Սոցիոլոգիա

մառ լ

Ն»

Ա. Ի.

ԿՐԱՎՉԵՆԿՈ

ԽՕՇԿՕՏԸԽՈՄ ՒՕ0ՈՃՔԸ1ՑԷԻԻԵԼՔ 7 8ԷՔՇՔ1էԼ

ճՃ. Ս.

ոռ.

Կ.

ՈՕԽՕԱՕՇՕՑՃ

ՃՔՃՑՎԷԻԽՕ

ՇՕլԼ(1ՕՕԼ11ո

Ֆւօծոանտ

Մ. Վ. ԼՈՄՈՆՈՍՈՎԻ

ԱՆՎԱՆ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

Ա. Ի.

ԿՐԱՎՉԵՆԿՈ

Դասագիրք

ԱԱՂՑՑԱՒՆՑԵ)

ԽհԽՕՇԵՑ'Ճ

«ԶԱՆԳԱԿ-97» ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀՎՏԴ

ԳՄԴ ՝

301(07) 60.5ց73 "2

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Կրավչենկո Ա. Ի.

ՀՅ

ռաերերից բ Գոանեց թանկակիցք, Ն

ՍՔ

Դասագիրքնընդգրկումէ «Սոցիոլոգիա» առարկայիամբողջդասընթա-

ո անաաա ազան վե ծվում կարան են իրեն խանին: այն խոսվում այն բարդ պրորլեմների Իր մասին, որոնց առօրյա կյանէ

է ամեն մարդ: քում հանդիպում

րի

ոո Կ

է ուսանողներին, Դասագիրքը հասցեագրված ասպիրանտներին, բուհեինչպեսնան բոլոր նրանց,ովքերհետաքրքրվում են սո-

դասախոսներին,

-.0302010000

ՏՅԻ

շցգչ

ԳՄԴ 60.5ց73

0003(01)--2004 99930--2-812-0

Կանա ԱՆ Ի «Զանգակ-97», Օ

թ.

Մենք ապրում են չՕՎ դարում`սրինթաց արագությունների,գերհզոր տեխնոլոգիաների,աշխարհի հումանիտարվերափոխմանդարաշրջանում:Դա նշանակումէ, որ մտահորիզոնիընդլայնումը,գիտելիքների հարստացումը,բարդ մասնագիտություններին տիրապետելը կդառնաապագա սերունդներիվարքագծիմոդել: Միաժամանակ մեր առջն ծառանում են նորանոր հիմնահարցեր,որոնց լուծումները հնարավոր են միայնհումանիտարգիտությունների միջոցով: ամեն Հումանիտար մի գիտությունբացահայտումէ իրականության իր՝ առանձինհատվածիօրինաչափությունները,սակայներբ գործենք ունենում ամբողջությամբվերցված հասարակության զարգացմանօն րենքների խորքայինգործընթացներիուսումնասիրմանհետ, մենք լուծմանը, եթե չենք կարող հասնել հիմնահարցերիհամակողմանի չանդրադառնանք սոցիալականկառուցվածքի,սոցիալականինստիւ տուտի, հասարակության ու հարստությա բազմաթ կարդակի աստիճանի,աղքատության այլ խնդիրների,իսկ դրանքուղղակիորենգտնվում են սոցիոլոգիայիի-. րավասությանդաշտում: Միայնսոցիոլոգիանէ ի զորու տալ այդ հիմստեղծելու աշխարհիընդհապատասխանը, ամբողջական նահարցերի նուր պատկերը: Անհատինհասարակությանսոցիալականկառուցվածքումդիտել որը ֆունկցիոնալորենկապված որպես. բջիջ, է մյուսներիհետ, սա մեկ է: որպես ձնավորվող պրոյեկտ, որը լեցուն է ներհարց Անհատին դիտել ն է քին հակասություններով մշտապեսգտնվում ինքն իր հետ երկխոսությանմեջ, սա մեկ այլ հարց է: Պատմում են, որ նշանավորԴիոգենեսը օրը ցերեկով մոմը ձեռքին շրջում էր Աթենքիփողոցներովն բարբառում. «Փնտրումեմ մարդուն»: Տարօրինակէ, Աթենքիփողոցներըլեցուն էին մարդկանցով,սակայն Դիոգենեսըփնտրումէր այն, ինչ գտնն մասնագիվում է հագուստից,սեռից,տարիքային,կարգավիճակային անդին:Նա որոնում էր մարդկայինանձտականտարբերություններից նավորություն:Ավելիուշ այն որոնումէին նան եվրոպականմտածողնեն Լուսավորությանդարաշրջանի մտածողրը, հատկապեսՎերածննդի

դասակարգային փութոխությա ակնա ՝

ները՝«հին հումանիստները»: «Նոր հումանիԻգմի» հորիզոններըմեզ բան ցեց 740: ն 7204դդ. փիլիսոփայությունը: Կյանքիփիլիսոփայությունից ն նոր կանտականությունից մինչն էքզիստենցիալիզմ կրոնականփիլիսոփայություն«Նոր հումանիզմի»գաղափարախոսությունը ընթանումէ դեպի ըմբռնողսոցիոլոգիա, ֆենոմենոլոգիական սոցիոլոգիա ն էթնո-

մեթոդոլոգիա:

Արտաքինաշխարհի հետ ունեցած հարաբերությանմեջ հասնել մարդու գոյության իմաստիբացատրությանը,շրջապատող իրականությանը անձնայինհնչեղություն հաղորդել ն դրա միջոցով իմաստավորել, չափել ն ուսումնասիրելսոցիալականկառուցվածքը,աղքատությունն ու անհավասարությունը,ազգաբնակչությանշարժման աճն ու շեղումները.սա է սոցիալականիմացությանգլխավորուղին: Այսօր համաշխարհայինսոցիոլոգիականմտքի զարգացմանհիմնական միտումը բնագիտականկողմնորոշումիցշրջադարձն է դեպի հումանիստական կողմնորոշումը,իրականությաննկարագրության քանակականմաթեմատիկական մեթոդներիցանցումը դեպի որակական

չափորոշիչները: Ռ.

հեՄիլսի կարծիքով, Երկրորդհամաշխարհային պատերազմից նյութականօբյեկտների հետ աշխատանքինփոխարինելուէ գալիս մարդկանցհետ աշխատելու կարողությունը:Ժամանակակիցքաղահասաքակրթությանանցումըինդուստրիալիցդեպի հետինդուստրիալ րակությանըհանգեցրեցայն բանին, որ մարդկայիճգործունեության առարկադարձավայն, ինչ անտեսանելիէ աչքին՝ սոցիալականն տեխնիկականսիմվոլները,իշխանությունը,հեղինակությունը, հույզերը, ինտելեկտը: Ժամանակակիցարդյունաբերությունը ղեկավարում են «սպիտակբաճկոններն»ու համակարգչայինտեխնոլոգիաները:«Աշխատանքայինհասարակությանը» փոխարինելուէ գալիս «հանգստի հասարակությունը»: Նյութական իրականության փոխարեն իմացությանառարկաէ դառնումվիրտուալ իրականությունը:Շուկայումարդեն ավելի մեծ պահանջարկունեն այն մասնագիտությունները, որոնք նյուհետ գործ չունեն՝ իմիջմեյքերները, թականիրականության բրոքերները, ն այլն: Նրանք նյութականբարիքներչեն արտադծրագրավորողները մոտ չեն կանգնում ն արտ էլ չեն հերկում: Նրանք րում, հաստոցների ստեղծում ն ձնավորումեն մեր ընկալումների,կերպարների, խորհրդանիշներին նշաններիաշխարհը:Այդ աշխարհընյութականիրերիտրամաբանությանը չի ենթարկվում:Այն ունի իր տրամաբանությունը, որը մարդըդեռնս նոր է ճանաչում: Սոցիոլոգիան արդեն առնչվում է դրա հետ: Այն ուսումնասիրումէ, թե ինչպեսմարդը, ելնելով իր ներքին պահանջմունքներից, շահերից ն տո

նպատակներից,արարում է մի աշխարհ,որում նա հետագայումպետք է ապրի ն որը վճռականորեն ազդումէ նրա աշխարհայացքիվրա: Առաիրապարադոքսային ջին անգամմարդնհայտնվել է ինացաբանական նա է ճանաչել այն ձգտելով արտաքին աշխարհին՝ նայում վիճակում՝ են ու նրա վրա, սակայն նրանում օրենքները, որոնք իշխում ուժերն տեսնում է միայն իր արտացոլումը:Արտաքինաշխարհըստեղծվում է ներքինից,սակայնորոշակիպահիցսկսածվերածվումէ անկախուժի, որի նկատմամբվերահսկողություննու իշխանությունըմենք կորցրել ենք: Արտաքին աշխարհիճանաչումը կատարվումէ ներքին հայացքի նրա նշանակությանն իմիջոցով, սեփականփորձի մեկնաբանության, մաստիարժնորմանճանապարհով: Եթե բնականգիտություններըգործ ունեն անձեռակերտբնության հետ, ապա հումանիտարգիտություններըուսումնասիրումեն մշակույաշխատանթը՝ բնությանայն մասը, որը մարդը իր ստեղծագործական է է քի միջոցովկամ նոր ստեղծել, կամմեծապեսձնափոխել : Վասարակությունը այս իմաստովմտնում է մշակույթիմեջ, եթե մշակույթ ասելով ստեղծվածմասը: Այս իհասկանանքբնությանողջ արհեստականորեն մտնում է հումանիտարգիտությունների մեջ, իսկ մաստովսոցիոլոգիան անձնավորումարդու հասարակությունը՝ նրա կողմիցուսումնասիրվող թյան հետ իր անխզելի միասնությամբ, պետք է դիտարկվիորպես սոհամակարգ: ցիոմշակութային իրականկյանկոչվածէ ոչ թե տալու ընդհանրական, ' /Սոցիոլոգիան քից կտրվածգիտելիքներ,այլ առաջինհերթին ստեղծելուհասարակության զարգացմանընդհանուր պատկեր: Չխորանալովպատմական գիտականգիտելիքի կազմավորմաննրբեմանրամասնությունների, սոցիորանգներիմեջ ն չհրապուրվելով ճյուղային սոցիոլոգիաներով՝ է կատեգորիանելոգիան պետք հասնի հանգուցայինսոցիոլոգիական րի բովանդակությանբացահայտմանը,կարողանաստեղծել տրամաբանորենմիավորվածկատեգորիալհամակարգ: Մ. Վեբերի, Պ. Սորոկինիկամ Թ. Պարսոնսի տեսություններնանհրաժեշտեն սովորելու համար, թե ինչպեսպետք է ապրել հասարակության մեջ, ինչպես կողմնորոշվել սոցիալականբարդ իրադրություննեԿանգ առրում, ավելի խոր իմաստավորելկենսականանցուդարձերը: տեսությունը 2500 նենք մի պարզ օրինակիվրա: Ստրատիֆիկացիայի է տարիառաջ ստեղծել Պլատոնը,իսկմի փոքր ավելի ուշ այն զարգացրեց Արիստոտելը:Պլատոնը սովորեցնում է, որ հասարակությանմեջ իշխանությունը պետք է տալ մտավորականությանըն ոչ թե, ասենք, Նա մտավորականնե«Նոր ռուսներին» կամ «հին բյուրոկրատիային»: րին յուրովի անվանումէր փիլիսոփաներ...Արիստոտելըսովորեցնում

Հս դզոո Վ ուսիո|ոմ տղվ Ծդսմս 'դվոտր վմղծմովողովվս դող ս դժօտիծ՛սս -ոոտղով յս նմոմ դտ զ ուսիոսո|ղ1/տ'մմզդըծվդտովղը վմմտի Վ ըյսիօյսյմղի 'մդզմսմՈրտ դոք(8սկոտմտոռտվ -ող դոտրճտեմտե 3ս մյս '6վծոծդմոռտն վրովեսյվծսո դտղո1ովծսոզ ցտիմնոմոՀ դրովը ղոդ Վ օտիոող տն 'մմվղմղ ժցտմը դղդտտդմոս վոզն :մղղն դտրմտի -ոսող վմկմղ դղդօդտտողմնտի մմզդնսդտուստիմօողղ:մդՀս/8:սնմոո 'Ամս)սմ դովեսսվծսր դղմվոտդոՀսուս -տտվմղ ողոողտով | Ժտղիո :Ադո/Թսմվոթդը՛սոս 'վրովԵ -Ամսվծսողոդ ըյսիձ նո 'վմղդտկմոստ մոտվդտուսվ | ըւսիմնտրոմտ Ա-օ04 ծձմյսշ վղոդոոոք ըյսմզվյսմ վ/ովցսոտգ 'դոդռվմօ'ողտողղ:մմ -ղդմղմղօոծտեմտեոյսքրղող ըյսդոծճդմդղ իսվմոհոդոք դՈսՂ :մղդ -Ատյսն մսիտդսվյվըոք(ցոտտ դողուսմնմղդմտրով դործոծմտե վմղզդ դողտովծսո մմղդտոմվգմսիտդոտըղ մուս(0:ստղլ, :ցտմ -ո1ւս/8ստվԵե օտծոդը վկվմտո -Ծմզի դվոտվըըուսմղդմկմղ շտդտժ 'ցվրող մզդծս)սվծ տոՀ վլզիտ ըոյս-ՂՈր դվմզդդտկտիծ դտղո-09 դղնմը :դվմղդժդւսը -սո

-վվ վրտվեսխվծսո ռղ 1զծտծժսդտց ՛դղ դվնմտբ մսիտդսվվը կտոտտ տն ոմսչ հով 'նդսմղո վմզցվծտկվմզորտ 'մտղզտիոսդտժ վրտվեսյսվծ -սո դվճոսոտըուսկմտղշտ6զիծտմ ուսգոտմտոյոտրտով մմղ '-9 վխԵտփղվՇ Հ68լ :ըշսմղդդոմոոորով ղ ըոյսմղդծղժ 'ուսմզդծսմի՞նմս1սմ ռղ ըսի -նդտիտոռտն մդոս(04սդոմզեսվ'մոս(Թւստվեոժոնոժ 'մդս(8ստվետի -տոմվ'Ադս(ստվետողտդտ 'ցռովեսյսվծսոԱմղդդս(81ստվեդտկոյովծ -սո 'ըս-ՂՈղ քոսհղը 6վմզդմկմղ4ձմվկոժտնոժոդղըտ վվմոոլծր մրորտոկը վմզդժվյ/տտտիտվ դտղոցսվհ 'վ/ոնսը 'վմզծմոմ 'վտղդվցճ' 'վմզդդՂԱ(Թյսովնդողվ 'վմզողց'վմզդճՈսմսիսո'վմղդ -դսդոհկվմմտիղ վմղըմսըդոկոյովծսո 'վմղդժղքմո ղ վմղդժՈսնդտիռո ըյսմղմոթ՛:ս6 | դըղսծղտսըմվ դովԵեսլսվծսո ծվդոմն վծոց :մղդտմտոշ չվտս ղ Ադյս(Թսոյսփսփվմզդրվքղս դտկտժոտնոժ'Ամղդուսդտտոտ վղմտճդտվտիո ղ վղմտճոստ 'մմղքմոշտնղզտդո/(8սչկողմտծետ 'մդ -1Ա/Յգսոլսփսփ վ/Ոոնսքը 'մրԵվդտոլզըդոըմսիտողջվմմտիդվրոօոիծդղտԵ ղ վոխմըտ դղ ղմետմոկը 'մմզդմդզմօ դտոծոտճտսոտ վմղդդւս(Թ-սոլ -սփոնղվ ղ վմզդիվսկ դոտկովծոժոնտժ 'վմղդտկվյգռսկդոք(ճվոոծեռտ 'դտ(8սմոտտծոսո ղ դտրՀդքդվրոմըդ|դղ Լ1զտրովտոծոմ դղնմտմժդտմՂ նստտիոտճմՀ :ծճղըվմղդմժվկցտնտԵ վվմոտովշտ ծղը 1ղծդտփոծճմղդող ըյսօմսփԱմզդեսմսվծսո մդյս(44ս9:սյԱզՎի վմզմնժոտոտփ'մըյսղմտտվն 'Ա6Ոսմծոծմով 'մըսմսիտտզկգո իսղսոմվհ 'դովծվստղվ ս դմզդօող -մտի դողտտվԵ 'մնսձղըդտղոտտողոովորտոտիսլղզցմսետտեԾ չտղիոդ:սքնմո ղ դոս(տհմ ըձսդօմոնդրո մոծ 'Աժդոկ դոռհոտկոմոռով 1 ըւսմսիոծմող նսձտվղմոմ մս 'լ վմոտտ -ով ոսոտսո ք ծմյսՀ դղեմտ տղ իսծսճվը6դսմս'մզդդոս(Յսովնդով'մղդ -ո01ս(8սմոտտկոովց՛մզդժՈսմսիսո 'մզըմսդ 'մղդժդղմօ 'սզդովծհդտո աղդըեվդոովղըդՈսետնմտմ զ 1զցմսծտդտ/ով մդյս(8սկնմոՈ :6վմղդդտկտիծդողո-07-09 վմտն1ո(ծդտ սզն | )Ղիոկոոսորվ)1Օվոզն մմ1զմզի6ցտԱՂ:մմզդդոս(81ստվԵ դողոլովծսո դղմտիտկղնկմողնդտվտմոխ ըյսմոն թօռՀ :մղզնդտ/(8սդտովշվմվնոք -ԱսԵ Սմմղդդոյս/(8ստվԵ ցոկողվռովղտղ դտղոտվետմոտմոց փով'դոոէ8 Հ1Առտոովշվ մվնոդղմօ դղզմտտտկկ մմղդմվլղզտվե դտկոյովծսո ըյսրոծ -ոԲոտ տսը մս Ղղոռտ Վվզմտկ 6վդւս(81սդոմտդվըմղտ դոկոծժոնոժ իս) -ղիտԵԾՕ :դ11տղ մդւս/ՅստվետժոնոՁ 'դովեսսվծսո 'Ադս(84սդոմզեսվ 'Առղս(8ստվԵեՌռիոմվ 'մդՀս(8ստվետողտդտցղ ըուսդտը ծղը 6դոմդ ղով 'դվմղդդՀս/81ստվԵ դոտղո1ովծսո 1 ոյսդծդտ դմղն վմտտոծոսո ըոսծմող -որով վմղդմժվյղտվե ղվտկոմփ ղ դոկոտվե ըւսդոծմշտոմոնվնմը :0զիտոտոռվոմղի դվղմհմմզդդւս(Թստմոը մօոքտ վեոզիոմս 'վմոտ մոծով «սղմղիոնղ տշղքոմվդր :մեմող դվծվը ողդստնՎ Մտղո մկյսծճվըվճՈոսստկդտկոյովծսո մս 'մ՝ -ՀՋ ն/ո -տոտն

ՄԵ ԹՈ

ԴԱԲԱՆԱԿ ԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

ԲԱԺԻՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

Յուրաքանչյուր գիտությանառարկա անվանումեն հասկացություններիայն ամբողջությունը,որոնցովայդ գիտությունընկարագրում է օբյեկտիվիրականությունը:Փորձնականուսումնասիրություններում այնուհետնտեսականորեն ընդհանրացստացածփաստըգիտնականը նում է ն քտեղծումհասկացություններիտրամաբանորեն անհակասաօբյեկտի նկարագրության կան համակարգ:Եթե ուսումնասիրության դեպքումսոցիոլոգիհամարորպեսգլխավորգործող անձ հանդես են գալիս ռեսպոնդենտները՝ կենդանիմարդիկ,ապա գիտության առարտեսականհամակարգի)նկարագրության կայի (հասկացությունների ու հանդես են գալիս հասկացություններն դեպքում որպեսայդպիսիներ ունեն որոնք գոյություն կատեգորիաները` մեռյալ վերացարկումները, մեկուսիտարածության մեջ: Սոցիոլոգիայիհիմնականհասկացություններիցպետք է առանձնացնել նրանումհիմնաքարիդեր կատարողկարգավիճակին դերի առաջացումըթելադրհասկացությունները:Այս հասկացությունների նշանակուված է ոչ միայն հետազոտական,այլն մանկավարժական թյամբ: Այլ հասկացությունների, օրինակ,ասենք, «անձնավորություն» չէ մի շարք պատկամ «անհատ», առանձնացումը նպատակահարմար ճառներով:Առաջին՝«անհատը»զուտ սոցիալականգիտությանտերմին չէ: Այննույն հաջողությամբ՝ կարողեն օգտաորպեսսեփականտերմին հ ոգեբանները: Երկրորդ՝տեգործել մանկավարժները,սոցիոլոգները, ն սական շարադրանքիսկիզբ ոչ թե ավարտծառայելու համար«անձնավորությունը»բավականինբարդ ն բազմաչափհասկացությունէ: Այլ է ստատուսի՝կարգավիճակիհասկացությունը:Կարգավիճակ կամ խմբիմեջ: կոչվում է մարդուդրությունը,վիճակըհասարակության

Այն տալիս է սոցիոլոգիայիառարկայիստատիկ՝վիճակագրական պատկերըայն դեպքում, երբ նրա զուգակից«դեր» հասկացությունը կապվածէ սոցիալականիրականությանփոփոխվող,դինամիկկողմի հետ ն արտացոլումէ հասարակության մեջ այս կամ այն դիրքը զբաու վարքն ղեցնողների Փոքր խմբում, օրինակ, փոխազդեցությունները: ընկերներիմիջավայրում,հանդես գալ որպես առաջատար կամ լինել այդ խմբիշարքայինանդամընշանակումէ ունենալ ոչ ձնական,անձնական կարգավիճակ, լինել ինժեներ,տղամարդ,ամուսին,ռուս, ուղղափառ, հանրապետական, ձեռներեցնշանակում է ունենալ անձնական կամ սոցիալականկարգավիճակ, այլ կերպ ասած՝ աշխատանքի հասարակականբաժանմանհամակարգումզբաղեցնելորոշակիտեղ: Մի մարդը կարող է ունենալ բազմաթիվկարգավիճակներ: Մի մարդու հաէ կարգավիճակների ամբողջությունըկոչվում կարգավիճակային վաքածու(այս հասկացությունըգործածությանմեջ է մտցրելամերիկացի սոցիոլոգՌոբերտՄերտոնը): Կարգավիճակային հավաքածուիմեջ անպայմանգոյություն ունի գլխավորկարգավիճակ: Գլխավորկարգավիճակկոչվում է տվյալ մարդու համարամենաբնորոշկարգավիճակը, որի հետ նրան նույնակաեն հետ նա է կամ նացնում ինչի ինքնիրեն նույնացնում:Տղամարդկանց համարմեծ մասամբգլխավոր է համարվում այն կարգավիճակը,որը կապվածէ աշխատանքիհիմնականտեղի հետ (տնօրեն,իրավաբան, բանվոր), իսկ կանանց համար`ապրելատեղիհետ (տնայինտնտեսուհի): Վնարավորեն նան այլ տարբերակներ: Պետք է տարբերելնան անձնականն սոցիալականկարգավիճակները: Սոցիալականկարգավիճակըմարդու դրությունն է հասարակության մեջ, որը նա զբաղեցնումէ որպեսսոցիալականմեծ խմբի (մասնագիտության, դասակարգի,ազգի, սեռի, հասակի,կրոնի) ներկայացուցիչ: Անձնականկարգավիճակկոչվում Է մարդու դրությունը փոքր խմբում,որը կախված է այն բանից,թետվյալ խմբիանդամները,ելնեեն նրանգնահատում լով նրաանձնականհատկություններից, ինչպես ն ընկալում:Լինել խմբիշարքայինանդամթե առաջատար, ընկերական թե չեզոք մասնակից՝ շրջապատիհամախմճբող նշանակումէ միջանձնային (ն ոչ թե սոցիալական)հարաբերությունների համակարգումզբաղեցնել որոշակի տեղ: են վերագրվող ն Սոցիալականկարգավիճակի տարատեսակներից ձեռքբերվողկարգավիճակները: Վերագրվողկոչվում է այն կարգավիճակը,որում մարդըծնվել է (բնածինկարգավիճակ),բայց հետագայում այն անպայմանորեն կամ խմբիկողմից պետք է ընհասարակության դունվիորպեսայդպիսին:Դրամեջ մտնում են սեռը, ազգությունը, ռաս11

է, քանիոր մաշկիգույնին նրահետ Նեգրըբնածինկարգավիճակ կապվածօրգանիզմիֆիզիոլոգիականառանձնահատկությունների փոփոխություննանհնար է: Սակայն սնամորթըԱՄՆ-ում, ՀԱՀ-ում ն Կուբայում Կուբայում ունի տարբերսոցիալականկարգավիճակներ: են ն ներկայացուցիչ մյուսներիհետ բնակչության նեգրերըհիմնական ունեն, ՀԱՀ-ում նեգրերընույնպեսմեծամասհավասարիրավունքներ են ժամանակնեկազմում,սակայն ապարտեիդի կիրառման նություն ն սոցիալական խտրակարում նրանք ենթարկվում էինքաղաքական սան:

նության:

կարգավիճակ Այսպիսով՝ նեգրըոչ միայնբնածին,այլն վերագրվող ունեն նան «թագավորական ընտանիքիանդակարգավիճակ մը», «ազնվական ընտանիքիանդամը» նայլն: է ցանկացածկարգաԽիստ իմաստով՝վերագրվողհանդիսանում վիճակը,եթեայն անհատին տրվումէ իր կամքիցանկախն նրանկատչունի: Ի տարբերություն նրա մամբանհատըոչ մի վերահսկողություն ձեռքբերովիկարգավիճակըձնավորվումէ ազատ ընտրությանարտակ: Այդպիսինեն դյունքումն գտնվումէ մարդուվերահսկողության ն այլ կարգավիճակները: նախագահի, բանկիրի,ուսանողի,պրոֆեսորի Ամուսնու, քավորի, մոր կարգավիճակները ձեռքբերովիեն, քանզի են դրանքստեղծվում սեփականցանկությամբ: բաղկացած Ցանկացածկարգավիճակ է դերերից, իսկվերջիններս ն որոնք հաամբողջությունից, իրավունքների պարտավորությունների սարակությունըավանդաբարամրագրումէ տվյալ դերին:Ուսուցիչը պարտավորէ աշակերտներին կրթել, տալ գիտելիքներ,գնահատել ն այլն, այսինքն՝նա կատարումէ հետնել կարգուկանոնին դրանք, ու որոշվումենԱոտարբերդերեր:Իրավունքն պարտավորությունները օրինակ,իր մեջ ներառումէ ցիալականնորմերով:Հոր կարգավիճակը, մի քանի դերեր՝ընտանիքինյութականվիճակիապահովող,ընտանեկան կարգապահության վերահսկող,երեխաներիխաղընկերն այլն: ու պարտավորությունները: դերունիիր իրավունքներն Յուրաքանչյուր հասարակության(խմբի) կառուցվաԱյսպիսովկ̀արգավիճակը քում անհատին տեղնէ: Այն ներառումէ մի տրվողառանձնահատուկ ն պարտաքանիդերեր:Յուրաքանչյուրդերիվերագրվածէ իրավունքի են վորությունների մի շրջանակ,որոնք որոշվում սոցիալական ցույց է տալիստեղը, իսկ դերը րով: Վերջինհաշվով կարգավիճակը վարքիեղանակը: ն պարտավորություններին Սահմանենք՝ որոշակիիրավունքներին նորհամապատասխանող վարքի մոդելը, որը որոշակիսոցիալական է: Նման

նորմե-

մերովամրագրվածէ տվյալ կարգավիճակին, կոչվում է դեր: Այն նան են անվանում կարգավիճակի դինամիկբնութագիր: Մարդկանց ամբողջություկողմիցզբաղեցրածկարգավիճակների նը կազմումէ հասարակության սոցիալական կառուցվածքը:Այնհիշեցնում է մեղվահացը, է իրարհետ կապված, որը բաղկացած սակայնդաամեն տարկկարգավիճակԵթեմենք մի խորշ զբաղեցնենք խորշերից: մարդկանցով, ապա կստանանք մարդկանցմեծ սոցիալական խմբեր, է որոնցմիասնությունը կազմում բնակչությանսոցիալական կազմը:Այն է ստատիստիկան՝ ուսումնասիրում վիճակագրությունը: Նախնադարյան հասարակության մեջ կարգավիճակները քիչ էին՝ առաջնորդ,շաման, տղամարդ,կին, որդի, երեխա,որսորդ, ծերունի: Սկզբունքորենդրանքկարելիէ մատներիվրահաշվել:ժամանակակից հասարակության մեջմիայնմասնագիտական կարգավիճակների թիվը հասնում է 40000-ի, ընտանեկան-արյունակցականը՝ 200-ի, կան նան հարյուրավորքաղաքական,կրոնական,տնտեսական կարգավիճակներ: Մեր մոլորակումգոյություն ունեն շուրջ 3000 լեզուներ, որոնց հետնում կանգնածեն էթնիկական խմբեր՝ազգեր,ժողովուրդներ,ազեն: գություններ,ցեղեր:Դրանքնս կարգավիճակներ Սոցիալական ամրացվածէ ամուր հիմքով՝սոցիալամեղվահացը կան ֆունկցիաներով: Ուսուցչիֆունկցիանէ իր գիտելիքներըհաղորն այլն: Ֆունկցիանեդել աշակերտներին, հետնելկարգապահությանը րը իրենցմեջ ներառումեն իրավունքներնու պարտավորությունները: են մեկըմյուսին:Ուսուցչի կարգավիճաՆրանքհամապատասխանում կը հարաբերակցվում է աշակերտիկարգավիճակին նայլն:Վարաբերականությունընշանակումէ կարգավիճակների փոխադարձկապ: Ահա թե ինչու սոցիալական պարզ միակցումչէ, այլ կարգակառուցվածքը վիճակներիփոխադարձֆունկցիոնալկապ: «Հարաբերական»բառը հետ: կապվածէ ոչ միայն ֆունկցիաների,այլն հարաբերությունների Կատարելովիր պարտավորությունները՝ ուսուցիչըորոշակիհարաբեվերջինս՝ուսուցչի,ծնողներությանմեջ է մտնում աշակերտի հետզքսկ ն այլոց րի,հասակակիցճերի, վաճառողների, վարորդների հետ: Այդպիհետ են սով` սոցիալականֆունկցիաների համակարգից, որոնքիրար կապումկարգավիճակների ողջ համակարգը, մենք ստանում ենք նոր հասկացություն՝ սոցիալական հարաբերություն: Դրանքկարգավիճակնման պատկանում են ներին ֆունկցիաների սոցիալական կառուցվա քին ն բացահայտումեն նրաբովանդակությունը: Կարելիէ պնդել, որ սոցիալական կարգավիճակները որոշվումեն սոցիալական հարաբերություններով, անձնային կարգավիճակները՝ անձամիջյանհարաբերություններով: Վասարակությունը միացածէ սոցիա13

լականհարաբերությունների վիթխարիցանցով,նրա տակ՝մի հարկ է հարաբերությունները: ցած,տեղադրված մյուս ցանցը՝անձամիջյան համարկարնորըոչ թե այն է, թե ինչպիսիանձնաՍոցիոլոգիայի կանհարաբերությունների մեջ են մտնում մարդիկ,այլ այն, թե ինչպես են նրանցմիջոցովառաջանումավելի արմատական երնույթներ՝սովարիչը կարող է ցիալականհարաբերությունները: Արտադրամասի բանվորինկատմամբ տածել:Նրանցանձնական հարաբեհամակրանք րություններըհրաշալիեն: Սակայնեթե վերջինսվատ է կատարումիր մասնագիտական իր կարգավիճակին, դերը,չի համապատասխանում ապա վարիչըբանվորին ազատումէ: Ղեկավարն ենթակա,սրանքսոցիալականդերերեն: իրարհետ կապվածեն սոցիալական Այսպիսով՝ կարգավիճակները են սոցիալական հարաֆունկցիաներով,վերջիններս արտահայտվում ու հարաբերությունները նման բերությունների միջոցով:Ֆունկցիաներն ն ավազին,որոնքամրացնում են սոցիալական են ցեմենտին կառույցը: Սոցիալական դեր կատարողանհատներըիրար նկատմամբմտնում են սոցիալական մեջ: Դա մշտական,երկար փոխգործունեության ժամանակկրկնվողգործընթացէ, որիժամանակլուծվում է որնէմի խնհետ կապված կամմրցակցության դիր,օրինակ՝համագործակցության խնդիր:Մրցակցիդուրս մղումըհամակարգչային շուկայիցիրենիցներէ բացահայտորեն կ ամ գործող կայացնում թաքուն բազմաթիվգործակալներիսոցիալ-տնտեսական փոխգործունեություն: Մշտապեսկրկնվողսոցիալականփոխգործունեությունները բյուրեղանումեն սոցիալական հարաբերությունների մեջ: Ուսուցիչըմշտականֆունկցիաէ (այսինքն՝ հասարակության մեջունեցածսոցիալական վիճակ), իսկ ուսուցումը`մշտականփոխգործունեություն: Միայն այս է պարագայումէ, որ ուսուցումը դառնում սոցիալական:Փոխգործուվարքը,դերըշատ մոտ, նույնիսկսեռանեությունը,գործունեությունը, են: կից հասկացություններ Վերլուծել սոցիալականդկքըն չդիտարկել,թե ինչ է մարդկային չէ: Ամբողջկյանքումմենքսովորումենք անձնավորությունը, հնարավոր դերերը,հետնելվերագրվող ճիշտօգտագործելսոցիալական նորմերին ն պարտավորություններին: Այսդժվարին,ամբողջկյանքումշարունակՆրա արդյունքըսովող գործընթացըկոչվում է սոցիալականացում: է: Հասուն անձնավորության ցիալապեսհասուն անձնավորությունն կուլտուրայիաստիճանը:Մշակույթը ցուցանիշէ հանդիսանում ավանն որմերի, սոցիալական դույթների,սովորույթների, կանոնների ամբողէ ապրող սերնդիվարքըն փոխանցվում է ջությունէ, որը կարգավորում գալիք սերունդներին:

Մշակույթիժառանգորդումը ձեռք է բերվում սոցիալականացման միջոցով:Իսկ սոցիալականացման ճիշտկամսխալընթացքըորոշում է մի հատուկմեխանիզմ՝ սոցիալական վերահսկողությունը: Այն ներթաստանում է է փանցում ողջ հասարակության մեջ, բազումձներ ն կերպարանքներ(հասարակական կարծիք,ցենզուրա,պատիժ,արտաքսում ն այլն),սակայն բաղկացած սոցիաէ ընդամենըերկուտարրերից՝ ն է թե լականնորմերից(կարգադրություններ, ինչ պետք անել) սանկն պատիժներ, որոնքամրապնդումեն կարգադցիաներից(պարգններ րությունների կատարումը): Սոցիալականվերահսկողությունը բազմադեմէ՝ մեզ վերահսկում են ծնողները,հարնանները, պետուուսուցիչները,ոստիկանությունը, վերահսկմանայլ գործակալներ:Սոցիալական թյունը ն սոցիալական է քաղաքականվերահսկումը: վերահսկողության տարատեսակներից են Դրան վերաբերում գործողությունները, օրինակ՝ բոլոր քաղաքական ն այլն: արտաքսումը, ցենզուրան,հետապնդումը, հեռախոսալսումները օՔաղաքականվերահսկման սուբյեկտներեն դառնումիշխանության րենսդիր,գործադիրն դատական ճյուղերը: սոՅուրաքանչյուրմարդունի պահանջմունքներ՝ ֆիզիոլոգիական, ցիալական,հոգնոր,որոնքնա պետքէ բավարարի:Կարնորկամարմատականպահանջմունքները բոլորի մոտ նույնն են, իսկ երկրորդականեն, բնորոշեն ողջ բնակչուհամապարփակ ները՝տարբեր:Առաջինները են հասարակությանը բնութագրում թյանը,հետնաբար ամբողջությամբ: Հասարակությանարմատական պահանջմունքները բավարարող Ինսհաստատությունները կոչվում են սոցիալականինստիտուտներ: կառույցէ, որը ստեղծվել տիտուտըհասարակական հարմարվողական է հասարակության կարնորպահանջմունքները բավարարելուհամար: Սոցիալական պատմականորեն ձնավորվածհամաինստիտուտները կայուն ձներեն, որոնքկարգատեղգործունեությանկազմակերպման են վորվում նորմերով,ավանդույթներով ն սովորույթներովն ուղղված են հասարակության արմատական պճջմունքների բավարարմանը: պաՒ Ընտանիքը,արտադրությունը,կրոնը, կրթությունը,պետությունը են,. արմատականհաստատություններն մարդկայինհասարակության նան օեն խորնախնադարում ունեն որոնքառաջացել մեր գոյություն ն է, այն շուրջ րերում:Ամենահինինստիտուտը միլիոն արտադրությունն է: մեր ձնով հայտ եկավ տարեկան Իսկ ընտանիքըիր սաղմնային ի հա500 մոտ ն զարգանումէ մոտավորապես կապկանման նախնիների ն առաջացելեն 40 հազարտազար տարի:Մարդը հասարակությունը րի առաջ, բանակըն պետությունը՝10 հազարտարի առաջ: Համարյա է առաջացելկրթությունը, նույնժամանակներում իսկսեփականությու15

նը՝ սկզբում կոլեկտիվ,ապա մասնավոր, առաջացելէ ընտանիքիցաեն ռաջ: Քաղաքական ինստիտուտներ համարվում կուսակցությունները, խորհրդարանը, նախագահական դատարանը, համակարգը,հանն րաքվեն այլն: Տնտեսական մեջ մտնում են սեփակաինստիտուտների նությունը,շուկան,ձեռնարկությունը, բիրժան,փողըն այլն: կամ ընդհանուրինստիտուտները Վիմնական բաղկացածեն մեծ թվով ոչ հիմնական կամ մասնավորհաստատություններից, վերջիննեեն անվանում րիս սոցիալական պրակտիկաներ: Օրինակ՝պետության ինստիտուտիմեջ մտնում են նախագահական, խորհրդարանական, ն բանակի,դատարանի, դատախազության այլ հաստատություններ, ինչպեսկրոնիմեջ՝ մենաստանների, հոգնորականության, մկրտության, հաղորդակցության ն այլ ինստիտուտներ: Սոցիալական ամբողջությունը կոչվում է հասաինստիտուտների րակությանսոցիալական Այն կապված համակարգ: է ոչ միայնինստիտուտների,այլն սոցիալականկազմակերպությունների, սոցիալական փոխգործունեության, սոցիալական դերերիհետ: Մի խոսքով՝այն ամենի հետ, ինչ շարժվումէ, աշխատումն գործում: Մարդկանց ամբողջությունը,որն զբաղեցնում է միննույնսոցիալականկարգավիճակը կամկատարում է միննույնդերը,կոչվումէ սոցիալականխումբ: Սոցիալականխմբերըկարողեն լինել բավականմեծ՝ կազմվածհարյուրավոր,հազարավորն նույնիսկմիլիոնավոր մարդեն նան կանցից,կարող լինել բավականփոքր՝կազմված2--ից մինչն7 մարդուց:Ընկերական խումբը կամ ընտանիքըմտնում է փոքր խմբի մեծ մեջ: Սոցիալական խմբերըբաժանվումեն տարիքասեռային (ծերեր, երեխաներ, տղամարդիկ, կանայք),ազգային(ռուսներ,անգլիացիներ,հայեր),մասնագիտական (տրակտորիստներ, հյուսներ,դասախոսներ), կրոնական(բողոքականներ, քրիստոնյաներ, մահմեդականներ), քաղաքական (ազատականներ, պահպանողականներ, ժողովրդավարներ) խմբերի: են, քանի որ Քաղաքականխմբերըսղքիալականի տարատեսակն է որպես բառը հաճախլայն իմաստովօգտագործվում «սոցիալական» առանձնանում են ըստ «հասարակական»:եթե սոցիալականխմբերը հասակի,սեռի,մասնագիտության, ունեցվածքի,ապա քաղաքականը՝ որոշակիկուսակցություններին, կազմակերպություննեշարժումներին, նան րին,ինչպես ընտրարշավներին, քաղաքական կողմնորոշումներին Եվ այս, ն այն հատկանիշները մասնակցությամբ: ինչ-որ տեղ անպայման խաչաձնվումեն: Բոլոր սոցիալականխմբերի ամբողջությունը (ազգագրական, քաղաքական,տնտեսական,կրոնական,մասնագին տական այլն) կազմումէ բնակչությանսոցիալականկազմը:

հասկացությունների մենք ունեցանքսոցիոլոգիական Արդյունքում պատկերը:Այդ ամբողջական կողմիցնկարագրվողհասարակության ունի երկու կողմեր՝ստատիկ,որն առնչվումէ կառուցվածպատկերն է համակարգին: Այսշենքի հիմնաքաորը վերաբերում քին,ն դինամիկ, ու դերնեն: նրանքնս երկակիեն: Պատկերնարերըկարգավիճակն սոցիալաերկուկարնորհասկացությունների՝ վարտունտեսքկստանա ն բ նութագրմամբ: մոբիլության սոցիալական կանստրատիֆիկացիայի է երկու հարթություններով՝ դիտարկել կարելի Հասարակությունը կարգավիճակն ուղղահայաց: Երբ բոլոր սոցիալական հորիզոնական են հետ ուրեմննան ֆունկցիաներով, ու կապված ները դերերըմիմյանց ն պարտավորություններով, նրանքկազմումեն սոցիաիրավունքներով բջիջները: տեղաբաշխված հորիզոնականորեն լականկառուցվածքի դատարկեն՝ մի խորշումդասախոս,մյուբջիջ--խորշերը Մեղվահացի սում տղամարդ ն այլն: Բայցահա մենք դրանքլցնումենք հազարավոր Ստացվումեն արտղամարդկանցով: միլիարդավոր դասախոսներով, խմբեր,շերտեր,որոնցիցմիքադեն ոչ թե բջիջներ,այլ սոցիալական կզբաղեցթագավորները նիսըկարելիէ տեղակայելուղղահայացորեն՝ ավելի ցած, իսկ նրանից նեն բարձրագույն տեղը, ազնվականները` մեծ ունեն երկրորդիշխանություն, Առաջիններն ներքնգյուղացիները: են նան եկամուտներով, հարսները՝ ավելիքիչ: նրանք տարբերվում կառուցԱյս տիպիբուրգը մասնագիտությամբ: տությամբ,կրթությամբ, բարիքնեսոցիալական ունեցող մեջ գոյություն վածէ հասարակության կամ Խմբերիցմեկի՝ մյուսիցվեր րից օգտվելու անհավասարությամբ: են շերստրատաներ՝ նրանցանվանում վարգտնվելու(տվյալ դեպքում ստրատիֆիսոցիալական տեր) վիճակըկազմումէ հասարակության մասն է: կամ ասպեկտը կառուցվածքի կացիան:Դա սոցիալական բաժանումը: է հասարակության մեջ աշխատանքի Դրանցմիավորում սոցիալականմեծ Այսպիսովս̀ոցիալականստրատիֆիկացիան ձնով միավորէ, որում աստիճանակարգային խմբերիամբողջություն նրա յուրաչափանիշի: անհավասարության վում են ըստ սոցիալական Սա սոցիալականկառուցքանչյուր աստիճանըկոչվումէ ստրատա: են ոչ թեհորիզոկապակցված վածքիայն ձնն է, ուր կարգավիճակները նական, այլ` ուղղահայացկապերով:Միայն ուղղահայացառանցքի շերստրատաներով, վրա նրանքկարող են միավորվելնոր խմբերով՝ են որոնքիրարիցտարբերվում անխավերով, տերով,դասակարգերով, հաապահովվածներ, Աղքատներ, հատկանիշներով: հավասարության ընդհանուրմոդելնէ: Ընդհանուրից րուստներ.սա ստրատիֆիկացիայի ընթանալուհամար պետք է ուղղահայացառանցքըբամասնավորին սանդսանդղակ,կրթության ժանել, ասենք, չորս մասի՝եկամուտների |

ղակ, իշխանության սանդղակ,մասնագիտական վարկանիշի

սանդղակ: Յուրաքանչյուրկարգավիճակի տեղը առանձինսանդղակումհեշտորեն կարելի է գտնելնդրանովորոշել նրա ընդհանուրտեղըստրատիֆիկացիայիհամակարգում: Մի ստրատայիցանցումըմյուսին՝անհավասար (ասենք՝աղքատներից-հարուստներին) կամ հավասար(ասենք՝ վարորդից-տրակտորիստին)նկարագրվում է սոցիալականմոբիլության հասկացությամբ, որն իր հերթինլինում է ուղղահայացն հորիզոնական, վերընթացն

վարընթաց: է

Օրենքների միջոցովսոցիոլոգիական տեսությունը բացահայտում հասարակության դինամիկան,որն իր հերթիննկարագրվում է սոցիա-

լական պրոցեսներիմիջոցով,որոնք կարելիէ բնորոշել որպես իրար հաջորդողերնույթների կայուն կապ: Ամենաերկարատն պրոցեսներից մեկը,որին մարդըբախվումէ իր ողջ կյանքում, սոցիալականացումն է՝ մշակութային նորմերին սոցիալականդերերիյուրացումը: Սոցիալական գործընթացները կարողեն բնութագրել. 1) անձնավորության զարգացումը(արժեքային կողմնորոշումների, կանխադրումների կամ վարքիդրդապատճառների ձնավորումը), 2) մի քանի անհատների փոխգործունեությունը (օրինակ՝ հաղորդակցումը), ն միջխմբային 3) ներխմբային փոխգործունեությունը (ընտելացում,մրցակցություն, բախումներ):Օրինակ՝ընտրությունները, քվեարկությունը, հանրաքվեն. այս բոլորը քաղաքական ն միաժագործընթացների մանակմարդկանց քաղաքական վարքիտարատեսակներ են: Սոցիալական երնույթասելովպետքէ հասկանալմարդկանց փոխգործունեության առանձին,պատահականարտահայտությունները, իսկ սոցիալականպրոցեսները այնպիսիերնույթների շարքեր են, որոնքմիմյանցհետ կապվածեն կառուցվածքային կամ պատճառակցական (կամ ֆունկցիոնալ)կախվածություններով: Հատկապեսսոցիալականկախվածություններն են, որ սոցիալական են մի վիհամակարգը փոխադրում ճակիցմյուսին:Եթենման անցումը0շանակումէ առաջընթաց փոփոխություն, այսինքն՝տեղիէ ունենում դրականորակների կուտակում,ապա մենքիրավունք ունենքխոսելուսոցիալականզարգացմանմասին: հետ կապվածկարնոր Վասարակության դինամիկայի կատեգորիա է սոցիալականգործունեությունը: Սոցիալական գործունեությունը վարքագծայինարարք է (եզակիարարք), որ գործում է սոցիալականսուբյեկտը(սոցիալականխմբի ներկայացուցիչը) տվյալ տեղում ն տվյալ ժամանակում: Սոցիալական գործունեություննունի սուբյեկտ, նրանում առկաէ արարքը, կողմնորոշումը մյուսներինկատմամբ, դրդապատճառը, նպատակը, նպատակին հասնելումիջոցներիընտրությունը:

Սոցիոլոգիայում,ի տարբերությունհոգեբանության,սոցիալական սուբյեկտդառնում են գլխավորապեսոչ թե անհատնեգործունեության րը (եթե անհատըդիտվում է որպես գործունեությանսուբյեկտ, ապա միայնորպես սոցիալականմեծ խմբի ներկայացուցիչ),այլ սոցիալականխմբերնու հանրույթները(ազգը, ընտանիքը,բրիգադան,կուսակցությունը, պետությունը,միջազգայինկազմակերպությունները):Սոցիալականգործունեությանսուբյեկտներինանվանումեն նան գործաակտորներ: կատարներ՝ Սոցիոլոգիայիուսումնասիրությանոլորտի մեջ են մտնում նան սոցիալականհանրույթները:Դրանք մարդկանցայնպիսիմիավորումներ են, որոնք առաջանումն ձնավորվումեն իրենց պատմամշակութային ինքնության(ազգերն ժողովուրդներ),ազգակցականկապերին կենսական ցիկլի նմանության(ընտանիքներ,սերունդներ, սեռեր ն հասակմեջ զբաղեցրածտեղի (դասաներ), հասարակականարտադրության ն կարգեր) հիման վրա կամ տարբերվումեն տերիտորիալ--տեղային բնակավայրայինհատկանիշներով(քաղաքային ն գյուղական, հա|

մայնքներ):

Դրանցիցբացիսոցիոլոգիանուսումնասիրումէ նան հանրույթների մեկ այլ տիպնս՝ որոշակիիրադրությանմեջ առաջացող զանգվածային են կարճաժամկազմավորումներ,որոնց անդամներըհամախմբված չշարունակվողգորկամհարաբերականորեն կետգործողություններով ծունեությամբ (զանգվածայինշարժումներ, միտինգներ,տոնակատարություններն հանդիսություններ, սպորտայինմիջոցառումներ,ունկնդիրներիլսարաններ): Կարճաժամկետգործողություններըկարող են վերաճելշարունակականն կայուն կապերի:Առաջանումեն բոլորովինայլ հանրույթներ: գործունեությամբ:ԸնդսԴրանքհամախմբվումեն նպատակաուղղված են մին նպատակներըայստեղկարող լինել ոչ միայն աշխատանքային, այլն սպորտա-ժամանցային(ֆուտբոլայինակումբներիերկրպագուոչ ֆորմալ ներ), երաժշտական--զվարճանքային (երիտասարդական սոցիալական խմբեր), միավորումներ՝ «ռոքերների»,«մետալիստների» շարժումներ), քաղաքական (կուսակցություններ, (այլընտրանքային ժող. ճակատներ): մեջ կենտրոնաՍոցիալականհանրույթներիաստիճանակարգման կան տեղ են գրավումսոցիալականմեծ խմբերը,իսկ վերջիններիսմեջ՝ Նրանք տարբերվումեն հասարակականարտադրուդասակարգերը: թյան մեջ զբաղեցրածտեղով, արտադրության միջոցներինկատմամբ ունեցածվերաբերմունքով(սոցիալ--դասակարգային կառուցվածքիգլխավորչափանիշ),աշխատանքիհասարակականբաժանմանմեջ կա19

խմբերը), ետարածդերով(այստեղ ի հայտ են գալիս մասնագիտական խմկամուտներիստացմանեղանակովն չափերով:Մասնագիտական մտնում ն են արդյունաբերության գյուղատնտեսությանճյուբերի մեջ հանքափորներ,ածխահատներ,վարորդներ, ղային աշխատողները` ն այլն: Մասնագիտական-տերիտորիալ խմբիմեջ մտնում կամ այլքաղաքայինբանվորները,բ) Շտարերկա) ավանդականաշխա ա բանվորները, ոչ վանդակ շխատանքներովզբաղվողբանգ) ավայ: Դրական ֆունկցիաներ կատարող սոցիալական հանրու կողքինառանձնանում են դեվիանտ՝շեղված խախտող),դելինկվենտ(իրավախախտ)ն քրեածին (հանցագործ)խմբերը, որոնք կատարումեն բացասականդեր: Դրանցմեջ մտնում են թմրամոլները,հարբեցողները,մաֆիոզն կազմամարմնավաճառները, անդամները,պորտաբույծները:Սոցիակերպվածավազակախմբերի լական այս խմբերըպահպանումեն կայուն վարքագիծ,ունեն որոշակի արժեքայինկողմնորոշում,դրսնորումեն յուրահատուկկենսաձն: կառուցվածքիմեջ մտնում են նան՝ ա) սոցիալական Սոցիալական շերտերըկամ ստրատաները,բ) փոքր սոցիալ-հոգեբանականխմբերը: կառուցվածքըմտնում է միասնականամբողջության Սոցիալական մեջ, որը կազմավորվումէ երեք առարկայական բնագավառնեն անձնավորությունից: րից՝ կառուցվածքից, կազմակերպվածքից Առարկայական այս ոլորտներն էլ ձնավորումեն սոցիոլոգիայի ընդհանուր շենքը: Սոցիալական կառուցվածքըիր բազմաթիվենթակառուցվածքնեէ րով արտահայտումհասարակությանստատիկան,նրա«սոցիալական կմախքը»:Սոցիալականկազմակերպվածքը ցույց է տալիսհասարակական կյանքը իր զարգացմանմեջ: Խոսքը հասարակության «սոցիալանրա պատմական կան ֆիզիոլոգիայի», դինամիկայի մասինէ: հատման կետումէլ գտնվումէ Կառուցվածքին կազմակերպվածքի անձնավորությունը: Անձնավորությունը սոցիոլոգիայումուսումնասիրվում է որպեսսոցիալական-մեծ խմբիներկայացուցիչ, որը կրում է այդ խմբինբնորոշնորմերը,ավանդույթները,արժեքները,շահերնու հարաբերությունները:

հնձվորներ

գյո ա րները,

աարակական Ամերի

կազմի

ԳԼՈՒԽ 2

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

8 1.

Գիտականտեսությունը

ողջախոհությունը

մեկի՝ Ա. ԳոուլդներիբնուԱմերիկյանառաջատար սոցիոլոգներից տեսքովհաճախհանտեսությունըթաքնված սոցիալական թագրմամբ տեսություն: Յուրաքանչյուր դես է գալիս որպեսքաղաքականության անձխորապես նան նկատմամբ է աշխարհի տեսությունհանդիսանում կողմէ նականտեսակետ:Այն արտահայտումհեղինակիկենսափորձը, որոնքկարողեն նան տարբերվելգիտականպատկերանորոշումները, տեսություցումներից:Որոշ իմաստովկարելիէ ասել, որ սոցիալական է, ինչ անձնապեսկարնոր մեկնաբանությունն նը այն ամենի գիտական է հեղինակիհամար: ձեռք բերելուց առաջ էլ այդ Բայց մյուս կողմիցմասնագիտությունը հաճախ գործ էր ունենում սոցիոլոգիական նույն անձնավորությունը հետ հիմնահարցերի

հիմնավորումէր սոցիոլոգիական կատարում

բնույթովաններ: Կարելիէ ասել, թե բոլոր մարդիկիրենցսոցիալական սոցիոլոգներ: հանդեսեն գալիս որպեստարերային խուսափելիորեն ագործընթացում սոցիալականացման Տարերայինսոցիոլոգիան փորձէ, մտածողուիմաստավորման սոցիալական ռաջացող աշխարհի եղանակ,որը որոշվում է ոչ թե գիտականգիտեթյանսոցիոլոգիական

կենսափորձով ողջախոհուայլ սեփական լիքների նվաճումներով, է: հիմքը առօրյա գիտակցությունն թյամբ:Տարերայինսոցիոլոգիայի ինչպեսգիտնաԱռօրյա կյանքումմենք մեզ պահումենք այնպես, տ մեջ՝ մենք ստեղծումենք սեփական եսությունը,որը կանը՝գիտության է շրջակաաշխարհը,փորձումենք նրանումկողմնորոշվել բացատրում դեպքերիհետագազարգացումը: ն նույնիսկձգտումենք կանխատեսել կոլեկտիվ հենվումեն մեր նախորդների Մեր տնաբույծտեսությունները ն

փորձիմրա, մշտապեսստուգվում ն վերստուգվումեն ապրակաիկայով: ինտուիցիայիերախայՏեսությունները՝որպեսմեր ստեղծագործական ն են, րիք, գրվում վերագրվում դրանցթիվը շատ մեծ է: Կարելիէ ասել, թե ողջախոհությունըստեղծումէ գիտականտեսությանուրվագծայինսնագրություն:Գիտականտեսությունըգործ ունի օրինաչափությունների բացահայտմանհետ: Գիտականգիտելիքիհիմքը կրկնելիություննէ: Երբ մենք իմանում ենք, որ սննդամթերքիգների մասինլուրերին հաջորդումէ շուկայում առաջացող իրաբարձրացման րանցումը,որի արդյունքումխանութներըդատարկվումեն, ապա մենք բացահայտում ենք մարդկանց վարքի որոշակի օրինաչափություն: Մարդիկառավոտ կանուխիրենց գցում են շուկա, խանութ կամ սպասում են իրարանցմանդադարին:Դրանումկարելի է տեսնելմարդկանց մեծ զանգվածիվարքիկրկնվողառանձնահատկությունները: Դրանքաեն ռաջանում ինչպես արեգակն է նույնպիսի կարգավորվածությամբ, ծագում արնելքում ն մայր մտնում արնմուտքում: Օրինաչափություններիբացահայտումըգիտությանն ողջախոհության առաջնայինն կարնորագույնխնդիրնէ: Միտումների,կայուն կաճանաչումըհնարավոպերի, կրկնությունների,օրինաչափությունների են րություն ընձեռում կարգավորել սոցիալական շրջապատը, այն ն քիչ վտանգավոր: դարձնելկանխատեսելի, իմաստավորված է Ողջախոհությունասելով պետք հասկանալմարդկանցգործնական կյանքի մասին մեծ մասամբճիշտ դատողություններիցկազմված գիտելիքները,որոնցհիմքում ընկած են որոշակինորմերն սկզբունքներ, որոնք էլ իրենցհերթինկարգավորումեն մեր վարքը,օգնում են մեզ հարմարվելուշրջակա իրականությանհետ: Առօրյա կյանքում հաճախ չգիտակցելովդա՝ մենք օգտագործումենք նույն հնարները,ինչ պրոֆեսիոնալգիտնականները, սակայնդրանցմենք տալիսենք այլ բովանդակություն՝սուբյեկտիվն քիչ հավաստի:Ի՞նչհնարներեն դրանք: է՝ ռանգավորումը:Ըստ հաԱռաջինհնարը աստիճանակարգումն գած հագուստի,խոսելուոճի, գնաճապրանքների,բնակարանիկահավորվածության՝մենք համարյաանսխալ մարդկանցբաժանումենք հաաղքատների,ունեզուրկների:Այլ կերպ րուստների,ապահովվածների, ասած` սոցիալականմեծ խմբերի ներկայացուցիչներինդասավորում ենք որոշակիկարգով՝նրանցմտցնելովաչքի համար անտեսանելիսոցիալականսանդղակիմեջ: Նույն ձնով էլ մենք աստիճանակարգում ենք մասնագիտությունները, զբաղմունքիտեսակները,այն ամենը ինչ հանդիպումէ մեր շրջապատում՝ մարդկանցից Այսամենըասսկսածմինչն ավտոմեքենաները:

չափի, է ըստ արժեքի աստիճանի,կարնորության տիճանակարգվում

հեղինակության ն այլն: վարկանիշի, ըստ տեղադրելով

հատկասոցիալական Այսպիսովա̀ռարկաները ե նք աստիճամեկը մյուսից՝մենք կատարում նիշների,նախընտրելով պրոցեդուրա:Նման դեպքերումօգտասոցիոլոգիական նակարգման մեջ կոչվումեն ցուգիտության հատկանիշները գործվողսոցիալական չափերն դրանքեկամտիկամ բնակարանի (ինդիկատորներ)՝ ցանիշներ մեքեգնած գրքերիկամ ապրածտարիներիքանակը, են, կարդացած սարքիապրանքանիշը ն այլն: նայի կամ կենցաղային ն ամբողջ խմանհատների առանձին Կարելիէ աստիճանակարգել ենք մեկ օգտագործում բերի:Խմբեր ստանալու համար մենք սովորաբար Տիկոչվում է տիպաբանացում: այլ պրոցեդուրա,որը սոցիոլոգիայում է ի հայտ է գալիս, երբ մարդը փորձում իր շրջապատում պաբանացումը կրկնվող երնույթները,իսկ հետո գտնել, առանձնացնելտիպականը, միջոցովկանմանության Հատկությունների դրանքճիշտ դասակարգել: տարբերանհատների: րելի է մի խմբիմեջ միավորելարտաքուստ շատ չնայածնրանցզգալի տարբերությունՕրինակ՝12-17 տարեկաններին, խմբի՝«դեռահասնեներին,մենք կարող ենք միավորելմի սոցիալական մենք կատրակտորիստներին հանքափորներին, րի» մեջ: Վարորդներին, մեջ՝ չնայածդրանքիրարիցմեծարող ենք մտցնելբանվորդասակարգի են: Բանն այն է, որ նրանք բոլորնունեն ընդհանուր պես տարբերվում աշխատանքով: զբաղվածեն ֆիզիկական հատկանիշ՝առավելապես կազմել կսովորենք շուտով մենք Կիրառելովավելի բարդ հնարներ՝ խմբի ներկայացուցիչն տիպեր՝որնէ մեծ սոցիալական սոցիալական է կերպար, որը ստեղծվում ոչ թե մեկ, այլ մի շարք րի հավաքական

Սա տիպաբանացման բարձրակետ ընդհանրությամբ: հատկանիշների կատեգորիաներ

է, որին հետնում

արդեն երրորդ պրոցեդուրան` է տալիս հասնել ավելի մեծ ընդհանրականա

ստեղծումը.այն թույլ ների ն ծավալայինընդգրկումների:

շնորհիվմենք կարգավորո սոցիոլոգիայի տարերային Այսպիսով՝ դրանք բաժանումենք ենք մեզ շրջապատող աշխարհիերնույթները, Սակայնբա«փողոցների»ն «պողոտաների»: խստորեննախագծված հղի են վրա հենված «նախագծումները» ցառապես ողջախոհության կարծրատիԱռօրյա գիտակցությունը նան մոլորությանվտանգներով: ն պատկերա կեղծ դատողություններով պերով, մոլորություններով, են, այնուհանդերձ ցումներովլեցուն է, ն չնայածդրանքհաճախ սխալ են Նրանք կառուցված են դրանք օգտագործել: մարդիկշարունակում կուռքեայն հիմնական վրա: Դիտարկենք ոչ ճիշտ ընդհանրացումների

են բացում նման րը, որոնք ճանապարհ սխալներիառաջացմանհամար:Դրանքնման են Բեկոնիառաջադրած մտածողության փիլիսոփայական կուռքերին: Առաջինկուռք: Վատվածը, մասըդիտվումէ որպեսամբողջիպատկեր: Սոցիալական մասի պատկերովմարդիկ հաճախ փորձում են ստեղծել ամբողջ սոցիալականաշխարհիպատկերը:Այդ հատվածը մարզում,շրջանում,գյուղում ապրելունրանցփորձն տվյալ քաղաքում, է: Տեղաբնակները, որոնքերբեքմեծ աշխարհումչեն եղել, մտածում են, թե ամենուրմարդիկապրում են այնպես,ինչպես իրենք: Երկրորդկուռք: Խումբըդիտվումէ որպեսամբողջ ազգաբնակչություն: Իր սոցիալական խմբի,խավի,դասակարգի փորձըտարածումէ մյուսներիվրա: ն գիտական Ողջախոհությունը գիտելիքներըգոյություն ունեն կողք կողքի,սակայնդրանքկատարում են տարբեր ֆունկցիաներ: Ողջախոհությունը մեզ օգնում է հասկանալումարդկանցսոցիալական գործունեությունը, բացահայտելնրանցներքինդրդապատճառներն ու տրամաբանությունը: Իսկ դա մենք կարողենք անել միայնմեզ ուրիշի՝ ուսումնասիրվող մարդու տեղը դնելով: Այդպեսէր խորհուրդ տալիս վարվելՄ. Վեբերը: Սոցիոլոգըպարտավորէ առնվազններընկղմվելմարդկանցարարքներիմեջ, ինչպեսդերասաննէ մտնում իր կատարած դերիմեջ: Ահա թե ինչու սոցիոլոգիան ըմբռնողգիտություն է: Բայց մյուս կողմից այն վիճակագրական գիտությունէ: Այստեղնս առկա են գիտական տվյալներ,փաստեր,օրենքներ,որոնք երբեմնհակասումեն ողջախոհության տրամաբանությանը: են ընդհանրացումԱյստեղանհրաժեշտ ներ, տեսությանստեղծում, որոնց միջոցովէլ հնարավորէ դառնում ճշգրտելողջախոհության ու սայթաքումներն հակասությունները: Այսպիսով՝իր կյանքի կառուցմանճանապարհին յուրաքանչյուր մարդհանդեսէ գալիս որպեսսոցիոլոգ:Սոցիոլոգիան սաղմնավորվում ն աճում է մարդկային ամենօրյագործունեությունից: Չնայածայն իր

տեսությունները

կառուցում հասարակ մարդունանհասկանալի լեզվով, սակայնդիմելով հարցվողներին՝ հիմնականում օգտագործում է, այսպեսասած, «Ժողովրդական հասկացությունների» լեզուն, որն առավել մոտ է առօրեական լեզվին:Ջ. Գելապիհարցումների առարկայական ցուցակում առկաեն հարյուրավոր թեմաներ,որոնք հանրության համար է

առանձնահատուկ են ներկայացնում: հետաքրքրություն Առօրեական հետ կապըսոցիոլոգիայի աշխարհի կարնորագույն առանձնահատկություններիցմեկնէ, որը նրան տարբերումէ, օրինակ, բնագիտությունից, ուր հետազոտության օբյեկտը ճանաչող սուբյեկտի գիտակցության

միակցված սուբյեկտիվորեն դուրս է գտնվում:Սոցիոլոգը սահմաններից նա է ուզում ճանաչելօբյեկտիվորեն: է այն աշխարհին, որը 3 2.

Սոցիոլոգիականերնակայություն

հետ ծանոթէ թերնսյուրաքանչյուր ամերիկացի Այս հասկացության է , այն թե ինչ է նշաբ ացատրվում դասագրքում ուսանող:Սոցիոլոգիայի ն որոնցումկենսագնակում առաջարկվումէ կազմելվարժություններ, է իրադարձություննեհանգուցվեն պատմական պ ետք փ աստերը րական տաերիտասարդությանը երնակայությունը» րի հետ: «Սոցիոլոգիական կանխադրում: յուրահատուկ ճիշտ մտածողության լիս է սոցիոլոգիական գիտությունը է պատկերացնել դ. սոցիոլոգիական Այսօր առանց Ս. Միլսի «Սոցիոլոգիականերնակայություն»գրքի: Սակայն նորույթէր, որն արմա50-ականներիվերջերինայն մեթոդաբանական ավանտապեսհակադրվումէր գոյություն ունեցող սոցիոլոգիական

դժվար

դույթներին:

մի Մարդկայինկյանքը,ըստ Ս. Միլսի,բաղկացածէ թակարդների է տանջում մշտապես մարդկանց Առօրյա կյանքում ամբողջշարքից: հուզմունքներից, այն զգացողությունը,որ նրանք անթիվ-անհամար չեն կարողանումազատվել:Շատ պրոբհոգսերիցու տագնապներից սահմաններումմարդը չի լեմներ իր ունեցած հնարավորությունների է կարողլուծել: Ընտանիքիհայրըանգործ մնացել ոչ թե այն պատճառով, որ ինքըհարբեցողէ կամծույլ, սնանկացելէ վիթխարիհիմնարկը, կրճատելեն հազարավորաշխատողների: բացատրումէ Ս. Միլսը, բաղկապատմությունը, ժամանակակից ն ցած է մշտականթռիչքներից անկումներից:Երբ հասարակությունը Երբ դաէ, գյուղացիներըվերածվումեն բանվորների: ինդուստրացվում են սակարգերըբարձրանում կամ անկում ապրում,բացվում են նոր են իրենցաշխատանքը: Երբ գործատեղերկամ շատ մարդիկկորցնում են, զոհվում պատերազմ սկսվում,շատերը ունեզրկվում տղամարդիկ են, կանայքայրիանում,երեխաներըորբանումեն ն այլն: Անձնական ողբերգություննու հասարակությանճակատագիրըսերտորենմիահյուսվածեն: Դրանքմեկուսիհասկանալնանհնար է: Որպեսզիհասկանանքփոքրը՝ մեծի հետ ունեցած իր կապում, երնակայուպետք է օժտված լինենք յուրահատուկսոցիոլոգիական պատմականիրադրությամբ: Այն թույլ է տալիս նայել մասշտաբային թյանը նրանճասնակցելուանձնականպրիզմայի,նրա նկատմամբիր երնակայումիջոցով:Բացի դրանից,սոցիոլոգիական հարաբերության

թյունըօգնում է ամենօրյակյանքիեռուզեռիմեջ տարբերելմեզ համար կարնորնշանակությունունեցող դեպքերնու դեմքերը:Այն հնարավորություն է տալիս մեզ ճիշտ գնահատել ն մեկնաբանելանձնական կյանքիիրադարձությունները: Նույն հասարակությանմեջ ապրումեն տարբերմարդիկ,որոնք տարբերկերպ են ապրումն գործում:Նրանքմշտապեսմտածում են գլխավորպրոբլեմների՝պատերազմի,ճգնաժամերի,աղետների,սեփաեն, երկան հոգսերիմասին ն այդ հողի վրա խիստանհանգստանում բեմն խելահանլինում: Մյուսներըանտարբերեն, թե հասարակությունը ինչպեսէ ապրում:Խորասուզվելովանձնականգործերիաշխարհիմեջ՝ ն այն ամենից,ինչն իրոոցենջանայու

ԳլՈՒԽ

ՀԱՍԱՌՈՏ ՊԱՏՍԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ

Ն:ոԱրու ունի տիպի Ա ՐՄեր ախակ մարդիկ, մյուսների մաման

մեկը` Ռոբերտ սոցիոլոգիայինահապետներից Համաշխարհային երիտաէ. Մերտոնը(ծնվ. 1910 թ.), մի առիթովնկատել «Սոցիոլոգիան

Աոմիանան խոդի իին Հիմնական մայինտարամնել Ուովա աա աոմաի աարիհատակ

Հասարակության ն սաէին հասարակությունը, ի վեր:2500 տարիմարդիկուսումնասիրում «ոգիոոգիա» մին անվանու: նե պայնիրեռդստացածգիտելիըները առացին սոցիոլոգներին կոչում են սոցիալականփիլիսոփաներ:

ավո

ըստ ռանձնահատկությունը,

Ս.

գլոանոր

Միլսի, կայանումէ նրանում,որ մարդպ

ա-

մասի հնագույնառարկայիմասին»:

ե ԲԱ մարդիկզբաղվել ուսումնասիրությամբ

աԱ

են հնուց

Պլատոնը(մ.թ.ա. մարի լեմքեր՝ երկո քիր անձանում ՂԻ անցից (մ.թ.ա. 384-322): նրանք, ինչպես 427-347) Արիստոտելը

տեղանունամուր նկահյարիչները, երաճիշտները դրանք Անմար Լր ուսումնասիրումէին ավանդույթները, սովորույթ կակիցսոցիոլոգները, կ իորճում ընդհանրացոին խն խնդիրոորի ի Բանասհատուկէ սոցիոլոգիական երնակայությունը:

ըշանակալի հասարակայնորեն

կապել

լի

ուտ:

են

ն ժամանա-

ները, բարքերըն մարդկանցփոխհարաբերությունները, որոնք ավարտվում ու ստեղծումկոնցեպցիաներ, նում էին փաստերն արվող գործուղղությամբ կատարելագործման էին հասարակության նականառաջարկներով: նվիրվածառաջին Պատմությանմեջ ընդհանուրսոցիոլոգիային Հանճարեղ մտածողը գործը համարվումէ Պլատոնի«Պետությունը»: տեսությունը,ըստ որի՝ յուրամշակեցառաջին՝ստրատիֆիկացիայի բարձբաժանվում, է երեք դասակարգերի՝ քանչյուր հասարակություն ղեկավարողիմաստունների րագույն,որը կազմվածէ պետությունը ն ըմբոստություէ մտնում անկարգությունից երկիրը միջին,որի մեջ ցածր, որի մեջ մտնում են զինվորականությունը, նից պաշտպանող իր տարբեՍտրատիֆիկացիայի ու գյուղացիները: արհեստավորներն հանճարը՝ Արիստոտե րակնառաջարկեցնան Հին Հունաստանի մյուս էր գալիս միհ անդես պաշտպան լը: Նրա մոտ որպեսկարգուկանոնի նս դասակարերկու որից բացիգոյությունունեին ջին դասակարգը, ն

պլուտոկրատիան գեր` հարուստ իշխանավորները՝ զուրկ պրոլետարիատը:

սեփականա

Միայներկու հազարտարի հետո եվրոպականգիտականմտքում ն դա՝ նորիցի հայտեկանհասարակության մասինաշխատություններ, շնորհիվ Ն. Մաքիավելու,Ջ. Լոկի, Թ. Հոբսիգործերի,որոնք դարձան սոցիոլոգիայիգիտականփուլի նախապատրաստողները: Դեռ միջնադարյան արաբականմտածող Իբն Խալդունը հատուկ ուշադրությունէր հատկացնում մարդկանցմեծ սոցիալականխմբերի վարքիուսումնասիրության վրա, կազմումէր մարդկային հասարակու2471-7424 դդ. եվրոպականշատ մտածողներ,այդ թյան անատոմիան: թվում Վոլտերը,Դիդրոն,Հոբսը, Կանտը,Հեգելը, սոցիոլոգիայիպաշտոնականծննդիցշատ առաջ գրում էին մարդկանցբարքերի,հասան ավանդույթների, րակականբարոյականության հատժողովուրդների «/1Է-»42« կությունների,վարքի մասին: դդ. առաջինանգամգիտական շրջանառությանմեջ մտան հասարակություն,մշակույթ,քաղաքակրթություն,դասակարգ, կառուցվածք, ֆունկցիանայլ տերմիններ, որոնք վճռականդեր կատարեցին ձնավորման մեջ: սոցիոլոգիայի «Սոցիոլոգիա»տերմինըի հայտ եկավ միայն 224 դ. սկզբներին՝ 1838-1840 թթ.: Նրա ստեղծողըդարձավմի մարդ,որ իր ողջ կյանքում ոչ մի հարցախույզչէր անցկացրել:ՖրանսիացիՕգյուստ Կոնտը (1798-1857)փիլիսոփաէր, առանձնապես քիչ նշանավոր, ասենք, քան, Կանտն էր կամ Հեգելը:Նախ՝ նա դարձավբավականհզոր ն ազդեցիկ փիլիսոփայական ուղղություններցմեկի` պոզիտիվիզմիհիմնադիրը: Երկրորդ՝նա հանդիսանումէ նոր փորձառական գիտության՝սոցիոլոՕ. Կոնտընրան անուն տվեց, սահմանեց գիայի նախահայրը: նրա աու մեթոդները, չնայած պրակտիկայում իր առաջադրածոչ մի ռարկան գաղափարիցչօգտվեց: Նրա ստեղծածհամընդհանուրսոցիոլոգիական տեսությունից (մասնավորապես՝ հասարակության զարգացմաներեք աստիճանների մասինուսմունքից)այսօր հիշատակվումեն միայն որոշ գաղափարներ: են- ինդուստրիալհասարակության տեԵրրորդ`նրան անվանում սությանհիմնադիր,մի ուսմունք,որն ընկածէ ժամանակակից սոցիոլոգիայիհիմքում:Բայցայստեղնս նա նշանավորէ դարձելմիայնկարնորագույնպրոբլեմների առաջադրմամբ ն ոչ թե նրանցարդյունավետլու-

ծումներով:

Փիլիսոփաները նոր գիտություններիստեղծմանմեջ եղել են բաԿականբեղմնավոր:Հիշենք,որ տնտեսագիտության հիմնադիրը փիլիսոփաԱդամՍմիթնէ, հոգեբանությանը՝ եՎիլհելմ Վունդտը:Այսպիսով՝ րեք գիտություններ, են որոնք կազմում սոցիալականգիտությունների ն սոցիոլոգիան, միջուկը` հոգեբանությունը, տնտեսագիտությունը ստեղծել են փիլիսոփաները: Սակայնայս գիտությունները բացառու-

ընդերքից,ինչպես նախամատերիայից, թյունչեն: Փիլիսոփայության որպեսինքնուրույնգիտություն,առանձնատարբերժամանակներում՝ ն՛ մաթեմատիկան ն այլ գիցել են ն՛ ֆիզիկան,ն՛ աստղագիտությունը, սոցիոլոգիան, տություններ:Միայն-թեսոցիալականգիտությունները՝ մարդաբաազգագրությունը, հոգեբանությունը, տնտեսագիտությունը, ձնավորվեցին բնականգիտությունների, նությունը,ի տարբերություն (24 համարյա միաժամանակ: դարում, ավելիուշ՝ էր ինչպեսմիջնադաբարոյախրատալուսավորիչների էլ այնպես րյան օբսկուրանտիզմը, էին ֆիզիառաջատարներն բանությունը: դարումբնագիտության ն կենսաբանությունը (Չ. Դարվինիէվոկան(Ի. Նյուտոնիմեխանիկան) գիտական լյուցիոնտեսությունը),որոնք էլ որոշեցինայս դարաշրջանի իրենցկնիքը մտածողությանոճը: Այդ ոճի առանձնահատկություններն ն վրա: պրոցեսի ձնավորման թողեցինսոցիոլոգիայի քրեագիտության որպես սկսեցինդիտարկվել (ս հանցագործությունը) Հասարակությունը տարբերվում ֆիզիկայի օբյեկտիվերնույթներ,որոնքոչնչովչեն ն կենԵրկարժամանակհասաառարկաներից: իմացության սաբանության դրականգիտությունըկոչվում էր սորակությանմասինփորձնական, նմանությամբ ցիալականֆիզիկա,իսկ նրա բաժիններըմեխանիկայի ն դ ինամիկա: սոցիալականստատիկա սոցիալական անվանվեցին Օ. Կոնտըառաջնորդվում էր այն նկաՍտեղծելովնոր գիտություն՝ ճանաչումը հասարակության մեջ տառումով,որ իր բազմազանության արդենչի կարողսպառել,անհրաժեշտէ ստեղծել փիլիսոփայությունը կզբաղվիոչ թե այլ խնառանձինգիտություն,որը հասարակությամբ ողջ ուշադրությունը այլ մասնագիտորեն՝ դիրներիհետ միաժամանակ, որպես գիտությունը՝ նոր Որպեսզի վրա: միայննրա կենտրոնացնելով է ինքնուրույնգիտելիք, կայանա,այն պետք հրաժարվիիմացության մեթոդիցն մշակիիր սեփականմեթոդը:Իսկ սկզբում, փիլիսոփայական կարողէ փոչունի, բնագիտությունից մեթոդները երբ նա իր սեփական ն գիտափորձը խառելայնպիսիմեթոդներ,ինչպիսինեն դիտարկումը, համեմատական վերլուծությունը: Օ. Կոնտը իր ստեղծագործություններում ղեկավարվումէր առահուն իդեալներով՝ ազատության ջընթացի,քաղաքականտնտեսական ն լուսավորության օգնությամբկարելիէ հասնել սալով,որ գիտության պրոբլեմներիլուծմանը:Այն հարցին,թե ինչպես բոլոր հասարակական Օ. Կոնտըպատասխանում կարելիէ բուժել հիվանդհասարակությունը, է մասինայնպիսիճիշտ ն օբյեկէր` պետք ստեղծելհասարակության է: տիվգիտություն,ինչպիսինբնագիտությունն 24 դարիգիտականմտածողությանը օտար

պրոցեսում՝Օ. Ընդգծելովկոնկրետմեթոդներիդերը իմացության նաԿոնտը այնուհանդերձմնում էր սոցիալականփիլիսոփայության դ. վերջերինի Միայն տարիանց, խորդսերնդիներկայացուցիչ: հայտ եկավ սոցիոլոգներիառաջինսերունդը,որի առաջատարը դարէ. Դյուրկհեյմըն Մ. Վեբերը:Այս նոր սեձան նշանավորգիտնականներ արարունդըմի քայլ առաջ ընթացավ՝ ցույց տալով, որ պատմությունը կամանդեմ րում են ոչ թե մեծ անհատները, բացարձակգաղափարները օրենքները,այլ շարքայինմարդիկ՝իրենցվարքիդրդապատճառներով, ն արժեքայինկողմնորոշումներով: պահանջմունքերով Նրանքցույց էին ն նշանակություն տալիս,որ պատմությունը անհատի կենսագրությունը են ստանում միայն ու միայն հասարակականհարաբերությունների պրիզմայովանցնելումիջոցով: Բոլոր դեպքերում,մնալովորպես գլխավորհերոս, անհատըմիա«պրոլեձուլվում էր սոցիալական տիպի՝Կ. Մարքսի«կապիտալիստի», ն Մ. տարի» «բուրժուայի», Վեբերի«բողոքականի»,«բյուրոկրատի»ն հետ: Բացառիկ «քաղաքականառաջնորդի» անձնավորությունը, պատն մականկենսագրությունների հուշագրություններիհերոսը իր տեղը զիջում էր իդեալականտիպին:Տիպականանհատըպատմահամեմատականն մշակութայինվերլուծություններիհամար դարձավհրաշալի ն Նապոլեոնըդիտվումէին որպես գործիք: ԱլեքսանդրՄակեդոնացին «Կեսարիզմ»վերտառությամբ դրամայիգործող անձ: Այս երկուսնէլ կեսարականության հարգում իդեալականտիպերէին: Եթե պատմաբանը է խրոնոլոգիական կարգիանձեռնմխելիությունը՝ յուրաքանչյուր պատտեղակայելովիր դարաշրջան--բնում, մականանձնավորությանը ապա կեսարներըն հիտլերները, սոցիոլոգիհամար բոլոր մակեդոնացիները, որ ժամանակներում էլ նրանքապրեն,հանդեսեն գալիս որպես «քաղաքականառաջնորդ»,«միապետ»,«կեսարիզմ»հասկացությունների օրինակներ:Դյուրկհեյմըն Վեբերըլայնորեն օգտագորմեկնաբանման ծում էինփորձնական տվյալները,մեկըուսումնասիրում էրինքնասպանության,մյուսը՝ մասնագիտական կայունությանպրոբլեմները: Ռ. Չիկագոյիդպրոցիհիմնադիր Փարկըավելիհեռուն գնաց: Լինելով լրագրող՝ նա այցելում էր զանազանետնախորշեր,նկարագրում Նա սոցիալանրանցբնակիչներիվարքիառանձնահատկությունները: կան տիպերուսումնասիրումէր այնտեղ,ուր նրանցկենդանիօրինակներն էին ապրում, հանցագործներին՝ նկուղներում,չինացիգյուղացիներին՝գյուղի հանդերում,կովբոյներին՝ Ալ ԿապովայրիԱրնմուտքում, ն մեծ նեի Անաստազեի հետնորդներին՝ փողոցներում: քաղաքի Կոնտին Սպենսերիսերնդինփոխարինության էր գալիս էմպիրիկների սերունդը,որոնք ուսումնասիրումէին ավելի նեղ պրոբլեմներ՝

հարաբերուփոքր խմբեր,ռասայական խմբավորումներ, հանցագործ գործարաննեֆաբրիկաների, կատարումէին պարբերաբար թյուններ, ազգաբնակչուուսումնասիրություններ, րի, քաղաքի թաղամասերի է վիճակագրություՁնավորվում սոցիալական թյանմարդահամարներ: կարնորգծերիցմեկը:Վիճակագրումշակույթի նը՝որպեսեվրոպական հարցաանկետաներ, թյանհամար անհրաժեշտէր մշակելհազարավոր ուրեմնզարգանումէր նան էմպիրիկուսումնասիրության թերթիկներ, ն մեթոդաբանությունը: տեխնիկան մեթոդիկան, են Կոնտիհայրենակիցէմիլ Դյուրկհեյմին(1858-1917)անվանում վերլուծուպիոներ:նա մշակեցֆունկցիոնալ սոցիոլոգիայի պրակտիկ է համակողօրս, մինչն որն օգտագործվում թյանմեթոդաբանությունը, հիմնահարցը,որը համարվումէ մանի վերլուծեցինքնասպանության օրինակ:նրա ուսմունքը դասական հետազոտության սոցիոլոգիական ն օրգանամեխանիկական բաժանման, աշխատանքի հասարակական փաստիբնույթի, կոլեկտիվգիսոցիալական կան համերաշխության, մասինմտել է համաշն արժեքների, կրոնիէվոլյուցիայի տակցության պոզիոսկեֆոնդ: Դյուրկհեյմըվերամշակեց սոցիոլոգիայի խարհային Նա առաջարկումէր զբաղվել մեթոդաբանությունը: տիվիստական ուսումնան նրանց վիճակագրության փաստերի միայնսոցիալական բնորոշ է երկու առանձնահատկուսիրմամբ:Նրա մեթոդաբանությանը ըմօրինաչափությունների հասարակության թյուն` 1) նատուրալիզմը՝ սոցիաբռնումըբնությանօրենքներինմանությամբ,2) սոցիոլոգիզմը՝ անհատի նկատմամբ առանձնահատկության, լական իրականության հաստատումը: վերջինիսգերակայության գործում գիտությանզարգացման սոցիոլոգիական Գերմանիայում Տեմեծ ավանդներդրեցին Մաքս Վեբերը,Գեորգ Չիմելը, Ֆերդինանդ սոցիոլոնիսը:Բավականէ նշել, որ միայնՄ. Վեբերիհրատարակված են հատոր: կազմում ավելիքան գիականուսումնասիրությունները է սոցիալական կոնֆլիկտԿարլ Մարքսը(1818-1883)համարվում ն զարգացման,սոցիալական կառուցվածքի ների, հասարակության սոմասինուսմունքի հիմնադիր:Նա ընդհանրապես դասակարգերի դեմքնէ: շարքումամենանշանավոր փիլիսոփաների ցիալական տեբազիսային սոցիոլոգիայի Մ. Վեբերըմշակեցժամանակակից ն սություններըս̀ոցիալականգործունեության դրդապատճառներ տնտեսության որպեսկոչման,կրոնիսոցիոլոգիայի, մասնագիտության տեսության,սոցիալական ն քաղաքիսոցիոլոգիայի, բյուրոկրատիայի

իշխանուքաղաքագիտության, կոնցեպցիայի, ստրատիֆիկացիայի ուսմունքն վերջապես զարգացման կապիտալիզմի թյանինստիտուտի

բնագավառումկարնորնշանակությունունեցավ ները:Մեթոդոլոգիայի նրա առաջադրածիդեալականտիպերիգաղափարը: Մ. Վեբերի, ինչպես նան Ֆ. Տենիսի (1855-1936) ն Գ. Զիմելի մինչն Առաջինհա(1858-1918) շնորհիվ գերմանականսոցիոլոգիան պատերազմը առաջատար տեղ էր զբաղեցնումհամաշմաշխարհային խարհայինսոցիոլոգիայում:Անգլիայումսոցիոլոգիայիզարգացման մեջ զգալի վաստակունի ՀերբերտՍպենսերը(1820--1903),որը ստեղծեց սոցիալականէվոլյուցիայիմասին իր ուսմունքը, ուր մարդկային հասարակությունը դիտվումէ որպեսկենդանիօրգանիզմ: Համաշխարհային սոցիոլոգիայիկենտրոնըառաջինփուլում (4«Է4 շԺ« դ. սկիզբ) հանդիսանում էին Ֆրանսիան,Գերմանիանն դ. վերջ Անգլիան:Հաջորդփուլում, որը սկսվումէ 2Ժ« դ. 20-ական թվականնեսոցիոլոգիայի րից ն շարունակվումէ մինչն օրս, համաշխարհային ԱՄՆ, ուր սոցիոլոգիանստացավզգալի պեկենտրոնըտեղափոխվեց մեծամասն արժանացավ տականօժանդակություն համալսարանների նությանհովանավորությանը: 242 դ. վերջերինն 204 դ. սկզբներինԱմերիկայիառաջատար համալսարաններում՝(Չիկագոյի, Հարվարդի,Միչիգանի)ձնավորվեցին խոշորգիտականկենտրոններ:2օ« դ. առաջինկեսին հազարավորդաընդլայնեցին սախոսներ,զբաղվելովէմպիրիկհետազոտություններով, գիտականսոգիտականսոցիոլոգիայիբազան: Եթե եվրոպացիները ցիոլոգիա ասելովառաջինհերթինհասկանումէին տեսականգիտուհզոր ավանդույթնեթյուն, որը հենվումէ դասականփիլիսոփայության համարումէին գիտականսոցիոլոգիան րի վրա, ապա ամերիկացիները է գիտություն,որը գործում դասականբնափորձնական,կիրառական գիտությաննմանությամբ: ն քոլեջհամալսարանների ամերիկյան 1960--ականթվականներին ների մեծամասնությունըունեին սոցիոլոգիայիբաժանմունքներ:Նույն ԱՄՆ-ում սոցիոլոգներիթիվըավելիմեծ էր,քան մնաժամանակներում ԱՄՆ-ում կան ավելիքան 20 հազար ցած ամբողջ աշխարհում:Այսօր ն պրոֆեսիոնալսոցիոլոգներ,ամերիկյանշուրջ 250 համալսարաններ քոլեջներ պատրաստումեն սոցիոլոգիայիմասնագետներ:Ամերիկայում գործում են բազմաթիվսոցիոլոգիական դպրոցներ,ուղղություններ, մեծ թվովառաջատար սոցիոլոգներ: է Ամերիկյանսոցիոլոգիայիխոշորագույններկայացուցիչներից Թոլկոտ Պարսոնսը(1902-1979): Նա փորձեց սոցիոլոգիայումանել այն, ինչ ֆիզիկայում ձգտում էր իրականացնելԱլբերտէյնշտեյնը՝ ստեղծելհամընդգրկունսոցիոլոգիականտեսություն,որը կմիավորեր ու սոցիալական մատերիայի հասարակության բոլոր մակարդակներն

հաջողվեցստեղՊարսոնսին բոլոր ձները: Բոլոր դեպքերում շարժման համա-

մի վիթխարիդեդուկտիվ հասկացությունների ծել վերացական կողբազմաթիվ իրականության կարգ, որն ընդգրկումէր մարդկային մտակառույցից այդ մեր: Սակայն պետք է նկատել,որ պարսոնսյան

օգտվում`նախապատվությունը տալովքիչ ծավալուն,բայց ավելի գործունմասնավորտեսություննեինչպեսն ֆիզիտեսությունսոցիոլոգիայում, րին:նման համընդգրկուն միտքը զարգասոցիոլոգիական կայում,դեռնսչկա: Եթե Եվրոպայում ապա Ամեհետ սերտ կապիճանապարհով, նում էր փիլիսոփայության հոէր սոցիալական մեջ լայնորենտարածված րիկայումսոցիոլոգների երկու դպրոցներիներկայացուցիչՍոցիոլոգիական գեբանությունը: օրինաչափություննեհասարակության ներնէլ փորձումէինբացատրել ավելի մեծ րը, սակայնդա անում էին տարբերձնով` եվրոպացիները ամերիկապրոցեսներին, պատմական տեղ էինտալիս համընդհանուր ն մարդկանց մշակումներին, ցիները՝կոնկրետմոդելներին կիրառական ն վարքին գործունեությանը:

քիչ սոցիոլոգիայում փորձնական

են

գների սեզոնայինտադեպքըկվերլուծիառաջարկին պահանջարկի, տանումների,ընտանեկանբյուջեի տեսանկյունից:Հոգեբանինկհետաքրքրի,թե օրիորդըայդ գնումով ինչպեսկարտահայտիիր «ես-ը», ինչպիսիզգացմունքներիհետ է այն կապվածն այլն: Սոցիոլոգըկփորգնմանտիգնորդիսոցիալական ձի բացահայտել պատկանելությունը, պը, վարվելակերպի առանձնահատկությունները, նորմատիվային ԳԼՈՒԽ 4 սպասումները:Սոցիոլոգիան ձգտումէ դեպիմարդկանցմեծ զանգվածները,սոցիալականխմբերը,նրա համար վիճակագրականտվյալները

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

կարնորեն: Մարդուներքնաշխարհըսոցիոլոգիայիհամարփակ է: Այն

ԿԱՊԵՐՆ ՈՒ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ուսումնասիրումէ հոգեբանությունը:Սոցիոլոգիային հոգեբանության կետում առաջանումէ նոր գիտություն՝սոցիալականհոխաչաձնման գեբանությունը,որն ուսումնասիրումէ մարդունիր անմիջականշրջաԲոլոր գիտությունների նման՝ սոցիոլոգիան նս ունի իր առարկանն պատում, կանգ է առնում մարդու ն սոցիալականխմբի փոխհարաբեուսումնասիրության իր կոնկրետմեթոդները: Այն միացածէ գիտական րությանվրա: գիտելիքիընդհանուրհամակարգին ն նրանումզբաղեցնումէ ումարդուներքնաշխարհը՝ Ուսումնասիրելով հոգեբանությունը դիմում իր րույն տեղը: Սոցիոլոգիան պատկանումէ այն գիտությունների է փորձերի,դիտարկումների, օգտագործումէ հատուկ, հաճախշատ թվին, որոնք ոչ միայնուսումնասիրում են հասարակությանը իր ամբողջության բարդ գործիքներ:Այնգործունիմարդկային հոգեկաներնույթներիհետ: մեջ,այլն նրաառանձինմասերը,տարրերը: հոգեբանությունը Սոցիալական սահմանային գիտությունէ, որն աբասարակությունը այնքան բարդ երնույթէ, որ մի գիտությունը չի կարողնրա ուսումնասիրությունըռաջացավ սոցիոլոգիային հոգեբանությանհատույթներում՝իր վրա սպառել:Միայնմի շարք գիտությունների միասնական վերցնելովայն խնդիրներիլուծումները,որոնք դուրս էին մնում իրեն ջանքերովէ, որ նրաուսումնասիրությունը դառնում է լիարժեք:Նույն առարկանուսումծնողմայրգիտությունների շրջանակներից,երբ պարզ դարձավ,որ հանասիրողգիտությունները իրարհետ կապվածեն ընդհանուրհասկասարակությունըանհատիվրա ներգործում է ոչ թե ուղղակիորենայլ ցություններովն մեթոդներով, տրամաբանական հարազատմիջնորդավորված՝ կապերով,այդ իսկ փոքրխմբերիմիջոցով:Մերձավորների, պատճառով են մի համակարգ, դրանքներկայացնում ների, ծանոթների,ընկերներիխմբերըմեր կյանքի վրա մեծ ազդեցուորը կարելիէ անվանելմիջառարկայական մատրիցա: թյուն են թողնում:Մենք ավելի շատ ապրում ենք փոքր ն ոչ թե մեծ աշՍոցիոլոգիական գիտելիքների ասեմիջառարկայական խարհներում՝կոնկրետտանը,կոնկրետընտանիքում,կոնկրետֆիրմամատրիցա լով պետքէ հասկանալ սոցիոլոգիային ազգակիցբոլոր գիտությունների յում ն այլն: Այդ փոքր աշխարհըթերնսմեզ վրա ավելի մեծ ազդեցուհամախումբը, իրենցփոխադարձ կապերով, միմյանցվրա ունեցածազթյուն է թողնում,քան մեծը: Սոցիալականհոգեբանությունըգործ ունի դեցություններով, խնդիրների հիմնական ն դրանցհետ: մեկնաբանություններով այլն: Ղոգեբանության, սոցիալականհոգեբանության, չի դիմում տարՍոցիոլոգիան,ի տարբերությունհոգեբանության, տնտեսագիտության, մարդաբանության, քաղաքականգիտությունների ն ազգագրուբեր գիտափորձերի, չի օգտագործումնրբագույնկամ բարդ գործիքներ, թյան հետ սոցիոլոգիան կազմումէ սոցիալական այն գործ ունի մարդկանցմեծ զանգվածներիհետ, որոնցկարծիքըուգիտելիքների մի առանձինենթահամակարգ: Այս գիտություններն սումնասիրումէ անկետաներիմիջոցով:Նրա ստացածտվյալները,որ իրարիցփոխեն առնում առանձինհասկացություններ ն կատեգորիաներ, կոչվում են վիճակագրական, աշխատումեն միայնմշտականմիջինացօգտվում են միմյանց ուսումնասիրությունների ման պարագաներում:Ուստի ն սոցիոլոգը գործ ունի ոչ թե կոնկրետ արդյունքներից, մեթոդներից: Ամեն մի գիտություն աշխարհը,այս պարագայումհասարակությումարդուհետ, ինչպես, օրինակ,հոգեբանը,այլ միջինմարդուհետ՝ մի նը, ուսումնասիրում է յուրահատուկ ն ոչ ընդհանրական կերպարիհետ, որը նման է բոլորինընդհանրապես տեսանկյունով: Վերցնենք մի կոնկրետ օրինակ՝օրիորդըխանութում է գլխարկ գնում: Տնտեսագետը մեկին` կոնկրետորեն:Սոցիոլոգինառաջինհերթին հետաքրքրում է այս հետնյալկարնորհանգամանքները.

ՄԻՋԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆ

հասարակությունը (նրա կառուցվածքը, ինստիտուտները) ի՞նչ ուղղությամբն ի՛նչ եղանակով է ազդում առանձին մարդկանց '

լրա, ինչպե՞սառանձին մարդկանց հարցումներից ստանալ

վարքի

տվյալխմդիմանկարը: Սոցիոլոգիական հետազոտություններում մարդըվերածվում է ռեւպոնդենտի՝ հարցվողի, անհրաժեշտ ինֆորմացիայի աղբյուրի:Երբ սոցիոլոգը100 կամ 1000 ռեսպոնդենտներից է ստանում տեղեկություն հասակի,սեռի,կրթության, եկամուտների, ն արժեքային կողմնորոշման այլնի ձճասին, դրանիցհետո նրանցմասիննա մոռանում է, նրանք ձուլվում են վիճակագրական շարքերին աղյուսակների մեջ: Անկետայում ի սկզբանեզգուշացնում է հարցման սոցիոլոգը անանունության մասին ն այն մասին, որ ստացվածտվյալները գիտական հ աշվետվության մեջ կմտնեն միջինացված տեսքով:Կոնկրետ, կենդանի մարդկանց փոխարեն սոցիոլոգիառջնկանգնումէ ընդհանրացված կերպարը՝ «միջին մարդը»:Դա կարող լինել տիպիկուսանող,կոմունիստական է հայացքներիկողմնակից, ն այլն: հավատացյալ Վերոնշվածերեք գիտությունների տարբերությունները կարելիէ ձնակերպել մեկայլտեսանկյունից: Սոցիոլոգիան է սոուսումնասիրում ցիալական հարաբերությունները, որոնքգոյություն ունեն մեզանից անկախ:Սոցիալական հոգեբանությունը է սոցիալ--հոգեուսումնասիրում բանականհարաբերությունները, որոնք կախվածեն մեզանից, մասնավորապեսա̀յդ հարաբերությունների մեր ընկալումնու գնահատումը: Հոգեբանությունը անմիջականորեն ոչ մի հարաբերություն էլ չի ուսումնասիրում, սակայնմիջնորդավորված ձնովդրանցուսումնասիրությունը օգտագործումէ մարդուներաշխարհի բացատրությանհամար: Սոցիոլոգիան տեսնում է իր բոլոր հասարակությունը կողմերի միասնությամբ: Այնչի խորանում քաղաքականպրոցեսների նրբերանգքերի բի տիպիկներկայացուցչի սոցիալական

մեջ:

Սոցիոլոգիան հոգեբաքական պրոբլեմները, շուկայական հարաբեու րությունները,պետությունն մշակույթը է ուսումնասիրում ոչ թե ինքմին, այլ իրեն հատուկտեսանկյունից: Իրականության յուրաքանչյուր հատված, յուրաքանչյուրերնույթկամ տարր դիտարկվում է -

միմիայն

հետ նրա կապի հասարակության դիրքերից,հասարակության զարգացման կամ կառուցվածքում ունեցածնրա ավանդի, նրա հասարա-

վական ֆունկցիայիտեսանկյունից: Կրոնը սոցիոլոգիայի համար կարնորէ ոչ թե որպեսհավատալիքների ն պաշտամունքի համակարգ, այլ միայնորպես հասարակական ինստիտուտ, որը զգալի ազդեցություն է թողնում լայն զանգվածների վրա: Մշակույթըսոցիոլոգիան

դիտարկում մարդնույնպես է առանձնահատուկ տեսանկյունով՝ որպես կյանքիկազմակերպման եղանակ: կանցմեծ զանգվածների Այսպեսառաջանումէ սոցիոլոգիայի հանգուցայինարտահայտուուսումնասիրում թյունը՝«մարդկանցմեծ զանգված»:Սոցիոլոգիան է ոչ ու կառուցվածքն դինամիկան, նրանհետաքրքմիայնհասարակության նան մեծ է մարդկանց զանգվածների վ արքագիծը, նրանցհավարում մտածելակերպը, արժեքները, կարծիքները: տալիքները, Հարց է առաջանում՝ որտե՞ղմտցնելսոցիոլոգիան՝ սոցիալական, մեջ: Սոցիոլոգիան,հոգեբանությութե՞հումանիտարգիտությունների հ ոգեբանությունը, տնտեսագիտությունը, ինչպեսնան նը, սոցիալական ու են մտնում մարդաբանությունն ազգագրությունը, գիսոցիալական են մեջ: Վումանիտար գիտությունների տությունների թվին պատկանում պատմությունը,փիլիսոփայությունը, արվեսգրականագիտությունը, մշակութաբանությունը: Հումանիտար տագիտությունը, գիտություննե-

գլխավորապես օգտվումեն որակական արժնորողդամեթոդներից, ձնականմոդելներից, տողություններից, սոցիալական գիտությունները՝ ն հենվումեն քանակական մաթեմատիկական ապարատից գիտելիքնեմեէ կոչվում այն գիտությունը,որը փորձնական րի վրա: Սոցիալական է թոդներին մաթեմատիկական ապարատի միջոցովուսումնասիրում մարդուվարքըհասարակության մեջ: նույնչափովչեն հենվումփաստերի գիտությունները Հումանիտար են վրա,քիչ օգտվում էմպիրիկմեթոդներից:էմպիրիկ հավաքագրման են սուբյեկփաստերի ընդհանրացման փոխարեն նրանքօգտագործում ն տիվգնահատականներարժնորողդատողություններ: Մաթեմատիկան կանապարատ վիճակագրություն նրանքչունեն: Սոցիալական գիտուհենվում են այնպիսիդատողությունների թյուններըընդհակառակը՝ վրա,որոնցճշմարտությունը կարելիէ ստուգելփաստերի միջոցով: մյուս չափաԳիտություններիայս երկու շարքի տարբերակման համարգլխավորըոգու նիշն այն է, որ հումանիտար գիտությունների ն է, իսկ սոցիալական ճանաչումն աշխարհի,մշակույթի արժեքների հեռանում են՝ շեշտը դնելով գլխավորագիտություններըդրանցից բացատպես փաստերի,իրադրությունների, կախվածությունների րության վրա: Բայցինչպեսէլ որ լինի, սոցիոլոգիան շատ ընդհանուրկողմերուպատմությանհետ: Այս մշակութաբանության, նի փիլիսոփայության, նան է պետք մտցնել հումանիտար գիտեկապիշնորհիվսոցիոլոգիան ամենայնհավանամեջ: Ուստին սոցիոլոգիան, լիքներիբաժանմունքի ունեցողգիտությունէ, այն պատկանությամբ,երկակիկարգավիճակ ն՛ հումանիտար շարքին: կանումէ ն՛ սոցիալական, գիտությունների րը

Ընդհանուր ն սոցիալական առմամբհումանիտար գիտությունների

շարքում սոցիոլոգիան է կենտրոնական զբաղեցնում տեղ,քանի որ այն այստեղկատարում է միավորող դեր:Այլ կերպասած՝ `

այդ գիտությունների համարսոցիոլոգիան է փիլիսոփայության կատարում դեր, քանի որ սոցիոլոգիան զբաղվումէ հասարակության կառուցվածքի, զարգացման օրենքներով, տալիսէ դրանցամբողջական պատկերը: Փիլիսոփայական բաղադրամասը սոցիոլոգիայում շատ կարնոր նշանակություն ունի:

Հումանիտար Սոցիալական գիտություններ գիտություններ |

ՄՈՏԻՈՒՈԳՒՄ

գծ

4.1.

Փիլիսոփայությունից սոցիոլոգիաանցան այնպիսիհասկացություններն կատեգորիաներ, ինչպիսիքեն հասարակություն, մարդ,արժեք, անհատ,առաջընթաց, զարգացում ն այլն: Արվեստագիտության ոլորտից՝դերի,իրավագիտությունից՝ կարգավիճակի կատեգորիաները:

Այս ցուցակըկարելիէ շարունակել:Սոցիոլոգները դրանց ավելացրեցին նորհասկացություններ՝ սոցիալականացում, շեղում,ինտերակցիա ն այլն: սոցիոլոգիան Տնտեսագիտությունից փոխ առավ կապիտալ, փող,շահույթ,ռենտա,ապրանքն այլ տերմիններ: Ժամանակակից սոցիոլոգիան սերտորենկապված է մարդաբանության հետ: Ընդհանուր մարդաբանությունը գիտությունէ մարդուառաջացմանէվոլյուցիայի, ցեղի մարդկային առաջացմանն մարդուֆիզիվականնորմալկառուցվածքի մասին:Որպեսինքնուրույն գիտություն՝

2424 դ. կեսերին: մարդաբանությունը ձնավորվեց

Ավանդաբար մարդաբանությունը դիտվումէր որպես մի գիտու-

թյուն, որը գլխավորապես պետքէ գործ ունենարպրիմիտիվ, հին հահետ, ժամանակակից սարակությունների հասարակությունից այն

պետքհեռու մնար:Դրանհակառակ սոցիոլոգիան պետքէ գործ ունենա ոչ թե հին հասարակությունների հետ,յորոնց բնակիչներին հարցման չես կանչի,այլ միայնժամանակակից հետ: հասարակության

Աաիական Արիին րալ: ինտերակցիոնիզմի տեսանկյո բաղադրամասերը նից: Սոցիոլոգիայի առաջացել աստիճանաբար են

Այսօր արդեն«Մարդաբանություն» առարկայիմասինպատկերափոխվել լ են: Նրա հորիզոնիմեջ մտնում են բոլոր հասարակուկ՛ հին, ն՛ նոր: Մարդաբանությունը փորձումէ դրանքուսումթյունները՝ նասիրել՝համադրելովհինն ու նորըիրարհետ: Սոցիոլոգիանշատ ընդհանուրկողմերունի նան սոցիալական աշհետ: ձնախատանքների Սոցիոլոգիայի՝որպեսառանձինգիտության հաճախզուգորդվումէր սոցիալավորմանվաղշրջանումսոցիոլոգիան հետ, կանաշխատանքների սակայնսոցիոլոգիայիինքնուրույնացման, ամրապնդմանպրոցեսումգիտականն գործնանրա կարգավիճակի կանոլորտներիհատումներըհստակվեցին: բաժանվումէ մի շարք բնագավառների: Սոցիոլոգիան Այդբաժանուեն ս, երբ սոցիոլոգիական հիմնահարցերը դիտարկվում

մները ցումները

այ-

պրոցեսում:Դրանք սոցիոլոգիական առանձնացման գիտելիքների են սօր իրենցիցներկայացնում բարդ ճյուղավորումների մի համակարգ: 224 դ. սոցիոլոգիայի են այնպիսի Օրինակ՝ շրջանակներում առանձնացել են ոլորտներ,ինչպիսիք աշխատանքի սոցիոլո սոցիոլոգիան ոգիան, կրոնի Գիր ն այլն: տվել Օ. Կոնտը,որը սոցիոլոգիան ն բաժանումէր սոցիալական ստատիկայի սոիա Այս դասակարգումըընդունվումէր բավադինամիկայի: ժամանակ:Այս ուղղությամբհաջորդ քայլը կատարեցէ. Դյուրկհեյմը, որն ընդհանուր սոցիոլոգիայում առանձնացնումէր ն բարոյակրոնիսոցիոլոգիա,իրավաբանական տնկան քրեականսոցիոլոգիա ն բարոյականստատիկա, սոտեսական սոցիալականմորֆոլոգիա,գեղագիտական ցիոլոգիան այլն: սոցիոլոգիականուսումնասիրությունների բնագավառները ընդլայնվումէին: Այսօրսոցիոլոգիայի առանձինբնաավառների թիվըհասնում է շուրջ 100--ի: Սոցիոլոգիական գիտելիքնեներքինկառուցվածքիբարդացմանհետ տեղիէ ունենում նեղ մասառանձնացումներ: Յուրաքանչյուրմասնագիտացում իր ներսումբաժանվում ենթամասնագիտացումների: Այսպես՝սոցիալականկառուցվածքի(հասարակությանմորֆոլոգիայի)ներսուման սոցիալական ռաջացել մոբիլուէ սոցիալականստրատիֆիկացիայի են թյանմասնագիտացումները: Առաջացել սոցիալական ինստիտուտների հետ կապվածմասնագիտացումներ` քաղաքականսոցիոլոգիա, ինդուստրիալսոցիոլոգիա,կրթության,կրոնի, առողջապահության, իրավունքի,հանգստի,սպորտի,գիտության,մշակույթի,հասարակա-

սոցիոլոգիան: քաղաքի

ջիղլոգիայի Սաղագրանաների առաջին զասակար ական

կան երկար հերն ալբաժինները՝

տոցիոլոգիա սոցիոլոգիա

Գնալով

նի րագի տացումների է

կան կարծիքիսոցիոլոգիաներ:Մշակույթիսոցիոլոգիայիշրջանակնեինչպիսիք րում այսօր գոյություն ունեն այնպիսիստորաբաժանումներ, Տնեն կինոյի, թատրոնի,զանգվածայինմշակույթի սոցիոլոգիաները: է տեսականսոցիոլոգիայիշարքումկարելի առանձնացնելաշխատանքի, զբաղվածությանն գործազրկության,շուկայի, բանկերի, կազմակերպությունների սոցիոլոգիաները: Այսպիսով՝սոցիոլոգիայիներառարկայական համակարգըիրենից է ներկայացնում բազմաթիվոլորտներիմի ամբողջություն,որը ծածկում է սոցիոլոգիայի կողմիցուսումնասիրվողամբողջ թեմատիկդաշտը: Սոցիոլոգիայիներառարկայական մատրիցանկազմումեն գիտելիքների ո ւ հետնյալ մակարդակներն տիպերը: Աշխարհիգիտականպատկեր ընդհանուր տեսականն փիլիսոփայականկատեգորիաների ամբողջություն,որը նկարագրումէ տվյալ գիտությանկողմից ուսումնասիրվողիրականությունըիր ամբողջության մեջ: Ընդհանուրտեսություն տեսականհասկացություններին դատողությունների տրամաբանորենփոխկապակցվածամբողջություն,որը բացատրումէ տվյալ գիտությանկողմից ուսումնասիրվողիրականության որնէ խոշոր հատված: Մասնավորտեսություն կոնկրետգիտականհասկացությունների ն դատողությունների տրամաբանորենփոխկապակցված համակարգ, (երնույթնե առանձին մբե մամ որը նկարագրում է արնոյթներ (րնույքների խմբեր) իո երնույթներ

տիպայինմեթոդիկայի

լիքները,որոնքձնավորված այսպեսկոչված տեխնոլոգիաներում: սոցիալական մեջ, այսինքն՝ են

Աշխարհիգիտականպատկեր

Ընդհանուրտեսություն

Մասնավորտեսություն

Դմպիրիկուսումնասիրություն

սրը գետներ: էմպիրիկուսումնասիրություն

ֆունդամենտալուսումնասիրություն, որը կատարվումէ գիտականմեթոդիհամապատասխան ն ուղղէ ված մասնավորտեսությանհաստատմանը:Նրա հիմնականնպատակը գիտականգիտելիքներիհարստացումնէ, նոր օրինաչափությունների ն անհայտ սոցիալականմիտումներիբացահայտումը: էմպիրիկուտնում է 3-10 տարի,նրա նախապատրաստումը սումնասիրությունների են վրա աշխատում բազմաթիվկոլեկտիվներ: Կիրառականհետազոտություններ գործնական հետազոտություններ, որոնք կատարվում են բուն օբյեկտում (ձեռնարկություն, բանկ, գյուղ) կարճ ժամանակամիջոցում` իրավիճակիսոցիալական դիագնոստիկայինպատակով:Գործնականհետազոտություններըընթանում են կոնկրետերնույթիբացատրությանն պրակտիկառաջարկճանապարհով: Կիրառականհետազոտուներինախապատրաստման թյունընպատակչի հետապնդումնոր գիտելիքներստանալ,նոր տեսություններ ստեղծել, նրանում Օգտագործվումեն արդեն հայտնի գիտե--

հետազոտություն Կիրառական

գծ. 4.2.

դրույթների

մեթոդի մասինուսմունք է, տեսական Մեթոդոլոգիան է կառուցվին զարորը ցույց է տալիս,թե ինչպեսպետք ամբողջություն, տեսությունը,ինչպեսպետք է կառուցվենվարկաօգանա գիտական ստուգումները,ինչպեսպետք նրանցփորձնական ներն ու անցկացվեն վերլումշակումնու տրամաբանական է կատարելհասկացությունների

ծությունըն այլն:

անձեռնարկումների` սոցիոլոգիական մշակման, բլանկներիկփմհարցախույզների կետաների,դիտարկման ն վերլուծման կոնկրետհնարներնու պրոտվյալներիհավաքագրման Լ

ն տեխնիկան Մեթոդիկան

են: ցեդուրաներն ոլորյուրաքանչյուր Վերոնշվածտարրերը,որոնքգոյությունունեն Դա նշահամար: բոլոր բաժինների տում,ընդհանուրեն սոցիոլոգիայի է կիրառվում յուրաքանչյուրբաժնում ճակում է, որ սոցիոլոգիայի ընդհանուր կամ այն ելնում է աշխարհի հատուկ մեթոդիկա մեթոդիկայի, տեսությա Նրանք ենթարկվումեն մեթոդաբանության, ընդհանուրկանոններին:

իրեն պատկեր

Սոցիոլոգիայի ներառարկայական համակարգը կարելիէ պատկերել «Գիտելիքի ծառի»դեպիվար ընթացողարմատների տեսքով(գծ. 4.3):

ՏԵՍԱԿԱՆ

ԲԱԺԻՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱ

270: «ԱՀՀ

Աշխատանքի| | Մշակույթի

| | սոցիոլոգիա|

սոցիոլոգիա

|սոցիոլոգիա

անու»

Հանգստի

սոցիոլոգիա

Թատրոնի սոցիոլոգիա

Հանրամատչ.

Սպորտի

Այլ

Աոցիոլոգիա| |ենթաճյուղեր Գծ 43

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ,ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ենթաճյուղեր

սոցիոլոգիա

մշակույթի սոցիոլոգիա

ԳԼՈՒԽ

ԱԼծյուղեր

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

Արվեստի սոցիոլոգիա

Քաղաքի

Հասարակությունը բազմանշանակ հասկացությունէ, որ Շգտագորեն ծագման, նպատակների,շահերի ընդհանրություն ունեցող տարբերաստիճանիսոցիալականհամակարգերիկամ մարդկանց խմբերինշանակմանհամար:Ամենալայնիմաստովհասարակություննշանակումէ բնությունիցառանձնացվածնյութականաշխարհիմի մասը, մարդկանցհամատեղգործունեությանպատմականորեն ամրապնդված ձների ամբողջությունը: համաբարդ սոցիալական Ավելինեղ իմաստովհասարակությունը կարգէ, ամբողջական մի կազմավորում, որի հիմնականտարրը մարդիկ ն փոխհարաբերություններով: փոխներգործությամբ իրենց կապերով, են ոէ կարելի դիտելորպեսսոցիալականզարգացման Հասարակությունը հասարակություն,ֆեորոշակիձն, պատմականփուլ (նախնադարյան դալական հասարակություն,կապիտալիստական հասարակություն) կամ որպես մեկ երկրի շրջանակներումգործող կոնկրետ հանրություն ռուսականհասարակություն): (ֆրանսիական հասարակություն, ունեն իմաստ «Հասարակության» նսյնմարդկանցայն շրջանակնեեն խավայինպատկանելությամբ րը, որոնք միավորված կամհետաքրքսպառողների, րությունների, շահերի նույնությամբ (ազնվականների, միություններին այլն): բարեգործական համաշխարհալայն իմաստովհասարակությունը Սոցիոլոգիական է կամ համաշխարհային համակարգը,ուր յին համագործակցությունն ամբողջ մարդկությունըներառվածէ որպես ամբողջություն: ՎՀամաշսոէ մոլորակային տակհասկացվում խարհայինհամագործակցության ցիալական որոշակի համակարգ,որը միավորում է երկրի ամբողջ բնակչությունը,ունի ղեկավարմանվերազգայինմարմիններ,բոլոր երծում

ն մշակութային տնտեսական կրներիհամար ունիվերսալքաղաքական, փոխգործունեության կանոններ:Այսպիսիհասարակության մեջ գործում են ոչ թե ներազգային, այլ միջազգայինհարաբերությունները: Հասարակություննեղ սոցիոլոգիականիմաստովնշանակում է մարդկանցմիասնական մի կառույց,որը պատմականերկարժամանաէ կամիջոցումապրում նույն տարածքում,ստեղծելէ սեփականմշակույթըն ղեկավարման քաղաքականհամակարգը: Հասարակությունըերրորդ իմաստով՝որպես համակեցություն, միություն կամ ընկերություն,խիստ չափանիշներովսոցիոլոգիական կատեգորիաչէ, քանի որ այս դեպքումխախտվումէ սոցիոլոգիական մենշանակությամբհասարակության անքակտելիհատկություններից կը՝ավելիընդհանուրհամակարգի մասերիցմեկըչլինելու հանգամանքը: «Հասարակություն» հասկացությունը,որով նշանակվումէ սոցիոլոգիայիուսումնասիրության օբյեկտը,այս գիտությանմեջ մուտք է գործել առօրյա լեզվից, որտեղայն երբեք հստակ սահմանում չի ունեցել: Սոցիոլոգը հաշվի է առնում այս հասկացությանընդհանուրլեզվական բազմազանությունը, սակայնմիաժամանակ ձգտումէ միշտայն օգտագործել ճշգրիտիմաստով,չնայածբուն սոցիոլոգիայիներսումնրաօգտագործման մեջ նկատվումեն որոշ տարբերություններ: Մասնավորապես` հումանիտարմոտեցմանհետնորդնեիհամար հասարակություն՝ նշանակումէ մարդկայինհարաբերությունների լայն համալիր,որն ընդունվումէ որպեսորոշակիինքնավարամբողջությունկամ ավելիմասհամանագիտականլեզվով ասած՝ որպես փոխհարաբերությունների կարգ:Սոցիոլոգըկարողէ խոսել հասարակության մասին,որը բաղկաէ ցած միլիոնավորմարդկանցից (օրինակ՝չինականհասարակություն), կարողէ այդ տերմինովնշանակելնան շատ ավելի փոքր հանրություն: Փողոցիանկյունումխոսողերկումարդիկդեռնսհասարակություն չեն, մինչդեռանմարդաբնակ կղզում հայտնվածերեք մարդիկարդեն դառնում են հասարակություն: ունեն հասարակության Գրականության ըմբռնման մեջ գդյություն ն լայն փիլիսոփայական: երկու մոտեցումներ՝ նեղ սոցիոլոգիական Այդ են երկումոտեցումներըելնում հասարակության բացատրությանտարբեր մեթոդաբանությունից: Հասարակություն ասելով պետք է հասկանալ բնականոնճանապարհով կամ տարերայնորեն առաջացածմարդկանցհարաբերությունների պատմական արդյունքը,այն պարագայում, երբ պետություննարդեններկայանումէ որպես արհեստական քաղաքական կառույց՝հաստատությունկամ ինստիտուտ, որը կոչված է ղեկավարելայդ փոխհարաբերությունները: «Երկիր»հասկացությունընս իրենիցներկայացնումէ արհեստականտարածականկառուցվածք,ո44

սահմանները:Երկիրը ինքնիշխանության նշանակումէ պետության մի մաս է, որնունի որոշակիսահմաններն օժտվածէ պետատարածքի կազմաՊետությունըերկրի քաղաքական կան ինքնիշխանությամբ: որոշակիտիպի(միաէ, որն ենթադրումէ իշխանության կերպությունն ն հանրապետության) ղեկավարմարմնի(կառավարուպետության, ոչ միայներկրի,այլն ազգի, Վասարակությունը թյուն)առկայություն: է: եղել են ժամանակներ, կազմավորումն ցեղի,ժողովրդիսոցիալական երբ մի երկիրըմյուսից հստակորենբաժանողքաղաքականկամ պետականսահմաններչեն եղել: Խիստ իմաստով«երկիր»գոյությունչուն ցեղեր ազատորենտեղաշարժվումէին ներ, ամբողջ ժողովուրդներ մեջ՝ յուրացնելովնորանոր տարածքներ:երբ ժողոտարածության պրոցեսնավարտվեց,ի հայտ եկան հովուրդներիվերաբնակեցման Այդէինպետականինքնիշխանությամբ: ղեր, որոնքսահմանափակված են: արդյունք բաժանման պիսով՝երկրներնաշխարհիտարածքային հաերկիր,պետություն, Ինչպեստեսնում ենք, այս երեք երնույթները՝ Միշտչէ, որ նրանցսահմանպետքէ իրարիցտարբերել: սարակություն «լյուքսեմները համընկնումեն: Օրինակ՝դժվարթե մեկը օգտագործի չնայած Լյուքսեմարտահայտությունը, բուրգյան հասարակություն» 2,6 տարածությունը է որի Ե վրոպայում, բուրգը պետություն Արնմտյան կիլոմետրէ, իսկ բնակչությունը՝ հազար մարդ: հազարքառակուսի ըմբռսկզբունքովհասարակության Այսօր տարածքային-պետական է: նումը բավականպրոբլեմային գոյությունուներ նան այն հեռավորժամանակնեՀասարակություն ու առանձին երկրները:Վասարարում, երբ դեռնսչկայինպետությունն է: Վասաամենամեծն կությունըտվյալ տարածքումբնակվողխմբերից րակությունըըստ Է. Շիլզի պետքէ ունենա հետնյալ հատկանիշները. մաս չպետքլինի, 1) այն որնէայլ խոշորհամակարգի է րը

2) այստեղ ամուսնականկապերըհաստատվումեն միայն տվյալ ներսում, միավորման Խճում է միայնիր բնակչության Յ) այն համալրվումէ, քանակապես հաշվին, վերարտադրման ունենում է սեփականտարածքը, 4) սեփականհամակարգը, 5) ունի ղեկավարման 6) ունի իր անվանումնու պատմությունը, գոյությունունի մեկ անհատիկյանքիցավել 7) այդ միավորումը ժամանակում, է արժեքների ընդհանուրհամակարգով(սո8) այն համախմբված վորույթներ,ավանդույթներ,նորմեր, օրենքներ, կանոններ,բարքեր), որն անվանումեն մշակույթ:

Այս չափանիշներին բավարարումեն նան ժամանակակից տերությունները,որոնքունեն հարյուրավորմիլիոնների հասնողազգաբնակչություն ն. հնագույնցեղերը,որոնք չէին գերազանցիժամանակակից քաղաքիմիայնմի թաղամասի Եվ առաջինինն երկրորբնակչությանը: է դին բնորոշ սեփականանվանումը, տարածքը,պատմությունը, մշակույթըն այլն, ն, ամենակարնորը նրանքմեկ այլ համակարգի բաղադրամասչեն: Միաժամանակ հեշտէ նկատել,որ մարդկային շատ ու շատ միավորումներ, օրինակ՝գյուղը կամ ավանը,վերոհիշյալչափանիշնեմարինչեն համապատասխանում: Նույնը կարելիէ ասել ն պետության սին: Ուշադիրհետնելովէ. Շիլզի առաջադրած մենք չափանիշներին՝ կնկատենք,որ պետությունը հասարակության հատկություններից մեկն է միայն, այն բավարարումէ միայն հասարակության ղեկավարման հատկությանը: չի սպառումնույնիսկքաղաքականհամաՊետությունը է: կարգը,այն այդ համակարգի գլխավորինստիտուտն Պատմականորեն հասարակությունը առաջնայինէ, պետությունը՝ երկրորդական:Հասարակությունը շուրջ հազարտարեկանէ, պետությունը՝5-6 հազար: Հասարակությունն առաջացելէ մարդկության զարգացմանորոշակիաստիճանում, իսկպետությունը նրանիցշատ ան հնարավոր անվելի ուշ, երբ անհրաժեշտ դարձավհասարակության դամներիշահերիպաշտպանության համարստեղծելորոշակիկառույց: Այսպիսովպ̀ետությունըհանդեսեկավորպեսհասարակության սպասավոր:Սակայնհաճախայդ սպասավորըվերաճումէր տիրակալին քաղաքացիները հարկադրված էինպաշտպանվել հենց նրանից:Հասարակությանն պետությանփոխհարաբերությունը պատմության ընթացքում բոլորովինէլ միագույնչի եղել` այստեղ ներդաշնակության միտումներիկողքին գոյություն են ունեցել բախումներ,կոնֆլիկտներ, արյունահեղություններ: ժամանակակիցհասարակության բնութագրմանհամար հաճախ սոցիոլոգներնօգտվումեն գործնական սահմանումների փաթեթից:Ռ. Մարշը,օրինակ,փորձումէքսահմանելայն պայմանները, որոնցառկայությանդեպքումսոցիալականմիավորումը կարողէ դառնալհասարակություն. 1) մշտապեսզբաղեցրածտարածք, 2) հասարակության բազմացում՝գլխավորապեսերեխայածնությանճանապարհով, չնայածայստեղներգաղթը նույնպեսկարողէ որոշակիդերկատարել, 3) բարձրզարգացածմշակույթ, 4) քաղաքականանկախություն:

չահեղինակընս ընդունումէ, որ իր թվարկած Այս դասակարգման են: ինչ-որ իմաստովվիճահարույց Օրինակ՝«բարձրզարփանիշները գացածմշակույթի»չափանիշըդժվարէ կիրառելայն երկրներինկատն էթնիկական համայնքնեմամբ,ուր բնակվումեն տարբերկրոնական նան է ա նկախության քաղաքական մարդիկ:Վիճելի րին պատկանող ԽՍՀՄ-ում որոնքուհին ժողովուրդներ, էին շատ ապրում չափանիշը: չունեին: անկախություն մշակույթ,բայց քաղաքական նեինզարգացած էստոնիան: Վրաստանը, էինՎայաստանը, Այդպիսին վճռոմեկ այլ խումբգտնումէ, որ հասարակության Սոցիոլոգների մոտ է է: քաղաքաԱյս չափանիշը «ինքնաբավությունն» րոշ չափանիշը սակայնայն չպետքէ մեկնաբանելմիայնքաղականանկախությանը, որը ոչ Ինքնաբավկոչվումէ այն հասարակությունը, քականիմաստով: միայնկարողէ կերակրելիրեն, ստեղծելովբավարարքանակիապարտաքինվտանգից,այլն պաշտպանվել րանքներն ծառայություններ, համակարգն նրա հետ կարող է ստեղծելզարգացածմշակութային զբաղվել ինչպեսնան հաջողությամբ կապվածենթակառուցվածքներ, հասարակության պահպանվածությամբ, սոցիալական բնակչության Ինքհամարստեղծելբավարարպայմաններ: ինքնավերարտադրման ապահովվածուհատկանիշըտնտեսական նաբավությանգլխավոր նրավճարունակլինեառկայությունը, թյուննէ, երկրումարտարժույթի ն մարմանկարողությունը այլն: լը, պարտքերի ըմբռնմանմեջ նոր նրբերանգմտցրեց«համաշՀասարակության որը նույնպեսերբեմն կոնցեպցիան, խարհայինհամագործակցության» հասկացու«Վասարակություն» անվանումեն նան հասարակություն: համագործակցուդեպքումհամաշխարհային թյանայս լայն ըմբռնման է շրջանակներում համակարգ, ո րի եզակի փակ թյունըդիտվում որպես տարբերձների:Լրատվությանհոսկարելիէ հետնել հաղորդակցման կապ,ազգայինսահհեռախոսային քեր, ռադիո,հեռուստատեսություն, այս բոլորը մարդկանց համակարգ՝ մաններչճանաչողինտերնետային են մեջ: հասարպկության միավորում մեկ միասնական սկզբունտարածքային--պետական եթեառաջնորդվենք Այսպիսով, է հասարակությունկարելի հաշվելշուրջ քով, ապա երկրագնդում (ինֆորմացիոն հետնելով սկզբունքին ներ: Բայց հաղորդակցական սահմաններչի ճանաչում)՝մենք ստիպվածկլինենքարձանագրել,որ հասարագոյությունունի միայնմեկ՝ համաշխարհային երկրագնդում կություն: կարելիէ հանգեցնելնրանումգտնվողխմբերին Հասարակությունը հետ: Պետք ն այդ դեպքումնախն առաջ գործ կունենանք բնակչության է ընդունել,որ հասարակության միջուկըսոցիալականհիերարխիան՝

է, որում բոլոր մարդիկչափվումեն հարստուաստիճանակարգումն ն թյան ունեցածիշխանությանմեծությանչափանիշներով: Վերինմասը զբաղեցնումէ հարուստն իշխանավորընտանիքը,մեջտեղը՝միջինդասակարգը,իսկ ցածում հասարակությանաղքատ մեծամասնությունը է: Հասարակությունըկարելի է հանգեցնել կամ փոքրամասնությունն ամբողջության՝ընտանիք, արհինգ արմատական ինստիտուտների տադրություն,պետություն,կրթություն(ներառյալմշակույթնու գիտուէլ կազմումեն հասարակության թյունը) ն կրոն: Այս ինստիտուտներն մեջ ամեն ինչ հենվումէ: Կասյուները,նրանցվրաէլ հասարակության է ամբողջհասարակությունը բաժանելչորս գլխավորորելի վերջապես լորտների՝տնտեսական, քաղաքական,սոցիալականն մշակութային: են Սրանցանվանում նան հասարակության ենթահամակարգեր: մեջ հասարակությունըբնութագրվումէ որպես Փիլիսոփայության ինքնազարգացող համակարգ,այսինքն՝այնպիսիհամակարգ,որը, լրջորեն փոփոխվելով,ընդունակ է միաժամանակպահպանելիր էությունն ու որակականորոշակիությունը: Ընդ որում՝ համակարգըսահէ մանվում որպես փոխներգործող տարրերիհամալիր:Տարրը համակարգիչբաժանվողմասն է, որն անմիջապես մասնակցություն ունի համակարգիկազմավորմանգործում: ենթահամակարգերկոչվում են «միջնորդավորված» տարրերիցկազմվածբարդ համալիրները:Վասարակությանենթահամակարգերը չորսնեն: է ֆիրմաների,ձեռնարՏնտեսականոլորտը իրենիցներկայացնում կությունների, գործարանների,բանկերի,շուկաների, ֆինանսներին հոսքերի,կապիտալի ներդրումների շրջապտույտին այլն համալիր:Այլ ասած՝ կերպ տնտեսականոլորտը թույլ է տալիս արտադրությանմեջ մտցնելուհասարակության տրամադրությանմեջ եղած պաշարները ն ծառա(հողը, կապիտալը,աշխատուժը)ն ստեղծելու ապրանքների է յություններիայնպիսիհարստություն,որը բավարարում մարդկանց Վասասննդի,կացարանի,հանգստիկենսական պահանջմունքները: է րակությանտնտեսական ուղղակիորենմասնակցում բնակկյանքին, չության50--6076--ը, ակտիվբնակչություն՝ որինկոչում են տնտեսապես բանվորներ,ծառայողներ, ձեռներեցներ,բանկիրներն այլն: Անուղղակիորեննրանում ընդգրկվածէ ազգաբնակչության 10096-ը, քանի որ էլ գոնեմասնակցումեն ապրանքհասարակության բոլոր անդամներն ն օգտվումեն տարբերծառայություններից: կերիսպառմանը Թոշակաեն ռուներըարդենարտադրությունից դուրս եկել, իսկերեխաներընրա մեջ ընդգրկվածչեն: Նրանք նյութականարժեքներչեն ստեղծում,սաեն: կայնդրանքօգտագործում

ոլորտիհիմքըարտադտնտեսական հասարակության Ցանկացած եկաէլ կազմումէ ազգային արտադրանքն է, որի վերջնական րությունն է նան տվյալ հասարակության բնութագրվում մուտը: Արտադրությունը հնարավորություններով: ունեցողտեխնիկատնտեսական մեջ գոյություն են մտնում իր ճյուղերով ն պետությունը ոլորտիմեջ Քաղաքական իշխանուօրենսդիր,գործադիրն դատական ստորաբաժանումներով՝ կառավարտեղական ապարատը, իշխանության ղեկավարման թյունը, հարկայինն մաքսային բանակը,ոստիկանությունը, ման մարմինները, ինչպես նան քաղաքականկուսակցությունները, ծառայությունները, խնդիրըիշոլորտի հիմնական Քաղաքական կազմակերպությունները: են պահպանման համարմղվող պայքարի իշխանության խանության է պատկանում է, երբ իշխանությունը օրինականացումն ղանակների խնդիրնէ օրենքով կամխմբի:Կուսակցությունների որնէդասակարգի տարբեր,հաճախ բնակչության արտահայտել սահմանվածմիջոցներով հակադիր,խմբերիքաղաքականշահերիբազմազանությունը: ն Հոգնոր ոլորտը (մշակույթը,գիտությունը,կրոնը կրթությունը) ու գիտահետազոտական հիմնարկնեընդգրկումէ համալսարաններն ու ամսագրերը, հուշարու թատրոնները, թերթերն րը, թանգարաններն Այս արժեքները ն այլն: ոլորտն ձաններնու ազգայինգեղարվեստական բազկոչվածէ գիտելիքների խնդիր:Գիտությունը ունիերեքհիմնական բացահայտել մացմանմիջոցովստեղծել նորանորտեխնոլոգիաներ, փոգ իտելիքները կուտակված Կրթությունը նոր օրինաչափություններ: են դպրոցորի համար ստեղծվում խանցումէ հաջորդ սերունդներին, Մշակույթըխնդիրունի ստեղծելու արտագիտաներ, համալսարաններ: հասարակուն հոգնորարժեքներ, դրանքամրապնդել կան, նյութական նան հանդես է որը է կրոնը, թյան մեջ: Մշակույթիմեջ կարելի մտցնել միջուկ: հոգնոր--բարոյական գալիսորպեսամեն մի հասարակության ն նեղ լայն, ն է Սոցիալականոլորտը ըմբռնվում երկու իմաստով՝ ամբողջ տարածքի է հասարակության դրա հետ կապվածը̀նդգրկում ) տարբերօբյեկտներ: ոլորտը կազմակերսոցիալական հասարակության Լայն իմաստով՝ մի ամբողջությունէ, որոնք կոչհաստատությունների պությունների-ն Այստեղմտնում բարեկեցությունը: ված են ապահովելուբնակչության ծառակոմունալ--կենցաղային են խանութները,փոխադրամիջոցները, կապի սննդի կազմակերպությունները, յությունները,հասարակական ն համակարգը,հանգստի զվարճուառողջապահական հանգույցները, ներաոլորտը իր լայն իմաստով թյուններիհամալիրը:Սոցիալական հարուստռում է հասարակության բոլոր խավերինն դասակարգերին՝ ն ներին,միջիններին աղքատներին:

Սոցիալականոլորտը իր նեղ նշանակությամբենթադրումէ միայն բնակչությանսոցիալապեսանապահովխավերըն դրանցսպասարկող Նրա մեջ մտնում են թոշակառուները,գործահաստատությունները: զուրկները,բազմանդամընտանիքները,հաշմանդամները, ինչպեսնան սոցիալականապահովությանմարմինները:Այս իմաստովսոցիալական ոլորտի մեջ մտնում է ոչ թե ողջ բնակչությունը,այլ միայննրա մի մասը,որպեսօրենք՝աղքատ խավերը: Հասարակության ոլորտներըհարթությանվրակարելիէ տեղաբաշխել այնպես, որ նրանք բոլորը իրար հավասարլինեն, այսինքն՝գտնվեն միննույնհորիզոնականաստիճանում:Սակայնդրանք կարելի է դասավորելնան ուղղահայաց կարգով՝որոշելով դրանցիցյուրաքանմեջ: չյուրի ֆունկցիանկամ դերը հասարակության Հասարակությանբոլոր ոլորտներըսերտորենկապվածեն իրար հետ, ազդումեն մեկըմյուսի վրա: Օրինակ՝եթե տնտեսությունըչի կատարում իր ֆունկցիաները,բնակչությանըչի ապահովում բավարար ն ծառայություններով,չի ընդլայնում աշխաքանակի ապրանքներով տատեղերիքանակը, ապա սոցիալապեսանպաշտպանխավերիկենսամակարդակը կտրուկ իջնում է, աշխատավարձիվճարմանհամար դրամըչի բավարարում,մեծանում է գործազրկությունը,նույնիսկ աճում է հանցագործությունը: Այլ կերպ ասած՝ մի ոլորտում տեղ գտած կամ անհաջողությունները ազդում են մյուս ոլորտհաջողությունները ների վրա: Տնտեսությունըմեծապեսկարող է ազդել նանքադաքականության վրա: Երբ հասարակությանմեջ տնտեսությունըվատ է աշխատում,աեն ձախ, կոմունիստամետ պա ակտիվանում ուժերը, ինչպես,օրինակ, Ռուսաստանում 90-ական թվականներին:Բայց երբ տնտեսությունը գործում է վերելքիպայմաններումբնակչությանմի մասըսկսում է հեռանալ կոմունիստականկողմնորոշումիցն դառնումէ ազատական-Ժողովրդավարական հետնորդ,պաշտպանումէ մասնավոր հայացքների ու սեփականությունն ազատ ձեռներեցությունը: Այսպիսով`տնտեսությունըկատարումէ հասարակությանգոյության միջոցներիարտադրման ֆունկցիան հանդեսէ գալիս որպեսհասարակությանհիմք: Քաղաքական ոլորտը բոլոր ժամանակներում կաէ տարում հասարակությանղեկավարմանֆունկցիա, իսկ սոցիալական է հասարակականբուրգի ողջ կառուցվածքըն ոլորտը ներթափանցում ապահովում բնակչության բոլոր խմբերի փոխհարաբերությունների կարգավորումը: Նույնպիսի ներթափանցող բնույթ ունի նան հասարակությանհոգնորկյանքիոլորտը, այն նույնպեսառնչվումէ հասարակու-

հետ: թյանբոլոր հարկերիու ստորաբաժանումների Հասարակության

այս

հետնյալ գծանկարով: պատկերըկարելիէ արտահայտել

Հասարակության ջաղաքական ոլորտ

Հասարակության

ական

կառուցվածք

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ոլորտ

տնտեսական հիմք

գծ

լիարժեք ն հստակ մոդելներիցմեկը ստեղծելէ Հասարակության Ըստ Մարքմեծ մտածողԿարլ Մարքսը«Ա դարիկեսերին: գերմանացի ն է կազմված բազիսից վերնաշենսի՝ յուրաքանչյուրհասարակություն է արտադրողական ուժերի ն արքից: Բազիսնիրենիցներկայացնում միասնություն: դիալեկտիկական տադրականհարաբերությունների արմշակույթը, են մտնում գաղափարախոսությունը, Վերնաշենքիմեջ ընկրոնը, վեստը, կրթությունը,գիտությունը,քաղաքականությունը, տանիքը(գծ. 5.2): ուժեր ասելով՝Մարքսըհասկանումէր ապրանքԱրտադրողական ն ծառայություններիոլորտում զբաղված ների արտադրությամբ ն աշխատանքի շենքերնու կառույցները, մարդկանց,արտադրական ու սարքավորումնեգործիքները,տեխնոլոգիաներն արտադրության հարաբերուԱրտադրական արտադրանքը: րը, հումքն ու վերջնական մեջ զբաարտադրության թյունները ձնավորվումէին հասարակական նման հարաբերուղեցված մարդկանցմեծ խմբերիմիջն: Մարդիկ այլ թյուններիմեջ են մտնում ոչ թե որպեսանձնավորություններ, որկատարողներ դերերի սոցիալ--տնտեսական պես նախապեստրված ն գյուղացի,հողատերն ն բանվոր, կալվածատեր գործարանատեր հիմքը սեփականուհարաբերությունների վարձկալ: Արտադրական է: թյան սկզբունքն

օժանդակելու,մշակույթի,գիտությանն կրթուրին,թոշակառուներին ուղղվածմիջոցներըմեծապեսկախվածեն այն բաթյանզարգացմանը

-.- ...

Արտադրական հարաբերություններ «ծ.աթաթաթաթաթաթատ զար«ար աո գոր

Արտադրողական ուժեր

Կոո

բազիս "

42:32

ուժերիզարգացումըորոշում է նան արտադրաԱրտադրողական կանհարաբերությունների զարգացումը,իսկ նրանքմիասին որոշում են վերնաշենքիբոլոր ինստիտուտների զարգացման ուղղությունն ու բնույթը:Եթե հասարակության բազիսընյութական արտադրություննէ, Լ ոիքը հոգնորհիմքն է: մեջ տեղի սոցիալականփոփոխությունները ունեցող մշտապեսսկսվում են ցածից արտադրողական ուժերի,արտադրական հարաբերություններիփոփոխությունից, մասնավորապես կ ենթատիրապետման

ինչքանէ նրա նից, թե ինչպեսէ աշխատումայդ երկրիտնտեսությունը, մարքազգայինհամախառնարդյունքիչափը ն այլն: Միաժամանակ նշում էին, որ մշակույթըհարաբերականորեն անկախոլորտ սիստները է: Պատմությունըբազմիցսապացուցելէ, որ հոգնոր ն մշակութային գործունեությանզարթոնքը հաճախտեղի է ունենում ճգնաժամա փուլերում,նյութականանբավարարության, քաղաքականճնշումների պայմաններում: Բոլոր դեպքերումՄարքսըպրոբլեմների համակողմանի լուծումներից հեռու էր, ն դա յուրովիհասկանալիէ, քանիոր նրաառջնդրվածէր կոնկրետպատմական խնդիր՝հիմնավորելբանվորդասակարգիհեղան դերը, փոխական մեթոդաբանական նպատակ՝ապացուցելհասարակությանկյանքումնյութականգործոնների վճռորոշդերը՝ի հակադրուոր սոցիաթյուննրանիցառաջ տիրապետողայն պատկերացումների, ն գիտական լականառաջընթացը իբրնթե որոշվում է գաղափարների նե արգացումով:վ հայացքների զարգաց Նախորդշրջանի մտածողներիհամեմատությամբ,որոնց նա մեղադրեցիդեալիզմիմեջ, Մարքսըմի քայլ առաջ էր ընթանում,սակայն մացնել այդ նույնմտածողների դրականմոտեցումնեգիտականգաղափարներըլուսավորությունը,գրագիտությանմեծացումը վճռականորեն են հասարակության զարգացմանվրա: Այսօրհամակարգդարաշրջանումմենք գիտենք,թե ինֆորչային հեղափոխությունների ն մացիայի գիտելիքներիդերը որքանմեծ է: Ինտելեկտուալկապիտալի հասկացությունըարդենստվերիտակէ թողելֆինանսական կապիտալի հասկացությանը: Տնտեսությունը,նրա զարգացմանտեմպերը ն ոչ թե իրերից:Փաստական մեծապեսկախվածեն գաղափարներից է տվյալներիհիմանվրա կարելի տեսնել,որ հոգնորոլորտնէ որոշում

ո Ա ունմվեւ գաղափարները: Իրականում

տաի հատարակության Ղասարակության

փոխա:

դիա

կարության արդարության հարաբերությունների ն

փոփոխությունից: Արտադրողական ուժերի մի մասը՝ բանվորդասակարգը, գիտակցելով ամբողջհասարակությանը շահագործումից ազատագրելուիր պատմական առաքելությունը, է կազմակերպվում քաղաքական կուսակցության մեջ,ընտրումէ առաջնորդները, պայքարի ելնում իր նպատակների

իրագործման համար: Հասարակության մի տիպիփոխարինումը մյուսովտեղիէ ունենում որպեսդինամիկ գործընթաց, որպեսդասակարգային պայքար: Ամենաէ այն կոնֆլիկտայինը համարվում հասարակությունը, որ գոյություն ունի մասնավոր սեփականություն, որը ճարդկանց բաժանում է անտագոնիստական դասակարգերի: Ըստ մարքսիզմի՝ հասարակության տնտեսական բազիսը,նյութաակար եոոությունը իշուն Է հասարակության սոցիալական, քաղա1411) հոգնորոլորտները:Բրոք, հաշմանդամներին,

ներգործում

ՄԱ

միջոցովարդենակներն ունրերի զարգացմանգործումորքանկարնորդեր կակապիտալիզմի ն

վիճակըն

ոչ

թեհակառակի:

դարէ

թե բողոքականությունը:Բողոքականուկրոնը, մասնավորապես` տարել ան Բոնն էթիկանն վարքագծիամբողջությունը բնորոշ աշխատանքային ձավ

որոժին կերպհենվելովփաստերիվրա՝ կարելի

զարգացումը ԵվԵվ «կապիտալիզմի ոգու» զարգացումը միոգու» «

Նույն

է ապացուցել,որ էլ տնտեսական, սոցիալականն հոգնորոլորտներիվրա հասարակության ունենում է քաղաքականությունը:Սոցիալավճռականազդեցություն

գործազուրկնե-

կան ոլորտը ուղղակիորենկապվածէ քաղաքական հետ: կառավարման Հանրահայտէ, որ քաղաքականկարգերի հետ փոփոխությունը իր բերում է ժողովրդիկենսակերպի փոփոխություն:

Բայցքիչ նշանակալի չէ ազդեցությանհակառակընթացքը:Զանգվածային քաղաքական շարժումների դրդապատճառէ դառնում բնակչության հոծ զանգվածների իրենցկենսավիճակից անբավարարվածությունը (տե՛ս գծ. 5.3): նան

հաաքական Ր

Կո

Արա :

Հոգնոր որտ ԳԺ. 5.3.

Այսպիսով՝ կարելիէ եզրակացնել, որ հասարակության չորս ոլորտներիցն ոչ մեկըչի կարողհանդեսգալ որպես հասարակության միակ բազիս,որն որոշում է մյուս ոլորտների բնույթը:Ժամանակակից հասարակությանկյանքիտարբեր բնագավառները միմյանցվրա թողնում են հավասարազոր ազդեցություն:Նրանք պայմանավորում են մեկը մյուսին, ն ոչ մի ոլորտ չի դառնում գերակայող: Ամեն ինչ կախվածէ մոտեցումից: Գիտական վերլուծության նպատակով սոցիոլոգըկարողէ վերացարկվելկապերիբազմազանությունից՝ դրանցիցընտրելովմիայն, ասենք, տնտեսության ազդեցությունը մշակույթիկամ քաղաքականության վրա: Միակողմանի մօտեցումը միմիայնգիտականհնարէ ն ոչ մի այլ նշանակություն նրանտալպետքչէ: Փիլիսոփայական ասաժ՝ մեկ ոլորտիգերատերմինաբանությամբ զանցությունը մյուսինկատմամբ իմացաբանական նոչ թե գոյաբանական փաստէ: Հատկապես մեր իմացությունն է այնպեսկառուցված, որ մենք հակվածենք տվյալ պահին առանձնացնելու գլխավորնու երկրորդականը:Օբյեկտիվիրականության մեջ գլխավորն երկրորդական չկա, չկա նան բազիս ն վերնաշենք, հասարակության կարնորն անկարնորոլորտներնույնպեսգոյություն չունեն:

Հասարակությանհիմնականոլորտներիմիջն կարողէ տեղ գտնել նան մրցակցայինպայքարինման մի բան: Դա լինում է այն դեպքում, խնդրիլուծման համարպայքաերբ այդ ոլորտներըորնէ նպատակային են րում նույն դաշտում: Տնտեսականհամակարգըձգտումէ հասնել առավելագույնշահույթի,քաղաքականը՝առավելագույն իշխանության, սոցիալականը՝առավելագույն կայունության ն կարգուկանոնի,իսկ համակարգիիդեալներեն դառնումբարձրագույնբարոմշակութային յականսկզբունքները:Սակայն մի՞թե շահույթի համար մրցավազքը կամ իշխանությանհամար պայքարը մշտապես համաձայնեցնումեն հետ: Իհարկե,ոչ: Դա նշանակումէ, որ քաղաքակաբարոյականության ն մյուս ոնության ն տնտեսության,մշակույթի ն ունեն որտներիմիջն կանխավգոյություն հակասություններ: աջ ն քաղաքականության խնդՀասարակության փոխհարաբերության ունեն րում դեռնսգոյություն բավականինչպարզաբանված,վիճահարույց հարցեր:Մի խումբմտածողներ,այդ թվում առաջինհերթինֆրանսիացի փիլիսոփա,մշակութաբանն քաղաքագետՄիշել Ֆուկոն, գտնում են, որ հասարակությունը իր զարգացմանընթացքումգնալով աու վելի ավելի է քաղաքականանում:Ըստ մյուս մոտեցման,որն արտահայտումէ ամերիկացիսոցիոլոգ Հենրի Բեքերը, հասարակականառաջընթացըհանգեցնելուէ քաղաքականությանոլորտի նեղացմանը:Մի այդ թվում Դ. Բելը, Դ. Վելբրայթը,Ս. Լիպսետը,Ռ. Աշարք հեղինակներ, րոնը, գտնումեն, որ հետինդուստրիալ դարաշրջանումքաղաքականուամենօրյա թյունը կիջնի խոսակցությունների մակարդակին,կդառնա առօրյա պրակտիկայի արդյունք:Այդիսկ պատճառովլրջորենխոսել մի գիտության մասին, որն ուսումնասիրումէ քաղաքականությունը, գուցեն չարժե:

Քաղաքամամու

)

ԳԼՈՒԽ 6

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՏԱՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

8 1.

Սոցիալականտարածություն

Իրականության տեսականնկարագրությունը սոցիոլոգիական գիտության միջոցներովսկսվում է սոցիալականտարածությանվերլուժումից: Սոցիալական տարածությունը այն տեղն է, ուր տեղիեն ունենում սոցիոլոգի կողմից նկարագրվող դեպքերը,երնույթներնու պրոցեսները: Յուրաքանչյուրգիտությունունի իր տարածությունը ֆիզիկական աշխարհում,որը պայմանականորեն հարթության վրակարելիէ պատկերել դեկարտյանկոորդինատների համակարգի օգնությամբ,ցանկացած դեպքկամ իր կարելիէ արտահայտելկետով,որիցդեպիՕն Օ2« առանցքները կարելիէ տանել ուղղահայացներ: Սոցիալականտարածությունկոչվում է երնակայական հարթությանվրա գտնվողկետերիամբողջությունը, որոնք ամրագրվածեն ոն որոնք նկարագրում րոշակի կոորդինատներով են հասարակության կառուցվածքը:Սոցիալական տարածությանկետերըկոչվում են ստատուսներ՝կարգավիճակներ: Սոցիոլոգիայի նս կարելիէ պատկեսոցիալականտարածությունը րել դեկարտյանկոորդինատների համակարգով,իսկ այդ տարածության բոլոր կետերընշանակել որպեսկարգավիճակ: Սոցիալական տարածության գաղափարիմասինխորհելեն Ռ. Դեկարտը,Թ. Հոբսը,Գ. Լայբնիցը,Ֆ. Ռատցելը,Գ. Զիմելը, է. Դյուրկհեյմը, Ռ. Պարկը,է. Բոգարդուսը, Լ. Ֆոն Վիզեն,Եվ. Սպեկտորսկին, Պ. ՍորոԲ. ն կինը, Վեռլենը ուրիշներ:Սակայնայս խնդրիհստակձնակերպումը պատկանումէ Պ. Սորոկինին: Իր «Սոցիալական կայունություն»գրքում (1927 թ.) նա առաջինըխոսեցհասարակության մեջ ընթացողերնույք.

մեջ տեղակայելուհնարավորության ներիսոցիալականտարածության ն անհրաժեշտության մասին: օգտագործումեն Այսօրսոցիալական տարածության գաղափարն համարյա բոլոր սոցիոլոգները՝նրանում տեսնելով որոշ նրբերանգներ: Սակայնվերջինհաշվով կարելիէ ասել, որ ամբողջ սոցիալական աշխարհը,որը լցված է տարբերժամանակներումապրածմարդկանտեղագրությանմի որոշացով, միայնսոցիալականտոպոգրաֆիայի՝ կի տեսակէ: Համեմատենքսոցիալականտարածությունըֆիզիկականիհետ: Ֆիզիկականտարածությանմեջ, որը պայմանականորենկարելի է յուրաքանչյուր դեպք կամ պատկերելդեկարտյանկոորդինատներով, ն Օշ« առանցքներին կարելիէ իր կարելիէ նշանակելկետով,որից Օ/ տանել:Ֆիզիկականտարածության յուրաքանչյուրիր ուղղահայացներ են Օշ ն Օ7Մառանցքկունենաերկու չափումներ,որոնքպատկերվում ներում(տե՛սգծ. 6.1, 6.2): |

Գծ. 6.1.

Օ74 ն Օ առանցքների շուրջը ոչինչչի տեղափոխությունը Մարմնի

փոխումնրա ֆիզիկականորակներում.այն չի փոքրանումկամ մեծամնում են նույնը: նում, նրա կազմն ու նյութականհատկությունները ն հան Օ/ Նման փաստըխոսումէ Օ)« առանցքների միատեսակության վասարազորության մասին: մեջ:Նախ ն Իսկ ի՞նչէ տեղիունենում սոցիալական տարածության սոցիալական առաջ պետքէ հստակեցնել,թեինչ պետքէ արտահայտեն տարածությաներկու առանցքները(առայժմխոսվումէ միայներկչափ տարածությանմասին):Եթե որպեստարածականկետ ընդունենքսոամեկը՝ կարգավիճակը, կատեգորիաներից ցիոլոգիայիարմատական պա նրա առանցքներիշուրջը պետք է տեղակայենքսոցիոլոգիայի ստրատիֆիկացիայի, նույնքանկարնորկատեգորիաներ՝ սոցիալական

բնակչության սոցիալականկառուցվածքի,սոցիալական ինստիտուտի, սոցիալականկազմի հասկացությունները:Այդ բոլորը կարտահայտվեն նոր գծանկարում:

մեջ մարդուզբաղեցրածտեղը կամ գրավածդիրքն է: Վասարակության միասնությունըստեղմեջ գոյություն ունեցող բոլոր կարգավիճակների

ծում է

սոցիալականտարածություն:

Վ. ՞

աա սառ աա սաաա առ

կարգավիճակը

- ԷԷ, 55»

Հավանա

աա./.

Բնակչության սոցիալականկազմը Գծ. ճ.3.

Բնակչությանսոցիալականկազմը Գծ. ճ.2.

երկչափ սոցիալական տարածության ելակետային սխեմայում սոպայմանավորվենք տեղակայելերկու ֆունդամենտալ կատեգորիա՝ ցիալականստրատիֆիկացիայի(ՕՊ) ն բնակչությանսոցիալական Օ24 (գծ. 6.3): կազմի հասկացությունները Սոցիալական ստրատիֆիկացիան (Օ/) սոցիալականխմբերի է կարգայինաստիճանակարգումն(վերից վար) ըստ չորս հիմնական բարիքներինկատմամբունեցած վերաբերմունքի՝ եկամտի, իշխանության, |

կրթության,

Սոցիալական

ինստիտուտներ ՅՀ տն:

վարկանիշի: Բնակչության սոցիալականկազմը (Օ29 սոցիալականմեծ խմբերի ամբողջությունէ, որը բաժանվումէ ըստ տարիքի,սեռի,մասնագիտության, կրոնին այլն: Սոցիալականտարածության կետըկոչվում է կարգավիճակ: Ստատուսը՝կարգավիճակըխմբում կամ հասարակության "

Սոցիալականտարածության առաջին հատկությունն այն է, որ համակարգումՕշ. ն Օ առանցքներըհավասարազոր կոորդինատների ասած՝ չեն, այլ կերպ եթե մարդկանցպայմանականորենտեղադրենք հորիզոնականառանցքիվրա, ապա նրանք իրար նկատմամբմտնում են մի տիպիսոցիալական մեջ ն նույն մարդիկ,եհարաբերությունների են ուղղահայացառանցքիվրա, ապա իրար հետ գտնթե տեղադրված են մեջ: վում միանգամայնայլ հարաբերությունների է տարածությունը հաջողությամբկարելի նույնպիսի Սոցիալական ն ն պատկերել որպեսերկչափանի որպեսեռաչափտարածություն:Երրորդ՝ Օշ առանցքով կարելիէ բնութագրելսոցիալականինստիտուտկարող են հանդես գալ ները, նրանում որպես բաժանման միավորներ կազմակերպությունները: սոցիալական Բոլոր մարդկանցկարելի է բնութագրելորպես մեկ կամ մի քանի մասնակից,ուր նրանք ծառայում են, սոցիալականինստիտուտների աշխատում,մասնակցումծեսերին,գնումներ են կատարումն այլն: Այլ կերպ ասած` մեծահասակներնաշխատում են արտադրությանոլորտում կամ ծառայում են որնէ հիմնարկում, կենսաթոշակառուները թոշակ են ստանում, երեխաներըսովորումեն ն այլն: Ամբողջբնակչությունը այս կամ այն կերպմասնակցումէ հասարակությանհինգ արմատական ինստիտուտներից մեկի գործունեությանը`արտադրության,պետության, կրթության(ն գիտության)ն կրոնիոլորտներում:Սակայնյու-

է առանձին րաքանչյուրինստիտուտիր հերթինբաղկացած կազմակերն պություններից(ձեռնարկություններ, հիմնարկներ,բանկեր այլն): Այսպիսով՝մենք ստացանք կոորդինատների երեք տարաբնույթն հավասարազոր չափվում է յուրովի) առանցքներ՝սո(յուրաքանչյուրը ցիալականստրատիֆիկացիան՝ ՕՎ, բնակչությանսոցիալականկազՕ24« ն Օ2 (տես. գծ. 6.3): մը՝ սոցիալականինստիտուտները՝

Տ 2.

Սոցիալական կառուցվածք

Հատկապես եռաչափըմբռնմանշնորսոցիալականտարածության հիվ է, որ մենքհնարավորություն ենք ստանում ի մի բերելսոցիալական կառուցվածքի մասինամենատարբեր մոտեցումերըն հասնել նրա համակողմանիբնութագրմանը: Սոցիալականկառուցվածքիբացատրության հիմնականմոտեցումները հետնյալներնեն. 1) սոցիալականկառուցվածքըսոցիալականխմբերի,դասակարգերին խավերիամբողջությունէ, ն 2) սոցիալականկառուցվածքըսոցիալականինստիտուտների կազմակերպությունների ամբողջությունէ, սո3) սոցիալական կառուցվածքը ֆունկցիոնալորեն կապակցված ն ցիալականկարգավիճակներիդերերիմիասնությունէ, 4) սոցիալական կառուցվածքըփոխկապակցվածսոցիալական ն նրանցմիջն եղած հարաբեխմբերի,սոցիալական ինստիտուտների րություններիամբողջությունէ: Կարելի է ասել, որ սոցիալականկառուցվածքըհասարակության անատոմիական` կազմախոսական կմախքն է: Կառուցվածքասելով հասկացվումէ առարկայիներքինկազմըհանդիսացողֆունկցիոնալորեն փոխկապակցված տարրերիամբողջությունը: Հասարակության սոցիալական կազմիմեջ մտնում են՝ ա) դասակարգերը,բ) խմբերը,գ) ինստիտուտները: Սոցիալական ինստիտուտները տեղակայելսոցիալականտարածությանառանցքներիվրա սոհետ միացիալականկազմի կամ սոցիալականստրատիֆիկացիայի ժամանակհնարավորչէ: Սոցիալական ինստիտուտները բոլորովինյուեն: են րահատուկերնույթներ Նրանքսերտորենկապված սոցիալական հետ: Սոնորմի ն սոցիալականկարգավիճակիհասկացությունների ցիալականկարգավիճակը ինստիտուտների կազմակերպված բաղադրամասնէ: ամՍոցիալականինստիտուտընորմերին հաստատությունների բողջությունէ, որը կարգավորումէ հասարակական հարաբերություննե60

ինսրի որոշակիոլորտ: Այնկարելի է բնորոշելնան այլ տեսանկյունից՝ ոն է այնամբողջությունը, կոչվում դերերի կարգավիճակների տիտուտ է պահանջմունքներ: րը կոչված բավարարելուորոշակիսոցիալական կամ նույնըչէ, ինչ դասակարգը Ինչպեստեսնում ենք,ինստիտուտը են: է: մարդկանցմիավորումներ Սոխումբն Վերջիններս սոցիալական ամցիալականինստիտուտըմեխանիզմէ կամ հաստատությունների բողջություն: Սոցիալականմեծ խմբերիամբողջությունըիր հերթին կազմումէ նոր հասկացություն՝բնակչությանսոցիալականկազմ:Եթե սոցիալական մեծ խմբերըտեղաբաշխենքուղղահայացառանցքիվրա՝ ըստ ետարբերուկամուտների,իշխանության,կրթությանն կարգավիճակի ստնս հասկացություն՝ սոցիալական թյունների,ապա կստացվի մեկ կազմվածէ Ստրատիֆիկացիան րատիֆիկացիայի հասկացությունը: են նույն կարգավիճակներով, որոնքսակայնխմբավորված այլ չափաեն ըստ շերտերի՝վերիցվար: Ստրատիֆիկանիշներովն տեղակայված բաժանումը: դասակարգային ցիայի օրինակէ հասարակության

Գծ. 6.4..

ն սոցիալական կառուցվածԱյսպիսով՝«սոցիոլոգիա»առարկայի է: Կարգավիճակները ստեղծումեն քի անկյունաքարըկարգավիճակն վիճակագրական պատկերը:«Կառուցվածք»հասկահասարակության քանակ,որոնքխստոցությունըենթադրումէ տարրերիսահմանափակ ն նման են են հետ րեն կապված իրար (գծ. 6.4): բյուրեղիվանդակներին Սոցիալականկառուցվածքումժամանակառ ժամանակառաջանում են տարբեր բնույթի անսարքություններ, հակասություններ,անորոնք ինչպեսառանձինմարխափանումներ, ներդաշնակություններ,

Դան ոշտող

վարող ունենալ հասարակության համար

ՎԼողՏ բացասականհետնանքներ: 8 3.

են

հեռուն

Կարգավիճակային անհամատեղելիություն

Ինչպեսհայտնիէ, մի մարդըկարողէ ունենալտարբեր կարգավիճակներ,քանզինա մասնակցում է բազմաթիվ խմբերիու կազմակերպությունների` սպորտային,կրոնական, քաղաքականաշխատանքներին: Կարելիէ նկատել,որ մի մարդու կարգավիճակային հավաքածուում կարողեն լինել երկուհակադիր կարգավիճակներ, որոնքմեծապես ազդում են անհատի ներքինկյանքի,նրավարքիվրա: Իրար հակադիր կարգավիճակները, որոնք քայքայում են մարդու կարգավիճակային պատկերի ներդաշնակությունը, ստեղծումեն կար-

գավիճակային անհամատեղելիություն: Պատկերացնենք քսան

տարե-

կան մի մարդուդիմանկար, որը նման է վաթսունամյա ծերունու:Կյանքում նման երնույթներ նկատվումեն միայնծայրահեղ պայմաններում, երբ մարդուօրգանիզմում ի հայտեն գալիս պաթոլոգիական խանգա-

րումներ: Իմ ծանոթներից մեկըմինչնխործերություն

մնացկրտսերգիտաշխատողիկարգավիճակում: Մենքմիշտ սպասում ենք, որ ժամանակի ընթացքում մարդըծառայողական առաջխաղացում է ունենում: Կրտսեր 20-30 տարեկան գիտաշխատողը մարդկանց հարմարպաշտոնէ, իսկ 50-60 տարեկանում մնալկրտսերգիտաշխատող թերնսամոքալիէ: Դա զգում էր նան իմ ծանոթը:Երկուկարգավիճակները՝ ն ծատարիքային ռայողական,ակներնաբար իրարչէին համապատասխանում: է բերելբազմաթիվ այլ օրինակներ՝ Կարելի գիտնականը ստիպված է առնտուրանել, ոստիկանը դառնում է վարձումարդասպան, ուսուցիչը՝ պահակ:Երբ նորաթուխ մտնումէ էմեծահարուստը իր մերսեդեսով ժանագինմեծածախ շուկաառօրեական գնումներկատարելու, ապա ակնհայտորեն երնումէ, որ նա գործում է իր նոր կարգավիճակին հակառակ: Երկուկարգավիճակները՝ ն էժան մեծահարուստ ապրանքների

նորդ, անհամատեղելի են: գնորդ, ղելի

Ինչպեսնշվեց, մարդմտնում է տարբերխմբերիմեջ, յուրաքանչյուր որոնցիցյուրաքանչյուրին բնորոշէ իր աստիճանակարգումը: Այնդեպքում, երբ կարգավիճակը դիտվումէ որպեսորոշակիտեղ այդ հիերարխիայիմեջ, մենքգործունենքաստիճանի, կարգիհետ: Կարգավիճակի աստիճաննէ որոշում, թե այն ինչպիսին է՝ բարձր,միջին,թե ցածը:Ասհասած մարդը,ուրեմն ն բարձրկարգին տվյալ խմ-

արո տակարգման

ունեցողը,կարող է անհայտմնալ մեկ այլ բումբարձրկարգավիճակ Մ--ն Պարոն որպեսֆիլատելիստնամականիշներ հավաքողնեխմբում:

րի շրջանումկարողէ լավ համարումունենալ,սակայնիր հիմնական այրում նա կարող է շատ ցածրգնահատվել որպես թույլ են նրան կարող շատ բարձր է , որ Հասկանալի այս մարդըունիերեքտարբերկարգավիգնահատել: ճակներ,երեք տարբերաստիճաններ՝ բարձր,միջինն ցածր:Շատ քչեէ բոլոր խմբերում,ուր նա հանդեսէ գալիս, ունենալ ին

ան Հիոչգործիմաց Հանը աշխատող, հաջողվում

րարձր կարգավիճակ:

ըստ էության,կարգա Կարգավիճակների անհամատեղել իությունը, է կամիրավունքնեաստիճանների անհամընկնելիությունն վիճակների հակասությունը: րի ու պարտավորությունների Անհամատեղելիությունն առաջանումէ երկու պարագայում՝ ա) երբ անհատըբարձրդիրքէ գրավում մի խմբումն ցածր՝մյուսում,բ) երբ մի կարգավիճակի իրավունքներն ու պարտավորությունները խոչընդոտումեն մյուս կարգավիճակի ու պարտավորությունների կատարմանը: իրավունքների ծառաՎերըբերվածօրինակումպարոնՄ-ն՝ որպեսկոլեկցիոներ, ն յող ընտանիքիհայր, կարողէ հանդեսգալ որպեսկարգավիճակների անհամատեղելիության օրինակ:Վերցնենքմեկ այլ՝ ավելի բարդ օրինակ: Պարոն Կ-ն տաղանդավոր ինժեներէ, սակայննրա տաղանդը այստեղ Նրա մասնագիտական ոչնչով դեռ չի արտահայտվել: կարգաէ Է վիճակըհասարակական կարծիքումմիջին այդպիսին հասարակության մեջ ինժեներական վարկանիշը:Ղեկավարության աշխատանքի նա է կողմիցնույնպես գնահատվում որպեսմիջինինժեներ,նման վեմի մասը, իսկ րաբերմունքունի նրա նկատմամբնան գործընկերների մյուսմասընրանշատ բարձրէ գնահատում:Տանընրակիննու երեխաեն նրանով՝որպես տաղանդավոր ները հպարտանում մասնագետի: Այստեղնս առկաէ կարգավիճակների տարբեր անհամատեղելիության

վիճակներ:

ՆՐ

կոչվում կարգավիճակային անհխմատեղելիությո ապիսով՝ վիճակը, երբ նույն մարդըտարբերխմբայինհիերարխիաներում

այն եր աստիճաններ՝ ն մ է տարբեր բարձր,միջին ն ցածր,իսկ կարզբաղեցնում նույ համատեղելիություն կոչվում է այն վիճակը,երբ նույն գավիճակային մարդըտարբերխմբայինհիերարխիաներում զբաղեցնումէ մոտավոնույն կարգը: բնութագրումէ անհաին անհամատեղելիությունը Նրա մի սանդղակում տի վիճակըսոցիալական ստրատիֆիկացիայում: է բարձր, մարդըզբաղեցնում մյուսում՝ցածրտեղ:Այսօրքչերն են կասկածում, որ հաջող կարիերայի համարպետք է ունենալ բարձրագույն

անես Կարգավիճակա

կրթություն,մասնագիտական բարձրորակավորում: Սակայնամերիկյանբարձրխավիբոլոր ներկայացուցիչները չէ, որ համալսարան կամ քոլեջ են ավարտել: Կարգավիճակային անհամատեղելիությունը դառնումէ անձնական ն անբավարարվածության սոցիալական լարվածությանպատճառ,իսկ վերջիններիսկուտակումները կարողեն հանգեցնելանհատական ողբերգությունների կամ սոցիալական աղետների, Ընդհանբախումների: ու րապեսբոլոր հեղափոխություններն են հեղաշրջումները կատարում այնպիսիմարդիկ,որոնքգտնվում են կարգավիճակային անհամատեղելիությանվիճակում: հաԿարգավիճակային անհամատեղելիությունը սարակության սոցիալական կառուցվածքի ընդերքում բույն դրածծանր հիվանդության է, ն այդ հիվանդության հատկանիշ բուժումըբավական դժվարն բարդ խնդիրէ՝ մեկը կյանքնավարտումէ ինքնասպանությամբ,մյուսըփոխումէ մասնագիտությունը կամ երկիրը,երրորդը՝սոցիալականխավնու կենսակերպը, չորրորդը դառնում է ապստամբ: Այսպիսով՝ կարգավիճակային անհամատեղելիությունը դառնում է սոցիալական կայունությանգործոն:Շատերիհամարայն դառնում է փակուղի,այդ փակուղու մշտականբնակիչըկոչվում է մարգինալ: Մարգինալը այն մարդնէ, որը կտրվածէ իր խավից,դասակարգից, մշակույթիցն չի միացելոչ մի ուրիշխմբիհետ: Նա փակուղիներում մոլորվել է: Մարգինալնշանակումէ «դուրս մնացած,սարերումհայտնված» մարդ:

Սոցիոլոգներըցույց են տվել, որ նոր մշակույթինհարմարվելու ներգաղթողների համարժամանակիմեջ երկարաձգվում գործընթացը է, որի ընթացքումարժեքային հակադրություններն իրենցզգացնել են են քրեականարարքներով, տալիսն հաճախավարտվում ինչպեսնան ուժգնորենարտահայտված անլիարժեքության բարդույթով:Միայներէ, որ ներգաղթածների կարողեն իրենց հետնորդները րորդ սերունդում ազգիլիարժեքներկայացուցիչ: զգալ որպեսամերիկյան իր համակարգումամերիկյանսոցիոլոգՊիՍտրատիֆիկացիայի է մարդկանց չորս կատեգորիաներ. Բլաունառաջադրում տեր ն կայուն բարձր(միջին բարձրդասակարգեր), կայունցածր(ցածրդասակարգ), (ցածրկարգավիճակից վերբարձրացողներ բարձրինանցնողներ), ցածրինիջնողներ): վարիջնողներ(բարձրկարգավիճակից Նա ցույց է տալիս,որ կայունբարձրու կայուն ցածրկարգավիճակներ ունեցողները առավելապես միաձուլվածեն իրենցհանրություննեՆրանք բարեկամություն րին ն գտնվումեն անվտանգպայմաններում: են անում ընտանիքներով, բազմաթիվ ընկերներունեն իրենցբնակամարդիկ վայրումն աշխատանքի տեղում:Մյուս երկուկատեգորիաների տատանվումեն հին ն նոր սոցիալականկապերիմիջն: Վեր բարձրաեն իրենցկարգավիճակի հացողներնամենիցշատ անհանգստանում մարն ամեն ինչ անում են այնամրապնդելու համար:Նրանքորքանհեեն» ն ռանում են ընկերներից հարնաններից, այնքան«վերադառնում Ուսումնասիրելով հետ կարգավիճակային դեպիընտանեկանօջախը:Այդ բոլորը վերջինհաշվով հանգեցնումէ անհամատեղելիության Լ. կապվածխնդիրները՝ Ուորներընկատումէ, որ միայնբնիկսպիտանրան,որ այս կարգիմարդիկձգտումեն նմանվելկայուն բարձրկարունեն հարյուրտոկոսանոց կամորթամերիկացիներն գավիճակունեցողներին: Վարիջնողներնընկնումեն միմիջավայր,ուր կարգավիճակային համատեղելիություն: Նրանցմոտ համընկնումէ բարձրմասնագիկարգավիճակային կանոններիպահպանմաննախկին խստությունը տականվարկանիշը, նս այսու բնակարանի հավատարմության տիպն որակը,ինչպեսնան եկաբացակայումէ, ընտանեկան չափանիշները ճուտը:Հրեաները, իրենցհերթին,ունեն բարձրմասնագիտական տեղթույլ են: կարգավիճակ,սակայնբնակպրանի՝ ու տիպը, իսկնորընկերՎերբարձրացողները կորցնումեն հին ընկերներին, դասակարգային ինորակն դեքսընրանցմոտ ավելիՇածր է: Ուորներըդա անվանումէ կարգավիհին ընկերներիհետ իներդեռչեն հասցնումգտնել:ՎարիջնԹղները ճակային մասնակի Շատ բարձրկարգավիճաանհամատեղելիություն: րենցանհաջողակեն զգում, իսկ նոր ընկերությունստեղծելունհեշտոկայինհամատեղելիություն ունեն իռլանդացիները: րեն չեն գնում: Արդյունքումերկուսնէլ վերածվումեն մարգինալների, Նրանքշատ քիչ են զիջումբնիկսպիտակամորթ ամերիկացիներին: սակայնտարբերպատճառներով: Զգալիէ անհամատեղելիության կարող է փոփոխվել, անհամատեղելիությունը Կարգավիճակային հույների,լեհերի,իտալացիչափը ներին ԱՄՆ-իազգայինփոքրամասնությունների ն ներկայացուցիչների չքանալ նորից հայտնվել:Կնոջ ավանդականտնայինտնտեսուհու մոտ: Նրանքցածր կարգունեն ավելացրեցնս մեկը՝ բոլոր կարգավիճակներում: կարգավիճակին ինդուստրիալհասարակությունը Այս սանդղակիվերջինտեղըզբաղեցնումեն ռուսները:Նրանքբոլոր երեք ցուՍակայնհին ն ոլորտումաշխատողիկարգավիճակը: արտադրության ունեն շատ ցածրկարգ: ցանիշներով նոր կարգավիճակները շուտով հակասությանմեջ մտան, քանզի այդ

երկու դերերըհավասարարդյունավետությամբ են գրավումվարձուբանվորների ն սեկատարել համարյա միջակադիրք րը: Վերջիններս չէ: հնարավոր միջն: փականատերերի Սոցիալական խմբերը,որոնց մեջ մտնում է միննույնմարդը,սոմտնում են նան գյուղացիները: ժամանակակից Այստեղ հասարացիալականվարկանիշի են սանդղակում գրավում տարբերտեղեր՝ մեջ դրանք ի նքնուրույն ֆերմերներն առավելապես գործող կության առնտրականները սանտեխնիկներից բարձրեն դասվում,արտադրումոտենում են փոքրբիզնեսիտերեեն, որոնքիրենցեկամուտներով թյանմեջ տղամարդիկ ավելիգերակայող դերունեն, քան կանայք,հիմն գյուղականմեծահարին: Անշուշտ, շարքայինագարակատիրոջ նականազգին ն ազգայինփոքրամասնությանը տարբերություն կա,այնուհանդերձ, մի դամիջնվիթխարի պատկանելությունըրուստների զգալիորենտարբերվում է այլն: սակարգիմիննույնխավիերկուծայրերիմեջ առկաեն նան շատ ընդ-

հանրություններ: Սոցիոլոգներըգտնում են, որ խավիմիատիպության աստիճանի 3 4. Կարգավիճակային բյուրեղացում է, որով այդ խավըկարողէ այն կարնորպայմաններից բարձրացումը որքանխավիկամ դասավերաճելդասակարգի:Եվ ընդհակառակը՝ Կարգավիճակի բյուրեղացման առաջիննկարագրություններըկարգիկազմըտարասեռէ, այնքանարագորեն այն վերածվումէ վիճաեն Ու. Լենդեյկերին պատկանում ն Լ. Բրումին, որոնքայստեղմիավորեեն ոչ թեշահերիկամ զանգվածի,ամբոխի,ուր միավորված կագրական ցին ստրատիֆիկացիոն ն դասակարգային մոտեցումների առավելուհատկաայլ ինչ-որ այլ մեխանիկական արժեքներիընդհանրությամբ, թյունները:Ստրատիֆիկացիոն մուոեցման համաձայն՝ ստրատան՝խանիշներով: վը, վիճակագրական է, նոմինալխումբ: կատեգորիա հանգեցնողպրոցեսըկոչվում է կոնսիստենցիա: Դասակարգային Բյուրեղացմանը մոտեցման ժամանակ սոցիալական խումբըդիտվումէ որպեսիրական է, մածուցիկությունը: Այսիորնէբանիթանձրությունն Կոնսիստենցիան համայնք, որը տարբերվում է մյուսներից ոչ միայնեկամուտներով, այլն մասին:Բյուրեմաստովխոսումեն թույլ կամուժեղ՝կոնսիստենցիայի կենսակերպով, վարքագծով, արժեքներով, ավանդույթներով, սուբկուլայղացումըսկսվում է թույլ ն ավարտվումէ ուժեղկոնսիստենցիայով, տուրայով:Այս երկու իրարիցմեծապեստարբերվող է մ ոտեցումների սինքն՝այնպիսիթանձրհեղուկով,որն արդենշատ քիչ տարբերվում հատման կետում էլ առաջացավկարգավիճակային բյուրեղացման պինդմարմնից: ադեպքումանհատները մածուցիկության Թույլ կոնսիստենցիայի՝ Դասակարգերը` գյուղացիները,բուրժուազիանն բանվորները դասակարգ, խավիցխավ:Յուրազատորենանցնումեն դասակարգից միշտէլ դիտվելեն որպեսիրականում գոյությունունեցող մեծ է, միշտ ն խավում,երբ շարժունությունը սոցիալական քանչյուր դասակարգում խմբեր՝ իրենցդասակարգային գիտակցությամբ, քաղաքական ունեն կազմասանդղաավելորդմարդիկ,որոնքայդ սոցիալական գոյություն կերպվածությամբ, բնավորությամբ, սեփական ն են նան են բարոյականությամբ մարԱյսդեպքումշատ կում հայտնվելպատահականորեն: դասակարգային արժանապատվությամբ: Ընդհակառակը, կանգնում: ոչ մի եզրումչեն մարդիկ, ո րոնք գինալները՝ դասակարգերի ներսումգտնվողխավերը նոմինալ՝անվանական )Օ4 դ. պատմության խմբերեն, երճեջ կարելիէ առանձնացնել Ռուսաստանի նրանցմիջնավելիշատ նվանուբյուններ կան,քան տարբերություններ:կու շրջան,երբ կարգավիճակային թույլ էր, իսկ շարկոնսինտենցիան Բոլորբանվորները մտնում են վարձուաշխատողների հետո միանգամից մեջ: Միջինդաժունակությունը՝ ուժեղ: 1947 թ. հեղափոխությունից մակարգում կարելիէ առանձնացնել մինիմում երեքխավ:Միջինդասախավեր՝ազնվականուոչնչացվեցմի քանի դասակարգն բազմաթիվ մտնում են նախապատվություն կարգի մեջ ն տնային ունեցողաշխատանքներում թյունիցու բուրժուազիայից սպասավորմինչնոստիկաններ զբաղվածները, նրանցմեծ մասը,ինչպեսն բանվորները, արտադրուհատկապես բջիջներ, բազմաթիվ կարգավիճակային ներ:Ազատվեցին թյան միջոցների սեփականատերեր չեն: Հասարակ մեծ բուրգիվերինմասոցիալական թվովազատ տեղերհայտնվեցին գրասենյակային ն նշանավոր ժառայողի իրավաբանի միջնընկածէ վիթխարի սում: 20-30-ական թվականներին սոցիալանկատելիէր հզոր Բրոունյանշարկանանհավասարության տարածություն: Միջինխավիվերինշերտերի ժում դեպիվեր ն վար՝ոմանցպաշտոնազրկում էին,աքսորում,ոմանց մեջմտնում են մեծ մասամբ սեփականատերերը կամպրոֆեսիոնալնեզրկում ն այլն, մյուսներին էին, քաղաքացիությունից գնդակահարում գյուղացինդառԱնգրագետ էին տալիս, պարգնատրում: պաշտոններ

հասկացությունը:

էր կոլտնտեսությաննախագահ, իսկ բանվորը՝ տնօրեն ն նախարար: «Բրոունյան շարժման» երկրորդփուլը համընկնում է 80 թ. վերջերի ն 90 թ. սկզբների հետ, երբ հասարակությունըփոխեցպատմական զարգացմաննշանը: Չնայած այս անգամ ոչ մեկին չարտաքսեցինն չգնդակահարեցին,այնուհանդերձ, սոցիալական կառուցվածքում ի հայտ եկան թափուր տեղեր, որոնք առաջանում էին ոչ թե վերններինախաձեռնությամբ,այլ ընդերքում ընթացող շարժումների ճնշմամբ: Կապիտալի նախասկզբնական կուտակման դարաշրջանում հարստություն դիզելու համար բոլոր մեթոդներըլավ են: զարուստ խավերի մածուցիկությանաստիճանըգնալով մեծանում է: Խորհրդային իշխանության երկրորդ շրջանում` մոտավորապես 60-ական թվականներիկեսերին, հասարակությանմեջ տեղի ունեցող պրոցեսները մեծապես նպաստում էին սոցիալական կառուցվածքի բյուրեղացմանը:Տեղի էր ունենում սոցիալականխավերի, դասակարգերի ինքնավերարտադրություն՝բանվոր էին դառնում բանվորների, մտավորական՝մտավորականներիերեխաները: Բյուրեղացմանսուբյեկտիվ ցուցանիշն է խավերի կազմում, խմբային հայացքների ն շահերի համակարգումսեփականտեղի գիտակցումը, ինչպես նան սեփական դասակարգիհետ իդենտիֆիկացումը՝ինքնում

նանույնականացումը:

Ստրատիֆիկացիոն աստիճանի բյուրեղացումը Լեհաստանում նկատվել է 80-90-ական թվականներին,Չեխիայում 1992-1997 թթ.: Ռուսաստանում նկատելիեն հակասականմիտումներ՝մի կողմից առկա է միջին դասակարգի բյուրեղացման պրոցեսը, մյուս կողմից ուժեղանում է միջին խավերիտարասեռացմանմիտումը: Ըստ երնույթին,տեղի են ունենում շատ բարդ ն ոչ միանշանակպրոցեսներ, որոնք ժամանակի մեջ կարող են երկարաձգվել,ինչպես նան ձեռք բերել առաջադիմական կամ հետադիմականգծեր: 8 5.

Կարգավիճակային անհամապատասխանություն

Կարգավիճակային անհամապատասխանությունը անգլալեզու գրականությանմեջ նշանակվում է «ՏԱԶԽՏ /ոՇՕոտՏէ6ո67»: Կարգավիճակային անկայունության կոնցեպցիան ամերիկյան սոցիոլոգիայի մեջ մշակվեց 50--60-ական թվականներին:Այս կոնցեպցիայիշրջանակներում ձնավորվեցկարգավիճակայինանհամաձայնություններիվերլուծությաներեք տարբերակներ՝օբյեկտիվ, սուբյեկտիվ ն նորմատիվ:

Պատմականորենառաջինըձնավորվեց օբյեկտիվ մոտեցումը, որը անկայունությունըդիտումէ որպես անհատիվարքի կարգավիճակների առաԳ. վրա ներգործողգործոն: Այս կոնցեպցիայիհիմնադիր Լենսկին տերջարկումէր երնույթը բնութագրելկարգերի անհավասարության կարգավիճակային կամ բյուրեղացումը միններով:Կարգավիճակային նշանակում են անաշխատություններում նրա կոնսիստենտությունը, ստրատիֆիկահատի կարգավիճակներիհաճմապատասխանությունը ցիայի առավել կարնոր չափորոշիչներում:Սակայն օբյեկտիվ ցուցահասնիշների ընտրությունը հանգեցրեց նրան, որ որոշ հեղինակներ առանհամապատասխանությունների տատում էին կարգավիճակային կայությունը,մյուսները Ժխտումէին: Բյուրեղացում նկատվեց նրանց մոտ, ովքեր զբաղեցնում էին միննույն կարգը (օրինակ՝ ստանում էր բարձր եկամուտներ,զբաղեցնում էր պատասխանատու պաշտոն)ն նրանց մոտ, ովքեր այն չունեին, իրենց չէին զգում «սեփականտեղում»: Պատահականչէ, որ երկրորդ՝սուբյեկտիվմոտեցմանհետնորդնեբյուրեղացմանբնութագրմանմեջ իրենց ուշադրը կարգավիճակային սեփականսոցիալական վիճակի գիտակցրությունը տեղափոխեցին ման վրա՝ այն դիտելովորպես գլխավորգործոն: Սուբյեկտիվմոտեցումը առաջին անգամ կիրառեց Լ. Բրումը, որն ընդգծումէր սեփական սոդրության գիտակցմանն այդ օբյեկտիվ վիճակի տարբերությունը ցիալականկառուցվածքում:Այստեղ շեշտը դրվում է անհատի կողմից կամ կարգավիճակայինիրադրություսոցիալականհիերարխիայում նում սեփականտեղի գիտակցմանվրա: Այս մոտեցումը նս ցանկալի տվյալհետնանքներչտվեց, քանզի տարբեր ուսումնասիրությունների ները հակասումէին իրար: Երրորդ` նորմատիվ մոտեցման հետնորդները անհամապատասխանությունը բնութագրումէին ոչ թե կարգերի անհավասարությամբ, այլ նորմատիվորենսպասվող վիճակիցշեղմանմիջոցով: Վերլուծումոդելների մասին պատթյան ելակետ են դառնում կարգավիճակների կերացումները,որոնք նորմատիվորենսպասելիեն կամ անհատի,կամ նրա սոցիալականշրջապատիհամար, իսկ անհամաձայնություննե էությունըհանգում է այդ կանոններիխախտմանը: անհամապատասխանությունը Ս. Գ. Սաբլինանկարգավիճակների անհամատեէ կարգավիճակների մարդու բնութագրում որպեսմիննույն Օրիտարբերչափումներում: ղումը սոցիալականստրատիֆիկացիայի նակ՝ նշանավոր օլիգարխը, որը զրկվել է իշխանությանվրա ազդելու անհամապատասխանուլծակներից,հայտնվում է կարգավիճակային ն Գության վիճակում: Այդպեսեղավ նախկին մագնատ Բերեզովսկու

հեսինսկու հետ, երբ նախագահՊուտինը նրանց «հավասարապես լծակներից:Օլիգարխը, ըստ սահմանման, չի ռացրեց»իշխանական ն քաղաքականազդեցությունիցզուրկ: նա պետք կարողլինել աղքատ է բարձր կարգ ունենա ստրատիֆիկացիայի երկու կարնորչափումնեն իշխանությանսանդղակներում: րում՝եկամուտների հասարակությունից, Երբօլիգարխըչի թաքնվում չի թաքցնումնան ու ազդեցությունըիշխանական լծակներիվրա, սուիր հարստությունն նման է բյեկտիվորեն մարդնիրենբավարարված զգում, իսկ օբյեկտիվորեն նա գտնվումէ իր տեղում: Իսկ եթե նա զրկվում է, ասենք, այս հատկություններիցմեկից` հարստությունիցկամ իշխանությանվրա ապա նա արդենօլիգարխչէ: Դառնալով ազդեցությունից, քաղաքական վտարանդի՝ Գուսինսկինն Բերեզովսկին՝ երբեմնիհզորօլիգարխները, ընկել են կարգավիճակային անհամապատասխանության վիճակիմեջ: Կոնսիստենտությունը պետք է հասկանալերկու նշանակությամբ: Առաջինիմաստովայն պետքէ դիտելորպեսկոնկրետխավիլրացումը մեծ թվովմարդկանցկողմից: Եթե ժամանակակից Ռուսաստանում միէ, ապա խոսել նրա կոնսիստենտուջին դասակարգըշատ սակավաթիվ թյան մասինըստ երնույթինվաղ է: Վինգմարդ,թեկուզնսոցիալապես շատ մոտիկ,միննույնէ, իրարիցկարողեն մեծապեստարբերվելնույնիսկ իրենց հայացքներով:Սական հինգ միլիոն մարդկանցմեջ, մեծ թվերիօրենքիհամաձայն,անպայմանի հայտ կգան վիճակագրական նմանություններ: Այնտեղ,օրինակ,ի հայտ կգան ոչ թե 2--3, այլ 2396 ան զատականներ 4896 պահպանողականներ: Անշուշտ,2 միլիոն պահեն միատարր պանողականներն արդենիրենցիցներկայացնում խավ: Այսպիսովկ̀ոնսիստենտության առաջիննշանակությունը ենքադրում է վիճակագրական մի կտրվածք,ուր յուրաքանչյուրբույն լցվածէ մեծ թվով մարդկանցով: Որքանխավիթիվը մեծ է, այնքաննրաքաղաքական աճը հզոր է, այնքանարագորենէ կատարվումայդ խավիհետ ինքնանույնականացումը, նրա պատմական դերիգիտակցումը:Միայն Առաջինհամաշխարհային նախօրեինՌուսաստանիբանպատերազմի վոր դասակարգը հասավայնպիսիթվաքանակի,որ նրամասինխոսեցին որպես ռեալ հասարակական երնույթի,որպեսկարնորքաղաքական ուժի: Երկրորդ՝սուբյեկտիվնշանակությունըենթադրումէ, որ մարդուն սնում են մի շարք գաղափարներ, կանխադրումներ, կողմնորոշումներ, են տվյալ սոցիալականվիճակին:Եթե որոնք համապատասխանում դուք լավ աշխատանք եք գտել ն փոքր-ինչ բարձրացելեք աղքատությունից,ապա դա դեռնսչի նշանակում,որ դուք ակնթարթորեն դարձել եք միջինդասակարգի ներկայացուցիչ:

է հետնողականոԻնքն իր համարկոնսիստենտլինել նշանակում կամ խավիներկայարենհանդեսգալ որպեսսեփականդասակարգի այն կվկայիձեր մարգիտեղ չի տրվում, ցուցիչ:Այստեղկոմպրոմիսին մասին՝դուք ցածրխավիցարդենկտրվել եք, իսկ բարձրի նալության չեք մտել: մեջ լիարժեքորեն էլ՝ օբյեկտիվ, Ի վերջո,կարծեսստացվումէ, որ երեքմոտեցումներն դուք եսուբյեկտիվն նորմատիվ,ընդունելիեն, իրոք, օբյեկտիվորեն դուք ազատվումեք եք գտել, սուբյեկտիվորեն աշխատանք կամտաբեր ն նորմատիվորեն ձգտում եք որոշակի աղքատիհոգեբանությունից սանդէ ստրատիֆիկացիայի որը համապատասխանում ստանդարտի, Այս վերջինս՝ կյանքիաստիճան: ղակիմիջինինն կոչվումէ կանոնավոր ն մեջ այնգոյությունունի նան առկաէ ձեր գիտակցության նորմատիվը, մեջ: գիտակցության ձեզ ուսումնասիրողգիտնականի մարդու ձեր օբյեկտիվվիճակըհաԱյլ կերպ ասած՝ ապահովված ն առաջինըխոէ ձեր սուբյեկտիվ պատկերացմանը մապատասխանում պետքէ լինի միջինդասակարսում է այն մասին,թե ինքնինինչպիսին ն երկրորդը՝ ներկայացուցիչը (նորմատիվ) գի միջինխավիիդեալական ինչպիսինպետք է լինի սեփականկարծիքըհենց իր՝ որպեստվյալ դամասին: սակարգիներկայացուցչի բավական է ունենալ, որ բյուրեղացումը նկատի Այսպիսովպ̀ետք Պետք է ն կոնսիստենցիային: բարդ պրոցեսէ չի կարող հանգել միայն կակարգավիճակի հաշվիմեջ մտցնել նան երկրորդհասկացությունը՝ յունությունը: է առաջինհերթինմիննույնսուբյեկտի ենթադրում Բյուրեղացումը ժամանակին կարգերի,ինչպեսնան սոցիալաբնութագրություններ՝ համապատասխանություն: կան կառուցվածքին բնութագրմեջ բյուրեղացումը հասարակության Հետխորհրդային Այսպեսն̀կատելիէ կրթությանն եմիտումներով: վում է հակասական կամուտներիմիջն գոյություն ունեցող համաձայնությունը,սակայն անն եկամուտների վարպետության նկատելիէ նան մասնագիտական է բարձրագույն կրբուՄի կողմից բացահայտված համաձայնությունը: միջնեղածկապը,որը կարող է բարդ աստիճանի թյանն եկամուտների մյուս կողմիցնկատվումէ, ձնավորճանը, միջինդասակարգի նպաստել նյութաոր բարձրագույնկրթությանդիպլոմինհամապատասխանող են: ստանալու շանսերըփոքրանում կան վարձատրություն փոտեղ գտածբազմապիսի Չնայածսոցիալականհամակարգում է մեջ նկատվում ստբնակչությանգիտակցության փոխություններին՝ հարաբեկառուցվածքիմասին պատկերացումների րատիֆիկացիոն հետո րականկայունություն:Միննույնժամանակ1998 թ. ճգնաժամից

ն իշմեծացել է այն մարդկանցթիվը, որոնք հատկապեսհարստության իրենցմտցնումեն ցածր խավերիմեջ: խանությանհիերարխիայում

Ալյուսակ6.1. Ռուսասրանումկարգավիճակների բյուրեղլացումը . 1994-1998 միջին մակարդակում թթ

ԳլՈւԽ

Թվաքանակը

(մարդ) Տարեց հարցվողներ

Բյուրեղացված կարգավիճակով հարցվողներ բացարձակ(մարդ) հարաբերական (22) -

1994թ.

1995թ.

1044 1153 11,7

13,7

1996թ.

13,6

1998թ.

տվյալները

ոմ կր խոսու

րի կայունությանմասին, որոնք արտահայտվումեն

9.8

կառուցվածքնե-

հարստության,իշանհատխանությանն հարգանքի սանդղակներում ներինմանատիպ դասավորության միջոցով: Ընդհանուր առմամբ ռուսական հասարակության բյուրեղացումը մնում է դեռնս անավարտ:Բոլորիցդանդաղայս պրոցեսըընթանումէ Սիջինդասակարգում, սոցիոլոգներիկարծիքով,նման դասակարգ որոչ Ռուսաստանում ընդհանրապես գոյությունչունի:

իդենտիֆիկացիոն

Տ 1. Պատմական ժամանակի արագացմանօրենքը

ննցած Ական: Անն, թթ. ուսումնասիրվող

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՌՄԷԶ--իտվյալներով՝1994-1998 թթ. հարստության, իշխանության ն հարգանքիչափանիշներով բյուրեղացածկարգավիճակների բաժինը 36-4296 սահմաններումէր: Առավելհամաձայնեցված էր հարստության ն իշխանությանինքնագնահատումները, որոնց աստիճաններըմիմյանց հետ համապատասխանում էին հարցվածների72,576-ի մոտ (1998 թ.): Կարգավիճակների մնացածզույգերումկոնսիստենտության է հարըստ երնույթին, աստիճանը շատ փոքրէր: Դա, պայմանավորված ինչպեսհարստության, ա յնպես էլ գանքիհիերարխիայի՝ իշխանության

ու դերերըհանդես են գալիս որկարգավիճակներն Սոցիալական կառուցվածքիտարրեր:Նրանց քանակը,զբաղեցպես սոցիալական միմյանց նկատճամբ ունեցած ազդեցությունը

կառուցվ հասարակությա ակրետ ունի ւոր նմանակությեւն որոշարկման բովանդակության

համար:

կառուցհասարակության հնագույն նժամանակակից

Ակներն է, որ կա: հսկայականտարբերություն միջն վածքների

կողք Եթե հարթությանվրա բոլոր դատարկբները դասավորենք սոցիալական կ առուցվածք հասարակության կստանանք կողքի,ապա կարՆախնադարյանհամայնականհասարակարգում ա ծեր, երիտասարդ, կին,երեխա, շատ չեն՝ տղամարդ, գավիճակները ռաջնորդ,շարքային,ամուսին,որսորդ, զինվոր:ժամանակակիցհասաթիվըչափվումէ հարյուր րակությանմեջ կարգավիճակների հասնում են տասնյակ կարգավիճակները րով: Միայնմասնագիտական հազարների:Այսպիսով՝սոցիալականկառուցվածքըստեղծվումէ «մեկ եզվում են .Երբ այդ բները զբաղեցվ կա գավիճակ՝մեկ բուն» սկզբունքով: համարկստանանք մենքյուրաքանչյուրկարգավիճակի մեջ կան միխումբ:ժամանակակից հասարակության մի սոցիալական բժիշկներն այլն: ինժեներներ,փոստատարներ, լիոնավորվարորդներ, Համեմատելովհնագույնն ժամանակակիցհասարակությունների քանակը`կարելի է սոցիալականկառուցվածքումկարգավիճակների որքանվիթխարի ի վեր մարդկությունը տեսնել, թե այն ժամանակներից առաջընթացէ ապրել:

մանրակերտը: `

հազարն

մարոկանցու :

նե

հասարակուՅուրաքանչյուրպատմականժամանակաշրջանում նրանումգոյուպատկերը՝ թյունն ունի իրենբնորոշկարգավիճակային նախնադաամբողջությունը: թյուն ունեցող բոլոր կարգավիճակների

րյան հասարակարգումկարգավիճակների թիվը չի անցնում երկու 1913 թ. իր սոցիալական տասնյակից:Ռուսականհասարակությունը կառուցվածքումուներայնպիսիկարգավիճակներ, որոնք 1917 թ. հետո անհետացան,օրինակ՝ոստիկան,ցար, ազնվական: Ոչ միայն մարդու, այլն հասարակության պատկարգավիճակային կերը ժամանակիընթացքում փոփոխվումէ: Եթե վերցնենք մարդկության ողջ պատմությունընախնադարյան համայնականհասարակարգից մինչն մեր օրերը ն այն տեղադրենքՕ2« առանցքիվրա, իսկ Օ՝Գ/առանցքիվրա տեղակայենքկարգավիճակների թիվը,ապա կստանանք հստակորենարտահայտված կորագիծ(տե՛ս գծ. 7.1):

Հինչրջան

Միջնադար Նոր

հասարակուՄիննույնժամանակդա նշանակումէ, որ ժամանակակից մեծանում է, այն, մեջ հասարակական բաժանումը ա շխատանքի թյան

հզոր ֆաբրիկայինման, արտադրությանտեմպերըմեծացնում է: Այդ է արինչպեսհայտնիէ, սոցիալական կարգավիճակներ «ֆաբրիկան»,

Արդիդարաշրջան

ժամանակ

Պատմական ժամանակը Գօ71

Հասարակության զարգացմանգծանկարիկարնորառանձնահատկությունըկորագծիկտրուկ վերընթացնէ: Հասարակության սոցիալականկառուցվածքում ընդգրկված-կարգավիճակների թիվըհասարակության արտադրողական ուժերի զարգացմանըզուգընթաց ընդլայնվում, մեծանում է, վերջինսիր հերթինհանդեսէ գալիս որպեսսոցիալականն գիտատեխնիկական առաջընթացիշարժիչ ուժ: մոտենում Որքան ենք ժամանակակիցդարաշրջանին, այնքան կարգավիճակների թիվը ավելիէ մեծանում ն կորագիծնայնքանավելի է վեր բարձրանում:Այսմիտումըկարելիէ մեկնաբանել միայնմի եղանակով՝ մեր ժամանակներին մոտենալունզուգընթացսոցիալական ն է: գիտատեխնիկականառաջընթացի արագությունը մեծանում

տադրում: Պատմականժամանակիարագացմանօրենքիէությունը կայանում է հետնյալում:Վամեմատելով հասարակության էվոլյուցիայիտեմպերը, մարդկայինքաղաքակրթությանզարգացմանտարբեր աստիճանները՝ գիտնականներըբացահայտեցին որոշակի օրինաչափություններ: Դրանցիցմեկը կարելիէ կոչել պատմությանարագացմանմիտումկամ պատմությանյուօրենք:Այսօրենքը հռչակումէ, որ հասարակության է րաքանչյուրհաջորդաստիճանին բաժին ընկնում ավելի քիչ Ժամանակ,քան նրա նախորդին: Այսպես՝կապիտալիզմըավելի կարճէ, քան ֆեոդալիզմը,իսկ վերջինս իր հերթինավելիքիչ ժամանակէ ընդգրկում,քան ստրկատիրուերկարէ թյունը: Մինչինդուստրիալհասարակությունը ինդուստրիալից տնել: Յուրաքանչյուրհաջորդհասարակարգիր նախորդիցկարճ է 3-4 անգամ: Ամենաերկարաձիգը նախնադարյանհամայնականհասարակարգնէ, որը գոյությունունեցավ միքանիհարյուր հազարտարի:Նյութականմշակույթիհուշարձաններիպեղումներիմիջոցովհասարակության պատմությունըուսումնասիրողհնագետներընույնպեսխոսում են այդ նույն միտումիմասին:Պարզվումէ, որ քարե դարը, որը բաղկացած է հինքարեդարից,միջինքարե դարիցն նորքարե դարից,շատ երկար է մետաղիդարից,որն իր հերթինկազմվածէ բրոնզին երկաթիդարերից:Որքանմոտենում ենք ժամանակակից շրջանին,այնքանպատմականժամանակի այնքանդիզսպանակըսեղմվումէ, հասարակությունը նամիկ,արագ է զարգանում: Այսպիսով՝պատմությանարագացմանօրենքը խոսում է պատմական ժամանակիխտացմանմասին: 7 Հայտնի է, որ ինֆորմացիայիհոսքը:20ամիսը մեկ կրկնապատկվում է: Հասարակությանմեջ տեղի ունեցող նշանակալիփոփոխուկտրուկ կրճատվումէ: թյուններիմիջն ընկած ժամանակահատվածը Ռուսաստանում 204 դարասկզբինծնվածսերունդըպրակտիկոԱյսպես՝ րեն ապրեց քաղաքակրթության երեք տիպերում (ագրարային,ինն Հասարակությանզարգացմանտեմդուստրիալ հետինդուստրիալ): պատմուպերիմասինվկայումեն հետնյալտվյալները:Մարդկության է տիմ արդու ժամանակակից թյունը, որը սկսվում կրոմանոնցիներից՝ պից,կազմումէ ընդամենը1600 սերունդ,եթե հաշվենք, որ յուրաքանչյուր սերունդ համալրվում է 25 տարինմեկ: Մարդկության1200 սե75

րունդ ապրել է քարայրներում,240 սերունդունեցել է գրավոր մշակույթ, 22 սերունդ՝տպագիրգրքեր: Միայնհինգսերունդէ, որ ապրում է էլեկտրական լուսավորության պայմաններում: Ավտոմեքենաները,ինքնաթիռները,ռադիոն,կինոն մեր կյանքի մեջ մտան միայն շուրջ հարյուր տարիառաջ, հեռուստացույցըգոյությունունի շուրջ 60 տարի, իսկ հակատարմանն նրա գործնամակարգիչները՝50: Վայտնագործության կան կիրառմանմիջն եղած ժամանակըկազմում է՝ թղթիհամար՝ 1000 տարի, շոգեմեքենայիհամար՝ 80 տարի,հեռախոսիհամար՝50 տարի, ինքնաթիռիհամար՝20 տարի,կիսահաղորդչայինտեխնիկայիհամար՝ 3 տարի, ալիքայինհաղորդիչներիհամար՝20 տարի, լազերների համար՝ կես տարի,ֆաքսերիհամար՝3 ամիս ն այլն: Յուրաքանչյուր հաջորդ դարաշրջանինբաժին է ընկնում ավելի ն գիտականհայտնագործություններ, շատ տեխնիկական աշխատանու են քային գործիքներն տեխնոլոգիաներըարագ կատարելագործվում, քան նրան նախորդողժամանակաշրջանում: Նախնադարյանհասարակարգումգոյություն ունեին ընդամենըմի քանի տեսակ աշխատանքայինգործիքներ,որոնք աննշան փոփոխությանէին ենթարկվում հարյուրավորսերունդներիկյանքիընթացքում:ժամանակակիցհասարակությանմեջ, ընդհակառակը.նույնիսկ մեկ սերնդի կյանքի ընթացքում փոխվում են գործիքների,տեխնիկային տեխնոլոգիաներիմի շարք տեսակներ: Նորագույն պատմությունըկազմումէ ընդամենըհամաշխարհային պատմությանմեկհազարերորդական մասը: Սակայնայնսոցիալական, ն բոմշակութային,տնտեսական քաղաքականիրադարձություններով լորից հարուստշրջանն է: ժամանակակիցհասարակությանըմոտենալուն զուգընթացտեխնիկականն մշակութայինառաջընթացըարագանումէ: Շուրջ 2 միլիոն գործիքները,որից տարիառաջ ի հայտ եկան առաջինաշխատանքային ն սկիզբէ առնում Շուրջ տեխնիկական առաջընթացը: 15 հազար տարի առաջ մեր նախնիներըսկճեցինկրոնականծեսեր կատարելն նկարել քարայրներիվրա: 8-10 հազար տարի առաջ նրանք հավաքչությունից ն որսորդությունիցանցում կատարեցինդեպի հողագործության ան. նասնապահության: Մոտավորապեսվեց հազար տարի առաջ մարդիկ սկսեցին ապրել նան քաղաքներում, մասնագիտանալաշխատանքի այս կամ այն տեսակում, բաժանվեցինսոցիալական դասակարգերի: 250 տարի ունեցավ ինդուստրիալհեղափոխություն,որը առաջ տեղի սկզբնավորեցարտադրականֆաբրիկաներին համակարգիչների,միջուկայինէներգիային ավիակիրների դարաշրջանը:

8 2. Անհավասարաչափության օրենքը

է Պատմականժամանակիարագացմանօրենքը հնարավորութ ընձեռումնոր հայացքով նայել արդենսովորականդարձածերնույթներին, մասնավորապեսս̀ոցիալականկառուցվածքիփոփոխություննեհամայնապատկերին: րին կամ նրա կարգավիճակային Հասարակության կարգավիճակայինպատկերիդինամիկանկապված է սոցիալականկառուցվածքին սոցիալականառաջընթացիդինամիկայի հետ: Հասարակության սոցիալականկառուցվածքին միաժամանակհասարակության սոցիալականառաջընթացիմեխանիզմէ դառնում աշխատանքի հասարակական բաժանումը:Ժողովրդականտնտեսության նոր ճյուղերի առաջացմամբկարգավիճակների թիվը մեծանում է:

Ռուսաստան, Ֆրանսիա,

8:է-------------Է:

Մոնղոլիա,

դ.

Տ ՆախնադարյանՄիջնադար

Արդի

Նոր

հասարակարգԺամանակ դարաշրջան ՆՆ գժ72

առաջընթացիհետագիծը, Գծագիր7.2 պատկերումէ սոցիալական որը համընկնումէ աշխարհիերկրներիմեծ մասիսոցիալականկառուցվածքիզարգացմանկորագծիհետ: Այստեղիցերնում է, որ նախնադարյան ն ստրկատիրական հասարակարգերումկորագիծնառաջանումէ հետո դանդաղորեն,իսկ սրընթացորենվեր է խոյանում: Գիտատեխնին կական սոցիալականառաջընթացըհենց ադպես էլ տեղի է ունեցել: Այս կորագծիվրա կարելի է վերցնել ցանկացածկետ ն Օչ4 ն Օ'/ առանցքներիվրա տանել հատողներն դրանովորոշել՝ ա) տվյալ երկրում

գոյությունունեցող կարգավիճակների քանակը,բ) երկրիզարգացման իրականաստիճանը(ի տարբերությունխրոնոլոգիական ժամանակի) կամ իրականպատմական ժամանակը: Վերցնենքերկու երկրներ`Ֆրանսիանն Ռուսաստանը72«ՄԱ| դաեն ն րում: Նրանքգտնվում սոցիալական տնտեսական զարգացմանմոտավորապեսնույն աստիճանիվրա: Հետնաբարնրանցսոցիալական կառուցվածքումառկաեն մոտավորապես նույնքանկարգավիճակային կետեր, ն նրանք գտնվում են միննույն իրականժամանակում:Սակայն եթե մենք վերցնենք2/1 դ. Մոնղոլիան,ապա կհամոզվենք,որ նրա սոցիալականկառուցվածքումկարգավիճակային կետերըավելիքիչ են: Իրոք, 211 դ., ինչպեսն 7Օ« դ. Մոնղոլիանշատ ավելիհետամնացերկիր էր, քան Ռուսաստանը կամ Ֆրանսիան:Այն միայննոր էր թնակոխում զարգացածֆեոդալականհասարակության աստիճանին:Այն այնս սօր չունի տնտեսությանբազմաճյուղոլորտներ,ուստին այստեղ40 հազար մասնագիտական փոխարենհազիվ թե գորկարգավիճակների ծի հազարը: Եթե ուղղահայացովհատենք Օչ« առանցքը, ապա կստացվի,որ Մոնղոլիայիկարգավիճակների քանակըհավասար է 241 դ. Ռուսաստանի ն Ֆրանսիայիկարգավիճակների քանակին:Ինչպե՞սդա հասկանալ: ն Մոնղոլիան, Ֆրանսիան Ռուսաստանըձնականորենգտնվում են միննույն պատմականդարաշրջանում՝244111դարում: Սակայնիրականում, իր սոցիալականզարգացմանաստիճանով,Մոնղոլիանդեռնս գտնվում է 01 դարում:Այսերկրիձնականն իրականժամանակները իէ րար չեն համապատասխանում: Նույնը կարելի ասել իր հասարակական զարգացմանմեջ հետ մնացածյուրաքանչյուրայլ հասարակության մասին: Այսպիսով` սոցիալական կառուցվածքի իմացության շնորհիվ (մարդկանցկողմիցզբաղեցրածկարգավիճակների քանակիմիջոցով) կարելիէ որոշել այն ժամանակը,որում գտնվում է տվյալ երկիրը, նրա սոցիալականզարգացձանաստիճանը: Նման տեսականմոդելըսոցիոլոգինթույլ է տալիս իմանալավելին, քան պատմականհետամնացությանաստիճանիբացահայտումնէ: Նրա միջոցով կարելիէ բացատրել, օրինակ, թե ինչու »Չ« դ. վերջում ԽՍՂՄ-ը քայքայվեց: Այս խնդիրըպարզաբանելուհամարգծենք մի նոր գրաֆիկ(գծ. 7.3), որումպատկերենքնախկինխորհրդայինհանրապեեմ իրենց իրաան պատմավան որոնք ամանակում:Այստեղ Ռուսաստանի կենտրոնականարդյունաբերական գոտին գտնվում է կենտրոնում,իսկ մերձբալթյանհանրապետությունները որոշ գծերով ավելի առաջ կընկնեն, իսկ միջինասիական `

իրական

տողաբաշխվուծ տությունները,

կամ Ղազախսշատ ավելի հետ: Ղրղըզստանը հանրապետությունները՝ հաստատումը,20-ական թվաիշխանության տանըմինչնխորհրդային քոչէին, նախնադարյան երկրներ հետամնաց ֆեոդալական կաններին ն տնտեսությամբ:Այստեղ վերաբնակեցված վոր անասնապահական արագացրեցայս ժողոռուսալեզու բնակչությունըարհեստականորեն միջին զարգացումը,այն մոտեցնելովհամամիութենական վուրդների ձեռնարկությունայստեղ բացվեցինարդյունաբերական մակարդակին, ոլորտը: ներ, զարգացավսպասարկման

Գ -.

Յ.

204 դ. հանրապետություններ, Մերձբալթյան

Ռումաստանիկենտրոնական

տարածաշրջան Հոմ Դ.......

» ԱԱ

Միջինասիական ԱԻ

ՊՐ

Արդի

դարաշրջան ժամանակ

Գծ. 73

Դեռնս

խորհ րհրդայինժամանակներումանցկացված սոցիոլոգիա -

հանրացույց էին տալիս, որ միութենական կան հետազոտությունները ն պետություններիսոցիալական,մշակութային տնտեսականաստի(Մոլդովպ։ էստոնիա, ՌԽՖՍՀ, Ղաճաններիմիջն տարբերությունը 15-20 տարուց մինչն40-45 տարի:Հնազախստանն այլն) կազմումէ գիտնականները պատճառներով րավոր է, որ գաղափարախոսական կաայդ տարբերությունները այդ թվերը փոքրացնումէին, իրականում նել: մեծ լինել: րող էինավելի էր խիստտարասեռմի Այսպիսով՝ԽՍՀՄ-ը իրենիցներկայացնում գտնտ նտեսության մակարդակին ուր նախնադարյան կազմավորում, տնվող որոշ շրջաններ(Չուկոտկա),միավորվածէին ժամանակակից տեսությունունեցող շրջաններիհետ: Նման բազմաշերտ,տարաբնույթ Նման ունենալ: ժամանակչէր կարողգոյություն ն ունենալ:

կազմավորումը երկար

դեպքում, ամբողջությամբվերցված,սոցիալականզարգացմանարագությունը որոշվում է ոչ թե հասարակությանառաջադիմական,այլ հետ մնացածտարրերիմակարդակով: Ա. Բոգդանովըդեռնս20-ական թվականներինիր նշանավոր«Տեկտոլոգիայում» խոսում էր այն մասին, որ համակարգերիընդհանուր տեսության համաձայն՝ամբողջի զարգացմանտեմպերնու ամրությունըորոշվումէ ավելի թույլ տարրերով: Նա օրինակէր բերում մարտադաշտ մեկնող ռազմական նավախմեն բին:նրա մարտունակությունըզգալի չափով որոշում ոչ թե գծանավերնու ականակիրնավերը,այլ ռազմամթերքբերող, հետ քաշված թիկունքային նավակները:Հասարակականկյանքի արդյունավետկազմակերպմանժամանակ նրա բոլոր տարրերը պետք է զարգանան միննույնարագությամբ: մեծ կայսրության,իսկավելի վաղ մոնղոլ--թաթարաԲրիտանական կան ն բազում այլ կայսրություններիքայքայումը ցույց է տալիս, որ ԽՍՀՄ--իփլուզումը անխուսափելիէր: Միայնքաղաքականուժերը կարող էին իրար հետ կապել միջինասիականհետամնացհանրապետություններն ու մերձբալթյանզարգացածտարածաշրջանը:Եթե հաշվի առնենք ԽՍՎՄ-ի տարբեր տարածություններումգոյություն ունեցող մշակութայինն կրոնականնշանակալիտարբերությունները,ապա վերը նշված դրույթը կստանանս մեկ տեսականհիմնավորում: Վերոհիշյալ երնույթներըսերտորենկապված են սոցիալականդինամիկայիերկրորդ՝հասարակության անհավասարաչափ զարգացման հետ: օրենքի Պատմությաներկրորդօրենքը կամ միտումըխոսում է այն մասին, որ ժողովուրդներնու ազգերը զարգանում են անհավասարարագությամբ: Ահա թե ինչուԱմերիկայում կամՌուսաստանում կողք կողքի գոյություն ունեն ինդուստրիալորենզարգացածն մինչինդուստրիալվիճակում գտնվող տարածաշրջաններ: Երբ անցնելովբոլոր նախորդ փուլերը՝այդ տարածաշրջանները են ներքաշվում ժամանակակից կյանքիհոսքի մեջ,նրանցզարգացման միտումներումկարող են ի հայտ գալ ոչ միայն դրական,այլ բացասականհետնանքներ: Գիտնականները բացահայտելեն, որ տարածության տարբերկետերումսոցիալականժամանակըկարող է անհավասարարագությամբընթանալ:Որոշ ժողովուրդներիհամար ժամանակըարագ է ընթանում,մյուսներիհամար՝դանդաղ: Կոլումբոսիկողմից Ամերիկայիհայտնագործությանըհաջորդող մայրցամաքիզարգացած եվրոպականերկրներիկողմիցգաղութացումը հանգեցրեց մայայի քիչ զարգացածքաղաքակրթությանքայքայմանն ու ամերիկյանբնիկազգաբնակչության դադեգրադացիային:24224

ն ԱրնմտյանԵվրոպայիցհետո մոդեռնացման րի կեսերինԱմերիկայից ուղինբռնեցիննան որոշ իսլամականերկրներ:Շուտով այդ երկրներից շատերըհասան զարգացմանտեխնիկականն տնտեսականբարձրաստագնապի տիճանի,սակայն նրանց ազգայինմտավորականությունը տանում նման է դեպի աուղին զգուշացնելով,որ կոչեր բարձրացրեց՝ շարժումը արժեքներիկորստի: Ֆունդամենտալիստական վանդական գոյուէ հ աղթարշավը կոչված վերականգնելումինչն կապիտալիզմի ու թյունունեցող ժողովրդականսովորույթներն բարքերը:

նում են գրչություն չունեցող հասարակության, իսկ բարդը՝ գրավոր

ԳԼՈՒԽ 8

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՊԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նախորդժամանակներում գոյություն ունեցող ինչպես ն Ժամանակակից հասարակությունները սոցիոլոգներըբաժանում են որոշակի տիպերի:Հասարակության որոշ տիպերը,որոնք միավորվածեն նման հատկանիշներով կամ չափանիշներով, կազմում են հասարակության

տիպաբանությունը:

մեջ օգտագործվում են Գրականության

ամենահասարակության

տարբեր տիպաբանություններ: նրանք բաժանվում են բաց ն փակ, մինչգրավորն գրավոր, նախնադարյան, ստրկատիրական, ֆեոդալական, կապիտալիստական ն սոցիալիստական, մինչինդուստրիալ, ինդուստրիալն հետինդուստրիալ, կայուն ն անկայուն, անցումայինն ն դինամիկ,վայրենին զարգացած, ճգնաժամային քաղաքակիրթ ն այլ տիպ Առաջինտիպաբանությամբ է համարվումգրգլխավորհատկանիշ չությունը ն բոլոր հասարակությունները բաժանում Է մինչգրավոր, գրավոր մշակույթչունեցող ն գրավոր մշակույթունեցող տիպերի:Չնայած գրավոր մշակույթըառաջացել է շուրջ 10 հազար տարի առաջ, այնուհանդերձ մինչն օրս Ամազոնիջունգլիներում կամ արաբական անապատներումապրող որոշ ցեղեր նրահետ ծանոթչեն: Գրավորմշակույթին անծանոթժողովուրդնեքին կոչումեն մինչքաղաքակրթային ժողովուր դներ:

հետ: մշակույթունեցող հասարակության Երրորդ տիպաբանությանհիմքում ընկած է գոյության միջոցների հայթայթմանեղանակը:Դրանցիցամենահինըորսորդություննու հավաքչություննէ: նախնադարյանհասարակությունըկազմվածէր առանձին-առանձինապրող արյունակցականխմբերից:Ժամանակային՝ առումով այն ամենակարնորն էր ն գոյատնեցհարյուր հազարավորտարիներ: Ամենավաղ շրջանը կոչում են նախահասարակությանկամ

մարդկայինհոտի շրջան: Նրան փոխարինությանեկան անասնապահենվում է վայրի հությունն ու հողագործությունը:Անասնապահությունը կենդանիներիվարժեցման, ընտանիացման վրա: Անասնապահները վարումէինքոչվոր, իսկ որսորդներնու հավաքողները՝թափառաշրջիկ կյանք:Որսորդությունիցաստիճանաբարառաջացավանասնապահությունը, երբ մարդիկգիտակցեցին,որ կենդանիներինընտելացնելնավելի ձեռնտու է, քան նրանցսպանելը: Հավաքչություննիր հերթին ի վերջո հանգեցրեց հողագործությանառաջացմանը:Հավաքչությունը անցում է պատրաստիարդյունքներիօգտագործմանշրջանից դեպի աստիճանը:Ժամշակվողսննդամթերքիսիստեմատիկօգտագործման մանակիընթացքումմշակվողփոքրիկհողակտորներըիրենց տեղը զիջում էին հսկայականհանդ ու դաշտերի:

երի:

Նա

ե րկու յ

տիպի՝ պարզ ն բարդ: Այսդեպքում որպես բաժանման հիմք ընդունվում է ղեկավարմանաստիճանըն սոցիալական չափը: Պարզ հասարակության մեջ ղեկավարներն ենթականեր,հան աղքատներչկան: Այդպիսինեն նախնադարյան համայնքհասարակությունում գոյություն ունեն ղեկավարմանորոշ ր, սոցիալական տարբերխավեր,որոնքիրենցեկամուտներով են վերից վար: Պարզ տեղաբաշխվում հասարակությունները համընկ-

րուստներ անզարդ

շ-"

տիպաբանության՝ երրորդ երտավորոը է հասարակությունը բաժանվում

Ճ արտադրողականության ոտ

Աշխատանքի

բաըԻ

աո"

ր.

|՛

| Ինդուստրի-

ալհասարա-

Հողագորթական հասարակություն

րավաքողների Լ

հասարակություն

ւ...»

«-224 ագարի

«ԵՀ տարի

Գծ. 8.1.

Պետության,քաղաքների,դասակարգերի,գրավոր մշակույթի՝քաղաքակրթության անհրաժեշտ հատկությունների առաջացումըկապծ3

ված է հողագործությանհետ: Այն հնարավորդարձավքոչվորությունից նստակյացկյանքիանցման ինչպիսի՞եշնորհիվ: Իսկ արտադրության ղանակում առաջացաննստակյաց կյանքի առաջին հատկանիշները: 200 տարի աՀողագործականկամ ագրարայինքաղաքակրթությանը (արդյունառաջ փոխարինությանեկավ մեքենայականինդուստրիան փուլը: Ծխարձաբերությունը):Սկսվեցինդուստրիալհասարակության կող քաղաքայինխողովակներ,քաղաքային փոշեպատթաղամասեր, հսկայածավալածխայինկտրվածքներ՝սրանք ինդուստրիալհասարակությանտարբերակիչհատկանիշներնեն: Բազմաթիվմասնագետների կարծիքով,724 դ. 70-ական թվականներին ինդուստրիալհասարակությունը փոխարինությանեկավ հետինդուստրիալհասարակությանը: երկրներում,օրինակ՝ ճիշտ է, ոչ ամենուր, այլ միայնամենազարգացած ԱՄՆ-ում ն ճապոնիայում: Հետինդուստրիալհասարակություններում ն ծաայլ ինֆորմատիկան տիրապետումէ ոչ թե արդյունաբերությունը, հատկուռայություններիոլորտը: Հետինդուստրիալհասարակության թյուններն են դառնումգործարանայինսակավամարդարտադրամասեհանրախանութները, ռոբոտացվածարդյունաբերությունը,վիթջխարի րը, տիեզերական կայաններըն այլն: :«օ« դարի կեսերին Կ. Մարքսը առաջադրեցհասարակությանիր տիպաբանությունը:Կ. Մարքսիմոտ որպես այդ բաժանմանհիմք ընդունվում է երկու չափանիշ՝արտադրությանեղանակը ն սեփականության ձնը: Իրարիցլեզվով, մշակույթով, սովորույթներով,քաղաքական կառուցվածքով,մարդկանց կյանքի պայմաններովն մակարդակով միավորվումեն այդ երկու գլխավոր տարբերվողհասարակությունները են ն մեկ հասարակական-տնտեսական հատկություններով կազմում ֆորմացիա: ԶարգացածԱմերիկանն հետամնաց Բանգլադեշը ըստ ֆորմացիաներիհարնաններեն, քանի որ հենվում են արտադրության կապիտալիստականտիպի վրա: Ըստ Կ. Մարքսի՝մարդկությունըասնախնադարյանհամայնատիճանաբար ունեցել է չորս ֆորմացիաներ՝ ն կան, ստրկատիրական, կապիտալիստական: Հինգեֆեոդալպկան րորդը կոմունիստական ֆորմացիանէ, որը կստեղծվիապագայում: ֆորմացիան,ըստ մարքսիզմի,իրեՀասարակական-տնտեսական է նից ներկայացնում մի հասարակություն, որը գտնվում է պատմական զարգացմանորոշակիաստիճանում,որի հիմքում ընկածէ արտադրության որոշակի եղանակ,իսկ նրա էությունը որոշում են արտադրական հարաբերությունները,դրա հետ մեկտեղ այն ընդգրկում է համապատասխանվերնաշենք, ընտանիքի,կենցաղիտիպեր:Հասարակության պատմությունըարտահայտվումէ զարգացմանպրոցեսում,սոցիալական հեղափոխությանարդյունքում իրար հաջորդող նախնադարյան, ձ4

ն կոմունիստաֆեոդալական,կապիտալիստական ստրկատիրական, կանֆորմացիաներով: ժամանակակիցսոցիոլոգիանօգտվումէ հասարակությանբաժանման բոլոր տիպաբանություններից՝ դրանքմիավորելովմեկ միասնական համաձույլ մոդելում: Նրա սկզբնավորողնէ համարվումամերիկյաննշանավոր սոցիոլոգ ԴանիելԲելը (ծնվ. 1919 թ.): նա համաշխարմինչինդուստհային պատմությունըբաժանում է երեք աստիճանների՝ րիալ, ինդուստրիալն հետինդուստրիալ:Երբ մի աստիճանըփոխարիենության է գալիս մյուսին, փոխվումէ տեխնոլոգիան,արտադրության ղանակը,սեփականությանեղանակը,սոցիալականինստիտուտները, քաղաքականռեժիմը, մշակույթը, կենսակերպը,բնակչության թիվը, հասարակությանսոցիալականկառուցվածքը:Մի խումբ գիտնականիրենցերրորտիպաբանության ներ առաջարկումեն հասարակության հասարակությաննախամոդեռնիստական, դությունը, մասնավորապես ժանախաժամանակակից, մոդեռնիստականն հետմոդեռնիստական, ն Ս. (Ս. Կրուկ Լեշ), աստիճանները մանակակիցն հետժամանակակից ն հետտնտեսական հասարակությունտնտեսական մինչտնտեսական, ների (Վ. Լ. Ինոզեմցն),ինչպես նան քաղաքակրթության«առաջին», «երկրորդ» ն «երրորդ» ալիքների(Օ. Թոֆլեր) կոնցեպցիաները: Դեռնս 2Օ« դարիսկզբինհետինդուստրիալ գաղահասարակության ն Ա. փարը ձնակերպեց Պետին այն գիտականկիրառությանոլորտ մուտք գործեց Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիցհետո, իսկ լայն տարածումստացավմիայն70-ական թվականներիսկզբներինՌ. շնորհիվ: Այսօր Արոնին Դ. Բելի ֆունդամենտալաշխատությունների են բավականհայտնի հետինդուստրիալկապիտալիզմի,հետինդուստրիալ սոցիալիզմի,տնտեսականն կոնվենցիոնալհետինդուստրիալիզհասարակությունըկոմի տեսությունները:Ավելիուշ հետինդուստրիալ Վենան պոստմոդեռնհասարակություն: հետժամանակակից` չեցին առակողքին60 ն 70-ական թվականներին րոնշվածկոնցեպցիաների ժամաորոնց համաձայն նոր մոտեցումներ, ջացան տիպաբանական է կարելի կոչել հետբուրժուական,հետկանակակիցհասարակությունը ն հետպատմահետավանդական հետշուկայական, պիտալիստական, կան: Սակայն այս արտասովորանվանումներըայդպեսէլ գրականության մեջ լայն տարածումչգտան: հասարակությունում,որը նան կոչում են ավանՄինչպատմական դական,որպես զարգացմանվճռորոշ գործոն հանդես էր գալիս գյուեկեղեցու ու բանակիորպեսգլխավորինստիտուտղատնտեսությունը՝ ների հետ, ինդուստրիալհասարակությանառաջատարը արդյունաբեու ֆիրմաներով,հետինդուստրիալ րությունն է իր կորպորացիաներով ձ5

հասարակարգի առաջընթացումվճռականդերը պատկանումէ տեսական գիտելիքներին ն համալսարաններինորպես վերջինիս արտադրմանն կենտրոնացմանտեղ: Այսպիսով՝ մարդկայինհասարակության զարգացումըտեղիէ ունենում երեք իրարհաջորդողաստիճաններով, որոնք համապատասխանում են հասարակության երեք հիմնականտիպերին՝մինչինդուստրիալ, ինդուստրիալ,հետինդուստրիալ: Նախասկզբնական փուլից դեպի ինդուստրիալ աստիճանըտանողանցումըկոչվում է նեոլիթյանհեղափոխություն,իսկ վերջինիցսանցումը դեպի ինդուստրիալը՝արդյունաբերական հեղափոխություն:

գլՈՒխ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐԸ

8 1. Առաջին աստիճան՝ թափառող որսորդներ

Մարդկությանառաջինօրերիմասինմեզ քիչ բան է հայտնի:Մարդաբաններըհամակարծիքչեն նույնիսկ մարդու առաջացմանտեղի ն խնդրում:Այդպատկերիուրվագծմանմեջ պակասումէ շատ ժամանակի օգնությամբ: կարնորմի մաս, որը պետքէ լրացնել երնակայության Առաջինմարդիկ,որոնքըստ երնույթինհաշվումէին միքանի տասնյակ հազարներով,թափառումէին երկրով մեկ սնունդ որոնելով ն Մոն կլիմայիփոփոխություններից: կախվածէին տարվաեղանակների տավորապես հազարտարի առաջ մոլորակիբնակչությունըկրկնապատկվեց:Առաջինտեխնիկականհաղթանակները,կրակի օգտագործումըիրենց հետ բերեցին բնակչությանմեծացում,որի քանակը հասավշուրջ 500 հազարմարդու: Մ.թ.ա.40000 թվին բոլոր մայրցան Ավստրալիան, բնակեցվածէին հօոօ մաքները՝ներառյալԱմերիկան ՏՅքԼԲոՏ-ով(բանականմարդով, ժամանակակիցմարդու ենթատեսակով): 40000--35000 թթ. միջն տեղի ունեցավ առաջընթացնոր թռիչք՝ երկրագնդիբնակչությունը հասավ 5 միլիոն մարդու: Այդ թռիչքին բազմաթիվգործոններ՝կլիմայականփոփոխությունները, նպաստեցին որոնք բերեցինսննդամթերքի պաշարներիմեծացմանը,տեխնիկական նոր եղաառաջընթացը՝ որսի նոր գործիքները,սննդիպահպանման նակներիօգտագործումըն այլն: հասարակությանվաղ աստիճանում,200-100 հաՆախնադարյան զար տարի առաջ, երբ երկրի բնակչությունըմեկ միլիոնի չէր հասել, մարդկանցսակավաթիվխմբերըապրումէին իրարիցմեծ հեռավորությանվրա: Նրանքիրենցիցներկայացնումէին20-ից մինչն60 մարդուց բաղկացածոչ մեծ միավորումներ,որոնք կապվածէին արյունակցական կապերովն վարում էին թափառաշրջիկ կենսաձն:Նրանք մշտական բնակավայրչունեին, նրան փոխարինումէր ժամանակավորկած6

ծ7

ճամբարներ ցարանը:Մեկնելով հեռավոր որսորդության՝տղամարդիկ ն էին կառուցում,ուր թողնումէին կանանց,երեխաներին ծերերին:Հաջող որս անելու ն շատ բնամթերքներհավաքելուհամարուժեղ ն դիխմբերը տեղակազմված որսորդական մացկուն տղամարդկանցից ամբողջխմբի շարժվում էին դեպի հեռավորվայրեր: նախնադարյան սնման համար անհրաժեշտէր մի քանի հարյուրքառակուսիկիլոմետր

տարածություն:

համարանհրաժեշտէր 200-600 մարդու գոյապահպանման քառակուսիկիլոմետրտարածություն:Եթեայսպիսիչափերովհաշվարմասը այն ժակենք երկրագնդիողջ տարածքը(իսկ նրա բնակեցված մանակշատ քիչ էր, քան հիմա), ապա մարդկանցընդհանուրքանակը իրոք շատ քիչ կլինի: Այնտեղ,ուր այն ժամանակապրումէր նախնադարյան մի ցեղ, այժմ գոյություն ունեն մի քանի քաղաքներն նույնիսկոչ մեծ պետություններ: մարդկանց Բնակչությաննման ոչ խիտբնակեցմանպայմաններում բավականթույլ էր:նրանքհաճախիրարչէին տեսհաղորդակցությունը նում նույնիսկ տարիներով: Կալահարիանապատիբազմաթիվբուշմեն ցեղեր, որոնցիցյուրաքանչյուրը բաղկացածէր մոտավորապես100 մարդուց,սովորաբարթափառումէր սննդատուբույսերորոնելովն տագորին մեկ՝ երաշտ ամիսներինհավաքվումէր այդ տարածաշրջանում մոտ: յություն ունեցող միակջրհորի Նման ցեղերի ամբողջ սոցիալականկյանքը ընթանումէր մի թիզ գործիքներ տեղանքում,այստեղքնում էին, ուտում, աշխատանքային պատրաստում,երեխաներծնում, որսորդականհմտություններըփոխանցումերիտասարդ սերնդին: Երբ տվյալ տեղանքումսննդիպաշարներըսպառվումէին, խումբը երթուղինորոշվումէր քոչում էր մեկ ուրիշ տեղ:նրանց տեղաշարժման սեզոնով, բերքի հասունացման կենդանիներիհավաքատեղերով, ձկնաշատվայրերով:Տարվաընթացքումխումբը4-5 անգամ փոխում սահմանափակվումէր նրանով, ինչ էր իր տեղը, նրա ունեցվածթը նրանքհեշտորենկարող էինիրենց հետ տանել: Կալահարի անապատիԿանգ անունովցեղի որսորդականն թափառականկյանքիմասինամերիկացիմարդաբանՌիչարդԼիի ուսումտվյալներ: պարունակումեն բավականհետաքրքիր նասիրությունները հնչի, որ նրանցռացիոնընույնՊարզվումէ, որքանէլ դա տարօրինակ է: Կանգցեղի անքան սննդարարէ, որքանոր տիպիկամերիկացունն դամներըշաբաթականմիջինհաշվովաշխատելով2-3 օր՝ կարողեն ավելացնելիրենց արտադրությունը,սակայննրանքդա չէին անում, քանի որ աշխատելուանհրաժեշտությունայլնս չունեին: 20-60

հետ, վերԹափառական կենսաձնըչպետք է շփոթել քոչվորության նան է ինչպես ջինս հատուկ հին անասնապահներին, ժամանակակից գնչուներին:Իր պատմությանմեծ մասում մարդկությունըոչ մեծ խմբերով թափառելէ՝ իր գոյությունըմի կերպպահպանելով:Հավաքչության հասուն աստիճանում տղամարդիկն կանայքհավասարապեսկիսում հոգսը, միավորվումէին ամուսէին սերունդներիդաստիարակության նական, արյունակցականկապերով,կիսում էին իրենց աշխատանքի արդյունքները,կայացնումէին կոլեկտիվվճիռներ(հնարավորէ, որ այս հատկությունըբացակայումէ կենդանիների մոտ): Այսպիսով`նախնական փուլում մարդկային հասարակությունը էր որսորդներիցն սնունդ հավաքողներից: բաղկացած Մոտավորապես 500 հազարտարի առաջ առաջացանաշխատանքիբաժանմանառատղամարդիկորսորդությունէինանում, իսկկաջին ձները՝երիտասարդ նայք շարունակումէինզբաղվելսննդիհավաքումով:Ծննդաբերության ն փոքր երեխայինխնամելուժաճանակ թողնում էին հատուկ կանանց կացարաններում: Որսորդությունըավելի բարդ ն ֆիզիկապեսդժվար գործունեություն էր, այն պահանջումէր մասնագիտական խիզավարպետություն, ն խություն,համբերատարություն, կենդանիների բնավորության վարքի իմացություն,կրակելուհմտությունն այլն: Անշուշտ,սննդիհավաքման համարնս անհրաժեշտէին որոշակիհմտություններ,գիտելիքներ: Եվ ընդհանրապեսնախնադարյանմարդըպետք է շատ լավ իմանար կենդանիներիվարքն ու բարքը, նրանց տեղաշարժերիսեզոնան պահպանման յին երթուղիները,մսի պատրաստման ձները,զենքի ն գործիքներիպատրաստման,օգտագործմանհնարաշխատանքային ներըն այլն: Սննդամիջոցների հավաքումըչի սահմանափակվում միայնբույսերով: Ծովափնյաժողովուրդները, օրինակ,հավաքումէինմակընթացության ժամանակծովափինհայտնվածձկնեղենը:ՃապոնիայումպահորպանվածՋոմոն նախնադարյանցեղախմբի Հներկայացուցիչները ն սում էին եղնիկներ,վարազներ,արջեր այծեղջյուրներ:Նրանք իրենց սննդումօգտագործումէին նան ձուկ ու ձկնեղեն,ինչպեսնան տարբեր բույսեր՝հատապտուղներ, ընկուզեղեն ն այլն: մասերում գիտնականները Մինչն օրս էլ երկրագնդի«տարբեր են հնագույնկյանքիմնացուկներ՝ թափառողորսորդհայտնագործում ն Մարդների սննդամթերքներ հավաքողների պրիմիտիվ ցեղախմբեր: հավակությանկյանքում թափառողորսորդներիու սննդամթերքներ ամենաերկարնէ: Այնզբաղեցնումէ մարդՔողներիժամանակաշրջանը կայինցեղի պատմությանշուրջ 99,906-ը:

Մարդաբանների կարծիքով,մարդկությունըշուրջ մեկ միլիոնտարի ժամանակուներ հավաքչության՝որպես տնտեսականգործունեությանպատմական առաջին կատարելագորձնի, հնարավորությունները

ծելու համար:

8 2.

Երկրորդ աստիճան. առաջնորդներ

Որսորդություննու հավաքչությունըշարունակվումէին հարյուր հազարավոր տարիներով:Պատմականմեծ չափումներովմարդկությունը միայն վերջերսանցումկատարեցհաջորդաստիճանին՝ հողամշակմանը:Պատմաբանները ճշգրտորենչգիտեն,թե դա երբ տեղիունեցավ: Սակայննրանցավելի հայտնիէ, թե երբ հողամշակմանը փոխարինության եկավ մարդկությանզարգացման նոր փուլը՝ հողագործությունը: Դա տեղիունեցավմոտավորապես10-12 հազարտարիառաջ: Հողագործությունը անմիջականորենառաջացավ հողամշակումիցորպես նրա օրգանականշարունակում: Տնտեսավարմանայս երկու կենսաձներիմիջնտարբերությունըշատ քիչ է: Մշակովիհողամասերստեղծելու համարանտառիմի մասում ծառերն ու թփուտներըհանում էին, արմատախիլ անում, փոսերէին փոն րում դրանցումտնկում էին վայրի տնկիներ, որոնքժամանակիընթացքում վերածվումէին կուլտուրականբույսերի: Այս շրջանի մարդիկ արդենդադարելէին ոչ միայնվայրիբույսերը ոչնչացնելուց,այլն վայրի կենդանիներին սպանելուց:Անշուշտ, դրա պատճառըհումանիզմը չէր, այն այս շրջանիժողովուրդներին հատուկչէր: Պարզվումէր, որ ավելի արդյունավետէր այդպիսիկենդանիներինբռնել, բերել իրենց ճամբար,կերակրել,իսկ այնուհետն,երբանհրաժեշտլինի նոր մորթել: Դրանովլուծվում էր նան շոգ պայմաններումշուտ փչացողսննդամքթերքի պահպանման հարցը: Հողի մշակումը ավելի.ու ավելի էր մարդկայինգիտելիքների հորիզոնը:Հնագույն մարդուն բույսերի անունների,նրանց գտնվելուվայրերիտարբերակումից բացիանհրաժեշտէր իմանալ,թե նրանքինչպեսեն աճում, երբ պետքէ ծաղկեն,բերք տան ն այլն: Հողի մշակմանշնորհիվ բնակավայրերըդառնումէին ավելի խոշոր, մեծանում էր մարդկանցգործունեությանբազմազանությունն ու սոցիալական հարաբերությունների ձները: Հողագործությունը իր հետ բերումէր մարդկայիննոր հմտությունների զարգացում՝բերքիտեղափոխման համարզամբյուղների,կողովների

ընդլայնում

գործում,ջուլհակություն,որն ամենայնհավանականությամբ գյուղատնտեսականարտադրանքի վերամշակման ամենաառաջին ձներիցէր: Այս ժամանակներում տեխնիկականառաջընթացընույնպես հետ չէր մնում: Բարդանում,կատարելագործվում էին աշխատանքային գորէր նրանցարտադրողականությունը: Մեկ մարդն ծիքները, մեծանում արդենկարող էր կերակրելավելի մեծ թվով մարդկանց:ժամանակավոր ճամբարները վերածվումէին մշտականբնակավայրերի, որոնք շրն էին ջապատված բոստան-բանջարանոցներովանասնագոմերով: 30-40 մարդկանցիցբաղկացածփոքրիկխմբերըմիավորվումէին իրարհետ ն կազմումէինցեղեր:Նստակյացկյանքվարողցեղը կոչվում էր համայնք: Ազգակիցմի քանի խմբեր բնակվումէին կողք կողքին միավորվումէինփոխադարձամուսնականկապերով,ինչպեսնան աշխատանքիկոոպերացիայով, փոխօգնությամբ, տարածքիհամատեղ պաշտպանությամբ: Այդպեսաստիճանաբար առաջացավընտանիքը: Համայնքըմարդկանցմի քանի խմբերիմիություննէ, որոնքկապված ենփոխադարձ ամուսնություններով, աշխատանքիկոոպերացիայով ն ընդհանուրտարածքով: :

Օափառական կենսաձնինփոխարինության եկավնստակեցությունը: Սակայնհողինախնական մշակմանշրջանումայն դեռնսհիմնական չէր դարձել:Հողակտորըօգտագործելովորպեսբանջարակենսակերպ նոց՝ մարդիկհետո այն թողնումէին ն հեռանում նոր տեղ, ուր նույնպես մնում էին կարճ ժամանակ,մի քանի տարի: Այսպիսով՝հողի նախնականմշակումըանցումայինձն էր բնական պատրաստիմթերքներիսպառումիցդեպի մշակված արդյունքների ն արդյունավետօգտագործման սիստեմատիկ եղանակը:Փոքրիկբանջարանոցները ը նթացքում ժամանակի իրենցտեղըզիջումէինմշակովի ընդարձակդաշտերին,փայտե պարզունակբրիչները՝արորներինու գութաններին: Պարզ հասարակությունից դեպիբարդ հասարակությունը անցման ձն դարձավառաջնորդական են նան ինստիտուտք՛Այն կոչում նախապետականկազմավորում, վաղ պետությունայն պատճառով,որ այնտեղ գոյությունուներ մարդկանցունեցվածքայինանհավասարություն (սոցիալական սակայնդասակարգերը, խավերնու տարբերություններ), կաստաները դեռնսչէին ձնավորվել: հաԱռաջնորդությունը մարդկանցհիերարխիկկազմակերպված հասուն մակարգէ, որում պետությանըբնորոշճյուղավորվածկառավարող ապարատ գոյություն չունի: Ըստ թվաքանակիա̀ռաջնորդությունը է, որը, որպես կանոն,բաղկացածէ քիչ թե շատ խոշոր կազմավորում ն մեկ ավելիցեղերից: `

Առաջնորդությունը երբ արդեն ձնավորվեցայն ժամանակներում, գոյություն ունեինավելացածարդյունքներ:Կառավարման աստիճաններիքանակըտատանվումէր 2--ից մինչն 1Օ-ը: Չնայած կառավարման աստիճանների քանակիտպավորիչլինելուն, նրա որակըժամանակահամեմատ շատ ցածր էր: կից բարդ հասարակության Առաջնորդության ժամանակներում առաջինանգամհասարակուու անհաթյան մեջ ի հայտ եկան ունեցվածքային տարբերություններն վասարությունները, ապարատը, որն իր մեջ ինչպեսնանկառավարման ծառաներառումէր 1) առաջնորդին,2) ավագներին,3) առաջիններին յող հասարակմարդկանց: Մինչնօրս պահպանվողառաջնորդության վառ դրսնորումներնեն Նոր Գվինեային Մերձարնադարձային ԱֆրիկայիպրիմիՊոլինեզիայի, տիվցեղախմբերը: 8 3.

Երրորդ աստիճան. անասնապահություն ե հողագործություն

10 հազար տարիառաջ, Մոտավորապես երբ երկրագունդը լցվելէր ն որսորդներով հողագործներով, սկսվեցառաջինհամատարած պարենայինճգնաժամը:Դա տեղի ունեցավքարի դարիվերջին:Այս շրջանում օգտագործվողաշխատանքային պրիմիտիվգործիքներըթույլ էին տալիս վարելումիայնէքստենսիվտնտեսություն,որի ժամանակհավելյալ արդյունքը ստացվում է միայն մշակովիտարածությունների ավելացման հաշվին: Նախնադարյան մարդկանցքանակը5-6 միլիոնիցչէր անցնում, իսկքանի որ ամեն մի խմբիհումքայինբազանշատ մեծ էր ն բնական պաշարներիյուրացմանը զուգընթացդրանք ընդլայնվում էին, ազատ տարածքներիքանակըգնալով.ճվազում էր: Անհրաժեշտէր դառնում տնտեսավարման էքստենսիվ եղանակիցանցում կատարելդեպիինտենսիվեղանակը,որի դեպքում նույն տարածքիցաշխատանքի կազն աշխատանքային մակերպման գործիքներիկատարելագործման միմեծ են ստանում: ջոցով ավելի արդյունք Մարդկությունըստեղծված ծանրվիճակիցդուրս եկավ՝սկզբումհավաքչությունիցանցումկատարելով դեպիհողի մշակումն հողագործություն: Հողի մշակումըսկսեց մոտավորապեսմ.թ.ա. Մ//1 հազարամյակում ՄերձավորԱրնելքում(ժամանակակից Թուրքիայի,Իրաքի,Իրանի,Սիրիայի, Հորդանանին Իսրայելի տարածքներում):Երկրի այս շրջանի բնակիչներըառաջինըաշխարհումդարձանհողագործներն հովիվներ:

ՄիջինԱրնելքիհնագույն բնակիչները՝պարենիարտադրությանպիո-

ներները,հարստացրին իրենցսննդիպաշարներըն ամենօրյաուտելիքներինավելացրեցինընտանեկան սնունդը՝ցորեննու գարին,ոչխարնու հավը: Հարյուրհազարտարիդրանիցառաջ մարդիկսնվումէինմիայն վայրիսնունդովն ապրումէին բնությանմեջ եղածըսպառելով: Հինքարի դարիմարդիկբավականհարուստգիտելիքներ ձեռքբերեցինաշխատանքային գործիքներիպատրաստման համարպիտանի նյութերի,հագուստին ամանեղենի, բնակարանների կառուցման ն այլնի մասին:Այդգիտելիքներընրանց թույլ տվեցինգտնել սննդամթերքի նոր աղբյուրներ,որսինոր հնարներու եղանակներ: Խոշորկենդանինեն հյուսիսայինեղջերուներիորսի փոխարենորսի արի՝ մամոնտների ռարկաէինդառնումքարայծերը,վարազները, եղնիկները, այծյամները: Որսորդներըպետք է քաջ գիտենայինկենդանիներիբնավորությունը, վարքը, տեղաշարժերը: Նրանք պետքէ ուսումնասիրեին իրենց տարածաշրջանը,որպեսզիսննդամթերքների նորտեսակներգտնեին ն այլն:

Անասնաբուծությունը: Տարբեր կենդանիների մասիննախնական գիտելիքներմարդիկարդեն կազմելէին վերինքարի դարիշրջանում, երբ առանձինվայրի կենդանիներին չէին սպանում,այլ թողնում էին բազմանալու:Այդ կենդանիները հետզհետեդառնում էին ընտանի:Ոչխարներին այծերիբուծումը, որ առաջինանգամ կիրառվելէ Պարսկաստանում ն Անատոլիայում(մ.թ.ա. ՄԱ հազարամյակիսկզբներին), ուներ նան այն առավելությունը,որ այդ կենդանիները ապրումէին հոն տերով արդենսովորելէին հետնելառաջնեկներին: Եթե բնականպայմաններումկենդանիներն իրենք են ընտրումաանում ռաջնեկին,ապա այժմ դա էին մարդիկ՝նախապատվությունը տալով ավելի հնազանդն կաթնատուկենդանիներին: Իրանում կատարվածպեղումներըվկայում են, որ այծերի ու ոչխարներիընտելացումը տեղիէ ունեցել մ.թ.ա. Մ/| հազարամյակի կեսերին:Նրանցպահում էին ոչ միայնմսի,այլն կաթին բրդիհնմար: Խոզերինայդպեսընեն Մ// տելացրել մ.թ.ա. հազարամյակիսկզբներին,սակայն մեծ թվով խոզերչէին պահում,քանի որ սրանքավելի շատ կեր էին ուտում ն զանազանհիվանդությունների վարակէին բերում:ՔարայծերըՄերձավոր Արնելքումհամարվումէին սուրբ կենդանիներ, արիությանն ուժի խորՇներըընտանիկենդանիդարձանամենայնհավանակահրդանիշներ: նությամբ մ.թ.ա.շ«/ հազարամյակում: Որսորդությունից աստիճանաբար առաջացավանասնապահութունը, երբ մարդիկհամոզվեցին,որ կենդանիներին ընտելացնելնավելի ձեռնտու է, քան նրանցսպանելը:Հավաքչությունիցառաջացավհողա93

կերակրելուհամար պետքէր անասնաԿենդանիներին գործությունը: առաջինկենդանիկեր հավաքել,դաշտը մշակել, հնձել: Ընտելացված հեէին: Ավելիուշ՝ մի քանի հազարամյակ ները այծերնու ոչխարներն անասուններնու խոզերը: խոշոր եղջերավոր տո, ընտելացվեցին ավելի հարմարեգոյությանպահպանման Անասնապահությունը վրա:Աընտանեցման ղանակէր, որը հիմնվածէր վայրիկենդանիների նս վարումէինքոչվոր կյանք: նասնապահները էր տալիսբերքի հնարավորություն զարգացումը Վողագործության Որքանահ ամար: կերակրելու անասուններին մի մասն օգտագործել նասուններիքանակըմեծանում էր, այնքանմեծանում էր նոր արոտաառանձինցեԱստիճանաբար տեղեր գտնելու անհրաժեշտությունը: մեջ,իսկ բնակչուէինանասնապահության մասնագիտանում ղախմբեր ն էր նստակեցությանըբռնումէր երկրաթյանմյուս մասը ընտելանում ճանապարհը: գործության

սկիզբըդրեց բույսերի մշակումը:Երկրագործության Հողաբույսերի մշակվողխոէր վայրիբույսերիվերածումը մշակումը:Դա նշանակում տաբույսերի:Հնագույնմարդն արդենվաղուց նկատելէր, որ վայրի բույսերիմեջ կաննան սննդատուբույսեր:Առաջինբույսերը,որ ուտում բերքաէին մարդիկ,ցորեննու գարինէր: Վայրիցորենըբավականին շրջանումկարողէր երեք տու ցորենիհասունացման էր: Մի ընտանիքը շաբաթումավելի շատ ցորեն հավաքել, քան իրեն պետք էր ամբողջ է հան տարվահամար: Վայրիցորենըշուտ է հասնում, բերքըկարելի մի ընտանիքը Այս ընթացքում վաքել երեք շաբաթվապարբերությամբ: անհրաշուրջ 1000 կգ ցորեն:Սակայնայդ հավաքածցորենն կհավաքի կառուժեշտ էր ինչ-որ տեղ պահել: Դրա համարսկսեցինամբարներ էր նստակյացապրելաԱռաջանում ցել, ապրելհենց այդ տարածքում: կերպինս մեկ դրդապատճառ: փոխումէր վերջնականապես Անցումը դեպի երկրագործությանը այնչավելիու ավելի դարձնելովնստակենսակերպք՝ թափառական կյաց: Ավելիվաղ դա տեղի ունեցավ այնտեղ,ուր թույլ էր տալիս կլիԱյստեղհացաԱֆրիկայում: ման՝ ՄերձավորԱրնելքումն Հյուսիսային Իսկ լրաբույսերիբերքըկարելիէր հավաքել6 ամիսներիընթացքում: նսնս տարի էր կես կարելի ցուցիչ զբաղվելովանասնապահությամբ՝ տակյաց կյանքվարել: ժամանակմի ընտանիքըտարվահամար կաԵրկրագործության աշխատանքային րող է իրենապահովելերկու-երեքամսում, մնացած ստեղծմանը,ո'`ժամանակըհատկացվումէր հավելյալ արդյունքների

րոնցզգալի մասըօտարվումէր հօգուտ պետությանն իշխող դասա-

կարգի:

Առաջինբնակավայրերն առաջացանվայրիհացաբույսերիընդարձակ հանդերիմոտակայքում: Այստեղէլ սկսեցինանասուններպահել, ու տներ ամբարներկառուցել,նստակյացկյանք վարել ն դառնալերկ-

րագործ:

8800 տարի առաջ մշակեցինկորեկն բրինձ,7000 Չինաստանում տարիառաջ ընտելացվեցին շունը, խոզը, այծըն ոչխարը:Ամերիկայում ն կարտոֆիլը: առաջինըմշակեցինեգիպտացորենը Այսպիսովկ̀ենդանիների ընտելացումըն բույսերիմշակումըկտեկենսակերպնու տնտեսավարման րուկ փոխեցիննախամարդկանց ն հողանակը:Որսորդության հավաքչությանշրջաններինհաջորդեց ղագործությունը,քոչվորությանըփոխարինության եկավ նստակեցուն թյունը:Անասնապահությանբուսաբուծությանմիավորումըհանգեցերկոլորտկամխառըբնույթիգյուղատնտեսության րեց ժամանակակից ի հայտ գալուն:

8 4. Նեոլիթյան

հեղափոխությունը

Այս տերմինը մտցրել է անգլիացի հնագետ Գորդոն Չայլդը (1892-1957): Նեոլիթը՝ նոր քարի դարը (ՄԱ-ՎԱհազարամյակներ, մ.թ.ա.)անցումայինշրջան է սպառողական տնտեսությունիցդեպիարտադրող տնտեսությունը: Նեոլիթի դարաշրջանումքարե գործիքները ի հայտեկանկավեամաններ,մանհղկվեցինն կատարելագործվեցին, ն վածքներ գործվածքներ: Երբ առաջացավպարենային ճգնաժամը,որը բացատրվումէ աշն բնականպաշարների խատանքային գործիքներիանկատարությամբ անբավարարությամբ, մարդկությունըայն հաղթահարեց՝անցում կատարելովդեպի հողագործությունը: մյուս գիծն ընթանում էվոլյուժիայի Շատ էր որսորդությունից դեպիանասնապահություն: հասարակություններիհամարայնդարձավփակուղի,քանիոր դեռայսօր էլ մայրցամաքներում հանդիպումեն անասնապահությամբ զբաղվող ցեղեր, որոնք կենսաձնիմեջ չեն մտել:ճիշտ է, անասնապաայդպեսէլ քաղաքակիրթ հականբազմաթիվցեղեր մուտք են գործել զարգացմանժամանակակիցփուլ, սակայնդա կատարելեն հողագործական ցեղերիցհետո: ու առաջացումը Կենդանիներիընտելացումն անասնապահության մարդկությանը տվեցինէներգիայինոր աղբյուր` լծկան անասուններ: Բրիչինփոխարինեց գութանը:Աշխատանքիարտադրողականությունը

կտրուկ բարձրացավ:Որսորդությամբն հավաքչությամբմի մարդուն կերակրելուհամարանհրաժեշտէ 2 քառակուսիկմ տարածք,իսկ արդյունավետորենգործողհողագործությանժամանակբավական Էմիայն 100 քառակուսիմետրհողամաս:էքստենսիվտնտեսությունից անցումը ինտենսիվտնտեսությանը տնեց մի քանի հազար տարի,որի արդյունքում հողի բերքատվությունը աճեց 20 հազարանգամ: Երկրագործության տարածումնու ամրապնդումը բավականերկար տնեց, շատ ավելի երկար, քան մեքենայականտեխնիկային անցումը: Մասնագետները հաշվել են, որ այն տնել է շուրջ 3 հազար տարի:Հենց այդքանէլ տնել է առաջինհամաշխարհային հեղափոխությունը՝ նեոլիթյանհեղափոխությունը: Հացազգիների արհեստականաճեցումն ու մշակումըմիանգամից տեղիչունեցավ: Պահանջվեցմի լրացուցիչ միջանկյալփուլ, որի ժամանակմարդկությունըտարբեր բույսերիաճեցմանուղղությամբփորձարկումներէր անում: Հողի մշակմաննախնականփուլում բացառապեսկիրառվումէր ձեռքի աշխատանքը,օգտագործվումէին աշխատանքիպարզագույն նման եղանակըանվանումեն ագործիքներ:Երբեմնտնտեսավարման գարակագործություն:Բուսաբուծությունըզուգակցվում էր անասնապահությանհետ: Ագարակագործությունից հեւոզհետեսահուն անցում էր կատարվումդեպիհողագործությունը: Երբ հաջողվեցվարժեցնելեզներին,նրանց միջոցովհողի մշակումը հանգեցրեցերկրագործությանզարգացմանավելի բարձրմակարդակի: Փայտաբրիչային ագարակագործությունը փոխարինվեցվարուցանքայինհողագործությամբ: բերքատվությունըբարձրացավորակականնոր աստիճանի:

Հողի

նապահությունը,հողագործությունը,արտադրությունն ու առնտուրը: Ձողի կենտրոնացվածմշակումնու ոռոգումընպաստումէին հասարակությանզարգացմանը:Կարնորէր նան աշխատանքիկոոպերացումը: Ուրուկիտաճարներիցմեկիհենահարթակիկառուցման Միջագետքում համար1,5 հազարմարդպետքէ 5 տարիաշխատեր:Դա նշանակումէ, որ շինարարության վրա պիտիծախսվեր1,7 միլիոնաշխատանքային օր: Որպեսզիհողագործությունիցայդքան մեծ չափի մարդկանցկտրեին,հասարակությունը պետքէ ունենար մեծ քանակությանհավելյալ արդյունքներ,ուրեմն պեւտքէ ն բարձր լիներ աշխատանքիարտադրողականությունը,որը հնարավորչէր որսորդությանկամ հավաքչության

շրջանում:

պետությունների

Հին արնելյան առաջացումովսկսվում է հույժ կարնորպատմական միգործընթաց՝հաճախիրարդեմ կռվողտարանջատվածհամայնքներիցանցում դեպի միասնական,քաղաքականապես կազմակերպված հասարակության: Համայնքներիմիջն քաղաքական, տնտեսականն սոցիալական կապերն ամրապնդելու համար մարդիկ որոշեցին հասարակական կյանքըղեկավարելմիասնականկենտրոնից,իսկ ցեղայինբոլոր պաշարները, ռեսուրսներըհավաքելմի տեղ: Առաջացավկենտրոնացված պետություն, որը հասարակությունըղեկավարումէր մի միասնական կենտրոնից՝ որտեղն գտնվումէր փարավոնիկամթամայրաքաղաքից, գավորիպալատը: Կենւտորոնացման օգտակարությունըկայանումէր նրանում,որ կարելի էր՝ առնտրականկապեր հաստատել բավականերկար տարածություններովն խույս տալ տեղականցեղախմբերիհարձակումներից, համար կառուցելվիթխարի երկրիցամաքածհողատարածքների ոռոգման համակարգեր, ջրանցքներ, վրա լուծել իրար դեմ միասնականնորմերին կանոնների կռվողիշխանների,խմբերիբախումները, ումիացյալզորքովհակահարվածտալ երկրի վրա հարձակված ժեղ թշնամուն, երկրումմտցնելմիասնականդրամականարժույթ ն դրանովհեշտացնել Գո ապրանքների ի առնտուրնու արտադրությունը: Հողագործությանն առնտրի զարգացումը հանգեցրեց բնակչության աճին,նրա կենտրոնացմանը խոշոր քաղաքներում: Մոտավորապես տարիառաջ Միջագետքիամենախոշորքաղաք Ուրուկի.բնակչությունըհասավ 50 հազարի:Քաղաքներիպաշտպանությանհամարստեղծվումէին պաշտպանական կառույցներ,պա-

8 5. Վաղ

առաջացումը պետությունների "

Վաղ պետությունների ձնավորումըտեղի ունեցավ5500

տարի ռաջ, Միջագետքի հովիտներում:Երկրագործական ավաններըվերաճեցինքաղաքների:Առաջինքաղաք--պետությունը Շումերնէր (հարավային Իրաք) ն էլամը (հարավարնմտյան Իրան): Մեզ են հասել տնտեսական գործունեությանմասինպատմողքրմերի կատարածարձանագրությունները: Գրավոր մշակույթի առկայությունը մեծապեսհեշտացնումէր ինֆորմացիայի հաղորդումնու պահպանումը:Հայտնիէ, որ միջագետքյան քրմականդասը զբաղեցնումէր շատ բարձրքաղաքական պաշտոններ՝ նրանքղեկավարումէին անաս96

ա-

հիման

րիսպներ:Քաղաքներըոչ միայն առնտրի, արհեստների,արտադրության ն կառավարմանկենտրոններ,այլն պաշտպանականամրոցներ էին: Այստեղանպայմանգոյություն ունեին խոշոր ռազմականմիավորումներ:Ուժեղ քաղաքները դառնում էին կենտրոնացված պետության

հիմքը:

Աստիճանաբար հասարակությաննկատմամբքաղաքական վեմեծանում րահսկողությունը էր: Այն տարածվումէր պաշտպանության, արտադրության, շինարարության, գյուղատնտեսության,առնտրի ոլորտներիվրա:Քրմերը միաժամանակկատարում էին կրոնականն քաղաքականգործիչներիդեր: Նեոլիթյան հեղափոխությունը դարձավպարզ հասարակությունների զարգացման ավարտականփուլն ու բարդ հասարակությանառաջացմաննախերգանքը: Բարդհասարակությանտիպինեն պատկանում այն հասարակությունները, որոնցում ի հայտ են գալիս հավելյալ արդյունքներ, ապրանքադրամայինհարաբերություններ, սոցիալական ն սոցիալական շերտավորումներ(ստրկություն, անհավասարություն խավեր, դասեր, դասակարգեր),կառավարմանմասնագիտացվածն ճյուղավորվածապարատ: Սոցիալականկառուցվածքիտեսանկյունից պարզիցբարդ հասարակությունը անցմանմիջանկյալփուլ է հանդիսանում նախարարությունը: սահուն կերպովվերաճում Աստիճանաբար նախարարությունները էին ագրարայինպետությունների,իսկ ավելի ուշ՝ կայսրությունների:Առաջնորդը, նախարարըդառնում էր իշխանավոր,թագավոր, կայսր: Նրա մերձավորազգականներնու ընկերներըկենտրոնումդառնումէին խորհրդականներ, իսկ ծայրամասերում՝ տեղապահներ: Ջոկատըձնափոխվումէր մշտական զորքի, որը թույլ էր տալիս զուտ պաշտպանական ն գործողություններից անցնել հարձակողական զավթողականպատերազմների: Իսկ այնտեղ,ուր հնարավորէր գրավել նորտարածություններ, այնտեղանխուսափելիէին կայսրություններն ու իշխանության կենտրոնացումը: Այդպեսվաղ պետությունները վերաճում էին հասուն ն կայսրականպետությունների: Ինքնուրույն իշխանությունէին ստանում դատարաննու նրա հավերժականուղեկիցը՝ բանտն ու բանտապահները: Իշխանությաննմանատիպօրգաններիսաղմերըառկա էին արդենառաջնորդներիինստիտուտի պայմաններում: ն ընդլայնվածկառավարման Մասնագիտացված ապարատը նույնպես դառնումէր ինքնուրույն ուժ ն հավակնում էր հասարակական թխվածքիցիր բաժինըստանալուն:Գրասենյակային ծառայողներիիշխանությունը շուտով այնքան մեծացավ,որ հին արնելյանկայսրություննե98

բյուրոկրատիայիծննրի առաջացմանժամանակներից կարելիէ խոսել նս դյանմասին:Բյուրոկրատները ապրում էին հավելյալ արդյունքների հաշվին, սակայն նրանք իրենց բոլորովին էլ ձրիակերներչէին համանրանք գտնումէին, որ իրենքպետությանմեջ կարում:Ընդհակառակը՝ են տարում ամենածանրաշխատանքը: 8 6. Ագրարային հասարակություններ

Ագրարային հասարակություններնառաջացանտարբեր տարածաշրջաններում՝ նեոլիթյան հեղափոխությանարդյունքում: Ցեղերի ն հողագործության,հանմասնագիտացումը ըստ անասնապահության գեցրեց այլ ապրանքներովհեշտորեն փոխանակվողարդյունքներիավելացման: Ավելցուկային մթերքները,որոնք բնորոշ էին նախարարական դարաշրջանին,փոխարինվեցին հավելյալ արդյունքներով,որոնք ի տարբերությունառաջինի,օգտագործվումէին ոչ միայն վաճառելու, այլն վարձու աշխատանքիշահագործմանհամար: Ըստ էությանավելցուկայինմթերքըկենսականորենանհրաժեշտմթերքիցմիքիչ ավել էր, ն իրենիցներկայացնումէր պարենայինպահուստը:Նման պայմաններում մարդը հարկադրված էր մի կերպ իր գոյությունըպահպանելունն ամբողջ աշխատանքայինօրը ստիպվածէր տրամադրել սննդի հայթայթմանը:Պատահականչէ, որ սոցիոլոգները ասում են, թե ավանդական ն առաջինհերթիննախնադարյանհասարակություններըայնպիսին են, որ նրանցումմարդիկհանգիստ,ազատ ժամանակչունեն: Այսպիսով՝բարդ հասարակությունըձնավորվումէ հավելյալ արդյունքներիստացմանդարաշրջանում:Հողագործությանժամանակմի ընտանիքը2--3 ամսում կարողանումէ իր համար ստեղծել տարեկան սննդամթերք,մնացած ժամանակը ընկնում է հավելյալ արդյունքների ստեղծմանվրա, որի մեծ մասը օտարվում է հօգուտ պետությանն իշխողդասակարգի: Ուրեմնմիայնհողագործությանզարգացմանշնորհիվ էր, որ առաջանում էր մարդու շահագործումը մարդու կողմից: Եվ դրա «մեղավորը» աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացումնու հավելյալ արդյունքների առաջացումն էր: Հավելյալ արդյունքի բնորոշ հատկությունն այն է, որ հավելյալ արդյունքըստեղծվումէ մեկի ն յուրացվումէ մեկ այլ մարդու կողմից: Այն յուրացնում է իշխող դասակարգը, որին հաբնորոշէ ցուցադրականվարքը,կյանքիանմիջականպահպանման մարքիչ պիտանիշքեղ ն թանկ իրերիձեռքբերումը:

առաջացումըխոՄիննույնժամանակշահագործողդասակարգերի մասին: Եթե հասարակումարդկությանվիթխարիառաջընթացի թյան մեջ գոյություն ունեն ճարդիկ,ովքեր ապրում են չաշխատելով,ապա դա նշանակումէ, որ հասարակությանմեջ առաջացելէ նան հանգսն տնայինհոգսերիցազատ ժամանակ:Հետզտիվիճակ,աշխատանքից հետե հասարակական կյանքըբարդանումէ, առաջանումեն հանգստին է արվեստը, զվարճանքիզանազանբնագավառներ, մասնագիտացվում է որն ուղղված տիրապետողդասակարգիպահանջմունքներիբավարարմանը, ընդլայնվումէ ապրանքադրամային հարաբերություններիոլորտը, այստեղնս ի հայտ են գալիս արհեստավարժներ ն այլն: Այդ ժամանակ տնայնագործական արհեստները(սեփականկարիքները բավարարելուհամար ստեղծածպիտույքները)իրենց տեղը զիջում են ազատ արհեստներին՝այնպիսիպիտույքների արտադրությանը, որոնք ստեղծվումեն փոխանակմանն վաճառքիհամար: Ցանքայինհողագործությունըմարդկանցկապումէ որոշակի տարածքի հետ: Առաջանումեն խոշոր,մշտականբնակատեղեր,տարածքային համայնքներ,այնուհետնպետություններ:Գնալով մարդկանցավելի մեծ զանգվածներեն ազատվում հողագործությամբզբաղվելուց: Նրանցզգալիմասը Արհեստագործուսկսումէ զբաղվել արհեստներով: թյունը աշխատանքիմի ձն է, ուր մարդըիր մասնագիտականգործունեությանմիջոցովպատրաստումէ վաճառքիպիտույքներ: Քաղաքները վերաճում էին այնպիսի կենտրոնների,ուր բնակչության արհեստներով զբաղվողխավերնիրենցարտադրանքըվաճառում էին մյուս խավերին,որոնք մասնագիտացելէին գյուղաւոնտեսության, առնկտրիկամ կառավարման ոլորտներում: Ագրարայինհասարակությունը բազմաթիվքաղաքների ն մերձքաղաքայինգոտիներիմի ամբողջություն է, որոնք միավորվածեն մեծ թվով գյուղականբնակավայրերի ն ավաններիվիթխարիցանցով: Չնայած ագրարայինհասարակության մեջ գոյություն ունեն-մեծ թվով քաղաքներ, այնուհանդերձ բնակչության մեծ մասնչապրումէ գյուղերում: Գյուղը տարածքային է բնատնտեսությամբն շուկայի հետ փակ համայնք է, որը զբաղւվում է դեպի ավանդականկենշատ թույլ է կապված:Այն կողմնորոշված ն սաձնը կրոնականարժեքները: Հասարակությանսոցիալական կառուցվածքըբարդանում է: Կո-. լեկտիվ սեփականությունըփոխարինվելէ անձնականով,իսկ այնուհետն մասնավորով: Վերջինսհնարավորէ միայն այնտեղ, ուր ունեցվածքը հորից ժառանգում է որդին: Իսկ դա ենթադրումէ ընտանիքի նախկինտիպիարմատականփոփոխություն:Խմբային ամուսնությանը սում է

է գալիս նահապեպարզագույնմենամուսնությանըփոխարինության տականբարդ ընտանիքը: Այժմհողը բաժանվումէր ոչ թե ցեղերիմիջն, այլ կենտրոնանումէր ձեռքում: Գույքային անհավասարությունըգնալով սրընտանիքների է: բաժանվումէ աշխատողմեծամասնությանն Վասարակությունը վում Առաջիններըվաճառումեն իրենց աշչաշխատողփոքրամասնության: միայնհավելյալ արդյունքներնեն կուտակում: երկրորդները խատուժը, Ագրարայինհասարակությանտնտեսականն սոցիալականուժը է առաջին հերթին հողային սեփականության մեջ: Այդ հասաթաքնված հասուն է, «Ֆեոդ» ձնը ֆեոդալիզմն ավատատիրությունը: րակության որը վասալին(ծահողատիրություն, բառը նշանակումէ ժառանգական է ռայողին)նվիրատվել նրա տերը՝զինվորականծառայության,դատամասնակցության,ինչպես նան սովոկան, պետականկառավարմանը րույթներովամրագրվածվճարումներիհամար: Ֆեոդալիզմիսոցիալամիախավայինկարգնէ, իսկ քաղաքականը՝ կան կազմակերպությունը ն

պետությունը:

Շուտով հասարակությանբոլոր խավերիմեջ առաջնայինտեղ են զբաղեցնում զինվորականները:Առաջ` մինչպետականշրջանում, պաշտպանվումէին ամբողջ ցեղերով, խմբերով:նախապատվություն ունեցողոչ մի զինվորականխավ չկար: Այժմ դա արդենանհրաժեշտուվտանգելով իրենց կյանքը, պաշտպանում թյուն է: Զինվորականները, ն՛ ներքին թշնամիներից:Ահա թե ինչու ն՛ արտաքին, էին թագավորին ու առատորենհողեր թագավորներն տիրակալներըզինվորականներին նան գործում, հարկահավաքման օգնում էին Նրանք էին նվիրաբերում: որն հաճախհարկ էր լինում հավաքել ուժի միջոցով: ղեկավարմանաշխատանքներիկարնորմասն էր Հասարակության դառնում օրենսդրականգործունեութուննու օրենքներիկատարման վերահսկումը:Չինովնիկներըաստիճանաբարիրենց ձեռքում էին կուտակումողջ դատականիշխանությունը: ենցայս շրջանումէ, որ մարդկությունըթնակոխումէ իր զարգացմանԹորն կարնոր փուլին՝ իրավաօրոք (մ.թ.ա. 2,5 հազար կան հասարակության փուլին: Վամմուրապիի տարիառաջ) առաջինանգամի հայտ է գալիս գրավորիրավունքը: Իրավունքըվարքի՝բոլորի համարպարտադիրկանոնների(նորմերի).ամբողջությունէ, որը սանկցիավորվումէ պետությանկողմից: Սոհասցվածիշխող ցիալականիմաստովիրավունքըօրենքի աստիճանին դասակարգիկամքն է: Նորմերի պահպանումնապահովվումէ պետաուկան մարմինների՝ ոստիկանությանն դատարանի,հարկադրական է ժով: Պետությանմեկ ուրիշ հատկանիշըբնակչությանբաժանումն ոչ թե տոհմացեղային,այլ տարածքայնսկզբունքով:

Պետություններն իրենցհողերիբանեցմանըզուգընթացձգտում են ու նոր նոր հողատարածքներ բռնազավթել:Քանի որ անբերրիհողերի բնակիչներիգլխին կախվում էր գոյատնման շարունակման վտանգ, նրանքհաճախստիպվածէին լինում բերրիհողերզավթելու համարդիմելու պատերազմների: Ագրարայինպետությունների պատմությունը լավագույն հողերիհամարմշտապեսմղվող պայքարիպատմությունէ: Պետությունը,որպես մի քանի ցեղերի քաղաքական միավորում,անհրաժեշտէր «հողազուրկներից» պաշտպանվելուհամար:Բերրիհողերի բնակիչները,համատեղուժերով, սակավահողցեղախմբերից պաշտպանվելու համար,դաշնակցում էինմիմյանցհետ: Այսպիսով`բարդ հասարակությունները բազմամարդեն, նրանք կազմված են հարյուր հազարիցմինչն հարյուր միլիոն բնակիչներից: Բնակչությանթվաքանակիփոփոխությունըորակապեսփոխում է հասարակությանսոցիալականկառուցվածքը:Պարզ, փոքրաթիվհասարակությանմեջ բոլորն իրարգիտեն, ն բոլորն իրար արյունակիցհարազատներեն: Նախարարություններում դեռնսբոլորը իրարազգակիցեն՝ մերձավորթե հեռավոր: Բարդ հասարակություններում անձնական,արյունակցականբարեկամականհարաբերությունները փոխարինվումեն անդեմ, արյունակցորենչմիջնորդավորված կապերով:Դա հատկապեսպարզ արտահայտվում է քաղաքներում, ուր նույնիսկ նույն շենքում ապրող մարդիկ իրար հետ ծանոթ չեն: Սոցիալականկարգերի՝ռանգերիհամակարգըիր տեղըզիջում է սոցիալականստրատիֆիկացիային՝ շեր-

տավորմանը:

Բարդ հասարակությունները ստրատիֆիկացիոն` շերտային են անվանում,քանի որ խավերն իրենցից ներկայացնում են մարդկանց շատ մեծ խմբեր, ն այդ խմբերը կազմված են այնպիսիսկզբունքներով, ուր արյունակցականհարազատական կապերըէական դեր չեն

կատարում:

ԵՐՐ»

ԱնգլիացիհնագետԳ. Չայլդը առանձնացրելէ բարդ հասարակության հետնյալ հատկանիշները. մարդկանցբնակեցումքաղաքներում, աշխատանքիոչ ագրարայինմասնագիտացման զարգացում, հավելյալ արդյունքներիստացում, հստակորենարտահայտվածդասակարգային բաժանման առկա-

յություն,

սովորութայինիրավունքիցանցում դեպիիրավականօրենքները, խոշորամասշտաբ հասարակականաշխատանքների (ոռոգման համակարգերի, բուրգերի կառուցման)օգտագործում, "

անդրծովյանառնտրիկազմակերպում, ն էլիտար մշակույթիառագրավոր մշակույթի, մաթեմատիկայի

ջացում:

Բարդ հասարակության ընդհանրականբանաձնըկարելի է ձնաքաղաքակրթություն: կերպելայսպես՝պետություն,ստրատիֆիկացիա, 8 7.

ժամանակակից հասարակություն

ժամանակակից հասարակությունն ընդգրկումէ մարդկությանզարգացմաներկու շրջան, որոնք համապատասխանումեն հասարակուն հետինդուստրիալ: թյան երկու տիպերին՝ ինդուստրիալ Հասարակությանժամանակակիցըմբռնումը ձնավորվեցեվրոպական մշակույթում«ՄԱ-2ՃՄ/1 դդ.: 27/1 դարի վերջին առաջացավ«քաղաքացիականհասարակություն»հասկացությունը: Այն ընդգրկում էր ամբողջ ժողովրդի բարքերն ու սովորույթները,հասարակմարդկանց մասնակցությունըքաղաքական կյանքին, բնակչության ինքնագործունեությունն ու ինքնակառավարումը,որն ուղղորդված չէ պետության կողմից, այլ առաջանումէ ինքնաբերաբար: Նախկինում հասարակժողովրդին չէին մտցնում «հասարակություն» հասկացությանմեջ: Այդհասկացությունըսահմանափակվումէր այսինքն՝ բնակչության փոքրամասնությամբ, որն արիստոկրատիայով, իր ձեռքումէր կուտակել հասարակականողջ հարստություննու իշխանությունը:Այսօր մենք հասարակությանայդ շերտը կկոչեինք «բարձր հասարակություն»,ընտրանիկամ մեկ այլ կերպ: Այս ավանդույթըգալիս է դեռ անտիկշրջանից: Պլատոնը ն Արիստոտելը հասարակության,ավելի ճիշտ՝ քաղաք--պետությանմեջ մտցնում էինմիայնազատ քաղաքացիներին: Ստրուկները,ըստ Պլատոնի ն Արիստոտելի,հասարակության անդամչեն: Բայցազատ քաղաքացիները,որպես կանոն,փոքրամասնություն էինկազմձւմ,ուստի այստեղնս «հասարակությունը»բաղկացածէր բնակչությանփոքրամասնությունից: «ՄԱ դարի վերջերից, հատկապես Ֆրանսիականմեծ հեղափոխությունիցհետո (1789-1794), որը լիովին փոխեց Եվրոպայիքաղաքական կերպարանքը, «հասարակություն» բառը սկսեցին կիրառել լայն իմաստով:Այն արտահայտում էր մարդկանցնորովի ձնավորվող ինքնագիտակցությունը՝ հասարակ ժողովրդի քաղաքական կյանքին մասնակցելուձգտումը: Հասարակությունըընդգրկում էր բնակչության մեծամասնությունը:

Հասարակություն հասկացության ծավալային ընդարձակումը կապվածէ որոշակի բարդություններիհետ: Որոշ երկրներումկանայք մինչն օրս ընտրելու իրավունք չունեն: Շատ երկրներում պահպանվում են զանազան արգելքներ,ցենզեր: Օրինակ՝ երկրում բնակվելու պահանջը: Դա նշանակում է, որ հասարակությունիցնման դեպքերում դուրս են մնում որոշակիխավերկամ խմբեր: «ՃԱ դարը համարվում է Եվրոպայիտնտեսական կերպարանքը վերափոխողարդյունաբերական հեղափոխությանդարաշրջան:Ընտանեկանֆաբրիկային,որը բաղկացածէր կալվածատիրոջ,ծառաներին ճորտ գյուղացիների կամ քաղաքայինարհեստավորների ընտանիքնեէ րից, փոխարինության գալիս խոշոր արդյունաբերութունը՝ հազարավոր վարձու բանվորներով: Բժշկությաննվաճումներիշնորհիվբարելավվումեն կյանքիսանիտարականպայմաններնու սնման որակը,կտրուկկրճատվումէ մահացության աստիճանը,կյանքի միջինտնողությունըմեծանում է: Մարդիկ ավելի ու ավելի են գյուղից տեղափոխվում քաղաք՝ իրենցկյանքիպայմանների, կուլտուրական -հանգստի,երեխաներինկրթության տալու

նկատառումներով:

Վասարակականկյանքում մեծանում են ուրբանիզացմանն ինմիտումները: Ուրբանիզացումըքաղաքայինբնակչուդուստրացման թյանթվաքանակիմեծացումն ու քաղաքային ապրելակերպիտարածումն է բնակչությանմյուս խավերիմեջ: Ինդուստրացումըպահանջում է ավելի մեծ թվով մասնագիտացվածաշխատողներիպատրաստում, քանի որ տեխնոլոգիաներիբարդացումըգնալով մեծանում է: Խնդրի լուծմանը նպաստումէ ուրբանիզացման միտումը, գյուղականբնակչության ներհոսքըքաղաք ն նրա վերամասնագիտացումը: Ինդուստրացմանգործընթացնու նրա արդյունքները կարելի է պատկերելգրաֆիկորեն(գծ. 9.1): է ինդուստրացման ուղիղ գիծն արտահայտում պրոցեսը: Ուղղանկյաններքին մասըց̀ույցէ տալիսհասարակությանարդյունաբերական արտադրականզարգացումը, որն ավանդականհասարակությունում նվազագույն է, իսկ ինդուստրիալումհասնում է առավելագույն չափերի: Քաղաքացիներիտնտեսական ինքնուրույնությանմեծացումը ն քաղաքական ազատություններիընդլայնումը հանգեցրեցինայն բանին, որ հասարակմարդիկնս դիտվումէին որպես անձնավորություններ: Ինդուստրիալհասարակությանմեջ առաջինանգամբնակավայրը առանձնանում էր աշխատավայրից: Բնակչության մեծ մասն աշխատում է արդյունաբերության ոլորտում, ապրում է քաղաքներում:

Գյուղատնտեսության ծավալը

Արդյունաբերության ծավալը

ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ

ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱԼ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

գծ. 9.1.

տնԻնդուստրիալհասարակությունըերկու հեղափոխությունների՝ տեսական ն քաղաքականհեղափոխությունների արդյունքն է: Տնտեսական հեղափոխությունասելով պետք է հասկանալարդյունաբերական մեծ հեղափոխությունը(նրա հայրենիքըԱնգլիանէ), իսկքաղաքականը՝ Ֆրանսիականմեծ հեղափոխությունը:Առաջինըմարդկությանը տվեց տնտեսականազատություններն սոցիալականնոր ստրատիֆիկացիա,իսկ երկրորդը՝քաղաքականազատություններն իրավունքներ, ինչպես նան հասարակության նոր քաղաքական ինստիտուտներ՝ժողովրդավարություն,որը հենվում է հասարակության բոլոր անդամների՝ օրենքի առջն հավասարության վրա: անճաԵրեք դարերիընթացքումեվրոպականհասարակությունը նաչելիորենփոխվեց,ֆեոդալիզմը փոխարինվեցկապիտալիզմով:Եվրոպայումսկսվեց ինդուստրացմանգործընթացը, որի առաջատարը Անգլիանէր` մեքենայականարդյունաբերության,ազատ ձեռներեցության ն նոր օրենսդրությանհայրենիքը: Ինդուստրացումը արդյունաբերականտեխնոլոգիաներինկատմամբգիտականգիտելիքներիկիրառումնէ, էներգիայինոր աղբյուրների հայտնագործումը,որը մեքենաներինքույլ է տալիս կատարելուայն աշխատանքը,որ նախկինումկատարումէին մարդիկկամ լծկան կենդանիները: Արդյունաբերությանզարգացումը մարդկությանհամար նույնպիսինշանակալիհեղափոխութունէր, ինչպիսինժամանակինանցումն էր հավաքչությունից դեպի հողագործութունը:Արդյունաբերության շնորհիվբնակչությանմի փոքր մասըի վիճակիէր կերակրելուհողագործությամբ զբաղվող բնակչության մեծամասնությանը:Այսօր -

մեջ զբաղվածէ ազգաբնակչության 54օ-ը, ԱՄՆ--իգյուղատնտեսության 1046--ը,ճապոնիայում՝154--ը: Գերմանիայում՝ Ի տարբերություն հողագործական պետությունների՝ ինդուստրիա ունեն են, ավելի բազմաքանակ նրանք հարյուրավոլ տերություններն հասնողազգաբնակչություն: միլիոնների Դրանք մեծապեսուրբանիզացված հասարակություններեն: Եթէ հողագործականհասարակություններում քաղաքներըկատարումէի(

Աշխատանքիբաժանումը

Կարգավիճակը Հասարակականկառուց-

վածքը

Հասարակակա մար`

փ վե-

րահսկողությունը ոչմճռորոշ հասարակությա( Ինն Դեր. կարնոր, խիստ վճռորոշ քաղաքների է:ինդուստրիալ աաա

դերը

Աշխատանքիբաժանումը մեծապեսբարդացելէ: Մինչինդուստ. տասնյակներովկամհարյուրներովհաշ: րիալ հասարակություններում վող աշխատանքային մասնագիտացումները լրացվումեն ավանդակա( հասարակությանը բոլորովինանծանոթհազարավոր նոր մասնագիտա ցումներով:Այժմ արդեն բնակչությանկեսից ավելին զբաղված է ար. իսկ փոքր մասը՝գյուղատնտեսական դյունաբերական, րով: Առաջինիվարկանիշըգնալովբարձրանումէ, երկրորդինը՝իջնում ճիշտ է՝ մինչնորոշակիաստիճան:Գալիսէ մի ժամանակ,երբ արդյու: նաբերականաշխատանքի վարկանիշընս անշեղորենանկումէ ապ: հարում: Դա տեղիէ ունենում հաջորդաստիճանում՝ հետինդուստրիալ

աշխատանքնե

սարակությունում:

հասարակության զարգացմանհիմնականգոր: Մինչինդուստրիալ ծոնը գյուղատնտեսությունն էր՝ եկեղեցուն բանակիհետ, որոնք հանդեսէինգալիսորպեսայս հասարակության հիմնականինստիտուտներ: Ինդուստրիալհասարակությանմեջ այդ դերը կատարումէ արդյունան բերությունը՝կորպորացիաների գլխավորությամբ:Հեֆիրմաների են համալտինդուստրիալ հասարակությունում՝ այդ դերը կատարում ն կենտրոորոնք տեսականգիտելիքներիարտադրման սարանները, նացմանօջախներնեն: 9.1. Աղյուսակ

Հասարակությունների երկու տիպերիհամեմատական աղյուսակ Մինչինդուստրիալ

սարակություն

հա-

Ինդուստրիալ հասարակություն

Համակեցությանչափը

Սովորաբարոչ մեծ (գյուղր

Սոցիալական հարաբե-

Հիմնականում սկզբնական Հիմնականումերկրորդավստահողա- կան (անդեմ,անանուն)

րությունները

մեծ (քաղաք) Սովորաբար

(արճնական, Մ

Աննշան,

հիմնականում

տարիքասեռային Հիմնականում վերագրվող

զարգացած,բարձր մասնագիտացված Շատ

Մասամբվերագրվողն գլխավորապես ձեռքբերովի

Պարզ, կարգավիճակների Բարդ, մեծ թվով կարգան հստակորեն քիչ սոցիա-

փոքր քնան,

Ն րար

ականում ոչ տնական, որը հենվումէ համագործակցության անդամների ինքնաբուխ վերաբերմունքիվրա

վիճակներ

Նար, աաա ականում

տնական,ո-

հենվածէ օրենքի,դատարանիվրա րը

Արժեքները

Ավանդականկողմնորոչման, կրոնական

Դեպի ապագան կողմնորոշված,աշխարհիկ

Մշակույթը

Միասեռ, մարդկանցմեծ

Տարասեռ, գոյություն ու-

մեծ երու հերաժեա նորմերըրաներ՝

նույն արժեքՔ- նեն արոնք

մէ

Տեխնոլոգիան Սոցիալականփոփոխություններ

Պրիմիտիվ, օգտագործ-

րով ն նորմերով

նի կենդանիների ֆիզիկականուժը

Բարձրզարգացած,գլխավորապեսՕգտագործվում են մեքենայականմիջոցները

Դանդաղ

Արագ

վումէ մարդկանց ն ընտա-

Ինդուստրիալիցհետինդուստրիալ հասարակության անցումըտեղի է ունենում ապրանքաարտադրող տնտեսությունիցդեպիծառայություններիկազմակերպման տնտեսությունըանցնելու ճանապարհով: Դա նշանակումէ, որ ծառայությունների ոլորտը արդյունաբերության ստանում: է նկատմամբգերակայություն Փոփոխվումէ սոցիալական կառուցվածքը՝ հասարակության դասակարգային բաժանումըիր տեղը ունեցվածբաժանմանը:Սեփականությունը, զիջում է ձասնագիտական քը, որպեսսոցիալական անհավասարության նշանակուչափանիշ, իր ու գիթյունըկորցնումէ, վճռականեն դառնումկրթականմակարդակն տելիքները, կարողությունները: Նման պրոցեսներ նկատվում են ԱՄՆ-ում ն ճապոնիայում,որտեղ արդենինդուստրիալհասարակումոտենում է իր ավարտին: թյունիցանցումըդեպիհետինդուստրիալը ԲայցՌուսաստանում դրանքդեռնսլիովինի հայտչեն եկել: տնտեսությունըհենվում հասարակությունների Մինչինդուստրիալ էր առաջնայինարտադրությանվրա (որս, հավաքչություն,ագարակ, հատուկէ տնհասարակություններին այգեգործություն): Ինդուստրիալ

տեսականն սոցիալականայնպիսիկառուցվածք,որը հենվումէ մեքեհան արտադրության խոշորամասշտաբ նայականտեխնոլոգիաների վրա: Մեծաքանակներդրումներըմեծացնումեն Արնմուտմակարգերի քի ֆինանսականիշխանությունըամբողջաշխարհում:Ինդուստրիալ տնտեսությանն քաղազարգացածտերությունները համաշխարհային մեջ տիրապետողտեղ են զբաղեցնում:Այդ գիտակցուքականության հասարակության ձնավորում: թյունըտանումէ դեպիհետինդուստրիալ հասարակության մեջ հիմնականդերը կատաՎետինդուստրիալ ու արտադրությունը, այլ գիտուրում են ոչ թե արդյունաբերությունն հասարակության զարգացԻնդուստրիալ թյուննու տեխնոլոգիաները: ման ցուցանիշէ հանդիսանում պողպատիարտադրման ինդեքսը,իսկ հետինդուստրիալ հասարակությանը՝ ընդհանուրաշխատուժի քանակի տոկոսը, ինչպես նան մեջ գիտականն տեխնիկական աշխատողների մշակումներիվրա ծախսածգումարներիչափը: գիտատեխնիկական Ինդուստրիալհասարակությունը կարելի է գնահատելարտադրված ինապրանքների հասարակությունը՝ քանակով,իսկ հետինդուստրիալ ֆորմացիանմշակելուն փոխանցելուկարողությամբ: Տ 8.

կրճատվումն առանձինանձնավորության ինքթյանբռնատիրությունը է անձնական կյանքիհասկացությունությունըմեծանում է, առաջանում է գալիսսկզբումընտանիքը,ապա աշխանը: Կլանինփոխարինության տանքայինկազմակերպությունը: Նրա ժամանակակից ձնը արդյունաեն ոչ թե է: արդենխմբավորվում ընկերությունն Անհատները բերական

տնտեսահարազատության հատկանիշներով, այլ աշխատանքային կան գործունեությանբովանդակությամբ,նրանց հաղորդակցմանշրՄարդուտեղն ու կարջանակըոչ թե տեղն է, այլ մասնագիտությունը: որոշվումէ ոչ թե արյունակցությամբ, գավիճակը այլ ֆունկցիաներիկատարմամբ:Կլաններինփոխարինածդասակարգերըձնավորվումեն ն նրաննախորդած մասնագիտական կազմակերպությունների ընտանեկանձներիմիաձուլմանարդյունքում:

-՛

Մեխանիկականիցդեպի օրգանական համերաշխություն

». -

Հասարակությանզարգացմանմասին առաջինն լիարժեք ուսաշմունքներիցմեկը ստեղծելէ է. Դյուրկհեյմը:Իր «Վասարակական մեջ նա ցույց է տալիս, խատանքիբաժանմանմասին»աշխատության որ հասարակությունը շարժվումէ մեխանիկական համերաշխությունից Ըստ դեպիօրգանականը(տե՛սգծ. 9.2): Դյուրկհեյմի՝մարդկայինհասարակության ընթանումէ երկու փուլերով՝1) մեխանիկազարգացումը 2) օրգական համերաշխության հասարակություն), (մինչինդուստրիալ նականհամերաշխության հասարակության մի մա(մինչինդուստրիալ ն սը լրիվ) փուլերով: Վաղ շրջանի,մեինդուստրիալհասարակությունը համերաշխությանհամարբնորոշ է խստագույնռեգլախանիկական կոլեկտիվիպահանջնեմենտավորումը, անձնավորության ենթարկումը բաժանմաննվազագույնաստիճանը,մասնագիտարին, աշխատանքի ն հավատալիքների միացումներիբացակայությունը,զգացմունքների կերպությունը, սովորույթի գերակայությունը ձնական իրավունքի անզարկառավարումը,անձնավորության նկատմամբ, բռնատիրական տիրապետությունը: գացածությունը, կոլեկտիվսեփականության ժամանակ,որը խորՈւշ շրջանում, օրգանական համերաշխության հրդանշումէ ժամանակակից հասարակությունը,կոլեկտիվգիտակցու108

2՛

Օրգանական

համերաշխություն

վիամերաշխություն

Նախնադարյան հասարակարգ

Միջնադարյան

հասարակարգ

Արդի դարաշրջան

հասահամերաշխության վրահենվածպրիմիտիվ Մեխանիկական րակություններումանձնավորությունը ինքն իրեն չի պատկանում:Նա մեջ, ընդհակակուլ է գնում կոլեկտիվին:Զարգացածհասարակության ու են ռակը, անհատն կոլեկտիվըլրացնում իրար:Որքանհասարակուէ, թյունըպրիմիտիվ այնքանմարդիկնման են իրար,այնքանհարկադբաժանրանքիու բռնությանաստիճանը բարձրէ, ցածրէ աշխատանքի ն քիչ են անհատների ման աստիճանը Վասարատարբերությունները: հանկությանմեջորքանմեծ է բազմազանությունը, այնքանմարդկանց

մեծ է, լայն է ժողովրդավամիմյանցնկատմամբ դուրժողականությունը րությանչափը ն այլն: Դյուրկհեյմիուսմունքի կարնորությունընրանում է, որ նրանից պրոօգտվելով՝կարելիէ ավելիխորհասկանալսոցիալ-քաղաքական օրցեսներիէությունը:Օրինակ՝պարզ է, որ որքանհասարակությունը մեծ է է, այնքան նրա հակումըդեպիժողովրդավարությունը, գանական է ազատ ընտրության,անձնավորությունը որ հենվում վերջինս քանի վրա: Եվ ընդհահարգելու, մարդու իրավունքներիպաշտպանության է , մեխանիկական այնքանավելի է կառակը՝որքան հասարակությունը այն հակվածդեպիտոտալիտարիզմը՝ ամբողջատիրությունը: հասարակական զարգացմանբարձր ասԺողովրդավարությունը սոցիալականկազմատիճանէ, միաժամանակ այն հասարակության ձնն է: Բարդությունըգալիս է նրանից,որ անհաամենաբարդ կերպման հնարավոտին տրվում է վարքագծիամենալայնմոդելի ընտրության րություն:Նրա վարքըայստեղդառնումէ բազմազան:

շատ ավելի լայն զինվածէ սանկցիաների դականհասարակությունը

մարդայն թույլ է տալիսավելիճկունորենկարգավորել հավաքածուով, ավելի մոտ է կանցվարքը:Ընդսմին՝դրանցճնշող մեծամասնությունը բնեռին: սանկցիաների գտնվումմեղմ ն միջնորդավորված հենվումէ միայնայն բանիվրա,որ հասարակությունը Տոտալիտար անկախնրանցկամքից,խստորենհետնում են միննույն բոլոր մարդիկ՝ վերագրված նորմիպահպանմանը Յուրաքանչյուր նորմերին: է միայն մի նման հասարակության մեջ սխալներ,շեղումներ,նույն ատարբերակ: լինել չեն կարող:Մարդըպետքէ.իմանա րարքիտարբերտարբերակներ հասահետնինրանց:ժողովրդավարական նորմերըն ավտոմատորեն են մեջ մարդիկնորմերըպահպանում ոչ թե ավտոմատորեն, րակության դրանք:Այստեղպատժվումեն ոչ թե սխալները,այլ այլինաստավորելով խախտումը: կարնորնորմերիկանխամտածված հանցագործությունը, է 9.3 է բարդուԳծագիր ցույց տրված,թե ինչպես հասարակության հետ: մարդկանցվարքագծիխստորոշության թյունըհարաբերակցվում Համեմատելովհասարակության երկու տիպերը՝կարելի է եզրաԺողովրդավարութուն Ամբողջատիրություն ավելի հին մոդել է, պատմականորեն կացնել,որ տոտալիտար.կարգը ն մոդել: ավելիբարդ ժամանակակից իսկ ժողովրդավարությունը «Վաատատատատատատատատտոգ» նան են այլ միտումներ. Այսխնդրումնկատելի հնագույն որքանհաճախէ այս կամ այն երկիրըվերադառնում է, ձներին,այնքանայդ երկիրըանկայուն Կապիտալիստական հնաէ պարբերաբար վերադառնալ որոշ երկրներին հասարակարգ անհրաժեշտ որպեսզիայդ երկիրը համերաշխության), գույն ձներին(մեխանիկական կամ դրանցնկատմամբ հաղթահարի, կամ դրանք վերջնականապես ստեղծիկայունիմունիտետ: ,

բաարակարը: Ստրկատիրական

հասարակարգ

Նախնադարյան

հասարակարգ

ծրագրերիխստացմանամը Վարքագծային Գծ. 93.

չէ, քանի որ Տոտալիտարհասարակությունը բազմատարբերակ այն ոչ միայն ազատ արարքներիդիապազոնը նեղացնումէ, այլն ընդունված կանոններիխախտողների նկատմամբկիրառումէ չափան Դրանցմեծ մասն ունի զանց նեղ խիստբնույթիպատժամիջոցներ: ռեպրեսիվբնույթ: Ստալինիզմիժամանակ,օրինակ,նույնիսկ փոքր զանցանքըկարողէր պատժվելմահավճռով:Ընդհակառակը, ժողովր110

ԳԼՈՒԽ 10

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՍՏՐԱՏԻՖԻԿԱՑԻԱ

համարյա լիովին բացակայումէր: Բարդ հասարարատիֆիկացիան շատ մեծ է, այն մարդկանց բաժանում անհավասարությունը կարգերում է ըստ եկամուտների, կրթությանաստիճանի,իշխանության:Բարդհագոյությունունեն խավեր,կաստաներ,իսկ ավելի սարակություններում նան ն Որոշ հասարակություններում դասեր դասակարգեր: ուշ՝ սոցիալականմի խավիցմյուսինանցումըարգելվում է, որոշ հասարակուէ, իսկ երրորդումայն լիովինթույայն սահմանափակված թյուններում տեղափոխությունների լատրվումէ: Սոցիալական ազատությունը (մոէ փակկամ բաց բնույթը: բիլություն)որոշում հասարակության շերտ ն /86օ անել) հաս(լատ. Տեռխո Ստրատիֆիկացիայի է փոխառվել մեջ որերկրաբանությունից, կացությունըսոցիոլոգիայի տեղ ստրատիֆիկացիա նշանակումէ տարբերհանքատեսակների շերտերի ուղղահայաց դասավորություն:Եթե հորատենք երկրագնդի կեղնը, ապա կտեսնենք,որ սնահողայինշերտին հաջորդումէ կավաշերտը, ապա ավազիշերտը ն այլն: Յուրաքանչյուրշերտ կազմվածէ --

Սոցիալականստրատիֆիկացիան ոչ այլ ինչ է, քան սոցիալական շերտավորում:«Ստրատա»տերմինընշանակումէ ամբողջ հասարակությանբաժանումըշերտերի,խավերի,այսինքն՝հարուստ,ապահովված, աղքատ ն շատ աղքատ խմբերի: Սոցիալական շերտավորումըբնակչությանշրջանումխավերիառաջացմանգործընթացնէ, նրաարդյունքը:Այս գործընթացիելակետային վիճակըսոցիալապեսմիակերպ,միաբնույթհասարակությունն է, այսինքն՝այնպիսիհասարակությունը,ուր մարդիկունեցվածքովն սոցիալականվիճակով,դիրքովչեն տարբերվում: Այս վիճակըլ ատիներենում արտահայտվում է երկու տերմիններով՝ ն ստրադիֆերենցացիա ն են տիֆիկացիա,որոնք կիրառվում ժամանակակից սոցիոլոգիայում: «Ստրատիֆիկացիա» հասկացություննօգտագործվում է գիտությանմեջ, իսկ «շերտավորումը»ավելի շատ կիրառվումէ առօրյա լեզամվում: Առաջինըավելի լայն ընդգրկումունի: Ստրատիֆիկացիան է րագրում ոչ միայն բնակչությանբնեռացմանգործընթացը,նիա բան աղքատների,այլն շերտավորմանվերջնաժանումըհարուստների կան արդյունքը,երբ հասարակության մեջ առաջանումէ նոր միջինդաէ հասակարգ:Այստեղ«ստրատիֆիկացիա» տերմիննօգտագործվում սարակությանշերտավորման պրոցեսումնրա արդյունքընշանակելու

համար:

8 1.

Ստրատիֆիկացիայիբաղադրիչները

է հասարակական Ստրատիֆիկացիան արձանագրում անհավասարությունը,հասարակության բաժանումըհարուստներին աղքատների, ն իրավազուրկների: հաարտոնյալների նախնադարյանհամայնական ստսարակարգում աննշանէր, ուստինայստեղ անհավասարությունը

միատեսակտարրերից:Այդպեսէ նան սոցիալականստրատան՝ շերտը, այն միավորումէ մարդկանց, որոնցեկամուտները, կրթությունը,իշխանությունընույնականեն: կառուցվածքընմանեցնումէ երկրի հասարակության Սոցիոլոգիան ն կեղնին սոցիալական շերտերընույնպեստեղադրումէ ուղղահայացորեն: Այստեղորպես հիմք ընդունվումէ եկամուտներիսանդղակը՝աղքատներըզբաղեցնումեն ցածր, հասարակությանապահովվածխմբերը՝ միջին,իսկ հարուստները՝ բարձրաստիճանները: Քաղաքակիրթերկրում խոշոր մաֆիոզը չի կարող պատկանել բարձրխավին:Չնայածնա ունի շատ բարձրեկամուտներ,հնարավոր ն մեծ իշխանություն,սակայննրա է նույնիսկբարձրագույնկրթություն կողմից չի գնահատվում,այն դատազբաղմունքըքաղաքացիների նա կարող է իրենհամարելբարձրդաէ: պարտվում Սուբյեկտիվորեն սակարգիանդամ,սակայննրանպակասումէ հիմնականը՝«ուրիշների երկու մեծ խմբեր՝ ճանաչումը»:Վերջինիսմեջ մտնում են սոցիգղական ու Բարձրդաանդամներն մնացածբնակչությունը: բարձրդասակարգի նա համարիյուրային, կվարկաքանզի սակարգըմաֆիոգիներբեք չի նույնպեսմաֆիոզինչի ընդունի, բեկիամբողջխավին:Բնակչությունը բարքերին, քանի որ վերջինիսվարկըհակադիրէ իր ավանդույթներին, արժեքներին: Յուրաքանչյուրխավընդգրկումէ միայնայն մարդկանց,որոնք ունեն մուռավորապես իշխանությունը,կրթությունը, նույն եկամուտները, խոշոր խավերըկոչվում են նան դակարգավիճակը: Գասարակական

սակարգեր,որոնցներսում մենք կարողենք տարբերակել ավելիփոքր հենցդրանքէլ կոչվումեն խավերկամստրատաներ: կազմավորումներ, Հարուստներիդասակարգըբաժանվումէ բարձր(շատ հարուստն ցածր (պարզապեսհարուստներ,միլիոնատեներ, միլիարդատերեր) րեր) շերտերի:Միջին խավըբաղկացածէ երեք շերտերից,իսկ ցածր կամաղքատ խավը՝երկուշերտից:Նրա ամենացածր շերտըսոցիոլոգեն ներըկոչում սոցիալականընդերք: Խոսելով սոցիալականտարածությանմասին՝մենք կանգ առանք սոցիոլոգիայիերեք ֆունդամենտալհասկացությունների՝ սոցիալական կառուցվածքի,սոցիալականկազմի ն սոցիալականստրատիֆիկացիայի վրա: Կառուցվածքը մենք արտահայտեցինք կարգավիճակների ամբողջությամբ, որոնք տեղակայվումեն հորիզոնականհարթության վրա ն առաջանումեն աշխատանքի հասարակական բաժանմանմիջոցով: Կարգավիճակների ամբողջությունըհանգեցնումէ բնակչության սոցիալականկազմիհասկացությանը:Այստեղնս խմբերըիրարհավասար են, նրանքնույնպեսդասավորվումեն հորիզոնականորեն: Իրոք՝ սոցիալական կազմիիմաստովբոլոր ռուսները,կանայք,ինժեներները, ու տնային տնտեսուհիները անկուսակցականներն ֆունկցիոնալորեն

հավասարեն: Սակայն մենք քաջ գիտակցումենք, որ իրականկյանքումմարդկանց անհավասարությունը վիթխարիդեր է կատարում:Անհավասաէ, րությունն այն չափանիշն որի շնորհիվ մենք մի խումբըբարձր կամ ցածր ենք դասումմյուսներից: Եթե դիմենքֆիզիկականնմանությանը, ապա սոցիալականկազմը նման է երկաթիսղոցումիցհետո մնացածմասնիկների չկարգավորված ամբողջությանը: Բայց եթե մենք դրանցմոտեցնումենք մագնիսը,ապա բոլորը որոշակիկարգովդասավորվումեն: Ստրատիֆիկացիան որոշակիորեն«կողմնորոշված»բնակչությանկազմնէ: Ի՞նչնէ սոցիալականմեծխմբերին կողմնորոշում:Պարզվումէ՝ հասարակությանկողմիցյուրաքանչյուր կամ խմբի նշակարգավիճակի նակությանն դերի գնահատումը:Սանտեխնիկը կամ հավաքարարը ն նախարարից փաստաբանից ցածր է գնահատվում:Դա նշանակումէ, ու որ բարձր կարգավիճակներն այն զբաղեցնողմարդիկշատ եկամուտ, մեծ իշխանությունն հեղինակություն ունեն, որպեսկանոն,պետք է բարձրլինի նան նրանցկրթականմակարդակը: Ահա ն մենք ստացանքստրատիֆիկացիայի չորս գլխավորչափորոշիչները՝եկամուտ, իշխանութուն,կրթություն,վարկանիշ:Վերջ, այլ չափանիշչկա: Եվ դա այն պատճառով,որ դրանք սպառումեն սոցիալական բոլոր բարիքներիշրջանակները: Ավելիխիստասած՝ ոչ թե բա114

րիքների(դրանք կարող են շատ լինել), այլ դրանց ձեռքբերմանաղմեքենան,առագաստաշրջանակը:Շքեղ առանձնատունը, բյուրների

նավը, հանգիստըԿանարյանկղզիներումն այլն, սրանքսոցիալական են, որոնք հեշտորենձեռք չեն բերվումփողի,իշխանության բարիքներ միջոցով,սրանքձեռք են բերվումկրթության,գիտելիքների,անձնաշնորհիվ: կանհատկությունների Այսպիսով՝ սոցիալականկառուցվածքըբնութագրումէ աշխատանստրատիֆիկացիան՝ բաժանումը,իսկսոցիալական քի հասարակական ս ոցիալական բարիքներիհասաարդյունքների այսինքն՝ աշխատանքի բաշխումը: րակական 8 2.

Ստրատիֆիկացիայի չափումը

Պատկերացնենքսոցիալականտարածություն,ուր ուղղահայացն հորիզոնականհեռավորություններըհավասարազորչեն: Տարածուեն: Փակաթյանմեջ գտնվողկետերըսոցիալականկարգավիճակներն է, իսկ հորիզոնական նագործին հյուսնի միջն եղած հեռավորությունը ն մեկ այլ բան է, այն բանվորի վարպետիմիջն եղած տարածութունը է: է, ուղղահայաց Վարպետըպետ բանվորը՝ենթակա:Նրանք տարբեր սոցիալականկարգունեն: Չնայածկարելիէ նան նույն խնդիրըայնպիսի տեսանկյունիցդիտել,որ վարպետնու բանվորըիրարիցհեռու լինեն հավասարչափով: Այդպեսկստացվի,եթե մենք այդ երկուսինդիտարկենքոչ թե որորոնք պեսղեկավարն ենթակա,այլ որպեսսովորականաշխատողներ, կատարումեն տարբեր աշխատանքայինֆունկցիաներ: Այս դեպքում մենքարդենուղղահայացհարթությունիցկանցնենքհորիզոնականին: հեռավորությունըստմիջնանհավասարաչափ Կարգավիճակների ունի կոորդինատների րատիֆիկացիայիհիմնականհատկանիշն է:՞Այն են ուղղահաառանցքիչորս չափագծեր:Դրանքբոլորը տեղակայված ն յացորեն մեկը մյուսիկողքին(տե՛սգծ. 10.1): Եկամուտըանհատի կամ ընտանիքիդրամականմուտքերիքանակնէ ժամանակիորոշակիշրջանում(ամիս,տարի):Եկամուտըփողի այն քանակնէ, որ մարդնստանում է աշխատավարձի, թոշակի,ալիմենտի, հոնորարի,շահույթից ստացածգումարիտեսքով:Եկամուտները հաճախծախսվումեն կենսամիջոցներիապահովմանվրա, իսկ եթե դրանք բարձր են, ապա կուտակվումն վերածվումեն հարստության:

"Լ

աե

ՐՂ

ՐԼ

ՅՐ

ՐՐ

"Ր

Նո

Վ-

Ի՞

ՀՀՀ

Աղյուսակ101

-Վ-

ախհեննես անեն

աններ

Դ՞

Շերտը

ՅՅ

առ

անին

լա

ՅԻ

ՖԻ.

Յ՞

նպատակ ունենալով բացահայտել տարբեր մասնագիտությունների հասարակականհեղինակությունը:Վարցմանմասնակիցներինխնդրվում է 5-միավոր սանդղակովգնահատել90 մասնագիտություններ: Այս ցուցակիմեջ մտել են համարյաբոլոր կարնորմասնագիտություններնու զբաղմունքիձները՝ սկսած դատավորիցն նախարարից ու հավաքարարը: մինչնփականագործն

ՐՂ

ԴԱԾԾԾԱԴԾՀԱԾաաԿա

Պ-

՞-

ԱՄՆ-ի հասարակականկարծիքիուսումնասիրմանԱզգաթվականից հարցումներ՝ կենտրոնը անց է կացնումշարքայինամերիկացիների յին

--Ի-

-«Է-

Սասնագիտական վարկանիշիսանդղակ

Շերտը

Զբաղմունքիտեսակը

Ղե

ֆիգիկոմ համալսարանիպրոֆեսոր դատավոր փաստաբան

Եկամուտ Կրթություն ԻշխանությունՎարկանիշ

Միավորը ն82

ո...

Գծ 101.

Կրթության տնողությունըչափվում է պետականկամ մասնավոր դպրոցներումկամ համալսարաններում ստացածուսման տարիներով: Տարրականկրթությունը, օրինակ,ընդգրկում է4 տարի,ոչ լրիվ միջնա11 տարի,քոլեջը՝ 4 տարի, կարգը՝9 տարի,լրիվ միջնակարգը՝ համալ3 տարի, դոկտորանտուրան՝ սարանը՝5 տարի, ասպիրանտուրան՝ տարի:Այսպիսով՝պրոֆեսորըստանում է շուրջ 20 տարվամասնագիտականկրթութուն,իսկ փականագործը կարող է ն 8 տարվակրթություն էլ չունենալ: Իշխանությունըչափվում է այն մարդկանց քանակով, որոնց վրա տարածվումէ ձեր ընդունածվճիռը (իշխանությունը սեփական կամքի կամ որոշման հարկադրումնէ մյուս մարդկանց` նրանց անկախ): Դաշնությաննախագահի ամի որոեն շու րը տարածվում ում վրա (դրանք մարդու կատար 148:միլիոի են, ե ոչ այլ հարց է, դա վերաբերումէ իշխանության բրիգադիրի որոշումը՝7-10 մարդուվրա: Ստրատիֆիկացիայի երեք սանդղակները՝ ն եկամուտ, կրթություն

Ցանկությունից

դրամ, տարի, մարդ:

Վարկանիշըայս շարքից դուրս է, քանզի այն որոշակիիմաստով սուբյեկտիվցուցանիշէ: Վարկանիշը հասարակական գիտակցությանմեջ կարգավիճակի նկատմամբ ստեղծվածհարգանքիչափի արտահայտությունն է: 1947 /16

Միավորը

ջրմուղագործ

ֆերմեր ոսկերիչ

ամագործ

Օդաչու...

նախարար

ԱԿԱ

Վ...

ԱԱնԱԿ ն

ՀԱԱ

................86 քաղաքագետ մաթեմատիկոս

բանկիր

մեքենագրուհի

աա ուղեկցորդուհի ինբնաթիրի

նար.ԱԱԿԱԱԱԿԱԹԱԿԱԱՌ

ժիշկ

մեխանիկ հացթուխ կոշկակար

գանձապահ ...............:..31

ոո

վաճառող

ԱԱՈՆՈՆ

Արրրրրրրրրրյթոյոն ուսուցիչ մսավաճառ ՆՈՒՑ գրադարանավար ակաթողպին ծրագրավորող

բրոքեր

աս.

................Ա

խնդրին), իսկ կարար ............5:1.15:

ունեն չափման իշխանություն, միանգամայն օբյեկտիվ միավորներ՝

Զբաղմունքի տեսակը

լրագրող

երաժիշտ

քարտուղարուհի

ատմ

ԱԱ

փոստատար

00000

ԼԱԱԿԱԱԿԱԿԱԱԱԱԱԱ

ՀԱՅՈՒՆ

գազագործ վարորդ...............

տաքսու ՈՑ ա 2... 1.....7 փականագործ ատուցող

Ան

ոու

հավաքարար կոշիկմաքրող

Տարբեր տարիների(1949, 1964, 1972, 1982) տվյալներիհամեմասանդղակիկայունություտությունըցույց է տալիս կարգավիճակային են արժանանումիրանը: Մշտապեսկայուն ու բարձրգնահատականի

բանկիրը,ինժեները,օդավաբանը,բժիշկը,դասախոսը,գիտնականը, աննշան այդ չափով է փոխվել,բժիշկը նրանց դիրքը սանդղակում չուն: 1964 թ. զբաղեցրելէ երկրորդ տեղը,իսկ 1982 թ. առաջինտեղը, նախատասներորդն տասնմեկերորդ րարը՝համապատասխանորեն տեղերը: են Եթե սանդղակիվերին մասը զբաղեցնում ստեղծագործական, մտավորաշխատանքիներկայացուցիչները, ապա ցածր մասը՝ֆիզիկական, բարձր որակավորումչպահանջողաշխատանքներով զբաղվողները՝վարորդը,հյուսնը,փականագործը, պահակը: Եկամուտը,իշխանությունը,վարկանիշըն կրթությունըստեղծում են միասնականսոցիալ--տնտեսական կարգավիճակ,այսինքն՝հասարակությանմեջ մարդու տեղն ու դերը: Այս դեպքում կարգավիճակը հանդեսէ գալիս որպեսստրատիֆիկացիայի ընդհանրական ցուցանիշ: Վերագրված,պարտադիրկարգավիճակըբնորոշումէ ստրատիֆիկացիայի խստորենամրագրվածհամակարգ,փակ հասարակություն,որում մի խավիցանցումը մյուսինգործնականումարգելվումէ: Այդպիսին է ստրկատիրությունըն կաստայական համակարգը:Ձեռքբերովի կարգավիճակը բնութագրումէ ստրատիֆիկացիայի շարժականհամաբաց կարգկամ որտեղմարդկանցազատ տեղաշարհասարակություն, ժերը վերից վար, մի խավիցմյուսը թույլատրվումէ: Այդպիսինեն դասակարգայինհասարակարգերը հասարակությու(կապիտալիստական նը): Վերջապեսֆեոդալականհասարակությունը՝ նրանբնորոշ դասային բաժանումներով,պետք է մտցնել միջանկյալ տիպիմեջ, այսինքն՝ հարաբերականորեն փակ համակարգիմեջ: Այստեղանցումներըիրավաբանորեն արգելվումեն, սակայնպրակտիկայում դրանքչեն բացառվում: Ստրատիֆիկացիայի պատմական տիպերըայդպիսինեն: են Սոցիոլոգիայումառանձնանում ստրատիֆիկացիայի երեք հիմնականտեսակներ. տնտեսական (եկամուտ), քաղաքական(իշխանություն), մասնագիտական (վարկանիշ): ունեն նան ստրատիֆիկացիայի Սրանցկողքինգոյություն բազմաթիվոչ հիմնական, օրինակ՝տարիքային, լեզվական նայլ ։

տեսակներ: 8 3.

մշակութային,

Ստրատիֆիկացիայիպատմականտեսակները

աՍտրատիֆիկացիան առաջացել է մարդկայինհասարակության հետ ռաջացման միաժամանակ: Սաղմնայինձնով այն գոյություն ուներ

արդեն պարզ, նախնադարյանհամայնականհասարակությանմեջ: ստրատիառաջացմամբ Վաղ պետության՝արնելյանբռնատիրության զարգացխստանումէ, իսկ եվրոպականհասարակության ֆիկացիան մանըզուգընթացայն մեղմանումէ: Դասայինկարգըկաստայինն ստրհասարակարգերից ավելի ազատ է, իսկ դասայինինփոկատիրական համակարգըիր բնույթովավելի եկած դասակարգային խարինության է : ազատական չորս գլխավոր ընդունվածէ ստրատիֆիկացիայի Սոցիոլոգիայում ն Առաջիներեդասակարգեր: դասեր կ աստաներ, ստրկություն, տիպեր՝ են իսկ վերջինը՝բաց հասաքը բնութագրում փակհասարակությունը,

րակությունը.

ստրկություն

կաստաներփակ հասարակություն

դասեր

բաց դասակարգեր

հասարակություն

պիպերլ՝ պատմական Սրրատիֆիկացիայի դասերկ դասակարգեր: կաարաներ, ափրկություն.

Գ4. 10.2.

Փակ կոչվում է այն հասարակությունը,ուր ցածր ստրատաներից դեպի բարձրըկամ բոլորովինարգելված,կամ էատեղափոխությունը է: կանորենսահմանափակված ուր մի ստրատայիցտեղաԲաց կոչվում է այն հասարակությունը, ոչ մի կերպ սահմանաստրատա պաշտոնապես փոխությունըմյուս փակվածչէ:

Ստրկություն: Ստրկությունը սոցիալականստրատիֆիկացիայի առաջինձնն է: Ստրկությունագաջացելէ խորհնադարում պատմական Եգիպտոսում,Բաբելոնում,Չինաստանում,Վունաստանում, Հռոմում ն գոմինչնօրս: ԱՄՆ-ում այն պահպանվել որոշ տարածաշրջաններում է 242« դարը: յություն ուներ մինչն Ստրկությունըմարդկանցտնտեսական,սոցիալականն իրավական ենթակայությանձն է, որը սահմանակիցէ լիակատար իրան անհավասարության ծայրահեղաստիճանին: վազրկությանը էվոլյուցիա է ապրել: Գոյուպատմականորեն Ստրկատիրությունը ձներ՝ նահապետական թյուն են ունեցել ստրկությաներկուպատմական ն դասական:

Նահապետականստրկությանժամանակստրուկը ուներ ընտանիքի կրտսեր անդամի բոլոր իրավունքները,տերերի հետ ապրում էր «նույնտանը,մասնակցումէր հասարակական կյանքին,ամուսնանում էր ազատներիհետ, ժառանգումէր տիրոջունեցվածքը:Նրան սպանելը արգելվումէր: Դասականստրկությանձնում ստրուկը ապրում էր առանձինտեղում, հասարակական կյանքինչէր մասնակցում,ոչինչ չէր ժառանգում, չէր ամուսնանում,ընտանիքչուներ: Նրանկարելիէր սպանել:Նա ունեցվածքչուներ, սակայնինքը համարվում էր տիրոջսեփականությունը («խոսողգործիքը»): են ստրկության՝որպես ստրատիֆիկացիայի Երբ խոսում պատմաունեն կան տիպիմասին,ապա նկատի նրա բարձրագույնաստիճանը՝ դասականստրկությունը: Հին Հունաստանիանտիկստրկությունըն պլանտացիոնստրկությունը ԱՄՆ--ում մինչն 1865 թ. մոտիկեն երկրորդձնին, իսկ 2241 դարերում Ռուսաստանում գոյություն ունեցող խոլոպությունը(«Օոօոօո8օ)՝ առաջինձնին:Տարբերվում են նան ստրկությանաղբյուրները՝անտիկ ստրկությունըհիմնականումհամալրվումէր նվաճումներիշնորհիվ,իսկ խոլոպությունըպարտքայինկամ կաբալայինստրկությունէ: Ստրկուեն: Միջնադարյան թյանմյուս համալրողներըհանցագործներն Չինաստանում ն խորհրդայինգուլագներումստրուկիվիճակումէին գտնվում կալանավորները (արտաիրավական ստրկություն): Հասուն աստիճանումստրկությունըվերածվեցստրկատիրության: Ստրկատիրությունըսոցիալականհարաբերությունների միակ ձնն է, երբ մարդըդառնում է մեկ ուրիշ մարդուսեփականություննու բոլոր իրավունքներիցն ազատություններից զրկվումէ: Կաստաներ:Ինչպես ն ստրկությունը,կաստայինկարգըփակ հանման հինչէ ն ավելիքիչ է տասարակության ձներիցէ: Այնստրկության րածված:Եթե ստրկությանուզիով անցելեն համարյաբոլոր երկրները, անշուշտ, տարբերաստիճանի,ապա կաստաներգոյություն են ունեցել միայնՀնդկաստանումն մասամբ՝Աֆրիկայում:Հնդկաստանը կաստային հասարակությանդասականօրինակէ: Այն առաջացավստրկատիրությանավերակներիվրա մեր թվարկությանառաջինդարերում: Կաստա կոչվում է սոցիալականխումբը,որի անդամ մարդըդառնում է բացառապեսիր ծննդիշնորհիվ:Իր կյանքիընթացքումմարդըչի կարողմի կաստայիցանցնել մյուսին: Դրա համար նա պետք է նորից ծնվի: Մարդուկաստայինվիճակըամրագրվածէ հինդուիստական կրոնով: Ըստ այս կրոնի՝ մարդիկմեկ կյանքիցավել են ապրում:Յուրա120

կաստայիմեջ՝ կախված քանչյուրմարդ ընկնում է համապատասխան այն բանից,թե նրա վարքը ինչպիսինէր նախորդկյանքում: Եթե նրա հետո նա ընկնումէ ավեվարքը վատ է, ապա հերթականվերածննդից ն լի ցածրկաստա հակառակը: Հնդկաստանում գոյությունունեն 4 հիմնական կաստաներ. բրահմաներ(հոգնորականներ), քշատրիներ (զինվորականներ), վայշիներ(վաճառականներ), շուդրիներ(աշխատավորներ, գյուղացիներ): »

Վերոնշվածհիմնականկաստաներիցզատ գոյությունունեն բազմաթիվ,շուրջ 5 հազար, ոչ հիմնականկաստաներն ենթակաստաներ: Դրանցմեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնումանձեռնմխելիները, նրանք ոչ մի կաստայիմեջ չեն մտնում ն զբաղեցնումեն ամենացածր վերջիններիսթիվը հասնում էր 55,3 մինիշը: 1991 թ. Վնդկաստանում պրոցեսումկաստաներըվերաճումեն լիոն մարդու: Ինդուստրացման դասակարգերի: Հնդկականքաղաքը գնալով ավելի է վերածվումդասակարգայինհասարակության, իսկ գյուղը, ուր ապրումէ Վնդկաստանի բնակչության7096-ը, մնում է կաստային: ձնը կոչնախորդողստրատիֆիկացիայի Դասեր:Դասակարգերին է վում դաս: Ֆեոդալականհասարակարգում,որ Եվրոպայումգոյություն ուներ խ/ մինչնԱՄ դարերը,մարդիկբաժանվումէին դասերի: խումբէ, որնունիսովորույթներովկամօրենքնեԴասըսոցիալական ու պարտավորություններ: իրենհատուկիրավունքներ րով ամրագրված բնորոշ է որոՄիքանիշերտիցբաղկացածդասայինհամակարգին որը ցույց է տալիս նրանց դիրքերիու արտոնուշակի հիերարխիան, Դասականդասայինբաժանմաներթյուններիանհավասարությունը: դդ. սահմանագծերին հասարակուկիր էր Եվրոպան,որտեղ 2Խ-Մ ն հոգնորակաթյունը բաժանվումէր բարձր դասի՝ազնվականության վաճառականների, նությանն ցածր, երրորդդասի՝արհեստավորների, գյուղացիների:2«-24/| դարերումգլխավորդասերըերեքն էին՝ազնվականություն, հոգնորականությունն գյուղացիություն: Ռուսաստանում 2Մ/| դ. երկրորդկեսերիցհաստատվեցհասարակությանբաժանումը գյուղահոգնորականության, ազնվականության, վաճառականության, ն ցիության քաղքենիության (քաղաքայինմիջինշերտեր)դասերի:Դավրա: սայինբաժանումըհիմնվումէր հողային սեփականության ու Յուրաքանչյուր դասի իրավունքներն պարտավորությունները սահմանվումէին օրենքով ն սրբագործվումէին կրոնականվարդապե121

-նդԱզ8 3ս ղ սմ ովսոմ մԵմտկտոռլ :մդորմսիողցվեմողոմոոտվդվ/ -տԵմողտոտնծզմծզեդով ղ մեմողոբով դվրոիտոլ-դողոոնսղգ Ծղդ վմզմոոն7454-1194 դողոմզմողոսմնմտ -տօմսդմդոս(8ոսոնփոնգվ մըլսծոծոստ

՛ֆ 8 վմզԵեմտղտոտլ

:0վլ դմզմետդ նսծոնմողմ տմիոմ ղ դոբռուքոմ դվ/ոոռն -ծմզիվեմողորով դվծմո| Ամզմեողոչսվ դողտոլսփոնգէ դող Ամգցըոսոստրովոտմու նմղօ» '«ց1ս/8ՂսծդոԵ նմզօ» ««ո1ս(81սցդը -ոոցսկ«դատսոփոստօ(ո մլ ը'սիղեմո -ոմզԵ նմզջ» «Յլողսմոո '«դսմտհո»1զցմսծտտեօ ոդզոոս մմզծբոհ մղդ՛ս3ժղւսիոմվՅս Հս '6վզողոփզո վծոմ դսդոծետ 1ղմդտոզեեոոժՀ 11ո կդմս1ղցմսետտԵօ նսմոհ դվ'չ մմզցվծոժոնոժ վ/ովոդոմգ 'ոսնտվտվտդսհվի'վոբսդ"վեվղմտը 'վեսծմզվ'վցտո|շվ1զվմսդՀբտ 1ոդտտո նսմոդ մ' Յս 3ս իսժդողտղվ ոմն դողտեգոսոք տՀվբնդմմոոս/Ժ:սդտղտիդետ 'մզ բսիծոմզի Ամզդճդովտտո 1ո/ղտզվ/զտե դո(Յսդողտիդետդոկոծդռոս դվլ նղտ ըյստղմղղննը :մտ:լսատվտոդվ մտզմհղնմսդ վիսնսքմվնոդորկոր -ոողքԾզմծոմղիըյսրովոդտոմգ վը :Ադոոցովոի Աուսդդովտդոմ-ծսմըո նՈղ:մդտՀշդոն -ԾվտյսՈսոմոմզը1սշդոնմվմսղ| 4 687: Ետ վմեո ցո(ժսոխփոնգվիտջմտնԱվսմեվրովլվտոոոց ծդզմվ1զգովտ: դվլ ըոստեցմս 'դվզդոոս/ժոսդ :յսիժ ուստոտո 1/ո -ոկոոմսղեսվյս դդւս(8սդողտիդետդլովը իզ :մմզդդւս(0-սդստմտ դողոմոնսզԺ 1ս դնմսդտոռտ1զդծոմզիդվյ ըւսծցովոհ մմղդվծոնՀաքԾ ծղքմով դողովծոժոնոժ ղ ըւսծոմղի վմզդ :Ազդդւս(01սմտոտիով -դս(81սդստմոդողոԼոնսգգ մզ ըւսծգովո դովծուսքԱ:Ա: :Ամզդդյս/8 Հստոծտ դոկոտոն մզիծողկ վտովդո մզիսվոթոռտ 'մզդրւսղխփղմոմ -ծդտ 'դոԵմօ դողուծասծորողմղդդորտոտոտվ վմղղմով մղիցնղզտո լ Ժտղո դո(8սդողՀչվ վմսիտետճմղզկտփոդոտրվոո 'ԱմղդղտդոծմՀչ մմս Անմյսիսնսք մսդ մզ ը՛սծդովո 'ըյսդւսնդմ դո՛(801սմնոդոբվռտո մսդովնըմը :Այոս(Փսմըրոտոհտ ծղնմսձովդվԱս'մըյսշամսո(ո՛ վմղդմսիոը -ով վնմիսնսք դողովոդոմգ -ոետոփ ծղմոմոտ(ով 1ոլնղդՀ մ-լ/»« ոսղվիսնսղ :մրո(8սցրոցոնով վիսնսք դվտծեր դրովըվբ1զիտոտոռվ դզ նսմտղմմզդմտվղտղվոսո դվրողմովնսօմսԵ1զիմոքոմվ '6զմոմողտ/ովդ/ո '6վեմողտորով

դո(ժսդոմտոոով դոկուոգոմգ

Վո՛ մս

«01

ծղչսմս մոն նմսմմղ ստղվ ողիոծվըդո ծվըուսքնղտովիսնսք դվլոԵ վմզողոննմսմհմզ ղ ցվճտստդվծզիմնտկտվ Եր :ցվմզդմսիտրտետտխ մոն նմսմմղ դվմզն վնստրովոտ մմղդմսիորտետորնսդծորողկմզդ -Աոտվրտ վնմիսնսքձնսմոո իսզդկտիու :տղստվտոցվ դվրոեծտոով 11ո 'ցվլտոռնղ8 3ս մզըշսիղոշսվԱմս 'ռվոոր դորօնզտովիսնսքռվ/ոծ -Եր 6ղմոմոտոովմոոոն նմսմմղը՛սմտոմզիդվ-չ| վովդյսվ4 69չլ ցվ օտիտո ծվսզմդվրողմովԱղյս(81սդողոմսղեսվ ծոտ յս դող դո 'ցվ-օ704 վմզդտսոողզ դդղս/ԹսդոկտոիդԵտ մմղ 'ըւսժողն :Ա-5:00Լ -ոմվ ծդոմդ դվլ ըւսդոով ԱմղկմովնսիցդտեծվմզդվծոոնՉս(ք 8սմօ լր: զճտմոո դոկտտզի դչդվըծզքտ6վ-«./9 վտոոոկզ դվ(ողեետ 1զմոմտտրով :դվոտր դորբծոկդոդտ վոծՆն(ժ։ դտղոտզտո ոսկվիսն՞աքլ մլ ցտիմնտդմովմմզհզՂհրոքմոմոոլոոըվմզդոդոցվգ:ցվմԵգդտբդոոց -մսհ մլ օոդեդտդԱբվքզսդվէ :6վղտջվիդողտողտգտմդոոցմվ Ադոս(ժ մսդ -1նվսԵքնդո՛/Թյսչկոդմոծետղող մզըյսդովը դոմլ, :Եմոողոդսդոող դողոմտդմ1զտոտոողվդվվըսծդովոհ մմզդկոդվնղվծդսմս'մզդծսն -սժ մտեոով 09 ձմսշ դվլ 1զիտտտո 6վմզդստիտԵ դտղովոդոոմգ :(Ադոս դժ ադոկոմսղեսվղ դոլժսդտղտիդետմլ ըսիսվտտ «սդոորոօգը Ամ -ո դվլ ըսիծողծդու մմս)իսմզդկոծս6 դվրտոռն ըյսդոոմոնմվմսո| ց/ո՞1ցէ մզ դդԱ/8յսվսԵքնվմզիտղ| ը՛ս(ովոդոոմգ -զդդՂս(Թյսմտդմ դո/8սմտդմ ղ 6մզդծդյսիոմվդո -հտդմօտիհմԵ6վդյս(4սմսիոմոոդվ նսծշյսդոԱդո/8-սռխփոնղվն(ղ :մԵ -ովծոժոնոծ մղղը 6վմզդսոցտտփ -Աոհորով դվլտոտն6զմծոմզիմորսժսոխփոոնզվօզը դողովոդոոմգ Վ 694| :Աղոա(ժսոսփոնզվ օզը դտհտվոդտմգղ մոտն նմսմմզ

(Գ

ղոոց զ ըսիդտիովոո դտղվտկոմոգորդ ոսրուեցը Ծվղտկտդտըոոթք ղոոդվմօհւստովոմոս(դոբմղմժսզօդո8սկոռվնզվ ոզիովլյ:ըյսդԵ մզ ստով 6վմսիոդող|շվղձղ 'տզտոո՛1ոդսոն մլ նսմող դո16սդստմո դոհտտովգո ղող մզվզմտողոսց):դվկ մնմտրհոստու. :մքմտշտնզտ դվրտոտնծվը դվիսվ) մմղդդւս(8սադուսըտ վմզդտտոռղ ուսիմտտՀՈսՑճ տմդ դտծըլտ«ցոդեդտհ ոս ժսմնողով վ :մլ մջմոմ Աղոցվիտեմտկ դտկոկտմտոռվմոտն 1ոլիտ ցոժամլյ մլ մօմոմ ըյսրովոյմտմզվվ (Ոս ոտն դտղտմսիդվե սզ ըսիմտրտվդովտտմկստովմը :0մզդդտղտիդետ դրովը1զինոմծ դվլ նսմող 'ղոդվմօ 'մրո(Յ1սոսոց դոկոտղլ, :մզդ 'մզեգոոս'մղտմղշիվժտըծմ չմ "մզդոոս4ստվեողդոոոը 'մզդդոոցվտոոո ոոոն մսՌդոմոմաք:ըյսոմզց վմղոտտն ողոտմսիոռիծ11տ մզըզսդմենդմ վտոոս դոողտ՛ոովծսո 'ղձվըվմզողոնՂ4 7ս դվզմսիոմոոդվԱմգքմոոշոնզտ մմղցշղդտոթդոկոովծսո ղծվըվմղոռն :մբոոէ8 'դվլ տովո|դողոիոտմ :մռտ(8ւստ դվրտողոն -Հսդտղոծդոսոքմ' ըսիշսԱսԱդՀս(8սմզդողտտտ

ժստգխոտ

լայնվածիմաստովկապիտալիզմի սոցիալականստրատիֆիկացիայի գլխավորտարրնէ: «Դասակարգ» հասկացությունը ի հայտեկավմիայն դարում: Արդեն այդ ժամանակչորրորդ դասի թվաքանակըայնքան էր աճել, որ նա մրցակցումէր ֆեոդալականհասարակարգի երեք ն դասականխավերի՝հոգնորականության, ազնվականության գյուղացիությանհետ: ն առնտրիարագընթացզարգացումըհողի Արդյունաբերության տնտեսականնշանակությունընվազեցնումէր, կյանքիէր կոչում ձեռնարկատերի,առնտրականի,բանկիրի,վաճառականինոր մասնագիտություններ:Գնալովմեծանում էր մանրբուրժուազիայի թվաքանակը: ն Գյուղացիությունը քայքայվում համալրումէր վարձու բանվորների բանակը,վերջինսավանդականհասարակությանը միանգամայնանոծանոթնոր խավէր: Ձնավորվումէր ինդուստրիալ հասարակությունը, է: Նրանհամապատասխանում րի տնտեսական հիմքըկապիտալիզմն է ստրատիֆիկացիայի նոր համակարգ`դասակարգային հասարակությունը: Դա բաց տիպիհասարակությունէր: Սահմանվածարտոնություններն տիտղոսներչունեցող սոցիալականնոր խավերըակտիվորեն պայքարումեն սոցիալական համակարգում իրենցտեղըամրապնհամար:Ինդուստրիալ հ ասարակության դելու զարգացմանմեջ ներդրածնրանցհսկայականավանդնակնհայտորեն չէր համապատասխանում սոցիալական այն կարգավիճակին,որ նրանքունեին ֆեոդալական հասարակությանմեջ:

Շուտով սոցիալականնոր ուժերն իրենց նշանակությամբ հավասարվեցիննախկիններին, սակայնխավ դառնալնրանք չէին կարող: «Դաս» տերմինըարտացոլումէր պատմականորեն անցնողիրականությունը:Նոր իրականությունը բոլորից ճիշտ արտացոլումէր «դասակարգ» հասկացությունը,որն իր մեջ դասայինսահմանափակումներ, արտոնություններն պայմանականություններ չէր պարունակում: Այն արտահայտումէր մարդկանց վիճակը,մի կարգավիճակիցմյուսինանցումը: Փակ հասարակությունից բացինանցումըխոսումէր սեփականճակատագիրիկերտելումարդու հնարավորությունների մեծացմանմա-` սին: Սոցիալական փշրվումէին,յուրաքանչյուր սահմանափակումները ոք կարող էր ազատորենմի դասակարգից անցնել մյուսին: 76/11 դ. Ֆրանսիականմեծ հեղափոխությունըքաղաքականորեն ամրագրեց մարդկանցհավասարության իրավունքը՝անկախնրանցսոցիալական

առկա-տնտեսական

վիճակից:

8 5.

Դասակարգեր

«Դասակարգ»հասկացությունըօգտագործվումէ լայն ն նեղ իմաստներով:Լայն իմաստովդասակարգասելով պետք է հասկանալ մարդկանցսոցիալականմեծ խումբ, որը տիրապետում կամ չի տիրապետում արտադրությանմիջոցներին,աշխատանքի հասարակական համակարգում զբաղեցնումէ որոշակիտեղ, ն որինբնորոշ բաժանման է եկամուտների ստացման յուրահատուկեղանակ: Քանի որ մասնավորսեփականությունն առաջացել է պետության ձնավորմանշրջանում, ապա դեռնսՀին Արնելքումն անտիկՀունաստանում գոյությունունեիներկուհակադիր դասակարգեր՝ ստրուկներն ստրկատերեր: Ֆեոդալիզմնու կապիտալիզմը բացառությունչեն՝ այսնս ունեն ն շատեղ գոյություն անտագոնիստական՝ շահագործողների հագործվողների դասակարգեր: Այսպիսինէ Կ. Մարքսիտեսակետը,ոնս հետնում են րին այսօր բազմաթիվսոցիոլոգներ: Նեղ իմաստովդասակարգըժամանակակից հասարակության ցանէ է, կացածսոցիալական խավն որը մյուսներիցտարբերվում եկամուտն վարկանիշով: ներով,կրթությամբ,իշխանությամբ Արդիսոցիոլոգիաէ այս մոտեցումը: յում ավելի տիրապետող ժամանակակից հասարակության մեջ սոցիոլոգներըառանձնացնում են ոչ թե երկու հակադիր, այլ մի քանի՝մեկըմյուսինանցնողխավեր, որոնք դիտվումեն որպես դասակարգեր:Որոշ սոցիոլոգներհաշվում են վեց դասակարգեր, ոմանքդրանցթիվըհանգեցնումեն հինգի: ն ոչ էլ ֆեոդալիզմիժամանակ Նեղ ըմբռնմամբ՝ ոչ ստրկատիրության դասակարգերգոյություն չունեն: Նրանք առաջացանմիայնկապիտալիզմիժամանակ փակհասարանիրենց լինելիությամբնշանավորեցին կությունիցանցումըբաց հասարակության: Չնայած ժամանակակից հասարակությանմեջ նս արտադրության միջոցներիսեփականությունը կատարումէ կարնոր դեր,այնուհանդերձ ն ընտանեէ: նրա նշանակությունըհետզհետենվազում Անհատական կան կապիտալիզմի դարաշրջանըպատմությունէ դառնում:օ« դարում էր կոլեկտիվկապիտալը:Միձեռնարկության տիրապետող բաժնետոմսերինտիրումեն հարյուր հազարավորմարդիկ:ԱՄՆ--ում հաշվում են շուրջ 50 միլիոնբաժնետերեր:Չնայած որ սեփականությունը բաժանվում է վիթխարիթվով բաժնետերերի միջն՝ հիմնականվճիռներըկայացնում են նրանք,ովքեր տիրումեն բաժնետոմսերի վերահսկողփաթեթին:Դրանքհիմնականում են, տնօընկերությունների նախագահներ րենները,տնօրենների խորհուրդներինախագահները:

առաջինպլան է մղվում մենեջերներիխավը, որը Աստիճանաբար է ավանդական դասակարհեշտորենդուրս մղում սեփականատերերի «մենեջերակողմիցառաջադրած գերին:օ« դարիկեսինՋ. Բերնհեյմի է նորիրականուարտացոլում կանհեղափոխություն» հասկացությունը թյուն՝ սեփականատիրության «ատոմիտրոհում»,հին ըմբռնմամբ՝դահասարակության առաջասակարգիվերացում:Որպեսժամանակակից է մտնում սեփատար դասակարգ կամխավ՝պատմության թատերաբեմ կանատերչհամարվողմենեջերը(մենեջերըվարձու աշխատանքկատարող է): երբ«դասակարգ»հասկացությունը Սակայնեղել են ժամանակներ, այն միայննոր էր ի բոլորովինէլ ժամանակավրեպ չէր: Ընդհակառակը՝ ն սկիզբ: Դա 54/1) դարի հայտեկել նշանավորում էր նոր դարաշրջանի նոր ուվերջերնէր, երբ ողջ թափովիրենզգացնելտվեցպատմական ժը՝ բուրժուազիան,որը վճռականորենհետինպլանէր մղումազնվական խավին: Այն օրերին բուրժուազիայիմուտքը պատմությանմեջ ունեցավ ինչ այսօր ունի մենեջերական նույն հեղափոխական նշանակությունը, ձնավորումը: դասակարգի Տ 6.

Միջին դասակարգի հասարակություն

ուզում են Այսպեսկոչումեն Ամերիկան: Իրոք,երբ գիտնականները ցույց տալ մի հասարակություն,ուր դասակարգային ստրատիֆիկաէ ցիայի սկզբունքըբոլորիցլավ իրագործվել,ապա բերումեն Միացյալ Նահանգներիօրինակը:Եթե »Օ« դարի սկզբներինԵվրոպայումդասային կազմակերպման զգալի չափով պահպանվում վերապրուկները էին ձնավորումը (տարբերերկրներումտարբերչափով)ն դասակարգերի ապա Ամերիկայում այստեղտեղիէր ունենում դանդաղորեն, դասակարձնավդիումըկարծեսթե սկսվումէր մաքուրթղգայինհասարակության թից: Չէ՞ որ այն ստեղծումէին տարբերերկրներիցներգաղթածները: Նրանք իրենցհետ բերել էինգիտելիքներ,հմտություններ,փող, տնան սովորույքյին կահկարասի, վերջապեսմշակութայինավանդույթներ ներ, սակայննրանքոչ մի կերպչէին կարողիրենցհետ վերցնել ստրաձնավորվումէր վերստին: համակարգը: Այդհամակարգը տիֆիկացիայի են ԱՄՆ-ում առանձնանում չորս բարձր, միդասակարգեր՝ Այսօր բացառուջին, բանվորն ցածրդասակարգ,որոնցիցյուրաքանչյուրը, է թյամբ բանվորդասակարգի, իր հերթինկարող լրացուցիչ բաժանվել 1-3 խավերի:Արդեն50 տարիէ, որ ՄիացյալՆահանգներում անցկաց126

հարցախույզներ, որոնցում ամերիկացիներին վումեն սոցիոլոգիական է նշել սեփական դասակարգային Այդուխնդրվում պատկանելությունը:

սումնասիրություններիարդյունքներումստացված ամերիկացիների բաժանմանքանակականպատկերըտասնամյակների դասակարգային որքանէլ որ դա տարօրինակլինի, մնում է անփոփոխ ընթացքում, (տատանումները միքանիտոկոսիցայնկողմչեն անցնում):1947 ն 1987 թթ. մեջ էին մտցրելամերիկացիների 3-446-ը, իրենցբարձրդասակարգի ն 1 ն 596-ը: միջինի՝43--4776-ը,բանվորդասակարգի՝ 51 4306-ը, ցածրի՝ Բարձրդասակարգիմեջ մտնում են հին ազնվականտոհմերը,խոառնտրականները, շոր ֆինանսիստները, նարկոն պոռնոբիզնեսիտիրակալները:Սովորաբարմեծահարուստները միայնակներչեն: Դրանք ն ընտանեկան ընտանիքներ կլաններեն: «Ֆորբս» ամսագրիկազմած 400 ամենահարուստների ցուցակում(որոնքունեն ոչ պակասքան տարեկան200 միլիոնդոլար եկամուտ)մտնում են 14 Ռոքֆելլերներն 8 Մելոններ:Հարստությանկուտակումըընտանեկանխմբերիկողմիցշարունակվումէ: Մեծահարուստների ինքնավերարտադրությունը ամերիկյան ստրատիֆիկացիայի բնորոշգծերիցէ: Ցածր դասակարգըապրումէ աղքատությաննիշից անդին:Բայց այդ վիճակումմիայնցածրդասակարգը չէ: Ըստ պաշտոնական տվյալ1990 ների՝ թ. միլիոն ամերիկացիներ կամբնակչության1492-ը ապրում էին աղքատությանպաշտոնապես ընդունված մակարդակից ցածր,երբ տարեկան մեկմարդունընկնումէ 6024 դոլար եկամուտկամ 9435 դոլար՝ մեկ ընտանիքին: զետնաբար,աղքատներիմեջ կհայտնառավեն նան բանվորդասակարգի ներկայացուցիչները: Բանվորների վել որակավորում ունեցողմասըմտնում է միջինդասակարգիմեջ: ԸնդհանուրառմամբԱՄՆ-ում միջինդասակարգի մեջ մտնում է ամբողջ ազգաբնակչության շուրջ 6076-ը: Դա զարմանալիչէ՝ բոլոր զարգացած երկրներում,անկախնրանցմշակութայինն աշխարհագրական հատարբերություններից, միջինդասակարգի քանակըմոտավորապես վասարէ, այն կազմումէ ազգաբնակչության Ց6--607:--ը:Միջինդասակարգըսոցիալական սանդղակում է գրավումընտրյալմիջանկյալտեղ ների՝էլիտային բանվորների կամսոցիալական «ընդերքի»միջն: Հաէ սարակությանմեջ միջին,դասակարգի դերիմեծացումըբացատրվում ն ԱՄՆ-ում մյուս զարգացածերկրներում օբյեկտիվպատճառներով: դարում տեղի է ունենում բանվորականաշխատանքիկրճատումն այնմտավորաշխատանքիմեծացում, ինչպես արդյունաբերության, ն ն է պես էլ գյուղատնտեսության մեջ:Ուստի կրճատվում բանվորների են գյուղացիներիթվաքանակը,վերջիններսԱՄՆ-ում կազմում ամբողջ 506--ըմիայն:Միննույնժամանակդրանքավանդաազգաբնակչության

են: կան գյուղացիներչեն, այլ անկախագարակատերեր, ձեռներեցներ Նոր մասնագիտությունների ցուցակըհարստանումէ ոչ թե ցածր որակավորումունեցողներիհաշվին,ինչպեսնախկինումէր, այլ ի հաշիվ բարձրորակավորում ունեցող, գիտատարճյուղերումզբաղվածմասհետ: նագետների,որոնք կապվածեն առաջավորտեխնոլոգիաների մտնում են միջին դասաԴրանց ներկայացուցիչները ինքնաբերաբար կարգիմեջ: թվից մինչն թիվը ամերիկյանընտանիքիեկաեն: Մեծացելէ բնակչությանգնողունակումուտներըկրկնապատկվել թյունը: Նույն բանըձեռք բերելու, գնելու համարկարելիէ արդենավեՄեծանում է հանգստի լի քիչ աշխատել: ժամանակը, ավելիշատ ժամամնում նակ է համար:Աշխազվարճանքի,տուրիզմի,խրախճանքների է տավորհասարակությունը գիրկն անցնումն նրանփոպատմության է գալիսհանգստին խարինության զվարճանքի հասարակությունը: ժամանակակից հասարակության մեջ միջին դասակարգըկատարում է շատ մեծ դեր:Այն կարելիէ նմանեցնելմարդուողնաշարին,որի ու կայունուշնորհիվօրգանիզմը պահպանումէ հավասարակշռությունն մեջ, որպեսկանոն,մտնում են նրանք,ովքեր թյունը:Միջինդասակարգի են կամ ունեն, այսինքն՝ձեռնարկատերեր տնտեսականանկախություն հստակորենարտահայտվածմասնագիտական կողմնորոշում ունեն: են, որոնց հասարակությունը Դրանքայն ձեռներեցներն բարձրէ գնահատում: Միաժամանակ նրանքշատ բարձրեն վարձատրվում: Գիտնականները,հոգնորականները, բժիշկները,փաստաբանները, միջինմենեսոջերները,բանվորները, կազմումեն հասարակության ձեռներեցները ցիալականմիջուկը:Այնտեղ,ուր միջինդասակարգորպեսայդպիսին գոյությունչունի կամայն դեռնսնոր է ձնավորվում, կահասարակական յունություննու բարեկեցությունը դեռնսլիովինապահովվածչէ: Ժամանակակից միջինդասակարգը այսպեսկոչված«երրորդ»կամ «չորրորդ» դասիպատմական ժառանգորդնէ, որն արդյունաբերական հեղափոխության հենց ներսիցպայթեցրեցֆեոդալական արշալույսին ն դարձավ նրա գերեզմանափորը: դասայինհամակարգը «Միջինդա74Մ)| սակարգ»հասկացությունն առաջացավ Անգլիայում դարիվերջում, մտնում նրամեջ էին սեփականատերերի, յուրահատուկ ձեռներեցների խմբերը,որոնք հակադրվում էինխոշորհողատերերին ներքնիցն գյուղի ն քաղաքիմեծահարուստներին միջինդավերնից:Աստիճանաբար սակարգիմեջէինմտնում նան փոքրն միջինձեռներեցները,առնտրականներն ու ազատ մասնագիտություններիներկայացուցիչները (հոգնորականներ, գրողներ, նկարիչներ,ուսուցիչներ,բժիշկներ), որոնք անցողիկդիրքէին զբաղեցնումխոշորբուրժուազիային վարձու աշխատանքով զբաղվողբանվորների միջն:

Միջինդասակարգըժամանակակից մեջ կատահասարակության է հասարակական կարում շատ յուրահատուկդեր:Միջինդասակարգը է: ապահովողն Որքանայն այնքանհասարակումեծաթիվ յունության է, ցնցումները,ազգամիջյանբախումներն ու սոթյանհեղափոխական աղետներըքիչ են: ցիալական են այն մարդիկ,որոնքսեփաՄիջինդասակարգը ներկայացնում հետնաբարնրանքձգկանձեռքերովեն կերտելիրենցճակատագիրը, տում են պահպանելայն հասարակարգը, որն իրենց նման հնարավորությունէ ընձեռել: Միջինդասակարգըիրենիցանջատումէ հասարան թույլ չի տահարուստներինն աղքատներին, կականերկու բնեռները՝ հետ: Որքանմիջինդասակարգը նոսր լիս, որ նրանքբախվենմիմյանց է, այնքան հասարակական բնեռներնիրար մոտ ստրատիֆիկացիայի են, ն նրանցբախումները դառնումեն հավանական: Միջինդասակարգըփոքր ն միջինբիզնեսիհամարապահովումէ է այս դասակարգը, լայն սպառողականշուկա: Որքան բազմաքանակ այնքանամուրէ կանգնածփոքրբիզնեսը:Միջինդասակարգիմեջ մտնում են երկու հիմնականկատեգորիաներ՝ նյութականկապիտալիսեփականատերեր, օրինակ՝մանրբուրժուազիան,ն ինտելեկտուալկաայդ թվում մենեջերներ,գիտնականներ, պիտալիսեփականատերեր, ինժեներներ: 8 7.

Միախառնվածստրատիֆիկացիաներ

Բոլոր զարգացածերկրներըբարեկեցությանաստիճանով գտնեն վում համարյանույն մակարդակում,սակայննրանց միջն զգալի կան սոցիալականստրատիֆիկացիայի ոլորտում: տարբերություններ Դա բացատրվումէ երկրիպատմականանցյալով, բնակչությանկուլտուրայով,կենսակերպով, սովորույթներով:Որոշ զարգացածերկրնեեն րում պահպանվել դասայինհասարակչնրգի դրանց վերապրուկներ, են ն թվին պատկանումԱնգլիան,Ճապոնիան Ռուսաստանը: Միախառնվածստրատիֆիկացիաներիգոյության հիմնական պահպանումնէ: Անգլիայումպետության պատճառըմիապետության գլուխը պաշտոնապեսհամարվում է թագուհին, իսկ Ճապոնիայում՝ բարձրագույն կայսրը:Թագուհինն կայսրըվերագրվողկարգավիճակի ձներնեն, իսկվերջինս,ինչպեսարդեննշվել է, փակհասարակությանը բնորոշհատկություննէ: Ռուսաստանում մինչն1917 թ. գոյությունունեն դասայինհամակարգըՀոկտեմբերյան հեղափոցող միապետական հետո խությունից իսպառվերացվեց:

տարբերությունմյուս եվրոպական երկրների՝Անգլիանֆեոդա: լիզմիցկապիտալիզմին անցավառանցսոցիալական ինստիտուտները ն ցնցումների: վերացնող սոցիալական հեղափոխությունների Անգլիայում պահպանվեցին ֆեոդալական դասայինհամակարգի շատ տար: րեր՝ լորդերի,պերերիխավը,գրաֆությունը,ասպետությունը: Խորհրդարանական համակարգը մինչն օրս պահպանումէ իշխանությանն արտոնությունների կազմակերպման ֆեոդալականձները: Առօրյա կյանքումբարձրդասիներկայացուցիչներին տարբերելուհամարօգեն «սեր», «լորդ» կամ«լեդի» տիտղոսները: տագործվում Դասակարգային տարբերությունները անգլիական կենսաձնումաեն ն դա այնպատճառով, վելիվառ արտահայտված, քան Ամերիկայում, որ այստեղգոյություն ունեն դասայինվերապրուկներ: Դեռ վերջերս ցածր խավիներկայացուցիչները կրում էին սովորականկեպկաներ, իսկ բարձրխավինը՝հատուկգլխարկներ: Առաջինները նախընտրում են պոկեր,երկրորդները՝ կրիկետ:Նրանքխոսում են տարբերլեզուներով, սովորումեն տարբերդպրոցներում:Անգլիացի 592-ն երեխաների է միայն,որ հաճախումէ արտոնյալդպրոցներ:Երկու հեղինակավոր ն համալսարանների՝ Օքսֆորդի Քեմբրիջիուսանողության 509:--ը այդ արտոնյալդպրոցների է նախասաներնեն: Նրանցթվիցէլ ձնավորվում են րարներիխորհուրդը, նրանքկազմում բրիտանական հասարակության բարձրդասակարգի են միջուկը,ղեկավարում երկրիտնտեսական,քաղաքական,կրոնականկյանքը: 30 անգլիացուց Ինչպեսգրում է Ջ. Պրեստլին, 29--ըճիշտգիտի,թե է պատկանում: ինքըոր դասակարգին Սոցիոլոգիական ուսումնասիրություններըցույց են տալիս,որ 100 անգլիացիներից 54-ը իրենհամարում է բանվորդասակարգի ներկայացուցիչ, 30-ը՝ միջին,7--ը՝ «միջինիցցածր» ն 2-ը՝ «միջինիցբարձր»: Իր սոցիալական հիերարխիայով շատ նման է Անգլիաճապոնիան յին: Երկու երկրներումէլ մարդկանց միջն տեղի ունեցող շփումները

են սոցիաքականչստրատիֆիկացիայով: պայմանավորված ճապոնիայի ամեն օր շփվումէ մանրառնտրականների տնայինտնտեսուհին հետ, որոնցնա դիմումէ միմիայնմասնագիտական կոչմամբ,օրինակ՝կաթնավաճառ-սանկամֆիրմայիանունով՝մացուսիտա-սան: Դա ինչո՞վ բացատրել,չէ՝ որ դիմացինինկատմամբ հարգալիցվերաբերմունքը հատուկ ճապոնացուն: Այդպիսին որի է է ֆեոդալիզմիժառանգությունը, ժամանակճապոնականհասարակությունը բաժանվումէր 4 խավերի՝ ն առնտրականզինվորականների, հողագործների, արհեստավորների ների:Կիմանոյի վրա ազգանուններն զինանշաններ գրելու իրավունք` ունեին միայն զինվորականները: Առնտրականները` որպես ամենա130

է դիմելիրենցաշխատանցածրդաս, անանուն էին,նրանցհարկավոր քայինկոչմամբ:

Սոցիալական աստիճանակարգումը տարածվում էր նան ընտանիամուսնու առջն, փոքրեղբայրը՝աքի վրա:Կինըպետքէ խոնարհվեր ն առջն:Տան գլխավորինդիմավորում վագի,քույրը՝ բոլոր եղբայրների են տան ն նա է առաջինը ուղեկցում շեմից: օգտվումսեղանից այլն: 8 8. Դասակարգայինհամակարգ

Ստրկատիրական, կաստայինն ֆեռդալական-խավային պատկանելությունը ամրագրվումէր պաշտոնական-իրավական կամ կրոնաՌուսաստանում կան նորմերով:Մինչհեղափոխական յուրաքանչյուր մարդհստակորեն գիտեր,թե ինքըոր դասինէ պատկանում: Դասակարգային մեջ պատկերըփոխվումէ: Ոչ հասարակության մեկը վերջնականապես ոչ մի տեղում ամրագրված չէ: Պետութունըերբեք չի զբաղվումիր քաղաքացիների սոցիալական ամրագրման հարցերով:Միակկարգավորողը հասարակական կարծիքնէ, որը կողմորոշվումէ ելնելովգործողպրակտիկայից, հաստատված սովորույթնեն րից, եկամուտներից, կենսակերպից վարքագծիստանդարտներից: Այդիսկ պատճառով ճշտորենորոշել այս կամայն երկրումգոյություն կամ շերտերիթիվը ունեցողդասակարգերի քանակը, ստրատաների է: բավականդժվար Գոյություն ունեն դասակարգայինտիպաբանութան բազմաթիվ տարբերակներ:Դասակարգային տիպաբանության առաջինմոդելը ն Արիստոտելը: են դեռնս Պ լատոնը ստեղծել անտիկփիլիսոփաներ Նրանցիցհետո արդեննոր դարաշրջանումի հայտ եկանբազմաթիվ ֆրանայլ դասակարգումներ: Դրանցիցմեկը«Մ դարումառաջադրեց Լյուդովիկոս2«Մ-իբուժող բժիշկՖրանսիացիբժիշկ ն տնտեսագետ, Ըստ նրաուսմունսուա Կենեն՝ ֆիզիոկրատների դպրոցիհիմգադիրը: աճը տեղիէ ունենում ոչ թե շրջանառության, այլ արքի՝ հարստության նա համարում տադրությանոլորտում: Միաժամանակ արտադրություն էր միայնգյուղատնտեսությունը: Այստեղիցէլ նա հասարակությունը բաժանումէր արտադրող (ֆերմերներ,ագարակատերեր ն վարձու գյուարդյունաղատնտեսական բանվորներ),անպտուղ(վաճառականներ, ն սեփականատեր-հողագործների դասաբերողներ,արհեստավորներ) կարգերի:Կենեն արտադրող, նյութականբարիքներստեղծողդասակարգիջատագովնէր: ՎետագայումԿենեիբաժանումըփոխարինվեց նորերով,այն հնացավ,սակայնԿենեի հիմնականգաղափարըպահ131

պանվեց՝դասակարգային բաժանմանհիմքում

սկզբունքը:

ընկածէ տնտեսական|

Դասակարգ

Շերտ

ժամանակակից ամերիկյան սոցիոլոգիայում տարածվածեն դասակարգերի տարբերտիպաբանություններ: Դրանցից մեկում

գառը Վերին

Բարձրագույն

Բաորագուն ընդունվում է յոթ, մյուսում՝ վեց, երրորդում՝հինգ սոցիալական ստրատաներ: Ամերիկյան սոցիոլոգներից դասակարգերի միջին առաջին տիպաբանությունը 724 դարի40-ական մերին թվականներին առաջադրեց Լլոյդ Ուորները. վերինբարձրագույն դասակարգի մեջմտնում էինայսպեսկոչված «հին ընտանիքները»: Նրանքկազմվածէին առավելհաջողված բիզն նեսմեններից Վերին Ստորին պրոֆեսիոնալներից: Սրանքբնակվումէին շքեղ թաղամասերում, ցածրբարձրագույն դասակարգը Գծ 103 նյութական ասբարեկեցության տիճանով առաջինին չէր զիջում,սակայնհին ազնվական ընտանիքները նրամեջչէին մտնում, Ստորինբարձրագույնդասակարգըմեծ մասամբբաղկացածէ վերին միջինդասակարգը կազմվածէր սեփականատերերից «նոր մեծահարուստներից», որոնք դեռ չեն հասցրել ստեղծելհզոր ն պրոֆեսիոնալներից, որոնքառաջիններից ավելիքիչ եկամուտներ կլաններ,բարձրագույն ուպաշտոններ Սրանցտիպիկներչեն ստանձնել: նեին, սակայնսրանք ակտիվորեն է կամ պոպ աստղը, ոմասնակցում էին հասարակական կայացուցիչըպրոֆեսիոնալբասկետբոլիստն ն ապրումէին կյանքին բավականբարեկարգ րոնքմիլիոններեն վաստակում, սակայն«արյամբազնվական»չեն: թաղամասերում, ցածրմիջինդասակարգի մտնում մեջ է մանր բուրժուաներիցն էինցածրակարգ Վերին միջին դասակարգը կազմված ծառայողներնու մասնագիտացված բարձր վճարվող պրոֆեսիոնալներից, հռչակավորդերասաններից, վերինցածրդասակարգի մեջմտնում էինցածրմասնագիտացում բժիշկներից,լրագրողներից: ունեցողբանվորներն ու է զարգացած Միջինմիջինդասակարգը իրենիցներկայացնում ինստորինցածրդասակարգը կազմումէին նրանք,որոնցսովորադուստրիալհասարակության զանգվածային շերտը:Այնիր մեջ ընդգրբար կոչում են «սոցիալական ընդերք».դրանքնկուղներում, է կում բարձր ունեցող բոլոր եկամուտներ ծառայողներին, միջինեկաձեղնահարկերում, ետնախորշերում ապրող ընչազուրկներն ու մուտներունեցողպրոֆեսիոնալներին, են:. մասնագիտուինտելեկտուալ թշվառներն Կան նան դասակարգային տիպաբանության թյուններ ունեցող ծառայողներին՝ միայլ ուսուցիչներին, դասախոսներին, վերինբարձրագույն, վերինցածրագույն, 1 մար վերինմիջին,միջինմիջին ի ֆորմացիոնհասարակության ԱԱ ցածրմիջին,բանվորն ստորին Կամ բարձրագույն դասակարգեր: սարկումների ոլորտիմիջուկնէ: դասակարգ, վերինմիջին,միջինն ցածր միջին ԱԱ աո դասակարգ, ԱԱ բարձրագույն ն ստորին բանվորական բանվորական դասակարգ ները,որակավորված բանվորները, իր բնույթովաորոնցաշխատանքը այլն: Այսբոլոր բաժանումնեիի բեջգլխավորն այն է, որ նրանցում վելի մոտ է ոչ թեֆիզիկական, այլ մտավոր աշխատանքին: կաներեք հիմնական դասակարգեր՝ ն ցածր որակավորում հարուստներ, ն ունեցող «երին միջին ստորին դասակարգը ուննորներ աղքատներ: ժամանակակից դասակարգումներում ն ուորներյան ֆաբրիկաներում զանգվածային արտադրության ոլորտում տեղական կետերին հիմնականում ավելացվում է նս մեկըն է: Որպեսկանոն՝այս շերտիմեջմտդասակարգային ստանում է 7 աշխատողբանվորների դասակարգն սանդղակը կետեր: անցկամցածրկրթությունունեն, իրենցհանգիստն նողներըտարրական Վերինբարձրագույն դասակարգի են մեջմտնում են «տոհմիկ են կամ պասիվորեն՝ հեռուստացույց դիտում, կացնում թղթախաղեր դոազնվականները», որոնք200 տարիառաջ ներգաղթել են Ամերիկա ն այլն: են են ն բազում մինո խաղում,պարզունակ զվարճանքներ կազմակերպում մեծ հարստություն սերունդներով են կուտակել: Ցածրստորինդասակարգի մեջ մտնում են նկուղներում,ձեղնակրթուհարկերում,ետնախորշերում ապրողները: Նրանքհիմնականում Ը

Ցածր տս

քաղաքի

Ցածր

հորթի

բանվորները,

ծառայողները,

տարբերակներ`

/32

թյուն չունեն, իրենցգլուխը պահումեն պատահական աշխատանքներով կամ մուրացկանությամբ: Սրանց բանակըհամալրումեն հարբեու ցողները,թափառաշրջիկներն հանցագործները: «Վերինբարձրագույն դասակարգ» է բարձրա-. տերմինընշանակում գույն դասակարգի վերինշերտ:Բոլորբառակապակցություններում առաէ խավըկամ շերտը,իսկերկրորդը՝ ջինբառը նշանակում դասակարգը: Սոցիոլոգիայում մարդուայս կամայն խավինպատկանելու չափանիշըհամարվումէ ոչ միայնեկամուտը,այլն իշխանության ծավալը,կրթության աստիճանըն զբաղմունքիվարկանիշը, սրանք էլ իրենց ամեն տվյալ խավինբնորոշկենսաձննու բողջությամբպայմանավորում գործելակերպը: Կարելիէ շատ փող վաստակել,սակայնանմիջապես դրանքմսխել,այդ բոլորը ծախսելկամ խմել:Ուրեմնկարնորէ ոչ միայն փողստանալը,այլն նրա ծախսելը:Վերջինս արդենկենսաձնէ: Ժամանակակից հետինդուստրիալ հասարակությունում բանվոր դասակարգն իր մեջ ներառումէ երկու շերտեր՝ստորինմիջինն վերին ստորին:Բոլոր մտավորաշխատանք կատարողները, որքանէլ նրանք քիչ փող ստանան,երբեքչեն մտնում ստորինդասակարգի մեջ: միջին դասակարգը (նրանհատուկշերտերով)բանվորդասակարգից մշտապես է: Սակայնբանվորդասակարգն տարբերվում իր հերթին տարբերվումէ ստորինից,ուր մտնում են ընչազուրկները, թափառաշրջիկներնու պորտաբույծները: Որպեսկանոն՝բարձր որակավորում ունեցող բանվորներըմտնում են ոչ թե բանվորդասակարգի, այլ միջին դասակարգի մեջ: Արնմուտքում պրոֆեսիոնալներ կոչվումեն այն մարդիկ,որոնք,որպես կանոն, ունեն համալսարանական կրթությունն գործնականաշմեծ հմուտ խատանքի փորձ, իրենցգործի են, զբաղվում վարպետներ են հիմնականումմտավոր կամ ստեղծագործական աշխատանքով: Դրանքիրավաբաններն են, բժիշկները,գիտնականները, դասախոսները ն այլն: պի, Պրոֆեսիոնալ համարվելըշտ պատվաբերէ: Սրանցթիվը սահէ ն կարգավորվում մանափակ է պետության կողմից: Ամերիկյան հասարակության դասակարգային ստրատիֆիկացիայի երկուբնեռների՝ շատ հարուստների (տարեկան շուրջ 200 միլիոնեկամուտ ունեցողների) ն շատ աղքատների (տարեկան6500 դոլարիցպակաս եկամուտունեցողների) միջն, որոնք կազմումեն ազգաբնակչության շուրջ 576-ը, գտնվումէ միջին դասակարգը, որը զարգացածինդուստրիալ հասարակություններում է կազմում ազգաբնակչության 6046--իցմինչն8092-ը: ' 34

ԳԼՈՒԽ 11

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐ

Սոցիալականտեղաշարժերի տիպաբանություն տիպաբ թոր

արՀասարակության մեջմարդկանց սոցիալական տեղաշարժերի, հոսքերի, նրանցկարգավիճակների փոփոխության ամբողջությունը ոչվում է սոցիալական մոբիլություն:Դեռ հնուցի վեր այս թեմանմարդանց համար կարնորու հետաքրքրականէր: Մարդու հանկարծակի կործանումըկամ նրա անսպասելիառաջխաղացումըժողովրդական հեքիաթներումտարածվածսյուժեներից է, երբ հնարամիտգեղջուկը դառնում է մեծահարուստ,աղքատ իշխանը՝թագավոր,իսկ աշխատաամուսնանում է արքայազնի հետ: սեր Մոխրոտիկը առաջ է ընթանումոչ թե անՍակայնմարդկությանպատմությունն հանրագումարով,այլ սոցիալականմեծ խմհատներիճակատագրերի է փոխարինության բերի շարժումներով:Հողային ազնվականությանը ոարտադրական բուրժուազիան, ժամանակակից գալիսֆինանսական են լորտում ցածրորակավորմանմասնագիտությունները դուրս մղվում կոն«սպիտակբաճկոնավորների»՝ ինժեներների,ծրագրավորողների, ստրուկտորների, մենեջերների կողմից,կուսակցականընտրանունփոէ վերնախավը: ձեռներեցների խարինության ն Վեր բարձրացողների գահավիժողներիմիջնմշտապեսգոյություն ունի մի ցցուն ասիմետրիա՝ բոլորն ուզում`են վեր բարձրանալ ոչ մեկը չի ուզում սոցիալական սանդղակիցցածգահավիժել:Որպես կանոն՝վերընթացըկամավորէ, իսկգահավիժումը՝հարկադրական: ցույց են տալիս, որ բարձՍոցիալականուսումնասիրությունները համար ունեցողներըիրենցն իրենցերեխաների րագույնկարգավիճակ են են նախընտրում բարձրտեղեր,բայց նույնըցանկանում իրականացունեցողներընս: Եվ ստացվումէ, որ մարդնել նան ցածրկարգավիճակ մեջ բոլորը ձգտում են վեր բարձրանալ կայինհասարակության ն ոչ ոք ցած ընկնելչի ուզում:

գալիս

«81

վիսմզմծսզջղ մվնտտմոո -վմսը դտղտտովցր:տզվ վմզցկտռվիտեմտհ ԱմղքմոՀոնզտդվլոմբո|ղ դտղոտտովօր դղ օոիհտկ դզմսվկոշսմս մվ մեմող դվեմողտոռնմսց զ ըյսձվԵմմղճմվննստղտոոմվտ տոն դվվ ստղվ 6վոոս(ծսոյսփոնզվդողոովծսո հոդվմօ 'մղքմոչ -ոնղտ իվտղղնհ դզ ըշսիմոտող ըսժողն դոո(1սյվմսըդվրոմողպ 'ողոտտովդտ 1 ըւսմտտողնմոբ տփսՌռոմոմ ովոհդո 6վմղդուսքը -1սմ Ամղցոս(Գսռյսփոնզտ դողոդսեվմսվոող մոտի6վմզի մմղ '| ցովտ դտ վմղքմոշտնղտ դտկոլովծսո Ադյս(8յսմվմսըդողտտովդոը :Արսղոմղմմոտդո/Թ7ս1վմսը 1Ոո դվլոմռոլ ղ դոկտտոոցո 'ղոռվմօ '1 դվովոն(ղ :6վմղդՀվչսմսփոոչ դտղոովծսո ղոց 1 փղմող Ամդոս(8սվմսը իտղուղ Հ1զեմոկտոտն րող օոի 1ղդվ1օտիծղկոդմմզժ 'մմղդտտոմտրմոտով դո/8 -ՏզկոդմմզԵռղ նսմոող'մմզդմկմզոզիոջդվ վմզդմկմղ դո(81ս4ղոդմտոծետ վլ՛ս դդոս(4:ստոկ դոողոոդսԵվմսվ -ՀԱՎվմսը Ծո մղմմոոտդվ 'Առս(ՅսկտդոՀռդոսդ դղցյս մորով վմղքմոՀչոնզտ -Ովոննյս ուսմղեմողոոտնմղմմոտ մդյս(Թսվղդցմօոք ղ մօմոոշ) ոս դղ տրովդտդմզիժվմղդնմսդհտի "մզմմտոտ մյսԹդոժոմՉսՔ:մմղդռո| -տվ 6դոոմնղ վմզնղտ մոսւիոժ ըյսեմոկտոռտն ժդսմս'մզնզտ մյսփոոժդոոդոհ -ղմղ վմզիտո|մօտՑվլզիտ դղդճզնտմեղ դվմզիվեմսմ դողոլովծսո 1 դՈսդղվը'իսմղժտղվմսվ ուսմղդդտռվտոտ վտոյւսմովուօղըվը դզրո զժՎ :ըյսդզուս զ մղդոոլղմ մվ դե տոլվղմղ դղ մղի դվնմոր -ղ վ դոծց(ո 'ըշսղոննդտոցողուովծսո ըյսդոմօմոոմ ԽԵ:մմզմօմոմ դոժ դոմմս դոս(ժսփոչոդվմօվղտչսմս վոյս դ1ս(81ս ոզիոմս'Ամզեմողտոն մօտ :մղդ 'ըսցզոոս դզ մզդտոլզմղտտ 'դսդոող -ըՕոցվտոռմղմմտտցո/4յսվյզըօ0ող հւստով դվմղեմոկտոռնմղմմոՏ ղ դտղտոզտդտ6դողնմոը :Ադս(Թսվմսը դոկոժոնտժ դվմղդծզմտտ 1 Հսմսդմ դվմզցնմտոտտվմգ վճվմոտտդվճվը 'ցտղտտվետդոտը Սղտսողովնդմղ զ ոսքմտՀ վիտ ղվտ '1 մցմոմ մցոցվտոռ դո(8՛սվ) -ոյս զ նմտոտտվմղվ՛զիտ դդ՛ս(8սչղոոռմ ըյսիչդ -ղդօ մս 'նղտդ(ղ:տղվ վմղդրղյմսմովժնոծմզը ղ վժնոտծոտմո -նտ օտիծզղոդմտվու :Յ(ոդող յս դմղդծղմ դղ ովոցով վլզիտ դմզդմղմզ մրոր -ոտ 'դղ կոդղսքմտՀվլզիտդվնմորոնտ ղ մմղզդնմոոոտվմղ դոՅ դո/օսծ -Աող :մդս(8յստո|ռտ(քժսչկողմ"Ամզդդոցվտոտ մյսդոովնդց ղ դո/Թսվլդց 'մղտոոով'մսզո 6գողնմոր բյսդնսժ ող դյս(83սԾ -ոկոը -ղնետ փոտծետմի վմղժոսվտտմոդողոդսեվմսվղ 6ոքովոնն՛լյ 1 նտԵ դղնմո ոն տոտ Ղղծոտո | Յդոտոո| -Հտ նզտոքտղ իսղտտտփդ ՀսյզմոռտնզտոքտողոոտՀը 1ղիռխփոնզտ տն ոո 'ցվմզգրող ճոնոոծ դտկոմետվստոլշտ ոս/(ժտվմսը զ՝զ :Վ ոց ղ9զ :։վժնտծվ/ -ղմոոմմվ վ՛ղծքտվեոգիոմսՂղհզ1 Ժտնոոճ Ակոդմոնդա՛ծ -

օջլ

-ՈտվծոմԵվբ զ ըսիցոմղի մքմոշչոնզտ դողոմեովմողշոտ որո 'մռյս/9 -1սոխփսփվղտցվիտեմող1 ըսդոյղիոտ մդո(81սոյսփսփվնզտ ղՑ94 :Ամղդոոս/8յսդխփոնզտ օտմտտտհմոոսքը Թվուս(Յսղմոդսզօ վը 'Ճոնոժ ծվնյմԵ ոտհկնյսմ/Ե 6վմոնտոժճ'մբեվմ -կ1ստ դվրոդոծմչոցտմոտ ղ դվ/ոԵծտծվը դղ մղդղոդվմօ վմղքմոշոն -ղտ վովոողղ:մոորդոովոխռ վղոքվիռոծմոդդվկռյոդմ/րոիտղողմՀչվմ Հս ղզը դ1ս/Թյսոյսփոնղտ ծվմ/ոիողողմ վո 1(ո 'դ1ս/8յսդյսփսփվմող| ոո վղոցվիտեմոհ Ղ8 չս Վ ուսմնոծող դՈղ:մդ1ս/8յսյվմսըդողոմեռվ -մոո|շտ ըշսցտովնդով| դտոզտոմոտ դո(ժսյվմսը դողողսեվմսէ վծմվն դտոտվծսո :դոժմոյսփտփ վլզտոհց դո/Թյսննյս 6ոլովտննյս ծդոսո ըյսդղդյս դզ վնղտ մմղդդոս(Թյսոսփ -սփ դտորոՂ:մմղդոյսծդո դվոյսմը6վդյս(8ստվեռտդոտո վո '(ցողոփղո) դվոյսքըը '(գտղոմ/(ով) 6վժվդոտդմվը 'դո(8սվծոծոնողձ վմդսղ1Ոո հզը Ծվդս(81սվծոժոնոժմվմղմղ վո դս(8սկվնտողկ ծվղյս(8սսոտփոննՉս յղՈոսոց ող նսմոկ հոդվմօ վմղզթմոչոնղզտ դտող :ոմի դոք8յս,մով ն/ո մմզ 'ուսրոծռոմոհ՛ դ(ռոդվո՛սքըծվմռռ| ռզղուսիցտեմմղմող| դՈոսռղվը դոկոովծսո վը 1 դոյսծդո վտովդո մդյս/81սմվմսը դոկողդսեվմսԷ 1 ղոդվմօ դո/Թս1վմսը 6ոժռմմտի մոյւսդմետդստՀոթ'6ոժ -ըմմզի մըյսճոմօմոոմվդստշողլ,:01Ա18Ա1Վմսը 6ոժդմմտի ղ Քոծժդմմզի վոյս դյս/ԹյԱԿԵ դողլոտտոհոտոովմդոքօյսննյս վքմոՀոնզտ ող :դվո ՀյԱմըմոյսծդո 6վիտո|վը զ ուսմնոժդղ մդյս/8յսյվմսը6որովոնն՛լյ :դվտմսոսմսիտտը ծվստիտետդմդոկողվեվգ վմդոտտողյ շտ մոյւսծդոըոյսժողն նմսմղվմղ ղով 'Ամգքմոշոնղտ դվրոԵմոկոողոնծվըդդ ըղսմմմժոտզվդվմզդԵսՀավծ -սո ըյսժողն դվճոսը :տղվ տղկոոքոցմողկմնմսմկմղ վմղդծոժդմօմսԵ մովտ դվճոստ վմղմոսվոտվը հով 'տղզղոտքոմոկմղ1 օոտիրոտկ մոմող|ոդ 'դզմօդտվդոմոցմսԵ վմոի վոլղ ստ -ղվ ղով 'մղռզքդվ1 ըյսդստն մտոսոո| հոդվմՕ :ռոմզվմոհ ցտղոյովծ -սո 1(/ո 'ԱՅմվնդոկոովծսո 1 ուսռդյսփ օտոռտ խոմզհ ըոոեդղովդղոծվը ուսմծ6ոցդմվմցոկ '6վղոցվիռտծեմող մսվ մվ դլոցոտ 'մտովցտ դոսդղվըո մս ՛ոսդոմդ | ըյսիտրոպտտմո դդյսք(8յսյվմսըդվրոնդմղոմղղ ղշվքմ 1 ողսըսոնդոոլղմղ վոմմոն ղոդվմՕ :մմղդնսդօծդղմվ դոՅ 'դղդ -քղնոմեղ նղտ նսիդտեմոի վլզիտ ոո մղի վզի ուսկոննդտոդողո| մս 1 ըւսմնոոժդղ -ովծսո մմզոկտիռծե Ադոս(87Ա1վմսը դվրոնդմղոծվր վմղովտոծղղ 1ս վմղդղտո -ղտոցդռղօտիոտկ դղմստմղոտղվ մոմվ դղ ըուսիցոտքոմ դվծմղվծդղմ -վ մմզովտ յս ող ղ :դողոգդսեվմսվ Ծո(ովոննյս մղովտ ցմզդկտողտ ղ դվոոնդմղոծվը դողոդովվ շսղմզ ղոդ ոդոշդվ 'դվրոնդմզոմղդ մզդկոք -վի դոողոոդովվ սսղմղդոԹյսմվվմսըդոտկոովծսո դզդոյս դյս18սմԽե

է ձեռքբերովի,իսկ խմբայինին՝ լությանըավելի համապատասխանում պարտադիրկարգավիճակը: Անհատական մոբիլությունն իրականացվումէ մեծ մասամբ այն դեպքերում,երբ որնէ դասակարգի,խավիկամ շերտիհասարակական նշանակությունըմեծանում կամ նվազում է: Հոկտեմբերյանհեղափոխություննիր հետ բերեցբոլշնիկներիդերիաննախադեպ բարձրացում: Հնդկաստանումբրահմանները բարձրագույնկաստադարձաներկարատն ն համառ մաքառումներիշնորհիվ:Հին Հունաստանում Սահմաահետո մարդկանց մեծ մասըստրկությունից նադրությանընդունումից զատվեց ն հասարակական սանդղակովվեր բարձրացավ,իսկ որոշ ստրկատերեր ցած: գահավիժեցին ուներ նան ժառանգական ազնվականուՆույնպիսինշանակություն թյունից անցումը պլուտոկրատիային սկզբունքներով (հարստության Մ.թ. 212 թ. Հռոմեականկայսրությանհամարյա ազնվականությունը): ողջ բնակչությանը կարգավիճակ շնորհհռոմեական քաղաքացիության վեց, դրա շնորհիվնախկինումիրավազուրկհսկայականզանգվածներ իրենց սոցիալականկարգավիճակը բարձրացրեցին:Բարբարոսների հարձակումըՀռոմեականկայսրությանսոցիալականստրատիֆիկացիանզգալիորենփոխեց՝մեկըմյուսի հետնիցհինարիստոկրատական տոհմերնանհետացան,նրանցփոխարինության եկան նորերը:Օտան նոր արքունիք: նոր դինաստիաներ հիմնադրեցին րերկրացիները Մոբիլությանվերոնշվածտիպերիցբացիերբեմնխոսում են նան կազմակերպված տեղաշարժերի մասին,որոնքմոբիլությանայն դրսնոեն, րումներն երբ մարդու,խմբերիսոցիալական տեղափոխությունները ն ուղղահայացկամ հորիզոնական ուղղություններովկազմակերպվում են է ղեկավարվում պետությանկողմից,ընդ որում՝դրանքկարող կազբ) առանցհամաձայնումակերպվել՝ա) մարդկանցհամաձայնությամբ, են թյան:Առաջինի մեջ կարող մտնելայսպեսկոչվածսոցիալիստական հավաքագրումները, երբ, օրինակ, էինկոմերիտական կազմակերպվում կառույցներ: Երկրորդխմբիվեջ կմտնեն փոքրժողովուրդներիտեղաստահանում-վերաբնակեցումները, որ զգալի չափով իրագործվեցին լինյան տարիներին: Կազմակերպված մոբիլությունիցպետքէ տարբերելկառուցվածքային մոբիլությունը:Այն առաջանումէ ժողովրդականտնտեսության կառուցվածքի փոփոխություններիցն կենսագործվումէ առանձին մարդկանցկամքից անկախ: Որոշակիոլորտներիկամ մասնագիտություններիկրճատումը,վերացումըիր հետ բերումէ մարդկանցմեծ խմբերի տեղաշարժեր:

2. Ռուս

ակա արակության փակն ն հասարակության

փակ

բաց բմույթը բնու ն բաց

Երիտասարդ,արագ զարգացող երկրումուղղահայացտեղաշարժերը կատարվումեն շատ արագ: Պետրոս|-ի, 20--30--ականթվականների ն Պերեստրոյկայի՝ 80-ական թվականների ժամանակաշրջաննենման է: րի Ռուսաստանը հասարակության օրինակ Ցածրդասակարգերից ելածները,հանգամանքների բերումով, աշխատասիրությամբ կամ են արագորենվեր բարձրանում:Այստեղնրանց էին ձեռներեցությամբ սպասումբազումթափուրտեղեր:Եվ ահա բոլոր տեղերըզբաղվածեն ն վերընթաց շարժումը դանդաղումէ: Հարուստներինոր դասակարգը առանձնանում է սոցիալականբազմաթիվպատհասարակությունից նեշներով:Այժմարդեննրաշարքերնհամալրելըշատ դժվարէ: Սոցիալականխումբըփակվածէ: Արնմտյանսոցիոլոգներիկարծիքով, ԽՍՀՄ-ը միայն ինդուստէր, դա բացատրվում էր րիացմանշրջանումէ, որ բաց հասարակություն ԽՍՀՄ-ում ղեկավարկադրերիխիստպակասով:Այն ժամանակ բոլոր մարդիկունեինհավասարելակետայինպայմաններն սոցիալականվեհնարավորություններ: Երկրումստեղծվումէին րընթացիմիահավասար մասնագետների պատրաստման զանգվածայինհամակարգեր:Ավելի ուշ կադրերիպակասըլրացվեց, որոշ մասնագիտությունների գծով կադրերիթիվը պահանջվածիցզգալիորենավելի էր, ն բարձրագույն մասնագետը կրթությամբ նույնիսկաշխատումէր որպեսբանվոր:Առադա ջացանմտավորական-բանվորներ: Խորհրդայինքաղաքագետները ներկայացնումէին որպես սոցիալիզմիհերթականնվաճում: «Լճացման» տարիներին,այսինքն՝70-80-ական թվականներին, սկսվեցսոկայունացիալական շերտերիինքնապարփակումը: Հասարակությունը նում էր: Ուղղահայացտեղաշարժերըթուլանումէին: Վամակարգը սկսում էր փակվել:Սոցիալականխավերըհամալրվում էին գլխավորաէինբանվորներ, պեսիրենցհաշվին,բանվորների ծառայողների երեխաներըծ̀առայող: Խորհրդային սոցիոլոգները հաստատեցինբարձրագույնկրթություն ստանալու փորձնականորեն կողմիցիրենց երեայն միտումը,որ կապվածէր կրթյալ վերնախավի խաներինանպայմանբարձրագույնկրթությանտալու հետ: Ըստ սոցիոլոգիականհետազոտությունների տվյալների`1986 թվից բանվորդասակարգըհամալրվում էր հիմնականումբանվորական շերտերից,ՊՏՈՒ-ների ն նմանատիպայլ կրթականհաստատուՆույնը նկատվումէր նան սպասարկթյուններիշրջանավարտներից: ման ոլորտում:

երեխաները դառնում

մեջ սոցիալականխմբերիփակումնեՌուսականհասարակության երկրներում,հարը տեղիունեցանշատ ավելի արագ, քան արնմտյան Նման է, որ կարեպարագաներում մարյամեկ հնգամյակիընթացքում: ունեցավ է տեղի կ ապիտալիստականացումը Ռուսաստանի լի ասել, թե (գծ. 11.1): ընդամենըմեկ հնգամյակում

թ.

"Ո.

լւ.

Ո:

ՀՀ

ՄԻԿ

թ.

'ԼՍԱ'ԼԱԼ

"ՈԿ

ՍՏՈ

Գծ. 11.1.

1989 թ.

մեջ նշանաՌուսաստանիհասարակության զարգացման : Արդեն պա չկա,ն ե արձավ, որ հետընթաց

ձություն՝բարձր դասակարգիփակումը:Բարձր դասակարգըինքն իր համար մշակում է ներքինօրենքներ,ստեղծումէ մասնավորակումբներ, արտոնյալդպրոցներ:Ընդհանուրառմամբնրա շարքերն արդեն համալրվածէր, ողջ հասարակական հարստությունըբաժանվածէր ն կլաններիմիջն: հզոր խմբավորումների Ինչպես հայտնիէ բարձրագույն ծավալը օբյեկտիվոդասակարգի ն է 3--596--ը: կազմում բնակչության խոԳեշտորեն րենսահմանափակ է 1989-1992 թթ. պրակտիկան արդենսպառշոր կապիտալձեռքբերելու վածէր: Այսօր մեծահարուստներին միանալուհամարայնպիսիհնարավորություններու կապիտալէ անհրաժեշտ, որ մարդկանց ճնշող մեծամասնությունըկարողէ միայներազումտեսնել:Տեղի է ունենում բարձն ընտրյալների փակում:Մեծահարուստների դարագույնդասակարգի սակարգըմյուս կատեգորիաների համարդառնումէ անհասանելի: Միննույնժամանակդեպիգյուղականու քաղաքայինմիջինդասակարգերտանող ճանապարհըբաց է: Ֆերմերներիխավը շատ աննշան է ն կազմումէ ընդամենըբնակչության170--ը: Քաղաքայինմիջինխավերը դեռնսչեն ձնավորվել: Նրանցհամալրումըկախվածէ այն բանից,թե «նոր ռուսներն»ու կառավարությունը երբվանիցորակյալմտավորաշխատանքըկվարձատրեն ոչ թե ապրուստիհամարանհրաժեշտ մինիմում աշխատավարձով, այլ շուկայականգներով: ԱՄՆ-ում, Անգլիայում,ՖրանսիաԿայուն հասարակություններում՝ յում, Գերմանիայումն մի քանի այլ երկրներում, բարձր դասակարգը վաղուց արդեն դարձել է ժառանգական:Հարստությանկուտակումը սկսվել է մի քանի հարյուրամյակ առաջ: ԱՄՆ-ում բարձրդասակարգը պահպանում անընդհատությունը ժամանակային է 247) դարիցսկսած: անախ հատուկ,փակդպրոցներում, Երեխաների սոցիալականացումը ն պա նրանց գործունեությունը կորպորացիաներում ընկերություններում բարձր առանձնացնումեն հաներկայացուցիչներին Այս դասակարգը սարակությունից: համաիր Թ. Վեբլեկարգը,իր նորմերնու վարքագծիկանոնները:կենսակերպը: է ցուցադրական նը այն վատնողական: անվանում բարձրդասակարգին ժամանակակիցռուսականհասարակության այդ ցուցադրական վատնողականությունը խիստբնորոշէ, չնայածայդ եռ դասակարգըդ զուրկ է առաջինհատկանիշից՝ ժառանգականություփակ բարձրխավի բնույթի շնորհիվ այս գիծը նս ամնից, րապնդվումէ: Մ. Ֆ. Չերնիշիկարծիքով՝ ռուսականհասարակուժամանակակից հետ թյան մոդեռնացման գործընթացնիր սոցիալականտեղաշարժերի ակտիվացումչի բերում: Տնտեսությանոլորտում ընթացող բարեփո-

Հական իրո ուղի: որան կապիտալիստական դարձությունները ԱԱ որ

տարե

տեղիունեցան1989-1994 թթ.: Բնակչությանմեծ մասը` թոշակառուները,բազմանդամընտանիքները,հաշմանդամները, ու գյուղացիությունըհարսզինծառայողներն մտավորականությունը, տանալուհնարավորությունիգ զուրկէր: Հարստությունդիզելու մրցաորոնքվերջնագծինմոտենալիս անցան վազքում առաջ ստեղծեցին«նոր ռուսների»դասակարգը:Դրանցմեջ մտնում էին 1596 զբաղվում քրեածինտարրեր(սրանքդեռնսխորհրդայինտարիներին ն բիզնեսով դեռ այն ժամանակզգալի հարստություն էինընդհատակյա էին, նոմենկլատուրա(սրանքայն պաշտոնյաներն էինկուտակել), ն հարմարտեղում մասնակցեցինհաոր հարմարպահինհայտնվեցին 1596 տարբեր խավերի սարակականունեցվածքիվերաբաշխմանը), ինստիտուտիինժեներներ, գիտահետազոտական ներկայացուցիչներ, ունենում նս մեկկարնորիրադարէ տեղի թ. այլն: դասախոսներ ն

երեք" խմբեի,

դասակարգի

է արժեքների ստեղծում

Գարա

խումներից անկախ հիմնականսոցիալականխմբերի«փակվածությունը» շարունակում է ամրապնդվել:Այլ կերպ ասած՝ որքանժամանակակից բարեփոխումներըլուրջ ն կարնորեն, միննույն է, նրանքդեռնս Ռուսաստանիհասարակությանսոցիալական կառուցվածքիհիմքերինչեն

դիպչում:

Ռուսական հասարակությանմոդեռնացումըառաջինհերթին հանգում է նյութական ն սոցիալականռեսուրսներիվերաբաշխմանը:Մոդեռնացմանայժմյան փորձը նման է նրան, ինչ Ռուսաստանում կատար«լովեց 1917 թ. հոկտեմբերիցհետո: Այն ժամանակ վերափոխումների կոմոտիվը» համարվում էր սոցիալական հարաբերություններիարմատական վերակառուցումը:Մնացածը, բոլշնիկներիկարծիքով,ինքնին կստացվի:Այնպիսի տպավորությունէ ստեղծվում, որ ժամանակակից բարենորոգիչներըհավատում են, թե գլխավոր խնդիրն այն է, որ ցանկացածգնով ստեղծեն ձեռներեցներիխավ,որն իր ձեռքը կվերցնիերկրի տնտեսական ռեսուրսները ն երկիրը տնտեսական ճգնաժամից դուրս կբերի: Սակայն մյուս երկրների փորձըցույց է տալիս, որ ոչ արտադրականգործունեությամբ ձնավորված ձեռներեցների խավը այդ գերխնդիրնիրականացնելի զորու չէ:

8 3. Մարգինալներ

Մարգինալությանդասականկոնցեպցիայիհիմքը դրվեց տարբեր մշակույթներիսահմանագծերումհայտնվածանհատի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանժամանակ:Այդ ուսումնասիրությունները կատարվումէին Չիկագոյի սոցիոլոգիականդպրոցում,որի ղեկավար Ռ. Պարկը 1928 թ. օգտագործեց «մարգինալ» տերմինը: Նա մարգինալ մարդուուսմունքը կապումէր ոչ թե անձնավորությանտիպի, այլ հետ: Մարգինալությունը սոցիալականգործընթացի հանդես է գալիս որպես սոցիալական տեղպշարժերի արագընթաց պրոցեսների արդյունք: Ընդ որում, մի սոցիալականվիճակից անցումը մյուսին անհատի կողմից գիտակցվումէ որպես ճգնաժամ:Այստեղից էլ մարգինալության զուգորդումը «միջանկյալության», «ծայրամասայնության» վիճակի հետ: Ռ. Պարկը նկատումէ, որ մարդկանցմեծ մասի մոտ անցմանն ճգնաժամի շրջանը նման է գաղթականի ապրումներիհետ, երբ վերջինս լքում է իր հայրենիքը օտարության մեջ երջանկությունգտնելու հույսով: Հարկ է նշել, որ մարգինալ ապրումներիցմարգինալ ճգնաժամը տարբերվումէ նրանով,որ վերջինսդառնումէ խրոնիկական,մշտական երնույթ ն միտում ունի վերածվելու անձնավորությանտիպի:

Ընդհանուր առմամբ մարգինալությունըհասկացվում է որպես խմբի կամ անհատիսոցիալականտեղաշարժիվիճակ ն սոցիալական,հոբնութագիր: Ե. Ստարիկովըռուսական մարգինալությունը գեբանական է որպես սոցիալական կառուցվածքի անորոշ վիճակի արտադիտում նա հանգում է այն հետնությանը,որ «մարգինալության հայտություն: հասկացությունըպրակտիկորենիր մեջ ներառումէ ողջ ռուսական հաՄարգինալուսարակությանը,այդ թվում նան նրա ընտրյալ խավերին»: Ռուսաստանում է սնուցվում զանգվածայինսոթյունը ժամանակակից ցիալականվարընթացտեղաշարժերովն հանգեցնում է հասարակուաճին: թյան մեջ սոցիալականէնտրոպիայի՝անկազմակերպվածության Մարգինալացման ժամանակակիցգործընթացըԵ. Ստարիկովըդիտում է որպես ապադասակարգացման պրոցես: Ա. Ի. Հակոբյանը մարգինալությունըհասկանումէ որպես անհատի ն հասարակության սոցիալականկապերիխզում, իսկ ապամարգինալացմանպրոցեսըդիտումէ որպեսմարդկանցմիջն սոցիալականկապերի վերականգնմանարդյունք ն հասարակությանկայունացմանմիտում: Մարգինալությանմասինգիտելիքներիամբողջությունը նա առանձնացնում է որպեսգիտելիքներիառանձինբնագավառ՝սոցիալականմարգինալիստիկա,ն այն համարումէ միջառարկայականուղղություն: Ռուս սոցիոլոգների կարծիքով, մարգինալ խմբերի առաջացման պատճառներիմեջ մտնում են առաջինհերթին անցումը սոցիալ--տնտեսական մի համակարգիցմյուսին, մարդկանց մեծ զանգվածներիանկառավարելի տեղաշարժերը,բնակչության նյութականվիճակի վատթարացումը, ավանդականարժեքներիու նորմերի արժեզրկումը: Ռուսաստանում մարգինալությանզարգացումըտեղի է ունեցել երկու փուլով՝ 1990-1995 թթ. ն 90-ական թվականներիկեսերին հաջորտվյալներըվկայում են, դող ժամանակահատվածում: Վիճակագրական որ բնակչության զբաղվածությանկայունացումը տեղի ունեցավ հենց այս երկրորդփուլում: Ի տարբերություն ավանդական լյումպեինպրոլետարիատի՝նոր մարգինալներնարտադրությանկառուցվածքայինվերափոխումներին զբաղվածությանճգնաժամի զոհերն են: Այս դեպքում մարգինալության չափորոշիչներկարողեն դառնալսոցիալականվիճակիհարկադրական փոխումը,ձեռփոփոխությունը,գործազրկությունը,մասնագիտության նարկությանվերացումըն դրա հետնանքով առաջացած աշխատավարձի փոփոխությունը,արտադրությանծավալների կրճատումը ն այլն: Ուսումնասիրելով նոր մարգինալներին`Ի. Պ. Պոպովը տվել է նրանց տիպաբանական բնութագիրը:նա առանձնացնումէ հասարակական կյանքի, ժողովրդական տնտեսության այն ոլորտները, որոն143

ցում դիտարկվումեն սոցիալականն մասնագիտականմարգինալության առավել բարձր աստիճաններ. թեթնն սննդի արդյունաբերություն,մեքենաշինություն, գիտության,կրթության,մշակույթի բյուջետայինկազմակերպություններ, ռազմաարդյունաբերական համալիրի ձեռնարկությունների .

ոլորտ, «

'« -

ոլորտ, փոքրձեռներեցության տարածաշրջաններ, ծայրամասային, աշխատանքազուրկ միջին ն բարձր տարիքիմարդիկ,ոչ լրիվ ն բազմանդամընտա-

նիքներ:

Նոր մարգինալ խմբերի կազմը բավական տարասեռէ: Նրանում կարելի է առանձնացնելերեք կատեգորիաներ:Առաջինն ամենամեծ խումբը կազմում են այսպես կոչված «նախկին արհեստավարժները»՝ բարձրագույնկրթությամբմասնագետները,ավելի հաճախինժեներները: Նրանց գիտելիքներընոր պայմաններում պահանջարկչունեն, հնաեն: են նան ցել Նրանց մեջ մտնում արդյունաբերությանանհեռանկարային ճյուղերի աշխատողները: 1997 թ. 8 միլիոն գործազուրկների 2046--ըկազմում էին մասնագիտականբարձր որակավորումունեցողները:Գործազուրկների3096-ը աշխատանքըկորցրել էր ձեռնարկությանլիկվիդացմանպատճառով: Նոր մարգինալ ներիերկրորդկատեգորիանկարելիէ անվանել«նոր ների» խումբ, նրամեջ մտնում են փոքրբիզնեսիներկայացուգործակալ ու ցիչներն բնակչությանինքնագործխավը:Ձեռներեցները՝ որպեսնոր ձնավորվողշուկայականհարաբերությունների գործակալներ, գտնվում են օրինական ն անօրինականբիզնեսի սահմանայինիրավիճակում: Մարգինալների երրորդխմբիմեջ մտնում են Ռուսաստանիտարածաշրն ջաններից «մերձավորարտասահմանից»գաղթած փախստականները: Ռուսաստանում 90-ական թվականներիվերջերին պաշտոնապես գրանցվել իսկփորձագետների հաշվարկնեէ 1,2 միլիոն փախստակած, րով փախստականների թիվըերեք անգամավելիէ: իրական Գաղթականիմարգինալ կարգավիճակըբարդանում է բազմաթիվ գործոններիհետնանքով:Արտաքինգործոններիցկարելիէ նշել հայրենիքի կրկնակի կորուստը(նախկինհայրենիքումապրելու անհնարությունը ն պատմականհայրենիքում հարմարվելուբարդությունը, կարգավիճակի, բնակարանի, ապրուստի միջոցների ձեռքբերմանհետ կապվածդժվարությունները):Ներքին դժվարություններըկապվածեն այն ապրումներիհետ, որ դու «ուրիշ մարդ» ես, «ուրիշ ռուս» ես ն այլն: Մարգինալությանաստիճանիհամեմատական ուսումնասիրության ժամանակ սոցիոլոգները առաջնորդվում են երկու ցուցանիշներով.

օբյեկտիվ՝արտաքինհանգամանքներով պարտադրված,ն սուբյեկտիվ՝

անձնականսոցիալականկարգավիճակիբարձրացմանկամ ցածրացման հետնանքովառաջացածտվյալներով: Մարգինալությունը իր հետ բերում է կառուցողական կամ ապակառուցողական հետնանքներ,ստեղծագործականակտիվությանբարձրացումկամ նվազում: Տ. Շիբուտանինգտնում է, որ «ցանկացածմշակույթում ամենամեծ նվաճումները սովորաբարձեռք են բերվումսոցիալականարագընթացփոփոխությունների ժամանակ,ն խոշոր հայտնամեծ գործությունների մասը կատարվելէ մարգինալների կողմից»:Ամեն ինչ կախվածէ ստեղծվածիրադրությունիցդուրս գալու սոցիալականն հոգեբանական մեխանիզմների գործադրումից,անհատիակտիվությունից կամ պասիվությունից: Ռուսաստանիհամարմարգինալության վտանգըկայանում Է նրանում, որ մարգինալբնակչությունը,օրինակ, հասարակության այն մաէ քաղաք, հանդեսէ գալիս որպեսխմբասը, որը գյուղից տեղափոխվել յին արժեքներին իդեալներիկրող ն ընկնելով միանգամայնօտար քաղաքային ինդուստրիալմիջավայրն ի վիճակի չլինելով ընտելանալ նրան՝մշտապեսգտնվում է շոկի վիճակում: Մարգինալըսովորաբարգտնվում է սոցիոմշակութայինհատկանիշներիկորստիվիճակում,այդ հատկանիշներընրան ձնավորել,սոցիալականացրելեն որպես անձնավորության,ն միննույնժամանակ դրանք նա չի ուզում կորցնել: Մարգինալ մարդու մեջ ձնավորվում են արտառոց հատկություններ,բարդույթներ, որոնց արդյունքում նա ընկնում է սթրեսի մեջ, ձգտում է փոխել այն իրավիճակը, որում ինքը հայտնվելէ: Մարգինալության հիմքիվրա առաջանումեն ամենատարբերքաղաքականսուբկուլտուրաներ: 8 4. Ռուսաստանում

մարգինալության դրսենորման երկու փուլերը 7՛

Ռուսաստանը ունեցելէ մարգինալությանդրսնորմանառնվազներկու փուլ: Առաջինըսկսվեց 1917 թ. հեղափոխությունիցհետո: Սոցիալական կառուցվածքիցբռնությամբ վերացվեցիներկու դասակարգեր՝ ազնվականություննու բուրժուազիան, որոնք կազմում էին հասարակությանվերնախավը:Նոր պրոլետարականընտրանինձնավորվումէր ցածր խավերից:Կարմիր տնօրեններ ն նախարարներէին դառնում բանվորներնու գյուղացիները:Շրջանցելովկայուն հասարակությանը բնորոշ սոցիալականառաջընթացիմիջին դասակարգովանցնելու ու143

վրայովն հայտնվեմի աստիճանի ղեգիծը՝նրանքթռիչքկատարեցին երբեքչէինկարողգտնվել(գծ. 11.2): ցին այնտեղ,ուր նախկինում

մեջ մտնում էին ոչ թե նրանք,որ բարձրաԱռաջինհարստացողների ունեին,բարձրբարոյականուգույնկրթությունկամմասնագիտություն էին«վայրենիկապիթյանտեր էին, այլ նրանք,ովքեր մարմնավորում

տալիզմը»:

աթ Միջինխավեր

Մարգինալներ

գյուղացիներ

Գծ. 11.2.

Նրանք Սրանք,ըստ էության,վեր օրինականանդամ բայց նոր դասակարգի կտրվեցինմի դասակարգից, չդարձան:Նրանք պահպանումէին հին շարժուձնը,նիստուկացը,արչնայածսրտանցուզում էինմերձենալ ժեքները,լեզուն, սովորույթները, արժեքներին: բարձրդասակարգի արդեն շրջանը փակվելէր: Խորհրդային 70-ականթվականներին ու խավերը վերարտադրում էին իրենց,այսինքն՝ բոլոր դասակարգերն սեփականշարքերից:Այդպեսշարուհամալրվումէինգլխավորապես հասանակվեցերկուտասնամյակ, որը կարելիէ համարելխորհրդային ն զանգվածային մարգինալության բացակարակությանկայունության յությանշրջան: ն նույնպեսկապԵրկրորդալիքը սկսվեց90-ականթվականներին որակառուցվածքի ված էր ռուսականհասաիակության սոցիալական հետ: կականփոփոխությունների իր Հասարակության վերադարձըսոցիալիզմիցկապիտալիզմին հետ բերում էր սոցիալականկառուցվածքի փոփոխուարմատական թյուններ(տեսգծ. 11.3): ձնավորվումէր երեք աղբյուրներից՝ վերնախավը Հասարակության ն «ռազնոչիններից»: Ընտրաքրեածինխավերից,նոմենկլատուրայից նու որոշակիմասըհամալրվումէր ցածրդասակարգից՝ մաֆիոզներից, Այսշրջանում,որհանցագործայլ խմբավորումներից: ռեկետյորներից, պեսկանոն,հարստացման դաշտիցդուրս: ուղինգտնվումէ իրավական

են: մարգինալներն բարձրացող

Մարգինալներ

Սարգինալներ

Ցածրխավեր. բանվորներ ն

հինն նոր

աղքատներ Գծ 113.

ընտրանումեջ մտան Բացիցածր խավերիներկայացուցիչներից, նոմտավորականներ, միջինխավերիներկայացուցիչներ, խորհրդային որոնք հայտնվել էին իշխանումենկլատուրայիներկայացուցիչներ, մոտ: ներկայացուԴրան հակառակ՝ միջինդասակարգերի թյան ղեկի ցիչներիմեծ մասըխաղիցդուրս մնացն համալրեցաղքատներիբանատարրեր՝ հին աղքատների(դասակարգազուրկ կը: Ի տարբերություն թափահանցագործներ, ընչազուրկներ,անօթնաններ, հարբեցողներ, հաունեն ցանկացած գոյություն որոնք մուրացկաններ), ռաշրջիկներ, են կոչում «նոր աղքատայս խավը մեջ, նոր ձնավորվող սարակության մասն են: Այս տիպիաղա ռանձնահատուկ Ռուսաստանի ներ»: Դրանք ն ԱՄՆ-ում մեկ այլ ոչ էլ աշխարհի ոչ քատներչկան ոչ Բրազիլիայում, է: Ուբարձրաստիճանն Նրա առաջինբնորոշգիծըկրթության երկրում: ինժեներները,բժիշկներըն այլ կարգի սուցիչները,դասախոսները, «նոր աղքատների»ցուցակումհայտնվեբյուջետայինաշխատողները իրենցստացածեկամուտչափանիշներով, ցին միմիայնտնտեսական ներով:Սակայննրանք այդ խավինչեն պատկանումմեկ այլ, ավելի կուլտուորը կապվածէ արդեննրանցկրթության, կարնորչափանիշով, Ի հետ: ն խրոնիկատարբերություն հին, աստիճանի րայի կենսակերպի

կան աղքատների«նոր աղքատները» ժամանակավորերնույթ են: Երկրում տնտեսական վիճակի բարելավման հետ նրանք պատրաստ են անմիջապեսվերադառնալու միջին դասակարգիշարքերը: Նրանք «սոցիալականընդերքից» բավականհեռու են: Այսպիսով՝ռուսականհասարակությանսոցիալականկառուցվածքի արմատականփոփոխությունըիր.հետ բերեց նան միջին դասակարգի բնեռացում, նրա բաժանումը երկու բնեռների,որոնքհամալրեցին հասարակությանվերին ն ստորին դասակարգերիշարքերը: Այս գորժընթացիարդյունքում միջին դասակարգիթիվը էապեսկրճատվեց: Ընկնելով «նոր աղքատների»խավիմեջ՝ ռուսական մտավորականությունը հայտնվեցմարգինալիրադրությանպայմաններում՝մշակութային հին արժեքներից ն արտոնություններիցնա հրաժարվել չէր ուզում, իսկ նորերն ընդունել չէր կարող: Իր տնտեսականվիճակով այդ խավը պատկանում է ցածր դասակարգին,իսկ կենսակերպովն մշակույթով` միջինին: «Նոր ռուսների» շարքերում հայտնված ցածր խավի ներկայացուցիչներինբնորոշէ ցեխոտ իշխանավորիմասինռուսական «/3Յ քոՅտ 8 «Ի83Ո»: հին ասացվածքը՝ Որոշ սոցիոլոգներենթադրումեն, որ մարգինալությունըժամանակավոր երնույթէ ն մեծ մասամբկապվածէ մի սերնդիհետ: Գյուղիցքաղաք եկածները մարգինալներ են, իսկ նրանց երեխաները մարգինալ սուբկուլտուրայի տարրերըժառանգում են մասամբ,միայն իներցիայով: Արդեներկրորդ,երրորդսերնդում այդ պրոբլեմըանհետանում է, ն դրանովմարգինալությունըհաղթահարվումէ: Տ 5.

Ունեզրկում, ապադասակարգացում, պրոլետարացում

Մարքսըզգալի վաստակունի նան սոցիալականմոբիլությանուսումնասիրմանմեջ: Նպատակ չունենալով ստեղծել սոցիալականտեունմունթ, ղաշարժերիհամակողմանի այնուհանդերձնա ուշադրություն է դարձրել այնպիսիկարնորհիմնահարցիվրա, ինչպիսինմոբիլության տիպաբանությունն էր խմբայինմոբիլության է: Կ. Մարքսը երեք տեսակներ. բուրժուականացում, պրոլետարացում, ունեզրկում(պաուպերիզացիա)(տես. գծ. 11.4): Բանվորներիհայտնվելը բուրժուազիայի շարքերում նա կոչում էբուրժուականացում:Դա այն պրոցեսնէ, երբ բանվորներըսողոսկում են միջին ն բարձր դասակարգերիմեջ, սակայն վերջին հաշվով մի կապիԿ.

տարբերում

տալիստիտեղըզբաղեցնումէ մեկ այլ կապիտալիստ,քանի որ վերընայդ բանվորըվերածվում թացիճանապարհին է իսկականկապիտալիստի: Բանվորներիբուրժուականացումընշանակում է նրա կողմից բուրժուազիայիդուրս մղում, քանի որ նորաթուխձեռներեցը զբաղեցնումէ նրա տեղը, որը ազատվումէ բուրժույի սնանկացմանարդյունքում:

Բուրժուազիա

գթաշտաառոա ԼԴոառարացում Պրոլետարիատ

| | ումպենացում | աւան| :

Ընչազուրկ

----շ------

Գծ

114.

Կ. Մարքսը անվանում է մանր բուրժուաՊրոլետարականացում ն բանվորդասակարգի շարքերնհամալրելու պրոսնանկացման զիայի հասարակուցեսը: Եթե այս տերմիննօգտագործենք ժամանակակից ասելով պետք է հասկանալ թյան համար, ապա պրոլետարականացում միջին դասակարգիցանցումը բանվոր դասակարգիշարքերը: քոօ|6Տ ժառանգուՀին Հռոմում պրոլետարները(լատ. քոօ|Շէ8ոէ, ունեցող), ըստ թյուն, սերունդ, այսինքն՝ունեզուրկ, միայն ժառանգներ ցածր աղքատ, Սերվիլիոս Տուլոս կայսեր ռեֆորմի՝քաղաքացիների խավերը): խավերն էին (| դ. հասարակությանապադասակարգացված տեղաէր Մարքսը կոչում սոցիալական րոլետարացում Այսպիսովպ̀ շարժերի վարընթացպրոցեսը, միջին դասակարգիցանցումը բանվոր դասակարգին:Բուրժուազիան կարող է անցնել բանվոր դասակարգի նա իր տնտեսականվիճակիփոփոշարքերը,քանի որ իրավաբանորեն խությանպարագայումպահպանվողոչ մի դասայինտիտղոսչուներ: Ունեզրկումը կս վարընթացմոբիլությանտարատեսակէ: Պաուպեունեզուրկ, աղքատ) զանգվածայինաղքատարիզմը (լատ. քՅսք6ո

ցումն, ունեզրկումնէ: Բանվորների շահագործումը, կենսամակարդակի ն ֆիէ հանգեցնել կտրուկվատթարացումը կարող նրանցբարոյական զիկականդեգրադացիային: Աշխատանքիկամ աշխատունակության կորստիդեպքումբանվորըհամալրում շարքերը,հաէ գործազուրկների ճախ հայտնվումէ սոցիալականընդերքում:Պաուպերացումըվերջին հաշվով նշանակումէ պրոլետարիատի թշվառացում:Ժամանակակից պայմաններումպաուպերացումը առնչվումէ ոչ միայնբանվորդասահետ, երբ այս կամ կարգի,այլ հասարակության բոլոր դասակարգերի է այն դասակարգի գահավիժել սոցիալական ընդերք: ներկայացուցիչը ն մշտականաշխատանքային Սեփականություն չուեկամուտներ են նեցողբանվորդասակարգի կոչում լյումստորինխավերինհաճախ է իր անվանումը պեն: Այստեղից ստացելբանվորդասակարգի բարձրն միջինշերտերիցնրաստորինխավերինանցումը՝լյումպենացումը: Լյումպեն պրոլետարիատ (լատ. Լսոոքօո ցնցոտի) տերմինը Կ. է մտցրել Մարքսըպրոլետարիատի ցածրխավերընշանակելուհամար: Հետագայումլյումպենէինկոչումբնակչության բոլոր ապադասաուկարգացված շերտերին(թափառաշրջիկներին, հանցագործներին, նեզուրկներին): լյումպենացումընշանակումէ բնակԳասարակության չության մեջ այս տարրիքանակական մեծացումն սոցիալական ճգնաժամի պայմաններումլյումպենի հոգեբանությանտարածումըմյուս ցածր խավերում: Ունեզրկումը,լյումպենացումըն պրոլետարացումըառնչվում են վարընթաց, իսկ բուրժուականացումը վերընթաց մոբիլությանհետ: Ընդ ու որում՝ ունեզրկումն լյումպենացումը կարող են արտահայտել միննույն պրոցեսը՝դասակարգային համակարգիցանհատի«անջատումը» ն նրա գահավիժումը սոցիալական ընդերք: Այսպիսով՝ սոցիալական սանդղակով վեր ու վար անելով՝այս կամ այն դասակարգի ներկայացուցիչները փոխումեն իրենցդասակարգային էությունը,սակայնամբողջությանեջ վերցրածդասակարգերի հիե7 չի րարխիան դրանիցփոփոխվում: Պ. Սաունդերսի կարծիքով,Կ. Մարքսիուսմունքինկատմամբկարելի է կիրառելհասարակությանկառուցվածքըերկրաբանական շերտերիննմանեցնելուօրինակը,երբ սոցիալականհիերարխիաննմանեցվումէ երկրաբանական անշարժն խստորենսահմանվածշերտերի կառուցվածքին:Կապիտալիստական հասարակությունում սոցիալականմոբիլությունը ցածրխավերինյութականվիճակըբոլորովինչի փոխում: Իրոք, որնէաշխատավոր, ձեռներեցբանվորկարող է իր գործը ն դնել ժամանակի ընթացքումանցնելբուրժուազիայիշարքերը, բայց դրանովբանվորդասակարգի ընդհանուրվիճակըչի փոխվում:Պրոլե---

պայմաներբեքչի կարողապրելնույնպիսիհարմարավետ տարիատը է ապրում վերնախավը: պայմաններում ներում,ինչպիսի կահասարակության տեղաշարժըդասակարգային Անհատական ռուցվածքիվրա չի ազդում,քանզի վերջինսոչ մի կերպմարդկանց հետ կապված չէ: անձնականհատկանիշների շահերի «Անհատըմիայնսոցիալականդիմակի,իր դասակարգի է Նա ենթարկվում խմբայինայն կրողնէ,--- սիրումէր կրկնել Մարքսը:--թելադրումէ հասարակական նորմերիճնշմանը,որը ողջ դասակարգին իր ներքինառաԿապիտալիստը, տրամաբանությունը: արտադրության է խաղալու իր դասակարգի անկախ,հարկադրված քինություններից նա է ապա դադարում ենթարկվելայդ կանոններին, Եթե կանոններով: լինելուց»: դադարումէ նան կապիտալիստ ավտոմատորեն նա ենթադհավատում, չէր առաջընթացին Մարքսըկապիտալիզմի ու շահագործումն ընթացքումպրոլետարիատի րում էր, որ ժամանակի մեծանում է, ուստի ն բանվորդասակարգը իր վիճակը աղքատացումը ն հեղափոխությանբուրժուակարողէ բարելավելմիայնքաղաքական մ իջոցով: վերացման զիայիիշխանության նմանեցնենք հեղափոխությունը Եթեայս դեպքումնս սոցիալական Պ. կարծիՍաունդերսի ապա, կառուցվածքին, երկրիերկրաբանական նման է ժայթքող հրաբխի,որի հեղափոխությունը քով, սոցիալական են այն շերտերը,որոնք բնության նետվում դուրս ժամանակերկրիերես նախկինումգտնվումէինգետնիխորքերում:Հրաբխիուժը մեծանում է այն չափով,որքանովվերինխավերըճնշում են ստորինշերտերին: մյուսգիշարունակության Մարքսյանուսմունքիտրամաբանական պրոցեսիհետ: Սովորաբարածը կապվածէ ապադասակարգացման կապումեն նյութականզրկանքներիհետ: Սապադասակարգացումը կայն խնդիրնավելի խորն է: Մարդիկիրենց բնորոշ դասակարգային դուրս են մնում, կորցնումեն իրենց կամ դասայինկառուցվածքներից Աու մշակութային պատկանելությունը: կարգավիճակն ամրագրված 1) սեփաիմաստով՝ երկու պետք է հասկանալ պադասակարգացումը դա(խավի)շարքերիցհեռացում,2) ընդհանրապես կան դասակարգի օտարում: շրջանակներից ստրատիֆիկացիայի սակարգային խավերինեն պատկանում Բնակչությանապադասակարգացված ն այլն: Հնդունեզուրկները,հանցագործները թափառաշրջիկները, օրինակկարողէր ծառայել կաստանումապադասակարգացվածների հակաստայական ընդհանրապես ո րն կաստան, անձեռնամխելիների մակարգիցդուրս գտնվողխավ էր: Սա ապադասակարգացման երկվերացումը րորդ տիպիօրինակէ, Ռուսաստանում ազնվականության առաջինի:

Ապադասակարգացումը ոչ միայն նշանակումէ տվյալ դասակարգին բնորոշ կենսակերպի,այլն անձնավորությանորպես այդպիսինի վերացում՝դեպերսոնալիզացիա: Հանցագործները,թմրամոլները,ունեզուրկները, հարբեցողները,թափառաշրջիկները,անօթնաններըկազմում են հասարակության ապադասակարգացված սոցիալականընդերքը: Աղքատացած ազնվականները թեկուզ ն շատ համեստ կյանքովէին ապրում, սակայնիրենցբարոյականկերպարանքըչէին կորցնում:Նույնը կարելի է ասել նան ժամանակակից մտավորականության մասին,որը, հայտնվելով«նոր աղքատների»շարքում, իրեն բոլորովինչի իդենտիֆիկացնումայդ աղքատներիհետ: Ապադասակարգացման պրոցեսում մարդու հետ կատարվումեն արմատականփոփոխություններ: Կտրուկփոխվումեն նրա նյութական ու վիճակն կենսակերպը,գիտակցությունը,արժեքայինկողմնորոշումները, վարքիհամընդհանուրձները մի կողմ են մնում ն առաջինպլանի վրա են հայտնվումգոյապահպանմանբնազդայինմղումները:Ապադասակարգացված տարրը ենթադրումէ, թե իրենամեն ինչ կարելիէ, քանէ վարվել: Նրա մեջ ուժեզի իր հետ հասարակությունը անարդարացի ու ակնածանքը ղանում է պլեբեյականդեմոկրատիզմն հիերարխիայի, ուժի նկատմամբ,իշխանությունիցն մշակույթից օտարվածությունը: Նրա քաղաքականվարքը դառնում է երկփեղկվածա̀նարխիստական ըմբոստությանհակումը հեշտորեն փոխվում է իշխանությանը,ուժին ենթարկվելու պատրաստականությամբ: Ապադասակարգացված տարրերը պատրաստիհումք են դառնում փողոցայինանկարգությունների, զանազան բռնարարքների համար: կազմակերպման Նախկինսոցիալական վիճակիցդուրս գալով՝ապադասակարգացված տարրերնընկնում են սոցիալականտարբեր միջանկյալ խմբերի մեջ: Միջանկյալխմբերը գտնվում են հիմնականդասակարգերիկամ խավերիմիջն ն կատարումեն յուրահատուկ «հոսող կանալների»դեր, որտեղ հավաքվումեն սոցիալական բութգիբոլոր շերտերիցապադասակարգացվածտարրերը,դրանցայսօր կոչումեն մարգինալխավեր: ժամանակակից մոտեցումները միավորելով Կ. Մարքսիմոբիլության հետ՝ տեսության մենք կստանանք հետնյալսխեման.(տեսգծ. 11.5): Սոցիալականայս գործընթացները՝ունեզրկումը,լյումպենացումը ն ապադասակարգացումը, առնչվում են աղքատությաներնույթիհետ, հեդրանք տանում են դեպիսոցիալականընդերք,որը հավասարապես ռու է թե բանվորդասակարգից,թե միջինխավերից:Մի անգամ ընկնելով այստեղ՝ մարդը դժվարթե կարողանավերադառնալնախկիննորմալ վիճակին:

Կյանքինյութականպայմաններիբարելավումըն բանվորներիանշարքերԿ. Մարքսըանվանումէ բուրժուակացումըմիջինդասակարգի մեջ այս գործընթացիմեկնանացում: ժամանակակից հասարակության կ ողմից տարբեր բավականտարբերեն: սոցիոլոգների բանությունները Բարձրագույն աաազարգ

Տ ը

Միջին

Լ ԲՆ ԷՐԲանվոր ավար

|բանվոր դասակարգի ԼԸ

Ցածրխավ

Դասակար-

գազուրկներ , Գծ. 11.5.

բոլոր դասակարգերիապրեհասարակության Երբ բրիտանական լակերպը բարձրանումէ, ապա այս պրոցեսըներառումէ նան բանվոր դասակարգին: Օրինակ՝1980 թ. Անգլիայումսեփականտուն ունեին 4696 միջինորակավորում 6496 բարձր որակավորում, ունեցող ն 3342 ոչ մի որակավորում չունեցող բանվորները,բանվորականընտանիքների 2/3-ըմեքենաուներ (համեմատությանհամար նշենք,որ 1961 թ. մեքենան բաննա ունեիննրանց 1/3-ը), բրիտանացիների 864--ը (ներառյալ վորներին)ունեին հեռուստացույց, 8006--ը՝հեռախոս, 2846--ը՝տեսատեխնիկա նայլն: մեջ բանվոր դասակարգի հասարակության Կապիտալիստական մեծացումը նշանակումէ այդ ապահովված կենսակերպիստանդարտի անցումը դեպի միջին դասակարգ:Վերընթաց խավի աստիճանական Այս անմոբիլությանայսպիսիպրոցեսըկոչում են բուրժուականացում: դարում, երբ առաջացավայս չէ, քանի որ վանումը պատահական էր մանր ն միջինբուրժուանույնացվում տերմինը,միջինդասակարգը են զիայի հետ, վերջինիսայսօր կոչում «հին միջինդասակարգ»: '

60-ական թվականներինՔեմբրիջի համալսարանիմի խումբ սոցիոլոգներ զբաղվեցինսոցիալականմոբիլության, բուրժուականացման հետ կապվածհիմնահարցերի Նրանց աշուսումնասիրությամբ: խատանքներըամփոփվեցինբրիտանականւիփորձառական սոցիոլոգիայի դասականգործ դարձած«Բանվորդասակարգիբարեկեցության ծաղկումը» եռահատորաշխատությանմեջ, ուր սոցիոլոգիական հարցախույզներիարդյունքներըցույց էին տալիս, որ ժամանակակիցԲրիտանիայումբանվորներիկենսամակարդակը մեծապեսբարելավվումէ: 80-ական թվականներին սոցիոլոգներըկրկինվերադարձանայս խնդրին ն վերստինկատարածուսումնասիրությունները ցույց էին տալիս, ն «բանոր բանվորդասակարգըբաժանվումէ «բանվորհարուստների» վոր աղքատների»,առաջիններըկազմում են բանվորդասակարգիմիջուկը, նրանքմերձենում են միջինդասակարգին, երկրորդներըբանվոր դասակարգիծայրամասերնեն ն աստիճանաբար վերածվումեն մարգինալ շերտերի: է. Հորցի ուսումնասիրությունները ցույց էին տալիս, որ հարցվածների մեծ մասն իրեն բանվորդասակարգիհետ չի նույնացնում,քաղաքականպայքարով չի հետաքրքրվումն կոմունիստականիդեալներին չի հետնում: Նրա կենսականհետաքրքրությունները կապվածեն ընտանիքի, մասնավորկյանքի,ազատ ժամանցիհետ: մեջ առկա են ն բանվորդասաժամանակակից հասարակության կարգիբուրժուականացման, ավելիճիշտ կլինի ասել միջինդասակարգի շարքերըհամալրելու,ինչպեսնան նրա պրոլետարացման միտումները: Վերջինիսպատճառեն դառնումնոր տեխնոլոգիաների ներդրումը, աշխատանքիավտոմատացումը, իսկ բուրժուականացումը պայման է նավորվում տնտեսականառաջընթացով բարեկեցությանաճով: Բուրժուականացման ընդհանրապես գործընթացն ավելիբնորոշէ զարգացման սոցիալիստականփուլից կապիտալիստական,շուկայական տնտեսությանըանցմանշրջանին: -`

8 6.

Բնակչության տեղաշարժերը ժամանակակից

Ռուսաստանում

դարի վերջերին բնակչությանարտահոսքերիմասշտաբները զգալիորենմեծացան, աշխարհիհամարյա բոլոր երկրներըներգրավվեցինհամաշխարհային միգրացիոնշրջապտույտիմեջ, կարելիէ ասել, որ տեղի ունեցավ համաշխարհային միգրացիայիգլոբալացում: 1996 չօ«

աշխարհումհաշվվում էր շուրջ 125 միլիոն գաղթական,որոնք, ըստ մի յուրահատուկ ազգություն»: էության,կազմումէին«գաղթականների ՄԱԿ-ի փորձագետներնառանձնացնումեն բնակչության տեղաշարժերիհինգ տեսակներ. ա) օտարերկրացիներ, որ տվյալ երկիրեն եկել կրթությունըշարունակելու նպատակով, համարեկած օտարերկրացիներ, բ) աշխատանքի որոնք տեղափոխվելեն ընտանիքներիմիագ) վերաբնակվողներ, վորմաննպատակով, դ) գաղթականներ, որոնք տեղափոխվելեն մշտականբնակության համար, որ տվյալ երկրիմուտքի թույլտվությունեն ե) օտարերկրացիներ, ստացել հումանիտարնկատառումներով(փախստականներ,ապաստարանորոնողներ նայլն): Անցյալ դարի 80-90-ական թվականներինՌուսաստանում բնակհետզհետեզանգվածայինբնույթ չության միջազգայինարտահոսքերը թիվը միանտեղափոխությունների ստացան:1988 թ. կարճաժամկետ գամից եռապատկվեց,ընդ որում մասնավոր վերաբնակեցումը,ըստ հարազատների,ծանոթների,իրավաբանականանձերիհրավերների, ռուսաստաավելացավշուրջ 15 անգամ: Բնակչությանարտահոսքերի վրա որակականազդեցությունունեցավ նյան քարտեզիփոփոխության ԽՍՀՄ--իփլուզումը: առաջացումընախկին Այսպեսկոչված մերձավորարտասահմանի միջն եղածներքինտեղաշարժեհանրապետությունների միութենական Ռուսասվերածեցարտագաղթերի:Անսպասելիորեն րը ակնթարթորեն ռուսներ, տանիԴաշնությանսահմանիցդուրս հայտնվեցին միլիոն ն Ղազախստաէ Ուկրաինայում որոնցհիմնականմասըկենտրոնացած նում: Բավականբարձրէ ռուսալեզու բնակչությանթիվը Լատվիայում, էստոնիայում, Ղրղըզստանում:Նախկին խորհրդային հանրապետուօտարերկրացիներ թյուններումապրող ռուսներըմիանգամիցդաիձան ն հարկադրվածէին կամ ընդունել ոչ ռուսական քաղաքացիություն, ն վերաբնակվելՌուսաստանում: ԽՍՀՄ-ի կամ դառնալփախստական փլուզման ժամանակ նախկինխորհրդային15 հանրապետություննեկազմումէին բնակրից 10-ում ոչ բնիկազգությաններկայացուցիչները Ղազախստանում չության1/4--ը, իսկ երկու հանրապետություններում՝ ն Ղրղըզստանումբնակչությանկեսից ավելին: ԽռրհրդայինՄիության փլզումիցհետո իրենց ազգայինպետություններիսահմանիցդուրս էին 2 միլիոգտնվում25 միլիոնռուսներիցբացի6 միլիոնուկրաինացիներ, նից ավելիբելոռուսներն այլն: թ.

հետ հարաբերություններում Մերձավորարտասահմանի առաջացավ բացառիկմի իրադրություն,երբ նախկինԽՍՀՄ-ի շրջանակներում ներքինտեղաշարժերըվերափոխվեցին Ընդ արտագաղթերի: ընթացող որում` Ռուսաստանըպրակտիկորեն միակ երկիրնէր, որ ոչ ուղղակի ն մասինօրենքի,լեզոչ էլ միջնորդավորված ձներով(քաղաքացիության վի, հողի մասին օրենքներիմիջոցով) նախկինխորհրդայինքաղաքացիներիառջն իր սահմաններըչփակեց: ապրում էր շուրջ 300 միլիոն մարդ, գոյություն ունեին ապրում 130 էթնիկական շուրջ 5»-րդը խմբեր,որոնցիցյուրաքանչյուր ր 5--րդը ապր էր ր ազգայինբնատարածքիսահմաններիցդուրս. Ըստ միգրացիայի միջազգային կազմակերպությանտվյալների՝ 1990-1996 թթ. Ռուսաստանիբնակչությունըներգաղթիհաշվինաճել 3,3 միլիոն մարդով,խորհրդայինիշխանության14 տարիներիընթացքում (1976-7990 թթ.)՝ 2,4 միլիոնով: Եթե Ռուսաստանում տնտեսական որ այստեղտարեկանկվերա: վիճակըբարելավվի,ապա քանակով դառնա շուրջ 1,2-1,5 միլիոն մարդ: Արտագաղթածների ն 1996 թ. առաջատարներ էինՂազախստանը, Ուկրաինան Ուզբեկստահեռանը: Վերջինտարիներինմերձբալթյանհանրապետություններից է ցել ռուսալեզու բնակչությանշուրջ 10-942-ը,իսկ ՄիջինԱսիային Անթթ. Ռուսաս1726-ը, 1990-1996 դրկովկասիհանրապետություններից՝ տան են վերադարձելշուրջ 2362 հազարռուսներ: Հոկտեմբերյանհեղաշրջումիցհետո Ռուսաստանից արտագաղթեցին շուրջ 2 միլիոն ռուսներ:Մինչն80-ական թվականներիկեսերը արտասահման մշտականբնակությանմեկնողներիթիվը օրական հասնում էր շուրջ Յ հազարմարդու: 1988 թ. տեղիունեցավբեկում՝ արտահույնեգաղթի թույլտվությունտրվեց հրեաներին,գերմանացիներին, րին: Եթե 1987 թ. Ռուսաստանիցհեռանում էր 9,7 հազար մարդ, ապա վերջին երեք տարում դրանցթիվն ավելացավ մոտ 10 անգամն 1990 թ. հասավ առավելագույնչափի՝՝103,6 հազարի: Մինչն1993 թ. Ռուսաստանի հոսքերիբնորոշգիծը նրա Ճիգրացիոն էր, այստեղիցավելի շատ հեռանում, քան վերամիակողմանիությունն դառնում էին: Այսպես` 1992 թ. մերձավոր արտասահմանմշտական բնակությանէր մեկնել 34 անգամավելի մարդ,քան այնտեղիցվերադարձելէ Ռուսաստան:Սակայն1993-1998 թթ. իրադրությունըփոխվեց: Ռուսաստան ներգաղթումէր ավելի մեծ թվով ազգաբնակչություն, քան այստեղիցմեկնումէին: 1992 թ. սկսած՝մերձավորարտասահմանից բնակչությանարտաՌուսաստան է դառնում Ռուսաստանիբնակչության աճի գաղթը դեպի հիմնականգործոններիցմեկը: Ռուսաստանում ծայր առած ազգագրա-

ալան

սպասվում

շուրջ 4,1 կանճգնաժամը1992--1997 թթ. հանգեցրեցազգաբնակչության արտարիներին Ռուսաստանից նույն այդ մարդով կրճատմանը, միլիոն հասնում նշված հազարմարդու:Այսպիսով՝ էր թիվը տագաղթածների բնակչությանընդհանուրնվազումըկազմում Ռուսաստանի տարիներին է շուրջ 4,7 միլիոնմարդ,որը համարյակեսովլրացվելէ մերձավորարտասահմանիցկատարվածներգաղթերիհաշվին(3310 հազար): 11.1 Աղյուսակ

Ռուսատրաճիազգաբնակչությանփոփոխությունները1951-1996 -

հն տեմ: ակյակի Թվերը |կը վեր |:կառ

թ» աոավ 1961-1985 1966-1970

ընդհանուր պը:ե-ով |բնական |միգրացիոն|

ջում

102945

127189 130704

5.5

1916-1980134690

1.1

148704

118366 2:

147540

141976

0.2

-29683

թի

"22 -2.9

ավա

410 Հ Է58 ա Տ:

Աք 1388-1988

148673

| .|

ոա

1971-1975

Աճը (հազար մարդ)

թթ

ՀՅ

--:436

Բնակչությանտեղաշարժերիմիջազգայինձներից Ռուսաստանում զգալիորենտարածվածէ առնտրայինմիգրացիան:Ռուսաստանիշատ երթերովերկրիցդուրս հրավերներովն տուրիստական քաղաքացիներ օգտագործումեն առնտրային գալու նորընծահնարավորություններն կատարելուհամար:Ռուսաստանի շրջագայություններ նպատակներով Կենտրոնականբանկի տվյալներով`1997 թ. 6 ամիսներիընթացքում ու տուրիստներըերկրից դուրս են հանել համաարտագաղթածներն ն 094 3,1 միլիարդդոլար (1996 թ. ամբողջ տարում՝ պատասխանաբար 1,2 ն 7,9 միլիարդդոլար), միննույն ժամանակնրանցկողմից երկիր է բերվել 0,5 ն 1,3 միլիարդդոլար (1996 թ.՝ 1,2 ն 3,0 միլիարդդոլար): Ռուսաստանում արտագաղթը կատարվումէ երեք Ժամանակակից որոնք ուրիշ հիմնականխմբերով՝ա) չվերադարձողարտագաղթողներ,

երկրներեն մեկնումմշտականբնակության նպատակով, բ) ժամանակավորաշխատանքների նպատակով մեկնողներ, գ) մասնավոր նպաուսման համար,հրավերներով, տակներով՝ ն հանգստի այլ նպատակներովմեկնողներ: Վերջինվեց տարումռուսաստանցիների արտագաղթի հաշվինավելացել է Իսրայելիբնակչության 396-ը, Գերմանիայի՝ 292-ը,ունաստանի՝0,146-ը,ԱՄՆ-ի՝0,0196-ը:Ռուսաստանից արտագաղթը պայմաէ ոչ միայնչլուծված էթնիկական նավորված խնդիրներով, այլն երկրի սոցիալ--տնտեսական վիճակով:էթնիկական արտագաղթի բարձրասէ նան այն պատճառով, տիճանըպահպանվում որ շատ երկրներում արեն մերնախկին դենձնավորվել հայրենակիցների բազմամարդ գաղութհետ միանալուձգտումը ներ,հարազատների նս որոշակիդերէ կատարում արտագաղթի պատճառների մեջ: 8 7.

Օտարերկրյա աշխատուժիշուկան

Աշխատուժի հոսունությունը առանձշուկայականտնտեսության է: Այնբաժանվումէ մի քանի տարատեսակնենահատկություններից րի, այդ թվում նան երկրիներսումն նրանիցդուրս կատարվող տեղաշարժերի:Վերջինշրջանում Ռուսաստանը ներգրավվեց աշխատանքի համաշխարհային ու շուկայի մեջ: Վերջինիսսահմաններն չափերն աննախադեպորեն ընդլայնվելեն, ըստ էության,նրանումէ իրագործվում համաշխարհային միգրացիաների հիմնականմասը:Այսպես,օրինակ,1996 թ. արնմտյան փորձագետները հաշվում էին շուրջ 35 միլիոն աշխատավոր--գաղթական, այն դեպքում,երբ 1962 թ. դրանցթիվը կազմումէր շուրջ 3,2 միլիոնմարդ:Ռուս գիտնական Ա. Ե. Սլուկայի հաշվարկներով այժմ աշխարհում կա շուրջ 90 միլիոնաշխատաՀԾ վոր-գաղթական: "ք Ռուսաստանում օտարերկրյա աշխատուժի շուկան սկսեցգործել 80-ական թվականներին: 1996 թ. Ռուսաստանում պաշտոնապես հաշվում էր շուրջ 3000 օտարերկրացի գաղթական: Նրանց5026-իցավելին կազմումէինմերձավոր ու մասնաարտասահմանից եկածբանվորներն գետները: Ամենամեծ թիվը կազմում էին Ուկրաինայիցեկածները՝ 6446-ը, Բելառուսից՝ 904--ը,Մոլդովայից՝ 69-ը, Վրաստանից՝ 590--ը: Ամենախոշոր տարածաշրջանային աշխատուժի շուկան ձնավորՌուսաստան ներգաղթածների վեց Մոսկվայում: 2096-իցավելինբաժին է ընկնում Մոսկվային: Մոսկվայիաշխատանքի շուկայում կարելի է հանդիպելշուրջ 120 երկրներից եկածաշխատողների:

Մոսկվայի,ինչպեսն ամբողջՌուսաստանի համար,աշխատուժի են ԱՊՀ ն նախկինսոցիալիստական ավանդական մատակարարողներ ճամբարիերկրները,ինչպեսնան նախկինԽՍՀՄ-ին սահմանակից երկրները՝Թուրքիան,Չինաստանը, Աշխատուժի մոսկովյան Վիետնամը: է, որինբաժինէ ընկնում շուկայիանփոփոխառաջատարը Ուկրաինան օտարերկրյաաշխատուժիշուրջ մեկ երրորդմասը: Դրա պատճառը Ուկրաինայում տիրողսոցիալ--՛տնտեսական վիճակնէ, ընտանիքիապրուստը ապահովելուանհնարինությունը: Մոսկվայում աշխատավարձը 3-4 անգամբարձրէ, քան Ուկրաինայում, իսկ շինարարության մեջ այն 7-8 է ավելի անգամ: Օտարերկրյա բանվորները կատարումեն այնպիսիաշխատանքներ, որոնցովզբաղվելռուսաստանցիները ոչ մի կերպչեն ուզում,իսկ 1993-1995 թթ. այդ կարգիաշխատանքների թափուրտեղերիթիվը հասնում էր շուրջ 444 հազարի:Ընդհանուրառմամբհետխորհրդային շրջանում աշխատանքի հսկայածավալտեղաշարժերըմեծապես նպաստեցինայս տարածաշրջանումմիջազգայինաշխատանքային շուկայիձնավորմանը: Պաշտոնական, բացահայտներգաղթերի կողքինվերջինշրջանում է հասնում անլեգալմիգրացիան: Վերջիներավելիմեծ մասշտաբների է կու տասնամյակների ընթացքումնկատվում բնակչությանանլեգալ արտահոսքիանշեղ աճ: ԱՄՆ-ում, օրինակ,հաշվվում է շուրջ 2-ից մինչն 15 միլիոնանլեգալներգաղթող,Եվրոպայում՝1,3--իցմինչն5 մի300 հազարիցմինչն1 միլիոն: լիոն,ճապոնիայում՝ ն Մոսկվայում Մոսկվայիմարզում1997 թ. հաշվվումէր շուրջ 400 հազար պաշտոնապեսչգրանցված,անլեգալմերձավորարտասահ1999 թ. կար72 հազարգրանցվածն 350 հազար մանցիաշխատողներ: չգրանցվածաշխատողներ:Մոսկվանհամարվումէ անլեգալաշխաամեն տատուժի եվրոպական 90--ականթվականներին մայրաքաղաք: Իրանից,Իրաքից,Սոմալիից,Սուդանիցն այլ երրի Աֆղանստանից, Ռուսաստան է գալիս շուրջ 160 հմզարանլեգալաշխատակրներից վոր, դրանցիցգրանցվումէ միայն 6 հազարը:Ընդհանուրառմամբ արտասահդրանցթիվըհիմահասնում է շուրջ մեկ միլիոնի:Վեռավոր մանիցանլեգալ տեղաշարժերը հիմնականումունեն տրանզիտային բնույթ, այսինքն՝Ռուսաստանընրանցհամարդառնումէ դեպիԵվրոպա՝գնալու տարանցիկուղի: Այս կարգի արտահոսքերըբավական են ինչպեսքրեական,այնպես վտանգավոր էլ ինֆեկցիոն-համաճարակայինտեսանկյունից:

8 8. «Ուղեղների

արտահոսքը»

Բնակչության միջազգային արտահոսքերիմեջ արդի պայմաններում տեղի են ունեցել գիտատեխնիկական հեղափոխությամբ պայմաԴա նավորվածորակականտեղաշարժեր: արտահայտվումէ արտահոսբարձրագույնոքայինպրոցեսներումկրթականն գիտատեխնիկական րակավորումունեցողներիբաժնեչափիկտրուկ ավելացմամբ:Ինտելեկտուալարտահոսքերիշրջանակներումզգալի տեղ ունի նան «ուղեղների արտահոսքը»: Ինտելեկտուալարտահոսքնիրենից ներկայացն մասնագետների նում է տարբեր երկրներիկողմիցգիտնականների գործուղումների,փորփոխանակում, որ կատարվումէ կարճաժամկետ գիտաժողովներիկազմակերպման նպատակներով: ձի փոխանակման, Ի տարբերություն դրա՝ «ուղեղների արտահոսքը» անվերադարձ կամ Շատ տեղափոխությանտարատեսակէ: գիտնականերկարաժամկետ ներ ընդմիշտլքում են իրենցերկիրը,քանի որ այստեղչեն կարողանում ու տնտեսական համապաիրենցորակավորմանն պահանջմունքներին տասխանաշխատանքգտնել: «Ուղեղների արտահոսքը» տվյալ երկրի ինտելեկտուալ,մշակութայինն գիտականներուժը հանդիսացողմարդկանց՝գիտնականների, ինժեներների,գրողների,արվեստագետներիարտագաղթնէ: 1989 թ. 1990 թ. յուրաքանՌուսաստանից հեռացելէ 70 հազարգիտաշխատող: չյուր արտագաղթողիցվեցերորդըգիտնական,ինժեներկամ բժիշկ էր: 1990 թ. արտասահման Միայն ԽՍՀՄ ԳԱ ինստիտուտներից երկարա534 ն ընեն Ըստ մարդ: ժամկետաշխատանքի մեկնել փորձագետների դունող երկրներիցստացածտվյալների՝այսօր Ռուսաստանիսահմաններիցդուրս աշխատումեն ավելիքան 600 հազար ռուսաստանյան քաղաքացի:Նրանք ունեն բարձրկրթականն մասնագիտական կարգավիձգճակ ն այդ երկրներումձեռք բերելով հարմարավետ աշխատանք՝ տում են քաղաքացիություն հետո մոտ հականչել ստանալ,փսկ իրենց ն էֆեկտ): արտագաղթի» րազատներին բարեկամների («շղթայական Ըստ փորձագետների 1993-1995 թթ. Ռուսաստանից տվյալների` ԱՄՆ ն Գերմանիա ներգաղթած190 ն 510 հազարքաղաքացիների շուրջ 3076-ը իր բնակությանժամկետըտվյալ երկրում երկարաձգելէ, մի կամանլեգալ գորզգալի մասըանցելէ ոչ օրինականաշխատանքների

ծունեության:

շուկան գերհագեցածէ, Սկզբունքորենարնմտյանաշխատանքային է զարգացած երկրներումհաշվում շուրջ միլիոն գործազուրկ:(Թաոփուր են մնում միայն սոցիալապեսանհրապույր աշխատատեղերը, րոնք տեղականգործազուրկներըչեն ուզում զբաղեցնել:Դրանքառող160

ջությանհամար վտանգավոր,ծանր ֆիզիկականաշխատանքպահանոլորտներումժամանակակամսպասարկման ջող, գյուղատնտեսության են: Այսպես,օրինակ,այժմ Իսրայեվորապեսգործող աշխատատեղեր ունեն այստեղվերջին 4 տարում նախկինԽՍՀՄ-ից լում աշխատանք մոտ 1896-ը,որի միայն1/3 մասն է աշխատում իր մասներգաղթածների նագիտությամբ,հարցվածների1/4-ը իր կյանքը այստեղ համարում է չկայացած,իսկ 4344--ընշում է, որ կուզենարհեռանալ «ավետյաց երկ8076-ը: իրենցկյանքիցդժգոհեն հարցվածների րից»: Եվ ընդհանրապես ունենում է աղ«Ուղեղների արտահոսքը»գլխավորապեստեղի ն է, այդ չնայած ցածր շատ աշխատավարձը քատ երկրներից,որտեղ ն պ ետություբարձրմակարդակ, երկիրնունի գիտական մշակութային ն համար միջոցներչի հատկացզարգացման նը գիտության մշակույթի է նում: Արտահոսքըկատարվում դեպիայն երկրները,որոնք տնտեսաշատ պես զարգացածեն ն գիտության,մշակույթիներկայացուցիչները ԽՍՀՄ են Վեռանում նախկին Ռուսաստանից, բարձր են վարձատրվում: ս ԱրնմտյանԵվրոպա: ն են ԱՄՆ մեկնում հանրապետություններից երնույթ է: «Ուղեղների արտահոսքը»համընդհանուրպատմական Այս ուղով անցել են շատ երկրներ:Ֆաշիզմի տարիներինԳերմանիայից, մասամբ նան ԱրնմտյանԵվրոպայից ԱՄՆ մեկնեցինգիտության մինչն միջուկայինֆիզիկան, տարբեր ոլորտներըհ̀ոգեբանությունից որոնք մեծ ագիտնականներ, բազմաթիվտաղանդավոր ներկայացնող վանդներդրեցինամերիկյանգիտությանզարգացմանգործում: այդ թվում նան «ուղեղների արտաարտահոսքերը, Միջազգային է: Օհոսքը», պետականբյուջեի համալրմանկարնորխողովակներից կողմիցիրենց արտագաղթածների րինակ՝1990-ականթվականներին հայրենիք ուղարկած ընդհանուր տարադրամիգումարը տարեկան հակազմումէր շուրջ 70 միլիարդդոլար, իսկ դա առանձիներկրների մուտքերիհիմնականմիջոցը: Ընդ ոմար դառնումէ տարադրամային նման գումարներում, ինչպեսնկատումեն բազմաթիվմասնագետներ, են պաշտոնամեծ է, քան դրանքարտահայտվում րի հոսքը շատ ավելի ուտարադրամի կան թվերում,քանի որ նմանատիպփոխանցումները, հաճախկատարվումեն չհաշվարկվողձներով: ղարկելը հարագատին, Ռուսաստանիհամար«ուղեղներիարտահոսքը»ունի բացասական հաշվարկներով1989-2000 թթ. հետնանքներ: Ռուս գիտնականների «ուղեղների արտահոսքը»Ռուսաստանիցկազմել է շուրջ 1,5 միլիոն մարդ: Միայնտնտեսականչափումներովնրանիցկազմածվնասները 50-60 միլիարդդոլարի: Այն դեպքում,երբ հասնում են մոտավորապես Ռուսասներմուծումըն նրա արտահանումը աշխատուժի բանվորական տանիցերկրինզգալի օգուտներէ բերում:

Ըստ

մի շարք գնահատումների հաշվարկներիա̀րդի պայմաններում ռուսականաշխատուժիարտահանումը կարողէ հինգ անգամօգտակարլինել մյուս ապրանքների արտահանումից, քանզի ռուսական արտադրությանշատ ապրանքներհամաշխարհային շուկայում մրցունակչեն (բացառությամբ մեծազենքից):Աշխատանքային արտահոսքի ցումը արգելակող գործոններից մեկը, մերկարծիքով,ոչ արդյունավետ էմիգրացիոն քաղաքականությունէ: Ա. Կամենսկու Ռուսասկարծիքով՝ տանըկարողէ արտահանելշուրջ 1,5 միլիոն աշխատուժն նրանից ստանալշուրջ 20 միլիարդդոլարինհամարժեք արտարժութային կանխիկգումարներ: 8 9.

Ղարկադրականարտահոսքեր, գաղթականներ ն փախստականներ

դարիվերջինտասնամյակներում տեղիունեցածմիջազգային կոնֆլիկտների պատճառովհարկադրական արտահոսքերի թիվը կտրուկ մեծացելէ: Եվրոպայումդա առաջինհերթինկապվածէ նախկին հետ: Դարավալավիայում, ԽՍՂՄ-ին Վարավսլավիայի օրինակ,1995 թ. հաշվումէր շուրջ 3 միլիոն փախստականներ: Այնուհանդերձ, փախստականների համաշխարհային կենտրոնըմնում է Աֆրիկան՝ամբողջ աշխարհումփախստականների շուրջ 4092--ըգտնվում է Աֆրիկայում: ն հարկադրաբար Այժմաշխարհումփախստականների տեղահանվածներիթիվըկազմումէ շուրջ 50--70 միլիոնմարդ: են առաջինհերքինռուսԲնականէ, որ Ռուսաստան վերադառնում ները, նրանք կազմում են հարկադրաբար ներգաղթածների շուրջ 6576-ը:Օրինակ՝1995 թ. Ռուսաստան ներգաղթած հայերիթիվը (49,7 հազար) 10 անգամ գերազանցումէ Ռուսաստանիցհեռացածների 5 անգամ:-Շատմասնագետներ թվին,ադրբեջանցիներինը՝ դա բացատեն րում տնտեսական Ռ պատճառներով: Այսօր այլազգիներըուսաստան են գալիս աշխատելուհամար ճիշտ այնպես,ինչպեսառաջ ռուսները նույն նպատակով մեկնումէին Ամերիկա: Վերջինշրջանումխոսվումէ ոչ միայնփախստականների, այլն տեղահանվածների այլ կատեգորիաների ամասին (հայրենադարձներ, նման պաստարան որոնողներ): կատեգորիայի մեջ տեղահանվածների են մտնում նան էկոլոգիական՝ բնապահպանական փախստականները: Արտագաղթի այս տեսակը զգալիտարածումգտավՄԱԿ-իշրջակամիհետո: ջավայրիմասինծրագրերի (ՍԿՔԲՔ)իրագործումից

աղետից,Սախալինի, Բաշկիրիայի, ՉելյաբինսկիքիՉերնոբիլյան հետո Ռումիականն այլ կոմբինատների խոշորամասշտաբ վթարներից սաստանում նս տեղիունեցանզանգվածային բնապահպանական արՌուսաստանում այժմ գոտահոսքեր:Մասնագետների հաշվարկներով յություն ունեն 13 տարածաշրջաններ, որոնցումբնապահպան իրադրությունըխիստլարվածէ, շուրջ 20 միլիոնմարդբնակվումէ էկոլոգիականաղետիգոտում: «Փախստական»հասկացությանհիմքում դրված է «փախուստ» արմատը,այսինքն՝փախուստը,փախչելըկազմում է այս երնույթիէուկյանթյունը,քանիոր իր բնակավայրում ապրելուանհնարինությունը, այս կամ այն կերպսպառնացող վտանգըմարքին, ապրելակերպին դուն ստիպումէ հեռանալիր հայրենիքից,դառնալփախստական: Փախստականությունը զգալի պրոբլեմներէ ստեղծումընդունող տեղավորերկրներիհամար,դրանցիցէ, օրինակ,փախստականների ման խնդիրը:Թվում է, թե ճիշտկլիներ փախստականներին տեղավորել Ռուսաստանում այնտեղ,ուր աշխատուժիկարիք կա: Կենտրոնական գոյություն ունեն անմշակ հողատարածքներ,այստեղ բնակչության խտությունըմեկքառակուսիկիլոմետրում4-5 մարդէ: Սակայնփախսձգտում են անպայմանտեղավորվելՄոսկվայում,որտեղ տականները այժմ մեկքառակուսիկիլոմետրումբնակվումէ 10 հազարմարդ: մասինդաշնայինօրենքը նախատեսումէ, որ Փախստականների պետք է ապահովվիանվճար օթնանով, բժշկական փախստականը Սադրամականն այլ նպաստներով: սպասարկմամբ, աշխատանքով, կայն պետականկառույցներնայստեղդեռ զգալի չլուծված, կնճռոտ խնդիրներունեն: Ռուսաստանիխոշորքաղաքներեն գալիս համարյա Ադրբեջանից բոլոր տեղերից՝նախկինԽՍՀՄ հանրապետություններից՝ ն Սոման Հայաստանից, Աֆղանստանից, Վրաստանից Տաջիկստանից, լիից, Անգոլայից,Եթովպիայից,Չինաստանից,Վիետնամից,Շրի Լանհարկադրվածեն ավելի լրջորեն կայից:Տեղականիշխանությունները փախստախնդիրներով,խստացնելու զբաղվելու փախստականների ն հատկացումը այլն: կանիկարգավիճակի գրանցված ԱյժմՄոսկվայումհաշվվումէ 14 հազար պաշտոնապես են ոչ պաշտոնական,անլեգալ փախստափախստական, իսկ որքան բնակչության«անձնագրականներըանհնարէ ասել: Մայրաքաղաքի հասնում Ամեն է օր Մոսկվաէ գալիս մոտ 2,5 յին» քանակը միլիոնի: միլիոն մարդ: Մայրաքաղաքումմիայն Ադրբեջանիցտեղահանված փախստականների քանակը130 հազարիցավելիէ:

ԳԼՈՒԽ 12

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐ

8 1.

Սոցիալականինստիտուտիսահմանումը

Սոցիալական ինստիտուտների ուսումնասիրությունը սոցիոլոգիա-

կանտեսություններում հատուկտեղէ զբաղեցնում:«Սոցիալական ինստիտուտիհասկացությունը,--գրում Է Մ. Ս. Կոմարովը,-- կենտրոնական տեղ է զբաղեցնումհասարակական կյանքիհամակարգային--կառուցվածքայինվերլուծությանմեջ: Այն հնարավորություն է տալիս մարդկանց բազմազան գործունեության ձներիցվերացարկել, ընդհանրացնել սոցիալականհարաբերությունների առավելէականտիպերը՝ դրանք հարաբերակցելով սոցիալականհամակարգիարմատական ն պահանջմունքների նպատակների հետ: Այս իմաստով սոցիալական է ինստիտուտը պետք հասկանալորպես սոցիալականկառուցվածքի գլխավորբաղադրամաս,որն միավորումն համախմբումէ մարդկանց անհատական գործունեության է սոձներ, կարգավորում բազմաթիվ ցիալական հարաբերությունները հասարակական կյանքի առավել կարնորոլորտներում»: «Ինստիտուտ»տերմիննունի բազմաթիվիմաստներ: Եվրոպական լեզուներիմեջ այն փոխառվել է լատիներեն/ոտջնխխո լատիներենից. նշանակումէ հաստատում, կառուգվածք, հաստատություն: ժամանակի ընթացքումայն ձեռք է բերել երկու նշանակություն՝ նեղ տեխնիկական ն ուսումնական (գիտական մասնագիտացված հաստատությունների ն անվանում) լայն սոցիալական (որոշակիշրջանակներ ընդգրկողհաՆեր երարաբերությունների, թյուն): Նեղ տեխնիկական իմաստով«ինստիտուտ» բառը մենք օգտագործում ենք անվանում:Օրինակ՝ՌԳԱ սոցիոլոոատիտուտսա կոնկրետհիմնարկ է, իսկգիտությունը սոցիալականինստիտուտէ, հասարակության մի մասը,գիտական բոլոր հիմ-

Աի

որպես-որնէ հիմնաքկի

նարկների ամբողջությունը:

ամբողջուզրրմերի իրավունքի

բազգոյությունունեն սոցիալականինստիտուտի Սոցիոլոգիայում սահմանումներ: Սոցիալականինստիտուտիառաջինընդլայնմաթիվ ված սահմանումըտվել է ամերիկյանգիտնականԹորսթայնՎեբլենը տեսություն»աշխա(1857-1929): Չնայած նրա «Իշխող դասակարգի տությունըլույս է տեսել 1899 թ., նրա շատ դրույթներչեն հնացել նան զարգացումըդիտումէ որպ ես մեր օրերում:Վեբլենըհասարակության բնականընտրությանգործընթաց:Սոսոցիալականինստիտուտների պատճաարտաքինփոփոխությունների ցիալականինստիտուտներն ռով առաջացածդրդապատճառներին պատասխանելուսոցիալական եղանակներեն: Ռ. Միլսըինստիտուտասելովհասկանումէր որոշակի ձն: սոցիալականդերերիամբողջությանհասարակական Ինստիտո է ըստ նրանցկատարածխնդիրների՝ կրոնաները նա դասակարգում Դ. ն այլն: կան,ռազմական, Բերգերըինստիտուտկոչումէ կրթական ցիալականգործունեությանառանձնահատուկհամակարգը,օրինակ իրավականօրենքները, սոցիալականդասակարգը,ամուսնությունը, կազմակերպորենհաստատվածկրոնը: ժամանակակիցգերմանացի հիմնադիրԱ. Գելենը սոցիոլոգ,փիլիսոփայականմարդաբանության ոէ մեկնաբանում որպեսկարգավորողհաստատություն, ինստիտուտը գործունեությունըդնում է որոշակիհունի մեջ, ճիշտայնրը մարդկանց պես, ինչպես բնազդներըղեկավարումեն կենդանիներիվարքը: Այլ ապահովումեն մարդկանցվարքիկարկերպասած՝ ինստիտուտները են ն գավորումը հարկադրում նրանց գնալու հասարակությանհամար ցանկալի,ընդունելի,արդենտրորվածարահետներով:Լ. Բովյեի կարծիքով, սոցիալականինստիտուտըմշակութայինտարրերիմի համակամ կարգէ, որն ուղղվածէ կոնկրետսոցիալականպահանջմունքների է Ինստիտուտըստեղծվում փոխհարաբավարարմանը: նպատակների շնորհիվ:Սոբերություններիմեջ գտնվողանհատներիգործունեության ցիալականինստիտուտըաշխատանքիկատարմանմշակույթի շրջանակներում սանկցիավորված ինստիտուտիկյանեղանակԷ Անհատը է սոցիալականկարգփվիճակների մեխանիզմների են Լ. ն Ջ. մեկնաբանում ինստիտուտը Թոմպսոնը միջոցով: Բերնարդը նորմերիամբողջություն:Սոցիալականինստիտուտը որպեսվարքագծի ն ֆունկցիաներունեցող սովորույթների, ավանորոշակինպատակներ ն նորմերի օրենքների կանխադրումների, դույթների,հավատալիքների, է: ինստիտուցիոանհատները Այս դեպքում մի բարդ համախմբություն են են, որոնքկատարում որոշակիֆունկցիաներ նալ կազմավորումներ են նյութականկառույցներում՝շենքերում, գործան կենտրոնացված ռաններումն այլը:

Սո-

քին մասնակցում

Ըստ Ս. Ս.

Ֆրոլովի՝ «սոցիալականինստիտուտըսոցիալականկանորմերիկազմակերպված համակարգէ, որը միավորումէ հասարակությանհիմնականպահանջմունքներըբավարարողսոցիալապես նշանակալիարժեքներնու գործընթացները»:Մ. Ս. Կոմարովի կարծիքով,սոցիալականինստիտուտներնիրենցից ներկայացնումեն «արժեքայիննորմատիվհամալիրներ,որոնց միջոցովկարգավորվում, վերահսկվումէ մարդկանցվարքը կենսականորեն կարնոր ոլորտներում` տնտեսության, մեջ, մշակույթում,ընտանիքաղաքականության քում ն այլն»: Վ. Ֆ. Անտոնինըսոցիալականինստիտուտըդիտում է որպես մեծաթիվսոցիալականկարգավիճակների միասնություն: Ընդհանրացնելովվերը բերված բոլոր մուտեցումները՝սոցիալական ինստիտուտասելով կարելի է հասկանալ. որի մեջ մտնում են նորմերնու կարգավիուղղորդող համակարգ, ճակները, սովորույթների,ավանդույթներին վարքագծիկանոններիամբողպերին

ջություն,

ձնականն ոչ ձնականկազմակերպություն, հասարակական որոշակիոլորտներըկարհարաբերությունների գավորողնորմերին հաստատությունների ամբողջություն, սոցիալական գործողությունների առանձնահատուկ համալիր: հաՍոցիալականինստիտուտըդիտելով որպես հասարակական րաբերություններիորոշակի ոլորտները (ընտանիք, արտադրություն, պետություն,կրթություն,կրոն)կարգավորողնորմերին մեխանիզմների ամբողջություն՝սոցիոլոգներըընդլայնում են մեր պատկերացումները սոցիալականինստիտուտներիո̀րպես հասարակությանգոյատնման հենասյուներիմասին: Հասարակության մեջ սոցիալականինստիտուտիկատարածդերը նման է կենսաբանական տեսակներիկյանքում բնազդներիկատարած դերին: Հանրահայտ է, որ կենդանին միջավայրին հարմարվում է բնազդներիմիջոցով:Բնազդներք կենդանիների հզփրգորգոյատնման են են, ծիքներն որոնք կոփվել միլիոնավորտարիներիէվոլյուցիոնգործընթացների արդյունքում:Նրանք օգնում են կենդանիներին իրենցգոն յության պայքարում,ինչպես կարնորագույնկենսականպահանջմունքներիբավարարման գործում:Իսկ ինչ պետք է անիմարդը,որն իր բնազդներիմեծամասնությունը կորցրել է, իսկ մնացածմասըքիչ է օգնում կենսական դժվարություններըհաղթահարելուգործում: Մարդկայինհասարակությանմեջ բնազդներիդերը կատարումեն սոցիալական ինստիտուտները: Նրանքկոփումեն ոչ թե առանձինմարդու, այլ ողջ հասարակության գոյատնումը:Պատահականչէ, որ սոցիա»

հետ մեկմշակույթիառաջացման առաջացան լականինստիտուտներն ն են կարնոր բարդ ֆունկցիա՝ տեղ` Այս երկու երնույջներըկատարում իրականությանը: շրջապատող հարմարվելու օգնում են մարդկությանը են որպես շրջասահմանում մշակույթը Հաճախ գիտնականները հարմարվելուարդյունքն ձն: պատող աշխարհին «Մշակույթըմարդկայինբոլոր ջանքերիուղղումնէ դեպիմեզ շրջայուրացումը»,-- այսպեսէ մշակույթըբնութագ պատող իրականության րում Կ. Յամելինկը:Երկարժամանակհարմարվելովիրականությանը ն հասարակությունըբազում խնդիրներիլուծման կարնոր պահանջհամար մշակումէ օգտակարգործիքներ:Այդ մունքներիբավարարման ինստիտուտանվանումը:Սոցիոգործիքներըստացել են սոցիալական ինսհամար տիպական հասարակության լոգներըգտնումեն, որ տվյալ մշակութային տիտուտներնարտացոլումեն տվյալ հասարակության ն մշանման չեն, ինչպես իրար նույնպես պատկերը:Ինստիտուտները կույթները: Օրինակ՝ամուսնությանինստիտուտըտարբերժողովուրդների մոտ տարբերէ: Այն հենվում է տարբերծեսերի, սովորույթների, նորմերին վարքիկանոններիվրա: Մի երկրումամուսնությանինստիԷ, տուտը թույլատրումէ մի բան,որը մյուս երկրումարգելվում օրինակ մեջ ամբողջության ինստիտուտների Սոցիալական բազմակնությունը: ենթատեսակը: ինստիտուտների կարելիէ առանձնացնելմշակութային ժան հեռուստատեսությունը ասում ռադիոն ենք, թե մամուլը, Երբ մենք մեջ դարձել են չորրորդ իշխանություն, մանակակիցհասարակության ինստիտուտ:Հաապա մենք դրանք դիտումենք որպեսմշակութային մի մշակութայինինստիտուտների ինստիտուտները ղորդակցական են, որոնցմիջոցովհասարակությումասն են: Դրանքայն մարմիններն արտահայտված է ն տարածում տարբերսիմվոլներով նը արտադրում ջանհասարակության Ընդ որում՝ այդ ինստիտուտները ինֆորմացիա: միջավայրինհարքերի ծնունդ են, նրանք ուղղվածեն շրջապատող ինչպեսնկատումէ Կ. ինստիտուտները, մարվելուն:Հաղորդակցական ձեռք բերած փորձի մասին գիտելիքների Համելինկը, մարդկության աղբյուրներնեն: հիմնական ենթատեինստիտուտների Այս դեպքումորպեսհաղորդակցական դպրոցթանգարանները, սակներ հանդեսեն գալիս գրադարանները, հեռուստատեսությունը, թերթերը, ռադիոն, ներն ու համալսարանները, հասաարտահայտված ձներում կինոն:Չէ՞ որ սրանքբոլորը սիմվոլիկ են: րակությանձեռք բերածփորձիմասին գիտելիքներիաղբյուրներ ու հեռուստատեսուու ռադիոընդունիչը, կինոթատրոնն Համակարգիչն որայլհաթյունը պետք է դիտել ոչ թե որպեսառանձինինստիտուտներ, ա յսինքն՝ միջոցներ, տեխնիկական փոխանցման պեսգիտելիքների

ղորդակցմանմիջոցներ:Տեխնիկական բոլոր միջոցներիամբողջություն նը՝ գրադարանների, թանգարաններիդպրոցներիշենքերնու աշխատողներըներառյալ,կազմում են մշակույթիինստիտուցիոնալ համակարգիենթակառուցվածքը: մեծ թվովմարդկանց Սոցիալական ինստիտուտները օգնում են լուծելու կենսականորեն կարնոր խնդիրներ:Օրինակ՝միլիոնավոր մարդիկ սիրահարվելով՝ դիմումեն ամուսնությանն ընտանիքի ինստիտուտի օգնությանը,հիվանդանալով՝ բժշկությանըն այլն: Անհանգստանալով հասարակական օրինականկարգիպահպանմանհամար՝հասարակությունըստեղծումէ պետության,կառավարության, դատարանի,ոստիկանության ինստիտուտներ: Ինստիտուտները միաժամանակ հանդեսեն գալիս որպեսսոցիալական վերահսկողության գործիքներ,քանզիիրենցնորմատիվբնույթով նրանքմարդկանցից պահանջումեն ենթարկվելորոշակիկարգու կանոնի:Սոցիալական ինստիտուտը առաջինհերթինենթադրում է որոշակի վարքագծին նորմերիամբողջություն,որոնց պահպանումըվերահսկվում է հանրությանկողմից: Մարդկության պատմությանարշալույսինմարդկայինհոտում տիրապետումէր պրոմիսկուիտետը՝ չկարգավորվածսեռականհարաբերությունները:Այնմարդկայինցեղին սպառնումէր գենետիկական այլասերմամբ:Աստիճանաբար այն սահմանափակվում էր արգելքներով: Առաջինըարյունապղծության արգելումն էր: Այնարգելում էր սեռական հարաբերությունները արյունակիցհարազատների, օրինակ,մոր ն որդու, եղբոր ն քրոջ միջն: Ըստ էության, դա պատմության մեջ առաջինն շատ կարնորսոցիալական նորմնէր: Այնուհետնառաջացանսոցիալական նորու նոր նորմեր:Մարդկությունը սովորումէր ապրել ն հարմարվել իր կյանքիպայմաններին՝ սեռականհարաբերություները կարգավորելով նորմերի միջոցով:Այդպեսառաջացավ մարդկությանառաջին ն ընտանիքի ինստիտուտներից մեկը՝ամուսնության ինստիտուտը: ն ամուսնոչթյան Փոխանցվելով սերնդիցսրունդ' նորընտանիքի մերը,ինչպեսն ինստիտուցիոնալ մյուս նորմերը,վերածվումէին կոլեկտիվսովորույթի,ավանդույթի: Նրանքմարդկանցկենսակերպն ու մտածելակերպըդնում էին որոշակի հունի մեջ: Չարագործներին (սոցիոլոգիայիլեզվով ասած՝ դնիանտներին) սպասումէր խստագույնպատիժ: Ահա այստեղիցէլ հասկանալի է դառնում, թե ինչու ինստիտուցիոԹ. Վեբլենըն տնտեսագիտության նալիզմիսկզբնավորող մեջ այս դպրոցի հետնորդները սոցիալականինստիտուտը դիտումէին որպես սոն մտածելակերպի ցիալականսովորույթների,կենսակերպի նորմերիմի է սերնդիցսերունդ,հանգամանքնեամբողջություն, որը փոխանցվում

րի, միջավայրիազդեցությանտակ փոխվումէ ն դառնումէ նրանցում կողմնորոշվելուհարմարմիջոց: ըստ Ս. Ս. Ֆրոլովի, սոցիալականնորմերի, Ինստիտուցիոնալիզմը, ն դերերիսահմանման ն ամրագրման, կանոնների,կարգավիճակների դրանց համակարգման պրոցեսնէ, որը թույլ է տալիսհասնելորոշակի Ինստիտուցիոնալիզմը սոցիալականպահանջմունքիբավարարմանը: ն ինքնաբուխ կամայականվարքի փոխարինումնէ կանխատեսելի, կարգավորվողն օրինակելիվարքով: Որնէ գիտության,օրինակ՝ սոցիոլոգիայի,ինստիտուտավորումը նշանակումէ պետական ստանդարտների ն որոշումներիընդունում,գին տահետազոտական ինստիտուտների, բյուրոների,ծառայությունների ստեղծում, համալսարաններում, քոլեջներում ն լաբորատորիաների դպրոցներումհամապատասխան ֆակուլտետների,բաժինների,ամն բիոնների դասընթացներիկազմավորում,ամսագրերի,մենագրունայլն: թյուններին դասագրքերիհրապարակում առանց ինստիտուտավորճան հասարակությունն Ժամանակակից գոյություն ունենալ չի կարող: Նրա շնորհիվ տարերայինվեճերն ու մենասպորտային կռիվներըվերաճումեն մեծապեսկանոնակարգված ն ընտակյանքը՝ ամուսնության մարտերի,սեռականչկարգավորված նիքի, տարերայինբողոքիալիքը՝ քաղաքականկուսակցության:Ինսկարգիհենասյուները: տիտուտներըդառնումեն հասարակական Ինստիտուցիոնալ ճգնաժամըհակառակգործընթացնէ, որը բնուհեղինակությանանկումը,նրա նկատթագրումէ տվյալ ինստիտուտի կորուստը:ճգնաժամիպատճառէ դառնումտվյալ մամբվստահության ինստիտուտիկողմից իր գլխավոր ֆունկցիաներիարդյունավետորեն նորմերըգոյություն կատարելուանկարողությունը:Ինստիտուցիոնալ Նման ճգնաժամիարունեն, սակայնոչ մեկիկողմիցչեն պահպանվում: դյունքը մի ինստիտուտիֆունկցիաներիտարածումնէ մեկ այլ ինստիտուտի վրա, որը ն սկսումէ կատարելայդ ֆունկցիաները:Օրինակ՝ ԽՍՀՄ-ում նկափվեցմիջնակարգ դպրոցի 70-80-ական թվականներից պ ահանջնեճգնաժամ,այն բուհականընդունելությանքննությունների գիտելիքներչէր տալիս: Դա անմիջապես րին համապատասխանող հանգեցրեց ռեպետիտորներիա̀նհատապեսպարապողներիինստիտուտի ձնավորմանը: ճգնաժամերտեղիեն ունենում մշՍոցիալականինստիտուտների բնականվիճակը: տապես,դրանքարտահայտումեն ինստիտուտների է բնակչուճգնաժամնարտահայտվում Քաղաքականինստիտուտների թյան մեջ նրահեղինակությանանկմամբ:Ինչպեսհայտնիէ, անցուման ընդքաղաքականկուսակցությունների յին հասարակություններում

հանրապեսքաղաքականինստիտուտների նկատմամբքաղաքացինեմ եծանում է: 1998 թ. դեկտեմբերին րի զանգվածայինանվստահությունը 2/3 մասը կատարվածսոցիոլոգիականհարցախույզիմասնակիցների գործնականումոչ մի ինստիտուտիչէր վստահում: Այստեղնկատվում են երկու կարնոր միտումներ՝մի կողմից՝ընդհանուր քաղաքականանտարբերությունն քաղաքականկյանքիցմեկուսացումն մյուս կողմից՝ քաղաքական կուսակցությունների կողմից քաղաքացիներինիրենց կողմըզանազանոչ դեմոկրատական միջոցներովգրավելու հնարավորությունների մեծացում: ճգնաժամըբացահայտում է ինստիտուտիգործունեությանմեջ եղած անսարքությունները, օգնում է դրանքվերացնելուն դրա միջոցով իրադրությանը ճիշտ հարմարվելուն:Առանցճգրի ինստիտուտիզարգացում, ինչպես առանց հիվանդության մարդկայինկյանք, լինել չի կարող: ԱՄՆ-ում կրթության ինստիտուտը երեք անգամճգնաժամէ ապրել՝60, 70 ն 80-ական թվականներին,երբ այս երկրում փորձում էին իրենից առաջ անցնող ԽՍՀՄ-ի, իսկ հետո նան ճապոնիայիհետ առաջացած մրցավազքումբարձրացնելդպրոցականներիակադեմիական գիտելիքներիաստիճանը:Առաջադրված բարձր նպատակին ԱՍՆ-ը այսօր էլ դեռ չի հասել, սակայնայդ ճանապարհին հասել է զգալի ձեռքբերումների,աշխարհի շատ երկրներից կրթությունստանալուհամարգալիս են այստեղ,քանզիամերիկյանկրթությունը աշխարհում բարձրհեղինակությունէ վայելում: Արդիսոցիոլոգիայում սոցիալականինստիտուտի ներկառուցվածքային տարրերիըմբռնումըբավականբազմազանէ: Ոմանքգտնումեն, որ սոցիալականինստիտուտումգլխավորըկարգավիճակներն ու դերերն են, մյուսները՝ սովորույթներնու նորմերը,երրորդներըկ̀ենսակերպն ու մտածելակերպը մեկամ վերահսկողության, կարգավորման ն խանիզմները այլն: Դրանք ծնվում են սոցիալականինստիտուտի Դեռնս Վ. Ի. Լենինը գրում էր, որ նկատմամբտարբերմոտեցումներից: այն բանիցկախված,թե դուք"'ինչիհամար եք օգտագործում բաժակը, բաժակըկարելի է համարելջրի աման, հարձակմանգործիք, ճանճ բռնելու միջոց ն այլն: Նույնը ն այստեղ: Ց. Բերնարդըն Լ. Թոմպսոնը,օրինակ, առանձնացնումեն սոցիալական ինստիտուտիհետնյալ տարրերը. ինստիտուտիհիմնական ֆունկցիաներիհետ կապվածնպատակներու խնդիրներ

Կանեու փոխվող

կանոններ, վարքագծի

սիմվոլիկ հատկություններ, օգուտ բերող հատկություններ,

գրավորն բանավորավանդույթներ: Գ. Լանդբերգը,Ս. Շրագըն Օ. Լարջենըսոցիալականինստիտուտի տարրերը անխզելիորենկապում են նրա կատարածֆունկցիաների "

հետ:

Հելուսայ 12.1

Հասարակությանհիմնական ինատիտուտների ֆունկցիաները ու կառուցվածքայինտարրերը Ֆունկցիան

| Ինստիտուտը

Հիմնական|

դերըտուն

անմաի ընտանիքի մայր Երեխաների

մե- |ամուսնության ն|հա

տիարակում

հատՖիզիկական |Սիմվոլիկ հատկանիչները| Կառիչները

երեխա

հարսան իրադրություն մատան

պայմանագիր

Սննդի,բնակա- |տնտեսական |գործատու, գործարանփող վարձուբանվոր|գրասենյակ առնտուր րանի,հագուսմարկա տի ձեռքբերում գովազդ

գնող

խանութ

վաճառող ն: ոասարավական Ա ար իրանքների վայրեր խարտիա սուբեկտ ստանդարտնեօ-

քաղաքական

րի պահպանում կրոնական կյանքինմաս-

Համայնքի

հոգնորական

վի խո

ցյալներ

րացում

Մարդկանցսո-

|կրթության

ցիալականացում, հիմնային արժեքներիյու-

|վանք հավատա-եկեղեցի

ուսուցիչ

դպրոց

աշակերտ քոլեջ դասագիրք

խաչ զոհասեղան

լատվածա

դիպլոմ աստիճան

րացում

7՛

Ֆրոլովի՝ճիշտ կլինի խոսել ոչ թե սոցիալականինստիտարրերի,այլ ինստիտուցիոնալհատկանիշտուտիկառուցվածքային ունեն նման հինգ հատկանիշներ՝1) վարքիկաներիմասին:Գոյություն նոններ (օրինակ՝ընտանիքինկատմամբհարգանքի,պատասխանատվության կանոններ),2) սիմվոլիկ մշակութայինհատկանիշներ(նշանի մատանի,դրոշակ, խաչ ն այլն), 3) ուտիլիտար մշակութայինհատկանիշներ (բնակարան,հասարակականշենքեր, խանութներ,դասարանտաճարներ),4) բանավորն գրավորկոդեքս(արներ, գրադարաններ, (ռոմանտիգելքներ, օրենքներ,կանոններ),5) գաղափարախոսություն Ըստ Ս. Ս.

կականսեր ընտանիքում,ժողովրդավարություն պետության մեջ, ազատությունառնտրումն տնտեսության մեջ ն այլն): Վերոնշվածհատկանիշներին կարելիէ ավելացնել նան արտաքին բնույթ ունեցող հատկանիշներ` օբյեկտիվությունը,հարկադրականությունը: Ինստիտուտները ոչ միայնկախված չեն մեր կամքից,այլն մեզ են պարտադրում գործունեության որոշակիանխախտելի ձներ:Պետությունըպատանունստիպումէ ծառայելբանակում,ծնողներըերեխաներին պարտադրումեն սովորել:Սոցիալական երրորդ ինստիտուտների է: հատկությունըբարոյականհեղինակություննու օրինականությունն է, որն իրավունքունի տվյալտարածՊետությունըմիակինստիտուտն քում ուժ գործադրելու:Տարբերժամանակներում պետությունը,ընտանիքըկամկրոնըհասարակության մեջ միատեսակ հեղինակություն չէին Ռուսաստանում հասել վայելում: Այսօրկրոնատածության աստիճանը է 6096-ի, մինչդեռխորհրդայինտարիներին այն ընդամենը էր: Եթե եկեղեցու նկատմամբվստահությունըկտրուկ աճել է, ապա պետության,բանակի,ոստիկանության, դատախազության նկատմամբ մարդկանցվստահությունը կտրուկնվազել է: Ընդհանրացնելով կարողենք ասել,որ սոցիալական ինստիտուտը երկարաժամկետ գործունեությանպատմական համակարգէ, որը բաօժտվարարումէ հասարակության արմատական պահանջմունքները, ն է ված օրինականբնույթով բարոյականհեղինակությամբ, ընդգրկում ն դերերի,սոցիալական է կարգավիճակների սանկցիաների, նորմերի, սոցիալական կազմակերպություններիմիջոցով արտահայտված երնույթներիմեծ խմբեր,որոնք իրենցհերթինբաղկացածեն անձնակազմից,ղեկավարողմարմիններից,վերահսկմանբազմաթիվմեխան այլն: Սոցիալական նիզմներից,աշխատակարգային պրակտիկայից ինստիտուտըհասարակության հարմարվողական մեխանիզմնէ, որը ստեղծվածէ հասարակության հիմնականպահանջմունքների բավան րարմանհամար հասարակակած կարգավորում հարաբերությունճերը է սոցիալական նորմերիտարբերհեմակարգերի միջոցով: 8 2. Ինստիտուտներիտիպաբանությունը

Սոցիալական ինստիտուտները առաջինհերթինբաժանվումեն գլխավոր(հիմնական)ն ոչ գլխավոր(ոչ հիմնական)տեսակների: Բայց նան է կարելի ինստիտուտները դասակարգելայլ չափանիշներով, օրինակ, ըստ իրենց սռաջացմանն գոյատնմանժամանակային տնողության՝մշտականն ժամանակավոր, ըստ կիրառվողսանկցիաների խս-

մասնակցուապարատի բյուրոկրատական տությանն ղեկավարմանը թյանչափերին այլն: է մեջ Ռ. Միլսը առանձնացնում ժամանակակիցհասարակության տնտեսական գոր1) տնտեսական՝ հինգ հիմնականինստիտուտներ. իշխաքաղաքական՝ 2) ինստիտուտներ, ծունեությունըկազմակերպող սեռականհարաբերություն3) ընտանեկան՝ նությանինստիտուտներ, ինստիկարգավորող ս ոցիալականացումը ծնունդը, երեխաների ները, ապահովողինստիերկրիպաշտպանությունը տուտներ,4) ռազմական՝ կազտուտներ,5) կրոնական՝աստվածներիկոլեկտիվերկրպագումը մակերպողինստիտուտներ: համաձայնէ Ռ. Միլսի հետ, որ մեծամասնությունը Սոցիոլոգների մեջ գոյությունունեն հինգ հիմնականինստիտուտհասարակության կարնորկենսաներ: Նրանց կոչումըկոլեկտիվիկամհասարակության է: նույնբավարարումնԱյդպահանջմունքները կանպահանջմունքների պեսհինգնեն. պահանջմունք(ընտանիքին ամուսնուցեղի վերարտադրման թյանինստիտուտ), ն սոցիալական պահանջկարգիպահպանման անվտանգության պետություն), ինստիտուտներ, մունք (քաղաքական (տնտեսական պահանջմունք գոյությանմիջոցներիապահովման արտադրություն), ինստիտուտներ, գիտելիքներիփոխանցման,աճող սերնդի դաստիարակության, պահանջմունք(լայն իմաստովկրթության կադրերիպատրաստման ու մշակույթը), ներառյալ գիտությունն ինստիտուտներ՝ հոգնորպրոբլեմներիլուծման,կյանքիիմաստիբացահայտման (կրոնիինստիտուտ): պահանջմունք են խոր Արառաջացել Սոցիալական ինստիտուտներն հնադարում: տադրությունը,եթե հաշվենքմարդուկողմիցստեղծածառաջինաշխամիլիոն տարի առաջ: տանքայինգործիքը, առաջացելէ շուրջ"երկու հատկացնում ընտանիքին Մարդաբանները են շուրջ 500 հազարտար-է է, ստացել ընտանիքըփոփոխվել վա պատմություն,այդ ընթացքում բազմայրուբազմակնության, դրսնորվելով տարբերճյուղավորումներ, նահապետական, նուկլեար, համակեցության, թյան, միամուսնության, ընտանիքին այլ ձներով:Կրոննիր վաղ ձներովի հայտ է բազմանդամ 30-40 հազարտարիառաջ: եկել մոտավորապես »

Ալյուսակ 12.2 Հասարակությանհիմնական ինարիփուվների կառուցվածքային տարրերը

Տարրերը

Ինստիտուտները

ԸնտանիքՊետություն եկեղեցի

|նրդյունաբերություն

Հոչակվածխերունդներիիիրավունքներիինականն գերբվեկամուտների նպատակ-լվվերարտադրու-վպաշտպանուվնական աշ-լպահովում օրինակա-|խարհների միջն ներն ու խն-|թյուն, դաստիա-|թյուն,

ա-

հաստարակություն դիրները աաւթյան աէ մաղի պահովում

բոն ներ վտառմություն Փրինավերկրպագույթյան կանոններ, թյուն ա-խե-----՛րավա-

աշ

պատվիրան-|իարգանք,հան-վպահություն,թյան ներ դուրժողակա-իհնազանդու-վտում նություն ն այլն |թյունն այլն

հաստա-|խնայողություն, աշ-

խատասիրությունն

այլն

Սիմվոլիկ|նշանի

գծեր

այլն

անութ, մահից, հարսաենը, հասարա ,երկաքիիծ |նկրտության ն|տաճար,

Ուտիլիտարամուսնականպետակա ա

զանգ,|գո

ն այլն նեկանշքահան-կական վայր,|վազան,վանա-|հաստոց դես ն ոստիկանու-խուց այլն թյուն ն այլն

այլն

անսահմանադրուԱԱ պայմանագիր: ըանո դանակ Խն, պատ ույթներ անկել ներխու" մություն այլն ներ Աստվածաշունչ,|պայմանագրեր,

այլն

ՀՏ

այլն

եջ

Ինչպես արդեն նշվեց, գլխավոր ինստիտուտների ներսում (մատեն րյոշկաների նման) թաքնված ոչ հիմնականինստիտուտները: Ոչ հիմնականինստիտուտներըկոչվում են նան սոցիալականպրակտիկաներ: Ի՞նչ է սոցիալականպրակտիկան: Յուրաքանչյուր գլխավոր ինստիտուտին հատուկ են մշակված Այսպես,օպրակտիկաները, մեթոդները,հնարները,պրոցեդուրաները: րինակ,տնտեսականինստիտուտները չեն կարող գործել առանց այնպիսի մեխանիզմներին պրակտիկաների, ինչպիսիք են տարադրամի

17.

մասպաշտպանությունը, մասնավորսեփականության փոխանակումը, նագիտականընտրությունը,աշխատուժիբաշխումնու գնահատումը, վերահսկումը,շուկան ն այլն: առնչվում են նան սովորույթների Սոցիալականպրակտիկաներն ու արյանվրիժառությունը հավասահետ: Օրինակ՝կուսակրոնությունն պրակտիկա: րապեսկարելիէ կոչել կամավանդույթ,կամպահպանված մտցրել նրանում արդեն մենք Սահմանելովհիմնականինստիտուտը՝ նս: ու էինք նան սոցիալականպրակտիկաներն սովորույթները Ամուսներսում,իսկ այստեղմտնում է նան նությանն ընտանիքիինստիտուտի համակարգը,առկա է հայրությանն մայրության,ցեհարազատության

սոցիալակ ժնողեարի Ա Աու ներ ԳԱԻժառանգն տարրերից պրակտիկայի

գավիճա

առանգմա

ստիտուտները:

ժամադրության

նշանակու-

սիրաշահելուսոցիալական մը հարսնացուին է: Մշակույթներըտարբերվումեն նան սոցիալական պրակտիկանե երկրներում Ասիայի Կենտրոնական Օրինակ` տարբերություններով: ունեն են, գոյություն այստեղ գնում կամ փախցնում հարսնացուներին Յուրաքանչյուր ամուսնություննրա տահարսագնիինստիտուտներ: է: Իսկ Եվրոպայումհարսնացուիհամար պետք է օժիտ տալ, րատեսակն այստեղիցէլ իր սկիզբնէ առնում բաժինքիինստիտուտը,որն ունի հնան տարածաշրջանային բազմապիսիառանձնա-

Գո ատկությու նպատմություն ր:

հիմնականինստիտուտի՝ոչ հիմնականինստիտարբերություն է կոնկրետ է առանձնահատուկխնդիր,սպասարկում տուտը կատարում մի սովորույթիկամ բավարարումէ շարքային, սովորականպահանջն ոչ հիմնականինստիտուտըչպետք պրակտիկան մունք: Սոցիալական ն է լրիվ նույնացնել: Ռուսաստանինախագահիներկայացուցիչների մասնավոր,ոչ հիմնական ԽՍՀՄ-ում ինստիտուտները տեղապահների հաստատվելեն վերուստ, վառ օրինակներեն: Նրանք ինստիտուտների կողմից,ներքնից,ժողովրդիկողմիցորպես նրա սովորույթպետության չեն ստեղծվել: Իսկ բնականշարունակություն ների ն ավանդույթների ահա ծանոթությանծեսը, որը տարբեր ժողովուրդներիմոտ երբեմն մեջ: պրակտիկայի ստանում է արտառոց ձներ, մտնում է սոցիալական մոտ ծանոթության պետքչեն, Շատ ժողովուրդների համարմիջնորդներ անծամոտենալ սակայնզարգացածերկրներումտղամարդըչի կարող նոթ կնոջը կամ տղամարդուն,անհրաժեշտ է, որ նրանց ներկայացնի մեկ այլ՝ երրորդ մարդ: կարելի է պատկերացնելորպեսհիմՄասնավորինստիտուտները ներՌուսաստանինախագահի նարկներկամ կազմակերպություններ: հատուկ հրաինստիտուտըստեղծվել է նախագահի կայացուցիչների Ի

մանագրով,նրա իրականացմանհամար հատկացվելեն բյուջետային հաստիքներ միջոցներ,հաստատվելեն մասնագետների նայլն:

Ընդհակառակը՝ խոստովանությունըսոցիալականպրակտիկաէ ն ոչ թե հաստատությունկամ կազմակերպություն:Դա բազմադարյան պրակտիկաէ, որն ունի կատարմանիր տեխնոլոգիան,կանոնները, շրջանակները(խոսվարքինորմերը,այդ պրակտիկայիկատարողների ն ն դերերի կարգավիճակների տովանողներ խոստովանացնողներ),

համակարգերը:

Սոցիալականպրակտիկայիպարզագույն օրինակ է հերթը, երբ պատահականանցորդներըշարք են կանգնումն գործումեն վարքիառանձնահատուկ կանոններով:Ոչ մի նախարարությունկամ գերատեսչություն հերթ կանգնելուկանոնչի մշակել: Այն ձնավորվելէ տարերայնորեն, ունի բազմաթիվձներ: Հերթըվարքիառանձնահատուկինստիտուտավորվածձն կամ սոցիալականպրակտիկաէ: Ոչ հիմնականքաղաքականինստիտուտներիմեջ մենք կգտնենք, օրինակ, դատական փորձագիտության,անձնագրայինգրանցման, նախագահական գրասեփաստաբանական, երդվյալ ատենակալների, ն նան է այլ Սրանց մեջ կարող մտնել պաշտոնյակի ինստիտուտներ: նանկությանինստիտուտը,որը նույնպես ունի բազմաթիվձներ, որոնէ՝ իմպիչմենտը: ցից մեկն էլ նախագահիպաշտոնանկությունն Որոշ ոչ հիմնականինստիտուտներ իրենց էվոլյուցիայիպրոցեսումսոցիալական պրակտիկայից վերածվումեն սոցիալականհաստատության: Սոցիալական,մշակութային,լեզվական ն առօրյա պրակտիկաներնավելի հաճախեն դառնումոչ միայնսոցիոլոգիայի,այլն մարդաբանության, փիլիսոփայության,պատմության,քաղաքագիտության, լեզվաբանությանուսումնասիրության առարկան:Սովորաբարպրակեն կանոնտիկաներիտակհասկանում ծիսական,արարողակարգային ներին, վարքագծիընդունված նորմերինհետնող, «ըստ սովորույթի», կամգործողություճի:էթնոմեթոդոլոինքնինընթացողմտածողղւթյունը են որպես ա) ֆոնային, չարգիայում պրակտիկաները՞հասկացվում տածվածգիտելիքներ,բ) կոնկրետգործունեություն,ուր գործն ու խոսեն («լեզվականխաղ»),գ) անորոշությանմեջ գործնաքը միասնական կան խնդիրներիլուծման արվեստ:Ֆոնային պրակտիկաների տակ Ջ. է Սյոռլըհասկանում մշակույթումընդունվածգործունեությանեղանակհետ գործ ունենալու հմտությունների ամների,տարբերառարկաների

բողջություն:

Ամենօրյապրակտիկաները, որոնք օգնում են մարդկանցմեծ խմհամաձայնեցմանը, սոցիալականիրականուբերի գործողությունների ն են թյան մեջ մտցնում որոշակիություն կանխատեսելիություն,որի

շնորհիվօժանդակումեն սոցիալականինստիտուտների դերակատարությանը:Սոցիալական են սոպրակտիկաները ոչ միայնօժանդակում ցիալականինստիտուտներին, այլն նրանց դարձնում են առանձնահատուկ, միայնտվյալ երկրինբնորոշ երնույթ: ժողովրդավարության ինստիտուտները հատուկեն եվրոպական շատ ժողովուրդների, վանրանք ղուց մտել են տվյալ ժողովրդիսովորույթների, ավանդույթների մեջ: Նման պարագաներում ժողովրդավարության ինստիտուտը մի երկրից նույնությամբ ներմուծելմեկ այլ երկիրհնարավորչէ ՔաղաքագետՄայքլՕակշոտըգտնում է, որ ժողովրդավարությունը, որպես սոցիալականկ քաղաքականպրակտիկա,իրենիցներկայացնում է տվյալ ժողովրդիսովորույթների ն ավանդույթների ամբողջուն թյուն իր մեջ ներառումէ շատ յուրահատուկ,օտար աչքի համարաննկատբազմաթիվտարրեր,որոնց շնորհիվայն գոյատնումն բարեհաջող կատարումէ իր ֆունկցիաները: Եթե այդ պրոցեդուրաները վերաժենքժողովրդավարության ձնականսկզբունքների ն հիմնադրույթների ն այն տեղափոխենք հավաքածուի մեկ այլ երկիր,ապա պատճենըհազիվ թե համապատասխանի բնագրին,քանի որ ձնականհիմնադրույթներըլցվում են նոր բովանդակությամբ, են որոնքհամապատասխանում ն ավանդույթներին, տեղականսովորույթներին տեղականսոցիալական պրակտիկաներին: Տեղականպրակտիկաների ուսումնասիրմանհետաքրքիրփորձ է կատարելՌ. Փաթնեմը:Նա համեմատելէ Իտալիայիտարբերշրջաններում 1970 թ. նույն սխեմայովստեղծվածտեղական ինքնակառավար ման ինստիտուտների գործունեության տարբերությունները: Պարզվել է, որ թղթիվրա կառուցածմոդելըմեծապեստարբերվումէ պրակտիկայում իրագործվածից: Ելակետային օրինակըտեղականավանդույթների ն սովորույթների ազդեցության տակ փոփոխվել,վերաիմաստավորվել է, հարմարեցվելէ տեղականսոցիալականայն պրակտիկաներին, որոնք դարերովԻտալիայիայս կամ այն շրջաններում կարգավորում էին Ժ կյանքը: տվյալ համայնքի 3 3.

Ինստիտուտիֆունկցիաներնու դիսֆունկցիաները

Ֆունկցիան(լատ. Խոօկօ կատարում,դերակատարում, իրագործում)որոշակիսոցիալական ինստիտուտի կատարածդերնէ կամամբողջի մեջկատարվող գործառույթը (օրինակ՝պետության,ընտանիքի ֆունկցիանհասարակության մեջ): Սոցիալական ինստիտուտի ֆունկցիակարելիէ անվանելայն օգուտը, որն այդ ինստիտուտը տալիս է հասարակու---

ողհւմս -ոՑդմ Ադղս(81սղդւսթմսԵ վտշստվտողվ ղճզ 'Ղտդսվծկդւսգոխոտ յղիտովոդե 1 նսմոհ դղ :1 մոդսվծկուսգմդւս(8սզդւսօմսԵդտրդ ոխ -ո Ադ՛ս(8 'Ադորդոտովոտ դոքՅսդւմ/ող դո(Թսկոմտոռվ Վ ըւստոտիոդ վտղստվտոդվ -1Աղդւսցմսծ դողոովծսո Ղժզ :վ/ովծկուսգովն1 ըսի ըսժողն ո՛ր դոո/ժաձմղ վտոստվտոդվ ղտմսդո 'մզդդւս(81սկոճվը դղտմտիոհ "Սղդտդոտղ)վն յս վ: ԱմղՂվղսմ :ոդոտո 1ոքղոմսԱդ՛յս(81սդ դմղդծսմիոլ մղդտղետդոտը նտ դտ ղղ դոկտոր:1 ցըւստ -ոմտոտվ որո 'ըղսմտտոդվ4 Ամվնդո| -ոտմտտփ վմղցտղետցոտը օոծտեմտեվյոընսկորետմ(դովծկգ'սգ) մմվն տյստվտո 1 ուսիչսկ (Ասծմղ :ոտվծկուսգովն հոդվմՕ 'ուսսոցտո 1 ոոտդի դտմըդ դղմտոլսփ յԱյտտ տ՛ղսԵօ մդո(Յսկոմոոտվ Ատյստվտոդվ դողոյովծսո ՂՅՂՎ :011տդ զ ըսցտ բող ըոսծոիդիստիոց

աար ոմոտոի ղդտզետդոը

տանուաըայմնե րանի:

Մոմ աբ Արո ամտի ովըումը ոա մումվի 'դվոյս/

1ստվտո

յ1սիծդոոյս

ոռ

խո

-որոք Ամղդովծկուսգօտմոտտողկ վմղդտստվտողվ դողոյովծսը 'մռո/8 :011տղ մցո/ժսածմհ 'մդո/8յսվոտփոոծնասո -1ստվե1 ըյսդեօ 'մրորժոիտվ վմզկմով 'մրո(Յյսիսկտոռտ դոկոյովծ -սո 1 ըղսինոոմԵ 4 ը՞ղսմսիտեմոհ 'մռյս(81սողտցտ վմ ղո 'մմղդցցորվտո -հմղ1 ըղսդոովոո 'ըողնդո Ա0ԱմԱԵտծցով Վուսմոժ/ոփ դրովն3ս (ող մօո(ր :մռոս(Թստղտո ղող իտծոնմոմ տղվ դործոնմտմ դո(Հսկոմտո -ով դ(ոկոր :տղվ դորդոովտտ դոՅսծդոտիդտ դվժմղդղ դվժոտմող դվլ ջտիհոողդվժմղվդվճոստՀռոմն 'մղդմվնդո| վզտցոճմ: նղը դտ -ոիոմ մլ ըւսմոտոհ մղղս/8ստղիո դվորսյոՀչմոդործոծոսո մվ :Աղղս(Յսմնտտ -մտ մօորո ո՛սդ 1ղմծմզի ոտմի մ վ մզ ցվիսծնսմըտ ղժղմե 'դվժվցտտդմ Աս -ողտոփտ ողոոսոծոմ ղոդտրոք դո(ՅսՀչժտիով ղ դտ(Յգսնմսոմս 'դովծկողսգդտրծրոժ/ովվմղդծսծվը դո(8սԱնԵհտդվմօ'վտւստվտոդվ 1տ հղբ զ ցոմ 1ղիծդտոլսփ նսմտհը1սծծոծդմվղոդորոթ դտովծկուսգ -տտտկվտղստվտողվ վր :Ադ:ս(8ստղհ 'Ածսմիոն 'դվծզնղիղ'ԱժվցոտդԱ ող ոոսմտտոկդովծկուսգ դործոտդողողովծսո ոտկ դոք8սկոմտվտ -ոտն կոդվմօ 'մղդտվծհցսՓվդոծ վը ցղ ըսմտտտհդոցորոթովը մզդ Ժմո՛Հ մս -տղստվտողվ վը 'ռոիծսսող | ողոոդ(ո Ադւս/01սկոմտող է մգդովծհոոսգցտհտողտըտ դ դոդտցհոտչտի'դվ/ -տհովիտեմող ղոդ ոզհոշղվ'ցորմոմոիոտմդվլոժուսըծտԵԵ-դտկոծ )ոյսոմզո սկ 'դտրծտդողոյովծսո'ցորմնոտմոմզի 'դորոմսիտեմոդ 1 հրստտվդվտշստվտոռվ վժվդոտդմկոռվմՕ ղմտտտհշ ող նսմտդԱմ ժմտճ վը 1ղդծոցցգոն ոյս(քբմցսմս'մզդովծկուսՓոժող -զդտոստվտոզվ փղմտկըսոմղդ վտոստվտոդվ դողոդտվծսոմսԹդոժոմ:սթ -տ

տոհմն Տոր

8«1

դս/տսդոհտՀտխվմզդրոնդոդո/ժյսկտմտոոու

դվլոժոսկտշըմալժածհոնաանով վմգըրունցո ցո/ժակոմոռու

ցտկոծոնոճմ

որոր

Արո» ցտկտողտըտ ժան

ըսմսիտԵմտհ դտրցմսԵտտեօ դո/ժսդտոլշվ (իսկտտ

հոդ սկդյոտդո(47սծզիորով ցուժսծգկ դտկոկտմտոողվ) գրբխադհո ըսկովտմդի վժմոիվմզդրտնդտ դտ/սկտմտոողւ.

ըյսովչոմ ղ ցոս(ժսմնոտմտ վմզդծվմոոմ դոկոժոսղ

(մըրչսմնտտմոմգի վքստտոլշտ

ն վմ 'վմղդրոնդտ դվօգտստ վ տմդ 'մրո(41սծնսմո

-նտտմտմդի դտ(ժսկոմտոտվ) ա/ժ ամնոտմո դոհզգտտգնոգուսըո

Ամզովտվտյստվտոցվ

մմզցուվնկյոսգ ծլում)

ւս

Բշլ կոռոսնը

Աոյսմ

Ասզդովծկուսգ

յմզուվփ վմղցփափվփոցվ լոկումուվնար

ս ոճզոլո 1ո(ղտղվ դղ ըղսիտ/ովոտմո Ամղդըւսմնորողվ վմղդովճկոսՓ հոստովտդօցոսո ղ 1ոոմղիվու :Ամզդդյս(ԹսդսուօմսԵ Հսմսդմդվտ

ստվտոդվ հզը ցրովըդղ ըոսըտըձղը ծդողվլ,:մղդովտկուսՓ հւստովոդ -ՉՈՈսո ղոց դզոոս դՂԱ(Թ ԱԵ դվժնսի

վմզդովծկոյսՓ տսդտվնդմըոու.

:0մզդդոս/ԺոսդստցմսԵ դոկոթկոնմսնոով Ո նսմ

-սիտվը 'ցորբմսիտեմտոկ 'դտրնդոտմըտ վմղդողս(ժսմղմտմով դողտկ -ոմտոռվ դղ ըւսդտը ծղը վմղդովծկդւսգ մսցովնդմըովոռ 1ոոմզի -վո՞Ս:01Ա/8սդսուօմսԵ 1ոոմղիվո՛ս 1զցտիցոո զ փզմողդող:մմղդտոստ -վտոդվդտղոտվծսոմս)սմ զծղմեդղ ը1սմոտտղ 'ԱմզդծՈսսոոցմսԵ դը -ծտմ՛ս( վմղմղնդողոովծսո ղ վմղբմսը դվ/ո՝ սղոշը դովծկդ՞սգող :գովծկուսժ դտքծոդտկոտվծսո 6ցտհնմտըդոդ 7 թ դ1լտդ դվմզդնըրսմզո նմսձոով Ացսծդտոլ -սփ ծդոմն ղ Արյսմզմժսղց վմղդժվյղտվե 'Ար.սթմսեոտեօ վնցցո 'մըոս(տսոխխփոնցմզո փՊոցվմՕ :61սմողզուս դղս/ժսնԵ մղմոն -տնդմո՞ս(ժ:սդտմտոոով դտրմոմտիտժ վմղդժըսըծդովտո դտրդ ծդոս Ո 1 դուսմոմոիտմվմղդժուսըծդովոո դտղտոլզկդտ/ժոսկոմտոտվ մդղս(ոսդղժոոստ մսդմտղղ դվճոստվմզցտյստվտողվ դտղոովծսր Վ 00 ս/Ժաճնսմըո ջոծոստտը 'վմղդկոտտոդ վմզդոոս ժս(տստօ ցտիցմսերոմվ 'վմզդմվնդոլ նսիցոսդովծհոսգ տոտ հմզի ր :նգո/Հ

մողմոհ

վմղդծսձվը

թե կայունությանպահպանման, այլ քայքայմանուղղությամբ: աինստիտուտների գործունեությանմեջ դիսֆունկցիայի Սոցիալական ճը կարող է հանգեցնել հասարակությանսոցիալականապակազմանում է ոչ

կերպվածությանը:

Եթե սոցիալականինստիտուտնաշխատումէ ինչպեսհարկն է, ապա նրաբերածօգուտները,պլյուսներըավելի շատ են, քանվնասները, կայունացմինուսները:Պլյուսներըկամ ֆունկցիաներըամրապնդում, նում են հասարակությունը, հասամինուսներըկամ դիսֆունկցիաները րակականկյանքի կայունությունըքայքայում են: Ֆաշիստներիկողմից ճամբարներիինստիտուտըկատաստեղծվածհամակենտրոնացման րում էր դիսֆունկցիոնալ, քայքայիչ դեր: Դեռ 80-ական թվականներին խոսումէին Ռուսաստանում ընտանիքի ինստիտուտիճգնաժամիմասին: Կտրուկաճում էր ամուսնալուծություններիթիվը, անարդարէր տղամարդուն կնոջ միջնդերաբաշխումկ ները, անարդյունավետ էր դառնումերեխաների սոցիալականացումը տանում էր նրան,որ ընտաայլն: Ընտանիքիինստիտուտիճգնաժամը նիքի դիսֆունկցիաները գնալով հավասարվումէին նրա ֆունկցիաներին: Նման հավասարեցումըհասարակությանհամարհղի է աղետալի

հետնանքներով:

հեղաՍոցիալական խոշորցնցումները,օրինակ՝պատերազմները, տնտեսականն քաղաքականճգնաժամերը,կարողեն փոխությունները, հանգեցնել մեկ կամ մի քանի ինստիտուտների գործունեությանխաթարման:Ռուսաստանում այդպեսեղավ 1917 թ., երբ հեղափոխության պատճառովդադարեցին գործել մի շարք սոցիալականինստիտուտներ:

Բացահայտ եվ թաքնված ֆունկցիաներ: Սոցիալականինստիտուտներիֆունկցիաներնու դիսֆունկցիաները լինում են բացահայտ, եթե նրանք պաշտոնապեսհռչակվածեն, բոլորի կողմիցգիտակցվում են, դրանքթաքնված՝լատենտֆունկցիաներ են, եթե անմիջականորեն հեռու չեն երնում, աչքից չեն: Ինստիտուտների բացաեր, հռչակված հայտ ֆունկցիաներնանհրաժեշտեն ն սպասելի:Նրանքձնավորվումն ն դեհռչակվումեն կոդեքսներումն ամրագրվումեն կարգավիճակների րերի համակարգում:Թաքնված ֆունկցիաներըի հայտ են գալիս ինստիտուտներիչկանխատեսված գործունեությանարդյունքում: 90--ական թվականներինՌուսաստանում ձնավորվածժողովրդավարական պետությունըխորհրդարանի,կառավարությանն դաշնությաննախահասագահի միջոցովձգտումէր բարելավելժողովրդիապրելակերպը, րակությանմեջ ստեղծել քաղաքակիրթհարաբերություններն քաղաքացիներինտոգորել օրենքի նկատմամբհարգանքով:Բայց իրակա180

աստիճանը բարեկեցության երկրումաճեց հանցագործությունը, են մասին,թե այն խոսում ֆունկցիաները կտրուկնվազեց:Բացահայտ շրջանակինչի են ձգտումհասնել մարդիկայս կամայն ինստիտուտի ինչ է թե դրանիցիրականում ներում, իսկ թաքնվածֆունկցիաները՝ ստացվում: տեսությունը20: դարիկեբացահայտն թաքնվածֆունկցիաների ՌոբերտՄերտոնը:Բասերինմշակեցամերիկյաննշանավորսոցիոլոգ որի դիսֆունկցիան), ցահայտնա կոչում էր այն ֆունկցիան(կամ բնույթ ն մարդկանցկողմից գիհետնանքներնունեն կանխատեսելի է ֆունկցիան(դիստակցվումեն: Թաքնված՝լատենտ,կոչվում այն ունեն անկանխատեորի հետնանքներըչեն գիտակցվում, ֆունկցիան), արգելողօրենքի գործունեությունը սելի բնույթ: Օրինակ՝խաղատների իսկ վերացումը, ֆունկցիանկարող է լինել խաղատների բացահայտ կայսրության թաքնվածֆունկցիանխ̀աղայինբիզնեսիընդհատակյա ձգտում էին ակներնաբար միսիոներները ստեղծումը:Քրիստոնեական ադավանափոխ Ամերիկային Աֆրիկայիբնակիչներին Լատինական նան կատարումէին նել, դարձնելքրիստոնյա,բայց միսիոներները միջոցովնրանքնպասդավանափոխության առաքելություն՝ թաքնված էին սոցիաարագացնում մշակույթիքայքայմանը, տում էին տեղական այլն: գործընթացները ձնափոխման լականկառույցների են հանդես գալիս որպեսսոթաքնվածֆունկցիաները Այսպիսով` էֆեկտիարդյունք: կողմնակի գործունեության ինստիտուտի ցիալական ն՛ Նրանք կարող են լինել ն՛ դրական, բացասական: նան դիսֆունկցիաներ: ինչպես նշվեց, կոչվում են ֆունկցիաները, ն ոչ թե բահարաբերական ու դիսֆունկցիաները ենբացահայտ ֆունկցիաներն ն ունի երկու տեսակ՝ ցարձակ:Նրանցիցյուրաքանչյուրն ֆունկցիաներըկարելի է ինստիտուտների թաքնված:Սոցիալական քառակուսուտեսքով՝ պատկերելտրամաբանական

նում

Բացասա

Բացահայտ

վՄաքնված

Ջունկցիա

Դիսֆունկցիա

Գծ. 12.1.

Ինստիտուտը որպես նորմատիվհամակարգ:Սոցիոլոգները սոցիալական ինստիտուտներն հաճախանվանում են հասարակական արժեքային-նորմատիվ համակարգի «հանգույցներ», դրանով նրանք փորձում են ընդգծել ինստիտուտների հասարակության նորմատիվ գործառույթներում կատարածհատուկ դերը: Սոցիալականինստիտուտների ամբողջությունը կազմումէ հասարակության ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը: Վերջինսհասարակական կյանքիյուրահատուկողնաշարնէ, քանզի այն ապահովումէ հասարակարգի պահպանումը, նրա կայունությունն ու միասնությունը րա կայունությ ի թյունը (գ(գծ.12.2):) Ընտան ո»

Արտադրություն

Պետություն

Կրթություն իե

արա

Նորմատիվհամակարգը ոչ թե առանձինտարրերի խառնագումար է, այլ մի շարժուն ամբողջություն,որի բոլոր մասերըկապվածեն մեկմեկուհետ ն կատարումեն որոշակիֆունկցիաներ, են տաորոնքթույլ լիս ըստ իրադրությունների պահանջների փոխելունորմափոփոխվող ի ոոնրնրը համակարգը ն դարձնելով առոատիվհամակարգեր գոյություն ունեն մշակույթի, Քան մեջ: Համաշխարհային Քաղաքակրթությունները՝ հին հունական, չինական,ֆրանսիական կամ հենց մարբրիընքացքում վայունությունըպահպանելեն հենց իրենցնորմատիվ համակարգերի ամրության շնորհիվ:Նրանցմիջոցովէ պահպանվում ազգիհոգնորմիասնությունը, էթնիկական ինքնան մշտական Գիոնոցությունը ատեղծագործական որոնումների շնորհը: հոմո տիվ համակարգում բոլոր տարրերը պետքէ համաձայնեցվածլինեն: Միասիննրանքկազմումեն մի ամբողջական տրամաբանաադ բոյց՝ Ինչպեսարդեննշվեց, Թ. «եբլենը սոցիալական ինստիտուտը հասկանում էր որպես սոցիալական ն նորմերի սովորույթների միասնություն, որոնցումմարմնավորված է մարդկանց մտածելակերպն

ն որոնքփոխանցվումեն սերնդիցսերունդ:Այսօրնս ապրելակերպը, շատ սոցիոլոգներսոցիալական մեկնաբանումեն որինստիտուտները պես սովորույթների,ավանդույթների, կանխադրումհավատալիքների, ն ունեն ների, կանոնների օրենքներիամբողջություն,որոնք որոշակի նպատակն կատարումեն որոշակիֆունկցիաներ: ու

են վարքի,վարքաՍովորույթներ:Սրանքիրենցիցներկայացնում են գծի օրինակներ,նմուշներ,որոնքմեզ հասել հեռավորանցյալիցն ցույց են տալիս, պետքէ մենք գործենքառօրյա կյանքիորո:

Քո իչպես

Ւր» սովորույթներկրկնվում ադրության

մեջ:

պարբերաբար, օրինակ՝ծննդյան օրվա, հոբելյանականտարեդարձի,ամանորյատոնակատարություններինշումները,իսկ որոշ սովորույթներիհետ մենքառնչվումենք ամեն օր, օրինակ՝ձեռքսեղմումովբարնելը,շնորհակալություն կամ բարիգինայլն: շեր մաղթելը Մշակութային սովորույթների յուրացումըսկսվումէ մանուկհասան կից շարունակվումէ ողջ կյանքիընթացքում:Փորձըցույց է տալիս,որ երեխաներըսովորույթներիյուրացման ն կիրառմանմեջ բավական փութաջանեն ն բծախնդիր: Նրանքոչ միայնհետնողականորեն կատաեն րում նորյուրացվողսովորույթները,այլն հաճախպահանջումեն մեծերից,որ նրանք նս չխախտենընդունվածսովորույթը:Օրինակ՝ են

ոաաա ն թրԼ աարրել մեծերին

լվանալ, ապա

ջում

ասել

նաս

ե եթե

դա պահա

բարը զմում արուր անոթի որույթները՝ ույթների որոնք կենսագործվում ամենօրյա ահպանվող

չպահպանվողսո-

հարմարվող երկարակյաց: ամբողջությունից կարգավորման հարաբերությունների գիտության,կյանքում որպեսկենցաղային Նրանք ուղեկցվում բարոյականգնահատումներով: ունական անակներ եգիպտական, բյուզանդական, Վա ծի այն տիպը, խախտում,ոտճահարումընդունված դիտվու հասարակության կողմից հրեն» իրենց երը, ես ոյական :

են

ե-

են

քերը,

մ էո րպ

որը անբա բոր

բար-

դա-

վարքագծիպարբե ականկրկնություններիհետ՝ դրանցհասարակական ընդհանուրնշաառանձնացման միջոցով:Բարքերիորոշ ձներ կապվածեն արգելանքների՝ տաբուներիհետ, սրանք նս հասարակական կյանքում են դեր կատարում, Իսկ դրանց խախտումներըկարող են լինել անհատիկամհասարակությանհամար: տապարտվումէ: Բարքերիձնավորումըկապվածէ լ

րակության կարնոր վտանգավոր

Պայմանականություններ: Պայմանականություն հասկացությունն ն բարքերիտարաունի երկու նշանակություն:Լինելով սովորույթների տեսակ`պայմանականությունները մեզ են հասել հեռավորանցյալից: Նրանք վարչականմիջոցներովչեն կարգավորվելն, ի տարբերություն սովորույթներին բարքերի,չեն առնչվել մարդկայինվարքիկարնորոլորտներին:նրանք դրսնորվումեն քաղաքավարական նիստուկացիոեն լորտներում:Պայմանականությունները կապված արտահայտմանոճերի, հագուստի,իրադրության,զարդարանքի վայելչությանհետ: մյուս Պայմանականությունների նշանակությունըկապվածէ բարքեհետ: Պայմանականությունը րի ոտնահարման կնոջըթույլ է տալիսմերկանալլողարանում,սիրածտղամարդուառջն,բեմումկամլողափումորոշակիչափերով,իսկ այլ վայրերումայդ կարգիմերկությունըկդիտվի հետ եղաորպես անբարոյական արարք: Ծանոթների կամ մտերիմների է նակիմասինկարելի խոսել հաղորդակցական վակուումըլրացնելու համար,բայց դա պատեհչի լինի անելգիտաժողովումզեկուցելիս: ն մանրամասներով ամրագրված էթիկետ:էթիկետըձնականացված

քաղաքավարականվարվելակերպիկոդեքսէ: Այն հաճախշփոթում են մաներայի,խոսելաձնիկամ գործելաձնիհետ: Մաներանկապվածէ արարքիկատարմանձնի, ոճի հետ: Այն արտահայտումէ մյուս մարդու նկատմամբհարաբերությանորոշակի կանխադրում:Մարդըկարող է լավ իմանալգրքայինէթիկետըն միաժամանակ ունենալանկիրթմաներաներ:Դաստիարակված մարդըձգտումէ էթիկետիիմացությունըիրագործել մաներաներում: Երբ բարեկիրթմարդըբախվումէ գռեհիկմաներաներիհետ, ակամայիցնա ուզում է դրանք հղկված տեսնել: Գոյություն ունեն լավ ն վատ մաներաներ,սակայնլավ ն վատ էթիկետչկա: Գռեհիկմաներաներըայդպիսինեն մնում աշխարհիբոլոր երկրներում, Գոսակայնամեն մի երկիրունի վարքագծիիրենհատուկէթիկետները: յություն ունի գործնականմարդու, բժշկի,խանութում,հիվանդանոցում կամ եկեղեցում պահվածքիէթիկետ::Այնսահմանում է քաղաքավարի ն վարվելակերպիորոշակիկանոններվաճառողին գնորդի, հիվանդի ու ղեկավարների բժշկի,ենթակաների միջն: '

Ավանդույթներ:Ավանդույթները կարելիէ դիտել որպեսմիտումնավոր շարադրվածպատմություններ:Գրվածավանդույթներըվերածվում են լեգենդներին իսկականպատմությունըհաղորդումեն չափազանցված տեսքով:Այդպիսինեն ասպետների,տրուբադուրների մասին լեգենդները,հեքիաթները:Երբ խոսում են որնէ ազգայինավանդույթիմասին, օրինակ՝հյուրասիրությանկամ ժողովրդավարության ավանդույթ-

երնույթների մասին,ապա նկատիեն ունենում մի շարք պատմական են ն են արորոշակի վերածվել ներ, որոնք որոշ իճաստովտիպական է սովորույթի՝ավանդույթըվերաբերում ոչ ժեքների:Ի տարբերություն այլ ընդգրերնույթիկամառանձինմարդուվարքագծի, թե մի առանձին կում է ընդհանուրը: ինստիտուտ՝ հիվանդաԱմեն մի առանձնահատուկ սոցիալական Այդ հաստանոց, դպրոց, ակումբ, թատրոն,ունի իր ավանդույթները: միջոցովն այհյուսվումէ այդ ավանդույթների տությանպատմությունը է հաջորդ սերունդներին, դրանովապահովվում նուհետն փոխանցվում հայստեղծվումէ հպարտության, է սերունդների միասնականությունը, ն կամնվիրվածությանայլ զգացմունքներ: րենասիրության նորմերըմտցվում են հաԳրավորնորմեր: Գրավորպարտադիր որոնքձնակերպվում,ամրագրվումեն օրենսդրուտուկ որոշումներով, հին նորմերը փոխահաստատություններում թյամբ: Վիմնարկներում, քնրինվումեն նորերով:Այս նորմերըհաճախ անցնումեն նախնական Գրավորնորմեն համաձայնեցումների աստիճաններով: նարկումների ն ընտանիքի ինստիտուտում, են ամուսնության գրավում րը զգալի տեղ Դրանքքիչ են բնագավառներում: տնտեսությանն քաղաքականության մշակույթումն կրոնում: Տ 4. Ինստիտուտը որպես

սոցիալականհաստատություն

ն պետքէ դիտելորպեսպաշտոնական ինստիտուտը Սոցիալական հաստատությունը հաստատություն:Սոցիալական ոչ պաշտոնական ն նպատակներհեորոշակի համախմբված խիստ կարգավորված, ծավալումնապահոհամատեղգործունեության տապնդողմարդկային դերերին այլ տարրերիամբողջություն վող կառույց է: Այնանհատների, իրանպատակների ջանքերովայկչպիսի է, որը գործումէ միասնական անհասանելի գործունեությամբ գործմանհամար, որոնքանհատական են է, մի կառույց ուր միավորվում են: Սոցիալական հաստատությունը հասնելու համար երկու ն ավելի մարդիկ,ուր ընդհանուրնպատակին հստակ բաժանում,գործումէ վարչարակատարվումէ աշխատանքի սկզբունքը: րությանհիերարխիկ մի կամ մեխանիզմների ինստիտուտըհիմնարկների Սոցիալական են ամբողջությունէ, որոնք իրար հետ կապված միննույնֆունկցիան հաԴպրոցները,վարժարանները, կատարելուանհրաժեշտությամբ: կարգավորողվարչական ն նրանց գործունեությունը մալսարանները

միմյանցհետ կապվածեն միննույնֆունկցիանկ̀րթումարմինները Յուրաքանչյուր թյան գործը, կազմակերպելումիասնականությամբ: հաստատություն կարելիէ դիտելորպեսինստիտուտ: Այսպես,օրինակ, ինստիտուտկարելիէ համարելշուկան, բիրժան,դպրոցը, եկեղեցինն այլն: Այսդեպքումնրանքհանդեսեն գալիսերկու ձնով՝որպեսսոցիան որպեսսոցիալական հաստատություն: լականինստիտուտ գորՀաստատությունն ունի իր անվանումը,կանոնադրությունը, ծունեությանոլորտը, նպատակները, աշխատակարգը, աշխատակիցենք համաների հաստիքակարգը: Սովորաբարմենք հաստատություն րում ձեռնարկությունները, խանութները, բանկերը,համալսարանները, նան հանցախումինչպես ընտանիքը,քաղաքականկուսակցությունը, բը, կառավարությունը, ֆուտբոլայինթիմըն այլն: Հաստատությանը հատուկ է հստակ հիերարխիան՝ աստիճանակարգումը,մարդկանցուղղահայացտեղաբաշխումը ըստ նրանցունեայնմեխանիզմը, որի միջոցած կարգերի,ինչպեսնան ղեկավարումը՝ Վաստաէ մարդկանցփոխհարաբերությունները: ցով կարգավորվում տության մեջ յուրաքանչյուր մարդ ունի հստակորենառաջադրված ն խնդիրներ: կամ նպատակներ Այդ համակարգըկոչվում է վարչական համակարգ,որն իր մեջ ներառումէ՝ ա) ֆունկցիաների նպատակային ենթակարգություն,գ) հաղորդակցության բաշխում, բ) պաշտոնների համակարգ այլն: ն ունեն շատ հին պատմություն:ԱռաջինայդՀաստատություններն ի հայտեն եկելբանակումդեռնսմեր թվարկուպիսիկառուցվածքները թյունից առաջ: Իր ձնավորումիցսկսած կազմակերպական կառուցվածք ուներ նան եկեղեցին: Վարչական,կազմակերպական այնպիսի հասկացությունը, ինչպիսին«հիերարխիան»է, մեզ է հասել եկեղեցու գոյությունունեն եմիջոցով:Ուղղափառեկեղեցական հիերարխիայում ն րեք աստիճան մի քանի ենթաաստիճաններ: ն հաստատություններում Հիերարխիան հասարակական կյանքում վերիցվարտեղաբաշխված իրենիցներկայացնումէ ուղդխհայպցորեն ն ենթարկվում է որոնցումցածրկարգըվերահսկվըւմ աստիճանակարգ, ովքեր առավելիրավասությունբարձրին:Այն անձնավորությունները, են Պետությանմեջ դա ներ ունեն, զբաղեցնում վերին աստիճանները: վարչապետըն այլն, իսկ հաստաթագավորնէ, կայսրը,նախագահը, նուրիշներ: տությանմեջ՝տնօրենը,կառավարիչը,խորհրդի նախագահը տեԱյսպիսով՝սոցիալականհաստատությունըհիերարխիկորեն սոցիալականկարգավիճակների, կատարվողֆունկցիաղաբաշխված հ արաբերությունների, կապերի, գործունեության ների,աշխատողների ձների ամբողջություննէ: Սոցիալականհաստատությանմեջ որպես

միավորհանդեսէ գալիսոչ թե անհատըորպեսայդպիսին,այլ նրադեհաստատությունըկարելի է Ուստի սոցիալական րակատարությունը: Բացի ամբողջություն: սահմանելորպեսայդպիսիդերակատարումների է, խումբ այսինքն՝ նպատակային հաստատությունը այդ, սոցիալական են միասնական հասնել որոշակի ձգտում որոնք մարդկանցմիավորում, իրագործմանը: նպատակների կառուցվածքի հաստատության որպեսսոցիալական Ինստիտուտի՝ մեջ մտնում են հետնյալբաղադրամասերը՝ "

անձնակազմը,

ծավալմանմիջոցները, գործունեության ու նորմերն կանոնակարգը: բուժելուհամար:Որպես ունի հիվանդներին գոյություն Բժշկությունը մասնաէ այն իր մեջ ներառում հատուկ պատրաստված ինստիտուտ` ն բուժաշխատողների Հիվանդանոցը անձնակազմ: բժիշկների գետների՝ գրակաէ համապատասխան տեխնիկայով, միջոցներով, կահավորված հաունեն իրենց Բժիշկներն գործիքներով: նությամբ,հանդերձանքով, իրենցավանդույթներն տուկ սուբկուլտուրան, ու սովորույթները: »

Տ 5.

դինամիկան Սոցիալականինստիտուտների

իր մեջ ներառումէ երեք փոխկապակցդինամիկան Սոցիալական շրջանը՝նրա ծնունկենսական ա) ինստիտուտի ված գործընթացներ՝ գործառնությունը, բ) հասուն ինստիտուտի դից մինչնանհետացումը, ն դիսիրագործումը, ֆունկցիաների այսինքն`բացահայտ թաքնված ու վերացումը, էվոլյուդ) ինստիտուտի առաջացումն ֆունկցիաների ժամանակի փոփոխությունը ցիան՝նրա տեսքի,ձնի, բովանդակության ու հների վերացումը: առաջացումն մեջ, նոր ֆունկցիաների կենսական ինչպեսն սոցիալական Ինստիտուտի, հաստատության, են որակապես մի քանի տարբերվող իրարից շրջանումառանձնացնում կամփուլեր: աստիճաններ փուլն է: Հասարակական առաջացման հաստատության Առաջինը արդյունքումձնավորվում շարժման կամսոցիալական ճգնաժամի է ակէ կազմակերպության: վերածվում շուտով որը մի խումբ, տիվիստների հստաէ նրա կանոնադրությունը, Այսփուլումմշակվումն ամրագրվում ու նպատակները, դրանցհասֆունկցիաները, կեցվումեն խնդիրներն ընտրվումէ ղեկավարություն նելու միջոցները, ն այլն: փուլն է, երբ սոցիալագործունեության Երկրորդըարդյունավետ հասնում կան ինստիտուտը է լիարժեք հասունության:

Երրորդըձնականացման, բյուրոկրատացման փուլն է: Կանոնները միջոցներից վերածվումեն նպատակների: Կանոնակարգումը, նորմավորումըդառնումէ գործի կարգավորման կարնորպայման:Որոշ ինստիտուտներում,օրինակ`բանակում,կանոնակարգային հարաբերուեն շատ կարնոր թյուններըկատարում դեր: Վերջինփուլը համընկնում է ինստիտուտի քայքայման,վերացման հետ, երբ այն կորցնումէ վաղեմիճկունություննու կենսունակությունը, դադարումէ իր ֆունկցիաները կատարելուց, ուստի ն կազմալուծվում,

Ընտանիքիինստիտուտումտեղի ունեցածայս փոփոխություննեարնմտյան սոցիոլոգները բացահայտել էինդեռանցյալդարիկեեն նան սերին,հրատապ մերօրերում: Այդփոփոխությունները հանգում են հեւտնյալին. րը, որ

լուծարվումէ ն նրա փոխարենստեղծվումէ նորկառույց: Ինչպեսարդեն նշվեց, սոցիալական ինստիտուտները կոչված են բավարարելու հասարակության արմատական պահանջմունքները: Եթե այստեղգործերըձախողվում են, ապա դա կարողէ աղետալիլինել ողջ հասարակության համար:ԽՍՀՄ-իքայքայումը,անշուշտ,հեւոնանքէր նրանում գործող սոցիալականինստիտուտների աշխատանքների, նրանցգործառնության որակականխաթարումների: Ակներնէ, որ սոցիալականինստիտուտների նորմալգործունեությունը հասարակական բարեկեցության կարնորպայմաններից տանում է դեպի է, հակառակը քայքայում ն կազմալուծում: Սոցիալական ինստիտուտները անընդմեջկատարելագործվում են, զարգանում: Արտադրության ոլորտը, օրինակ, հսկայական չափերով փոփոխվելէ՝ անցնելովհավաքչությունից ն որսորդությունից,անասն հողագործությունից նապահությունից մինչն մեքենայական արտադրությանն համակարգչային տեխնոլոգիաների աստիճաններին: Ընտանիքի ինստիտուտը անցելէ խմբամուսնության, բազմակնության ն միամուսնության փուլեր, նահապետական, ն բազմասերունդ բազմանդամընտանիքին է փոխարինությանեկելնուկլեար՝անհատականընտանիքը, է արդենմի քանի հոգուցն միայներորը բաղկացած կու սերնդից:Որակապեսփոխվելեն ընտանիքի ն ամուսնության սոցիալական, բարոյական, տնտեսական, հոգեբանական, դաստիարակչականշատ հատկանիշներ Ամուսնության, ամուսնական զույգի ընտրությանհարցերումերիտասարդների դերակատարությունը դառնում է վճռորոշ, ծնողներից կախվածության աստիճանը խիստնվազումէ: Նոր ամուսնացած զույգերը հիմնումեն իրենցտունը: Ամուսնալուծությունը հեշտանումէ: Ամուսնանալուտարիքը22 տարեկանից (1890 թ.) նվազել է մինչն20,5 տարեկան(1960 թ.): Աշխատանքային գործունեության սկիզբը11-ից հասելէ 25 տարեկանի: Ընտանիքում երեխաների թիվընվազելէ 4,3-ից (1910թ.)մինչն2,3 (1960թ.): Մեծացելէ կնոջդերըընտանիքում: Ընտանեկանհոգսերիկատարման բեռըկնոջ վրայիցթեթնացելէ:

ն վարք Կանխադրումներ 1) Կրկնակիստանդարտներից անցումդեպիզույգերիհավասարազորությանը՝ինչ կարելիէ ամուսնուն, թույլատրելիէ նան կնոջը: 2) Մեծ հանդուրժողականություն զույգերիմինչամուսնական սեքսուալ փորձի,ավելիքիչ՝ ամուսնական դավաճանության նկատմամբ: 3) Սեքսը ինքնինարժեքէ ն ոչ թե միայնսերնդիվերարտադրման միջոց:Այնսերունդներիստեղծումիցն դաստիարակությունից բաժանէ: ված 4) Կինը ամուսնուն հավասար հասարակականկյանքի ակտիվ մասնակիցէ: 5) Կնոջ աշխատելը,թեկուզ ն ամուսնությանսկզբնականտարիներին,դառնումէ սովորական երնույթ: 6) Կանայքձգտումեն ավելիքիչ տեղ տալ ընտանեկան դժվարաշն են խատանքներին փորձում տնտեսապեսկախվածչլինել իրենցամուսիններից:

Սիմվոլիկգծեր 1) Ամուսնացածն չամուսնացածկանանցհագուստիտարբերություններնանհետանում են: է, ամուսնությունը 2) նշանադրության նշանակությունը փոքրանում կարողէ կայանալնան առանցնշանադրության: ն 3) Երկտեղանի անկողինըդառնումէ զույգերիհավասարության անկախության խորհրդանիշ: ծեսի, հարսանիքիավանդույթով 4) Ամուսնական ամրագրվածաու ատրիբուտիկան րարողակարգն փոխվումեն, շատ հատորակպպես կանիշներչեն պահպանվում: 5) Ամուսնալուծությունն ընդունվումէ հանդուրժողականորեն:

Ուտիլիտարգծեր 1) Ակտիվորեն օգտագործվումեն պաշտպանական հակաբեղմնավորիչմիջոցներ: դառ2) Բնակարանի, խոհանոցիչափերնու կահավորվածությունը նում է ավելիհարմարավետ:

ծամեծապեսՕգտվումեն ընտանեկան բազմաթիվ 3) Ամուսինները քիմմ լվացքատներից, ռայություններից՝ է 4) ավելիազատական:

էին եվրոպակավրա, փոխարինում կան արժեքների,սովորույթների իարցոր. Անն այլն իրենցբարրներն իրենց հետբերում էինոչ միայնԱվետարանը, համակարգըն կրթության,դաստիարակության քերնու սովորույթները, խի

Աի Արկ ԱրանԱթյան յունը յան արենսրից դառնումՆներն :

ու միտումները նպատակներն Ամուսնական

թաւ

սեր՝թերնսընտանեկան 1) Ռոմանտիկական կյանքիդժվարությունըմբռնմաննրբերանգներով: ներիռեալիստական 2) Ընտանիքիկազմավորման,երեխաներիծնունդի պրոցեսում նկատառումների դերիմեծացում: էվոլյո ատմական ոցիալական ինստիտուտնե սում որոշակիդեր են ի են համագործակցության ն վերջինհաշվովդրսնորվում

Հական Ագրաատոոթյան

ԱԱ Աաածեա

րցակցությա

ոցով:

րար

ն ավտորիտար Նահապետական Շատ

Մեծ

ճյուղերի՝

Հե-

խլում

ընտանիք ժամանակակից

ընտանիք Ավանդական

քիչ ամուսնալուծություններ

ն ժողովրդավարական Անհատական Մեծ

թվովամուսնալուծություններ

Փոքր ընտանիք

ընտանիք

բնակավայր Մշտական

փոփոխում հաճախակի Բնակավայրի

ԳԻ

Կո

ոն մարներ ուժ նմասնագետներ էնպատրաստում, ապա տուժում էնան արտադ.

րությունը,իսկնրամիջոցով՝հասարակության մյուսինստիտուտները: մրցակցությունը դրսնորվումէ նույն Սոցիալական ինստիտուտների ոլորտումգործողինստիտուտների միջն: Անցյալդարի90-ականթվականներիՌուսաստանում շատ սուր մրցակցություն էր ծավալվելիշխան նությաներկու նախագահականօրենսդիրինստիտուտների անկարգությունմիջն,որնի վերջոհանգեցրեց1993 թ. հոկտեմբերյան ն Սակայն«խաղաղ»ոլորտներում, օրինակ ներին արյունահեղությանը: է անզիջումմրցակցության մթնոլորտը: մշակույթում,տիրապետում ռուստատեսության ինստիտուտը առնվազն երեքինստիտուտներից՝ կիէ խոշորլսարաններ: նոյից,թատրոնից, գրադարանիֆ, Եվրոպայումկապիտալիզմնառաջացավ7471 դարում:24//Է747/11 դարերումտեղիունեցավԱֆրիկայիգաղութացումը,այսինքն՝կապիեվրոպացիներն տալիզմըդուրս եկավ իր ծննդավայրիշրջանակներից, ձգտում էին աֆրիիրենցմշակույթըհամարելովամենաառաջավորը, կյան բնիկներինընտելացնելիրենց արժեքներին,ստեղծումէին նոր նոր Նրանք իրենց հետ բերում էին տնտեսավարման ինստիտուտներ: ն շուկայականհարաբեապրանքային ձներ, բանկային առնտրական, րություններ,նահապետականկենսաձնըփոխարինումէին նորերով: որոնքհենվումէին տեղաՆրանք ավանդականհարաբերությունները,

ԱՐ

12.4

փոոխությումուրը

մական Ընտան պարագան տանիքի 6 ինարիլրուրի

պետականբյուջեն է, ն սոցիալական ավելիշատ գուհարստանում մյուս ինստիտուտներին Իսկ եթե կրթականինստիտուտներն իրենց հատկացվում: աճում են,

է,

թյուր:

Աղյուսակ

նատիտումնեմի ոխազեցի կատարում Սան

Ակն:րուք Արեն Անալ ֆունկցիաները եկամուտներն գավաճում բնակչության

ուոթյուններ"

Կնոջ սեքսուալ վարքի խստություն, դեպքում` խիստ սանկցիաներ

Կնոջսեքսուալ վարքիազատականամեղմ դեպքում՝ ցում, դավաճանության

կրկնակիստանդարտներ՝ Վարքագծի ամուսնու արտամուսնական կապերի արգելում կնոջ՝ ազատություն,

Կրկնակիստանդարտներից ամուսնությունից նաբարհրաժարում, դուրս տղամարդուն կնոջ սեռական

ցածՍեռականդաստիարակություն ընտանիքում րաստիճան

ված

դավաճանության

սանկցիաներ

աստիճա

մշակԱն աստիարակու

դուրս ընտանիքի համակարգ ան

պլանավորում

Երեխայածնության Երեխայկծնության ԽԱՑ

պլանավորման

Ընտանիքըկատարումէ բազմաթիվ

ֆունկցիաներ

հատուկ են միայնանհաԸնտանիքին ն ֆունկտական դաստիարակչական

ցիաները

ԳԼՈՒԽ 13

նորմերնիրենցմեջներառում գրավորկամբանավորձնով:Սոցիալական են մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտները,մարդկային կյանքնու այն ամենը,ինչ հասարակությունը դարձնումէ արժանապատվությունը, Ահա դա է պատճառը, նորհամախմբված, միասնական: որ սոցիալական ու են ն շատ բարձր գնահատվում, մերն կանոնները ուստի պահպանվում են: են, իսկնրանցխախտումները խստորեն վերահսկվում Նորմերնըստ էությանիդեալական պահանջներեն, որոնք արտահայտում են այն, ինչմարդիկկոնկրետիրադրությունների մեջ պետքէ խոսեն:նորմերըտարբերվումեն իրենցընդգծման մասշտաբներով: են այն նորմերը,ոԱռաջին տիպինպատկանում րոնք առաջանումն գործառվումեն միայնփոքր խմբերում(երիտասարդներիհավաքներում,ընկերներիխմբում,ընտանիքում,սպորտային թիմերում):Ամերիկացի սոցիոլոգէլտոնՄեյոննկարագրելէ բանվորականխմբումձնավորված մի շարք նորմեր. պես, առանցպաշյուրայիններիհետ քեզ պահիրսովորականի

Արի

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ անեն,

մտածեն, 8 1. Սոցիալականվերահսկողության

ու բովանդակությունն ֆունկցիաները

Սոցիալական ինստիտուտների ամրապնդման գործում կարնոր դեր է կատարումհասարակական վերահսկողության մեխանիզմը: Միննույնտարրերը,մասնավորապես սոցիալական նորմերնու կանոնները,որոնքկայունացնում, են մարդկանց կարգավորում վարքը,դարձնում են այն մտնում են սոցիալական կանխատեսելի,

ինստիտուտների

վերահսկողության մեջ: «Սոցիալական սոցիալական վերահսկողությունը,-- գրում է Պ. Լ. Բերգերը,--սոցիոլոգիայի կարկորհասկացու-

է: Նրանովնշանակում են այն բոլոր միջոցները, թյուններից որոնք օգտագործումէ հասարակությունը իր անհնազանդ անդամներին ճամփի բերելուհամար:Ոչ միհասարակություն առանցսոցիալական վերահսկողության գոյությունունենալչի կարող:Նույնիսկպատահականորեն մի տեղում հավաքված մարդկանց փոքրխմբինանհրաժեշտ է լինում ստեղծելուվերահսկողության սեփականմիջոցները, հակառակդեպքում այն շատ կարճժամանակում կարողէ քայքայվել»: հասարակության վերահսկողությունը մեջ կատաՍոցիալական րում է ց `Փ պահպանիչ ֆունկցիա, կայունացնող ֆունկցիա: Սոցիալական վերահսկողությունը հասարակական կարգիպահպանմանհատուկմեխանիզմ է, որն իր մեջներառումէ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիքեն սոցիալական նորմը,սանկցիան, իշխա-

նությունը:

Սոցիալական նորմըհասարակայնորեն ընդունելիվարքագծի պահանջ,կարգադրություն, մի բան անելուարգելքկամ թույլտվությունէ, որն ուղղվածէ անհատին կամ սոցիալական խմբինն ձնակերպված է

տոնականությունների, »

ղեկավարությանը մի ասա այն, ինչկարողէ վնասելխմբիանդամ-

ներին,

մյուս պետերիդհետ ավելիշատ մի շփվիր,քան աշխատանքային հետ, ընկերներիդ քո ընկերներից շատ արտադրանք միստեղծիրն այլն: Երկրորդտիպիմեջ մտնում են մեծ խմբերումկամընդհանրապես հասարակության նորմերը:Դրանքկապմեջ առաջացող ն գործառնվող են ված սովորույթների, ավանդույթների, բարքերի,օրենքների,էթիկետի ն այլնի հետ: Ցանկացածսոցիալականխմբիհատուկէ իր սովոու էթիկետը: րույթներնու ավանդույթները, բնորոշվարքագիծն Սոցիալականնորմերը կարելի է դասակարգել ըստ նրանց Որոշ նորմերի խախտմանհամար նախատեսվածպատժաչափերի: է օրինակ,հեգնադեպքումմեղմպատիժ նախատեսվում, խախտման հաջորդումէ խիստպական, արհամարհական նայվածք,մյուսնեիին Ըստ ն տիժը՝ արտաքսում,ազատազրկում նույնիսկ մահապատիժ: մեծացման՝նորմերըկարելիէ դասավոնախատեսվող ւպատժաչափի մանեսովորույթներ,ավանդույթներ, րել հետնյալհերթականությամբ՝ րաներ,էթիկետ,խմբայինսովորույթներ,բարքեր,օրենքներ, տաբուեն տաբուների ն իրավական օրենքնեներ: Բոլորիցխիստպատժվում րի խախտումները (օրինակ՝ մարդասպանությունը, աստվածապղծ ավելիմեղմ պատիժէ նախադավաճանությունը), թյունը, պետական տեսվումխմբայինսովորույթներիկամ ընտանեկանավանդույթների խախտման դեպքում: "

Նորմերին չենթարկվելու որոշակիա՛ստիճան գոյությունունիյուրաքանչյուրհասարակության, ցանկացած խմբիգործունեության մեջ:Պալատական էթիկետի, ծեսի,դիվանագիտ ականարարողակարգի խախ. տումըկարողէ որոշ անհարմար վիճակն ստեղծելկամմարդուն եր դնել դժվարին կացության մեջ,սակայնդրանցխիստ պատժամիջոցներ

կախվածէ սոցիալական աստիճանը հասարակության զարգացման ն պարտավորությունների բաշխման իրավունքների կառուցվածքում որ

համամասնությունից:

անհատըմյուսնեԿատարելով այս կամայն պարտավորությունը՝ է կրում:Կոշկահանդեպպատասխանատվություն ի, հասարակության է ժամանակին կովերադարձնել պատվիրատուին պարտավոր Սոցիալական են նորմերը միավորում մարդկանց, նրանց համախմէ, կոշկակարը պետք Եթե դա խախտվում է հատուցի՝ զրկվի բում են միասնական իկները: կոլեկտիվների, հանրույթների մեջ:Նորմերը արկոշիկընորիցկարիկամ կկորցնիիր հեղինակուժեքներիպահապաններն են:Ընտանիքի պատիվնու արժանապատն կանախագծած եթեճարտարապետի այլն: ԳինԵգիպտոսում, թյունը վությունը մարդկային հասարակության կարնորագույն է: արժեքներից հետ զոհեր,ապա ճարտարապեբերելովմարդկային ռույցը փլվեր՝իր Հասարակությունը գնահատում, է համարում այն արժեքավոր դրսնորման ինչ նպաստում է նրակայունության ամենը, տինսպասումէր մահապատիժ:Պատասխանատվության պահպանմանը, են բարգավաճմանը: ե ն, հասարահասարակարգից, կախված ձները բազմազան դրանք Սոցիալական նորմերը միաժամանակ ու կարգ հասարակական կանոնի մ արժեքների ավանդույթներից, մշակույթից: օրենքներից, կությանկառուցվածքից, են: պահպանիչներն Նույնիսկվարքիպարզագույննորհետ: է պարտավորությունների կապված անխզելիորեն Իրավունքը մերնիրենցմեջ մարմնավորում են այն պահանջները, որոնք արժեքա- Ռրբանբարձրէ կարգավիճակը, է այն այնքանբարձրիրավունքներ վորեն խմբին հասարակության համար:Նորմին արժեքիտարբերուն նույնքանպարտավորություններ է այնառաջադրում: պարունակում թյուննայնէ, որ նորմերը գլխավորապես վարքիկանոններ են, իսկար-. շատ քիչ բանիէ պարտավորեցնում, Սնագործբանվորիկարգավիճակը ժեքները վերացական են այն գաղափարներ մասին,թե ինչ է բարին, է հարնանի կամերեխայիկարգավիճակ` նույնըկարելի ասելաղքատի, չարը, ճիշտը,սխալը, ցանկալին, ն այլն: անցանկալին ների մասին: Ցեղիառաջնորդը իրավունք ունի կատարելու կրոնական արարոԻրավունքը միշտչէ, որ գոյությունէ ունեցել: Այն քաղաքակրթուոյր, պատժելու ղեկավարելու մարտական ն դժվար մարդկության երկարատն թյան զարգացման ճանապարհին գործողությունները, վարելուհամայնքի ն այլն: ՎամալսաԺողովները մ իրահասարակարգու ձեռքբերումների արդյունքէ: Նախնադարյան րանիպրոֆեսորը ունիմիշարք իրավունքներ ն պարտավորություններ, ն վունքչկար,այստեղմարդիկապրումէինսովորույթներիավանդույթորոնքուսանողը չունի:Պարտավորությունները խոսումեն այն մասին, են, որոնքկրկնվող այն կանոններն Սովորույթներն ներիհամաձայն: թե տվյալդերիկատարողը մյուսների Ինկատմամբ ինչ կարող անել: է են, դրանքսովորականի պեսկատարվող պայմաններում պահպանվում ու րավունքներն պարտավորությունները խստորենամրագրվում են, են են: Ավանդույթները հիպահպանվում հասարակության արարքներն նրանքվարքըսահմանափակում են որոշակիշրջանակներում: Միաժաու ուժով: Սովորույթներն ավանպահանջների շողությանանհրաժեշտ մանակնրանքխստորեն են իրարհետ, կապված առանցմեկիմյուսը ծեսերով,արարոդույթներըհաճախշրջապատվում էին խորհրդավոր գոյություն ունենալչի կարող: Ավելի նրանքկարողեն մեկուսի, ճիշտ՝ հանդիսավորության ղություններով,որոնք կատարվումէին հատուկ առանցմեկըմյուսի գոյությունչունենյալ, աակայն այդ դեպքում սոցիամարդիկվեեկողավանդույթներին պայմաններում: Իրենցնախնիներից նական կառուցվածքը խեղվումԷ Այսպես,օրինակ,ստրուկիկարգավին երբեք չէինգրանցվում Դրանք րաբերվում էինորպեսսրբությունների: ճակըենթադրում էր միայնպարտականություններ ն համարյա ոչ միիԱվելիուշ բանավորճանապարհով: սերունդէինփոխանցվում սերնդից րավունքիր մեջչէր ներառում: Ամբողջատիրական հասարակությունում ն փաստաթղթերում: դրանքսկսեցինգրանցել հավաքելառանձին ու իրավունքներն պարտավորությունները են, բարձրպաշասիմետրիկ էին:Վաղշրջանախատիպերը արգելանք--տաբուներն Իրավունքի տոնյաներին հատուկեն առավելագույն ն խրավունքներ նվազագույն կամսենում,օրինակ,արգելվումէր սպանելառանձինկենդանիների պարտավորություններ, իսկ սովորական Քաղաքացիներին, ընդհակահետ: Ավելի ուշ ռականհարաբերության մեջ մտնել հարազատների ռաղը՝տրվումեն միայնառավելագույն ն պարտավորություններ օքիչ ինման կանոններն ուժով:Ամենահին ամրապնդվում էինպետության րավունքներ: ժողովրդավարական հասար:ակություններում իրավունքնրանցհեղինակըմ.թ.ա. մեզ են հասելհին Միջագետքից, րենքները ներնու պարտավորությունները ավելիսիանետրիկ են: Դա նշանակում է, 2Օ«Մդարումապրածշումերական տիրակալը, փորձումէր դրանցմի194

չեն

թր

կարը Կարձատրությունից,

ցեղակիցներին,

գները:Օրենքներըհանդեսէինգալիս ջոցով կարգավորել շուկայական հ ամաձայնության գործիք: Իրավունքըվարքի որպեսհասարակական կանոններիմասին մարդկանցմիջն կայացած համաձայնություննէ: վարԿանոնների մի մասըդառնումէր մարդկանցպարտավորությունը՝ է վելու հենց այնպես,ինչպեսպահանջում տվյալ նորմը,իսկ մյուս մասահմանասը՝ այդպեսն ոչ թե այլ կերպգործելուիրավունքը:Առաջինը փակումէր գործունեությանազատությունը, իսկ երկրորդըայն ընդլայնում էր: Մեզանիցյուրաքանչյուրըկրթությանիրավունքունի, այսինքն՝ նա կարող է սովորել դպրոցում, ուսումնարանումկամ համալսարանում: Իրավունքընշանակում է վարքի,գործունեությանազատություն: Հին աշխարհիօրենքներումգլխավորապեսգոյություն ունեին ազատության սահմանափակումներ,իսկ ազատությունները,հատկապես համար,գոյությունչունեին:Իրավունքը՝որպեսազատուաղքատների թյուն, նոր դարաշրջանի ձեռքբերումնէ: մեջ մտնում են ոչ միայն պատժամիջոցները,այլն Սանկցիաների սոցիալականնորմերիպահպանմանընպաստող խրախուսանքները: նպաստումեն մարդկանցկողԱրժեքներիհետ միասինսանկցիաները մից սոցիալական նորմերի պահանջներիկատարմանը:Նորմերը են երկու կողմերիցարժեքների ն սանկցիաների պաշտպանված պատնեշներով: Սոցիալականսանկցիաներընորմի պահպանման համար նախատեսված խրախուսանքների, դրանցիցշեղման դեպքում`պատճյուղավորվածհամակարգէ: Գոյությունունեն սանկցիաժամիջոցների ն ոչ պաշտոնապաշտոնական ների տիպեր՝դրականն բացասական, առաջանումեն սանկցիաների կան:Դրանցհամադրումից չորս տեսակէ ներ, որոնք կարելի ներկայացնել տրամաբանական քառակուսու պատկերով(տե՛ս գծ. 13.1): Պաշտոնականդրականսանկցիաների (ՊՀ) մեջ մտնում են իշխանությունների(կառավարության,պետականհիմնարկների,ստեղծագործականմիությունների) պետական, կառավարակողմից-ընդունված կան պարգնները,պետակաճ մրցանակները,տիտղոսները, գիտական ու կոչումներն աստիճանները, պատվոգրերը նայլն: Ոչ պաշտոնականդրականսանկցիաների (ՈՀ) թվին են պատկանում հասարակականգովեստը, գովասանքը,հաճոյախոսությունը, մեծարումը,փառաբանումըն այլն: Պաշտոծափահարությունները, նականբացասականսանկցիաներեն (Պ-) օրենքով սահմանվածպաորոնք սահմանվածեն կառատիժը, զանազանպատժամիջոցները, վարական,վարչականհրամանագրերով,որոշումներով, քաղաքացիությանիրավունքիցզրկելը, ձերբակալումը,ազատազրկումը,աշ-

ազատումը,տուգանքը, ունեցվածքի բռնագրավում խատանքից ն այլն: պաշտոնանկությունը

ԴՐԱԿԱՆ

ԲԱՑԱՍԱԿԱՆ

Ց Յ

րե,

ԷՆ|

են այն սանկցիաները (Ո-), որոնք բացասական Ոչ պաշտոնական չեն: Դրանցմեջ մտկողմիցնախատեսված մարմինների պաշտոնական ծաղրանքը, անարգանքը,նկատողությունը, նում են արհամարհանքը, բողոքելըն այլն: զրպարտելը, ձեռք առնելը,ծանակելը,բամբասելը,

որոշ դեպքերում կիրառումը սանկցիաների պահան Սոցիալական դեպքեորոշ իսկ ներկայություն, պարտադիր մարդկանց ջումէ կողմնակի ոչ համարվում ներկայությունը է պարտադիր մարդկանց րում կողմնակի է ն ենթադրում է բաժնում կադրերի ձնակերպվում Գործիցազատումը պահանջում էդահրապարակում: նախնական Ազատազրկումը հրամանի պ ատասխանատՎարչական տականքննությանբարդ արարողակարգ: համար տուգանելը, վությանենթարկելը,օրինակա̀նտոմս երֆնեկելու ներկայուվերահսկիչի պաշտոնական է տրանսպորտային պահանջում ատենաէ գիտական պահանջում շնորհումը աստիճանի թյուն:Գիտական որոշում: խորհրդի գիտական գործընթաց, պաշտպանության խոսության ապա վեինքնիր նկատմամբ, կիրառում Եթեանհատըտվյալսանկցիան է նման ձնը կարելիէ անվանելինքնավերահսկում: րահսկման է, երբ անհատըինքնուներքինհսկողություն Ինքնավերահսկումը հասարաէ իր վարքը՝այն համաձայնեցնելով կարգավորում րույնորեն պրոցեսում նորմերիհետ: Սոցիալականացման կայնորենընդունված

նորմերըայնքանամուր են ամրապնդվում մարդկանցգիտակցության են անհարմամեջ, որ նրանցխախտումները մարդումեջ առաջացնում րություն, ամոթի,մեղքի զգացումներ:Գասարակական նորմերիպավեր մարդըկարողէ սիրահարվելիր հանջներից,բարոյականությունից ընկերոջկնոջվրա, ատել սեփականկնոջըկամցանկանալիր մերձավորի մահը:Նման դեպքերումորպեսկանոնմարդըունենում է մեղքի զգացում, նա տառապումէ խղճի խայթից:Խիղճը ներքինվերահսկողությանդրսնորումէ: Հանրանշանակ նորմերնիրենցռացիոնալբնույթովմտնում են գիտակցության ոլորտիմեջ: Անգիտակցականը կամենջագիտակցականը է կազմված տարերայինմղումներից, հակումներից,իմպուլսներից: Ինքնահսկումը նշանակումէ բնականհակումների,մղումներիզսպում, է կամայինջանքերիմիջոցով:Ի տարբերություն այն պահպանվում մրն էակներըկամարդկային յունների,մեղուների նույնիսկկապիկների՝ րող են շարունակելիրենցկոլեկտիվհամակեցությունը միայնայն դեպԵքում, եթեյուրաքանչյուրանհատ ենթարկվումէ ինքնավերահսկման: թե հասուն մարդըչի կարողանումվերահսկելիրեն,ապա նա նմանվում ն է երեխայի,քանզի իմպուլսիվվարքը, սեփականցանկություններին մղումներինգերի դառնալըհատուկէ երեխաներին: Պատահականչէ, նան են որ իմպուլսիվվարքըանվանում Ընդհակառակը՝ ինֆանտիլիզմ: ն բառացիոնալնորմերինհամապատասխանող վարքըսոցիալական մորոյականհասունացման նշան է: Գասարակական վերահսկողության է տավորապես 709:--ըբաժին ընկնումինքնավերահսկողությանը: Հասարակության անդամներիմեջ որքանինքնավերահսկողություէ , նը զարգացած այնքանտվյալ հասարակությունը արտաքինվերահսկմանըդիմելու քիչ կարիք ունի: Եվ ընդհակառակը՝ ինչքանինքնահսկումըթույլ է, այնքանարտաքինհսկողությունըպետքէ խիստլինի: Չպետքէ անտեսելնան, որ արտաքին խիստվերահսկողությունը արգեէ է լակում ինքնագիտակցղւթյան խլացնում նրա ներքին զպրգացմանը, է փակշրջան:Վաճախբռնակակամադրումը:Կարծեսթե`աջաջամում ալությունըհաստատվելէ իբրն թե քաղաքացիների բարեկեցության հաստատման նպատակներով: պահովման,կարգուկանոնի Սակայն նման պայհարկադրական վերահսկողությանը սովորքաղաքացիները մաններումներքին վերահսկումից զրկվում են, պարզապեսայն չեն գործադրում:Նրանքկասկածի տակեն առնում հարկադրական նորմեն են րի իսկությունը ռացիոնալուղիներ փնտրումդրանցնկատմամբ դիմադրություն կազմակերպելու համար:Ասվածիլավ օրինակներկարող է տալ Ռուսաստանի ուր դեկաբրիստները, հեղապատմությունը, փոխականները, ցարասպանները,սոցիալականկարգի հիմքերըսա198

էին այն կարծիքիկողմիցարդարացվում սանողներըհասարակական նորմերինդիհարկադրական էր համարվում որ բանական պատճառով, ու մադրելըն ոչ թե նրանցենթարկվելն հնազանդվելը: է ոստիկանի դեր, նա կատարում վերահսկողությունը Սոցիալական է նրանց,ովքերփողոցըճիշտչեն անցել:Եթեսոցիալական տուգանում չլիներ, մարդիկկգործեինայնպես,ինչպեսնրանցխելհսկողությունը կոնֆլիկտկառաջանային քին կփչեր:Այդդեպքումանխուսափելիորեն հասարակական ներ, բախումներն, ի վերջո, դրանք կհանգեցնեին կայունուսոցիալական վերահսկողությունը քաոսի: Հասարակական է քայտանում կամ թուլացումը թյանհիմքնէ, նրա բացակայությունը

խառնաշփոթի: քայման,անկարգությունների, են արժեքները: Արհետ կապված սերտորեն նորմերի Սոցիալական պատկերակողմիցընդունված մեծամասնության ժեքներըհանրության սիրո, հայրենասիրության, բարեկացումներնեն բարու, արդարության, տակչեն դրվում,նրանք կասկածի մությանն այլնի մասին:Արժեքները շատերիկողմիցդիտվումեն որպեսիդեալներ: է արժեք,ապա նրանիցհրահամարվում Եքե հավատարմությունը է որպեսդավաճանություն: ժարումըդատապարտվում չի կարողգոյությունուոչ մի հասարակություն Առանցարժեքների Ոկարողեն ընտրելայս կամայն արժեքները: նենալ:Իսկանհատները կոփողը,մյուսները՝ են անհատական արժեքները, մանքնախընտրում կարիեքաղաքական երրորդները՝ լեկտիվարժեքները,ազնվությունը, է արժեքային կ ողմնոնրանց րան ն այլն: Այդ ամենըարտահայտվում առանեն հասարակությանը կամ պատկանում րոշմանմեջ: Արժեքները է անհատին: հատուկ կողմնորոշումը իսկարժեքային ձինխմբերին, են շատ մեջ կատարում հասարակության նորմերը Սոցիալական կարնորֆունկցիաներ. են սոցիալականացման ընդհանուրընթացքը, կարգավորում հասարաեն խմբերի մեջ, իսկխմբերին՝ անհատներին միավորում 7՛ կությանմեջ, են վարքագծերը, շեղված վերահսկում օրինակ,նմուշ: ծառայումեն որպեսվարքի,վարվելակերպի միավորող,պահպանորմերնիրենցկարգավորող, Սոցիալական որ նրանքհանեն, քանի կատարում ֆունկցիաները նող ն վերահսկող մեկ ուրիշ անձնավ դես են գալիս որպեսմարդուպարտավորություն Խմբի նոր անդամներ խմբինկատմամբ: րությանկամ սոցիալական քանխմբիմյուս արգելելովավելիշատ դիմելուղեկավարությանը, առջնդնումէ որոշակիպարտափոքրխումբըիր անդամների դամները՝ ն ղեկավարության մեջ առաորոնքխմբիանդամների կանություններ, »

ան199

ջացնումեն որոշակի հարաբերություններ:Դա նշանակում է, որ նորմերը ընդհանուրառմամբձնավորում են որոշակի սոցիալականհարաբերություններ: Միննույն ժամանակ նորմերիխախտումներըհանգեցնում են այդ հարաբերությունների խաթարումներին:Այսպես, օրինակ, եթե բիզնեսումկողմերը չեն պահպանումգրված կամ չգրված նորմերը, ապա այն իր նպատակինչի ծառայում: Նորմերըձնավորումեն սոցիալական կապերի,փոխազդեցություններիորոշակի համակարգեր,որոնք իրենց մեջ ներառում են գործունեության սուբյեկտների նպատակները, դրդապատճառները,ինքը Ւ հատականը,արժեքները: Նորմերն իրենց ֆունկցիաները կատարում են կապված այն բանի հետ, թե նրանք ինչպիսի որակում են դրսնորում. որպես վարվելակերպիստանդարտ, որպես սպասվելիքվարքագիծ: Ընտանիքիանդամներիպատվի ն արժանապատվությանպահպանումը յուրաքանչյուր տղամարդուպարտավորություննէ: Այստեղ խոսքը նորմի՝ որպես պահանջվող վարքագծի, ստանդարտի մասին է: Այս ստանդարտինհամապատասխանումէ ընտանիքի անդամներիմիանգամայնկոնկրետ սպասելիքը՝ նրանց համոզմունքը այն մասին, որ իրենց պատիվն ու արժանապատվությունըանպայման կպաշտպանվի: Կովկասյան ժողովուրդների մոտ նման նորմը շատ բարձր է գնահատվում, իսկ նրանիցհրաժարումը պատժվում է բավական խստորեն: Ինքնին նորմերը ոչինչ չեն վերահսկում: Մարդկանցվարքը նորմերի միջոցով վերահսկում են հենց իրենք՝ մարդիկ:Նորմերի պահպանումը, ինչպես նան սանկցիաներիկիրառումըմեր վարքը դարձնումէ կանխատեսելի: Մեզանից յուրաքանչյուրը գիտե, որ գիտական կարնոր հայտնագործությանհամար գիտնականը կարժանանա հասարակական կամ պաշտոնականխրախուսանքի,իսկ ծանր հանցագործության համար՝ ազատազրկման:Ծրբ մենք Թրնէ մեկից սպասում ենք որոշակի գիտեհամապատասխաննորմը, ինչարարք, ապա հույս ունենք, ոնա պես նան նրան հետնող սանկցիան: Այսպիսով՝նորմը ն սանկցիանմիավորված են մի միասնականամբողջությանմեջ: Եթե որնէ նորմին համապատասխանողսանկցիանբացակայում է, ապա այն կդադարիվարքը կարգավորելուց, այն կվերածվի լոզունգի, կոչի: Այն կդադարի նան սոցիալական վերահսկողության տարր լինելուց: Սոցիալականսանկցիաննորմի կատարման համար պարգնատրման, խրախուսմանկամ պատժմանճյուղավորված համակարգէ: Կոնֆորմիզմը համընդհանուր նորմերի հետ գոնե արտաքուստ արտա-

գնա ործունեությունը: միջոցները, նրանց

հա-

է, քանզի ներքնապեսմարդը կարող է հայտվողհամաձայնությունն մաձայն չլինել այդ նորմերիհետ: Ըստ էության սոցիալականվերահսէ: կողությաննպատակներիցմեկը կոնֆորմիզմինհասնելու մեջ

8 2. Պ.

Բերգերի սոցիալական վերահսկողության հայեցակարգը

Բերգերի՝մարդը գտնվում է սոցիալականվերահսկողության տարբերտիպերի,տեսակներին ձների փոխներգործությունների կենտրոնում:Յուրաքանչյուր շրջան սոցիալականվերահսկողության նոր համակարգ է (տես գծ. 13.2) Ըստ Պ.

Իրավաքաղաքական

համակարգ

բարոՀասարակական յականությունն բարքեր

համակարգ ան

արական

աահանքներ Ա

Աա

հա Գծ

մաանավոր

13.2.

հաշրջանակըքաղաքական-իրավական մակարգնէ, որը ներկայանումէ պետությանհզոր ապարատով:Նրա պետությունըհարկեր է առջն բոլորն անզոր են: Մեր կամքից անկախ զորակոչում է բանակ, քաղաքացիներից հավաքում, պատանիներին դեպքումկիրաէ պահանջում հետնել օրենքներին,անհրաժեշտության ռում է խրախուսիչկամ պատժիչսանկցիաներ: մյուս շրջանակումգործումեն բավերահսկողության Սոցիալական Բարոյականության րոյականությունը, բարքերն ու սովորույթները:

Արտաքինն

ամենամեծ

հետնում են բոլորը՝սկսած պահպանմանը բարքերիոստիկանությունից մինչնծնողներնու հարնանները: Առաջինը է, մյուսներն բանտարկում

օգտագործումեն ոչ պաշտոնականդատապարտող սանկցիաներ: Նրանցից յուրաքանչյուրնիրեն հասանելիք չափովօգտվումէ սոցիալականվերահսկման գործիքներից:

մեծ շրջանակների Վերահսկման կողքինգոյությունունեն նան ավելի փոքրշրջանակներ: Իր աշխատավայրում մարդըկաշկանդված է բազմաթիվ սահմանափակումներով, մասնականոնադրություններով, գիտական պարտավորություններով, որոնք ունեն նան վերահսկողականնշանակություն: են արտոնագրող Ձեռներեցին վերահսկում կազմակերպությունները, բանվորին՝ղեկավարությունը, ծառայողներին՝ ն այլն: Դրանց գործատուները ավելանումէ, անշուշտ,աշխատակիցների,գործընկերների կողմիցկատարվող վերահսկումը: Մասնագիտական միջավայրի կողմիցկատարվող ուվերահսկումն նի շատ մեծ նշանակություն, քանի որ վերջինհաշվովմասնագիտություննու պաշտոննէ, որ որոշում են մարդուգործունեության շառավիղները: Մասնագիտությանը զուգընթացմարդըկարողէ անդամակցել բազմաթիվ այլ ընկերակցությունների, ն միությունների կազմակերպությունների,որոնք իրենց հերթին ունեն սոցիալական վերահսկման իրենցմեխանիզմները: Հասարակական շրջապատը նույնպեսսոցիալական վերահսկման կարնորհամակարգ է: Այն իր մեջներառումէ հեռավոր ն մոտիկ,անծանոթ ն ծանոթմարդկանց, առանձին սոցիալական խմբեր:Շրջապատը յուրաքանչյուր մարդուններկայացնում է իր պահանջները, չգրվածօրենքները,որոնք ընդգրկումեն երնույթների շատ լայն շրջանակներ: Նրանքկարողեն առնչվելխոսելաձնին, ճաշակին, քաղաքականկամ կրոնական կ այլն: համոզմունքներին Սոցիալական վերահսկողության վերջինշրջանակըընտանիքն է: Սա անհատի մասնավոր կյանքիոլորտնէ: Ընտանիքում անհատի վրա եղաժնորմատիվ ճնշումըչի նվազում, ընդհակառակը՝ շատ հիմքեր կանասելու, թե այն ավելանումէ: Հարազատների, մերձավորների դրվատանքնու խրախուսանքը կամ դատապարտումնու դժգոհությունը ներգործության ավելիմեծ ուժ ունեն,քան անծանոթ, օտար մարդկանց գնահատականները, ուստին նրանցվերահսկողական նշանակությունը

ավելիբարձրէ: Այս վերջինշրջանակիներքինհիմքըամուսնու ն կնոջ ինտիմհաեն: Ինտիմ րաբերություններն հարաբերությունների մեջ է մարդըփորձում գտնել իր հիմնական ն արժեքների զգացմունքների հենարանը: Խաղաթղջի վրա դնել կյանքիայս կողմը,կնշանակեր կորցնելիր ես-ի

չիէ,---գրումէ Պ. Բերգերը,---որ հաճախ կարնորմասը:«Պատահական են, կամավայրումմիահեծան ովքերիրենցաշխատանքի այնմարդիկ, են յին ն իշխող,տանըդառնում իրենցկնոջըսիրող,հնազանդն մեղմ

անձնավորություն»:

մեխավերահսկողության Ընդհանուրառմամբհասարակական են համտնում են ն բազմաբնույթ,նրա մեջ շատ նիզմներըբավական վերցրած,իրենց առանձին-առանձին սարակության բոլոր անդամներն ն առանձինխմբերիմեջ միավորված դերերովն կարգավիճակներով, ձնով՝որպեսմայր,զոքանչ,հարկայինտեսչությանգործակալ,կուսականդամ ցությանկամարհմիության նայլն: 8 3. Սոցիալականվերահսկողության գործակալներն ու

գործիքները

գործիքնէ, ամենաարդյունավետ Սոցիալական վերահսկողությունն են հասարակ ապահովում ինստիտուտները որի միջոցովսոցիալական վերահսկողուՍոցիալական կենսագործունեությունը: քաղաքացիների են ընկնումհսկայականբազմազանությամբ՝ թյան գործիքներնաչքի ն կոնկրետխմբինպատակներից նրանքկախվածեն իրադրությունից,

բնույթից:

արտաքինվերահսկոինքնավերահսկողության՝ տարբերություն ն է, որը մի ամբողջություն ղությունըինստիտուտներիմեխանիզմների ու է նորմերի օրենքներիպահերաշխավորում վարքիհամանշանակ ն ոչ պաշտոնական է պաշտոնական տարապանում:Այնբաժանվում Ի

տեսակների:

մարհենվումէ իշխանության վերահսկողությունը Պաշտոնական վրա: Ոչ պաշտոնական կամ դատապարտման միններիդրվատանքի է ծանոթների,գործընհիմնված հարազատների, վերահսկողությունը վերակարծիքիդրակլմնկամ բացասական կերների,հասարակական բերմունքիվրա: է իր անդամների գյուղականհամայնքըվերահսկում Ավանդական ընտրությունը,հակասուկյանքիգրեթե բոլոր կողմերը՝հարսնացուի լուծմանմիջոցները,նորածնիանվանընտրությունների,բախումների ն ոչ մի նորմայստեղգոյությունչունի: Որպես թյունը այլն: Գրանցված կարծիքը,իսկորպեսվերհանդեսէ գալիսհասարակական վերահսկիչ առաջինհերթինհանդեսեն գալիս համայնքի ջինիսարտահայտողներ համակարգին վերահսկողության տարեցանդամները:Հասարակական ն ծեսերի,օէ տոների միահյուսվածկրոնը:Ավանդական օրգանապես

են: Նրանց մեջ համարվարձատրվում կատարման կանֆունկցիաների սոբժիշկ-հոգեբույժները, ոստիկանները, մտնում են դատավորները, այլն: եկեղեցուառանձինպաշտոնյաները ծառայողները, ցիալական ն վ երահսսոցիալական հասարակություններում Եթե ավանդական միջոցով,ապա ժամաօրենքների չգրված է ր կողությունըկատարվում մեջ մեծ մասամբգործումեն արդենգրառնակակիցհասարակության ստացել է վերահսկողությունը ված կանոններ,նորմեր:Սոցիալական

հարսանիքի,ծննդի, նշանադրության,խիստ րինակ՝ ամուսնության, պահպանումը մեծացնում զգացումըսոցիալական նորմերի է հարգանքի

է նրանցանհրաժեշտության նկատմամբ, առաջացնում խորգիտակցում: կանխարգելՍոցիալական փոքր խմբերումշեղվածվարքաձների ման համարօգտագործումեն վերահսկողության չափազանցնուրբ ն միաժամանակբավականարդյունավետմեխանիզմներհ̀ամոզումը, ն այլն: Ծաղրանքնու բամբասանքը, ծաղրուծանակը, արհամարհանքը հանդիբամբասանքը սկզբնական խմբերիբոլոր տարատեսակներում Ի սանում են սոցիալական զորեղգործիքներ: տարբեվերահսկողության րություն պաշտոնական մեթոդների,օրինակն̀կատողուվերահսկման հասանեթյանկամպաշտոնի եղանակները իջեցման,ոչ պաշտոնական լի են բոլորին,դրանքկարողեն կիրառելխմբի,համայնքիբոլոր անդամները,ուստին նրանցգործունեության ծավալնանհամեմատ լայն է: Տնտեսականսանկցիաներն իրենցգործունեությանմեջ հաջողուեն ն արտադրական թյամբկիրառում ոչ միայնառնտրային կազմակերու եկեղեցիները, պությունները,այլն համալսարաններն քանզինրանք նս ձգտումեն իրենցաշխատակազմին հեռու պահելտարբերբնույթի շեղվածվարքաձներից, այսինքն՝այնպիսիվարքագծից,որը գնահատէ վում որպեսթույլատրելիիշրջանակներից դուրս գտնվող: Ոչ պաշտոնական վերահսկողությունկարողեն կիրառելնան ընտանիքը,հարազատները, ընկերներնու ծանոթները:Նրանցկոչում են ոչ պաշտոնական հսկողությանգործակալներ:Եթե ընտանիքըդիտենք որպեսսոցիալական ինստիտուտ,ապա պետքէ խոսել ընտանիքի՝ որպեսսոցիալական մասին: վերահսկման, կարնորինստիտուտի առաջաՈչ պաշտոնականվերահսկողություն,պատմականորեն ն է ցել պաշտոնականից առաջ՝բարդ հասարակությունների պետուառաթյունների,մասնավորապես հին արնելյանբռնապետությունների ջացմանպրոցեսիցդեռ ավելի վաղ: Ժամանակակից մեջ պաշտոնական վերահսկոհասարակության է: Դամ է ղությանդերը խիստմեծացել բացատրվում նրանով,որ բարդ ոասարակություններում, մասնավորապես բազմամիլիոներկրներում, կայունությունը,կարգուկանոնը դժվարանումէ: Պաշտոպահպանելը է մարդկանց նականվերահսկողությունը սահմանափակվում բավական Մեծ փոքրխմբերում: խմբերումայն արդյունավետչէ, այն ունի միայն ոչ պաշտոնական լոկալ, տեղայինբնույթ:Ընդհակառակը՝ վերահսկոէ բնույթ: ղությունըգործում լայնծավալով,այն ունիհամընդհանուր են հատուկմասնաՊաշտոնական իրագործում վերահսկողությունը վերահսկողության գործակալները: Դրանքայն գետները՝պաշտոնական ն կրթություն վերահսկողամարդիկեն, ովքեր ունեն մասնագիտական

բնույթ: ինստիտուցիոնալ են ժամանակաիրականացնում վերահսկողություն Սոցիալական

ինչպիսիքեն դատաայնպիսիինստիտուտներ, կից հասարակության լրատզանգվածային արտադրությունը, րանը,բանակը,կրթությունը, կառավարուկուսակցությունները, վությանմիջոցները,քաղաքական է գնահատականների, քննությունն վերահսկում Դպրոցը թյունը այլն: ն սոցիալաբնակչության հարկերի ների միջոցով,կառավարությունը կան օգնությանն այլ միջոցներով: մեթոդնեկախված՝վերահսկողության Կիրառվողսանկցիաներից են հետնյալտիպերի. րը բաժանվում խիստ, «

քույլ,

ուղիղ,

միջնորդավորված:

տիպերինտվածանվանումնեսանկցիաների Այս անվանումները շատ բաներում են, սակայն նրանցբովանդակությունը րից տարբերվում են կարող խաչաճնել: նման են: Վերահսկողության չորս եղանակները ԽԻՍՏ

ՈՒՂԻՂ

ԹՈՒՅԼ ՈՒԹ

ՈՒԽ :

ՄԻՋՆՈՐԴՎԱԾ

ՄԽ

ՄԹ

Գծ. 13.3.

Օրինակներ. թույլ միջնորդավորված 1. Զանգվածային միջոցները լրատվության գործիքներեն: վերահսկողության հանցագործուկազմակերպված 2. Քաղաքական բռնարարքները, են: միջոցներ թյունըուղիղ խիստվերահսկողության

ու քրեական Սահմանադրությունն օրենսգրքերը դասվում են ուղիղ թույլ վերահսկողության միջոցների մեջ: 4. Միջազգային համագործակցության տնտեսական սանկցիաները մտնում են միջնորդավորված թույլ վերահսկողության միջոցների մեջ: Այսպիսով՝ արտաքինվերահսկողությունը բաժանվումէ ոչ պաշտոնական(հիմնվումէ չգրված կանոնների վրա) ն պաշտոնական(հիմնվում է գրառվածնորմերին օրենքներիվրա) տիպերի: առաԵրկրորդը ջինիցուշ է առաջացելն գլխավորապես օգտագործվումէ ժամանակակից հասարակությունում: Ե՛վ առաջինը,ն՛ երկրորդնունեն վերահսկոն ինստիտուտներ: ղության գործակալներ Վերահսկմանեղանակները կարողեն լինել թույլ ն խիստ:

Օրինակներ՝ 1. Եթե ղեկավարըիր աշխատողին առաջադրանքէ տալիս ն նրա ընթացքըչի վերահսկում,ապա նա օգտվում է ընդհանուր կատարման

վերահսկողությունից:

2. Եթե ղեկավարն անընդմեջխառնվումէ ենթակաների կատարած վեբոլոր գործերին,ուղղումէ դրանք,ապա նա օգտվում է առանձնակի

րահսկողությունից:

Մանրամասն,առանձնակիվերահսկողությունըկիրառվումէ ոչ միայնհասարակության Նրա սումիկրո,այլն մակրոաստիճաններում: նան է բյեկտ դառնում պետությունը,որը վերահսկողությունկարող է ծավալել ամբողջ երկիրըընդգրկողմեծամասշտաբսոցիալականհամակարգում:Վերահսկման այս ձնը իրագործումեն՝ խուզարկուծառայությունները, հետախուզական գործակալությունները, բաժինները, ոստիկանության գաղտնիգործակալներիցանցը, վերակացուները, բանտային դատարանները, գրաքննությունը: Քանի որ վերահսկողությունըղեկավարմանբաղադրամասերից մեկն է, մենք կարողենք ասել, որ վերահսկողության ձներիփոփոխության հետ մեկտեղկարողէ փոփոխվելնան ղեկավարմանձնը: Վերահսկման եղանակներն իրենցազդեցություննեն թողնում ղեկավարման ոճի վրա: Վերջինսկարող է լինել ավտորիտարն ժողովրդավարական: Որպեսզիառանձնակի,մանրամասնվերահսկումըավելի արդյունավետ դառնա, ենթականերիցպահանջվումէ երկարաժամկետ,ասենք՝ երկու շաբաթվագործունեությանմանրամասնպլան,իսկ այնուհետն այդ պլանի կատարումըվերահսկվումէ: ղեկավարիգործունեությանհինգձներիցմեկն Վերահսկողությունը է, որի ժամանակնա հետնում է, թե ենթակաքերը ինչպեսեն կատարում նա Դրա համար համադրումէ սկզբնական իր հանձնարարությունները: ու ստացած վերջնականարդյունքպլանները,հանձնարարություններն հետնում են պատժամիջոցները ն, եթե այստեղշեղումներկան, ապա ուժ չուները,տուգանքները,առանցվերջիններիսվերահսկողությունը ն նի գործելչի կարող: »

8 4.

Ընդհանուր ն

առանձնակիվերահսկողություն

Երբեմնվերահսկողությունը նույնացնումեն ղեկավարման հետ: Չնայածնրանքզգալիորեննման են, այնուհանդերձ, դրանքբոլորովին նույնացնելչի կարելի:Մայրը կամ հայրը վերահսկումէ, թե երեխան ինչպեսէ կատարումտնայինհանձնարարությունը: Ծնողըչի ղեկավարում, այլ վերահսկումէ պրոցեսը,քանի որ նրա նպատակն ու խնդիրը է ոչ թե ինքը,այլ ուսուցիչը: Նա հետնում է, հանձնարարել որ առաջադրանքը կատարվի:Այդպեսէ նան արտադրությանմեջ` արտադրամասի պետըառաջադրումէ իրենցխնդիրներն ու նպատակները, կատարման ժամկետնու վերջնականարդյունքները, իսկ վարպետները վերահսկում են կատարման ընթացքին: Վերահսկողությունն ավելի նեղ հասկացություն է, քան ղեկավարումը: Արտադրամասի պետըկարողէ ինքը վերահսկելառաջադրանքների կատարմանընթացքինն կարողէ այն հանձնարարել իր տեղակա- . լին: Վերահսկողությունը հետ: կարելիէմիավորելղեկավարման ու Վերահսկողությունն ունեն ղձկավարումնմի շարք ընդհանուր գծեր: Նրանք երկուսնէլ բնութագրվում են մասշտաբներով: Մի մարը է ղեկավարում ողջ երկիրը,վերահսկումԷ այն, իսկ մեկ այլ մարդուբան վերահսկման ժինէ ընկնում ղեկավարել5-6 հոգու: Ղեկավարման տարբերությունը կայանումէ նրանում, որ առաջինըդրսնորվումէ ղեոճում, իսկ երկրորդը՝վերահսկման կավարման մեթոդներում: Վերահսկման մեթոդները կարողեն լինել ընդհանուրն առանձնակի:

էությաննրանքնկատիունեն դնիանտվարլայն ըմբռնմամբ: քաձնը Նեղ իմաստովդնիանտվարքաձնընշանակում է աննշան, ոչ շեղումներ,արարքների այնպիսիխմբեր,որոնք քրեորենհեկարնոր նշանակելու տապնդելիչեն: Վարքագծիավելի լուրջ խախտումները մասնավորահամարօգտագործվումեն լրացուցիչհասկացություններ, ն հանցավոր(քրեական)վարքի հասկացուպես դելինկվենտության

թյունըն այլն, ապա

ԳԼՈՒխ 14

ՇԵՂՎԱԾ ՎԱՐՔԱՁԵՎԵՐ

Բոլորժամանակներում հասարակությունը իր հաստատությունների ն հատկապես պետության միջոցովփորձելէ մարդկային վարքիշեղված ձներըուղղել, դրանքտանել դեպիցանկալիեզրեր:

Անցանկալի վարքաձներ դրսնորողների շարքերումայս կամ այն չափովհայտնվել են հանճարներն ու ու չարագործները,մեծություններն ոճրագործները, ու ծույլերն աշխատասերները, ու աղքատներն Հասահարուստները: ընդունված միջիննորմերից կատարած կտրուկշեղումներակայնորեն րը՝ ինչպեսդրական, այնպեսէլ բացասական նշաններով, սպառնումեն հասարակական համակեցությանը, վտանգումեն սոցիալական կայունությաննու անհատական նորմալկենսագործունեությունը: 8 1.

Շեղված վարքաձներիմեկնաբանությունները

Արնմտյան սոցիոլոգիայում շեղվածվարքաձներին տալիսեն նան «դնիանտ»անվանումը: Անգլերենից եկածայս տերմիննօգտագործվումէ երկուիմաստով՝ նեղու լայն:«Դնիանտ» տերմինը լայն իմաստով է նշանակում մեջ ընդունված հասարակության սոցիալական նորմերից ցանկացած շեղում՝սկսածավենաաինշանից, անօրինակ՝հիմնարկում ցաթղթայինկարգիխախտումից, մինչնամենածանըը, օրինակ՝մարդասպանությունը: Այս տերմինի լայն իմաստով օգտագործման ավանդույթը հիմնականում գալիսէ ամերիկյան սոցիոլոգիայից, որտեղ«շեղվածվարքաձն»հասկացությունը Քիչ է օգտագործվում: Երբամերիկյան սոցիոլոգները գրում են դնիանտարարքների այնպիսիձներիմասին, են ինչպիսիք ինքնասպանությունը, ըմբոստությունը, ապստամբությունը, հերոսական արարքները,հանճարեղությունը, ուրիշներիփողերի վատնումը, սեռական այլասերումները, մոլեռանդությունը, թմրամոլու208

ըստ

թյունները:

իր լայն կլինիդնիանտությանը երնույթին,նպատակահարմար հասկացությամբ, իսկ այս «շեղված վարքաձն» ն շանակել իմաստով տերմիննօգտագործելմիայն վերոնշվածնեղ իմաստովդրսնորվող երնույթներընշանակելուհամար:Այս դեպքումմենք կստանանքմեկ «շեղվածվարքաձն»ն երեքաընդհանուր, ավելի.լայնհասկացություն՝ վելի մասնավոր,կոնկրետհասկացություններ: կարորոնք հասարակական Եվ այսպես՝բոլոր այն վարքաձները, են Դրամեջ ծիքիկողմիցչեն ընդունվում,կոչվում շեղվածվարքաձներ: մտնում են շատ լայն շրջանակի է խոերնույթներ,ուստին անհրաժեշտ ն սել այդ շեղումներիձների չափերիմասին:Շեղվածվարքաձնիհիմն Վ. Ս. Աֆանասնը մտցնում մեջ Յու. Ի. Գիլինսկին նականտեսակների ու գինեմոլությունը, են. 1) հարբեցողությունն 3) 2) թմրամոլությունը, հա6) 5) պոռնկությունը, հանցագործությունը, 4) ինքնասպանությունը, մասեռամոլությունը:Երբեմնվերոնշվածձներին ավելացնումեն նան ու հոգեկան խանգարումները: Շեղվածվարքաձների խաղամոլությունն մեր կարծիքով,կարելիէ բաժանելերեք խմբի՝ բոլոր դրսնորումները, ն դնիանտ,դելինկվենտ հանցավոր(քրեական): Նեղ իմաստովդնիանտէ այն շեղումը,որը քրեորենպատժելիչէ, թերնսնան որոշ հանցավորաչէ: Վակաիրավական, հակաօրինական արնմտյանսոցիոլոգիայումկոչվում է դերարքներիամբողջությունը տերհավաքական շեղվածվարքաձնը լինկվենտվարքաձն:Այսպիսով՝ ն է հանցավոր դելինկվենտ մին է, որնընդգրկում երեքձներ՝դնիանտչ (տե՛սգծ. 14.1): վարքաձներ են երկու պրոյեկցիաներ: Առաջինը(Ճ) Նկարում պատկերված խստությանմեծացումը,երկրորդը(8) ցույց է տալիսսանկցիաների ծավալները:Նրանիցերնումէ, որ ցույց է տալիսհասկացությունների է, որն ամենալայնհասկացությունըդնիանտությանհասկացությունն ու ընդգրկումէ հնարավորբոլոր տեսակիմանր հանցանքներն զանգործունեությանմեջ ցանքները,որոնքկենցաղումն աշխատանքային են (70-9046): Ամենանեղըքրեականոկատարում զանգվածայնորեն թիվը 100 հազարբնակլորտնէ: Հաշվառվածհանցագործությունների Ըստ

չության համար90-ականթվականներին ԱՄՆ-ում կազմում էր շուրջ 15 հազար,Շվեդիայում՝ 14, Դանիայում՝ 10,5, Անգլիայում՝ 9, Գերմանիայում՝ 8,3, Ֆրանսիայում՝ 6,7, Ավստրիայում՝ 6,3 հազա":ԱՄՆ-ում ազա-

տազրկվածների թիվը հասնում է շուրջ 2 միլիոնի,դս կազմումէ ամբողջ աշխարհումդատապարտվածների շուրջ 2594-լ,չնայած ԱՄՆ-ի բնակչությունը կազմում է աշխարհի բնակչության միայն 594--ը:Դյուա րահատուկ ռեկորդէ: Ռուսաստանում այս ցուցանիշնարտահայտվում է ավելիփոքրչափերով:Ըստ որոշ հաշվարկների՝ 200 թ. հանցագործությունը100 հազարմարդուհամարհասնում էր շուտջ 6-8 հազարի, դա կազմումէր բնակչության 6-896-ը, իսկ դրանիցհաշվառվածէր միայն Յ հազարը,համաշխարհային պրակտիկայում է կրիտիկական համարվում100 հազար բնակչությանհամարտարկան 6 հազար հանցագործությունը:

ն փակ քանակըիրոք քիչ էր: Ամբողջատիրական հանցագործության սոհասարակություններն աչքի են ընկնում ավանդապաշտությամբ, նան քրեական անշարժությամբ,այդ թվում գործընթացների ցիալական ն ն վազությամբ: Իրաքում, Չինաստանում որոնք դեռնս արարքների են ն մնում որպես փակ ավանդապաշտ (չնայած հասարակություններ են վերջին տարիներին նկատվում ինդուստրացման Չինաստանում աստիճանըբավականցածր է: բարձրտեմպեր), հանցագործության Ռուսական հասարակությանժողովրդավարացմանգործընթացում հանցագործությանտեմպերըկտրուկ աճեցին:Նման թռիչքներիդեռնս անսովորհասարակական գիտակցությունըայդ երնույթը ընդունեցորպեսազգայինաղետ:

8 2.

Լ աաա ոչ

Ք:

Կրակ

աա ՎԱրրըըըըիիը

քինի

խտոթան աու

Ալ

|ը "

հարաբերակցությունը

Ա-|

Լր

լպ

դնիանտ վարքաձն Դելինկվենտ վարբաձն Բուգանվարքանն

ՏՈՅ

Գծ. 14.1.

Կարծեսթե մենք գործ ունենք պարադոքսալ իրսդրության հետ, երբ կայուն ն զարգացած երկրներում հանցագործութան աստիճանը ավելիբարձրէ, քան տետեսապկս հետամնաց, այսպեսյոչված՝ անցումայինհասարակություններում, որտեղիրավապահ մարմինները գործում են անարդյունավետ, իսկքաղաքացիները իշխանոթյուններին չեն վստահում: Դա բացատրվումէ երկուէական Առահանգամանքներով: ջինըկապվածէ գրանցումների հետ: Խորառանձնահատկությունքերի հրդային,իսկ հիմա նան Ռուսաստանի, միլիցիանգրսնցում է միայն այն հանցագործությունները, որոնք նա ինչ-որ կերպարող է բացահայտել:Դեռնս պահպանվումէ խորհրդային ավանդութը` փաստերի խեղաթյուրման միջոցովստեղծելգործերի վիճակի բարեհաջող պատրանք: Երկրորդպատճառն այն է, որ խորհրդային ժսմանակներում

Ինչպեսարդեննշվեց,դնիանտվարքաձնիմեջ մտնում են ամենա Այս կարբնույթ ունեցող խախտումները: թույլ ն ամենազանգվածային գի մեջ մտնողվարքաձները չեն սահմանափակվում միայնհասարակականն վարչականկարգիբազմապիսի խախտումներով:Բացասականի հետ մեկտեղայս տերմիննունի նան դրականիմաստ:Վարքագծիմիջին ստանդարտիցկարելիէ շեղվել ինչպեսդեպի բացասական, այնպես էլ դեպիդրականկողմը: Դկիանտվարքաձկըենթադրումէ ցանկացածարարք կամգործունեություն,որը չի համապատասխանում գրվածկամչգրվածնորմերին: ա վանդույթներից ամենափոքրիսկ շեՈրոշ հասարակություններում անտեսման մասին ղումներըպատժվումեն, իսկ լուրջ խախտումների խոսքանգամլինել չի կարող,նրանքդաժանորենեն պատժվում:Ամեն ինչ գտնվումէ խիստվերահսկողության տակ՝անգամմազերիերկարուու խոսելաձնը ն այլն: Այդպես թյունը,հագուստիձնը, վարվելակերպն ն Օ4 դ. խորհրէին վարվումմ.թ.ա.Մ դ. Հին Սպարտայի ղէնավարները Այսօրվաավագ սերունդըկհիշի,թե դայինկուսակցական մարմինները: 60--70-ական խորհրդայինդպրոցիուսուցիչներնինչպես թվականներին էինպայքարում«երկարամազերի» դեմ,ինչպեսէին փորձումդպրոցում մտցնելզինվորականին նմանվողմիասնական համազգեստ նայլն: դնիանտվարքաձնիվերահսկումն Բոլոր հասարակություններում է, ունի ասիմետրիկբնույթ` բացասականշեղումը դատապարտվում դրականը՝դրվատվում:Կախվածայն բանից,թե շեղումըդրականկամ է, դնիանտվարքաձնիբոլոր դրսնորումները կարելիէ տեբացասական ղակայելհորիզոնական առանցքիվրա:Նրամի բնեռումկհավաքվենա՞

Աք

երեքհասկացությունների ծավալների

Դնիանտվարքաձն

ռավելագույն դատապարտելի արարքներ կատարողները՝ հեղափոխականները,տեռորիստները, դավաճանները, քաղաքականարկածախնդիրները,հանցագործները, բարբարոսները, թափառաշրջիկները: Մյուս ծայրումկհայտնվեն առավելդրականգնահատվող վարքագծի տերերը՝ ազգայինհերոսները, նշանավոր գրողները,սպորտսմենները, գիտնականները, արվեստագետները, քաղաքականառաջնորդները նայլն: Եթե մենք վիճակագրական հաշվարկներկատարենք,ապա կպարզվի, որ նորմալզարգացող հասարակություններում սովորական պայմաններում այս խմբերից յուրաքանչյուրումկհաշվվիբնակչության ընդհանուրթվիշուրջ 10-1596-ը: Բնակչության7096-ը կկազմեն«կայուն միջինները», այն մարդիկ,որոնցվարքագծումէականշեղումները զբաղեցնումեն աննշանտեղ:

596 | 1096

|վախկոտ, | ԱաաոտԱպելիշուտ|

վաեկոտ

Շատ

քակքաջ | |

լակոտ

Բջ

Գծ 142

Գծագրում է հասարակության մեջ պատահ պատկերված դրսնորվողկամորոշակի Դրականնշանակալի հատկությունները (քաջությունը, հանճարեղություն այլն) մարդկանց նը, առաքինությունը մեջ նույնքանքիչ են պում, որքան բացասականնշանակալի հատկությունները: Բայց քանի որ վերջիններս իրենցվրա ավելի մեծ ուշադրություն են գրավում,ապա

կատառումներվ աոան դիտարկվող հանդի-

է ստեղծվում,թե դրանքշատ-շատ են: Նույնն տպավորություն այնպիսի կարելի է ասել նան շեղվածվարքաձներիմասին:Եթե ընդհանրապես

հասարակությունը նորմալէ զարգանում,ապա չարագործոճրագործնեծանր հանցագործների րը 506-ից ավելի չեն, իսկ չկանխամտածված են (որոնքպատրաստ բռնելու նորմալկյանքիճանապարհ) քանակը չի գերազանցի 1544---ից: Եթեայս թիվն ավելիբարձրէ, ապա պետքէ խոսել տվյալհասարակության պաթոլոգիական հիվանդությանմասին: սնծնող քաղաքականարմատականությունը Վեղափոխականներ է վում գոյություն ունեցողքաղաքականռեժիմինկատմամբզանգվածայինդժգոհությունից:Եթե այդ դժգոհությունըհասնում է իր բարձրաառկա է հեղափոխական կետին,ապա տվյալ հասարակությունում իրադրություն:Չնայածճշգրիտ փորձագիտական հաշվարկներչկան, սակայնընդհանուրառմամբկարելիէ ասել, որ բնակչության քաղաքականռեժիմինկատմամբ ունեցածդժգոհությունըչպետք է 5096--իցանցնի: Եթե դժգոհությունըդեռ այս նիշին չի հասել, ապա այն կարտահայտվիոչ թե հեղափոխությամբ, ուրիշ ձներով: այլ բողոքիբազմազան Ըստ մասնագետների հաշվարկներիք̀աղաքականհամակարգը արմատապես մերժողներիթիվը տարբեր երկրներում միջին հաշվով հասնում է 15--2076-ի:Այս աստիճանն ավելիբարձրէ Ռուսաստանում, հասնում է 4026--ի:Իշխանության ուր այն կենտրոնական մարմինների նկատմամբբնակչությանվստահությանաստիճանը,որպես կանոն, 2546-իցբարձր չի լինում: Ուսումնասիրելով դնիանտվարքաձնիբազմազանդրսնորումները՝ Ռ. Քնենըկառուցելէ մի տեսականմոդել, որն անհատին հասարակության փոխհարաբերությունները նկարագրումէ վարքագծային շեղումներիտեսանկյունից (տե՛սգծ. 14.3): Հասարակության կողմիցլիովինընդունելիվարքաձննընկնումէ Շ, ք, Բ գոտիներում:Դրանցհետնում են գիտակիցկամ օրինապահքաաԱռանցքիկենտրոնումգտնվողՕ գոտունպատկանող ղաքացիները: ն ղեկավարվում են սոցիարարքներնամբողջությամբ կարգավորվուն լական ինստիտուտների կողմից: Վերջիններսէլ առաջադրումն վերահսկում են պաշտոնական նորմերի կատարումը:Հասարակության է այդ կենտճնշող մեծամասնության վարքըխմբավորվում անդամների են րոնականգոտու շուրջը: Դրանքհամարվում ընդունելիվարքաձներ: 8 ն Բ գոտիներին պատկանող վարքաձների կրողներինկոչում են մարեն, ընդեն, մշտապեսվիճաբանում ներ: Նրանքխռովահույզներ գինալ հարվում,նույնիսկթշնամանումեն իրենցծնողների,ուսուցիչներին միմշտապեսփորձումէ նրանցուղղել: Բ ջավայրիհետ: Հասարակությունը գոտում գտնվողներիգերարմատական մասը հեռու է կանգնածընդու213

նելիվարքագծի ն գտնվումէ սահմաններից սոցիալական նորմալ

ծունեո

գոր-

2: Ե: գոտում գոնվուլ անհա աաարաքն հեռանալու ՆոԳի վերածվելթշնամանքի, ն ն

տորեն կարողէ

Բ գոտում Ընդհակառակը,

այս

ոոշ-

Ի բնորո անհատին ինադաԳ

գտնվող

ագրե

քսաքանադա-՝

տության,ինքնախարազանման զգացումը:

պա

Գծ 14.3.

«Օ գոտում

գերակայող պաշտոնական ստանդարտները,--գրում է Քնենը,-- սոցիալական նորմերնեն: Նրանքկապվածեն արժեքների հետ, սակայնվերջիններիս հետ չեն նույնանում: Արժեքները ըստ էության իդեալներ կամ վերջնական են, որոնք անհասանելի նպատակներ են մնում: Դրանք իդեալական են: Սոցիալական վերացարկումներ նորմերըհատուկբանաձներ են, որոնք օգնում են, որպեսզի իդեալական վերացարկումների տեսքովհանդեսեկողարժեքներին տրվենպրակտիկորեն հասանելի գծեր: Որպեսզի հասարակությունը նորմալգործիանհրաժեշտ է խստաշունչ սոցիալական ն նորմերի ավելիբեկունվարքաձների միջն ստեղծել Ռ.

համապատասխանություն:

որոշակի

Սոցիալական նորմերի բացարձակ փետ` համաձայնությանը (կոնֆորմիզմ), որը կդրսնորվի բոլորիմոտ ն միշտ,հազիվթե հնարավոր լինի հասնել:Պետքէ մարդկային բնույթինզիջումներ անել... Ընդհանուր առմամբԾ գոտու վարքըչի կարելիդիտելորպես խստորեն համաձայնեցված,խիստկոնֆորմիստական: Այսգոտուն հատուկվարքաձներին արվումեն որոշ զիջումներ: ք գոտին է ճկուն,փոփոխվող պարունակում վարքաճձներ, սակայնդրանքպետքէ սահմանափակվեն որոշակիշրջանակների, չափերիմեջ, հակառակ դեպքումհասարակական կայունությանն կարգուկանոնի պահպանման համարայն կդառնասպառնալիք»:

Ճ ն Օ գոտիներն են: Ամենածայրահեղը

Դա

ավելինէ, քան ընդուն-

աքի րոզնե արական հակադրված զարտաձները: Ասպիմի չեն:Նրանքձնավորում կոնտրկուլտուրա՝ այնքանէլ իրենց ծ նորմից

շեղումը:Այստեղ

շատ

կենտրոնացված են օտարված, ողջ են

հա-

ար-

եղանակներով, ժեքներով,վերահսկման դերեաստիճանակարգմամբ, կա մի մեխանիզմներով: Այս«փոքրամասնություններում» րի բաշխման «ամուր կորիզ»,որը կազմվածէ պաշտոնական մշակույթիարժեքների առավելհետնողական մերժողներից: Պետք է նկատել, որ միննույնարարքներիգնահատականները կողմիցկարողեն իրարից տարբեր դասակարգերի ներկայացուցիչների Այդ իսկպատճառով սահմանագծեզգալիորենտարբերվել: գոտիների են: Այսպես,օրինակ,այն վարքագիծը, րը որոշ չափովպայմանական որ ցածր դասակարգը կդասիՕ գոտում, միջինդասակարգը կարողէ դասելՇ կամ 8 գոտիներում:Ցածրդասակարգին պատկանող անչափահասների անկանոնսեռականհարաբերությունները այդ նույն դասակարգիներկայացուցիչներըկարող են դիտել որպես նորմալ վարուքաճձնայն դեպքում,երբ միջին դասակարգի ներկայացուցիչները, սուցիչներնու ոստիկաններըդրանք անպայմանկդիտենորպես դելինկվենտվարքաձներ: Ռ. Մերտոնը,խոսելովկոնֆորմիզմի ն դնիանտության մասին,աէր վերջինիսերկու տարատեսակներ` ռանձնացնում մոլորյալությունն ու նոնկոնֆորմիզմը: Ռ. է Առաջինը կարելի տեղադրել Քնենիսանդղակի ձախբնեռում:Մոլորյալըգիտե ն ընդունումէ նորմը,սակայնանձնական շահի համար պատրաստ է այն խախտել:Նա հասարակության է պահում: Նոնկոնֆորմիստը, իրեն անպատասխանատու նկատմամբ Նա է ընդհակառակը՝ գտնվում այդ սանդղակիաջ բնեռիծայրամասում: ծանոթէ հասարակական նորմերին,սակայնդրանքհամարումէ անարն ոտնահարումէ դրանք,մյուսներիննս կոչ է ադար բացահայտորեն նում տապալելգոյությունունեցողկարգը:Նոնկոնֆորմիստը նորբարոնա ակնն յականությունէ որոնում գործում է պատասխանատվորեն, է, կալվողսպասելիքներից շեղվումէ: Դա սոցիալականվերափոխիչն որն իր ժամանակից թերնսառաջ է անցել: է: Դնիանտվարքաձնիբնորոշգիծը մշակութայինռելյատիվիզմն Դա նշանակումէ, որ հասարակության ընկողմիցկամ օրենսդրորեն է երնույթ:Նույն ադունվածնորմն ընկալվում որպեսհարաբերական մեջ կարողէ դիտվելորպեսդրական,մյուրարքը մի հասարակության սում որպեսդատապարտելի իսլաերնույթ:Օրինակ՝ բազմակնությունը մականմշակույթումդիտվում է որպեսնորմալերնույթ, եվրոպական քաղաքակրթքությունում օրինականէ համարվում միամուսնությունը,

նախնադարյան հասարակարգում մարդակերությունը, ծերերինսպանելը, արյունապղծությունը համարվում էին նորմալերնույթներն այլն: Մշակութային ռելյատիվիզմը (հարաբերապաշտություն) ոչ միայն բնորոշէ տարբերհասարակություններին կամ տարբերդարաշրջաններին, այլն այն կարողէ դրսնորվելմիննույնհասարակության տարբեր սոցիալականխմբերում:Այսպես,օրինակ,Ռուսաստանում ազնվական էթիկետը պահանջում էր անուն--հայրանունով դիմելաձն,իսկցածրխավերինհատուկէր փոքրացուցիչ անվանաձները (ԿոլկակամՆիկիտկա): Ռազմիդաշտում կատարածսպանությունը թույլատրելիէ, իսկ խաղաղ պայմաններում այն պատժվումէ: Երկրորդհամաշխարհային պատե-

րազմիցհետո ծխելը ԱՄՆ-ում զգալի տարածումստացավն սոցիալապես արդարացվումէր: Բնակարանում կամ գրասենյակումծխելը համարվումէր նորմալերնույթ:Սակայն50-ական թվականներին պարզվեց, որ ծխելըլուրջ հիվանդությունների, այդ թվում թոքերիքաղցկեղի, պատճառէ: Աստիճանաբար թափէին առնում ծխելու դեմ տարվողհասարակականլայն միջոցառումներ: Այսօր արդեն ԱՄՆ-ում ծխողները դարձելեն համընդհանուր դատապարտման թիրախներ: Որոշ գիտնականներ դնիանտեն համարումբոլոր անտեղիկամ անվայելարարքները:Համաձայնելով նրանցհետ՝ Գ. Բեքերըառանձնացնումէ չորս կատեգորիաներ՝ ն իրականդնիանտներ կոնֆորմիստներ ն երկու միջանկյալ խմբեր:Կեղծդատապարտվածները նրանքեն, ովքեր կոնֆորմիստ են, սակայն հասարակության կողմիցընդունվում են որպես դնիանտներ: Դա կարողէ տեղի ունենալմիքանի պատճառներով`դատականվճռի սխալի, նախաքննության կողմիցփաստերի կանխակալ խեղաթյուրման, մարդուն վարկաբեկող լուրերի տարածման, զրպարտանքին հասարակական կարծիքիխեղմանայլ ձներիմիջոցով: Կեղծդատապարտվածի հետ կամ կեղծ դնիանտի հասարակությունը գործնականում է վարվում ճիշտ այնպես,ինչպեսկվարվերիսկականդնիանտիկամդպտապարտվածի հետ՝ նրանցդատումէ, պատժում, արհամարհում, նախաչրում: Երբեմնկեղծ իսկական դնիանտներին իրարիցտարբերելըբավականդժվարլինում:

Այսպիսով`հասարակայնորեն ընդունելի նորմերի,արժեքների ստանդարտացումը բավականբարդ պրոցեսէ, քանզի դրանցըմբռնումը, իմաստավորումը սոցիալական առանձինխավերիկողմիցտարբեր է: Ուստին դնիանտությունը ստանում է բավականբարդ ն ճյուղավորված ձներ,իսկ նրա վերլուծությունը դառնում է պրոբլեմային:

8 3. Դելինկվենտ վարքաձն

Դելինկվենտկոչվում է այն վարքաձնը,որը քրեականօրենսգրքի տեսանկյունիցուղղակիորենդատապարտելիիրավախախտում չէ: ն այլուր Նրա մեջ մտնում են մանրխուլիգանությունը,խանութներում կատարվողաննշան գողությունները,ծեծկռտուքները (առանցծանր մարմնականվնասվածքների), գործիցուշացումըն այլն: Դպրոցականների դելինկվենտարարքներիմեջ մտնում են՝ տանըչգիշերելը,ոգելից խմիչքներօգտագործելը,կռիվները,զենքի անօրինական պահպանումը, սառը զենքի օգտագործումը, մանրգողությունները,մանրդրամաշորթությունները,հասարակականկարգի խախտումները,պատերին ն այլն: կամ այլուր արվողանվայելգրությունները Այսպիսով՝ ցանկացած արարք, որը չի ընդունվումհասարակական կարծիքիկողմից,կոչվում է դնիանտ,իսկայն վարքաձնը,որն ընդունելի չէ նան օրենքի տեսանկյունից,կոչվում է դելինկվենտ:Անընդունելի դեռնսչի նշանակումպատժելի:Քրեականօրենսգիրքըդելինկվենտն պատժելի վարքագծերըիրարից սահմանազատումէ: Միլիցիայում հաշվառմանմեջ գտնվողդեռահասները դելինկվենտեն ն ոչ թե հանցագործ:ԱՄՆ-ի տարբերնահանգներում դելինկվենտ երիտասարդների վարքաձնըտարբերձներովեն սահմանում: Իլինոյսումօրենքըդելինկվենտէ համարումայներեխային,որն աճում է ընտանեկան վատ պայմաններում,անուղղելիէ, գիշերներըքարշ է գալիս փողոցներում,կասկածելիմտադրություններ ունի ն այլն: Նյու Մեխիկոյումորպեսհիմքընդունում են «սովորականի»ըմբռնումը:Դելինկվենտէ համարվումայն երեխան,որը սովորականչէ, իրենսովորականիպես չի պահում,ոչ ոքի չի լսում, կամակոր է ն այլն: դիտելովորպեսշեղված վարքաձնիդրսնոԴելինկվենտությունը րում` ժամանակակիցարնմտյանսոցիոլոգներըայն բնութագրումեն որպեսորոշակիհանգամանքների արդյունք. 1. Որպեսսոցիալականվիճակի հեսճնանք:Դելինկվենտությունը ու անօրինակաբարձրէ ցածր դասակարգերում: Անկարգություններն են առնում նություններըծայր ետնախորշերից: 2. Որպեսսոցիալականացման եղանակներիազդեցություն:Բոլոր աղքատ երեխաները չէ, որ դելինկվենտվարքագծիկրողներեն: Դելինկվենտությանբարձրաստիճանունեն այն դեռահասները,որոնցընտանիքներումկայուն ն ամուր կարգուկանոնչկա: 3. Որպես իրավիճակայինգործոններիթելադրանք:Մեքենաներ համարդատապարտփախցնելու,կողոպուտի,զենքի օգտագործման

ված դեռահասները հաճախայդ քայլին դիմում են այն պատճառով, որ է նրանցդուր գալիս արկածախնդրությունը, ռիսկիդիմելը: 4. Որպեսդելինկվենտ կոլեկտիվներիսուբկուլտուրաների ազդեցությանարդյունք:Դելինկվենտ մեծ մասըտեղիէ ունենում արարքների ամբոխում,խմբերում,կոլեկտիվներում: Խմբումանհատըիր սադրանքներիհամարհենարանէ գտնում: Այստեղաստիճանաբար ձնավորվում

են

հրոսակախմբեր, նան նրանցսուբկուլբանդաներ, ինքնաբերաբար

տուրան:

Դելինկվենտվարքաձների մեջ մտնում են բոլոր այն արարքները, են որոնքընկնում անօրինական գործունեության կատեգորիայի տակ: Ալկոհոլիզմըդնիանտվարքաձնիտիպիկտեսակէ: Գինեմոլընան սոցիալապեսհիվանդմարդնէ, որն իր հասարակական դերը չի կարող նորմալկատարել:Թմրամոլությունը մինչնվերջերսդիտվումէր որպես հանցագործություն, քանզի թմրադեղերի օգտագործումըխորհրդային օրենքներովգնահատվում էր որպես հանցագործ արարք: Ինքնասպանությունը,այսինքն՝ սեփականկյանքիկամավորն կանխամտածված վերացումը,մտնում է դնիանտվարքաձնիմեջ, այն դեպքում,երբ այլ մարդունսպանելըծանրհանցագործություն է: ու Այսպիսով՝ դնիանտությունն դելինկվենտությունը նորմալվարքից շեղվելու երկու տարատեսակներ են: Առաջինըհարաբերական է, քիչ նշանակալի, իր չափերովավելինշանակալի երկրորդը է: Շեղվածվարքաճներիառավելլայն կրողներըերիտասարդներն են, հատկապես երիտասարդականայն խմբերը,որոնցում սոցիալականացման պրոցեսն ընթանումէ հանցագործ շրջապատում: Այդպիսիշրջապատը կամ ընտանիքըկոչում են նան անբարենպաստ: ՄԱԿ-իտվյալներով՝ երիտասարդներիմոտավորապես է հակաօրինական 3096--ըմասնակցում գործողություններին, իսկ596-ը կատարում է լուրջ հանցագործություններ: Դելինկվենտության է վանդալիզմը: դրսնորումներից Վանդալիզմը նյութականն հոգնորարժեքների, հուշարձաններիանիմաստոչնչացումն է: Այսբառն առաջացեյչ է գերճանական ցեղերիցմեկի՝վանդալնեՄ դարում վանդալները րի անվանումից: հարձակվեցին Հռոմեական կայսրությանվրա ն կործանեցին այն: Այսօրվանդալեն կոչում նրանց, ովքեր պատուհաններ, են կոտրում,գնացքների,կիդռներ, ապակիներ են պատառոտում, սրբապղծումեն նոթատրոնների նստատեղերն գեն այլն: րեզմանները Շեղվածվարքաձների դրսնորման մեջնկատելիէ մի միտում՝մարդը է հեւտնում, դելինկվենտությանը ավելիշատ որքան հաճախ է շփվում նրա հետ ն որքան տարիքով է: Պատանիների երիտասարդ վրա փողոցնու վատշրջապատը ավելիհեշտորենեն ազդում:Ամերիկյան սոցիոլոգները

են վեց հիմնական կրողներիմեջ առանձնացնում շեղվածվարքաձների

հատկանիշներ, որոնքայս կարգիմարդիկբարձրեն գնահատում. 1. Ոստիկանականտեղամասումավելորդ բաներ դուրս չտալու հատկություն: 2. Ամուրն համառ լինելու հատկություն: 3. «Պատասխանը տալու» հատկություն: 4. Վեշտորեն փող աշխատելուունակություն: 5. Խորամանկելու, «ֆռռացնելու»հատկություն: 6. Վանցագործ աշխարհիհետ կապ հաստատելուհատկություն: են հավաքումվերոնշված Որքանդեռահասները շատ միավորներ մեծ վեց կետերում, այնքան ավելի հավանականությամբ նրանք կհայտնվենհանցագործխմբերիմեջ: Նույնը կարելիէ ասել նան անբարենպաստշրջապատիդերիմասին: 1997 թ. Ռուսաստանի բուհերում կատարածուսումնասիրությունեն ները ցույց տալիս, որ ուսանողներիմիջավայրումտարածվածեն դելինկվենտվարքաձնիհետնյալ տեսակները՝սպեկուլյացիա 3242, 2892, խաբեբայություն,արկածախնդրություն 2646, գողություն կռվարարություն 3326, բռնարարքների, տեռորիզմիհակում 2776, 2290, հարբեցողուբռնաբարությունկամ նրա նկատմամբհակում թյուն 2846, թմրադեղերիառնտուր 2446, թմրադեղերիօգտագործում 2840, համասեռամոլություն 1146, պոռնկություն 2896, ինքնասպանության հակում --- 2096: Շեղվածվարքաձներիդրդապատճառները բացատրելիսուսանողներընշում են հիմնականումփողի պակասը,այնուհետնավելացնում են նան վատ դաստիարակությունը, ընդհանուրանբարոմթնոլորտը, աշխատելչուզենալը,հարբեցողությունը, վատ պայմանները,թուլակամությունը,ցանկասիրությունը, հեշտ կյանք վարելու ձգտումըն այլն: Սոցիոլոգներընախկինումհամոզված էին, որ երիտասարդական մեծ են աղքատությանհետ: հանցագործությունները մասամբկապված ունեն կրթուՑածրխավերիցսերվածներն ավելիքիչ հձարավորություն մեծ մասամբկյանքից թյուն ստանալու,աշխատանքգտնելու, նրանք դժգոհ են ն այլն: Սակայնվերջին շրջանի ուսումնասիրությունները հավացույց են տալիս, որ երիտասարդական հանցագործությունները սարապեստարածվածեն բոլոր խավերում: Պարզվում է, օրինակ, որ ն բարձրդասակարգինպատկանող միջին դասակարգիվերնախավին ուսանողներըվանդալիստական գործողություններինավելի շատ են մասնակցում,քան ցածր խավերինպատկանող երիտասարդները: Այս երնույթի հիմնականպատճառըսոցիոլոգներըհամարում են հաճոյալից կյանք վարելու ձգտմանմեծացումը,որն իրականացնել

--ղ-

հնարավորէ միայնհարստության, փողիառկայության

պայմաններում: սի բռնարարքներ,հանցագործություններ,որոնք մենակերբեքչէին

ժամանակակից երիտասարդությունը, հատկապես միջինխավերիներկայացուցիչները, իր տրամադրության տակ ունի մեքենաներ, խմիչքներ, թմրադեղերն անշուշտփող: Նրանց կյանքըբավական ակտիվէ ընթանում` հանդիպումներ, ժամադրություններ, պարեր, համերգներ ն այլն: Ընդ որում՝ քեֆեր ն զվարճանքներ ե ակտիվության աստիճանը րեկոյանն ուշ ժամերինավելի է մեծանում,ինչը նպաստումէ շեղված վարքաձների դրսնորմանը: Սեռականկյանքիվաղ սկսումը,որպես կանոն, կապվածէ նմանօհետ: րինակկենսակերպի Ամերիկյանսոցիոլոգները, ուսումնասիրելով անչափահասների ի-

րավախախտումները (Կալիֆոռնիայում բանտարկվածների օրինա-

կով), պարզելեն, որ իրավախախտների 5096--իցավելինհետնում է հակահասարակական արժեքներին,ունի անարխիստական հակումներ: Նրանքհանցագործ կենսաձնից բացի ուրիշ ապրելակերպի հետ ծանոթ չեն: Տանը նրանքհաճախենթարկվել են ֆիզիկական, հոգեբանական կամ սեռականբռնությունների: Նրանցզգալի մասըհանցագործ բանդաներիկամ այլ հրոսակախմբերի, սովորաբար «սքինհեդների» (սափրած գլուխների)ն «ստոուներների» են: (որմնադիրների) անդամներ Պարզվելէ նան, որ նման խմբերումհանցագործ վարքաձները ուղիղ համեմատականորեն կապվածեն թմրադեղերի օգտագործմանհետ: Սոցիալական մոտ դելինկվենտ ընդերքներից սերվածների վարքաձնիպատճառ են դառնում ոչ թե հարստությունն ու հեդոնիզմը, այլ

միանգամայնայլ գործոններ,դպրոցական անհաջողությունները՝ վատ

գնահատականները, բացակայությունները, ընդհարումները մանկավարժներիհետ: Նրանքսկսում են դասերիցփախչել, ն ալթմրադեղեր կոհոլ օգտագործել:Դրան անշուշտ նպաստումեն նան ընտանեկան վատ պայմանները, ընտանիքի անդամների միջն եղածլարված հարան այլն: բերությունները `

Անչափահասների կազմակերպված 80--90--ահանցագործությունը: հանցագործության ոլորտի հիմնական

կան թվականներին ԱՄՆ-ում

պրոբլեմը դարձավ անչափահասների բազմաթիվհրոսակախմբերի, բանդաներիառաջացումը:Զանգվածային լրատվության միջոցներում սկսեցինավելի շատ երնալայդ խմբերիկատարածդաժան հանցագործությունների մասինհաղորդումները: Ընդ որում` շատ հաճախդրանց զոհ էինդառնում բացառապեսանմեղ,պատահական մարդիկ:Որպես կանոն՝այդ բանդաների 16-17 տարեկան անդամները պատանիներ էին: Նրանքմիանումէին փողոցային ն կատարում բանդաներին էին այնպի-

ա-

4496--ըկռիվներինմասնակցումէր հարկադնի: Այդխմբերիանդամների է վնասհասցներ,25920--ը րաբար, 2296--ըպետք որնէմեկինմարմնական Այսինքն՝բանդանիր ձեռքումէր պահում պետքէ մեկինգնդակահարեր: մյուս մարդկանցկյանքին մահվաննկատմամբիշխանությունը՝ դրանով նետելովընտանիքի,հասարակության, դպրոցի,ոսիսկմարտահրավեր տիկանության, առանձինանհատների հեղինակությանը: կազմակերպվածհանցագործությունգոյություն Անչափահասների ունի նան Ռուսաստանում: ճիշտ է, պաշտոնապես այն ընդունվեցմիայն 90-ականթվականներին, քանզիԽորհրդայինՄիությունումհամարվում էր, որ կազմակերպվածհանցագործությունը հատուկ է միայն չափահասներին:Սակայնպարզվեց,որ անչափահասների կատարածհանցագործություններիշուրջ 4026-ը կրում է կազմակերպված,խմբային եբնույթ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ եթենախկինում մեծ 3-5 արիտասարդական մասամբ խմբերըկազմվածէին մարդուց, պա 90-ական թվականներին դրանցթիվըհասավ 50 ն 100 մարդու:Դեռ 80-ական թվականներինԿազանումկատարվելեն 180 խմբայինհանցագործություններ, դրանցից50-ը եղել են զանգվածային կռիվներ՝դան նակների,ինքնաշենզենքի արմատուրաների օգտագործումով: Թվայինգերազանցությունը(5-7--ը մեկիդեմ) թույլ էր տալիսնման խմբերինկատարելուբազմաթիվբռնարարքներն հանցագործություններ՝ հարձակումներ,թալան, կողոպուտ, խուլիգանություն,գողություն ն այլն: Որպեսօրինակ՝նշենք նման խմբերի«հարձակումները Մոսկվայի վրա», երբ հրոսակախումբը մերձմոսկովյանքաղաքներից Մոսկվա էր գալիս ն հաշվեհարդարկազմակերպում մոսկվացիհասակակիցների նկատմամբ:Պետք է ավելացնել նան, որ նման խմբերըիրենցկազմով, թե իրենց գործունեությամբն նպատակներովբավականտարբեր ն բազմազանեն: 8 4. Քրեական

վարքաճն

Մենքարդենխոսեցինքայն մասին,որ դնիանտվարքաձնիդրսնորումները վարչական ն քրեական իրավախախտումների շարքին չեն դասվում: Շեղված վարքաձնիփոքր-ինչ խիստ տարատեսակեն դելինկվենտարարքները,որոնք գործում են ինչպեսչափահասները,այնպեսէլ դեռահասները, չնայած դելինկվենտվարքաձնըավելի շատ բնորոշ է երիտասարդներին, ընդհանուրառմամբայն կապվածէ վարչան մասամբնան քրեականօրենսգրքիխախկան իրավախախտումների

տումներիհետ: Այնուհանդերձ,այս բոլորը կարելի է բնութագրելորպես սիրողականարարքներ:Երբ մենք մուտք ենք գործում քրեականհանցագործություններիոլորտ, ապա պետք է առաջին հերթին խոսենք հանցագործության մասին: պրոֆեսիոնալ՝արհեստավարժ

Պրոֆեսիոնալ հանցագործություն:Պրոֆեսիոնալ հանցագործուորոնք թյուն ասելով պետք է հասկանալայն հանցագործությունները, են կամ հիմկատարվում գոյության միջոցներիստեղծման,լրացուցիչ նական մշտական եկամուտ ստանալու նպատակով: Պրոֆեսիոնալ հանցագործություննիրենիցներկայացնում ներէ հարաբերականորեն են փակված,հասարակայնորենվտանգավորերնույթ, որին բնորոշ մի շարք հատկանիշներն գծեր: Պրոֆեսիոնալ հանցագործություննառանձնահատուկ, ինքն իրեն ծնող, քրեականգործունեությունըվերարտադրող համակարգէ: հնարաժամանակակից սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները են վորություն տալիս ստեղծելուպրոֆեսիոնալհանցագործիտիպաէ, որ դատապարտվածների մեջ ամենատական դիմանկար: Պարզվում են 36--40 րածվածտարիքային խումբը տարեկաններն (տղամարդկանց մեջ), որոնքկազմումեն ընդհանուրդատապարտվածների 464---ը, իսկ 30-45 կանանցմեջ՝ տարեկանները,8392--ը:ենց այս տարիքումէ, որ նորմալմարդըհասնում է առավելագույնաշխատունակության:Հարաբերականորենբարձրէ պրոֆեսիոնալ հանցագործներիկրթականաստիճանը,նրանցճնշող մեծամասնություննունի միջնակարգն միջնա3 ն 43, կարգ մասնագիտական կրթություն, համապատասխանաբար 49 ն 3896-ները: Պրոֆեսիոնալ հանցագործների կարնորբնութագրերից է օրինականաշխատանքունենալը: Հանցագործությունների կան տարմանժամանակաշխատանքունեին տղամարդկանց 23962-ը կանանց 4306-ը, չէին աշխատում ն չէին սովորում համապատասխանաբար 5992-ը ն 3996-ը: Անհրաժեշտ ասել, որ աշխատանքըպրոֆեսիոհամաթ նալ հանցագործների ունիտնականբնույթ, այն ծառայում է որպես սոցիալականքողարկմանմիջոց: կարցվածների68-75976--ը ընդգեն ծել իրենց ընտանիքունենալու հանգամանքը:Ստացվածտվյալների վերլուծությունը թույլ է տալիս պրոֆեսիոնալհանցագործությունը բնութագրելհետնյալ գծերով. 1) հանցագործությանկատարումըգոյության պահպանման հիմնաեն է հայտարարում կան եղանակն (այդպես հարցվածների7870-ը), 2) պրոֆեսիոնալ հանցագործների կողմիցհանցագործությանկատարումը պահանջումէ նախնականպլանավորում,հաշվարկներ,նա222

(այս գործոնինտեղ աշխատանք խապատրաստական

են

տվել հարց-

8044-ը), վածների

ունեն զանազանպատրաստի 3) պրոֆեսիոնալհանցագործներն են հանցանքի կատաորոնք հեշտացնում միջոցներ,հարմարանքներ, ունեն 57--ը), հարցվածների րումը(նմանգործիքներ կահատուկ է հանցագործություն 4) քրեականպրոֆեսիոնալներին

տարելու հատուկ հնարներն եղանակներ, է 5) պրոֆեսիոնալհանցագործըայդ ուղին բռնում միանգամայն որպեսիր կյանքի նպատակ, գիտակցորեն՝ մեջ գոյուխմբավորումների 6) պրոֆեսիոնալհանցագործների բաժանումթյուն ունի ներքին առանձնահատուկաստիճանակարգում, ներ, հատուկ է սեփականխոսե7) պրոֆեսիոնալհանցագործներին յուրահատկությունները, լաձնը,ժարգոնը,նիստուկացի ունեն իրենց հատուկ սուբկուլհանցագործներն 8) պրոֆեսիոնալ սովորույթները,բանահյուսությունը, տուրան,ավանդույթները, իրենց գիտելիքները,հմտուհ անցագործներն 9) պրոֆեսիոնալ են սկսնակհանցագործներին, փոխանցում թյունները,«գաղտնիքները» են քրեականհերթափոխ, պատրաստում բնորոշ է մասնագիտական 10) պրոֆեսիոնալհանցագործներին

հպարտությունը:

«օրենքովգող»: Ռուսաստանում այժմ կա շուրջ 300 տիտղոսակիր

վայրեՆրանցից յուրաքանչյուրչորրորդը գտնվում է ազատազրկման ռ ուսական բանտերում րում: Նրանց անմիջականմասնակցությամբ ն գողե« Օրենքով կլաններ, են խմբավորումներ ստեղծվում բազմաթիվ է ղեկավարում է մ եջ, րի» երեք քառորդը, որը գտնվում ազատության լեգալ ն անլեգալ բիզնես:Նման ֆիրխմբավորումներ, հզոր քրեական շրջանառություննեֆինանսական մաների ն հանցագործկառույցների հեղինաբազմաթիվ րը կազմումեն հարյուրավորմիլիոններ:Քրեական մեծամասիսկ նրանց կություններգործումեն նան արտասահմանում, են դրամատներում: նությանփողերըպահպանվում արտասահմանյան են շուրջ 2 հազար «նոր ռուսները» ստեղծել ՄիայնփոքրիկԿիպրոսում ֆիրմաներ: բանկերն տուրիստական կասկածելիընկերություններ, են այն բանում,որ Արնմուտքիառավելությունընրանք տեսնում ճանապարհով արնմտյաներկրներումհեշտորենկարելիէ հանցագործ «լվանալ», պահպանելկամ փոխադրելօրինագումարները աշխատած կան բիզնեսիմեջ:

Քրեականհանցագործություններ: Վասարակության համարզգալի վտանգ են ներկայացնում քրեական հանցագործությունները: Նրանցում գոյություն ունեն մի քանի տարատեսակներ՝ առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործություններ, բանդիտիզմ,պետական կամ հասարակական ունեցվածքիհափշտակում,կանխամտածված սպանություն,անզգուշորենկատարածսպանություն,կանխամտածված մարմնականվնասներիպատճառում,բռնաբարություն, անձնական սեփականության դեմ ուղղվածհանցագործություններ, պաշտոնական հանցագործություններ, խուլիգանություն,զինվորականհանցագործություններ, կեղծ թղթադրամների ստեղծումն դրամաշորթություն, գողություն,թալան,կողոպուտն այլն:

հանցագործություններ: Երկրիտնտեսությանը Տնտեսական զգալի վնասեն հասցնումվարչականկամ այսպեսկոչվածտնտեսական ն ֆինանսական հանցագործությունները: Դրանցմեջ մտնում են արտադրության, բաշխման, ֆինանսականոլորտներումկատարվող հանցագոր-

Կազմակերպվածհանցագործություն:Հանցագործություննայսօր ազգայինանվտանգությանհամարսպառնալիքէ դարձել: Մասնագետները նշում են, որ հանցագործություններիկատարմանմասնագիտականհմտությանաստիճանըգնալովաճում է: Ձնավորվումեն հազարահանցախմբեր:Կազմակերպվածհանցագործուվոր կազմակերպված են. թյանկատարմանպայմաններն հան4) երկու կամ ավելի մարդկանցմիավորումըշահադիտական կատարելունպատակով, ցագործություն 2) ներխմբայինաստիճանակարգում,վարքի որոշակինորմերիառ`

կայություն,

3) սեփականնյութատեխնիկական բազայիառկայություն,դրա մեջ կապի միջոցդրամականմիջոցները,ավտոտրանսպորտը, ն ները,զենքը այլն, 4) փողերի«լվացմանխողովակների»գոյություն, 5) իշխանությանմարմիններիհետ կապիառկայություն, 6) առանձինխմբավորումներիմիջն ազդեցության ոլորտներիբամտնում են

ծությունները՝ հարկերիվճարումից ժանում: սիստեմատիկորեն խուսափելը, ֆին բանկայինզանազան նանսական, առնտրական Իր զարգացմանհասուն աստիճանումկազմակերպվածհանցախարդախություններն ու օրինազանցությունները, ու հափշտակությունը, կաշառատվությունն գործություննառաջադրումէ պետականիշխանությանն կառավարուկաշառառությունը, աշխատանքիանվտանգության թյան մարմիններիմեջ ներթափանցելուքաղաքականնպատակներ: խախտումները, տրանսպորտային ն այլն: Տնտեսականհանչօ« դարի վերջում Ռուսաստանում հանցագործությունները հանցագործկազմակերպուցագործությանօրինակ կարող է ծառայել«ֆինանսականբուրգերի» թյուններինհաջողվեց բավական սերտ ն քողարկվածկապեր հաստաստեղծումը,որից տուժում են միլիոնավոր քաղաքացիներ:

Շահադիտական հանցագործություններ: Շահադիտական հանցագործությունները կատարվումեն նյութականհարստության ձ եռքբերման նպատակով: Շահադիտական հանցագործությունների մեջ մտնում են ֆիկտիվ տնտեսականօպերացիաները, կեղծ ձեռնարկությունների ստեղծումը,արժեթղթերի հիտկապվածանօրինականությունները, ինտելեկտուալսեփականության նկատմամբ Շահաոտնձգությունները: դիտականհանցագործությունների տեմպերըգնալովաճում են՝ տարեկան կազմելովշուրջ 10-1596-ը:90-ական թվականներին Ռուսաստանում տարեկանկատարվել է մոտավորապես 26 հազար սպանություն, դրանցհիմնականմասը՝շուրջ 2096--ըբաժինէ ընկնում շահադիտական սպանություններին: Շահադիտական հանցագործությունների տիպական դրսնորումներից է պատվերովսպանությունը,որից առաջացելէ վարձումարդասպանի՝ կիլլերիմասնագիտությունը: Կիլլերներիզբաղմունքըմարդկանց պատվերովսպանելնէ:

պաշտոնյաներիհետ, թափանցել տել կոռումպացվածբարձրաստիճան ն պետական,իրավապահ վերահսկողմարմիններիվերինոլորտներ: «Ռուսաստանում կազմակերպվածհանցախմբերը,-- նշում է ԱՄՆ-ի Հետախուզություններիդաշնային բյուրոյի տնօրեն Լուիս Ֆրին,--- իրենց թվաքանակով10 անգամ գերազանցումեն ամերիկյան անդամնեմաֆիային նրա հետ գործակցողկազմակերպությունների Ռուսաստանն օգտագործումեն որպես րին: Կոլումբականկորտելները տարանցիկկետ կոլումբականկոկաինըՋինմտյանԵվրոպատեղափոպահպանելու խելու համար: Այս իրադրությանվրա վերահսկողությունը համարանհրաժեշտէ ողջ աշխարհիիրավապահմարմիններիջանքերի միավորում»: Կազմակերպվածհանցագործությանռուսական խմբավորումները կապվածեն նան Եվրոպայի,Ամերիկայի,ՄերձավորԱրնելքի,ԱՊՀ երկրների, Մերձբալթիկայի,Չինաստանի, Թուրքիայի ն այլ երկրների հետ: հանցագործկազմակերպությունների

Քաղաքականհանցագործություններ:Քաղաքականհանցագործությունըքաղաքականնպատակներով սեւիականժողովրդիդեմ կատարած իշխանությանչարաշահումներըկամ քաղաքականհակառակորդների,նշանավորքաղաքականդեմքերիվերացումնու այդ կարգի են, որոնք ազդումեն հասարակության այլ գործողություններն մեջ քաղաքականուժերի տեղաբաշխմանն քաղաքականկլիմայի կայունուեն թյան վրա: Քաղաքականհակառակորդների դեմ կազմակերպվում տեռորիստական գործողություններ,պատվերովճպանություններն այլ

բռնարարքներ:

Քաղաքականհանցագործությունների մեջ մտնում են պատգամավորներին այլ բարձրաստիճանպաշտոնյաներիսպանությունները, ռազմական արկածախնդրությունները, ազգամիջյանկոնֆլիկտները, ու ընտրակաշառքները,ընտրական«կեղտոտ ընտրախախտումներն տեխնոլոգիաների» օգտագործումը նայլն: Քաղաքականհանցագործությունների հիմնական ն հասարակության համարվտանգավորտարատեսակըպետականապարատիներքաշումն է կազմակերպված հանցագործությանմեջ: Պետականպաշու տոնյաներն չինովնիկներըոչ միայն նպաստավորվճռի կայացման համարկաշառք են վերցնում, այլն պետականկառույցներումիրագործում են կազմակերպված հանցագործխմբակցությունների ծրագրերըն մեծ ստանում: են դրա համարպարբերաբար գումարներ Ռուսաստանն ՀանցագործությանարմատներըՌուսաստանում: այժմ ապրումէ հանցագործության աճիարդենթվով երրորդբռնկումը: նան Առաջինը,հավանաբար ամենաուժգինը,Հոկտեմբերյանհեղափոխությանն քաղաքացիական պատերազմիարդյունքնէր, երբ տեղի էր ունենում սեփականությանվերաբաժանում:ԵրկրորդըՀայրենական մեծ պատերազմի արդյունքնէր: Այսօր Ռուսաստանում քաղաքացիան տեկան զայրենականպատերազմի.մասշտաբների պատերազմներ աճը հասել է բարձր ասղի չեն ունենում, սակայնհաքցագդրծության պատճառը մասնագետները տիճանի:Դրա հիմնական համարում են ն այն, որ այսօր՝ 90-ական թվականներիխաղաղհեղափոխությունից ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, նս տեղի է ունենում սեփականությանվերաբաժանմանակտիվգործընթաց:ճիշտ է, եթե համեմատենք1917 թ. հետ, ապա այս վերաբաժանմանուղղվածությունըհակառակնէ՝ սեփականությունըմասնավորսեփականատիրոջից չի խլվում, այլ վերադարձվումէ նրան:Քանի որ հարստությանկենտրոնացումըհանգեցրել է հարուստ ն շատ հարուստ դասակարգերի առաջացմանը,ուստին համար ստեղծվել է բավականինբարենպաստպայհանցագործների

հսկայականդաշտ, որում նրանքհեշտորեն մաններ,գործունեության որսնեն անում: իրենց առաջացումը հանցագործության հետ կապված Սեփականության պատճառհանդես է գալիս պրոցեսէ: Որպեսանմիջական երկաստիճան պեսեփականության վերադարձը վերաբաժանումը, սեփականության ավելի մասշտաբային տությունիցմասնավորին:Այս գործընթացներն պարտակուտակման նախասկզբնական կապիտալի մեկ այլ երնույթի՝ կամ բազբազմատարր են: դիր հատկություններն Վերջինսբավական է հարստության մաշերտէ: Նրա վերինշերտըկազմում հասարակական

օլիգարխիայի սեփականաշնորհումը օրինականացված ն

ու

մեծահա-

պորսոցիալական

ծնունդը: Երկրորդշերտը դասակարգի րուստների ն բանդիտների կաշառակերների, թալանչիների, տաբույծների`

այլ

է, որոնքփորձումեն մեծահարուստներին առաջացումն հանցախմբերի իրենցօգտին: վերաբաշխել փայ հասած հարստությունը էլ, ըստ էության, գործընթացներն այս երկու Վերաբաշխումների իրենիցներկաբնույթ:Առաջինվերաբաշխումն կրում են հանցագործ ձեռքանզի պետական սեփականաշնորհում, յացնումէր հանցագործ տնտեէին» ստվերային չնչին գներով«վաճառվում նարկությունները են նրանք, կատարում Երկրորդվերաբաշխումը սությանդրածոներին: ստաէին, «մեծ խաղից»բաժինչէին ովքեր առաջինիցմեկուսացված թվով պատգամավոր ցել: «Մեծ խաղից»դուրս էին մնացելզգալի մարմինների պաշտոնյա իրավապահ չինովնիկներ, բարձրաստիճան էին, այլ մասնակիցներն ներկայացման այդ ներ ն այլն, որոնքոչ միայն ունեիննրանում: կարնորդերակատարություն մի ստեղծվումէր շահամոլհանցագործների Ահա այս ճանապարհով ն այլ խողովակներով վիթխարիբուրգ, որոնք իրենց իսկ ստեղծած սեփակադեպիիրենցէինքաշում առաջնային գաղտնիմեխանիզմներով աշխարհիայս նոր Հանցագործ ծնվածդրամագլուխները: նաշնորհումից բուրգ: ոճրագործ կուտակման կառույցըկարելիէ անվանելկապիտալի ն հանցագործների անգործունեժւթյունը մարմինների Իրավապահ պատճառդարձանռուսական հասարակության անպատժելիությունը համար: վիճակիկտրուկվատթարացման մեջ սոցիալ--հոգեբանական զգացում,ինչպես մեջ ծնեցինվախին սարսափի Դրանքբնակչության մարմիններ իշխանության առաջացրեցին նան անվստահություն չեն դիմարմիններին ու իրավապահ Տուժողներն վկաներն նկատմամբ: են ն ոչ մի քանի որ համոզված պատճառով, մում հենցանվստահության Իրավապահ մարմինհույս չունեն, որ նրանցիցօգնությունկստանան: դատախա( միլիցիայում, օրգաններում ներում, արդարադատության կառուցկատարված ն կալանավայրերում) զությունում,դատարանում

նույնպեսապակառուցողավածքայինն կադրային փոփոխությունները ն հանգեցրին այս կառույցների կան դերկատարեցին կադրայինմիջուկի փլուզմանը, նրանց անձնակազմիպրոֆեսիոնալգործունեության անկմանը: Չնայածոր 90-ական թվաորակական արդյունավետության բազան որոշ չափով ամկաններինմիլիցիայինյութատեխնիկական այն տեխնիկական զինվածության րապնդվեց,այնուհանդերձ, համաշհեռու էր: շատ խարհայինստանդարտներից մարմիննեՀանցագործության աճիննպաստումէ նան իրավապահ րի անօգնականությունը,դատարաններիծանրաբեռնվածությունը ն: կատարածուների ծառայության արդյունավետորեն գործողդատական . ա շրջանումանգործության բացակայությունը: Դատապարտվածների դատագերծանրաբեռնվածությունը, ճը, քննչականմեկուսարանների պարտվածների մեջ վտանգավորհանցագործների տիրապետությունը ն այս կարգիբազմաթիվ այլ հանգամանքներ:

աճը Հանցագործությանվիճակը աշխարհում:Հանցագործության համաշխարհային պատերազպ րոբլեմ դարձավ Երկրորդ միջազգային ցույց են տալիս, որ աշհաշվարկները մից հետո: Ազգագրագետների 7Օ4 դարիվերջինտարեկանաթվաքանակը խարհիազգաբնակչության ճում էր 100 միլիոն մարդով,այսինքն՝1,576-ով,դա այն դեպքում,երբ աճում է 596-ով, այսինքն՝այն 3-5 անգամազհանցագործությունն գաբնակչությանաճիցավելի է: Վերջին30-40 տարիներին հանցագործության քանակը միջին հաշվով մեծացել է 3-4 անգամ, նախկին ն Շվե6--8, ԱՄՆ-ում` 7-8, Մեծ Բրիտանիայում ԽՍՀՄ-ի տարածքում՝ 3-4, Ճապոնիայում՝ դիայում՝6--7, Ֆրանսիայում՝5-6, Գերմանիայում՝ Ն5-2 անգամ: Աշխարհի100 հազար բնակչությանըբաժինէ ընկնումշուրջ 6-8 հազարհանցագործություն:Մեկ տարումաշխարհումկատարվումեն

միլիոնգրանցված հանցագործություններ: Մասնագետները նշուեն ժամանակակից աշխարհումհանցագործությանդրսնորման մի քանի միտումներ. հանցագործության պրոֆեսիոնալացում, տեղին դերիաճ, կազմակերպված հանցագործության հանցագործությունների ինտելեկտուալ մակարդակի բարձրացում, ուղղվածության հանցագործությունների մեծացում, շահադիտական տեխնիկական հագեցվածության բարձհանցագործությունների

400-500

չափի մեծացում(Ռուսասանպատժելիության հանցագործների

տանում), »

բազայիընդլայնում(Ռուսասսոցիալական հանցագործության

տանում),

քրեածինության բովանդակության հեռուստահաղորդումների

բարձրացում:

հանրամատկինոյի,հեռուստատեսության, Քրեականթեմատիկան Որոշ տեղ է զբաղեցնում: հիմնական ոլորտներում չելի գրականության օրական հեռուստաընկերություններն համառուսական հաշվարկներով՝ հաղորդումներ, 20-30 են քրեականհեռուստասյուժեներ, ցուցադրում են մեջ նպաստում երիտասարդության հանցագորորոնքզգալիորեն ինչպեսնան ինտերնեՈրոշ հաղորդումներ, ծությանաճի տեմպերին: տեխնոկատարման տայինէջեր, դառնումեն հանցագործությունների փիլիսոն ընդհանրապես քրեականաշխարհի լոգիաների,մեթոդների ձեռնարկներ: ն յուրացմանակնառու ընդօրինակման փայության ն պրոֆեսիոնալացման ինտելեկտուալացման Վանցագործության է նրանով,որ հանցագործտարրերիշարքերը միտումըբացատրվում են նախկին բարձրխավերին մասնագիտուսոցիալական համալրվում տնտեսական մտավորականներով, թյուններիներկայացուցիչներով` զիինժեներներով սպաներով, ն կոնստրուկտորներով, ղեկավարներով, ն այլն: ծրագրավորողներով նագործներով, նրա դեմ պայքարը ցանկականխարգելումը, Հանցագործության հաստապետաիրավական հասարակության ցածքաղաքակիրթ ննրա համար է: Այս խնդրիկատարման կարնորխնդիրներից տությունների դատարանոստիկանություն, մարմիններ, ստեղծվումեն իրավապահ որոնք համատեղջանքերովպետքէ ներ ն այլ հաստատություններ, կառուցՀասարակական հասնեն ցանկալի արդյունքների: ն պետական մոդելներ,ցավոքսրտի, գոյություն չունեն: վածքի«անհանցագործ» Կան հանցագործության դեմ պայքարիավել կամ պակասարդյունաորտեղ բարեհաջողկերպով օրինակ՝ճապոնականը, վետեղանակներ, ն ժամանակակից, ազգայինն միիրարեն միահյուսվելավանդական կանխարգելումը, ջազգային մեթոդները: Հանցագործությունների համագործակն մնում է համաշխարհային նրանցդեմ պայքարը եղել է միասմեկը, որի լուծումը պահանջում ցությանկարնորխնդիրներից զգալիներդրումներ: նականջանքերն նյուջատեխնիկական

րացում, հանցագործկառույցներին պետականիշխանության մարմինների կապերիսերտացում, "

են ները: Որոշ նորմեր ունեն իրավականբնույթ ն կանոնակարգված գործողօրենսդրությամբ,նորմերիմյուս մասը մտնում է էթիկական ոլորտիմեջ ն գործում է սովորույթների, ավանդույթների,բարո-

են ամուսնության ուժով: Այդ նորմերըկարգավորում երյականության

կու հիմնականփուլերը՝ամուսնությունըն ամուսնալուծությունը: Ընտանիքնու ամուսնությունը՝որպես պատմականերնույթներ, ուսումնասիրվում են պատմության, ազգագրության ն մարկողմից: Այս կարգի հետազոտություններըթույլ են դաբանության տալիս կազմել ընտանիքի, ամուսնության տիպաբանությունը, նրանցպատմականդրսնորմանառանձնահատկությունների խորանալ օգտագործվողմի շարք հասկասոցիոլոգիայում մեջ: Ժամանակակից (արտախմբային այդ թվում էկզոգամիայի ամուսնության), ցություններ՝

ԳԼՈՒԽ 15

ԸՆՏԱՆԻՔ

ԵՎ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ընտանիքը հասարակության հինգ ինստիտուտներից մեկն է, այն է ապահովում հասարակական ու համալրումէ կայունությունն յուրաքանչյուր նոր սերունդ` դառնալով հասարակության ինքնավերարտադրմանհիմնականմիջոցը:Միաժամանակ ընտանիքըհանդեսէ գալիս որպես սոցիալականփոքր խումբ ն հասարակության կառուցվածքայինհիմնականմիավոր,կայուն բջիջ: Իր կյանքիընթացքում մարդըմտնում է զանազանխմբերի,խմբավորումների մեջ, սակայն ընտանիքը միակն է, որն երբեք նա չի լքում: Վերջապես՝ընտանիքը հասարակական կազմակերպության ամենատարածված տեսակնէ: 8 1.

Ընտանիքիինստիտուտը

Երբ մենք խոսում ենք սոցիալական կարնորագույնհաստատություններիո̀րպես հասարակության հենասյուներիմասին, ապա թվում առաջինըտալիս ենք ընտանիքիանունը:Իրոք, ընտաինստիտուտնէ:

Է`

(ներխմբայինամուսնության),պոլիգինիայի(բազմաէնդոգամիայի կնության), նահապետական, ընտանիքի հասկացությունները, փոխառնվածեն այս գիտություններից: Միննույն ժամանակ սոցիոլոգիայում նս մշակվել են ամուսնաընտանեկանհարաբենուկլեար, րություններնարտահայտողմի շարք հասկացություններ՝ անհատականն բազմանդամ,ընդլայնվածընտանիք,հաշվարկովն ամուսնություն պայմանագրային ն այլ: կապվածէ սովորույթների, ինստիտուտը վարքիկանոնԸնտանիքի հետ: Օրենսդրությունըընտանիքիկարնորմասերից ների,օրենքների է: Գոյությունունի ընտանեկան իրավունք,ուր օրենքըորոշում է, թե ինչ է ընտանիքը,ինչպիսինեն ամուսնու ն կնոջ, ծնողներին զավակների Օրենքը որոշում է աիրավունքներնու պարտավորությունները: մուսնության նվազագույն տարիքը, ամուսնալուծությունիցհետո ունեցվածքիբաժանմանսկզբունքներըն այլն: Չնայածօրենքը չի

ԿԻ կաա: երանց բայց Անուն, ների ունի քր: ո տանի ված արտահեք ի ախարագության բացասական վերաբերմուն տորեն հինական իր մասնավորապեպ ինստիտուտ, սոցիալական խմբից Ը նտանիքը, որպես թյուններ, ամուսնության Աթյան հայրության, ԱԽԻ մեծապեստարբերվում Խումբը բաղկացած հարազատության, է կոնկրետ,իրավահասեփականության ինստիտուտները: տեսանկյունից ենորոլակի հարաբերուծյուն Խմբեր ինստիտուցիոնալ սոցիալական կապված անձնական նորմերի դերելլո ծեսը է, է ամուսնական կարգավորում միջն երր նան ԳՈՐԾԸ` մարդվանց գոյություն Ի ԱԱ ոայիոն ինքնաբուխորեն, նրանց փոխհարաբերությունները, անձնա ժմողների տասիքն

իր

հսր

առու

ազմա

որ

ամբ

է:

թաց

ստանդարտ

որը

նայնո" նկատմամբ վերաբերմունքը Ամուսնության ինստիտուտը ընտանեկան

րազատների

սեռական

ն հա

կյանքի բոլոր ոլորտներըչէ, որ ընդգրկումէ: Այն ենթադրումէ որոշակի նորմերն են ամուսինների սանկցիաներ, որոնք կարգավորում հարաբերություն230

դրանք

որոշվու

րխմբայ

անձնակա

որակներով:Ընտանիքըբաղկացած է երկու, որոշ դեպքերումնան ավելի սերունդներից: գոյությունունեն հոր, մոր,զավակների Ընտանիքում սոցիալական,իրավական, հատուկկարգավիճակներ, դրանցից ածանցյալներ: բազմաթիվ բարոյական

բխող

Ընտանիքի ինստիտուտ` Օ։ՕՁ`հասարակության պատմության ընթացքում անընդհատզարգացել, փոփոխվելէ, սակայն այստեղ կարելի է տեսնել նան ընդհանուրգծեր: Ընտանիքնառաջացելէ այն պարզ պատճառով,որ, ի տարբերությունկենդանական մյուս բոլոր ունեն տեսակների,մարդկայինտեսակի երեխաներն ամենաերկարատնմանկությունը:Երեխաներիկախումըծնողներիցտնում է 15-18 ն սոցիալատարի:Այսշրջանումերեխանառանցծնողներինյութական կան օժանդակության գոյատնել չի կարող:Ինքնուրույնկյանքմտնելու համար երեխայի նախապատրաստումը տեղի է ունենում միայն ընտանիքում այն պատճառով, որ կենդանական տեսակների բնազդայինգործունեությանհամար հատուկ պատրաստականության կարիքչկա, ուստինկենդանուձագը շատ կարճժամանակամիջոցում դառնում է լիարժեք տեսակ: Մարդը պետք է անցնի դաստիարակության, սոցիալականացման երկարուձիգճանապարհ,նա պետք է մտնի սոցիալական համակարգի մեջ` անուն ստանա, դառնա ընտանիքիժառանգորդ,ստանա որոշակիսոցիալականկարգավիճակ: Նա պետքէ հասարակության մեջ սոցիալական «գրանցում»ստանա: 8 2.

Ընտանիքի ֆունկցիաները

Ընտանիքիձներըփոխանցվումեն մի հասարակությունից, մի դարաշրջանիցմյուսին:Մշակութային նորմերըամրագրումեն ընտանիքի ն ամուսնության սկզբունքներն ու առանձնահատկությունները՝ ամուսնականզույգերի ընտրությանկարգը, ընտանիքիգլխավորի, ու պարտավորություննեամուսնականզույգերի դերը, իրավունքներն րը: Ընտանիքի՝ որպեսսոցիալականինստիտուտի, ընդհանուրկոչումն ստանում է առավել իր լայն դրսնորումն «ընտանիքիսոցիալական ֆունկցիա» հասկացության մեջ: Սոցիալական ֆունկցիա ասելով՝ է պետք նկատիունենալ ընտանիքի բավարարվողհասարաշնորհիվ կության, մարդկանց հիմնարար պահանջմունքները:Ընտանիքին ամուսնության հիմնականֆունկցիաները հետնյալներնեն. 1. Սեռական ու հարաբերությունների կարգավորում: Ամուսնությունն են ընտանիքը կարգավորում սեռականհարաբերությունները շնորհիվայն բանի, որ հասարակությանմեջ առկա գրված ն չգրված նորմերը,սոեն սեռականհարաբերուվորույթներըհստակեցնում,կանոնակարգում թունները,դրանցտալիսեն հասարակայնորեն ընդունելիձներ: 2. Ազգաբնակչությանվերարտադրություն:Հասարակությունը գոյություն ունենալ չի կարող, եթե նրանում սերնդափոխության որո232

համալրման, չկան: Ընտանիքըբնակչության շակիմեխանիզմներ միջոցն է: երաշխավորված ինստիտուցիոնալ վերարտադրության

նրա

եկած նոր սերունդը Հնին փոխարինության Սոցիալականացում: է սոցիալականացման դերերըկարող յուրացնելմիայն սոցիալական հիմնական սկզբնականսոցիալականացման Ընտանիքը պրոցեսում: են կենսափորձը, իրենց օղակնէ: Ծնողներըերեխաներին փոխանցում են նրանցարարքները: են նրանց,վերահսկում կրթումն դաստիարակում ն պաշտպանություն: Ընտանիքը 4. Սոցիալական օժանդակություն պաշտանվտանգության սոցիալական ապահովման, իր անդամների է: ոչ պանությանառաջնայինհաստատությունն Երեխաները միայն օթնանի, սննդի ու հագուստիկարիքունեն, տանը պատսպարվելու, այլն նրանցհամարնույնքանկարնորէ հոգնորսնունդը, ջերմությունը, է իսկ այն առաջինհերթինտալիս «հոգնոր պաշտպանվածությունը», ընտանիքը: 5. Սոցիալական ինքնորոշում:Մարդու ծննդյանօրինականացումը նշանակումէ նրա իրավականն սոցիալականսահմաններիորոշարէ ն կում: Ընտանիքիշնորհիվ մարդը անուն-ազգանուն հայրանուն ժաստանում, ձեռք է բերում հայրականունեցվածքի,հարստության ռանգման,տնօրինմանիրավունք: Նա պատկանումէ այն ազգին, են իր ծնողները: ռասային,կրոնին,որին պատկանում դասակարգին, տեղը, դերը, կարԸնտանիքնէ ի վերջո որոշում մարդու սոցիալական գավիճակը: մեջ մտնում են Վերոնշվածիցբացի ընտանիքիֆունկցիաների սոցիալականաերեխաներիսկզբնական կենցաղիկազմակերպումը, նրանց անձնականպահանջմունքնե ցումն ու դաստիարակությունը, խնամքըն այլն: հաշմանդամների տարեցների, բավարարումը, 3.

տնային տնտեսությունը Ժ՛ սահմանումներ: Դրանք ունեն բազմաթիվ ընտանիքի Գոյություն սոցիկապվածեն կոնկրետ պատմական,էթիկական,իրավական, ինչպեսնան տվյալ հետազոտության պայմաններից, ալ--տնտեսական Սահմանման ժամանակկարող է առաջինպլանի վրա խնդիրներից: ազգագրասոցիալական, որպես հասարակության մղվել ընտանիքի՝ կան կամ տնտեսական բջջի ըմբռնումը: Խորհրդայինշրջանում աընտանիքըբնորոշումէր որպեսամուսնությանն վիճակագրությունը րյունակցությանվրա հենված մարդկանց միավորում,ուր զույգերը ն փոխադարձ պատասխանակապվածեն կենցաղիընդհանրությամբ 8 3. Ընտանիքը ն

անընտան կամ անընտանիք պրող կամ տվությամբ:Ընտանիքիցդուրս ապրող մարդիկ ա ընտանիքի առանձին համարվումէին մենակյացներ կամ ամներ: Այս մոտեցմանմեջ վրա, իսկ կենցաղիհամատեղկաւնակցականհարաբերությունների մյուս ձներն անտեսվումէին: զմակերպման Այսօր առավել տարածվածէ ընտանիքիհետնյալ սահմանումը՝ ընտանիքըամուսնությանկամ արյունակցությանվրա հենվածփոքր խումբ է, որի անդամներըկապվածեն կենցաղիընդհանրությամբ փոխօգնությամբ, բարոյական ն իրավական թյամբ: Այս սահմանումը տնտեսագետներըվերաձնակերպումեն տնտեսական կտրվածքով: Ընտանիքը, ըստ նրանց սահմանման համատեղապրող մարդկանց խումբէ, որը միասնական է վարումն միավորվածէ ամուսնական,արյունակցական կամխնամակալականկապերով:Իրականումհամատեղտնտեսավարումը ոչ թե է: ընտանիքի,այլ տնայինտնտեսությանհատկությունն «Ընտանիք» ն «տնային տնտեսություն» հասկացությունները պետք է հստակորեն տարբերել: Մինչն Հոկտեմբերյան հեղափոժամանակհաշվառվում խությունըՌուսաստանում մարդահամարների հետո դրան փոէին տնայինտնտեսությունները, հեղափոխությունից խարինեցընտանիքի՝ որպեսհասարակության սկզբնականբջջի ըմբռ1994 թ. Ռուսաստանիպետականվիճակագրությունըկրկին նումը: վերադարձավ «տնայինտնտեսություն»հասկացությանը: ՝ Վիճակագրության մեջ տնային տնտեսությունասելով հասկացվում է սոցիալ--տնտեսական մի միավոր,որն առաջանումէ համատեղ կյանքի,կենցաղիկազմակերպման, ընդհանուրտնտեսությանվարման ժամանակ:Այսսահմանումից երնումէ, որ, ի տարբերությունընտանիտնտեքի, տնայինտնտեսությունըդիտվումէ որպեսհասարակության սականբջիջ: Իր ընդգրկմամբ՝ «տնայինտնտեսություն»հասկացությունը ավելի լայն է, նրա մեջ ընտանիքիհետ միաժամանակ կարող են նան մտնել ուրիշ մարդիկ,որոնք: կապերովկապված արյոենակցական հետ միասին զբաղվում են չեն, բայց տվյալ ընտանիքի նույն տնայինտնտեսությանգործերով:Նման մարդկանցմեջ մտնում են վարձակալի տանըապրող տնայինծառաները,դայակները,դաստիարակները, ծառայողները,քարտուղարները,տնային ընտանիքիցտարբերվումէ նան մեկ այլ հատՏնայինտնտեսությունը կանիշով՝մենակյացմարդըդեռնս ընտանիքչէ, սակայն այդ նույն մարդը կարող է տնայինտնտեսություն վարել ն այդ տնտեսությունը կարողէ կազմվածլինել մեկ կամ մի քանի ընտանիքներից:

արմա անական շեշտը արը: -

է համարվումմենակյացմարդը,ընտանիքը Տնային տնտեսություն ապրում, կամմարդկանցխումբը,տնայինտնտեսությանանդամները այս կապը դեպքում սնվումեն միասին,սակայննրանցարյունակցական կամհինգ երեք ուսանողների ապրող Մի չէ: բնակարանում պարտադիր է: պարզ օրինակ խումբըտնայինտնտեսության հոգուց բաղկացած ժամանակսոցիոլոգները բնութագրման եթեընտանիքի Այսպիսով, վրա, ապա տնային հարազատության շեշտըդնումեն արյունակցական են տնտեսության ըմբռնման մեջ տնտեսագետներըհիմնական բյուջեն: Սոցիու համատեղ ընտանեկան համարումտնտեսավարումն

պատասխանատվու-

ժամանակ բնութագրման ընտանիքի ոլոգներնու ազգագրագետները գործոնները: ժառանգորդման ընդգծումեն նան սերնդափոխության, ամեն բաժանսերնդով մի է, որն Ընտանիքըայնպիսիամբողջություն որոշակիժառանգորդում: է՝ պահպանելով վում ն վերաստեղծվում տվյալներով Ռուսաստանի 1994 թ. մարդահամարի տնային 1376-ը կազմվածէ անլիարժեքընտանիքներից տնտեսությունների տնայինտնԱյսպիսի կամմորիցն երեխաներից: հորից ն երեխաներից կամարտաառաջանումեն ամուսնալուծությունների տեսություններն մեկի մուսնականճանապարհովերեխա ունենալու, ամուսիններից 1989-1993 թթ. երեխաունեցող ամուսինների մահվանպատճառով: թիվը մեծացել է 2190-ով, արտամուսնական ամուսնալուծությունների թիվը 14-ից հասել է 1896-ի, այս ծնված երեխաների ճանապարհով մահացությունըավելացել է 1,6 նույն շրջանումաշխատունակների յոթերորդերեխազուրկ է հորից կամմորից: անգամ:Յուրաքանչյուր է մեջ օգտագործվում ռուսականվիճակագրության ժամանակակից ընդունվածտնային տնտեսությա պրակտիկայում համաշխարհային տնտե-

տնտեսություն.

անդամների

ուսուցիչները: '

ունեն տնային ձնը: Վերջինիսհամաձայնգոյություն հաշվառման առաջինըհիմնվածէ տնային սությաներկու կարնորխմբավորումներ. ամսաանդամների քանակին տնտեսության թվակազմի տնտեսության բաանդամների տնայինտնտեսության երկրորդը՝ կան եկամուտների, հաշվառմանվրա: Հաշվի ժամկետի,նրա պատճառների ցակայության չափը, որակը, միեն առնվում նան զբաղեցրած բնակտարածության տնտեսականն բարոյավաստակի, ասին ապրողների ն հեռացողների տնտեսոչափերը:Ամենապարզցուցանիշըտնային կան ներդրումների թվակազմի: ւթյունների հաշվառումնէ ըստ նրա անդամների

8 4.

Ընտանիքի դասակարգումը

իրար հետ ապրումեն երեք ն ավելիսերունդներ՝ներառյալմի քանի նուկլեարընտանիքներպ̀ապիկն տատիկիրենց չամուսնացածն Քանի որ ամուսնաընտանեկան ամուսնացած զավակներով,վերջիններս իրենցերեխաներով: ուսումնահարաբերություններն սիրվումեն տարբերգիտությունների Ըստ որոշ հաշվարկների՝բոլոր հասարակություններում, ներկողմից,ապա դրանցդասակարգումներին կարելիէ հանդիպելսոցիոլոգիայում, նան ամուսնական հիմքի հասարակությունը, մինչինդուստրիալ վիճակագրությանառյալ են է 2546, տարածում նույնքան ընտանիքները կազմել տնտեսագիտության, մարդաբանության, վրակառուցված հոգեբանության մեջ: Ըստ մարդաբանական են մոտեցմանը̀նտանիքը իսկ մնացածկեսըզբաղեցրել ընտանիունեցելբազմակնությունը, է կազմավորվում արյունակցական (անգլ.կոնսանգվինալարյունակցական, հասարակությունը գյուղատնտեսական քի մյուս տիպերը:Ավանդական ազգակցական)ն ամուսնական (անգլ.կոնյուգալ ընտանիքի,իսկժամանակահենվումէր նահապետական, բազմանդամ հիմքիվրա: --- ամուսնական) Արյունակցական մեծ հիմքիվրա կառուցված ընտանիկիցհասարակությունների մասը՝նուկլեար,անհատական ընտանիքը է մի բաղկացած քանի սերունդների պատկանող վրա: քի արյունակիցազգականներից: Այս տիպիընտանիքներում Ըստ ընտանիքի ընտանիքի քանակի՝ընտանիքը կազմումառկասերունդների անդամների հարաբերությունները են որոշվում կամհայրական, ն նուկլեար(երն է կամմայրական սերունդներ) ավելի (երեք բաժանվումբազմանդամ գծով:Անկախ այն բանից թե ազգակցությունը է որ գծով գալիս՝մայրական մեկ այլ չափանիշկարողէ կու սերունդ)տիպերի:Որպեսբաժանման կամհայրական, ն րազատների ոչ թե ամուսինների ոչ միջնգոյություն ունեցողհարաբեծառայել ծնողներիքանակը,լրիվ (երկու ծնողներիցբաղկացած), են, որ հանդեսեն գալիս որպես րություններն առնենք Ե թե հաշվի ընտանիքներ: ծնողից բաղկացած) (մեկ լրիվ ընտանիքի հիմք: Ամուսնականզույգն ապրում է կամ կնոջ, կամ տղամարդու երեք ընտանիքի քանակը,ապա կարելիէ առանձնացնել ազգականների երեխաների հետ, երեխաները են ն 3) բազմազավակ կարող պատկանելինչպեսկնոջ, այնպես ընտանիքներ: 2) միազավակ 1) անզավակ, տիպեր՝ էլ տղամարդու ն մայրիշխանական ընտանիքին: հասարակության ընտանիքները Հայրիշխանական Ամուսնական ն են ամուսիններից են հիմքիվրա ստեղծված կապված վաղշրջանիերնույթներ պատմության ընտանիքում են գերակայում ն ոչ թե ամուսնական հետ՝ հայրիշխանության իշխանության ազգակցական իրավական մեկիտնտեսական, Ամուհարաբերությունները: սինների են տվյալընտանիքի ազգականները համակարգում՝ կնոջ: համարվում տղամարդու,մայրիշխանության համակարգում՝ մաս: Նրանք ընտանիքի մտնում են միմիայն կազմիմեջ առաջնորդիդեր ստանձնելըկապվածէ ոչ միայն Ընտանիքում որպեստղամարդու կամ կնոջազգական: են ոչ թե կնոջկամ Երեխաները գործոններիհետ: Թե ընպատկանում այլն սոցիալ-հոգեբանական տնտեսական, տղամարդու ազգականներին, այլ ամուսնական տանիքումումն է հիմնականդերը պատկանումարդիհասարակութզույգին: Եթե արյունակցական ընտանիքը իր գոյությունըպահպանումէ սերունդների է սուբյեկտիվ,պայմանական գործոններիհետ: Տղայունում կապված հաջորդականոԼթյան միջոցով, համաապա ամուսնական հաստատվում մարդուկամկնոջգերակայությունը է փոխադարձ ընտանիքը է ամուսձնավորվում նությանշնորհիվ:Ամերիկյան, գերակայության ռուսականն եվրոպական հասարակութ- ձայնությամբ,«չգրվածօրենքով»: Առաջնորդության, յուններին բնորոշ է ամուսնական. է ա բաժանվում երեք տեսակի՝ ) հայրական չափանիշովընտանիքը ընտանիքը, իսկ հին չինական ընտանիքը, հայրն է, բ) մայրական ընտանիքիառաջառաջնորդը ընտանիքի օրինակ՝ նահապետական, արյունակցական էր: Արյունակցական ընտանիքը նորդըմայրնէ, գ) հավասարազոր երկուսիդերերըհավասարեն: հիմնվածէ կենսաբանական ազգակցության վրա:Ամուսնական հավասարազորընտանիքնէ, ուր ընտանեԱմենադեմոկրատականը ընտանիքը ստեղծվումէ ոչ թե ազգակցական,այլ ամուսնական են համատեղ, որ սակայնդա չի խանգարում, կանվճիռները կապերի կայացվում հիմանվրա:Երեխաները արյունակցորեն կապվածեն ամուսինների ն նրանց կինը կենտնտեսական, ասենք,տղամարդը օրինակ, որոշ հարցերում՝ հետ, սակայն հարազատների ամուսինների միջն որպես օրենք արյունակցական վճռորոշ լինի զույգերիցմեկի կարծիքը:Դեմոկրատական ցաղային, կապգոյություն չունի: Ամուսնությունը երեխանեէ կարնորհարցերիքննարկումներին ստեղծում «օրենքովազգականների» բնույթիընտանիքներում համաեն: կարգ(սկեսուր, սկեսրայր, րը նույնպես մասնակցում աներ,զոքանչն այլն): --

հա-

ժամանակակից հասարակության մեջարյունակցական ընտանիքի օրինակկարողէ ծառայելբազմանդամ ընտանիքը, ուր

միաժամանակ

Վիճակագրական հաշվառումներում, մարդահամարներում կատարվումէ ըստ ընտանիքիկառուցվածքային բարդասակարգումը կազմվածէ՝ դության,ուր հաշվիէ առնվում,թե ընտանիքը ամուսնական կամառանցերեխաների, զույգից՝երեխաներով ն ամուսնականզույգից՝երեխաներով կամ առանցերեխաների ամուսիններից մեկիծնողներից, ամուսնականզույգից` երեխաներովկամ առանցերեխաների, ր ն ամուսիններից մեկիծնողներից այլ ազգականներից, կամառանցեերկու ն ավելիամուսնական զույգից՝երեխաներով րեխաների,ամուսիններից մեկիծնողներից,այլ ազգականներից, ն մորից(հորից) երեխաներից: 1989 թ. Ռուսաստանիմարդահամարի տվյալներով`երկրում ւ են մեկամուսնական գերակշռում զույգիցն երեխաներից կազմվածընբ Բազմանդամ շատ կան գյուղականբնակաընտանիքներ այրերում,ուր երեխածնությունը համեմատաբար բարձրէ: է նան խնամակալների ծանրաբեռնվա-

մեկի ծնողներով ուրիշ ազգականով ն

ոի: ՊԱ հարը) մարըերեխային 2.3 մեկի ծնողի

մեկ ընտան

շնչ

ընտանիքի Արի ենց պատկանելությանընտանեկան անոմների զգային :

խան

Սամ

ազի մեկնանի

կարողեն բաղկացածլինել մի տնտեսությունները ժամանաԲազմազգտնայինտնտեսությունները ներկայացուցիչներից: սրման,ազգամիջյան կակիցազգամիջյան հարաբերությունների կոնֆդեպքերում ո լիկտների, արտագաղթերին այլ պատճառովորոշ ր մե են ն պառակտվում կամ ը ընկնում դժվար դժվակացության մեջ:

ալուսակ 15.1 բ

ու

Ըրրանիքիկազմն կազմն ու տանիքի Ընտանիքի վիճակագրական կազմը զույգ՝ Մեկ ամուսնական

չափե մմիջին իջին չափերը Ռուսաարանում

Ընտանիքներիթիվը

քաղաքում՛ ուղում

երեխաներով 65:3 ր

րի

կամառանց

Մեկամուսնական զույգ՝ կամառանց երեխաներով երեխաների,ամուսիններից

միջին չափը Ընտանիքի աաա

3.2

հետ

րատ Սյլ Լոու անիքոոր

ության ափեաուն Քուր մեկ շվովՍնն ընկնող խնամակալների անմինհասնող նիքի բանանով զբաղվածանդամներիմիջին թվին համապատաս-

ամուսիններից

երաներով կամ

ա Արե

երեխաների, արանց մեկի ամուսիններից

այրում

աա

ԵՏ

1---լքք |

22-38 աա

8.5. ընտանիքիկենսափուլերը :

կամ ցիկլերունի ոչ միայնմարդու կյանքը(այն ընդԿենսափուլեր գրկումէ անհատիկյանքիկարնորփուլերը՝նրածննդյանօրից ըմբռնմա մահը),այլն ընտանիքը:Առանձինմարդու կենսափուլերի ծ նունդնու մարդու որ այն հանգամանքը, մեջկարնորդերէ կատարում երնույթներ:Մարդը մահը հանդեսեն գալիսորպեսկենսաբանական մահանում է ճիշտ նույն ձնով՝ ն էակ ծնվումէ որպեսբնականօրգանիզմ: է առանարտացոլում ցիկլի հասկացությունը Անհատիկենսական ինքնուրույնփուլերը: ձին մարդու կյանքիհարաբերականորեն

մինչն

առ Խան

աի ԱԱ կան Աաանեկու յան ժամանակի, բուն ԱԱ թյան ԻԺ

նհ

Գոյու-

իտարբ

նէ:

կյանքի Ան ցիկլը կազմավորումէ Ընտանեկան ծնունդով,այլ սոցիաէ ոչ թե կենսաբանական ներով:Այնառաջանում պաշամուսնության միահյուսմամբ, լական բաղադրիչների զույգերի է մահանում կենսաթե ոչ միջոցով:Ընտանիքը գրանցման տոնական ընտանիքի ամուսնալուծության, իմաստով՝ բանորեն,այլ սոցիալական քայքայմանճանապարհով: մինչնգոյության ցիկլը նրա առաջացումից կենսական Ընտանիքի ն դադարեցումը տնող սոցիալական ազգագրական մեջ մտնում են ամուսնություէ: Այդվիճակների հաջորդականությունն կամ նը, երեխայիկամ երեխաներիծնունդը, ամուսնալուծությունը դադարեցումը: ամուսնության ր

վիճակնե

տարիքիերեխաներով(6-ից մինչն 13 տարեդպրոցական կան)ընտանիք,7 տարի, հասուն դպրոցականն ուսանողականտարիքի ԿՄ աստիճան (13-ից մինչն20 տարեկան)ընտանիք,7 տարի, երեխաներով Մ աստիճան երեխաների նոր օջախ ստեղծող,ճյուղավորվող

Իր գոյության ընթացքում յուրաքանչյուր ընտանիք անցնում է կենսականմի քանի որակականփուլեր(գծ. 15.1): Դրանքկոչվում են կենսականցիկլի աստիճաններկամ ընտանիքիպատմություն:Ցիկլն ընդգրկումէ ընտանիքիստեղծումիցմինչննրա վերջնական քայքայումը ընկած ժամանակաշրջանը: Ակներնէ, որ ընտանիքիկյանքիպայմանները,եղանակնու կենսակերպը փոքր երեխաների առկայության, նրանցհասունացմանն նոր ընտանիքստեղծելու ժամանակներում

6,5 տարի, ընտանիք,

բաժանումիցմինչնկենսաթոշակային աստիճան --- երեխաների ընդգրկողմիջին շրջանիընտանիք, տարիքի ժամանակը 13,5տարի, անցնելուց Մոլ աստիճան տարեց ընտանիք (կենսաթոշակի ն տարի: ավելի վախճանը), մինչնամուսինների Մ/

որակապես տարբերվում են:

տարի Առանցերեխաների երիտասարդընտանիք

Հասուն

երեխաներով

ընտանիք

ռա

աօ աթ

առ

աթ ա.

տարուց

ավելի

աջ

««

Փոքր երեխաներով

ընտանիք

Մի

)

ի տար

Թոշակառուների ընտանիք

Մ|

ե)

որ

ԸՆՏԱՆԻՔԻ ԿԵՆՍԱՑԻԿԼԵՐԸ

Գծ. 15.1.

ընտանիքիկենսականցիկլի մի քանի դասակարգումներ: կենսաօրինակ,ընտանիքի Դրանցից:Ցեկում, են փուլերը բաժանվում ութ Խստիճանների, որոնցիցյուրաքանչյուրը մյուսիցտարբերվումէ իր տնողությամբ,բովանդակությամբ, հագեցվածությամբ(գծ. 15.2): | աստիճան ընտանիքիսկզբնավորում,ամուսնականզույգեր առանցերեխաների,2 տարի, ||աստիճան երեխաների ծնունդ, նրանցնկատմամբ ծնողական հոգածություն,2,5 տարի, || աստիճան մինչդպրոցականտարիքիերեխաներով (մինչն 6 ,5 տարեկան)ընտանիք, տարի,

13,5

տարի

Արդիսոցիոլոգիայումմշակվածեն

6,5

Բար

7՛

Գ:.

ն լարվածըհամարվումեն երկրորդ ն երրորդ Ամենահագեցածը փուլերը,որոնք ընդգրկումեն շուրջ 6 տարի: Երեխաներիհասունացծնողների,հատկապեսմոր ծանրաբեռնվածությունը մանըզուգընթաց՝ առաջինպլանի վրա է մղվում է: Վերջինաստիճաններում փոքրանում սեփականառողջությանպահպանման,ֆիզիկականհոգնածության

խնդիրները:

Որոշ սոցիոլոգներընտանիքիկենսականցիկլի 8 աստիճանները, հանգեցնումեն հինգի՝1) զույգերի փոխադարձհարմարեցում,2) երե-. 4) ինքնուրույն խաներիծնունդ, 3) երեխաներիդաստիարակություն, | նախապատրաստում, կյանքիներեխաների 5) ծերացում: են ունենում Կենսականցիկլի ընթացքում տեղի ընտանիքի դերեր անդամներիդերերիզգալի փոփոխություններ, որոշ խեղվումեն, վերանում,առաջանումեն նոր դերերն այլն: Ընտանիքումտղամարդը ն կինը կատարում են ամուսինների,սոցիալական ն սեքսուալ մեջ աշպարտնյորների, իրենցտնտեսությունումկամարտադրության ֆունկցիաներ: ի հայտգալուն խատողների, ծառայողների Երեխաների պեսդրանցավելանումէ ծնողի,դաստիարակի դերը:Տարեցհասակում: ծնողներնարդենթոռներիդաստիարակության հոգսերովեն լցվում: Երեխաներիհասունացմանը զուգընթաց՝տնտեսականծանրաբեռնվա-. է զավակներին: ծությանմի մասըծնողներիցփոխանցվում են ողջ ցիկլի ընթացքում` Ընտանեկան շատ դերերպահպանվում արտահայտման եղանակների, չնայածնրանցբովանդակության, ձների մեջ տեղի են ունենում որոշ փոփոխություններ, օրինակ՝ծնողական հոգատարությունըզավակի նկատմամբ,ամուսիններիփոխադարձ սիրո,հարգանքիդրսնորումները այլն: կենսականցիկլի աստիճանների առանձնացումը տիԸնտանիքի պականէ մենամուսնությանպայմաններում,այն խախտվումէ, երբ զույգերիցմեկը երկու ն ավելի անգամ է ամուսնացել, ստեղծել է նոր ընտանիքներ,որոնցումարդենըստ համապատասխան հանգամանքեն: ների՝որոշակիփուլեր կրճատվումկամ խզվում Կարճ ասած` ընտանիքիկենսականցիկլի էությունն այն է, որ. անց զույգերն ամուսնանում են, որոշ ժամանակ առաջինաստիճանում ծնվում է առաջիներեխան:Այս փուլը տնում է ամուսնանալուպահից մինչնվերջիներեխայիծնունդըն կոչվումէ ընտանիքիաճի աստիճան: է վեղջին Երկրորդաստիճանը երեխայիծննդիցն ավարտսկսվում նա վում է հայրենական տնիցառացինհանուն երեխայիբաժանմամբ: արդենիր նոր ընտանիքնէ ստեղծում: Երրորդ աստիճանում հասունացած երեխաների բաժանման է: Այնկարողէ լինել բավականերկարկամ գործընթացը շարունակվում կարճ՝կապվածընտանիքում երեխաների թվիցն նրանցմիջնտարիքային տարբերության Այս չափից:Այսփուլըկոչումեն «հասուն» աստիճան: են ունենում,հին ըներեխաներ աստիճանում առաջինբաժանվածները տանիքումառաջանումէ նոր սերունդ:Նույն հարկիտակկամ առաննրանց ապրումեն երեքսերունդներ՝ տատիկին պապիկի, ձին-առանձին ն ն տարբերերկրներում տարերեխաների թոռների:Երրորդաստիճանը

է ունենում: Այնավարտվում տարբերտնողություն է բերընտանիքներում հասունանում ն թողնումեն պապենական թոռները երբ ժամանակ, այն աստիճաչորրորդ փուլը, ծերության ընտանիքի տունը,որով ն սկսվում է մահով: մեկիկամերկուսի է ամուսիններից նը, որն ավարտվում հեռացել են, նձան է դաորից բոլոր երեխաները Այն ընտանիքը, նման է առաաստիճանը ցիկլիավարտական տարկբույնի:Կենսական այս երկու աստիեն մնում, սակայն երբ զույգերըկրկինմենակ ջինին, է տարբերվում որակապես ճաններումկյանքիբովանդակությունը բույների»քանակըկազմումէր 1980 թ. Ռուսաստանում «դատարկ մենակյաց ն Եվրոպայում ԱՄՆ-ում՝ 4096: Ամերիկայում շուրջ 3096, իսկ համար որ երեխաների տարեցզույգերիթիվըբարձրէ այն պատճառով, գերակայում հասարակությունում նոր տուն ունենալըհեշտ է, արնմտյան գյուհատկապես Ռուսաստանում, արժեքները: են անհատապաշտական բաղկացած շատ են երեք սերունդներից բավական ղականվայրերում, հետ: ն Տարեց զույգնապրումէ իր երեխաներիթոռների ընտանիքները: 1988-1989 թթ. 1970 ն ՌուսաստանիՏագանրոգքաղաքում1960, '

ուսումնասիրութ

անցկացվածընտանիքիսոցիոլոգիական ունեծնունդը71.596-ովտեղի երեխաների է ցույց են տվել, որ առաջին իսկ 1176-ովհետագա առաջիներկու տարիներին, նում ամուսնության կազմելուերկու, ծնվումէ ընտանիք Առաջիներեխան 4-5 տարիներին: երեընթացքում: Ընտանիքի ձնավորումը, 6,6 տարիների իսկերկրորդը՝ է շուրջ 15-19 տարում: ավարտվում խաներիծնունդով,ամբողջությամբ պատկերըհետնյալնէ Ընտանիքիընդհանուրվիճակագրական են, երեխաունեցող ընտանիքների ընդամուսիններ 329Ե--ըանզավակ 3576-ը 1/3-ը, 6376-0 երեխա մեկ ունի 2/3 հանուրքանակի մասը կամ

երկուերեխա:

9 6.

վարքը Մինչամուսնական ՛

նախորդումփոն ընտանիք կազմելուն Զույգերիամուսնանալուն Երիտասարդ գործընթաց: մի երկարատն խադարձուսումնասիրության սկսած,ծանոթանստարանից զույգերը,երբեմննույնիսկդպրոցական ձգտումեն ավելիլավհասնում են, իրարհետ ժամանականցկացնում, Քանի որ մեր կանալմիմյանց,վայելել համատեղկյանքիբերկրանքը: է որպեսկանոն,ամուսնանում երիտասարդությունը, ժամանակներում մինչ«հետազոտման» հասակում,ապա փոխադարձ 20-25 տարեկան կարճչէ: ժամանակըբոլորովին ամուսնական է

շրջանը կենսականփորձիձեռքբերման նախաԼինչամուսնական

ամուսնումուս(ականփուլ է, որի նշանակությանթերագնահատումը թյանն ընտանիքիհետագա կազմավորմանգործընթացումմիանգան իմայնսխալկլինի:Պարզէ, որ այն անհատական բովանդակություն մասս ունի,այնուհանդերձ, փուլիկտրուկնվազեցումինչամուսնական հետնանքնեմը կսմանհարկիուշացումը հղի է որոշակիբացասական Հստ տարբեր կապերիլավահաշվարկներիմ̀ինչամուսնական րով: մի քանի մտերիմներունենալու (3-5) փորձնէ: Երբ գույնտարբերակը այս թ՛վը կտրուկչափովավելանումէ, ապա այդ դեպքումտեղիէ ունենում սյն,ինչ կարելիէ կոչել «հոգեբանական կոնվեյեր»:Սիրայինփորէ , պատճենավորվում ռոմանտիկական զգացմունքները ձը պսրզապես են, զգացմունքներիհարստություննու սրությունը,ընտանիք բթանում վճռականությունը նվազումէ: կազմելու Աաաջին հայացքիցսիրահարվածների ամուսնությունըկազմում է ամուաությունների ընդհանուրթվի 1--396-ը:Ավելիհաջողպետքէ հաէ ոչ թե առաջինհաերբ մարդըսիրահարվում մարելայնտարբերակը, մնում է ողջ կյանքում,բայց դա մեր օրերում յացքխ,այլ սիրահարված

ծան այլ պաշտոնական 96-ը, ամուսնական ներկայացմամբ՝

կերների 0,296-ը: միջոցով՝ ռայությունների

Նշանգրություն

Խնամախոսություն

սիրատածումներ Փոխադարձ

Առաջինհանդիպումներ

Ծանոթություն

է պատահում: հազվսդեպ

գչ

Մյնչամուսնական վարքի փուլերիմեջկարելիէ

մտցնելծանոթուփոխադարձ սիրահեթյունըառաջինժամադրությանհանդիպումները, ու տումնչրը,խնամախոսությունն նշանդրությունը (տե՛սգծ. 15.3): Ատւսնությունըոչ թե զույգերի միասնական կյանքիսկիզբնէ, այլ սկսվումէ ծանոնրա մջնամասը:Ընտանեկանկյանքի ճանապարհը ն կնոջծազույգերիկամհասուն տղամարդու թությոսից:Երիտասարդ են կատարվում հիմնականում նոթութունները երեքձներով. խքնաբերաբար, առանցմիջնորդների, սաշտոնական (ամուսնականգործակալություննեմիջնորդների րի) միրցու ո պաշտոնական (ծնողների,բարեկամների, ընկերմիջնորդների ների)տջոցով: Տ Ըսո 1996 թ. Մոսկվայումանցկացված հարցումներիարդյունքների՝ 150 մոսկվացիներ ծանոթությանլավագույնեղանակեն համարել աշխատանքը համատող (1546),ուսումը(1146),ինչպեսնան հանգստին վայրերը:Հյուր գնալիսիրենցապագա կողակցիհետ օազվարճանքի են 1346--ը,արշավներում՝ 876--ը,բարերում,սրնոթացե հարցվածների ճարաներում,զբոսայգիներում, կինոյում՝ 776օ-ը, հասարակական 796--ը, տոնակատարությունների, հանդիսություննետրանսվորտում՝ ժամանակ5976--ը, ծանոթների,ընազգականների, րի, հախանիքների :

ծանոուր ամուսնական երկրների, եվրոպական տարբերություն

է, ությունը մեծապեսանձնականխնդիր

լ առածված ր Գո

գլխավորապես Արնելքում

Այնստուգված ինստիտուտը: միջնորդների է աճուսնական պես նրա ծնողներըոԱղջկահասունանալուն ծում է դարերով: էն գումարի,բաժինքիչահամար հատկացվող են ամուսնության ո րոշ կահույք,ավեռառել տուն կամբնակարան, փը, այն կարող է իր մեջ ներառել ներդնու են համար հարազատները տոմեքենան այլն: Ամուսնության զույգը ոչ թե բեռ է հետո երիտասարդ Հարսանիքից գումար: որոշակի միջոցովկարողէ գումարի ուսերին,այլ հավաքված դառնումծնողների Մ կյանք ինքնուրույն

վարել:

97. Ամուսնությանինստիտուտը ընդինստիտուտները՝ ն ամուսնության Համեմատելովընտանիքի միջոցովկարգավորամուսնության հանուրառմամբկարելիէ ասել, որ է, մի ինստիտուտ իսկը նտանիքը վում են սեռերիհարաբերությունները, որը

հարաբե

ծնողների զավակների է ամուսինների, կարգավորում ն

րությունները:

,:5

Սեռական հարաբերությունները զուտ ֆիզիոլոգիական երնույթներ Այնհատուկէ կենդանական բոլոր տեսակներին: Սակայն մարդկային հասարակության մեջ սեռական հարաբերությունները կարգավորվում են մշակութային նորմերի զգալիորենիրարից ն բարդ տարբերվող համակարգերի միջոցով:Այդնորմերիմի մասըսեռական հարաբերություններըդարձնումեն երկուանհատների պարտավորությունը, մյուս: մասըարգելումէ այլոց հետ սեռական կապիմեջ մտնելը,նորմերի երրորդ մասըդադարեցնում կամ ընդհանրապես արգելումեն սեռական են:

հարաբերությունները:

Անշուշտ, սեռական կապերը կարողեն գոյություն ունենալնան ամուսնությունից դուրս, ամուսնությունը նս կարող է շարունակվել առանց սեռական Սակայն հարաբերությունների: բոլոր դեպքերում մարդկային հասարակության մեջհենցամուսնությունն է, որ դիտվում ամուորպես է սինների սեռական հարաբերությունների կարգավորման հիմնական միջոց, որը հասարակայնորեն ն ընդունելի ճանաչված է, ինչպեսնան ամրագրվածէ օրենքով: Ամուսիններից մեկիսեքսուալ անբավարարվածությունը կամ `

դավաճանությունը ժամանակակից

հասարակության մեջ կարողէ բավարար հիմքդառնալ ամուսնալուծության համար: ն կնոջմիմյանց, Ամուսնությունը տղամարդու իրենցերեխաների, ազգականների, ամբողջությամբ վերցվածհասարակության նկատմամբունեցածիրավունքների, պարտավորությունների մի համակարգ է: Որոշակի իմաստով ամուսնությունը մի պայմանագիր է, որը կնքվում է երեք կողմերի՝ տղամարդու, կնոջն պետության միջն:Ի տարբերուիրի աաա 179գոյություն ունեցողմյուս բոլոր պայմանագրերի՝նրանումսահմանվում է միայնմեկտարեթիվ՝ ամուսնության կայացմանամսաթիվը, նրանումպայմանագրի ժամկետի ամավարտման սաթիվչի դրվում: Դրանով ենթադրվում է, որ ամուսնությամբ մարդիկ միանումեն ցմահ: Շատ պետությունը հասարակություններում իր վրա է վերցնումմիայն ամուսնության ձնակերպման պարտավորությունը, նրա անցկացումը, հարսանյաց հանդիսության նշումը հիմնականում է եկեղեցու կատարվում միջոցով:Ամուսինները հավատարմության երեն ն դում տալիս են միմյանց պարտավորվում պաշտպանել սոցիալաիր ամքտեսապեւ ն

ության

Ֆիզիկապես:

րարը մին աու պատմության

բնույթունեին,մարդկուդրանքնույնիսկգոյությունչունեին: թ ձնամեջ, որպեսկանոն,ընտանիքը Ցանկացածհասարակության երկու անհատների միջոցով:Ամուսնությունը որվումէ ամուսնության վոր ն կողմից սանկցիավորված ն որոշակիտնողությունումիությունըսովորաբարկնքվումէ հետո ծնվածերեհանդիսության միջոցով:Ամուսնանալուց համարվումեն օրինական, ընտաքանիոր հասարակությունը խաները է վերագրում հատուկդեր՝հոր,մոր, զանիքիյուրաքանչյուրանդամին նրանց պարտավորեցնելով դաստիարակել,պահպանելնոր վակի, դուրս ծնվածերեխաները համարվումեն աԱմուսնությունից ծնվածերեխայիմայրըհայտնիէ, բայց նօրինական: Անօրինականորեն այդ պարագայում չկա: տղամարդ հոր դերըստանձնող մոտ Եվրոպացիների ամուսնությունըենթադրումէ արդենավանհաույթ դարձածվարքիորոշակիկանոններ,օրինակ՝ամուսնական ամուսնուն զորավիգլինելու պարտականության: Ակապվածէ օրենքներիհետ: Ամուսնությունըի վերջոանքակտելիորեն ամուսնությանգրանցումը,ամուսնալուծության հնարավորությունը, մուսնությունը՝նրանումխաբեության առկայության դեպքում,ֆիկտիվ համարելուիրավունքը,հարսին փեսայիտարիքայինհամապատասխանության պահանջը,ծնողներիհամաձայնությունը, ամուսնացողների մտնում են ամիջնմերձավորազգակցական կապիբացակայությունը հետ ն ն գրված չգրվածօրենքների նորմերիմեջ: մուսնության կապված այս էլ ձնավորումէ որոշակիսոցիալաՆորմերի ամբողջությունն կանկառուցվածք, որը կոչվումէ ամուսնության ինստիտուտ: Վասարաէ կությանմեջ այս ինստիտուտը կարնորֆունկկատարում բավական ծնում, դաստիարակում, ցիաներ՝երեխաների սեռականն հոգնորբան այլն: վարարություն կմուսնությունըընտանեկան կյանքիդարպասնէ: Ամուսնությունը մ ւտ որը տղամարդուն ն կնոջըհնարավորություն է տալիս ամուսնությունը վերաբերում է ամուսինների ապա ընտանիքնընդգրհարաբերություններին, ուսնական

կապերըմիանգամայն այլ

ննԱնն ան տութ

հարսանյաց սերնդին:

վատարմության,

ռ",,

է,

կյանքը: Եքե րտանեկան

ն զավակների կումէ ծնողների նս: Ամուսնությու հարաբերությունները

ձն է, իսկ ընտանիքը նը որոշակիհարաբերությունների դրանիցբացի Ամուսնության ինստիտուտի գոյության փաստնարդեն խոսում է նան է: այն մասին,որ հասարակությունն կազմակերպություն սոցիալական ու պետությունը սեռական հարաբեեն իրավաբահարաբերությունները կարգավորվում Ամուսնական րությունների բաժանումեն թույլատրելիի բոլորտեսակները ն անթույն նականմշակութային նորնորմերով: Սովորաբար իրավաբանական լատրելիի: Սակայն սեռական հարաբերությունների սոցիալական գնամտնում են մեջ մերի Ար նյութական պարտավո ունեցվածքի, ամուսինների ամուսնության հ ամար անհրաժեշտ նվազագույն տարիքի զգալիորենփոփոխվել րությունների, են: պատմականորեն Հասարակության զարգացմանվաղ շրջա-

Բուառորելիության սահմանները

հետ

կապվածհարցեր:Իրավաբանորեն են նան ականոնակարգվում հետ կապված մուսնալուծության հարցերը: Ի տարբերություն իրավաբանական օրենքների՝ մշակութային նորմերըչգրված պահանջներ են: Նրանք ամուսնական հարաբերություննե-. րը կարգավորում են բարոյականության, ն ավանդույթսովորույթների ներիմիջոցով: Մշակութային մտնում են նորմերի մեջ մինչամուսնական վարքի,ամուսնական ընտրության, ամուսնական պարտավորությունների,հետամուսնալուծական վարքիհետ կապվածնորմերը: Մշակութայիննորմերը են ձնավորվում տարերայնորեն, հասարակության կողմից: Նրանցպահպանման չափերըգլխավորապես են մարդու կապված զարգացածության, կրթության աստիճանից, նրա արժեքային կողմնորոշումներից: 3 8.

Ամուսնության պատմականձները

Մարդկության պատմության մեջ գոյություն են ունեցելամուսնականհարաբերությունների չորս

համակարգեր.

խմբամուսնություն մի քանիտղամարդկանց ն կանանց ամուսնականմիություն (առավելապես տարածված էր նախնադարյան հասարակությունում), "

ն միքանի պոլիգինիա՝ բազմակնություն --- միտղամարդու կանանց միություն(առավել տարածումուներ անասնապահ-քոչվորների մեջ), պոլիանդրիա՝ բազմայրություն մի կնոջն միքանի տղամարդկանցմիություն(գոյություն է ունեցելՀնդկաչինի մի ժողովրդի մեջ), մոնոգամիա՝ մենամուսնությունմեկ տղամարդուն մեկ կնոջ միություն (ամուսնության քաղաքակիրթ աստիճանը), մենամուսնությունը դրսնորվել է երկուձներով՝ ցմահն ամուսնալուծվող: ժամանակակից հասարակության մեջ բազմայրությունն է, խմբամուսնուանհետացել թյունը պահպանվել է միայնմ բազմակնությունը չնայածոր զգալիորենկրճնտվելէ, սակայնպահպանվում է միլիոնավորմուսուլմանների մեջ: Մենամուսնությունը, ստաընդհակառակը, ցել է տարածմանշատ լայն չափեր, մեծապես է նրաչաճուսկրճատվել նալուծվող ձնը: Մարդաբաններին հայտնիեն այնպիսիհասարակություններ, որոնցում թույլատրվել են ամուսնության համարյաբոլոր ձները,սակայն մարդկանց մեծամասնությունն ընտրել է մենամուսնությունը` ըստ երնույթինելնելովտնտեսական, ն հոգեբանական բարոյական նկատառումներից: "

քանի ցեղախմբերում,

Ազգագրության,մարդաբանության, մեջ պահպատմագրության են պատմական ձների պանվել ամուսնության,ընտանիքիբազմապիսի ն դրսնորումների նկարագրություններ:Ավստրալիայի տեղաբնակցեղերիցմեկըբաժանվումէր երկու մասի՝Սպիտակն Սն կակադուների: յուրաքանչյուրիտղամարդիկ ի ծնե համարվումէինմյուս Այս խմբերից Ն. Ն. սեՄիկլուխո-Մակլայի նկարագրած Խմբիկանանցամուսիններ: ամուսնու մանգներիցեղախմբումաղջիկը կամովին, համաձայնությամբմի քանի օր կամ շաբաթ մի տղամարդուհետ ապրելուցհետո մոտ: Այդպեսնա ապրումէր բոլոր տղագնումէր մյուս տղամարդկանց հետ, որիցհետո վերադառնում մարդկանց էրիր ամուսնու մոտ, նս նրանցկապըմշտականչէր, հետագայում կինըկարողէր մտնելնոր ժամանակավոր ամուսնականկապերիմեջ: Նույնպիսիազատություն նան ունեին տղամարդիկ:

սակայ

Մինչ օրս գոյություն ունեցող հնագույնցեղախմբերիմեջ պահպանվումեն խմբամուսնությանզանազանձներ: Նրանցումկարելի է ն այլ ձներ:նման կապերում տեսնելբազմակնության, բազմայրության ամուսիններիհարաբերությունների մեջ կան որոշ անկայունպահեր: Կինըկարողէ սեռականկապիմեջ մտնելմյուս ցեղի ցանկացած տղահետ մարդու կամնրանցուցաբերելորոշակիտնտեսական օգնություն: Արդիիմաստովդա ընտանիքչէ: Սակայնեթե խմբամուսնությունը դիհետ տենք որպեսերկու խմբերիամուսնականկապերի կապվածորոն պարտավորությունների շակիիրավունքների համակարգ,ապա նրանում կարելիէ տեսնելընտանիքիսկզբնավորման սահպարզունակ, մանային ձներ: Ազգագրագետներին հայտնիեն նան բազմապիսի փաստեր, երբաեն մուսիններն ապրել իրարիցբաժան,տարբերտեղերում:Նրանքշարունակումէին ապրելիրենցխմբերում,ժամանակառ ժամանակհանդիպելդաշտում,անտառում կամայլուր: Այստիպիամուսնությունըկոչվում է դիսլոկալ: Այն նշանակումէ ամուսիքների բաժան-բաժան,առանձինապրելակերպ: Դիսլոկալամուսնությունը մինչնօրս պահպանվել է միայնպրիմիտիվցեղախմբերի մեջ: 8 9.

Ամուսնության տիպերիդասակարգումը

Գոյությունունեն ամուսնության տիպերիտարբերդասակարգումներ:Դրանքկապվածեն առաջինհերթինամուսնությանէության,նրա բնույթիըմբռնումներից: Ամուսնությանբոլոր տիպերիհամարորպես

ընդհանուր կամ հիմք հանդեսէ գալիսսեռական հատկանիշ պահանջմունքների բավարարումը, ուստին ամուսնության ընդհանուր ըմբռնու. մը հենվումէ այդ գործոնիվրա: Ամուսնությունը մեկ(կամ

ավելի)տղաընդունելի է: միությունն տիպաբանության Ամուսնության մշակմանժամանակ են հ աշվի առնվումերեք հանգամանք՝ 1) ամուսնական զույգի ընտրությունը, 2) ամուսնական խմբիչափը, 3) ամուսինների Ամուսնաապրելավայրը: կան զուգընկերոջ ընտրության եղանակով ամուսնությունները բաժանվում են երկու տիպի՝էնդոգամ. ն էքզոգամ. ներամուսնություն արտամարդուն մեկ (կամ ավելի)կնոջսոցիալապես

մուսնություն: Ներամուսնության դեպքում ամուսնությունը կայանումէ նույնխմբինպատկանող զույգերիմեջ,իսկ արտամուսնությունը՝ տարբերխմբերին պատկանող զույգերիմեջ:Դրանից բացիգոյությունունեն նս երկուձներ՝ ամուսնության մոնոգամիամենամուսնություն (տղան մարդու կնոջմիություն) ն պոլիգամիա բազմամուսնություն (երկուսից ավելիզույգերիամուսնական միություն): Այս ձներիցյուրաքանչյուրն իր հերթինբաժանվում է մի քանիտեսակների: Ամուսնության ձնի դասակարգումն ըստ տնտեսական չափանիշների, օրինակ,ունիերկու դրսնորումներ` անհավասար ն գնովի ամուսնություն ամուսնություն վերջինսլինում է նվիրատվական, փրկագնային ամուսնու. (ղալիմով թյուն) այլ ձների: Սմուսնությունը կարելիէ դասակարգել բազմաթիվ չափանիշներով՝ պայմանավորվածությամբ կայացածամուսնություն, սիրո հիմանվրա ստեղծվածամուսնություն, հաշվարկովկատարված ամուսնություն միջնորդությամբ կայացածամուսնություն: Արնելքիորոշ մասնավորապես ն Չինաստանում Ծապոնիայում, աամուսնությունից ռաջ կատարվում էին հարսնահավանության 2-3

երկրներում,

այհետո կողմերը ցելություն-դիտումներից պետքէ համաձայնվեն կամ հրաժարվեն ամուսնությունից: աՊայմանավորվածությամբ կայացած այցելություններ:

մուսնությունները կազմումեն ընդհանուր 5 895-ը ամուսնությունների

խնամախոսությամբ ամուսնությունքերը՝ 18,496-ը,

ծաազգականների նոթությամբ ամուսնությունն ը՝ 37,596-ը, ընկերների ծանոթությամբ ամուսնությունները՝

24,196-ը,անձնական ամուսծանոթություններով 12,776-ը, այլ միջոցներով՝ նությունները՝ 1,694--ը: 1960-ական թվականներինճապոնիայում կայացած ամուսնությունների 8044-ըտեղիէ ունեցել ծնողների ընտրությամբ, այսօր դրանցբաժինընվազել է՝ հասնելով է կանգառնելնան 5026-ին:Կարելի ամուսնությունների փախցնելու միջոցով ամուսնանալու վրա:Գոյությունունեն փախցնելու միջոցովամուսնանալու երկուձներ՝ ն փեսային հարսին փախցնելը Ափախցնելը: մուսնության այս ձնն առաջացել է խորհնադարում ն պահպանվել է ո250

մեջ՝ որպեսհասարակայնորեն ժողովուրդների ընդունվածգործեն լաձն(Անդրկովկաս)որպեսշեղվածվարքաձն(Եվրոպա): ՎերջինշրջանումԱՄՆ--ում որոշ տարածումէ ստացել(շուրջ2--596) համաձայնությամբ ամուսնությունըկամ այսպեսկոչվածփոխադարձ է Տտմոցլոց համաամուսնությունը: հասկաԱնգլերենով այննշանակվում որը նշանակում ազագործունեության ցությամբ, է տատանում, շեղում, տություն: Սա, ըստ էության, ամուսնականանհավատարմության գիհաձն է: տակցական, կանխամտածված Նրա նախաձեռնողներն ավելի (նրանցմեջ գերակշռողտեղ են զբաճախ կանայք են: Սվինգերները ունեն իրենցտեղական ղեցնում21-26 ն 45-50 տարեկանները) ննույակումբները, ծառայությութերթերը,հեռախոսային նիսկմիջազգային այս ձնի մոդանայժմ որոշ չանը: Ամուսնականհարաբերությունների է նան Ռուսաստանում: Նրա էություննայն է, որ երկու փովտարածված կամ ավելի ամուսնացածզույգեր փոխադարձհամաձայնությամբն պայմանավորվածությամբ ժամանակավորապես իրենցսեքսուալ զուեն հետ: « համա-ամուսնական» փոխում իրար գակիցներին Սվինգինգը սեքսէ: Օրինական տնտեսական, կողմերը ամուսնության սոցիալական ե ն, ամուսնական սեքսուալ հավատարմության պահպանվում սակայն բացարձակությունը իր ուժը կորցնում է, ստանում է հարաբերական 60-ական թվականներին բնույթ:Այս երնույթնառաջացավ տեղիունեն ցած սեքսուալհեղափոխության շրջանակներում մի շարք հիմնավոր պատճառների թվում նրա տարածմանընպաստեցնան սեռականհիհետ կայավանդությունների համաճարակի բռնկումը:Անծանոթների ցած ավանդական ամուսնականդավաճանությունը հղի է այս կարգի լուրջ վտանգներով: մեծապեսնվազեցպայմանագրերը Սվինգերային նում են նման վտանգիհնարավորությունը, քանիոր դրանքկնքվումեն ամուսնական զույգերիմեջ: Այսկարգիդավաճանությունը ընտանիքի նս չի պարունակում,քանզի այն համարբարոյական սպառնալիքներ ն քողարկված գնում են կանխամտածչէ, կողմերըդրան գաղտագողի ված ձնով, սեփականընտրությամբ:Ամուսնությանմի առանձնահատուկ խմբիմեջ պետքէ մտցնելվաղամուսնությունները, որոնքկայանում են 18 տարինչբոլորածպատանիների միջն:Այս կարգիամուսնուեն միանգամայն լուրջ համարանհրաժեշտ թյունըօրինականացնելու պատճառներ: Դրանցիցառաջինը,անշուշտ,հղիություննէ: Վաճախեկայացածէ րիտասարդ զույգերնապրումեն միասին,ն ամուսնությունը մ6 (օթ: Ըստ Ռուսաստանի տվյալների՝յուրաքանՎիճակպետկոմի են ամուսնանում 84,4 հազարպատանիներ, որոնք դեռնս չյուր տարի քննություններնիսկ չեն հանձնել: միջնակարգ դպրոցիավարտական Որպեսկանոնայդ ամուսնությունները քայքայվումեն նույն արագուրոշ

թյամբ,ինչպեսոր ստեղծվելեն: Մինչն20 տարեկանում ամուսնացածներիամուսնալուծության

հնարավորությունը հետո ատարեկանից մուսնացածների համեմատությամբ երկուանգամբարձրէ: Վաղամուս-

են նան երեխաներ նությունները կապված ունենալու,պահելու,սոցիպ-

այլ խնդիրների հեւո-

լական, տնտեսական, ն բարոյահոգեբանական 1995 թ. ԱՄՆ-ում 500

դարձել: դաստիարակու-

հազարդեռահասաղջիկներմայր են Նրանքդպրոցում սովորելըզուգակցելեն երեխայի թյանհետ: Ռուսաստանում այս թիվըզգալիորենփոքրէ, այն հասնում է շուրջ 57 հազարի: Կրկնակի ամուսնությունը հեամուսնալուծությունից տո տեղիունեցողնորամուսնությունն է: Այնգոյությունուներդեռ հնա-

գույն ժամանակներում: Շատ ժողովուրդների սովորույթներ թույլ էին տալիս,որ կինըկրկինամուսնանալու ունենա հնարավորություն

պեսզիդրանովկարողանա իր ն իր երեխաներին կերակրող

որ-.

գտնի: կյկրկնակի ամուսնությունները են: 80-ազանգվածային երնույթներ կանթվականներին ԽՍՀՄ-ում կրկին ամուսնացել էինտղամարդկանց 73.676-ըն կանանց՝62,996-ը: ԱՄՆ-ում այդ թիվը հասնում է շուրջ 7526-ի:Ռուսաստանում կրկնակի հետո տեղիուամուսնություններից սօր

նեցածամուսնալուծությունների քանակը1,75 անգամբարձր է քան առաջինամուսնության ժամանակ: Ամուսնալուծության թյունըմեծանում է, երբտղամարդը կամկինընախորդ ամուսնությունից են ունենում: ն Առաջին երկրորդամուսնությունների այս շարքը, որն ուսումնասիրողներից մեկը՝Մարգարիտ Միդը,ան «ժամանակի մեջ ձգվածպոլիգամիա», ուրբանիզացված մշակույթներին: ն՛ Ռուսաստանում Ե՛վ Ամերիկայում, բաժանված մեծ ամուսինները մասամբ են կազմում,ընդ նոր ընտանիք որում՝ տղամարդիկ ավելիհաճախն հեշտորեն,քան կանայք: հանդերձ,երեխաունեցող ամուսնալուծված կանայքԱմերիկայում այժմ ավելի շատ են նորիցամուսնանում, քան դա լինում էր նախկինում: Նույն միտումը նկատելի է կան Ռուսաստանում:Սակայնավելի բարձրտարիքի30-ից ավելիկանանց համար,որոնքթեկուզնմեկերեխա ունեն, նոր ընտանիք կազմելուհավանականությունը ավելիփոքր Է Ըստ որոշ տվյալների՝ կրկինամուսնացել են երեխա չունեցողկանանց5146-ը,մեկ երեխաունեցողկանանց 479:-ը ն երկուն ավելիերեխաունեցողկանանց 3606-ը:

չրոխաներ

հավանականու-

դատ է երնույթին եորոմում կյնու-

Քաղաքացիական ամուսնություն ասելով՝պատմականորեն հասկացվումէ այն ամուսնությունը, որը ձնակերպվել է պետական իշխանությանհամապատասխան մարմնիկողմից`առանցեկեղեցումասնակցության: Մեր օրերումքաղաքացիական ամուսնության մեջ կարծես թե վերանումէ նան պետական մարմնիմասնակցությունը: Դրանք

են, որոնքպաշտոնական ոչ մի մարմնի կողմից այնամուսնություններն են ն չեն համաձայնությամբ: կայացել կողմերի փոխադարձ գրանցված Երբեմնքաղաքացիականամուսնությունըկոչում են նան մյաստական ամուսնություն:1995 թ. Ռուսաստանիտարբերտարածաշրջաններում ցույց են տալիս,որ ամուսնացած ուսումնասիրությունները կատարած Դա նշանա696--ովավելիեն, քան ամուսնացած տղամարդիկ: կանայք ակումէ, որ առնվազննույնքանմարդ գտնվումէ քաղաքացիական մեջ: մուսնության Երբեմնքաղաքացիական ամուսնությունըանվանումեն արտամուսնականհամակեցություն երբ կամ պարզապեսհամակեցություն, զույգերնապրում են սովորականամուսնականկյանքով,սակայն պաշտոնապես վավերացված չէ: նրանցամուսնությունը է ԱՄՆ-ում, որտեղ60-ական Այս երնույթըառավելտարածված նրաքանակըշուրջ 5 անգամավելացավ:18--26 տարեթվականներին կան 2765 ամերիկացիների հարցումներըցույց են տվել, որ նրանց երբդեռնսամուսնա6096--ըսեռականկյանքըսկսելէ 17 տարեկանից, է ցածչի եղել: Կտրուկմեծացել ամուսնությունիցդուրս ծնվածերեխաէ 5,325, ապա 1988 թ.՝ 2596: ների քանակը.եթե 1960 թ. այն կազմել ԽՍՀՄ-ում արտամուսնական համատեղությամբապրողներիթիվը 1967 թ. կազմումէր 1596: ԽՍՀՄ-ում երեխաներ ունեցողչամուսնացած թ. հասել կանանցթիվը թ. 8,826-ից է 10,246-ի:

ն ներխմբայինամուսնություններ: էնդոգամիան, Արտախմբային ձնն է, ուր ամուսնական ինչպեսնշվեց, ամուսնությանայն զույգերը տարբերխմբեպարտադիրպետքէ պատկանեն նույն ն էքզոգամիան՝ րի: Այսհասկացությունները մարդաբանության մեջօգազգագրության, կամ տագործվումեն բացառապեսհնագույն հասարակությունների ու տարբերը պրիմիտիվցեղախմբերինկատմամբ:Սակայն նույնն չպետքէ նույնացնելմիայնհամայնքի,տոհմի կամցեղիհետ: Որպեսուռասան,ազգը, տարիշ խումբ՝կարողէ հանդեսգալ նան դասնկարգը, է գահամարգյուղացինհանդես խումբը րածքային ն այլն:Ազնվականի լիս որպեսուրիշ խումբ: Ազնվականը, ըստ սահմանման, իր աղջկան տա կնության գեղջուկին:Ուրիշ ռասայինկամազգինպատկանելը չի նս կարողէ խոչընդոտդառնալամուսնությանհամար:Ահա թե ինչու նենս կարելիէ հարազգայինն ներդասակարգային ամուսնությունները Այստարատեսակ: իսկհակառակը՝ էքզոգամիայի մարել էնդոգամիայի, թույպիսովէ̀նդոգամիան այն սովորություննէ, որով ամուսնությունը լատրվումէ միայննույն սոցիալականխմբին(ցեղ, տոհմ, դաս, խավ, անձանցմիջն: դասակարգ,ազգ, ռասա)պատկանող

Միջինասիական հանրապետություններում էնդոգամ տարովմեծ պարուհիԱյսեդորաԴունկանիհետ: Մերօրերիհամարնս ամուսնության ավանդույթները մինչնօրս մեծապես են: Ադրբեջանցինե- նման դեպքերը պահպանվում խորքչեն: րը, ղազախները, կիրգիզները, թուրքմենները, ուզբեկները պատկանում են թուրքալեզու ժողովուրդների Նրանցմոտ օրինական Վճարովիամուսնություն:Վճարովիամուսնությունը շատ հին աթվին: է համարվումիրենցհամայնքի շրջանակներում կատարվող ունի:Այնառաջացելէ պատմության արշալույսինխմբաամուսնությունները, վանդույթներ իսկայդ շրջանակներից դուրս եկողամուսնությունները հետ: Դեռնս են այն հին ժամանակներում կինըորպես համարվում յին ամուսնության ու անցանկալի: էր ն երքաշվում առնտրի փոխանակման ապրանք գործընթացների Թուրքմենիայում դրանիցբացիգործումեն նան ներցեղային մեջ: Երկուհարնանխմբեր«նվերներ»էինփոխանակում: Կնոջազգանորմեր, որոնք ամուսնությունները են միայնմի ցեղի, սահմանափակում կաններըտղամարդուազգականներին «նվիրում» էին նրա ապագա տոհմիկամ կլանիշրջանակներում: Ամուսնական զույգերիմիության ինչքիհետ, որ պարտավորկնոջը՝նրանփոխելովայն ծառայության, հարցումավելիվճռորոշէ կրոնական գործոնիդերը՝ամուսնությունը Վճարովի ամուսնության վումէինտալ տղայիազգականները: վաղձնը թույլատրելիէ միայնմուսուլմանների հետ ամուսնաձնամիջն,այլադավի կարելիէ անվանել Ամուսնական հանդիսությունը նվիրատվական: նալըխստիվարգելվումէ: կերպվումէր որպեսհավասարազոր Այստեղ նվերներիփոխանակում: է, վճարիմասինխոսելըդեռ վաղ նվիրատվությունը ավելիշատ պայԱնհավասար ամուսնություն: ն ընտանիքի Այսպեսբնութագրվող մանականբնույթունի: Կ. Կաուտսկինիր «Ամուսնության ամուսնություններիժամանակ ամուսիններն իրարիցտարբերվումեն խիստկարնոր է առաջացումը»գրքում նկարագրում հնդկականցեղախմբում գոյուորնէ հատկությունով՝ հասարակական դիրքով,տարիքով,հարստությունունեցողմի սովորույթ:Երիտասարդ տղանսիրածաղջկաննվիթյամբ:Անհավասար ամուսնություններ հակայինդեռ նախնադարյան րում է միփոքրիկզամբյուղ,եթեաղջիկնընդունումէ այդ նվերը,ապա սարակությունում, ուր սոցիալական է, որ ամուսնական հիերարխիայում դա նշանակում բարձրդիրքունեառաջարկն ընդունվումէ: Ի պատասցողներնընտրումէին լավագույնհարսնացուներին ն այդպեսշարուխան՝աղջիկըտղայիննվիրումէ գունազարդմի գլխարկ,որը նա ինքն նակվում էրմինչնվերջինաստիճանները: է կարել:Դրանովամուսնությունը է կայացաժ: Ցածրաստիճանում համարվում գտնվողներընման պարագայում վերնների համեմատությամբ ամուսնության պրակտիկան իր հետ բերումէր նահապեՎճարովի գտնվումէինանհավասար պայմաններում: Ավելիուշ առաջացան ամուստականսովորույթների՝ բազմակնության, մեծահարուստ ծերունիների անհավասար նությունների այլ տարատեսակներ: Մենքանհավասար ենք համարում կողմիցերիտասարդ «գնման»ն այլնիվերակենդանացում: աղջիկների ծերունուն ջահելաղջկա,հարուստի ն աղքատի,ազնվականի ն բանմեկը հարսնացուին Ամենառոմանտիկ հնամենիսովորույթներից վորի ամուսնությունները: Խավային,դասային,մասամբնան դասաէ: Գարավային գողանալն նրանսիմԱմերիկայում հարսինգողանալուց կարգայինհասարակություններում անհավասար վոլիկորեն փաթաթում գոէինգորգիմեջ: Գալլերիմոտ հարսնացուին ամուսնություններն արգելվումէին այնքանով, որքանովդրանքկարողէին վտանգներկաղանում էին տղայիբարեկամկանայք:Նրանքհետապնդում աղջէին յացնել սոցիալական հետո բռնումէին,փաթահականաղբյուրիճանապարհին կայունության պահպանման կամանտառում, հիերարխիայի. մար:Անհավասար ն բերումէին փեսայի ամուսնություննեքի թում, կապկպում ըստ էության արգելումը օրինականշանատուն:Ամուսնության կում է վերադարձ դեպիէնդոգամ ամուսնության վճարելուն: սկզբունքին: նացումը ի վերջոհանգումէր հարսիհամարփրկագին Անհավասար ամուսնությունը բազում գրողների, մեջբերումէ կրոՋեյմսՖրեզերըիր«Ոսկեճյուղը» աշխատության արվեստագետների «հարազատ» է: հողն Շեքսպիրը հետ կապված այնողբերգական նական բազմաթիվ ամուսնությունների հավատալիքների գույներովպատկերելէ «Օթելլո»-ում: Հանճարեղ աստծուն Գյոթենծերունազարդ պարօրինակներ: Բենգալիայի բնակիչներն իրենցգլխավոր տարիքումսիրահարվեց դեռատիմի օրիորդիվրա, այդ սերը ներշնչանքի հետ: էինջրիաստվածուհու Պերուիհնդկացիբերաբար ամուսնացնում աղբյուր դարձավ՝ հրաշագեղ գործերստեղծելուհամար:Դանթենգովերգումէր ները14 տարեկան աղջկանամուսնացնում էինմարդուտեսքունեցող դեռ9 տարիննորբոլորածԲեատրիչեին, իսկՊետրարկային հետ, որիննրանքերկրպագում գերածչքէին որպեսաստված:Աքարարձանի 12 տարեկան նաղագեղ Լաուրանընդամենը էր:Ժամանակին բավական մուսնական այս արարողությանը մասնակցումէին համայնքիբոլոր աղմուկհանեցերիտասարդ պոետՍ. Եսենինիսիրավեպը տնում այն էր երեք օր ու գիշեր:Աղջիկըպետքէ կույս իրենից բնակիչները,

մնարն ժողովրդի անունից իրենցկուռքիննվերներմատուցեր: Նա արդենհամայնքի շարքայինանդամչէր, այլ դիտվումէր որպեսառանձնա-

հատուկ աստվածություն:

Քենիական կիկույուցեղը երկրպագում էր վիշապին,ուստի ն մի. քանի տարին մեկ այդ վիշապ-աստծուն ամուսնացնում էին երիտասարդ աղջկահետ: Այս տիպիամուսնությունները տեղեն գտել աշխարհի բոլոր ժողովուրդների ու առասպելների հեքիաթների մեջ: Դրանցում մշտապես վիշապներինզոհ են մատուցումերիտասարդ աղջիկների:Ընդ որում՝ դրանքկատարվում են տարբեր նպատակներով՝ կենարար ջուրստանալու, անձրն բերելու,բերքատվության, որսիժամանակ հասհաջողության նելու,երկիրը,ժողովրդին աղետիցփրկելուն այլ նկատառումներով: Վճարովի ամուսնության վաղձները,որոնքկատարվում էին հավա-

նվերներիփոխանակմամբ, հետագայում փոխարինվեցին անհավասար նվիրատվությամբ: Աղջկաձեռքըխնդրողընտանիքը հարսի համարտալիսէր այնպիսի գին, որը համապատասխանում էր փեսանարազոր

ցուր սոցիալականկարգավիճակին:

Ամուսնությունը վերաճում էր առնտրի:Մասնավոր սեփականության առաջացմամբ ամուսնությունը Դարձավառնտրային Սցուսնական արարողակարգը զգալիորենբարդացավ: Բանավոր համաձայնությանն նան ավելացավ պայմանագրերի կնքումը,ուր նշված էին կողմերիիրավունքներն ու պարտավորությունները, հույժ կարնորէր հարսնացուի գնիհամաձայնեցումը: Անհրաժեշտ էիննակ արարողության վկաներ,իսկ բուն ամուսնության հանդիսությունը կա-

գործարք:

տարվումէր ողջ

համայնքի մասնակցությամբ:

Մուսուլմանական Արնելքումառաջացավվճարովի

ամուսնության մի նոր տարատեսակ՝ ղալիմային ամուսնությունը: Ղալիմըհարսիգնի վճարումնէ: Սկզբնապես ղալիմը տրվում էր տոհմին,իսկ հետագայում ծնողներին՝ որպես աշխատող կորստիփոխհատուցում: Որպես անցյալիմնացուկ՝ղալիմըմերօրերում'նս ն Ասիայի Աֆրիկայի շատ ժողովուրդների մեջպահպանվում է: Շատ տեղերում ղալիմըգոյությունէ ունեցելդեռ իսլամնընդունելուց առաջ, սակայնայն չի արգելվել, քանզի լիովինհամապատասխանում էր մահրայի՝ նվիրատվության, իսլամական ինստիտուտին: Մահրան փեսայիամուսնական նվերնէր, որը տրվումէր Ի միայնհարսնացուին: տարբերություն մահրայի՝ ղալիմըբաժանվումէ երկու մասի՝նրամեծ մասըմնում է աղջկածնողներին՝ որպեսնրանցսեփականություն, իսկ փոքրմասըտրվումէ հարսին՝որպես «կուսագին»: Ղալիմիչափը փոփոխական է: Միջինասիական հանրապետություններում80-ական թվականներին ղալիմի առավելագույն չափը

ձեռքի-

հասնումէր առձեռն 70 հազարռուբլու ն շուրջ 300 անուն տարբերիրեռուբլի: Ղալիմիչափըզգարի, իսկմիջինչափըկազմումէր 8,5 հազար են բարձրացնում գործոններ՝ երեք 1) տնտեսություն վարելու լիորեն հարսիհմտությունը,2) հարսիարտաքինտվյալները,գեղեցկությունը, օրինակ, զբաՅ) ընտանիքիվարկանիշը:Բարձրագույնկրթությունը, է ղեցնում հինգերորդտեղը:

Հաշվարկովամուսնություն: Վաշվարկովամուսնությունն առաջազարգացմանվաղ շրջանում,երբ ցել է դեռմարդկայինհասարակության կնոջըմարդուէին տալիս՝ելնելով որոշակի հաշվարնախնադարյան կից, ըստ որի, օրինակ,վերջինսայդ կնոջհամարմշտապեսթարմմիս կամուտելիք կբերի:Հետագայում հին թագավորներնիրենցդուստրերին կնությանէին տալիսհարնաներկրներիտիրակալներին,որպեսզի դինաստիական ամուսնությունից քաղաքականկամդիվանագիտական օգուտ քաղեն: Ժամանակի ընթացքումհաշվարկներիդրդապատճառներըփոփոխվումէին,սակայննրա էությունըմնում էր նույնը: Գաշվարկով ամուսնությանմեջ բացակայումէր հիմնականը՝ նրա զգայական--զգացմունքային բաղադրամասը՝ սիրո զգացմունքը:Հաշվարկով ամուսնությունըսիրով ամուսնության հակադրություննէ: Խորհրդային Միությունումհաշվարկովամուսնություններիհիմնականդրդապատճառըբնակարանային գրանցմանձնակերպումն էր: Ռուսաստանում Մինչհեղափոխական գյուղացիների ամուսնություններումկարնորտեղէր զբաղեցնումտնտեսականհաշվարկը:Ամուսնությունըգյուղացունհողամասստանալու իրավունքէր տալիս: Միայնամուսնանալուշնորհիվէ, որ գյուղացի պատանինդառնումէր համայնքիլիիրավ անդամ: Ամուսնությաննկատմամբ«տնտեսական Մեր օրերում հաշվարկով մոտեցումը» բնորոշ է շատ ժողովուրդներին: հետ է արտասահմանցու ամուսնությանյուրահատուկդրսնորումներից շատ քաղաքացիամուսնանալը: 80--ական թվականներին խորհրդային ներերազումէինտեղափոխվել արտասահմամն ն-ապրելնորմալքաղահասնելու սակավաթիվ միքակիրթերկրում:Այս բաղձալինպատակին հետ ջոցներիցմեկը արտասահմանցու ամուսնանալնէր: Ա Մոսկամուսնություն,որից99-ը վայումգրանցվելէ 943 միջազգային կացու,68--ը՝իսրայելցու,65-ը՝ հարավսլավցու,55--ը՝ սիրիացու,43-ը ն այլնի հետ: Ռուս կանայքավելի հեշտորենեն ամուսնագերմանացու Նման ամուսնում այլազգիտղամարդուհետ, քան ռուս տղամարդիկ: ունեն: կայունությանավելիփոքր բաժին նությունները

ամերի-

8 10.

Ընտանիքի տիպերը

ընհասարակության ձներիցանցումըդասակարգային ցող ընտանիքի

Սովորաբար ու սոցիոլոգներն մճարդաբանները առանձնացնում են ընտանիքի երկուհիմնական տիպեր՝ավանդական կամ դասական,որն իր կառուցվածքով ն բազմանդամ է, ն ժամանակակից բազմասերունդ նուկլեար(երկսերունդ): Դրանից զատ գոյություն ունեն հայրական ն նորակազմ,ըստ երեխաների քանակի՝անզավակ, ն բազմամիազավակ զավակընտանիքներ: Ընտանիքում տղամարդու կամ կնոջ իշխանության չափանիշովտարբերում են ն մայրիշխանահայրիշխանական կան, իսկ ընտանիքում տղամարդու կամ կնոջառաջնության

չափանիշով՝ պատերնալ (տանառաջնորդը տղամարդն է), մատերնալ (տանառաջնորդը կիննէ) ն հավասարազոր

ընտանիքներ:

Ժամանակակից ընտանիքը սկզբնական ն տնտեսասոցիալական

կանբջիջէ, որիմեջ սովորաբար մտնում են երկու ու ծնողներն զավակները:Այնկոչում են նուկլեար(լատ. ոսօ|թստ բջիջ) ընտանիք: Ծնողներն ու երեխաները կազմումեն ցանկացածընտանիքի ն տնտեսական սոցիալական միջուկը:Մնացածբոլոր հարազատները՝պապիկները, տատիկները, հորեղբայրները, ն այլն մորաքույրերը մտնում են արդեն ընդլայնված ընտանիքի կազմիմեջ: Վերջինիս բնր. րոշ --

կան,

կենսաբանա-

հատկությունը է: բազմասերնդությունն Նուկլեարընտանիքը ձնավորվեց մենամուսնության արմատավորման շնորհիվ:Մենամուսնության ն նուկլեար ընտանիքի առաջացման

գործումսկզբունքային դեր կատարեց

արյունապղծության արգելումը: Նուկլեարընտանիքը կայունսոցիալական բջիջ է, որը սահմանափակվում է երկու սերունդներով: Երրորդսերունդը հանդեսէ գալիս որպես նոր ընտանիքի ձնավորող հիմք: Հայրական ընտանիքը անվանում են նան սկզբնական, իսկ նոր ձնավորված ընտանիքը՝ երկրորդական: Վերջինսձնավորվում է հայրականընտանիքի հասուն պմուսնության միջոցով:Նուկլեար երեխաների ընտանիքների 4 միայնայն ստեղծումը հնաթավոր հասարակություններում, որտեղընտանիքի հասունացած երեխաներն հեամուսնությունից տո ունեն ստեղծելու հնարավորություն ն իրենցօջախը ապրելու հայրականտնիցդուրս: Որպեսկայունսոցիալական ինստիտուտ՝ ընտանիքն առաջացավ

նախնադարյան հասարակարգի քայքայումիցհետո: Մենամուսնության առաջինպատմական ձնընահապետական ընտանիքնէր (այն ղեկավարումէր նահապետը, նրա կազմիմեջ մտնում էին վերջինիս հետնորդներնիրենցկանանցով ն երեխաներով, ինչպեսնան տնայինստրուկներնու ծառաները): Նախնադարյան հասարակարգում գոյություն ունե-

տանիքիձներինտեղի էր ունենում անցումայինբազմապիսիդրսնո-

րումներով:

Առանձնացված ընտանիքիառաջինձներիցէր մեծ ընտանիքըկամ համայնքը,երբեմն այն նույնացվումէր նահապետակ ընտանեկան հետ: ընտանիքի Գոյությունեն ունեցել նման ընտանիքիերկու տեսակ ն չամուսուղղահայացմեծ ընտանիք,որը բաղկացածէր ամուսնացած ն երեք-չորս սերունդներից հորիզոնացածմերձավորհարազատների նականմեծ ընտանիք,որը կազմվածէր ամուսնացածն չամուսնացած Իրականկյանքումշատ ընտամի շարք ոչ մերձավորհարազատներից: կառուցվածք,իսկ եթե այդ նիքներունեինուղղահայաց--հորիզոնական ստրկություն,ապա հասարակության մեջ գոյությունուներ ընտանեկան Հայտնիեն դեպքեր,երբ նման ընայն ընդգրկումէր նան ստրուկներին: ն հանդեսէր գալիս որտանիքըբաղկացածէր 200--300 անդամներից համայնք: պես մեկ ընտանիք-գյուղական Ընտանիքիբոլոր անդամներնապրումէին միասին,ունեին միասգործիքներ, նական հողատարածք,անասուններ, աշխատանքային ն տղաէր«ավագ» այլն:Ընտանիքըգլխավորում ընդհանուրապրուստ ն մարդըն «ավագ» կինը,նրանցօգնումէինավագորդին նրակինը:Ընտանիքիկարնորհարցերըլուծվում էին ընդհանուրխորհրդում: Մեծ ընտանիքըաստիճանաբար իր տեղըզիջեց ընտանիքիպատԴա ընտանիքին: մականնոր ձնին՝նուկլեար, պարզագույնտարրական ձնավորման տեղի ունեցավ դասակարգայինհարաբերությունների պրոցեսում: Այսպիսովը̀նտանիքիձնավորումըտեղի ունեցավ երեք Առաջինփուլում ձնավորվեցինհնագույն մեծ ընտաաստիճաններով: Երկրորդ շրջանիքները՝կոլեկտիվկամ խմբայինսեփականությամբ: մեծ նում դրանքվերածվեցին ընտանիքների, ավելի ուշ հանդեսեկած ունեցող որոնցներսումձնավորվում էին մասնավորսեփականություն առանձինընտանեկանբջիջներ:Երրորդփուլումայդ բջիջներըվերածվեցինփոքր կամնուկլեարընտանիքների:.4՛ Նուկլեար ընտանիքըկարողէ ամեն ինչով անկախբջիջ դառնալ, սակայնայն կարող է նան ենթարկվելծնողներինկամ հարազատների կորցնումէ: Անկախ խմբին:Այսդեպքումնա արդենիր անկախությունը իսկ նուկլեարընտանիքըբնորոշ է ինդուստրիալհասարակությանը, ազաընտանիքի Նուկլեար ավանդականհասարակությանը: կախյալը՝ մասնավորսեփականուտությունը ձնավորվեցաստիճանականորեն հասարակության, անհատապաշտական էթիկայի,քաղաքացիական թյան սկզբունքների շնորհիվ: ամրապնդման

Բազմանդամ ընտանիքըբաղկացածէ հայրականն նոր կազմաորում համատեղապրումեն մի քանի սեվորվածընտանիքներից, միասնական տնտեսավարությունն րունդներ:Նրա կարնորհատկանիշը ն նոր կազու համատեղ է: Վայրական ընտանեկան սեփականությունն են մավորվածընտանիքները կարող ապրելնույնտանը,երբեմնկարող են նան առանձին տնտեսություններ ունենալ,ապրելտարբերբնական ման րաններում, մենքգործունենք նոմինալբազմանպարագայում Կ ազմարումոն պատմականորեն նախորդելէ նուկլեար ընտանիքը Բազմանդամ Ավանդական հասարակության մեջ բազմանդամ ընտանիընտանիքին: «տոտալ ինստիտուտ», նրաքը հանդեսէրգալիսորպեսսոցիալական նում անհատըստանում էր այն ամենը,ինչ մեր օրերումտալիսեն ընմյուս ինստիտուտները տանիքնու հասարակական միասինվերցրած: նման «տոտալ» (ամբողջական) Նուկլեար ընտանիքը ինստիտուտ չէ, մյուս հաստատություննեքանզիայնիր հերթինմտնում է սոցիալական մեջ: րի համակարգի են ռուսականընառանձնացնում Վերջինշրջանումսոցիոլոգները ն ամուսնաերեխայակենտրոն տանիքիերեք ձներ՝նահապետական, կան:նահապետական ընտանիքին բնորոշէ տնայինտնտեսության մեչ նա տղամարդուգերակայությունը, ընտանիքիգլուխն է, ընտանիքի մյուս անդամները՝ անվերապահորեն ենթարկվում կինըն երեխաները, են նրան: Երեխայակենտրոն ընտանիքներում ամուսիններըխիստ ընտանիքումամեն ինչ կարնորումեն երեխաների բարեկեցությունը, է երեխաների տիենթարկվում շահերին:Ամուսնական ընտանիքներում են րապետում հավասարազոր հարաբերություններ: Ընտանիքի կայուՆահաէ ամուսինների նությունըկապված փոխհարաբերություններից: Ռուսաստանում տարածված պետականընտանիքը էր մինչնԵրկրորդ համաշխարհային պատերազմը:Վերջինշրջանում` մինչն 80-ական էր երեխայակենտրոն թվականները, ընտանիքը:Ամուստիրապետող ավելիուշ արգասիքէ, այնդեռնսիր շրջանականընտանիքն ն նակներնընդլայնելու ամրապնդելու կարիքունի: մեկնէ: ԵրբզույԸնտանիքը արյունակցական կապերիօղակներից գերն ամուսնանում են, ապա ազգակցական կապերեն ստեղծվում ն կոչտղամարդու կնոջհարազատների միջն:Օրենքովազգականներ ու բարեվում են ամուսնությանմիջոցովստեղծված ազգականությունն

րջանի

կամությունը:

Գոյությունունեն հարազատության երեքաստիճաններ՝ մերձավոր, ն երկրորդ երրորդպորտերիկամ կարգի:Այս բոլորը միասինկազմում են «ընտանեկան կարող տոհմածառը», որի վրա տեսականորեն է լինել

Մերձավոր մ է հոր ն մոր գծերով: կատարվու ինչն 200 ճյուղ: Հաշվարկը քույր, միայնյոթն ե: հայր, մայր, եղբայր, հարազատները

ամուսին

ազգականները կարող (ոտօօքօրհելր) կարգի (՛քօօքօրեե կարգի Դրանքերրորդ տարատեսակների:

ուստր ն դուստր:

են

լինել 33

Երկրորդ

բաղ-

տոհմածառը,որը են ընտանեկան հետ կազմում ազգականների է 151-ից մինչն191 մարդուց: կացած մեջ արյունակցական--բա հասարակության Ավանդական ձներնէին: հիմնական կազմակերպվածքի սոցիալական էականկապերը ու հարաբերությունները նման կապերն հասարակությունում Արդի իր մեծամասնությունը մեր օրերիմարդկանց ն նրանց կանդերչեն կատարում, ծանոթ չէ անձնապես հետ հեռավորազգականներինույնիսկ ճեծ մասինհաճախչի էլ ճանաչում: 8 11.

ընտանիք ժամանակակից է

երբ այն անցնում ընթացքում, զարգացման Հասարակության աստիճաններու, ն հետինդուստրիալ ինդուստրիալ մինչինդուստրիալ, իր տեղը զիընտանիքն բազմանդամ նահապետական, ավանդական Եվրոպայում, Արնմտյան նուկլեարընտանիքին: է երկսերունդ են ընջում կազմում նուկլեարընտանիքները Ռուսաստանում ն րիկայում նուկլեարընտվյալներով 704»-ը, 1989 թ. մարդահամարի տանիքների

Ամե-

հասնում էր 80:37.-ի: քանակըՌուսաստանում տանիքների նուկլեար ճանապարհին զարգացման

ընտան

Իր պատմական

նուկլեարԱա

է կրել: Վաղ շրջանում փոփոխություններ որոշակի է, որ ընտաԴա նշանակում մեկ կերակրող: ուներ կանոն, որպես նիքը, ոլորարտադրության էր հասարակական զբաղված նիքի էր տղամարդը զբաղված իսկկինըհիմնականում նա էր պահում, տում, ն ընտանիքը

նս

Ավելիուշ

դաստիարակությամբ: տնտեսությամբերեխաների տնային ն ընտանեկան տղամարդնկիննաշխատում ու

ու

նուկլեարընտանիքում կիսումէինմիասին: հոգսերը ունեցող ընտանիքները 1950 թ. ԱՄՆ-ում մեկ կերակրող նվազելն հասել էր 3076-ի: էին7076, իսկ 1989 թ. դրանցթիվը ուներ հետնյալպատ. զբաղվածությունն կանանց դայինՄիությունում թ. թիվըհասնում էր 2506-ի, կանանց աշխատող թ. կերը՝ 80-ականի 1910 թ- 50,836-ի, 38.996-ի, 1960 թ.՝ 47.2:6-ի, էլ աշխա ամուսիններն թիվո,որոնցումերկու Այն ընտանիքների ԱԾ ն՛ Ամերիկայում: Սակայն տում են, մեծ են ն՛ Ռուսաստանում,

կազմ Խորհ

52-550Ն--ի:

վերջե

չր տուն

կանանց զբաղվածությանտոկոսը ԽորհրդայինՄիությունից միշտ ցածրէ եղել: Եթե 1940 թ. ամերիկացիկանանց2796-ն հասնում էր 5696--ի:Այս ցուցանիշըփոփոխվում ապա թ. այդ թիվը էր՝ ըստ երկրումտիրողտնտեսականիրադրությանն ընտանիքիապահովությանչափի,ընտանիքիբազմանդամության: Օրինակ՝ընտանիքը է կերակրելուհամար(որտեղաշխատունակ միայնկինը)շատ կանայք ոլորտում: Կնոջիցբացիուրիշ աշխաաշխատումեն արտադրության տող ձեռք ունեցողբազմանդամ այդ ցուցանիշնավեընտանիքներում ոլորտ մտնում, լի ցածր է: Ավելիմեծ թվով կանայք են արտադրության է երբ հասարակությունում ճգնաժամային իրադրություն ն այլն: ԽՍՀՄ-ում կանանցմեծ մասն աշխատումէր անբարենպաստ պայստանում ղեկավարպաշմաններում, էր ավելի ցածր աշխատավարձ, տոններումնրանց թիվը շատ նվազ էր: Իսկ եթե կիննավելի շատ էր ամուսնու ն կնոջդերեվաստակում,քան ամուսինը,ապա ընտանիքում փլուզվումէր: ժամանակակից րի մասինավանդականպատկերացումը ու աշխատումեն ն երընտանիքում,երբամուսինն կինըմիաժամանակ ո ւ կուսի ընտանեկան սոցիալականդերերըհավասարազորեն, նման ԱԱ 8 12.

Դերերիբաշխումը ընտանիքում

մեջ կնոջ ընտանեկան շատ հոգժամանակակից հասարակության սեր թեթնանումեն: Դրանքիրենցվրա են վերցնումմասնագիտացված Ց ատարակությ Հասարակությունը տղամարդուն կնոջ դերերը տարբերձնով է սահմանում: Տղամարդըպարտավորէ նյութապեսապահովելուկնոջն ու երեխաներին, չուբայց կինըամուսնուն պահելուպարտավորություն Ահա է նի: թե ինչու տղամարդը պետք աշխատանքուանպայմանորեն նենա, որպեսզիիր հո` ո կերակրի գա ընտանիքի ծախսերը:Կնոջ համարաշխատելըազատ ընտրության խնդիրէ, հատկապեսայն դեպքում, երբ ընտանիքնապահովվածէ: ն սոցիալական ն կնոջ միջն Կենսաբանական էվոլյուցիանտղամարդու բաժանում՝տղամարդը ստեղծելէ աշխատանքինպատակահարմար անում, որս էր իսկ կինըաշխատումէր տանը,ուր նրա համարհեշտ էր ճաշ պատրաստել, Հին դեդաստիարակությամբ: զբաղվելերեխաների ն ն ամուսնու րերիփոփոխությունընորերիառաջացումը կնոջդերակամեջ որոշակիլարում է մտցնում:Ինքնինվերցրածընտարությունների տանիքումմոր ն դրսում աշխատողիդերերիմիացումըիր հետ որոշա-

աշխատակքով պրնվազն

նան աղբյուր կարող է դառնալ Կոնֆլիկտի բերում: գլխավորի դերերի ընտանիքի ն տղամարդ է կատադեր աշխատավորի մայրը նույնպես է երբ ընտանիքի

ւթյուն է

աշխատավորի միրորդ միացումը տալիս:Տղամարդըդադարում ինքնուրույնություն Այն կնոջը է

ր ում:

ն առաջ-

գլխավորի լինելուց,ընտանիքի միակկերակրողը է: անսասանդերըխարխլվում որդինրա վաղեմի դերերիմասին՝ահիմնական են երեք կնոջ խոսում Սոցիոլոգները կնոջ Դրսումաշխատելը ն մասնագիտական: ծնողական մուսնական, կտրվելարումից

ոտանիքի

հարաբերությունների

է ընտանեկան համար դառնում

տեղ երբեմն միջոց:Սակայնայստեղ դրսնորելու իրենլիարժեքորեն իր աշխատան երբ տարվելով նան մեկ այլ ծայրահեղություն, Ս եամուսնուն է ընտանիքը, մոռանում կինը

էգտնում ու,

կոնֆգործունեությամբ՝ ային լարվածության, կարողէ ընտանիքում Դա

նույնպես Ռեխաներին: դառնալ: լիկտի

անբավամեծ մասի մուտ կյանքից Ընդհանուրառմամբկանանց երբ է այն դեպքերում, առաջանում դժգոհությունը ծնոն ամուսնական րարվածությունը, կատարել չեն կարողանում նրանքլիարժեքորեն դերը: մոտ՝ մասնագիտական տղամարդկանց ի սկ դ երերը, ղական ամուսինըն հատգործում կատարման իրենցդերերի Ընտանեկան Այդ են խիստկարիք զգում: նը միմյանց հաս նելու, օգնելու ն է տղամարդու կնոջկրթության կապված աղբյուր

րգալիորեն Աունը Որքան աստիճանից: այդ կուլտուրայի ընդհանուր դաստիարակության,

չափըմեծանումէ: օգնության փոխադարձ է, այնքան բարձր աստիճանը խառնվելուց մարդիկտնայինգործերին Հետաքրհետ: Սակայնավելի հաճախ տղա է դրա մեծ մասը հաշտվում ն արդախույս են տալիս, կանանց են ամուսիններին կանայքգտնում է նշել, որ այս դեպքում

անցկացված 1985 ք. Ռուսաստանում փաստարկներ: տարրեր աշամուսնու րացնելու 4055-ը ղա բացատրում էր ժամանակկանանց

քիր

անցման

դժ22 9օ-:ը`ամուսնու աշխատանքի զբաղվածությամբ,

լինելու ծանրաբեռնված այլ հոգսերով Ա ամուսնու անաբ, նմանիքին: հանգամանքով այլն: կյանքիտարբերկողմերըգիտն ընտանեկան Վամեմատելով հարցու խնամքի այն հետնությանը, երեխաների ն

որ

ները հանգելեն

ցուցաբերում հայրերըավելիՔիչ մասնակցություն եթ ճերիկացի պրո քանմայրերը,իսկ ԳԱԱ ն ռուս

են

երեխաների սոցիալականացմ

սոցիալական հմտությունների դաստիարակության, հայրերն մայրերըհավասարաչափ ն ռուսական ամերիկյան վանդեն ներդնում:

ծում

ու

ա-

26 3

Ամերիկայում չամուսն հեռանալը ավելի րում, ամերիկացի աղջիկներն

հայրական ընտանիքից երո զանգվածային ա ների Ռուսաստանում: Ընդ Մ

բան ավելի հայրական տնից ար Նախկինում առաջնությունըանպայմանորեն իմ

նում, քան տղաները: պատկանումէր տղաներին:

ո-

հեռա-

ն Ամերիկացիները կիցների ն ոչ

իրենցհասակաԵան պեն ւ երելին հաղորդակցվել Ր անդամի հետնում Ամերիկացիները սկզրունքին քին, անիքի նորմալ կյանքով երեխաներին չպետք նել: ՌԱզբու սկզբունքին հետնում ամուսինների ոու տրւում իսկ 5076-ըգտնումէ, երեխաներին ինչումպետք օրնե Յ5,ե երեխաներին պետք օգնել, եթե նրանք են աԱոնում հարգում 2076-ը՝ եթե նրանք քեզ (տե՛սգծ. 15.4): օգնում տարեցթոշակառուների միայն է իրենց Վ կմերիկացի ապրում ծերանոցներում, տարեցտղամարդկանց ին մ որոշմամբ Ամերիկացի տարեց հետ:

են այն էօԻ 30::.-

ապրող

են

ամեն

որ

այս

որ

քեզ,

են

592-ն

որ

զա-

հեմ: ծնողների եեխալերի սակցում շաբաթը մեկ 805--ը իրենցլեմտերի -ընկա

են

անգամ,9096--ը՝ ամիսըմեկանգամ:

63,292

9,696

փառառանիը 1| հզոաաասրզ | Ռզայծռարգ

հեռու այլն ծնողներից Բր մոտիկ ծնողներին

Գլ

կնոջդերակատարումներում լարումըմեծանում է, երբ մի ցիկլից անցումէ կատարումմյուսին:Կինը կենսական ընտանիքը ն արդեն հոգնատանջ է լինում իր մոր նկատմամբունեցածորդիական ունեցածմայրական ամուսնացած՝ դերերի իր երեխաների նկատմամբ ն է կարիք զգում,իսկդա միջն:Ծերացածմայրըխնամքի հոգացության նշանակումէ, որ կինընրա նկատմամբպետքէ կատարիմոր ն ոչ թե աղջկադեր: Նրա հասուն աղջիկնարդենմայրէ դարձել,ն մայրական ն իր նկատմամբ եղածլրադեր է կատարումիր փոքրիկինկատմամբ տեղինչի համարում:Վերջապես, հոգատարությունը ցուցիչ մայրական ամուսնու նկատմամբ ունեցածնրադերընույնպեսփոխվումէ, քանզի ծերությանըզուգընթացամուսնու նկատմամբ հոգածության չափը մեծանում է, նա վերջինիս սկսումէ կատարելոչ թե ամուսնու, նկատմամբ սեքսուալ զուգընկերոջ, այլ մայրական դեր: Ամուսնու ն

Գ 18.

Ընտանիքիգլխավորի խնդիրը

Խորհրդայինգրականության մեջերկարժամանակ օգտագործվում այս հասկացուէր «ընտանիքի գլխավոր»տերմինը:Ինստիտուցիոնալ է որինընտանիքի մյուս բոլոր թյունընշանակում միանձնավորություն, են: Սովորաբար անդամները անվերապահորեն ենթարկվում ընտանիքի գլխավորը լինում է ամուսինըկամ ընտանիքիավագ անդամը:Ինմեջ ամուսնու իշխանությունը հենվումէ դուստրիալհասարակության ամուսնու ընդհանուրսոցիալական նրա կարգավիճակի, հիմնականում ստացածեկամարդյունավետության, պրոֆեսիոնալգործունեության հասարակության տիչափերիվրա: Ժամանակակից մեջ ամուսինները հաճախդժվարանումեն որոշակիորեն ասել, թե նրանցիցընտանիքի գլխավորըով է: վճիռներկայացնելոԼհարցումբոլոր երկրներումգլԸնտանիքում է նյութական այն ամուսինը,ով շատ խավորդերըկատարում գժրծոնը՝ մեծ իշխանություն նա էլ ընտանիքում է վաստակում, ունի:Քանիոր աշչափըկապվածէ պրոֆեսիոնալ որակից,ապա տղամարխատավարձի դը իր բարձրկրթականն մասնագիտական կարգավիճակով, ինչպես նան հայտնվումէ ընտանեկան իշխանական

աշխատավարձով րար

բուրգի գագաթում:

15.4. ՝

Կանայքսովորաբարավելիցածրեկամուտներունեն: Երեխաներ ունենալուցհետո նրանքզգալիորենկախվածեն լինում իրենց ամուպետքէ սիններից,իսկ ամուսնալուծության դեպքումնրանքստիպված իրենքպահեներեխաներին: Հասարակության հայրըամեջ ընտանիքի

հաէ վայելում:Մարդկային հեղինակություն վելիբարձրսոցիալական

որ վերջնական սարակությունն այնպեսէ ստեղծված, վճռիկայացումը ամուհեղինակությամբ դրվումէ ուժեղսեռիվրա:Իրենցսոցիալական են» ֆունկկանանց՝ ստիպելով նրանցարտադրական սինները«ճնշում նան զատ կատարելու ցիաներից տնայինաշխատանքներ: դառնալու Այնուհանդերձ կանայքնույնպեսընտանիքի գլխավորը ունեն: են Նրանքդրանկարող հասնելխորամանկեիրենցհնարքներն միջոցով:«Տղամարդը գլուխնէ, իսկկիլու,քնքշության,գուրգուրանքի նը՝ պարանոցը»,--այս ասացվածքը տեղումչի ստեղծվել: դատարկ Ընդհանուրառմամբ ամուսնականիշխանությունը շատբարդ գործոննեերնույթէ: Թվում է, թե այնորոշվումէ միմիայննյութական բարոյական գործոնները երկրորդպլանեն ղված: Իրականում դա կարող է զուտ թվացողություն էլ մնալ:Ամուսիններիցմեկիսիրոուժըմյուսինկատմամբ, ունեցածպահանջմունքի չափը,կարողէ այստեղվճռորոշդեր կատակյանքումիշխում է այն ամուսինը, րել: Պարզվումէ, որ ամուսնական է ցուցաբերում իր կախվածություն որն ավելիքիչ հետաքրքրություն, է Եթե կինըավելիշատ սիրոկարիքզգում, իսկ նկատմամբ: այդպես ապա աճախ է լինում, դերում: պ նաէլէլ կհ յդպես կհայտնվի ենթակայի է լի |

րո

րարում դակն

հիմնական ընտանիքում Ո՞վէ ընտանիքումհիմնական վճիռը

օրորը Մեքսիկա ԱՍՆ կատրային

Ալյուսակ13.2

(7) կայացնում

Տղամարդիկ

իսկ

համար: կազմակերպման հանգստի Դա հյուրընկալությունների, րակության, հատկություններ: են, ունեն լիդերի որոնքակտիվ Կան կանայք,

այնհղիէ մի կյանքում ամուսնական չէ: Սակայն վ ատ անշուշտ, են խույս տալ: ինքնին, որից բոլոր կանայքչէ, որ կարողանում վտանգով, դերը, են առաջատարի վայելում ը նտանիքում ժամանակ երկար Նրանք կարիքէ նման կինըհենարանի երբ պահ, հասնում մի է իսկհետո վրա մի մարդլիներ,որը կլուծերկյանքի զգում,ուզումէ, որ իր կողքին չէ: Նրաընկերուհինեայդպիսին Իսկիր ամուսինը պրոբլեմները: վարին տնայինգործերէ անում, խաղաղ, որ իր ամուսինը ակնախանձեն,

դժ.

քանզի միայնկզայրանա, ինքըդրանից մարդ է, սակայն հնազանդ Ավելինախընտէ հլու կամակատարի: մուսինընրաաչքումվերածվել | ր դերըկատարում առաջատարի րելիէ, երբ ընտանիքում վճիռձնականդեր,քանիոր հիմնակա Թեկուզդա լինիառաջատարի

րը

նրա ատմամբ ինչպես նան

աան վ

է կայացվճիռներն հաճախտնտեսական

ավելի ամուսինն նիքներում ղաստիաէ պատասխանատուերեխաների կինըսովորաբար նում,

Կանայք

վճի տն

է սկզբունքներ ի ղի աան ամուսնալուծություններ ունենում ինում մ.առաջ ւ արորլեննե ատե բո ով եմնե լեզու չեն գտնում,չեն կարողանում

ներըկարողեն

դեմոկրատական ընդունվել կեսից

է, որ Հանրահայտ

տեղի -

սու

ընդհանուր լենզի ամուսինները ատճառով:

Շատերի

մեկըմյուսին: հասկանալ ծանրաբեռնվաանր լրացուցիչ ֆունկցիան առաջատարի համար Կնոջ ն տնային դաստիարակության է երեխաների է, ավելանում որն ծություն է հոգսերիվրա: Ստեղծվում կատարման աշխատանքների է, մշտադերից,միննույն կինըհոգնումէ իր առաջատար է, սայինվիճակ՝ ուր առաջատարըկինն ընտանիքներում, կյն է դրան: ձգտում պես դ6ամուսնությունից կինըսովորաբար քիչ չեն,այդպիսի պրոբլեմները գոհ է լինում: ըոտ փուլումձնավորված ցիկլիառաջին Ըն տանիքի կենսական

ղոք

` փոփոխո |

մե ջ երբեմն Միաժամանակ արտահայտման իրենցզգացմունքների են, զրանք ագրեսիվ կամարցունքազմուկ-աղաղակով են իրենցուզտօկն, նաայՑդեպքում,երբ տղամարդիկ բարեկամխընտրում գլուխչդնելնրանցհետ: Կանայքծանոթների, ն ներկայությամբ ավելիշատ են ների Օտարների իրենցամուսիններին հասաբամբասում, քան տղամարդիկ: քննադատում, Ժամանակակից մեջ կարնորվճիռներկայացնելու կնոջդերըընտանեկան րակությունում մեծանում է: Գործնականում ընտանեկան կյանքիհամարյաբոգնալով Երիլոր ոլորտներում կիննավելիվճռորոշձայնունի,քանտղամարդը: եռ կայացվում դեվճիռներըառավելապես ընտանիքներում հիմունքներով, ոկրատական իսկ ավագսերնդինպատկանող ընտա-

իա երով ու անու են

մոկրատ

բրւթյան

որոշ հետագայում

կառուցվածքը նեկան է՝ ոմանքսովոր պահպանվում հիմնականը սակայն ներիէ ենթարկվում, ենթարկվել: կատարել, մյուսները՝ են հրամայել, թելադրել, ալուծություն 8 14. Ամուսնալ

թ)

երո պ պատկա-

դերը մեջ գլխավոր որմեր օրերում ամուսնության ինչպես պարտավորությանը,

նոչթպարտքին է րուն ե (ում էր. փոխադարձ նախկինում նհ

ապա

կամ սիրոզգաց մունքիբացակայությո

կարող ամուսնալուծության իրավաբանական հիմքդառնալ:

Ընտանիբազմաթիվ Դա կարողլինել պատճառներով: քըկարող է քայքայվել է

ալուժությունը, ամուսնու կամ կնոջ հեռանալը ընտանիքից, կամերկուսի մահը,ամուսիններից մեկի ճա-

ամու րանցիցմեկի

անլիարժեք

նաչվելը, ամուսիններից մեկի(օրինակ՝ծովայինի) երկարատն բացան այլն: կայությունը հասարակության մեջ ամուսնալուծությունը հազվա՝

Կվանդական երնույթ էր: Միայնաճուսիններից մեկի մահը կարողէր մյուսին

' դեպ

կրկինամուսնանալ: Այսօրամուսնալուծու թյունների քանակը այնքան կտրուկ է աճ գրեթեհավասարվում է ամուսնությունների ի կեսին: իր Լսնալուծությունն այն հանգամանքի իրավաբանական հավասէ, որ թույլ տալ

դանում կ Ն.ը: Ոք

տումն պատճառները պատմականորեն Քիչ փո վելանալուծությունների սակայամուսնալուծության գործընթացի ձնակերպումը

ամուսնությունը դադարում է գոյություն ունենալուց: Չնա-

են

լ,

զգա-

լիորեն հորենփոփոխվել է: ԱՄՆ-ում

ամուսնալուծության իրավաբանորեն ընդունվածպատճառկարողէ հանդիսանալ անսիրտ,դաժան վերաբերրաբսրը մունքը,ընտանիքից ամուսիննե րից մեկիհեռանալը, դավաճանությունը: Տարբեր ժաման ամանակաշրջաններում ամուսնալուծության հիմնական 5. '

րբեր

առաջինպլանի վրա է մղվում մերթ այս, պատնառներից մերթ այն 1890 թ. ԱՄՆ-ում պատճառը: ամուսնալուծության հիմնական պատճառ էր համարվում ընտանիքից հեռանալը (39,976): Ամուսնալուծությունների մեջ դավաճանության դերըգնալովփոքրանում է՝ 1867 թ. 26,492 ն 1890 թ. 1892, իսկ դաժանության դերըմեծացելէ 12,496ն 18,396): ուսնալուծությունների քանակըընդհ դհանուրառմամբ մեծանում է համարյաբոլոր երկրներում`հարուստ թե աղքատ արնմտյան թե արնելյան,հյուսիսային թե --

խանաբար աշխարհի

(համապատաս-

անհամեմատ հեշտ է, քան մի քսան Իսպանիա)ամուսնալուծությունը տարի առաջ էր: Ամուսնալուծությունների քանակըԵվրոպայումնս կտրուկաճում է: |

15.3 Ալյուսակ

քանակըԱՄՆ-ում Սմուսնալուծությունների

Ծվերը

ր ող

տարեկան ամուսնալուծությունների չափով)ԱՄՆ-ըն Ռուսաստանը աշխարհումգրավում են համապատասխանաբար առաջինն երկՎերջինշրջանում, ինչպեսնշում է անգլիական «Եվրոպինդ» ամսագիրը,եվրոպական երկրների ա-

տողերը: իեն

օրենսդրություններում

մուսնալուծության ը զգալիորենհեշտացել ընթացակարգ է: Նույնիս կաթոլիկական խիստավանդույթներ ունեցողերկրներում

Իտալիա

բնակչի) ԽՍՀՄ

(հազարով)

ԱՄՆ

ԱՍՆ

ԽՍՀՄ՝

205,6

2.0

2,3

708 783.4

3,1

5.2 5,0

3.4

4,9

941.3

929.6

0,6

2.6

127.2

950,7

4.8

ուՊետք է ավելացնել,որ վերջինշրջանումՌուսաստանում տեղի նեցողամուսնալուժությունների տվյալքանակըտարբերաղբյուրների են: ներովորոշ չափովտարբերվում Այսպես,օրինակ, թ. համար նան 4,2 ամուսնանշվումէ 3,5, իսկ որոշ աղբյուրներում՝ հիմնականում

լուծություն:

Ալու 15.4

ու ամուսնալուծությունները Ռուսաստանում Ամուսնություններն 1970-1995 թթ. (հազարբնակչինընկնողտվյալներով)

Ամուսնալուծությունը մեկի կատարվում -Է-ամուսիններից

Ամուսնալուծությունների քանակով(հազարամուսնությանը ընկ-

ԽՍՀԱ-ում 1940-1988 թթ

Ամուսնալուծություններիքանակը ՛Ամուսնալուծություններիթիվը (ըստ

հարավային:

դիմումով՝ դատականընթացակարգով, իսկքանչափահաս երեխաներ չունենալու դեպքում,ամուսինների փոխադարձ նան ամուսնուհամաձայնությամբ, թյունների գրանցմանմարմիններում:

Հոր

աԱ

8,6

7:1

թու

4,0

1989 թ. Ռուսաստանումամո ւսնությունների քանակըմեկ քառորդով պակասեց, նույն ւմ

քանակն ընթացակարգ`գործիպարտադիրդատականլսումով ամուսնալուեթե ազդում ծությանփաստիմամուլում հրապարակմամբ: Այսինքն՝փորձէր արվում աատենական գործընթացների կրա գործոնները, րասով, ընտանիքի կայունությունը ամրապնդել վարչական-հարկադրական Քատներիթիվըմեծանում է, ո

տերազմյանտարիներինընդունվեցամուսնալուծությաներկաստիճան ժամանակո ամուսնալուծությունների ն

ավելացավ շուրջ 1026-ով:Պարզ են այս

այլ

թիվը(տե՛ս գծ. 15.5):

որ աղ-

նրանով,ր շատանում է հարուստների ։

միջոցներով:60-ական թվականներին հասարակականկյանքի ազանս տականացման ընթացքումամուսնալուծությունների ընթացակարգը զգալիորենպարզեցվեց: ԱՄՆ-ում ամուսնության, ընտանիքին ամուսնալուծության խնդիր-

Հարուստներ 61»

ԿԵՆՍԱՎԻՇՍԿԸ

աղա Ամուսնալուծության

խավի ե համարում ԱԼ նր" նեւի միջին, ներկայացուցիչների Ո՞մ:

ցածր խավերի3695-ը, բարձրխավիկամբիզնեսի

Աղքատներին

րի

ն 4776-ը

է պահում առաջին ամուսնալուծությունից հերթին բնակարանային Հարուստի ի խնդիրը: րուստի համար բնակարանային հարցը պրոբլեմ չէ: հեռու

Սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս,

մուսնալուծության ն

որ են: Ամուսա-

նալուծության դեպքում կինոնանմ կանայք ները,ինչպես բնակարանները ենաՆ մեծ մասամբ մնում Խորհրդային նան

հրեդունած ամուսնաուծության ձուն խնամակալության ւինոու իշխանության

առաջին տեն հետներից մելն նած ամուսնության, ն ընտանիքի յին առաջինօրենքների կոդեքսը քաղաքացիներին րդաընթապարզագույն յն ըսթ ցակարգով հնարա ամուսնալուծվելու րավորություն էր ընձեռում:

Հետպա-

ների հետ կապվածօրենսդրությունըավելի հետնողականն աստիճանականզարգացում ունեցավ: 2424 դարում ամուսնությանանքակտելիությանմասինպատկերացումները արդյունաբերական հեղափոխուհաթյան ճնշման ներքո հետզհետեքայքայվեցին:Ամուսնալուծության մար արդենկարողէր հիմքծառայելամուսիններից մեկիմեղքիդատական ապացուցումը:Մեղավորամուսինըզրկվում էր երեխաներիդաստիարակության իրավունքից:7224դարի70-ական թվականներինմեղքի դատականապացուցումըփոխարինվեց ավելիազատականսկզբունքներով:Ամուսնալուծմանհիմնավորպատճառների մեջ դասվեցինհոգեբանականկամ սեռականանհամատեղելիությունը, ամուսնականհաբացակայության փաստը րաբերությունների ն այլն: Երեխաներիդաստիարակությունը այլնսչէր դիտվումորպեսբացառիկորեն կանանցմեէր նաշնորհ,այլ գործում երեխայիշահերիառավել ագույնչափով հաշվառելու սկզբունքը: Ամուսիններըհամատեղստեղծածունեցվածքի նկատմամբունեինհավասարիրավունքներ: Ռուսաստանյան օրենսդրությանհամաձայն երեխայինկատմամբ ամուսիններնունեն հավասարիրավունքներ,այնուհանդերձ,գործող ավանդույթներովամուսնալուծությունիցհետո երեխաներըմեծ մասամբմնում են մոր մոտ: Հաշվարկները ցույց են տալիս,որ ընտանիքի կայունության,ամուսնալուծություններիչափի ն ընտանիքումերեխաներիքանակի,երեխայածնության միջն ունի հակառակհաԸստ մեմատական կապ: թ. մարդահամարի տվյալների՝ԽՍՀՄ-ում երկու երեխա ունեցող ամուսինների ամուսնալուծությանհնարավորուերեխա է, 3 ն ավելի երեխա ունեցողներինը4 անգամփոքր է երկու երեխաունեցողներիցն 9 անգամփոքր է մեկ երեխաունեցողներից: հետ անցկացԸստ 1995 թ. Ռուսաստանում 1500 քաղաքացիների են ված հարցումներիա̀մուսնալուծությանհիմնականպատճառներն

գոյություն

ին ի 235 անգամ փոքր ման

(24-ով). Նյութական,կենցաղայինպրոբլեմները Ամուսիններից մեկիհարբեցողությունը

ունեցող ւ ուսինն

Ընտանիքի արժեզրկումը նոր սերնդիաչքում

դամ աու ոՀՐ

րի թիվը:Ինչքան երկիրըհարուստ է, այնքաննրանումամուսնալուծուԴիԱ4ՔՈւմ ս հետ

ԸԱԱԳԱՂԱԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱՆ

Ղոգեբանական արաւըՆ)

`:բ ը ԿԱԿԱԿԱԶԱԶԱԱԶԱԳԱՅԱԱՆ

Ընտանեկան կյանքի Ամուսնական

ոնեա

անան,

«ԱԱ

: միապաղա ղությունը

Նոր սերը...

ԱԱ ԱԱ

ԱԱ

կայունության թյան,ընտանիքի

կապվածպրոբլեմներըշատանում Այստեղնս կյանքն իր ուղ-

են: Անշուշտ, սա ընդհանրականմիտում է: է

մտցնում: Անանդան երիտա

,ԱԴԱԶԱԿԱԿԱԱԱԱԱԶԱԱԱԱԱԱՑԱԱԱԱԱԱ

ՆՆ

լիո

ար

ալորեն ացակայությունը

ԲԳԱԱԿԱՂԱԶԱԱԱՂԱԿԱԿԱԱԿԱՌԱԱԿԱԱԱԱՆ

պերից մահացու հիվանդությամբ վարակվելուվտանգ:ԱմերիկանվեաԱ

եմ Դժվարանում

ԱԱԱԱՈԱԱ,

թե ազատագրում

էր երիտասարդությանը ավանդական «կապանքկաներից»,բայց այն իր հետ բերեց նան ՁԻԱՀ՝ ՍՊԻԴ, պատահական ս

ատամիկի

ԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԿԱՂԱԿԱԱԱՅԱԱԱՆ

հեղափոխություն՝ ավանդական րապրեցնոր պուրիտանական ընտա-

ԵՐեԽԱՆԵՐԻՔԱՆԱԿԸ

Գծ. 13.6.

Հետաքրքիր է նշել,

կանայքավելիհակվածեն

ամուսնալուծության՝ հիմնական պատճառհամարե դժ րելով նյութական թականդժվարությունները, հարբեցողությունը, ընտանիքի արժեզրկումը, իսկ տղամարդիկ՝ րդիկ` նոր հ որ

նեկանարժեքների,խիստբարքերիպահպանումըժամանակի հրամայականըդարձավ: Ամուսնալուծությունների պատճառների, դրանցառանձնահատկուէ թյուններիճիշտըմբռնմանհամար պետք հաշվիառնել,որ տղամարդն ու կինըունենում են ամուսնությունից ն հիասքաբավարարվածության ն փությանտարբերցիկլեր այս ցիկլերիտատանումները ավելիհաճախ չեն համընկնում: Վեց-յոթ տարիհամատեղկյանքից հետո ամուսինըաստիճանաբար ընտանիքից մի կողմէ քաշվում: Կինընրա համարկարնորէ որպես տնայինտնտեսուհին գործընկեր:Կնոջ մոտ ամեն ինչ հակառակուհասունացմանը զուգընթացնրամեջ մեղիով է ընթանում՝երեխաների ծանում է զգացմունքայինէմոցիոնալ մտերմությանպահանջմունքը: Այս շրջանում եղած տարաձայնությունները պատճառ են դառնումամուսնությունիցնրանցհիասթափության համար:Սակայնամուսնանա18-20 հետո լուց ամուսնականկյանքիցբավարարվածությունը տարի հոգնոր հաղորդակցմանփոխադարձպահանջմունքի շնորհիվկրկին մեծանում է ' (տե՛ս ը գծ.15.7):)

կյանքի կան րանքները, միապաղաղությունը: ավն Երիփասարդությունն ավելիհաճախ ոա

ամուսնաաճհամատեղելիությունը,

ԱԼ

ոա

ան

վտանակը

ամուսնալուծության հիմնական պատճառ Է համարումանհամատեղեը միապաղաղությունը: կայունության պահպանման, ամուսնալուծությունների

լիությունը, նոր սերը,դավաճանությունն ու

Ընտանիքի

ն ամիկայումնկատելի է նան մի ընդհանուր միտում՝ դժվարժամաակներում, նեղությունների մեջ մարդիկ ավելիեն նրանք իրենցհամարբարոյականն հոգեբանական միավորվում, նեցուկեն ընամուսնալուծությունների քանակընման պայմաններում նվալավանում են, կյանքըհեշտանումէ, շատանում փողնու զվարճանքները, ավելանումԷ նան ամուսնալուծություննե-

տանիքը, զո ժամանակները '

, 72

դարձնում

Ամուսնությունից

բավարարվածությունը

մ9 |

Հ0

Գծ

են ընտանիքի Այս նկարումերկուտարբերգծերբնութագրում կենէ սագործունեությունը՝ ընդհատվողգծերովկորը ցույց տալիս,որ աքանակնընկնումէ մինչն 10ն առավելագույն մուսնալուծությունների 20 տարուց հետո ընկածժամանակահատվածների վրա:Հոծ գծովկոառավելբավարարվածությանը րը ցույց է տալիս,որ ամուսնությունից է համընկնումհամատեղկյանքի12--իցմինչն18 տարինընկածժամահետ, այսինքն՝ հետ, երբ աայնժամանակահատվածի նակահատվածի են: բոլորիցքիչ մուսնալուծությունները Ընտանիքիսոցիոլոգիայումիրարիցտարբերումեն արտաքուստ ամուսնալուծության իրարնման երեք երնույթներ՝ դրդապատճառները՝ ն ամուսնալուծության մոտիվները,ամուսնալուծությանպատճառները առիթը:Ամուսնալուծության այնսուբյեկտիվպատճառներն մոտիվները են են, որոնքնշում իրենք՝բաժանվողամուսինները կամփորձագետնեեն շուտ րը: Մոտիվներն ավելի արտացոլում ամուսնալուծության ընն ոչ թե ամուսնալութացքում ամուսինների ապրածզգացմունքները ծությանիրականպատճառները: Հայտնիէ, որ դատարանում ամուսինեն ներըհաճախխոսում ոչ թե ամուսնալուծության բունպատճառների այլ նրանց մոտիվներիմասին: Դրանցիցառավել տարածվածեն '

հետնյալները.

ընդհանուրշահերին արժեքներիբացակայությունը, բնավորությունների հակադրությունը, ուրիշինսիրելը, ամուսնական անհավատարմությունը, ու նրահետ կապված հարբեցողությունն բարբարոսությունները, ն կենցաղային պայմանների բացակայությունը, նորմալ նյութական ծնողներիանհարկի ամուսինների ընտանեկան խառնվելը գործերին: Ռուսաստանում ամուսնալու90-ականթվականների տվյալներով՝ 5096-ըկատարվելէ ամուսնու պատճածությունների հարբեցողության ռով: Մյուսպատճառները, ընտ աիկյծվածության չափի,հետնյալներն են՝ հոգեբանական հետ կապված երեխաների պրոբլեմներ, խնդիրներ, ն այլն: ամուսնականանհավատարմություն ԱՄՆ-ում որպեսամուսնալուծության հիմնականպատճառավելի հաճախհանդեսէ գալիսարտամուսնական սեքսուալ կապը:Երկրորդ ն տեղում անձնական նյութականխնդիրներնեն, երրորդում`փոխադարձսիրոզգացմունքիմարումը: է, որը Ամուսնալուծության առիթըայն դիպվածըկամհանգամանքն հանգեցրելէ զույգերիցմեկինամուսնալուծության վերջնականվճռի կայացմանը:Ամուսնալուծության առիթնամուսիններիհամբերության "

է, որիցհետո համատեղկյանքընրանք

լցնողվերջինկաթիլն բաժակը առիթկարողէ դառնալվերեն անհնար:Ամուսնալուծության համարում մանկապարտեզ տանելու լինելը, երեխային չարդուկված նաշապիկի Հ են, խորքային ավելի պատճառներն ն այլն:Ամուսնալուծության հ

ն ունեն օբյեկտիվ են ավելիերկարժամանակում ուրըկուտակվում անկամքից գիտակցությունից Նրանքգործումեն մարդկանց ույթ: են, ավելի սուբյեկտիվ մոտիվներն ամուսնալուծության մինչդեռ կախ անձնավորված սուբյեկտիվ, պատճառների ամուսնալուծության ու

անք

ոացատրություններն Ց 15

են:

հետ

ու երեխաների Ամուսնալուծությունն

կապվածխնդիրները

թողածազդեվրա ամուսնալուծության Ծնողներին երեխաների կենսաբարդ է: Մեկիհամարբաժանումը ության խնդիրըբավական այն ազատություն է, մյուսիհամար կամողբերգություն այդամուսնալուծությունը են, որ սկիզբ:Շատերըգտնում է, նոր կյանքի երեխաեթեայնչառնչվեր չէր արժանանա, անսնեռուն ուշադրության մոտաբաժանվածների հետ: ԱՄՆ-ում ն Ռուսաստանում ի բախտի առկաունեն: Երեխաների երեխաներ 604:--ը անչափահաս Ամեն տարի հետ չի պահում: բաժանումից ցավոք,ծնողներին ստիպ500 հազար երեխաներ ն Ռուսաստանում

կան ճգնաժամ եր

վորապես ությունը մեկմիլիոն ԱՄՆ-ում ապրելումիայնմեկ ծնողի վածեն

հետ:

են պատահում մեջ հազվադեպ երեխաների Ամուսնալուծվածների կողմ լինեն:Ռուորոնքիրենցծնողներիբաժանմանը այնպիսիները, հետ անցկացված երեխաների թվականներին 80-ական աստանում

ցանկուերեք ամենաբաղձալի ցույց են տվել, որ նրանց հարցումները Անունենան: ու մայր հայր մեկնայնէ, որ բոլոր երեխաները մեծապեստուժում են: Այերեխաները տ, ծնողներիբաժանումից ազդեհետնանքների բացասական ամուսնալուծության մ հետզհետե արում վրա ժամանակիընթացքում ցությունը կենեն իրենցսովորական վերադառնում աստիճանաբար է ն իեն մասնակցում քիչ տղամարդիկ ԱՄՆ-ում բաժանված մասն իր գործին,նրանցզգալի դաստիարակության րենց երեխաների չի օգնություն դրամական նույնիսկանհրաժեշտ նախկինընտանիքին

ուններից

Ի ոփանդերծ երեխաների շատերն սակերպին:

հետո տղաամուսնալուծությունից

ԽՍՎՄ-ում նույնպես ցուցաբերում: հետ իր կապըկամխզում,կամզգամեծ մասը երեխաների մարդկանց փոքրէ, այնքաննրա էր: Ընդ որում՝որքաներեխան

լիորենթուլացնում

դաստիարակության գործում հոր մասնակցության ու ա մուսհավանականությունը նվազումէ, նման կապերի ամուսնությունն զարգացած երկրներում ժամանակակից կ դաստիարակության հավանականությու-նալուծությունըկարծեսթե դրվածեն կողք կողքի: ԱՄՆ-ում, օրինակ, նը ավելիէ նվազումաղջիկ երեխայի դեպքում: են 50: 50 չափով,իսկ երկրորդ Ամերիկյան դրանքհարաբերակցում սոցիոլոգների բերածտվյալներով՝ ԱՄՆ-ում վերջին հասնում է 6076-ի: Բոլոր շրջանում նից հետո բաժանմանհավանականությունը ամուսնալուծությունների թիվըգնալովմեծանում է: 25-40 ճամնում է որպեսկյանքիանփոխարինելի տաամուսնությունը դեպքերում րեկանում ամուսնացածների մոտավորապես կեսից ավելին բաժանվում է: 904:--իցավելինիրենցկյանքիընթացքում, ամերիկացիների ըապարհ՝ երեքքառորդի դեպքում Ամուսնալուծությունների երեխաները են ծնողների եթե ոչ ավելի,գոնեմեկ անգամամուսնանում են: ներքաշվում միջն առաջացածկոնֆլիկտների Մեծ մեջ: է նան արգելել հնարավորչէ, ինչպեսհնարակմուսնալուծությունները արտամուսնական երեխածնության չափը: Այս ամենը նշանակում է, որ 80--ական մարդկանցազատումը:Այն վոր չէ վերացնելձեռնարկություններից թվականներին ծնվածերեխաների կեսից ավելին աստիպէ է ված ապրելմիայն չափի,նրակյանքիլիարժեքության կապվածմարդուազատության ծնողներից մեկի հետ: Եթեծնողները են անորից հետ: Անհրաժեշտ է առավելուշադիրլինել ապագա կյանքի մուսնանում, պահովման ապա երեխաների համարստեղծվումեն խորթհոր կամ կատարված խորթմորհետ հարցում,իսկ երբ այդ ընտրությունը ընկերոջընտրության կապված պրոբլեմներ: է՝ համար: Այսայն պահպանելու գործադրել ջանքեր առավելագույն Նորմալ պայմաններում որպես ամուսնալուծությունները, կանոն, վատհետնանքներ են թողնում տեղ, ինչպեսկյանքիմի քանի այլ կարնորոլորտներում,հսկայական երեխաների վրա:Ծնողների բաժանում եր է կատարում«հոգու աշխատանքը»: Իր ն նրաբարոյավերարտադրության սոցիալական Հասարակության մարդկության համարում:Երբեմն ամուսնությունը տեսանկյունից կանմաքրության ամուսնալուծությունը երեխաների վրա է թողնում բերնսդրականազդեցություն, բարոյականության հանճարեղձեռքբերումնէ: Ըստ քրիստոնեական դա լինում է այն դեպքերում, ամուս, երբ է մ եջ, այստեղէ, որ անիսկականսերը սկսվում միայնամուսնության նալուծությամբ վերջ է դրվում ծնողներից մեկիհարբեցողությանը, ճանաընէ: Ընտանիքըկյանքիբազմապիսի տանեկան ու հատըլիովինազատագրվում կռիվներին ծեծերին, հոգեբանական ցնցումներին: ու արահետների է: Երբ երկիրըճգհանգրվանն վերջնական պարհների մուսնալուծության՝ երեխաների վրա թողած ազդեցությունն ուղէ ու խառնաշփոթ, նաժամ է ապրում,փողոցներումիրարանցում իսկ ղակիորեն կապվածէ ընտանիքում նրանից առաջ ն նրանից հ ետո մնում գոէ է, աշյություն ունեցողպայմանների, է, հարազատտունը,միննույն շուկաներումթանկություն մթնոլորտիհետ: Երբծնողները բաժանն վում են խաղաղ, չէ, անգլիաոր անկյունը: Իզուր հարազատ խարհիամենացանկալի երբբաժանումից առաջ ն հետո ծնողների միջնցցուն ասում են. «Իմ տունըիմ ամրոցնէ»: ն կռիվներ ցիները կոնֆլիկտներ չկան, երբերեխաները ազատորենկարողեն հաղորդակցվել իրենցհորն մորհետ, ապա այդ դեպքում

ամուսնու

ամենա

ամուսնալուծության բացասական հետնանքները նվազումեն: Այսօրգիտնականների լայն տարածումէ ստացելայն շրջանակում մոտեցումը,

ամուսնության բացասումը չէ: Այն ամուսնալուծությունը Ժխտումէ ամուսնության մեջ տեղգտած տիպ,որը կառուցված է միմյանցչսիրելու, մեկիկողմիցմյուսինճնշելու, որ

դասակարգը

տարբերերկրներում,մհնսնավորապես հարաբերությունների որակի հարաբերուզայն Ատանա ունեցողամուսնաընտանեկան հարցերում

անձնական արժանապատվության ն սեռերի նսեմացման անհավասարության վրա: Առանց ամուսնալուծության՝ զույգերի ահամատեղ մուսնական կյանքըկվերածվեր հարկադրական պարտադիր ա նբաժանելիության: Եթե մարդըիր ամուսնության մեջերջանկություն չի գտել, ապա նրանպետքէ հնարավորություն ընձեռվի նս այն գտմ եկ անգամ նելու փորձկատարել: 27,

Տ 16. Ընտանիքը ն մեմատելով

ԱՄՆ-ում ն

թյունները՝մենք տեսանք,որ ամուսնությանն ընտանիքի ավելիշատ են, քան տարբերություննենրանցմիջն նմանություններն տվյալներըլիովին համընկնումեն: Ընրը: Հաճախ վիճակագրական բնորոշէ մի կարնորառանձսոցիոլոգիային տանիքինամուսնության ն ամուսնությանխնդիրներում ավելիշատ նահատկություն՝ ընտանիքի են մշակույթին քան միննույն իրարից տարբերվում դասակարգերը, երկրները: պատկանող

ոու

Ալյուսակ15.4

ոտ

Բանվոր դասակարգի

ցածրխավիընտանիքներ

Բնական պահանջմունքների արտա-

հայտման անկաշկանդություն

Միջին դասակարգի ընտանիքներ

Պահանջմունքների արտահայտման մեջ

ընդունված հետլում կանոններին

Կոլեկտիվ կենսակերպի պահպանում՝ Կոլեկտիվության

կրտսերները հագնումեն մեծերի շորերը, են ն ննջասենյակները ընդհանուր այլն

Դաստիարակությունը ավելիշատ կողմ-

նորոշված

է դեպիֆիզիկական

հարկադ-

զգացմունքը

փոխարկված է անհատականության զգացմունքով, սեփական իրավունքի, Ն

սեփական

ագործույան Կայա

Ներգործության հոգեբանական եղա-

նակներն ավելիընդունելի րանքնու պատիժը, են, քան ֆիքան հոգեբանական

զիկականը, ծնողներին

ներգործությունը

Բանվորների երեխաներ Հասունանում ն

երեխաների միջն ավելի շատ տիրապետում է փոն խըմբռնման ջերմության

մթնոլորտը

Միջինդասակարգի երեխաներ կյանքիդժվարությունԲազմաթիվ ներըճաշակումեն ավելի են հոգսերից ազատված վաղ տարի-

քում

են քիչ Դաստիարակվում հսկողությանԴաստիարակվում են առավել պայմաններում հսկողուն

թյան

Սեռական կապերի մեջ ավելի շատ

մտնում

են

հոգատարության պայմաններում

Սեքսուալփորձըհետաձգվում է մինչն

ուսման

դունվում բուհ, ապա անցնում աշխա.

են ընկնումփողոցի ագծեհաճախ

Ավելի

տանքի

ցության տակ, զանազան են գործում,բանտ են ընկնում

են Կապված ընտանիքին, ավելիհաճախ

են կարդում, հանցանքներ ունեն

ինտելեկտուալհետաքրքրություններ, հանցաբազմազան

գործության աստիճանը ցածրէ

Անգլիայում, Գերման իայում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում միջին դասակարգի ընտանիքներն այսօր ավելիմեծ տեղեն տալիս կան հարաբերություննե րի պլանավորված իմաստավորմանը, քան բանվորական կամհասարակության ցածրշերտերի ընտանիքները: Մի-

ներընտանե-

Հռտնեով: նրանք մոգերը հրեն

է պատկան տանիք խավերին կյանքիայլ ճանապարհ րեխաները են պատկա ռ են ստեղծում: կարիերան Ցածր

ողը

անց

Ընտանիքիդասակարգային տարբերությունները ր րելիէ բնու ել հետնյալ կերպ: "Գ բնորոշ է ընտանեկանհարաբերու ուններինպատակաուղղված պլանավորումը:Ընտանիքիհումանիէ մոդելըբնորոշ ոչ միայնեվրոպականմիջին, այլն Ռուսաստանում նման մոդելն ավելի բ ի ընտանիքներին: սակարգ է իլը անտանիքներին, րոշ միջինդասակարգի քանիՊո մինինամի ության գը ռուսականմտավորականությ սոցիալականհիմքն է, իսկ ռու. սականմտավորականության բարձր բարոյա ան հինքն իկ ոու խա խարհովեն հայտնի:Ռուսաստանի բարձրդասակարգի

«արեմուտքի ընտանիքներին : Իտար հար րդա :

մար

ետք

մանությանհետ միասին նրանում տեղ են գտ ներկայացուցիչներ, որոնց կուլտուրական աստիճանը,մեղմ ասած, նի ովին բարձր բարձր չէ: Ըստ երնույթին,Ռուսաստանի դա դասակարբարձր լավագույնմոդելիձնավորման համարդեռերկարժա մանակէ անհրաժեշտ:

րնտանիքի .

ավարտը

Ընտանիքը մեծ նրանցից սպասելիքներ Ընտանիքը հուսովէ, որ նրանքկգերաչունի զանցենիրենցծնողներին Հաճախ միջնակարգ դպրոցըչեն ավար եր Ավարտում տում, աշխատանքի միջնակարգ են անցնում դպրոցը, ընվաղ են

տարիքից

եխաներն ավարտում պատկանողընտանիքների երեխաներ ջին դասակարգին նակա րոցը, ընդունվումե ն քոլեջ կամ համալսարան:

8 17.

Ընտանիքին ամուսնության ինստիտուտի ճգնաժամը

ներմ աանյաններում լայն տարա

ծուՎերջին մի քանի ո ճի թյուններիքանակի ր պայմաններու գտնումայնկարծիքը,որ ը սոցիալականինստիտուտ, է խորճգնաժամ նահատումներն իրենց բարձրա կետինհասան 70-ական թվակա Սակայնարդեն70--ական ելի դար ն արժեք դարձավ թվականների ընտանեկան արժեքների վերջերիննկատելի վերածննդիմիտումը:Առաջացավ այսպեսկոչվածընտանեամետ շարժումը: Այսօրամերիկյանն եվրոպականսոցիոլոգների ա է իրավիճակը շիկացնելուցն անցել է հանգամանքների ն լի խոր համակողմանի վերլուծությանը: ն 1000 ամուսՎերջինշրջանումեվրոպականերկրներումտարեկա նյալն է ((տե՛ս նությանըընկնողամուսնալուծությունների քանակըհետնյալն է գծ. 15.8).

ոտանի որպես Աննըթվականներին:

դադարել

մանքն ավը

Ամուսնալուծությունների քանակը՝

12,7 126.

ըստ

8.8. 8,5

տարեկան1000 ամուսնության

8.1 --ոտ,

7ջ

3 8

«9

8 3

21431 :

Տ:

Հ»

Գծ. 153

Ռուսաստանում այս խնդրի քննարկումը տեղի

ունեցավ 90-ական

թվականներին երբ մի շարք

սոցիոլոգը լոգներ սկսեցին կսեցինմիաբե միաբերան խոսել ընտանիքի ինստիտուտի ճգնաժամ տակ հասկացվում էր ընտանիքի՝ որպես սո ներնու դերը,որ այն

կոչ-

ճգնաժամի

մասինխոսումեն հետնյալ փաստերը: 1) Առանցամուսնու ր տղամարդու) դերիհարաճունմեծա մ մարիտվյալներով՝

5) Վայրական դաստիարակչական դերինվազում: անօթնանն որբ երեխաների քանակի 6) Ամուսնալուծությունների, մեծացում: Որոշ սոցիոլոգներգտնումեն, որ արդիռուսական հասարակուն ինստիտուտները որոշակիփոփոթյանմեջամուսնության ընտանիքի են կրում,սակայնբացասական գործընթացներին զուգընխություններ ն ան ն է թաց կարելի տեսնել դրականտեղաշարժեր միտումներ: գրում է Ա. Ի. Կուզմինը,--ռուսականհասարա«Ձնականորեն,-ոչ մի ճգնաժամէլ չկա՝չնայածնրակենսագորկությանմեջընտանիքի 9/10 մասն է որոշակիլարում:Բնակչության ծունեությանմեջնկատվում ապրումէ ընտանիքներում, բացարձակորեն միայնակմարդկանց քա1994 1979-1989 թթ., ըստ թ. միկրոմարդահամարի նակը տվյալների, գործընթացը քչացել է: Միջազկրճատվելէ: Ամուսնալուծությունների բարձրեն... գայինստանդարտներով միավորները ամուսնությունների այն մոդելը, Ընտանեկան բարեկեցության իդեալէ դառնումընտանիքի է է ուր տղամարդը փող աշխատում,իսկ կինըտնօրինում ընտանիքի մեջ կատարվող բյուջեն ն ծախսերը:Երկրիտնտեսության փոփոխուեն հոր դերը:Ռուսաստանի լիարթյուններըմեծացնում ընտանիքում ժեք անդամակցությունը համաշխարհային համագործակցությանը, նրաքաղաքացիների համարարտասահման մեկնելուն այնտեղաշընձեռումըլայնացնումէ ընխատելուն բնակվելուհնարավորության դաշտը: Ընտանիքն տանիքիկենսագործունեության արդենկարողէ ահազատորենփոխելբնակավայրը, ապահովել ընտանիքի անդամների ու ստանդարտներին համապատասխան սնվելն հագնմաշխարհային վելը, հանգստիկազմակերպումը, ծ առայություններից սոցիալական օգտվելը ն այլն»: Պ անշուշտ, չեն շրջանի տնտեսականդժվարությունները, ն ընտանեկան նպաստումամուսնական հարաբերությունների կայու-

երեխաներին կնոջ (կամ Դաիարակելու անչափահաս երեխի Ռուսաստանում րդահանտանիքնե Լսնցող 2) ի նար մր միայն պազմված Վերջին մորից ներեխաներից: կալներ),որոնք զբաղվում երեխաների աին" խնամանարտամունանոնրանցի ԱմուսնալուծություններիՍակայն երբընչեն նեն այն ժամանակները, սարերի մոմխա չունեն: (1394. ծնված երեխաների ձնավորտանիքըկրկինկարնորգործոնկդառնամիջինդասակարգի 19,696-ըլույս ՈՐԱ աշխա վել մուսնությունից դուրս) հայրեր(երբեմնմայրեր) հ ամար: ընդհանրապես Ռուսաստանի վերածնման իրենց երեխաների չեն տեսակցում կարճժամանակով, հաա դետ երեխածնության դեպքիցդեպք: ուսսությունների նվազում: Ռուսաստանում չափը ե կտեխածնության տարեկան կազմու միջինհաշվով7,5 երեխա, իսկ թ.՝ 1,4 '

են

այն կենսա

ամբ,

են

բոլոր

են

1920 թ.

լացում:

յոթ

հետ

նացմանը:

շատ

սա-

ապ-

հետնում

ման ն

միջին

4) Մեկ երե ն րեխաունեցող կամ

երեխա:

անզավակ ընտանիքների քանակիա-

ԳլՈՒխ 16

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅ

ՈՒՆՆԵՐԸ

հասարակության քաղաքական որինինստիտուտներն մեջ, որոնք Օրամիջուկը, թե որ

են մտնում

ավարգի տրվում տարբերպատասխաններ: փար Սեջ ինստիտուտներից Ղեղինակների հիմնականում նշում ի միայն Սիր ն

նյան քաղաքագի

են

ասն այդ

են

ռուսաստա-

կուսակցությունները, մյուսները դրան ավեոո ւըխաղաքական նան քաղաքացիական հասարակությունը, պառլամենտարիզմը նախագահական ինստիտուտը, Ո խորհրդարանը, բյուրոկրատիան: ղինակներ այս ցանկինավելացնում են նան ա

հասարակական` կարծ Կարծում ներն էլ որոշակիիե այլԱվելինվ̀ երանշված քաղաքական լրատվությանմիջոցները, ընտրական իքը, Գանգվածային համակա ենք, որ երեք մոտեցում-

ին նի, ններ թյուսներ, որոնց վրա քաղաքագետները երբեմնքիչ են են:

ինստիտուտներին է տատու անորաժեշտ ավելացնելնան մի շարք

այլ հաս-

դրություն դարձնում:

51.

ուշա-

Նկրատարատեսակները Քաղաքականութլունը ,

Քաղաքականությունն, ըստ էության,իշխա-

նություննէ, ցանկացած միջոցներով արդյունքի հասնելու արվեստը: է.

Վեյվուդ

միջուկը,իրոք,իշխանության հասնելուայն ալության պահպանե «Պոլիտիկա» տերմինը (հունարեն տաղ

ովայքարն է:

բօկկիտ պետականկամ հասարակական գործեր,քօկտ թյուս) բավական պետություն) տարբերմեկնաբանություններ է ստացել:Ըստ --

Պլատոնի՝պոլիտիկան՝ քաղաքականությունը, ապրելուարհամատեղ Օ. է: լայն վեստն Շպենգլերըքաղաքականության ավելի ըմբռնման է: Ըստ նրա՝«քաղաքականությունը լայն իմաստովկյանքն կողմնակից է»: Ըստ Կ. Մարքսի՝«...ամբողջ է, իսկ կյանքըքաղաքականություն նկատմամբ դասակարգերի քաղաքականության ֆոկուսըիշխանության է»: Վ. Ի. Լենինըգտնումէր, որ «...քաղաքականություվերաբերմունքն է, պետությանգործունեունը պետության գործերինմասնակցությունն թյան բովանդակության, ձնի, խնդիրներիորոշումը»:Իսկ Մ. Վեբերը նշում է. «Քաղաքականությունը ըստ ամենայնինշանակումէ իշխանությանը մասնակցելուձգտում կամ իշխանությանբաժանմանվրա ազդեցությունգործելուհնարավորություն՝ լինի այն պետությունների միջն թեպետության ներսում,մարդկանցխմբերիմիջն»:Ժամանակա3. Դ. Լասուելը ն Ա. Կապլանն կից քաղաքագիտության դասականներ աշխատության մեջ գրում են, որ իրենց«Ուժը ն հասարակությունը» ն իշխաէ քաղաքականությունը կապված իշխանությանձնավորման մեջ կարելի է հանդիպելնան նությանծավալիհետ, գրականության քաղաքականության բազմաթիվ այլնայլբնութագրումների. քաղաքականությունը մեջբացառապես հասարակության խաղաղ հասնելումիջոցէ, ճանապարհով համաձայնության քաղաքացիական ն նպատակների քաղաքականությունը գիտությունէ պետության դրանցհասնելուլավագույնմիջոցներիմասին, ձեռք բերելուարվեստէ, հնարավորը քաղաքականությունը իշխանությանձգտումն է, իշխանության քաղաքականությունը համարպայքարնէ, հասնելուն այն պահպանելու վերաբերմունքի քաղաքականությունը իշխանության նկատմամբ խնդրումսոցիալականխմբերի, դասակարգերիմիջն հարաբերուձն է, թյունների քաղապետականհարաբերություններին քաղաքականությունը կազմակերպուքացիների,քաղաքական գործիչների, հասարակական Հ է: թյուններիմասնակցությունն այս բոլորը՝կարելիէ տալ քաղաքականության Ընդհանրացնելով սահմանում: մի ամբողջական խմբերիհարաբերությունների Քաղաքականությունը սոցիալական հետ կապվածգործունեության ոլորտ է, որը որոշում է պետության գործառնության բովանդակությունը, խնդիրներնու ձները:Քաղաքակուսակցություննեկանությունըպետական մարմինների, քաղաքական ն նրանց կազմակերպությունների րի, հասարակական շարժումների, մեծ է, որնընթանումէ սոցիալական առաջնորդների գործունեությունն ոլորտումն հարաբերությունների խմբերի,ազգերին պետությունների .

կոչվածէ իրեն հատուկմեթոդներով հավաքագրելու նրանցջանքերը մեխանիզմները: Քաղաքական մեթոդներըհամոզման,փաստարկված քաղաքական իշխանությունը ամրապնդելու կամգրավելուհամար: հասարակական ապացույցների, կարծիքի,տարբերդասակարգերի, ժամանակակից հասարակության մեջ հազիվ թե գտնվիմի բնատարբեր բնակչության սոցիալական, ազգային խմբերի շահերի գավառ,որ դուրս մնա հրապարակային իշխանությունը վարհաշվառման, քաղաքականառաջնորդների ժողովրդավարական մարմնավորող. ամենատես տեսադաշտից: պետության Այդիսկպատճառով հաէ: ընդհանրությունն բոլոր քագծի րաբերությունները, միայնթե այս կամ այն աստիճանով, Իր ուղղվածության բաժանվում աղբյուրովքաղաքականությունը ներթափանցէ ված են քաղաքականությամբ: ն Հասարակության բոլոր ոլորտներնու քաղաքականությունն ներքին Ներքին արտաքին տիպերի: են միայնքաղաքական ինստիտուտները տարբերվում գործունեության հիմնաընդգրկումէ պետության, կուսակցությունների ներթափանցվածությանաստիճաններով: Նույնիսկմշակույթի,կրթության ն կրոնիմեջ, տնտեսական, կանուղղությունները՝ մշակութային, տեխսոցիալական, որոնքկարծեսթե շատ հեռու են քաղաքականությունից, քաղաքանիկականքաղաքականությունը երկրիներսում:Արտաքին քաղաքականությանկենդանի շունչը իրենզգացնելէ տալիս:Այլ բանէ, որ «քաղականությունն արտահայտումէ միջպետականհարաբերությունների քականացվածության» չափը տարբերէ լինում: Այն առավելագույնս տարբերության ըստ ոլորտների ոլորտը: Ներքինքաղաքականությունը, է պետական արտահայտվում ն իշխանության է բուն օրենսդիր գործադիր բաժանվում տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, մարմինների, ինչպեսնան իշխանության համարպայքարող քաղատեսակների: մշակութային քական 6 կուսակցությունների, տնտեսականկյանքիմասնահասարակական-քաղաքական Տնտեսականքաղաքականությունը շարժումներիգործունեության մեջ: «Քաղաքականություն» արդյուկիցներիկողմիցիրենցվրա վերցրածպարտավորություններն հասկացություննարտացոլումէ մարդկանց ու առանձնահաէ, այն կենսագործունեության կարողությունն նավետորեն կատարելուհնարավորությունն տուկ բնագավառ, որը կապվածէ իշխանական միջոցառումների մի ամբողջունախապատրաստված հարաբերությունների, գիտականորեն պետության, քաղաքական կուսակցությունների, է է, թյուն որի միջոցովպետություննիրագործում արդյունաբերության, հասարակական-քաղաքական շարժումների, պետականն մասնավորձեռնարկությունների, գյուղատնտեսության, կազմակերպությունների, առանձին քաղաքացիների հասարակական համակեցության կարգավորումը: կենսունակությունը բանկերիտնտեսականգործունեության ապահովողգործունեության, նրանց ընդհանուրկամքի, շահերի ն մեջ մտնում են կենտՏնտեսականքաղաքականության մեթոդների հետ: պահանջմունքների իրականացման ն եկամաշխատավարձիգնագոյացման, րոնացվածպլանավորումը, Վերջինտարիներին շատ քաղաքագետներ կենտրոնական բ անկի երկրի տահարկերի չափերի կարգավորումը, քաղաքականությունը դիտումեն որպեսբազմաչափ ն երնույթ:Քաղաքականությունն գործունեության, էմիսիայի,արտաքին ներքիններդրումդրամական ունի մի շարք չափումներ, այդ թվում` ինստիտուցիոնալ չափում, որը ստեղծների վերահսկումը,տնտեսականզարգացմանհամարբարենպաստ վում է սահմանադրության, ն ավանդույթների իրավակարգի դաշտին գործադիրբազայիստեղծումըն այլն: օրենսդրական միջոցով, նորմատիվ, բովանդակային չափում, որը ցույց է տալիսքաղաքակաՏնտեսականքաղաքականությունըտնտեսությունըղեկավարելու նության նպատակները, ն խնդիրներն»-ու առարկաները վերջապես տնտեսական միջոցաուղղությամբպետությանկողմիցիրագործվող ընթացակարգային չափում, որի կոչված է բախումների ն փոխզիէ, որի միջոցովՒպետությունը ներգործումէ ռումներիամբողջությունն ջումներիմիջոցովհասնելուշահերիփոխհամաձայնեցմանը: վրա: Տնտեսական քաղաքականուզարգացման երկրիտնտեսական Հասարակության ու մեջամեն ինչ չէ, որ քաղաքականբնույթէ կրում, թյանսոցիալական բովանդակությունը, ինչպեսնան նրանպատակն ամեն սակայնհամարյա են արտադրության ինչ կարող է քաղաքականնշանակություն եղանադրանհասնելումիջոցներըկանխորոշվում Տնտեսականքաղաքակահարաբերություններով: կով, արտադրական ունենալ: Քաղաքականության ն պետուոլորտիմեջ մտնում են իշխանությունն ու կապվածէ դասակարգերի նությանծագումնաբանությունը իշխանական հետ: Տնտեսական հարաբերությունները, քաղաքակահասարակության ժամանակաշրջանի թյանառաջացման պետական-քաղաքական կազմակերպվածքն ու նրա է: խտացված արտահայտություննԱյն ունի իր նությունըտնտեսության ինստիտուտների ողջ համալիրը, բոլոր քաղաքականկուսակցությունները, մասնավորապես նրակազմումառանձնանում են տնտեընտրականհամակարգը, կառուցվածքը, քաղաքականվճիռներիկայացման ն քաղաքական ու Այն տնտեսականմարտավարությունը: սականռազմավարությունն գործընթացների `

ընդգրկումէ կառուցվածքային, ինվեստիցիոն, ֆինանսական, վարկային, հարկային,ագրարային, գիտատեխնիկական, ազգագրականքաղաքականությունը, գների,եկամուտների, ն այլ քաբնօգտագործման ղաքականմիջոցառումները: Տնտեսական քաղաքականության կարնոր .

է արտաքին բաղադրամասերից տնտեսական քաղաքականությունը:

Տնտեսությանմեջ պետության, քաղաքականության ներգործումեթոդների խնդիրները բավական բարդ են: Որոշ տնտեսագետներ գտնում են, որ տնտեսությունը միանգամայնազատ պետք է լինի պետության, քաղաքականության անհարկի միջամտությունից: Մյուսները շեշտում են այն հանգամանքը, որ տնտեսությունըարդյունավետորեն կաշխատի միայն այն դեպքում,երբ երկրումստեղծվածէ կայունսոցիալական վիճակ,իշխում է օրինականություննու կարգուկանոնը, հանցագործ խմբավորումների դերը տնտեսության մեջ, հասարակական կյանքումհասցվելէ նվազագույն չափերի,իսկ նման պայմաններ քաղաքականմիջոցներով կարողէ ստեղծել միայն պետականիշխանությունը: Տնտեսության մեջ քաղաքականությանմիջամտությունն արդարացվումէ նան այն դեպքում,երբ այն է ստեղծում պայմաններ ն գիտատեխնիկական առատեխնոլոգիական ջընթացիհամար,հեշտացնում է արտադրությանոլորտում աշխատողների աշխատանքը, է աշխատանքի բարձրացնում արտադրողականությունը ն այլն: Սակայնինչպես ցույց է տալիս Խորհրդային Միության պատմականփորձը՝ վարչահրամայական մեթոդներովհրապուրվելը տնտեսականզարգացման վրա թողնում է խիստ բացասական թյան չափի, դրանցեղանակների ու

հետնանքներ: Սոցիալական

քաղաքականությունը կառավարության կողմիցտետարածաշրջանային մարմինների միջոցով իրագործվող գործնական միջոցառումների ամբողջությունն է, որն ուղղված է պետբյուջեից ֆինանսավորվող մեծ խմբերի սոցիալական կենսամակարդակի բարձրացմանը: Սոցիալական քաղաքականությունը պետության ընդհանուրռազմավարության է, այն մարդուսոցիալաբաղկաժուցիչ ճասն կան վիճակինուղղակիորենվերաբերող վճիռների կայացմանը նպատակաուղղված է, որում, հաշվիառնելով գործունեություն երկրի ղական

բնակչության տարբեր խմբերի առանձնահատկությունները, քաղաքացուն տրվում են որոշակիսոցիալական

երաշխիքներ: Կառավարության կողմիցիրագործվող սոցիալական քաղաքականությունըպետքէ հենվիլայն հասարակության աջակցության վրա, այն պետքէ բխիերկրումտիրողռեալ ն արտահայտի իրավիճակից սոցիալականզարգացմանպահանջներն ու նպատակները: Սոցիալական քաղաքականության հիմնախնդիրների մեջ մտնում են տնտեսական աճի

խթանումնու արտադրությանենթարկումըսպառմանշահերին, բնակն սոցիալական անհրապաշտպանվածության չությանբարեկեցության ժեշտ մակարդակիապահովումը,մշակութայինժառանգության,բնաԻր կարկան հարստությունների, ազգայինինքնությանպահպանումը: գավորողֆունկցիաներնարդյունավետորեն կենսագործելուհամար պետություննօգտագործումէ ներգործությանայնպիսիհզոր լծակներ, ինչպիսիքնէ օրենսդրությունը, ազգայինբյուջեն, հարկերին տուրքերի համակարգը:Համաշխարհային փորձըցույց է տալիս, որ երկրումտին րող տնտեսական քաղաքականիրավիճակիցիր օբյեկտիվ կախվածությամբհանդերձսոցիալականքաղաքականությունը զգալի ինքնուն րույնությունունի կարողէ իր միջոցներովնպաստելբնակչությանբարեկեցությանաստիճանիբարձրացմանը: Արդիպայմաններումսոցիալականքաղաքականությունը ցանկացածպետականիշխանական կառույցներիհամարպետքէ գերակայողնշանակությունունենա: Պետության կողմից իրագործվողսոցիալականքաղաքականուու սոցիթյան կարնորմիջոցներիցեն սոցիալական պաշտպանությունն ալական օգնությունը: Սոցիալականպաշտպանությունը պետության ամբողջությունն կողմիցկենսագործվող գործնականմիջոցառումների է, որը նպատակունի պահպանելսոցիալական այն խավերինյութական բարեկեցությանանհրաժեշտաստիճանը,ովքեր օբյեկտիվպատճառներով չեն կարող իրենց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ

նյութականպայմաններապահովել:Դրանց մեջ կարող են մտնել, օրիորբերը,բազմազավակմիայնակմայրերը,գորնակ, հաշմանդամները, ծազուրկները,աղքատները: Վերջիններսկոչվում են սոցիալապեսանպաշտպանխավեր: Սոցիալականպաշտպանությունըհասարակության կենսագործուէ նեությանկարնորոլորտներիցէ, որի նպատակն երաշխավորելբնակչության կյանքիորոշակիաստիճանին որակի պահպանումը:Յուրասննդով,համեջ պետք`էապահովվի քանչյուր մարդհասարակության գուստով, օթնանով,անհրաժեշտբժշկական սոցիալական ծառայուէ թյամբ,ընդ որում պետք ապահովվիայն չափով, որն անհրաժեշտէ այդ մարդուն նրաընտանիքի առողջության,նորմալկենսագործունեուհամար: թյան Սոցիալականպաշտպանության համակարգըբաղկացածէ երկու հիմնականձներից՝ սոցիալականապահովագրությունիցն սոցիալականօգնությունից:Այսերկուձներիմիջն եղած տարբերությունըառաջին հերթինորոշվումէ պետությանկարգավորիչդերովն ֆինանսավորման աղբյուրով:Սոցիալական տարածվումէտնապահովագրությունը ակտիվ, զբաղված բնակչության վրա ն գլխավորապես տեսապես

ապահովվումէ սեփականեկամուտներիհաշվին՝պետականբյուջեի սահմանափակ հավելումներով: Սոցիալականօգնությունը մեծ մասամբ կողմնորոշվածէ դեպի բնակչությանառավել անպաշտպանխավերը՝երեխաները,ծերերը, հաշմանդամները, որպեսկանոնունի լրացնողբնույթ ն ֆինանսավորն է վում բյուջեի բարեգործական հիմնադրամների հաշվին:Երկրումսոցիալականպաշտպանվածության վիճակիբարելավմանհամարկառավարությունը մշտապեսփորձում է կատարելագործելսոցիալական ն սոցիալական Նապաշտպանության ապահովության համակարգերը: է ստանխատեսվում մտցնել պետականնվազագույնսոցիալական դարտներ,մեծացնելսոցիալականկարիքներիբավարարման համար հատկացվող միջոցներիքանակը,խրախուսել ոչ բյուջետայինաղբյուրներիցմիջոցների ներդրումըբարեգործության մեջ: Սոցիալական օգնությունըսոցիալական պաշտպանության ձներից է դեպիծերերի ն անաշխատունակէ, որը մեծ մասամբկողմնորոշված ների նյութականապահովագրությունը: Սահմանադրությունը յուրաքանչյուրքաղաքացունհիվանդության, հաշմանդամության, ծերության, կերակրողինկորցնելու ն այլ դեպքերումարտոնումէ սոցիալական պաշտպանվածություն: Սոցիալականօգնության համակարգըիր մեջ ներառումէ կենսաթոշակները, նպաստները,սոցիալականծառայությունները (ծերանոցներ,որբանոցներ,սոցիալական ծառայության ն այլն): կենտրոններ Հասարակական կյանքումհատուկ տեղ է զբաղեցնումազգային քաղաքականությունը: Նրա օբյեկտը ազգայինհարաբերություններն են: Այն իր մեջ ներառումէ այնպիսիբաժիններ, ինչպիսինէ պետության վերաբերմունքըազգայինկազմավորումների նկատմամբ,պայքարը ն նացիոնալիզմի ազգային արժանապատվությաննվաստացման (առաջինհերթինազգայինփոքրամասնությունների) փորձերիդեմ, ազն գամիջյանկոնֆլիկտներիկարգավօթումը այլն: Բազմազգպետության ազգայինքաղաքականության ճեջ ազգամիջյանկոնֆլիկտների առկայությանպայմաններումառաջնայինտեղ պետք է զբաղեցնի փոխզիջումների արվեստը: Ռուսաստանյան քաղաքականգործիչներինմեծապեսանհանգսասետացնումէ նացիոնալիզմի պրոբլեմը:Նախկինումնացիոնալիզմ լով հասկացվումէր սեփականազգի գերազանցության մասինգաղահամակարգը,որը չէր ընդունումազգերիհավասարությունը, փարների քարոզում էր անհնազանդություն,ազգային մեկուսացվածություն: Միննույնժամանակ70-ական թվականներին գրահամաշխարհային կանությանմեջ ամրապնդվեց նացիոնալիզմի մեկ այլ ըմբռնում:Անգլի228

կամ տերմինըհավանության «նացիոնալիզմ» ականավանդույթներում Մեծ մասամբայն օգտաերանգչի պարունակում: անհավանության համընկնն էթիկական նշանակությունների գործվումէ քաղաքական մարդիկիրենցազատության Ըստ նոր մոտեցումների՝ ման միտումով: իրենցազգի համար պետք է ինքնանույնականացվեն իրականացման լիարժեքորեն բացահայտումը հետ, իսկ ազգի հնարավորությունների դրսնորվումէ միայն ազգային անկախ պետությանառկայությա

պայմաններում: ռուսների զանգվածապրակտիկան, Ազգայինմաքրազտումների Ադրբեջանից, Ղազախստանից, Վրաստանի յին տեղահանությունները գիտակհասարակական ռուսական երկրներից Բալթյան Զեչնիայից, վերաբերմունքը: նկատմամբ ցությանմեջ փոխեցիննացիոնալիզմի է ազգի՝իր պեառնվում հաշվի նոր հայեցակարգում Նացիոնալիզմի ն ունենալու, լեզվի, մշակույթի ազգայինինքնության տականությունը մեջ ռուքաղաքականության Ազգային իրավունքը: պաշտպանության ն ժոմեկը նացիոնալիզմի կարնորխնդիրներից սականպետության հարցնէ: Ազգայինինքնորոշփոխհարաբերության ղովրդավարության վտանքայքայման ման դերիմեծացումըհղի է ռուսականպետության գաղացույց են տալիս,որ ինքնորոշման գով: Ուսումնասիրությունները 1--246-ը: Ռումասը՝ չնչին փարինվճռորոշտեղ է տալիսբնակչության են

ազգասաստանիկազմիցդուրս գալու գաղափարըպաշտպանում 27-ից մինչն3896-ը, այն առավել բնակչության յին կազմավորումների չափով ու օսերը, նվազագույն են թաթարներն չափովպաշտպանում ու սախաները: տուվիններն

վերոնշվածհիմնականտարատեսակներից Քաղաքականության ազգաբմիգրացիոն՝ նան գիտատեխնիկական, զատ գոյությունունեն հարկաբնապահպան, պաշտպանական, նակչությանտեղաշարժերի,

այլ ու այլ տարատեսակներ: ն քաղաքականության յին, կրթական է թողնում հասարակա խորհետք քաղաքականությունը Այսպիսով՝ միջոցքաղաքական Օրինակ՝ կանկյանքիգրեթեբոլոր կողմերիվրա: դասակարգաեն գործումհասարակության ները զգալի ազդեցություն վրա: ԱՊՀ շատ փոփոխությունների կառուցվածքի յին ն ազգագրական փորձ է արվումաջակցել ներգործությամբ քաղաքական երկրներում ձեռմասնավորձեռնարկությունների, տնտեսությունների, ֆերմերային զգալի ազդեցու Քաղաքականությունը զարգացմանը:

ներեցության

ազգաբնակչո

գործընթացների, թյուն է գործումնան միգրացիոն

գործընթացն վերարտադրության տեղաշարժերի,բնակչության վրա: կարգավորման

Մշակութային քաղաքականությունը պետության կողմից անցկացմի շարք է, որն ուղղվածէ կատարեմիջոցառումների լագործելու մշակութային ոլորտը, հարստացնելու մարդկանց կենսագործունեության ժամանակը: Այսպես,օրինակ, վող գործնական

աշխատանքային օրժամանակի մեծացումն են այն բաո ւղղված նին, որպեսզիմարդիկավելի շատ ունենան Գրքեր ն թերժամանակ թեր կարդալու,կինո, թատրոն, ն թանգարաններ ցուցահանդեսներ հաճախելու, ճանապարհորդելու համար:Մշակույթի նոր օջախների՝ վա կրճատումնու ազատ

արությունը մշակութայինտարածությանմեջ, իրակաազգերիհավասարությունը ւթյուններում պետական էր ռուսաց լեզուն, դ զբաղեցնումէին ռուս կամ կադրերը:Նման անհավասարության հետնանքովոտնաար վում էին բնիկժողովուրդների, ազգայինփոքրամասնությունների ունքները, մոռացությանէր մատնվումնրանցմշակութայինժա-

վարության մեջ պաշտոնները կարար կարը

իրավու յունը:' Միությունումպաշտոնապես եկեղեցինպետություԽորհրդային թանգարանների, դահլիճների, էր, պետությունն իրավական եկեղետեսանկյունից անջատված զբոսայգիների, կինոթատրոնների համերգասրահների Ց կառուցումը գործերինչպետք միջամտեր,սակայնիրահավատացյա: ների մշակութականացնում կենսատարածքը,ընդլայնում Յո անում հավատացյալները մարդկանց հետապնդվում,իսկ եկեղեցիներնավերմշակութային գործունեության րավորությունները: ում էին:Գիտության մշակույթիբնագավառում խորհրդայինկառաՄշակութային ունն էր աջակցում նրանց զարգացմանը: Այնուհանդերձ, քաղաքականությունը անպայմանորեն իր վրա կրում տվյալ ն հասարակության մեջ իշխող հարցերումառաջինհերթին ֆինանսավորվումէին գինական գաղափարախոսության Ար ազդեցությունը: Խորհրդային այն բնագավառները,որոնք կապվածէին ռազմաարդյունահասարակության մեջ տիրապետումէր մշակույթի զարգացմանպլանայինմոտեցումը, ի համալիրիհետ, մնացածգիտությունները, ինչպես եկան այն կոչվածէր բավարարելուառավել ' թվովմարդկանց ակու ֆինանսավորվում էր մնացորդային սկզբունքով(ինչ ւ նվազագույն մշակութային ւ Մշակութային հանջմունքները: գյուղատնտեսության պաշտպանության ֆիունաբերության քաղաքականությունն ունի երկու շերտեր՝ 1) առաջադրված նպատակների, Չնայած բարձր թ մբկահարում ամբիոններից հետո): իդեալների, կողմնորոշիչների, .անմավորումից գաղափարների ամբողջություն, 2) գործնական էին աշխարհում ամբողջ խաղաղության պահպաթման, միջազգային միջոցառումների Քեր, որոնք կարող հռչակված մասին՝ գործնականում րծակցության խորհրդայինգիտնանպատակներից մեծապես տարբերվել: Մշակութային քաղաքականության երկու շերտերը կ շփումները արտասահմանյանիրենց գործընկերների նների գոյություն մշակութային Ն կյանքիկարգավորմամբ էր: Նրանցփոխարենարտասահման սահմանափակված էին խստո զբաղվողցանկացած սարակության մեջ: Մշակութային ետական պաշտոնյաներն կուսակցականվերնախավը: մեկնում քաղաքականության առաջին՝հռչակագրային շերտըիր մեջ ներառում էր, թե գիտությանմեջ առաջխաղացումը պետք հռչակվում փիլիսոփայական սկզբունքներն գաղափարախոսական նա կարողությունների,մասնագիտականորակների կա մ կարգախոսները, ինչպես,օրինակ, վորության համակողմանի ներդրումների,սակայն ոլորտում առաջխաղազարգացման խատանքային անհրաժեշտությունը, երկրի մշակութային ինքնության լյ

ու

հնա-

արութ

ան

նան

մեծ

պա-

շար-

են

մնում

թը,

համա

հետ

այս

ունեն

հա-

ու

Չնայած

անձնա-

պահպանումը, ազգային լեզվի զարգացուխմքերին ն.ժողովուրդներին մշակութային արազատորենհաղձր

մը, սոցիալական բոլոր

հետ ժեքների ն ձեռումը այլն:

Մշակութային քաղաքականության

երկրորդ՝ գործնական շերտըիր մեջ ներառումէ միայնայն քայլերը,որոնք գործնականում իրագործվում են: ն գործնական Մտադրությունների ք այլերի են միջն կարող զգալի տարբերություններ լինել: Երբեմնկյանքիեն կոչվում ծրագրային դրույթների 30--40942-ը միայն:

Մշակութային քաղաքականության երկու շերտերիտարբերության օրինակկարողէ ծառայել խորհրդային Չնահասարակությունը: յած այն բանին,որ լենինյան քաղաքականությունը հռչակում էր բոլոր

ն աշ-

ըստ

նս այս ն կուսակցական գաղափարականհուսալիու-

ցումը կատարվումէր ա ան, նվիրվածության սկզբունքներով: 3 2. Քաղաքական ղաքակ

ինստիտուտներիպատմականտիպերը

մանակա ք աղաքագիտության մեջ քաղաքական ինստիժամանակակից ոցիալական համակարգի առաջատար տարրիվերէ տրվում: Ինքնինհասկանալիէ, որ պատմությանընթացքումգոյություն են ունեցել բազմաթիվ քաղաքականինստիտուտներ: Որոշ քաղաքականհաստատուն ընդմիշտմնացելեն պատմության թ) ուններառաջացել մեջ, մյուսներն

տեղ ոժությոնը կենտոոքիկան

մարդկության

առաջացելն արագորենանհետացել են,

փոխարինվելնորերով: Օրինակ՝ Ռուսաստանի երկրամասերում նախագահի ներիինստիտուտը

նում Բ.

գոյություն ունեցավ շուրջ տասը

են

քաղաքագետներ երնույթներիվրա ներկայացույի ինա ինսկամ դարձնում քաղաքական չեն հահուն ուշադրություն տարի՝ Ռուսաստա-

Ելցինինախագահության ժամանակ: Նրաժառանգորդ Վ. Պուտինըայնփոխարինեց նորինստիտուտով՝

շատ

այս

ցուցակումդրանքչեն մտցնում: իտուտների (հետամեջ գոյությունուներհռոմեական Հռոմեական կայսրության նախագահի տարածաշրջան) կայսրերի նային նոր ընտրության ինստիտուտ, միատեղապահների Թե որքան ինստիտուտով: ժամանակ այս ինստիտուտը ժողոժողովրդական կպահպանվի, դեռ հայտնի չէ: ԿոսՔանի որ քաղաքական անվանապես պ ահպանվեց մինչն կողմից:Այս ինստիտուտն ինստիտուտները քաղաքականհամակարգի միջուկներ են, ապա նրանց անկումը՝1453 թ.: վերջնական տանդնուպոլսի բնութագրման համարանհրաժեշտ է առանձնացնել հռոմեականկայսերկոայն մեխանիզմները, Տեղին կլինի հիշել, որ պատմականորեն ու կազմակերպությունները ումն առաջացել է պրակտիկաները, լիազորություտրիբունի հռոմեական ժողովրդական որոնքստեղծում,պահպանում ու են դարձնում արդյունավետ է հռոմեական այս համակարգը: առաջացումը կապված տրիբունների ժողովրդական Իսկդրանքիրենցհերթին ս տեղծվում են բացառապես այն դասակարգի այնշերտերնէին,որոնք սոցիալական կողմից(պլեբեյները կամկուսակցության քաղաքական տիրապետությանը դրանովիսկ մասնավորսեփականուէինքաղաքացիական, օժանդակելու համար,որը տվյալպահինիշխող ուժ է: ն է կատարվում, պաշտամունքի, իրաԻշխանափոխություն ընտանեկան կրոնի՝որպեսնախնիների իշխանության գլուխ են անցնումընդդիմադիր շահերը իրենց ժողովրդական տրիբունի, ուժեր, որոնք իրենցկառավարման հանձինս ից) սենատում՝ ժամանակ ստեղծումեն նորքաղաքական հետ: Միաժամանակ նե տրիբունձեռքբերման ացնելուիրավունքի ինստիտուտներ: Ասենք, օրինակ, վեեն րացնում մահապատիժը, կարգավիառանձնահատուկ քրմերի» «պլեբեյական մտցնումեն նոր ընտրական կամ կառավարմանհամակարգ: զրկվածպլեբեյություպաշտամունքից որիշնորհիվընտանեկան Այնուհանդերձ, է ն կենդանիկուռքեի՞նչն օժանդակում հովանավորներին, բերեցիր նոր կրոնական իշխանության գրավմանը, ինչպե ս է կայանում սպառտալը, հպվելըմահվան ձեռք տրիբուններին ժողովրդական իշխանությունը, ի՞նչնէ տվյալքաղաքականհամաժորգըդարձնումընդունելի, էին ով արգելվածէր: Տրիբուններնըստ էությանգլխավորում ՀռոմեՊագույնհասարակություններում ն ա նրա հասարակության պետության՝ քաղաքական հսկայական ունշանակություն ներիշխանության նորժողովրդական ընդդիմությունկատմամբ սրբագործման հանրապետության ինստիտուտը, օրինակ՝ թագադրումը: Թագավորին նը: լեգիտիմություն ի վերջոիր տեղըզիջեցՀռոմեահանրապետությունը ը: Հռոմեական տրվումէրի վերուստ՝Աստծուց: Այդիսկ նը, որտեղ ժողովրդականտրիբունըպլեբեյության պետության պատճառով աշխարհիկ առաջնորդի Մ

աո փամտատվեր Գարրի երկրով վի ՝

նից: երեյների զրկված յան

ուն կա եր ստացան ճան ձեռք

պատկառազդու:

օծումը էր կատարվում էր ԹԹագադրումը նշանավորում էր իշխանության սկիզբը,իսկ իմպիչմենտը(պետության ղեկավարի հաս պաշտոնանկությունը արակական

ումը

անվստահության

արտահայտցան-միջոցով)' Ս

ին ալի վական ական

ն քրմի (քաղաքացիա կայսր-՛պրինցեպսի վերածվեց տարանի հովվապետի, կրոնի առաջնորդի պետական կան հասարակության ն

ենթարկվումէին բազմաթիվազնվականընտանեկանպաշտա» ր որին ության զարգացման շրջանումհռոքիիստոնեական

Պեռք աան բերեցին այսրերը

նրա ավարտը: Անշուշտ, պետության նան 8մպերատոր-հայրապետ--ժ ղեկավարը կարողէհրաժարական տալ կամովին կամթագից զրկվելհարկադրաբար: են էլ առատիտղոսը:Այստեղից կայսրիեկեղեցական ովրդիպաշտպան Կարող լինելնան իշխանափոխության արտառոցմիջոցներ, որպեսԲյուզանհնում որոշ ցեղերում պաշտամունքը՝ ցարի(հայր--ցարի) օրինակ՝ ուղղափառ անհաջող ց եղապետներին ուտում էին,որոշ ն արնելաքրիստոնեական պարզապես աշխարհիմյուս երկրՌուսաստանի տեղերում սպանումէին.համայնքից վտարումկամ գահընկեց անում՝ դարձնելով կրոնիկարնորբաղադրամաս: ովրդական ր ցեղախմբի շարքային աստվածների մեջ հեթանոսական հասարակության անդամ: Այսպիսովպ̀ետության ու սպասավորները քրմերէին,իսկքրիստոնեության կամակատարներն ղեկավարի թագադրումնու պաշտոնազրկումը՝իշխանության են: ու ու մեջ Աստծո սկիզբն ավարտը, հոգնորականներն սպասավորները կամակատարներն չ կարնոր քաղաքական ինստիտուտներեն (առանձին ն՛ երկրորդները դեպքերում պարզապեսքաղաքական էինոչ միայնկրոնական, կատարում Ե՛վառաջինները, պրակ292 դեր:Քրմությունըհասարակական քաղաքական այլնհույժկարնոր

ի ավ իայի ոնրո

Ավանդական

է, որը հնագույնկրոններում է պաշտամունքային ղեկավարում արարո-

է Աֆրիկայի, ղությունները:Այն պահպանվել ՀարավայինԱմերիկայի, Օվկիանիայի որոշ ժողովուրդների մեջ: Համաշխարհային կրոններում քրմությունը վերածվելէ հոգնորականության: Հոգնորականները միաստվածային են, որոնք ի կրոններիպաշտամունքի սպասավորներն պաշտոնեզբաղվումեն կրոնականծեսերի,արարողությունների կատարմամբ:Ուղղափառ եկեղեցումհոգնորականությունը բաժանվումէ ս ն ն երկուկարգի՝ (վանականներ)սպիտակ(քահանաներ): Քրմերըշամաններից տարբերվում էիննրանով,որ նրանքտիրապետում էինսոցիալականգիտելիքների,իսկշամաններին բնորոշէին առանձնահատուկ հոգեբանական հատկությունները: Քրմերըմեծ մասամբմասնագիտականուսուցումէինստանում,նրանքծառայումէինիշխանությանը, վերնախավին: Շամանները սպասարկում էին հասարակժողովրդին:Շաեն, հմայողներ, մանները կախարդներ հեքիմներ, գուշակներ: Շամանները, քրմերը, հոգնորականները ավանդական հասարակության սոցիալականհիերարխիայումզբաղեցնումէին բավական հաբարձրտեղ, հաճախմասնակցում էին կարնոր,հասարակության մարկենսականնշանակությունունեցողքաղաքականվճիռներիկայացմանը,օրինակ՝պատերազմհայտարարելուն կամ խաղաղության կնքմանը,օրհնումէին զինվորներին, աղոթումայս կամայն քաղաքականձեռնարկման հաջողության համար,կատարումէին մշակութային ավանդույթների պահապանի ղեր: Քրմերըգերբնական աշխարհիհետ հաղորդակցման միջնորդներ են, այդ աշխարհումեն գտնվումաստվածները, ոգիները,նախնիների հոգիներըն այլն: Այստեղից էլ հետնում է, որ քրմերըայդ հաղորդակցման հետ կապված բոլոր բարդ ծեսերինու արարողություններին պետք է կատարելապես տիրապետեն, դրանիցբացինրանքհանդիսանում էին հմուտ բարոյագիտական խնդիրների փորձագետներ, իմաստուններ: Վերջապես քրմերըտիրապետում էինբազմաթիվ պրակտիկ արհեստնեն րի գործնական կյանքիհետ՝կալկված Նոր Զելանդիիմտությունների: է այի մաորիցեղախմբի քուրմը պետք տիրապետեր «իմաստության երեքզամբյուղների». առաջինըկապվածէր խաղաղության, սիրո,բան րեկեցության, երկրորդը՝ աղոթքների ծեսերի,երրորդը՝պատերազմի, ն արհեստների հետ: Թաիթիում տնտեսության գոյություն ուներքրմա8 կան դասեր,նրանցֆունկցիաները տարածվում էին մարդկային գորու ծունեությանբոլոր ոլորտներիվրա,գերագույնքուրմը աղոթքների ու տներիշինության դարմանելու,տաճարների մասնագետ էր ն այլն: Բոլորհիմքերըկա ենթադրելու,որ քրմությունըյուրահատուկմշակութայինխավի՝մտավորականության, ամենաառաջին պատմական

ականավոր

հետագայում է նան, որ քրմերը,ինչպես ձնն է: Ակներն հասարակության էին մեջ, կազմում

քրիստոնեության ք րգնորականնե՞ր այդ թվումնան

քաղաքական ընտրանին: ընտրանին, Քրմության վատարած մշակութային նրանցկողհանգեցրեց ընթացքում ժամանակի ու բազմազանությունը մեջ

ֆունկցիաների բարդութ

կատարման

մասնագիտ

ֆունկցիաների մից առանձին քրմերը մեջ մասնագիտացած կատարման Տարբերպաշտամունքների Դրանքհիշեցնում միություններում: էինհատուկքրմական միավորվում

համքարութ

ցեխերն արհեստավորական միջնադարյան ր աշխատողկատարում ուր յուրաքանչյուր կամ մանուֆանտուրան, էին տարբերում բատակները մի տեսակ:Օրինակ՝ միայնգործողության հետ թշնամու դաշն մասնագետներ, ա մագիայի հեքիմ--քրմեր, ն այլն: մասնագետներ ու

են

կնքելո

մոգության ռազմական մասնագետներ, ն տարանջատձները բարդանում պաշտամունքի Աստիճանառար ճոխ տոնախքբուէին ստանում կրոնական վում էին, մեծ տարածում ու

արարողությու ներկայացումներն թատերականացված թյունները սուրբ գրոց' պահանջում էր վարպետություն

Առանձնահատուկիսկհաճախնան երգեցիկԸնները: գրքերիբարձրագոչ, ծագումնաբանական համար:Քրմի թույլ կատարելու կարգով

տված

պատշաճ թերցումները հետնանքունենալ,Ս զո Կ'խալըկարող նրահամարողբերգական էր, թոայդ քանզիընդունված նան կյանքից, իսկերբեմն վերպաշտոնից կյանքիվրա: ազդելհանրության սխալըկարողէ ճակատագրորեն հասուն աստիճանում տեղի զարգացման կրոնների Ձեթանոսայան ցեղախՊոլինեզիայի աստիճանակարգում: էր ունենում ասճվածների էինմիայնառաց կատարում պաշտամունքը մեծ ասովածների

է՛

բերում ու ք'մերը, հաջորդը գալիսէին մահացած նորդներն էինվերնախավի դրանչհաջորդում ոգիները, ծառաները,Անոր աստվածների ները, ավելի ցսծ գտնվումէին

առաջնոր ներկայացուց ոգի

ժողովուրդների Աֆրիկայի ն այլն Մերձարնադարձային ոգիները սկսած գերբ էր 5-1 աստիճաենների՝ բաժանվում նականաշխարը ոգիները: մինչնբնավայրերի գույնաստվածղթյունից

բարձ

աստիճանակարգ աստվածների Երկնքում մշություններ: Գաղտնի իր էր քրմության երկրիվրահամապատասխանում ման զարգացմանը Ց. բնակվողհնդկացիների Մեքսիկայում

զառգացումը: հասարակական րարխիայի մէկի՝ սապոտեկների

հիերար

ղախմբերից կա. էր քուրմը,որն ուղղակիորեն (շը զբաղեցնում ամենաբարձր 0Մ աին հետո գալիսէրթագավորը, հետ: Նրանից էր աստվածներ' թագավորները: ռներ, քան մյուս հնդկացիների իշխանություն

Աթ

տեկներըերկրպագում էին նույն աստվածներին, ինչ Մեքսիկայի մյուս հնդկացիները: Նրանց դիցարանիբարձրագույնաստվածըանձրնի աստվածն էր, նա 260 օր ունեցողօրացույցի տիրակալն էր նան: հենԱռասպելաբանական պատկերացումների բարդ համակարգը վում էր հնագույնկրոնական հավատալիքների բավականին լավ կազմակերպված սոցիալական համակարգի վրա, իսկ վերջինիսմիջուկը է արական քրմականդասնէր: Քրմություննառաջացել գաղտնիմիուն թյուններից աստիճանական զարգացման պրոցեսում ստեղծելէ հզոր քրմականհիերարխիա, որն իր ազդեցությամբ համեմատելիէ միայն հետ: Տղամարդկանց պետականաստիճանակարգման միությունների համարելակետէր հանդիսանում հատուկծեսի(պաշտամունքի) արարողակարգը,որի սաղմերը՝տղամարդկանց գաղտնիպաշտամունքն՛ պապուասներին: ներնարդենհայտնիեն ն՛ ավստրալիացիներին, Տղամարդկանց գաղտնի միությունների պաշտամունքը(ավելի ճիշտկլինիասել՝գաղտնիմիությունների կողմիցկատարվող պաշտաեն ամենահնագույնը: մունքը)որոշ մարդաբաններ համարում Տղամարդկանց միությունըշատ ժողովուրդների մեջհասուն տղահասամարդկանց է, որ տեղիէրունենում նախնադարյան միավորումն րակարգում,մասնավորապես մայրիշխանությունից հայրիշխանությաննանցմանժամանակաշրջանում Արեմտյան Աֆրիկա, (Մելանիզիա, Հյուսիսային Աֆրիկա):Գաղտնի միությունները տղամարդկանց միություններիավելիուշ ձներնեն: Պաշտամունքային կազմակերպության առաջինառանձնահատուկ են: Նրանցանդամներն մասնագիտացված ձնըգաղտնիմիություններն իրենցհակադրում ու էին մյուսներին: Ավանդական հավատալիքներն պաշտամունքները` գաղտնիմիությունների անդամների նույնացումը մահացածների ոգիների,զոոանտրոպոմորֆ էակներիհետ, պարերը, մնջախաղը, վերջապես պատանիների հասունացման ծեսերըոչ միայն ուղղված էին դեռահասների սոցիալականացմանը կամ նախնիների երկրպագմանը, այլն այն բանին,որԱխհպանմանը, ավանդույթնկրի նման միությունների պեսզիդրանովնան ցուցադրվին ամրապնդվի անդամների առանձնահատուկ դերը:Գերբնական ուժերըմարմնավորվումէինգաղտնիմիությունների դիմակների մեջ: ու Գաղտնիմիությունների ողջ համակարգն հավատալիքների վարդապետությունը էր հատուկգաղտնիլեզվում,գաղտկոդավորվում նիքի հրապարակումը դրվում էր մահվանսպառնալիքի տակ: Տղամարդկանց միությունների սոցիալական դերըկայանումէր նրանում,որ իրենցձեռքումպահելովնախնիների ոգիներին գերբնական ուժերի հետ հաղորդակցման նրանքփաստորեն մենաշնորհը, իրենցցեղակից296

ոգինեՆախնիների իշխանություն: ներիվրաունեինանսահմանափակ ոչ մեկըչէր կարողչկատարել: րի անունիցբխողհրամանները էինէզոտերիկ հիմքըհանդիսանում միությունների Տղամարդկանց էինն հագաղտնի ու ծեսերը,որոնք,ըստ էության, հավատալիքներն նեղ շրջաններին: Հասարակ սանելիէին միայնձեռնադրվածների աստիճաններ բուրգումորքանշատ թյանսոցիալական առավելնս «բոլոր կարգավիճակին, դժվարէր հասնել «իրազեկի» Ընդունված կոչումին: տեղյակլինելու»բարձրագույն գաղտնիքներին ուն ոգիների կախարդական էր կախված էր, որ այդ կարգավիճակից Վաղ ունեցածիշխանությունը: ժերի նկատմամբ աստիամբողջական միությունների ունեինգաղտնի արդենգոյություն պաշտականանց,պտղաբերության (տղամարդկանց, ճանակարգեր մունքիհետ կապված ն այլն): հավակողմիցավանդական անդամների գաղտնիմիությունների նպատակնեէինշահադիտական հաճախօգտագործվում տալիքները էինհամայնքի կազմակերպվում հետապնդումները րով՝վհուկ-կանանց անհաճո մարդմասինհավատը՝ կերպարանափոխության կողոպուտի, Գերմանացիների տեսնելունպատակներով: կանցհետ հաշվեհարդար կողմից էին դեպիառաջնորդի կողմնորոշված միությունները գաղտնի

կան, այնքա

պետություն

Տոտեկատարումը: ֆունկցիաների ջոկատի ռազմական ղեկավարվող հավատի(գայլի,արջի կերպարանափոխության մականդիմակների, էր ծեսերի տակ թաքնված: ն ավանդական կերպարանափոխվելու), էր որը կատարվում պաշտամունքը, զինվորական մասնագիտացված խմբիկողմից:Արխաիկ ֆետիշներ սոցիալական առանձնահատուկ էինսովերածում մ իությունները գաղտնի ծեսերնու խորհրդանիշները նշանների: պայմանավորվածությունների ցիալական ձեռքումլինելովիշխավերնախավի հաշվովսոցիալական Վերջին հետ մեկտեղծեսերիկադրա միությունները գաղտնի նությանգործիք՝ (ծիսապատրանք էինհավասարության ժամանակստեղծում տարման կյանկողմիցսոցիալական միությունների Գաղտնի յին միասնություն): հահաճախ (որոնք անվամբ էիննախնիների վերահսկվում քի նորմերը Նախնիները հիմնադիրներ): դիտվու մարվումէինայդ միությունների պատժում որոնք պահապաններ, գլխավոր էինորպեսավանդույթների պաշտամ խախտման էինայդ ավանդույթների կողՆրա շրջանում: ակունքները է հայրիշխանության մի քը ձնավորվել տոտեն մյուս կողմից՝ երկրպագման են մահացածների մից՝կապված հետ: մականպաշտամունքի ուժերիմարդակերպմա պաշտամունքի գերբնական Նախնիների անճմարդկանց, մեկըկոնկրետ կարնորառանձնահատկություններից

համար: Նախնիների

որպեսկանոն,երեքիցչորս սերունդների նավորությունների, ներկայա«սացուցիչներիմասինհիշողությանպահպանումն էր (Իսլանդիայում՝ գերիդարերը»,Պոլինեզիայում, ուր ծագումնաբանական ավանդույթը բավականզարգացած էր, հիշողության մեջ պահպանվում էին տասնյակ սերունդների ներկայացուցիչների անուններ):Նախնիները կոլեկհետ նկ՛ տիվըկապումէին գերբնականաշխարհի ծագումնաբաուրիշ՝ նականառումով,ն՛ անմիջական միջնորդների իմաստով: Նախնիներն ապրումէինանդրշիրիմյան աշխարհում, որը ձուլվածէր այդ ուրիշ աշխարհիհետ: Այստեղիցէլ կերպարանափոխությունը, մահացածների Սույնացումը բնությանտարերքների, անձրնի,դաշտերիպտղաբերուհետ: Լինելովգերբնական աշխարհումկոլեկտիվի գործակալնեթյան ն րը՝ նախնիները պետքէ ներդաշնակություն ստեղծեին այդ աշխարհի մարդկանց աշխարհիմիջն:Այդ հարաբերությունները «հաստատվում էին» ոչ միայնգաղտնիմիությունների ծիսակատարությունների, այլն ն ընտանեկան բոլոր օրացուցային ծեսերիժամանակ:Մասնավո րան այսկողմնային պես՝ համայնքի անդրշիրիմյան մասերի «միավորումը» կատարվումէր միջցեղային հանդիսությունների, «ծառայությունների խնջույքի»ժամանակ: հետ կապված Նախնիները՝ որպեսգերբնական աշխարհի էակներ դիտվումէինորպեսբարեբեր,ինչպեսնան վնասաբեր ուժեր,որոնց տականողորմածության"համար անհրաժեշտ էր զոհերմատուցել:Այդ հետ ծիիսկպատճառով տոնախմբությունների ավարտից՝ նախնիների հետո սական հաղորդակցությունից ապրողներիաշխարհիցնրանց «արտաքսում»էին: ժամանակի ընթացքում առաջացավ նախնիների աստիճանակարգում, որը գլխավորումէին առաջնորդի նախնիները, որոնքաստվածացվումն դիցարան էինմտնում ցեղիառաջիննախնիների իրավունու կայսրերը, քով: երբառաջնորդներին փոխարինեցին թագավորներն երկրիղեկավարինախնիները թագավորական դինաստիայի դարձան ն երկրպագվոքմ հանհիմնադիրներ էինբարձրագույն սրբությունների Ռուսաստանում գույն (օրինակ՝ Ռյուրիկովիչների դինաստիայի հիմնան է դիրները՝ Ռյուրիկը, Սենեուսը Տրուվորը):Կարելի ասել,որ քաղաքականպլանովառաջնայինը (ծիսական, վարքիոճայինեղանակների, օգէհն թագավորներն էին, տագործվողպրակտիկաների առումով)երկնային յին թագավորներն իսկերկրորդայինը՝ երկրայինթագավորները: Քաղաքականության, ինչնան պես մեջ, կրոնըկատարում արվեստի էր այն տիպարի դերը,որը :

մշ-

ն այլն,այսինքն՝ստեղծե կայսրերը,սուլթանները լով իրենցքաղաքականբուրգը՝իշխումէինհպատակների վրա:

տարբերո

Ի սրբագործումը: իշխանության Առաջնորդների ապրումէ առաջնորդն գտնվողնախնիների՝ աշխարհում այնկողմնայինն հետ հան մարդկանց ոգիների մեջ, ուստի նրա կապերը մարդկանց էինառաջորոնքմեկուսացնում համակարգով, էր տաբուների մալրված նա չպետքէ քայլեր հետ հաղորդակցվելուց՝ ստորինաշխարհի նորդին նրա

չպետքէ քայլեին այդտեղով նա չպետք դիպչեր հպատակները, րանից նայլն: սրբագործ տեղի էր ունենում առաջնորդի Աստիճանաբար

դեպքում վրայով.հակառակ գետնի սննդին,լքեր, հեռանարիր կացաէ

հատկություննե

էր գերբնական Նրան վերագրվում (աստվածացում): դոքի էր զուտ ծիսական վերածվում

առաջնորդը դարձած Թագավոր նրան սեփականատերը, երկրիանվանական ամբողջ էր նա համարվում պտղաբերու(ընդհանուր բերքիառաջինպտուղները էին մատուցում սրգլխավոր էր դառնում հա մար), նրա գերեզմանը ապա թյանն ապահովման էին նույնիսկ ժամանակզոհաբերում մեկը, նրա թաղման բատեղերից էր խախտում առաջնորդ որնէսրբագործված Եթեհանկարծ մարդկանց: էիննրանիցդժգոհքրմերըկամ այն հրահրում որնէմի տաբու (հաճախ էր ծիսաէր արվումկամդառնում ապա նա գահընկեց վերնախավը), առարկա: կանսպանության Ա բաոր աստվածացումը թագավորի Առաջնորդի, էր սահմանափակումիշխանուսակայնմիաժամանակ խանությունը, Այդ սահմանափակու հնարավորությունները: թյանչարաշահման ու տուրքերի ժիմ հարկերի էիննրանցկերակրման, արտահայտվում ն առաջնորդի հավաքագրումը ն տուրքերի մեջ՝ հարկերի կանացման օրինակՖ̀իջիում,Հավահողերովշրջագայությունները, պատկանող էինօրացուցային ն այլուր, համընկնում տոնակա յան կղզիներում հետ), հավաքման բ երքի կանոն՝ հետ (որպես շրջանի րությունների ուխտագնացութ խնջույքներ, էին ծիսական իրենցմեջ ներառում այլ ծեսեր:Այդ տտբուավորման տարածքների ենթակա ն ներ,հարկման հողերը էր ազգային էր, այն համադրվում նս սրբագործվում երթուղին երթուղինե առասպելաբանական հերոսների մշակութային միավորող էր ամեն տարիիշխանությունտրվումչորս հետ: Մայացեղախմբում փոփոխությո մեկին, իշխանության առաջնորդներից ֆրատրիայի երկհետ, որ հաջորդաբար

Լր ա) ն պատկերացման հարաբերակցվում թույլ չէր Նման բաժանումը րում տիրումեն չորս աստվածություններ:

որնիր ազնվականությունը, Պոլինեզիայում

ւմ էր մեջ միավորո

որոնք արգելքներով, էր բազմաթիվ քրմերին,շրջապատված

ցույց

նա

էին

տալիսսրբագործված հետ նրակապը՝ի տարբերություն աշխարհի համայնքիշարքայինանդամների, որոնքպատկանում էին ստորինաշխարհին: Կրոնիկողմիցսրբագործված կարգավիճակների համակարգից դուրս էինգտնվումստրուկներն ու այլազգիները: Մոնգոցեղախմբի էպոսի հերոսըչի ուզումլույս աշխարհ գալ նույնճանապարհով, ինչ են նա ճանապարհով ստրուկներն եկել, ծնվումէ մորոտքից: Միշարք ժողովուրդների ավանդույթներ առաջնորդների իշխանուեն առասպելական թյունըմոտեցնում ամենազոր կախարդներին, այդպիսինեն «ջրի արքան» ն «կրակիարքան» Հնդկաչինի ջարայ ցեղախմբում:Հնդկաչինի մոտ համայնքի մյուս ժողովուրդների ավագների ֆունկցիաներից գլխավորը համարվում էինծիսակարգային ֆունկ-

ցիաները:

Իշխանության սրբագործմանը զուգընթաց տեղիէր ունենում նան սեփականության սրբագործում:Հին Միջագետքում հնագետները են սրբագործված հայտնագործել պատկերներ կրողկնիքներ, իսկմարդաբանները՝ առաջնորդների ունեցվածքը պահպանող տաբուներ:Ծնվումէր մի նորերնույթ, որը ժամանակակից գիտության մեջկոչվումէ «պատկառանքի տնտեսություն», այն առաջնորդներին թույլ էր տալիս մեծ հարստություն, կուտակելու որը սկզբումկատարում էր միանգամայնայլ ֆունկցիա, քանհետագայում էր:Այդհարստությունը ծիսական տոնախմբությունների Շատ ժողովուրդժամանակ պետքէ բաժանվեր: ներիմոտ պահանջվում էր բաժանելողջ հարստությունը: Այստեղից էլ այն պարադոքսային համոզմունքը, թե իսկական առաջնորդը պետքէ մահանա աղքատության ն մեջ միայնցնցոտիներ կրի:Սկանդինավյան ցեղախմբերի առաջնորդներին ագահէինհամարում հարստություն տա զելու ն առատաձեռն՝ նվիրատվության մեջ:Հարստության նկարագրություններով լեցունեն «Ռիդվեդայի» Շատ ժոբազմաթիվ Օրհներգներ: ղովուրդների դիցարաններում հայտնվումէին նոր աստվածներ՝ հին հունականՊլուտոսը,յըրուբա. Աջե Շալուգան, որոնք էինհարստոչթյունի: Վարստությունն ընկալվում էր որպես «607» «աստվածների պարգն»(սլավոներեն 60Ր87Շոթօ ր հարս-

գեղախմբում խորհրդանշում ----տություն,«960848»աղքատ):

Վասարակության վերնախավերի հավատալիքների համակարգում

էր, որ միժողովրդիմոտ նույն աստվաբոլորիարդյունքումստացվում ն՛ ծը պատասխանում է ն՛ մեկի, մյուսիհամար,նրանտրվումեն ն՛ դրահատկանիշներ: Դրա վառ օրինակնէ հին հունական,ն՛ բացասական ու գողություկանՀերմեսաստվածը, որը հովանավորում էր առնտուրն նը:Յորուբացեղախմբում հովանավորը էշու աստվածն էր,որը առնտրի ն՛ ն՛ հետ: կապված էր հարստության, կախարդության Աստիճանաբար կրոնըիր հիմնական ֆունկցիաներին զուգընթաց նան սկսումէր կատարել սոցիալական ֆունկցիաներ: Պաշտոնական շահերնարտահայտող «բարձրկրոնը»սկզբումբաժանիշխանության վում,իսկհետո նան ճնշում է «ցածր»,ժողովրդիմեջ տարածված կրոն կախարդության նին:Աֆրիկայի Եվրոպայիշատ ժողովուրդներ մեջ մեղադրանքներն առաջադրումէին իշխանության համարպայքարում ն գաղտնի առաջնորդների հակառակորդներին, իշխանություններին անհաճո միություններին մարդկանց: Մեր օրերում գոյությունունեն բազմաթիվ քաղաքական ինստիտուտներ,որոնցմասիննախկինում երնակայելիսկչէինկարող:Բաց հանձնաժոժողովրդավարության ինստիտուտները՝ համաձայնեցման ու ներկայացուցչությունները, ղովները,հասարակական խորհուրդներն ն այլնդրանց տարբերհիմնահարցերի համակողմանի քննարկումները են: դրսնորումներն հանդեսեն գալիսորպեսհասարաՔաղաքական ինստիտուտները կականհարաբերությունների կրողներ:Քաղաքականինստիտուտների ոլորտումփիարը(անգլ. քսեհՇ6/Յեօոտ (ՔՃ) հասարակության հետ կապը)իրականացվում է բազմաթիվ փիար-գործակալություննեհետ կապիծառայուրի, մամլոծառայությունների, հասարակության թյուններին այլնիմիջոցով:

հասարակություն 8 3. Քաղաքացիական ն իրավականպետություն Գիտությանմեջ գոյությունունեն բազմաթիվ հասկացություններ, որոնք իրենց հարուստբովանդակության պատճառովմիանշանակ

ոկապար կապի

թան հաաա աշա անան նագի հ ետկապկածասվակակնատուճ նեղ մեջ: շրջանակների Այս հասկացությունը բաշմանշանակ համակարգում նրանցտրվումէին միայնբացասական խի վատալիքների ռանձնացնենք նրաերկուկարնորկողմերը՝քաղաքացիական բնութագրեր: հասկանալի է, քանզիաղքատների րակությունը որպեսմերգիտակցությունից անկախգոյությունունեցող հարստությունը գողության շահամոլությանանէ իսկ հարուստն,իրականության րի համար՝ արտացոլում քաղաքացիական հասարակությունը Դա

համար անհամ

ն համբերատարության աշխատասիրության ցուցանիշ:Այդ

է:

հասա-

որպես կարգախոսկամ իդեալ, որինձգտել ն ձգտում են առաջադեմ մտածողներիբազմաթիվ սերունդներ: Առաջին դեպքում քաղաքացիական հասարակությունը իր մեջ է ողջ բազմազաընդգրկում ոչ քաղաքականհարաբերությունների Դա է: Թվարկենք պարզ բավական հասարակական հարանությունը:

փոխազդեցությունների, կարգավիճակների, բերությունների, դերերի, է որը պատկանում այն քաղաքական ինստիտուտների բազմությունը, ոլորտին,մնացածմասը, իսկ դա բավականշատ է, սոցիոլոգիայում Այն իր մեջ ներառումէ հասարակություն: կոչվումէ քաղաքացիական կրոնական,տնտեսաարյունակցական,ազգամիջյան, ընտանեկան, տարբեր դասակարգերին կան, մշակութայինհարաբերությունները, հասարակության խավերիփոխհարաբերությունները, ազգագրական ձները ն այլն, այլ կերպ ասած՝ կազմը, մարդկանցհաղորդակցման այն ամենը, ինչ պետությանըենթակաչէ: Դժվարչէ նկատել,որ քաարտահայտումէ սոցիհասարակությունը ղաքացիական իրականում Ա հա թե ինչու սոցիոլոգիանհաճախբնութագրոլոգիայիառարկան: վում է որպեսքաղաքացիականհասարակությունն ուսումնասիրող

գիտություն:Այնուհանդերձ,«քաղաքացիականհասարակություն»

ունի նան երկրորդնշանակությունըն այն էականոհասկացությունն րեն տարբերվումէ առաջինից:Որպեսսոցիոլոգիական կատեգորիա՝ է նշանակում ոչ քաղաքական հասարակությունը» «քաղաքացիական նկարագրվողիրականություն:Սակայնորպես հարաբերություններով հասկացություն՝ «քաղաքացիական գաղափարախոսական հասարաէ է պ ետք այն տալիս, թե ցույց լինի ինչպիսին իրականուկությունը» թյունը, որին ուղղված են առաջադեմմտածողներիհայացքները: Խոսքը պիտոյիկամ իդեալի մասինէ: «Քաղաքացիական հասարաէ իդեալական հասակությունը»որպեսիդեալիր մեջ մարմնավորում ն ա մենալայն ազատ, ինքնիշխան, քաղաքական քաղարակությունը, քացիականիրավունքներունեցողանհատների հասարակությու նը: Դա այնպիսիհասարակությունչէ, մասորիչանդամները ակտիվորեն ազատորենարտահայտում նակցումեն պետությանկառավարմանը, են իրենց տարբերպաեն իրենցմտքերը, անարգել բավարարում ն ստեղծում են ցանկացած կազմակերպություններ հանջմունքները, են որոնք ուղղված դեպիայդ անհատների կուսակցություններ, շահերի պաշտպանությանը: Տնտեսականառումովքաղաքացիական հասարակության իդեալը է ազատ շուկա, նշանակումսեփականության ձներիբազմազանություն, հոգնորոլորտումգ̀աղափարական բազմաազատ ձեռներեցություն, ն խոսքի մամուլիազատություն, զանգվածային լրատվուկարծություն, 30շ

Կարճ անկախություն, խղճի ազատություն: իդեալնէ: Նման կարԽՍՀՄ--ում, ինչպեսնան անցուսկսվեցվերակառուցումը գախոսներով հասարամին, չնայած աղաքացիական

յն

րական հասարակությա մրմատախիլ ո Լո նառամում իսպառ դրվեհասարակության քաղաքացիական ուսաստանում թ

երի

արվածչէր: հիճքերը դատական, հողային,ռազմական, վերացմամբ, ին ճորտատիրության գրողների ժամանակ: Գիտնականների, վերափոխումների գործունեուակտիվլուսավորչական ադեմմտավորականության ժողովրդիմեջ ստեղծվեցին «« դարումպայմաններ ան հաստեղծման նս աշխարհիկ մշակույթի տարածման հիմքի՝ ն.նրա տնտեսական ական հասարակության մար:: Քաղաքացիակ հեղա56 թ. տնեց տարի: ընդամենը զարգացումը կապիտալիզմի Բ

կ ական աոա

հետնանքով ւսավորության

քաաստորեն արգելակվեց:Ռուսաստանում

երկրորդփուլը սկսվեց հ ատանության կառուցման հորական սկզբում՝գորբաչովհարբեցին ճանապարհ դար Նրա ի

հետո:համար Այնուհանապա՝ելցինյանբարեփոխումները: վեակառուցումը Ռուսաստանո միակարծիք չեն, թե էլ գիտնականները մինչն է, թե կառուցված ոմա հասարակությունը

Րան

օրս

ացիական

ոչ:

հաժամացույցի ինրՌ. Ռոուզի՝Ռուսաստանըհիշեցնումէ ավազե գրումէ նա,--- ինչ-որ բա«Նճան հասարակությունը,--ակություն: քանիոր պետությունը հասարակությանը, էքաղաքացիական կով նման իսկ երունենան որոշ ոչ պաշտոնական, է տալիս,որ գոյություն ինստիտուտներ ն նույնիսկօրինականացնո իմն նանաշտոնական բ

սա

ույլ

նք: է դրամք:

Հասարակության

վերին շերտերը

Հասարակության

ո րը

ստա ցվումէ... ավազեժամացույցի Այնուամենայնիվ, արդյունքում հասարակություն, քանզիվերնի ն ներքնի միջն կապերըբավական հենեն... որոնցվրամարդիկ սահմանափակ Եթեայնինստիտուտները, վում են իրենցամենօրյագործունեության մեջ, պետությանվերահսկոեն ն ղությունիցդուրս գործնականում ի զորու չեն ա զդելու նրա վրա, պա որ քաղաքացիները կարծեսթե ազատ են հակաբռն բռնակալական ն ողովրդավարական իմի բռնարարք պոտենցիալ լակ ռեժիմի Յոգոյուներից:Պետությունըկարողէ հաշտվե լ նման ինստիտուտների հետ ն մինչն այն ժամանակ,քանի դեռ րանց գործունեություն թյան ն է առանձինմարդկանց մանր խնդիրներով սահմանափակվում շոշափումպետության շահերը»: «քաղաքացիական հասարակություն» հասկացության Այսպիսով` են երկու՝երբեմն մեջհստակորեն տարբերվում իրարամերժ նշանակուն թյուններ,երկուիմաստներ՝ սոցիոլոգիականգաղափարախոսական: հասարակությունն ի հայտ է Առաջինիմաստով քաղաքացիական հասաուներնախնադարյան եկելպետությունից առաջ: Այնգոյություն իսկ պետությունը, ինչպեսդա արդեննշվել է, առաջարակությունում, ցել է 5-6 հազարտարիառաջ: համակարգի քաղաքական կարգիմիմի Պետությունը հասարակության մ մասն է, նրագլխավորինստիտուտը: Պետությանտա րբերակիչհատկություէ (գերագույնիշխանություն գումարած նը ինքնիշխանությունն է նրանում, արտահայտվում խություն):Պետությանինքնավարությունն ողջ հասաոր նրանիրավունքէ տրվումպաշտոնապես ներկայացնելու նորմատ ա հրապարակելու ամբողջությամբ, րակությունը են թյուններ,այդ թվումօրենքներ,որոնք Պետուհամար,իրագործելու արդարադատություն: բոլոր անդամների թյունըհանդեսէ գալիսորպեսմի ուժ (ղեկավարման մասնագիտացված է հար դատարան,դատախազություն, հարկադրա այլն), որ Աաաա թյանցանկացած անդամի առաջԻնչպեսարդեննշվեց,պատմականորեն հասարակությունն է միայնհասարակության զարնայինէ, իսկ պետությունն առաջանում շաէ գացմանորոշակիաստիճանում: Այնառաջանումքաղաքացիների հանդես հերիպաշտպանության համար,այսինքն՝պետությունը ծառան է տիորպեսսպասարկող հաճախ վերածվում կառույց:Սակայն պետքէ նրանիցպաշտպանվեն: հարաբերությունները ողջ պատմութ արակության ն պետության յան են են եղել՝ այստեղտիրել ներդաշնակությունն ընթացքում շատ բարդ

կարելի կան

ու

ճնշմանն բախումը,

նայլն: կապերը ցային

մղումը,գործակհաստատման հավասարության համընկորպեսիրողություն

հասարակությունը Քաղաքացիական մի հետ միայն որպեսիդեալի հասարակության՝ հեննում է քաղաքացիական Վերջինս պետություն: երբ հ հաստատ վում է իրավական դեպքում, մեջ իրավունքի Ց վում է հասարակության րի

ՀոուԻա աարթ

իրավունք բնական ատության,մարդկանց ազատութ)

անափա

սահմանափակում

ինքնակամորեն անդամները վրա:Վասարակության են ընդհանուր ն մր

օրեն հանդես

ենբարկվում ենց ազատությունները աղբյուր օրենքների

Կրի

մեջ որպես հասարակության Իրավական Այն իրենով պայմանա հասարակությունը: անձնագալիսքաղաքացիական Նման պարագաներում հակառակը: թե ոչ է րում պետությունը նախապատն որոշակի ն համեմատությամբ հասարակությա վորությանը է տրվում: վություն առաջացման պետության ընթացքում պատմության Մարդկության միջն ն հասարակությանհարաբերու սկսածպետության վաղ շրջանից դեպիմյուսը:Հին Հուէ մի բնեռից տատանվել գրեթյանբնույթըմշտապես ու պետությունը հասարակությունն

քաղաքացիական ժողովրդավարությ նաստանում կուռ էին խարսխված նրանք էին, համընկնում ե ընկ ճնշում թ պետությունը մ, ընդհակառակը, Եգիպտոսու Հին վ րա: հիմքերի բռնատիէին:Արնելյան նրանքանտագոնիստներ էր հասարակությանը, :

տարատեսա պետության անկա- րությունը ամբողջատիրական տոտալիտար՝ է

(տե՛սգծ. 16.2):

րոն պարտադիր -

ն ին իվիճակի անտեր աաամ ։

ռի

Ն ակ Դաթոն քաղաքացիները :

ՏԱՐԲԵՐԱԿ

գծ. 162.

երությունը

նհ հարաբերութ) միջն ն պետության հասարակության ճնշումէ հասարապետությունը գծով՝մի դեպքում

երկու կառուցվում Ապիսով՝

կությանը, այդ դեպքումմենքգործ ունենք ք ամբողջատ ամբողջատիրական պետու դեպքում՝ ոչ մի ճնշումգոյություն չունի, այս դեպքում ,

թյան հետ,մյուս

ստալինյանճամբարներ ընկածխորհրդային թվականներին քաղբանտարկյալների հետ): պետության ն Բ օա Քո ՛ ժական հաւա հետ: րակության Քաղաքացիության էությունըկայանումէ ոչ միայն տվյալ երկրի ընդունման, սահմանադրության այլն երկրիղեկավարինն ղեկավար«Քաղաքացիական հասարակություն յուս», «քաղաքացի» ն «քաղաքաման ցիություն» բարձրաձայն քաղաքական մարմիններին ընտրելուհնարավորուհասկացությունները սերտորենկապվածեն իրար հետ: Նրանցհիմքումընկածէ քաղաք, թյան մեջ: Քաղաքացիությունից զրկվածմարդկանցսահմանադրուլատիներեն «Օէ» արմատը: Անտիկ Հունաստանում ն Հռոմում թյուննարդենչի պաշտպանում: քա էին համարվում րի, ավելիստու /Գ Անտիկժամանակներից սկսած`քաղաքացիությունըսերտորեն Քաղաք-պետությունների ազատ բնակիչները: էություն ր ինքն Այդպիկապվածէր ընտրականիրավունքիհետ: Ձնականորեն անտիկքահառավարվող համայնքը, որն արդեն հազարամյակների պատմություն ղաք--պետության քաղաքացի համարվել կարող էին շատերը,մասնաուներ,երբնրանփոխարինու թյան եկավ մարդկան անան լի խոշոր աավեմ աքացիները: Սակայն իրականում ազատ վրաս աղքատ քաղաքացիները Ար քա հանրությունը՝ ազգը: Այդժամանակ ից սկսածքաղաք--պետումեծ էր թյունների միայն ղաքացիմիայ հասարակության ոչ մասը՝հարուստները: Անտիկ (Կէ/-Տեթ)փոխարեն, որոնք ք Եվրոպայում Եվրոպա իրենցգոյություն Հունաստանում Ն պահպանեցին ընտրության ընտրության ի իրավունքից զ րկված էին ստրուկները, ընդհուպ մինչնՆորժամանակը դղ. (հիշենք 2Մ-2«Մ/ սիսային օտարերկրացիները, կանայքն աղքատները: Իհարկե,դա չի նշանաԻտալիայի առա քաղաք-պետությունները), աաա թե կում, տություններ պետությունը կանանցկամ աղքատներին չէր պաշտպանում: կամ (ՈՁեօո-Տէ8Թ) է, Ոչ, խոսքըընտրական իրավունքիմասին որը նեղացնումն միաժաՔաղաքացիության ժամանակակից ըմբռնմանսա ղմերըմենքգտնում ենք մանակճշգրտումէ քաղաքացիության սահմանները: Արիստոտելի (մ.թ.ա.ի/ դար) մոտ: Նա գտնում էր, որ քաղաՔացի կարող է համարվել է Ընտրական իրավունքըմարդկանցմեծագույնհնարավորություն այն մարդը, որը ոչ միայնապրում է երկրի ընձեռումազդելուքաղաքական վճիռներիընդունման վրա: Վասարատվյալ պետական սահմանների շրջանակներում, այլն օտարերկրացի կամստրուկչէ: Միայննման ն՛ ն՛ կության վերնախավին նախկինում, այժմ այնքանէլ հաճո չէ պեմարդկան տությանկառավարման ղեկինմոտ թողնելուաղքատներին կամ,ինչքաղաք-պետության առջն ծառացած իրավական են, պես երբեմն նրանց կոչում Ա յս արհամարհանքով պլեբսին: հասկահարցերի լուծմանը: Մերօրերումքաղաքացիու ցությունըերկուիմաստունի՝ա) այլաբանական, որն ընդունվածէ նշաանվումէ քաղաքացիական նակելուհամարկիսագրագետ, անկիրթ,իսկ հաճախպարզապես բոլոր բան մարդկանց,ամբոխին,բ) անմիջական պատմական նշանակուքանի որ է թյուն, որը ցույց տալիսբնակչության կոնկրետխումբըորոշակիերկկեն մի ա նալուց ավունքհետ ակում: նրանք եռք կբերեն ք|ԹԵ6է, ք|ԹԵՏ) ՎինՀռոմում կոչում էինաղվունքներով պաշտպանքատ, սակայնազատ քաղաքացիներին,քանի որ նրանքազատ էին, պարտվածները քաղաքացիական ապա իրավաբանորեն նրանքկարողէինմաննակցել ընտրություններին: իրավունքներից զրկվումեն: Նրան չունեն: Սակայնպլեբեյներին ընտրություններին թույլ չէին տալիս մասէր հակասական նակցել,քանիոր նրանքաղքատ էին:Առաջանում իրաանձնա վորության Քաղաքացիությունը ն պետության ճակ՝ ձնականորեն ն րանք է ին, իսկ քաղաքացիներ իրականում՝ ոչ: մշտական պապը է, որն արտահայտվում է նրանցփոն դրանպլեբեյները, ինչպես պատրիկները՝ ազնվականություն պարտավորություններում: քա Մարդիկ քաղամուծում յո նը, հարկեր վերնախավը, էին: Իսկ դա արդեն սոցիալական ստանում,հրաժարվում են քաղաքացիությունից (այդէ: հատկանիշ Խորհրդային Մին պատրիկ-քաղաքացիների Ց Պլեբեյ ոչ քաղաքացիների միջներՔա այլախոհները) մարդուննրակամքից հող են ա նկախ տնած համառ կու հարյուրամյակ կապայքարիարդյունքումպլեբեյները զրկել քաղաքացիությունից (այդպեսէին վարվում30-ական քաղաքացիական իրավունքներ նվաճեցին:Մ.թ.ա.450 թ. 10 պատրիկլ

մենքգործ ունենքիրավական

ական իս

քաղաքնեաղաքացի միայն

սին

էր

կոլ

ազգային ւթյունն աՑԱն -պե-

Նրան:

միայն

խաղար զան իրավական իո իրավունքներում պես վ 70-80-ական թվականներին ությունից Իքիր «րինակ, րկել յ.

ա խոս(ատիներեն

Ա:

մշակեցպատմության ներիցբաղկացած մեջ հատուկհանձնաժողովը աղքատներիհամարառաջինքաղաքականիրավունքների ժողովածուն: Դրանք Տասներկուաղյուսներիօրենքներնէին,որոնքայդ անվավրագրվածլինելուպատճանումըստացանպղնձե12 տախտակների ներկայառով:Այստախտակները դրվեցինֆորումում,իսկպլեբեյների կարնորօրինագծերի վերջնացուցիչներինհրավիրեցին մասնակցելու կանլրամշակմանը: Այդպեսկարնորքայլ կատարվեց քաղաքացիական ն ազատությունների գործում:Եթենախկիիրավունքների զարգացման նում դրանք հասարակության փոքրամասնության առանձնաշնորհն էին,ապա այդ քայլովարդենդրանքդարձան մեծամասնության արտոէինզինվոմիայնզորակոչվում նությունը:Եթենախկինում պլեբեյները րականծառայության, ընդ որում, զինվելովմիմիայնիրենցհաշվինն հետ քաղաքականապես պատրիկների իրավահավասար չէին, ապա այս դեպքումարդենհռոմեական պաշտպանում էր նրանց: իրավունքը Պլեբեյներըիրավունքստացանժողովրդական ժողովումընտրելու Նրանք իրենց ներկայացուցիչներին՝ տրիբուններին: ժողովրդական . վետտոյիիրավունքիմիջոցով կարող էին կանգնեցնելցանկացած ն օրենսդրական օրենքի գործունեությունը նախաձեռնության իրան ունեզուրկվունքունեին:ժողովրդական ճնշվածների տրիբունները՝ ներիպաշտպանները, սկսեցինկարնորդերկատարելերկրիկյանքում: Այդժամանակից սկսած՝իր սկիզբնառավքաղաքացիական հասարակությանկարնորհաստատություններից տրիբունմեկը՝ժողովրդական ներիինստիտուտը: Այնժողովրդական զանգվածների՝ իրենցքաղաքան համարմղածօրինական ցիական քաղաքական իրավունքների պայառաջինձնն էր:Շուրջերկուն կեսհազարտաքարիպատմականորեն ն ԽՍՀՄ-ում ի հայտեկաննրանցգարի հետո Արնելյան Եվրոպայում նոր հետնորդներ՝ ղափարների այլախոհներն իրավապաշտպաններ, որոնքպաշտպանում էինյուրաքանչյուր մարդուկամխմբիքաղաքան ցիական Պատմությունը ցույց-էփալինչոր ամբողջբնակչության քաղաքացիականիրավունքների համարպայքարն այնհասարակություններում, ուր է կամնրադերնաննշանէ, բավական միջինդասակարգը բացակայում է: դժվար Վերցնենքթեկուզննույն Հռոմը:Պատրիկները կազմումէին ստորին:Իսկմիջինդասակարգ բարձրդասակարգը, պլեբեյները՝ չկար: ԽՍՀՄ-ում միջինդասակարգն ի հայտեկավմիայն70-80-ականթվան կաններին միայն այս ժամանակաշրջանում մտավորականությունը, ստանալով միջինդասակարգի աջակցությունը, իր պայքարում հասավ խորհրդային հասարակության ժողովրդավարական վերափոխումների:

քաղաքական իրավունքները:

երկարժամանակ բավական ժողովուրդները Եվրոպական համար, ընդլայնման իրավունքների Նույնիսկ իրավունքը: տրական էնիրենց Բո րվում յում ինչպիսին ԱՄՆ-ը երկրներում, առաջավոր այնպիսի Էի ցենզ:Աղխտրականություն, ուներունեցվածքային ոյություն հան չունեին: իրավունք ընտրության տղամարդիկ ի սսիտակամորթ էին, նրանց վախենում հարուստքաղաքացիները ր ոովված գործեպետական իրենքկկորցնեն շնորհելով, իրավունքներ պայքա-

ան

են

ում

Ան

որ,

քա-

աքական օրենքը 1965 ընտրական Միա րի: իրավահավա սպիտակամորթների ընձեռեց անհնարավորություն կ լուծմանը: հարցերի քաղաքական պետական որեն մասնակցել կզրկն իրենցարտոնություններից հնարավորությունը ՆԱ.ահսկման իրասնամորթներին ամերիկացի ը

թ.

հետ

քաղահասարակություններո ե օրերումժողովրդավարական ն ազաիրավունքներ են մի շարք քաղաքական որւնշնորհված են տալիսնրանցակտիվորեն քացի րե որոնքհնարավորություն խոսքի, ընտրելուն ընտրվելու, կյանքին՝ ԵՐքաղաքական ամակ իշխանությա պետական ազատության, ամ Ի ն ահավաքների կամայլ հղելու դիմումներ կոլեկտիվ կամ ը ումի ա ի ոնանձնական մանտներով: ունի մասնակցելուպետակա մարդ իրավունք Յո անչյուր էլ իր ներայնպես անմիջականորեն, ինչպես եւիկառավարմանը է հանդես գալիսորպես նա պոտենցիալորեն միջոցով, ցիչների ակտիվսուբյեկտ: կայա գործընթացների Ք Ն 2 ական որտեղիշէ այնհասարակությունը, կոչվում իրա ովրդավարական որոշումանցնումէ ժողովրդակա ի նդունածցանկացած ը համաժողովրդ Որպեսկանոն՝ ճանապարհ: քննա խր ումների է ժողովրդավարա բարդ ն Ք անհամակարգըբավական է «ներկայացուցչական դեմոկրա մեծ մասում ընդունված լ րերի են իրենց արտահայտում կարծիքն ընտ ժողովրդի համակարգը: ) ար

ԲՐ

րո հ

պատգամավորները: հաղթած կանտեղամասերում որինհատուկեն հետնյալ է պետությունը, այն կոչվում Իրավական

անի կյանքի աան կական նե

ւն

բոլոր

գերակաիրավունքի ոլորտներում

հետ, կապըօրենքների ան ն նրամարմինների յութ)» ն:ժող ն պաշտպանո դատական ր իրավունքների ք ւաագիների փոխադարձ պատասխան ճ անձնավորության ան ե մ են քաշել դեռ անտի առաջ գաղափարը պետության է Միրավական հիմնավորումը ստացել իր փիլիսոփայական Այն մտածողները: ՆՐ

մանացի փիլիսոփա Կանտի Ի ուսմունքում: րավական

ժոպետությունը ղովրդավարության անքակտելի տարրնէ: Իրավական

ճնշող ապարատը, հետապնդումը, այլախոհների պայմաններում գերագույն իշխանության ու խոսքիազատության ուժեղ վերացումը, գրաքննությունն լիազորություններն առանձնահատուկ ն ինստիտուտների ժողովրդի կամքն դիկտատուրան, մեկքաղաքականկուսակցության օրենքների արտահայտող օգնությամբ են: սահմանափակվում մենաշնորհը, պետական սեփականության Իրավական պետությունը սահմանադրականության րին ցեղասպանությունը, սեփականժողովրդի գաղափարնեսկզբունքների իրական մարմնավորումն է: Նրա հիմքում է ընկած պետական Ծոշումը,աետությունիցԼրա օտարը: սադրանքից մարդուն պաշտպանելու մղումը, իշխանության տերմինովնկարագրվումէ միահեծանկառա«Տոտալիտարիզմ» մարմինների մանրը հովանավորությունից, խղճի մարդուազատագրումը, բռնադատումներիցվարմանբոլոր ձները,որոնցժամանակպետությունըվերահսկումէ քաանհատական ազատությանն թյան հիմնարար ամբողջատիղաքացիների կյանքիբոլոր կողմերիվրա: Կառավարման իրավունքների երաշխավորումը: Այն է կոչված պանելու անգամի հայտ եկանԱռաջին պաշտրականձներըառաջին համաշխարհայի անձնավորության ազատությունը, ու անվտանգությունն հ ետո: ունեն Դրանք պատերազմից ժամանակակից երկու տարատեարՈրպեսզի ժողովուրդը կարողանա ն սակ՝սոցիալիստականֆաշիստական վերահսկել մտցվումէ պետությունները: ն դատական, լատիներեն1օէճիՏ ամբողջ) Տոտալիտարիզմը ( միջնադարյան տարանջատում: Անկախ դատարանը կոչվածէ պաշտպանելու իրավունքի կյանքի պետության ձներիցմեկնէ, որը վերահսկումէ հասարակության զսպելովնախահիմնական բոլոր կողմերիվրա: Նրան բնորոշ են սահմանադրական "

պետության գո-

յության

անո

անձնավորու

վորություն

ժանապատվությունը:

պետությանը,իշխանության ճյուղերի՝ օրենսդիր, գործադիր

գերակայությունը՝ հավասարապես շարքային

քաղաքացու Գահի, ավխարարի կամ իրավախախտումները: իրավունքների ընդդիմության վերացումը, այլաազատությունների թյունըհասել պատմական Արկ ա աաար որոնումների նելով: կու ֆաշիստական Բենի բոնակեց Օրենքի «Թթանոռօ» քաղաքացիների տերմինը հավասարության Բ ենիկառավարող ա ռաջին ֆաշիստական մասին Իտալիան խոսել հին հունական բնական Սոլոնը:Մարդու տերմինինշանակությունը Մուսոլինին: րավական

պետության գաղափարինն

առջն բոլոր դեռնս մ.թ.ա. Մ| դ. է

ակտ

" ոհության

ունեցավ տեղի իշխանության տարանջատում: Իրավական պետության հայեցակարգը ձնավորվեց 247-747 ու

դարերում,այն իրագործվեց մերօրերում,այն էլ միայն բավական քիչ երկրներում: Իրավական

պետության տարբեր տեսություններ հիմնվումեն քաղաքացիական հասարակուՏոտալիտար՝ ամբողջատիրակակ. պետությունը տության ճիշտ իրավական պեֆ հակադրությունը թյան ուսմունքի վրա:

վերջինս

է գալիսորպես հանդես քաղաքացիական հասարակության ձկ: քաղաքական ու Անձնավորությունն քաղաքացիական թյան մեջ լիովին ամբողջատիրական պետու ճնշվումեն

ազատությունները մարդու

քաղաքական պահպանվում, չեն իրավունքները օրենքները են ս տեղծվում կամայականորեն՝ տիրողդասակարգի հօգուտ կամ առաջնորդի:

Իրավունքի առջն բոլոր քաղաքացիների հավասարությունը չի ապահովվում: Քաղաքացիական հասարակու թյունըմարմնավորում է այն ամենը, է հակադիր ամբողջատիրական պետությանը: Նրանք ր են: անտագոնիստԱմբողջատիրական պետության բնորոշ են. հատկանիշներն

ինչ

բռնադատումները: ողառացին

բռնակալ բացատրումէր նրաՆաայդ նով, որ «ամեն ինչ գտնվումէ պետությանմեջ, նրանիցդուրս ոչինչ ն ոչ ոք չկա, ուստի ն ոչ ոք չի կարող հակադրվելպետությանը»: թ. տարիզմըգոյությունուներ նան ֆաշիստականԳերմանիայում՝ է. Խո1917 ԽՍՀՄ-ում՝ թ. մինչն թ., Ալբանիայում՝ թ., մինչն ջայի ժամանակ,ՀյուսիսայինԿորեայում՝Երկրորդ 1975 թ. հետո: հետո, Վիետնամումն պատերազմից Նախկին սոցիալիստականբլոկի մյուս երկրներում`Լեհաստանում, Ռումինիայում,Բուլղարիայում,ԳԴՀ-ում, Չեխոսլովակիայում,Հատոտալիտարիզմն րավսլավիայում,Չինաստանում,Հունգարբայում ավելիմեղմձներ ստացավ: ու ժողովրդավարությունը տարբերձներով են Տոտալիտարիզմն առնչվումքաղաքացիության երնույթին:Առաջինդեպքումքաղաքացիների իրավունքներըոտնահարվումեն, երկրորդումդրանք պահպանվում են: Քաղաքացիությունը որոշվումէ երկրիիրավականռեժիմով,իսկ քաղաքականռեժիմից: վերջինսիր հերթինկախվածէ հասարակության 1943 թ.

իրավունքների պետության օրենքների համապատասխաԱրիստոտելն Հին Հռոմում Ցիցերոնը:

նությանմասին գրել են

արքոնտ

տո

Տոտալի

համաշխար

Կամբոջայում՝

8 4. Պետությունը որպես քաղաքական ինստիտուտ

Պետությունը հասարակության քաղաքական համակարգի է: Հասարակության քաղաքականհակարնորագույնբաղադրամասն սոէ պետականորեն կազմակերպված մակարգնիրենիցներկայացնում ամբողջություն, որոնք կատարումեն ցիալական ինստիտուտների որոշակիքաղաքականֆունկցիաներ:Այն իր մեջ ընդգրկումէ պետուքաղաքականնպաթյունը, կուսակցությունները,արհմիությունները, ն տակներհետապնդողկազմակերպություններըշարժումները:Հասամեջ զգալիդերէ կատարումնան զարգացման քաղաքական րակության

եկեղեցին:

Առօրյակյանքումամեն վայրկյանմենքգործենք ունենում պետության հետ: Պետություննընդունումէ օրենքներ,ստեղծումէ զանգվաոստիկանուծային լրատվությանմիջոցներ,բանակ,դատարաններ, ն աշխատավարձ ն մուտքիհրավերներ, կենսաթոշակ թյուն, անձնագիր է մաքսաէ տալիս,պաշտպանումէ երկրի սահմաններըն պայքարում կատարումէ նենգությանդեմ, օժանդակումէ մշակույթիզարգացմանը,

բազմաթիվ այլ ֆունկցիաներ: է երկու նշա«Պետություն»տերմինըսովորաբարօգտագործվում է Լայն իմաստով պետությունընույնանում երկրին քաղանակությամբ: խոսումեն, կազմակերպված ժողովրդիհետ: Այսիմաստով քականապես օրինակ, ռուսական, ամերիկյան,գերմանականպետությանմասին՝ ողջ հանկատիունենալովայդ պետությունների միջոցովներկայացվող 347) ըմբռնվումէր լայնիմասսարակությունը: Մինչն դարը պետությունը բաժանվում: նշանակելու այնհասարակությունից չէր Պետությունը տով, «իշխանուկոնկրետտերմիններ՝ համարօգտագործվումէինբազմաթիվ թյուն»,«նախարարություն», «թագավորություն», «կայսրություն»,«հաննշանակումէ միայն րապետություն»ն այլն: Նեղ իմաստովպետություն որը հասարակություբարձրագույնիշխանական կազմակերպություն, ու հասարակուէ պետք պետությունն նից վերէ կանգնած:Այսդեպքոչմ 247/| դարիֆրանսիական լուսավոթյունըհստակորենտարանջատվեն: րիչները,որոնք ստեղծեցինպետությանդաշինքայինբնույթի մասին արշալույսինմարդիկոչ մի ուսմունքը,ենթադրումէին,թե պատմության չէին: Սակայնկարիքընրանցստիպեցսկզբում կերպկազմակերպված իրենցներքին իսկ հետո.նան պետություն՝ ստեղծելուհասարակություն, ն արտաքին համար:Ժամանակակից պաշտպանելու անվտանգությունը է որպեսմի կազը մբռնվում նեղ իմաստով գիտությանմեջ պետությունը համակարգ,որը որոշակիտահաստատությունների մակերպություն, է գերագույն Այնգոյությունունի րածքումտիրապետում իշխանությանը:

հետ համատեղ: Այլ կազմակերպությունների մի շարք այլ քաղաքական համակարգի քաղաքական հասարակության կերպասաժ՝ պետությունը է: բայց ոչ միակինստիտուտն գլխավոր, մեջ մտնում են. հատկանիշների Պետությանընդհանուր տարածք, միասնական կողմիցճանաչված մյուս երկրների համակարգ,որն իր միասնական :

տարածքիղեկավարման բազմաճյուղապարատը ն ծառայողների մեց ներառումէ պետական հիմանվրա, սկզբունքի տարանջատման է իշխանության կառուցված ամրագրհամակարգ,այդ օրենքներն միասնական օրենքների են բոլոր քաղաքացինե մեջ ն պարտադիր վածեն սահմանադրության այդ

րի համար,երկրիողջ տարածքում, որը մենաշնորհ, կիրառման հարկադրանքի ուժի կամֆիզիկական ծառայության, անվտանգության հենվումէ բանակի,ոստիկանության, վրա, դատախազության դատարանի, օգիրավունք,ստացվածմիջոցները հարկերիհավաքագրման ն «

վարձատրելուպետական են բազմաթիվ ծառայողների տագործվում ֆի-

սոցիալական տնտեսական, պաշտպանական, քաղաքականության՝

համար, նանսավորման քաղաքացի պարտավորությունը անդամակցելու պետությանը որոնց արհմիության, կամ Ի կուսակցության թյունն է: տարբերություն ստանում է է, մարդը քաղաքացիություն կամավոր անդամակցությունը »

իր ծննդով, կազմակերպուանունիցմիջազգային ամբողջհասարակության ունենալու մենաշնորհ, ներկայացուցչություն »

թյուններում

(գերմաներեն սուվերենություն ՏօԱս6/ճո ինքնիշխանություն, որոշայսինքն՝

ՏՕԱԿՑՈՁ/ՈԾ:Յ

իշխանություն), գերագույն ֆրանսերեն իշխանություն: Հասարակու ունեցածգերագույն ակի տարածքում սատարատեսակներ, բազմաթիվ ունեն իշխանության գոյություն մեջ ձեռլինի պետության պետք է կենտրոնլացած կայն ամենագլխավորը ՍՈ

քաղաքացինե

լինեն պետք պարտադիր քում, նրա վճիռները օրենքունի համընդհանուր իրավունք պետությունն համար:Միմիայն ներ ընդունել: իշ(գերագույն ինքնիշխանությունը Պետությանսուվերենությունը, որ է նրանում, արտահայտվում է

բոլոր

գումարած անկախություն) խանություն ամբողջ է պատկանում պետությանն համարպարտաբոլոր անդամների հասարակության ներկայացնելու, արդարադատությ ն նորմատիվ ակտերիընդունման, դիր օրենքների հանդես է գալիս որպեսմի Պետությունը իրավունքը: իրականացման

պաշտոն հասարակությունը

ուժ, որը կարող է հասարակության ցանկացածանդամինկատմամբ

հարկադրանք կիրառել: Երկրիանկախության հարգումըժամանակակից իրամիջազգային հիմնականսկզբունքնէ: վունքի ն միջազգայինհարաբերությունների ն միջազգայինայլ փասէ ՄԱԿ-ի Կանոնադրության Այն ամրագրված տաթղթերի մեջ: Իրենցինքնուրույն,անկախպետությունը ձգտումեն ունենալբոլոր ժողովուրդները:90-ական թվականներիսկզբներին,երբ տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, սկսվեցմի գործընթաց,որը կոչվեց«ինքնիշխանության շքահանդես»:Խորհրդայիննախկինհանրապետություննեմեկը մյուսի հետնիցհռչակեցինիրենցանկախությունը: Աշխարհի րը քաղաքականքարտեզիվրա միանգամից ի հայտեկան նոր պետու-

թյուններ:

դեռնսլիովինչեն խոսումպետության հատկանիշները Վերոնշված մասին:Ինչո՞վպետքէ բնույթի,նրա գործունեության բովանդակության զբաղվիպետությունը ամենօրյակյանքում,որո՞նքեն նրա ֆունկցիան ներքիբաժանվումեն արտաքինի ները:Պետությանֆունկցիաները նի: Պետությաններքինֆունկցիաներիմեջ մտնում են գոյությունունեհամացող արտադրության եղանակի,տնտեսականն սոցիալական կարգերիպահպանումը,դասակարգային հակառակորդների ճնշումը որոնք բաժանվածեն հակադիրշահեր (այն հասարակություններում, տնտեսությանղեկավարումը(սոցիալիստաունեցողդասակարգերի), կան երկրներում)կամ տնտեսականգործունեության կարգավորումը երկրներում), հասարակականկարգուկանոնի (կապիտալիստական պահպանումը,սոցիալականհարաբերությունների կարգավորումը, մշակութային-դաստիարակչական, գաղափարախոսական գործունեուն թյունը այլն: Պետությանարտաքինֆունկցիաներնեն՝ միջազգայինոլորտում տվյալ երկրի շահերի պաշտպածությունը, երկրի պաշտպանության մյուս ապահովումը, մորմալ հարաբերությունների, փոխշահավետհամագործակցության զարգացումը նայլն: Պատմությանթատերաբեմմտնելուց ի վեր պետությունը,որպես հասարակության ինքնուրույնինստիտուտ,մշտապեսզարգացելէ: Պեէր որոշակիհանգամանքնետությանառաջացումըպայմանավորված րով, պատճառներով: Առաջինպատճառըկարելի է համարելբնակչության խտությունը:Նախնադարյանհասարակարգում40-60 հոգուց բաղկացածմարդկանցխմբերըթափառումէին վիթխարիտարածություններում:Նրանք միմյանցհետ հանդիպումէին, երբ անհրաժեշտէր միջնհասապրանքափոխանակություն կատարել,խմբերիանդամների

երկրներիհետ

կապերկամմյուս խմբինդուրս մղել տվյալ տատատելամուսնական մոտավորհաշրածքից:Այս հարցովզբաղվողորոշ գիտնականների 5-6 միլիոնբնակուներ շուրջ վաղ շրջանումԵրկրագունդն վարկներով երկու թիվ: Վերջին10-15 հազար տարվաընչություն:Գամեմատենք աճել է շուրջ հազարանգամ:Սա կարճժամաթացքումբնակչությունն է, եքե հաշվիառնենք,որ մարդըի հայտ նակահատված է եկել 2-3 միլիոն տարիառաջ: գորժծիքաշխատանքային Երբ մարդնօգտագործում է պարզունակ է ներ, ապա կերակրվելուհամար նրան վիթխարիտարածություններ հավաորսորդներիու սննդամթերք պետք:40-60 հոգուց բաղկացած քառակուսիկիլոմետրեքողներիհամարանհրաժեշտէ հարյուրավոր միջն,նրանց այդ խմբերի բախումներն Պարբերական րովտարածքներ: ու Որոշ դառնումեն անխուսափելի: բաժանումները միավորումներն խմբերնվաճումեն մյուսներիտարածքները,նրանց ենթարկումեն են ցեղերիռազմական միուձնավորվում իրենց:Այսգործընթացներում աճում է: թիվըզգալիորեն թյուններ,շուտովնման միությունների ն ներքիներկպաարտաքինսպառնալիքների Երկրորդպատճառը գտնումեն, վախնէր: Որոշ գիտնականներ նկատմամբ ռակությունների կողմարդկանցդրդեց հակառակորդների ստեղծմանը որ պետության ն ունեցվածքի կյանքի վտանգը, ենթարկվելու մից հարձակումների ն Սակայներկրի ներսում ավազակների վախը: նկատմամբ կորստի նկատմամբվախը նույնպես պատճառդարձավպեհանցագործների տությանմեջ միավորվելուհամար: Պետությունըկարողէր միավորել ցեղահաստատել:Այսպիսով՝ ուժերը ն նրա միջոցովկարգուկանոն քիչ կարնորպատառաջացման կիցներիցբխողվտանգըպետության ունեցածվախը:Պետուճառ չէր, քան արտաքին թշնամունկատմամբ լուծել բոլոր վիճեթյունը,որպեսդատավոր,կարողէր օբյեկտիվորեն օրենքբոլորիհամարպարտադիրկանոններ, լի խնդիրները, ստեղծել էին հասկանում ներ: Արդենանտիկաշխարհումպետությունասելով հասարակություորը վեր էֆկանգնած կազմակերպում, իշխանության է հասարակության կողմիցն ծառայում նից, սակայնորը վերահսկվում է նրան:Պետականծառայողներըդիտվումէին որպեսժողովրդիծաէ ծառա նշանակում չէ, որ մինիստրլատիներեն ռաներ:Պատահական ն ոչ թե պետ կամ տեր: երրորդպատճառըուժի գործոննէ: ՎերցՊետությանառաջացման Յուրաքանչյուր հասարակությունը: շուկայական նենք ժամանակակից ֆիրմա,իսկդրանցթիվըհասնում է տասնյակհազարների,ունի պահասպահամակարգիչներին պաններիիր խումբը, սարքավորումներին, իրարից,ապա այդ եթե դրանքմասնատենքն բաժանենք սարկողները:

հասարա» շատ բաներովկհիշեցնիֆեոդալական ճասնատվածությունը էր բազմակությունը:Միջնադարյան Եվրոպանիրենիցներկայացնում թիվ իշխանություններ, որոնցիցյուրաքանչյուրնուներ իր պաշտպամշակույթը:Քանությանբանակը,դրոշը, գերբը, կառավարությունը, ու ու էին:Վաղաքներն ամրոցները, գյուղերն բերդերըպաշտպանվում խմնույնպեսճամփաէինընկնումիրենցպաշտպանող ճառականները ասուղեկցությամբ, բով: Վարկերը հավաքումէին զինվածջոկատների էին պետներըվեճերըլուծում էին սրերով,ուտում խմում,ճամփորդում հասնում էինուզածդբանին... սրերըվարչդրած:Զենքիմիջոցով գտնելուքաղաքաՏնտեսական օրենքներըմարդկանց ստիպեցին գործողուկան հիմնահարցերի լուծմանռացիոնալձներ: Ռազմական տարատեսակէ: Մաքուր թյունը նույնպեսգործնականձեռնարկման հավաքածտուրքերի եկամուտըկազմվումէ խաղաղբնակչությունից ծախսերը:Բանակըգլխավոր չափից՝հանած բանակիվրա կատարած է: Այնպետք մշտապեսաշխատի,որպեսզիարդարացնի աշխատուժն է իր գոյությունըն եկամուտներբերի: Եթե տվյալ տարածքիվրա հաստատվածէ պետությանգերագույնիշխանությունըն նա մշտապես դրանցչափըմեծանում է, ապա բանակիվրա հարկերըհավաքագրում, մեծանում է նան են, միաժամանակ կատարածծախսերըթեթնանում Ահա թե ինչու հպատակները խաղաղբնակչության բարեկեցությունը: են գոյությամբ: միշտէլ շահագրգռված ուժեղ պետության Այսպիսովկ̀արելի է ասել, որ պետությանձնավորումըայս տենկատառումների բերումով: սանկյունիցտեղի ունեցավ տնտեսական էր արագորենն հեշտ Ուժեղ բանակունեցողմիապետըկարողանում տեղականնահավաքելհարկերը՝մեկուսացնելով իր մրցակիցներին՝ որոնք հավակնումէին օտարերկրյատիրակալներին, խարարներին, Մեծ շուկաներիռեայդ հողերին: ավազակախմբերը, ճանապարհների այս բոլորը պետության հարկերչվճարողգործարարները. կետյորները, են՝ հարկերիհաՔան էմրցակիցներն, իսկդա նշանակում թշնամիներն ուժի,` գործում:Նրանցմի մասը վերացվումէ ֆիզիկական վաքագրման մյուս մասը՝օրենքներիկիրառման շնորհիվ: ժողովրդավարական իշխանությունըբռնությանմասշտաբների հանմեղմացման փոքրացման, դաժանության իրներքինմիտումներով դերձառանցուժի կիրառման գոյությունունենալչի կարող,քանզիգոհասան յություն ունեն, դեռ երկարժամանակկարողեն պահպանվել որոնց րակությանհամարվտանգավորերնույթներ,սպառնալիքներ, խաղաղճանապարհով վերացնելըհնարավորչէ: ժողովրդավարական իշխանությունը բռնությունկարող է իրագործելխաղաղդաշինքիհաստատման, ռազմականբախումներիդադարեցման,քաղաքացիների |

ն պաշտպանմա կյանքի,գույքի, իրավունքներիազատությունների ոչ նման կ իրառվում դեպքերում է թե կամայակահամար:Բռնությունը Հաու գործողօրենքներին: նորեն,այլ հետնելովսահմանադրությանն համարերբեմն պահպանման կյանքումօրինականության նան բաբացիօգտագործել մարմիններից հարկէ լինումիրավապահ Լոս Անջելեսում 1992 թ. ԱՄՆ-ում, նակը: Այդպեսեղավ, օրինակ, Իտալիայում կանխելու, անկարգությունները սնամորթբնակչության Իրենց ողջ պատմուդեպքերում: 1993 թ. մաֆիայիդեմ պայքարելու են էլ թերնսբոլոր պետություններնձգտել սեփական թյանընթացքում ն անվտանգությունն տնտեսականշահերն իրականացնելուիրենց իրենց գրավելկամդրանքբռնակցել համարտարածքներ ապահովելու ու հոտակգտնվողտարածքներն տնօրինության հողերին:Պետության են, որոնքորոշումեն տվյալ հարստությունն ղերը այնռազմավարական ինչպես հզորությունը,տեղն ու դերը տարածաշրջանում, պետուքյան նան ողջ աշխարհում: օրինականբռնությանմենաշնորհունի: Այն Իրոք, պետությունը մեջ, է սահմանադրության եթե ամրագրված է համարվում, օրինական կարող են բռնություն ֆիզիկական ուր նշվում է, որ տվյալ տարածքում հատուկմարմինները, կողմիցլիազորված կիրառելմիայնպետության ու բանակը: ոստիկանությունն մասնավորապես խոսքի նս: Օրինակ՝ ունի մի շարք այլ մենաշնորհներ Պետությունն արունի իրավունք ըստ որի, պետությունն մենաշնորհը, ազատության հասարակաորնարատավորում գրականություն, ազգագրականությունը) կան բարքերը(օրինակ՝պոռնոգրաֆիական գրականու(օրինակ՝ֆաշիստամետ է բորբոքում միջյանթշնամանք Բացիդրանից,կագաղտնիքներ: է պետական թյունը),հրապարակում մենաշնորհը,ալկոհոլայինխմիչքների, է նշելնան մաքսային մենաշնորհըն այլն: Երբ վերջերսռուսածխախոտիարտոնագրման ու վաճառքըտվեց ալկոհոլիարտադրությունն կանկառավարությունը դարձավանվերահսկեայս բնագավաթը մասնավորարտադրողներին, միլիարդավոր տասնյակ դրանիցկորցրեց գանձարանը լի ն պետական է կազմում դոլարներ:Բանն այն է, որ այս ոլորտումմաքուր եկամուտը ժամանակնեն Խորհրդային շուրջ 200096: Մինչն հեղափոխությունը մեկ եկամուտների րում «հարբածփողերը»կազմումէին պետական երրորդմասը: բացիգոյությունունեն Պետությանընդհանուրմենաշնորհներից այս կամ որոնքտրվումեն պետական նան մասնակիմենաշնորհներ, են ու հարստացնում ոչ միայնպետությանը, այն ծառայություններին Պետությունըտուրքեր է պաշտոնյաների: պետական այլն բազմաթիվ

սարակական

գելելու ցանկացած

րելի

գանձում ամուսնության,ծննդյան,ամուսնալուծության գրանցումների, ունեցվածքի ժառանգմանն այլնի համար:Հնարագետ ծապետական ռայողներըկարողանումեն իրենցբաժինըհանել ն ընդհանուր,ն մասնավորմենաշնորհներից, օրինակ՝մաքսատուրքերից: Եթե իրավապահ մարմինները թուլացնում են մաքսայինծառայությունների վերահսկումը, ապա մաքսայինծառայողներին կաշառելումիջոցովերկիր կարող

ուժ ունեն երկրիողջ տարածքում:Պեդարանիորոշումներըօրինական տության ունիտարձնն ավելիհարմարէ հիմնականումմեկ ազգիցբաղկացածերկրներիհամար:Պատահականչէ, որ ունիտարպետությունները մեծ մասամբգոյությունունեն նման երկրներում: Դաշնային պետություններումկենտրոնական իշխանությանդերը է: Այստեղ,որպեսիշխանությանկրողներ, լրջորեն սահմանափակված են ն այլապրանքներ, ալկոհոլ,թմրամիջոցներ մտնել զենք, որոնքոչ թե հանդեսեն գալիս խոշորտարածքային կազմավորումները (նահանգհարստացնումեն պետականգանձարանը, այլն երկրինհսկայական ներ, հողեր, կանտոններ):Ֆեդերացիանգրեթե ինքնուրույն պետուվնաս են տալիս: թյուններիկայուն միություն Է, դաշնությանսուբյեկտներնունեն իրենց Պետությանժամանակակից առանձնահամակարգի հանգուցային օրենսդրությունը,գործադիրն դատականմարմինները,որպեսկանոն՝ հատկությունը քաղաքականիշխանությանկենտրոնացումն է, վարչասահմանադրություննու հաճախ նան կրկնակիքաղաքացիությունը: կան ղեկավարման մեխանիզմների Նման կառուցվածքն միավորումը, մշտականմասնագիավելիհարմարէ բազմազգերկրներիհամար,ուր տացվածբանակիգոյությունը, ներկայացուցչական. ունեն իրենցհնուց եկող մշակութայինավանդույթինստիտուտների շատ ժողովուրդներ միջոցովիշխանության ն այլն: Այս ու կենսակերպը, են տարբեր լեզուներով, դավանումեն օրինականացումը ներն խոսում սկզբունքները սկզբնապես մշակվեցինԵվրոպայում,իսկ հետո տարածվեցին նան ողջ տարբերկրոնների: Նման համակարգը կոչվում աշխարհում: է Վեստֆալյան: Խոսքը1648 ք. Դաշնայիներկրներումհամապետականնշանակություն ունեցող Վեստֆալյանխաղաղության մասինէ, որով Երեսնամյապատերազմն պետականմարմինները,տեղավճիռներըկայացնումեն միութենական ավարտվեց,ն որն առաջինանգամմիջպետական լուծման կան պատկանումեն հիմնահարցերի իրավասությունները հարաբերություններում ամրագրեցտարածքայինինքնիշխանության սկզբունքը,չնայած դաշնությանսուբյեկտներին,իսկ որոշ խնդիրներիլուծումներմտնում տարածքայինինքնիշխանության են կենտրոնական ն տեղականիշխանությանմարմինների հայեցակարգը ձնավորվելէր շատ համատեղ ավելիվաղ: մեջ: լիազորությունների Որպեսհասարակության քաղաքականկազմակերպություն պետուԿենտրոնին տեղականիշխանություններիիրավասությունների թյունը կարող է ունենալ ոչ միայնկառավարման ու նրանցիրավունքների հետնում է հան(միապետություն, պահպանմանը տարանջատմանն րապետություն), այլն տարածքային կառուցվածքի տարբերձներ:Պեանկախդատարանը,ինչպեսնան երկպալատխորհրդարանը,որի վետության տարածքային կազմակերպվածքը ցույց է տալիս,թե ինչպես րին պալատը ձնավորվումէ դաշնությանսուբյեկտներիներկայացուեն իրարհետ կապված ամբողջնու մասերը,ընդ որում մասերասելով ցիչներից:Այդպեսէ ԱՄՆ--ում ն Ռուսաստանում: Սակայնայս երկուդաշպետք նահանգները, մարզերը,շրջանները: է հասկանալերկրամասերը, միջն կան նան բազմաթիվտարբերություններ: նայինպետությունների Դա նշանակումէ, թե կենտրոնը ինչ իրավասություններ է թողել տեղաԱՄՆ-ում նահանգներըշատ ավելի մեծ իրավասություններ ունեն, քան կան իշխանություններին է կենտրոնացրել Ռուսաստանում: Եթե մտաբերենքպատմաիր դաշնությանսուբյեկտները ԱՄՆձեռքում: ապա կտեսնենք,որ դչռշնայինպետությունը կան անցուդարձերը, Տարածքայինկառուցվածքի -ում ձնավորվել է ներքնից:Նահանգներըերկար ժամանակինքնուտեսանկյունից պետությունները բաժանվումեն ունիտար(միասնական պետական կառուցվածք), ֆեդերագնում էինշատ զգուշորեն՝ամեն անգամիրենց րույն էինն միավորմանը տիվ՝դաշնային(հարաբերականորեն ինքնավար պետական կազմավոավելիմեծ չափ: Նույնիսկ համարբաժինվերցնելովինքնուրույնության րումների՝նահանգների, կանտոնների, հողերի,միութենական հանրաժամանակառ ժամանակայստեղհանդեսէինգալիս արմատականներ, ն այլն միություն), պետությունների կոնֆեդերատիվ (պետաիրավական որոնք իրենցնահանգըհռչակումէինընդհանուրմիությունիցանկախ: միավորում) տեսակների: Ռուսաստանում պետությանդաշնայինկառուցվածքնարմատավորվել Ունիտարպետությանմեջ վարչատարածքային սեէ վերնից:Ռուսաստանը միավորները նախկինումեղել է ունիտարպետություն,դաշփական պետականությունչունեն: Բոլորն ունեն մեկ սահմանադրունության փորձըշատ քիչ է ն այն հարցը, թե տեղերինինչպիսիիրավաթյուն ն քաղաքացիություն:Կենտրոնական ն խորհրկառավարության սություններպետք է տալ, վճռվել է կենտրոնում:Դաշնությանանդամ-

նինչ իրավասություններ

ներն իրավունք չունեն միակողմանիորեն դուրս գալու միութենական պետությունից: Միութենական մեծ մասում սահմանադրությունների դաշնայինմարմիններին իրավունքէ վերապահվում տեղերումստեղծվածարտակարգ իրադրությունների՝ տարերային աղետների, զանգվածայինանկարգությունների ժամանակ խառնվելու դաշնության անդամներիներքինգործերին: ն՛ դաշնային Ե՛վ ունիտար, պետություններն ապացուցելեն իրենց ն գոյություն ունեն կենսունակությունը աշխարհիբազմաթիվ երկրներում: Սակայն կոնֆեդերացիայի մասինայդ նույնըասել դժվարկլինի: Կոնֆեդերացիաների թիվըշատ քիչ է, նրանքանկայուն են ն արագորեն քայքայվումեն: Կոնֆեդերացիա գոյություն ուներԱՄՆ--ում (1776-1787 թթ.),Շվեյցարիայում (մինչն1848 թ.), Գերմանիայում (1815-1867թթ.) ն մի քանի այլ երկրներում, սակայնդրանքվերացելեն: Նրանցհիմքի են կա՛մդաշնային, վրաձնավորվել կա՛մունիտար պետություններ: Մեզ քաջածանոթ օրինակէ ԱՊՀ-ն (Անկախ Պետությունների Համագործակցություն), որն ինքնիշխան պետությունների միավորումէ: ԱՊՀ-ն անկախ պետությունների միությունէ, որն իր գործունեությունը կոորդինացնումէ ընդհանուր հարցերում,փորձումէ իրագործել որոշակիհամատեղնպատակներ: Նրա անդամները են իրենց լիովինպահպանում ն անկախությունը համագործակցության իրավասության մեջ փորձում են մտցնել սահմանափակ թվով հարցերիլուծումներ,առավելապես պաշտպանության, արտաքինքաղաքականության, հաղորդակցության ն կապի,դրամական հետ կապված համակարգի խնդիրներ: Կոնֆեդերացիայի միանգամայն նորտիպ է Եվրոպական միությունը: ԱյնհիմնվելԷ 1993 թ., Մաաստրիխտյան պայմանագրի համաձայն եվրոպական երկրների համագործակցության բազայի վրա: Նրա մեջ մտնում էին 12 երկրներ՝Բելգիան,Մեծ Բրիտանիան, Լյուքսեմբուրգը Գերմանիան, Հունաստանը, Դանիան, Իռլանդիան, Իսպանիան, ան, Նիդեռլանդները, 1994 թ. Եվրոպական Պորտհւզալիաց, Ֆրանսիան: միությանը նան Ավստրիան, անդամակցեցին Նորվեգիան, Ֆինլանդիան ն Շվեդիան: Միասնական Եվրոպայի մասինպայմանագիրը նախատեսում է ստեղծել քաղաքական,տնտեսական ն արտարժութային միություն, ավարտել միասնական ներքինշուկայի ձնավորումը, վերացնել ապրանքների, ն մարդկանց ծառայությունների, կապիտալի ազատ տեղափոխությունների բոլոր արգելքները: Եվրոպական միությանանդամներըպարտավորվել են արտաքին ն անվտանգուքաղաքականության թյան, ներքինտնտեսական քաղաքականության մեջ առաջնորդվել միասնական կուրսով,համախմբել իրենցքաղաքականությունը շրջակա միջավայրի պահպանության, հանցագործության դեմ պայքարին այլ

Իտալի-

հարցերում:Եվրամիությունում մտցվում եվրոպական քաէ միասնական է Եվրոպական ղաքացիություն,ստեղծվել արտարժութային ինստիտուտ ն Եվրոպական կենտրոնական բանկ, միասնականդրամ՝եվրո, իրագործվումէ միասնական դրամավարկային քաղաքականություն: Վերոնշվածձներից բացի գոյություն ունեն նան պետության ն ազգային տիպեր:Կենտրոնացված կենտրոնացված պետությունը ժամանակակից աշխարհումգոյությունունեցողպետությունների հիմնականձնն է: Հաճախկենտրոնացված պետություններնառաջանում էին այսպեսասած հողերիհավաքմանճանապարհով: Կենտրոնացումը ն հավաքումը մի ամբողջական երկու մասերնեն: Պեգործընթացի տությանկենտրոնացումը պատմականզարգացմաներկարատնպրոցեսի ավարտական փուլն է, երբ առաջանումէ լավ զինվածբանակ, հստակորենկազմակերպված ընդարձակ տարածքներ, ապարատ ունեցող կենտրոնացված պետություն, որը կոչվում է թագավորություն կամ կայսրություն: Կենտրոնացված տերություններնունեն ն՛ դրական, ն՛ բացասական կողմեր:Կենտրոնացված պաշտպանումէ երկիրնուպետությունը նման երկրումազգայինինքնագիժեղ թշնամիների հարձակումներից, մեծանում է, ամբողջանում, տակցությունը երկիրըհասնում է համաշխարհայինճանաչման:Սակայնպետությանհզորացումը,մեծացումը հաճախիր հետ բերում է շատ բարձրհարկերու ազգաբնակչության աղքատություն,մարդուազատությունների ոտնահարումներ: հաճախկոչում են ազգային:ԿենտԿենտրոնացված պետությանը րոնացվածն ազգայինպետությունների միջնգոյությունունեն ն՛ նման՛ ն բաբելոնյան Վինեգիպտական պենություններ, տարբերություններ: էին: տություններն,անշուշտ, խոշոր կենտրոնացված պետություններ Սակայնդրանքազգայինկոչելը սխալկլիներ:Աշխարհումհաշվվումէ շուրջ 200 պետությունն 5 հազարէթնիկական խմբեր,որոնցիցմի քաեն: Ռուսաստանում նի հարյուրըազգեր ժամանակակից կանշուրջ 100 այս թվերը՝հեշտ ազգություններ, այդ թվում30 ազգեր:Համեմատելով կլինի կռահել, որ բոլոր ազգերըչէ, որ պետություն ունեն, չնայած եթեոչ բոլորը, դրանեն ձգտում: նրանցմեծամասնությունը, կենտրոնացված պետությանպատմականոԱզգայինպետությունը ձնն է: Ավելիուշ, քանի որ ազգերըձնավորրեն ավելիուշ առաջացած վել են միայնկապիտալիստական Եվրոպայումայդ հասարակարգում: 7404 դարի 7«/ ն դարում, իր հասավ սկսվեց զարգացմանը գործընթացը ն կեսերին:Հատկապեսայս շրջանումԻտալիայում Գերմանիայում ավարտվեցհողերիհավաքումըն դրա հիմանվրա կազմավորվեցին ազգայինպետություններ:

Ազգայինպետությունըստեղծվում է տվյալ ազգիզբաղեցրածհողերի կենտրոնացման միջոցով:Խիստ իմաստովազգայինպետքէ համարել միայնմիազգպետությունը:Այստեղկարողեն ապրել նան այլ ազգերի ու ժողովուրդներիներկայացուցիչներ, սակայննրանք զբաղեցնում են երկրորդական ապրումեն տեղ: Ժամանակակից Գերմանիայում շատ ազգերի ներկայացուցիչներ, սակայննրանք դիտվումեն որպես ազգի համակցություն:ԽՍՀՄ-ը երբեք չի համարվելմեկ գերմանական ազգիցբաղկացածպետություն,քանի որ նրա տարածքումապրումէին շուրջ 100 ազգերն ազգություններ:Այն բազմազգպետությունէր: «Կենտրոնացում»հասկացությունըցույց է տալիս միայն այն, որ բազմաթիվտարածքներկապվածեն կենտրոնիհետ: Դա պետության մասամբնան քաղաքականն ոչ թե ազգատարածքային--վարչական, յին-էթնիկականհատկանիշնէ: Եթե տվյալ տարածքումապրումէ մեկ ապա մենք կարողենք կենտազգ կամիրարշատ մոտ ազգություններ, նան րոնացվածպետությունըանվանել ազգայինպետություն: Ազգայինպետությանգոյությունը բավականբարդ խնդիրէ: Վերցմտնում էին նենք, օրինակ,Վարավսլավիան, որիկազմիմեջ նախկինում միայնմեկէթնոսիներկայացուցիչներ՝ սլավոններ:Ձնականմոտեցմամբ ուղՀարավսլավիան ազգայինմիավորումէր:Սակայնսլավոն--սերբերը ահա 80-ական ղափառեն, իսկ սլավոն-խորվաթները՝ կաթոլիկ: Եվ թվականներին հրդեհբռնկվեց:Դժվարէ ասել՝ դա ազգային,թե քաղաքացիականպատերազմ էր: Սակայննրաարդյունքումկազմավորվեցին մեկ ազգիցբաղկացած երկու պետություններ:ՆախկինումնրանցմիաԱյն փլուզվեց ն վորում էր կոմունիստական գաղափարախոսությունը: տարբերությունը, որը փաստոանմիջապես իրենզգալ տվեցկրոնական րեն ավելիուժեղ էր, քան գաղափարախոսական նմանությունը: Նույն բանը տեղի ունեցավ նան ԽՍՀՄ-ի փլուզման ժամանակ: ԽՍՀՄ-ում մերձբալթյան,արնմտաուկրաինական կաթոլիկները,մուկամ մուսուլմանուզբեկները կողք կողքի սուլման ադրբեջանցիները ապրում էին գաղափարախոձակամ միասնությանշնորհիվ: Վերջինս համընդհանուրէր, սակայնժողովուրդներըշատ տարբերէին: Այդ գամիասնությանհիմքիվրապետքէ ապագայումիբրն ղափարախոսական թե ստեղծվեր նոր ազգային միասնություն`խորհրդայինժողովուրդ: ամեն ինչ տակնուվրաեղավ,ԽՍՀՄ-ում գոյու90-ական թվականներին թյուն ունեցող ազգայինն կրոնականտարբերություններըստիպեցին միութենականհանրապետություններին փութաջանորեն լքելու ընդհանուր գաղափարախոսական հայրենիքը: ԳԴՀ ն ԳՖՀ, որոնքներկայացնում Բայցահա երկուպետություններ՝ էինգերմանական երկատվածժողովուրդը,նույն 90-ական թվականնե322

վերամիավորվեցին

մեջ: ազգայինպետության մեկ միասնական րին հետ: ն Վարավային Վիետնամի Հյուսիսային Նույն բանըտեղի ունեցավ տարաԿորեայիմիջն քաղաքական Այսօր Հյուսիսայինն Հարավային է, որ ապագայում ուժեղ են, սակայնշատ հնարավոր ձայնությունները գ երակայեն: ազգայինմիտումները այստեղնս կենտրոնամետ որպես կանոն,միախառնված պետություններում, Կենտրոնացված դրա համարէլ դրանքհաճախ են բազմաթիվ ազգություններ, ժոՍակայնմեկ հարկիտակորքանշատ են բազմազգ պետություններ: շապատճառները այնքանկոնֆլիկտների են ղովուրդներ հավաքվում, անջատվողակաեն տանում են, այսինքնմ̀եծանում սեպարատիզմի` նությանմիտումները: 30 տարի Ս. Կոհենիկանխատեսմամբ՝ ազգագրագետ Ամերիկացի թիվըկմեծանա ունեցող պետությունների հետո աշխարհում գոյություն ավելիանկախ 300-ից վրաի հայտ կգան քարտեզի 5096-ով: Աշխարհի համաձայն՝ Որոշ կանխատեսումների

կոչվում

Ավստրալ

պետություններ: կառանորանկախպետություններ կբաժանվիչորս պետությունների, Ասիայի Ռուսաստանը,կվերածնվի ջանան Եվրոպայում,կքայքայվի պեԿանադանորպեսմիասնական քարտեզը,կվերանա քաղաքական ն ԱՄՆ-իսահմանները այլն: տություն,կփոփոխվեն Ց 5.

ձներն Կառավարման

ու

քաղաքականռեժիմները

կազմակերպ-

իշխանության ձները րոշվում Կառավարման է իշխանության բնութագրվում վածքով, իսկ վերջինս իր հերթին ձնական մեջ իշխանության ձնական աղբյուրով: Միապետության է, կայսր, որը թագավոր անձնավորություն, աղբյուրը միապետնէ, մեկ աղըստ օրենքի, իշխանության Հանրապետությունում, փարավոն: է: մեծամասնությունն բյուրը ազգաբնակչության ձների ճիշտ մեջ կպռավարման Մինչն օրս էլ գիտության են: դեռ շարունակվում բանավեճերը շուրջը ընթացող դասակարգման տանորանոր մոտեցումներ, Այստեղ առաջարկումեն տարբեր համակարծիքեն, որ այդ դասակրբերակներ,սակայն շատերը նա տարբերակում մնում է Արիստոտելինը: լավագույնը արգումներից ձներ (մոնարխիա միապետություն, երեք հիմնական էր իշխանության ն դեմոկրատիա ժողովրդաարիստոկրատիաազնվապետություն ձներ (տիրանիա բռնաերեք խեղված ն իշխանության ո

են

պետություն) ն օխլոկրատիա ամօլիգարխիա խմբապետություն պետություն, կամամբոխապետություն): բոխավարություն

անընդհատփորձում է մարդկությունն ն հաճախ պետական հ ամակարգերը, կատարելագործել քաղաքական, նա վերադառնում է հին ձներին:Այսպես,օրինակ,մ.թ.ա. / դ. ձնավորված անտիկժողովրդավարությունը կարծեսթե երկարժամանակմոառացությանէր մատնվել:ՍակայնՆոր դարաշրջանում Եվրոպայում, պա ն ԱՄՆ-ում, կրկինվերադարձան նրա հիմնականինստիտուտնեանտիկ ժողովրդավարության րին, վերականգնեցին գլխավոր սկզբունքները:Այնուհանդերձ,դա արդենժողովրդավարության միանգամայն այլ մոդել էր, որը գործումէր սոցիալական,տնտեսական, մշակութայիննոր պայմաններում, որումժողովրդավարության գլխավորսկզբունքներնու ոգին՝որպեսլուսավորվածժողովրդիկամքիանառարկեանշուշտ,պահպանվում էին: լի իրագործում, Հին հունականմտածողներ Հերոդոտոսը,Պլատոնըն Արիստոտեհանգեցինայն լը, քննելովկառավարության բնույթնու ֆունկցիաները, եզրակացության, որ իշխանությունը կարող լինել երեքտիպի. է մեկիիշխանություն, քչերի իշխանություն, շատերիիշխանություն: Կառավարման այս երեքնորմալտիպերից յուրաքանչյուրըկարող է խեղաթյուրվել:Բարիթագավորիիշխանությունըկոչվում է միապետություն, իսկ չար միապետինը՝ բռնապետություն (այսօրայնկոչվում է նան դիկտատուրա, Փոքր թվով ազնվազարմ բռնակալություն): քաղաքացիներիիշխանությունը կոչվում է ազնվապետություն, իսկ անազնիվ փոքրխմբիիշխանությունը՝ քաղաքացիների օլիգարխիա խմբապետություն:Երբ իշխանությունըպատկանումէ բնակչությանմեծամասնությանը,ապա այնկոչվումէ դեմոկրատիա, բառացի՝ժողովրդիիշխաէ վատթարանություն,իսկ եթե այդ մեծամասնությունը ներկայացված գույն մարդկանցով,ապա նրանցիշխանությունը կոչվում է օխլոկրատիա՝ամբոխիիշխանություն: Այսպիսով՝անտիկմտածողներն'առանձնացնում էինպետությանեն դեմոկրատիան րեք հիմնականձներ՝մոնարխիան, արիստոկրատիան ն երեքոչ հիմնական ձներ՝անսահմանափակ միապետությունը (ինքնակալությունը, ավտոկրատիան,բռնակալությունը), անսահմանափակ ն անսահմանաազնվապետությունը, խմբապետությունը (օլիգարխիա) փակ ժողովրդապետությունը, ամբոխապետությունը (օխլոկրատիա) են: կամանարխիան,որոնքառաջինների խեղումըկամ այլասերումն «Դեմոկրատիա»՝ հասկացությունն ժողովրդավարություն առաջացել է հունարեն«դեմոս» ժողովուրդն «կրատոս» ուժ, իշխանություն,կառավարումբառերից:Ժողովրդավարությունը հասարակության Շուրջ 5000 տարի է,

որ

է, որի ժամանակբոլոր քաղաքացիները այնպիսիկազմակերպվածք են են իրենցսեփական կյանքը,վճռորոշմասնակցություն ղեկավարում ժոԱսում են, թե ունենում հասարակական կյանքի կառավարմանը: է, երկայսինքն՝ ժամանակժողովուրդըինքնիշխան ղովրդավարության իրենցանձնականկյանքումիշխանությունից րի բոլոր քաղաքացիներն պետությունումորպես իշխանուկախվածչեն, ժողովրդավարական աղբյուր հանդեսէ գալիս միմիայնժողովուրդը: թյանօրինական հենասյունըայն դրույթնէ, որ իշխանության ժողովրդավարության հիմնաաղբյուրը ոչ այլ ոք է, քանժողովուրդը:ժողովրդավարության քաղաքացիեն իշխանությունը, մեծամասնության կան սկզբունքներն ն ազատություննրանցիրավունքների ներիիրավահավասարությունը, ն ներկայացուցառաջնորդի պետության ներիպաշտպանվածությունը, ընտրությունները: չականմարմինների ժամանակմարդիկազատորենկարողեն ոժողովրդավարության րոշել, թե ինչն է իրենցհամարլավ ն ինչն է վատ:երբ հասարակության կուսակցությունկամ մեջ ժողովրդիայս իրավունքըորնէքաղաքական քաէ՝ բռնադատումորոշելով,թե ինչ տնտեսական, կառավարություն հասակյանքովպետքէ ապրիժողովուրդը,ապա այսպիսի ղաքական համբավունենա: հազիվթե ժողովրդավարական րակությունը ն՛ նոր իշխանության, ռեժիմի,ն՛ խորհրդային Ցավոք,կ՛ ցարական քաղաքաժամանակՌուսաստանի կառավարման ժողովրդավարական այս կամ այն չափովոտնահարվածէին: Այսօր ցիներիիրավունքները կառուցվածլիարժեքժողովրդավարական խոսելմեր հասարակության քի մասինդեռվաղ է: իրենիցներկադեպքումկառավարությունն ժողովրդավարության ոիշխանավորներ, բարձրագույն յացնումէ ժողովրդիկողմիցընտրված են համարվարձում պետական գործերիկատարման րոնք պետական ժողովուրդըոչ միայնընտրում,այլն վարԱյսպիսով՝ պաշտոնյաների: է, որ ժողովրԴա իր հերթին նշանակում է իր կառավարությանը: ձատրում ռեժիմի ընտրուէ հետ բերում ոչ միայնքբճղաքական իր դավարությունը վճարումնեայլնհարկերի,տուրքերի,բյուջետային թյանազատություն, վճարում քաղաքացիները Վարկերիմիջոցով րի չափերիկանխորոշում: դիմաց,ուստին միայն են կառավարողմարմինների ծառայությունների իրենցպարտականություննրանքկարողեն որոշել,թե այդ մարմիններն են, թե ոչ: Եթեորնէերկրումհասարակմարդիկոչ մի ները կատարում մուծած հարկեկերպչեն ազդումայնբանիվրա,թե ուր են գնումիրենց ապարատը, ապա այսծառայողների պետական րը, չեն կարողկրճատել է: մասինխոսելըվաղաժամ տեղ ժողովրդավարության

Կառավարման միքանիձներկարելիէ միավորել մեկիմեջ՝այն կոչելով հանրապետություն:

Վանրապետություն՝ ռեսպուբլիկա հա(լատիներեն՝ ՛6ՏքսԵկօճ սարակական գործ) ասելուլպետքէ հասկանալ հասարակության կառավարման ձն, որի ժամանակ պետության առաջնորդը (օրինակն̀ախագահը) ընտրվումէ բնակչության կամհատուկընտրական մարմնի կողմից:Օրենսդրական է ընտրովի պատկանում իշխանությունը ղեկավար մարմնին՝ խորհրդարանին: Վանրապետության մեջիրարհետ համակցվածեն ժողովրդավարության, ազնվապետության (արիստոկրատիայի)ն միապետության տարրեր:Իրոք,երկիրըղեկավարում է մի (միապետական մարդ սկիզբ),սակայննրաիշխանությունը սահմանաէ օրենսդիր փակվում իշխանությամբ՝ խորհրդարանով, որնիրենիցներէ հասարակության կայացնում ազնվագույն մարդկանցից բաղկացած մի խումբ(արիստոկրատիա), որոնցընտրումէ ողջ ժողովուրդը կամ նրա մեծ մասը (ժողովրդավարություն): Հանրապետություններում իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է, ավելիստույգ՝ ժողովրդի մեծամասնությունը, իսկպետության բարձրագույն են մարմինները ընտրվում քաղաքացիների կողմից: Հանրապետության դասականնմուշ էր Հին Հռոմը:Հռոմեական հանրապետությունը օրինակծառայեց հետագայումԵվրոպայում կառավարման այս ձնիզարգացմանհամար: Հռոմեացիները կատարելիության հասցրեցին իրավականհամակարգը,հռոմեական իրավունքը մինչնօրս էլ հիացնումէ շատ իրավաբանների: Հռոմեական հանրապետությունըգլխավորում էինբարձրագույն ճագիստրոսները՝ երկուիրավահավասար կոնսուլները, որոնքընտրվում էինմեկտարով,ն սենատը

(լատ. Տ6ոծ»: --- ծերունի,ծերունիների խորհուրդ, ծերակույտ), որը բաղկացածէր 300, իսկ հետո նան 600 սենատորից, որոնքազնվականության` պատրիցկների էին: ներկայացուցիչներ

Սենատընախապատհաստատում էր ընտօրենքներ, էր

րաստում էր օրինագծեր, ընդունուվ

րությունների էր մագիստրատների արդյունքները,ֆլերահսկում գործու-

նեությունը, խաղաղություն, պատերազմկամ արտակարգ իրադրու-

թյուն էր հռչակում:Արտակարգ իրադրությունների

նշանակում էր դիկտատոր:

ժամանակակից աշխարհումգոյությունունեն երեքհիմնական տարատեսակներ. "

խորհրդարանական,

նախագահական,

խառը(կիսանախագահական):

ժամանակ սենատը

Խորհրդարանական հանրապետության բնորոշգիծնայն է, որ այսմեծաէ խորհրդարանական տեղ կառավարությունը կազմավորվում Է մասնությանկողմիցն կառավարությունը պատասխանատվություն կրումխորհրդարանի առջն: Ռուսաստանում կառավարությունը ձնավորումէ նախագահը,իսկ Պետական դումանհամաձայնվում կամչի համաձայնվում նախագահի հետ: Եթենախագահը համառ է, ապա կարողէ անցկացնել առաջարկի գրեթեցանկացածթեկնածուի,քանզիխորհրդարանի՝ նախագահին հակադրվելու դեպքում,վերջինսկարողէ արձակելխորհրդարանը: Իսկ են: դրանիցգրեթեբոլոր պատգամավորներն էլ խորշում Ռուսաստանը է: թե այլ հանրապետություն խորհրդարանական, նախագահական ոչ Խորհրդարանը,որպես կանոն,կառավարության նկատմամբկատարումէ հետնյալգործառույթները. ձնավորումն օժանդակումէ նրան, ստեղծումէ օրենքներ,որոնցովկառավարությունը պետքէ ղեկամեջ, վարվիիր գործունեության հաստատում է պետական բյուջեն ն դրանովորոշարկումկառագործունեության վարությանֆինանսական շրջանակները, ն անհրաժեշտության դեպքում վերահսկումէ կառավարությանը հայտնել,որը կհանգեցնի կարողէ նրանանվստահություն կամկառավարությանհրաժարականին կամխորհրդարանի ցրմանըն նոր արտահերթ ընտրությունների նշանակմանը, քննադատումէ կառավարության քաղաքականությունը, ներկայացնումէ կառավարական որոշումներին ողջ քաղաքականկուրսի տարբերակներ: այլընտրանքային հանրապետությունումգլխավոր Այսպիսով`խորհրդարանական է ոչ կառավարություննն ոչ էլ նախագահը, դերակատարը այլ խորհրդարանը:Դրան ձգտում է հասնել նան ժամանակակիցՌուսաստանը, ուր Պետդումանհետզհետե,քայլ առ- քայլ նախագահից փորձումէ (մասնավորապես վարչապետի վերցնելնրահիմնական ֆունկցիաները Դա ն նախարարների վենշանակումը): պետության մեջիշխանության րաբաշխմանխնդիրնէ: Եթե Պետդումանհասնիիր ուզածին,ապա երձնից կվերածվիխորհրդարանական հանրապեկիրընախագահական վարտության:Իսկ դա նշանակումէ, որ կառավարության ղեկավարը՝ չէ, չապետը,որը պաշտոնապես պետությանգլուխը իրականումդառնում է պետության է, օրինակ,ժամանակաառաջինդեմքը:Այդպիսին է: Իրական կիցԱնգլիան:Թագուհինսոսկիշխանության խորհրդանիշն անգլիական խորհրդարաիշխանությունը երկուհաստատությունների՝ ձեռքում է: Խորհրդարանը նի ն կառավարության օրենքներին սահմա-

հանրապետության

նադրության է, իսկ կառավարությունը երաշխավորն հետնում է դրանց է ընթացիկ իրականացմանը, ղեկավարում քաղաքականությունը: Նախագահական հանրապետությունում նախագահն ընտրվումէ ողջ ժողովրդիկողմից:Խորհրդարանական հանրապետություններում նախագահին ընտրումէ խորհրդարանը: Ամբողջժողովրդին միայն խորհրդարանի կողմիցընտրվածների միջնզգալի տարբերություն կա: Վանրապետությունում իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է, նրա հեղինակությունը շատ բարձրէ: Խորհրդարանի հետ կոնֆլիկտի դեպքում նախագահը է ուղղակիորենկարող դիմելժողովրդին: Սրանումէ նրա ուժը: Սակայնպատասխանատվությունը նսքիչ չէ: Նա քաղաքացիների բոլոր իրավունքների է: Նա պատասխանում երաշխավորն է նան ժողովրդիտնտեսական բարեկեցության համար:Եթե ղեկավարը իր խոստումները չի կատարում,ապա ժողովուրդը իրավունքունինրանպաշտոնանկ անելու: Ըստ պաշտոնական փաստաթղթերի՝ ժամանակակից Ռուսաստանը դաշնայինժողովրդավարական է: Պետության հանրապետություն գլուխընախագահն է, որնընտրվումէ երկրիքաղաքացիների կողմից,չորս տարիժամկետովը̀նդհանուր, հավասար, ուղղակիընտրությունների հիմանվրա: Նախագահը միաժամանակ երկրիզինվածուժերիգերագույն գլխավորհրամանատարն է: Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն օրենսդիրմարմինը՝խորհրդարանը, Դաշնայինժողովնէ, որը կազմվածէ երկու պալատներից՝ Պետական դումայիցն Դաշնության խորհրդից: Գործադիր իշխանությունը իրագործումէ կառավարությունը, որը ղեկավարում է վարչապետը: է նախագաՎերջինիս նշանակում հը՝ Պետական դումայիհամաձայնությամբ: Ռուսաստանումկառավարման հանրապետական ձնըհաստատվել է դեռ 1918 թ. հունվարին (եքե չհաշվենքՆովգորոդի Վանրապետությունը), երբ կազմավորվեց Ռուսաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Դաշնային 1922 թ. դեկտեմբերի 30-ին Ռուսաստանը Բելոռուսիայի Ուկրաինա)ի չՈւԽն3), (ԲԽՍՀ)ն անդրկովկասյանհանրապետությունների (ԱԽԴՍՀ)հետ կազմեցԽորհրդային Սոցիալիստական 1990 թ. հունիսի Հանրապետությունների Միությունը: 12-ին Ռուսաստանի ժողովրդական պատգամավորների համագումարը ընդունեց Ռուսաստանի Դաշնության անկախության Հռչակագիրը: թ. մարտի 17-ին համառուսաստանյան Ռուհանրաքվեով հաստատվեց սաստանիԴաշնության նախագահի պաշտոնը(նույն տարում նախաԲ. Ն. Ելցինը):1993 թ. գահ ընտրվեց Ռուսասդեկտեմբերին ընդունվեց տանիԴաշնության Սահմանադրությունը:

Հանրապետությունը

(ՌԽՍԴՀ):

այն է, որ բնորոշհատկանիշն Նախագահական հանրապետության ն՛ ն՛ գլուխն նախագահը միաժամանակ պետության, կառավարության է: Նա երկրիներքինն արտաքին քաղաքականության ղեկավարնէ, զինՆա ընտրվումէ համաժողովրվածուժերիգլխավորհրամանատարը: կազմավորում դական ընտրությամբ: Նախագահը է երկրիկառավարուէ որը պատասխանատու թյունը (ԱՄՆ-ում Սենատիհավանությամբ), ն առջն: նախագահի ոչ թե պառլամենտի Դաշնությանհանրապետական կազմակերպվածքը Ռուսաստանի մոտ է Այսերկու երկրներում ամերիկյանվարչակարգին: զգալի չափով ՍակայնԱՄՆ-ում հանրապետությունը: էլ գործումէ նախագահական գլուխն նախագահը ն՛պետության, ն՛ կառավարության է (ԱՄՆ-ումվարՌուսաստանում՝ միայնպետուչապետիպաշտոնգոյությունչունի),իսկ ժամանակՌուսաստանինախաթյան:Վարչապետի բացակայության տեիսկ երբ վարչապետը գահըկատարումէ նան նրաֆունկցիաները, վճիռներըվարչապետը ղում է, ապա բոլոր սկզբունքային համաճայնեցհետ: նում է նախագահի վարչապետը լիովին Ռուսաստանի Այսպիսով՝ ինքնուրույնչէ: Երկու երկրներումէլ օրենսդիրմարմինըերկպալատ|՝ պալատիցն ՍենաԱՄՆ-իկոնգրեսըկազմվածէ Ներկայացուցիչների է նրան պաշտոնազրկել, տից: ԱՄՆ-ի կոնգրեսըկարող նախագահին դա խ որհրդարանը ռուսական անվստահություն հայտնել(իմպիչմենտ), չի կարող: անել պաշտոնազրԻմպիչմենտը (անգլ. /ոքօ8օհծու) վաղաժամկետ է նախագահի լրջագույն կատարած կումնէ, որն ԱՄՆ-ում իրագործվում համար: կամհանցագործության արարքների հակասահմանադրական պատասխանատվության բարձրագույն իշխանավորին Իմպիչմենտը արարողամեղադրմանառանձնահատուկ ենթարկելուն դատական է կարգ է, որը կիրառվում մի շարք երկրներում,մասնավորապես ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, ճապոնիայում,Ռուսաստանում: Իմպիչն գործիդատամենտիդեպքում հանդեսէ գալիս խորորպեժ կանքննմաննախաձեռնությամբ, կանոն, ստորինպալատը, իսկգործըքննում է վերինպալատը: հրդարանի Ռուսաստանում նս իմպիչմենտի առիթկարող են դառնալհակաարարքները:Սակայնիմպիչմենտիիրագործումը սահմանադրական է: բավականդժվար 1999 թ. երկու երկրներում՝ԱՄՆ-ում ն ՌուսաստաԵրկու նում, տեղիունեցաննախագահիիմպիչմենտի գործընթացներ: ն 2/3 Քլինթոնին ելցիդեպքերումէլ բավարար ձայներչհավաքվեցին համար: նինպաշտոնազրկելու կարողէ սահմանագործունեությունը Խորհրդարանը նախագահի ն հաստատման միջոցով:Սովոփակելօրենքներիընդունման բյուջեի

պատասխանատվության ենթարկման

նախագահը իրավունքունի վետո՝արգելանք,դնելուխորհրդարանիորոշումներիվրա: Ռուսաստանում հերթականբյուջեի հաստան տումն ամիսներով ձգձգվումէ՝ վերածվելովմի կողմիցնախագահի իսկ մյուս կողմիցխորհրդարանի միջնընթացող կառավարության, շուկայական սակարկությունների: ու կուսակցություններն խմբակցությունները Խորհրդարանական են որոնքշահեկան ձգտում ֆինանսավորել բյուջեիայն հոդվածները, են իրենցհամար,իսկ կառավարությունը ձգտումէ հասնելդեֆիցիտ չունեցողբյուջեի հաստատման, ուստին ամեն բան անում է ընթացիկ համար:Ընդհանուր առմամբբյուջեիքննարկումն ծախսերըկրճատելու է պայքարով: ուղեկցվում քաղաքական Հանրապետության խառըտիպըկոչվումէ նան կիսանախագահաիշխանության համակցուկան:Նրան բնորոշէ ուժեղ նախագահական ն կատմամբ խորհրդարանի ա րդյունավետորեն մը կառավարության հետ: Կառավարությունը հավասարապես գործող վերահսկողության ն՛ ն՛ է առջն:Կիսանապատասխանատու նախագահի, խորհրդարանի խագահական դասական հանրապետության օրինակէ Ֆրանսիան:Այսու են իրարիցանկախ: Խորընտրվում տեղնախագահն խորհրդարանն հրդարանընախագահին անելչի կարող,իսկնախագահը, պաշտոնանկ իրավունք ունի ցրելու խորհրդարանը, ընդհակառակը, սակայնմի նան նոր ընտրուպարտադիր պայմանով, որ նա պետքէ հայտարարի Խորթյուններիօրը (այսպայմանըընդունվածէ նան Ռուսաստանում): է ստանում վերահսկելու հնարավորություն հրդարանը կառավարությանը ամենամյաբյուջեի հաստատման,ինչպես նան կառավարությանը անվստահություն հայտնելումիջոցով: է պետական ռեժիմնիրենիցներկայացնում Քաղաքական իշխանությանիրագործման մեթոդների մի համակարգ, անձնավորության ժողովրն ազատությունների աստիդավարական իրագործման իրավունքների է պաշտրնական ճան, որի բնույթըորոշվում սահմանադրական, իրավականձներին իրական քաղաջակած կյանքիհարաբերակցման միջոցով: Գոյությունունեն քաղաքականռեժիմիերկու հիմնականտիպեր՝ ն հակաժողովրդավարական: ժողովրդավարական Դրանցից յուրաքանչյուրն իր հերթինբաժանվումէ մի քանիտեսակների: ռեժիմիմեջ կարելիէ մտցնելկառավարման ժողովրդավարական է խորհրդարանին: այն ձները,որոնցում գլխավորդերը պատկանում ռեժիմիփոխարեն հաճախօգՊատահական չէ, որ ժողովրդավարական տագործումեն խորհրդարանական ռեժիմանվանումը:Ժողովրդավաէ: մեկըհանրապետությունն րականռեժիմիլավագույնդրսնորումներից րաբար

ռեժիմիմեջմտնում են կառավարման Վակաժողովրդավարական է պետության առաջդերըկատարում այնձները,որոնցումհիմնական Ուստի այն չէ: ոչնչով սահմանափակված նորդը,որի իշխանությունը ռեժիմ:Ավ(միահեծան) ավտորիտար հաճախկոչվումէ կառավարման ՅսէօոէթՏ այնպիիշխանության իշխանություն) (լատ. տորիտարիզմը հեռու քաղաքաէ, որը բնորոշէ ժողովրդավարությունից սի համակարգ

սովորաբարզուգակցվումէ անձկանռեժիմներին:Ավտորիտարիզմը հետ: նականդիկտատուրայի ձներիցեն ասիականբռնապետուպատմական Ավտորիտարիզմի ն նորժամանակների իշխանության միջնադարի թյունը,հին աշխարհի, ն ֆաշիսն բացարձակ ձները,ռազմաոստիկանական բռնապետական Միապետարբերտեսակները: տականռեժիմները,տոտալիտարիզմի ձն տությունը,թեկուզն այն միանձնյակառավարման է, այս հարցում իշխանուէ միջանկյալտեղ,քանզի հաճախթագավորի զբաղեցնում էր խորհրդարանով: թյունըսահմանափակվում ռեժիմը հիմնվումէ հնագույնքաղաքական Խորհրդարանական ողջ քավրա:Հասարակության մեկի՝խորհրդարանի ինստիտուտներից նման ղեն տնտեսական ռեժիմներում կյանքը սոցիալական ղաքական, է ընտրվում խորհրդարանն է Որպեսկանոն՝ կավարում խորհրդարանը: սահմանված կարգով ժողովրդիկողմից՝սահմանադրությամբ ն կատա(պառլամենտ է օրենսդիր Խորհրդարանը գործառույթներ: րում --- անգլ. ներբարձրագույն քռոռոծու,ֆրանս.քո" --- խոսել)իշխանության մասամբ կամ է, օրենսդիրմարմինն որն ամբողջովին կայացուցչական է հիմանվրա: սկզբունքի ընտրական կազմավորվում անվանվումէ Պառլամենտ,ԱՄՆ-ում՝ Անգլիայումխորհրդարանն ՌուսասՍտորտինգ, Ռիկսդագ,Նորվեգիայում՝ Կոնգրես,Շվեդիայում՝ Դումա: Խորհրդարանը որտանում՝ Դաշնային ժողով,իսկ նախկինում՝ Ա նգլիաձնավորվեց ա նգամ ինստիտուտառաջին պես քաղաքական ներկայացուց3011 էր դասակարգային ա դարում, յն հանդիսանում յում չությանմարմին: հիմքումընհասկացությունների «Խորհրդարան» «Պառլամենտ», չեն, քանզիխորհրդապատահական կածխոսել,խորհելարմատները միջոցըխոսքնէ, խոհը,միտքը: հիմնական գործունեության րանական ն ժամանան ձնավորվում գործումեն մշտական Խորհրդարաններում Ցանկացած խմբեր ն խմբակցություններ: կավորհանձնաժողովներ, Խորհրդարանի կայացվումէ քվեարկությամբ: վճիռ խորհրդարանում քննարկման հարցի ժամանակ հիմնականսկզբունքըյուրաքանչյուր է: Եթե օրիապահովումն մեծամասնության ձայների քվեարկությամբ է որայն ընդունվում նագիծըստանում է ձայներիմեծամասնությունը, --

33.

պեսօրենք:Յուրաքանչյուր խմբակցություն,

կուսակցություն ձգտումէ խորհրդարանում անցկացնելու այն օրինագիծը, որը նրա պատկերացէ իր ընտրազանգվածի մամբհամընկնում շահերին:

Խորհրդարանական մեծամասնության ստեղծումը ցանկացած քաղաքականշարժման առաջնահերթ է: Դրա համարնախնդիրներից խընտրական գործընթացների վրա ծախսվումեն զգալիմիջոցներ, օգե ն տագործվում հեռուստատեսության, ռադիոյի,մամուլի,զանգվածային լրատվության այլ միջոցների բոլոր

հնարավորությունները:

Խորհրդարանական իշխանության պատմությունը իր արմատներով սկիզբէ առնում ժողովրդական ժողովներից, որոնք գոյություն ունեինդեռցեղային միությունների ժամանակներում: Ավելիուշ նման ժողովներըվերածվեցին առաջնորդներին կից խորհրդատվական մարմինների:Իմաստունների, ծերակույտի անդամների կամ ավագների խորհրդի մեջմտնում էինտվյալհամայնքի նշանավոր մարդիկ: Միջնադարումխորհրդարանը թագավորին օգնողխորհրդատվական մարմինն էր, որի աշխատանքներին մասնակցելու համարհրավիրումէին նան ու ժողովրդական առաջարկներն բողոքներըքննող դատավորներին: Այսժողովներն իրենցմեջմիավորում էինիշխանության օրենսդիր, գործադիրն դատական թները: Սկզբնապես «պառլամենտ»տերմինը կիրառվում էրմիայնլորդերի ն (ազնվականության ն հոգնորականության) երրորդդասիներկայացուն ցիչների(ասպետների քաղաքագլուխների) ժողովիառնչությամբ:

Նման

ժողովներհրավիրում էր թագավորը՝ ն խաղաղու: պատերազմի թյան, հարկերի հավաքագրման, ն համագանձարանի

հարստացման պետական այլ հարցերի քննարկմանհամար:Անգլիայում մշտապես գործողնման խորհրդարան կազմավորվեց էդուարդԷի օրոք: Խորհրդարանըմշտական կազմն կայունկարգավիճակ ստացավ1278 թ.: ԱՄ դարիսկզբներին տեղիունեցավիշխանության ֆունկցիաների տարանջատում՝օրենսդրական գործառճծյթը տրվեցխորհրդարանին, իսկգործադիրը՝թագավորիխորհրդականների նաշտաբին,ժամանակակից խարարների խորհրդի նախատիպին: Կառավարության դեր կատարող թագավորի խորհրդականներն օրինականիշխանավորներ էինդառնում Սիայնթագավորինհավատարմության հետո: երդում տալուց Արդեն 1422 թ. Անգլիայում կարելիէր հստակորեն տարբերակել իշխանության երկուճյուղերն դրան համապատասխանող տարանջատումներ՝ խորհուրդըն պառլամենտը, ն օրենսդիրները: գործադիրները Պառլամենտը դարձավժողովրդավարական ազատությունների պաշտպանության հզոր գործիք:Պատահական չէ, որ նրա շուրջը մշտապեստիրումէր համառ պայքարիմթնոլորտ:Թագավորներն ու դիկ-

էր վերաբացել: տատորները այն փակումէին,ժողովուրդըպահանջում Նման առճակատումներն ընդվառաջացնումէին քաղաքացիական ն զումներ,անհնազանդություններ, ցույցեր միտինգներ, գործադուլներ ն նույնիսկքաղաքացիական ն հացադուլներ, պատեհեղաշրջումներ ն | թ. ԱնգլիայումԿառլոս թագավորի պառլամենտի րազմներ: այնքանսրվեցին,որ թագավորը խորհրդարամիջնհակասություններն պալատը ցրեց ն մինչն1640 թ. երկիրըկանի ստորին(Համայնքների) ռավարումէր առանցստորինպալատի:Սակայնդրանիցավելիվաղ՝ 1628 թ., հարկերիհավաքագրման ունեցողպառլամենտն օգիրավունք սահմատագործեցիր այս իրավասությունը՝ միապետիիշխանության համար, այսինքն`առաջինընախաձեռնեց կոնֆլիկտըն նափակման նույնթագավորին հրահրեցպատասխան քայլերի:Սակայնթագավորը պեսհրեշտակչէր: `սկայականծախսերը,Ֆրանսիայում հուգենոտների 1629 թ. սնանկացնում էինգանձարանը: կողմումտարվողպատերազմը եկեղեցական պառդժգոհելովնան թագավորի քաղաքականությունից՝ նրա դեմ: ԿառլոսԷ-ը դրան պալամենտըվերսկսեցհարձակումները դեմ պայքատասխանեց պառլամենտի ցրումով:Սակայնպառլամենտի րը ի վերջոավարտվեց թագավորի պարտությամբ: կարող է լինել երկպալատն Իր կառուցվածքով խորհրդարանը ձնն Առաջին ավելի տարածվածէ: Աշխարհիհնագույն միապալատ: Պառլամենտը,կազմվածէ Լորդերին Հախորհրդարանը՝ անգլիական ն ՆերկայացուՍենատից մայնքների պալատներից: Ավստրալիականը՝ պալաՍենատիցն Համայնքների ցիչներիպալատից,Կանադայինը՝ ն Ֆինլանդիայում, խորհրտից:Որոշերկրներում, օրինակ՝ Շվեդիայում է: դարանըմիապալատ Մի շարք երկրներում,օրինակ՝ԱՄՆ-ում ն Ռուսաստանում, նույն տարմարդըչի կարողմիաժամանակ պաշտոնավարել իշխանության ն բեր ճյուղերում:Իսկորոշ երկրներումնախարարականպատգամավովարրականպաշտոնների համատեղումը թույլատրվումէ: Անգլիայում անդամ:Նա վարչաչապետըանպայմանպետքէ լինի պաճլամենտի է որ գլխավորումէ խորհրդարապետ դառնումմիայնայն պատճառով, Եթենրակուսակցությունը խորհրդարանանականմեծամասնությունը: կդառնա կան ընտրություններում պարտությունկրի, ապա վարչապետ ԱՄՆ-ում պաշտոնաառաջնորդը: նախագահի հաղթողկուսակցության հետ կապված չէ ն նախագավարությունըԿոնգրեսիընտրությունների հը Կոնգրեսիանդամչէ: չէին կապված Վերինպալատներըսովորաբարանմիջականորեն հայտնիազնվաժողովրդիհետ, դրանքկազմվումէինգլխավորապես կաններից,որոնք կատարումէին թագավորական խորհրդատուն

դեր: Ստորինպալատիառաջացումըպատմականորեն տեղիունեցավ ներքնիցեկողճնշումներիազդեցությամբ: Ընտրականիրավունքներից զրկված ստորինխավերըընդվզում էին, ապստամբում, պայքարումիրենց իրավունքներիհամար:Այսճանապարհով էլ նրանքհասան խորհրդարանների ստորինպալատներիստեղծմանը: Այս կարգի կոնֆլիկտներն,ինչպես նան հասարակական-քաղաքական կյանքիայլ հակասությունները, ընդհանուրառմամբկարող են ն սահմանադրական ուլուծվել երկու ճանապարհով՝ հեղափոխական ն արյունոտ,երկրորդը ղիներով:Առաջինըանօրինական խաղաղ ն օրիէ: նականճանապարհ Վեղափոխություններից, ապստամբություններից խուսափելուհամարմիապետինն նրաշրջապատինհարմարէր գնալ ստորինխավերինզիջումներանելուուղիով,թույլտալով, որ խորհրդարանումստեղծվինրանցշահերնարտահայտողներկայացուցչություն: Սակայնպատմական զարգացումները հաճախստանում են արտասովոր լուծումներ: Անգլիականպառլամենտում առաջինըտեղ տրվեց ցածր խավերին,ստեղծվեցստորինպալատը: Այդնույն երկրումայսօր թագավորականիշխանություննունի զուտ խորհրդանշական նշանակություն: Եվրոպայիմյուս խոշորմիապետությունը՝ թաֆրանսիական գավորականիշխանությունը,մի քանի հեղափոխությունների արդյունքում պատմական թատերաբեմից անհետացավ: Ավտորիտար ռեժիմնիր անվանումովկապվածէ հեղինակության հետ: Սակայնհեղինակությունն այստեղկատարումէ միայն արտաքին, ն բռնակալության անվանական դեր: Դիկտատուրայի ժամանակիշխաէ նությանաղբյուր հանդիսանումոչ թե ժողովրդի,այլ իշխանությունը զավթած բռնապետիկամքը:Առաջնորդիիսկականհեղինակությունը խարսխվումէ հպատակների հարգանքիվրա, բայց դիկտատորի, բռնակալի համարհպատակների հարգանքըկարնորնշանակությունչունի: Նա իր իշխանությունըհաստատում է ուժով: Ուժը ավտորիտար ռեժիմներիիսկականաղբյուրնչ: .Բոլոր միահեծան,ավտժրիտաի ռեժիմներինհատուկեն որոշակի ն գծեր: Դա առաջինհերթիննման երկրումքաղաքականընդդիմության ազատություններիբացակայություննէ, ներպետական հարցերիլուծման մեջ ոստիկանական ն ուժեղ բանակիօգբազմաճյուղապարատի ու կառավարություտագործումը: Սահմանադրությունը, խորհրդարանն նը ենթարկվածեն պետությանառաջինդեմքին,արտահայտումեն նրա են: Այդառաջնորդիկամքնէլ դառնում կամքըն նրակամակատարներն է ընդունվողօրենքների աղբյուրը: Որպեսզիգիտնականը, քաղաքական գործիչը կամ արվեստագետը ավտորիտարերկրումհաջողության հասնի,պետքէ մտնիիշխողկուսակցությանմեջ: Զանգվածային լրատ334

գաղավությանմիջոցներըքարոզումեն միայն իշխող կուսակցության ուն ու փարներն մոտեցումները:Դպրոցներում համալսարաններում Գոյությունունի քաղաքասուցվում է իշխող գաղափարախոսությունը: նս կանխիստգրաքննություն,կրոնը գտնվումէ իշխողկուսակցության տակ: վերահսկողության Այս նույն բնութագրերըկարելի է տարածելնան դիկտատուրայի անսահմանափակ իշխանու(լատին./ՇանոՅ վրա: Դիկտատուրա է հակաժողովրդավարաթյուն)ասելովպետք հասկանալիշխանության քաղաավտորիտար Դ իկտատուրան իրագործումը: կան մեթոդներով ձնն է: ժամանակ Եթե ժողովրդավարության քական ռեժիմիծայրահեղ պետությանբարձրագույնօրենքներնընդունվումեն ժողովրդի կամժամանակօրենքներնընդունվումեն աքով, ապա դիկտատուրայի ն նրաշահերի հաշվառման:Դիկտառանցժողովրդիմասնակցության տուրաներիժամանակ իրագործվող զանգվածայինբռնությունները ուղղված ցույց են տալիս,որ նրանցումիշխանությունն է ժողովրդի դեմ: գնահատվումէ որպես Հիտլերի իշխանությունը Պատմականորեն օրիկամուժայինռեժիմ, չնայածայն սահմանադրորեն դիկտատուրա լեգալ տիպէր: Այդ իշխանուէր, այսինքն՝իշխանության նականացված համարելչի կարելի, թեկուզնՀիտլերիիշժողովրդավարական թյունը վրա: Ֆախանությունըհենվումէր լայն զանգվածներիաջակցության վերացշիստականռեժիմըթույլ տվեցկայունացնելուտնտեսությունը, գործազրկությունը,ստեղծելուհզոր բանելու հանցագործությունը, իրավունքներն բնականն քաղաքական նակ: Սակայնքաղաքացիների ճամբարներում այդ ռեժիմը չէր պահպանում: Համակենտրոնացման ռեժիմը տառապումէին հարյուր հազարավորմարդիկ:Ֆաշիստական ն տասնյակտարիներովարգելակեցքաղաքական սոցիալ--տնտեսաԵվրոպայումն ամբողջաշխարհում: կանզարգացումները ժոն բռնակալական նկատմամբ իշխանության ժողովրդավարական իշխախիստ տարբերէ: Ժողովրդավարական ղովրդիվերաբերմունքը է կամքով,իսկբռնականությունըժողովուրդըպաշտպանումսեփական նա է Երբ300 սպարհարկադրաբար: ենթարկվում լականիշխանությանը մոտ պաշտպանում զոհվեցին,նրանքփաստորեն տացիներԹերմոպիլի առաջնորդի իրենց կողմից ընտրած ա յլն հայրենիքը, էինոչ միայնիրենց մարդիկհաՍակայնժողվրդինոչինչչտվածբռնակալին իշխանությունը: առավելնս՝ իրենցկյանքըզոհեննրահամար: զիվ թե պաշտպանեն,

8 6.

Ընտրություններըորպես քաղաքականինստիտուտ

Ընտրություններըժողովրդավարական կարնորինստիտուտներից

են ընձեռումերկրիքաղաքացիներին են, որոնք լայն հնարավորություն

Ընտսուբյեկտներ: հանդեսգալու որպեսքաղաքականիրավասության համարություններիըմբռնումըչպետք «ընտրական է հանգեցնել միայն նս բոկարգին»,առավել ընտրականիրավունքին:Ընտրությունների ու բազմազան ե րնույթնեվանդակությունն գործառույթները ուղղագիծ դուրս են գալիս: Ընտրությունների իրի շրջանակներից ինստիտուտը մերավականնորմերի,ընտրական կազմակերպական համակարգերի, է: քաղաքականավանդույթների խանիզմների, հանրագումար պետուայժմ հարյուր Աշխարհում գոյությունունեցողշուրջ երկու օգտագործումէ իշխանություններիբացարձակմեծամասնությունն ն որպես թյան ճարմինների պաշտոնատարանձանցընտրությունները պետականհաստատությունների ձնավորմանն նորացմանմիակօրինականճանապարհ: Ինստիտուտների մեկը՝ֆրանսիացի իտեսության հիմնադիրներից Մ. է , րավագետ Օրիանենթադրում որ ինստիտուտը որոշակիմիջավայրում իրագործվողգաղափարէ: Յուրաքանչյուրքաղաքական ինստիտուտ ն է սպասարկող բաղկացած կառուցվածքից այդ կառուցվածքը կողկոլեկտիվպատկերացումներից: Ակներնէ, որ իշխանությունների մից ընտրություններիհնարավորություններիտնական հռչակումը որպես ժողովրդեռնսչի նշանակումընտրությունների ինստիտուտի՝ դավարության դրսնորման, լիարժեքիրագործում: ԻրադրությաԻ՞նչնէ խանգարումընտրությունների անցկացմանը: ն կայունունը համապատասխանող հասարակության քաղաքական ընտփոփոխվող Վաճախ թյունն ապահովողընտրականիրավո՞ւնքը: են արդարականօրենքները կասկածիտակ դնումընտրությունների ճաու էլ ուղիղ Այստեղից րությունն Կր լեգիտիմությունը: Ժամանակաանկայունություն: նապարհէ բացվումդեպիքմեղաքական օն Ռուսաստանում թ. սկսած (1994 թ. թ.) ընտրական կից են: րենքներնանընդհատ փոփոխվում Ընտրություններիինստիտուտըբավականբարդ, բազմատարր երնույթ է: Այն կառուցվումէ նորմատիվհիմքի, գործողօրենսդրական կամերկդաշտիվրա:Նրա կազմիմեջ մտնում են տեղական,մարզային ն կենտրոնական րամասային հանձնաժողովները, դիտորդընտրական ն աշկազմակերպական ների, լիազորվածանձանց ընտրությունների մասնակցողմարդկանց տարբերխմբերնու առաքելուխատանքներին ինստիտուտիմի մասն է դառնումնան թյունները:Ընտրությունների

ան

ու գնահատումըհասարագործընթացիուսումնասիրումն ընտրական ն միություններիկողմից, կական-քաղաքական հաստատությունների հասարակական կարծիքիուսումնասիրումնու նրա վրա ներգործելու ու մեթոդների ձներիմշակումը,քվեարկությանսահմանադրականորեն ն անցորոշարկվածհամակարգը,ընտրություններիկազմակերպման կացմանհասարակականվերահսկմանմեխանիզմներիկիրառումըն այլն: Ընտրությունների ինստիտուտիտարրերին հատկությունների այս ցանկը կարելիէ շարունակել: Ընտրությունների ինստիտուտում է սկզբունքայինդեր կատարումայն հանգամանքը,թե շարքայինքաեն մասնակցում ղաքացիներն ինչպիսիակտիվությամբ ընտրություննեեն րին, ինչպիսին ընտրությանմոտիվները,ինչու մարդիկընտրությանը չեն մասնակցում,նրանքգոհ են արդյոք ընտրականպրակտիկայից, թե են ն համարում անարդար կեղծ: ընտրությունները Քաղաքականինստիտուտներն, ինչպես տեսնում ենք, սերտորեն են կապված մարդկանցկյանքի,նրանց շահերիհետ, նրանքդատարկ տեղումչեն բուսնում: Դա նշանակումէ, որ քաղաքականինստիտուտի առանձնահատկությունների ճիշտ ըմբռնման համար անհրաժեշտ է կանգառնել նան այս ոլորտիգլխավորհերոսների՝մարդկանցքաղաքականվարքիվերլուծությանվրա: Եթե մարդիկկորցրելեն իրենցվստահությունը որնէկոնկրետինստիտուտի,ասենք,օրինակ,նախագահական կամկառաինստիտուտի վարությաննկատմամբ,ապա դա նշանակումէ, որ պետք է խոսել ինստիտուտիճգնաժամի կամ ինստիտուցիոնալ մասին: ճգնաժամի Ընտրությունները պետքէ դիտել որպեսսոցիալականմի ունիվերսալ մեխանիզմ, որի օգնությամբ՝ա) ծնվում է իշխանությունը,բ) իրագործվումէ քաղաքացիական հասարակության էությունը,գ) ընթանում է անձնավորության գործընթացը,դ) իրագործվում սոցիալականացման է քաղաքացիների կողմիցիշխանությանգործունեությանվերահսկուու մը, ե) բացահայտվումեն հասարակականտրամադրություններն կողմնորոշումները, զ) պետական մարմիններում ստեղծվումեն ընտրազանգվածների ներկայացուցչություններ: համարընտրությունների Քաղաքական առաջնորդի նշանակությունը կայանումէ նրանում,որ լինելովպատգամավորության թեկնածուն օգտվելով միայնխաղաղ,ժողովրդավարական միջոցներից՝նա հնարավորությունէ ստանում լայնացնելուիր քաղաքականգործունեության սոցիալականհենարանը:Իսկ հասարակությունը շահում է նրաէ ստանում ազատ մրցակցության նով,որ հնարավորություն պայմաններում ընտրելուլավագույնթեկնածուին:

Ընտրականգործընթացումգլխավորըթեկնածուների սոցիալականբազանն ոչ թենրանցանձնական հատկությունները: Միայնընտրազանգվածը կարողէ որոշել, թե ում Է ինքը ընտրում՝հանճարի կամ չարագործի:Միայննա իրավունքունիգնահատել` ն ով ով է հանճարը է չարագործը: Պետությանը հանճարկարողէ թվալ խորամանկ խաբեբան կամ փքվածօլիգարխը:Սակայն են քաղաքացիները կարող րել միանգամայն այլ որակներ:ժողովրդավարական հասարակության մեջ բարձրագույն դատավորը է: Նա ընտրազանգվածն է

ընտ-

կարող սխալվել, ինչպեսն իրավացի լինել: Քաղաքական տեսանկյունից կարկորն այստեղայն է, որ ոչ ոք, ն առաջինհերթինպետությունը, իրավունք չունի իր կարծիքըպարտադրելուընտրազանգվածին: Կուսակցություններն ու անհատ թեկնածուները կարողեն միայն հանդեսգալ իրենց ծրագրերի քարոզչությամբ,համոզել,դեպիիրենցկողմըթեքելընտրաու զանգվածին: Բռնությունն հարկադրանքը այս գործընթացում չպետք է տեղգտնեն: ժողովուրդն ընտրումէ լավ (գուցենվատ)թեկնածուի, ընտրության ցանկացած արդյունքխոսում է նրաքաղաքականն բարոյականհասունությանմասին:Այս գործընթացում կարնորէ, թե ժողովուրդնազատ, թե հարկադրաբարկամքնարտահայտել: Եթետվյալ է իր բոլոր երկրում թեկնածուների համարհավասար պայմաններչեն ստեղծվել,եթե ընտրողներըմիննույնպայմաններում չեն գտնվում(ասենք՝ազգային,կրոնականկամ ռասայականխտրականության պատճառով),ապա այդ դեպքումժողովրդավարության վրա գիծ է քաշված կամ այստեղժողովրդավարությունը ըմբռնվումէ «այլ եղանակով»: Ընտրությունները ժամանակակից քաղաքականության կարնոր են: Դրանքիշխանության բաղադրամասերից մարմինների ձնավորման են, որոնք ընթանումեն որոշակիկանոններով գործընթացներ (ընտրականօրենսդրության են ժողուլրդի համաձայն), արտահայտում կամքըն ընտրությունների. արդյունքումընտրված ստանում են թեկնածուները

իշխանական լիազորությունցեր: Քաղաքացիների մասնակցությունը ընտրություններին սովորաբար նշանակումէ գոյություն ունեցողիրավակարգի ընդունում, հակառակ դեպքում ժողովուրդը կգնարոչ թե ընտրությունների, այլ գործադուլ կամ հեղափոխություն կաներ:Ընտրություններին մասնակցելով՝ ժողովուրդնարտահայտում է իր քաղաքական օրինապահությունը: Ընտրությունները են տալիս քաղաքացիներին հնարավորություն վերընտրելուկառավարության անդամներին, պատգամավորներին կամ նրանցփոխարինելու նոր, վստահելի գործիչներով: Ընտրությունները ժողովրդավարության հաստատման խաղաղճանապարհն են,

նրանցմիջոցովհնարավորէ դառնումիշխանափոխություն անել, առանցարյունահեղության,մարդկայինզոհերի ն ավերածությունների: «Ժամանակակից գրում է Վ. Պ. Պուգաչնը,--- ընտրուպայմաններում,--թյուններըավտորիտար ռեժիմներին բռնակալական իշխանություննեն գալու առարի վերացման ժողովրդավարական ուժերիիշխանության վել արդյունավետմիջոցնեն: Նման ռեժիմները,որպեսկանոն,հենվում են բանակի,ոստիկանության ն հատուկծառայությունների վրա, որոնց է, կոչումը ռազմականն ուժայինգործողությունների իրականացումն ն դեմ ռազմականպայքար մղելու մեթոդը ուստի իշխանությունների արդյունավետլինել չի կարող: Իշխանությանհամար պայքարիամեեն»: նաարդիական ն արդյունավետեղանակըազատ ընտրություններն ն կառավարության միջն հասԸնտրությունները քաղաքացիների են: Ձգտելովհասնելուընտտատվողհակադարձկապիկարնորմիջոց թեկնածուներն այցերազանգվածի մեծամասնության աջակցությանը՝ են են լում բնակչությանամենատարբեր խավերին,հանդիպում թոշակառուների,տնայինտնտեսուհիների,անապահովխավերի,կարիքավորներիհետ, լսում են նրանց խոսքնու պահանջները,փորձում են դրանցլուծումներգտնել: Ընտրություններըորոշ կողմերովհիշեցնում են տնտեսականազատ շուկան: Գնորդինհնարավորէ ապրանքըպարտադրելո̀ւժով, կամ ուրիշ ապրանքգնելու հնարավորության բացահարկադրանքով է կայությամբ: Այդպիսին պլանայինտնտեսությունը:Ազատ շուկան ընտրելու գնորդինհնարավորությունէ տալիսմի քանի ապրանքներից գնալովհարստանում իր ուզածը: Շուկայումայս դեպքումտեսականին մեծանում: է, իսկ ընտրության հնարավորությունը՝ գաղափարնարդենենթադրումէ, որ ընտրողին Ընտրությունների ոառաջարկվումէ որոշակիայլընտրանք,մեկիցավելի թեկնածուներ, նա է ընտրուառկայությունը րոնցիցմեկին պետք ընտրի:Այլընտրանքի է, նրա բացակայությունն արդենվարկաբեթյանանհրաժեշտպայմանն Ժ՛ կում է ընտրությանգաղափարը: մեկ ընտրողըքվեարՆերկայացուցչական ժողովրդավարության է կում ոչ միայն կոնկրետանձնավորության, այլն նրա թիմին առաջարկվածքաղաքականծրագրիհամար:Պետությանմեջ կարնորքաղաքականնշանակումներըսովորաբարկատարում են երկրիառաջին Նման դեպքերումնախագահը կամ վարչապետը: դեմքերը՝նախագահը անունից,որնուզումէ քաղաքական հանդես է գալիսընտրազանգվածի կարնորպաշտոնումտեսնել ստուգվածն ազնիվմարդու: են թեկնածուներին պարտավորեցնում Ընտրականմեխանիզմները ընտրազանգվածին ծանոթացնելուհամարհրապարակելուիրենցնա`

միաժամանակ խընտրական ծրագրերը:Այսպիսով՝ընտրությունները են, որոնցումհաղթոբաց, հրապարակային քաղաքական բանավեճեր այլն ստանում ղը ոչ միայնտեղ է ստանում իշխանական մարմիններում, է բնակչությանօրենքով ամրապնդված աջակցությունը:Հաղթանակած է թեկնածունկառավարում իրեն ընտրածժողովրդիանունից,ներկայացնում է նրա շահերը ն հարկեղած դեպքումկարողէ դիմել նրաօն այլն: հանրաքվեներ ժանդակությանը, անցկացնել հարցումներ, հնաժողովրդավարական հասարակության մեջ ընտրությունները են մտներավորություն տալիսքաղաքացիներին (անշուշտ,ոչ բոլորին) լու քաղաքական ընտրանումեջ, ակտիվացնելուիրենցքաղաքական հետնանքովփոփոխվումէ դիմուգործունեությունը: Ընտրությունների ն նրանցներկայան թյան ընդդիմությանկազմը,կուսակցությունների ցուցիչներիքաղաքականկշիռը: 90-ական թվականներիսկզբներին Բ. Ելցինիթիմիմեջ մտան մեծ թվով մտավոՌուսաստանի նախագահ րականներ, որոնքնախկինումքաղաքականությամբ չէինզբաղվել: Ընտրությունների քաղագլխավորքաղաքականնշանակությունը քացիներիկարծիքին կամքիանխաթարարտահայտման միջոցովիշխանությանմարմիններումհասարակական հիմնականխավերիներկայացուցչության գործողկառավաապահովումը ն արդյունավետորեն րությանստեղծումնէ: Անկատարօրենսդրությունը,ընտրությունների ընթացքինկատմամբ հասարակականվերահսկողությանբացակայությունը,որոնք անկայունժողովրդավարական բնորոշեն դեռնսլիովինչհասունացած, երկրներում,կարող են հանգեցնելընտրություններիարդյունքների բազմապիսի կեղծարարությունների: 8 7.

Ընտրություններ. պատմականտիպաբանություն -

Տարբեր քաղաքականփամակարգերում ընտրություններիդերը տատանվումէ ընտրությունների մինչննրաներթաբացակայությունից փանցումըգրեթե բոլոր սոցիալական, քաղաքականկառույցներիմեջ: ն Ընտրություններ գոյություն չունեին բացարձակմիապետությունների որոշ տիպերում,որոնցումմիահեծան արնելյանբռնապետությունների իշխանությանփոխանցումըկատարվումէր ժառանգորդման սկզբունԴա քով: պատմական տիպաբանության մի բնեռնէ, ընտրությունների նրա հակադիրեզրումեն ժամանակակից ժողովրդավարական պետուԱՄՆ-ը, որտեղ ընտրություններիմեխաթյունները,մասնավորապես է գրեթե կատարելության:Այս բնեռներիմիջակայքում նիզմըհասցված

մյուս երկու տիպերը՝ա) իշխանուպատմական տեղ են զբաղեցնում ու բռնապետություններն (տոտալիտար ռեժիմները թյանավտորիտար ծառայումեն ինքնակաորոնցումընտրությունները պետությունները), մասնավոլությանսքողմանը,բ) անցումայինհասարակությունները, ինստիտուտները րապես Ռուսաստանը,որտեղ ժողովրդավարական դեռ նոր են ձնավորվում: գործում Ավտորիտարռեժիմներումկարծեսթե ընտրությունները բոլորովին նպատակներին են, սակայնդրանք ժողովրդավարական ն ծրագկազմի նախընտրական չեն ծառայում: Պատգամավորների րերի մասին որոշումներըկայացվումեն նախօրոքերկրիքաղաքախունտայի,օլիգարխիայի,իշխող կուսակցուկան ղեկավարության՝ ն թյան կողմից: Ընտրողներըմեծ ձասամբ թեկնածուներին նրանց մասնակցումեն ածանոթչեն, նրանքընտրություններին ծրագրերին Ձնականորեննրանցընտրումեն, իսկ իրակառանց մրցակիցների: ընտնում նշանակումեն վերնից:Դրանքառանց այլընտրանքների

րություններեն: առաջինհերիշխանությունը, գրավեցին Երբ 1917 թ. բոլշնիկները ներկայացուցչական թին ցրեցինՍահմանադիրժողովը`իշխանության ճանապարհով: ժողովրդավարական մարմինը, որն ընտրվել էր իշխումէր առանցայընթացքում ԽՍՀՄ-ում միքանիտասնամյակների կուսակհամակարգը: Կոմունիստական ընտրության լընտրանքների մեծ մաէր գնում միայնակ,թեկնածուները ցությունը ընտրությունների էին,որոնցիցբացիկազմվումէին նան անկուսակսամբկոմունիստներ մասնակցումէին Ընտրություններին ցուցակներ: ցականթեկնածուների ն էինկոմունիստա99,276-ը, բոլորը միաձայնքվեարկում ընտրողների բանաքննարկումները, օգտին:Նախընտրական կան կուսակցության Նման տեղի «ընտրություններ» էին էին: վեճերըի սկզբանեբացառված ճամբարիերկրներում, ունենում ոչ միայն նախկինսոցիալիստական ն տոտալիտար Ֆիլիպիններում Ինդոնեզիայում, այլն Պակիստանում, Այդ ռեժիմների ռեժիմներունեցողայլ՛երկրներում: կամավտորիտար ենթարհասարակության առանձնահատուկգիծը քաղաքացիական կումնէ պետությանը: է, որ ընտրուհասարակություններում Միայնժողովրդավարական բոլոր ստոեն կառույցների թյուններըներթափանցում հասարակական կաինստիտուտը, նախագահական խորհրդարանը, րաբաժանումները՝ օրենսներկայացուցչական, իշխանության տեղական ռավարությունը, ԱՄՆ-ում չորս տարինմեկ տեն Օրինակ՝ դիր գործադիրմարմինները: երկու ընտրություններ, համընդհանուր ղի են ունենում նախագահական պալատիընտրություններ, տարինմեկ՝Կոնգրեսի,Ներկայացուցիչների |

նույն ժամկետում, սակայնվեց տարով,

ընտրվում է Կոնգրեսիվերին պալատիՍ̀ենատի անդամների մեկ երրորդը:Նահանգի մասշտաբով ընտրվումեն նահանգապետներ, օրենսդիրժողովներ, գլխավորդա-

մակարդակով՝ քաղաքապետեր,

տախազներ, տեղական խորհրդականներ,կատարածուներ, դատավորներ, ոստիկանապետեր, հոգաբարձուներն այլն: Բացիդրանից,ընտրություններ են անցկացվում կուսակցություններում,արհմիություններում ն բազմաթիվ

այլնայլմիություննե-

րումն կազմակերպություններում: Էնտրական պրակտիկաների բազմազանությունը

մի ստանդարտ բանաձնի մեջտեղավորելը բավականդժվարէ: Այսդեպքումէ, որ ասում են, պետությունը է քաղաքացիական ենթարկված թե հասարակությանը: կվտորիտարիզմից անցումըդեպիժողովրդավարությունը տեղիէ ունենում աստիճանաբար, տասնյակ տարիների ընթացքում: Այսճանապարհինհակաժողովրդավարական ուժերըխոչընդոտումեն ժողովրդավարության կայացմանը: Ժողովրդավարությունը մերթհարձակվում ,, Մերթպաշտպանվում՝ է իր հիմքերըկամ թուլանում: ամրապնդում Վերջիվերջո, ժողովուրդը հոգնումէ քաղաքականվարիվերումներից, նրա ընտրական ակտիվությունը նվազումէ: Կառավարության բոլոր սխալներնու բացթողումները հաճախվերագրվումեն ժողովրդավա-

րությանը: ն Սրնելաեվրոպական լատինաամերիկյան

երկրների ժողովրդավարացման փորձըցույց է տալիս,որ հաջողության հասնում են ոչ թե շոկայինթերապիայի, այլ աստիճանական ն կշռադատված բարեփոխումների միջոցով:ժողովուրդը դեմոկրատականացման գործընթացի պայմաններումապրելուն դժվար է հարմարվում: Ամերիկյանն

արնմտաեվրոպական ժողովրդավարության տեմոդելների անփոփոխ ղադրումը քաղաքական այլ ավանդույթներ ու մշակույթունեցողերկրներումսպասվելիքարդյունքները չի տալիս: Դա նշանակումէ, որ յուրաքանչյուր է ժողովուրդ պետք գտնիժողովրդավարության իր սեփականուղին: 3 8.

Ընտրական գործընթացների մեխանիզմը

Ընտրական համակարգը հասարակության ն ժողովրդավարացման ընտրազանգվածի քաղաքականկողմնորոշման գործընթացների վրա

ներգործելու կարնոր է- Այն կազմված միջոցներից է բազմաթիվ բաղադրամասերից` նախընտրական միջոցառումներից (որոնքիրենցհերթին

են բազմաթիվ ընդգրկում տարրերն փուլեր),քվեարկության գործընթան հաշվարկումից հրապարակումից: ցից, ընտրությունների արդյունքների Ընտրական գործընթացը՝նրա առջնդրվածխնդիրներիիրագործման տեսանկյունիցնս բաժանվումէ մի քանի աստիճանների՝ 1) նախապատրաստական փուլ, որի մեջ մտնում է ընտրությունների մասին բնակչությանհոգեբանական օրինագծիճշգրտումը,հրապարակումը, նախապատրաստումը ընտրություններին, 2) թեկնածուներիառաջադրումն ու գրանցումը,3) ընտրականքարոզարշավների կազմակերու պումը,4) քվեարկությունների ընտրություններիարդյունքներիամ-

փոփումը:

նախագահական ընտրություններիգործընթացնընթան նրանցմրցապայքարի թեկնածուների առաջադրման կազմակերպմանուղիով: Առաջինփուլում քաղաքականընտրանինձգտումէ հասնելու կուսակցությանկողմիցիր թեկնածուիառաջադրմանը: Այս են փուլում կարնորդեր կատարումթեկնածուիկողմիցքարոզչության վրածախսվողֆինանսական ներդրումները, նրահասարակական գործունեության,պետականպաշտոնավարման փորձը: Եթե թեկնածուի հավակնորդը մինչն ընտրությունները չի զբաղեցրելնահանգապետի աթոռը, չի ընտրվելՍենատիկամՆերկայացուցիչների պալատիկազմում, ապա կուսակցության կողմիցնախագահիթեկնածուառաջադրվելու հնարավորություննա գործնականումչունի: Երկրորդփուլում, երբ թեկնածունարդենկուսակցությանկողմից առաջադրվելէ, ֆեդեէ նախատեսված բյուջեն նրանհատկացնում չափովֆինանսական րալ միջոցներ,որոնցվրանորհավելումներկատարելըօրենքովարգելվում է: Դա նշանակումէ, որ նախագահի բոլոր թեկնածուները ընտրարշավհամար ստանում են ֆինանսականհավասար ների կազմակերպման Ընտրություններիվերջնականարդյունքների հնարավորություններ: վրա որոշակիազդեցությունէ թողնում թեկնածուին նրա շտաբիկողկարողությունը, դեպիիր կողմը-կողմնորոշելու միցընտրազանգվածին ավելիվճռորոշնշասակայնընդհանուրառմամբայս գործըՍթացում վիճակը:Տնտեսական վերելքը նակությունունի երկրիտնտեսական իսկ տնտեսական ձախողումը կառավարող կուսակցության, ընդդիմությանհաջողությանվճռորոշպայմաննէ: Ընդհանուրառմամբ,ընտրությունների վերջնական արդյունքների հանձնաժողովվրազգալիազդեցությունկարողեն թողնելընտրական ները:Նրանքկարողեն լինել անկախն անաչառ,բայց կարողեն նան կատարել բարձրագույնքաղաքականիշխանությանկամ իշխող կուհանձնաժողովների ֆունկցիաների սակցության պատվերը: Ընտրական ընտրումեջ մտնում են՝ ընտրականօրենքների մեկնաբանությանը, ԱՄՆ-ում

նում է

թյուններիկազմակերպման ընթացակարգի, կանոններիսահմանումը, ընտրականտեղամասերիկազմակերպումը,առաջադրվողթեկնածուընդունումնու ստուգումը,առաջաներիներկայացրածփաստաթղթերի ցած հակասությունների, վիճաբանությունների կարգավորումը,ընտրություններիարդյունքներիհաշվումնու ամփոփումը,նրանցհրապարակումը,ընտրականգործընթացների ընդհանուրվերահսկումը: Գոյությունունեն ընտրությունների երկու տիպեր՝մեծամասնական ն համամասնաֆրանս. ոոճցօոէթ մեծամասնություն) (մաժորիտար՝ Մեծական (պրոպորցիոնալ` ֆրանս.քոօքօուօո համամասնություն): է մասնականընտրակարգով ընտրված համարվումայն թեկնածուն,որը ստացելէ ընտրողների ձայներիմեծամասնությունը:Մեծամասնական ընտրակարգն իր հերթինունի երեք տարատեսակներ՝ կապված այն պահանջիհետ, թեօրենքը մեծամասնության որ չափնէ ընդունում՝ ձայների5096 Հ 1, 2/3-ը, թե 3/4-ը: Սրանցիցավելի տարածվածը բաեն: Ացարձակն հարաբերական մեծամասնության տարատեսակներն ռաջինըմեծ մասամբօգտագործվումեն նախագահական ընտրությունների ժամանակ,որտեղհաղթողթեկնածունպետք է ստանա ձայների կեսիցավելին(5096 1): Երկրորդնայն դեպքերում,երբ հաղթելուհամար անհրաժեշտէ մյուս հավակնորդներից ինչ-որ չափովավելիձայն ստանալ: Առաջինհամակարգիկիրառմանդեպքում,երբ հավակնորդներիցոչ մեկըկեսիցավելիձայներչի ստացել, նշանակվումէ ընտրություններիերկրորդփուլ: Մեծամասնական ընտրակարգիառավելությունըկայանումէ նրաձնանում, որ այն թույլ է տալիս ավելի հեշտ լուծել կառավարության վորմանխնդիրը,իսկ նրա թերությունըկապվածէ երկրումառկասոցիալ-քաղաքականուժերիիրականվիճակըհամարժեքորեն չներկայացնելու հետ: Ընտրողների փոքրամասնությանաջակցությունըվայելող կուսակցությունը, օրինակ, կարող է այս ընտրակարգովանցկացված ընտրությունների սռաջ անցնել ընտրազանգվածի մեծամասնության աջակցությունը վայելողկուսակցությունից:Մեծամասնականընտրակարգն ազգայինկամ կրոնականփոքրամասնություններին,եթենրանքորնէընտրատարածքում մեծամասնություն չեն կազմում,գործնականում զրկում է իշխանությանմարմիններումիր ներկայացուցիչներն ունենալուհնարավորությունից: Մեծամասնական ընտրությանառավելությունըկայանումէ նան է ապահովումընտրվողին նրանում, որ այն առավելանմիջականորեն ընտրազանգվածիուղիղ կապը: Թեկնածունհանդիպումէ իր ընտրողէ իշխանաների հետ, ներկայացնումԷ իր ծրագրերը,պարտավորվում կանմարմիններումներկայացնելունրանցպահանջները ն այլն:

արդյունքում:

հենց իր բնույթով: հակասական ընտրակարգը Մեծամասնական հաղթումէ նա, Ըստ սահմանման՝ մեծամասնական ընտրություններում ով իր տեղամասումստացելէ ձայների մեծամասնությունը:Բայց ինչասվածը:Եթե,օրինակ,ընտպե՞սհասկանալայդ «մեծամասնություն» է ընտրողների 2596--ը (կամավելիքիչ մասը), ներկայացել րատարածք մեծամասնության ապա հաղթողը,որը թեկուզնստացելէ ընտրողների կամքը: է ներկայացնում փոքրամասնության քվեն, բոլոր դեպքերում

պատգամավորի ընտրված Այսպիսովմ̀եծամասնականհամակարգով նա արտահայէ, որ նեղ է: Ստացվում դաշտը բավական լեգիտիմության այլ փոքրամասնումեծամասնության, տում է ոչ թե ընտրազանգվածի թյանկամքը: կառուցվածայն սկզբունքիվրա, ընտրակարգը Վամամասնական են բոլոր ընտբաժանվում միջն մանդատները որ կուսակցությունների նրանցօգտինտրվածձայներիհամաձայն:Այն կիրատեղամասերում ԲելՖրանսիայում, րառվում է բազմաթիվերկրներումԻ̀տալիայում, ունի ընտրակարգն գիայում, Ֆինլանդիայում:Համամասնական հետնյալ դրսնորումները. ընտամբողջերկրի մասշտաբովանցկացվողհամամասնական ն չեն առանձնացվում ընտրողներություններ,երբ ընտրատարածքներ են ողջ երկրի օգտինքվեարկում կուսակցությունների րը քաղաքական մասշտաբով, համամասմակարդակով ընտրատարածքների բազմամանդատ են քվեարկում ընտրատաերբ ընտրողները նականընտրություններ, տեղերը այս պարագայում րածքներիմասշտաբով,խորհրդարանում ստակուսակցությունների բաշխվումեն ըստ ընտրատարածքներում ցած ձայների: ակնհայտեն. առավելություններն ընտրակարգի Վամամասնական ուժերի արդարացի քաղաքական այն ապահովումէ խորհրդարանում վճիռներիկաձնավորումը:Խորհրդարանական ներկայացուցչության ուժեն քաղաքական յացմանմեջ այս դեպքումառանձինսոցիափական են հաշվի առնվում:Այսընտրակարգի րի շահերնավելի լիարժեքորեն հետո, երբ ոչ մի կուսակցութերություննայն է, որ ընտրություններից չի կազմում,հաճախձնավորմեծամասնություն թյուն խորհրդարանում բացիայդ, թուլավում են կոալիցիոն,անկայուն կառավարություններ, ն կուսակցությունը ներկայացնող նում է ընտրողների պատգամավ է ուղղակի կապը: Թեկնածուներիցուցակը կազմվում կուսակցական կախվածուդրանովմեծանում է թեկնածուների նեղ շրջանակներում, ժոպատգամավորների` ապարատից,մինչդեռ թյունը կուսակցական չափըխիստնվազումէ: ղովրդիցկախվածության

Համեմատելովայս երկու ընտրակարգերը՝ ֆրանսիացինշանավոր է. քաղաքականգործիչ Միշել Ռոկարընշել «Մեծամասնականընտրակարգը բավական կոշտ է, իսկ համամասնականըթերնս վտանգավոր է»: Դեռ վաղուց հայտնի փաստէ, որ համամասնականընտրակարգունեցող երկրներում,ուր օրենսդրականմարմնումտեղ զբաղեցնելուհամար յուրաքանչյուր ձայնը կարնորնշանակությունունի, ընտրություններին մասնակցում են ավելի մեծ թվով ընտրողներ,քան մեծամասնական ընտրակարգունեցող երկրներում: Մեծամասնականն համամասնական ընտրակարգերիթերությունները ինչ-որ չափով հաղթահարելու համար օգտագործվում են նան խառն ընտրակարգեր:Այս դեպքում արդեն մանը կուսակցությունների կողմից խորհրդարանականտեղեր զբաղեցնելը սահմանափակելու համարսահմանվումէ ստորինշեմ՝ սովորաբար546: Խառը ընտրակարգով անցկացվածընտրություններըորոշ չափով նպաստում են կառավարության կայունացմանը,սակայն բնակչության լայն զանգվածների ներկայացուցչությունըդրանք զգալի չափովկարող է սահմանափակել: Խառը ընտրակարգիդեպքում, որպես կանոն, ընտրություններինմասնակցելու իրավունք է տրվում մի քանի խոշոր կուսակցությունների: քվեաթերթիկներումնշվում են կուսակցություններին Ընտրությունների նրանց ներկայացուցիչներիանունները,ուստի ն քվեարկության ժամանակ ընտրությունէ կատարվումնան անձերին ոչ միայն կուսակցական ծրագրերիմիջն:Ի վերջո՝ այս դեպքում մենք գործ ունենք մի ընտրահամակարգիհետ, ուր պատգամավորական մանդատներիմի մասը ձեռք է բերվում մեծամասնականընտրակարգով,իսկ մյուս մասը՝ համամասՌուսաստանում, նականընտրակարգով,կուսակցականցուցակներով: ն ինչպես կՎայաստանում, գործում է հենց այս՝ ընտրություններիխառը

համակարգը:

8 9.

ՀՀ

մեքենան Քաղաքական

Այսօր կուսակցական քարոզչությամբզբաղվում են ոչ թե հատուկենտ մարդիկ, այլ մասնագիտացվածխմբեր, թիմեր, առանձին հաստատություններ, ինստիտուտներ:Նույն կուսակցության համար միաժամանակ կարող են քարոզարշավներկազմակերպելմի շարք թերթեր Հատուկ մասնագետներն աշխատում կամ հեռուստաընկերություններ: են թեկնածուիքաղաքական կերպարի մշակման վրա: Դրանք, որպես կանոն, բազմակողմանիորենզարգացած ինտելեկտուալներ են, որոնք քաջատեղյակ են պատմության,քաղաքագիտության,հոգեբանության,

գործնականկյանքի հիմնախնդիրներին:Նրանք կարող են հմտորեն հաշվարկելընտրողներիվերաբերմունքըթեկնածուիայս կամ այն խոսքի, վարմունքի, գործելակերպինկատմամբ:Նրանք ճան հմուտ սցենարիստներն ռեժիսորներեն, որոնցջանքերովշարքային թեկնածունվերածվումէ քաղաքականհերոսի: Քաղաքականկամպանիանղեկավարողարհեստավարժմենեջերներն ու իմիջմեյքերներընախօրոք մանրամասնորենմշակում են քաղաքականսցենարնու նրանումտեղգտնողանցքերը, կանգեն առնում քաղաքական շուկայի տարբերկողմերի վրա՝հասարակական կարծիքի ուսումնասիրում, թեկնածուիքաղաքական կերպարին նրա քարոզարշավի նախապատրաստում, դրանում արվեստի, գիտությանն մշակույթի ոլորտների խոշորագույն դեմքերի, ֆինանսականհովանավորների ընդգրկում, հոնորարների վճարում, քվեարկության ն ձայների հաշվարկման գործընթացներիվերահսկում, ինչպես նան «սն» տեխնոլոգիաների կիրառում, ձայների գնում, ընտրակեղծիքներիկազմակերպում ն այլն: Հասարակական կարծիքիուսումնասիրությունըթույլ է տալիս բացահայտելու ընտրողներիկողմնորոշումներըն քաղաքականգործունեության մարտավարությունըկառուցել ընտրազանգվածիպահանջմունքների ն սպասելիքներիհամաձայն: Նախընտրականկամպանիաներում միշտ էլ կարելի է նկատել մի առանձնահատուկերանգ` որքան թեկնածուն վառ ու տաղանդավոր դեմք է, այնքան նրա շտաբը փոքր է, այնքան նա վստահումէ իր ուժեկազմակերպելեն արին: Նշանավոր դեմքերնիրենց ընտրարշավները Ներուն, ոռանցիմիջմեյքերների:Այդպիսինէր, օրինակ,Ջավահառլալ րը բոցաշունչ հռետորէր, հանճարեղ իմպրովիզատոր,սոցիալ--քաղաքական հիմնահարցերի,մարդկայինհոգեբանությանհմուտ գիտակ: Անշուշտ, ժամանակակիցհասարակությանմեջ ընտրությունները վերածվել են հզոր քաղաքական ինստիտուտի: Այդ ինստիտուտը գործում է հստակորեն կարգավորվածքմ/ղաքական մեքենայի նմանությամբ: ԱՄՆ-ում «քաղաքական մեքենա» ասելով` հասկանում են բոսի (գործագլուխ) կամկլիկի (խառնակչախումբ) կողմիցղեկավարվողկուսակցականմի կազմակերպություն,որի ցուցումը բավականէ քաղաքի կամնույնիսկ երկրի մասշտաբովորոշում կայացնելու համար:Առաջին քաղաքականմեքենան ստեղծել է Նյու Յորքի քաղաքագլուխ Ու. Թվիդը (1823-1873 թթ.): Գաղթականներինմեծ արտոնություններ, առաջին հերթինաշխատանքն կացարանտալով՝ նա ընտրությունների,ինչպես ճան կարնոր վճիռների կայացման ժամանակ, ստանում էր նրանց ա347

հիերարխիա,

ջակցությունը:Քաղաքականմեքենանունի որոշակի հսու Նրա միջոցովհնարավոր տակկառուցվածք կազմակերպվածություն: հասէ դառնումօրենսդիրկամգործադիր իշխանության մարմիններում Նման ձեռնտու նելու իրենց վճիռների կայացմանը: մեքենաների ստեղծմանհիմնականնպատակըընտրություններում սեփականթեկնածուինաջակցելը,կարնորորոշումներիկայացմանընպաստել է: չեն սահմանափակՔաղաքականմեքենայիկազմակերպիչները վում միայնընտրազանգվածին իրենցկողմըթեքելով,նրանքձգտում են հասնելիշխանության ռեսուրսներիվերահսկմանը, պետականպաշն տոնների ծառայությունների բաշխմանը:Ֆինանսավորմանկարնոր ձներովֆինանսավորաղբյուր է պետբյուջեն,որիցհաճախթաքնված է վում իշխանության եկածկուսակցությունը, հարկայինարտոնությունն ֆիրմաների: Քաներ են տրվումառանձինկազմակերպությունների ղաքականմեքենան,նախապես ստանալովգործարարների աջակցուէ հարկերի «պարտքը» իր վ երադարձնում թեթնացթյունը,հետագայում ման, մաքսայինարտոնությունների, շահեկանհամաձայնագրերի կնքման ն այլ միջոցներով: ԱՄՆ-ում քաղաքականմեքենայիգործունեությանամեռաարդյունավետ ն ծաղկուն շրջանը համարվումէ 024 դարը: Դրանիցհետո որոնցմիջոցովքաղաքական ստեղծվելեն բազմաթիվմեխանիզմներ, կյանքումզգալիորենսահհասարակական մեքենայիազդեցությունը մանափակվելէ: 8 10. Ընտրականֆիլտրերը

հասարակությունում ընտրությունները դառժողովրդավարական յուրաբոլորի համարհասանելիմիջոցառում:Գործնականում չէ, քանչյուր քաղաքացի,եթե նա հգգեկանհիվանդկամ բանտարկյալ ն պայքարելընտրություննեառածադրել կարողէ իր թեկնածություն րում հաղթելու համար: Տեսականորենընտրություններիպրոցեսում թիվնէ: թեկնածուների թիվըկարողէ ավելիմեծ լինել,քան ընտրողների կարգավորելու հիմնական Ընտրական ֆիլտրերըայս գործընթացը միջոցներնեն: Նրանքհնարավորթեկնածուներիառջնդնումեն որոշաառաջինֆիլտրըփողնէ: Ընտրություններին կիարգելքներ:Ընտրական մասնակցելուհամար զգալի գումարներեն պետք, իսկ բնակչության մեծ մասընման հնարավորություններ չունի:Շատերնիրենցթեկնածունկատառումներով՝ գտնելով, որ թյունը չեն առաջադրում բարոյական նում են

մեջ բարոյական սկիզբըքիչ դեր է կատարում,ուսքաղաքականության տի ն առաքինի,նորմալմարդըայնտեղանելիքչունի: հզորֆիլտրի դեր են կատարումհենցիրենք՝ընտրուՔաղաքական նրանք անհաջողության թյունները:Տեղ տալովմիայն հաղթողներին՝ մեժ են մղում: Բանն այն է, որ մատնվածների առավել բանակինդուրս մեծաքանակըմիշտ էլ ընտրվածներին առաջադրված թեկնածուների է, ն, եթե նրանցհարաբերակցությունը կազմում պեսգերազանցում էերեքը կամչորսը մեկիդիմաց,դա նշանակումէ, որ առաջադրվածների մեծ մասը, ասենք,օրինակ,երկուերրորդըկամերեքքառորդը

ընտրություններիարդյունքումդուրս է մնում, զտվումէ: օգտագործվումեն որոԸնտրականֆիլտրերիգործառույթներում ու սանկցիաներ: շակի չափորոշիչներ, ինչպեսնան գնահատականներ Ընտրություններիկազմակերպման միջազգայինպրակտիկայումկիորոնք տարբերմեխանիզմներ, րառվումեն նախնական արգելանքների ն մասնակիցների թիվը թեկնածուների ընտրությունների առաջադրվող են ըստ՝ սահմանափակում քաղաքացիության, տարիքի, քաղաքացիության կամբնակությանժամկետի, դատվածության, հոգեկանն ֆիզիկական լիարժեքությանն այլ հատկանիշների: յուրաքանչյուրըհանդեսէ գալիսորպես Վերոնշվածպայմաններից լեզվով այն կոչվումէ ցենզ: ֆիլտր: Իրավաբանական ընտրական են, ոայն պայմաններն Ընտրականցենզերնօրենքովսահմանված են հնարավորմասնակիցներոնքսահմանափակում ընտրությունների է պետական իշխանության պարտադիր րի թիվը:Նրանցպահպանումը մարմիններումընտրվելուհամար: Առավելտարածվածընտրական ցենզերիցեն ունեցվածքի,բնակության,կրթականցենզերը:Սեռական ընտմասնակցությունը ցենզըերկարժամանակարգելումէր կանանց է երկիներում այն պահպանվում րություններին(որոշ մահմեդական է նան մեր օրերում):Ունեցվածքային ցենզըսահմանափակումաղքատ Բնակությանցենզըսահընտրականակտիվությունը: քաղաքացիների է Դրանցիցբացիմեր օմանափակումգաղթականների իրավունքները: րերում գործում են նանմի շարք այլ ցենզեր՝տարիքային,որն ընտրողպայմանով,իսկ ների տարիքըսահմանափակումէ չափահասության անասենք, օրինակ,35 ն ավելի տարիներով, ընտրվողթեկնածուինը, մասնակցելուիրամեղսունակությանցենզը, որն ընտրություններին վունքիցզրկում է հոգեկանհիվանդմարդկանց,ազատազրկվածության »

գրում է Վ. Պ. Պուգաչնը,-- ընտրությունները կան համակարգերում,--ամրապնդեն կատարում գոյությունունեցողռեժիմիօրինականության նրա ման ֆունկցիա, երկրի ներսում ն հատկապեսարտասահմանում առճալ արման, երկրումքաղաքական բարձրացման, հեղինակության կողմից թույլատրված, կատումներիթուլացման,իշխանությունների ն ռեժիմիկաստեղծման ընդհանրապես ընդդիմության ցուցադրական յունացմանդեր»: կանխմանհամար կիկեղծարարությունների Ընտրություններում ն ընտրությունների արդյունքներիհաշրառվում են քվեարկության Այն առաջին վերահսկմանմեխանիզմներ: վարկմանգործընթացների հերթինենթադրումէ անկախ,այդ թվումնան օտարերկրյադիտորդնեարդյունքներիանկախ,զուգահեռ ընտրությունների րի օգտագործում, թափանցիկության, ամփոփում:Դրանց նպատակըընտրությունների վերահսկելու կ ողմից ընտրականողջ գործընթացիհասարակության է: ապահովումն հնարավորության է հանրության, ինչպեսնան լրագե նթադրում Բացքվեարկությունը ձայներիհաշվմանպրոցեսքվեարկության, րողներիմասնակցությունը իր հետ կարողէ թաքունությունը որոշ փուլերի ներին:Ընտրությունների Ընտրություննեխեղաթյուրումներ: արդյունքների բերել քվեարկության են արդյունքների ընտրությունների րի ժամանակկարող օգտագործվել կաշահանձնաժողովների կեղծմանբազմաթիվմիջոցներ՝ընտրական ահաբեընտրողների ձայների«գնումներ», ռումներ,ընտրազանգվածի ճնշումներնայլն: վարչական սանկցիաներ, կումներ,տնտեսական պետքէ տարբերելնրա կոնֆիբացահայտությունը Քվեարկության պահպագաղտնիության անձնականընտրության դենցիալությունից, ն է յուրաքանչյուրձայնի,թեկուզ ձնական,աննումից:Այնենթադրում մյուս բոլոր ձայներից,որն իր հերթիննշանակումէ՝ կախությունը քվեաթերթիվրա պետք է լինի անանուն: Ընտրական քվեարկությունը նշվում: սեռը, ազգությունը ազգանունը, ընտրողի չիանման ցուցանակիտակ պա Երբեմն կոնֆիդենցիալության է դարձնում չափազանցփակ,անվեընտրությունները վարչակարգը ն՛ համար: Դրա իրական կ՛ րահսկելի հասարակության, լրագրողների խեղաթյուրման արդյունքների պատճառը,անշուշտ, ընտրությունների

մասնակցելուցզրկում է դատապարտցենզը, որն ընտրություններին վածներինն այլ արգելքներ: Սրանք պաշտոնականարգելանքֆիլտրերն են, սակայն նրանց ն կիսապաշտոնական, հակողքինգործումեն նան ոչ պաշտոնական նան կողմիցմտցվածպաշտոնաճախ տեղականիշխանությունների հատուկ էր նան մի ընտրահամակարգին ցենզեր: Խորհրդային կան ցենզեր,օրինակ՝ԽՍՀՄ-ում կուլակշարք դասակարգային-՛խավային իրաներն ու բռնադատվածների զավակներըզրկվումէինընտրական ն նան կուսակցագաղափարախոսական վունքներից,կիրառվումէին կանցենզեր: մասնակցելուսոցիալական պատնեշիդեր կաԸնտրություններին ցենզը:Անգլիայում,օրինակ,Լորդերի րող է կատարելունեցվածքային մապալատումընտրվելուհամար պետք է աչքի ընկնել հայրենիքին մեջ,ունենալորոշակիտիտղոսն անբասիրվարտուցածծառայության համարճանապարհ ընտրվելըպատգամավորի կանիշ:Պառլամենտում է բացումկարնորքաղաքականվճիռների կայացմանըմասնակցելունն արտոնյալվիճակը: պատգամավորի ավելիէ ամրապնդում 8 11.

Ընտրականինստիտուտներիգործառույթների

խափանումները

ինչպեսարդենասվելէ, կատաՀասարակական ինստիտուտներն, դեպքում՝ րում են որոշակիֆունկցիաներկամ դրանց խաթարումների են Երբնրանքգործում իրենցուղիղ նշանակությամբ դիսֆունկցիաներ: ն հասարակությանը օգուտ են տալիս, ապա այս դեպքումխոսումեն մասին,երբ նրանքփոխումեն իրենցառաքելունրանցֆունկցիաների վնասեն պատճառում,ապա մենք գործունենք հաթյունըն մարդկանց խանրա գործառնության սարակական ինստիտուտի դիսֆունկցիայի, հետ: խափափանման Քաղաքական գործառնության կնստիտուտների մեծ են, պատճառած շատ քաննումների՝հասարակությանը վնասները կորուստներով,դրանքշազի դրանքչեն չափվումմիայնանմիջական են հասարական են երկարժամանակ ներգործում րունակում գործել երկրներում կան կյանքիգրեթե բոլոր ոլորտներիվրա: Ավտորիտար են կամ մի խումբ մարդկանց մեկանձնավոդառնում ընտրությունները վերածԵթե ընտրությունները րության իշխանության ծխածածկույթը: վում են երկրումիշխողռեժիմիէությունըքողարկողքաղաքականսքեմի, ապա նման պարագայումպետք է խոսել ոչ թե ընտրությունների քաղաքաայլ դիսֆունկցիաների մասին:«Ավտորիտար ֆունկցիաների,

է: մտադրությունն են խիստպատիժներ Չնայածբոլոր երկրներիօրենսդրությունները ն խեղաթյուրմանընտրուընտրականգործընթացների նախատեսում

թյուններիարդյունքներիկեղծմանհամար,սակայնդրանցկիրառումհետ: Նախ ն առաջ ընտրաները կապվածեն զգալի բարդությունների է լինում իշմեջ մեծ մասամբշագագրգռված իրագործման կեղծիքների

խողվարչախումբը, որն, անշուշտ,ինքնիրնկատմամբ պատժիչսանկցիաներչի կիրառի:Մյուսկողմից,մեծ մասամբընտրակարգի խախտման, ընտրությունների արդյունքների կեղծմանփաստերը շատ դժվար է ապացուցել,քանզիդրանքկատարվումեն ոչ պաշտոնական ոլորն արվումեն շատ զգուշորեն: տում, ծածուկ,առանցվկաների Ընտրությունների գործընթացում որքանմեծ է ընտրակեղծիքների չափը, այնքան նվազումէ հաջորդընտրությունների մասնակիցների քանակը,այնքանցածր է իշխողքաղաքականռեժիմիվստահության աստիճանը: ու անարդարուԱվելիսոսկալիէ, երբ ընտրակեղծիքներն թյուններըտեղ են գտնում նորանկախ ժողովրդավարական երկրներում, որոնցումքաղաքականիրավահավասարության ն ազատության սկզբունքները դեռնսչեն հաստատվել: Ընտրակեղծիքների ճանապարհովգնացողիշխանությունները են ժողովրդրանովիսկ վարկաբեկում են դավարությանը, ոչնչացնում նրագոյությանհենասյուները: Փողն ու քաղաքականությունն իրարիցանբաժանեն: Իրենցքաղաքականնպատակներին հասնելուհամարփողինդիմումէինն՛ թագավորն՛ կարդինալները: ները,ն՛ կայսրերը, Քաղաքական գործընթացներում 74 դարում:Փողը լույս է տալիս փողիդերըավելիմեծացավ ամենուր: Որպեսկանոն՝հաղթումէ այն թեկնածուն,որնավելիշատ փողունիկամ է ավելիշատ փող հավաքել:Դիպուկ կարողացել է ասված՝ազատ ընտրությունները ոչ թե մեծամասնության է փոքրամասնության հաղթանակն նկատմամբ, է քիչ փողերինկատմամբ: այլ շատ փողերիհաղթանակն «Քաղաքականությունը կապիտալի շահավետներդրումն է, երբ«քաղաքականմեկռուբլին»հարյուրտոկոսանոց շահույթէ բերում»: է երկրիքաղաքական Ընտրությունների գործառնությունը կապված կյանքինքաղաքացիների հետ: ակտիվմասնակցության ապահովման Ընտրությունների գործառնության խաթարումը վնասէ բերումհասարակությանը,այն արտահայտվումէ ոչ միայն ընտրությունների արհասադյունքների է խեղաթյուրում միանգամայն րակականքաղաքականկյածքը:«Զանգվածային ն այլ լրատվության միջոցներով հասարակական գիտակցության մշակումները՝ որպեսսոցիալական կառավարման հաքողարկվածեղանակներ, իշխանության մարմղվածպայքարումուժայինն տնտեսական մեթոդների նկատմամբ ունեն մի շարք առավելություններ,--Վ. Պ. է գրում Պուգաչնը:Այնիրաէ կառավարվողների կանացվում համարաննկատ ձնով,իր հետ ուղղակի զոհերչի բերում, արյունչի թափվում,չի պահանջում նան նյութական զգալի ծախսեր, են քաղաքական որոնք անհրաժեշտ առաջնորդներինն ընտրազանգվածի առավելակտիվմասինկաշառելուհամար: Լրատվական քարոզչությանհմուտ ն նպատակաուղղված կազմակեր-

վեղծումներով, այլ

պումը, երբ այն համակցվումէ ֆինանսատնտեսական իշխանության է տալիսնույնիսկժողովրդականություն հետ, հնարավորություն չունեցող ռեժիմներին հասնելուցանկալիարդյունքների՝ պահձնականորեն ու պանելովժողովրդավարական ինստիտուտների միջոցառումների արտաքին պատկառելիությունը»: Սոցիալական առասպելների արմատավորման համարօգտագործեն վրաներգործելուբազմաթիվ վում մարդկանց գիտակցության միջոցներ: Լրատվականքարոզչությանհիմնականնյութը տեղեկատվություննէ, ավելիստույգ, տեղեկատվության Ինֆորմակազմակերպումը: ցիանկարելիէ՝ ինարել,այն ներկայացնելորպեսիրողություն, ոչ ամբողջական միակողմանի, մատուցմամբ, խեղաթյուրել՝ ու մեկխմբագրելա̀վելացնելովսեփականմտադրություններն »

նաբանությունները,

թաքցնել՝քողարկելովորոշակիէականհանգամանքներ: Բացիայդ, ԶԼՄ-ները կարող են իրենցուշադրությունըկենտրոնացնել որոշակիփաստերիվրա՝ ելնելով իրենց կողմնորոշումներից, մոտեցումներից, թողարկվող նյութըանվանակոչելնրա բովանդակուորնէմեկինվերագրելայնվերնագրով, թյանըչհամապատասխանող ճշորը նա երբեքչի արել, հրապարակել պիսիմի հայտարարություն, բոլորոորը սակայնիր արդիականությունը մարիտտեղեկատվություն, վինկորցրելէ ն այլն: քաչեն սահմանափակվում միայնկողմնակալ Ընտրակեղծիքները խեկամքվեներիհաշվարկումների րոզչությամբ,կաշառատվությամբ Նրանցմեջ մտնում են նան թեկնածուների պախարակուղաթյուրմամբ: հարմարեցումները մը, հաշվիչ սարքավորումների կեղծ հաշվարկնեն ընտրուկեղծումները րին, ընտրությունների արձանագրությունների կեղծ հաղորդագրումները: թյանարդյունքների չափերըավելիչատկապվածեն բնակչության Ընտրակեղծիքների քան օրենսդրության, նրաքաղաքական կուլտհւրայի, մտածելակերպի, հետ: նրահակասությունների կամանմշակության Երկրիքաղաքական ն բացասական համակարգի իշխանության նկատմամբբնակչության են նոկարողանում պայմաններում իշխանությունները վերաբերմունքի կատարելուհամար:Իրենց րանորհնարքներգտնել ընտրակեղծիքներ են հասնել նրանքկարող նույնիսկկատարյալընտրական նպատակին օրենսդրության պայմաններում: ն համարանհրակազմակերպելու Ազատ արդար ընտրություններ անխաթարություբոլոր ընթացակարգերի ժեշտէ խստորեն պահպանել հաշվառումը, նը: Ընտրողների ճշգրիտն իր ժամանակինկատարած -

թարմացումը,նրանցումտեղգտածանճշտությունընտրացուցակների ների վերացումը,ընտրությունների մեկօրում անցմիաժամանակյա, մասնակցեկացումը,բոլոր սոցիալական խմբերիքվեարկություններին լու ապահովումը:Պաշտոնատար անձինքկամ բնակչությանկողմից են ընտրատեղամասերը, ընտրվածմարդիկուսումնասիրում քաղաքական կուսակցություններին, հնարավոհասարակական դիտորդներին րությունէ ընձեռվումազատորենհետնելուքվեարկության գործընթացներին:Ընտրատեղամասերը հսկվումեն ոստիկանության ուժերի կողմից: Քվեաթերթիկները պետքէ հաշվեն հատուկհաշվիչներով, իսկ այդ է ներկագործընթացը վերահսկվում քաղաքական կուսակցությունների կողմիցն այլն: յացուցիչների, դիտորդների բոլոր ընտրագործընթացների համարբնորոշէ մրցակից Ամերիկյան մասինտեղեկությունների հավաքագրումը, նրակենսագրութեկնածուի թյան «ճշգրտումը»: նախագահիթեկնածուիկենսագրությանստուգհատուկխմբեր,որոնցվերլուծումամբզբաղվումեն մասնագետների թյուններիարդյունքներնօգտագործվումեն զանգվածայինլրատվականքարոզչությանկազմակերպման գործում:(Թեկնածուների միջն ընթանումէ վարկաբեկումների մրցույթ,«կոմպրոմատների պատերազմ»: ժաԱյսպես,օրինակ,Ռուսաստանինախագահի ընտրությունների մանակնախագահի թեկնածուԳ. Յավլինսկունվարկաբեկելուհամար «ՕՔ» նորություններիթողարկմանմեջ հահեռուստաընկերության ղորդվեց,որ Գ. Յավլինսկինփորձումէ ավելիերիտասարդերնալպլասնշվեց, որ մի խումբ տիկվիրահատության օգնությամբ:Միաժամանակ հոմոսեքսուալիստներ իրենց աջակցություննեն հայտնելԳ. Յավլինսժամանակհաղորդվեց կուն:Նորությունների հաջորդօրվա թողարկման նախորդտեղեկատվությունը հերքողԳ. Յավլինսկուհայտարարությունը որպեսհեռուստաընկերության օբյեկտիվության վկայություն... սն քարոզչության հատուկ տեխնոլոգիաներն օգԳործնականում են ն Մեծ ԱՄՆ-ում հատկապես տագործվում ամենուր: Բրիտանիայում հատուկտեխնոլոգիաներն ղֆ հակաքարոզչությունը ընտրությունների են են, մշտականուղեկիցներն դրանցվրածախսվում զգալիֆինանսականմիջոցներ:Օրինակ՝1980 թ. հանրապետականների քաղաքական Ջ. գործունեության Ազգայինկոմիտեն Քարտերիվարչախմբիվարկաբեկմանհամար ծախսեց հսկայականգումարներ: Օգտագործվեցին ն հոդվածներ: մեծ թվովբացասական Ըստ որոշ հաշտեսահոլովակներ համարծախսվեց 3,3-ից մինչն4,5 միվարկներիա̀յդ նպատակների Ջ. Քարտերիվեց կողմնակիցներից լիոն դոլար: Կոնգրեսում չորսը ընտրությունները տանուլտվեցին:

թ. էին առաջինօրինակներից կիրառման քարոզչության Դ. կողմից էյզենհաուերի ժամանակդեմոկրատների ընտրությունների որոնցումվերջինսմեհ ոլովակները, գովազդային դեմ օգտագործած շեշտը դրմեջ, սն գովազդիտեքստերում ղադրվումէր կոռուպցիայի չի վում էր նան այն բանիվրա, որ Դ. էյզենհաուերըիր խոստումները

Սն

կատարում:

տեղի ունեցած ընտրությունների Բրիտանիայում հատուկմշակվածհակաքար դեմ կիրառվեց մանակլեյբորիստների բազմաթիվթեմաներ՝«Լեյբոգտել տեղ էին ուր չականկամպանիա, չպետք է վստահել չպետքէ վստահել»,«Լեյբորիստներին րիստներին ժամանակդուք 1000 «Լեյբորիստների տնտեսությանբնագավառում», ֆունտավելիհարկերկվճարեք»ն այլն: նան մշակմանժամանակհաշվի էր առնվում Այս միջոցառումների արդյունքները: կողմիցտարվողհակաքարոզչության լեյբորիստների 1922 թ. Մեծ

ժա-

ԳՈ ՐԾՆ Ա Կ ԱՆ Բ ԱԺԻՆ

ԳԼՈՒԽ 17

ԿԻՐԱՌԱԿԱՆՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Առանցտարբեր ձ նական ր կա տեղեկությունների հասարակականկարծիքի, դպրոցականների հանգստի կ ազմակերպման, երկրի իիվարկանիշի,ընտանեկանբյուջեի, գործազրկության նախագահի ասյի քանակիուսումնասիրությունների սոչի կարողգոյություն ունենալ: կատարողնառաջին հերթին տարբերզեկուցագրերում յան տվյալները: Պակասող ինֆորմա աուն է սոցիոլոգիական

րմ

որ ի քրգի

ոիԼք գիան աբերությունների գտար աոգիւկան րոտազոտություն ԵՔ ր աո սագրերում, հրապարակված նալագրր հան դլիճամագրութ հարցախույզներով: մառան Պատասխանները: ,

րը սաթեսատիկորեն միջինացվում են, ընդհանրացված նե տվյալները րը են վիճակագրական ներկայացվում աղյուսակների տեսքով,

աէ

ուսումնասիրվող գործընթացների օրինաչափուՆոոայվում Վերջնական արդյունքըգիտական տեսության ստեղծումն են

լր յդ տեսությունը թույլ րը:

զարգացումներըն

է տալիս

ըստ

է-

կանխատեսել երնույջների հետագա

այդմ էլ մշակելգործնական առաջարկներ:

դրանցմշակմանը:Հետազոտության վերջինաստիճանումնորիցվրա է հասնում տեսականվերլուծությունների պահը: Անհրաժեշտէ դառնում ն ստացվածարդյունքներըմեկնաբանել բացատրել:Ուսումնասիրություննավարտվումէ գործնական առաջարկների ձնակերպմամբ: Փորձնականհետազոտությունասելովպետքէ հասկանալնախնաէ որոշակիծրագրով: կանտվյալներիհավաքագրումը, որը կատարվում են է Այնհարցին,թեինչպես այդ տվյալներըստացվել,պատասխանում ն տեխնոլոգիան(մեթոդիկան մեթոդնեայդ տվյալներիհավաքագրման որոնումների րը), իսկ ուսումնասիրությանտվյալներըհետազոտական են: որոշարդյունք էմպիրիկուսումնասիրության ռազմավարությունը ում է հետազոտությանծրագրով,ուր մտնում են ուսումնասիրության մոդելը, նրա էմպիրիկ սխեման, տվյալների ստացմանմեթոդներնու մեթոդիկան, դրանցվերլուծություննու մեկնա-

Աո արկայի տեսական բանությունը:

Սոցիոլոգիաշխատանքիբոլոր փուլերն արտացոլվումեն նրա հետազոտության մշակածհիմնականփաստաթղթում՝ սոցիոլոգիական

ծրագրում:

փաստաԾրագիրըգիտականհետազոտությանռազմավարական է՝ թուղթնէ, որի նպատակն ներկայացնելուհետագա աշխատանքների հայեցաընդհանուրսխեմանկամպլանը,շարադրելուհետազոտության հիմնավոմեթոդաբանության կարգը:Նրանումտրվում է հետազոտության հետազոտության սկիզբնէ ն ավարտը: րումը: Ծրագիրըսոցիոլոգիական է, լրացվում,ճշգրտվում:ՍոցիոլոգիաԱյն մշտապեսփոփոխվում հաջողություննառաջին հերթին պայմանական ուսումնասիրության ծրագրով: վորվածէ հետազոտության փուլերից. բաղկացած Հետազոտության ծրագիրը է հետնյալ հիմնական պրոբլեմիձնակերպում, առարկայի,նրա նպատակին խնդիրներիսահհետազոտության »

մանում,

վերլուծություն, հիմնականհասկացությունների տրամաբանական առաջադրում, վարկածների որոշարկում, անցկացման ընտրահատվածի ուսումնասիրության միջոցների,գործիքներիորոշարկում, ուսումնասիրության կազմակերպում, գործնականուսումնասիրության ն ստացվածտվյալներիմշակում մեկռաբանություն, նախապատրաստում: հաշվետվության գիտական Պրոբլեմիձնակերպումը:Հետազոտությանկատարումնու նրա Հետածրագրիկազմումըսկսվումէ պրոբլեմիճշգրիտձնակերպմամբ: պրոբլեմըհանդեսէ գալիս որպեսհասազոտությանմեջ սոցիալական -

8 1.

Վետազոտության ծրագիրը

ւրցիոլոգիական հետազոտությունը կար շատերը, հիմնահարցի մշակմամբ, վարկածների ճշգրտմամբ, լ Դրանից միայնսոցիոլոգընրա եիկառուցմամ կական մուխ լինում ուսումը հետւոիձնը լրա

մո

ու

սկսվումէ ոչ թե հարցաթերթի

են

այլ

ու

ամբ:

հետո

տե-

ձեռնա-

ասիրությանմիջոցների, գործիքների ընտրության դրիք, ապա անցնում է նախնական խնդրին տվյալներիհավաքմաննու

րակականերնույթների կամ գործընթացների դեռնսչճանաչվածկողմեճանաչման րի խնդիր:Սոցիալականպրոբլեմկոչվում է իրականկյանքում գոյությունունեցողհակասականիրադրությունը,որն ունի զանգվածայինբնույթ ն շոշափում է սոցիալականմեծ խմբերիկամ ինստիտուտներիշահերը:Դրա մեջ կարող են մտնելհանցագործության աճի աճը, բնակչությանկենսապայմաննեպատճառները, գործազրկության րի վատթարացումը, այս կամ այն ապրանքանիշի պահանջարկի նվազումը,քաղաքականգործչի վարկանիշիցածրացումը նայլն: ն խնդիրների սահմաՀետազոտության առարկայի,նրանպատակի են ն նումը: Հետազոտության խնդիրներըլինում հիմնական լրացուցիչ: Հիմնականխնդիրները տալու հետազոտության կոչվածեն պատասխան են գլխավորհարցին՝որո՞նք ուսումնասիրվող պրոբլեմիլուծման ուղիներն ու միջոցները:Լրացուցիչխնդիրներն օգնում են պարզաբանելու ու գործոնները: գլխավորպրոբլեմինուղեկցողհանգամանքներն Սոցիոլոգիական ուսումնասիրության օբյեկտըլայն իմաստովայս կամ այն սոցիալականպրոբլեմիկրողն է, նեղ իմաստով՝անհրաժեշտ տեղեկությունըտվող մարդիկկամ օբյեկտները:Մեծ մասամբորպես սոցիոլոգիական հետազոտության օբյեկտհանդեսեն գալիսսոցիալական խմբերը՝ուսանողությունը, բանվորները,միայնակմայրերը,անչափահասները այլն: ն Հետազոտության առարկանիր մեջ ներառումէ օբյեկտիայն կողմերն ու հատկությունները, որոնք առավել ամբողջականորենեն արտահայտումուսումնասիրվող պրոբլեմը: Հիմնական հասկացությունների տրամաբանական վերլուծությունը: է Ծրագրիայս հատվածումնախատեսվումհիմնականհասկացությունսահմանում, իսկ դրա միջոցովնան ուսումնաներիբովանդակության սիրվողերնույթիհատկությունների, դրանցհարաբերությունների պարզաբանում:Հասկացությունների տրամաբանական վերլուծությանարդյունքում ստեղծվումէ ուսումնասիրվող առարկայի տեսականմոդելը: գիտական կանխադրումէ, Վարկածների առաջադրովմը: Վերկածը ու որը կատարվումէ ուսումնասիրվող երնույթներն պրոցեսներըբացատրելու համար: Վարկածների նախնականառաջադրումըկարող է կանխորոշելողջ ուսումնասիրությաններքին տրամաբանությունը: պետքէ լինեն ճշգրիտ,կոնկրետ,պարզ ն պետքէ վերաՎարկածները բերենմիայնուսումնասիրվողառարկային: անցկացմանընտրահատվածի որոշումը: Այն Ուսումնասիրության սովորաբարտրվումէ հենցուսումնասիրության օբյեկտիկողմից(օրինակ՝ուսանողների,թոշակառուների,բանվորներիուսումնասիրությունը): Ուսումնասիրության օբյեկտին ուսումնասիրվողընտրահատվածի

առակայանումէ նրանում,որ երկրորդըիր ծավալով տարբերությունը օբյեկտիփոքէ ուսումնասիրվող ջինիցփոքր է ն իրենիցներկայացնում օբյեկտն ընդգրկումէ րացված պատճենը:Եթե ուսումնասիրության տասնյակկամ հարյուր հազարավորմարդկանց,ապա հետազոտուէ թյան համար ընտրվածհատվածըկազմված միայն հարյուրավոր հետազոխմբերից:Ուստի սոցիոլոգիական բաղկացած մարդկանցից տություններիմեծ մասն ունի ոչ թե համատարած,այլ ընտրական ընտրվումէ մարդկանցորոշակիքականոններով բնույթ՝խստագույն արտացոլում հատկանիշներով ազգագրական նակ, որը սոցիալական, ու կառուցվածքը: է ուսումնասիրվող օբյեկտիբովանդակությունն առարկայիտեսականմոդելնիրենիցներկայացՀետազոտության որոնքնկարագրում մի ամբողջություն, նում է վերացական օբյեկտների ուղեհիմնական են պրոբլեմային դաշտը: Տեսականմոդելը սոցիոլոգի քաղաորի ցույցնէ, այն կարելիէ նմանեցնելքաղաքիպլանին՝առանց լաբիրինթոսում: քին անծանոթ զբոսաշրջիկըկմոլորվեր փողոցների հասՏեսականմոդելնիրարհետ կապումէ տարբերհատկություններ, ն ն կատեգորիաներ, ինչպես նան տարբերփաստեր կացություններ հետ տրամաբանոէ տվյալներ:Այն առաջինհերթինմիավորում իրար է ապա մատնանշում հասկացությունները, րեն կապվածվերացական մեջ ուսումնահարթության իրական նրանցկոնկրետհատկությունները սիրելուուղիները:

8 2.

հավանականություն, Տիպականություն, վիճակագրություն

տիպասոցիալապես համարումեն նան գիտության Սոցիոլոգիան ցույց է, որը հստակորեն մասին:Այնմիակգիտությունն կաներնույթների է տալիս,թե ինչ է մտածում ն ինչ է

մարվիճակագրական ուզում-միջին

տեղաբաշխքանակական պատասխաննձրի

դը: Իրոք, հարցաթերթում մեծ խմբերի տիէ մարդկանց բացահայտում ման շնորհիվ սոցիոլոգիան անում: նա է դա Սակայնհետաքրքիրէ՝ ինչպե՞ս

պականկարծիքը: փաստերըսոցիոլոհավաքագրված էմպիրիկհետազոտությամբ ուսումնասոցիոլոգիական են գիայումկոչվում տվյալներ:Տվյալները տեղեկություններ ստացվածսկզբնական արդյունքում սիրությունների դիտարկումնեպատասխանները, փորձագետների են` հարցվածների, կարելի տերմինը րի արդյունքները ն այլն: Լայն իմաստով«տվյալներ» այլն տեսականուսումնասիրուօգտագործելոչ միայնփորձնական, համար: Սրանցմիջնտարբերու նշանակման թյուններիարդյունքների

թյունըկայանումէ նրանում,որ սոցիոլոգ--էմպիրիկն չափը:Նման օրինաչափուհավանականության տահականությունների օգտվում է սեփական հետազոտությունների տվյալներից,իսկ սոցիոլոգ-տեսաբանը՝ թյուններիբացահայտման հիմնական գործիքըմեծ թվերիօրենքնէ, որն նան ուրիշ տվյալներից: ամրագրումէ, որ պատահական գործոններիմեծ թվերիմիասնական Սոցիոլոգիական հանգեցնումէ ինֆորմացիայի գործունեությունըորոշ ընդհանրականպայմաններում մշակումըկապվածէ հետազոտության արդյունքների,տվյալների այնպիսիարդյունքների,որոնք գրեթե կախվածչեն պատահականուճաթեմատիկական-վիճակագրահետ: Նրանցումկարնոր կանհաշվարկումների է գործոններնիրենց դեր կատարում թյունից:Այլ կերպ ասած՝ մեծ թվով պատահական հավահետ նականությունների են տեսությունը, որի վարքում հանգեցնում օրինաչափարդյունքների: սերտորեն ընդհանրական առնչվումէ փորձնականտվյալներիընդհանրացման Մեծ կիրառվումէ բոլոր վիճակագրագործառույթը: թվերիօրենքը սոցիոլոգիայում Վերջինսկոչվում է նան վիճակագրական եզրակացություն: Նրա հիմքումընկածէ ինդուկկան հաշվարկների ժամանակ:Առանցմեծ թվերիօրենքի կիրառական ցիան,մտահանգման այն ձնը, ուր միտքնընթանումէ փաստերից սոցիոլոգիանգոյությունունենալչի կարող: դեպի աորոշակիվարկածները (ընդհանուր եթե խոսումենք նրա մաթեմատիկական Ամբողջսոցիոլոգիան, եզրակացությունը): . Վիճակագրական եզրակացությունն վրա, որոնք ինդուկտիվընդհանրացում պարատիմասին, կառուցվածէ հավանականությունների է, որը ստացվում ասում են տոկոսայինչափումներով:Մենք ենք` այս բազմաթիվ արտահայտվում է հետազոտությունների միավորների ամբողջության մաթեմատիկական կտա մշակմանն ընդհանրացման ձայնը 7«-իօգ7 246--ը իր ընտրողների կամայն ընտրատարածքի միջոցով:Եթե են, ն ուսումնասիրվել օրինակ, ժամանակընտրողները ընտրողներ պարզվելէ, որ տարեց տին: Դա նշանակումէ, որ ընտրությունների մարդկանց (60 տարեկանից անց) 6096-ըիր ձայնըտվել է կոմունիստ2-ի օգտին: Սրան կտան իրենցձայնը 100-ից հավանականությամբ ներին,ապա այս դեպքումուսումնասիրվել է երկու պետքէ ավելացնելհնարավորսխալը,ասենք՝546--ը:Ուրեմն,կարելիէ փոփոխականների ն վիճակագրական ընտրողներնիրենցձայնը կտան պնդել, որ տվյալ ընտրատարածքի արդյունքների դեպքումկարելիէ կատարել վիճակագրական 2-ի օգտին72,546-ով: եզրակացություն՝ որքան տարիքը է, աստիճանըխոսումէ նախ ն առաջ հենց իր՝ հարցվածների բարձր այնքաննրանցկողմիցկոմունիստնեՎավանականության րին ձայն տալու հավանականությունը մեծ է: Եվ ընդհակառակը: մասին,ինչպեսնան հնարավորությունների գիտությանսահմանափակ նրա Վիճակագրական եզրակացությունը ստացվումէ հարցաթերթիկնեուսումնասիրությանօբյեկտի վարքի անկանխատեսելիության, րի մշակումիցն նախնական հետազոտուհետո: Դա տվյալներիվերլուծությունից մասին:Այնխոսումէ նան գիտական փոփոխականության քանակական է: Ի տարբերություն է մասին եզրակացություն թյանկուլտուրայիմասին,որն արտահայտվումիրականության քանակական եզրակացությանվերը դիտարկված զգուշորենարտահայտվելուպահանջում: եզրակացությունների՝ մյուս երկու տին պերը՝տրամաբանականը Այսպիսով` հետազոտության արդյունքները մաթեմատիկորեն տեսական-հիպոթետիկը որակականեզրաեն: կացություններ Նրանցմիջնգոյություն ունեցողկապըկայանումէ թվայինտեսքով,որոնքնկարագրում մշակվումեն, ապա ձնակերպվում հետնյալում:Վետազոտության են շարքումհանդեսեԸնդհանուրվիճակագրական ծրագրավորման որոշակիփաստեր: ժամանակ գիտնականը ելնում է երկու են՝ 1) միտումներ, ն ընտրավարքի 2) օրինաչափությունկող փաստերնարտահայտում միջնկապի առկայությանտեսական կանխավաիկածից: Ավելիուշ, երբնա հարցաներ,3) օրենքներ: թերթիկներըկազմել ն ուսումնասիրություններ է է կատարել,դրանց այն մասին,թե տվյալ սոցիալական խոսում Օրինաչափությունը մեծ տվյալներիմաթեմատիկական մասամբ ինչպես են իրենց մշակումների է խմբի տիպիկներկայացուցիչները արդյունքումկատարում Դա նույն մեդալի վիճակագրական ցույց է տալիսիրաեզրակացություն: մեջ: Միտումը է՝ դրսնորումտիպականիրադրության երկու կողմերն առաջինըծառայումէ որպեսնախագծային զարգացմանհիմնականուղղությունը,իրականգորօրինակ, որպեսերկու փոդարձությունների Տարբեր փոխականների հնարավորկապիտեսական ծընթացներիմոտեցումըօբյեկտիվօրինաչափություններին: մանրակերտ, իսկ երկրորադը՝ որպեսնրա փորձնական է կապերի հանգեցնում կայուն ապացույց: միտումներիբազմակիխաչաձնումը արտաէ որպեսօրենք: Օրենքներն Վիճակագրական մտնում է հավանական եզրակացությունը ռաջացման,որը ն ձնակերպվում գիտելիքի ոլորտիմեջ: Այնուսումնասիրվում մարդկանց գիեն է մաթեմատիկայի այն, ինչ գոյություն ունի օբյեկտիվորեն, հայտում բաժիններից մեկի՝հավանականության է երնույթների էական, տեսությանկողմից,ուր հաշվարկվում անկախ:Օրենքումամրագրվում տակցությունից է պա-

կապը՝ տարիքը ընտրավարքը: Նման

փոփոխակգյններիտարիքի

կայունկապերը,դրանցբացահայտումը թույլ է տալիսհասնելուիրադրությանկամերնույթների էությանըմբռնմանը:

Սոցիոլոգիականհետազոտության ընտրահատվածիառանձնացումը

8 3.

մի մասըկրումէ ոչ թե հաՍոցիոլոգիական հետազոտությունների մատարած,այլ ընտրովիբնույթ՝խստագույնկանոններով ընտրվումէ. բնումարդկանցորոշակի քանակ,որն ըստ իր սոցիալ--ազգագրական է թագրերիարտացոլում ուսումնասիրվող առարկայիկառուցվածքը: Այս տիպիուսումնասիրությունը կոչվումէ ընտրովի: խմԸնտրովիհետազոտությունը հարցումների ենթակամարդկանց բի առանձնահատուկ մեթոդովկատարածընտրության միջոցովնրանց տվյալներհավավարքին մտադրությունների մասինսիստեմատիկ ն հուսալիեղանակէ, քագրելու գործընթացէ: Այնավելիխնայողական ն տեխնիկայի չնայածպահանջվումէ առավելհնարամիտմեթոդների կիրառում:Նրա հիմքըանմիջականուսումնասիրությունների ընտրահատվածնէ, որը կազմվումէ հետազոտության ամբողջական առարկափոքրացրած յի՝ գլխավորամբողջության պատճենից: է կամնրաայն հատԳլխավորամբողջությունը ողջ բնակչությունն է վածը,որը պետք ուսումնասիրվի: Վաճախգլխավորամբողջությունն այնքանմեծ է, որ նրա բոլոր ներկայացուցիչների չաուսումնասիրումը փազանցդժվարկամտրվածժամանակահատվածի համարանհնարէ: Օրինակ՝սոցիոլոգըխնդիրէ դնումպարզաբանելու երկրումստեղծված իրավիճակի մասինմարդկանցկարծիքը:Որպեսգլխավորամբողջություն՝այստեղհանդեսեն գալիսայն մարդիկ,որոնցայս հպրցըհուզում ունեն իրենցվերաբերմունքը: է, ն որոնք նրա նկատմամբ Ուրեմն՝նրաեն դուրս նից գալիսերեխաները, երկրիցբացահիվանդները, հոգեկան կայողները,դիվանագետներըջն այլը,մնացածմասըկազմումէ գլխավոր ամբողջությունը: Սոցիոլոգիական ընտրովիհատվածըգլխաուսումնասիրության վոր ամբողջությանփոքրացրածպատճենէ, որի մեջ մտնում են այն է մարդիկ,որոնցսոցիոլոգըհարցման է տաենթարկում, հարցաթերթիկ է: լիս, ուսումնասիրում Թե ի՞նչնէ մտնում գլխավորամբողջության մեջ, որոշումեն ուսումու խնդիրները, ընտնասիրության նպատակներն իսկհետազոտության մեթոդներով: Եթեսոցիոլորովիհատվածը որոշվում է մաթեմատիկական գը ուզում է աֆղանական նրամասնակիցնեպատերազմը ներկայացնել

այս պատերազմեջ կմտնեն ամբողջության ապա գլխավոր րի աչքերով, կդիմիոչ թե բոլոսակայննա հարցումներով մի բոլոր մասնակիցները, մի հատվածին: միայնընտրովի մասնակիցների րին, այլ պատերազմի է ընտրադաշտը հստակեցնում Սոցիոլոգըհարցմանենթակաների միջոցով:Դրանիցհետո որոշսկզբունքների առանձնացման հատվածի հետ կապված հարցերը:Դրանքբաժանտիպերի վում են ընտրության (մարդահամար, ա) համատարած հանրաք վում են երեք մեծ խմբերի՝ խմհամատարած Առաջին՝ պատահական: ոչ գ) պատահական, վե), բ) են ամբողջության բում ամեն ինչ պարզ է, քանզի հարցվում գլխավոր են մյուս երկու խմբերը:ՆրանցիցյուԱվելիբարդ բոլոր միավորները: Պատաէ միքանիենթախմբերի: իր հերթինբաժանվում րաքանչյուրն 3) շերտա2) սիստեմատիկ, հականիմեջ մտնում են՝ 1) հավանական, մեջ՝ 1) տարերաՈչ պատահականի ենթախմբերը: յին, 4) ակունքային ենթախմբերը: զանգվածի» 3) «հիմնական յին,2) քվոտային, խոսումէ այն մասին, տ իպը առանձնացման Եթեընտրահատվածի ընտրահատված թե ինչպեսեն մարդիկընկնումուսումնասիրության քաէ թե ինչպիսի տալիս, ծավալը ցույց մեջ, ապա ընտրահատվածի համար: Գելապիինստիտուուսումնասիրության նակ է նախատեսվում է օրինակ,ընտրահատհարցումներ կատարում, տը (ԱՄՆ)մշտապես է ճշգրտության վածի1500 մարդու ծավալովն հասնում ապշեցուցիչ ագիտությունների կազմումէ 4-1,596),Ռուսաստանի (անճշտությունը

2000 մարինստիտուտը՝ «Սոցիո--էքսպրես» սոցիոլոգիայի կադեմիայի 376-ը: ն անճշտությունը չի գերազանցում դու ծավալով, ճշգրտուարդյունքների հետազոտությունների Սոցիոլոգիական ներկայացգլխավորամբողջության թյունը,նրանցումուսումնասիրվող բնուքանակական է ոչ թե ընտրահատվածի ապահովվում վածությունը որակական բնութագրե այլ գլխավորամբողջության թագրությամբ, ն ամբողջությա գլխավոր Ընտրահատվածի արտահայտվածությամբ: որը անճշտություն, է կոչվում ներկայացվածության տարբերությունը թե թոշակաԵնթադրենք, կարողէ տատանվել5446-իշրջանակներում: համար միջինեկամուտըգլխավորամբողջության ռուներիամսական

համար՝6000 ռուբլի:Դա կազմումէ 2000 ռուբլի,իսկընտրահատվածի աէ, որ սոցիոլոգըուսումնասիրելմիայնթոշակառուների նշանակում մեջ տեղ է հատվածը,ն նրա հետազոտության ռավել ապահովված անճշտություն: գտել ներկայացվածության տեղ գտածայս կարգի հետազոտություններում Սոցիոլոգիական են այն պատճա հաճախառաջանում ու անճշտությունները սխալներն քաջատե կառուցվածքին ռով, որ սոցիոլոգըգլխավորամբողջության մեջ մարդղյակչէ, նա լիովինհաշվի չի առել գլխավորամբողջության

կանցբաշխվածությունը ըստ տարիքի, մասնագիտության, եկամուտների այլն: Անճշտություններից խուսափելու համարանհրաժեշտ է, որպեսզի՝ գլխավորամբողջության յուրաքանչյուրմիավորհնարավորություն ունենա ընդգրկվելու հետազոտության ընտրահատվածի մեջ, ընտրությունը ցանկալիէ կատարել միասեռհատվածներից, պետքէ տիրապետել գլխավորամբողջության բնութագրերին, ընտրահատվածի առանձնացման ժամանակ պետքէ հաշվիառնել նան պատահական սիստեմատիկ բնույթիանճշտությունները: եթե սոցիոլոգիական ուսումնասիրության ընտրահատվածը ճիշտ է կազմված,ապա սոցիոլոգըստանում է հավաստի արդյունքներ, որոնք են արտահայտում համարժեքորեն գլխավորամբողջության բնութագրերը:եթե ընտրահատվածը սխալէ կազմված,ապա այս փուլումտեղ գտած անճշտությունը հաջորդյուրաքանչյուրփուլում բազմապատկվում է ն վերջնականհաշվում հասնում է այնպիսիմեծության, որը տվյալուսումնասիրությունը է : միանգամայն արժեզրկում ն

էմպիրիկհետազոտությունների տեսակներն ու գործիքները

3 4.

Էմպիրիկ են ուսումնասիրվող հետազոտությունները կատարվում

ն գործընթացների երնույջների մասինհավաստի տվյալներստանալու նպատակով: Կենսական բոլոր իրադրություններին համապատասխանող սոցիոլոգիական հետազոտությունների անցկացման մի միասնական սխեմագոյություն չունի: Հետազոտության տիպիընտրությունը է ըստ առաջադրված կատարվում ն խնդիրների: նպատակի Այլկերպասած՝ ըստ սոցիալական պրոբլեմիխորության, փաստերի ընդգրկման

մասշտաբների:

ունեն էմպիրիկ Գոյություն հետազճտությունների միքանիտեսակներ. ա) հետախուզական, ն նկաձագրական վերլուծական՝ ըստ սոցիալական պրոբլեմիվերլուծությանխորությանն իրադարձությունների ընդգրկման մասշտաբների, բ) հարցում,դիտարկում, փաստաթղթերի վերլուծություն,գիտափորձ՝ըստ տվյալների հավաքագրման մեթոդի, գ) կետայինն կրկնվող՝ըստ օբյեկտիուսումնասիրության վիճակագրական կամդինամիկ դրության: Կետային ուսումնասիրությունը է տալիսսոցիալատեղեկություն կաներնույթիմասին՝սահմանափակվելով ժամիայնուսումնասիրվող մանակահատվածի շրջանակներում:

չի երնույթիհետագազարգացման միտումները Այդտեղեկությունը ընդգրկում:Կրկնվողուսումնասիրությունը կատարվումէ միասնական ն նրաարդյունծրագրովժամանակինախատեսված հատվածներում են օքում ստացվումեն այնպիսիարդյունքներ, որոնք բնութագրում բյեկտիփոփոխության միտումները, տեմպերը: են միննույնդերը, Բոլորգիտություններում կատարում գործիքները արդյունավետության տարբերէ միայնայդ գործիքների չափը:Գիտուու թյանմեջօգտագործվող սարքավորումներն գործիքները միաժամանակհանդեսեն գալիսորպեստեսությանկոնկրետացման, մի լեզվից մյուսինփոխանցման միջոցներ: է, որոնցօգնությամբսոԳործիքնայն միջոցներիամբողջությունն ցիոլոգըստուգում,հաստատում կամժխտումէ առաջադրված վարկամտնում են՝ դիծը: Սոցիոլոգիական գործիքներիմեջ հարցաթերթիկը, կամհարցման տարկման բլանկները,վիճակագրական աղյուսակը,գիտափորձի արձանագրությունը ն այլն:

8 5. Սոցիոլոգիայի հիմնականմեթոդները

յուրաքանչյուրգիտությունունի Մարդկանց վարքնուսումնասիրող ու իր ավանդույթներն փորձնական մեթոդները:Մեթոդը(սոցիոլոգիաեն, որոնց միջոցովկապ է յում) այն կանոններնու պրոցեդուրաներն ն հաստատվում միջն:Գիտուփաստերի, վարկածներիտեսությունների թյուններըտարբերվումեն ինչպեսուսումնասիրվող պրոբլեմների շրջանակներով, այնպեսէլ դրանցուսումնասիրման մեթոդներով: Նախնականտվյալներիհավաքագրման ժամանակսոցիոլոգիաեն չորս հիմնական յում օգտագործվում մեթոդներ,որոնցիցյուրաքանչյուրն իր հերթինբաժանվումէ երկու հիմնական ենթատեսակների. լրացում ն հարհարցումկամհարցախույզ(հարցաթերթիկների ցազրույց), ն որակական), վերլուծություն(քանակական փաստաթղթերի ն չմիացված), դիտարկում (միացված ն չվերահսկվող): գիտափորձ (վերահսկվող Հարցումտերմինն արդենխոսումէ այնմասին,որ այս դեպքումուէ հարցու պատասխանների, սումնասիրությունը կատարվում հարցան է Ն ա, ով կազմում տալիս հարցերը, խույզներիմիջոցով: կոչվումէ հեէ՝ հարցվողկամռեսպոնդենտ: տազոտող, իսկ նա, ով պատասխանում Սոցիոլոգիական հարցախույզների էությունըկայանումէ նրանում, որ հարյուրներովհաշվվողմարդկանցկարծիքներիհիմանվրա հնա"

րավոր լինի դատել հազարավորն միլիոնավորմարդկանցկարծիքների մասին: Որպեսզիիմանանք,թե ինչպես կանցնենմոտակաընտրությունները, բոլորովինէլ պարտադիրչէ, որպեսզիհարցվենբոլոր, ասենք,280 հազար ընտրողները:Ընտրահատվածի առանձնացմանմիջոցով սոցիոլոգն ընտրումէ այդ ընտրազանգվածի շուրջ 2000 առավել տիպական ներկայացուցիչներին, նրանցտալիս է 5-70 հարցերն ստանում է այնպիսիտեղեկություն,որն հատուկէ այդ ամբողջընտրազանգվածին: 2000 հարցվողները Հատուկառանձնացված կոչվում են ընտրահատված, իսկ ամբողջ 280 հազար ընտրողները՝գլխավոր ամբողջություն: Այստեղգործում է «ամբողջիմասինկարելի է դատել ըստ նրա մասի» սկզբունքը:Մասըներկայացնում կամ արտահայտումէ ամբողջը: Սոցիոլոգիայումկիրառվումեն հարցմանչորս տեսակներ. 1) անկետավորում՝գրավոր հեռակահարցում, 2) հարցազրույց՝բանավորառկա հարցում, Յ) սոցիոմետրիկհարցում՝ փոքր խմբերումմերձավորության աստիճանիչափում, 4) փորձագիտական հարցում՝ իրադրությանարժնորումը քաջատեկողմից: ղյակ անձանց Պետք է նշել, որ հարցում անցկացնողըորոշակի պայմաններում կարողէ ինչ-ինչ ազդեցությունթողնելհարցմանենթակաների պատասխաններիվրա: Որոշ դեպքերում առաջադրվածհարցիմասինռեսպոնդենտի կարծիքըձնավորվումէ հենց հարցազրույցիգործընթացումն այստեղհարցումկատարողըկարող է իր ազդեցությունըթողնել պատասխանների որակիվրա: Այդազդեցությունը անհվերացնելու համար րաժեշտ է խստիվնորմավորել,ստանդարտավորել առաջադրվողհարցերը, վերացնելսպասվելիքպատասխանների հարցազրույցըանցկացնողի կողմից ուղղորդմանհնարավորությունը: հետաՍոցիոլոգիական է զոտություններիփորձը ցույց տալիս,որ հարցազրույցանցկացնողի աշխատանքի հաջողությունը մեծապես կապվածէ կազմվածհարցաշան դրանց օգտագործման րերի, հարցաթերթերի տեխնիկայի որակից: Վերոնշված մեթոդներինզուգընթաց՝ սոցիոլոգիայումստացված արդյունքներիկամ նախկինուսումնասիրություններում եղածինֆորմացիայի լուսաբանմանհամարօգտագործվում է երկրորդական վերլուծությունը: Նրա նպատակըառկատվյալներինորովիուսումնասիրումն է հետազոտականմեկ այլ տեսանկյունից:Երկրորդականվերլուծությունը թույլ է տալիսհամեմատել տարբերսոցիալականխմբերի,ժողովուրդների, ժամանակների ցուցանիշներ,քննարկելայնպիսիխնդիրներ,որոնք ուսումնասիրության առաջինաստիճանումչեն արծարծվել:

8 6.

Անկետային հարցում

հետազոտություններումբոլորից շատ կիրառվում Սոցիոլոգիական

է անկետային հարցումը:Սոցիոլոգիականուսումնասիրությունների մեջ այն կազմում է շուրջ 75-8046: Պատահականչէ, որ երբեմն սոցիոլո-

գիան նույնացնում են անկետայինհարցումներիանցկացմանհետ: ձնն է, ոտեքստիկազմմանհարցն պատասխանի Անկետավորումը ն է րը կազմակերպվում երկու հիմնականձներով՝ հարցաթերթիկների հարցազրույցներիմիջոցով: Անկետավորմանժամանակ հարցվողը ինքն է լրացնումհարցաթերթիկը: Վարցազրուցային ձնը պահանջումէ հետ հարցվողի անհատականշփում, երբ սոցիոլոգը ռեսպոնդենտին հարցեր է տալիս ն ստացածպատասխաններնարձանագրումէ: Այն կարող է լինել ուղղակին միջնորդավորված, օրինակ՝հեռախոսով: Անկետավորման մեջ գլխավորըառաջադրվողհարցերիկազմումն ու առանձնացումն է: Այս հիմնահարցով զբաղվում են մասնագետ--մեթոն դիստները,որոնք նախ առաջ ձնակերպում,կազմավորումեն առատեխջադրվողհարցերը,ապա մշակում են այդ հարցերիառաջադրման նիկան:Այսպես,օրինակ,միշտ չէ, որ պարզ է, թե հարցվողներըբաց, թե փակհարցերինավելիհավաստիպատասխաններ կտան:Հարցումների է մեջ կարնոր ոչ միայն հարցաշարիկազմումը,այլն կազմակերպման հարցերիհերթականությունը,նրանց արտահայտման ձները ն այլն: Հարցերտալը կյանքիմի մասն է: ԱյնՕգտագործվում է ամենուր: Հարհ ետ: է ցումն արդենկապված որոշակի նպատակների Հարցումներից օգտվումեն լրագրողները,բժիշկները,քննիչները,ուսուցիչները ն այլն: Սոցիոլոգիականհարցումների տարբերությունը հարցումների անցկացմանմյուս ձներիցառաջին հերթինկայանումէ հարցվածների քանակի մեջ: Հարցումներիանցկացմանվերոնշված ձներում, որպես կանոն,հարցվում է մեկ մարդ:Սոցիոլոգի գործ է ունենում հազարավոր մարդկանցհետ: Սոցիոլոգիական հետազոտության էությունըկայանում է նրանում, որ որոշակիքանակիմարդկանցկարծիքներիուսումնասիրությանմիջոցով հնարավորէ դառնում իմանալ հարյուր հազարավոր մարդկանցկարծիքը: Լրագրողականհարցազրույցնարտահայտվումէ մեկ, թեկուզն ականավոր,մարդու կարծիքը:Սոցիոլոգնարտահայտումէ հասարակական կարծիքը:Նա վերջինհաշվով ներկայացնումէ իրականությանմիպատկերը: ջինացված

հարցման մյուս տարբերակիչ Սոցիոլոգիական առանձնահատկուու օբյեկտիվությունն թյունը ստացածարդյունքներիհավաստիությունն հետ: Հարցէ, որը սերտորենկապված է նախորդառանձնահատկության են ն վում հազարավոր,տասնյակհազարավորմարդիկ ստացված տվյալներիհաշվարկումների միջոցով,եթեպահպանվել ենպահանջվող ն բոլոր գիտական մեթոդաբանական պահանջները,ստացվումէ միջինացված,սակայնմիաժամանակ հավաստին օբյեկտիվարդյունքներ: Սոցիոլոգիական հարցումըհարցմանմյուս ձներից տարբերվումէ նան հարցման նպատակով:Բժիշկը, լրագրողը կամքննիչը հարցման ժամանակբոլորովինէլ չեն ձգտում հասնելու ընդհանրական տվյալների, նրանքպարզաբանումեն այն, ինչ մի մարդունտարբերումէ մյուսից: Անշուշտ,նրանքբոլորն էլ ձգտում են ճշմարտության:Սակայննրանցից ոչ մեկըհամանշանակ, օբյեկտիվճշմարտությունըբացահայտելուհավակնությունչունի,իսկ սոցիոլոգիառաջնայիննպատակըհենց դա է: 8 7.

Դարցաթերթիկառուցվածքը

հարցերի տեսակները

Հարցաթերթը սոցիոլոգիականաշխատանքների հիմնականփասէ է , տաթղթերից որը պարունակում միջինհաշվով3Օ-ից մինչն40 հարցեր, որոնքուղղվում են հարցվողների ընտրահատվածին: Հարցաթերթը հետ է նան նրա կատարումէ հետազոտական որն բերում ֆունկցիա, իր ձնավորման նկատմամբ որոշակիպահանջներ:Հարցաթերթի բոլոր հարցերնանպայմանորեն պետք լինեն հստակ, շատ պ արտադիր ձնովհասէ նա կանալիլինենբոլոր հարցվողների համար՝լինի երիտասարդ թեծեր, բարձրագույնթե տարրականկրթությամբ,քաղաքացիթե գյուղացի: Բոլոր հարցերըկարելի է դասակարգելըստ՝ա) բովանդակության (հարցվողիգիտակցությանփաստերի,վարքի ձների ն անձի մասին հարցեր),բ) ձնի (բաց ն փպկ, ուղին միջնորդավորված հարցեր), գ) ն գործառնության(հիմնական ծչհիմնական հարցեր):

Առաջինխմբիմեջ մտնողհարցերնուղղված են կարծիքների,ցանկությունների,մտադրությունների բացահայտմանը: Նրանք կարող են վերաբերելցանկացածօբյեկտի: Անկետայինհարցերի հիմնականտարատեսակները բաց ն փակ են: հարցերն Բաց հարցերիօգտագործմանժամանակսոցիոլոգըհարցաշարիտեքստումտեղ է թողնում ն խնդրումէ հարցվողիններկայացնել սեփականկարծիքը:Փակ հարցիդեպքումհարցաթերթում բերվում են տվյալ հարցիբոլոր պատասխանները: Հարցվողնընտրումէ դրան-

աշխատանցից որնէմեկը: Փակ հարցերիկիրառումըսոցիոլոգիական է առավելարդյունավետ: դարձնում քը Բաց հարցերը բացահայտում են ռեսպոնդենտիինքնուրույնորեն ձնակերպածկարծիքը,իսկ փակ հարցերը՝հարցաթերթիմեջ առկա տարբերմոտեցումներիհետ հարցվողիհամաձայնությանկամ անհաաստիճանը:Իսկ դա նշանակումէ, որ հարցերիայս երմաձայնության կու տեսակներըկոչվածեն պարզաբանելուտարբերերնույթներ:Մինչմասին: դեռ հաճախ խոսումեն այս երկուսիհավասարազորության ժամանակռեսպոնդենտըիր ուՀարցերիփակ ձնակերպումների է իրականության սոցիոլոգիկողմից աշադրությունըկենտրոնացնում վրա: Բաց հարցերիժամանակնա ինքն ռանձնացվածնկարագրության է նկարագրումայդ իրականությունը: Փակ հարցի մեջ արտացոլվածէ իսկ բաց հարցում՝ընդսոցիոլոգիկողմիցստեղծածիրականությունը, հակառակը՝արտացոլվումէ ռեսպոնդենտիկողմից սոցիոլոգիհամար ստեղծածիրականությունը: թվով 5, 10, 15 կամ 20 հուՓակ հարցը միշտ ունի սահմանափակ Իսկ մարդկանցկարծիքներնու նախապատվուշող պատասխաններ: թյուններնայդ հարցերումշատ ավելի բազմազանեն: Ուստի ն սոցիոմեջ: Նման լոգը ի զորու չէ այդ ամենը ներկայացնելհարցաթերթիկի նա կորցնումէ կարնորինֆորմացիայի ինչ-որ բաժին: պարագաներում են մի գիտաՕրինակ՝սոցիոլոգներըկատարել մեթոդաբանական է. ն են զարցը այսպիսին ձներով: փակ բաց փորձ՝ նույն հարցը տվել «Տեղափոխվելովայլ բնակավայր՝կյանքիո՞ր պայմաններըԴուք կուզեիք փոխել»:Պարզվել է, որ փակ տարբերակումսոցիոլոգներիկող12 դրդապատճառները մից առաջարկածբնակավայրիփոփոխության անբավարարէին: Բաց տարբերակումհարցվողներըլրացուցիչ նշել են նոր դրդապատնս 14 դրդապատճառներ, որոնցից 6-ը միանգամայն ճառներ էին, իսկ 8-ը լրացնումէին հներին:Այսպիսով՝իրականության ստեղծած ն գիտնականնեհարցվողների երկու նկարագրությունները՝ են կարոզ իրար հետ համընկնելմարի կողմիցնրանց առաջադրված, սամբ կամ բոլորովին չհամընկնել: Ընդ որում` այդ երկու իրականությունները որքան տարբեր լինեն, այնքան ստացած ինֆորմացիան կախվածկլինի առաջադրվողհարցիձնից: հաճախ օգտագործվում են այսպես կոչված Վարցաթերթերում հարցերիմեջ, զտող, ֆիլտրող հարցեր:Դրանք մտնում են ոչ հիձնական երնույսոցիոլոգիական ոչ թեուսումնասիրվող քանի որ նրանցխնդիրը հասէ, հարցի պարզաբանումն այլ առաջադրվող թի բովանդակության ցեատիրոջբացահայտումը:Դրա անհրաժեշտություննառաջանումէ այն ժամանակ,երբ սոցիոլոգինպետքէ լրացուցիչ տեղեկությունստա-

նալ հարցվողների որոշակիխմբիմասին:Օրինակ՝որնէմի թերթի,ասենք,«Իզվեստիայի» ժաընթերցողների լսարանիուսումնասիրության մանակսոցիոլոգըհարցաթերթի հիմնականհարցերիցառաջ դնում է մի զտող հարց,ուր հարցնումէ, թե ընթերցողը կարդումէ այդ թերթը,թե ոչ: Վարցաթերթի կառուցվածքը:Սոցիոլոգիական անկետան իրենից է հարցվողիհետ զրույցի պլան կամ սցենար:Այդ զրույներկայացնում է մուտքը(հարցվողինուղղված դիմումը),ուր նշցի սկզբիննախորդում վում են հարցմանթեման,նպատակը, է այն խնդիրները,հիշատակվում անցկացնող կազմակերպությունը, բացատրվումէ հարցաթերթի լրացման կարգը: Այնուհետնբերվում են առավել պարզ, չեզոք հարցեր,ոեն րոնք կոչված հարցվողինտրամադրել,նախապատրաստել անցկացվողհարցազրույցին: Ավելիբարդ հարցերը,սովորաբար, դրվումեն հարցաթերթի միջնամասում:Վարցաթերթի վերջում հարցերիբարդությունըկրկիննվազումէ: Հաճախվերջինմասում տեղադրվում են «անձեն նագրային»հարցերը:«Անձնագրային»կոչվում այն հարցերը,ուր տվյալներեն ստացվումհարցվածների ազգագրական,տնտեսական, մասնագիտական որակներիմասին:Նրանցումնշվում են հարցվողիսեռը, տարիքը,մասնագիտությունը, եկամուտները, ազգությունը, ն այլն: «Անձնագրային» թյունը,բնակավայրը հարցերըկոչվածեն ուրվագծելուհարցվողիսոցիոլոգիական դիմապատկերը: Անկետայի ձնավորումիցհետո այն ենթարկվումէ տրամաբանական վերաստուգման:ճշգրտվում են հարցերի ձնակերպումները ն նրանցհերթականությունը: Ձնակերպումների ճշգրտումներըկատարվում են ըստ հետնյալչափանիշների. 1. Չե՞ն մոռացվել արդյոք պատասխանների այնպիսիտարատեսակեն «չգիտեմ»,«դժվարանում եմ պատասխանել», ներ,ինչպիսին «չեմ հիշում», «այդ մասինչեմ մտածել»ն այլն: Նմանօրինակ պատասխանները են ընձեռումհարցվողին հնարավորություն խուսանավել ուղիղ պատասխանիցայն պարագայում, երբ նա կհամարի: 2. Որոշփակհարցերին է արձյոք չպե՞տք «այլ պատասսանդղակը՝հարցվողներից լրացուցիչտեղեկությունստա-

կրթու-

դադանհրաժեշտ

խանների» ալուհասար: 3.

ավելացնել

Վարցըվերաբերումէ բոլո՞րհարցվողներին, թե՞այն ուղղված է միայննրանցմի մասին:Այսդեպքումավելացվումէ նան զտող հարց: 4. Արդյո՞քհարցվողիհամարլիովին հասկանալիէ հարցաթերթի լրացմանտեխնիկան: 5. Ձնակերպումների մեջ չկա՞ն արդյոք այնպիսիտերմիններ,որոնք կարողեն հասկանալի չլինել հարցվողներին:

ծ. .

հ հարցը չի դիպչում ում Առաջադրված ՞

արդյոք հարցվողի արդյոք հարցվողի ինքնասի-

ամաղոված հարցը արորիչի՞ առաջացնի զգացմունքներ այլն: ցասական Մ

տվությանը:

մոտ

արդյոք բա-

Հարցաշարերիհերթականությունըճշգրտվումէ հետնյալ չափա-

նիշներով ՛ Պահպանվե՞լ է արդյոք այն սկզբունքը,որ հարցաթերթի սկզբի մասում՝ տեղադրվենպարզ հարցերը,միջին առավելբարդերը, մասում

իսկ վերջնամասում՝ կրկինպարզ հարցերը: 2. Արդյո՞ք նախորդհարցերըորնէհետք,ազդեցությունչեն թողել հարցերիվրա: 3. Վարցերիառանձինիմաստայինբլոկներնարդյոք տարանջատ-

հաջորդ ենիրարից: վա՞ծ 4.

ներ ն

Հարցաշարումչկա՞նարդյոք միատեսակհարցերիկուտակում-

այլն:

անկետայիորակի վերջնական արժնորումն է Ամբողջ

դառնում հարցաթերթիայսպեսկոչված նմուշայինկամ թռիչքայինփորձարկումը: Այդ նախնականփորձնականստուգմանմիջոցովբացահայտվում են տեղ գտած անճշտությունները (եթե դրանքառկաեն): հստակ չափանիշէ նրան տրվող Վարցիաննպատակահարմարության պատասխանների բացակայությունը:Եթե պարզաբանվումէ տարածված մի երնույթ,որի մասին շատերըտեղյակ են, իսկ նրամասինհարցվածներիմեծ մասը դժվարացելեն պատասխանել, ապա դա նշանաԷ, կում որ առաջադրվածհարցը մեթոդական առումովսխալ կամ վատ

անկետայում

ձնակերպված: 3 8.

Մարկետինգային

հետազոտ թ) ություննե

Մարկետինգային հետազոտությունկերը սոցիոլոգիայիարագորեն ձնաեն: Մարկետինգային հետազոտությունները զարգացող ճյուղերից վորվել են չՕ« դարիսկզբինԱՄՆ--ում, սակայն, ավելի հաստատուն տեղ սոցիոլոգիայում են զբաղեցրելամերիկյանն եվրոպական սոցիոլոգիա) միայն իայ րվ հետո: րորդ համաշխարհային պատերազմից մեծապեսհետաքրքրում ժամանակակից կազմակերպություններին է այնհարցը,թե մարդիկինչ են ուզում ն ինչու են հատկապես դա ուզում: Մարկետինգային հետազոտություն կատարելընշանակումէ՝ «ականջալուր լինել սպառողիկարծիքին»:Այն կոչվում է նան շուկայի ուսումնասիրում: Զանգվածային ապրանքներարտադրող ֆիրմաներըշահագրԵրկ-

գռվածեն իմանալու,թե ովքեր են իրենցսպառողները,որտեղպետք է նրանցգտնել, ինչպիսինեն նրանց պահանջմունքները:Այս ն նմանատիպ հարցերի պատասխանները հնարավորությունեն տալիս ավելի կառավարել,փոքրացնելռիսկայինոլորտները: արդյունավետությամբ Որակյալինֆորմացիան հակադրվումէ ռիսկին:Վերջինտասնամյակում ամբողջաշխարհումգիտելիքիայս նորբոագավառին հատկացված գումարներիչափերըհասնում են շուրջ 5 միլիարդդոլարի: Նախկինում,երբ բիզնեսըըստ էության համատարած բնույթչուներ, արտադրողներըկարող էին հեշտորեն իմանալսպառողներիպահանջմունքներնու կարծիքները:Գյուղականհացթուխը,որն իր արտադրանքըվաճառումէր իր բնակավայրում,շատ լավ գիտեր, թե ինչ են մտածում իր արտադրանքի մասիննրասպառողները: Ամբողջօրվա հետ՝ նա կարող էր խոսել աընթացքումշփվելովհամագյուղացիների ու լյուրի, թխվածքիորակի,համիմասին,իմանալնրանցպահանջներն ն աառաջարկները: Սակայնզանգվածայինարտադրության սպառման ռաջացումովիրավիճակըմիանգամայնփոխվեց՝ապրանքներիմասին ստացվողանմիջականինֆորմացիան անհետացավ: Մարկետինգային ուսումնասիրությունները կոչված են լրացնելու այս բացը: մեջ Հենց որ սպառողը իմացավ,որ ինքը կարող է ապրանքների ընտրությունկատարել,արտադրողը ստիպվածէր բարձրացնելուապրանքինկատմամբ պահանջների ստանդարտները, որպեսզիմրցակցային պայքարումգնորդներինդեպի իր ապրանքըտանի:Արտադրողնեէին մրցակցային րը հարկադրված պայքարումոչ միայնբարձրացնելու իրենցապրանքներիորակը,այլն զբաղվելու դրանցգովազդովն մարկետինգով:«Մարկետինգըգոյություն ունի ամենուր,որտեղգնորդ կա, ն հենց նա է որոշում բիզնեսիճակատագիրը»,---գրում է Թ. Լնիտը: Մարկետինգային ուսումնասիրությունների միջոցովվաճառականները տեղեկությունէին ստանում իրենց ապրանքներիսպառողական գնահատման ն գովազդի մասին:Միայնմարկետինարդյունավետության միջոցով գայինուսումնասիրության է ապահովվումհակադարձկապը, է սպաորը թույլ է տալիսիմանալ,թե արդյոք ապրանքըբավարարում ռողներին,ինչպիսիվերաբերմունքունի սպառողը մրցակիցապրանքարտադրողներիապրանքներինկատմամբ: ժամանաուսումնասիրության Այսպիսով՝առանցմարկետինգային կակիցշուկա գոյությունչունի: Այնվիթխարիդեր է կատարումնոր ապնրանց տարածման րանքներին ծառայություններիկազմակերպման, գործում: Մարկետինգիլավագույն ձնը սպառողներիայն խմբի որոնումն է, որի համար ստեղծվածէ այդ ապրանքըկամ ծառայությունը: ենթադրումէ, որ Այդ սկզբունքը,որ կոչվումէ «շուկայիսեգմենտացիա»,

դիմասոցիալական եթե ձեզ հայտնիէ ձեր ապրանքիհասցեատիրոջ գոկիրառել նկարը,ապա դուք կարող եք ավելի նպատակաուղղված անհրաժեշտմիջոցը տեղեկատվության վազդը, ընտրելզանգվածային ն ձեր ապրանքըգնորդինհասցնել արդյունավետ եղանակով:Դրան հասնելուհամար արտադրողը պետք է իր ուշադրությունըսնեռիսպառողիվրա, իմանանրա բնորոշ գծերը, սովորույթները,պահանջմունքբիզդառնումժամանակակից ներըն այլն: Ահա թեինչու է մարկետինգը նեսիանբաժանմասը: Տ 9,

Դիտարկում,բովանդակայինվերլուծություն, գիտափորձ

ն սիստեերնույքինպատակաուղղված սոցիալական Դիտարկումը է ուսումնասիրվող ընկալումնէ, որի միջոցովարձանագրվում մավորված է այն: Արձան դասակարգվում համակարգվում երնույթիվարքագիծը, կարող են տարբերլինել` դիտարկման ձներնու եղանակները նագրման տեսատեխնիկա բլանկկամօրագիր,ֆոտո կամ կինոապարատ, նայլն: հավաքագրման ինֆորմացիայի նախնական որպես Դիտարկման՝ կայանումէ նրանում, որ նրա միջոցով "մեթոդի,յուրահատկությունը հնարավորէ երնույթըվերլուծել, ուսումնասիրելիր ամբողջությանմեջ: դիմումեն շատ հաճախ: մեթոդինսոցիոլոգները Դիտարկման ընկալում է անմիջականորեն ժամանակգիտնականը Դիտարկման սոցիալականերնույթը, արձանագրում է նրա իրադարձությունը, Եթե այդ արձանագրությունը դրսնորմանառանձնահատկությունները: չի խառնվումուսումէ ուսումնասիրողը կատարվում«դրսից»,այսինքն՝ ապա նման դիիրադարձություններին, նասիրվողգործընթացներին, երբ գիտնականըմտտարկումըկոչվում է չմիացած:Ընդհակառակը, նում է ուսումնասիրվող միջավայրիմեջ, իրեններկայացնումէ իբրնայդ մաս ն իրադարձությունները նկարագրում է «ներսից»,ապա միջավայրի ՛ է նման դիտարկումը կոչվում միացած: Դիտարկմանընթացքում կարելի է նկարագրել սոցիալական բացաորոնք այլ եղանակներով երկույթիայնպիսիհատկություններ, կեցվածքը,միմիկան,անհայտել հնարավորչէ, օրինակ՝վարքաձնը, հատներին խմբերիշարժումներըն այլն: Դիտարկումըհաճախկիրառհետ համյուս եղանակների հավաքագրման վում է տեղեկությունների ընկալման մատեղ, դրանովիսկ հարստացնելով չորվիճակագրությունը է երնույթի ուսումնասիրվող տ ալիս կենդանինյութերով:Դիտարկումը ներկայաավելիդինամիկ,կենդանիպատկերը,սակայնայն շատ քիչ օրինաչափիբացահայցուցչականէ, ավելի հեռու է ընդհանրականի, `

տումից,քան անկետավորումը: Այս երկու մեթոդներիդ̀իտարկմանն անկետավորման, համատեղկիրառումըտալիս է բավականաչափ 6շգրիտ արդյունքներ, օրինակ՝ ընտրությունների ժամանակտեղիունեցող հանրահավաքներում բնակչությանակտիվությանաստիճանին այլ երնույթներիուսումնասիրման դեպքերում: Բովանդակային վերլուծությունը (կոնտանտ--անալիզ), տեքստի ն վերլուծությանմեթոդն բովանդակության տվյալներիհավաքագրման է: «Կոնտանտ» (բովանդակություն տերմիննառնչվում է խորհրդանիշ, նկար, հասկացություն,թեմա, հաղորդագրությունն այլ հասկացություններիհետ, որոնք կարող են դառնալ հաղորդակցման առարկաներ: «Տեքստ» յին) մի համակարգ,որը հանդեսէ գալիս որպեսհաղորդակցմանտարածություն:Այդ տարածության մեջ կարողեն մտնելգրքերը,թերթերի կամ ամսագրերի հոդվածները,հայտարարությունները, ելույթները,զեկուցումները,պաշտոնական փաստաթղթերը, կինո ն տեսաձայնագրությունները,երգերը,ֆոտոնկարները, ապրանքանիշերը ն այլն: Սոցիոլոգիայումբովանդակայինվերլուծության մեթոդը կիրառվումէշուրջ 100 տարի: Նրա կիրառմանոլորտներիմեջ մտնում են գրականությունը,արվեստը,մամուլը, քաղաքականությունը,կրթությունը, ն այլն: Դեռ 1910 թ. գերմանականսոցիոլոգիական հոգեբանությունը միությանառաջինհամագումարում Մաքս Վեբերնառաջարկեցբովանդակայինվերլուծությանմեթոդըկիրառելլրագրային տեքստերիվերլուծությանհամար:ԱյսմեթոդըսոցիոլոգիայումՕգտագործվումէ տարբեր նպատակներով՝ կրոնականսիմվոլիկայի,հանրահայտ երգերիտարածվածության, թերթերի առաջնորդող հոդվածների,գենդերային կարծրատիպերի, հեռուստատեսային ծրագրերումտարբերսոցիալան կան խմբերի ռասաներիներգրավվածության, պատերազմիժամանակ թշնամական քարոզչության ն բազմաթիվայլ երնույթներիուսումնասիրությունների համար: Բովանդակային վերլուծության մեթոդը շատ օգտակար է երեք կարգի հիմնահարցերի պարզաբանմանժամանակ:Նախ ն առաջ մեծ ծավալիտեքստերի(օրինակ՝թերթերիմի քանի տարիներիհավաքածուի) ուսումնասիրմանդեպքում: Երկրորդ,երբ հիմնահարցըհնարավոր է ուսումնասիրելմիայն «հեռվից», օրինակ՝ պատմականփաստաթղթերիկամ թշնամականքարոզչության ուսումնասիրման ժամանակ: Վերջապեսբովանդակային վերլուծությանմիջոցով հնարավորէ ոգրավոր տեքստումհայտնագործելայնպիսիհաղորդագրություններ, րոնք մակերեսային դիտարկումներովհնարավորչէ տեսնել:

Գիտափորձըէ̀քսպերիմենտը(լատին. օշքօոծոնոո փորձ, գիտափորձ)իմացությանմեթոդ է, որի

նմուշ,

միջոցով րաակվ կարգավորվող պայմաններում ո ւմ ար Ապ ր ոասիր Գիտափորձերը ի քանի րակության ն

ասա-

երնույջները:

բաժանվու

տա-

րատեսակների՝իսկականգիտափորձ(Մսօ 62ք6ոող6ոէ),քվազիէքսպե գիտափորձն այլն: Սրանքիրենց րիմենտ,բնական(ոՅեխո8/)) նեն բավական ր ց ց յ Պետք գիտափորձեր էնշել, որ սոցիոլոգիայում ը ֆիինչպես,օրինակ,հոգեբանության,

ո հերթ Ր տարբեր դրսսորումներ, զոհերի ակումո ը ւ: Տի ո ԱՐԱ

մեթոդաբանությունն էգրավոր առը հանան կամ տեսանելի (պատկերը`մուտքԳիտափորձի գործել զ

ու

մեթոդիկանսոցիոլոգիաեն

է Երբ հոգեբանությունից: խատա առագադրվա

աիկազմված ի ո աման անաանեի ստե գռնգիր արգը, մեն վում երկու խմբեր՝էքսպերիմենտալ վերահսկվող: ն քմպար նորաստեղծծրագրի,իսկ վերահսկվող խմբում աշխատում է խումբը կրքիաոան արո աշխատել Աւ աքի Կ ասիր ո ի Աու Յի Աո անա որ Ըիրա յուն Ց ւներեն Վա ո Արեւմ թյան

նոր են

ոա

են ըստ

« թյան բարօրաց

րա.

տալ

ու

թուլտալիս են

մատությունները,վերլուծությունները ։ փորձիանցկացմաննպատակիիրագործմանը:

հասնե ասնելու

գիտա-

8. ՕՇտոօտո. հ:

Օ6ալ. քօր. 1.

ՇՈՕՑՅքԵ/

ՉԵւԼԹԵՄՊՕՈՇՈՒԿՎՇՇԽԱՈ-ՇՕԼՀ4ՕՈՕՐՔՎՏՇԵՈՒ

ՔՃԷ, 1995.

/ՇՈյ/

Լքում հօ8.

ՇՈԾ.: ՈՃԻ», 1999. ԷԼ ք. 1ԾՈՒՕՑԵւտ ՇոՕ8Յքե ՕԾապ6018086ՈԿՇՇԻՀ»Հ Ք6Տ6Յո-հ // Էժ. ՇՕտտսուօՅէլօո հ/ոտտ էօ ոՑԵօօե օք Օսճիէոէյ6 ԷՇէհօ40109165 1999. կ. ՄՄ. Վ. ՔՕսԱ6496, Լ. ԵՍ)6ՈՏ6ո էճ. 8., )ճուօաՏօ օք Ւստճոէ), Շսսղ6 ձոժ ՏՕՇՈՅ|ԼԲ / էժ.

ՋՈ6եւօ Բ

Էլ

Շօտբճոլօո քոօյօ|օքօժ/8 Ճոէհօքօ/օ9): Ե) 7. |ոցօ)ժ.ԼՕօոժօո: ՔՕսէլօժցծ, 1994. Օ»4օ7գ

ԸՕՈԿՏ6 Օ»1օմ

Օ։ՇԱօոճոյօէ Տօօօլօցյ / էճ. Ե) 6. Խճաոտեշի.Օչմօոժ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բառարաններ ր ր ն տե

ՑԱ Սար:

ԴԳԿՓԵՏԸ»

Կ Մ

ղեկագրեր

ՇՕԱԿՑՈՑՈԿՏԸԹ48Շրժոճքե // Ո/6բ.6 .

ԾօոԵաօն 7ՕՈՒՕՑԵԼԼ ՇՕտՕոՕդ/Վ6ՇԿ: ՇոՕ8ձքԵ Ք6Կ6, ՃՇԼ, 1999.

ՅՈԹԻՑ, ՈՏՔՕ8ԻԳ իԹքրիծ 16քոտեօտ.(գրաբ. 7ոք

Ցելո.

Շ6ԽՇԱ

Քճոք

ԻՅքօՈօտ ոք. Խ.:

ոմ

ոօ8

ԼԳ

ՈՕՑՅճքե ոօ

1999. Քոշոյծոտաճ,

- ՕՏքՇԽՔԻԵՅՔ

ԷԼ 1

ՇՇԽԵՐ,

/ 168 օ6ա..թր.

ԿԱՈՓՔԻ

/ ՇՕՇ. յե-7

1օ6.

տո.

քոր.

ԳԵՅՑ ԾՈՒԹ ՕՈւՅրճո,

ՇՕԼկ«ՕոՕՐՃ8:

է. 8. Օժոոօոռ.

Ի:

տ ոք. Մ.: ՇոՕտճքե/ Շօօչ. ԷՕ. Ւ. ՈՅտեւըօտ

0086ԽեթթաոՅԻ

ԱԱՇՇՈՅԻՏՑ

Մ.

3314: ԹԹթոծոթիօ ք6ՇՇ, 99 / Օ6ալ.

3/Կ6ԾԽԵԼՄ

ԲԱ ԿՑՕՅԻ

ՇՈԲԵՀԼ

կԵԹժտ

/ ՇՕՇԻ ծ. Շ. Էքճօօո. Էյ:

ՇոՕԲՅքԵ

ոճքճքՅ6. ԲՔ

Ի/.: 3:38Խ6Ի, " 1999.

քոր.

էօ

Լօոմօո:

/ Է`. Ե)

ԿոՀ9Ք6ՅԹ

ՀՐ ՏԳՈՀՏ

), ճսքծ՛. 2 ծս.

Ճ. էսքօ՛ ոմ

ՏՇԱՒՏԵԱՇՏՃ Ռ6էհօժօլօգյ: Ճ Ը մօոււյ ԵՈՐՀ»: ՇՕց6,

Մօցէ մ.

ԼՍՏորտ Օսօց6

(Խ/ՅՏՏ.):Օ»էօոմ: 8/8Շխա6վ, 1977. Լօոմօո: ԱԲա-/օու, 1968. օգ. 3/0 / էծ. եյ Ի. Ճեժոօոօտելօ.

60. Լօոժօո:

օէ

ԱՎՕո-16Շհոլօ1Օսժ6 1օ էհօ

Տճց, 1993.

ԸՃ:

3-6 /3ղ.,

Ը. /ՃՃ.Կ'ՔՅՔԿ6ԻՆՕ.

ղՕո.,

մենագրություններ

Դասագրքեր, ձեռնարկներ, ԲՇո 3. հ. Թ86ր6իո6

ՇՕԼՕՈՕՈԿԾ

3:ՍՑ ՊթԹեՇԾԻ

/ օք.

ԿԱ

մղե

ՇՈ6.: Ճոօնհ

Փո.

լ ՏԱԿԱ թԸ խրոոաւհե ՞

տն

ԲՈՒՀ

3/Կ66. ՈՕՇՕԾ6.

16Օքատ ԿՈԵՐ)ք:

/ՃեղքՕՈՕՈՕՐՔՎՔՇԵՒԾ

ԳԲՉՅ ԹԻ՛»ար / Ո6ք.

Ո/ԽՅԿՔՇՈԿ6ԸՇԽՅՑ

Ծճքոճք

ՈՅքՇՈՑ:«Ո/8

ԱԱ

ԱԱԴԾՈՅԾ:

Շարա»Ո'ԿՈՑԻՇՈԿՆ

ը. ը. )Կ66. ոՕօ0606. 8. ԸՕպաԾոցութ Ծո"ԱԱ 3՛ // 1168 ոքօԾոծԽել 8Շոձքի

ռ. ոա:ՇՕԱԿԱԱՑՈԿՑՕ

քՆՏ արիոշն (66:(քեօո 1898 ր Աա Փ Հայու, որը: 90-» (քօօքոքՕ8ՅԻԻՕ6 /ՅՈԶԻՀԾ).Վ6ոՔՍԿՇԾԻԻՈ: 3. Ռմրթո ՇԱաԹոՑոԹ: ՇՕ6քՅԻ»6,1999 8. ԸՕլՕՈՕՐՈՑ: 3/Վ66. ոՕՇՕ6։6. ոճեԷ ճՃ Ոխոութոոծ լոք :

Օա

Խ.,ԽԱ,

.1.

Օմ:

ՔՕոբցՇ6

6ՈցՍ/Ո,

Ո.

ՔօՕՇԾի. Շո

«6. Խ.: օ0օօԸՕԼԻՅՈԵՒՕ6ՈՕՈՕՉԿՇԻԾ

ԽՇ181 1999. ՔՕՇՇՃմ, Խ.: քօոօւքոֆ, 1998. ՇՕւլօոՕՈ/8: 2«ք6010Խ8Ո8// ՇՕօ1. Ճ. Ճ. ԼօՕքճոօտ. 20 86:

ՕՇԿՕՑԻԵՏԹ

ԻՅՈքՅՑՈՑԻՈՑ ՀՇՇՈՑՈՕՑՅԻՒՄ

/ Ք6ր.-4

7. Կօ ՅԻՏԿ-2)ՈՈ6ք

ՇՕՇԼ. Լքողօքեօտ (ՔօՕՇՇտտ), (ԼԱՑՇՔառքո).3-6 /Յո., Շ.

րո,1998

Տօ(ՕԾգ).

Մ. Ո. ՄԿճոտ

1994. |//3ո-ոօՈԼ, ՇօւիզՕոօոոտ. Է., 1989.

': քօր: ԸՏաօոօուտ ՊԻ ԵՐԵՆ րօլած, 2ք66տՕոյնուտ

օէ ՏՕՇ|

1995.

Էլո«ետտ ԷԼՕ8է. 5. ԽՏՈԵՒՈԿՎՕ88, Մ. ՄածԾքոտո. Ւ. 1. Ո0ՆՅՎ6ՑՕ«օՐՕ, 1995.

Շ1ՕքԱԿՓՇԿՑ

ԽՅլժ6ո

ՏՕՇՅ| ՏՕԼԲՈՇՅՏ. ԽՇԽԵսոյՔու,

ՇՕւմօտՕ1տտ. Ի.:

ՁԱՇՔԵԱԿՁԱԵՇԵՅՔ

38ՈՅղենտ

ԸՕՑքծԽՓԿԱԻՅՔ

ուշոունում

1998.

ՔօՇՇտտ.ԻՄ.,1999.

// ՕՇԿՕԾԻՂՇ7Յ7

1 ՇԼՅՈ4ՇՐՀՎՅՇԵ4:ՇԾՕՔԻՒԿՇ

ՇՕլածոօոճտ

Ւջո՛օք.

քօքօր:

ՔՕՇՇտտ:/ՃՃ 8: ՇոօոճքԵ/՛ Օտ.

ՇՕ8քՇԽՔԿԻՕՄ

ԿքՅՈ

4Փքժ

Խ.,

ԱԱԿ

ՔՕՇՇՃԱՇԿՕտՓօրօքճւլոտ.Խ.:

ՈՕԻՏ-

ՏՐԱ Ծց)Ճ

ՀՀ քույաօքամն

ՏՕՇՕ|ԾԳՇ8|ԼՅոգս8ցծ.

Ըտ0դ3Ո.0-քփեվծՕԾ`:

ՇՕոՏ,

ԿՇԻօՈՏ ձոձ./Ճ. ՏԱՈՕ6. 2ոժ օժ. ՕլոՏցօտ: Ւ(ոքօր օք օո յօհոտօո Ճ. Օօ. 1հօ ԹԹռմածի

Խ.:

Յեւո.

1996. Շօպոօոօրոտ: ՇոքՅ8ՕՎԻՕՇ ոօօօ6/6. Խ.: ՄօՇ«. ոճվպճք,

ՈԾՈՕՏԵԹԵԱՈ:

ՈՕ88քԵ-ՇՈքՅ-

(ՇՕոպ). 1. 1-2 /՛ Ոօք. Շ

ԵՇԾՇ6160.

էճ-

ճե.

Կ Յ8ՎՇԻՀօՃ. Մ,

Ք6ՏՏ, 1994.

ՍոխԽ6ՔՐՏԱՄ

Ք. 0. Շօնոտ. Օ՛ՇԵօոշո/ օէ Տօօօ/օ97 / 0. )2ո/ ճ Ս. Թո: ՃՏՏօ«Թէտ Էժ1էօո5, ոո/

լրի

(Օքօտ

Ար

Բ.

"՛

ԻՐԻ

րաո» ,

5 140806

Խ.:

8305,

ԽՇԽծոծուծ:

3-6 ԲՅՔ.,

Էտքօոծէ ԸԼԱ/Ճ: 3Կ66. ոո Մ օքոտ «օպոօոօրոմ 8 3Յ8ոմդիօտ ՄՒԼՓՔՃ-Խ, 1999. 8. Օ«տոօտ. Խ.: ՕՔԽՃ

81308

/ Օ18.

քճր. Լ.

հլ. Շ. ԹՅՇՈՅԻԽՇ

Ց ՇՕԱոՕՈՕՈՀԾ:

ԿօԽՅքօտ

3/ՎՇԾԻՔՈԿ

ոտ8 83308. Է: ՒՅՑ, 1994. ԿՕԽՕՅԵԽՃ. Ւ., էքՅտԿծհօ Ճ. Մ. հլ: ՈքօՓոտոճւ,1991. «օպաօոօրաջ. Ոօոյոռքենտ

8 ՇՕՑՔԲԽՇԿԵՕՍ

ԽԿՕԿՓՈՒԵԼ

ՔՕՇՇր: Ոքօ6ՈՇԽԵլ ՅԻՅո/ՅՅ տ քտո/որքՕՑՅԻատ / Ոօղ քճո. է. էէ. ՇԼՇՈՅ: 088. Մ.: Յոտօքոճտ 1999. ՄՔԸԸ, էքՅ8ԿՇեօ Ճ. Մ. Շօպաօոօոտ:ՇոՕտճքե.

7ՎՇԾՒ. ՈՕՇՕՇա6

ոտՋ ՇՐյո. 8308. ԷԼ: |43ՈՅՀՏՈԵՇԿԵԵԱճեք "7եճրճեք", 1977. (քՅ8ԿՑեօ /Ճ. Ս. Շօպոօոօո/տ:3(քՇՇւՕԽՅո/տ. ճՄջ Շոյո. 89308. հԼ: Է13Ո21ՇՈԵՇԿ ՈԱ ԱՅՔ

լք", Ճ«Լղծի

ԿԹԻ Ա:

(/386Ա084 1. ԽՃ

Շօպաօոօրվտ: 3/ԿՇ6. դոտ .

օօ. 1999.

ոքծքՅԽԽ,

8308.

Է).: ՈօՕՇ: .

է«26քոո6յքք:Ոճոօ ,

Խոքօրօո

Խ.: ԽՕՇ.

«ՕԷՐՇԵՇՐ:

ԿՈԵՐ/քԵ0-4ՇԼՕքՒ/ՎՇՇԵՕԽ

օճածերտ. ԻյԿ.

202486Կ. /ՃՐՕոօրւտ. Խ., ԷԾՈԵՈ/քօոօՈ4տ.

/666ոճ82 Է|. Խ. ԹՅճՈՇԿԻ68

պօեք

ոմքճոոո-

ԻՅՎ.

Վ.

հ.:

ոշա«Օոօղաօ.

տէ/Խ. Շ.

8 ԽՇԼօքոխ հ

ՄԱԻՍՇքՇԵՆԾՆԵ

ԽՈԵՐ քՔՇ

ոօքճտօուօվտՕԻհօՄ ՔՕՇՇաո. 1օԽՇԸՇ 13-80 ԼՕԽՇԵ 1998, է-18,

ԽԾՈՕՈՇՉԿՎԵՒՑ

ՈՑՍՉԵՇԵԽՑ Բ ՇԾՄՈԵՐ)քԵ

է ՅԻՇՅԽՀ-Ո6:6ք6)քո8:

ԸՕԱԿՕՈՕՐՈՎՇՇԷՎՎ

ՅԵՅՈՒՅ

1թօՈՕՈԾՈՒԿՏՕԿԱՔ

ԽԹՇհօօ::Ո. Ոօրչտ էճ 86ՇԵ Խք, 1994.

// Ոօղ

Հոոծ»»:4

ոյքՅՈԲՒԹԽաԾ

ԽօքֆօոօուտԿյոծոյքԵւ. Շր

84, 3. 8. ԾԵր«Օ88 է ոք.

Օատ

8. 8. ԿօՇոօածտճ. ՇՈՇ.:

Իօքոճ,

8ՏՇրՏէա6 8 ՇՕկաօոօուծօ // Ո6ք. ՇՕ

ոռքոշ:

քօր.

1999, Իլ:

ածը.

8. Մ. ՔՅ6ՅաօՃՅՁԱՑՇՕ84,

3/ԿՇԾԱՕՇՈՕՇօԾՈ6ղոք 893068. Խ.: ԷԹյո2, 1994.

ԸՍՇՐՑԻԽՅՆ.

Ս/քՇ: 5/ՎՇ6. ՈՕՇՕԾԵ6// )Օ. Է|. /Ճ«ՀԲԻՑԻՈօ տ

ՇՕկոօոօրմտ:

Ոօո

ոք.:

ք6ր. Ր. 8. ՈԵ/ԵՒՕ88. 2-6 ժՅը. ոՏքճքՅ6., ղո. Շճք8:68:ՕՕյ/ ԽՅղ Քօշօատ, 1999, Օ«Օհճահտե088Ճ. Ո. ԽՏ ՎԱԿՇԸ«ՕԲ

Ս ՈՕԻԽԽՅԵՍՇ

80Շոք8Ո/6 ՈՅ.

/3ո-80 ՃՈՐԻ/,

Ոճքեոի

աա 1ՕՇ.

ե-՛.

//Ո,

3/Վ66. ՈՕՇՕ6։6. Վ. | 1995. Ծոքեոճյո, ՅԻՃԵՒՑ.

|լ

/ 1օ0օԽ8/3 ՔՓ. Ճո-

ՈՕԽօօ

ԽՇԼՕՈՕՈՕՈՎԻ,էՇՐՕքայ

' ՕՔ թ ՕԾՈՓԽԵԼ

1999.

Ոօոօ84 Է. մ. Շօպոօոօոմտ.

8 ՇՈՇԱՄՅՈԵՒՕՇՐԵ. 3/ՎՇ6.

ԹՅՇՈԲԵԱ6

ղոք ՇՐ/ՈԲԵՐՕՑ հ0468: ԼՅԵՈՇԽ,1997. Կ66. 3286

ՂՇԻԱԻ.

ՈքօճՈՇԽել

ՇՕԱԵՅՈԵՒԵՍԸ 838ՈԽՕԾՈՑԱՇՐՑԱԱՄ

1ՔՅԵՅՒՈՈՑԵՕԻԽՕ61լ66786:Ը6. ՒՐՃՅՈԾ, 1999

ՒՕՑՕՇԽԾԵՀՔՇԿ:

ՔՕՇՇԿԱՇԿՅՑԽՇԵԼՈԵՒՕՇՐԵ:

Խ6ԼՕրԵլ

ոքՕԾՈՑԻԵԼ

է13)ՎՇԻԱՑ / Օդ. քծո. /. ՕԵե, է. Օ. 36:088. ԽԼ.: ՄԻ-Լ քօօ. ԲՇոօքոտ ՔՃԻ, 1999. ՄԿ թԻԹ2 Թժքաթած ժեր ՇՈ: Ֆաածբօոտու

նորըԱԱ

ոքյ-

5. Ո. ՇՕպոճոեւտ

հաՇՈՇ.:

տղքյո

3/Կ66. ոօՇՕ6Հ6. Վ. 4 / Ոօո քօր. Ճ. Ճ. /ոօրծեաօ. Ծոքոռյո:

ՕՇԻԵՕՑԵ

ՇՕւՕՈՕՐՈՎՇՕԿՕՐՕ

18:

ուօղԵխ

ՈՇքԽԵ:3863ր8, 1999.

ՕՇԿՕՑԵԼՇՕվաօոօրտի:

ՓԱՒՅԽՇԵԼ 7 ՇԼՅԼՈՇՈԱ

ԾԵՆ

Ց,

16օ-

ՑԵլՇա.

ԽԵյԿ. ք.

/Ճ.

Լօք-

ԷԹոտօ -

ՔՍՇՇԿՅՑ ոճ ՕՈԵԾՃ

ԿԻՈՏՈՈՒՎՈՏԵԱ48:

ՄՇ-օքոտ //Օո5. քօր. Ո. Շ. Ու2Կ66, ի. ՒԹԵՑ, 1999.

1997.

ոօօօ6ա6

ՕՇԿՕՑԵԼ Օ6ա6ա-ճօքտտ. 3/ԿՇ6. ՇօպոօտօՐԱՑ:

Օատ

8. էճճելառ, ԵԼ Ք. ՛Ոյոեզա-

/ 1. 8. ՕՇեոօո, .

րոտ 8)308

ԻՅօ, 1995. րք. Էլ: այո,

/ Օտ. քճր. Է. 8.

87 308

ղոք

ՃՇշոշո-Ոք6ՇՇ,1998.

ՕՇԽոօտ.ԷԼ:

ՍԿ6ՇԵՒո ԸԾպաօոօուտ.

ոՇքօք86.,

8. ՒԷ. ՈճտքոիԹօ. 2-6 ոՅղ.,

քօր.

2000.

ԾԻԽՈՒ-ՈՃՒՃ,

էԼ:

ըօո.

Շօւաօոօուտ / ՔՓ)Ա

(ԹԻ:

ԽԱԿ

Ոօո քճր.

հ.

ՄոԼՕԽՃՈՕՑ4.

Օ.

դոտ

Է/.,

)Վ66. 34.

ՑԵԼԸԼ/»4

ԱԱ» երնՔ

3/ՎՇ6.ՈՕՇՕ6/6.2-6 ԷՅղ., ԲՇոք. ղՕո. ԼՅՈ6ՑՕՇՔԻ3. 8. ՇՕպոօոօրոտ: ՅՇՈՓԿՐԵ 16քոի 8. Ո. ԽԱՇօօտ88 «ՕԿխյոաաաատ: ԸՕԱԵԾԾ)ՈԵՌ/քԻՅԵԼ6 օօ.

ՄԿ-ո ՄԵԱՑՇքՇԵԼ)

ՕՈԵլՅ 3ճոճոձ / ԷՈօՇ«.

/ՇՇՈՇՈՕՑՅԿԻՇ

8ՕՅՈԲԱՇՐՑԱՔ.

ց մ ն Խտ ՕՈՕՐՈԽ Խ6շՀ«ղ/ԵՅք. օ1ԵԾաճոատ իլ: Մ. ե. ՕՕ օծել. քճո. (օք8 Մ86Շ Շքծրիտն

ԲՓ.

Թոր թՈ -

Գի, ԱԱ ը ո աան ոին /օ/քօ. ո

ԸՕՑքՇԽծԻՒԾԽ

խկ

Է. ք. 1:«ՕԷօՏօմ, Ճ. )Օ. ՔՅԿԵԽ6 Ը. Ճ. 1օ.Յք68 աօ88,

ՄՆԱ ՈքօԽճո6ք,

1օպծեօ 7.

22քԿ684 8. ԱԵ

1999.

խրՔՕՇԸՈՅՒ,

Ոծբծքձճ.հն:

2-6 աՅո., ոՕո.,

)308.

«Օվաօոօոմտ:

ՑԵլՇա. ա,

ա.

ԷՕքոող

/ Լ.Ն

արաք ը.

3/Վ66. պոք 89308 / Ոօռ

ԸՕԱԵՕՈՕՈՒԹ:

86ր.

1995.

ԱՔԿՇԸԱՑ/ՈԾ

«քօշօ«ոԵՐ/քո/օ

է օԿ-Ը, 1999 /8082Կ է. Շ., Քոտյահ ՛

Փօսղ. /Յր.

3/Կ66. ՈՕՇՕԻՕԱՍԲԻԵՔՈ:

ՕԼԵՕ

ԵՅԱՈՕԵՅՊԵՒԵ':

1998. 8. Ճ Միր». Ա: Փաս, (ԹԿ. քօր. 8. ՇԽ6ոՅ6ք Է|. Շօպոօոօոոտ// Ո6ք. Շ Յեո.: Խէ, Քուշօօոջն, թոն

ՇԼՅՈՎՇՈՀԿՅ:

/ Ոօղ քծր. Կո.-սօք.

ՇօԱՈՅՌԵՒՅՔՑ

8ք

8. ՔՕՇՇրՑ

Ւռքօղե

1977.

3. 8. ԸՕպոօոօրմ

ԸՇՔԵԽԲՑՔՎ

տ4 ոՇր«Օոօրոտ հո 8. 6.6. ՇՈ6.: ՍՅո-8օ 2տոօ88

Մոտ Շքճր.

Շոճպ.

մ:Ո

)Կ ՎԲ6.3886ՈԲԵԽԻ.

Ոօօճ,

Խ.:

ն Աաաա աաա Բ / Ոօր / ք. Աաաա Աա ր արական ԱՐԵ Բելումեօմ. Ե. ՏՕՇ/ԾՕ/օգ7. յոեօժսօեօո Արգ»Մօ1իօ05 85Տ/6Տ.-Լ.: Տօօօ/օց): ֆե Շոթա օո: 5հ Գան ՏօՇՕօԼԹՕց): 60. |ոօժսՇէ՛օո: ՔՕՇՇԽԱ: 8/օքո: ք

ԸՅԻ(Ձք8:

ՒԹԿ.

ԸՁԽՅք.

7Ի-Լ,

Ոճք. Ո6քՇ

Ոքօոթօօօ, Ճո

հմ.

Խ.

1267.

Ճո

/6ս.

ԼՕոմօո:

Շիճոցյոց

«գն Տօ0Թ095բոս որօժնՇնօո Լօոժօո: |ոէրօմսՇեօո.

Է/ՃղՇՕսոէՔ/6ՏՏ, 1994

8օօի

8օիճ

ՅՏՇ

ՔՕԱԷՍ քՐԸՏՏ,

Լ116 |ո

Ւր

Շօ., 1968.

/Ճ օտո-էօ-ԷՅոԼհ Ճքքոօշօհ.2ոժ ՏՕԺՕԾօգ):

6մ.

Մ:թոր ե 1973 : ) Նը Շռտեոժց6 Տօ6/0/օց). Լր Ի Ս6/ո ՏՕՇԹեյ. ՕՐ66ո Ճոժ)մ Մ. Տօօլօ/օց). Ճո ՃոճիյՏ)Տօէ :

ՉԱ. ԼՇոժօո:

3՛

ՕօօԵ Շ. 8. Տօօօ|օց7 ճո օք Շս)էսոծ. Պ. Օ66ոէշ Շ. հօ 1ոէօոքոթէՅէլօո (մգ6: լ 382 6մ. Օ/0ց6ոՏ Ճ. :

շր

Ն 4/օոժ.

ճս. 60.Լօոժօո: Ի Իժերան

Շճլիօսո Շ. Տօօ/0/օց). ծէհ Ճո |ոէՐՕժսՇէլօո Շհլոօյ Լ.

Տօ61էյ. Ըօօքծ/ Բ. Տ0610/օ). Բո

Յոժ Օոմո. կ. «.,՝՛., 1969.

էօ

8ոյ)ձե 6. ՏօՇօ/օց): Շսլէսոո| ՕԽ6ոՏԼէ/ո ճիյո ձ 8, 1994.

ՒԷԹոՏկո).

քճր.

ՈԾՈԵՕԿ.

Է. ".:

Լիճ

ՃլԵղօտ Մ. ։

Խե:

ՃԵւռիճոՏօո ԹՅՏՏՏ

(41

Ք.

Ոօտ,

օս.

Է. ՝/.: ՍՇՇՐՅա1»

6ժ, Լօոժօո: /յո

8, 1995.

կարծ ՅՑ" աա: ԲԱ»

է., Տէճո Ք. Տօօօ|օցյ. 4էհ 6ժեօո.

Ծան

(Թե

01097

9 Տ ԷԹ"

Օ Օո էհօ

Մ)

Թոք ո ՏՕՇԹԷ)

ժղոծեՇ 3.

ԷօՇսՏ:

օՒ

ղը

|ուօժսՇէլօո էօ

ձո

Ք Ըմ հո

Լ.

Շ ՅոԼո. ԻՆ

ԷԼ

ՌԽՅԽՈՅք.

ՒԼ

Փբ.

Իթ» ' -

.Է

ԵՄուՅաօ8 Շ. ,

Ի 160Ո0Ռ:

ՒԷ.

Բնա Շհօտօտ Իա Գ ո. Տի 2 ԱԱ :

ՇԱ»

աՅՅԻԵՒԼ

ՈՇԼ.

Ո. Ը ԵՄթոեօ յ

0-6 -

էէռչ:

Ձ1ԷՅՏ:

||Բք.-

Է՛Լ.

Ե Թեո,

հ 2.

Շ. Շ.

ՓՕՈ/ԵԼՅ,

ոօրրօ-

8. 8. ԸՋ-

ԲՈՇՅՈՒՅԻԼ). 11.2.

Փք. / Ոճք. ԼՍԽռուօ ՒԼ. ձ. է.:

// "

8օոքօշել

"ԿՈՅՇՇՕ8"

ՇԽԽՏՑՕՈՒՎՇՇՅՔ

ՑՈՅՇԵ

ՇՕԱպԵՅՈԵՒԵԼԸՔԵՇՈՈՒՕՑ

137-150. -

ԿԻ-1,

8 2-1.

1. ՕՕ ԽռքեաժՅին

(ԹԱՅՅՈՇ

Ո. Շ ՕԱՄՅՈԵԽՕՇ ոքօՇւքՅԱՇԼ8Օ

ԵԾյքրեօ Քո

(93 Ա

ոքՕրյ«Աոտ

ՉըԱՑ

րո 21

Ա/ձո,

«Օվոօոօրոտ,

Տօօօ-

1ԷՏ/Տ:

16օՃՈԵԿՅ-

ՇՕԱՈՅՈԵԻՅՑՔ160թիր:

// ԸՕ8քծԽՑԻԻՅՔ

Ծ.

Բե

ք)յոծ.

(օֆոտիճ.- իի: ՈՅ/Փ,

Բ/610ղ «ՕԱ/ՕՈՕՈՄՄ/ Ո6ք.«

1350.

օօ

ԻՂ,:

ՒՇՇՈՑՈՇ-

ՇՕԱԽԾՈՕՐԱԿՑՇԿԵ6

է ՔՇՅՈԵՒԵԼԸՕթրթինտ ըյօթատո3. ԱՓԽԽՕՇԼԻԵ6 1991. ԻՔ 2. Շ. 106-114. հատ. 1. 1. ՓոոօօօՓոտձ)ոե. 1-2 / Ո6ք. Էլ: էՕքոօթ, 1996. Է. Ա36քՅԽԻօ6: ՅՈԿԽՇՈԵ »զոՅեր ոյքեւ. ՞Լ. 2. ՇՕՅՏքԱՅիա6 ՇՕԱ.Օօր Բ /7 ՑօոքօՇել

ԷՅ 803ԽԳՔԻԾ ՕԾԱՓՇ180

ՈՔՕՑՈՑԻ/Թ:

Օ Յո Ր, Յ Ը թ 114-119. օ/քեճտ. 1994. ին 2. Ը,

ԸՕպոՕՈՕՈՒԿՑՕԿՈՑ

«ՅԿ 8ք8Ր /

ԴԱԿԽՇՈԵՒ. ՎՅՈՕՑՓ:Կ

խմ

ԲՈՒՀ"

Մոր 03-83 46.26 /

1995. Շ. 40-80.

// Ո6ք. Շ Փբ.,

ՈքՓՈՒՅՅԱՅԿՓԵՓ

աթ-»կաի Խան // ե-

)/Կ-18,

Փ«

ՇՈ6., 1912.

»գէՅԻե. ԴՕԿՏՅՔԼ8. ԷՑքծի/ «0381Շ186ԻԽՅ88 1, 1-2. Ի., 1903-1905.

ԿՅՈՒՈՅՈՒՅԻՆ

ԴօԽ68քԼ8. ԸՕՑքծածեեելմ 16եօա ՇՕպոՕՈՕՐՈՄ/ Ոօքոօյ. էճքօօ6 Է. 1. ՕՇեօտեւ քյ/ՇՇԿՕն

1993.

ԹօոքօՕելՇՕպոօոօ-

Բ ՇՍՇԼԹԽՅ.

Ոօքա6ոխ3. Օ քորտոտե ո. թ. հ ՈՕՇրաժոօՅծ

Ի.

4994. իք 2. Ը.129-

1999.

ՔԵ-18,

ԿՇՈՕՑՑԵՇ, 6ՐՕ

քոջ6Ց ք. ՒԹՅ«088, չո. Է. Ի

ԻՅ)Ն

138.

ՍՇՇՈՇՈՕՑՅՒՒՈՑ.

ԸՕսոօոՕՈ/Վ6ՇԵԱ6

/ՇՇՈ6ՇՕԱոՓոօՐ/ՎՅՇԵԱ6

տ ճՈՅՇՇՕՅՅՔ

ՇԼքՈԿՄՔՅ

դՕա «աաաՈՑ, առոօու օ6ապ6ՇՈՑ6ԻԻՕՒՕ

Շօ-

Բօօ-

ՃՈԵԿԽՅԻԹ».1993. Լ

ԲՇՇՈ6ՇօպոՕՈՕՈ/ՎՇՕԿԵՇ

քԹ38ԱՂո6ԿՅՈՒԱՇՈՒՅԻՑ ///

"Դ ՕՇԾԾԱՇ.Է080«ո6քօ:: |/3ր-60 Ւ0800/Ծ:ք.

ԿՇ6

1995.

Էն:

ո.

Է.

թ Իւր

ոօ

է.

ԱՆՑ

9-10.

ՈՕՑՅԵՔՑ. 1992. ԻՔ

Լք ԱՔՅԱՅԻ

ՅՈՇԻԹԵԼԵԼ

16Օքիխ 3. Ոողոծեօ

ք6ՅՈԵՒՕՇՈ::

6ք.

1993. Ը. 3-20

ՕՐԻՑ.

1օօքոտհ

Ոոործեօ3. Շքճոաֆաճվոտ

ՕՌԵո: ՀՕԱԻԳՈԵԻ0Ր0 ՈքօուօՅ:-

(10-80-Ել6ՕՔԵ:). Ի

ԱՒՏՏ:

38թ/6ՓԵՅՔՇՕԱԵՕՈՕՐԻՈՑ

ԸՇօտքօածԻԽԻՅՔ

«ԴԻ

// Ռտրճեօ3. ՇՕվտՕոօՈ/Ց

Գ Ի" 1քեոու ԵՑԻ ՄՅրիյո,

ԿոոՀՆ: ԱԱԿ»ԿԳԵԱթԵԹՅ

թյուն, տ ԵճքոչծՑ ԸոԵՇՅ ԹԸ Ծճքրտտտ Ո«ՕՅԻԵ6Օ-ԻՕՅԵլ յուն ԿԱ ՑԸ7 98 ՇՈ. աան բ: 3-50 / (Օ ՏիՔԻԹԸ:1508. թրե գ «06, 050808 ՍԹր. / ոա ԱԱ 6ԿԱ ՈօՇրտեյ/Շքոճո Ո. Լքորղ/աճճ

քՕՑՅԻՒՔ / Ոք. Շ

Ծճոո

ՇՕԱԿՕՈՕՐՀՒ//

ՐողՈԲԻՇ3. ԹՅ6ՈՇԿԻ68 ՇՕԱիՕոՕՈՂԾ //

//// ՇՕԱՈԾՈՕՐՈՎՏԸ

46ԽՇՇՈՇՈՕՑՅԻՔՏ. 1989,

«Օ8ք6խ6ԻԻՕՇՈ:

ՇՕԱ/ԱՈԵԿԵՒ: ԽԻՇՈ/Ո)Ո081

ՌԱ

ԸԹԿԳՇԹՅաած: օքցոծնոաօմ

1984.

քոք ՅԵՕԻՕԽԱԿՑԸԿԵԸ

ՉՈՆԲ 1. Ցելո. 1. Շ. 51-82 :

Սոցիոլոգիայի դասականներ ճոռ

ԽՍ,

16386008 Բ

1993.

Է.

Ն ՛

Ք.

Ոէ

Հցլոո6Տ:

ՏՕԱՅԾգԿ. Լ

օռառ

օա

լւ

ՇՅտԵոմ

10487.

Ք126Ր Շ. Թո ՇիՅ6է6ո

արան աԱ6/6" ՈՅՑՋԼԵ

ՇՈՇ.: 3/ԿԽՑ6ք-

հօ.

ԲՇՇՈՇՈՕՑՅԻՔՏ.

ՇՕԱՃՕՈՕՐՈԿՑՇԵ:6

ՈՕՇոՓ6Շո.

այր

Ո0ՑԱՑԾ

1994. իջ 5. Շ. 141-156.

Խ.: Ոքօքքօօօ, 1990. |Օքոօղ 1994.

/ ԱՏք. օ

էժ/ՈԵ՛Ո)/ՔԵԼ

ՕՇԵՕՑԵԵ)ՇՈՕԽՔ՛Ո/8

8666ք է,

թ Ելոճ

/0Րե:

36.

Կե., 1999.

«ԻԽ

րրա6 չեչաը Տանենք ՏՕՇ/օ/օց/ԸՅ| Բցոոլոպարն Օոցյոտ Խ6յ |065Տ 1994. ծ ՏՏրր Մ ԵՐԹ», ՏՇիճ6 ԻՍ, Տօօ1օօց): 5էհթմ. 6ժ.Լ 1395. իօ0/Թա Օոժօո: 1հօտքջօո ԷրՕՃ6յ Տ Տօօ10/օց7. 4/., |

հաԹաաԻ Ցէճոթ Լհայա յաւ ՇքՅոոֆեւԱԻ ///

ոճ

րրարանիԲԱՆ ԻՉ:օւ

ՏօԺօ/օց»:է«քօոց

ԷՕրցճՔ6ՏՏ, 1995.

Ո. Ո. (ճնրծոեօ.

Է.

1. 1,

// ՇօՇտ. օծԱլ. քծտ.

Կ6Կ.

աին, ՈՅք. 06»:ՕԾԼԱ6Շ188 Բաո,

68քՕՈՅԿՇՕԺ

էքոՅոՇ |/36քՅՒԽ06: Ոքօուօո.

Ոոտեւղօ88:

«ԵԼ.

ՏՕ

Լտոտաց Օ,Տտոց Խօտոմո 0.

8666ք/Ճ.

էնոգո

Ը, Լառյտ 0. Տու) 64. Լ Ճ/Խ6/ 2ոժ օս. ՏՕՇ/օ/օց7

Տ.

8666ք հ.

Ք. ՏՕՇ/օ/օց). ՏՕՇ/Յ|ՏՇ/6ոՇ6 Յոմ ՏՕՇՅՍ Շօուշօոո. Ա. '/., եե ց). ՏՕ

Լօա/ Ք. Ք., Քշոեմո Ք. ՕՕՒ6

1993. ԸտԵոժց6, Ի.Ի: ՏԱՅՐ», ՍօԾոոա-ԱԼ, Օօ).

Ո6ք. Շ

ոքՕ/386Ո օա: 8666թ Ի. /36քՅԻԻԵ:6

1Օ. էլ.

օք

քօրոմօո

|ոօ. 1994. :

ՅԵ

Քսեկտհյոց

8. 1.: Մճշտւո

Էէ Ճ. 0ոօօծեած-

ԸՈ6.: ԽՅո-տօԻՅծիձ ՈոԽճա48,1996. ԲԵՇՐՈՄՆ էա686աոմ «ՕԽԻԹՀքԿՇՇԿԻԱ հ. Ըօվպոճտեւճտ ՓոՅաՑ. Լ. ե 1. 8868.: էճճ 1911-1913 // ՇօպոօոՕ4Կ6ՇԿԻ6ԽօՇՈՑՈՕՑՅԻԻՑ. Ծ. Ճ. ՕԾածօտօ հ հտն ՞

ՀԱՇՐՅԵՒՕՅՇԿՈՒ

1996. )ք 2. Շ. 103-115.

ԿօԲՅոծՑՇամԽ. ԻԼ.

Լ. 1-2. ՇՈ6.: Խո. Լ խ. Շօպաօոօուտ. 1910. Լ.

ՕՅՅՇԾՈՅՑԻԿՁ,

ՒԼ Ո. ՕՇեՕՏԻելթ Կօհրթմոեօտ

ոքՕԾՈՇԿԵԼ

3(ՕԱԾԽԱԿ6ՇՐԾԱ

ՇԼՅՌՈԿ:

ս ՈՒՒՁԽՆՈԺՆ

ՒՏՈՑ, 1991.

1-2. ԽԱ.

ղծ. // Շօպաօոօուտ ԿօԵրտ.ՇՈՇ., 1889. րյու6ոԵՒ ելա

Ո)» ոՈՕՅԱՈՒՑԵԾԱ

1910. Փոտօօօֆոտ. ՇՈ6., քօր Օ. է)յքՇ ՈՕՅԵՈՒՑԵօՅ Փետօօօո /// Ը6քյտ:քՕՈՕԵՅԿՃՈԵՒԻԱ ՈՕՅԵՈՈՑԱՈՅԵՅ, ՇՈՏ., 1913. Ցելո. 2, 4 ր 5. Ո66օՒ Լ. ՈՇրԾոօո/տէճքօրօտ մ Խճօծ. ՇՈՇ., հոօ, 1995, ՄԻԹԵ Ւ. /3ԽՇԻՇԻԽ6ՈՅքՅղոն ել 8 Ը/ՇԼՏԿԵՇՑ 160թերի

/// ՇՕ8քՅԽԹԻԵՃ:

38ք)66»«ԷՋ ՇՕպաօոօրոտ (70-80-6 օր). ԽԼ, 1993. Ը. 196-210. ՊՍԿՅԻՒ. ՈՇատուծօճապտօտն / / Ոքօծոթխել 16օք6Ո/Կ6Շ ՕմՇօւօոօոմա. ՇՈՆ.:

ԿօՒո Օ, 8Շ

ԽօՒՄ Օ.

700 4 "Ոտյքօոօուշ", 1994. Ը. 25-32.

ՍԻԹԻ Է. ՈՕԿՏԽ)

հՇՕՇ«Օրհաճ

«ՇԱՇՐ6ԽԵԾՔ"

տօ

թատշ//

Ոքօճոծսծլ160քօոԿ6Շ-

«օս օօւօոօու. ՇՈՇ.: 100 ՛Ռ« "Ո6քօոօուօ",1994, Ը. 43-54, է|, ՇՕպաօոօոլզ6Օօ6 ՄՍԽՅԻ քՅՅԽելաՈ6Ի

ԿՅ

«օխ օօպեօոօրա.

ՇՈ6., 1994.

տ(ՒՒՈՇքՑԵԹ)

Ը, 234-248.

ՕՔւ)քՅ // 1992. ԻՔ 3. Շ. 104-114:իք 4. Ը. 91-96. ԽՏքոօսՔ. Ց8հԵ6 հ ՈՅՈՑԵՈՎԵՇ Փյեաաա ԽԵՇՈԵ.

Խտոճ Ք.

խետոճ Բ.

ԼճԵԿՇԼԵԼԽ., 1994. Ը. 379-447.

ԹՈՅԼ

3ուճ. ՕԱլՅՔ

Ոքօծոծոել 16օքծո(Կ66-

1994. իջ 1. Շ. 107-113. իտոճ Վ. Ք. ԸՕպաՕՈՕՈ/ԿՏԸԿՕ6

16ՐոՔ",1998.

ՇՕվաԾՈՕՐԻԿՑԸ/6

ԽՇՇոճղ088-

ՃԽճքԵԱԳԱԵՇԵՑՑ

ՇՕԱԵԾՈՕՈՑԿ6ՇԵՅՔ

ՇՓվոՕՈՕՐԻՎՇԸԿՈ6

ԽՇՇՈՇղՕՑ8ՅԻտ.

8006ք2246էեւՓ // Ոօք. Ը

Յեւո,

ին: /3ր. ՈօԽ "Շ՛քո-

հնոտտոօտե տիԷ. է. օքօո ո 7Օոճ: /86ք. 1ք. ոօ Շօպիօոօու: 8 27 / Օ78. քօր. 8. 8. ԿՕՅոօտօւան. ՇՈՇ.: Ճոն, 1998. 7. 1-2. ԽՇ«օՇհ, Օ6լօօլ82. ՕՅԽ6Ի. ոօ ՇՕվԵշտԵՒօՄՅԵտքՕոօոօրաա/ ՄԽԿԵՕՇՐԵՀ-1թյոել Ո6ք.6. Փքճու. Խէ: /3ր, Փոքվե "8օՇԷՕԿԵռտ 1996.

Օոօօ" Խօե. հ. 200-Ո6ՈՒ

(օրօօճեօ. ՇՈՇ.: 100

Շօ դոտ

քօժզ6ի

ՈԷԼճքՅոյքՅ", ո |. տ// Ոօղ քօր. Ճ. Օ. Քօքօեոօ688

ճ.

1998. "Ո6՛քօոօուՇ", Լ. Օ6ապլտոճօքծո/Կ6ԸԹ/6 ՈճքօօԽՇ ՈքօՑՈՑԽ

ՇՕԱպԵԾՈՕՈՒԻ

/// ՇՕպոօոօոոտ ել

ՇԲՐՕրՒՑ.

է ՈՅքՇՈՑո'ՅԵլ. ՈքօԾՈՇԽԵւ ի, 1965. Շ. 25-67. . Ոշքօօեօ Օճաոքօ63օք/// ՃԽՇՔԻՒԿՅԱՇԿՅՑ ՇՕպաօՈՈ:տ: ՈՇքՇոՑո:Ցեւ.Ոքօճո6ԽԵԼ. Խ6ղօրել. Խ., 1972. Շ. 360-378. ՈՀքօօեօ՛. ՈՇԻտո/6Օ6116Ը188:

«ՕՕԽՈԾՒԹԻՌԵԼ

8384ԽՕՕՐԱՕԼԲԻՍՑ

6// 7ՄԱՎԷՏ)Տ:

Օքիտ )/ ՍՇԼԾքե: 3ԿՕԻՕԽԵ(ՎՇՇԽՑԸ Բ ՇՕԼԵՅՈԵՒԵՍ:

ՔԵՇՈԼՈ/ՈՕ8է

էթ. 1993. . |. ՑԵո. 2. Շ. 94-122.

ՇԱՇԼՔԽՅ.

ՇՕԱԿՅՈԵՒԵՒ

ՃՈԵԽՅ-

ՅԵՅետ.

1911. ԻՔ 9.

Ըօքօհտ

Ի Ո. ԼՈՅՑԻԵԼՑ166

ԻՅայ6օ

8քօխ6հտ/

Շ 822տտեօտօհ.Խ.: ԷՅ, 1997. Շօքօահ Ո. /Ճ. Լօոօղ էօ Փազօք. Ու., 1922. Լ

Ոք.

ՅոՐո.: ՇՕՇ7., ոքճղոՇո.

Խ., 1992. ղօքօ18: 38706Խօրքֆատ. ՇօքօչժեՈ. Ճ. Ոտոծոտտ /Ճ. է Ո. օ6 Է 38ՕՈէօԼլու: ոքՕքքճօօ6 /// 86ՇՆԵ« Ըօքօաի ՑօոքօՇ)յ Ի

ոՕ«ՕՈՕՐՈԻ,

1911. ԽԻ. 3.

ԽԱԽԿՀՈԵԽՕԱ

ՅԻՄքօոԾՈՕՐՈՒ է ԷոոոօոոՅեճ. Ո. /Ճ. Օճաճոօօր/ոՒե)Վ6ԾԵուՇՕլոօոօո/տ. 1920. Քքօշոճտոծե, ԸՇօքՕախ

Կքո-

ոո

/ / Օ ԻօօԸօբօծեյՈ. /. ՕՇչՕՑիւծ Կծքյեւ ք)ՇՕ«օնհճեչո/ 8 քոձրվաոցա օ1Օոծ Է ք/օՕ«օի Օր քյՇՇսՕՒՕ ոօ-ոՑՕ«786քեՓատօօօՓօսծԿյՈԵր/ք. ՓոոօօօՓել 1990. Շ. 463-489. ՇօՐօ Խ.: Է|Թյ«Օ, 38թ)/662ԿԵՔ. Ո. Ոքօեո/ՈոճԻա6 է օճքճ, ոօրտոր է Իճքքճո:: ՇօպոօոօրմՎ6ՇԿոԽ 3ոօղ օ6 Շօքօաոխ

ՕՇԵՕՑԵԵՍԸ

«օ

Օ6ալ60786ԽԽՕՐՕ ՈՕՑՃղճԻՈՑԲ Խօքճտտ: էԼ 110-4 Փֆօքեա« 8. Շռոօտ. ՇՈ6: /13ո-ՔօՔ), 8. ՌՈ3Յո. ոօոօ:. /

ղՒտ քօշաթհատ

ԼՕղօ8ւվի

1999.

8 27. Լ. |, Շօպոտեոք ՅԵՅՈԲՈՈՒՅ: ԺԿ6ԵՈ6 Ո, Ճ. ՇրօղԲԽռ Շօլոօոօրոտ: ԸՇօքօատհ Խ.: Օ ԷԹյոճ, 1993. Շքքօճհ աիոքօօլճմած/օ(քօղ080Ւ0)«ՕԱՈՅՈԵԽՕՐՕ Ք8Ո6իտ.

ՅԵՅՈՒՈՈՒՅ:

ԺԿՔԵՈՑ Ո. Ճ. Շրօլճեճ Շօվաօոօրտտ: 8 271. Լ. Լ ՇօպոշտԵոճտ ՇօքՕաաի Խ1.: 1993.

Օ ՇԼքՕճԲԻԽ ՇՈՕ)ԿԻԵՍԸ ՇՕԱԵՅՈԵՒԵՒ 8ք618708.

Էա Ա Յ, 38 1918-1922 ո. Շօպոօոօոոմ

// ԷԹՅՅՔ քյ/ՇՇԿՅՔ

ՇօքօւտեՈ. ՇՕՇՐՕՔԻԵ6քյ/օօաօտ ԿԻԵՐՑ.

Ս Խ6ԸՐԾ

Ի, 1994. Շ. 448-463. ՇՕվաօո. ՈՀքօօեՇ7. Փե պոՕհՅՈԵՅՔ 1ճօքոտ ՍՅԽՇԵՑԻՈՑ // ՃԽեճքճւՅեՇեշտ ԽԵԼՇՈԵ. 76աՇ7եւ.հ, 1994. Շ. 464-480. 7. ՇՍՇԼՔԵՅ ՇՕ8ք6Խ6ԻՒԵՇ( Օ61պ6618 ՈոքօօխՇ / Ո6ք. Շ Յեո. 7. Ճ. Շ6ո084Ք ՛Ճ. /. 1997. ԽՕ8ՅՈ688. Ոօղ քճո. Բ. Շ. ԿՕ8Յո6ՑօԲ: Խ.: ՃՇո6ճ:-Ոք6ՇՇ, է .

ՇՕՇԼՕՔԻ6

ՇԱՇԼՑԽՅՈՄԿ6ՇԽՕՆ

ՈՅքօօհՇ ՇՕՑքՏԽՏԻԽՕ6

ՈՇքՇՈՑՈՂՑԵլ

16Օքչոո 8 ՇՕԱաՕՈօՐու // 38ոմղինտ 16Օքժյ/ԿՑՇԿՅը Շօպածոօրւտ: ԼՕուօ ՇՕտքճճԻԻՅՔ Ոտքօօոօ.Խ., 1994, Շ. 15-52. ՈոՅւԾԻ. Լօօյոճքօ180.38«ԾԻԵ. Ոօուտ: / Ոք.: Ոքճրոշո.է. Մ. Լ6ԽԽօՅՅ. Խ.: 1998. ԽԵԼՇՈԵ, Ի. ՈՕՐչոճ 1992. իք 10. Շ. 65-75. ՇՕԱԿՅՈԵՒԵՍ: ԻՅ)ո« //// ԹօոքօՇեյ Ոօոոճք ՓոտօօօՓոտ. Շ Յոո.. ԿԼ: ե. Ւուլճ 8 հՇտօթելոՅխճ: Ո6ք. ՄԷճ,1993. //3ր.թյոոճ "Ոքօղքօօօ" Ոօոոծք փ 61օ Ոօոոճքհ. ՕոշքելՕ6Օ6Լվ6078օ 8քճոո: 8 27. 7 Է Կշքեւ Ոոճօհ տ:Ո6ք. « ԲԵՔԽ.: Փ6եոօ, ԱՅ. ՅԻԼՈ.: ոօղ քճղ. 8. Ի. Շճղօ8Շօօ. Փօեղ "ՀՄՈԵՐ/քԻՅՔ 1992. Աչ2ո/68", է 6Ւօ 8քՅո/: 8 27. 7. 2: Ցքօոտ Ոօոոճքհ. ՕոշքեւօօՕծլպ66180 Ոշճօոքօքօ:08: 6օոե, ԽճքեօԲ ոքյոոծ օքճօ/ՈԵլ: Ո6ք.6 Յուո.: ոօղ քճո. 8. է, Շզոօտ.օ՛օ. ԷԼ: 1992. 528 Շ. Փճհաօ, ԽԱթշր.Փօող (ՍՈԵՐ/քԻՅՔ Բոտվոճոտճ", ՉԵղՕԻտ

ՇՕԼԻՕՈԾՈՎՔ:

(մղոճի6: ՔօՓ. «6. // ճէ. ՌՒԼ/ՇՕՑքԲԽԲԱԵՅՑ 160ք61ՈԿ6ՇԵՅՔ Օք. Ո26. օօւաօո. Խ.: ՄԻՄՕրԱ, 1995. Ո. /.. (ՈՅՑե6մա6 16օքո ոքօՕՐքծՇՇՅ8 ՇՕ8քծԽ6ԻԻՕՄ ՇՕԱՈՕՈՕՈՒՄ /// 86Շօքօատե յե.

ՇՈԿ

ի., 1959.

ՍԷոՏոՈՓԱՈ/ՅՈԵՒՕ6

ԽՅՇԼքՇ18Օ //

ԷՕՇԼԵ

օ6պտտ 1օքոտ ՇԽՇԼԲԽ Ո6ԱյՅատ:

Է/ՈԵՐ/ՔՅ, Ո/ԿՇՔՇԼՑԻ

// ՃԱ6քեՅԵՇՅՑՇՕպոծո. ԽելՇղե. 76օԲ

Է, Վօ 1ոօ6

ԿՕԽԽՄԵԿԿՅԱԾՑ:

ԼՈՕՇՇճթոի //. ՇօպոօոօդԿ6Ը «աք չօ/քԻռո. 1995. ԻՔ 3. Ը. 114-127. Խ6քոօ:Ք. է. ՇՕպաճոծւճտ 1օօքետ Է ՇՕպԵՅՈԵՒՅՑ Շքյ«ոյքՅ // ԸՕպոԾոօՐՈՎՑԸՀԿ/Թ ՍՇՇՈՑՈՕՑՅԵԽՑ. 1992. ին 2. Ը. 118-124. Խ6ք:օԽՔ. է. ԸՕպոճտեւտտ

Բ ՅԵօԽԽՏ

Խոտ.

Ոշքօօհօ7. Շխշտճեճ «օօքումեճր

1922. իք 10.

Շօքօահ Ո. Ո. Շօքօաահ

Ճ. ՇՕպոԾոՕՐ/ԿՇԸԹ/6

7160թ

ՇՕՅքՇԽՇԻԿՕՇՈ). հԼ., 1992.

ԱՅՈՕՑ6 է Օ6ալ6օ180

8 7ՇՈՕ8/տ): ԾՏՈՇՐՑ

/7/

1993. ԻՔ 3. Շ. 56-59.

8օոքօօելՇօպոօոօրտի.

ՇօքօժմիՈ. Ճ. ԿՇՈՕՑՏԵ.ԼիլՑոտ/38Լլոտ. Օ6Լ6ՇՑՕ / Ո6ք.6 եւո. ԻԼ: ՈՕու ոու, 1992. Ո. 37 :0ՐքճՓիԿ6Շ6 3ոՕրեւ: ԸՇօքեյ 31 Շօքօաահ օ78716իՈ. /Ճ. Ըօ10-Ք8ՓԱՎ6ՇԵՒ»: քօխոճ / Ոքճրճշո.,ԿՕԽԽՏԻՆ.

8. /Ճ. ԸՔԽԲԻՕՅՅ. ՇԵՌԺԵԼՑՈ. /Ճ. ԻՒՇՇՅԻՇՈՒԸՑ,

է8ք: ԿՕԽ:

«Ի. Ո/3Ո-80, 1999, Ր.

Ո/ԿԵՕՇՐԵ

է 1օօյոճքօ760. ՇՈՑԻՇ6ք ՇՈԾ., 1908. Ր. ՕՇԵՕՑՅԻԿՔօօպաօոօրմտ. ՇՈՇ., 1898. ՛՛ 1-2. ՇՈՅԿՇ6ք

Ր. ՇՕպՀՅՈԵԻՑՔ

օՀՅՈԿԿԹ.

ՇՈՏԻՇՑք

ՍՅՈԾ»ԿԹԻԽ6

ՇՕԱՈՅՈԵՒԵՒ

ՇՈԾ., 1906.

Լ. ՇՕԿՄԻՑԻ(Ց: 8 7.

ՇՈՇԵՇ6ք ՇՈ6., 1898-1900, 7օԲե6: Ճ. Ո» ՈՉՇՌԹԿՓԵ:6ոօլօքատ: ՈՇք.Շ եո. Օյ:

ՇՎՅՇԼԵՇ

8038քՅ16/6

Օ67ՇՈՅՑՈՒՑՅ-

// ՇՕՇ-. Օր/քւլօ84. Ո. Խ.: Ոքօ-

Ոք. ՇՈ6.: ՈՃԻ, 1997.

ԿՅՈՕՑՅԿՅ

ՈՄՆ )ՈՕԼ6ՐԾ.

ՇՕպոօոօո/տ. ՕԿ6թա

1990. ԻՔ 9. Շ. 30-48.

Խ.:

ԽՅ/ԿԻԵԼԸ

ՇՕԱ/ՅՈԵՒՕՏՒՅՑ:

/Շ//// ԸՕԱՈՕՈՕՐՈԿՔԸԿՈՏ

Խ6ԼՕոԾոօոոի. 8ՕոքօՇել

// Ք/ՇՇԿՅՔԿԵլՇոե. 1908. Բ ոՓիոիյ6

Օ6ԼՓՇԼՑ0:Շ/ ԻՇ

իք 2.

1988. ԻՔ 2. Շ. 129-137. Ճ. ՈՉԵՔ մ ՓօքաաքօՕ82իա6 16օթոմ

հԽտ.

8 ՇՕԱԿՅՈԵՒԵՒ: ԷՅՄՈԿՅ4

// ՇՕՑքճոլթի38ք7062ԻՅ2ՇՕպոՕոօոճտ (70-80-6 ՛օոե). հ, 1993. Շ. 84-103.

Ճ. ՈՕՏՇՏՈՒՑՑԻՕՑ

ԼԱօապ Խեւարճի իծք ԵՏԱՎԱՔ Ի6քոքճլճլո

զՎՇՈՕՑՇԿՎԲԸԿՕՐՕ դճփՇո

(ֆքշրածէո)// Շօտքճազիոշո 34քյ665468 ՇՕվաօոօրոտ (70-80-6 օրե).

Լօուլ

ո...

ԱՆ

ՎՆԱ

Վ..ՎՎԸՎ

ոու

ԼՏոծք ՓօքխԵւ ՇՕԼլ4ՕՈՕՈ4: է/ՈԵՌ/քԵլ // ՇօվոօոօրոԿ6Շա ոթչօ/քոճո. 1996. ին 1-2. Շ. 122-160. Ր, ԾօքենճԿՈՅՇԸՕՑ Ս ԽԿՈՅՇՇՕ8Օ6 օՇոօղ6:80. ԼԱԽՕորճք հի/.,1906. Ա/ոծուոծքՕ. 38: Էտքօոեւ /' Ո6ք.: 8Շրյո.Շ-., ԿՕԽԽ6ԻՂ. 8. է. Աքոսճոք 7ԿՅՇԱՆ 7 8. 8666/օմ, 8. է. Կ(Օ-ոտք08օ4. Քօ6ոօ8 հ/ Ո: Փ6եո«Ը, 1998. Ճ. Օք օպ քճ ոՕ8Շճղի6ՑԻօՐՕ Խեւաղճի աք

// ՇՕԱպոԾոՕՈ/Կ6ԸՒ/6

/ՇՇՈՏՈՕ88տ

Գլուխ 1. Սոցիոլոգիայիառարկան Գլուխ 2. Սոցիոլոգիականգիտելիքներինախադրյալները տեսությունըն ողջախոհությունը 8 1. Գիտական 2. երնակայությՈւն Սոցիոլոգիական Գլուխ 3. Վամառոտ պատմականակնարկ կապերնու կառուցվածքը Գլուխ 4. Սոցիոլոգիայիմիջառարկայական

ու

Դն

նԿԱԿԿԱ

ԸԴ

Վ.Վ

ո...

1991. ԻՔ 2. Շ. 88-106. Փքճհ Շ. ՕյաեՕօքԵ ՇՕպաօոօրտա ՅԵՁԵ:Ց

ԲԱԺԻՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ

Փթճհ Շ. Մ. ՕԿտքԽ6՛ՕՈՕՈՕՈՀՄ Օ6ԼԱ6ՇՈ8ՑԻԻԵՐ:

Իծչոծ // Ի.

Առաջաբան

1998. Փթտե Ը. Մ. Օ 3ՅճրճԿՅ»4 06068067 Խեք,

ՇՈԲՈՕՑՁԻԽՔ.

38«ՕԽԿՕՑ,

ԿԲՈՕՑՔԲԿ6Շ7Ց2.

ք66Շ6, 1991. 1օֆֆոօք Ճ. Փյոյ/քօաօս/

7/ք6ե /Ճ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՅՔ

հ., 1993. Շ. 104-123.

ԽՈՇհ6Տ Ք. ՔօԱեՇ| Քորի Տ. Օ|ԲոՇՕ6, 1915. Խ/0Տ68Շ. Լհօ ՔսկոցՕԹՏՏ // հճ Լօց/Շօ| ՏՕՕՀՅ1 ԻԹ-ճրՇհլ6Տ. ՇհԼԸՅցօ. 1971. Ք. 252.

ՏԵՍԱԿԱՆ

Գլուխ 5. Գլուխ 6.

ԲԱԺԻՆ

սահմանումը,կառուցվածքը Հասարակության կառուցվածք տարածությունն սոցիալական Սոցիալական

տարածությունոոու.. Սոցիալական Ան ԱԱԿ ԿԱԳ ԿԱԿՆ կառուցվածք Սոցիալական ԱԱ ԱԱԱ ՂԱ Անն. անհամատեղելիություն 8 3. Կարգավիճակային բյուրեղացում 8 4. Կարգավիճակային ԱԿԱ ԱԱԴԱ Դն անհամապատասխանություն 8 5. Կարգավիճակային Լ... Ան զարգացումը Գլուխ 7. Վասարակության ԱԿ օրենքը ժամանակիարագացման 8 1. Պատմական Օրենքը Տ 2. Անհավասարաչափության ՎՎԿՎՎՎ ՆԻԱ ԴԱԴԱ ԱԸ 8. տ իպաբանությունը Գլուխ Վասարակության զարգացվանատտիճանները Գլուխ 9. Վասարակության աստիճան՝ թափառող որսորդներ, 8 1. Առաջին ԱԴ առաջնորդներ Տ 2. Երկրորդաստիճան՝ ԱԱԱ ԿԱԶ ն հողագործություն անասնապահություն Տ 3. Երրորդաստիճան՝ 8 1. 8 2.

նն

Վ.Վ

ե.

ԱԱԿ

ՎՆԱ

ոու...

ուզեմ.

ում.

եե...

ՎԱԿ

.ՎՎՎՎՎ

ոո...

ւում...

ւում

ՎՎՎՎ

ո...

Անն

Վն

8: 4. Նեոլիթյանհեղափոխություն...

եեեե

Ինն

եՎ.

Ա Ա ԱԱ ԿԱԶ նԱԱԿ ն ԱԱԱԿ ԱՈ ԱՂԱԱԱԿ ԱԱԿ նն

առաջացումը Վաղպետությունների հասարակություններ Ագրարային ուռ... հասարակություն 8 7. ժամանակակից Վ.Վ համերաշխություն դեպիօրգանական 8 8. Մեխանիկականից Գլուխ 10. Սոցիալականստրատիֆիկացիա բաղադրիչները 8 1. Ստրատիֆիկացիայի ՎՎԿ 2. չափումը Տ Ստրատիֆիկացիայի 8 5.

ումի.

8 6.

Վ.Վ.

նեն

ու.ռո..ՎԴՎՎ

ԱԱԿ

ՎԱԱԿԱԳԱԿԱԿԱԿԱԿԱն։

եե...

ոո...

Վ.Վ

Դն

ենե

ԱԱ ԴԴ ԿԱԶ Ան

83. Ստրատիֆիկացիայի պատմական տեսակները 8 4. Դասակարգերի առաջացումը

ո.

8.5. Դասակարգեր Լ.

ՎՎՎՎՎՎՎ

ՎՎԿ

..ՎՎՎՎԸՎ

96, Միջինդասակարգի հասարակություն ոո.

ԱԱԱԿ ԱԿԱԿԱԶ

ԿԱԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱԱԿԱԿԱԱԿԱԱԿ

ՎԱՎԱՂ ԱԿԱ. ն Վ.Ա.

Միախառնված ստրատիֆիկացիաներ 88. Դասակարգային համակարգ Վ.Լ...,Վ.ՎՎՎՎԼ Վ.Ա

Գլուխ

Սոցիալականտեղաշարժեր

.....ՎՆՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎԱ

ԱմուսնալՈԼՓՈԼթյՈԼՄ

Անան

ոու.

ԱԱԿ ԱՈ Դ ԱԿԱ

ԱԴԱ

ԱԿԱ

հետ կապվածխնդիրները ու երեխաների Ամուսնալուծությունն ն Ընտանիքը դասակարգը

ՆԱՎԱԻԱՀԱԱ

ԿԱԻԿԿԿՅՅՈ

ն ճգնաժամը ինստիտուտի 8 17. Ընտանիքի ամուսնության Գլուխ 16. Հասարակությանքաղաքականհաստատությունները ն նրա տարատեսակները 8 1. Քաղաքականությունը տիպերը պատմական ինստիտուտների Տ 2. Քաղաքական ն իրավական պետություն հասարակություն Տ 3. Քաղաքացիական ինստիտուտ Տ ձ. Պետությունըորպեսքաղաքական ՀՀՈ 323. ու 5. ռեժիմները քաղաքական ձներն Կառավարման Տ 6. ի նստիտուտ որպեսքաղաքական Ընտրությունները Հ2---::-- 336 Մ. տիպաբանություն պատմական Ընտրություններ. 8. մեխանիզմը Ընտրականգործընթացների Տ ՀՀԻ 342 մեքենան 8 9. Քաղաքական Ա ԿԱ ԱԴԱ ՅԱԿ ՈԿ 346 Տ 10. Ընտրականֆիլտրերը Ան ԱԿԱ ԱԴԱԿ: 348 խափանումները գործառույթների ինստիտուտների Տ 11. Ընտրական

ո.եեեեեեե

ՈՈՈ":

Կն

ԱԱԿԿԱԿԱԱԱԱ

ԿԱՂ

ՂԻ

ԵՂ

Ռուսաստանում 86. Բնակչությանտեղաշարժերըժամանակակից 87 Օտարերկրյաաշխատուժիշուկան ո...

ՎՎԿՎ.Վ.ՎԸՎԸ

Վ.Ա... Տ 8. «Ուղեղներիարտահոսքը» Ա Կ ն փախստականներ 99. Հարկադրական արտահոսքեր,գաղթականներ Գլուխ 12. Սոցիալականինստիտուտներ 81. Սոցիալական ինստիտուտի սահմանումը 82. Ինստիտուտների տիպաբանությունը Վ.Վ ՎԸ ԿԱՆ 83. Ինստիտուտի ֆունկցիաներնու դիսֆունկցիաները 84. Ինստիտուտը հաստատություն որպեսսոցիալական 8.5. Սոցիալականինստիտուտների դինամիկան Գլուխ 13. Սոցիալականվերահսկողություն ու ֆունկցիաները 8 1 Սոցիալական վերահսկողության բովանդակությունն Պ. 92. Բերգերիսոցիալականվերահսկողության հայեցակարգը Տ3. Սոցիալական վերահսկողության գործակալներնու գործիքները 4. Ընդհանուրն առանձնակի վերահսկողություն Գլուխ 14. Շեղված վարքաձներ 81. Շեղվածվարքաձների մեկնաբանությունը 8 2. Դնիանտվարքաձն 83. Դելինկվենտվարքաձն ՊՏԻ 84. Քրեականվարքաձն 15. ն Ընտանիք ամուսնությու Գլուխ 81. Ընտանիքիինստիտուտը Ց2. Ընտանիքի ֆունկցիաները... 3. Ընտանիքըն տնայինտնտեսությունը 34. Ընտանիքի դասակարգումը ԸՆ ԿԱԿԱ ԱԿԱ 85. Ընտանիքի կենսափուլերը

ԼՂ ԱԱԿԿԱԿ

ԱԶ 96. Մինչամուսնական վարքը ԻԴԱ ԿԱԶ ԿԱՏ 57 Ամուսնությանինստիտուտը 98. Ամուսնության պատմական ձները Տ9. Ամուսնության տիպերիդասակարգումը

Մո...

Ընտանիքիգլխավորիխնդիրը

ոու

ոեու

ԱԱ ԱԱ ԴԱԳ:

ԱԱ

ԱԱԴԱՈ ԴԳԿ262

ԱՎԱ ԱԱԿԱԱԻ

ՎԻ

ՎԱՂ

8 13.

Դերերիբաշխումըընտանիքումւ.

8 16.

ՎՎ.ՎՎՎՎ..

8 12.

Վ.Վ.

ո...

Տ 15.

ԱԿԱԱԱԿԱԿԱԿԱ

81 Սոցիալական տեղաշարժերիտիպաբանությունը Տ2. Ռուսականհասարակության փակն բաց բնույթը 83. Սարգինալներ 94 Ռուսաստանում մարգինալության դրսնորմաներկու փուլերը 85. Ունեզրկում,ապադասակարգացում, պրոլետարացում

ոռ.

ընտանիք Տ 11. Ժամանակակից

Տ 14.

11.

8 10. Ընտանիքիտիպերը

ՎՎԿ

...ԱՎՎՎԱՎՎՎԴԴԴՈՀ

.................շ.

ե...

ԵՎԱՆ

ոռ.

ռու...

ԱԴԱ

ԱԿԱ

Վ.Վ.

Ան

Պար

ԱԱԱԿԱԿԱԱԹԱԱԱԿԱԿԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԴ

2... Վ

ւ...

2...

ԴՎԸՎ

8 1, Տ 2. Տ 3.

ոո.

ԱԱՂԱԴԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԱԿԴ

առանձնացումը ու գործիքները տեսակներն էմպիրիկհետազոտությունների մեթոդները հիմնական Սոցիոլոգիայի

Տ 4.

Տ 5.

ԿԱ

ոու

ԿԱԿԱԿԱԿԱԱԳԱՈԱԳՈՒՈ

ԻԻ

ՀԱԱ

ԴԴՈՈՒԻ

ն հարցերի.տեսակները կառուցվածքը Հարցաթերթի

հետազոտություններ Մարկետինգային գո Ան ԱԱԿ ԱՆԱԳ ԱԳՈ ՒՒԴ373 գիտափորձ 9, Դիտարկում,բովանդակային վերլուծություն,

Տ 8

ՎԱԱԴՒ

ոո

ԿԱԿԱՈ ՒՆ 362

հարցում Տ 6. Անկետային 8 7.

Ան

եո

ոի

ոմն

ԱՆԱՆ

ԱԿ

Ղ`ԼՎՎԼՎ.ԸՎՎ.Վ.ՎՎՎՎՎԸԸՎԱ

ՂՆՎՎ`..Վ......ՎՎԸԸԸՎՎ

"ԱՎՈ

ԱԱ Ա

Կիրառականսոցիոլոգիայիհիմունքներ ծրագիր Վետազոտության ՂԴՈԴԻ ԱԴԱ ԱԱԿ ԿԱԿԳԹԳ ՅՈՒԹ ՒՒԴ վիճակագրություն հավանականություն, Տիպականություն, հետազոտությունների ընտրահատվածի Սոցիոլոգիական

Գլուխ 17.

ԲԱԺԻՆ

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ԱՒ

ՅՈ

ում

յիիի՛.՛՛....»»թ»շ»շֆ»ֆ2շթ»թ»թՒ,99Չ9ՉՒԽ.ՁՋ

,9,Ջ,Ֆ5ֆ9,95)9ԽԽ»ՔՁՔթզթշթ.ՔՕթ».թ:»թ2»ծ.թշ.

Ի. Կրավչենկո

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱ

Դասագիրք

Ռուսերենից

թարգմանեց

ՈԹարգմաւավաւծ

Ճ.

Աբրահամյանը

Վ.

ՀԹՅՏՑՏՎՇԻՓԻ

Դ.

ում

կր աւրումննր

ռրոջ

26461212 12111222 Ֆու

ՔՄՇՇԵԽԾՈԾ

ոռքոաոտճռո

(Հ

զՃ

ՇռԵՇՐԻԾ

ՃԲ

«Յա

ՀՁՎրատարակչութ. տնօրեն` ինխմբագիր՝ Գեղ. Վերատ. սրբագրիչներ՝

ՀՎՅամակարգչ. Շապիկի

ձնավորումը՝

համակարգչային

ԷՀ

ՃՅքնճճոա ԿՀՑ

ԹՎ

36)

նա«-97»,

ոի

(Շ

ՇքթՇտո,

"7.

Մնացականյան Բաղդասռարյանռ Ն.Ն.Փարսռսադանյան Մ.Մ. Մելթումյամռ Գ.Ա. Հարությունյանի Ե.Ա. Մավայանի Մ.Վ.

ս.Ա.

մշակումը՝