Սոցիալական ստրատիֆիկացիա և սոցիալական մոբիլություն

Թեմա. Սոցիալական ստրատիֆիկացիա և սոցիալական մոբիլություն 1.Սոցիալական շերտավորում Բացի այն խմբից, որտեղ մարդիկ իրականում փոխազդում են միմյանց հետ, գոյություն ունեն պայմանական խմբեր, որտեղ մարդիկ իրենց համարում են տվյալ խմբի անդամը՝ սիմվոլիկ փոխազդեցության հիման վրա, այսինքն՝ հետաքրքրությունների, դիրքի, կենսաձևի, վարքագծի կանոնների նմանության հիման վրա:Մարդիկ միմյանց ընկալում են հասարակության այս կամ այն շերտին պատկանելու միջոցով: Մարդկանց խմբերի միջև անհավասարության համակարգի նկարագրման համար սոցիոլոգնորը օգտագործում են «սոցիալական ստրատիֆիկացիա՚ հասկացությունը: «Ստրատիֆիկացիա՚ բառն առաջացել է լատիներեն stratum-շերտ և facio-անում եմ բառերից: Այս տերմինը փոխառնվել է երկրաբանությունից, որտեղ այն նշանակում է հողի շերտերի ուղղահայաց դասավորություն: Սոցիոլոգիան հասարակության կառուցվածքը նմանեցրել է երկրի կառուցվածքին և սոցիալական շերտերը դասավորել է նույնպես ուղղահայաց: Սոցիալական գիտության համատեքստում այս հասկացությունը բացատրում է, թե ինչպես է հասարակության մեջ ի հայտ գալիս անհավասարությունը: Սոցիալական անհավասարությունը մեծ սոցիալական խմբերի, մարդկանց անհավասար հասանելիություն է տնտեսական ռեսուրսներին, սոցիալական բարիքներին և քաղաքական իշխանությանը: Ի տարբերություն երկրին, հասարակության մեջ վերին շերտերը գնվում են արտոնյալ վիճակում և նրանք փոքր թիվ են կազմում: Պատահական չէ, որ շերտավորվածությունը գրաֆիկորեն պատկերվում է եռանկյան տեսքով, որի հիմքում գտնվում են աղքատները, գագաթում՝ հարուստները, իսկ մեջտեղում՝ միջին խավը: Սոցիալական ստրատիֆիկացիան ընդհանուր առմամբ սոցիալական հանրության տարբեր խմբերի և շերտերի միջև կենսական ռեսուրսների անհավասարաչափ բաշխումն է: Սոցիալական ստրատիֆիկացիան ուղղահայաց սոցիալական շերտերի ամբողջություն է:

դասավորված

Շերտերը, որոնցից բաղկացած է հասարակությունը, նաև անվանում են ստրատա: Ստրատան այն մարդկանց խումբն է, ովքեր ունեն իրար նման օբյեկտիվ ցուցանիշներ:

Սոցիալական ստրատիֆիկացիան հասարակության մեջ սոցիալական անհավասարության նկարագիրն է , հասարակության բաժանումն է շերտերի՝ եկամուտի, ինչպես նաև արտոնությունների առկայության կամ բացակայության, կենսաձևի հիման վրա: Սոցիալական շերտավորումը ունի չորս չափում՝ 1. Եկամուտը կարելի է բնորոշել որպես գումարի քանակություն, որը ընտանիքը կամ անհատը ստացել է համապատասխան ժամանակահատվածում: Այդպիսին կարող է լինել ասխատավարձը, նպաստը, կենսաթոշակը հոնորարը ալիմենտը և այլն: 2. Կրթությունը չափվում է պետական կամ ոչ պետական ուսումնական հաստատություններում սովորելու տարիների քանակությամբ:Օրինակ, պրոֆեսորը սովորում է մոտ 20 տարի, իսկ փականագործը՝ նույնիսկ 8-ն էլ չի սովորում: 3. Իշխանությունը իրենից ենթադրում է հմարավորություն պարտադրել սեփական ցանկությունները՝ անտեսելով ուրիշների կամքը:այսօրվա հասարակության մեջ իշխանութունը ճշգրտվում է օրենքներով և ավանդույթներով: Այն մարդիկ, ում հասանելի է իշխանությունը, կարող են ազատ օգտվել բոլոր տեսակի սոցիալական բարիքներից, կաըացնել որոշումներ, որն, ըստ նրանց հասարակության համար շատ կարևոր է և շահավետ բարձր շերտերի համար: 4. Հեղինակությունը հասարակության մեջ այս կամ այն մասնագիտության հարգանքի աստիճանն է: Հասարակության՝ շերտերի բաժանման հիմքերը սահմանվում են ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակից ելնելով: Այլ կերպ դա կարող է համարվել մարդու որոշակի տեղը հասարակության մեջ: 2. Շերտավորված համակարգերի պատմական տեսակները Ստրատիֆիկացիան, այսինքն եկամուտների, իշխանության, կրթության և հեղինկության անհավասարությունը, ի հայտ է եկել մարդկային հասարակության առաջացմանը զուգընթաց: Այս առումով առանձնացնում ենք շերտավորման հետևյալ պատմական ձևերը՝ 1. 2. 3. 4.

Ստրկական Կաստայական Դասային Դասակարգային

Առաջին 3-ը բնորոշ են փակ հասարակությանը, իսկ դասակարգը՝ բաց հասարակությանը: Փակ է համարվում այն հասարակությունը, որում տեղաշարժերը ստորին շերտերից վերին շերտեր կա՜մ արգելված են,

կա՜մ էլ սահմանափակված: Բաց է այն հասարակությունը, որում մի շերտից մյուսին անցումը պաշտոնապես չի սահմանափակվում: Ստրկությունը սոցիալական ստրատիֆիկացիայի առաջին պատմական համակարգն է, որն առաջացել է Հին Եգիպտոսում, Բաբելոնում, Չինաստանում, Հռոմում և պահպանվել է որոշ շրջաններում մինչ այսօր: Ստրկությունը մարդկանց տնտեսական, սոցիալական և իրավական շահագործումն է, որն ուղեկցվում է անօրինականությամբ և ծայրահեղ աղքատությամբ:Տարբերում ենք նահապետական և դասական ստրկություն: Առաջինի դեպքում ստրուկն ուներ տան փոքր անդամի իրավունքները՝ ապրում էր նույն տանը տիրոջ հետ, մասնակցում էր հասարակական կյանքին, ամուսնանում էր ազատի հետ և կարող էր ժառանգել տիրոջ սեփականոթյունը: Երկրորդ դեպքոմ նա ապրում էր առանձին, ոչ մի բանում չէր մասնակցում, չէր ամուսնանում, նրան թույլ էին տալիս սպանել, չուներ սեփականություն ր համարվում էր տիրոջ սեփականությունը: Կաստան գոյություն է ունեցել միայն Հնդկաստանում և մասամբ Աֆրիկայում:Հնդկաստանը կաստայական համակարգի դասական օրինակն է: Կաստա են անվանում այն սոցիալական խումբը, որում մարդը հայտնվում է միայն ծննդյան միջոցով: Նա չի կարող մի կաստայից անցնել մյուսը: Այս կարգավիճակը թելադրվում է հինդուսների կրոնով, համաձայն որի մարդիկմի քաանի կյանք են ապրում: Յուրաքանչյուր մարդ ընկնում է համապատասխան կաստա կախված նախորդ կյանքում նրա դրսևորած վարքից:Հնդկաստանու գոյություն ունի 4 կաստա. 1. 2. 3. 4.

Բրահմաներ (քահանաներ) Քշատրիներ (ռազմիկներ ) Վայշաներ (առևտրականներ) Շուդրաներ (բանվորներ և գյուղացիներ)

Արդյունաբերական զարգացման ժամանակ քաղաքներում փոխարինվեցին դասերով, իսկ գյուղերում դրանք մնացին: Դաս: Դասը առաջ է եկել Եվրոպայում 4-14--րդ դարերում: Սա սոցիալական խումբ է, որն ունի սովորույթներով և օրենքներով ամրագրված իրեն հատուկ իրավունքներ և պարտավորություններ, որոնք փոխանցվում են ժառանգաբար:, 10-13-րդ դարերում կային 3 դասակարգեր՝ հոգևորականներ, ազնվականներ և գյուղացիներ: Ռուսաստանում 13-րդ դարի երկրորդ կեսից հաստատվեց հասարակությոան բաժանումը ազնվականության, հոգևորականության, վաճառականության, գյուղացիության և

քաղքենիության/քաղաքային միջին շերտ/: հիմնվում է հողային սոփականության վրա:

Դասային

բաժանումը

Դասակարգեր: «Դասակարգ՚ հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է մտել պատմաբաններ Թյերիի և Գիզոյի կողմից, որպեսզի նշեին հասարակության քաղաքական բաժանումը: Այն հետագայում ձեռք բերեց գրեթե բացառապես տնտեսական բնույթ: Դասակարգ հասկացությունը սոցիոլոգիայում օգտագործվում է լայն և նեղ իմաստներով: Լայն իմաստով դա մարդկանց խումբ է, ովքեր տիրապետում կամ չեն տիրապետում արտադրության միջոցներին, զբաղեցնում են համապատասխան տեղ աշխատանքի հասարակական բաժաման համակարգում: Նեղ իմաստով ժամանակակից հասարկության ցանկացած սոցիալական խավն է, որը մյուսներից տարբերվում է եկամուտով, կրթությամբ, իշխանությամբ և հեղինակությամբ: 3. Դասակարգերի տիպաբանությունը ըստ Լ. Ուորների Դասակարգային համակարգի առաջին տիպաբանությունը առաջարկել են Արիստոտոլը և Պլատոնը, սակայն սոցիալական շերտավորման առաջին ծավալուն ուսումնասիրությունը իրականացրել է ամերիկացի սոցիոլոգ Lլոյդ Ուորները 1930-40- ական թթ ԱՄՆ-ում: Այս վերլուծությունը իրականացվում էր հանրության անդամների կողմից մեկը մյուսին տրված գնահատականների հիման վրա, այդ պատճառով սա անվանվեց նաև «համբավի տեսություն՚: Ըստ այդմ նա բացահայտեց հետևյալ դասակարգերը. Վերին բարձրագույն դասակարգ- ազդեցիկ և հարուստ մարդիկ, որոնք ունեն իշխանություն, հեղինակություն և հարստություն պետական մասշտաբով, և ունեն ազնվական ծագում: Ստորին ցածր դասակարգ- բարձր եկամուտներով մարդիկ, ովքեր չունեն ազնվական ծագում:Այս դասակարգի ներկայացուցիչներն են բանկիրները, հայտնի քաղաքական գործիչները, խոշոր ձոռնարկությունների սեփականատերերը, որոնք հասել են բարձր կարգավիճակի մրցակցային պայքարի կամ այլ հատկությունների շնորհիվ:Նրանք չեն կարող ընդգրկվել վերին բարձրագույն դասակարգ, քանի որ չունեն բավականաչափ ազդեցություն հասարակության բոլոր ոլորտների վրա, սովորաբար միմյանց հետ գտնվում են խիստ մրցակցային պայքարում և կախված են հասարակության տնտեսական և քաղաքական վիճակից: Վերի միջին դասակարգ- ներառում է մանր բուրժուաներին և բարձր վարձատրվող մասնագետներին, ովքեր ակտիվորեն ներգրավված են հասարակական կյանքին և ապրում են քաղաքի բավականին

բարեկեցիկ թաղամասերում: Օրինակ, բիզնեսմեններ, իրավաբաններ, բժիշկներ, գիտական էլիտայի ներկայացուցիչները: Ստորին միջին դասակարգ- ներառում է այսպես կոչված <<սպիտակ օձիքավորներին>>՝ գրասենյակային աշխատողներին, բարձր որակավորում ունեցող աշխատողներին: Սա իր բնույթով ավելի մոտ է ոչ թե ֆիզիկական, այլ մտավոր աշխատանքին: Վերին ստորին դասակարգ- միջին և ցածր որակավորում ունեցող զանգվածային արտադրության ոլորտում աշխատող բանվոր դասակարգին: Ստորին ցածր դասակարգներառում է աղքատներին, գործազուրկներին, էմիգրանտներին, մարգինալ խմբի ներկայացուցիչներին:Նրանց անվանում են նաև «սոցիալական հատակ՚: Ուորների այս մոդելը ընդունելի չէ Ռուսաստանի և Արևելյան Եվրոպայի համար, որտեղ պատմական զարգացման ընթացքում ձևավորվել է այլ սոցիալական կառուցվածք:

4. Սոցիալական ստրատիֆիկացիայի տեսությունները 2.1 Առաջին անգամ սոցիալական շերտավորվածության տեսությունը ներկայացրել է Պ. Սորոկինը իր դասական «Սոցիալական մոբիլություն՚ (1927թ) աշխատության մեջ: Այդ աշխատության մեջ ներկայացվում է, որ երկրի ազգաբնակչությունը ապրում է ինչ-որ սոցիալական տարածության մեջ, որում մարդու դիրքը կարող է որոշվել՝ պարզելով նրա վերաբերմունքը այլ մարդկանց կամ սոցիալական խմբերի նկատմամբ: Մարդիկ, որոնք պատկանում են նույն սոցիալական խմբին և կատարում են համանման գործառույթներ, գտնվում են նույն սոցիալական դիրքում: Իսկ նրանք, որոնց մեջ առկա են տարբերություններ՝ տարբեր դիրքերում: Սորոկինը գտնում էր, որ անհվասարությունը, հանդիսանալով անխուսափելի երևույթ, առաջացնում է շերտավորում: Ըստ նրա հասարակությունում գոյություն ունի 3 տեսակի շերտավորում՝ տնտեսական, քաղաքական, մասնագիտական, որոնք առաջանում են համապատասխանաբար եկամուտի, իշխանության, հեղինակության անհավասարության պատճառով: 2.2 1945 թվականին ձևավորվեց Քինգսլեյ Դեյվիսի և Ուիլբեր Մուրի թեզիսը, Նրանք ֆունկցիոնալ-կառուցվածքային տեսության կողմնակիցներն էին: Ըստ այս տեսության հասարակության մեջ սոցիալական կարգուկանոնը հիմնվում է անհատների՝ սոցիալական

կարգավիճակների բաշխման վրա: Անհատների մոտիվացիայի և ըստ սոցիալական կարգավիճակների նրանց բաշխվածության համար գոյություն ունի փոխհատուցումը: Գոյություն ունեն բազմաթիվ տարբեր կարևորության մասնագիտութուններ, որոնք պահանջում են տարբեր որոկավորում և ընդունակություններ: Դրա համար որքան ֆունկցիոնալ նշանակալի է իրականացվող աշխատանքը, այնքան բարձր պիտի լինի վարձատրությունը: 2.3 Դասակարգային անհավասարության և շերտավորման մասին շատ գաղափարներ ներկայացված են Կարլ Մարքսի կողմից, համաձայն որի բոլոր տարբերությունները հանգեցնում են հասարակության միջև եղած տարբերություններին: Սոցիալական անհավասարության պատճառը վերագրվում է տնտեսական գործոնին, և առաջին հերթին արտադրության միջոցներին տիրապետելուն, քանի որ ըստ Մարքսի արտադրական միջոցը որոշում է հասարակության յուրաքանչյուր ֆորմացիայի տնտեսական կազմակերպումը: Մարքսը պնդում էր, որ հասարակության մի տիպի փոխարինումը մյուսով դասակարգային պայքարի շնորհիվ է տեղի ունենում:Դասակարգային հարաբերութունները ենթադրում են մի դասակարգի շահագործումը մյուսի կողմից, որն էլ առաջացնում է դասակարգային կոնֆլիկտ և հանդիսանում հասարակությունում տեղի ունեցող փոփոխությունների հիմք: 2.4 Մարքսի գաղափարները շարունակեց Մաքս Վեբերը, ով առաջարկել է հասարակության բաժանման ավելի ճկուն համակարգ, ապացուցելով, որ դասակարգային բաժանումից բացի հասարակական կյանքի վրա մեծ ազդեցություն ունեն իշխանական և կարգավիճակային շերտավորումները: Վեբերն առանձնացնում է անհավասարության վրա ազդող հետևյալ գործոնները՝ հեղինակությունը և կարգավիճակային խումբը, որը նա է ներմուծել սոցիալական գիտության մեջ: Սա իր մեջ ներառում է տարբեր ունեցվածքի տեր, բայց նմանատիպ կենսակերպով, հագուստի ոճով, վարքաձևով առանձնացող մարդկանց: Հարստությունից ու կարգավիճակից բացի ըստ Վեբերի մարդու վրա մեծ ազդեցություն ունի իշխանությունը: 3. Սոցիալական մոբիլություն Մարդկային պատմությունը բաղկացած է ոչ միայն առանձին անհատների, այլև մեծ սոցիալական խմբերի տեղաշարժերից:Պատերազմներն ու հեղափոխություններըփոփոխում էին հասարակության կառուցվածքը՝որոշների բարձրացնելով բրգի գագաթը, իսկ մյուսներին՝ իջեցնելով դեպի հիմքը:Այս ամենի հիմքում սոցիալական մոբիլությունն է:

Սոցիալական մոբիլությունը անհատի կողմից փոփոխությունն է, մեկ այլ խմբին անցումը:

իր

կարգավիճակի

Մոբիլությունը դասակարգվում է հետևյալ կերպ 1. Հորիզոնական 2. Ուղղահայաց Հորիզոնական մոբիլությունը տեղաշարժն է, որի ժամանակ անհատը իր դիրքը փոխում է դրան համարժեք այլ դիրքով: Հորիզոնական մոբիլությունը անհատի անցումն է մի սոցիալական խմբից մյուսը, որը գտնվում է նույն մակարդակում: Օրինակ՝ մի մասնագիտությունից մյուսին անցումը, մի կրոնից մյուսին անցումը և այլն: Հորիզոնական մոբիլության տարատեսակ է աշխարհագրական մոբիլությունը, որը ենթադրում է ոչ թե մի շերտից մյուսին անցումը, այլ մի վայրից մյուսին անցումը՝ պահպանելով նախկին կարգավիճակը (տուրիզմի դեպքում): Ուղղահայաց մոբիլությունը տեղաշարժն է մի շերտից մյուսը: Այն լինում է 2 տիպի՝ վերընթաց և վարընթաց: Ուղղահայաց վերընթաց մոբիլությունը դիրքի փոփոխությունն է, որը բերում է ստատուսի բարձրացման(պաշտոնի բարձրացում): Ուղղահայաց վարընթաց մոբիլությունը դիրքի փոփոխությունն է, որը բերում է ստատուսի իջեցման(պաշտոնի իջեցում): Տարբերում ենք անհատական և խամբային մոբիլություն: Անհատականի դեպքում անհատի տեղաշարժը վերև, ներքև և հորիզոնական ուղղությամբ տեղի է ունենում անկախ մյուսներից(կենսակերպի փոփոխություն, կարգավիճակային վարքագծի զարգացում, կրթություն և այլն): Խմբային մոբիլության դեպքում տեղափոխությունը տեղի է ունենում կոլեկտիվ ձևով, օրինակ, հեղափոխությունից հետո հին իշխող դասը նահանջում է և իր տեղը զիջում նորին: Սորոկինը առանձնացնում է խմբային մոբիլության հետևյալ հիմնական գործոնները՝     

Սոցիալական հեղափոխություն Միջպետական պատերազմներ Ռազմական շրջադարձեր Գյուղացիական ընդվզումներ Իշխանափոխություն և այլն:

Գոյություն ունի սոցիալական մոբիլության 2 տիպ՝ միջսերնդային և ներսերնդային: առաջինը ենթադրում է , որ երեխաները հասնում են ավելի բարձր դրիքի, կամ ավելի ցածր են իջնում, քան իրենց ծնողները: Իսկ երկրորդը ենթադրում է անհատի սոցիալական դիրքի փոփոխությունը իր կյանքի ընթացքում՝ անկախ իր ծնողներից: Սա անվանում ենք նաև սոցիալական կարիերա: