց թվին են դասվում. 5) Օնելիության հատուկ գործակիցը, որը ցույց է տալիս պտղաբեր տարիքի (15-49 տարեկանների խումբը) 1000 կնոջ հաշվով մեկ տարում ծնվածներիթիվը. Ճ

Հ

"

ԽՃ ծնել.հատ. 5 15-

Ծնելիության ընդհանուր ունի հետնյալ կապը. ծ

ե

966:

'

«3

հատուկ գործակիցների միջն գոյություն

.

ծնել-ընդ.

Ճ

ծնել.հատ.

Ն ՛՛

զ

»

որտեղ՝ Ճ- պտղաբեր տարիքի կանանց տեսակարար կշիռն է բնակչության ընդհանուր թվի մեջ: Օրինակ 2.3. Ճ քաղաքում 15-49 տարեկան կանանց տեսակարար կշիռը բնակչության ընդհանուր թվի մեջ կազմել է 24.5 26: Հաշվարկենք ծնելիության հատուկ գործակիցը. է4

Ճծնել.հատ. Տար՞5 080: Ը

6) Օնելիության ն մահացությանտարիքային գործակիցներըՕրինակ մահացությանտարիքայինգործակիցը ունի հետնյալ տեսքը. 71, 5,

ո,-

որտեղ՝

--

տս

41,

Տ, -

րը

-

հքայինխումբն է, տվյալ տարում 24 տարիքում մահացածներիթիվը,

տարիքայինխմբի բնակչության միջին տարեկան թիվը: Նույն բանաձնով կարող են հաշվարկվել մահացության գործակիցնեբնակչության սեռային, սոցիալական ն այլ խմբերի համար: «

Օրքնակ 2.4. Ենթադրենք Ճ քաղաքում 30-34 տարեկան տղամարդկանցմիջին տարեկան թիվը կազմել է 8252 մարդ: Տարվա ընթացքում տվյալ տարիքում մահացել է 41 մարդ: Որոշենք 30-34 տարեկան տղամարդկանց մահացության գործակիցը: Լ. ԹԻՑ

11:-Յ

մզ.---Հ-Հ-

1000Հ ----:1000

'730-34

Այսինքն 30-34 մահացել է 5-ը:

տարեկան յուրաքանչյուր

Հ5

"

56:-

տղամարդուց տվյալ տարում

7 Մանկամահացությանգործակիցը բնութագրում է մինչն երեխաների մահացությունը. Խ

մանկՀ----------շ

ԽԵ

կամ որտեղ

կամ

100076:

Հ

Բակ մանկ.

|

"|-ԸԳ-Մ:

մ.

ձո

իի

Խ

տարեկան

Բանկ.ն) 10064. -

լ

Խլ

|:10004»«

ծնվածների թիվն է համապատասխանաբարնախորդ ն Խցօ ն Խլ հաշվետու տարիներում, ՆԼտվյալ տարում մինչն 1 տարեկանմահացածերեխաներիթիվը, Խջ- նախորդ տարում ծնված երեխաների սերնդից հաշվետու տարում -

մինչն 1 տարեկանմահացածներիթիվը, Ճ/ - հաշվետու տարում ծնված երեխաների սերնդից մինչն 1 տարեկանմահացածներիթիվը:

նույն տարում

այդ

Բնակչության բնական շարժի ընդհանուր ն մասնակի ցուցանիշների միջն գոյություն ունի հետնյալ կախվածությունը. ընդհանուր գործակիցը իրենից ներկայացնումէ մասնակիգործակիցներիմիջին թվաբանականը.

4աընդ.

1/

ե,

5,

Աջ

ԸՈՅ0-

ՇՏ,

4.

.

Մահացության ընդհանուր գործակիցը կախված է ն մահացության տարիքային գործակիցներից, ն բնակչության կառուցվածքից: Այսպիսով ժողովրդագրական գործընթացների վերլուծության համար բավական չէ միայն ընդհանուր գործակիցների օգտագործումը: Բնակչության վերարտադրության ամբողջական բնութագիրը կարող է տալ միայն ընդհաուր, մասնակի, հատուկ ն ստանդարտացվածփոխկապված ցուցանիշների համակարգը: Բնակչության մեխանիկական շարժը բնակչության թվի փոփոխությունն է ի հաշիվ միգրացիայի: Տարբերում են ներքին (երկրի սահմաններում բնակության վայրի փոփոխություն), արտաքին (երկրի սահմաններից դուրս), սեզոնային (տարվա որոշակի ժամանակահատվածներում բնակչության առկա թվի փոփոխություն), ճոճանակային միգրացիա (տվյալ բնակավայրից աշխատանքի կամ ուսման վայր ն հակառակ ուղղությամբ ամենօրյա տեղաշարժեր): Մեխանիկականշարժը բնութագրելու համարօգտագործվում են միգրացիայի բացարձակ ն հարաբերականցուցանիշներ: Բացարձակ ցուցանիշներն են տվյալ բնակավայր եկածների թիվը (7), մեկնածների թիվը (Բ), բացարձակ մեխանիկական (միգրացիոն) հավելաճը (Ճմեխ.ՀՄ Բ): Միգրացիոն գործընթացների ինտենսիվությունը բնութագրող ճարաբերական ցուցանիշներն են. `

-

1) Եկողներիգործակիցը. է,

ՀԷ-100092: Տ

2) Մեկնողներիգործակիցը.

ք

ճ.-

Տ

..10009:::

3) Մեխանիկականհավելաճի գործակիցը. Խ

ր

Մ7-

մեխհավ.

:

կամ Խմեխհավ "ԽՃ -Ճբ:

Բնակչության ընդհանուր հավելաճի գործակիցը հավասար է բնակչության բնական ն մեխանիկականհավելաճի գործակիցների գումարին. Դ Ճմեխհավ. Ճընդ.հավ. Ճբն.հավ. -՝

կամ

(Խ-1:07-թ)

Ճընդհավ. -

Տվ -Ցս "1000

կամ Ճրոդհավ -

՛

Տ Հ

1000 060

926:

Օռինակ 2.5. Ճ քաղաքում 2000թ. սկզբին բնակչության թիվը կազմել է 199 հազ. մարդ, իսկ տարվա վերջին` 201 հազ. մարդ: Տարվա ընթացքում եկածների թիվը կազմելէ 1.7 հազ. մարդ, իսկ մեկնածների թիվը՝ 0.5 հազ. մարդ: Բնակչության մեխանիկականհավելաճի գործակիցը հավասար է լ

Լ7-0.5

մեխ.հավ.200

1000:

Հ

690700,

իսկ ընդհանուր հավելաճի գործակիցը 4-6 Ճ՛ընդհավ, -

կամ 2.2.

Ճ

201-199

ընդհավ. -

-

10 920

»

10460:

Մահացությանաղյուսակնեւը

ն բնակչության հեռանկաւային թվի հաշվարկը

Մահացության ն կյանքի միջին տնողության աղյուսակներում ցույց է տրվում միայն մահացության հաշվին մեկ տարիքից մյուսին անցնելու պայմանական սերնդի (նույն տարում ծնված 100 կամ 10 հազար մարդկանց համակցություն) թվի փոփոխությունը: Մահացության աղյուսակի ցուցանիշների հաշվարկները: հիմնված են այն ենթադրության վրա, որ տվյալ սերնդի ողջ կյանքի ընթացքում մահա9

ցության մակարդակն առանձին տարիքային խմբերում կհամապատասխանի դրա կազմման պահի մահացության իրականմակարդակին: Աղյուսակում յուրաքանչյուր տարիքի համար (0 տարեկան, 1 տարեկան, 2 տարեկանն այլն) պարունակվում են հետնյալ ցուցանիշները` է, մինչն , տարիքն ապրողների թիվը, -

4, -

«

տարիքում մահացածներիթիվը, որը հավասար է՝

4, «1-1 «

զչ-

տարիքում մահանալու հավանականությունը` լ

4. ք,

2:13

-

լ՝

լմ

տարիքի անձանց մինչն հաջորդ 0«Է1) տարիքն ապրելու հավա-

-«

նականությունը՝ Ք,

է,

»

-

«-ԹԼ ի4

,

իսկ

12211

տարիքում ապրողների միջին թիվը`

ի Հէ,

Էջ «-ԵՐԻԼ

« տարիքից մինչն սահմանային տարիքը տվյալ սերնդի առա7, ջիկա կյանքի մարդ-տարիներիթիվը` -

7,-

»:Լ,

,

ՎՀԼ

կյանքի միջին տնողությունը 0« տարիքի անձանց կյանքի սպասվելիք տարիներիմիջին թիվը)՝

Մահացությանաղյուսակի սխեման ունի հետնյալ տեսքը.

Հան0

4, |

10000

ն

է,

այլն

-

Վ. 0.028 0.005 0.003

| | |

0.972

0.995 0.997

՛,

660000 650140

66.0 66.9

640444

66.2

է,

Ք.

| | |

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Օրինակ 2.6. Մահացության աղյուսակից հայտնի է, որ 30 տարեկանից մինչն սահմանային տարիքն առաջիկա կյանքի մարդ-տարիների թիվը կազմել է 4046901: Մինչն 30 տարեկան (միննույն սերնդի 100 հազ. ծնվածներից) ապրել է 95002 մարդ, իսկ մինչե 31 տարեկան` 94785 մարդ: Որոշել մահացության աղյուսակի պակասող ցուցանիշները 30 տարեկաններիհամար: տարեկանում մահացածներիթիվը հավասար է՝

410 հց -1լ

-

95002-94785 217 Հ

մարդ:

տարեկանում մահանալու հավանականությունը՝

000228: .0-25.-.217 Էջ 95002

Մինչե 31 տարեկանը (30 կանությունը՝

տարեկանների համար) ապրելու հավանա-

-1-զյգՀ1-

թյ

000228

-

099772:

Ապրողներիմիջին թիվը

Լ10 :

/ -

3/

-

- 9478594894 95002 Հ

մարդ:

Առաջիկակյանքի միջին տնողությունը՝

օ--Ը»օր.

40465901. 42.6

05002

տարի:

Մահացության աղյուսակները կազմվում են ամբողջ բնակչության համար, տղամարդկանց ե կանանց համար, քաղաքային ն գյուղական բնակչության համար: Մահացության աղյուսակի տվյալներն օգտագործվում են բնակչության հեռանկարային թվի հաշվարկման համար, ինչպես նան կյանքի ապահովագրության սակագնային դրույքների կառուցման համար: ժողովրդագրական կանխատեսումներըկատարվում են էքստրապոլյացիայի, տարիքայինտեղաշարժերի ն վիճակագրական մոդելավորմւսն մեթոդներով: Տարիքային տեղաշարժերի մեթոդը հիմնված է մահացության աղյուսակի ապրելու գործակցի ն բնակչության տարիքային կա.լմի տվյալների օգտագործման վրա. որտեղ՝

Տ.

-

ՏՂ.

Տ. -ՏԸլ

Բո

ժամանակի է պահին « տարիքի բնակչության թիվն է, -

Օ-1)

տարիքային խմբի բնակչության թիվը (է-- 1) ժամանակի

պահին,

Բ,-1

մինչե« տարիքը (2 -1) տարիքի անձանցապրելու գործակիցը:

-

Օրինակ 2.7. Ղայտնի է, որ քաղաքներից մեկում 2003թ. սեպտեմբերի 1-ին 5 տարեկաներեխաներիթիվը կազմել է 4000, իսկ 6 տարեկաններինը՝4150: Որոշել 7 ն8 տարեկաներեխաներիսպասվող թիվը 01.09.2005թ. դրությամբ: Երեխաների տարիքի ապրելու գործակիցներ, տեղափոխենք թվ ն .համճապատասխան աղյուսակի.մեջ. Տա-

Թիվրառ | | 01.09.2003թ

րիքը, ճ

|

|

Ապրելու Գործակիցը

Թիվը առ 01.09.2004թ.

Թիվը առ 01.09.2005թ.

արք

0.99940

099942

|

4000-0.99940

Հ

099947

|

4150-0.99942

Հ

0.99951

|

3998-0.99942

-

4148.0.99947

-

էքստրապոլյացիայի մեթոդները թույլ են տալիս ստանալ բնակչության հեռանկարային թիվն այն ենթադրությամբ, որ ծնելիության, մահացության ն միգրացիայի բացահայտված միտումները կմնան անփոփոխ: Այսպես` բնակչության մոտավոր թիվը կարելի է ստանալ` օգտագործելով աճի ընդհանուր գործակիցը կամ միջին բացարձակ հավելաճը, իսկ որոշ դեպքերում նան դինամիկ շարքերի հարթեցման անալիտիկ ֆունկցիաները: Օրինակ եթե հայտնի է ընթացիկ տարվա ամբողջ բնակչության թիվը ն բնակչության ընդհանուր հավելաճի գործակիցը, ապա բնակչության հեռանկարայինթիվը է տարի հետո որոշում են հետնյալ բանաձնով

Սրնիր: ԲՈՑ

)'

իսկ եթե հայտնի է միջին տարեկանբացարձակհավելաճը, հետեյալ բանաձեով՝

են

Տ

ապա

որոշում

ՀՏօ`ԼՃ,

իսկ եթե հայտնի է աճի միջին տարեկանտեմպը, ապա որոշում տեյալ բանաձեով՝

Տ

են հե-

ՀՏյ-Ճ:

Օրինակ 2.8. 1990թ. հունվարի 1-ին երկրի բնակչության թիվը կազմել է 255.6 մլն. մարդ, իսկ 2000թ. հունվարի 1-ին 278.7 մլն. մարդ: Որոշել տվյալ երկրի բնակչության հեռանկարային թիվը 2005թ. համար` այ հիմք ընդունելով բնակչության միջին տարեկանբացարձակ հավելաճը, բ) բնակչության աճի միջին տարեկան տեմպը:

Լուծում.

մլն.

ՏՐ ԲՒՑ-Յ-շ3լ

ա)

Տ

բ)

ՏրՀԼ-ՃՀ278.7

Հ

վ

«-

-Է5-2.31

-Մլ.09037

290.25

Հ

Հ

մլն. մարդ:

1.0087

"145 278.72»1.0087: Տշօ05 Տշօց0 -

-

Հ

մարդ

291.0

մլն. մարդ:

Օրոհնակ29. Ենթադրենք 1993-2003թթ. մարզի բնակչության թվաքանակի տվյալների հիման վրա կատարված վերլուծությամբ պարզվել է, որ բնակչության թվաքանակի փոփոխության օրինաչափությունն առավել ճիշտ բնութագրում է

5.

Հ

148:

ֆունկցիան: 0.05/ --0.02517

Կատարել մարզի բնակչության թվաքա-

նակի կանխատեսում2005թ. համար (:213):

Տշցոչ

Հ

152.86 148--0.05-13: 0.025-137 -

ԲԱԺԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԹԵՄԱ

3.1.

3.

ՇՈՒԿԱՅԻ

հազ. մարդ:

Է

ՎԻՋԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՂՆ

Բնակչությանզբաղվածության

ն աշխատանքային ռեսուլսնեւի վիճակագոություն

ԱՀչխատանքային ռեսոււսնեւի վիճակագրություն

Աշխատունակբնակչություն են համարվում այն անձինք, որոնք ընդունակ են աշխատանքի ըստ տարիքի ն առողջական վիճակի: Համաձայն օրենսդրության ՀՀ-ում աշխատունակ տարիք է սահմանված տղամարդկանց համար 16-64 տարեկանը ն կանանց համար 16-59 տարեկանը ներառյալ: Աշխատունակ տարիքի բնակչությունը կազմված է աշխատունակ բնակչությունից ն ըստ առողջական վիճակի անաշխատունակ բնակչությունից: Վերջինիս մեջ ներառվում են աշխատունակ տարիքի | ն | խմբի չաշխատող հաշմանդամները, ինչպես նան արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակ ստացող չաշխատող անձինք: Աշխատանքային ռեսուրսները երկրի բնակչության այն մասն է, որը տնտեսությունում փաստորեն զբաղված է կամ զբաղված չէ, բայց ընդունակ է աշխատանքի ըստ տարիքի ն առողջական վիճակի: Աշխատանքային ռեսուրսների կազմում ներառում են. 1) Աշխատունակ տարիքի աշխատունակբնակչությունը: :

2) Փաստացի աշխատող մինչե 16 տարեկան դեռահասներին: 3) Փաստացի աշխատող կենսաթոշակառուներին: Օրինակ 3.1. Քաղաքում սպրում են 200 հազ. մարդ. այդ թվում մինչն 16 տարեկան` 46 հազ. մարդ, աշխատունակ տարիքում 112 հազ. մարդ, աշխատունակ տարիքից բարձր տարիքում 42 հազ. մարդ: Աշխատունակ տարիքի բնակչության 396-ը կազմում են | ն Ս խմբերի չաշխատող հաշմանդամները ն արտոնյալ- պայմաններով կենսաթոշակ ստացող անձինք: Քաղաքի կազմակերպություններում, հիմնարկություններում աշխատում են մինչն 16 տարեկան 1560 դեռահասներ ն 10 հազ. կենսաթոշակայինտարիքի անձինք: Հայտնի է, որ քաղաք ամեն օր աշխատանքի են գալիս (քաղաքի սահմաններից դուրս ապրող) 1400 մարդ, իսկ մեկնում 300:

Աշխատունակբնակչության թիվը հավասար է՝ ԱԲ

-

0.97

108.64 հազ. մարդ:

Հ

Աշխատանքային ռեսուրսների թիվը (առանց ճոճանակային միգրացիայի) հավասար է՝ ԱՌ 108.64 Է 1.56 120.2 հազ. մարդ: -

Հ

Աշխատանքային ռեսուրսների թիվը (հաշվի առած ցիան) հավասար է՝

ԱՌ'

-

120.2

1.4

-

0.3

-

ճոճանակային միգրա-

121.3 հազ. մարդ:

Աշխատանքայինռեսուրսների բնական շարժը բնակչության միգրացիայի հետ չկապված աշխատանքայինռեսուրսների թվի փոփոխությունն է: Բնական շարժը բնութագրվում է համալրմամբ, ազատմամբ ե բնական հավելաճով: Բնական համալրումը կատարվում է ի հաշիվ դեռահասների աշխատունակ տարիք մտնելու, ինչպես նան մինչե 16 տարեկան անձանց ե կենսաթոշակառուներին հասւսրակականաշխատանքի ներգոավելու: Բնականազատումը կատարվում է մահացության, կենսաթոշակիկամ հաշմանդամության անցնելու են ոչ աշխատունակ տարիքի անձանց աշխատանքի դադարման հաշվին: Աշխատանքային ռեսուրսների բնական հավելաճը հավասար է բնական համալրման ե բնական ազատման (դուրս մղման) տարբերությանը: Աշխատանքայինռեսուրսների մեխանիկականշարժն աշխատանքային ռեսուրսների թվի փոփոխությունն է ի հաշիվ միգրացիայի:Աշխատանքային ռեսուրսների թվի փոփոխության ինտենսիվությունը բնութագրելու համար օգտագործվում են հետեյալ հարաբերական ցուցանիշները. 1) Աշխատանքայինռեսուրսների բնական համալրման (ԱՌ) գործակից.

ԱՌ,

ք րամ

Վ

ւյ Հ---ՏՏ--1000

ԱՌ

56:

2) Աշխատանքայինռեսուրսներիազատման

(ԱՌ ) գործակից. զ.

ԱՌ .

3)

«ԲԲ...1000

ազ.-

ռեսուրսների բնական Աշխատանքային հավ. Ճբն.

-

Ճ

ամ.

946:

հավելաճի գործակից.

-Ճազ.:

4) Միգրացիոնհավելաճի (ՄՅ) գործակից.

Վայրենական վիճակագրությունում մինչն վերջին ժամանակներս աշխատանքի շուկան բնութագրող հիմնական ցուցանիշը հանդիսացել է աշխատանքային ռեսուրսների ցուցանիշը, որը որոշվում է աշխատանքային ռեսուրսների հաշվեկշռի հիման վրա: Միջազգայինստանդարտներինհամապատասխանաշխատանքի շուկայի գնահատման հիմնական կատեգորիաները հանդիսանում են տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը, զբաղվածները ն գործազուրկները: 3. 2.

Տնջեսաղես ակՏիվ բնակչության կազմը

Տնտեսապես ակտիւ բնակչությունը, ըստ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության սահմանման, երկրի բնակչության այն մասն է, որը գտնվում է 15-72 տարեկան հասակում` ապահովելու| ապրանքներ ն ծառայություններ արտադրելու համար աշխատուժի առաջարկը: Տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը ներառում է երկու կատեգորիա զբաղվածներ ն գործազուրկներ: Տարբերում են սովորաբար ակտիվ բնակչություն Ա տվյալ պահին (ներկայիս) տնտեսապես ակտիվ բնակչություն կատեգորիաները: Սովորաբար ակտիւ բնակչությունը ներառում է այն անձանց, որոնց կարգավիճակը (զբաղվածի կամ գործազուրկի) որոշվել է ելնելով երկարատն ժամանակահատվածից(մեկ տարի): Տալ պահին տնտեսապեսակտիվ բնակչությունը ներառում է կարճ ժամանակահատվածում(մեկ օր կամ մեկ շաբաթ) աշխատող կամ գործազուրկ անձանց: Այս կատեգորիանանվանում են նան աշ/սօտուժՈրոշ վերլուծական նպատակներովհաշվարկվում է նան տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարարկշիռն աշխատանքային ռեսուրսների ն բնակչության ամբողջ թվի մեջ: Ձբաղվածներին են այն անձանց, որոնք ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում. ա) Փողով կամ բնեղեն ձնով պարգնատրման համար վարձու աշխատանք են կատարել, ինչպես նան ինքնուրույն կամ փայատերերի հետ

վերաբերում

է5

կատարել են եկամուտ բերող այլ աշխատանքներ` ներգրավվելով կամ առանց ներգրավվելու վարձու աշխատողներ, անկախ իրենց գործունեության դիմաց անմիջական եկամուտ կամ վարձատրություն ստանալու ժամկետներից: բ) ժամանակավորապես բացակայել են աշխատանքից հիվանդության, հանգստյան օրերի, հերթական արձակուրդի, տարբեր տեսակի արձակուրդների, գործադուլների ն այլնի պատճառներով` անկախ այն բանից, թե իրենց բացակայության ժամանակի համար աշխատավարձ վճարվել է, թե ոչ: Գ) Ընտանեկան ձեռնարկությունում կատարել են առանց վարձատրության աշխատանք: Զբաղվածները ստորաբաժանվում են տնտեսությունում զբաղվածների, կրոնական պաշտամունքի ծառայողների ն զինծառայողների վրա: Ըստ զբաղվածության կարգավիճակի զբաղված բնակչությունը ստորաբաժանվում է հետնյալ կատեգորիաների. 1) Սեփականությանբոլոր ձների հիմնարկներում ն կազմակերպություններում աշխատող անձինք (վարձու աշխատողներ): 2) Ոչ վարձատրությամբաշխատողներ, որոնց մեջ առանձնացվում են հետնյալ խմբերը` գործատուներ, ինքնազբաղվածներ, կոլեկտիվ (կոոպերատիվ) ձեռնարկությունների անդամներ, ընտանեկան ձեռնարկությունների չվարձատրվող աշխատողներ: Տնտեսական ճգնաժամը առաջացնում է ոչ /որվ զբաղվաժություն: Տարբերում են տեսանելի ն թաքնված ոչ լրիվ զբաղվածություն: Տեսանելի ոչ լրիվ զբաղվածությունը բնութագրվում է օրենսդրությամբ կամ ձեռնարկության ներքին կանոնակարգովսահմանված աշխատաժամանակի նորմայի համեմատ ոչ լրիվ աշխատաժամանակով (կարճեցված աշխատօրով կամ աշխատանքային շաբաթով) զբաղվածների թվով: Դրանց թվին են դասվում նան աշխատակազմի նախւսձեռսությամբ արձակուրդ գնացողները: Թաքնված (անտեսանելի) ոչ լրիվ զբաղվածությունըգնահատվում է պաշտոնապեսլրիվ աշխատանքայինօրով զբաղված, սակայն ծայրահեղ ցածր (կենսապահովման նվազագույնից ցածր) եկամուտ ունեցող անձանց թվով: Գործազուրկները ն ոչ լրիվ զբաղված աշխատողները համատեղ կազմում են այսպես կոչված աշխատանքիշուկայի կրիտիկական գուռին: Ոչ ֆորմալ զբաղվածությունը պաշտոնապես չգրանցված տնտեսական գործունեությունն է, որը գոյություն ունի գրեթե բոլոր երկրներում տարբեր ծավալներով ու ձներով: Զարգացած երկրներում ոչ ֆորմալ զբաղվածների տեսակարար կշիռը զգալիորեն ցածր է, քան զարգացող երկրներում: Գործազրկությունը սոցիալ-տնտեսական երնույթ է, երբ տնտեսապես ակտիվ բնակչության մի մասը չի կարող օգտագործել իր աշխատուժը: Առաջացնող պատճառներից կախված` տարբերում են ֆրիկցիոն, ն ցիկլային գործազրկություն: կառուցվածքային Լ6

Ֆոհկցիոն գործազրկությունը զբաղվածության ժամանակավոր բացակայությունն է աշխատողի մեկ ձեռնարկությունից մյուսին անցնելու ժամանակ: Այն կապված է աշխատուժի հոսունության հետ ն պայմանավորված է հենց իրենց աշխատողներինախաձեռնությամբ: Կառուցվածքային գործազրկությունը տվյալ տնտեսական գործունեության տվյալ աշխատանքի բավարար պահանջարկի բացակայությունն է: Այն պայմանավորված է աշխատանքի կոնկրետ տեսակների պահանջարկիկառուցվածքի փոփոխություններով: Ցհնկչայինգործազրկությունը կապված է ընդհանրապեսաշխատանքի բավարար պահանջարկի բացակայության հետ ն պայմանավորված է տնտեսականարտադրության անկման փուլի ի հայտ գալով: Գործազրկության բնական նորման այն մակարդակն է, որը աշխատանքի արտադրողականության զրոյական աճի ժամանակ պահպանում է իրական աշխատավարձի ն գների անփոփոխմակարդակ: /Թաքնվածգործազրկությունըոչ լրիվ զբաղվածությանհոմանիշն է ն տնտեսագիտական գրականության մեջ երբեմն այն մեկնաբանվում է որպես օռրծազրմյությաններուժ: Գործազուրկներ են համարվում տնտեսապես ակտիվ բնակչության որոշման համար սահմանված տարիքի այն անձինք, որոնց մոտ դիտարկվող ժամանակաշրջանում միաժամանակ պահպանվել են ներքոհիշյալ երեք չափանիշները 1) չեն ունեցել աշխատանք (եկամտաբեր զբաղմունք), 2) ինքնուրույն կամ զբաղվածության տարածքային կենտրոնների օգնությամբ ակտիվ փնտրել են աշխատանք, են եղել անմիջապես կամ օրենսդրությամբ սահման3) պատրաստ ված ժամանակի ընթացքում (մեկ կամ երկու շաբաթ) անցնելու աշխատանքի: Սովորողները, ուսանողները ն կենսաթոշակառուները գործազուրկներիթվում հաշվառվում են, եթե նրանց մոտ իրագործվում են վերջին երկուչափանիշները: Տնտեսապես ոչ ակտիվ բնակչությանը վերաբերում են 15-72 տարեկան անձանց, որոնք դիտարկվող ժամանակաշրջանում չեն համարվում տնտեսական գործունեությամբ զբաղվածներ կամ գործազուրկնեո: Գրանց կազմում ներառվում են ցերեկային ուսուցման սովորողները ն ուսանողները, արտոնյալ պայմաններով կամ ըստ տարիքի թոշակի անցած կենսաթոշակառուները, հաշմանդամները,սեփականությունիցեկաճուտ ստացող անձինք, տնային տնտեսուհիները,երեխաներինն հիվանդ հարազատներինխնամողները, ինչպես նան տարբեր պատճառներով աշխատանք չունեցող ն աշխատանք չփնտրող անձինք: Աշխատուժի շուկայի վիճակը բնութագրելու համար օգտագործվում են հետնյալ հարաբերական ցուցանիշները. 1) (Բնակչության աշխատունակության գործակիցը աշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռնէ բնակչությանընդհանուրթվի մեջ: Լ7

2) Աշխատունակտարիքի բնակչության աշխատունակության գործակիցը աշխատունակ տարիքի բնակչության թվաքանակում աշխատունակ բնակչության տեսակարար կշիռն է: 3) Բնակչության զբաղվածության գործակիցը բնակչության ընդհանուր թվաքանակում զբաղված բնակչության տեսակարար կշիռն է: 4) Աշխատունակ տարիքի բնակչության զբաղվածության գործակիցը աշխատունակ տարիքի զբաղված բնակչության տեսակարար կշիռն է տվյալ տարիքի բնակչության ընդհանուր թվաքանակում: 5) Աշխատանքայինռեսուրսների զբաղվածության գործակիցը աշխատանքային ռեսուրսների թվաքանակում զբաղված բնակչության տեսակարար կշիռն է: 6) Ընդհանուր բեռնվածության գործակիցը աշխատունակ տարիքի 1000 մարդու հաշվով ոչ աշխատունակտարիքի անձանցթիվն է: 7 Աշխատանքային ռեսուրսների փոխարինման գործակիցը աշխատունակ տարիքի 1000 մարդու հաշվով երեխաների ն մինչն 16 տարեկան դեռահասների թիվն է: 8) Կենսաթոշակային բեռնվածության գործակիցը աշխատունակ տարիքի 1000 մարդու հաշվով կենսաթոշակային տարիքի անձանց թիվն է: 9) Գործազրկության մակարդակը տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակում գործազուրկների թիվնէ տոկոսային արտահայտությամբ: 10) Բնակչության տնտեսական ակտիվության մակարդակը 15-72 տարեկան բնակչության ընդհանուր թվաքանակում տնտեսապես ակտիվ բնակչության տեսակարար կշիռն է:

ԹԵՄԱ

4.

Ձեռնա՛կությանաշխատուժիվիճակագոություն

Մարդու աշխատանքի ունակությունների իրացումը կատարվում է կոնկրետ ձեռնարկության կամ ֆիրմայի մակարդակով: Աշխատուժը արտադրության գործընթացում սպառվում է կենդանի աշխատանքի ծախսումների ձնով, որը չափվում է աշխատած ժամանակով: Քանի որ աշխատուժը աշխատանքի շուկայի որոշակի արժեք ունեցող ապրանք է, ապա աշխատանքային ծախսումները արտահայտվում են նան դրամական ձնով: Ձեռնարկության աշխատուժի վիճակագրության ցուցանիշների համակարգը տալիս է անձնակազմի համալիր բնութագիրը ըստ հետնյալ

ուղղությունների՝ հիմնական ձեռնարկության աշխատողների կազմը ն թիվը, "

»

» »

ձեռնարկությանանձնակազմիշարժը, աշխատաժամանակի կազմը ն օգտագործումը, անձնակազմի աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատուժի ծախսերը:

4.1.

Ձեռնաւկության անձնակազմիթիվը ն կազմը

Ձեռնարկության անձնակազմը ֆիզիկական անձանց համախումբ է, որոնց հարաբերությունները ձեռնարկության հետ կարգավորվում են աշխատանքային պայմանագրով: Ձեռնարկության անձնակազմի վարձու աշխատողները, կատարվող ֆուկցիաների բնույթից կախված, ստորաբաժանվում են երկու խմբի՝ բանվորներ ն ծառայողներ: Բանվոր են համարվում նյութական արժեքների ստեղծման գործընթացում անմիջապես զբաղված, ինչպես նան վերանորոգումով, բեռնափոխադրումով ն նյութական ծառայությունների մատուցումով զբաղված անձինք: Բանվորների կազմում առանձնացվում են հիմնական ն օժանդակ բանվորներ: Հիմնական են համարվում արտադրանքիթողարկումով հիմնական բանվորները, իսկ ժանդակ անմիջապես զբաղվող բանվորների աշխատանքային գործընթացները սպասարկողները: Օառայողների կազմում առանձնացվումեն ղեկավարները, մասնագետները ն այլ ծառայողները: Աշխատուժի կազմը ուսումնասիրելու համար ձեռնարկության անձնակազմը խմբավորում են նան ըստ արհեստների ն որակավորման մակարդակի, ժողովրդագրականն սոցիալական հատկանիշների (սեռը, տարիքը, կրթական մակարդակը նայլն): Ձեռնարկության անձնակազմի (աշխատողների) թիվը կարող է բնութագրվել պահային (որոշակի պահի դրությամբ) ն միջակայքային (ժամանակաշրջանի միջին մակարդակ) ցուցանիշներով: Որոշակի օրվա դրությամբ ձեռնարկության անձնակազմի թվում ներառվում են ցուցակային կամզի աշխատողները, այլ ձեռնարկություններից համատեղությամբ աշխատանքի ընդունված անձինք (արտաքին համատեղողներ), քաղաքացիա-իրավականպայմանագրերով աշխատանք կատարող անձինք: Ձեռնարկության աշխատողներիցուցակային կազմում ընդգրկվում են մշտական, սեզոնային կամ ժամանակավոր (մեկ օր ն ավելի ժամանակով) աշխատանքիընդունված վարձու աշխատողները, ինչպես նան աշխատող սեփականատերերը, որոնք աշխատավարձ են ստանուձ տվյալ ձեռնարկությունում: Ցանկացած օրացուցային օրվա աշխատողների թվում հաշվառվում են ինչպես աշխատանքի ներկայացողները, այնպես էլ ցանկացած պատճառով բացակայողները: Արտաքին համատեղողների (աշխատանքայինգրքույկները պահվում են իրենց հիմնական աշխատանքի վայրում) նշանակման հրամանում նշվում է, որ իրենց աշխատանքի տնողությունը չպետք է գերազանցի տվյալ կատեգորիայի աշխատողների համար օրենքով սահմանված ժամանակի5042-ը: "

»

»

Ցուցակային կազմում չեն ընդգրկվում նան քաղաքացիա-իրավական բնույթի պայմանագրով աշխատողները, որոնք ձեռնարկության կողմից ներգրավվել են միանգամյա ն հատուկ աշխատանք կատարելու համար (վերանորոգում,փորձաքննություն, կոնսուլտացիան այլն): Տնտեսագիտական վերլուծություն ս մի շարք ցուցանիշների (աշխատանքի արտադրողականության, միջին աշխատավարձի) հաշվարկը կատարելու համար անհրաժեշտ է իմանալ որոշակի ժամանակաշրջանի աշխատողներիմիջին ցուցակային թիվը: Աշխատողներիմիջին ամսականցուցակային թիվը որոշում են ամսվա բոլոր օրացուցային օրերի աշխատողների ցուցակային թվերի գումարը հարաբերելով ամսվա օրացուցային օրերի թվի վրա, ճթե նույնիսկ ձեռնարկությունը աշխատել է ոչ լրիվ օրացուցային ամիս: Հանգստյան ն տոնական օրերի աշխատողների թիվը վերցնում են հավասար նախորդ աշխատանքայինօրվա թվին: Օրինակ 4.1. Ձեռնարկությունը աշխատում է հունիսի 25-ից: Աշխատողների ցուցակային թիվը ըստ օրերի կազմել է հունիսի 25-ին (երեքշաբթի) 200 մարդ, հունիսի 26-ին (չորեքշաբթի) 201 մարդ, հունիսի 27-ին (հինգշաբթի) 202 մարդ, հունիսի 28-ին (ուրբաթ) 209 մարդ: Ամսվա վերջին երկու օրերը (29 ն 30) հանգստյան օրեր են: Ձեռնարկության աշխատողների միջին ցուցակային թիվը հունիս ամսին հավասար է.

201-202 Հ 209-

Հ

ց

209:2

րդ

Քանի որ ցանկացած օրվա ցուցակային թիվը հավասար է աշխատանքի ներկայացածներին չներկայացածների գումարին, ապա աշխատողների միջին ցուցակային թիվը կարելի է որոշել նան Ժամանակաշրջանի բոլոր օրացուցային օրերի աշխատանքի ներկայացածների ն չներկայացածների գումարը հարաբերելով ժամանակաշրջանիօրացուցային օրերի թվի վրա: Օրինակ 4.2. Ապրիլ ամսին ձեռնարկության համար հայտնի են հետնյալ տվյալները (մարդ-օրերով). աշխատանքի ներկայացածների թիվը 3010, աշխատանքային օրերին չներկայացածների թիվը 70, հանգստյան օրերի չներկայացածների թիվը` 1600: Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը ապրիլ ամսին հավասար է՝

ր

ց

3010: `

Հ

|56 մ արդ

:

Ոչ լրիվ աշխատանքայինօրով կամ աշխատանքային շաբաթով աշխատանքի ընդունվածներըմիջին ցուցակային թվում հաշվի են առնվում փաստացի աշխատած ժամանակին համամասնորեն: Ցուցակային կագմի որոշ աշխատողներ չեն հաշվառվում միջին ցուցակային թիվը որոշելիս: Նրանց են վերաբերումհղիության ն երեխաների

խնամքի համար լրացուցիչ արձակուրդում գտնվող կանայք, առանց աշխատավարձիպահպանմաննուսման արձակուրդումգտնվողները ն այլն: Միջին ցուցակային թիվը ցույց է տալիս, թե դիտարկվող ժամանակաշրջանում ձեռնարկության ցուցակներում օրական միջինում որքան աշխատող է գրանցվել: Մի քանի ամսից բաղկացած ժամանակաշրջանի համար միջին ցուցակային թիվը որոշվում է որպես միջին մեծություն տվյալ ժամանակաշրջանի բոլոր ամիսների միջին ցուցակային թվի ցուցանիշներից: Օրինակ 4.3. Առաջին եռամսյակում աշխատողների միջին ցուցակային թիվը կազմել է 612 մարդ, ապրիլին` 610 մարդ, մայիսին` 608 մարդ, հունիսին` 606: Առաջին կիսամյակումմիջին ցուցակայինթիվը հավասար է՝ Ը

ցոց.

Ֆոր /Ո

612:3:610:-608:-:

մարդ:

Տնտեսության, մարզի ն ճյուղի աշխատողների միջին ցուցակային թիվը հավասար է առանձինձեռնարկությունների միջին ցուցակային թվի գումարին: Ձեռնարկության աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման վերլուծությունը կատարվում է երեք ուղղություններով ըստ աշխատողների թվի, աշխատաժամանակին աշխատանքիարտադրողականության: Ձեռնարկության աշխատանքային ներուժի օգտագործումն աշխատողների թվի տեսանկյունից բնութագրում է ցուցակային կազմի օգտագործման գործակիցը. Ճ ,

4. 2.

Փաստացի աշխատածների միջին թիվ,

գուց. կազ. օգտ.Աշխատողներիմիջին ցուցակային -

:

թիվ

ՁեռնարկությանանձնակազմիՇարժի ցուցանիճնեւը

Ձեռնարկության աշխատողների թվի փոփոխությունը աշխատանքի ե ազատման հետ կապված` կոչվում է ձեռնարկության անձնակազմի (աշխատուժի) շարժ կամ շրջանառություն: Տարբերում են ձեռնարկության անձնակազմի շարժի հետնյալ բացարձակ ցուցանիշները. ա) շրջանառություն ըստ ընդունման, որը հավասար է հաշվետու ժամանակաշրջանում համապատասխան հրամանով աշխատանքի ընդունվածների թվին, բ) շդքանառություն ըստ ազատման, որը ներառում է տվյալ կազմակերպությունից ազատվածներին, որոնց ազատումը ձնակերպված է հրամանով, ինչպես նան մահվան պատճառովազատվածներին, ընդունման

2|

գ) աշխատուժի ընդհանուր շրջանառություն (ըստ ընդունման ն ազատմանշրջանառությունների գումար): Ձեռնարկության անձնակազմի շարժի բացարձակ ցուցանիշները իրենց արտահայտությունն են գտնում աշխատուժի շարժի հաշվեկշիռներում, որոնք կառուցվում են ցանկացած մակարդակով` ձեռնարկությունից մինչն ողջ տնտեսության համար: Հաշվեկշիռներում ցույց է տրվում. առկայությունը ժամանակաշրջանիսկզբին: (Աշխատողների Աշխատանքի ընդունվածների ընդհանուր թիվը ն այդ թվում ըստ ընդունմանաղբյուրների՝ ա) զբաղվածությանծառայություններիուղեգրերով, բ) ուղեգրերով` ուսումնական հաստատությունները ավարտելուց հետո գ) այլ ձեռնարկություններից տեղափոխմանկարգով, դ) այլ աղբյուրներ (ձեռնարկության նախաձեռնություն, վերադարձել է բանակից ն այլն): Աշխատանքից ազատվածների ընդհանուր թիվը ն այդ թվում` ըստ ազատման պատճառների՝ ա) ֆիզիոլոգիական բնույթի պատճառներ (մահվան, երկարատն հիվանդություն, առողջական վիճակի, կենսաթոշակայինտարիքի հասնելու հետ կապված պատճառներ), բ) օրենքուվ ուղղակիորեն նախատեսվածպատճառներ(աշխատանքային պայմանագրի ժամկետի լրանալը, զորակոչումը բանակ, արտադրությունից կտրված ուսումնական հաստատություն ընդունվելը, պետական կառավարման մարմիններում ընտրվելը, այլ ձեռնարկություններ տեղափոխվելը, ամուսնու բնակավայր տեղափոխվելըն այլն), Գ) օրենքու| ուղղակիորեն չնախատեսվածպատճառներ (ըստ սեփական ցանկության ն աշխատանքի կարգապահության տարբեր խախտումներ): Աշխատողներիթիվը ժամանակաշրջանիվերջում: » »

»

»

Հայրենական վիճակագրությունում աշլնատուժի շրջանառությունը ստորաբաժանվում էր անհրաժեշտ ն ավելորդ շրջանառությունների: (/նհրաժեշտ շրջանառությանը վերաբերում էին օրենքով ուղղակիորեն նախատեսվածպատճառներով ազատումները, իսկ ավելորդին օրենքով ուղղակիորեն չնախատեսվածները: Ավելորդ շրջանառության առանձնացումը թույլ էր տալիս որոշել այսպես կոչված հոսունության գործակիցը, որը հավասար է ավելորդ շրջանառությանը վերաբերող պատճառներովազատվածների թվի ն աշխատողների միջին ցուցակային թվի հարաբերությանը: Աշխատողների շարժի ներկայիս վիճակագրական հաշվառումը չի առանձնացնում աշխատուժի ավելորդ շրջանառությունը, այդ իսկ պատճառով կադրերի հոսունության մակարդակը կարելի է գնահատել միայն սկզբնական հաշվառման տվյալներով: |

Ներկայումս աշխատողների շարժը բնութագրելու համար որոշում են ընդունված ն ազատված աշխատո՞ների ընդհանուր թիվը, այդ թվում ըստ սեփական ցանկության ազատվածներին: Վերջիններիս կազմում ներառվում են սեփական նախաձեռնությամբ, ինչպես նան հետնյալ դեպքերում ազատվածներին՝պաշտոնում ընտրվելու, հիվանդության կամ հաշմանդամության, այլ բնակավայր տեղափոխվելու, կենսաթոշակային տարիքի հասնելու, ընտանիքի հիվանդ անդամների խնամքի անհրաժեշտության, կողմերի համաձայնության: Աշխատուժի շարժի ինտենսիվությունը բնութագրելու, ինչպես նան կադրերի շարժը ըստ ժամանակի ն ձեռնարկությունների միջն համեմատական վերլուծությունը կատարելու համար օգտագործվում են ձեռնարկության աշխատողների միջին ցուցակային թվի նկատմամբ տոկոսներով հաշվարկվող հետնյալ հարաբերականցուցանիշները. Ընդհանուր շրջանառության գործակիցը կադրերի շրջանառության հարաբերությունն է աշխատողներիմիջին ցուցակային թվին: Ըստ ընդունման շրջանառության գործակիցը հաշվետու ժամանւսկաշրջանում աշխատանքի ընդունվածների հարաբերությունն է աշխատողների միջին ցուցակային թվին: Ըստ ազատման շրջանառության գործակիցը հաշվետու ժամանակաշրջանում աշխատանքից ազատվածների հարաբերությունն է աշխատողների միջին ցուցակային թվին: Փոխարինման գործակիցը ընդունված ն ազատված աշխատողների տարբերության հարաբերությունն է աշխատողների միջին ցուցակային թվին: Կադրերի մշտականության գործակիցը հաշվետու տարում ցուցւսկային կազմում մշտապես գտնվող աշխատողների թվի հարաբերությունն է աշխատողներիմիջին ցուցակային թվին: Աշխատողների համալրման գործակիցը հաշվետու ժամանակաշրջանում աշխատանքի ընդունվածների ն ազատվածների հարաբերությունն է: ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունը «անձնակազմի շարժ» հասկացությունըմեկնաբանում է ոչ միայն որպեւ աշխատողեկրի թվի փոփոխություն: Անձնակազմի շարժ ասելով հասկացվում է նոն աշխատանքի կիրառման ոլորտի, գործունեության տեսակի ն աշխատողների արտադրական ֆունկցիաների փոփոխություն: Տարբերում են մասնագիտական շարժ (անցում այլ մասնագիտության կամ նոր արհեստի), ռոակավորման շարժ (աշխատողի որակավորման կամ տարակարգի փոփոխություն) ն աշխատողների ֆունկցիաները լոյյւայնում (աշխատողներիմասնագիտականաճով ն աշխատանքայինգործունեության գոտու ընդլայնման համար կազմակերպչական,նյութական ն բարոյական նախադրյալների ստեղծումով պայմանավորված կադրերի շարժ) հասկացությունները:

ԹԵՄԱ

5.

ԱՀխատաժամանակի օգՏագուծման վիճակագոություն

Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործումը դիտարկվում է ոչ միայն աշխատողների թվի ն կազմի տեսանկյունից, այլ նան ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության վրա ծախսված աշխատաժամանակի տեսանկյունից: Աշխատաժամանակիկորուստների ուսումնասիրմանը մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ միայն ձեռնարկությունների ղեկավարների, այլ նան արհկոմիտեների, սոցիալական ապահովության ն աշխատանքի հիմնախնդիրներով զբաղվող պետական գերատեսչությունների կողմից: 5.1.

ԱմՀխատաժամանակի կազմը ն չափման միավունեւը

Արտադրության մեջ ծախսված աշխատանքիքանակը չափվում է դրա տնողությամբ, այսինքն աշխատաժամանակով: Աշխատաժամանակի չափման հիմնական միավորներն են մարդ-օրը ն մարդ-ժամը: Մարդ-օրը այն օրն է, որի ընթացքում աշխատողը հաշվվել է ձեռնարկության անձնակազմում: Օրը հաշվի է առնվում որպես աշխատած, եթե աշխատողը ներկայացել է ն անցել է աշխատանքի, անկախ աշխատօրվա տնողությունից: Աշխատած մարդ-ժամը մեկ աշխատողի փաստացի աշխատած ժամանակն է 60 րոպե տնողությամբ: Մարդ-ժամով աշխատաժամանակի հաշվառումը տարվում է, որպես կանոն, բանվորների համար, իսկ անձնակազմի մնացած կատեգորիաների համար որպես աշխատաժամանակի չափման միավոր օգտագործվում է մարդ-օրը (միջազգային կատեգորիաների համար պրակտիկայում աշխատողների բոլոր օգտագործվում է մարդ-ժամը): Տարբերում են աշխատաժամանակիհետնյալ ցուցանիշները. 1) Օռացուցային ֆոնդը ձեռնարկության բոլոր աշխատողներին ընկօրացուցային օրերի թիվն է: Այն կարող է որոշվել երկու եղանակում հաշվետու ժամանակաշրջանի աշխատողների միջին ցուցակային թվի ն այ նույն ժամանակաշրջանի օրացուցային օրերի թվի արտադրյալով, դիտարկվող ժամանակաշրջանում աշխատանքի ներկայացած ն չներկայացած մարդ-օրերի թվերի գումարման միջոցով: 2) Տաբելային ֆոնդը որոշվում է ժամանակի օրացուցային ֆոնդի ն հանգստյան ու տոնական օրերի հետ կապված աշխատանքի չներկայացած մարդ-օրերիթվի տարբերությամբ: 3) Առավելագույնհնարավոր ֆոնդը հավասար է տաբելային ֆոնդի ն հերթական արձակուրդներիմարդ-օրերի թվի տարբերությանը:

նող »

Օրինակ 5. 7. Ապրիլ ամսվա համար հայտնի են հետնյալ տվյալները (մարդօրերով). ձեռնարկության աշխատողների աշխատած ժամանակը 2884, ամբողջօրյա պարապուրդները 100, աշխատանքից բացակայությունները 1516, այդ թվում հերթական արձակուրդներ 240, հանգստյան օրեր 1200: Աշխատողների

մարդ: Այս տվյալները

միջին ցուցակային թիվը կազմել 150 հաշվարկել հետնյալ ցուցանիշները.

թույլ

են

տալիս

ա) Աշխատանքի ներկայացածմարդ-օրերի թիվը՝

--

-

2984 մարդ-օր:

բ) Աշխատաժամանակիօրացուցային ֆոնդը՝

30 «150

Հ

4500 մարդ-օր,

Հ

4500 մարդ-օր:

գ) Աշխատաժամանակիտաբելային ֆոնդը՝

-

Հ

3300 մարդ-օր:

դ) Աշխատաժամանակիառավելագույն հնարավորֆոնդը՝

-

Հ

3060 մարդ-օր:

4) Աշխատած ժամանակի ֆոնդի մեջ ներառվում են հիմնական, համատեղությամբ, ինչպես նան գործուղման մեջ գտնվող աշխատողների փաստացի աշխատած ժամերը` հաշվի առնելով արտաաշխատանքային ն հանգստյան ու տոնական օրերին աշխատած ժամերը: Արտաաշխատանքային ժամանակը աշխատաժամանակի օրենքով սահմանված տնողությունը գերազանցող աշխատած ժամերն են, ներառյալ տոնական ն հանգստյան օրերին աշխատած ժամերը, եթե դրանց համար չեն հատկացվում հանգստյան այլ Օրեր: Այն ճյուղերի կազմակերպություններում, որտեղ արտադրության պայմւասնններից ելնելով հանգստյան ն տոնական օրերին հնարավոր չէ աշխատանքի դադարեցումը (տրանսպորտ, ջրամատակարարում, էլեկտրակայաններ), հանգստյան ն տոնական օրերին ըստ գրաֆիկի աշխատած ժամերը չեն համարվում արտաաշխատանքային: Աշխատած մարդ-ժամերի մեջ չեն ներառվում ներհերքաւիոխային պարապուրդներիժամանակը ն տարբեր պատճառներով աշխատանքից աշխատողների բացակայության ժամանակը, անկախ այն բանից, քե նրանց աշխատավարձըպահպանվումէ, թե ոչ: 5) Վճարված մարդ-ժամերի քանակը աշխատած մարդ-ժամերի ն չաշխատած, բայց վճարված մարդ-ժամերիգումարն է: 5.2.

ԱՀխատաժամանակի հաճվեկծՇիռնեւը

Ձեռնարկություններում աշխատաժամանակի օգտազործման վերլուծության համար կիրառվում են են աշխատաժամանակի հաշվեկշիռներ: Հաշվեկշիռները կազմվում են մարդ-օրերով, իսկ բանվորների համար` լրացուցիչ ն մարդ-ժամերով: Մարդ-օրերով արտահայտված ցուցանիշները, մարդ-ժամերով վերահաշվարկելու համար, բազմապասոկումեն աշխատծօրվամիջին սահմանվածտնողությունով:

Աշխատօրվա միջին սահմանված տնողությունը որոշւլում է աշխատանքային օրենսդրությամբ` ելնելով աշխատանքային շաբաթվա տնողությունից հնգօրյա աշխատանքային շաբաթվա համար` 8 ժամ, իսկ վեցօրյայինը` 6.67 ժամ: Աշխատողների որոշ կատեգորիաների համար (դեռահասներ, արտադրության վնասակար հատվածներում աշխատողներ ն այլն) աշխատանքայինշաբաթը կարող է կրճատվել: Աշխատաժամանակիհաշվեկշիռը բաղկացած է երկու մասից ձախ մասում իրենց արտահայտությունն են գտնում աշխատաժամանակի ռեսուրսները, իսկ աջում աշխատաժամանակիօգտագործումը: «Աշխատաժամանակի ռեսուրսներ» բաժնում ներկայացվում են հետնյալ ցուցանիշները՝ 1) աշխատաժամանակիօրացուցային ֆոնդ, 2) հանգստյանն տոնական օրերի բացակայություններ, 3) աշխատաժամանակիտաբելային ֆոնդ, 4) հերթականարձակուրդների հետ կապված բացակայություններ, 5) աշխատաժամանակիառավելագույն հնարավորֆոնդ: «Աշխատաժամանակի օգտագործում» մասում տրվում է առավելագույն հնարավոր ֆոնդի բնութագիրը: Ընդ որում, առավելագույն հնարավոր ֆոնդի կազմում նշվում է երեք բաղկացուցիչ մաս. փաստացի աշխատած ժամանակը, հարգելի պատճառով չօգտագործված ժամանակը ե աշխատաժամանակի կորուստները: Հաշվեկշռում փաստացի աշխատած մարդ-ժամերի կազմում (եթե հաշվեկշիռը կառուցվում է մարդժամերով) նշվում են միայն աշխատաժամանակի սահմանված տնողության շրջանակներում աշխատած ժամերը իսկ արտաաշխատանքային ժամերը նշվում են առանձին տողով հաշվեկշռի տակ: Դարգելի պատճառով չօգտագործված աշխատաժամանակի կազմում ներառում են` հիվանդության ն հիվանդ երեխաների խնամքի պատճառով բացակայություններ, ուսման հետ կապված արձակուրդներ, օրենքով նախատեսվող այլ բացակայություններ (պետական պարտականություններիկատարում, դատարանի ն զինկոմիսարիատների կանչերը ն այլն): »

» »

Բացի վերոհիշյալներից, առանձին նշվում է հարգելի պատճառներով չօգտագործված ներհերթափոխային ժամանակը: Աշխատաժամանակի կորուստների կազմում նշվում են՝ ամբողջօրյա պարապուրդներ, -գործալքումներ, առանց աշխատավարձի պահպանման հարգելի անձնական պւաստճառներով (ամուսնության, երեխայի ծնունդ ն այլն) աշխատակազմի թույլտվությամբ բացակայություններ: »

» »

Եթե հաշվեկշիռը կազմվում է մարդ-ժամերով, ապա առանձին նշվում ներհերթափոխայինկորուստները (ներհերթափոխային պարապուրդներ, ուշացումների ն աշխատանքից վաղաժամ հեռանալու հետ կապված չօգտագործված ժամանակ): են

Օռինակ 5.2. Նախորդ խնդրի պայմանները ավելացնենք հետնյալով. ապրիլ ամսին աշխատանքից բացակայությունները կազմել են (մարդ-օրերով). հիվանդության պատճառով՝ 28, արձակուրդներ ուսման պատճառով՝ 10, գործալքումներ՝ 2, աշխատակազմի թույլտվությամբ`6, օրենքով նախատեսվողայլ բացակայություններ՝ 30: Կազմել աշխատաժամանակիհաշվեկշիռը (մարդ-օրերով). Աշխատաժամանակիհաշվեկշիռը մարդ-օրերով

Աշխատաժամանակի 1.

2. Յ. 4.

5.

ռեսուրսները

Օրացուցայինֆոնդ Տոնականն հանգստյանօրեր Տաբելայինֆոնդ (1-2) Վերթականարձակուրդներ Առավելագույնհնարավոր ֆոնդ (3-4)

|

1.

Աշխատաժամանակի օգտագործումը

Փաստացի աշխատած ժամանակը պատճառով չօգտագործված

|2. Յարգելի

ժամանակը

թվում հիվանդությանպատճառով ուսման հետ կապված արձակուրդ օրենքով նախատեսված այլ բացակայություններ Աշխատաժամանակի կորուստներ այդ թվում ամբողջօրյա պարապուրդներ այդ

Յ.

գործալքումներ

աշխատակազմի թույլտվությամբ 4.

5.3.

բացակայություններ

Առավելագույն հնարավոր ֆոնդ (14233)

Յ0

ԱՇխատջաժամանակի օգտագուծմանցուցանիշնեւը

Աշխատաժամանակիհաշվեկշռի հիման վրա հաշվարկվում են աշխատաժամանակիօգտագործման հետնյալ ցուցանիշները. 1) Աշխատաժամանակիհամապատասխան ֆոնդերի (օրացուցային, տաբելային, առավելագույն հնարավոր ֆոնդի) օգտագործման ցուցանիշներ: `

Փաստացի աշխատած ժամանակ ժամանակի հաճապատասխանֆոնդ

`

Այս գործակիցները ցույց են տալիս, թե ժամանակի համապատասխանֆոնդի որ մասն է փաստացիօգտագործվել: 2) Առավելագույն հնարավոր ֆոնդի բաղկացուցիչ մասերի կառուցվածքի (տեսակարարկշիռների) ցուցանիշներ: 3) Աշխատանքայինշրջանի օգտագործման գործակիցը կամ աշխատաժամանակի օգտագործման գործակիցը ըստ մեկ ցուցակային աշխատուղի աշխատանքի օրերի թվի. ՛

Է

աշխ.շրջ.օգտ.

-

Օ-աստ. »

Օ սահմ.

որտեղ` Օ-աստ«Աշխատանքայինժամանակաշրջանի միջին փաստացի տնողությունն է օրերով, Օյահմ-- ժամանակաշրջանիաշխատանքայինօրերի սահմանվածթիվը: Աշխատանքայինշրջանի միջին տնողությունը օրերով հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանումփաստացի աշխատած մարդ-օրերի թվի ն աշխատողներիմիջին ցուցակային թվի հարաբերությանմիջոցով: Աշխատանքայինշրջանի օգտագործման գործակիցը հաշվի չի առնում աշխատաժամանակի ներհերթափոխային կորուստները, դրա մեծության վրա ազդում են միայն ամբողջօրյա պարապուրդները: 4) Աշխատօրվատնողությանօգտագործմանգործակից. Ճ

րվատնող օգտ.

-

էՓաստ.

ահմ

որտեղ՝

Լջաստ աշխատօրվա փաստացի միջին տնողությունն -

է,

որը

որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանումփաստացիաշխատածմարդժամերի թվի ե փաստացի աշխատած մարդ-օրերի թվի հարաբերության

միջոցով, Խահմ.-

:

աշխատօրվա միջին սահմանված տնողությունը:

Տարբերում են աշխատօրվա տնողության երկու ձն լրիվ ն սահմանված: Լրիվը, ի տարբերություն սահմանվածի,հաշվի է առնում արտաաշխատանքայինաշխատած ժամերը: Աշխատօրվատնողության գործակիցը բնութագրում է ներհերթափոխային աշխատաժամանակիօգտագործումը: 5) Աշխատաժամանակիօգտագործման հնտեցրալ գործակից. ցույց է տալիս բոլոր պատճառներովամբողջօրյա ն ներհերթափոխայինաշխատաժամանակի կորուստների արդյունքում մեկ աշխատողի հաշվով աշխատաժամանակի օգտագործումը: Այն կարող է հաշվարկվել երկու եղանակով. ա) Աշխատանքային շրջանի ե աշխատօրվա տնողության օգտագործման գործակիցների արտադրյալի միջոցով. Ճ

օգտ ինտեգրալ -

Ճ

աշխ շրջ.

»

օգտ.

Ճ

րվա

տնող օգտ

:

բ) Հաշվետու ժամանակաշրջանում մեկ աշխատողի հաշվով աշխամիջին փաստւսցի ժամերի թվի ն միջին սահմանված ժամերի թվի հարաբերության միջոգով

տած "5

Օրինակ 5.53 Նախորդ խնդրի պայմանները լրացնենք ծհետնյալով. ձեռնարկությունը ապրիլ ամսին աշխատել է 22 օր, ձեռնարկության 140 աշխատողի համար աշխատօրվա տնողությունը սահմանված է 8 ժամ, իսկ մնացած 10-ի համար 7 Ժամ, ապրիլ ամսին ձեռնարկության աշխատողները փաստացիաշխատել են 21919 մարդ-ժամ: 1) Աշխատանքայինշրջանի միջին փաստացի տնողությունը հավասար է

Օ Փաստ.

150Յ19.2 ր

օր:

2) Աշխատանքայինշրջանի օգտագործմանգործակիցը հավասար է՝ հ

19.2

-----»«100 «87396: 22.0

աշխ. շրջ. օգտ.

Յ) Աշխատօրվա միջին սահմանված տնողությունը հավասար է 140-8-10-7

«ՀՀ-Ը

-

համ

ժամ:

4) Աշխատօրվա միջին փաստացի տնողությունը հավասար է 21919

-

-----տյծ (Փաստ.

ժամ:

5) Աշխատօրվա տնողության օգւոագործման գործակիցը հավասար ւ Ճ

օրվատնող.

օգտ.

-

795»

Հ

95.892:

6) Աշխատաժամանակի ինտեգրալ օգտագործմանգործակիցը հավասար է

5.4.

Ք

0:873».0.958 ինտ.օգտ.

Է

ինտ.օգտ. 22.793

Հ

21919:

-

-

0.837

146.1 ----17446 Մ

կամ

83.746

«100» 83.796:

ԱՇխաՏաՏեղե՛ի օգտագուծմանցուցանիշնեւը

Ձեռնարկության աշխատատեղերի օգտագործման ուսումնասիրությունը աշխատուժի օգտագործման վերլուծության ուղղություններից մեկն է: Աշխատատեղերիօգտագործմանցուցանիշների համակարգը ներառում է՝ հերթափոխությանգործակիցը, հերթափոխայինռեժիմի օգտագործման գործակիցը, անընդհատությանգործակիցը, աշխատատեղերիօգտագործմանինտեգրալցուցանիշը: "

»" » »

Զերթափոխության գործակիցը գույց է տալիս, թե օրվա ընթացքում ձեռնարկությունը միջինում քանի հերթափոխ կարող է աշխատել աշխատողներին ըստ հերթափոխերիհավասարաչափ բաշխելու պայմանով. է հեր».

հերթ. աշխատած մարդ-օրերի թիվ

բոլոր

ւ.

ամենամեծ

հերթ. աշխատած մարդ-օրերի

թիվ՝

Վերթափոխությանգործակիցը համադրելով ձեռնարկության աշխատանքի ռեժիմով նախատեսված հերթափոխերի թվի հետ, որոշում են հերթափոխայինռեժիմի օգտագործման գործակիցը, որը բնութագրում է ըստ հերթափոխերի բանվորների բաշխման համաչափության աստի-

ճանը: Գործնականումձեռնարկություններում նույնիսկ ամենամեծ (առավել զբաղեցրած) հերթափոխությունում, որպես կանոն, չեն օգտագործվում բոլոր աշխատատեղերը:Այդ դեպքերում նպատակահարմար է որոշել անընդհատության գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե քանի տոկոսով են օգտագործվում աշխատատեղերը ամենամեծ հերթափոխությունում: Այն կարող է հաշվարկվել որոշակի պահի դրությամբ. է

անընդհատ

հերթ. բանվորների թիվ

ամենամեծ

Լ

ձեռնարկության աշխատատեղերի թիվ

կամ հաշվետու ժամանակաշրջանիհամար՝ Ճ

անընդհատ

հերթ. աշխատած մարդ-օրերի թիվ

ամենամեծ

թիվ»աշխատնքայինօրերի

-

աշխատատեղերի

թիվ.

Ձեռնարկության աշխատատեղերի օգտագործման ընդհանրացնող բնութագիրը տալիս է աշխատատեղերիօգտագործման ինտեգրալ գորժակիցը, որը հաշվարկվում է երկու եղանակով. (Որպես հերթափոխային ռեժիմի օգտագործման ն անընդհատության գործակիցների արտադրյալ. »

Ի »

Ճ ինտեգրալ հերթ -

ռեժ

Ճ

անընդ.

Որպես հաշվետու ժամանակաշրջանում բոլոր հերքափոխություններում փաստացի աշխատած մաոդ-օրերի թվի ն ւսյն մարդ-օրերի թվի հարաբերության, որը կստացվեր նույն ժամանակաշրջանի բոլոր հերթափոխություններումաշխատատեղերի լրիվ ծանրաբեռնվածության դեպքում. աշխատած մարդ-օրերի թիվ

Ճինտեգրալ -

Օրինակ 54 փոխությունում

աշխատատեղերի թիվ»« հերթ. թիվ Հունիս

հերքավոխությունում

արտաղրամասում աշխատել են 1 ին հերքա3 րդ 2-րդ. հերքափոխությունում 880 սարդ օր Կարդ: ը: Այս տեղամասում կան "Ս Ար խատոսԼեղեր

ամսում

մարդ

ԼԴ

թիվ աշխ. օրերի

օբ.

՛

իսկ ամսվա աշխատած օրերի թիվն է՝ 22: Ռրոշել հերթափոխությանգործակիցը, անընդհատության գործակիցը, հերթափոխության ռեժիմի օգտպգործման գործակիցը, աշխատատեղերիլրիվ բեռնվածությանցուցանիշը: Լուծում.

1) Հերթափոխությանգործակիցը կկազմի՝

Ք.

Հ

հերթ. «Հ-Ի

ՏՏ

-

ՒՐ"

52:33:

2) Վերթափոխայինռեժիմի օգտագործմանգործակիցըհավասար է՝ 2.33

ԽՃ իերթ.ռեժ. օգտ.37 -

-0.777:

3) Անընդհատությանգործակիցըհավասար Է

անընդ.

--

----50«22

-090:

4) Աշխատատեղերիլրիվ բեռնվածությանցուցանիշը հավասար է՝ -0.7772»0.9 «ինտ

ք

-0.70

կամ

Քիջտ --502223 -

Հռ. "Ը70:

ԹԵՄԱ 6. ԱՇխատանքի աւտադւողականությանվիճակագոություն 6.1.

հասկացությունը ԱՀՇխատանքի արջադւողականուբթյան մեթոդաբանականհիմունքնեւը

ն դա

Աշխատանքի արտադրողականությանորոշման ելակետային բանածնը հետնյալն է՝ Աշխատանքի արտադրողականություն Հ--Արտադրանք Ծախսեր ,

Արտադրանքի ն ծախսերի քանակը կարող են գնահատվել տարբեր ցուցանիշների օգնությամբ: Այսպես որպես արտադրանքի ցուցանիշներ

են. օգտագործվում արտադրված, բեռնաառաքված, իրացված արտադրանքի արժեքային ծավալը, համախառն ն ապրանքային արտադրանքը ն այլն (պայմանականորենդրանց անվանենք «լրիվ» արտադրանք), զուտ արտադրանքը ն համախառն ավելացված արժեքը, այսինքն արտադրանքիայն մասը բնութագրող ցուցանիշները, որը ստեղծվել է տվյալ ձեռնարկության աշխատատողներիաշխատանքով: Օախս ասելով հասկացվում է կամ /ենդանի աշխատանքի ծախսերը, կամ լրիվ ծախսերը, այսինքն կենդանի ն առարկայացած ծախսերի

»

գումարը:

Նեղ իմաստով` աշխատանքի արտադրողականություն ասելով հասկացվում է կենդանիաշխատանքի ծախսի միավորին ընկնող թողարկված արտադրանքը (լրիվ կյսմ ավելացված): Այս մոտեցումը պատմականորեն առաջինն է, սակայն, հիմնական կապիտալի ու շրջանառու միջոցների կուտակման են .առարկայացած աշխատանքի տեսակարար կշռի ավելացման հետ կապված, տնտեսագետները եկան այն եզրակացության, որ արտադրողականությանվերլուծության համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել արտադրողիբոլոր ծախսերը: Տնտեսագիտության տեսությունում աշխատանքը,կապիտալը ն հողը համարվում են արտադրությանհամարժեք գործոններ (ռեսուրսներ): Եթե արտադրությանարդյունքներըհամադրվում են որնէ ռեսուրսի հետ, ապա ստացվում են արտադրողականության մասնակի ցուցանիշները: Արտադրանքի ն արտադրության բոլոր ծախսերի համադրությամբ ստացվում են արտադրողականության ընդհանուր (բազմագործոն) ցուցանիշները: Կենդանի ն առարկայացածաշխատանքներիմիջն իսկապես չկա սկզբունքային տարբերություն: Այդ բաժանումը պայմանական է ն կախվածէ ժամանակից ու տարածությունից: Արտադրությանլրիվ ծախսերը կարող են հաշվարկվել արժեքային ն աշխատանքային մեթոդներով: Աշխատանքայինմեթոդը լայն տարածում չի ստացել, ինչը կապված է բազմաթիվ լրացուցիչ հաշվարկների, ենթադրությունների ն դժվար մեկնաբանությունների հետ: Գործնականում առաջնայնությունը տրվում է արժեքային մոդելներին: էայն իմաստով աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակը(ընդհանուր ցուցանիշը) կարող է ներկայացվել հետնյալ կերպ՝ Աշխատանքի արտադրողականություն

Հ

2Շ

որտեղ՝ զ արտադրանքըբնեղեն արտահայտությամբ, -

միավոր արտադրանքիգինը, կենդանի ն առարկայացած աշխատանքիծախսերը բնեղեն արտահայտությամբ, Շ միավործախսիգինը: Աշխատանքի արտադրողականությանչաւիման բազմաթիվ մեթոդների, եղանակների, ցուցանիշների առկայությունը պահանջում է դրանց գործնականնշանակությանհարցի լուծումը: Գամաշխարհայինպրակտիկան մշակել է աշխատանքիարտադրողականությանայս կամ այն ցուցանիշի գործնական նշանակության առավել ընդհանուր հետնյալ չափանիշները. այն պետք է լինի հարմար, այսինքն` պարզ հաշվարկվի ն հեշտ մեկնաբանվի, այն պետք է շաղկապվի շահույթի ցուցանիշի հետ, այն պետք է ներառվի կառավարմանհամակարգում, աշխատողներին խթանիբարձր արդյունքների նվաճմանը: ք

-

-

--

»

"

»"

Աշխատանքի արտադրողականությանցուցանիշների հաշվարկների անհամապատասխանությունընշված պահանջներին տեղափոխումէ այն գործնական ոլորտից զուտ գիտականոլորտ: Աշխատանքի արտադրողականությանչափման հայրենական վիճակագրության մշակված մեթոդները օգտագործվում են միայն արտադրական ոլորտում ն չեն ընդգրկում ծառայությունների ոլորտը: Սակայն անգամ արտադրական ոլորտում աշխատանքի արտադրողականությունը հաշվարկվում է միայն ձեռնարկության,միավորման ե ճյուղի աշխատողների կամ բանվորների կատեգորիաներիհամար: Ինժեներատեխնիկական աշխատողների, գիտական աշխատողների, տնտեսագետների, ծրագրավորողների, մենեջերների, այսինքն` այսպես կոչված «սպիտակ օձիքների» աշխատանքի արտադրողականությունը չի գնահատվում: Մինչդեռ վերջին տարիներին տվյալ խմբի աշխատողների տեսակարար կշիռը զբաղվածներիընդհանուր թվում կտրուկ բարձրացել է: Հաջորդ հասունացած մեթոդաբանական հիմնախնդիրը ծառայությունների ոլորտում աշխատանքի արտադրողականության չափումն է: Աշխատանքի արտադրողականությանգնահատման տեսանկյունից բոլոր ստորաբաժանվումեն երեք խմբի. 1) Թողարկման միավորով կամ արժեքային գնահատման պարզ նակով բնութագրվող ծառայություններ (կենցաղային ծառայություններ, փոստային ծառայություններ ն այլն): Տվյալ դեպքում արտադրողականության չափումը նմանատիպ է արտադրական ոլորտում կիրառվող ընթացակարգին: 2) Օառայություններ, որոնց վերջնական արդյունքը դժվար է ենթարկվում արժեքային գնահատման (կրթական, առողջապահական, իրավական, տեղեկատվական ծառայություններ): Գործունեության այս տեսակների արտադրողականության չափման տեսական հիմունքները գտնվում են մշակման փուլում: 3) Ծառայություններ, որոնց աշխատանքի արտադրողականությունը տնտեսագիտականիմաստից ելնելով չպետք է հաշվարկվի (արվեստի, Գրականության ն կինոյի ոլորտ):

ծառայությունները

6.2.

եղա-

ԱՇխատանքի աղտադւողականությանմակաւդակի չափումը

Ձեռնարկության աշխատողները աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների համակարգը բնութագրում է միայն կենյյանի աշխատանքի արդյունավետությունը, այսինքն աշխատանքի արտադրողլականությունը նեղ իմաստով: Ձեռնարկության աշխատողներիաշխատանքի ծախսումները արտահայտվում են աշխատած մարդ-ժամերով, աշխատած մարդ-օրեիու|, հաշվետու ժամանակաշրջանիաշխատողների միջին ցուցակային թվով: Աշխատանքի ծախսումների չափման միավորներից կալվսված` տարբերում են արտադրողականությանհետնյալ ցուցանիշները ԷԹ)

Միջին ժամային արտադրողականություն(թողարկում)

Արտադրանք ' մարդ-ժամեր աշխատած

Հ

ժամ

Միջին օրական արտադրողականություն Խօր

Արտադրանք ԻԿ

ՑԱԾ

աԿաաաաաաաաաաա

աշխատած մարդ-օրեր

լ

Միջինամսական (տարեկան) արտադրողականություն Խամս

Արտադրանք

ի

աշխատողներիմիջին ցուցակային թիվ

Միջին ժամային ն միջին օրական արտադրողականություններըհաշբանվորներիհամար: Ընդ որում, ժավարկվում են միայն ձեռնարկության մային արտադրողականությունը չի արտահայտումաշխատաժամանակի ներհերթափոխային կորուստները, իսկ օրականը ամբողջօրյա պարապուրդները: Միջին ամսական արտադրողականությունըհաշվարկվում է ինչպես բանվորների, այնպես էլ ձեռնարկությանբոլոր աշխատողների համար: Ձեռնարկության մեկ բանվորի ժամային, օրական, ամսական արտադրողականության ցուցանիշների միջն գոյություն ունեն հետնյալ փոխկապվածությունները. Խր

Խժամ"Ժ

Հ

Ֆամս

1Խօր'Օ

-

որտեղ՝ Ժ աշխատօրվա միջին փաստացիտնողությունը ժամերով, Օ աշխատանքային ժամանակաշրջանիմիջին փաստացի տնողությունը օրերով: Իմանալով մեկ բանվորի միջին ամսականարտադրողականությունըն ձեռնարկության աշխատողների ընդհանուր թվում բանվորների տեսակարար կշիռը, կարող ենք հաշվարկել մեկ աշխատողի միջին ամսական արտադրողականությունըհետնյալ բասաձնով. -

-

ԽՄ

աշխատողի

"19

բանվորի

որտեղ՝ ձեռնարկության հիմնական գործունեությունով զբաղված աշխատողներիընդհանուր թվում բանվորներիտեսակարարկշիռն է: -

Օրինակ 6.1. Ենթադրենք, որ 20000 միավոր արտադրանք թողարկելու համար աշխատանքային ծախսումները ամսվա համար կազմել են 10000 մարդժամ կամ 1280 մարդ-օր: Տվյալ ամսին բանվորների միջին ցուցակային թիվը

կազմել է 60 մարդ, իսկ աշխատողներինը՝66 մարդ: Վաշվարկենք աշխատանքի ցուցանիշները: արտադրողականության

20000

ի վոր 2 միավոր,

10000

ժամ

20000

------»15.6 օո ՕՐ

միավոր, վ

լ290

Ի

20000

աշխատողի

20000

--

բանորի

միավոր,

-303.0

միավոր կամ

23333

4-60:66-:0.909, 7.8 ժամ,

Ժ -10000:1280

ՕՀ

1280:60Հ213

Խշր -2»18Թ

Ֆո

Հ

բանվորի

աշխատողի

օր,

միավոր, 15.6

15.621.3 333-32«0.909

Հ

333.3 Հ

միավոր,

303.0

միավոր:

Արտադրանքի չափի միավորի ընտրությունից կախված տարբերում աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի չափման բնեղեն, աշխատանքային ն արժեքայինմեթոդներ: Բնեղեն մեթոդի հիմքում ընկած է արտադրանքի բնեղեն միավորներով չափումը (հատով, մետրով, տոննայով ն այլն) ն աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակը արտահայտվում է միավոր ժամւսնակի ընթացքում արտադրված արտադրանքի (հենց այդ միավորներով են

չափված)քանակով:

որտեղ՝ զ բնեղեն միավորներովարտադրանքիծավալ է, -

աշխատանքի ծախսումները: Աշխատանքայինմեթոդր հիմքում ընկած է թողարկված արտադրանքի ծավալի չաւիումը աշխատաժամանակինորմա-ժամերուլ: Տվյալ դեպքում տարբե արտադրանքների են աշխատանքների համաչափիչն է -

նորմատիվայինաշխատատարությունը:Աշխատատարությունը (է ցույց է տալիս միավոր արտադրանքի թողարկման վրա ծախսված աշխատաժամանակը: Աշխատատարությունը աշխատանքի արտադրողականության հակադարձցուցանիշն է. «--Հ--:

|,

Օ

«

Օոռինակ 6.2. Ենթադրենք արտադրամասն արտադրում է Ճ ն Ց տեսակի արտադրանք: Ճ արտադրանքից թողարկվել է 1000 հատ (զ), որի մեկ միավորի թողարկման աշխատանքի նորմատիվայինծախսումները կազմում են 0.9 ժամ, իսկ Ց արտադրանքից՝500 հատ, որի նորմատիվայինաշխատատարությունն է՝ 0.4 ժամ: Որոշենք թողարկված արտադրանքի ընդհանուր ծավալը աշխատանքայինմեթոդով (Օ).

ՕՀՖոր«զ

--0.4» 500 1100 նորմաՀ

ժամ:

Աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակը հաշվարկելու համար նորմա-ժամերով արտահայտված արտադրանքի ծավալը համադրվում է աշխատանքի փաստացի ծախսումների հետ, որի արդյունքում ստանում են աշխատանքի արտադրողականությունը աշխատած մեկ ժամի հաշվով, նորմա-ժամերով:

Ենթադրենքնախորդ օրինակում փաստացի աշխատած ժամանակը կազմել է մարդ-ժամ, ապա աշխատանքիարտադրողականությունըմեկ մարդ-ժամում

կկազմի.

Զ 1100 ---ՀԱ. Ր

-

արտադրան րտադրանքի նորմա նոր - ժամ :

Ի տարբերություն բնեղեն մեթոդի, աշխատանքայինը թույլ է տալիս չափելու տարբեր տեսակի աշխատանքներ կատարող բանվորների աշխատանքիարտադրողականությունը:Սակայն տվյալ մեթոդը ունի օգտագործման սահմանափակ ոլորտ, քանի որ աշխատատարության նորմատիվներըտարբեր ձեռնարկություններում տարբեր են: Արժեքային մեթոդը աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը չափելու առավել համապարփակ մեթոդն է: Դրա ն լայն կիրառվող է հիմքում ընկած արժեքային արտահայտությամբարտադրանքիծավալի համադրումըկենդանի աշխատանքիծախսումների հետ.

»ՀԶ, որտեղ՝ Օ արտադրանքիծավալն է դրամական արտահայտությամբ: -

Այս մեթոդը թույլ է տալիս տարբեր արտադրանքի արտադրության պայմաններում չւսփել աշխատանքի արտադրողականուքթյանմակարդա36

կը ն դինամիկան: Այն ապահովում է ամբողջ տնտեսության, առանձին տարածքների ն ճյուղերի վերաբերյալ ամփոփ տվյալների ստացման

հնարավորությունը: Որպես աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակի ընդհանրացնող ցուցանիշներ օգտագործվում են նյութական արտադրության ոլորտի ճյուղերում մեկ զբաղվածի հաշվով արտադրված ազգային եկամտի ն տնտեսությունում մեկ զբաղվածի հաշվով ՀՆԱ-ի ցուցանիշները: Թվարկված ցուցանիշներից առաջինին հաճախ անվանում են հասարակական աշխատանքիարտադրողականություն: 6.3.

ԱՀխաՏտանքի դինամիկայի աղտադւողականության ուսումնասիւությունը

Աշխատանքի արտադրողականությանդինամիկան ուսումնասիրելու համար օգտագործվում են աշխատանքի արտադրողականության ինդեքսները: Միատեսակ արտադրանքի արտադրության պայմաններում աշխատանքի արտադրողականության ինդեքսը կարող է հաշվարկվել հետնյալ մեթոդներով. 1) Աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակների ուղղակի ցուցանիշների համարդրման միջոցով. ՕՕ.օյ. / է

Ա

3:

-

ո՞ր

2) Արտադրողականության հակադարձ ցուցանիշների համադրման միջոցով կամ որպես աշխատատարության ինդեքսի հակադարձ մեծություն.

ա

3) Արտադրանքիծավալի ն աշխատանքիծախսումների ինդեքսների համադրման միջոցով. հ2

-

.

ո

Արտադրանքի ծավալը կարելի է դիտել որպես երկու գործոնից կախված մեծություն աշխատաժամանակի ծախսումներ ն աշխաւոանքի արտադրողականություն: Արտադրանքիծավալը արդյունքային ցուցանիշ է, որի դինամիկան որոշվում է նշված երկու գործոնների ազդեցեւթյամբ: Բոլոր մնացած գործոնների ազդեցությունը (ֆոնդատարության փոփոխություն, աշխաւոաժամանակիկորուստների կրճատում Լ այլն) արտադրանքի ծավալի ւիուիոխության վրա, վերջին հաշվով, կարտահայտվի վերոհիշյալ գործոնների փուիոխությամբ:

Արտադրանքիընդհանուր հավելաճը հավասար է. ձ0-0լ-Օց-ղալ-1ցԽց, թվում ի հաշիվ՝ ա) աշխատանքիծախսումների փոփոխության՝ այդ

-(տ -7)-»ց ՃՕ՛ր

ջն -),

-

բ) աշխատանքի արտադրողականությանփոփոխության՝ ՃՕ,

Հ(թլ - ց):

-Օօ-7Ը, -1):

Արտադրանքի ծավալի ընդհանուր հավելաճը երկու գործոնները հաշվին հավասար է՝ ձՕ ձՕ: Ի նցի -

կամ տոկոսներով

ձՕ0՛ Չր 0, Հ

որտեղ ձՕ՛ հավելաճը տոկոսներով: Եթե արտադրանքի ընդհանուր հավելաճն ընդունենք հավասար 10096-ի կամ 1, ապա կարելի է որոշել ընդհանուր հավելաճի մեջ յուրաքանչյուր գործոնի տեսակարար կշիռը հետնյալ կերպ. -

2608.1-1,100 .-Ճ2Ի -| ձՕ ՃՕ՛

ձ0

0, Ն

ճՃճ2

ձ0

Փ-7 ԽՓ-1

հնչ

-1),

ըը

սզ-

Օրինակ 6.3. Ընթացիկժամանակաշրջանումարտադրվել է 21216 տ ցեմենտ, իսկ բազիսայինում` 20000 տ: Աշխատաժամանակիծախսումները բազիսային ժամանակաշրջանումկազմելէ 1100 մարդ-օր, իսկ ընթացիկում՝1122 մարդ-օր: Աշխատանքիարտադրողականության ինդեքսը հավասար է՝

Թ.

21216

-

3Ե0

20000 1891

:---1100

18.18

Հ

|.04

է

Հ22.-լ02:

ո00՝5-

Արտադրանքի

հավելաճը հաշվետու ժամանակաշրջանումհավասար է՝ ա) ի հաշիվ արտադրանքիծախսումների փոփոխության

ՃՕ.

-

400 տ Օյնչ--1)- 20000-(1.02--1)-

բ) ի հաշիվ արտադրողականության փոփոխության.

ՃՕ,

-

Օլ

տ 4րն, -1)- 20000-1.02-(1.04-1)-816

Հ

ձՕ 400-816 »

-

ՃՕ՛. իսկ տոկոսով` տոկոսով ՃՕ7

0-8620000

տ,

:- 292

«100

70009

"

7100-4196

ՃՕ՛Հ 01: ձ0.

-244.1-6.196:

Արտադրանքիհավելաճում գործոնների տեսակարար կշիռը կազմելէ Է

«60,

ւՀ

ենի 400,լ00-32995

.1216

ՃՉ

0,

-

ձՕ

67.192:

«100»

Տարատեսակ արտադրանքի թողարկմանպայմաններում արտադրողականության ինդեքսը կարող է հաշվարկվել հետնյալ մեթոդներով. 1) Արտադրողականությանմակարդակներիուղղակի ցուցանիշների համադրմամբ.

Զ.ռ

Է. "

հ

ՄԽ

որտեղ Օ տարատեսակարտադրանքի ընդհանուր ծավալն է, -

որը արտա-

հայտվում է կամ աշխատաժամանակինորմա-ժամերովկամ արժեքային

արտահայտությամբ:

Առաջին եղանակով կառուցված ինդեքսը կոչվում արտադրողականությանաշխատանքային ինդեքս. -

"՛

Իլ ֆո

է

աշխատանքի

զան

Ֆ»5

Ա

իսկ երկրորդով՝արժեքային ինդեքս

""

Լ

շ.զ

թօ

ւ

շ,զօք0 չ7

Ֆո

որտեղ` քց-- համադրելի կամ բազիսայինգներն են: 2) Արտադրանքի ծավալի ինդեքսի ն աշխատանքիծախսումների ին-

դեքսներիհամադրմամբ:

1-55

որտեղ՝ Ն

զ

թօ

զՀ----

շ.զ0Ք0

չն

-

արտադրանքիֆիզիկական ծավալի ինդեքսն է,

աշխատանքիծախսումերի ինդեքսը: .

-

Յ) Տարբեր տեսակի արտադրանքներիաշխատատարությանտվյալների հիման վրա՝ Լ "`

ոզ

որտեղ՝ 5 1օզլ հաշվետու ժամանակաշրջանի արտադրանքի վրա աշխա-

տաժամանակի ծախսումների այն պայմանական մեծությունն է, որը կստացվի աշխատանքի արտադրողականության բազիսային մակարդակների դեպքում, Տ ղցլ աշխատաժամանակիփաստացիծախսումներն են հաշվետու -

ժամանակաշրջանում: Տվյալ ինդեքսի հայտարարի ն համարիչի տարբերությունը բնութագրում է աշխատանքի արտադրողականությանաճի (նվազման) շնորհիվ աշխատաժամանակիտնտեսումը (լրացուցիչ ծախսումները).

ոզ

-ԶԱ`զլ:

Վերջին ինդեքսը կոչվում է աշխատանքիարտադրողականության1«գրեգատային ինդեքս, որը դուրս է բերել արդյունաբերության վիճակագրության հիմնադիրներից մեկը Ա. Ռոտշտեյնը. առաջարկելով արտադրանքի աշխատանքային համաչափիչի փոխարենօգտագործել բազիսային ժամանակաշրջանի միավոր արտադրանքի աշխատատարությունը:

Քանի որ աշխատատարությունը արտադրողականությանչափիչն է, դինամիկայի չափման աշխատանքի արտադրողարբանությաան տվյալ եղանակըհամարվում է գիտականորենառավել հիմնավորվածը: Ագրեգատային ինդեքսում որոշակի վերափոխություններ կատարելով ստացվում է աշխատանքի արտադրողականությանմհջին թ(աբանաորին անվանում են ակադեմիկոսՍ. Ստրումիլինի ինդեքս. էան ինդեքս, ապա

ոզ "`

.,-5

-

Ֆղզլ

»--:հգլ ո Իոզլ

Դե ,

առանձին արտադրական միավորների կամ առանձին

արտադրատեսակներիաշխատանքի արտադրողականությանանհատական ինդեքսն է, փաստացի աշխատանքային ծախսումները (աշխատած մարդտ -

ժամ, մարդ-օր կամ աշխատողների միջին ցուցակային թիվ):

Միջին թվաբանական ինդեքսը կիրառվում է այն դեպքերում, երբ առանձին արտադրական միավորներում (արտադրամաս, ձեռնարկություն) օգտագործվում են աշխատանքի արտադրողականությանչափման տարբեր մեթոդներ ն անհրաժեշտություն է առաջանում ստանալ արտադրական միավորներիամբողջ համակցության համար (միասին վերցրած) աշխատանքիարտադրողականության դինամիկայիընդհանրացնողգնւսհատականը: Օրինակ 6.4. Մարզի ձեռնարնություններում աշխատանքի արտադրողակւսնության դինամիկան հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսայինի համեմատությամբ բնութագրվում է հետեյալ տվյալներով.

Հոզա Ձեռնար- Աշխատանքի արտադրո- | Հաշվետու երով աշխատողներիմիջին ցուցակություն ղականության ինդեքս,

Չ6

կային քիվ, մարդ

Յ

Ընդամենը

125...

-

Որոշել, թե ինչպես է փոփոխվել աշխատանքի մարզի ձեռնարկություններում միասին վերցրած:

չուր

"ՖՀՄ

արտադրողականութ

098-450-103-300»-1.05-500 1275

կամ

10242

3.5

թույլ

1250-1275»

-25:

Այսինքն` աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրացել է տվել տնտեսել աշխատանքայինծախսումները 25 մարդով:

է

225-ով, ինչը

Տնտեսագիտականվերլուծության խնդիրներիցմեկն է տնտեսության, մարզի, ճյուղի կամ միավորման կազմի մեջ մտնող ձեռնարկությունների համար, միասին վերցրած, աշխատանքի արտադրողականությանդինամիկայի ուսումնասիրությունը: Այս նպատակով կարող է օգտագործվել աշխատանքի արտադրողականության ընդհանուր ինդեքսը, որը հաշվարկվում է հաշվետու նե բազիսային ժամանակաշրջաններիաշխատանքի արտադրողականությանմիջին մակարդակներիհարաբերությամբ.

ԼՖԶ.205.

ւռ.

չհ

Տվյալ ինդեքսը ոուհո/խուն կազմով ինդեքսէ, որը բնութագրում է աշխատանքի արտադրողականության միջին մակարդակներիդինամիկան՝ ըստ հետնյալ երկու գործոնների ազդեցության. 1) առանձին ձեռնարկություններում աշխատանքի արտադրողականության մակարդակիփոփոխության, 2) աշխատանքի ընդհանուր ծախսումների մեջ աշխատանքի արւբադրողականության տարբեր մակարդակներով ձեռնարկությունների տեսակարարկշիռների փոփոխության: Փոփոխուն կազմով ինդեքսի բանաձնը կարող է վերափոխվել հետնյալ տեսքի (հաշվի առնելով, որ ՕՀ»).

ԽԹՓվյշ

ջատ

որտեղ՝ Խլ ն ց

-

Ֆան

ՀԸ

2.7.

Դլմը

ՀՀ-Հ-

շԽօմ.,

համապատասխանձեռնարկություններում աշխատանքի

արտադրողականություննէ, աշխատանքի ընդհանուր ծախսումներում առանձին ձեռնարՎ. -

կություններիտեսակարարկշիռը: Աշխատանքի արտադրողականությանմիջին մակարդակի դինամիկայի վրա ազդող երկու գործոններից յուրաքանչյուրի ազդեցությունը որոշելու նպատակովհաշվարկվում են հետնյալ երկու ինդեքսը. 1) Աշխատանքիարտադրողականությանկայուն (հաստատուն) կազմով ինդեքս, որը ցույց է տալիս միջին մակարդակի փոփոխությունը միփոփոայն ձեռնարկություններում աշխատանքի արտադրողականության խությանհաշվին.

"ւԱն)

ֆար

Ֆա,

ֆար Ֆո

չող

է տալիս 2) Կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքս, որը ցույց միջին մակարդակի փոփոխությունը ի հաշիվ աշխատանքի ընդհանուր ծախսումների մեջ տարբեր արտադրողականության մակարդակներով ձեռնարկությունների տեսակարար կշիռների (կառուցվածքի) փոփոխության:

/5,(կ.տ.)-

ջ.Խց4ր :

Տ ցմր

:

Փոփոխուն կազմով ինդեքսը արտահայտում է երկու գործոնների միաժամանակյանազդեցությունը.

/Փկ)

/ջ.եկ)

-

/., (կտ)՝

Միջին արտադրողականությանբացարձակ փոփոխությունը (ընդհանուր ն վերոհիշյալ երկու գործոններիյուրաքանչյուրի ազդեցությանհաշվին) որոշելու համար հաշվարկվում են համապատասխան ինդեքսների համարիչների ն հայտարարներիտարբերությունները. ձո

6.4.

-

Ճել) Ճել): Է

ԱՇխաՏջանքի ա՛տադւողականությանաճի գուծոննեւի ուսումնասիւման վիճակագքւականմեթոդնե՛ը

Աշխատանքի արտադրողականության դինամիկայի վրա առանձին գործոնների ազդեցությունն ուսումնասիրելու համար կարող են օգտագործվել ինդեքսային մեթոդը, շղթայական տեղադրումների մեթոդը, խմբավորումների մեքոդը, կոռելյացիոն ս այլ վիճակագրական մեքոդներ: Ինդեքսային մեջոդի օգտագործման օրինակ է փոփոխուն կազմով, կայուն կազմով ն կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսների կառուցումը: Շղթայական տեդադրումների մեջոդի օգնությամբ դիտենք աշխատանքի արտադրողականությանվրա աշխատաժամանակի օգտագործման ազդեցության գործոնային վերլուծությունը: Մեկ աշխատողի միջին ամսական արտադրողականությաան մակարդակի ն դինամիկայի վրա են իրենց ազդեցությունն թողնում հետնյալ գործոնները. միջինժամայինարտադրողականությունը մեկ բանվորիհաշվով (2), աշխատօրվա միջին փաստացի տնողությունը (է), աշխատանքային ժամանակաշրջանիմիջին փաստացի տնողությունը օրերով (2), » »

»

աշխատողների ընդհանուր թվաքանակում բանվորներիտեսակարար կշիռը (4):

»

Մեկ աշխատողի միջին ամսական արտադրողականությանբացարձակ փոփոխությունը բնութագրվում է հետնյալ տարբերությունով՝ ՃՓ-

Ել

ց

-

-

զլԵլճլ4լ ՕցԵցՇօ04ց -

,

իսկ հարաբերականփոփոխությունը՝

ճլելճլմլ . 1.-ՀԼ300 ԳցԵցօօ40 ՞

Այժմ որոշենք չորս գործոններից յուրաքանչյուրի առանձին ազդեցությունը միջին ամսական արտադրռղականությանփոփոխության վրա: Առաջին հերթին նշենք բանվորների տեսակարար կշռի փոփոխության ազդեցությունը` հաշվի առնելով այն, որ մեկ բանվորի միջին ամսական արտադրողականությունը(ճցծցծց) կարելի է դիտել որպես որակական

ցուցանիշ: Հավելաճը բացարձակարտահայտությամբհավասար է Ճշ

ԱՆՆՆՀ

-

ՕցԵցՇ04ց

-

,

իսկ հարաբերականարտահայտությամբ՝

Ը.

"/

4ց

60506041. գցեցօցմց

Որպես երկրորդ գործոն վերցնենք աշխատանքային ժամանակաշըրջանի տնողությունը օրերով՝ հաշվի առնելով այն, որ միջին օրական արտադրողականությունը(ճյծց) կարող է դիտվել որպես որակական ցուցանիշ: Վավելաճը բացարձակ արտահայտությամբ, ի հաշիվ նշված գործոնի, հավասար է՝ Ճ.

Ճգեցծլմլ ցեցեցԳլ,

Հ

-

իսկ հարաբերականարտահայտությամբ: .

ԼՑ. 20Ե0ե4., «ց. 69ցեցօցզլ :

"

Երրորդ գործոնի (աշխատօրվա տնողության փոփոխություն) ազդեցությունը հավասար է

ենր

-

զցելՇլ Ճլ ճցեցծլԳլ -

,

իսկ հարաբերականարտահայտությամբ՝ լ

ցելեժյ. ՖԽ եզա

ել

ո

Միջին Ժամային արտադրողականությանմակարդակիփոփոխության հաշվին` նն զլծլճլ4լ ՆՂԱՆՆԻ Տ

-

,

իսկ հարաբերականարտահայտությամբ՝

-Յ-

Ք.

Գլելօլ4 .Ճցելլժլ

Բացարձակ հավելաճերի միջե փոխկապվածություններ, հայտվում է կապի ադիտիվ հավասարմանտեսքով. Ճա Հլ

-

ց

Հ

Ճայ

ի

Ճա

Հ

ՃԵ.

Է

արտա-

Ճայ,

իսկ հարաբերականհավելաճերի միջն փոխկապվածությունը մուլտիպլիկատիվ հավասարման տեսքով. 1,2

Հ-ԼՀԱԽ, Ս Խջ

Ել

"1

քը

Խ-

ԽԱ-

Խմբավորումները մեթոդը թույլ է տալիս հաստատել կապի առկայությունը (բացակայությունը) ն աշխատանքի արտադրողականությանու որոշակի գործոնի միջն կախվածությանբնույթը: Կոռելյացրոն վերլուժությունը թույլ է տալիս հաստատել ոչ միայն կախվածության առկայության փաստը, այլ նան քանակապես արտահայտել այն, մասնավորապես. 1) Որոշել կապի անալիտիկարտահայտությունը, այսինքն այն ռեգրեսիայի հավասարումը, որը ցույց է տալիս աշխատանքի արտադրողականության կախվածությունը մեկ կամ մի քանի գործոն-հատկանիշներից. ».

ՀՄ/լ»..):

2) Չափել կապի սերտությունը, այսինքն՝ քանակապեսգնահւստել, թե որքանով է ուժեղ աշխատանքի արտադրողականության կախվածությունը ուսումնասիրվող գործոններից:

Վ5

ԹԵՄԱ

7.

ԱՇխատանքի վաւձաջւությանվիճակագճություն

7.1.

ԱՇխաՏուժիծախսեւը

ն դա

կազմը

Վիճակագրությունը վարձու աշխատողների աշխատանքի վարձատրությունը բնութագրելու համար օգտագործում է տարբեր կատեգորիաներ, որոնցից առավել ընդհանրականն է աշխատանքի արժեքը կամ աշխատուժի ծախսերը: Գոյություն ունեն աշխատուժի ծախսերի բնորոշման երկու մոտեցումներ` վարձու աշխատանքի օգտագործման համար ձեռնարկության ծախքերը ն ամբողջ տնտեսության մակարդակով աշխատուժի ծախսերը: Առաջին դեպքում հիմնական ուշադրությունը դարձվում է աշխատուժի այն ծախքերին, որոնք կրում են անմիջապեսգործատուները: Տնտեսության մակարդակովաշխատուժի ծախսերը որոշելու համար հաշվի են առնում նան սոցիալական ապահովության, կենսաթոշակային ն այլ ծրագրերի ֆինանսավորման մասով պետության ծախսերը: Գործնականում առաջնայնությունը տրվում է ձեռնարկության աշխատուժի ծախքերի հայեցակարգին: Աշխատուժի ծախսերի կազմի ն չափերի ուսումնասիրման միջազգային ստանդարտները բովանդակվել են աշխատանքի արժեքի վիճակագրության մասին բանաձնում, որը ընդունվել է 1966թ. աշխատանքի վիճակագիրների միջազգային գիտաժողովում: Համաձայն միջազգային ստանդարտ դասակարգման` աշխատուժի ծախսերի կազմում ընդգըրկեն 10 հիմնական խմբեր. Աշխատած ժամանակիվարձատրություն: Չաշխատած ժամանակի վարձատրություն: Յ. Միանվագ խրախուսականվճարումներ: 4. Սննդի, կացարանի ն վառելիքի վճարումներ: 5. ապահովելուձեռնարկությանծախսերը: Աշխատողներին կացարանով 6. Աշխատողներիսոցիալականպաշտպանությանծախսեր: 7. Աշխատողների մասնագիտականուսուցման ծախսեր: Ց. Մշակութակենցաղայինսպասարկմանծախսեր: 9. Աշխատուժիօգտագործման հետ կապված հարկեր: 10. Այլ ծախսեր: Աշխատուժի ծախսերի կազմում առանձնացնում են աշխատավարձին վերաբերող (1-4 խմբերը) դրամական ն բնամթերային ծախսեր ն աշխատողների օգտին ձեռնարկությունների կատարած լրացուցիչ ծախսեր (510 խմբեր): Դրանք մի կողմից դիտվում են որպես աշխատուժի օգտագործման հետ կապված գործատուի փաստացի ծախքերի մի մաս, մյուս կողմից` որպես ձեռնարկության աշխատողների եկամուտ: Աշխատավարձին վերաբերող ծախսերը մանրամասն կքննարկվեն այս թեմայի հաջորդ հարցերում:

ա) շ

Աշխատողներիսոցիալական պաշտպանության ծախսերը կազմում են ծախսերի հետնյալ խնբերը. Պարտադիր հատկացումներ պետական սոցիալական հիմնադրամներ (սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամ, կենսաթոշակային հիմնադրամ, պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնադրամ, զբաղվածության հիմնադրամ ն այլն): Ոչ պետական սոցիալական հիմնադրամներին հատկացումներ (աշխատողների կամավոր կենսաթոշակային, անձնական ն ունեցվածքային ապահովության վճարներ): Սոցիալական բնույթի վճարումների մասը կազմող ծախսեր (թոշակի անցնելու միանվագ նպաստներ, աշխատող կենսաթոշակառուների թոշակներինլրահատկացումներ, աշխատողներիննյութական օգնություն, աշխատողներին ն նրանց ընտանիքի անդամներիհանգստյան ն բուժման ուղեգրերի վճարումներ, առողջապահական ծառայությունների վճարումներ ն այլն): Ձեռնարկության հաշվեկշռում գտնվող հանգստյան տների, բուժկետերի ն այլնի պահպանմանծախսեր:

առանձնացվում "

»

»

Աշխատողներին կացարանով (բնակարանով) ապահովելու ձեռնարկության ծախսերը ներառում են կացարանի շինարարության կամ ձեռք բերման (բնակպայմանների բարելավման) նպատակով տրամադրված սուբսիդիաները,աշխատողների փոխարեն փոխառու դրամակա՛ միջոցների (վերոհիշյալ նպատակներով տրամադրված) մարման կարգով վճարված գումարները, ձեռնարկության հաշվեկշռում գտնվող բնակֆոնդի պահպանմանծախսերը ն այլն: Մասնագիտական ուսուցման ծախսերը ներառում են ուսումնական շենքերի (ձեռնարկության հաշվեկշռում գտնվող) պահպանման ընթացիկ ծախսերը ն վարձակալության ծախսերը, աշխատողների վճարովի ուսուցման (արտադրական անհրաժեշտությամբ պայմանավորված) ծախսերը, աշխատողների կրթաթոշակներըձեռնարկության միջոցների հաշվին ն կադրերիպատրաստման ն վերապատրաստմանայլ ծախսերը: Մշակութակենցաղայինսպասարկման ժախսերը բաղկացած են ճաշարանների, գրադարանների, ակումբների, նախադպրոցականհիմնարկությունների,սպորտային շինությունների պահպանման ծախսերից, մշակութազանգվածայինմիջոցառումների ն հանգստյան երնեկոների անցկացման հետ կապված ծախսերից, ճանապարհորդություններին գիտաշրջությունների ուղեգրերի վճարումներից, այգեգործական ընկերությունների բարեկարգմանծախսերիցնայլն: Աշխատուժի օգտագործման հետ կապված հարկերը ներառում են արտասահմանյան աշխատուժի ներգրավման համար վճարը, տարածքի բարեկարգման, կրթօջախներիհամար ն այլ նպատակայինգանձումները, աշխատանքի վարձատրության նորմավորված մեծությունը գերազանցելու հարկը ն այլն:

այլ ծախսերին վերաբերում են գործուղման ծախսերը, ներառյալ օրապահիկը, աշխատողներինտրված հատուկ հագուստի, անհատական պաշտպանության միջոցների ծախսերը, աշխատանքի կամ հանգըստյան վայր ուղնորվելու վարձավճարները արտադրական անհրաժեշտությունից չբխող աշխատողների համար վճարները ն այլն: Ձեռնարկության աշխատուժի ծախսերում չեն ներառվում ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության ն երեխաների խնամքի համար նպաստները ն ոչ բյուջետային հիմնադրամների այլ վճարները, ձեռնարկության սեփականության մեջ աշխատողների մասնակցության (դիվիդենտներ,տոկոսներ) համար եկամուտները ն բաժնետոմսերիեկամուտները: Կենդանի աշխատանքիօգտագործման արդյունավետությունը բնութագրում են միավոր աշխատաժամանակին մեկ աշխատողի (ամսական) միջին ծախսումների ցուցանիշները: Հետաքրքրություն է ներկայացնում նան աշխատուժի ծախսումների հարաբերակցությունըթողարկված արտադրանքիծավալի նկատմամբ: Աշխատուժիծախսերի կազմը ուսումնասիրվում Է ոչ միայն ըստ ծախսերի տարրերի, այլ նան ըստ ճյուղերի, շրջանների ն աշխատողների կատեգորիաների: Աշխատուժի ծախսերի ուսումնասիրությունը իրականացվում է հատուկ միանվագ ընտրանքային հետազոտությունների հիման վրա, որոնց անցկացման պարբերականությունը, ըստ աշխատանքի միջազգային կազմակերպության երաշխավորության, չպետք է գերազանցի 5 տարին: Որպես դիտարկման ժամանակահատված ընտրվում է մեկ տարին, որպեսզի հաշվի առնվեն ինչպես կանոնավոր, այնպես էլ անկանոն վճարումները: 7.2.

ձնեղըն համակաւգեւը ԱՇխատավա՛ձի

Աշխատուժի ծախսերի հիմնական մասը կազմում է աշխատավարձը: Աշխատավարձըորպես տնտեսականկատեգորիա իրենից ներկայացնում է աշխատուժի արժեքը (գինը), այսինքն` արտադրության արդյունավետ կազմակերպման ն աշխատուժի վերարտադրության համար օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ կենսական միջոցների ծավալի արժեքային արտա-

հայտությունը:

՛

Աշխատավարձիձնով ներկայացված աշխատուժի գինը կարող է շեղվել աշխատուժի վերարտադրությանծախսերի արժեքից պայմանավորված աշխատանքի շուկայի տնտեսական իրադրությանազդեցությամբ: Հայրենական ն միջազգային վիճակագրության պրակտիկայում«աշխատավարձ» հասկացությունն ընդգրկում է վարձու աշխատողների աշխատանքիարդյունքների հետ ուղղակի կամ անուղղակի կապված վարձատրության բոլոր տեսակները, ներառյալ պարգնատրումները, հավելրավճարները, լավճարները, Գե

փոխհատուցվող վճարները, որոնք վճար-

Աշվում են աշխատողներին կանոնավոր ժամանակահատվածներում:' խատավարձինչեն վերաբերում. գործատուների կողմից իրենց աշխատողների սոցիալական ապահովության համար կենսաթոշակային հիմնադրամներ փոխանցած գումարները, ինչպես նան ապահովագրության պայմանագրերով կամ բյուջետային ն ոչ բյուջետային հիմնադրամներից սոցիալական նպաստների ձեով (մասնավորապես ժամանակավոր անաշխատունակության,երեխաների խնամքի ն հղիության համար) տրվող գումարները: Աշխատավարձիձները ն համակարգերըտարբերվում են աշխատավարձի հաշվարկման կարգով` ելնելով աշխատանքի արդյունավետությունից: Տարբերում են աշխատավարծիերկու ծներ. գործավարձ ն ժամանակավարձ: Ժամանակավարծայինձեով աշխատանքի վարձատրությունը ենթադրում է, որ աշխատողի աշխատավարձիմեծությունը որոշվում է փաստացի աշխատած ժամանակի ն սահմանված տարիֆային դրույքի հիման վրա: Աշխատավարձիժամանակավարձայինհամակարգերը ներառում են պարզ ն պարգնատրականհամակարգերը: Պարզ ժամանակավարձայինհամակարգն ստորաբաժանվում է ժամավարձային, օրավարձային, ամսավարձայինհամակարգերիվրա: Վարձաչափը որոշվում է հետնյալ բանաձներով. ժամավարձայինվճարի դեպքում ԱՎ

Ժամ

Հ

1ժամ 7Չամ:

Օրավարձային վճարի դեպքում

ԱՎՇր Հ1ջր «Մօր: Ամսավարձայինվճարի դեպքում ԱՎ

ամս.քամս, (Մր Էմ Հ

ահ.

):

որտեղ՝ ժամ: օրչ (ամմ- Ժամային, օրական տարիֆային դրույքն ամսական պաշտոնեականդրույքը, 1 ժամ 7օր--փաստացիաշխատած ժամերը կամ օրերը,

է

ն

։

Մահ. սահմանվածաշխատանքայինօրերի թիվն ըստ գրաֆիկի: ժամանակավարձապարգնատրական համակարգը պարզ ժամանակավարձային համակարգն է` լրացված աշխատանքի կոնկրետ քանակական ն որակական ցուցանիշների համարպարգնատրումներով: -

'

ԱՀՀ-ում օգտագործվող «աշխատանքի վարձատրություն» տերմինը «աշխատավարձ» հասկացությունից ավելի լայն է, քանի որ նան ներառում է գործատուների վճարները սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամներ:

գործժավարծային աշխատավարձըհաշվարկվում է ելնելով փաստացի թողարկված արտադրանքի (աշխատանքների ծավալ) քանակից: Տարեն գործավարձային հետնյալ համակարգերը. Ուղղակի գործավարծային աշխատավարձըհաշվարկվում է թողարկված արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի համար սահմանված վարձաչափերով: գՕոռրծավարծապարգնատրական համակարգը ուղղակի գործավարձային վարձաչափերից բացի վճարում է աշխատանքի սահմանված ցուցանիշներիկատարմանե գերակատարմանհամար պարգնատրումներ: Պրոգրեսիվ համակարգը վարձատրումը սահմանված նորմաների շրջանակներումկատարում է հավասար վարձաչափերի հիման վրա, իսկ նորմայիցավել՝ ըստ բարձր վարձաչափերի: Անուղղակի համակարգը օգտագործվում է օժանդակ բանվորների աշխատանքի վարձատրության համար, որի դեպքում նրանց աշխատավարձը ուղղակի կախվածության մեջ է գտնվում իրենց կողմից սպասարկվողբանվորներիաշխատանքի արդյունքներից: . Պայմանագրային (ակորդային) համակարգը վարձատրումն իրականացնում է կատարված աշխատանքների ողջ համալիրի, այլ ոչ թե որնէ առանձինաշխատանքիհամար:

բերում »

»"

"

»

Վերջին տասնամյակում լայն տարածում է գտել աշխատանքի վարձատրության անտարիֆ համակարգը, որի դեպքում յուրաքանչյուր աշխատողի անհատական աշխատավարձը որոշվում է աշխատանքային մասնակցությանգործակցով: Աշխատավարձի վիճակագրականուսումնասիրությունը կատարվում ըստ հետնյալ հիմնականուղղությունների` աշխատավարձիֆոնդի կազմի ն չափի որոշումը, աշխատավարձիմիջին մակարդակի որոշումը, պաշխատավարձի դինամիկայիվերլուծությունը, աշխատավարձիշերտավորմանուսումնասիրությունը:

է »

»

»"

7-3.

ֆոնդը ԱՇխատավարձի

ն դա

կազմը

Աշխատավարծիֆոնդը վարձու աշխատողներիաշխատանքիքանակին ն որակին համապատասխանտրված վարձահատույցների գումարն է, ինչպես նան աշխատանքի պայմանների հետ կապված փոխհատուցումը: Աշխատավարձիֆոնդում առանձնացնումեն վճարումներիչորս խմբեր. 1. Աշխատած ժամանակի վարձատրությունը (ուղղակի աշխատավարձ) ներառում է. »

ՀՍ

Աշխատավարձը, որը հաշվեգրվածէ աշխատած ժամանակի կամ կատարած աշխատանքի համար ըստ տարիֆային դրույքների, պաշտոնեական դրույքների, գործավարձային վարձաչամփերի, տոկոս-

ներով իրացված արտադրանքի(մատուցած ծառայության) ծավալից, տեսակարար կշռով շահույթից: Արտադրանքի արժեքը, որը տրվել է աշխատանքի բնամթերային վարձատրությանկարգով: Փոխհատուցողական վճարումները աշխատանքի ռեժիմի ն պայմանների հետ կապված (արտաժամյա, հանգստյան ն տոնական օրերի, գիշերային, վնասակարար պայմաններում կատարված, հերթափոխային աշխատանքի լրավճարները ն այլն): Խթանող վճարումներ, լրավճարներ մասնագիտական հմտության, գիտականաստիճաններին այլնի համար: Կանոնավոր կամ պարբերական բնույթի պարգնատրումներն ու

վարձահատույցները: Վամատեղությամբ աշխատանքի ընդունած աշխատողներիաշխատավարձը:

2.

ոչ

ցուցակային կազմի

է. Չաշխատած ժամանակիվարձատրությունըներառում

Վերթական, լրացուցիչ ն ուսման հետ կապված արձակուրդներիվարձատրությունը: Դեռահասների, | ն է կարգի հաշմանդամների արտոնյալ ժամերի վարձատրությունը: Որակավորման բարձրացման, մասնագիտական պատրաստման ուղարկված աշխատողների ուսման ժամանակաշրջանի վարձատրությունը: Պետական կամ հասարակական պարտականությունների կատարմանը ներգրավված ն գյուղատնտեսական աշխատանքների ուղարկված աշխատողներիվարձատրությունը: Ոչ աշխատողի մեղքով պարապուրդների վարձատրությունը: 3.

Միանվագխրախուսական վճարումներ.

Միանվագպարգնատրումներ: Դրամական փոխհատուցումներ չօգտագործված արձակուրդի համար: Որպես խրախուսում տրված բաժնետոմսերիարժեքը: Վարձահատույցերկարամյածառայության համար: Նյութական օգնություն, տոնական ն հոբելյանական տարեթվերի կապակցությամբ միանվագ վճարումներ, նվերների արժեք: 4.

Սննդի,բնակարանի ն վառելիքի վճարումներ.

Անվճար տրված սննդամթերքի, բնակարանի ն կոմունալ ծառայությունների արժեք (օրենսդրությանը համապատասխան)կամ դրանք անվճար տրամադրելու փոխհատուցումներիգումար: ճաշարաններում, բուֆետներում սննդի վճարումներ դրամական կամ բնեղեն ձնով: Աշխատողներինտրված վառելիքի վճարումներ:

Ձեռնարկության ծախսերի մի ամբողջ շարք չեն վերաբերում ոչ աշխատավարձի ֆոնդին ն ոչ էլ սոցիալական բնույթի վճարումներին: Դրանք են` գործուղման ծախսերը, մասնագիտականուսուցման ն աշխատողների մշակութակենցաղային սպասարկման ծախսերը, պետական սոցիալական հիմնադրամներին պարտադիր վճարումները աշխատողների լրացուցիչ եկամուտները (դիվիդենտներ, տոկոսներ) ն այլն: 7.4.

ԱՇխատավաւձի մակաւդակի

ն

դինամիկայի վե՛լուծությունը

Վերլուծական նպատակներով կարող է հաշվարկվել միավոր ժամանակի աշխատանքի վարձատրության միջին մակարդակը. միջին ժամային, միջին օրական ն միջին ամսական աշխատավարձը: Միջին ժամային աշխատավարձի հաշվարկման հիմքն է ամսվա ընթացքում հաշվեգրված աշխատավարձի ֆոնդի այն մասը, որն իրենից ներկայացնում է փաստացի աշխատած ժամերի կամ կատարած աշխատանքի ուղղակի աշխատավարձը ն կոչվում է աշխատավարձի ժամային ֆոնդ (ԱՎԺՖ): Միջին ժամային աշխատավարծը (յալ) հաշվարկվում է աշխատավարձի ժամային ֆոնդը հարաբերելով փաստացի աշխատած մարդժամերին: Միջին օրական աշխատավարձի հաշվարկման հիմքն է աշխատավարձի Օրական ֆոնդը (ԱՎԾՕՖ),որն իրենից ներկայացնում է մարդ-օրերով հաշվառած աշխատած ժամանակի համար հաշվեգրված աշխատավարձի գումարը: Դրա կազմում ներառում են ինչպես աշխատած ժամանակի դիմաց տրվող ուղղակի աշխատավարձը, այնպես էլ աշխատօրվա ընթացքում չաշխատած ժամերի (օրենսդրությամբ նախատես լած) վճարումները, մասնավորապես դեռահասների արտոնյալ ժամերի վճարումը, պետական կամ հասարակական պարտականությունների կատարման հետ կապված (երհերթջափոխային ժամերի վճարումը, ոչ աշխատողի մեղքով ներհերթափոխայինպարապուրդներիվճարումը: Սիջին օրական աշխատավարծը (յջր) հաշվարկվում է աշխատա-

վարձի օրական ֆոնդը փաստացի աշխատած մարդ-օրերին հասրաբերելով: Միջին ժամային ն միջին օրական աշխատավարձի մակարդակների փոխկապվածություննարտահայտվում է հետնյալ կերպ.

մ5ր ցամ ՝«- նլ Հ

որտեղ: օգ աշխատօրվա միջին փաստացի տնողությունն է, հլ- լրավճարների հաշվին աշխատավարձիօրական ֆոնդի ավելացման գործակիցն Է, որը հավասար է աշխատավարձի օրական նեժամային ֆոնդի հարաբերությանը: Համամասնորեն միմյանց հետ կապված են միջին ժասային ն միջին օրական աշխատավարձերի ինդեքսները -

17, յ, -

"

`

մլ:

մ

Միջին ամսական աշխատավարձը( աձ.) հաշվարկվում է աշխատավարձի ամսական ֆոնդն աշխատողներիմիջին ցուցակային թվին հարաբերելով: Աշխատավարձի ամսական ֆոնդի կազմում առանձնացվում են վճարումների երեք խմբեր. 1) Աշխատավարձիօրական ֆոնդ: 2) Չաշխատած օրերի վճարումներ, մասնավորապես հերթական ն ուսման արձակուրդների վճարումներ, պետական ն հասարակականպարտականություններիիկատարման հետ կապված չաշխատած օրերի համար վճարումներ, ոչ աշխատողի մեղքով ամբողջօրյա պարապուրդների վճարումներ: Յ) Այլ վճարումներ, մասնավորապես չօգտագործված արձակուրդի դրամականփոխհատուցում, միանվագպարգնատրումներ: Միջին ամսական ն միջին օրական աշխատավարձի մակարդակների ն ինդեքսների միջե փոխկապվածությունըարտահայտվում է հետնյալ բանաձներով.

//ամսժօր"Ե-8շ Հ

յ... ՀՍրո՛1ե՞ք

որտեղ աշխատանքայինժամանակաշրջանի (ամսվա) միջին փաստացի տնողությունն է օրերով, ճշ- լրավճարների Իաշվին աշխատավարձի ֆոնդի ավելացման գոր-

Շակիցը, որը հավասար է ամսական ն օրական աշխատավարձի ֆոնդերի հարաբերությանը: Աշխատավարձի միջին մակարդակի դինամիկայի ուսումնասիրման համար օգտագործվում են փոփոխուն կազմով, կայուն կազմով ն կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցության ինդեքսները՝ Փոփոխուն կազմով ինդեքսը ցույց է տալիս աշխատավարձի միջին մակարդակի դինամիկան երկու գործոնների ազդեցության հաշվին. ա) տարբեր խմբերի ն կատեգորիաների աշխատողների աշխատավարձի փոփոխության հաշվին, բ) աշխատավարձի տարբեր մակարդակ ունեցող աշխատողների Լլառուցվածքի փոփոխության հաշվին: Կայուն կազմի ինդեքսը արտահայտում է տարբեր խմբերի աշխատողների աշխատավարձի մակարդակներիմիջին փոփոխուքյունը: Կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսը բնութագրում է ւշիսասլսվարձի միջին մակարդակի դինամիկայի վրա աշխատողների կազմում տեղի ունեցած կառուցվածքային փոփոխությունների ազդեցությունը Աշխատավարձի միջին մակարդակի, աշխատողների թվի ե աշխատավարձի ֆոնդի միջն գոյություն ունի հետնյալ կապը. Ի-

Ր

որտեղ՝ Բ - աշխատավարձի ֆոնդն է, 7- աշխատավարձի միջին մակարդակը, Ր

-

աշխատողներիմիջին ցուցակային թիվը:

Աշխատավարձի ֆոնդի փոփոխությունը, ի հաշիվ առանձին գործոնների ազդեցության, որոշում են հետնյալ կերպ. ա) աշխատավարձի ֆոնդի բացարձակ հավելաճը` ի հաշիվ աշխատողների թվի փոփոխության.

ՃԲ

-(Ո-)յհ-Խ-Ա.-Ս

բ) աշխատավարձիֆոնդի բացարձակ հավելաճը` ի հաշիվ աշխատավարձի մակարդակիփոփոխության.

ձԲյ Հ(Բ՛-)/օ)'ո

ՀԽ -հ-ԱՄյ-Ս-էց:Մշ ԲԱԺԻՆ

ԱՋԳԱՅԻՆ ԹԵՄԱ 8.

8.1

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ

-էԷ):

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ազգայինհաստության հասկացությունը, ծավալը ն

կազմը

«Ազգային հաւսՏություն»» հասկացությունը Տարբեր հայեցակաոգեւում

Ազգային հարստությունը կարնորագույն սոցիալ-տնտեսականկատեգորիա է, որը բնութագրում Լ հասարակական վերարտադրության սկզբնական ն վերջնական փուլերը: Ազգային հարստության ավելացումը տնտեսական աճի գլխավոր գործոններից մեկն է. Ազգային հարըստութան աճը հանդիսանալով բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման անհրաժեշտ պայման, վերաբերում է պետության քաղաքականության երկարատն գերակայություններին: Ազգային հարստության Ա ազգային եկամտի առաջին գնահատումները կատարվել են դեռես 17-րդ դարում, որոնք սկիզբ են դրել մակրոտնտեսական վիճակագրությանը: Նման հաշվարկների անհրաժեշտությունը կյանքն էր ինքնին թելադրում: Դրանք պետական կառավարման մարմիններինհնարավորություն էին տալիս համառոտ, պատշաճ ն հասկանալի ձենովգաղափար կազմել իրենց երկրի բարեկեցության մասին: Սկզբնական շրջանում հստակ սահմանափակում չէր դրվում «հարստություն» ն «եկամուտ» հասկացությունների միջն, նույնիսկ մեկ հասկացությունը փոխարինվում էր մյուսով: Միայն 20-րդ դարի սկզբին տեսական տնտեսագիտությանզարգացումը հիմնավորելով ն ճշգրտելով այդ 5Վ

տնտեսական կատեգորիաների բովանդակությունը,վերջ տվեց տերմինաբանականխառնաշփոթին: «Հարստություն» տերմինը սկսեց օգտագործվել ժամանակի որոշակի պահի դրությամբ որնէ համակցության առկայությունը արտահայտելու համար, իսկ «եկամուտ» տերմինը` որպես որոշակի ժամանակահատվածում (սովորաբար տարվա ընթացքում) արտադրությանգործընթացի արդյունքների (հոսքերի) բնութագիր: ` Չնայած ազգային հարստության հաշվարկման երեքդարյա պատմությանը, ներկայումս էլ ոչ բոլոր հիմնահարցերն են լուծված: Դա վերաբերում է ինչպես «ազգային հարստության» հասկացության բնութագըրմանը, դրա տարրերի հաշվարեման ու գնահատմանմեթուլսերի ըոտրությանը, այնպես էլ նմանատիպ հաշվարկների տեղեկատվական բազայի ստեղծմանը: Ներկայումս կայաստանում ն ԱՊՀ-ի երկրներում ազգային հարստության հաշվարկման վիճակագրականպրակտիկան էականորեն համաայլ պատասխանում է ոչ թե Ագգային հաշիվների համակարգի (ԱՂՀՂՀ-ի), Ժողովրդական տնտեսության հաշվեկշռի (ԺՏՀ-ի) հայեցակարգերին ն մեթոդաբանանանդրույթներին, ինչը բացատրվում է անհրաժեշտ տեղեկատվությանբացակայությամբ: ԺՏՂ-ի շլւշանակներում տվյալ տնտեսական կատեգորիայ,` սահմանումը հետնյալն է. ազգային հարստությունը կուտակված նյութական բարիքների համակցությունն է, որը հասարակությունը տնօրինում է ժամանակի տվյալ պահին: Այն կազմում են ստեղծված բոլոր նյութական արժեքները, որոնք հանդիսանում են հասարակական կյանքի անհրաժեշտ պայմանը: Ազգային հարստության կազմն ուսումնասիրելու նպատակով օգտագործվում է նյութական բարիքների` ըստ տարբեր հատկանիշների մի շարք դասակարգումներն խմբավորումներ: Նախ ն առաջ ազգային հարստության կազմում, ըստ դրանց ծագման աղբյուրի, առանձնացնում են երկու խումբ ազգային ունեցվածք ն բնական ռեսուրսներ: Ազգային ունեցվածքն աշխատանքի արդյունքներով կուտակված նյութականբարիքների համակցությունն է: Ազգային ունեցվածքի ծավալը կարող է ավելանալ նյութական բարիքների կուտակման արդյունքում, այսինքն եթե արտադրության տարեկան ծավալը գերազանգում է հասարակությանտարեկանսպառումը (արտադրական ն ոչ արտադրական): Ազգային հարստության երկրորդ մասը հաշվառված ն տնտեսական շրջանառության մեջ ընդգրկված բնական ռեսուրսներն են` ներառյալ հողը, անտառները, ընդերքը, ջրային ռեսուրսները: Նշված տարրերը ներկայումս, արժեքային գնահատականների բացակայության ։պատճառով, չեն ներառվում ազգային հարստության ծավալում: Բնական հարստությունը, ելնելով օգտագործման տեսանկյունից, կարելի է ստորաբաժանել սկզբունքորեն տարբեր երկու խմբի. ւ

`

1) Չվերականգվող բնական ռեսուրսներ (հողը, օգտակար հանածոները ն այլն): 2) Վերականգվողբնական ռեսուրսներ (ջուր, օդ, բուսական ն կենդանական ռեսուրսներ): Երկրորդ կարնորագույն խմբավորումն ազգային ունեցվածքի դասակարգումն է ըստ տնտեսականնշանակությանն բնաիրային կազմի: Ազգայինունեցվածքի կազմում առանձնացնումեն հետնյալ խմբերը. » Հիմնական ֆոնդեր: » Նյութական շրջանառու միջոցներ ն պաշարներ: » Բնակչությանտնային ունեցվածք:

Վերջին խումբը ներառում է տնային տնտեսություններիերկարատն օգտագործման սպառողական նյութական բարիքներ (կահույք, կենցաղային սարքեր, տրանսպորտայինմիջոցներ նայլն): Վերլուծական նպատակներովազգային հարստությունը խմբավորում են նան ըստ սեփականության ձների, տնտեսության ճյուղերի ն տարածքային տեղաբաշխման: ԱՀՀ-ի շրջանակներումազգայրն հարստությանհաշվարկմանհիմքում ընկած է տնտեսական ակտիվ հասկացությունը: Տճտեսական ակտիվներն անհատական կամ կոլեկտիվ սեփականության օբյեկտներն են, որոնց սեփականատերերըդրանց տիրումից կամ օգտագործումից կարող են օգուտ քաղել: ժամանակի ընթացքում ակտիվների արժեքը փոխվում է: Տարբեր ակտիվներ տարբեր տեսակի օգուտ են բերում իրենց սեփականատերերին: Այսպես՝ » շենքերը, մեքենաները ն սարքավորումները եկամուտ են բերում արտադրությանգործընթացում դրանց օգտագործելու միջոցով, ֆինանսական ակտիվները ն հողը իրենց սեփականատերերինօգուտ են ապահովում սեփականությունից եկամուտների տեսքով (տոկոսներ, դիվիդենտներ,ռենտա), ցանկացած ակտիվի տիրումից օգուտը կարող է իրացվել, որպես արժեքի պաշար, դրա վաճառքի միջոցով: »

»

Ակտիվներիմի մասին կարելի է տիրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի սպառվել դրանցից օգուտ ստանալու հնարավորությունը: Երրորդ դեպքում` ակտիվները կարող են օգտագործվել զուտ տեսքով (օրինակ թանկարժեք մետաղներ, քարեր ն այլն)` որպես արժեքի պաշար, առանց ստանալու: Նման այլ օգուտ ակտիվներ պահպանվում են այն ակնկալիքով, որ դրանց գները մյուս ապրանքների ն ծառայությունների համեմատությամբ ժամանակի ընթացքում համենայն դեպս չեն նվազի, ն կուտակված հարստությունը կպաշտպանենարժեզրկումից: Վերոհիշյալ սահմւսնումից հետնում են երեք կարնոր պայմաններ. Օբյեկտը պետք Է լինի սեփականություն (պետական, մասնավոր կամ »

այլ "ռ

ձեի)

»

»

Սեփականատերնօբյեկտին տիրելու կամ օգտագործելու միջոցով պետք է տնտեսականօգուտ քաղի: Սեփականատերը պետք է ունենա այլ ինստիտուցիոնալ (կառուցվածքային)միավորինօբյեկտը վաճառելու հնարավորություն:

Նշված չափանիշներին կարող են բավարարել ոչ միայն մարդու աշխատանքով ստեղծված նյութական բարիքները, այլ նան ֆինանսական գործիքները, բնական ծագում ունեղող օբյեկները: ԱՂՀՀ-ում բնական ռեսուրսները ներառվում են տնտեսական ակտիվների մեջ այն պայմանով, որ դրանց սեփականությանիրավունքները սեփականատերերիկողմից իրապեսօգտագործվեն եկամուտ ստանալու նպատակով: Որպես ակտիվներ չեն դիտվում շրջակա միջավայրի օբյեկտները, որոնք չեն կարող լինել որնէ մեկի սեփականությունը (օդային տարածք, ջրային բաց ավազաններ), կամ ընդունակ չեն իրենց սեփականատերերին օգուտ բերել (օրինակ՝ օգտակար հանածոներիպաշարները,որոնց շահագործումը տնտեսապես շահավետ չէ կապված տեխնիկական զարգագմանկամ գների տվյալ մակարդակներիհետ): Տնտեսական ակտիվների մեջ չեն ընդգրկվում նան տնային տնտեսությունների երկարատն օգտագործման սպառողական ապրանքների պաշարները: ԱՀՀ-ի հայեցակարգերին համաձայն` նշված ապրանքների ձեռք բերման ծախսերը վերաբերում են վերջնական սպառմանը, այլ ոչ թե խնայողությանը: ԱՀՀ-ի երաշխավորագրերումտնային տնտեւսությունների երկարատն օգտագործման ապրանքների պաշարները մասին տվյալներըխորհուրդ է տրվում ցույց տալ առանձին՝տեղեկատուտեսքով: Այսպիսով, ըստ ԱՀՀ-ի, ազգային հարստությունը երկրի ռեսուրսների (տնտեսական ակտիվների) համակցությունն է, որն ստեղծում է անհրաժեշտ պայմաններապրանքներիարտադրության,ծառայությունների մատուցման ն մարդկանց կյանքի ապահովման համար: Այն երկրի` ֆինանսականպարտավորություններով նվազեցված տնտեսականակտիվների համակցությունն է, այսինքն` երկրի բոլոր տնտեսվարող սուբյեկտների զուտ կապիտալիգումարը: 8.2.

ԱզգայինհարստությանՏա/ւեւղիդասակաւգումը ԱՀՅ-ում

ԱՀՀ-ում ազգային հարստության տարրերի դասակարգման հիմքում ընկած են որոշակի թվով հատկանիշներ, որոնցից հիմնականներն են դրանց ստեղծման եղանակը, օգտագործման բնույթը, պահպանմանձեը ն չափի միավորը:Ազգային հարստությանտարրերը, ըստ գործառնական ձների հիմքի, բաժանվում են ոչ ֆինանսական ն ֆինանսական ակտիվների: Ոչ ֆինանսականակտիվներն այն օբյեկտներ են, որոնց սեւլիականատերերը տնտեսական օգուտ կարող են ստանալ տնտեսական գործունեությունում դրանց օգտագործելու կամ որպես արժեքի պաշար պահելու

միջոցով: Ըստ ծագման աղբյուրների, ոչ ֆինանսական ակտիվները բաժանվումեն արտադրվող ն չարտադրվող ակտիվների: Արտադրվող ակտիվները ստեղծվում են արտադրության գործընթացների արդյունքներով, որոնք կարող են լինել ինչպես նյութական, այնպես էլ ոչ նյութական: Արտադրվող ակտիվների կազմում ընդգրկվում են հիմնական կապիշրջանառու միջոցների նյութական պաշարները ն արժեքները: տալը, է ըստ տնտեսական նշանաԱյսպիսի ստորաբաժանումը կության հատկանիշի: է, որն Հիմնական կապիտալը ազգային հարստության այն անփոփոխբնաիրային տեսքով բազմակի անգամ կամ մշտապես օգտագործվում է ապրանքների արտադրության ն շուկայական ու ոչ շուկայական ծառայությունների մատուցման համար` իր արժեքն աստիճանաբար փոխանցելով ստեղծված արդյունքներին ու ծառայություններին: Հիմնական կապիտալնէլ իր հերթին ստորաբաժանվում է նյութականնոչ նյութականտարրերի: ԱՀՀ-ի նոր տարբերակում հիմնական կապիտալի մեջ ընդգրկվում են նան ռազմական սարքավորումների որոշ տեսակներ, որոնք կարող են օգտագործվել ոչ միայն ռազմական նպատակների, այլն քաղաքացիական (հասարակական) կարիքների համար (օդանավակայաններ, ավտոմեքենաներ ն այլն): Արտադրվող նյութական ակտիվների երկրորդ խումբը կազմում են նյութական շրջանառու միջոցների պաշարները: Դրանք այն ապրանքներն են, որոնք արտադրվել են ընթացիկ կամ նախորդող ժամանակաշրջաններում ե նախատեսված են վաճառքի կամ հետագա ժամանակաշրջանում արտադրության մեջ օգտագործելու համար: Այս խմբին են վերաբերում նան երկրի ռազմավարական նշանակություն ունեցող պետականպաշարները(մացահատիկը ն այլ ապրանքներ): Արժեքները երկարատնօգտագործման թանկարժեք ապրանքներ են, որոնց արժեքը գների ընդհանուր մակարդակիհամեմատությամբ, որպես կանոն, չի իջնում: Դրանք չեն օգտագործվում արտադրության կամ սպառման համար, այլ ձեռք են բերվում ե պահպանվում են որպես արժեքի պաշարներ (թանկարժեք մետաղներ, քարեր, հնարժեք իրեր ն արվեստի այլ առարկաներ): ԱՀՀ-ն առանձնացնումէ ռչ ճյութական հիմնական կապիտալը: Դրանք այն օբյեկտներն են, որոնք ստեղծվել են մարդու աշխատանքով ն կրում են ոչ հանրամատչելի տեղեկատվություն: Այդ օբյեկտները ոչ նյութական ակտիվներին են վերաբերում, քանի որ տվյալ օբյեկտների արժեքը որոշվում է դրանցում պարունակվող տեղեկատվությամբ: Դրանք են՝ օգտակար հանածոների հետախուզման ծախսերը, էՀՄ-ի ծրագրային ապահովվածությունը, զվարճալի ժանրի, արվեստի ն գրականության օրիգինալ ստեղծագործությունները: ՄԱԿ-ի Վիճակագրական հանձնաժողովի երաշխավորության համաձայն, այս խմբում ընդգրկվում են նան համակարզչային տվյալների բազայի գնման, մշակման ն ընդլայնման

կատարվում

ՀԵ:

մասն

վրա կատարված խոշոր ծախսերը, որոնք պետք է օգտագործվեն մեկ ավելի ժամանակով: Գեղարվեստականօրիգինալ ստեղծագորտարուց ծությունները (ֆիլմեր, գրքեր, երաժշտական ստեղծագործություններ ն այլն) ոչ նյութական հիմնական կապիտալի մեջ ընդգրկվում են միայն այն դեպքում, եթե օգտագործվում են անմիջապես կամ էլ ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության համար պատճենի տեսքով, նույնպես մեկ տարվա ժամկետը գերազանցելու դեպքում: Ազգային հարստության դասակարգումը |

Ոչ ֆինանսական ակտիվներ

արտադրվող

նյութական Հիմնական

չարտադրվող

|ոչ նյութական|

նյութական Հող Ընդերք Բնական | կենսա| բանական ռեսուրս- |

Հիմնական| կապիտալ կապիտալ | այդ թվում Նյութական |ա)օգտակար| շրջանառու

«

Հ

միջոցների

պաշարներ

«

5»

»

հանածոնե-

րի հետաԱրժեքներ խուզման Բնակչութծախսեր յան կուտակ- | բ) ծրագրաված ունեցյին ապա-

հովածուքվածք (տեղեկատու) յուն գ) զվարճալի ժանրի,

գրականուքյան ն վեստի

ար-

բնօրինակ

«

|ոչ նյութական » Պատենտ-

«

»

»

«

ջրային

ռեսուրսներ

ներ Հեղինա-

»

»

հատուկ

իրավունք Կանխիկ դրամ իրավունք (արժույթ) Դեպոզիտներ ՎարձաԱրժեռղթեր կալության | պայմանա- (բավի լ:աժնետոմսերից) գրեր Վարկեր Գուդվիլ Բաժնետոմսեր Այլ ոչ նյուԱպահովագրաթական ակտիվներ կան տեխնիկական ռեզերվներ Դեբիտորների ն կրեդիտորների այլ հաշիվներ

կային

ներ Ստոր-

գետնյա

»

Ֆրճսնսական անռտիվներ Մետաղադրամ ոսկի Փոխառության

»

»« »

»

«

» » »

»

ստեղծագոր-

ծություններ

Զարտադրվող ոչ ֆինանսական ակտիվներն արտադրության գործընթացի արդյունք չեն: Դրանք, ինչպես արտադրվող ոչ ֆինանսական ակտիվները, բաժանվում են նյութական ն ոչ նյութական ակտիվների: Չարտադրվող ոչ ֆինանսական նյութական ակտիվները ստեղծվում են բնության կողմից, որոնց վերաբերում են հողը, ընդերքի հարստությունը, չաճեցվող կենսաբանական ն ջրային ռեսուրսները: Վերոհիշյալ բնական ռեսուրսներին սեւիականատիրելու իրավունքը կարող է մել սուբյեկտից փոխանցվել մեկ այլին: Իսկ այն բնական ռեսուրսները, որոնց նկատմամբ սեփականատիրության իրւսվունք չի սահմանվում (օրինակ օդլե ծՇուլր), ազգային հարստության մեջ չեն ընդգրկվում Նախկինում որոշակի դժվարություններ առաջանում էին ջրային ռեսուրսների ներքին տոսըրաբաժտատան գործում Այդ իսկ պատճառով էլ ՍԱԿ-ի ՎիճաՀԺ

|

կագրական հանձնաժողովի 1993թ. երաշխավորությունը հստակեցում մտցրեց այս հարգում, ըստ որի մակերնութային ջրերը ընդգրկվում են հողային ռեսուրսների, իսկ ստորգետնյա ջրերի պաշարները` ջրային

ռեսուրսների կազմում: ԶՉարտադրվողոչ ֆինանսական ոչ նյութական ակտիվները իրավական կամ հաշվառման գործողությունների արդյունք են: Դրանք այն փաստաթղթերնեն, որոնք իրենց սեփականատերերինիրավունք են տալիս զբաղվելու որնէ կոնկրետ գործունեությամբ, որը մատչելի չէ այլ տնտեսվարող միավորներին: Այս խմբում ընդգրկվում են հեղինակային իրավունքները, գյուտարարական արտոնագրերը, գյուտերի օգտագործման, տեխնիկականգիտելիքների, ապրանքանշաններին վարձակալության պայմանագրերընայլն: Գուդվիլը այն գործոնների համակցությունն է, որոնք դրդում են հաճախորդներին կրկին դիմել տվյալ կազմակերպության ծառայություններին: Դրանց վերաբերում են մշտական հաճախորդները, գործարար կապերը, հեղինակությունը, ֆիրմայի անվանումը, անձնակազմիորակավորումը ն այլն: Ֆինանսական ակտիվները տնտեսվարողմիավորներիֆինանսական միջոցների պաշարներն են: Ֆինանսական ակտիվների մի մասը ֆինանսական պարտավորություններ են, իսկ մյուս մասը` պահանջներ: Պահանջն իրավունք է տալիս իր սեփականատիրոջը (կրեդիտորին) վճարներ ստանալ այլ ինստիտուցիոնալ միավորներից (դեբիտորներից) ըստ իրենց միջե կնքված պայմանագրի պայմանների: Ֆինանսական պահանջը մեկ այլ ինստիտուցիոնալ միավորի համար ձնակերպվում է որպես ֆինանսական պարտավորություն: Այս դեպքում այն արդեն հանդես կգա դեբիտորի դերում: Ֆինանսական պարտավորությունը (պահանջը) կարող է հանդես գալ տարբեր ձներով, որն էլ պայմանավորված է ֆինանսական ակտիվների բազմազանությամբ: Ստորն ներկայացվում են տարբեր տեսակի ֆինանսականակտիվներիբնութագրերը. 1. Մետաղադրամ (մոնետար) ոսկի. ոսկու կենտրոնացված պաշարներն են դրամհ կամ ձուլակտորի ձնով, որը պահվում է պետական դրամավարկային հիմնարկություններում: Այն ձեռք է բերվում գնողունակության ռեզերվների(պահուստների) ստեղծմաննպատակով: 2. Փոխառության հատուկ իրավունք (ՓԴՊԻ). միջազգային ռեզերվային ն վճարային միջոցներն են, որոնք ստեղծվում են Միջազգային արժութային հիմնադրամի (ՄԱՀ) կողմից ն բաժանվում են դրա անդամների միջն: ՖՀԻ-ն համաշխարհային փողի ձն է, որը օգտագործվում է միջազգային անկանխիկհաշվարկների համար՝ ՄԱՀ-ի հատուկ հաշիվներում գրառումներ կատարելով: 3.Կանխիկ դրամ (արժույթ). շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամն ու մետաղադրամն է, որն օգտագործվում է հաշվարկներ կատարելու համար: Շրջանառության մեջ թողարկվող կանխիկ դրամը թողարկող հիմնարկության (սովորաբար` կենտրոնականբանկի) պարտավորությունն է:

Դեպոզրիտներ.պահպանության համար բանկերին փոխանցված դրամականմիջոցներն են: Այս ֆինանսական ակտիվին «հակադրվում է» բանկերի ֆինանսականպարտավորությունը իրենց մոտ տարաբաշխված ֆինանսական միջոցները տոկոսներով վերադարձնելու պայմանով: Դեպոզիտները կարող են արտահայտվել ինչպես ազգային, այնպես էլ օտարերկրյաարժույթով: 5.Արժեթղթեր (բացի բաժնետոմսերից) դրամական այն փաստաեն սեփականատիրոջ ունեցվածքային թղթերն են, որոնք հաստատում իրավունքը թողարկողի նկատմամբ: Իրենց բնույթով դրանք պարտքի հանձնառություն են (մուրհակ, դեպոզիտ, հավաստագիր, սեփականաշնորհման չեկ, փոխառությանտոմս): 6.Վարկեր. ֆինանսական գործիքներ են, որոնք առաջանում են վարկատուների անմիջապես պարտապանին միջոցներ փոխանցելու ժամանակ: Սովորաբար այս գործառնությունը վավերացվումէ համապատասխանփաստաթղթով, որը ենթակա չէ փոխանցման: 7. Բաժնետոմսեր. փաստաթղթեր են կանոնադրական կապիտալում որոշակի բաժնեմասի վկայության մասին, որոնք իրենց տերերին իրավունք են տալիս ստանալու շահույթի մի մասը դիվիդենտիտեսքով: 8. Ապահովագրական տեխնիկական ռեզերվներ. այն ֆինանսական ակտիվներն են, որոնց ստեղծումը պայմանավորված է ապահովագրական գործառնությունների անցկացման եղանակով: Ապահովագրական մուծումների ն վճարումների միջն եղած ժամանակայինտարբերությունն ապահովագրական կազմակերպություններինհնարավորություն է տալիս կուտակել նշանակալի գումարներ տեխնիկականռեզերվների ձնով: Այդ գումարների ձնավորումը պարտադիր է, քանի որ դրանք ապահովագրողի համար ֆինանսական երաշխիք է ապահովագրվողի նկատմամբ իր պարտավորությունները կատարելու համար: Տեղեկատու ձնով ֆինանսական ակտիվներին ավելացնում են օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները: 4.

|

ԹԵՄԱ

Հիմնական ֆոնդեւի վիճակագոություն

9.

9.1.ՎիմնականՓֆոնդեւհասկացությունը ն դասակաւգումը

դրա

Տա/ւեւի

Անցումը միջազգային վիճակագրության մեթոդաբանությանըազգային վիճակագրության պրակտիկայում կիրառվող հիմնական ֆոնդեր հասկացությանը զուգահեռ ավելացրեց ավելի լայն «հիմնական կապիտալ» հասկացությունը, որը միավորում է արտադրվող ն չարտադրվող նյութական ն ոչ նյութականակտիվներին: Հիմնական ֆոնդերը հիմնական կապիտալի գերակշռող մասն են՝ իրենց մեջ ընդգրկելով արտադրվող նյութական ակտիվները: Վիճակագրության սեց հրմնական ֆոնդեր ասելով հասկանում են արւոադրվող այն նյութաիրային արժեքները, որոնք բազմիցս մասնակցում են ,

նյութական բարիքների ն ծառայությունների արտադրության գործընթացին, չեն փոխում իրենց բնեղեն տեսքը, իրային ձնով չեն մտնում աշխատանքի արդյունքի մեջ ն իրենց արժեքը մաս-մաս են փոխանցում արտադրված արդյունքին (ծառայությանը): Խորհրդային վիճակագրությունում, բացի վերոհիշյալ բնութագրերից, հիմնական ֆոնդերին վերագրելու համար դրա տարրերը պետք է բավարարեինես երեք չափանիշների. ա) մեկ տարուց ավելի գործելու ժամկետը, բ) 50 ռուբլուց ավել արժեքը, Գգ)օբյեկտի ավարտուն տեսքը: ԱՀՀծ-ի մեթոդաբանությամբառաջին չափանիշը պահպանվում է, իսկ մյուս երկուսը գործում են որոշակի վերապահումներով: Այսպես` դրա տարրերի արժեքը պետք է մեծ լինի որոշակի մեծությունից, որը սահմանվում է ֆոնդեր ստեղծող ճյուղերի արտադրանքի գների դինամիկայից կախված: Եվ վերջին պահանջը. հիմնական ֆոնդերին վերաբերում են ոչ միայն գործող ավարտուն օբյեկտները, այլ նան այն անավարտ միավորները, որոնք այդ վիճակով որպես սեփականություն արտադրողներիցանցնում են Օգտագործողներին: Հիմնական ֆոնդերը միմյանցից տարբերվում են արտադրության գործընթացում ունեցած դերով, կոնստրուկտիվ առանձնահատկություններով, ծագման (ստեղծման) բնույթով, գործելու տնողությամբ ն այլ հատկանիշներով: Նման բազմազանությունը պահանջում է մշակել ն կենսագործել միասնական բնաիրային դասակարգմանհամակարգ: Ներկայումս Հ3 ազգային վիճակագրությունում գործում է հիմնական ֆոնդերի հետնյալ դասակարգումը. 1. Շենքեր. աշխատանքի, բնակության ն բնակչության սոցիալ-մշակութային սպասարկման ն նյութական արժեքների պահպանման համար պայմաններստեղծող օբչեկտներն են: 2. Կառույցներ. պայմաններ են ստեղծում արտադրության գործընթացների ն ոչ արտադրական տարբեր գործողությունների իրականացման համար, բայց աշխատանքի առարկայի փոփոխությանը չեն

մասնակցում: 3. Փոխանցող համասարքեր. ինժեներաշինարարականօբյեկտներն են, որոնք էլեկտրական, ջերմային ն մեխանիկական էներգիան մեկ օբյեկտից փոխանցում են մյուսին (օրինակ՝ էլեկտրահաղորդման գծերը, գազատարերը, նավթատարերը, ջրատարերը ն այլն): 4. Մեքենաներ ն սարքավորումներ. անմիջականորեններգործում են աշխատանքի առարկայի վրա, էներգիայի մի տեսակը փոխարինում են մեկ այլ տեսակով, մասնակցում են արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներին: Այս խմբում ընդգրկվում են նան չափող ն կարգավորող սարքավորումներն ու հաշվդղական տեխնիկան: 5. Տրանսպորտայրն միջոցներ. մարդկանց ն բեռների տեւլլափոխման համար նախատեսված միօոցներն են:

6. Աոտադրական ե տնտեսական գույք. աշխատանքի պաշտպանության, արտադրական գործառնությունների թեթնացման ն նյութերի պահպանման առարկաներնեն: 7. ՍՔերատուն բանողանասուններ.կովեր,եզներ,ձիեր,ջորիներնայլն: 8. Բազմամյա տնկարկներ. աճեցվող մրգատու ն խաղողի այգիներ անկախ հասակից: 9. (յլ հիմնական ֆոնդեր. գրադարանայինֆոնդեր, թանգարանային արժեքներ, կենդանաբանականայգիներում ն այլ հիմնարկություններում կենդանականաշխարհի ցուցադրանմուշներ: Վերոհիշյալ դասակարգումը կատարվում է երկրհ տոտեսության մակարդակով, իսկ տնտեսության յուրաքանչյուր ճյուղ այս դասակա,:գումը կոնկրետացնում է իր համար` հաշվի առնելով ճյուղի արտադրական, տնտեսական, բնական ն մի շարք այլ առանձնահատկություններ: Հիմնական ֆոնդերի բնաիրային դասակարգումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու դրա ակտիվ ն պասիվ մասերը, որը կատարվում է արդյունքի ստեղծման գործում դրա տարրերի մասնակցության դերով: Անտիվ ֆոնդերին են վերաբերում մեքենաները ն սարքավորումները, ինչպես նան աշխատանքի այն միջոցները, որոնք ներգործում են աշխատանքի առարկայի վրա կամ վերահսկում են արտադրություն գործընթացը: Իսկ այն տարրերը, որոնք պայմաններ են սսւեղծուս 'սրտադրության համար ն դրա արդյունքի վրա ակտիվ ներգործություն չեն թողնում, վերաբերում են աասիվ ֆոնդերին: Սովորաբար պասիվ են համարվում շենքերը ն կառույցները սակայն մի շարք ճյուղերում (օրինակ նավթի ն գազի արդյունաբերությունում) հորանցքները ն վերամշակող կառույցները վերաբերում են ակտիվ մասին: Հիմնական ֆոնդերի ընդհանուր ծավալում դրա ակտիվ մասի ավելացումը վկայում է արտադրականներուժի ուժեղացման մասին: Յիմնական ֆոնդերը, որպես համալիր տնտեսական կատեգորիա, կարող են բազմակողմանիորեն բնութագրվել՝ խմբավորման մեթոդի օգնությամբ հիմքում ընդունելով հետնյալ հատկանիշները. (Ըստ տնտեսության ճյուղերի. ապրանքներ արտադրող ն ծառայություններ մատուցող ճյուղերի հիմնական ֆոնդեր: Ըստ սեփականության ձների. պետական, մասնավոր ն այլ սեփականության հիմնական ֆոնդեր: Ըստ պատկանելության. սեփական ն վարձակալական հիմնական ֆոնդեր: (Ըստ տարածքային տեղաբաշխման. շրջանների, մարզերի, քաղաքների հիմնական ֆոնդեր: Ըստ արտադրության գործընթացում մասնակցելու աստիճանի. արտադրության գործընթացում անմիջականորեն օգւոագործ վող ն չգործուլ հիմնական ֆոնդեր: -

»

»

»

»

4իսնական "ֆոնդերի վիճակագրության կարնորագույն խնդիրներից մեկը անհրաժեչտ ն արժանահավատ տնղեկատվության հավաքագրումն

է, որի աղբյուրներն են վիճակագրականկանոնավոր ն միանվագ հաշվե-

տվությունները, ձեռնարկությունների ռեգիստրները հետազոտությունները: 9.2.

ն

ընտրանքային

Ձիմնականֆոնդեւի գնահատմանՏեսակնեւը ն վեւագնահատումը

Վիմնական ֆոնդերի ծավալը (մեծությունը) գնահատվում է ն բնաիրային, ն արժեքային արտահայտությամբ: Բնաիրային չափի միավորները օգտագործվում են կոնկրետ տեսակիհիմնական ֆոնդերի ծավալը որոշելու համար (օրինակ` սարքավորումների քանակը կարելի է արտահայտել միավորների թվով կամ ընդհանուր հզորությամբ, շենքերը ն կառույցները` քառակուսի կամ խորանարդ մետրերով ն այլն): Սակայն ֆոնդերի բազմազանությանպատճառով, որոնց բնաիրային արտահայտությամբ հնարավորչէ ընդհանրականտեսքի բերել, վիճակագրությունը օգտվում է արժեքային գնահատումից: Այն հնարավորություն է տալիս որոշել հիմնական ֆոնդերի ընդհանուր ծավալը, իրային ն ճյուղային կառուցվածքը, վերլուծել վերարտադրության գործընթացը, օգտագործման արդյունավետությունը ն այլն: Հաշվառման ն վիճակագրության պրակտիկայում օգտագործվում են հիմնական ֆոնդերի գնահատմանհետնյալ տեսակները. Լրիվ սնգբնական արժեք. օբյեկտի փաստացի արժեքն է շահագործման հանձնելու պահին: Այն անփոփոխ է մնում հիմնական ֆոնդերի գործելու ողջ ընթացքում մինչն վերագնահատումը կամ մինչն կապիտալ ներդրումների հաշվին դրանց ընդլայնման, արդիականացման ն վերակառուցման իրականացումը: ՀԻմնական ֆոնդերի ստացման աղբյուրից կախված` սկզբնականարժեքի տակ հասկացվում է. Օբյեկտներ արտադրության, կառուցման կամ ձեռք բերման փաստացի ծախսեոի գումարը, ներառյա`՝ տեղափոխման ն տեղադրման ծախսերը: Տվյալ դեպքում հիմնական ֆոնդերի ստագմանաղբյուրը ներդրումներն են: » Պայմանագրային (համաձայնեցված) գնահատումը, եթե օբյեկտները որպես հիմնադիրների ներդրումներ ներառվում են ձեռնարկության կանոնադրականկապիտալում: Օբյեկտի հաշվառման ընդունելու պահի շուկայական գինը, եթե օբյեկտը ստացվել է անհատույց: Մնացորդային սկզբնական արժեք. լրիվ սկզբնական արժեքի ն հիմնական ֆոնդերի շահագործման ընթացքում դրանց մաշվածքի գումարի տարբերություննէ: (րիվ վերականգնմանարժեք. հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության արժեքն է ժամանակակից պայմաններում, այսինքն տեղափոխման, տեղադրման կամ նմանատիպ նոր օբյեկտների կառուցման արժեքն է վերագնահատման պահի գներով: »

»

Մնացորդային վերականգնման արժեք. հիմնական ֆոնդերի լրիվ վերականգմանարժեքի ն մաշվածության արժեքի տարբերությունն է: Հիմնական ֆոնդերի սկզբնական ն վերականգնմանարժեքների միջն տարբերություններ են առաջանում դրա առանձին տարրերի գների փոփոխության պատճառով: Վերականգնման արժեքը կարող է սկզբնական արժեքից մեծ կամ փոքր լինել` կախված գների փոփոխությունից. եթե գները բարձրացել են, ապա այն մեծ կլինի, ն` ընդհակառակը: Այս երկու արժեքները կարող են հավասար լինել միայն հիմնական ֆոնդերը շահագործման հանձնելու պահին: Հիմնական ֆոնդերի գնահատումը վերականգման արժեքով հնարավորություն է տալիս միասնականացնելտարբեր ժամանակներում շահագործման հանձնված հիմնական ֆոնդերը: ԱՀՀՆի մեթոդաբանությամբ հիմնականֆոնդերը գնահատվում են վերականգմանարժեքով: բաշվեկշռային արժեք. ձեռնարկության հաշվեկշռում հաշվառված օբյեկտների արժեքն է հաշվի առնելով վերագնահատումը: Հաշվեկշռային արժեքը խառն արժեք է, քանի որ հիմնական ֆոնդերի օբյեկտների մի մասը հաշվառված է վերջին վերագնահատման պահի վերականգման արժեքով, իսկ մյուսները՝ սկզբնական արժեքով: Ձեռնարկությունները հիմնական ֆոնդերի վերագնահատումը կատարում են հետնյալ երկու մեթոդմերիցորնէ մեկով. ՂՎիմնական ֆոնդերի արժեքի փոփոխության ինդեքսների օգնությամբ: Օբյեկտների հաշվեկշռային արժեքի ուղղակի վերահաշվարկի միջոցով ըստ համապատասխանտեսակի ֆոնդերի շուկայալյան գների: Առաջին եղանակով հիմնական ֆոնդերի վերագնահատման արժեքը որոշվում է դրանց լրիվ սկզբնական արժեքը բազմապատկելով համապատասխան ինդեքսներով, որոնք շերտավորված են ըստ հիմնական ֆոնդերի խմբերի ն ձեռք բերման ժամանակի: » »

Օրինակ 9.1. Ենթադրենք օբյեկտի լրիվ հաշվեկշռային արժեքը վերագնապահին կազմել է 26 դրամական միավոր, իսկ մնացորդային հաշվեկշռային արժեքը 18 դրամական միավոր: Համաձայն հիմնական ֆոնդերի ճյուղային դասակարգման (ՀՖԾԴ), սույն օբյեկտը վերաբերում է հիմնական ֆոնդերի այն խմբին, որոնց համար արժեքի փոփոխության ինդեքսը հավասար է 1.15-ի: Որոշել օբյեկտի լրիվ ն մնացորդային վերականգնման արժեքները վերագնահատման պահի դրությամբ: հատման

Լուծում.

Մաշվածքի գումարը վերագնահատմանպահին հավասար է

26-18Հ8ղ.մ. Օբյեկտի լրիվ վերակագնման արժեքը վերագնահատման պահին հավասար է 2621.15

Հ

29.9

դ. մ.:

Սաշվածքի գումարը հաշվի առնելով վերագնահատումը,հավասար է 8«115Հ92

դ.մ.

Օբյեկտի մնացորդային վերականգնման արժեքը վերագնահատման պահին հավասար է՝ 29.9 -9.2 20.7 դ. մ. կամ 18»:1.15 20.7 դ. մ.: Հ

Հ

Եթե վերագնահատումը կատարվում է ուղղակի վերահաշվարկի մեթոդով, ապա օբյեկտի լրիվ վերականգնման արժեքը որոշվում է նմանատիպ նոր օբյեկտների շուկայական գների հիման վրա փորձագետների եզրակացություններով կամ զանգվածային տեղեկատվական միջոցների հրապարակումներով: Օրինակ 9.2. Ենթադրենք օբյեկտի լրիվ հաշվեկշռային արժեքը տարվա սկզբին կազմել է 28 դրամական միավոր, իսկ մնացորդային հաշվեկշռային արժեքը՝ 21 դրամականմիավոր: Ըստ փորձագետներիեզրակացության, նմանատիպ նոր օբյեկտի շուկայական գինը 35 դրամական միավոր է: Որոշել հետնյալ

ցուցանիշները.

'

Վերահաշվարկիգործակիցը հավասար է՝ 35:28-

Մաշվածքի գումարը՝ հաշվի առնելով վերագնահատումը,հավասար է՝ (35

-

28)» 1.25

Հ

8.75

դ. մ.

Մնացորդայինվերականգնման արժեքը հավասար է՝ 21«125

9.3.

26.25

կամ

35-8.75

Հ

26.25

միավոր:

Ձիմնականֆոնդեւի մաշվածքը ենամուտիզացիան

Շահագործման ընթացքում հիմնական ֆոնդերը ենթարկվում են ֆիզիկական ն բարոյական մաշվածքի: Ֆիզիկական մաշվածքը հիմնական ֆոնդերի ֆիզիկական հատկությունների կորուստն է, ինչի արդյունքում դրանք չեն կարողանում կատարել իրենց ֆունկցիաները ն դառնում են ոչ պիտանի: Բարոյական մաշվածքը այն է, որ հիմնական ֆոնդերի գործող օբյեկտները իրենց արտադրողականությամբ, սպասարկման ծախսերով ն թողարկվող արտադրանքիորակով զիջում են նոր նմուշի հիմնական ֆոնդերին, այսինքն` դառնում են տնտեսապես ոչ շահավետ: Վետնաբար,անհրաժեշտ է պարբերաբարփոխարինել նման օբյեկտները: Նոր հիմնական ֆոնդերի ստեղծման ն ձեռք բերման համար բավարար դրամական միջոցները ձեռնարկատերերըընդգրկում են թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ ամորտիզացիոն հատկացումների տեսքով: Տարբերում են «մաշվածք» ն «ամորտիզացիա» հասկացությունները: Եթե մաշվածքն իր տնտեսական բովանդակությամբ, ֆիզիկական ն տնտեսական առումով, գործող հիմնական ֆոնդերի ծերացման գործընթացն է, ապա ամորտիզացիան հիմնական ֆոնդերի մաշվածքին հավասար արժեքի ւիոխանցումն է արտադրության ծախքերի մեջ կամ

օբյեկտների հետագա փոխարինման համար դրամական միջոցների կուտակումն է: Տարբերում են նան մաշվածքի ն ամորտիզացիայի հաշվեգրման օբյեկտների շրջանակները: Մաշվածքը գործնականում որոշվում է հիմնական ֆոնդերի բոլոր տեսակների համար, անկախ այն բանից ամորտիզացիա հաշվեգրվե՞լ է, թե ոչ: Բացառություն են կազմում, օրինակ` գրադարանային ֆոնդերը, թանգարանայինն գեղարվեստական արժեքները, բերքատվության տարիքին չհասած բազմամյա տնկարկները ն մթերատու անասունները: Ամորտիզացիա չհաշվեգրելու օբյեկտների շրջանակն ավելի լայն է: Այն ընդգրկում է բնակելի շենքերը (բացառությամբ կազմակերպությունների կողմից եկամուտ ստանալու նպատակով օգտագործվող օբյեկտները), բյուջետային կազմակերպությունների հիմնական ֆոնդերը, սեփականաշնորհմանգործընթացներում պայմանագրերով նվիրված կամ անհատույց փոխանցված օբյեկտները, մթերատու անասունները ն այլն: Ամորտիզացիա հաշվեգրած հիմնական ֆոնդերի համար մաշվածքն ընդունվում է ամորտիզացիային հավասար, իսկ հիմնական ֆոնդերի այն օբյեկտների մաշվածքը, որոնց համար ամորտիզացիաչի հաշվեգրվում, որոշվում է՝ ելնելով դրանց օգտակար օգտագործման տնողությունից: Արտադրանքիիրացմանը զուգահեռ հիմնական ֆոնդերի մաշվածքին հավասարգումարները կուտակվում են ամորտիզացիոն ֆոնդում: Վիճակագրության պրակտիկայում ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը (Ամ) որոշվում է հետեյալ բանաձներով. -

Սմ--որտեղ

Ֆլ

-

Ֆ

-Լ

Տ

Ֆ

ՀԿ-Լ

Ամ--------,

կամ

Տ

հիմնականֆոնդերի լրիվ սկզբնականարժեքն է,

հիմնական ֆոնդերի կապիտալ նորոգման արժեքը, հիմնական ֆոնդերի լուծարքային արժեքը, Տհիմնական ֆոնդերի ծառայության նորմատիվային ժամկետը (տարիներով) կամ ամորտիզացիոնժամանակաշրջանը: Կ-

Լ

-

Ամորտիզացիայիչաւիը որոշվում է հիմնական ֆոնդերի լրիվ վերականգնման համար նախատեսված ամորտիզացիոն հատկացումների նորմաներով:Այդ նորմաները շերտավորված են ըստ հիմնական ֆոնդերի, խմբերի ն տեսակների: Ամորտիզացիայինորման (Նո) ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարի ն հիմնական ֆոնդերի լրիվ սկզբնական արժեքի հարաբերությունն է (արտահայտվածտոլլոսներով).

Նամ 04, Ֆ .

լԿ

ղցց:

Օրինակ 9.3. Գործարանի ձեռք բերած մեքենան աշխատեց 12 տարի: Այդ ժամանակաշրջանում այն երեք անգամ ենթարկվել է կապիտալ նորոգման` յուրաքանչյուրի արժեքը կազմելով 600 հազ. դրամ: Մեքենայի լուծարքային արժեքը կազմել է 80 հազ. դրամ, իսկ տարեկան ամորտիզացիոն հատկացումները՝ 800 հազ. դրամ: Որոշել՝ 1. Մեքենայի լրիվ սկզբնական արժեքը: 2. Ամորտիզացիայիտարեկան նորման: Լուծում.

Ֆլս.ՀԱմ«Տ-ԿՀԼ

Հ800»12-3»«600-

Հ

9600--1800--80

-

հազ. դրամ

Ամ«100-499.,100-

Նամ

Հ

10.1526:

Լս.

Ներկայումս կազմակերպություններինհնարավորություն է ընձեռած ընտրելու ամորտիզացիոն հատկացումների հետնյալ չորս մեթոդներից մեկը. 1) Գծային (հավասարաչափ), որի դեպքում ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը որոշվում է ելնելով օբյեկտի լրիվ հաշվեկշռային (կամ սկզբնական) արժեքից ն ամորտիզացիայի նորմայից՝ հաշվի առնելով դրա օգտակար օգտագործման տնողությունը: Գծային ամորտիզացիան (ԽՍՀՄ-ում հաշվեգրման միակ մեթոդը) բխում է այն ենթադրությունից, որ հիմնական ֆոնդի մաշվածքը տեղի է ունենում հավասարաչափ` դրա ծառայության ողջ ընթացքում: Այդ պատճառով էլ տարեկան ամորտիզացիոն հատկացումների մեծությունը մնում է հաստատուն: Այն կարող է հաշվարկվել հետնյալ բանաձնով. Ֆ Ամ-

լ. ս.

Տ

դ.Գ.

որտեղ՝ Ֆ

ոզ

հիմնական ֆոնդի արժեքն է

դուրս

գրման պահին կամ

լուծարքային արժեքն է: Օռինակ 9.4. Մեքենայի լրիվ հաշվեկշռային արժեքը 50 մլն.դրամ է, իսկ հիմնական ֆոնդերի ծառայության նորմատիվային Ժամկետը հավասար է 10 տարի: Ամորտիզացիոն հատակցումների տարեկան գումարը գծային մեթոդով յուրաքանչյուր տարվա համար հավասար է՝ Ֆ

-Ֆ

50-0

Ամ---Է-Տ Գ-Հ---»5

մլն. լն. դր դրամ:

2) Եվազելի մնացորդի, որի դեպքում ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը որոշվում է ելնելով օբյեկտի մնացորդային տոկոսից Այս արժեքի: ն ամորսփզացիոն ռատկացումների հաստատուն ոճ

կիրառելի է արնմտյան երկրներում ն կոչվում է տոկոսի համակարգ: Այն արագացված ամորտիզացիայի հաստատուն բացարձակապես կապված չէ հիմնական ֆոնդերի իրական մաշվածքի հետ, քանի որ հաստատուն տոկոսը սահմանվում է բավականին բարձր տոկոսի մեթոդը մակարդակի վրա (0.2-ից մինչն 0.6-ը): Հաստատուն օգտագործելու ժամանակ հիմնական ֆոնդերի ծառայելու տնողությունը նշանակություն չունի (հաշվարկները կարելի է կատարել այնքան տարի, որքան հարկավոր է): Այդ պատճառովէլ տվյալ մեթոդով ամորտիզացիոն ֆոնդը լրիվ մարելու համար ամորտիզացիայի մնացած ողջ գումարը պայմանավորված է մարել հիմնական ֆոնդի գործելու վերջին տարում: ւծ Արագացված ամորտիզացիան թույլ է տալիս ֆոնդերի մեչ ներդր" գումարները արագ վերադարձնել: Արագացվածամորտիզացիան հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. մեթոդը առավել

Ամ -Ֆ

Լս

«տ-(1-տ)"՞'

որտեղ՝ Ամ. Էրդ տարվաամորտիզացիոնհատկացումն է, -.

տ

-

ամորտիզացիոնհատկացումների հաստատուն

տոկոսը:

Յ) Արժեքի դուրս գրում ըստ օգտակար ծառայության տարիների թվի գումարի, որի դեպքում ամորտիզացիոն հատկացումների գումարը որոշվում է՝ ելնելով օբյեկտի լրիվ հաշվեկշռային արժեքից ն գործակցից, որի համարիչում նշվում է մինչն ծառայության վերջը մնացած տարիների Թիվը, իսկ հայտարարում դրա օգտակար ծառայության տնողության տարիների թվի գումարը: Տվյալ մեթոդը անվանում են նան (/ուտանայրն (նումուլյատիվ), որը արագացված ամորտիզացիայի հաջորդ համակարգն է ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ամ

-Ֆ

Խ-ԼՒ1

Լ.Կ-

ո

ն |

որտեղ՝ Օգտակար ծառայության տնողությունն է տարիներով,

ո

-

51514243.

թո-15

ո:

4) Արժեքի դուրս գրում թողարկված արտադրանքի կամ կատարված աշխատանքի ծավալին համամասնորեն, որի դեպքում ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը որոշվում է ելնելով օբյեկտի լրիվ հաշվեկշռային արժեքից ն գործակցից, որի համարիչում նշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում փաստացի արտադրված արտադրանքի Ա)

ծավալը, իսկ հայտարարում` օբյեկտի օգտակար օգտագործման ընթացքում արտադրանքիենթադրվողթողարկումը:

ողջ

Օրինակ 95. Մեքենայի լրիվ սկզբնական արժեքը 50 մլն. դրամ է, իսկ ամորտիզացիոն հատկացումների հաստատուն տոկոսը հավասար է 20-ի: Որոշել ամորտիզացիոն հատկացումներն ըստ տարիների արագացված ն կուտակային մեթոդներով: 1. Արագացված մեթոդով ամորտիզացիոնհատկացումները հավասար են. ա) առաջինտարվա համար՝

Աճլ 50-0.2-(1-02)"" -

Հ10

մլն. դրամ,

բ) երկրորդ տարվա համար՝

Ամ, -50-02-(0-02):

Հ

50-02-0858

մլն. դրամ կամ

Ամշ Հ(Ֆլս -Ամյ)-տ-(50-10)-0.2

»

մլն. դրամ,

գ) երրորդ տարվա համար՝

Ամ. Ամ,

-

-

50-02-0-02)5

«50-02-0.64-:6.4

մլն. դրամ կամ

(Ֆլ, -Ամլ -Ամ,)-տ-(50-10-8)-0.2

32:02

մլն. դրամ:

-6.4

Կուտակային մեթոդով ամորտիզացիոն հատկացումները հավասար են՝ ա) առաջին տարվա համար՝

2.

10-1-1

Ամյլ »50-------»50---Հ9.

մլն. լն- դր դրամ,

որտեղ՝

ՀՀԱՎ243»..Հ10:-55կաճ

ոՀ)

10:11

լ

բ) երկրորդ տարվա համար՝

Ամ, «50-12-27 50--55

-2.|

Հ

«8.2

մլն. դրամ,

գ) երրորդ տարվա համար՝

Ամ»

0-2. «73

մլն. դրամ:

9.4

Յիմնականֆոնդեւի Շարժի ն վիճակի ցուցանիճնեւը

Ապրանքների (ծառայությունների)արտադրության գործընթացներում հիմնական ֆոնդերը մաշվում են, որոնց մի մասը վերականգնվում ն համալրվում է, իսկ մյուս մասը՝ դուրս գրվում: Արդյունքում տեղի է ունենում հիմնական ֆոնդերի քանակական, որակական, արժեքային ն կառուցվածքային փոփոխություններ, որին վիճակագրության պրակտիկայում անվանում են հիմնական ֆոնդերի շարժ: Հիմնական ֆոնդերի հաշվեկշիռը լրիվ սկզբնականարժեքով Վիմնական

ֆոնդերի

տեսակները

սկզբին (Ֆուտ)

(Ֆու) ս

Մեքենաներ Սարքավորումներ Տրանսպորտային

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

(Ֆոգ)

(Ֆով)

Յ

միջոցներ

Գործիքներ

Դուրս են| Հիմնական ֆոնդերը | գրվել տարվա վերջին (Ֆո)

Վիմնական Ստացել են ֆոնդերը | Ընդա- | այդ թվում նոր տարվա մենը

-

Հիմնական ֆոնդերի շարժի մասին լրիվ պատկերացում կազմելու համար կազմում են հիմնական ֆոնդերի հաշվեկշիռներ: Հիմնական ֆոնդերի հաշվեկշիռը վիճակագրական աղյուսակ է, որի տվյալները բնութագրում են հիմնական ֆոնդերի ծավալը, կառուցվածքը ն վերարտադրությունը տնտեսության,ճյուղերի ն ձեռնարկություններիմակարդակներով: Հիմական ֆոների հաշվեկշիռները կազմում են լրիվ սկզբնական ն մնացորդայինսկզբնական արժեքներով: Հիմնական ֆոնդերի արժեքը տարվա վերջին որոշվում է հետնյալ հաշվեկշռային սխեմայով(բոլոր հիմնական ֆոնդերի համար).

Ֆով -Ֆտս ԻՖստ-Ֆդգ

-

դրամական միավոր: --100 Հ1200

Այս հաշվեկշռի տվյալների հիման վրա կարող ենք հաշվարկել հիմնական ֆոնդերի շարժը բնութագրողհետնյալ ցուցանիշները. 1.

Հիմնական ֆոնդերի դինամիկայիգործակից. Ե

ո

-ԼՖտվ1200 Ֆա

-1.2

կամ

12042:

2.

Հիմնականֆոնդերի ստացման գործակից. Խտ

3.

ֆոտ. 300. Ֆով

0.25

կամ 2592:

Հիմնական ֆոնդերի նորացմանգործակից. Խրո հոր.

4.

Ֆնոր 175 ՀՀ-ԲԻտ--Է-ա»0.146

տպ

կա 14.692: կամ

"

Վիմնականֆոնդերի դուրս գրման գործակից. Ֆ

ԵՈ

ԳԳ

»Հ-Ե-Ֆ տ.ս.

կա 10.055: -0.10 կամ

"

Բազմաթիվ ցուցանիշների (մասնավորապես` ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարի, ֆոնդահատույցի, ֆոնդատարության, ֆոնդազինվածության) հաշվարկման համար անհրաժեշտ է որոշել հիմնական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը: Վերոհիշյալ հաշվեկշռի տվյալներով հիմնական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը որոշվում է պարզ միջին թվաբանականիբանաձնով.

Ֆ

(1000--1200):2

-

դրամական միավոր:

Վիմնականֆոնդերի հաշվեկշիռը մնացորդայինսկզբնականարժեքով. Հիմնական | Հիմնակ. Ստացվել են | այդ ֆոնդերի ֆոնդերը| Ընդատեսակները| տառվա| մենը | թվում | նոր սկզբին (Փե)|

(Ֆտս. )

Ա

Մեքենաներ Սարքավո-

|

|

(Հոր)

Կապի-| Դուրս | Ամոր-|Գիմնական են տալ |տիզա-| ֆոնդերը նորո- | գրվել | ցիա | տարվա Գում վերջին (Աժ)

Թ)

|(Ֆ. յ|

|

(Ֆով )

Յ

Յ/

Տրանսպոր-

Յ0

Գործիքներ Ընդամենը

րումներ

տային միջ-ր

-

որտեղ՝Ֆ- հիմնականֆոնդերի սիմվոլն է մնացորդայինարժեքով: Այս հաշվեկշռի տվյալներով բոլոր հիմնական ֆոնդերի արժեքը վա վերջի դրությամբ հաշվարկում ենք հետնյալ բանաձնով.

ով

«Ֆա «Կ-Ֆղզ -Ֆաոս դգ

-Ամ-700:250.

75-25-80

920:

տար-

,

Մնացորդային սկզբնական արժեքով հիմնական ֆոնդերի հաշվեկշիռը կառուցելիս օբյեկտների ստացման (ստեղծման) ն դուրս գրման հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարվա ընթացքում մաշվածքի պատճառով հիմնական ֆոնդերի փաստացի արժեքի նվազումը: Այս դեպքում հիմնական ֆոնդերի մաշվածքի գումարն ընդունվում է ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարին հավասար ն տեղադրվում է ելքի մասում, իսկ մուտքի մասում ավելանում է կապիտալ նորոգման արժեքը: Մնացորդայինսկզբնական արժեքով հիմնական ֆոնդերի հաշվեկշռի տվյալներով հաշվարկում են հիմնական ֆոնդերի վիճակը բնութագրող մաշվածքի ն պիտանիությանգործակիցներըտարվասկզբին ն վերջին: Մաշվածքի գործակիցըհիմնականֆոնդերի արժեքի այն մասն է, որը փոխանցվել է արտադրվածարդյունքին: Այն որոշվում է մաշվածքի ն լրիվ սկզբնականարժեքի հարաբերությամբ.

Խմաշվ -

Ֆ.ս -Ֆլոս. -:

Ր

լ.ս.

Բերված հաշվեկշռի տվյալներով տարվա սկզբին այն հավասար է. Կամ

1000-700

-

0.30

կամ 3054:

Պիտանիությանգործակիցը հիմնական ֆոնդերի արժեքի այն մասն է, դեռես չի փոխանցվել արտադրված արդյունքին: Այն որոշվում է ճնացորդայինն լրիվ սկզբնական արժեքների հարաբերությամբ. որը

Ֆլոս.

Ք իտ. ՀԶՐ

-

լ.ս.

Տարվա սկզբին այն հավասար Է պհտ.

"1000

մ 7092: 50.70 կամ

Այս երկու գործակիցների գումարը պետք է հավասար լինի 1-ի կամ 10096-ի: 9.5.

Ձիմնականֆոնդեւի օգտագուծման ցուցանիՇնեը )

Հիմնական ֆոնդերի օգտագործման ուսումնասիրությունը կարելի է կատարել տարբեր ուղղություններով: Այն կարելի է իրականացնել ըստ տնտեսության առանձին ճյուղերի ն հատվածների, ըստ ձեռնարկությունների ն հիմնական ֆոնդերի տեսակների ն այլն:

Վիմնականֆոնդերի արդյունավետ օգտագործումը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր միավորի օգնությամբ վերամշակվում են ավելի մեծ քանակության աշխատանքի առարկաներ, կրճատվում են կենդանի աշխատանքիծախսումները ն աշխատանքի միջոցները: Վիմնականարտադրական ֆոնդերի օգտագործման ցուցանիշներն են ֆոնդահատույցը ն ֆոնդատարությունը:Ֆոնդահատույցը ցույց է տալիս, թե 1 դրամ հիմնական ֆոնդերի հաշվով «որքան արտադրանք է արտադրվել: Ձեռնարկությունների ն ճյուղերի մակարդակով որպես արտադրանքի ցուցանիշ կարող են ծառայել համախառն թողարկումը կամ համախառն ավելացված արժեքը, իսկ ամբողջ զ.ոնտեսության մակարդակով համախառն ներքին արդյունքը: .ՓՖոռնդահատույցը (Դ հաշվարկվում է որպես թողարկված արտադրանքի ծավալի (Օ) ն հիմդրա

նական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքիկ( Փ) հարաբերություն.

բ-2

Փ

Ֆոնդահատույցը համարվում է հիմնական ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործման ուղղակի ցուցանիշը, որքան բարձր է ֆոնդահատույցը, այնքան արդյունավետ են օգտագործվել հիմնական ֆոնդերը ն ընդհակառակը: Ֆոնդատարությունը (8) հիմնական ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործման հակադարձ ցուցանիշն է: Այն գնահատում է հիմնական ֆոնդերի ծախսերի մակարդակը 1 դրամ արտադրվածարտադրանքիհաշվով. Շ---:

Ֆոնդահատույցի դարձ կապ.

ն

,-1

Փ,

ֆոնդատարության միջն գոյություն ունի հական

ՓԼ

կամ

-6Հ1:

Ֆոնդահատույցը ն ֆոնդատարությունը արտացոլում են տարբեր տնտեսականգործընթացներ ն կիրառվում են տարբեր դեպքերում: Այսպես` ֆոնդահատույցը հաշվարկում են այն դեպքում, երբ պահանջվում է պարզել, թե հիմնական ֆոնդերի մեջ ներդրած յուրաքանչյուր դրամի դիմաց որքան արտադրանքէ ստացվել: Ֆոնդատարությունն օգտագործվում է արտադրանքիանհրաժեշտ ծավալի ստացման համար հիմնական ֆոնդերի վրա ծախսված միջոցների մեծությունը գնահատելու համար: Ֆոնդահատույցի ն ֆոնդազինվածության մակարդակների վրա նշանակալի ազդեցություն է թողնում աշխատանքի ֆոնդազինվածությունը (7զ), որը ցույց է տալիս մեկ աշխատողի հաշվով հիմնական ֆոնդերի արժեքը: Այն հաշվարկվումէ հետնյալ բանաձնով.

Փ

/-բ: որտեղ` 1

-

աշխատողների (բանվորների) միջին ցուցակային թիվն է:

Վերթջափոխերովաշխատող ձեռնարկություններում աշխատողների միջին ցուցակային թվի փոխարեն առաջարկվում է ամենամեծ հերթափոխի աշխատողների միջին ցուցակային թիվը, քանի որ յուրաքանչյուր հերթափոխիաշխատողները օգտվում են միննույն հիմնական ֆոնդերից: Ֆոնդահատույցի ն ֆոնդազինվածության ցուցանիշների միջն գոյություն ունի հետնյալ կապը. ՖԽ:

յ/զ

աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակն ա-ք-

որտեղ՝

է:

Եթե աշխատանքի արտադրողականությանաճը գերազանցում է աշխատանքի ֆոնդազինվածությանաճը, ապա ֆոնդահատույցն աճում է: Տնտեսավիճակագրականվերլուծություններում մեծ նշանակություն է ձեռք բերում ոչ թե ֆոնդահատույցի մակարդակը, այլ դրա ազդեցությունը արտադրությանծավալների ավելացման գործում: Արտադրանքիծավալը հավասար է՝

Օ-Փ-.Մ, իսկ արտադրանքիծավալի ընդհանուր ինդեքսը՝ 11-12.

Փա

Օօ

ՓԱ

չ.Փյց

Փա

-

ՖՓլց

Փա,

:

2Փ:իյ

Նշանակում է, որ արտադրանքի ծավալի փոփոխության վրա միաժամանակազդում են երկու գործոններ: ա) հիմնական ֆոնդերի արժեքը որպես էքստենսիվգործոն, բ) ֆոնդահատույցիմակարդակըորպես ինտենսիվ գործոն: Այս գործոնների ազդեցության չափը արտադրանքի ծավալի փոփոխության վրա բացարձակ մեծություններով արտահայտելու համար անհրաժեշտէ համանուն ինդեքսներիհամարիչից հանել հայտարարը: Արտադրանքիծավալի ընդհանուր փոփոխությունըհավասար է ձ0-0լ-ՕյՀՖՓլյղ այդ

-Ֆ.Փց/ց

թվում

ա) ի հաշիվ հիմնական ֆոնդերի արժեքի փոփոխության

ձ0.-

ԵՓլ

ԵՓ

-Ֆ(Փ-Փյ),

բ) ի հաշիվ ֆոնդահատույցի փոփոխության՝ 40. 03) Հ2.Փլո

-2.Փլից

-

Հժ -))Փլ:

Մի խումբ ձեռնարկությունների ֆոնդահատույցի դինամիկան ուսումնասիրելու նպատակով կարող են օգտագործվել ֆոնդահատույցի փոփոխուն կազմով, կայուն կազմով ն կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցության ինդեքսները: 9.6.

Սա՛քավուումնեւիկազմի, հզուության ցուցանիճնեւը

ն

օգջագուծման

Սարքավորումները հիմնական ֆոնդերի այն տարրերն են, որոնք ակտիվ դեր են կատարում արտադրության գործընթացում: ՎիճակագրուԲյունը ուսումնասիրում է երկու խմբերի` արտադրական ն էներգետիկ (ուժային) սարքավորումների առկայությունը, կազմը, վիճակը ե օգտագործումը: Արտադրականներին դասվում են այն սարքավորումները, որոնց օգնությամբ աշխատողը ներգործում է աշխատանքի առարկայի վրա` հասարակությանը պիտանի արդյունքի վերածելու նպատակով: Արտադրական սարքավորումների կազմն ուսումնասիրելիս օգտագործվում են տարբեր հատկանիշներ, որոնցից մասնավորապես կարելի է առանձնացնել. 1) Ըստ աշխատանքիառարկայիվրա ներգործելու ձների. ա) մեխանիկական,բ) ջերմային, գ) քիմիական: 2) Ըստ շահագործման աստիճանի ա) առկա, բ) տեղսչկայված,գ) գործող: 3) Ըստ ավտոմատացմանաստիճանի ա) լրիվ ավտոմատ (ռոբոտներ), բ) կիսաավտոմատ, գ) ձեռքով աշխատող: 4) Ըստ տեխնիկականվիճակի ա) նոր սարքավորումներ, որոնք վերանորոգում չեն պահանջում, բ) սարքավորումներ, որոնք ենթակա են ընթացիկնորոգման, գ) սարքավորումներ, որոնք ենթակա են կապիտալ նորոգման, դ) սարքավորումներ, որոնք ենթակաեն դուրս գրման: էներգետիկ սարքավորումներին վերագրում են այն մեքենաներն ու համակարգերը, որոնք արտադրում են տարբեր տեսակի էներգիա կամ էներգիայի մի տեսակը փոխարինում են մեկ այլ տեսակով: էներգետիկ սարքավորումների հիմնական տարրը շարժիչն է: Առանձնացվում են շարժիչների երկու տեսակներ. սկզբնականն երկրորդական: Սկզբնական շարժիչները բնական ռեսուրսների պոտենցիալ էներգիան վեր են ածում մեխանիկականէներգիայի (շոգեմեքենա, ջրատուրբին ն այլն): էներգիայի աղբյուրից կախված` առանձնացվում են ջերմային, ջրային, քամու, արեի, ատոմային ե այլ շարժիչներ:

Երկրորդականշարժիչները էներգիայհ մի տեսակը փոխարինում են մեկ այլ տեսակով (էլեկտրաշարժիչներ, էլեկտրագեներատորներ, էլ եկտրաապարատներ): Շարժիչի աշխատանքի արդյունքի մեծությունը կախված է դրա հզորությունից, որը չափվում է ձիաուժով (ձ.ու.) կամ կիլովատով (կվտ): 1ձ.ու. հավասար է 75 կգ.մ/վ, իսկ 1 կվտ-ը՝ 101.9 կգ.մ/վ: Դրանց միջն գոյություն ունի կայուն հարաբերակցություն,այսինքն՝ 1 կվտ Հ1.36 ձ.ու-ի կամ 1 ձ.ու. Հ-Օ.736 կվտ-ի: Վիճակագրության մեջ Օգտագործվում են հզորության երկու տեսակներ. առավելագույն երկարատն հզորություն ն փաստացի միջին հզորություն: Առավելագույն երկարատն հզորության չափը նշված է սարքավորման անձնագրում, որով այն կարող է աշխատել բավականին երկար ժամանակահատվածում, այն էլ` առանց խափանումների կամ շարքից դուրս գալու վտանգի: Փաստացի միջին հզորությունը որոշակի ժամանակահատվածի(սովորաբար օրվա կամ հերթափոխի) հզորության ընդհանրական բնութագիրն է: Այն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. ի

Փ

հ

Ն

որտեղ՝ հզորության ցուցանիշն է,

-

հջ-

Ժ

Ֆիժ

-

շարժիչի փաստացի միջին հզորությունը, աշխատած ժամերի թիվը:

Երբ հզդրությունը (հ) բազմապատկվումէ աշխատած ժամերի թվով (Ժ), ապա արդյունքում ստացվում է արտադրածկամ սպառած էներգիայի քանակը. (է Հհժ) կվտ/ ժ-ով: Օռինակ 9.6. Միննույն շարժիչը օրվա սկզբից մինչն ժամը 12-ը աշխատել է կվտ հզորությամբ, 12-20-ը 75 կվտ հգորությամբ, իսկ 20-24-ը 60 կվտ հգորությամբ:Որոշել շարժիչի փաստացիմիջին հզորությունը:

Լուծում.

ի

ֆի Հժ -՞հ.

-

Փ

Ժ

10012:75-8-60-4 1200600:240 2040 "85 12-8-4 .

.

-

Չ

կվտ:

Մի քանի շարժիչների միջին հզորությունը նույնպես որոշվում է կշռված միջին թվաբանականիբանաձնով, միայն այն տարբերությամբ, որ հայտարարի աշխատաժամանակի գումարից հանվում է շարժիչների համատեղաշխատած ժամանակը: Արտադրական շարժիչների հզորության գումարը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

-

գում.

հ,

են.Հիշ

-

սչ

իլ

նապ

որտեղ՝ հ ուս. արտադրականհզորության գումարն է, հ հ

-

սկզբնականշարժիչների հզորությունը,

-

չ.չ

գեռ. ՝ Գեներատորներիհզորությունը,

հւ.չ. Վեկտրաշարժիչներիհզորությունը, ի

-

լապ

էլեկտրաապարատներիհզորությունը:

Գումարային հզորությունը հաշվարկելիս բացառում են հզորության կրկնակի հաշվարկը, այսինքն` այն հզորության, որը չի օգտագործվում արտադրական գործընթացում: Այն դեպքերում, երբ տեղեկություններ չկան գեներատորներին սպասարկող սկզբնական շարժիչների հզորության մասին, կարելի է գեներատորների հզորությունը բազմապատկել 1.11 ճշգրտված գործակցով: Այս ճշգրտված մեծությունը բացատրվում է նրանով, որ գեներատորների օգտակար գործողության հաշվարկային գործակիցը հավասար է 0.9-ի կամ 9096: Այստեղից էլ գեներատորներն սկզբնական շարժիչների կողմից սպասարկվում են 1.11 անգամ ավելի հզորությամբ (1:0.9Հ1.11): Այս դեպքում գումարային հզորության բանաձնի հաշվարկը կընդունի հետնյալ տեսքը. հ

գում.

ս.շ.

հեր.«1-1

1հլ

2.

Հհ

էլ.ապ.

Օրինակ 97. Կազմակերպության սկզբնական շարժիչների հզորությունը 120 կվտ, էլեկտրաշարժիչներինը՝ կազմել է 700 ձ.ու., էլԼեկտրագեներատորներինը՝ 280 կվտ ն էլեկտրաապարատներհնը՝100 կվտ: Ռրոշել արտադրականշարժիչների գումարային հզորությունը: Լուծում.

հ

-

ում.հ, աո -

700»0.736-

«1.1

հ

իլ լապ.

-

կվտ:

1202«1.11-280-100-762

մեջ սպառված էներգիայի քանակը հաշվարկելիս Արտադրության նույնպես պետք է խուսափել կրկնակի հաշվարկից:Դրա համար օգտվում են այն բանաձնից, որը կիրառվում է գումարային հզորության որոշման ժամանակ. է

գում. ս.շ. ԻԵ, Հէ

«111Իէլ չէ չ

էլ.ապ.

՞

Մեքենաների ն սարքավորումների օգտագործման բարելավումն արտադրանքի արտադրության ավելացման հիմնական աղբյուրն է: Այն հանդիսանում է նան հասարակականաշխատանքի տնտեսման գլխավոր գործոնը: Վիճակագրության խնդիրն է մշակել սարքավորումների օգտա78

գործման ցուցանիշների այնպիսի համակարգ, որոնք կբացահայտեն արտադրականհզորությունների ռեզերվները, ինչպես նան դրանց առավելագույն օգտագործումը խոչընդոտողպատճառները: Սարքավորումների օգտագործմանցուցանիշների կառուցման սկըզն հնարավոր հզորութբունքը դրանց փաստացի արտադրողականության յան հարաբերակցությանարդյունքների բացահայտումն է: Այս սկզբունքըն ընդհանրականէ համարվում տնտեսության բոլոր ճյուղերի համար: Ըստ սարքավորումներիթվի օգտագործմանցուցանիշներնեն. 1)- Առկա սարքավորումներիթվի օգտագործմանգործակից. -

Ն

առկա

Սգործ. Ս առկա

որտեղ՝

Սգործ.Գործող սարքավորումներիթիվն է, առկա սարքավորումներիթիվը: Սառկա -

-

Առկա սարքավորումներիթվին են դասվում բոլոր այն սարքավորումները, որոնք թվարկված են ձեռնարկության հաշվեկշռում: Այս թվի մեջ ընդգրկվում են գործող, պարապուրդի ն նորոգման մեջ, ինչպես նան պահեստում (ռեզերվում) գտնվող բոլոր սարքավորումները: 2) Տեղակայված սարքավորումներիթվի օգտագործմանգործակից. է

Ս

,

տեղ

-

ործ. գոր

Ս

տեղ.

որտեղ Սրեղ. տեղակայված սարքավորումներիթիվն է: Տեղակայվածների թվին են դասվում այն սարքավորումները, որոնք շահագործման են հանձնվել անկախ այն բանից, թե տվյալ պահին աշխատումեն, թե ոչ: --

Օրհնակ 9.8. Ղայտնի են հետնյալ տվյալները սարքավորումների թվի վերաբերյալ յուրաքանչյուր ամսվա սկզբի դրությամբ (միավոր). Առկա

Հունվար

Տեղակայված

|

Փետրվար

Մարտ

Ապրիլ|

Գործող Որոշել` 1) սարքավորումներիմիջին թիվն առաջին եռամսյակում, եռամ2) առկա սարքավորումների թվի օգտագործման գործակիցն սյակում, 3) տեղակայված սարքավորումների թվի օգտագործմանգործակիցն առաջին եռամսյակում:

առաջին

Լուծում.

7Ի

մ.

--փՍ.շ -

Սակա

թ

«ՀՍլԻ-ՀՍՀ

ԻՍ, 2"

25-60-6035

թ

-

21-Ի52-55Հ34

տեղ. ------

Ս

4-1

--54

2048-54-31

-

Սգործ. ՀԼ Խ

առկա

Ը

0-05

Ց

ՀԼ

ո-1

ն Խ

ՅՅ

34:

տեղ.գէ

Բացատրություն. Բերված օրինակի տվյալներով սարքավորումների թվի օգտագործման ցուցանիշները կարելի է հաշվարկել նան որոշակի պահի (ենթադրենք՝ յուրաքանչյուր ամսվա սկզբի) դրությամբ: Այսպես`հունվարի 1-ի դրությամբ առկա սարքավորումներիթվի Օգտագործմանգործակիցըհավասարէ 8092:

Սարքավորումներիօգտագործման հաջորդ երեք ցուցանիշների (ըստ ժամանակի, հզորության ն կատարած աշխատանքների ծավալի) հաշվարկման մեխանիզմն արտադրական ն էներգետիկ սարքավորումների համար տարբեր է (տես ստորն բերված աղյուսակը): Սարքավորումներիօգտագործման ցուցանիշների հաշվարկման սխեմա

Սարքավորումների

Սարքավորումներիօգտագործմանցուցանիշները Ըստ

ժամանակի |

Ըստ

հզորության

|

(ինտենսիվ) | (էքստենսիվ) տեսակները

Խ-

էներգետիկ

ոու

Արտադրական1: ոո

Խո (ճա)

հջ :հառերկ. Մ օ

: տես.

Ըստ արտադրության կամ աշխատանքների ծավալի (ինտեգրալ)

Ճա (Ճօռ)

էք : էլառ.երկ Օօ : Օտես.

Ըստ ժամանակիսարքավորումներիօգտագործմանգործակիցը (էքստենսիվ բեռնվածության գործակից) հաշվարկվում է սարքավորման (սարքավորումների) փաստացի (միջին) աշխատած ժամանակի ն սարքավորման ժամանակի որնէ ֆոնդի (օրացուցային, ռեժիմային կամ պլանային) հարաբերության միջոցով: Օրացուցային ֆոնդը հաշվետու ժամանակաշրջանի օրացուցային ժամերի թիվն է (օրինակ` ապրիլ ամսվա ն 10 միավոր սարքավորումների համար այն կկազմի 30:24:1027200 մեքենա-ժամ): Ռեժիմային ֆոնդը օրացուցային ֆոնդից փոքր է տոնական, հանգստյան օրերի ե արտահերթափոխայինժամանակով: Այն կարելի է

որոշել հետնյալ կերպ. աշխատանքայինօրերի թիվ շ« հերթափոխերի թիվ հերթափոխիտնողություն »« սարքավորումներիթիվ: Պլանային ֆոնդը ռեժիմային ֆոնդից ձոքր է պլանային նորոգման ն պահուստային ժամանակով: էքստենսիվ բեռնվածության գործակիցը է տալիս աշխատաժամանակի որնէ ֆոնդի օգտագործման աստիցույց ճանը: Եթե 10095-ից հանենք վերոհիշյալ գործակցի մեծությունը, ապա կստանանքչօգտագործված աշխատաժամանակը՝պարապուրդների,նորոգումների ն այլ պատճառներով: Ըստ հզորության սարքավորումների օգտագործման գործակիցները (ինտենսիվ բեռնվածությանգործակից) հաշվարկում են փաստացիմիջին հզորությունը (փաստացի միջին արտադրողականությունը) բաժանելով (տեսական արտադրողաառավելագույն երկարատն հզորութան կանության) վրա: Այս գործակիցները ցույց են տալիս միավոր ժամանակի ընթացքում սարքավորումների տեխնիկական հնարավորությունների օգտագործմանաստիճանը: Ըստ արտադրության (աշխատանքների) ծավալի սարքավորումների օգտագործման ցուցանիշը կամ հճնտեգրալբեռնվածության գործակիցը տալիս է սարքավորումների օգտագործման բազմակողմանի բնութագիրը ն ըստ ժամանակի ն ըստ հզորության (արտադրողականության): Այս գործակիցը հավասար է էքստենսիվ ն ինտենսիվ բեռնվածության գործակիցներիարտադրյալին: «

Օռինակ ՋՋ. Ապրիլ ամսին շարժիչն աշխատել է 576 ժամ ն արտադրել է կվտ-ժամ էներգիա: Շարժիչի առավելագույն երկարատն հզորությունը 200 կվտ է: Որոշել շարժիչի էքստենսիվ, ինտենսիվ ն ինտեգրալ բեռնվածության գործակիցները:

86400

Լուծում

՛

ք... Ժ

յ

հ

օր

.1թ.Յաննւտն 150.0, հ

Բ

36 0ջց, 30524

ի

86400:

ր

Սա -ՔԽա«մլ-080»0175-060

կամ

ք

ն

«ՀՆ80400ՀՅ 729,200

144000

.06

Ժամանակի օգտագործման տեսակետից վիճակագրության մեջ կիրառվում են նան սարքավորումների հերթափոխության ե հերթաւթո/սության ռեժիմի օգտագործման գործակիցները: Հերթափոխության գործակիցը կարելի է հաշվարկել ժամանակի ցանկացած կտրվածքով (օր, ամիս, եռամսյակ, տարի), այն էլ զործող ն տեղակայված սարքավորումների համար: Հաշվարկման ընդհանուր սկզբունքը կայանում է նրանում, որ համեմատության մեջ են ղրվում սարքավորում-հերթափոխերին սարքավորում-օրերիթվերը:

են

Վերթափոխությանգործակիցը ժամանակահատվածիհամար որոշում հետնյալ կերպ. 5Հ-Ս-Օ իսկ օրվա համար՝ ՀՍ

որտեղ՝ Ս սարքավորումներիթիվն է Հ հերթափոխերիթիվը, Օ օրերի թիվը:

՞

-

-

-

Վերթափոխայինռեժիմի օգտագործման գործակիցը հավասար է հերթափոխությանգործակցի ն հերթափոխերիթվի (ըստ սահմանված ռեժիմի) հարաբերությանը: Օրինակ 9. 10. Վետազոտությանօրը արտադրամասում տեղակայված էր 100 միավոր սարքավորում, որից 35-ը աշխատել է երեք հերթափոխ, 40-ը երկու է հերթափոխ, 15-ը մեկ հերթափոխ, իսկ 16 միավոր սարքավորում պարապուրդ տվել: Որոշել հերթափոխության ն հերթափոխության ռեժիմի օգտագործման գործակիցները գործող ն տեղակայված սարքավորումների համար: Լուծում.

1) Գործող սարքավորումների համար. ա) հերթափոխության գործակիցը Խրերթ. րթ

շը

չՀՍ

35-34»40-2»15-1 200 -222.

35-40-15

Ս

բ) հերթափոխային ռեժիմի օգտագործման գործակիցը է

Ճերթ.ռեժ. ՛

հերթ.

2.22

-ա 3-7-074 -

կամ 7452:

2) Տեղակայված սարքավորումների համար. ա) հերթափոխությանգործակիցը

հերթ.

Ս

-

»3ՀՍ 35-3-40-2-Հ15-1-10-0 5Ս 3540-15-10

`

բ) հերթափոխայինռեժիմի Օգտագործմանգործակիցը. է ի

հերթ

ռեժ

-

ա. բ

-

կամ 679»:

-

2.00

ԹԵՄԱ

10.

Նյութական 6-ջանառու միջոցնեւի վիճակագոություն

10.1.

լ

Նյութական Շջանառու միջոցնեւի կազմը

Արտադրականգործընթացների իրականացման համար հիմնական ֆոնդերի հետ միաժամանակ անհրաժեշտ են նան նյութական շրջանառու միջոցներ: Եթե հիմնական ֆոնդերն արտադրական ցիկլերին մասնակցում են բազմիցս ն օգտագործվում են մեկ տարուց ավելի ժամանակով, ապա նյութական շրջանառու միջոցները գտնվում են ընթացիկ տնտեսական շրջանառության մեջ ն ամբողջությամբսպառվում են արտադրական մեկ ցիկլում: Նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների կազմում առանձնացվում են տնտեսականակտիվներիհետնյալ տիպերը. 1) հումք ն նյութեր, 2) անավարտարտադրություն, 3) պատրաստիարտադրանք, 4) ապրանքներ վերավաճառքիհամար, 5) պետականնյութականռեզերվներ: Առաջին խումբն ընդգրկում է այն նյութաիրային արժեքները, որոնց սեփականատերերըմտադիր են օգտագործել արտադրական գործընթացում որպես աշխատանքի առարկաներ: Դրանց վերաբերում են հումքը, հիմնական ն օժանդակ նյութերը, վառելիքը, գնովի կիսաֆաբրիկատները, պահեստամասերը, տարան ն այլն: Այս ապրանքները արտադրության գործընթացում փոխում են իրենց բնաիրային տեսքը նե արժեքն ամբողջությամբ փոխանցում արտադրված արդյունքին: Երկրորդ խմբի մեջ մտնում են այն արտադրանքները (աշխատանքները, ծառայությունները), որոնք չեն անցել տեխնոլոգիական ողջ ցիկլը տվյալ ձեռնարկության սահմաններում ն, որպես կանոն, առանց հետագա վերամշակման նշանակված չեն այլ տնտեսական միավորներին փոխանցելու համար: Պատրաստիարտադրանքը բոլոր տեխնոլոգիական ցիկլերը անցած ապրանքներն են, որոնք պահպանվում են արտադրողների մոտ մինչ սպառողներինկամ առնտրական միջնորդներին բեռնաառաքումը: Վերավաճառքիհամար ապրանքները ձեռք բերած ապրանքներիհամակցությունն է, որոնք ենթակաչեն հետագա վերամշակման ն պահպանվում են ձեռնարկությունում հետագայում վերավաճառելու նպատակով: Պետական ռեզերվները համարվում են նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների հատուկ տեսակը, որոնք նախատեսված են արտակարգ իրավիճակներում օգտագործելու համար (պատերազմ, տարերային աղետներ, խոշոր վթարներ ն այլն): Նյութական շրջանառու միջոցների պաշարները բաղկագած են արտադրանքի այն պաշարներից, որոնք դեռես գտնվում են արտադրողների տնօրինության տակ մինչ այն ժամանակը, քանի դեռ չեն վերամշակվել, վաճառվել կամ փոխանցվել այլ տնտեսականմիավորներին, ինչպես նան ծ3

այլ միավորներից ձեռք րբրերածն արտադրության գործընթացում օգտագործելու համար (որպես միջանկյալ սպառում կամ հետագա վերամշակման համար) նախատեսվածարտադրանքի պաշարները: Նյութական շրջանառու միջոցների վիճակագրության խնդիրն է ուսումնասիրել դրանց ծավալը, կառուցվածքը, դինամիկան ն օգտագործման արդյունավետությունը: Նյութական շրջանառու միջոցների պաշարների հաշվարկը կատարվում է բնաիրային ն դրամական արտահայտությամբ, ինչպես որոշակի պահի (օրվա) դրությամբ, այնպես էլ որոշակի ժամանակահատվածի (միջինի) տեսքով: Նյութական ռեսուրսների առկայությունը կարելի է արտահայտել ինչպես բացարձակ, այնպես էլ միջին օրական սպառման մեծություններով: Միջին օրական սպառումը որոշելու համար ծախսումների ընդհանուր ծավալը (Օ) բաժանում են հաշվետու ժամանակաշրջանիօրացուցային օրերի թվի (Օ) վրա.

Սպ. -

ր

Ծ.

Ծ-

Միջին օրական սպառման ցուցանիշի օգնությամբ կարող ենք հաշվարկել ձեռնարկության շրջանառու միջոցներով ապահովվածության աստիճանըօրերի թվով ( Ք ապահ )Ճ

որտեղ՝

Շսկ

--

Շ սկ.

ապահ. -

Սպ.ր

նյութական շրջանառու միջոցների պաշարներն

են

հաշվետու

ժամանակաշրջանիսկզբին: Օրինակ 10.1. Ամսվա սկզբին Ճ տեսակի նյութի պաշարը կազմել է 150տ, իսկ միջին օրական սպառումը նախորդ ամսին կազմել է 10տ: Որոշել ձեռնարկության ապահովվածությունը (օրերի թվով) Ճ նյութով:

ՀՅԵ՞Ծօր-

ապահ.

յ

Ն

10.2.

ՆյութականՇքջանառու միջոցնեւի օգտագուծման վեւլուծուբյունը

Նյութական շրջանառու միջոցների դինամիկան բացարձակ ն հարա-

բերական մեծություններով բնութագրելու համար օգտվում են երկու ժամանակաշրջանների ծախսումների համեմատության կամ տարբերության արդյունքներից.

Շս Սակայն այս ցուցանիշները նյութական շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրելու համար անբավարար են: Տնտեսության մակարդակով արդյունավետության ընդհանրական ցուցանիշ կարող է հանդիսանալ ազգային եկամտի (Աե) կամ համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) նյութատարությունը, որն արտացոլում է 1 դրամ ազգային եկամտին կամ համախառն ներքին արդյունքին ընկնող նյութական ծախսերի մեծությունը` նույնպես դրամով: Արտադրականոլորտի ճյուղերի ն ձեռնարկություններիմակարդակով ԱԵ ն ՀՆԱ-ն փոխարինում են համախառն ավելացված արժեքի կամ իրացված արտադրանքի ցուցանիշները: Ընդարձակ կիրառություն են գտել առանձին տեսակի նյութական ծախսումների ցուցանիշները (օրինակ վառելիքատարությունը, էներգատարությունըն այլն): Ձեռնարկությունների մակարդակով հաշվարկվում է նան արտադրանքի նյութական ռեսուրսների տեսակարարծախսումների ցուցանիշը. ո---

Ն/ գ

որտեղ՝ Ճ/հումքի կամ նյութերի ծախսումների ընդհանուր մեծությունն է բնաիրային արտահայտությամբ (կգ, տ, մ, լ ն այլն), զ - արտադրանքիքանակը բնաիրայինարտահայտությամբ:

Տեսակարար ծախսումների ցուցանիշը ցույց է տալիս, թե միավոր արտադրանքի արտադրության վրա կոնկրետ տեսակի հումքից կամ նյութից որքան է ծախսվել: Տեսակարար ծախսումների փոփոխությունը կարելի է բնութագրել հետնյալ ինդեքսներիօգությամբ. ա) Տեսակարար ծախսումների անհատական ինդեքս. 1,

----ա

ան

րղք. զ.

ո.

գը

Այս ինդեքսը կիրառվում է կոնկրետ տեսակի միավոր արտադրանքի արտադրության վրա միննույն տեսակի նյութի օգտագործման ժամանակ: բ) Այն դեպքում, երբ միննույն տեսակի նյութը ծախսվում է տարբեր արտադրատեսակների արտադրության վրա, ապա կիրառվում է տեսակարար ծախսումների ընդհանուր ինդեքսի հետնյալ բանաձնը. /՞

Մ

անել

2.4

. :

գ) Տարբեր արտադրատեսակներիվրա տարբեր տեսակի նյութերի տեսակարար ծախսումների դինամիկան որոշում են տեսակարար ծախսումների ամփոփ ինդեքսի բանաձնով.

շուլզլք Ֆոզլք

`

միավոր նյութի համադրելի գինն է: Վերջին երկու ինդեքսների համարիչի Աոհայտարարի տարբերության արդյունքներով որոշվում է նյութական ռեսուրսի (ռեսուրսների) ծախսերի բացարձակհավելաճը (տնտեսումը կամ գերածախսը). որտեղ`

ք--

Ճմ/

շմուլզլ-ֆացզլշաղ

Հ

Ճել

-ույյզլ

-ջուզք: շուլզլք

Հ

Օրինակ 102. Երկու արտադրատեսակների արտադրության քանակի դրանց վրա ծախսված նյութերի վերաբերյալ հայտնի են հետնյալ տվյալները. `

|

Սրտա- Բազիսային ժամանակաշրջան դրանքի | արտադրանծախսվել է տեսակ- քի քանակը, | անտառանյութ ները

Սեդան

Աթոռ

հատ

մ-

|

Ընքացիկժամանակաշրջան արտադրանքի ծախսվել է քանակը, անտառանյութ հատ մշ

Որոշել 1) Անտառանյութի տեսակարար ծախսումների անհատական ինդեքսները, 2) Անտառանյութիտեսակարար ծախսումների ընդհանուր ինդեքսը, 3) Անտառանյութիտնտեսումը (գերածախսը): Լուծում,

1) Տեսակարար ծախսումների անհատական ինդեքսը հավասար ա) սեղանի համար ձ/ղլլլյ ու»

:

փլ

ԱՆԴ

22Ս

ՎՍ

բ) աքոռի համար ՍՈԱՄԱՐ

2)

-ՍՖ»`

Լսսս

է`

Ս.82

Անտառանյուքի տեսակարար ծախսումների ընդհանուր ինդեքս

լ

Հով

0.25

Հավ. Սլ

03022:

ՈՀ

-.

էն

ի

լյ.

ն

52004365

գս

բս.

«Կ

գս

Անտառանյութիտնտեսումը (գերածախսը) հավասար է

Յ

Ճո

Հլգ

-

լզ

մ3:

-971-14Հ--7

Այնուհետե նյութական շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը որոշվում է հետնյալ մասնակի ցուցանիշների օգնությամբ. 1) Շոջանառելիության գործակից, որը բնութագրում է նյութական միջոցների միջին մնացորդի պտույտների թիվը.

իճՀՐջ.

Ի

---Հ

Շ

որտեղ` Ի արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթն է, Շ- նյութական շրջանառու միջոցների միջին մնացորդը, որը ելակետային տվյալների բնույթից կախված, հաշվարկվում է պարզ, կշռված միջին թվաբանականի ե միջին ժամանակագրականիբանաձներով: Իր տնտեսական բովանդակությամբ այս ցուցանիշը մոտ է ֆոնդահատույցի ցուցանիշին: 2) Ամրացմանգործակից, որը ցույց է տալիս իրացված արտադրանքի յուրաքանչյուր դրամական միավորին ընկնող նյութական շրջանառու միջոցների մեծությունը. -

Ե

ամր.ՐԻ Ըստ տնտեսական բովանդակության այս ցուցանիշը նման է ֆոնդատարության ցուցանիշին: Շրջանառելիության ն ամրացման գործակիցները գտնվում են հակադարձհամեմատականկապի մեջ: 3) Մեկ պտույտի միջին տնողությունն օրերով այն ժամանակն է, որի են կատարում: Այս ընթացքում շրջանառու միջոցները շրջապտույտ ցուցանիշը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձներով.

Ե-Օ.բ

ամր.

կամ

Ե-

Օ շրջ.

որտեղ՝ հաշվետու ժամանակաշրջանի օրերի թիվն է (ամսվա համար այն վերցվում է 30, եռամսյակի համար 90, իսկ տարվա համար 360 օր): Նյութական շրջանառու միջոցների շրջանառելիության արագացման արդյունքում պահպանումից ազատվում կամ ավելանում են որոշակի Օ

-

գումարի շրջանառու միջոցներ, որի մեծությունը որոշում բանաձներով.

Է4Շ--ԻրԻւ Ի

լշրջ.

կամ

է

ձՇ

են

հետնյալ

(Էլար Խ յամր )Իլ:

Հ

-

0շրջ.

Բացասական մեծությունը նշանակում է, որ պահպանումից ազատվել այդ մեծությանը հավասար միջոցներ, իսկ դրականի դեպքում ավելացել են:

են

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

1)

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՇՈՂՅՈԴԱՇՈԴԱԽԱ:

Մ/ՎՇԾԻԵԱԿ

(104

ԽՄքՇՇՕԱԱՁՃԵՒՕ-ՅԵՕԻՒՕԽԱՎՇՇԽՕԱ

Խ.: հ/.Ր. 2000. ոքօՓ. ՅՅՅքօ88) ՓսոՇՈոճո-սԻոՓօքխ, Ւ|

ք6ճ.

--

2)

ԾԿՕԽՕԽԱԿՔՇԵՅՑ

/ԿԲԾԽս» (Ռօճ քճո. |Օ.ԷԼ/Մ8ՅԻՕՑՁ)

ՇՈՅՁՈսՇՈս:Յ:

ի/, ԴՎՓՔՃ, 2000. ՇՅճսի

ՇՈՂՅ8.ՒԻԼ, ՍՈճոՕ8Շա88 Է.Ո.: ՇՕԱԱՅՃԵՒՕ-ՅԽՕՒՕԽԱՎԲՇԵՅՑ

/ԿԲԾԻՍԵ. Խ.: (Օքսօոտծ, 2001.

ՈսՇՈԱԽՅՁ:

-

4)

ԽՕՃԲՇԱՍԽՕ88 Մ.1Մ.: ՇՕԱՍՅՃԵՒՕ-Յ6ՕԱՕԽԱԿՇՇԵՅՑ

ՇՈՅՈԿՇՈԱՒՅ:

5)

ՇՈՈՅՈԿսՇՈսէաՅ: ՄԿՇԾԵսո

6)

ՇՅոսի

ՄԿՇԵ. ՈՕՇՕԾս6.-- ԻՈՒ.:Ւ(0806 2002.

Էսա

(Ոօճ

քճճ.

11./7.ԲռսՇ668օս)ԽԼ, 8/1Ք3Ծ,

ՇՈՁ8.ՒԷԼ., Ա/ՈՅոՕՑԸաՅՋ Ք. Ո. ՇՕԼԱՅռեԵՒՕ-ՅԵՕԻՕԽԱՎԲՇԽԵՅՑ

ՌԱՇՈԱԽՑ:

7)

3ԷԵՅՒԷ(ս6, 2002.

ՈթՅժ ԱԽ ՄԽ:

ԽԼ: ՓԱԽՅԵՇԵԼ

-

/Կ66. օ88/ՆՈ., Ոքճատսա/Խ,

ԽԱԿՇՇԽՕԱ ՇՈՅՈՌՈԿԱՇՈՎԿԵճ

.

ԶԽԿՕԵՇԽԱԿՇՇԵՅՑ ՇՈՅՈսՇՈսեաՅ:

9)

ՀԿ.

Քճքոսհ, 1995.

ՇՈՒՅՈԿՇՈԿԵՁ,

ՈՕՇՇՕԾԱ6

ՈՕ

ԽԼ: /ՂՅախօճ

8)

ս

ս

2003.

ՇՕԼԼԱՅՃԵՒՕ-ՅԽԵՕԽՕ-

Խ, 2003.

Ոստճք ՓՕԽ

ո6ք Ռսոոճ,

ՓՇԼ,

Վովհաննիսյան, Մ.Վ. Ֆահրադյան, Սոցիալ-տնտեսականվիճակագրություն, Ուսումնականձեռնարկ, «Տնտեսագետ», Երնան, 2000.

10) ..Մ.Հակոբյան, Ա.Ս.Մատինյան, Տեստեր վիճակագրությունից, Ուսումնամեթոդական նյութ, «Տնտեսագետ», Երնան, 2001.

եէ: