Տասներկու կեսարների կյանքը

Աչխատությունը անդրադառնում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու արնելյան արչավանքին (Ք.ա. 334-323) ն դրա ընթացքում Հայաստանի ն Հայոց μանակի ունեցած դերին: Թեն Մակեդոնացու վերաμերյալ գոյություն ունեն μազմազան ընդարձակ ուսումնասիրություններ, μայց դրանցում աննկատ են մնացել նրա արչավանքի ժամանակ առաջնային, Հաճախ վճռական նչանակություն ունեցած չատ առանցքային գործոններ: Մասնավորապես խոսքը վերաμերվում է Մակեդոնացու ռազմավարությունում ու մարտավարությունում առանցքային տեղ գրաված գաղտնի գործողություններին, տարμեր μանսարկություններին, քարոզչական Հնարքներին, ապատեղեկատվությանը ն այլն: Նույն ուսումնասիրություններում թերարժեվորված կամ ընդՀանրապես անտեսված է պատմության այս չրջադարձային փուլում Հայաստանի ունեցած նչանակալի դերակատարությունը, ինչը μավականին μացաՀայտվում է այս քննությամμ: Սույն Հարցերի լուսաμանման Հետ, ընդՀանուր անդրադարձ է կատարված նան Մակեդոնացուց Հետո չուրջ մեկ Հազարամյակ Առաջավոր Ասիայում ընթացած քաղաքական զարգացումներին, ինչում չատ ավելի նչանակալի է եղել Հայաստանի գործոնը:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱկԵԴՈՆԱòՈՒ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ ն ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Ներածական

Ալեքսանդր Մակեդոնացու վերաμերյալ գոյություն ունեն μազմաթիվ ուսումնասիրություններ , μայց դրանցում անտեսվել կամ աննկատ են մնացել այնպիսի Հարցեր ու գործոններ, որոնք լուրջ դեր ու նչանակություն են ունեցել Աքեմենյան տիրապետության դեմ նրա մղած պատերազմում: Բացի դրանից, այդ պատերազմում կարնոր տեղ ու դեր է ունեցել աքեմենյան կողմում Հանդես եկող Հայոց μանակը: Այն պարսիկներից ու մարերից Հետո քանակությամμ երրորդն էր ն գլխավորում էր Համաարիական μանակի աջ թնը: Հայոց μանակը մասնակցել է աքեմենյան արքայից արքայի գլխավորած արիական μանակի՝ լրիվ կազմով Մակեդոնացու դեմ մղած երկու գլխավոր ճակատամարտերին: Սրան զուգաՀեռ անՀրաժեչտ է նկատի առնել, որ Հայաստանը Աքեմենյան տերության այն միակ սուμյեկտն էր, որը չնվաճվեց Մակեդոնացու կողմից ն իր անկախությունը մեծամասամμ պաՀպանեց Մակեդոնացու ասիական նվաճումների վրա Հետագայում Հիմնված տիրապետությունների դեմ պայքարում: Բայց այս ն չատ այլ առաջնային կարնորություն ունեցող փաստարկներ անՀրաժեչտ ուչադրության չեն արժանացել կամ ընդՀանրապես անտեսվել են ոչ միայն մակեդոնացիագետների, այլն Հայագետների կողմից ն գրեթե չեն արտաՀայտվել Մակեդոնացուն կամ Հայ ժողովրդի պատմությանը վերաμերող գիտական կամ ուսումնական ձեռնարկներում: Այս Հարցի լուսաμանման Համար անՀրաժեչտ է Հնարավորին չափ խորությամμ անդրադառնալ ոչ միայն անմիջապես Մակեդոնացու արնելյան արչավանքին, այլն Հայաստանի ն առաջավորասիական տարածաչրջանի վաղ չրջանի պատմության որոչ Հարցերի: ԱնՀրաժեչտ է Հատկապես Հանգամանալից քննել Հնում վարվող պատերազմների ռազմավարությունը, ինչպես նան խորացնել մեր պատկերացումները Աքեմենյան տերության μնույթի, ներքին ն արտաքին իրավիճակի, վարչաքաղաքական կառույցի, Հիմնական էթնիկ միավորների, μանակի ն նման այլ Հարցերի վերաμերյալ: Այս առումով սույն քննությունը լուսաμանում է ոչ միայն Հայագիտության, այլն արնելագիտության Համար կարնորություն ներկայացնող մի չարք Հարցեր: Այն կարնոր է նան

ò ‡ ı Â ք Ï ‡ È ք .

ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք 7‡Í‰ÓÌՇÍսÈ (ՇÓÍք. ոÂք. Շ ÌÂÏ., 7. Է. ԵÓո‚սÌÌսÍ, 1. Ե. îÛÌ͇), Ä . Ք ‡ Á ս Ì .

1ՇոÓքսfl ‚ÓÂÌÌÓ„Ó սՇÍÛՇՇո‚‡. ո. 1, 7., 1956, Ä . ë . ò Ó Փ Ï ‡ Ì . ÇÓՇոӘ̇fl ոÓՄսոս͇

ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք‡

7‡Í‰ÓÌՇÍÓ„Ó.

Խ‡Á‡Ì¸, 1976, Ե. É . É ‡ Փ Û ք Ó ‚ , Ñ . 1. Լ ս · Û Í ս ‰ ս Շ . ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք 7‡Í‰ÓÌՇÍսÈ ս ÇÓՇոÓÍ, 7. 1980, Շ 84-85:

Նկատի ունենք առաջին Հերթին Հետնյալ ուսումնասիրությունները. î .

նրանով, որ Մակեդոնացու արչավանքներով գլխավորապես պայմանավորվեց Հետագա դարերի ՀամաչխարՀային զարգացումները, ինչից չատ μան է ժառանգել նան ժամանակակից աչխարՀը 2 : Ա Հնում պատերազմների ռազմավարությունում նչանակալի տեղ գրավող որոչ անտեսված Հարցերի մասին

Մակեդոնացու ն ընդՀանրապես Հին ստրատեգների ռազմավարությունում զգալի տեղ են գրավել որոչ, Հիմնականում աննկատ մնացած կամ չկարնորված գործոններ, որոնք առաջնային, որոչ դեպքերում վճռական դեր են ունեցել նրանց մղած պատերազմներում: Մասնավորապես խոսքը վերաμերում է Հակառակորդի թիկունքում գաղտնի գործակալական ցանցի ստեղծմանը, լրտեսությանը, դավաճանների Հավաքագրմանը, առաջնային գործիչների սպանություններին ու կաչառելուն, մոլորեցնող, խուճապ Հարուցող ապատեղեկատվությանն ու քարոզչական μանսարկություններին ն քայքայիչ այլ գործողությունների, ինչով Հաճախ կանխավ վճռվել է առաջիկա ճակատամարտերի ելքը: Այս առումով Հին ստրատեգների Համար առաջնային Հետաքրքրություն է ներկայացրել Հատկապես Հակառակորդի ներքաղաքական իրավիճակն ու ներքին Հակադրությունները: Ստորն, մինչ Մակեդոնացու արչավանքին անդրադառնալը, կխոսենք պատերազմների վարման մի քանի այնպիսի օրինակների մասին, որոնցում առավել ակնՀայտ են Հիչյալ գործոնները: Քսենոփոնի Համաձայն՝ Ասորեստանի μանակի կես զորաքանակն ունեցող մարաց μանակի Հաջողությունը ապաՀովելու նպատակով այն գլխավորող կյուրոս Մեծը քանակային այս տարμերությունը լուծում է՝ իր կողմը գրավելով Ասորեստանի թագավորի μռնություններից դժգոՀ վրկանցիների (Հյուրկաններ) ն ասորեստանցի երկու նախարարների՝ իրենց զորքերով: Ընդ որում սրանց դավաճանությունը սկզμում գաղտնի էր պաՀվում՝ Հակառակորդի թիկունքում անսպասելի գործողություններ ծավալելու Համար: կյուրոսի ռազմավարությունում կարնոր տեղ էր գրավում նան լրտեսությունը: Ասորեստանի դեմ պատերազմում նա իր կողմն է գրավում մի ասորեստանցի նախարարի ն քայքայիչ գործունեության առաջադրանքով նրան ուղարկում է Հակառակորդի թիկունք: խսկ Լյուդիաի դեմ պատերազմում անՀրաժեչտ տվյալներ ձեռք μերելու Համար կյուրոսը Հակառակորդի մոտ է ուղարկում իր զինակցին, որն իμր դավաճանել ն Հեռացել էր իրենից 3 : Հայ միջնադարյան աղμյուրների Համաձայն՝ նույն կարգի դավադիր գործարքի են դիմում Սասանյանները՝ Հայաստանի դեմ պատերազմում: Նրանք Հայոց թագավոր Խոսրով Մեծի (արտաքաին աղμյուրներում՝ Տրդատ 11, 217-252) մոտ, որպես ազգակից ու դաչնակից, ուղարկում են Անակին, որը

Ալեքսանդր Մակեդոնացու ն նրա արչավանքների վերաμերյալ ժամանակագրական աղμյուրներ չեն պաՀպանվել: Միջնորդավորված դրանք Հայտնի են 1-11 դդ. Հեղինակների Հետնյալ աչխատություններով. կ ո ւ ր տ ի ո ս Ռ ո ւ փ ո ս . Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը, Ա ր ի ա ն ո ս Փ լ ա μ ի ո ս . Ալեքսանդրի արչավանքը: Դրանք Հայերեն Հրատարակված են մեկ գրքով (Երնան, 1987, թարգմանությունը ռուսերենից՝ Ա. Սարգսյան, Ռ. Մավիսակալյան), որից ն կատարված են մեր Հղումները: Մակեդոնացուն է նվիրված նան իμր Մակեդոնացու անձնական պատմագիր կալիսթենեսի կողմից գրված, μայց իրականում նրանից մեկ-երկու դար Հետո Հանդես եկած Հեղինակի կողմից (կ ա լ ի ս թ ե ն ե ս կ ե ղ ծ ) ավանդված, եվրոպական ու արնելյան μազմազան տարμերակներով ու լեզուներով, այդ թվում Հայերենով Հայտնի վիպականացված մի պատմություն կամ երկ: Մենք օգտվել ենք այս երկի Հայերեն միջնադարյան թարգմանական տարμերակներից՝ Հետնյալ խմμագրությամμ. Պատմութիւն Ալեքսանդրի Մակեդոնացւոյ (աչխատասիրությամμ Հ. Սիմոնյանի), Երնան 1989, ն Հետնյալ ուսումնասիրությունից. Է .

Յ .

Å Â ð Ú Â Ճ ¸ Ò . êÓÏ‡Ì Ó· ÄՃÂՇ҇̉ðÂ Ë Â„Ó „Ճ‡‚Ì˚ ‚ÂðÒËË Ì‡ ‚ÓÒÚÓՇÂճ å.ճ 1948:

Ք ս ե ն ո փ ո ն. կյուրոպեդիա, V, 3(9), V1, 1(37-43), 3(17-21), Երնան, 2000 (μնագրից թարգմանությունը ըստ Ս. կրկյաչարյանի), էջ 193, 234-236, 253-254:

սպանում է նրան: Մարտի դաչտերում տանուլ տված պատերազմը Սասանյանները այս դավադրությամμ ի վերջո ավարտում են Հաղթանակով 4 : Խորենացու Համաձայն՝ մարտի դաչտից դուրս կայացած դավադիր պայմանավորվածությամμ է կանխորոչվում Երվանդ Վերջինի ն Արտաչես 1-ի միջն Հայոց գաՀի Համար մղված ճակատամարտի ելքը: Արտաչեսն իր կողմն է գրավում չատ նախարարների՝ իրենց զորքերով: Հատկապես խոսքը վերաμերում է նչանակալի զինուժ ունեցող սաՀմանակալ μդեչխություններին ն Մուրացյան Արգամին, որին Արտաչեսը խոստանում է, որ իր կողմն անցնելու դեպքում նրան կմնա այն, ինչ որ նա ստացել էր Երվանդից: Ճակատամարտի ժամանակ Արգամը ն մյուս նախարարները, Համաձայն գաղտնի պայմանավորվածության, իրենց զորամիավորումներով անցնում են Արտաչեսի կողմը: Երվանդի կողմում մնում են միայն Վիրքի, Միջագետքի ու տավրոսցիների զորքերը, որոնք ջախջախիչ պարտություն են կրում 5 : Հակառակորդի ներքին ու արտաքին իրավիճակի Հետախուզությանը առաջնային կարնորություն տալու ն ստացած տվյալներով թելադրված քայլերի դիմելու վերաμերյալ խոսվում է չատ ավելի վաղ աղμյուրներներում: Ըստ Սարգոն 11-ի (Ք.ա. 721-705) ու նրա գործակալների արձանագրությունների՝ Ասորեստանի արքան ուներ Հետախուզական ն Հակառակորդի թիկունքում տարμեր գաղտնի գործողություններ իրագործելու գործակալական զարգացած, լայն ցանց, ինչի միջոցով պարզում է, որ Ուրարտուն Հյուսիսից Հարձակման է ենթարկվել, որի անՀաջող ելքից Հետո սուր Հակադրություն է ծավալվել երկրի ներսում ն Ռուսա 1-ի (Ք.ա. 735-713) արքունիքում: Հայտնի չէ, թե Ասորեստանը ՀրաՀրիչ մասնակցություն ունեցե՞լ է այս Հակադրություններում, μայց Սարգոնը Ուրարտուի վրա վճռական գրոՀի է դիմում 5 տարուց ավելի տնած Հետախուզությունից Հետո միայն 6 : Անդրկուլիսյան դավադիր, քայքայիչ գործունեության վճռական նչանակությունը ակնՀայտ է նան Տիգրան Մեծի դեմ Լուկուլլոսի ձեռք μերած Հաղթանակի դեպքում: Հռոմեացի պատմիչ Պլուտարքոսը այն վերագրում է μացառապես Հռոմեացիների Հրամանատարի քաջությանը ն մարտավարական տաղանդին, ինչի չնորՀիվ իμր Հակառակորդին 20 անգամ գերազանցող Հայոց μանակը ինքն է իրեն ոչնչացրել. «այսպես, առանց արյուն թափելու՝ գլխովին ջախջախվեց μազմաμյուր այս զորաμանակը» 7 : ԱկնՀայտ է, որ սա Հռոմեական զենքը փառաμանելու մոլուցքով թելադրված, վատ Հիմնավորված Հնարանք է ն չի արտաՀայտում այս ճակատամարտի իրական ընթացքը: խրականությունը μացաՀայտում են Հենց իր՝ Պլուտարքոսի Հետնյալ Հաղորդումները: Երμ Տիգրան Մեծն իր զորքերով գտնվում էր Սիրիայում, Լուկուլլուսը նրա մոտ ապաստանած Պոնտոսի թագավոր ՄիՀրդատին պաՀանջելու պատրվակով Հայաստան է գործուղում Ապպիոս կլավդիոսին: Բայց, ինչպես ակնՀայտ է դառնում սրա Հետագա գործունեությունից, նա իրականում Հետնել է Հակառակորդի ներքին ն արտաքին իրավիճակը Հետախուզելու ն դրանով թելադրված քայքայիչ կամ դավադիր ձեռնարկումների նպատակ, ինչը կատարում է Հիանալի: կլավդիոսը ոչ թե ուղիղ գնում է Սիրիա, որտեղ էր այդ ժամանակ Տիգրանը, այլ Հայաստանի Հարավային երկրամասերը Հանդիսացող Հյուսիսային Միջագետք: Այստեղ որոչ ժամանակ չրջագայելուց Հետո է միայն նա գնում Անտիոք, որտեղ ն ակնՀայտ է դառնում կլավդիոսի չեղման μուն նպատակը: Քանի դեռ Տիգրանը նա «Հասցրեց իր կողմը գրավել զμաղված էր «փյունիկյան ինչ-որ քաղաքներ նվաճելով», իչխանավորներից չատերին, որոնք խիստ նեղվում էին Հայ տիրակալի գերիչխանությունից:

Ա գ ա թ ա ն գ ե ղ ո ս. Հայոց պատմություն. մաս 18-35, Երնան, 1983, էջ 24-32: Մ ո վ ս ե ս Խ ո ր ե ն ա ց ի. Հայոց պատմություն, 1 1, ԽԵ, ԽԶ, Երնան, 1981, էջ 200, 202:

1. 7. Ñ ¸ fl Í Ó Ì Ó ‚. ÄՇՇսքÓ-‚‡‚սՄÓÌՇÍս սՇոÓ˜ÌսÍս ոÓ սՇոÓքսս 7ք‡քոÛ, ոÂÍՇո 50(8, 10, 11).– ÇÂՇոÌսÍ ‰ք‚ÌÂÈ սՇոÓքսս, 1951, Ի2:

Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Լուկուլլոս, ՃՃV111. - ՀԺՊՔ-1, էջ 241-

243):

Ստրկացված μազում քաղաքներ նրա մոտ ծածուկ սուրՀանդակներ էին ուղարկում, ն նա Լուկուլլոսի անունից նրանց օգնություն էր խոստանում, μայց պատվիրում էր առայժմ խուսափել վճռական գործողություններից»: Այս իչխանավորներից, Հավանաμար որպես μուն Հայաստանի առաջնային ն

նչանակալի զինուժ ունեցող միավորներից մեկի տիրակալի, կարնորվում է Հատկապես կորդվաց թագավոր Զարμիանոսը, որի դավադրութունը դեռնս մինչ Լուկուլլոսի ներխուժումը, Տիգրանը μացաՀայտում է ն վերջինիս մաՀապատժի ենթարկում: Ըստ ամենայնի՝ նույն կարգի սադրիչ, դավադիր գործունեության արդյունք պետք է Համարել Տիգրանի ու նրա Հիմնական դաչնակից ՄիՀրդատի միջն սերմանված Հակակրանքն ու անվստաՀությունը, ինչը տարածվել էր նան նրանց չրջապատող գործիչների վրա: Հետագա տվյալներից, Հատկապես Ապպիանոսի Հաղորդումներից ակնՀայտ է, որ այս դավադրություններին մասնակից են դարձել նան Տիգրանի որդիները ն նրա մյուս դաչնակիցը՝ Պարթնքի թագավորը: ԶուգաՀեռաμար քայքայիչ գործունեություն էր ծավալված Փոքր Ասիայում: Լուկուլլոսը այստեղ պատերազմը ավարտված է Համարում ոչ թե մարտի դաչտում ձեռք μերված Հաղթանակից Հետո, այլ երμ ՄիՀրդատին դավաճանում է նրա որդին՝ Բոսպորի փոխարքան, ն անցնում է իր կողմը: Այս նախնական քայքայիչ գործունեությունից Հետո միայն Լուկուլլոսը, ըստ ամենայնի, արդեն լավ իմանալով, թե Տիգրանի μանակի որ զորամիավորումներն են անՀրաժեչտության դեպքում դավաճանելու ն իր կողմն անցնելու, անսպասելի ն սրնթաց անցնում է թերնս նույն գաղտնի պայմանավորվածությամμ իրեն «գրկաμաց» ընդունած Ծոփքով ն մտնում Մեծ Հայք: Թեն Տիգրանակերտի ճակատամարտում Պլուտարքոսը մոռանում է ասել, թե ի՞նչ «վճռական գործողությունների» դիմեցին կլավդիոսի Հետ դավադիր պայմանավորվածություններ ձեռք μերած ռեգիոնալ իչխանավորները, μայց նրա այս Հաղորդումներից արդեն պարզ է, որ Տիգրանակերտի ճակատամարտի ն ընդՀանրապես առաջիկա պատերազմի ելքը կանխորոչվել էր Անտիոքում: Այն ըստ էության չաՀեց ոչ թե Լուկուլլոսի μանակը, այլ նրա դավադիր ն քայքայիչ ծրագրերն իրականացնող գործակալությունը: Լուկուլլոսը սխալվեց, երμ խորանալով Հայաստանում, այս անգամ արդեն զուտ զինական ուժով փորձեց լուծել Տիգրանի Հարցերը: ՈրովՀետն ջախջախիչ պարտություններ է կրում ն դուրս չպրտվում այնտեղից ն, Պլուտարքոսի Համաձայն, այն վիճակում է Հայտնվում, որ «նույնիսկ ինքն իրեն չի կարող կառավարել» 8 : Ներկայացված օրինակներից ակնՀայտ է, որ Հնում պատերազմների ռազմավարության գլխավոր զենքերից մեկը եղել է Հակառակորդի ներքին Հակադրություններով թելադրված քայքայիչ, սադրիչ գործողությունները ն մարտի դաչտից դուրս վարվող անդրկուլիսյան այլ μանսարկություններ: Հելլենական աչխարՀը գլխավորած Մակեդոնիայի ն Աքեմենյան տերության միջն ծավալված պատերազմում նույնպես կողմերը փոխադարձաμար մեծ տեղ են տվել նման քողարկված գործողությունների: Մակեդոնացին Հոր սպանության գործում, իրեն սպանելու փորձում, կաչառքով դավաճաններ ձեռք μերելու ն նրանց միջոցով Հելլադայում խռովություն μարձրացնելու Համար մեղադրում էր ԴարեՀին: խսկ Հակամակեդոնական դիրքորոչում ունեցող Հույների առաջնորդ Դեմոսթենեսը մեղադրվում էր Հակառակորդի Հետ Համագործակցելու ն «արնելյան ոսկով» կաչառվելու Համար: Արքաների Համար անվայել ու անազնիվ Համարվող այս ձեռնարկները նկատի ունի Մակեդոնացին՝ ԴարեՀին ուղղված նամակի Հետնյալ տողերով. «Դուք անազնիվ պատերազմներ եք ՀրաՀրում ն, թեն զենք ունեք, այնուՀանդերձ, դրամով ձեր թչնամիների գլուխներն եք գնում» 9 : Շեղագիր տրված են տարμեր աղμյուրներից ու Հեղինակներից μերված ուղղակի մեջμերումները: Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Լուկուլլոս, ՃՃ1–ՃՃՃV, Պոմպեոս, ՃՃՃ11. ՀԺՊՔ-1, էջ 231-250, 266-267, Ա պ պ ի ա ն ո ս , Ճ11, ՄիՀրդատական, 83, 87, 104. - ՀԺՊՔ-1, էջ 257, 259261, Մ ե մ ն ո ն ,. Պոնտական Հերակլեայի պատմություն, ՃV, 46(2), ՃV1, 55(1). - ՀԺՊՔ-1, էջ 264, 265, Դ ի ո ն կ ա ս ի ո ս . Հռոմեական պատմություն, ՃՃՃV1, 5(1-2), 14(1-2), 16(1-2), . –ՕԱՀՀՄ, Հ. 9, ՀՀԱ, Հ. 1, Երնան 1976, էջ 128, 132, 133: Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 5(16), 1V, 1 (12), էջ 290, 311: Ա ր ի ա ն ո ս, 1, 25, 11, 14 (5-6), էջ 46-47, 72, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Դեմոսթենես. Ճ1V, ՃՃ, ՃՃ111, ՃՃV. - Երկեր, ռուսերենից թարգմանությունը՝ Հ. Հարոյանի, Երնան 1987, էջ 323, 328-329, 332-333: Հուստինոսի ու

Պաչտոնապես աստվածացված ն Հունա-Հռոմեական աղμյուրներում իդեալականացված «անազնիվ» դրսնորումներ անմիջականորեն Մակեդոնացու գործունեությունում նման արտաՀայտված չեն: Ավելին, ի Հակադրություն ԴարեՀի, նա ներկայացվում է որպես ազնիվ պատերազմող: Դա ուղղակիորեն արտաՀայտված է Արիանոսի Հետնյալ տողերում. «Ալեքսանդրի Համար ամոթալի է Հաղթանակ գողանալը. իրեն պատչաճ է Հաղթել μաց մարտում, առանց խորամանկությունների»: Նույն միտումն ենք տեսնում Ռուփոսի մոտ՝ գիչերային գաղտագողի

Հարձակում առաջարկող զորավարներին ուղղված Մակեդոնացու Հետնյալ խոսքում. «Դուք ինձ խորՀուրդ եք տալիս գործել որպես ավազակ ն գող. սրանց մտքինը միայն խաμեությունն է» 10 : խրականում Մակեդոնացին լայնորեն կիրառել է իր իսկ կողմից անազնիվ Համարվող, մարտի դաչտից դուրս վարվող ամենատարμեր խորամանկություններ ու խարդավանքներ: Այդ մասին ուղղակի խոսվում է կեղծ-կալիսթենեսի կամ Ալեքսանդրի վիպականացված պատմության արնելյան տարμերակներում, որոնց Համաձայն՝ Մակեդոնացու ն ԴարեՀի դավաճան զինակիցների միջն դեռնս պատերազմի սկզμից գաղտնի կայացել են տարμեր դավադիր գործարքներ: Սա Հավանաμար պարտված իրանական կողմի Հազվադեպ պաՀպանված աղμյուրների արձագանքն է: Նույն արձագանքն ենք տեսնում նան սասանյան աղμյուրներում, որոնց Համաձայն՝ Մակեդոնացին խրանչաՀրի առաջնորդների մեջ սերմանում էր չարություն ու թչնամություն: Հավանաμար այս արձագանքն է արտաՀայտվել Մակեդոնացու գաղտնի գործարքների մասին գրող արաμ Հեղինակների մոտ, որոնք, ինչպես նույն պատմությանը անդրադարձած Դինավարին, ըստ ամենայնի օգտվել են վաղ իրանական աղμյուրներից 11 : Հակառակորդի թիկունքում սադրիչ, քայքայիչ գործունեություն ծավալելու առավել մեծ Հնարավորություն ուներ Հելլենական կողմը ն Հատկապես Փիլիպպոսն ու Մակեդոնացին, որոնց ժամանակ աքեմենյան μանակում մեծ թիվ են կազմել Հույն վարձկանները, իսկ Հույն զորավարները Հայտնվել էին Հրամանատարական ամենաμարձր աստիճաններին: ԴարեՀի պալատականների անվստաՀությունն այնքան մեծ էր նրանց նկատմամμ, որ խսոսի ճակատամարտից առաջ ԴարեՀից պաՀանջում էին ամμողջությամμ ոչնչացնել նրան դավաճանելու ն Մակեդոնացուն ծառայելու մեջ կասկածվող Հույն վարձկաններին 12 : Միանգամայն Հնարավոր է, որ Ք.ա. 338-336 թվերին աքեմենյան արքունիքում μռնկված դավադրությունը, որին զոՀ գնացին Արտաքսերքսեսը, նրան փոխարինած որդին՝ Արսեսը, ն ողջ թագավորական տոՀմը, կազմակերպվել էր Փիլիպպոս 11-ի ն պանՀելլենիզմի կողմնակիցների կողմից: Այս իրավիճակում է, որ գաՀն անցնում է Աքեմենյան տոՀմի մեկ այլ ճյուղի ներկայացուցիչ ԴարեՀ 111-ին, որը Հազիվ է փրկվում նույն դավադրությունից 13 : Հենց այս ժամանակաՀատվածում Մակեդոնիան Հասցրեց իր գերիչխանության տակ միավորել Հելլենական աչխարՀի մեծ մասը ն ներխուժել Արիական տիրապետության տակ գտնվող Փոքր Ասիա (Ք.ա. 336): Մակեդոնացիների ձեռնարկած դավադրությունների արդյունք կարող էին լինել նան Հետնյալ իրադարձությունները: Երμ Փիլիպպոսի զորքերը մտել էին Փոքր Ասիա, անսպասելի մաՀանում է աքեմենյան μանակի Հեղինակավոր ու փորձառու Հույն զորավար, Եգիպտոսի գրավման գործում առաջնային դեր կատարած, ն որպես պարգնատրում՝ Փոքր Ասիայի արնմուտքի զորքերի գլխավոր Հրամանատար Դիոդորոսի նույն կարգի վկայությունների մասին տե՛ս նան ը .

É .

É ‡ Փ Û ք Ó ‚ ,

Ñ .

1 .

Լ ս · Û Í ս ‰ ս Շ , Շ 84-85::

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 13(4-10), էջ 353: Ա ր ի ա ն ո ս, 111, 10(1-2), էջ 99-100:

շ .

Ջ.

Ե  ք ո  Մ ¸ Շ . ՔÓÏ‡Ì Ó· ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք … , Շ. 12, 13, 17, 19-20, 59:

Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 8(3-4), էջ 294: Դ ի ո դ ո ր ո ս Ս ի կ ի լ ի ա ց ի . Պատմական գրադարան, ՃV11, 5(3-6). - ՕԱՀՀՄ, Հ. 14, ՀՀԱ, Հ. 2, Երնան 1985, էջ 78::

նչանակված Մենթոր Հռոդոսցին: Նրան փոխարինած եղμայրը՝ Մեմնոնը, որը նան աքեմենյան միջերկրածովյան նավատորմի գլխավոր Հրամանատարն էր, Փոքր Ասիա ներխուժած Ալեքսանդրին որպես Հակաքայլ՝ Հունաստան գրոՀելու ժամանակ նույնպես անսպասելի մաՀանում է (Ք.ա. 333) 14 : Մակեդոնացին առաջին Հերթին Հենց այս զորավարից էր սպասում «անթիվ գլխացավանքներ ու դժվարություններ», որի մաՀից Հետո Հատկապես «ամրապնդվեց երկրի խորքը արչավելու» նրա մտադրությունը 15 : Հակառակորդին Հիանալի ճանաչող այդ փորձված զորավարների կորուստը այսպիսի վճռական պաՀերին դժվար թե պատաՀական լիներ: Եթե արքաների երկկողմանի սպանությունները դարձել էին Հաճախակի իրագործելի, ապա չատ ավելի Հեչտ ու նվազ ծախսատար կարող էին լինել նրանցից անՀամեմատ ավելի թույլ պաչտպանվածություն ունեցող զորավարների սպանությունները: Ներկայացված տվյալներից ակնՀայտ է, որ տարμեր խարդավանքների ու դավադրությունների տնական չրջապտույտի մեջ ընկած Աքեմենյան տերությունն ու արքունիքը գործնականում կաթվածաՀար էին դեռնս Փիլիպպոսի օրոք: ԴարեՀ Վերջինը չէր կարող Հասցնել էական չտկումներ մտցնել ծայրաՀեղ քայքայված ն լարված ներքին ու արտաքին իրավիճակում: Նրա գաՀակալությունից դեռնս մի քանի ամիս առաջ մակեդոնական 10000-ոց առաջապաՀ զորամասը ներխուժել էր Փոքր Ասիա: Դիոդորոսի Համաձայն՝ գաՀը նոր ստանձնած ԴարեՀը «մտաՀոգված էր Մակեդոնիայի Հետ վերաՀաս պատերազմը կանխելու» Հարցով: Դրան զուգաՀեռ նա զμաղված էր Եգիպտոսում μռնկված ապստամμության ճնչմամμ 16 : Երμ սպանվեց Փիլիպպոսը, ԴարեՀը, որը, ինչպես Համոզված էր Մակեդոնացին, Հավանաμար իսկապես այս դավադրության նախաձեռնողն էր, Դիոդորոսի Համաձայն՝ «արՀամարՀելով Ալեքսանդրի երիտասարդ տարիքը, ազատվեց տագնապից» 17 : Բայց դա երկար չտնեց, քանի որ Մակեդոնացին արագ ն վճռական գործողություններով նորից Մակեդոնիայի գերիչխանությունը Հաստատեց Հելլենական աչխարՀի մեծ մասի վրա ն ԴարեՀի դեմ պատերազմը սկսեց նրա ն իր գաՀակալության երկրորդ տարում: Բ Գրանիկոսի ճակատամարտը ն Մակեդոնացու ռազմավարությունը Փոքր Ասիայում

Փոքր Ասիա ներխուժած Մակեդոնացու գլխավոր խաղաթուղթն անկասկած եղել է վաղուց աքեմենյան լուծը թոթափելու պայքար մղող ն արնմտյան Հարնանների միջամտությանը սպասող տարածաչրջանի գործոնը: 334 թ. մայիսին Գրանիկոս գետի մոտ տեղի ունեցած առաջին ճակատամարտի վերաμերյալ նկարագրություններում Հին Հեղինակները Համաձայնում են նրանում, որ մարտի ընթացքը գլխավորապես պայմանավորում են Մակեդոնացու անձնական «քաջագործությամμ»՝ նրան Համարելով «ձեռքμերված Հաղթանակի գլխավոր պատճառը» 18 : Բայց առանցքային Հարցերում առկա են էական տարμերություններ: Օրինակ՝ Արիանոսի ու Պլուտարքոսի Համաձայն՝ մարտը սկսվում է երեկոյան, մակեդոնացիները մեծ դժվարությամμ են անցնում Գրանիկոսը, իսկ ըստ Դիոդորոսի՝ այն տեղի է ունենում վաղ առավոտյան, ն Ալեքսանդրը առանց խոչընդոտի Հասցնում է իր զորքը դասավորել մյուս ափին: Ճակատամարտի Հետագա ընթացքին վերաμերող Հաղորդումները նույնպես չեն Համաձայնում միմյանց: Մեծ է անՀամապատասխանությունը Հատկապես աքեմենյան μանակի թվաքանակի Հարցում: Այն 40000-ից Ä . 7 . Ñ ‡ Ï ‰ ‡ Ï ‡  ‚ . ԱÓՄսոս˜ÂՇ͇fl սՇոÓքսfl ÄıÂÏÂÌս‰ՇÍÓÈ ‰Âքշ‡‚˚, 7., 1985, Շ. 252, 253, ,257, 259, 260, Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 1(1-3), էջ 53:

Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃV111. - Երկեր, էջ 61:

Ä.

7 .

Ñ ‡ Ï ‰ ‡ Ï ‡  ‚ , Û͇Á. ՇÓ˜., Շ. 255, 257:

Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 7(1-2), էջ 79:

ուռճացվելով՝ Հասցվում է 600000-ի: Համեմատաμար Համաձայնություն կա մակեդոնական μանակի քանակի դեպքում, որը 35000-ից Հասցվում է մինչն 48000-ի 19 ն ամեն դեպքում զիջում է աքեմենյան μանակին: Այս էական անՀամաձայնությունները թույլ չեն տալիս Հավանականությանը մոտ որնէ պատկերացում կազմել Գրանիկոսի ճակատամարտի իրական ընթացքի վերաμերյալ: Հին Հեղինակները, Հավանաμար չունենալով անՀրաժեչտ աղμյուրներ, այս ճակատամարտի ընթացքը նկարագրել են Հիմնականում իրենց երնակայությամμ՝ աչխատելով չարադրել Հնարավորին չափ Հետաքրքրաչարժ պատմություն՝ չեչտը դնելով Մակեդոնացու փառաμանության ն նրան ձեռքμերված Հաղթանակի գլխավոր Հերոս ներկայացնելու վրա: Տվյալ դեպքում կողմնակալ, թերի ու Հակասական նկարագրություններով մեզ Հայտնի Գրանիկոսի ճակատամարտի վերաμերյալ թերնս ավելի իրական պատկերացում կարելի է կազմել՝ Հետագա իրադարձությունների ընթաքին Հետնելով: Գրանիկոսից Հետո Փոքր Ասիայում Մակեդոնացին Հիմնականում «նվաճում» էր միայն այն քաղաքները, որտեղ նրան Հրավիրում էին, կամ որոնց մեջ Հայտնվում էին դավաճաններ: Դա միանգամայն ակնՀայտ է Մինդոսի գրավվման դեպքում: Սկզμում մինդոսցիները խոստանում են Հանձնվել, μայց երμ Ալեքսանդրը Հասնում է այդ քաղաքը, սրանք ինչ-որ պատճառով Հրաժարվում են իրենց մտադրությունից: ԱնՀաջող փորձից Հետո Ալեքսանդրն ուղղակի Հեռանում է Մինդոսից, քանի որ Արիանոսի Համաձայն՝ «Հույս ուներ քաղաքը գրավել ոչ թե գրոՀով, այլ դավաճանությամμ»: խսկ Սիլիոս μերդի վրա գնալիս, երμ Մակեդոնացուն Հայտնում են, որ վերջիններս չեն պատրաստվում Հանձնվել, նա վերադառնում է կես ճանապարՀից: Նույն ակնկալիքով Ալեքսանդրը երկար պաչարման տպավորություն թողնելու նպատակով μանակում է Հալիկառնասի մոտ, μայց քանի որ կամովին Հանձնվելու պատրաստակամություն չի Հայտնվում, նա μազմիցս փորձում է այն գրավել: Դա նրան այդպես էլ չի Հաջողվում, քանի որ Հալիկառնասցիք, սպառելով պաՀեստային զինամթերքն ու պարենը, իրենք են դադարեցնում դիմադրությունը ն այրելով քաղաքը՝ Հեռանում: 20 : Փոքր Ասիայի μերդաքաղաքների ու երկրամասերի մեծ մասը Ալեքսանդրին են Հնազանդվում կամովին: Դավաճանության Համար որպես վարձատրություն՝ դրանք նոր տիրակալի Հրամանով թողնվում են նախկին կառավարիչների իչխանության տակ: Այս փուլում Մակեդոնացու դրսնորած ռազմավարական տաղանդի վերաμերյալ ավելի ակնՀայտ պատկերացում կարելի է կազմել ծովում ձեռնարկած քայլերից: Նրա նավատորմը (160 նավ) գրեթե կրկնակի զիջում էր աքեմենյաններին (300 նավ): Այս իրավիճակում Մակեդոնացին ոչ միայն մերժում է μաց ծովում ճակատամարտի դուրս գալու՝ իր գլխավոր զորաՀրամանատար Պարմենիոնի առաջարկը, այլն Հիմնականում ափամերձ մասերում պատսպարվող նավատորմն ընդՀանրապես վերադարձնում է Հելլադա՝ Միջերկրական ծովի արնելյան մասը ամμողջովին զիջելով ԴարեՀին: Այդպիսով նա ոչ միայն ապաՀովում է իր թիկունքը աքեմենյան նավատորմի գրոՀից, այլ ընդՀանրապես Հրաժարվելով ծովում «գլուխ դնել» ԴարեՀի Հետ՝ Հիմնական ուժերը կենտրոնացնում է իրեն դաչնակից ցամաքի վրա: Հետագայում, Հատկապես խսոսի Հաղթանակից Հետո, ցամաքային Հաղորդակցությունից զրկված աքեմենյան նավատորմը, Հայտնվելով անելանելի վիճակում, ստիպված մեծամասամμ Հանձնվում է Մակեդոնացուն ն արդեն կռվում նրա կողմում 21 : Այդպիսով Մակեդոնացին ոչ միայն առանց լուրջ մարտերի լիակատար Հաղթանակ է տանում ծովում, այլն տիրում ն իր ծառայությանն է ենթարկում աքեմենյան նավատորմի մեծ մասը: Գրանիկոսի ճակատամարտում Հայկական զորքերի մասնակցությունը որնէ աղμյուրում չի Հիչատակվում: Աքեմենյան μանակում գտնվող էթնիկ զորամիավորումների մասին խոսում է միայն

Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 21(4), էջ 82:: կողմերի թվաքանակների վերաμերյալ ընդՀանրացված տե՛ս Ե .

É .

É ‡ Փ Û ք Ó ‚ ,

Ñ .

1 .

Լ ս · Û Í ս ‰ ս Շ , Û͇Á. ՇÓ˜., Շ.98-99, 118:

Ա ր ի ա ն ո ս , 1, 17-29, 11, 4-5, էջ 34-52, 57-59: Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 1(19-21), 1V, 1(36-37), 5(14) էջ 281, 315, 328, Ա ր ի ա ն ո ս, 1, 18(4-9), 19(3, 7-11), 20(1), 11, 2(3-5), 17, 20-23, 24(1-), 111, 6(3), էջ 36-39, 54-55, 76, 79-85, 94:

Դիոդորոսը: Դրանք փոքրասիական երկրների, պարսկական, մարական, μակտրիական, Հյուրկանական զորամասերը ն Հույն վարձկաններն էին: Բայց Հայերի մասնակցության Հարցը այս ճակատամարտին վերջնականապես լուծված չի կարելի Համարել, քանի որ Դիոդորոսը, առանց էթնիկ պատկանելությունը նչելու, խոսում է նան աքեմենյան μանակի կենտրոնը գրավող «մյուս ազգերի Հեծյալների» մասին, «որոնք մեծաթիվ էին ն ընտիր իրենց արիությամμ» 22 :

Գ Մակեդոնացու μանակի քանակության մասին

Աքեմենյան μանակի թվաքանակի դեպքում խիստ ուռճացված թվերը ակնՀայտ է Հետազոտողների Համար, μայց Հաչվի չի առնվել, որ դրան զուգաՀեռ խիստ նվազեցված կարող է լինել մակեդոնական μանակի թվաքանակը, որն ըստ Հունա-Հռոմեական աղμյուրների՝ երեք գլխավոր ճակատամարտերի ժամանակ իμր չի գերազանցել 50000-ը: Այս առումով անՀրաժեչտ է նկատել, որ Հիչյալ քանակությունը Համապատասխանում է դեռնս Փիլիպպոսի ժամանակ Մակեդոնիայի մչտական μանակի թվաքանակին, որն ըստ Դիոդորոսի (ՃV1, 85)՝ 33000 էր, իսկ ըստ üրոնտինի (1V, 2, 6)՝ 40000 23 : Սա ենթադրել է տալիս, որ արնելյան արչավանքի դուրս μերված Մակեդոնացու ողջ μանակի Հաղորդվող թվաքանակները իրականում արտաՀայտում են միայն մակեդոնական մչտական μանակի քանակությունը: Դեռնս պատերազմի սկզμին այս μանակի՝ Հաղորդվող քանակներից անՀամեմատ ավելի մեծ լինելն է վկայում, օրինակ, երկիրը այրելով նաՀանջելու, ԴարեՀի զորավար Մեմնոնի առաջարկը 24 , ինչին ընդՀանրապես դիմում են ուժերի մեծ տարμերության դեպքում: կան այսպես ենթադրելու չատ ավելի անմիջական ն ուղղակի տվյալներ: Հուստինոսի Համաձայն (1Ճ, 5, 6-7)՝ μացի մակեդոնական ն Հպատակեցված ժողովուրդների զորքերը, Փիլիպպոսին էր տրամադրված նան Հունական 215000-անոց զորքը 25 : Մակեդոնացին Հույների նկատմամμ ձեռք էր μերել չատ ավելի մեծ իրավունքներ՝ քան Հայրը, ն իր ձեռքի տակ կարող էր ունենալ նույն Հունական ուժերը, Հետնաμար չատ ավելի մեծ μանակ, քան ասվում է մեզ Հասած աղμյուրներում: Բացի այդ, մակեդոնացիները խսոսի ճակատամարտից առաջ նվաճել էին ողջ Փոքր Ասիան, իսկ Գավգամելայից առաջ՝ Արնելյան Միջերկրայքն ու Եգիպտոսը: Այս մարդաչատ ն Հարուստ երկրամասերը, որոնցում ծագած Հաճախակի ապստամμությունները դժվարությամμ էին ճնչվում աքեմենյանների կողմից, ունեին զինական զգալի ուժեր, որոնք Հատկացվել են այստեղ որպես ազատարար դիտվող Մակեդոնացուն: Թեն ըստ Ռուփոսի՝ «նվաճված ցեղերի ռազմիկների Հանդեպ ավելի քիչ վստաՀություն կար, քան յուրայինների», μայց դա այնքան էլ չի անՀանգստացրել Մակեդոնացուն, քանի որ նա իր μանակը Համալրել է նույնիսկ ԴարեՀի գերված կամ իրեն Հանձնված զինվորներով 26 : Բայց Մակեդոնացին գլխավոր Համալրումները ստացել է Հայրենիքից: Ռուփոսը Հայտնում է, որ նա խսոսի ճակատամարտի նախօրյակին «ամեն կողմից զորքեր է Հավաքում», μայց դրանց քանակները չի նչում: Այդ մասին խոսում է Արիանոսը, ըստ որի՝ խսոսի Համալրումը կազմել է ընդամենը 3650, իսկ Գավգամելայում՝ 4900 զինվոր 27 : Սրանք Հավանաμար ճչգրտության տպավորություն ստեղծելու նպատակ Հետապնդող, Հավաստիության առումով չատ կասկածելի թվաքանակներ են, քանի որ Մակեդոնացու ծավալուն նվաճումներով

Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 19-21, էջ 80-82::

Ե .

É .

É ‡ Փ Û ք Ó ‚ ,

Ա ր ի ա ն ո ս, 1, 12, էջ 28:

Ñ .

1 .

Լ ս · Û Í ս ‰ ս Շ , Û͇Á. ՇÓ˜., Շ.28:

ɇՓÛքÓ‚, Ñ. 1. Լս·ÛÍս‰սՇ, Û͇Á. ՇÓ˜., Շ. 63:

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 5(18), էջ 329, Ա ր ի ա ն ո ս, 1, 19(6), 11, 14(7), էջ 38, 72 Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 1(1, 9), 9(9), 1V, 6(31), էջ 279, 280 298, 333, Ա ր ի ա ն ո ս, 1, 29(4), 11, 20(5), 111, 5(1), էջ 51, 79, 93

ոգնորված ն նրան «μազմաթիվ դեսպանություններ» ուղարկող Հելլենական աչխարՀը կարող էր ուղարկել անՀամեմատ ավելին: խսոսի ն Գավգամելայի ճակատամարտերին մասնակից մակեդոնական μանակի թվաքանակը Ռուփոսը չի Հայտնում, μայց նրա Համաձայն՝ Հնդկաստան արչավելիս Մակեդոնացին ուներ 120000-անոց μանակ 28 : Սա այն դեպքում, երμ գլխավոր ճակատամարտերն արդեն ետնում էին, իսկ անմիջապես Աքեմենյան տիրապետության դեմ պատերազմը՝ Հաղթանակով ավարտված: Բայց պետք է ակնկալել, որ պատերազմի գլխավոր փուլում Մակեդոնացին ունեցել է չատ ավելի մեծ μանակ, քան Հետագայում: Այս տվյալները նկատի առնելով՝ կարելի է ավելի Հավաստի Համարել Ալեքսանդրի պատմության վիպականացված տարμերակներից Հայտնի այն տեղեկությունը, ըստ որի Գավգամելայի ճակատամարտից առաջ Մակեդոնացին Հունաստանից ստացել է 175000 Համալրում 29 : Հնարավոր է, որ չափազանցված են նան այս թվերը, μայց Հավանաμար չատ ավելի քիչ, քան Մակեդոնացու զորաքանակի նվազեցման դեպքում: Բնական է սպասել, որ ժամանակի ամենաՀզոր ն ամենաընդարձակ տերության դեմ պատերազմի դուրս եկած Մակեդոնացին պետք է ձգտեր դուրս μերել Հնարավորին չափ մեծ μանակ: Բայց ներկայացված տվյալների Համաձայն՝ նա Աքեմենյան տերության դեմ պատերազմում է իր տրամադրության տակ եղած ուժերին զգալիորեն զիջող μանակով: Մակեդոնական μանակը Հնարավորին չափ փոքրաքանակ ցույց տալու մոտեցումները կարող էին լինել ոչ միայն կողմնակալության, այլն Մակեդոնացու վարած քարոզչական ռազմավարության արգասիք: Դա կարող էր Հետնել այն նպատակը, որ Հակառակորդը անակնկալի գար՝ իր առջն տեսնելով չատ ավելի զորք, քան տեղեկացել էր: Ավելի որոչակի է այս ապատեղեկատվության մյուս նպատակը՝ այն անՀրաժեչտ էր Հակառակորդի μազմակի անգամ գերազանցող μանակներին աստվածային նախախնամությամμ, ռազմավարական տաղանդով ն անձնական քաջությամμ պարտության մատնող Մակեդոնացու «անՀաղթ պատերազմողի» Համμավի ձեռքμերման Համար, ինչը Ռուփոսը Համարում է այս պատերազմի «կարնորագույն գրավականը» 30 : Բացի այս, անՀրաժեչտ է նկատի առնել, որ Մակեդոնացու պատմությունն ու նրան վերաμերող Հիմնական տվյալները գլխավորապես ավանդել են Հույն ն Հռոմեացի պատմագիրները, որոնք, որքան էլ անաչառ լինեին, μնականաμար ունեցել են Հելլենամետ ն Հակաաքեմենյան կողմնորոչում, ինչը Հաճախ թելադրել է իրադարձությունների միակողմանի մեկնաμանություն: Այս Հեղինակներն ամեն առիթով ընդգծում են մակեդոնական μանակի μարձր պատրաստվածությունն ու մարտունակությունը ն ընդՀակառակը՝ աքեմենյան կողմի անկազմակերպվածությունն ու μարոյալքվածությունը: Տրամաμանությունից դուրս՝ Հօգուտ Հելլենների ուռճացնում են կողմերի զինական Հարաμերակցությունը ն ընդՀանրապես չափազանցնում դեպքերի նչանակությունը: Հակառակորդի կողմում որպես քաջ ն մարտունակ Համարում են Հելլենական վարձկաններին, իսկ Հմուտ զորավարներ՝ Հելլենական ծագում, Հելլենամետ մոտեցում ունեցող կամ աքեմենյաններին դավաճանած անձնավորություններին: ԸնդՀանուր առմամμ, μացի որոչ μացառությունները, այս թեմային վերաμերող պատմությունները թելադրված են պաչտոնապես աստվածացված Ալեքսանդրի ն Հելլենական զենքի ու քաղաքակրթության փառաμանության մոլուցքով: Հասկանալի է, որ չատ զգուչորեն պետք է վերաμերվել նման աղμյուրներին, որոնցում Հաճախ գիտակցված անտեսվել են կարնոր, վճռական նչանակություն ունեցած չատ մանրամասներ, ն անճանաչելիորեն խեղաթյուրվել պատմական իրողությունները: Եթե վերոՀիչյալ օրինակներում նման կողմնակալություն դրսնորեին Քսենոփոնը կամ Խորենացին ն չխոսեին պատերազմից առաջ կայացած գաղտնի պայմանավորվածությունների մասին, ապա կստացվեր, որ կողմերից մեկը փոքրաքանակ զորքով Հաղթել է քանակով մի քանի անգամ

Ռ ո ւ փ ո ս, V111, 5(4), էջ 502: կ ա լ ի ս թ ե ն ե ս - կ ե ղ ծ . Պատմութիւն Ալեքսանդրի Մակեդոնացւոյ, էջ 162: Ռ ո ւ փ ո ս, V, 13(14), էջ 404:

գերազանցող Հակառակորդին: Այսինքն՝ կունենայինք ներկայացվող իրադարձությունների իրական ընթացքից չատ Հեռու պատկերացում: Նման մանրամասներն են, որ Հաճախ μացակայում են Հատկապես Հունա-Հռոմեական Հեղինակների մոտ ն Հատկապես Մակեդոնացու վերաμերյալ պատմություններում: Դրանցից Հավաստի տվյալները Հնարավոր է տարμերակել միայն այլ, անկախ աղμյուրների ու տվյալների Հետ Համադրությամμ: Պատմական իրողություններն ըստ երնույթին ավելի չատ պաՀպանվել են ոչ թե նչանակալի իրադարձությունների, Հատկապես ճակատամարտերի նկարագրություններում, այլ չարքային, ոչ այնքան առաջնային իրադարձություններում կամ չգիտակցված նչանակությամμ Հաղորդումներում, որոնց դեպքում Համեմատաμար նվազում են Հնարելու, տվյալները աղավաղելու ն ուռճացնելու մոտեցումները: Դ 333 թ. նոյեմμեր. խսոսի ճակատամարտը

Հունա-Հռոմեական Հեղինակների Համաձայն՝ Հելլենական աչխարՀը Մակեդոնիայի գերիչխանության տակ միավորած Փիլիպպոսը, այնուՀետն նրան փոխարինած որդին՝ Ալեքսանդրը, նախապես ծրագրել էին նվաճել միայն Փոքր Ասիայի Հունաμնակ, Հիմնականում ափամերձ երկրամասերը կամ առավելագույնը Հելլենական քաղաքակրթության ազդեցության ոլորտում գտնվող ողջ փոքրասիական տարածաչրջանը: Մակեդոնացու նվաճողական նկրտումները ընդլայնվել ն «երկրի խորքը արչավելու» նրա մտադրությունը ամրապնդվել է Փոքր Ասիայում պատերազմը չաՀելուց Հետո միայն 31 : Գրանիկոսում Հիմնականում փոքրասիական ուժերով կազմված աքեմենյան μանակին Հաղթելուց, այնուՀետն իր առջն դռները μացած ողջ Փոքր Ասիան առանց նչանակալի դիմադրության նվաճելուց Հետո խսոսում Մակեդոնացին պետք է փոխեր իր մարտավարությունը, քանի որ այստեղ նրա դեմ էր դուրս μերվել μուն արիական μանակը՝ իր Հիմնական կազմով ու զորությամμ: Այդ μանակի զորաչարը, էթնիկ զորամասերի կազմը պարզելու Համար անՀրաժեչտ է Հնարավորին չափ խորը պատկերացում կազմել Աքեմենյան տիրապետության μնույթի, կառավարման Համակարգի, ներքաղաքական ն ներէթնիկ իրավիճակի մասին: Սրանք առանցքային Հարցեր են, որոնք անՀրաժեչտ ուչադրության չեն արժանացել ուսումնասիրողների կողմից, μայց մեր կարծիքով մեծ կարնորություն են ունեցել այս պատերազմում ն առաջնային Հետաքրքրություն ներկայացրել Մակեդոնացու ու նրա ստրատեգների Համար: Այս Հարցերին մենք այլ ուսումնասիրությունում առավել Հանգամանալի անդրադարձել ենք 32 : Այդ մասին այստեղ սեղմ կասվի Հետնյալը: Արիանոսի Համաձայն՝ Աքեմենյան տիրապետության ժողովուրդները ենթարկվում էին ոչ միայն պարսիկներին, այլն մարերին: Այս տերության ներքին կառույցը նույն ձնով է պատկերացնում նան Ռուփոսը, ըստ որի՝ կյուրոս Մեծը այս երկու ժողովուրդների արքան էր: Նույն ժողովուրդների գերիչխանության ներքո գտնվող միավոր է պատկերացնում Քսենոփոնը դեռնս մարական արքայատոՀմի գլխավորած տիրապետությունը 33 : Բայց Հին Հեղինակների մեծ մասը ն ժամանակակից պատմաμանները այս տերությունները Համարում են սոսկ մարական կամ պարսկական կայսրություն: խրականում դրանք ոչ միայն Մարաստանի ու Պարսքի, այլն Հայաստանի ռազմական ուժերով ու այս երկրների գլխավորությամμ ստեղծված, μազմաթիվ էթնիկ երկրներ ընդգրկող դաչնային տերություններ էին: Դրանցում թե՛ իչխանությունը, թե՛ տարածքը գաՀային աստիճանակարգով

Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV1, 91(2), էջ 77, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր. ՃV111. - Երկեր, էջ 61: Տե՛ս Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, ՊԲՀ, 2001, Խ 2, էջ 207-235: Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 7(6), էջ 62, Ռ ո ւ փ ո ս, V11, 8(18) էջ 476, կյուրոպեդիա, 1, 5(3), 1V, 2(8), էջ 35, 141:

μաժանված էին արիական այս 3 գլխավորող երկրների ու դրանց թագավորների միջն: Սրանք իրենց Հերթին գտնվում էին գերագաՀ արքայից արքայի գերիչխանության ներքո, որը Հաճախ զուգաՀեռաμար նան իր μուն երկրի թագավորն էր: Աքեմենյան տերությունը նախորդ՝ մարական արքայատոՀմի գլխավորած նույն դաչնային տիրապետությունն էր, որում տեղի էր ունեցել գերագաՀության ն առաջին գաՀի փոփոխություն՝ այն մարական արքայատոՀմից ն Մարաստանից անցել էր ազգակից պարսկական արքայատոՀմին ն Պարսքին: Արիական դաչնության այս կառույցով ու կառավարման Համակարգով էր ուղղակիորեն պայմանավորված աքեմենյան μանակի էթնիկ զորամասերի կազմը, չարակարգն ու ղեկավարումը: Էթնիկ Հերթականությամμ դասավորության դեպքում առաջին չարքում կանգնել են առաջին գաՀին տիրող կողմի զորքերը, այսինքն պարսկական զորամասերը, իսկ երկրորդ ն երրորդ չարքերում՝ նույն աստիճանագաՀերը գրավող մարական ն Հայկական կողմերի զորամիավորումները՝ իրենց տիրակալների գլխավորությամμ: Եթե այդ չարակարգը եղել է ոչ թե Հաջորդական, այլ ճակատամարտային, ապա «կենտրոն-ձախ-աջ» դասավորությամμ, գերիչխող կողմի զորքերը գլխավորել են կենտրոնական չարասյունը, ձախը՝ երկրորդ, իսկ աջը՝ երրորդ գաՀին տիրող երկրների զորքերը: ԳաՀակարգին են Համապատասխանել նան էթնիկ զորամիավորումների քանակությունները: Նույն տվյալների Համաձայն՝ գլխավորող 3 երկրների էթնիկ զորամասերից ամեն մեկին Հետնել են դրանց գերիչխանության ներքո գտնվող երկրների զորքերը: ԳաՀակարգը, դրանով թելադրված զորաչարն ու զինաքանակները՝՝՝՝ կողմերի իչխանության աստիճանն ու ռազմաքաղաքական կչիռն արտաՀայտող, պայմանագրերով Հաստատված իրավունք ն օրենք էր: ԷթնոգաՀաչարային ներկայացված μանաձնը, ըստ գաՀակարգային Հերթականության, տեսնում ենք խսոսի ճակատամարտի նախօրյակին, իսկ ճակատամարտային՝ «կենտրոն-ձախ-աջ» դասավորությամμ՝ Գավգամելայի ճակատամարտում: խսոսում արիական μանակի չարակարգի ու էթնիկ կազմի վերաμերյալ առավել մանրամասն տվյալներ Հաղորդում է Ռուփոսը: Նրա Համաձայն՝ այս ճակատամարտի նախօրյակին Բաμելոնում կայացած զորաՀանդեսին Հետնյալ զորաքանակներով առաջին 3 տեղերը գրավել են պարսիկները՝ 100000, մարերը՝ 60000 ն Հայերը՝ 47000: Բայց Ռուփոսը պարսիկներից ու մարերից Հետո խախտելով զինաքանակային Հերթականությունը՝ Հիչատակում է ընդամենը 2000 Հեծելազոր ունեցող μարկանցիներին, որից Հետո նոր Հայերին: Այս չեղումը կարելի է մեկնաμանել նրանով, որ μարկանցիները ընդգրկված են եղել մարական μանակի կազմում ն այդ պատճառով Հիչատակվել են նրանց Հետ: Հայերից Հետո Ռուփոսը Հիչատակում է նան վրկանցիներին, տապուրներին ու դերμիկներին 34 : Այսպիսով, μացի գլխավորող եռյակը, նա աքեմենյան μանակի կազմում է թվարկում մերձկասպյան ժողովուրդներին ն սրանց Հարող միջինասիական դերμիկներին: Այս μանակի ընդՀանուր քանակը կազմել է 312000, ինչն անՀամադրելի է Արիանոսի նչած 600000 քանակությանը: Ռուփոսի Համաձայն արիական μանակի գերակչիռ մասը՝ 207000-ը, կազմել են պարսկական, մարական ն Հայկական, այսինքն գլխավորող եռյակի զորամասերը: 75000 ընդՀանուր զորաքանակ են կազմել մերձկասպյան ժողովուրդների զորքերը ն միջինասիական դերμիկները, որոնք 30000 Հույն վարձկանների Հետ կազմել են արիական μանակի մոտ մեկ երրորդը: Այս տվյալների Հավաստիությունը Հնարավոր է ստուգել միանգամայն այլ՝ անկախ աղμյուրներով: Տարաμնույթ տվյալների Համաձայն՝ պատմական Հայաստանը, ինքնուրույն գոյության գրեթե μոլոր փուլերում

Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 2 (1-9), էջ 282: Հայոց զորքի այս թվաքանակին վերաμերող ողջ նախադասությունը μացակայում է ռուսերեն ն սրանից կատարված Հայերեն թարգմանություններից: Այն առկա է ռուսերենին զուգաՀեռ տրված լատիներեն μնագրում: Այս մասին ավելի Հանգամանալից կխոսվի ստորն:

ունեցել է 100000-ին մոտ քանակ կազմող μանակ 35 : Դա Համաձայնում է խսոսին մասնակից Հայոց 47000-անոց զորաμանակի քանակությանը, քանի որ նույն տվյալների Համաձայն՝ արտաքին պատերազմների է ուղարկվել Հայոց μանակի, Հավանաμար նան մյուս ժողովուրդների զորքերի կեսը: խրականին մոտ կարելի է Համարել նան Հայոց μանակին 13000-ով գերազանցող մարական ն կրկնակի ավելի պարսկական μանակների թվային Հարաμերակցությունը, ինչը Համարժեք է դրանք ներկայացնող երկրների ավելի մեծ տարածքային ընդգրկմանը, Հավանաμար նան μնակչության քանակին: Բնականին մոտ կարելի է Համարել նան գլխավորող եռյակի զորաքանակներին զգալիորեն զիջող` կասպիացիներ ն «անՀայտ ցեղեր»՝ 36 14200, μարկանցիներ՝ 12000, վրկանցիներ՝ 6000, տապուրներ՝ 1000 քանակությունները: կասկածելի է դերμիկների μավականին մեծ՝ 42000 զորաքանակը: Սա միջինասիական սկյութներին դաչնակից, Հավանաμար նան արյունակից ցեղ էր 37 , ն տվյալ դեպքում Հնարավոր է, որ այստեղ խոսքը դերμիկների գլխավորած սկյութական Հավաքական μանակի մասին է: Զափազանցված կարող է լինել նան Հույն վարձկանների թվաքանակը: խսոսում արիական μանակի էթնիկ զորամասերի կազմին ու քանակություններին վերաμերող այս մանրակրկիտ վերլուծությունը կարնոր է Հետնյալ առումով: Եթե Հաչվի չառնենք ներմուծված Հույն վարձկաններին, ապա այս ճակատամարտում ԴարեՀի μանակի էթնիկ զորամասերի կազմը, քանակային Հերթականությունն ու Հարաμերակցությունը էականում նույնանում են դեռնս մարերի գերիչխանության չրջանում արիական դաչնային μանակի նույն տվյալներին: Ուղղակի այդ ժամանակներում դեռնս գերիչխանություն չունեցող պարսիկների զորաքանակը այս դեպքում զիջում է մարերին: Այն Քսենոփոնի Համաձայն, ունի Հետնյալ տեսքը. մարեր՝ 70000, պարսիկներ՝ 31000, Հայեր՝ 28000 38 , կադուսիներ՝ 24000, վրկանցիներ՝ մոտ 3000, սակեր՝ 12000 39 : ԱկնՀայտ է, որ ինչպես Ռուփոսի դեպքում, Քսենոփոնը գլխավորող եռյակի՝ պարսիկների, մարերի ու Հայերի Հետ արիական դաչնային μանակի կազմում Հիչատակում է մերձկասպյան ժողովուրդներին՝ վրկանցիներին ու կադուսիներին ն սրանց Հարող միջինասիական սակերին: Ռուփոսը վերջիններիս փոխարեն Հիչատակում է սրանց մերձավոր դերμիկներին, ինչը չի կարելի Համարել էական չեղում, քանի որ երկու դեպքում էլ խոսքը գնում է Միջին Ասիայի սկյութական ցեղերի մասին: Մարական գերիչխանության չրջանում արիական նախնական μանակը ձնավորած վերոՀիչյալ էթնիկ միավորների առաջնորդներին, ըստ Քսենոփոնի, կյուրոս Մեծը Համարում է «μարեկամ ու դաչնակից», որոնք իրենց «Հպատակների նկատմամμ անձնական գերազանցությամμ» նվաճել էին «իչխելու իրավունք»: Հպատակների նկատմամμ «ուժեղ» լինելու Համար նրանց էր վերապաՀված «գերազանցությունը ռազմարվեստում»: Դրանից Հեռու էին պաՀվում Հպատակները, որոնք իչխելու իրավունք ձեռք μերածների Համար առաջին Հերթին պետք է լինեին «աչխատող ն Հարկատու» 40 : Այսինքն գերիչխող ժողովուրդներին վերապաՀված էր արիական μանակում մչտական ծառայելու ն Հիմնական զինուժը ներդնելու իրավունք, ինչը μնականաμար Հետնել է նան Հպատակեցված ժողովուրդների Հանդեպ գերազանցություն ն իչխանություն պաՀպանելու նպատակ:

Հանգամանալից տե՛ս՝ Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, էջ 209210, 214, 216, 232: կասպիացիների Հետ նույն զորամասում Հիչվող այս «անՀայտ ցեղերը» Հավանաμար կովկասը μնակեցնող ժողովուրդներն են, որոնց զորքերը Հայ պատմագրությունը նույն կասպիացիների Հետ ներկայացնում է Հայոց μանակի կազմում («զզօրս Աղուանից ն Վրաց, ... Լփինք, Ճիղպք, կասպք ն այլ նս որ ի սմին կողմանց, ... զզօրս Հոնաց» (Ա գ ա թ ա ն գ ե ղ ո ս, մաս 19, էջ 24, 26): Տե՛ս Ä . 7 . Ñ ‡ Ï ‰ ‡ Ï ‡  ‚ , Û͇Á. ՇÓ˜., Շ. 17, 53: Սա արմենական 24000 ն խալդայական 4000 քանակներ ունեցող μանակների միացյալ քանակն է: Այս ցեղերը, ըստ Քսենոփոնի, թե՛ այս, թե՛ Հետագա ժամանակներում Հաստատված պայմանագրով կազմել են Հայկական միացյալ μանակը (տե՛ս Ք ս ե ն ո փ ո ն. կյուրոպեդիա, 111, 2(23, 24) էջ 113-114, Անաμասիս, 1V, 3(3), Երնան, 1970, էջ 89): Մեր տեսակետով արմենները ն խալդայները Հանդիսացել են Հայկական գլխավորող ցեղերը (տե՛ս Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայ ժողովրդի պատմության ցեղային չրջանի մասին, ՊԲՀ, 2002, Խ 1, էջ 221249): կյուրոպեդիա, 1, 5(5), 11, 1(2, 7), 111, 1 (34), 3(1), V, 3(24), էջ 36, 59, 61, 104, 116, 196: կյուրոպեդիա, V11, 5(78, 79), էջ 303:

Հիմնականում Հենց այս արտոնյալ ժողովուրդների զորքերն է թվարկում Ռուփոսը խսոսի մարտադաչտ դուրս μերված արիական μանակի կազմում: Դա, ըստ էության, արիական մասնագիտացված մչտական μանակն էր: Սա կարնոր ճչգրտում է, քանի որ Գավգամելայում մենք տեսնում ենք կազմով ու որակով այլ μանակ, որում, μացի նախորդ ճակատամարտում մեծ կորուստներ կրած այս Հիմնական կազմը, ընդգրկված էին արիական տերության մեջ ընդգրկված գրեթե մյուս μոլոր մեծ ու փոքր երկրների ու ժողովուրդների զորամասերը: Այսպիսով, Բաμելոնի զորաՀանդեսին, գաՀակարգին Հիմնականում Համապատասխանող քանակություններով ու Հերթականությամμ, Ռուփոսը մանրամասն թվում է արիական μանակի էթնիկ զորամասերն ու դրանց քանակություները: Դրանից անմիջապես Հետո տեղի ունեցած խսոսի ճակատամարտի վերաμերյալ թեն նա կրկնում է, որ արիական μանակը դասավորված էր ըստ ազգերի ու ցեղերի, μայց դրանց ճակատամարտային դասավորության մասին տալիս է չատ թերի ն Հակասական պատկերացում: Արիանոսը Հաստատում է, որ խսոսում արիական μանակը դասավորված էր «ըստ ցեղերի» 41 , μայց դրանց չարակարգի մասին նա նույնպես էական պարզություն չի մտցնում: Այս Հարցի վերաμերյալ կարելի միայն ենթադրել՝ ուղեկցվելով ուղեկցվելով արիական μանակի էթնիկ դասավորության վերոՀիչյալ μանաձնով: Դրա Համաձայն, առաջին գաՀը ներկայացնող կողմի, Բաμելոնի զորաՀանդեսում ամենամեծաքանակ պարսկական զորքերը պետք է գլխավորեին կենտրոնը, երկրորդ գաՀին տիրող ն երկրորդ թվաքանակն ունեցող Մարաստանի զորքերը՝ ձախ թնը, իսկ երրորդ գաՀին տիրող ն երրորդ թվաքանակն ունեցող Հայաստանի μանակը՝ աջ թնը: խսոսում արիական μանակի այսպիսի չարակարգի վերաμերյալ առկա տվյալները կարող են Հաստատել միայն մարերի վերաμերյալ, որոնք իսկապես, ըստ Ռուփոսի՝ վրկանցիների Հետ՝ տեղ են գրավել ձախ թնում 42 : Բայց սրանք ոչ թե գլխավորել են այս թնը, այլ Հաջորդել ԴարեՀի գլխավորած զորամասին: ԸնդՀանրապես ճակատամարտերի ժամանակ արիական արքայից արքաները տեղ են գրավել կենտրոնում: Արիանոսի Համաձայն նույնպես՝ խսոսի ու Գավգամելայի ճակատամարտերում ԴարեՀը տեղ է գրավել կենտրոնում: Բայց ըստ Ռուփոսի, խսոսում ԴարեՀը նպատակաՀարմար է գտել գլխավորել ձախ թնը: Սրանով կարելի է μացատրել այն, որ էթնոգաՀաչարային μանաձնով ձախ թնը գլխավորելու իրավունքը մարերը զիջել են այս թնն անցած, գաՀաչարային ավելի μարձր աստիճան ունեցող արքայական զորամասին: խսոսում արիական μանակի մյուս թների դասավորության վերաμերյալ կարելի է ենթադրել՝ ուղեկցվելով մանրակրկիտ ներկայացվող Գավգամելայի ճակատամարտի չարակարգով (տե՛ս աղյուսակ Դ), որը Հիմնականում Համաձայնում է էթնոգաՀաչարային μանաձնին: Ռուփոսն ու Արիանոսը միմյանց Համաձայնելով նչում են, որ արիական μանակի կենտրոնը գլխավորել են պարսկական զորքերը, իսկ աջ թնը՝ Մեծ Հայքի μանակը: Բայց նրանց Համաձայն, Գավգամելայում ձախ թնը գլխավորել են μակտրիական զորամասերը 43 , իսկ էթնոգաՀաչարային μանաձնով այս թնը պետք է գլխավորեին մարերը: Այս փոփոխությունն ունի իր պատճառը, ինչի մասին կխոսվի ստորն: Արիական դաչնության ու նրա μանակի Հետ կապված այս պարզաμանումներից ու ճչգրտումներից Հետո ավելի Հեչտ է պատկերացնել Մակեդոնացու ռազմավարական Հնարավորությունները: Պետք է ակնկալել, որ նա սողանցքեր է փնտրել արիական Հիմնական էթնոմիավորումների, մասնավորապես գլխավորող էթնիկ եռյակի ներքին Հակադրություններում: Այս առումով անՀրաժեչտ է Հիչել, որ պարսիկները գերիչխանության էին Հասել՝ ժամանակին այն խլելով մարերից: Բայց այս կորստի Հետ մարերը չէին Հաչտվել: Նրանք նույնիսկ 7 ամսով վերականգնում են իրենց գերիչխանությունը, երμ Համաարիական գաՀին տիրում է մարացի մոգը, որի սպանությամμ

Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 9(1-6) էջ 297-298, Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 8(5-8), էջ 63-64: Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 9(3-5), էջ 297-298: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V 12(6, 12), էջ 350, 351: Ա ր ի ա ն ո ս, 111, 11(3, 5, 7), էջ 101:

μռնկվում է Աքեմենյան տիրապետությունը ցնցած առաջին ն ամենաՀզոր ապստամμությունը (Ք.ա. 522-521): Աքեմենյանների դեմ Մարաստանը Փոքր Ասիայի Հետ ապստամμել է նան Ք.ա. 410 թվին, ինչը դարձավ Բալկաններում Հույների դեմ պատերազմող աքեմենյան μանակի պարտության պատճառը 44 : Պետք է ակնկալել, որ իրենց երμեմնի գերիչխանությունը վերականգնելու մարերի երազանքը արթնացել է Մակեդոնացու արչավանքի Հաջող նախընթացով: Այս առումով անՀրաժեչտ է նկատել, որ պարսիկների կողմից մարերից գերիչխանությունը խլելու վերաμերյալ լավ գիտեին նան այս պատերազմի ժամանակ: Ռուփոսի Համաձայն՝ այդ մասին խոսում է ԴարեՀը Գավգամելայի ճակատամարտից առաջ արտասանած ճառում: Դրա մասին խոսում է նան Արիանոսը խսոսի ճակատամարտի նախօրյակին 45 : Ներկայացվելիք տվյալների քննությունը մեզ Հանգեցրել է նրան, որ Մակեդոնացին արիական μանակի ձախ թնը գլխավորող ն այս թնի Հիմնական զինուժը Հանդիսացող մարերի դավաճանության վրա է Հիմնել խսոսի ճակատամարտի մարտավարությունը: Այս մասին ուղղակի վկայություններ են պաՀպանվել Ալեքսանդրի վիպականացված պատմության տարμերակներում: Դրանցում խոսվում է ԴարեՀին դավաճանած ն Մակեդոնացուն Հարած, նրան կործանարար պատերազմի մղած ն ի վերջո դավադրությամμ սպանած μարձրաստիճան պալատականների մասին, որոնք, որոչ, Հատկապես արնելյան տարμերակների Համաձայն, մար կամ, որ նույնն է՝ Համադանցի էին 46 (Համադան-Էկμատանը Մարաստանի մայրաքաղաքն էր): Սրան զուգաՀեռվում է Պլուտարքոսի այն Հաղորդումը, որ ԴարեՀին «սիրաչաՀել» ն առաջիկա ճակատամարտի Հաջողության մեջ Հավաստիացրել են նրա երազը մեկնած մոգերը 47 : խսկ լավ Հայտնի է, որ Աքեմենյան տերության մեջ մոգպետությունը պատկանել է մարերին, ն ԴարեՀի կողքին գտնվող μարձրաստիճան մոգերը կարող էին լինել միայն մարեր: Արիանոսը, առանց ազգությունը նչելու, նույնպես խոսում է կիլիկիայի նեղ կիրճերը մտնելու Համար ԴարեՀին Համոզող ն այդ կործանարար քայլին ամեն կերպ մղող չողոքորթ պալատականների մասին: Նրա Համաձայն ԴարեՀն ի վերջո «Հետնեց վատթարագույն խորՀրդին»՝ գնաց մի վայր, «որտեղ ոչ նրա Հեծելազորը, ոչ մարդկանց մեծ քանակը իրենց նետերով ու տեգերով չէին կարող մեծ օգուտ μերել»: Հասկանալով, որ ընկել է ծուղակը, Պլուտարքոսի Համաձայն «ԴարեՀը ձգտում էր իր μանակը դուրս μերել կիրճերից ն վերադառնալ նախկին ճամμարը: Նա արդեն Հասկացել էր, որ սխալ է գործել՝ մտնելով այս խիստ կտրտված տեղանքը, որը սեղմված էր ծովի ու լեռների արանքում»:

Այստեղ էլ, Արիանոսի Համաձայն, ԴարեՀն «իր ձեռքով Ալեքսանդրին ու նրա μանակին մատուցեց դյուրին Հաղթանակ» 48 : Զի կարելի Համարել, որ ԴարեՀը այս կործանարար քայլին է գնացել չողոքորթ մոգերի կամ պալատականների չգիտակցված թելադրանքով, քանի որ Արիանոսի Համաձայն՝ վերջիններս, ԴարեՀին ոգնորելով, որ նա «կտրորի մակեդոնական μանակը իր Հեծելազորով», ջանք չէին խնայում նրան մղելու ստրատեգիապես կործանարար քայլի՝ գնալ այնտեղ, որտեղ, ըստ Ռուփոսի, ԴարեՀին որոչել էր սպասել Մակեդոնացին, որի գլխավոր Հրամանատար Պարմենիոնը այն Համարում էր մակեդոնացիների Համար ճակատամարտի ամենաՀարմար վայրը 49 : Ավելին՝ Մակեդոնացին ԴարեՀի զորքը այս վայրը μերելու Համար ձեռնարկել էր Հավելյալ խորամանկություն: Նա Հանկարծակի «Հիվանդանում» է մաՀամերձ տենդով, ինչը ոչ միայն չի թաքցվում, այլ ցուցադրական աղմկարարությամμ ողμում է ողջ μանակը: Բայց այս մասին լուրերի տարածումը ռազմավարական նպատակներ Հետապնդող կեղծիք Հ ե ր ո դ ո տ ո ս. Պատմություն, 111, 65-67, էջ 186, чω‡Ï‡Â‚, Û͇Á. ՇÓ˜., Շ.64-100, 201, 204: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 14(23), էջ 360, Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 6(7), էջ 61 շ . Ջ . Ե  ք ո  Մ ¸ Շ . ՔÓÏ‡Ì Ó· ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք … , Շ. 12, 17, 19-20, 59, կ ա լ ի ս թ ե ն ե ս կ ե ղ ծ . Պատմութիւն Ալեքսանդրի Մակեդոնացւոյ, էջ 408: Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃV111. - Երկեր, էջ 62: Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 6(4-6), էջ 60-61, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃ. - Երկեր, էջ 63: Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 7(7-10), 8(19), էջ 293, 296, Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 6(4-5), էջ 60:

կամ ապատեղեկատվություն էր: Արիանոսի Համաձայն՝ «ԴարեՀին դա մոլորության մեջ գցեց»: խսկ ըստ Ռուփոսի՝ նա, լսելով այս լուրը, մեծ արագությամμ անցնում է Եփրատը ն մտնում կիլիկիայի կիրճերը, որտեղ իր զորքով ն Հենց այստեղ ճակատամարտելու Համար Համապատասխան պատրաստություններ տեսած՝ նրան էր սպասում «ուժեղ ներգործող» դեղով իμր «նախկին ուժը» 3 օրից վերականգնած, միանգամայն առողջ Ալեքսանդրը: Այստեղ ԴարեՀը Հասկանում է, որ Մակեդոնացին «խաμում է իր զինվորներին՝ Հիվանդ ձնանալով», μայց իրականում խաμված էր ինքը 50 : Այսպիսով, Հունա-Հռոմեական աղμյուրները ն Ալեքսանդրի վիպականացված պատմության տարμերակները, միմյանց Համաձայնելով, վկայում են, որ Մակեդոնացին ԴարեՀի չտաμում Հավաքագրել է որոչ, Հատկապես մար աստիճանավորների ն Համագործակցել նրանց Հետ՝ ԴարեՀին մարտավարական կործանարար քայլի մղելու նպատակով: խնչ վերաμերում է Հունա-Հռոմեական աղμյուրներում այս դավաճանության վերաμերյալ սուղ Հաղորդումներին, ապա այն կարող էր լինել առաջիկա դավադիր գործարքները գաղտնի պաՀելու պաՀանջի Հետնանք: Բացի դա, այն կարող էր վնասել Մակեդոնացու քարոզչական ռազմավարութունում կարնոր տեղ գրավող ազնիվ պատերազմողի վարկին: Բայց ինչպես տեսնում ենք, դրանք այնուամենայնիվ որոչ չափով արտաՀայտվել են արնմտյան պատմագրական աղμյուրներում: Մարերի դավաճանության գործոնը Մակեդոնացին առավելագույնս օգտագործել է Հատկապես ճակատամարտի ժամանակ: խսոսում արիական μանակի ձախ թնը, որտեղ գտնվել ն այն Հավանաμար գլխավորել են մարերը, առաջինը փախուստի դիմեց, ինչից Հետո ԴարեՀի զորքը ջախջախիչ պարտություն կրեց: Արիանոսի Հետնյալ Հաղորդումից Հետնում է, որ Մակեդոնացին այս թնի արագ փախուստին տեղյակ էր նախօրոք, ն ըստ ամենայնի դա տեղի է ունեցել փոխադարձ պայմանավորվածությամμ. «Ստացվեց այնպես, ինչպես Ալեքսանդրը ենթադրում էր: Հենց μանը Հասավ ձեռնամարտին, պարսկական զորքի ձախ թնը դիմեց փախուստի» 51 :

Թե՛ Գրանիկոսի, թե՛ խսոսի ն թե՛ Գավգամելայի ճակատամարտերում արիական զորքերը այսպես արագ ն դյուրին փախուստի չեն դիմում: Նրանք մարտնչում են անձնազոՀ ն աննաՀանջ, քանի դեռ արքայից արքան իրենց կողքին է: Միայն նրա փախուստից Հետո է, որ գլխավոր Հրամանատարից զրկված μանակը դառնում է անկառավար, սկսվում է ընդՀանուր խառնաչփոթ, որին կարող է Հետնել ոչ միայն փախուստ, այլն կանոնավոր նաՀանջ: Բայց այս դեպքում ձախ թնը ոչ թե նաՀանջում, այլ անմիջապես դիմում է խուճապաՀար փախուստի Հենց մարտի սկզμում, երμ մյուս թները գերակչռություն ունեին Հակառակորդի նկատմամμ, իսկ թագավորը գտնվում էր իր տեղում: Շատ ավելի ակնՀայտ է մարերի դավաճանությունը վկայող նան Հետնյալ փաստարկը: Եթե խսոսի ճակատամարտում պարսիկներից Հետո զորաքանակով երկրորդը Հանդիսացող մարերը ունեին 60000-անոց μանակ, ապա Գավգամելայում μուն Մարաստանի զորքերի մասին ոչ մի Հեղինակի մոտ չի խոսվում: Այդ ճակատամարտին Հիչվող մարերը իրականում Փոքր Մարաստանի մարերն են, որոնց սատրապը, Արիանոսի Համաձայն, Ատրոպատեսն էր: Սրա անունով է, որ, ըստ Ստրաμոնի, Փոքր Մարաստանը կոչվել է Ատրպատական 52 : Մարաստանի զորքերի μացակայությունը Գավգամելայում կարելի է μացատրել նրանով, որ խսոսի ճակատամարտը տանուլ էր տրվել Մակեդոնացու Հետ գաղտնի պայմանավորվածություն ձեռք μերած մարերի դավաճանությամμ, ինչն էլ կարող էր պարտադրել ԴարեՀին Հրաժարվել մարական ողջ μանակից: Այս դավաճանությամμ պայմանավորված՝ վերադասավորություն կարող էր լինել այն, որ Գավգամելայում ձախ զորաթնը գլխավորել են արդեն ոչ թէ մարերը, այլ նույն տարածաչրջանը

Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 5-8, էջ 288-295, Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 6(4), էջ 60: Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 10(3-4), էջ 66:

ներկայացնող μակտրիացիները: Զի μացառվում, որ մարական զորամասերը մեծամասամμ անցել են Մակեդոնացու կողմը: Հենց սրանց մասին կարող էր լինել խոսքը խսոսի Հաղթանակից Հետո Մակեդոնացու կողմից ԴարեՀին ուղարկված նամակի Հետնյալ տողերում. «Ես կՀոգամ քո մարդկանց մասին, որոնք փրկվելով ճակատամարտում, անցել են իմ կողմը. իրենց կամքին Հակառակ չէ, որ մնում են ինձ մոտ, ն կամավոր ինձ Հետ կգնան կռվելու» 53 :

Այսպիսով, նախորդ պարզաμանումներով ն անՀրաժեչտ ճչգրտումներով ուրվագծվում է խսոսի ճակատամարտի Հետնյալ ընթացքը: Արիանոսի տվյալներով՝ առաջինը գրոՀում են մակեդոնացիները, μայց չատ անկազմակերպ: Աջ թնը գլխավորող Ալեքսանդրն արագ անցնում է գետը ն գրոՀում ԴարեՀի ձախ թնի վրա: Բայց այդպիսով նա խախտում է ճակատի ուղիղ գիծը ն կտրվում Հիմնական μանակից, քանի որ կենտրոնի զորամասերը չեն կարողանում զառիվեր ափերը նույն արագությամμ անցնել: Առաջանում է ճեղքվածք, որտեղ նետվում են ԴարեՀի Հույն վարձկանները: Այս իրավիճակում արիական կողմն արդեն Հաղթանակ էր ակնկալում, μայց Հավանաμար տեղի է ունենում նախօրոք պայմանավորված դավադրություն՝ ձախ թնը Հենց առաջին μախումից Հետո դիմում է փախուստի կամ անցնում Հակառակորդի կողմը՝ խուճապի ու փախուստի մատնելով ողջ զորաթնը: Այսպիսով Մակեդոնացին անմիջապես դուրս է գալիս այս թնում (ըստ Ռուփոսի) կամ կենտրոնում (ըստ Արիանոսի) գտնվող ԴարեՀի զորաթնի վրա: Այստեղ արդեն, ի տարμերություն ձախ թնի, արագ փախուստ չի լինում: ԴարեՀի զորավարներն ու զինվորները աննաՀանջ կռվում, զոՀվում ն ընկնում էին նրա մարտակառքի չուրջը: Ըստ Ռուփոսի՝ Ալեքսանդրը ջանում էր «փառքի Հասնել ԴարեՀի սպանությամμ», ինչով միանգամից կվճռվեր Աքեմենյան տերության ճակատագիրը:. Նրա Համաձայն՝ ԴարեՀը փախուստի է դիմում՝ «վախենալով կենդանի ընկնել թչնամու ձեռքը»: խսկ ըստ Արիանոսի՝ նա «Հենց տեսավ, որ իր ձախ թնը երերաց Ալեքսանդրի առջն ն որ այստեղ ճեղքվածք առաջացավ, միանգամից, առանց երկար մտածելու, մարտակառքով փախուստի դիմեց իր մեծատոՀմիկների Հետ» 54 : Հավանաμար ԴարեՀը փախուստի է դիմել,

երμ նրան ակնՀայտ է դարձել, որ ձախ թնի դյուրին փախուստը կամ դավաճանությունը իրեն սպանելու կամ գերելու նպատակ Հետապնդող փոխՀամաձայնեցված դավադրություն է: Նրա փախուստից Հետո Մակեդոնացին չրջվում ն թիկունքից գրոՀում է իր կենտրոնը խուճապի մատնած Հույն վարձկանների վրա, որոնք այդպիսով չրջապատման մեջ ընկնելով՝ ջախջախվում են: ԱյնուՀետն Մակեդոնացու ուժերը կենտրոնանում են ԴարեՀի աջ թնի վրա, որտեղ էին նան փախուստի դիմած ձախ թնից ու կենտրոնից նաՀանջած որոչ զորամասեր: Մեծամասամμ Հեծելազորից կազմված ԴարեՀի աջ թնը, որը Հավանաμար գլխավորել է Հայոց μանակը, գետն անցնելով ինքն է նախաՀարձակ լինում: Ռուփոսի Համաձայն՝ մարտը սկսվում է Հենց այս թնի Հեծելազորային գրոՀով, ինչով ԴարեՀը Հույս ուներ լուծել ճակատամարտի ելքը: Արիանոսի Համաձայն՝ «այստեղ Հեծելազորի թեժ մարտ սկսվեց»: Ըստ Ռուփոսի՝ Մակեդոնացին այս թնը չրջապատումից փրկելու Համար այստեղ է նետում ոչ միայն պաՀեստային, այլն ճակատային գծի թեսալական Հեծելազորը: Բայց Համալրումը փոփոխություն չի մտցնում իրավիճակում: «Աջ թնում պարսիկները սաստիկ նեղել էին թեսալական Հեծելազորին ն մի ջոկատ արդեն ցրվել էր»: Այստեղ «Համոզված էին իրենց Հաղթանակում», μայց երμ Հայտնի է դառնում մյուս թների ու ԴարեՀի փախուստը, նույն քայլին է դիմում նան աջ զորաթնը: Եթե Ռուփոսն ու Արիանոսը ճակատամարտի այլ դրվագներում ոչ միչտ են Համաձայնում միմյանց, ապա այս դեպքում երկուսն էլ պնդում են արիական μանակի աջ թնի ձեռք μերած մեծ առավելության մասին 55 :

Ա ր ի ա ն ո ս , 111, 8(4), 11(4), V1, 29(3), V11, 4(1), 13(2), էջ 97, 101, 238, 244, 256; Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV111, 3(3), էջ 111, ë ո ք ‡ · Ó Ì. ÉÂÓ„ք‡Փսfl, ՃII, 5, 7., 1964, Շ. 493: Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 14(7), էջ 72 Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 11(7), էջ 301: Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 11(4), էջ 67 Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 11(13-15), էջ 302, Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 11(2-3), էջ 67

Հունա-Հռոմեական պատմագիրների Համաձայն՝ նեղ ու անՀարմար տեղանքով անկազմակերպ ու խուճապաՀար փախչող արիական μանակը 100000-ից ավելի զոՀ է տվել, իսկ մակեդոնացիների կորուստները իμր չեն անցնել 200-ը: խսոսի ճակատամարտում պետք է կարնորել նան այն Հանգամանքը, որ գերվում է ԴարեՀի ողջ ընտանիքը: Սա խոչոր ռազմավարական ձեռքμերում էր Մակեդոնացու Համար, ն μնական է, որ նա մերժում է Հսկայական փրկագնով գերյալներին վերադարձնելու ԴարեՀի առաջարկները: Թեն Մակեդոնացին Հայտարարում էր, որ ինքը «պատերազմ չի մղում գերիների ու կանանց դեմ. իմ թչնամին պիտի զենք ունենա իր ձեռքին», μայց նա այս գործոնը առավելագույնս օգտագործում է ռազմավարական նպատակներով: Մակեդոնացու այս անվայել արարքը նկատի ունի նամակով նրան դիմած ԴարեՀը, ըստ որի, եթե վերջինս ցանկանում է իր Հետ կռվել «թագավորության Համար Հավասար պայմաններով», ապա պետք է վերադարձնի իր գերված ընտանիքը 56 : ԱկնՀայտ է, որ քանի դեռ ԴարեՀի ընտանիքը գերված էր, վերջինս չէր կարող անկաչկանդ մարտական գործողություններ ձեռնարկել ն խուսափել Մակեդոնացու թելադրանքներից: Թերնս սրանով կարելի է մեկնաμանել այն, որ խսոսի Հաղթանակից Հետո Մակեդոնացին իր զորքերը տարավ Եգիպտոսի խորքերը՝ չմտաՀոգվելով, որ ԴարեՀը կարող է դիմել վտանգավոր Հակաքայլերի: Եթե Գրանիկոսի Հաղթանակից Հետո գրեթե առանց դիմադրության Մակեդոնացուն է Հպատակվում ողջ Փոքր Ասիան, ապա խսոսի Հաղթանակով առանց լուրջ դիմադրության նրա իչխանությունը ճանաչում են Արնելյան Միջերկրայքն ու Եգիպտոսը: խսոսի ճակատամարտին անդրադառնալիս անՀրաժեչտ է խոսել նան այն մասին, որ Հայ ժողովրդի պատմության ակադեմիական Հրատարակություններում ն այլ գիտական կամ ուսումնական ձեռնարկներում Մակեդոնացու դեմ աքեմենյան կողմում Հանդես եկած Հայոց μանակի մասնակցությունը նչվում է միայն Գավգամելայի ճակատամարտին: Այնինչ մենք տեսանք, որ այն մասնակցել է նան դրան նախորդած խսոսի ճակատամարտին ն քանակով երրորդն էր պարսկական ն մարական μանակներից Հետո: Սա ոչ թե վիճելի Հարց է, այլ պատաՀական կամ դիտավորյալ μացթողման արդյունք: Ռուսերեն թարգմանությունում պարզապես «աննկատ» է մնացել դրան զուգաՀեռ տրված լատիներեն μնագրում առկա Հայոց μանակին վերաμերող Հետնյալ նախադասությունը. «Հայերը ուղարկեցին 40000 Հետնակային՝ դրան Հավելելով 7000 Հեծելազոր» 57 : Դժվար է պատկերացնել, որ գիտական μարձրակարգ Հաստատությունում կատարված թարգմանությունում աննկատ է մնացել մի ողջ նախադասաություն: Ամեն դեպքում այս μացթողումը μնականաμար անցել է ինչպես ռուսերենից Հայերեն թարգմանությանը, այնպես էլ գլխավորապես ռուսերենով ու Հայերենով այս Հեղինակին ծանոթ խորՀրդային Հայագետներին 58 : Ե 331 թ. Հոկտեմμեր. Գավգամելայի ճակատամարտը

Այժմ կխոսենք արիական ողջ μանակի մասնակցությամμ ն արքայից արքայի գլխավորությամμ երկրորդ ն վերջին՝ Գավգամելայի կամ Արμելայի ճակատամարտի ու դրա Հետ կապված Հարցերի մասին:

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 1(8), 11(16-17), էջ 311, 348:

Խ ‚ ս Ì ո Շ. 22, 23:

Խ Û ք ˆ ս È

Ք Û Փ. 1ՇոÓքսfl ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք‡ 7‡Í‰ÓÌՇÍÓ„Ó. 7., 1963, III, 2(6),

Այս «վրիպակը» Հավանաμար գալիս է ռուսերեն նախնական թարգմանություններից, որոնց Հիմքի վրա է կատարվել վերջին՝ խնդրո առարկա թարգմանությունը: Հավանաμար դրանցից որնէ մեկով է ուղեկցվել Հ. Մանանդյանը, որին թեն լատիներեն μնագրից Հայտնի է խսոսի ճակատամարտին մասնակցած Հայոց μանակի թվաքանակը, μայց կարծում է, որ դա վերաμերվում է Գավգամելային (Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. Քննական տեսություն Հայ ժողովրդի պատմության. Հ. Ա, Երնան, 1940, էջ 91):

խնչպես խսոսի դեպքում, ԴարեՀը այս ճակատամարտի զորաՀավաքը կատարում է Բաμելոնում 59 : խ տարμերություն նախորդ Հավաքի՝ այս դեպքում արիական μանակը կազմված էր չատ ավելի խայտաμղետ ու փոքրաքանակ էթնիկ զորամասերից: Դրանց մեծ մասի քանակները առանձին-առանձին չեն Հիչվում, μայց Հայտնի են միմյանցից խիստ տարμերվող ընդՀանուր թվաքանակները: Արիանոսի Համաձայն՝ Գավգամելայում արիական μանակն ուներ 1000000 Հետնակ, 40000 Հեծելազոր, 200 մանգաղակիր մարտակառք, 15 փիղ (տե՛ս Աղյուսակ Ա) 60 : Աղյուսակ Ա Գավգամելայում արիական μանակի զորաչարն ու էթնիկ կազմն ըստ Արիանոսի

ԱԱԽ ԶՈՐԱԹԵՎ

100 մարտակառք

կԵՆՏՐՈՆ 50 մարտակառք, 15 փիղ

ԱՋ ԶՈՐԱԹԵՎ

50 մարտակառք

1. μակտրիացներ

1. պարսիկներ

1. մեծՀայքցիներ

2. դաՀեր

2. Հելլեններ

2. կապադովկիացիներ

3. արաքոսցիներ

3. Հնդիկներ

3. ասորիներ

4. պարսիկներ

4. կարիացիներ

4. մար-ատրպատականցիներ

5. սուսեցիներ

5. մարդեր

5. պարթններ

6. կադուսիներ

6. ուքսեր

6. սակեր

7. սկյութներ

7. μաμելոնացիներ

7. տապուրներ

8. կարմիրծովցիներ

8. վրկանցիներ

9. սիտակեններ

9. աղվաններ 10. սակեսիններ

խ տարμերություն Արիանոսի՝ Ռուփոսն այս անգամ նս Հայտնում է անՀամեմատ ավելի Համեստ զորաքանակ՝ 200000 Հետնակ ն 45000 Հեծելազոր: Նա փղերի մասին չի խոսում, μայց Հիչատակում է նույն քանակությամμ մարտակառքեր: Ըստ նրա՝ այլ է նան արիական μանակի չարակարգը: խ տարμերություն «կենտրոն-ձախ-աջ» ավանդական չարակարգի՝ Գավգամելայի դեպքում նա խոսում է միայն ձախ ն աջ թների մասին: Սա ակնՀայտ սխալ, μացթողում կամ Հետագայի աղավաղում է, քանի որ Արիանոսի Համաձայն՝ թե՛ այս, թե՛ նախորդ ճակատամարտերում արիական μանակն ունեցել է եռաճակատ դասավորություն: Այս անՀամապատասխանությունը ճչգրտվում է, երμ նկատի ենք առնում, որ Ռուփոսը խոսում է ընթացքի մեջ գտնվող μանակի մասին, որը չէր կարող տեղաչարժվել ճակատամարտի դաչտի լայնքով ձգվող «կենտրոն-ձախ-աջ» թներ չարակարգով: Դա Հնարավոր է միայն միմյանց Հաջորդող չարասյուներով չարժվելով: Այս նկատառումով դիտարկելով՝ տեսնում ենք, որ Ռուփոսը ձախից աջ Հերթականությամμ թվարկում է 4 չարասյուներ՝ Հստակ նչելով դրանցից ամեն մեկը գլխավորող ն եզրափակող զորամասերը 61 : Այս չարասյուներից երեքը նա Համարում է ձախ, իսկ վերջին՝ չորրորդ չարասյունը՝ աջ թն: Եթե արիական μանակը կազմված էր երեք՝ «կենտրոն-ձախ-աջ» զորաթներից, ապա այդ չարասյուները պետք է լինեին երեքը, μայց այս ձնով ստացվում է չորսը: Այս Հարցում էական պարզություն է մտնում, երμ երկու Հեղինակների Հայտնած չարակարգերի Համադրությամμ տեսնում ենք, որ Արիանոսի տարμերակով արիական ձախ ն աջ թների կազմերը մեծամասամμ Համընկնում են Ռուփոսի տարμերակով առաջին ն վերջին՝ չորրորդ չարասյուներին, իսկ կենտրոնը՝ Ռուփոսի երկրորդ ն երրորդ չարասյուներին: Այսպիսով ստացվում է, որ Ռուփոսը

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 6(2), 9(2), էջ 329, 339: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 11(3-7), էջ 100-101: Ռ ո ւ փ ո ս. 1V, 12(6-13), էջ 350-351:

ներկայացրել է Արիանոսի տարμերակին մեծամասամμ Համապատասխանող արիական μանակի նույն՝ «կենտրոն-ձախ-աջ» թներ կազմը, μայց այն տարμերությամμ, որ ըստ նրա՝ կենտրոնը կազմված էր երկու չարասյունից: Այստեղ ակնՀայտ է դառնում նան այն Հանգամանքը, որ Ռուփոսի տարμերակով պարսկական μանակը, որտեղ պետք է գտնվեր ԴարեՀը, գլխավորում է երկրորդ չարասյունը, այսինքն կենտրոնի աջ թնը: Այդպիսով ինքնին իր μացատրությունն է ստանում այն անՀամաձայնությունը, որ այս ն նախորդ ճակատամարտերում, Արիանոսի Համաձայն, ԴարեՀը գտնվել է կենտրոնում, իսկ ըստ Ռուփոսի՝ ձախ թնում: ԱկնՀայտ է, որ ԴարեՀը տեղավորվել է կենտրոնի ձախ զորասյունում, ինչը Ռուփոսն ընկալել է որպես ողջ μանակի ձախ թն (տե՛ս Աղյուսակ Բ): Աղյուսակ Բ Գավգամելայում արիական μանակի զորաչարն ու էթնիկ կազմն ըստ Ռուփոսի

ԱԱԽ ԶՈՐԱԹԵՎ

100 մարտակառք 1չարասյուն

կ

Ե 5 0

Ն

Տ

Ր

Ո

Ն

ԱՋ ԶՈՐԱԹԵՎ

մ ա ր տ ա կ ա ռ ք

11չարասյուն

50 մարտակառք

111չարասյուն

V1չարասյուն

1. μակտրիացիներ

1. պարսիկներ

1. փոքրՀայքցիներ

1. մեծՀայքցիներ

2. դաՀեր

2. մարդեր

2. μաμելոնացիներ

2. կադուսիներ

3. արաքոսցիներ

3. սոգդեր

4. չոչեցիներ

4. անՀայտ ցեղեր

5. մասսագետներ

3. μելիտներ

3. կապադովկիացիք

4. Հորտուացիներ

4. ասորիներ

5. կասպեր

5. փռյուգներ

5. մար-ատրպատականցիներ

6. Հնդիկներ

6. կատաոնցիներ

6. կովկասցիներ

7. կարմիրծովցիներ

7. պարթններ

7. սկյութներ 64

Այս ն Արիանոսի տարμերակով կազմված արիական μանակի չարակարգերը Հիմնականում տրված են էթնիկ զորամասերի թվարկման Հերթականությամμ: Բայց դրանք չարվել են ինչպես Հաջորդող չարքերով, այնպես էլ կողքկողքի, Հետնաμար կազմել են չատ ավելի պակաս չարքեր, քան ներկայացված է այստեղ: Ռուփոսի ն Արիանոսի տվյալների Համադրությունը Հանգեցնում է նան այն Հետնությանը, որ արիական μանակի ամեն մի զորաթնը ներկայացրել է մեկ տարածաչրջան: Ավելի որոչակի՝ ձախ թնը կազմվել է Արիական դաչնության Հյուսիս-արնելյան երկրների ու ժողովուրդների զորքերից, խսոսում՝ մարերի, իսկ Գավգամելայում՝ μակտրիացիների գլխավորությամμ: Աջ թնում գտնվել են Հյուսիս-արնմտյան զորքերը՝ Մեծ Հայքի գլխավորությամμ, իսկ կենտրոնում՝ դաչնության կենտրոնական ն Հարավային երկրամասերի զորքերը՝ պարսիկների գլխավորությամμ: Մակեդոնացու դեմ դուրս μերված արիական μանակի ըստ տարածաչրջանների μաժանված չարակարգի մասին ուղղակիորեն վկայում է միջինասիական Հեղինակ Ալիչեր Նավոին: Նա օգտվել է պարսիկ պոետ Նիզամիից, μայց Հավանաμար Նավոիին Հայտնի են եղել որոչ տվյալներ նան ավելի վաղ իրանական աղμյուրներից: Նրա Համաձայն աջ թնում չարվել են Դարայի (ԴարեՀ) աչխարՀակալության արնելյան, ձախ թնում՝ արնմտյան կողմերի ժողովուրդների զորքերը: խսկ Սրանք Հավանաμար Արիանոսի կողմից նույն չարքում Հիչատակվող μաμելոնյան սիտակեններն են, որոնց այս անվանատարμերակը գուցե ծագում է «Բել» դիցանունից:: Սոգդերի ու արնելյան կասպիացիների միջն Հիչվող այս ցեղերը, որոնք, Ռուփոսի Համաձայն (1V, 12(9), էջ 350), «քիչ էին Հայտնի նույնիսկ իրենց դաչնակիցներին», Հավանաμար եկել էին Միջին Ասիայից: Ռուփոսը աջ թնում գտնվող կովկասցիների ու սկյութների վերաμերյալ խոսում է ոչ թե զորքերի կազմը ներկայացնելիս, այլ ճակատամարտի ժամանակ աջ թնում գտնվող Մազեյի կողմից մակեդոնացիների գումակի վրա այդ զորամասերը ուղարկելու մասին խոսելիս (1V, 15 (5,12), էջ 361, 362): Սրանց «սակ» անվանատարμերակով անմիջապես աջ չարքում է Հիչատակում Արիանոսը:

ԴարեՀի գլխավորած կենտրոնում ըստ ամենայնի տեղ են գրավել Պարսքի ն սրան մերձակա երկրների զորքերը 65 : Զորամիավորումների էթնիկ պատկանելության վերաμերյալ ուչ միջնադարի այս Հեղինակի պատկերացումները Համապատասխանեցված են իր ժամանակներում առկա իրավիճակին: Բացի այդ, Նավոին տալիս է Հին Հեղինակների տվյալներին Հակադարձ՝ ձախ՝ արնմտյան զորքեր, աջ արնելյան զորքեր դասավորության տարμերակ: Բայց այս դեպքում էականը այն է, որ ավելի ուղղակի Հաստատվում է Մակեդոնացու դեմ դուրս μերված արիական μանակի ըստ տարածաչրջանների չարակարգը, ինչը որոչ չեղումներով տեսնում ենք Ռուփոսի ու Արիանոսի մոտ: Հռոմեացի պատմագրի Համաձայն, արիական μանակի ձախ թնում գտնվող 5 էթնիկ զորամասերից չորսը (μակտրիացիներ, դաՀեր, մասագետներ, արաքոսցիներ), իսկ ըստ Արիանոսի, 6 միավորներից (չՀաչված կենտրոնից μերված պարսիկներին) չորսը (μակտրիացիներ, դաՀեր, սակ-սկյութներ, արաքոսցիներ), այսինքն երկու դեպքում էլ մեծամասնությունը ներկայացնում են Հյուսիս-արնելյան ժողովուրդները: կենտրոնում, ըստ Արիանոսի, 8 էթնիկ զորամիավորներից (չՀաչված Հելլեն վարձկաններին) 7-ը (պարսիկներ, մարդեր, ուքսեր, μաμելոնացիներ, սիտակեններ, կարմիրծովցիներ, Հնդիկներ)՝ Աքեմենյան տերության կենտրոնական ու Հարավային չրջանները μնակեցնող ժողովուրդների զորքերն են: Դրանց մեծ մասին (պարսիկներ, մարդեր, μաμելոնացիներ, μելիտներ, կարմիրծովցիներ, Հնդիկներ) երկրորդ ն երրորդ չարասյուններում, այսինքն կենտրոնում է Հիչատակում նան Ռուփոսը: Բայց նա կենտրոնում, ավելի որոչակի՝ երրորդ չարասյունում է Հիչատակում նան փոքրՀայքցիներին, Հորտուացիներին 66 , փռյուգներին ն կատաոնցիներին: Սրանք Մակեդոնացու կողմից արդեն նվաճված փոքրասիական երկրների զորքերն են, որոնց ԴարեՀը տեղավորել էր կենտրոնի աջ չարասյունում՝ փոքրՀայքցիների գլխավորությամμ: Փոքր Ասիայից Արիանոսը Հիչատակում է միայն կարիացիներին, նույն՝ կենտրոնի զորաթնում: Սրանց նա կոչում է «արտաքսվածներ» կամ «գաղթականներ» 67 , ինչը նչանակում է, որ այս զորամասը ն ընդՀանրապես երրորդ չարասյան մեծամասնությունը կազմված էր Մակեդոնացու կողմից նվաճված Փոքր Ասիայից նաՀանջած զորքերից: Պետք է ենթադրել, որ Հենց սրանք էին խսոսից նաՀանջած այն զորամասերը, որոնք, Ռուփոսի Համաձայն, միանալով կապադովկիացիներին ու պափլագոնցիներին, դիմադրություն կազմակերպեցին Փոքր Ասիայում, μայց իվերջո պարտվեցին ն «ցիրուցան եղան տարμեր տեղեր» 68 : ԱկնՀայտ է, որ Ռուփոսի մոտ տարածաչրջանային չարակարգը զգալիորեն խախտված է երրորդ չարասյան կամ կենտրոնի աջ զորաթնի դեպքում: կենտրոնական ն Հարավային երկրամասից այստեղ միայն μաμելոնացիները, μելիտներն ու պարթններն են, իսկ մնացյալը՝ փոքրՀայքցիները, կատաոնցիները, փռյուգները, Հորտուացիները՝ Փոքր Ասիայից են: Մինչ այս մենք խոսել ենք այն մասին, որ այս երկրամասը աքեմենյան չրջանում գտնվել է Հայոց գաՀի ներքո 69 : Սրանից ելնելով՝ ոչ մերձակից ցեղերից կազմված երրորդ չարասյան վերաμերյալ պետք է ենթադրել, որ այն գտնվելով Պարսքի ն Մեծ Հայքի գլխավորած զորասյուների միջն, կազմվել է այս երկրների գերիչխանության ներքո գտնվող ժողովուրդների զորքերից: Այս ճչգրտումներից Հետո ակնՀայտ է դառնում նան այն, որ կողքկողքի են չարվել երրորդ ն չորրորդ զորասյուները գլխավորող Մեծ Հայքի ն Փոքր Հայքի զորքերը, ինչով ավելի է ընդգծվում այս ճակատամարտում Հայկական ուժերին տրված կարնորությունը: ÄՄս¯Âք Է‡‚Óս. ëոÂ̇ 1Շ͇̉‡ք‡, ոÂք‚Ӊ ՇÓ Շո‡քÓÛÁ·ÂÍՇÍÓ„Ó Ե. ÑÂքշ‡‚ս̇, 7. 1970, Շ. 97-99: Ռուփոսի Համաձայն՝ սրանք Հունական Էվμեա կղզուց էին, որոնք «ինչ-որ ժամանակ Հարել են մարաստանցիներին»: ԴարեՀը նրանց «կցել էր փռյուգիացիներին ու կատաոնցիներին», ինչից ենթադրելի է, որ

Հորտուացիները վերաμնակվել էին Փոքր Ասիայում: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 8(6), 11(5), 13(1), էջ 97, 101, 103: Ռ ո ւ փ ո ս. 1V, 1(34-35), էջ 314-315: Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, էջ 222-225:

Այժմ առավել մանրամասն անդրադառնանք Մեծ Հայքի գլխավորած աջ թնի կազմին: Արիանոսի տվյալներով՝ աջ թնի 10 զորամիավորումներից 7-ը («Մեծ Հայքի Հայեր», կապադովկիացիներ, ասորիներ, մար-ատրպատականցիներ, աղվաններ, սակեսիններ) ներկայացնում են Աքեմենյան տերության Հյուսիս-արնմուտքը՝ Հայաստանը ն մերձակա երկրամասերը: Նույն տարածաչրջանն են ներկայացնում Ռուփոսի Հիչատակած ըստ ամենայնի μոլոր 7 զորամիավորները: Դա ճչգրտելու Համար անՀրաժեչտ է Հետնյալ վերլուծությունը: Մինչ այս մենք խոսել ենք այն մասին, որ Մեծ Հայքը իր ողջ գոյության ընթացքում գերիչխել է մերձակա երկրների վրա ն ունեցել կապադովկիան, Հյուսիսային Միջագետքը, Ատրպատականը, ողջ Այսրկովկասն ընդգրկող ն կասպից ծով Հասնող գերիչխանության ծավալուն ոլորտ, որում ընդգրկված երկրների ու ժողովուրդների զորքերը կազմել են Հայոց μանակի տարէթնիկ μաղադրյալ զորամասերը 70 : Հայ միջնադարյան աղμյուրների ստորն ներկայացվող տվյալները վերաμերում են Հին ն վաղ միջնադարյան չրջանին, այդ թվում մեզ առավել Հետաքրքրող մարա-աքեմենյան գերիչխանության ժամանակներին. Տիգրան Երվանդյանի μանակը (Ք.ա. V1 դ.). «զզորս կապադկացւոց, զՎրաց ն զԱղուանից ն զամենայն ընտիրս Հայոց Մեծաց ն Փոքունց»: Երվանդ Վերջինի μանակը (Ք.ա. 111 դ.). «զզօրս Հայոց, զՎրաց ն զկողմանցն կեսարու, այլ ն զՄիջագետացն»: Արտավազդ 11-ի μանակը (Ք.ա. 1 դ.). «զμիւրաւորս Ատրպատական նաՀանգին ն զμնակիչս լերինն կաւկասու Հանդերձ Աղուանիւք ն Վրօք»: Խոսրով Մեծի μանակը (111 դ.). «զզօրս Աղուանից ն Վրաց, ... Լփինք, Ճիղպք, կասպք ն այլ նս որ ի սմին կողմանց, ... զզօրս Հոնաց» 71 : Հայոց μանակում ընդգրկված այս էթնիկ միավորների կամ նույն տարածքում դրանց նախորդած ժողովուրդների զորքերը Համապատասխանում են Ռուփոսի ներկայացմամμ Գավգամելայում Մեծ Հայքի գլխավորած արիական μանակի աջ թնի էթնիկ կազմին: Դրանում Համոզվելու Համար առանձինառանձին միմյանց Համադրենք արիական μանակի աջ թնի ն Հայոց μանակի էթնիկ միավորները. 1. Մեծ Հայքի Հայեր – Հայոց μանակի կազմում սրան Համապասխանում է «զզօրս Հայոց Մեծաց» միավորը: 2. Մարեր - Արիանոսը նույնպես աջ թնում Հիչատակում է մարերին, μայց նա Հավելում է, որ դրանց սատրապն էր Ատրոպատեսը: Սա նչանակում է, որ խոսքը վերաμերում է Փոքր Մարաստանի մարերին, որոնց երկիրը, ինչպես ասվեց, այս առաջնորդի անունով կոչվեց Ատրպատական: ԱկնՀայտ է, որ սա Հայոց μանակի «զμիւրաւորս Ատրպատական նաՀանգին» կոչվող զորամիավորն է: 3. կադուսիներ – կասպյան ավազանից Հայոց μանակի կազմում նչվում են կադուսիներից անմիջապես Հյուսիս μնակվող կասպերը: Բայց Հնարավոր է, որ աքեմենյան չրջանում նույն μանակի գերակայության տակ են գտնվել նան կադուսիները: Դա է Հաստատում Քսենոփոնը, ըստ որի՝ այդ ժամանակներում Հայերը կադուսիների ն մարերի Հետ, որոնք, ինչպես այստեղ Արիանոսի դեպքում է, Հավանաμար նույն Փոքր Մարաստան-Ատրպատականի մարերն են, ընդգրկված էին Տանաոքսարեսի գլխավորած սատրապության մեջ 72 : 4. Ասորիներ – սրան Համապատասխանում է Հայոց μանակի «զՄիջագետացն» միավորը: Նույն անվանումով սրանց աջ թնում է Հիչատակում նան Արիանոսը:

Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, էջ 227-233: Մ ո վ ս ե ս Խ ո ր ե ն ա ց ի, 1, խԹ, էջ 96, 11, խԲ, էջ 158, 11, ԽԴ, էջ 200; Թ ո վ մ ա Ա ր ծ ր ո ւ ն ի ն Ա ն ա ն ո ւ ն. Պատմություն Արծրունյաց տան. 1, Ե, Երնան, 1985, էջ 62, Ա գ ա թ ա ն գ ե ղ ո ս, մաս 19, էջ 24, 26: կյուրոպեդիա, V111, 7(11), էջ 362:

5. կապադովկիացիներ – Հայոց μանակի կազմում այս միավորը կոչվում է նույն կերպ՝ «զզօրս կապադկացւոց» կամ «զկողմանցն կեսարու»: Սրանց նույն թնում Հիչատակում է նան Արիանոսը 6. կովկասցիներ – սրանց Հայոց μանակի կազմում Համապատասխանում են «զμնակիչս լերինն կաւկասու Հանդերձ Աղուանիւք ն Վրօք» կամ ավելի մանրամասնված՝ «զզօրս Աղուանից ն Վրաց, ... Լփինք, Ճիղպք, … ն այլ նս որ ի սմին կողմանց» միավորները: Արիանոսի ներկայացրած աջ թնում սրանց Համապատասխանում են աղվաններն ու սակեսինները: 7. Սկյութներ – քանի որ Ռուփոսը սրանց կովկասցիների Հետ ներկայացնում է նույն զորամասում, դա մեզ ենթադրել է տալիս, որ նա նկատի է ունեցել Հյուսիսկովկասյան սկյութներին: Վաղ ժամանակներից Այսրկովկասի Հետ նան Հյուսիսկովկասյան որոչ ժողովուրդների, Հատկապես սկյութների Հետնորդ օսերի ու դրանց զորքերի, նախնյաց ավանդույթով ու վերաՀաստատված պայմանագրերով Հայաստանին ենթակա լինելու մասին ուղղակիորեն վկայում է վրաց միջնադարյան պատմագրությունը 73 : Հյուսիսկովկասյան սկյութներին վաղ միջնադարում փոխարինել էին Հոները: Սրանք թեն ենթակա չէին Հայաստանին, μայց, Հավանաμար սկյութներից ավանդված սովորույթով, Հարմար առիթի դեպքում իրենց զորամասերը տրամադրել են Հայաստանին: Սա Հետնում է Ագաթանգեղոսի վերոՀիչյալ վկայությունից, ըստ որի՝ Հայոց μանակի կազմում ընդգրկվել է նան «զզօրս Հոնաց» միավորը: Շատ Հնարավոր է, որ Հայաստանի ն Հյուսիսկովկասցիների միջն նույն փոխՀարաμերությունները գոյություն ունեին նան Աքեմենյանների օրոք: Արիանոսը այս թնում տեղադրում է «սկյութ» ցեղանվանը Համարժեք «սակ» կոչվող ցեղին: Եթե սրանք Աղվանքում ն Հայաստանի Հյուսիս-արնելքում տեղակայված Ստրաμոնի Հիչատակած սակասեն-չակաչենցիներն են 74 , ապա դրանց կՀամապատասխանի Հայոց μանակի «զզօրս Աղուանից» միավորը: Բայց Արիանոսը Հանձինս սակերի ըստ ամենայնի նկատի է առել Ռուփոսի Հիչատակած Հյուսիսկովկասյան սկյութներին, քանի որ նա նույն չարքում աղվանների Հետ Հիչատակում է սակեսիններին, որոնց նույն անունով նկատի է առել Ստրաμոնը: Այս վերլուծությունից ակնՀայտ է, որ Գավգամելայում արիական μանակի ողջ աջ թնը իրենից ներկայացրել է Մեծ Հայքի գերիչխանության ոլորտի միացյալ μանակը: Սա չատ կարնոր Հետնությունների է Հանգեցնում: Օրինակ, ժամանակին Հայագիտության մեջ գերակչռող, գիտական ն ուսումնական ձեռնարկներում ընդունված տեսակետն այն էր, որ մարաաքեմենյան չրջանի Հայաստանը ընդգրկել է միայն Հայկական լեռնաչխարՀի մեկ քառորդը կազմող Հարավային ն արնմտյան Հատվածները կամ Մեծ Հայքի 15 նաՀանգներից միայն չորսՀինգը 75 : Արիական μանակի աջ թնի Ռուփոսի ներկայացրած ցանկի ն Հայ միջնադարյան աղμյուրներից Հայտնի Հայոց μազմէթնիկ μանակի կազմերի Համադրությունից ակնՀայտ է, որ Մեծ Հայքը ոչ միայն ընդգրկել է «ԱչխարՀացույցում» տրված իր ավանդական սաՀմանները, այլն ունեցել կապադովկիան, Հյուսիսային Միջագետքն ու Ատրպատականն ընդգրկող, կովկասյան լեռներ ն կասպից ծով Հասնող գերիչխանության ծավալուն ոլորտ, որում ընդգրկված երկրների ու ժողովուրդների զորքերը գտնվել են Մեծ Հայքի գլխավորած աջ թնում: Հայ միջնադարյան աղμյուրների Հետ այս անժխտելի Համաձայնությունը նս մեկ անգամ Հաստատում է Ռուփոսի Հաղորդումների Հավաստիությունը. տվյալ դեպքում Հատկապես այն, որ նրա մոտ առավել ճչգրիտ է պաՀպանված արիական μանակի տարածաչրջանային չարակարգը: Այն մեծամասամμ պաՀպանված է նան Արիանոսի մոտ, μայց այս Հարցում նա թույլ է տվել իր իսկ տվյալներին Հակասող ակնՀայտ չեղումներ: Օրինակ՝ Արիանոսը միմյանց սաՀմանակից μակտրիացիներին, Հնդիկներին ն սակերին

Վրաց աղμյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին, Ա, Երնան, 1934, էջ 145-146; Ջ ո ւ ա ն չ ե ր ի . Պատմութիւն Վրաց, Վենետիկ 1884, էջ 9-10, 33-34:

ë ո ք ‡ · Ó Ì, ՃI, 8(4), Շ. 498:

Հիչատակում է իրար Հետ, μայց չարակարգում առաջիններին տեղադրում է ձախ թնում, Հնդիկներին՝ կենտրոնում, իսկ սակերին՝ աջ թնում: Նույն զորավարի Հրամանատարության տակ գտնվող մարերին, աղվաններին ու սակեսիններին նա տեղադրում է աջ թնում, իսկ կադուսիներին՝ ձախում: կամ ընդՀանուր Հրամանատար ունեցող ուքսերը, Արիանոսի Համաձայն, կենտրոնում են, իսկ սուսիանները՝ ձախ թնում 76 : Սա նչանակում է, որ այս Հարցում ավելի ճիչտ է առաջնորդվել Հիմնականում Ռուփոսի տվյալներով: Աղյուսակ Գ Գավգամելայում արիական μանակի զորաչարն ու էթնիկ կազմը՝ մեր ճչգրտումներով

ԱԱԽ ԶՈՐԱԹԵՎ

կ

100 մարտակառք 1 չարասյուն

Ե

Ն

Տ

Ր

Ո

Ն

50 մարտակառք, 15 փիղ 11 չարասյուն

ԲԵՍ

ԴԱՐԵՀ

ԱՋ ԶՈՐԱԹԵՎ

50 մարտակառք

111 չարասյուն

V1 չարասյուն

ՄխԹՐԱՎՍՏ

ՕՐՈՆՏՈՍ

1.μակտրիացիներ

1.պարսիկներ

1.փոքրՀայքցիներ

1.մեծՀայքցիներ

2.դաՀեր

2.Հելլեններ

2.փռյուգներ

2.կադուսիներ

3.արաքոսցիներ

3.մարդեր

3.կատաոնցիներ

3.կապադովկիացիներ

4.պարսիկներ

4.չոչեցիներ

4.կարիացիներ

4.ասորիներ

5.սոգդեր

5.ուքսեր

5.Հորտուացիներ

5.ատրպատականցիներ

6.Հնդիկներ (լեռնային) 6.անՀայտ ցեղեր

6.μաμելոնացիներ

6.կովկասցիներ

7.կասպիացիներ

7.Հնդիկներ

7.սիտակեններ

7.աղվաններ

8.վրկանցիներ

8.կարմիրծովցիներ

8.μելիտներ

8.սակեսիններ

9.տապուրներ

9.արիաներ

9.պարթններ

9.սկյութներ (կովկաս)

10.սկյութներ (Միջին Ասիա)

Արիական μանակի էթնիկ զորամասերի տեղակայության Հարցում, ինչպես տեսանք, Ռուփոսն ու Արիանոսը մեծամասամμ Համաձայնում են միմյանց: Այն էթնիկ միավորները, որոնք ներկայացված են որպես ճակատամարտին մասնակից, μայց չարակարգում դրանց զμաղեցրած տեղը չի Հայտնվում, Աղյուսակ Գ-ում դրանց չարային տեղը ենթադրված է ըստ այդ ցեղերի տարածաչրջանային պատկանելության: Նույն ելակետով այս Հեղինակների միմյանցից տարμերվող տվյալներից գերադասել ենք տարածաչրջանային դասավորությանը Համապատասխանող տարμերակները: Այս ն այլ գործոններ Հաչվի առնելով՝ կատարել ենք որոչ ուղղումներ: Օրինակ՝ ավելի Հավանական ենք Համարել, որ Արիանոսի կողմից աջ թնում տեղադրված վրկանցիներն ու տապուրները իրականում գտնվել են իրենց տարածաչրջանը ներկայացնող ձախ թնում: Դա Հիմնավորվում է նան նրանով, որ Ռուփոսը, ինչպես ասվեց, վրկանցիներին այս թնում է տեղադրում խսոսի ճակատամարտում: Ամեն դեպքում չպետք է μացառել, որ թներում Հավասարակչռությունը պաՀպանելու կամ ռազմավարական այլ նպատակներով որոչ էթնիկ զորամասեր տեղադրվել են ոչ ըստ տարածաչրջանների: Այստեղ նչված են նան զորաչարերը գլխավորող էթնիկ μանակների առաջնորդները, որոնք ըստ ամենայնի գլխավորել են ողջ զորաչարը: Բեսին ձախ թնի առաջնորդ է նչում Արիանոսը: Նույն Հեղինակի Համաձայն՝ «Հայերին ղեկավարում էին Օրոնտոսը ն Միթրավսթը» 77 : Միանգամայն ընդունելի է այն տեսակետը, որ սրանցից առաջինը Մեծ Հայքի, իսկ երկրորդը՝ Փոքր Հայքի զորքերի

Վ. Ø ա ն ա ն ¹ յ ա ն. նßí. աßË., Ñ. ², էջ 66, 103, Վայ ÅոÕոíր¹Ç åաïÙուÃյուն, ºր¨ան.,1971, Վ 1, էջ 450-455:

Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 8(3-5), էջ 97:

Հրամանատարն էր 78 : Սրանից ելնելով ենք Միթրավսթին երրորդ չարասյան առաջնորդ Համարել, քանի որ ներկայացված վերլուծության Համաձայն՝ այս չարասյունը գլխավորել են Փոքր Հայքի զորքերը: ԴարեՀը ողջ μանակի գերագույն Հրամանատարն էր, μայց որպես երկրորդ չարասյան առաջնորդ է նչված, քանի որ նույն վերլուծության Համաձայն՝ նա տեղավորվել է այդ չարքում: Զորաչարի նույն μանաձնով ուղեկցվելով՝ կարելի է ենթադրել նան նախորդ՝ խսոսի ճակատամարտում արիական μանակի էթնիկ դասավորությունը: խնչպես այս Հարցին վերնում անդրադառնալիս ենթադրեցինք՝ այս դեպքում նույնպես գլխավորող չարքն ունեցել է կենտրոն՝ պարսիկներ, ձախ թն՝ մարեր, աջ թն՝ Հայեր դասավորությունը: Մյուս ցեղերի զորքերը Հավանաμար դասավորվել են Հետնյալ կերպ: Ռուփոսի Համաձայն, ինչպես ասվեց, մարերի Հետ ձախ թնում տեղակայվել վրկանցիները: Տարածաչրջանային դասավորության գործոնով թելադրված՝ այստեղ են Հավանաμար գտնվել վրկանցիներին մերձավոր μարկանցիներն ու տապուրները, ինչպես նան միջինասիական դերμիկները: կասպիացիներն ու սրանց Հետ Հիչատակվող «անՀայտ ցեղերը» 79 եթե նույն կատիչ-կադուսիները կամ արնմտակասպյան ցեղերն են, ապա, ինչպես Գավգամելայում (ըստ Ռուփոսի), Հավանաμար գտնվել են Հայերի գլխավորած աջ թնում: Արիանոսի տվյալներից Հետնում է, որ Հույն վարձկանները խսոսի ճակատամարտում տեղ են գրավել կենտրոնում, ինչը տեսնում ենք նան Գավգամելայում 80 : Աղյուսակ Դ խսոսի ճակատամարտում արիական μանակի զորաչարն ու էթնիկ կազմը՝ մեր ենթադրությամμ

ԱԱԽ ԶՈՐԱԹԵՎ

կԵՆՏՐՈՆ

ԱՋ ԶՈՐԱԹԵՎ

1. մարեր

1. պարսիկներ

1. Հայեր

2. վրկանցիներ

2. Հելլեններ

2. կասպեր

3. μարկանցիներ

3. անՀայտ ցեղեր

4. տապուրներ 5. դերμիկներ

Արիական եռաչար μանակի նման դասավորության դեպքում կստացվի կենտրոն՝ 130000, ձախ թն՝ 121000, աջ թն՝ 61000 զորաքանակներ: Բայց եթե այս դեպքում նույնպես կենտրոնը կազմված էր 2 չարասյունից, ապա կենտրոնում կլինի 65000-ական թվաքանակով 2 զորասյուն: Այս դեպքում մոտ Հավասար թվաքանակներ ունեցող 3 զորասյուների Համեմատ չատ կասկածելի է ձախ թնի կրկնակի ավելի քանակությունը: Բայց դա Հաստատվում է այն Հաղորդումներով, որ ճակատամարտի ժամանակ այս զորաթնը մյուսների Համեմատ «ավելի Հեռու էր ձգվում» ն այնքան երկար էր, որ անցնելով μաժանարար գետը՝ չրջանցել էր մակեդոնական μանակի աջ թնը ն Հայտնվել դրա թիկունքում: Դա ստիպել էր Մակեդոնացուն այս թնում կազմել 2 ճակատ, մեկը՝ դիմացի, իսկ մյուսը՝ թիկունքի ուղղությամμ 81 : ԱնՀրաժեչտ է նան նկատի առնել, որ ԴարեՀի այս թնը ձգված էր μլուրների միջն սեղմված անՀարթ տարածությունում, որում չափազանց մեծաքանակ ձախ զորաթնը, «տեղի նեղ լինելու պատճառով», կարող էր չարվել չափից չատ խիտ ն անկարգ չարքերով, ինչը նույնպես Մակեդոնացուն առավելություն տվող առաջնային գործոն էր: ՕՕՕ

Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 8(3, 5), էջ 97: Տե՛ս Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. , նչվ. աչխ., էջ 91, 93, 96: Սրանց վերաμերյալ տե՛ս ծանոթագրություն 37: Ա ր ի ա ն ո ս , 11, 10(5), էջ 66: Ռ ո ւ փ ո ս, 111, 8(9-11), էջ 298, Ա ր ի ա ն ո ս . 11, 8(7, 11), 9(2-3), էջ 64, 65:

Վերադառնալով Գավգամելայում արիական μանակի էթնիկ կազմին՝ տեսնում ենք, որ այն կազմված էր անՀամեմատ չատ էթնիկ զորամասերից, քան էր խսոսում: Այն փաստորեն ներկայացնում էր Արիական դաչնության գրեթե μոլոր Հիմնական էթնիկ միավորները: Բայց ի տարμերություն խսոսի, որտեղ դուրս էր μերված արիական գլխավորող եռյակի ն մի քանի այլ արտոնյալ ժողովուրդների զորամասերից կազմված մասնագիտացված մչտական μանակը, Գավգամելայում էթնիկ μազմազանությունը խոսում է այդ μանակի, նախկինի Համեմատ, ցածր մարտունակության մասին: Դրա մի մասը նոր էր զինվում, իսկ զենքը «մեծ դժվարությամμ էր Հավաքվում»: Հեծելազորը լրացված էր «չՀեծած ձիեր» ստացած Հետնակայիններից, իսկ մինչ այդ պարսատիկներից μացի այլ զենք չկիրառած զինվորներն արդեն պետք է կռվեին թրերով ու վաՀաններով: Երկրի տարμեր ծայրերից Հավաքված չատ էթնիկ զորամասեր, ինչպես μնորոչում է Ռուփոսը, «ավելի չատ մարդաքանակի, քան որնէ իրական օգնության Համար» էին: Դա չատ լավ Հայտնի էր Մակեդոնացուն, ինչը արտաՀայտված է այս ճակատամարտից առաջ նրա արտասանած ճառի՝ արիական μանակը որակավորող Հետնյալ Հատվածից. «Մի մասը ոչինչ չունի μացի տեգերից, միայն քչերն են լրիվ սպառազեն: Այսպիսով. այնտեղ ավելի չատ մարդ կա, մեզ մոտ՝ մարտունակներ» 82 : Գավգամելայում արիական μանակի էթնիկ μազմազանությունը իրենից ոչ միայն որակ, այլն մեծաքանակություն չի ներկայացրել: Ռոււււփոսն առանձին-առանձին Հայտնում է միայն ձախ թնի էթնիկ զորամասերի քանակությունները 83 : Դրանցից ամենաμազմաքանակը այդ թնը գլխավորող μակտրիական 9000-անոց զորամասն է, իսկ դաՀերը, արաքոսցիները, չոչեցիներն ու մասսագետներն ունեին ընդամենը մեկից երկու Հազար զորաքանակ: Նույնը կարելի է ասել մյուս էթնիկ զորամասերի վերաμերյալ: Բացառություն են կազմում միայն խսոսում ողջ արիական μանակի երկու երրորդը կազմած գերիչխող էթնիկ եռյակի՝ պարսիկների, մարերի ու Հայերի μանակները: Դրանցից մարերը, ինչպես ասվեց, μացակայում էին Գավգամելայում: խսկ թե պարսկական ու Հայկական μանակներից որքա՞նն էր պաՀպանվել, Հավաքվել այստեղ, կամ դրանք որքա՞ն էին Համալրվել, աղμյուրները չեն Հայտնում: Պարսկական ն Հայկական զորամասերը գլխավորում էին իրենց զորասյուները, ն պետք է ենթադրել, որ ամեն դեպքում Գավգամելայում նույնպես կազմել են արիական μանակի Հիմնական մասը: Մասնավորապես Հայոց μանակի վերաμերյալ անՀրաժեչտ է ասել, որ այն Հայաստանին մերձակա խսոսից նաՀանջելու երկար ճանապարՀ չուներ ն Համեմատաμար քիչ կորուստներ պետք է կրած լիներ: Հեղինակների մեծ մասը Գավգամելայի դեպքում նչում են խսոսին մի քանի անգամ գերազանցող, չափից չատ ուռճացված, 1000000 կամ ավելի թվաքանակներ 84 , որոնք նույնանում են Ալեքսանդրի վիպականացված պատմության տարμերակների Հաղորդումներին: Բացառություն է կազմում միայն Ռուփոսը, ըստ որի՝ այս ճակատամարտում արիական μանակն ուներ 245000 քանակություն ն զգալիորեն՝ չուրջ 70000-ով զիջում էր խսոսին: Հենց այս քանակությունն է Հավանաμար առավել մոտ իրականին: Թեն ԴարեՀը ուներ նոր μանակ կազմելու μավականին երկար՝ գրեթե 2 տարի ժամանակ, μայց դա նրան ըստ ամենայնի Հաջողվել է մեծ դժվարությամμ: Մեծաքանակ զոՀերից μացի, ըստ ամենայնի զգալի թիվ են կազմել ցրված, ԴարեՀի ճամμար չվերադարձած կամ Հակառակորդի կողմն անցած զինվորներն ու զորամասերը: Ռուփոսի Համաձայն՝ նաՀանջի սկզμում «քչերն էին Հետնում նրան», ըստ Արիանոսի՝ ընդամենը 4000 զինվոր 85 : ԴարեՀը ավելի չատ զμաղված էր ոչ թե նոր ճակատամարտի պատրաստությամμ, այլ սկզμում Հալիսից, այնուՀետն Եփրատից արնմուտք ընկած երկրները զիջելու

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V 9(3-4), 12(9), 14(5) էջ 339, 350, 357: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 12(6), էջ 350: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 8(6), էջ 97, Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 53(3), էջ 90, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃՃ1. - Երկեր, էջ 76: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V 1(1-3), էջ 310, Ա ր ի ա ն ո ս . 11, 13(1-3), էջ 70:

գնով ն մեծ փրկագին տրամադրելով՝ Մակեդոնացու Հետ Հաչտություն կնքելու ն ընտանիքը գերությունից ազատելու Հարցերով: Նա «եռանդով սկսեց վերականգնել իր մարտական ուժերը» երրորդ անգամ Հաչտության մերժում ստանալուց Հետո միայն, երμ Մակեդոնացին գնում էր դեպի Եգիպտոս 86 , այսինքն ճակատամարտից մոտ մեկ տարի առաջ: Այս ժամանակաՀատվածում նա, որպես Հակաքայլ, ապստամμություն է ՀրաՀրում Մակեդոնացու թիկունքում: Սպարտայի արքա Ագիսը, որին խսոսի ճակատամարտից անմիջապես Հետո ýինանսավորել էր ԴարեՀի զորավար Ավտոթրադատոսը, իր չուրջը Համախմμելով Հակամակեդոնական ուժերին, Բալկաններում պատերազմ է սկսում մակեդոնացիների ու նրանց դաչնակիցների դեմ: Բայց վճռական ճակատամարտում Հաղթում են մակեդոնացիները, որից Հետո միայն Եգիպտոսից Փյունիկիա վերադարձած Մակեդոնացին իր μանակով չարժվում է Աքեմենյան տերության խորքերը 87 : Այսպիսով, մեր վերլուծությունը Հանգեցնում է նրան, որ, ի տարμերություն խսոսին մասնակից արիական մասնագիտացված մչտական μանակի, Գավգամելայում ԴարեՀը դուրս էր μերել որակով ու քանակով նախկինին զգալիորեն զիջող, էթնիկորեն չատ ավելի μազմազան, μայց ոչ մեծ քանակություններ ունեցող գավառական մանր զորամասերից կազմված Հանպատրաստից μանակ: խնչ վերաμերում է Մակեդոնացու μանակին, ապա այն խոչոր Համալրումներ էր ստացել թե՛ աննախադեպ նվաճումներով ոգնորված Հելլենական աչխարՀից, թե՛ նվաճված ծավալուն ու μազմամարդ երկրամասերից ն թե՛՛՛ ԴարեՀի գերված կամ Հակառակորդի կողմն անցած զորամասերի Հաչվին: Բայց, ինչպես ենթադրվեց այս Հարցերին վերնում անդրադառնալիս, Մակեդոնացու զորաքանակը ռազմավարական ու քարոզչական նպատակներով արՀեստականորեն նվազեցվել է: Եթե խսոսում դեռնս ոչ՛, ապա Գավգամելայում այն կարող էր նույնիսկ թվաքանակով գերազանցել ԴարեՀի μանակին: Արիանոսը Հաստատում է, որ Մակեդոնացին այս ճակատամարտում ուներ նախկին քանակը գերազանցող զորք, μայց ըստ նրա՝ այն μազմակի անգամ զիջել է ԴարեՀի μանակին ն կազմել է ընդամենը 47000 քանակություն 88 : Այս պարզաμանումներից ու ճչգրտումներից Հետո խոսենք Գավգամելայում կայացած ճակատամարտի ն դրան առնչվող տարμեր ձեռնարկների մասին: Նախորդ քննարկումից ակնՀայտ դարձավ, որ Հին ստրատեգները, մասնավորապես Մակեդոնացին ու նրա զորավարները, պատերազմներից ու ճակատամարտերից առաջ ձեռնարկել են տնական, μազմանպատակ աչխատանք, որում նչանակալի տեղ են գրավել Հետախուզությունն ու լրտեսությունը, Հակառակորդի չարքերում դավաճանների ու կողմնակիցների Հավաքագրումը, տարμեր քայքայիչ ձեռնարկներն ու ապատեղեկատվությունը ն այլ գաղտնի գործողություններ ու μանսարկություններ: Դրանք առաջնային, Հաճախ վճռորոչ նչանակություն ունեցան Մակեդոնացու կողմից ողջ Փոքր Ասիան, Սիրիան, Եգիպտոսը նվաճելու, ծովում ն Հատկապես խսոսի ճակատամարտում Հաղթանակների Հասնելու Համար: Պետք է ակնկալել, որ Հետագայում նույնպես իրեն լիովին արդարացրած այս զենքի կիրառմամμ Հաղթանակի Հասնելու Հնարավորությունը Մակեդոնացին չպետք է թերագնաՀատեր միանգամայն ռիսկային, զուտ զինական ուժով իր նպատակը իրագործելուց: Դրանում մենք Համոզվում ենք Հաջորդ՝ Գավգամելայի ճակատամարտին վերաμերող տվյալները քննարկելով: Եթե խսոսի Հաղթանակում վճռորոչ գործոն Հանդիսացավ մարերի դավաճանությունը, ապա Գավգամելայում Մակեդոնացին Հավանաμար օգտագործել է մեկ այլ, ոչ պակաս արդյունավետ գործոն: Դա այն էր, որ ԴարեՀի չտաμի գլխավոր ներկայացուցիչներից մեկը, ըստ էության, ենթարկվել է նրա

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V 5(1-8), 6(1-2), 11, էջ 326-327, 329, 346-349, Ա ր ի ա ն ո ս . 11, 25, էջ 86: Ռ ո ւ փ ո ս, V1, 1, էջ 406-408, Ա ր ի ա ն ո ս ,. 11, 13(4-6), 111, 6(1-4), էջ 70-71, 94-95: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 12(5), էջ 103:

Հրամանին: Դա արքայից արքայի թերնս ամենավստաՀելի զորավար Մազեյն էր, որի դավադիր առաքելությունը μավականին μացաՀայտ արտաՀայտված է Հետնյալ տվյալներում. Արիանոսի Համաձայն՝ ԴարեՀի Հրամանով Մազեյը 3000-անոց զորամասով, որից 2000-ը Հելլեն վարձկաններ էին, Հսկում էր Տիգրիսի անցումը: Բայց դա չի խանգարում, որ Հակառակորդը նրանց ներկայությամμ գրեթե ավարտին Հասցնի կամրջի չինարարությունը: Երμ մոտենում են մակեդոնական Հիմնական ուժերը, Մազեյը արդեն դիմում է փախուստի, թեն նրան դեռնս ոչինչ չէր սպառնում: Մակեդոնացին միանգամայն անարգել կամրջի չինարարությունը ավարտվելուց Հետո է անցնում գետը, որից Հետո միայն կարող էր արդարացվել Մազեյի փախուստը: Նա Մակեդոնացուն անարգել անցումի Հնարավորություն է տալիս նան Տիգրիսով 89 : Ըստ Ռուփոսի նույնպես, Մազեյը, որն ուներ Արիանոսի նչած թվաքանակից կրկնակի ավելի զորաքանակ, մակեդոնացիներին որնէ կերպ չի խոչընդոտում անցում կատարել Եփրատով: խսկ խորը, սրընթաց ն քարքարոտ Տիգրիսը մակեդոնացիներն անցնում են մեծ դժվարությամμ՝ ուժասպառությունից կամ խեղդվելուց փրկվելու Համար Հաճախ իրենց իրերի Հետ դեն նետելով նան զենքերը: Ռուփոսի Հետնյալ Հաղորդումից ակնՀայտ է կողմերի դավադիր պայմանավորվածությունը. «Մազեյը, որն անկասկած կջարդեր Ալեքսանդրին, եթե գետանցի ժամանակ Հարձակվեր նրա զորքի վրա, սկսեց մարտնչել արդեն ափին չարված ն վերազինված միավորումների դեմ»: Մազեյը

մակեդոնացիների վրա է ուղարկում 1000 Հեծյալ, որոնց Հեչտությամμ ջախջախում են 90 : ԱնՀրաժեչտ է նկատել, որ այս Հազարյակը Սատրոպատի Հրամանատարության տակ գտնվող զորամիավորումն էր, որը նույնպես, μացի Մազեյի 6000-անոց զորամասը, ԴարեՀն ուղարկել էր մակեդոնացիների գետանցումները խոչընդոտելու Համար: Հավանաμար Մազեյը Հրաժարվել է Հարձակվել մակեդոնացիների վրա, ինչին Սատրոպատը ստիպված գնացել է իր փոքրաքանակ Հեծելազորով: Այս ձնով գլխովին ոչնչացվել է ԴարեՀին իսկապես Հավատարիմ Հրամանատարն իր զորքով Հանդերձ: Տիգրիսով Մակեդոնացու գետանցումը Ռուփոսը Համարում է անմիտ Համարձակություն, որի μարեՀաջող ելքը պայմանավորում է սոսկ «արքայի անփոփոխ μախտով»: Բայց Մակեդոնացին μոլորովին էլ անՀաչվենկատ չէր ն այնքան էլ Հույսը μախտի վրա չէր դրել: Պարզապես Մազեյը ըստ ամենայնի իր Հրամանին ենթարկվող գաղտնի գործակալ էր, ն Մակեդոնացին չատ լավ է իմացել, որ վերջինս իր վրա չի Հարձակվի: Ալեքսանդրի ու Մազեյի դավադիր Համաձայնությունը ակնՀայտ է նան Հետագա գործողություններում. Մազեյի այրած մթերանոցներում անմիջապես Հայտնվում ն կրակը Հանգցնում են մակեդոնացիները, կամ նա ուղղակի «չատ μան անվնաս թողնում էր թչնամուն»: Արդյունքում մակեդոնացիները «լիուլի ապաՀովված» էին «ամեն տեսակ մթերքներով»: խսկ Գավգամելային մոտենալիս, Ռուփոսի Համաձայն, եթե Մազեյը Հարձակվեր, նրա գրոՀին դժվար թե դիմանար երկար ու դժվարանց ճանապարՀին Հյուծված ն Հոգեպես ընկճված մակեդոնական μանակը: Դրա փոխարեն Մազեյը լքում է ռազմավարական մեծ նչանակություն ունեցող μարձունքը, որտեղից երնում էին երկու կողմերի ճամμարներն ու զորաչարը: Այն անմիջապես գրավում են մակեդոնացիները, այստեղ տեղավորում իրենց ճամμարն ու Մակեդոնացու վրանը 91 : Մազեյի դավադիր գործունեությունը վճռորոչ է դառնում նան ճակատամարտի ժամանակ, ինչի մասին կխոսվի ստորն: Եթե խսոսը որպես իր Համար Հարմար ճակատամարտի վայր ընտրեց Մակեդոնացին, ապա Գավգամելայում ճակատամարտելու, Հենց այստեղ մարտական պատրաստություններ ձեռնարկելու ն Հակառակորդին սպասելու որոչումը ԴարեՀինն էր: Մակեդոնացին այս Հանգամանքը նույնպես

Ա ր ի ա ն ո ս, 111, 7(1-5), էջ 95-96 Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 9(7-25), էջ 340-342: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 10(11-15), 12(1, 14-19, 24), էջ 344, 349, 351, 352:

առավելագույնս օգտագործեց իր օգտին: Գավգամելա տանող ճանապարՀին նա դիտավորյալ 4 օր կանգառ կատարեց, ինչը Հետնում էր ոչ միայն իր զորքին Հանգիստ տալու, այլն մարտական դասավորությամμ նույն տեղում կանգնած, «իրենց սպառազինության տակ կքած» ԴարեՀի μանակը ուժասպառ անելու նպատակ: Ըստ ամենայնի նույն նպատակն էր Հետապնդում մակեդոնացիների չտաμում քննարկվող գիչերային Հարձակման ծրագիրը: Դրանից երկյուղելով՝ ԴարեՀը ողջ գիչեր իր μանակը պաՀում է մարտական դրության մեջ, ինչը «չափազանց վնասեց» նրա զորքին 92 : խրականում մակեդոնացիները Հավանաμար այդպիսի մտադրություն ընդՀանրապես չեն ունեցել ն այդ մասին լուրերը տարածել են ԴարեՀի μանակը ողջ գիչեր լարված սպասման մեջ պաՀելու Համար: Մակեդոնացու ռազմավարությունում որքան էլ մեծ տեղ են գրավել խորամանկությունն ու μանսարկությունները, դրանք Գավգամելայում այնուամենայնիվ կարող էին μավարար չլինել Հաղթանակի Համար, եթե նա ու նրա զորավարները չդրսնորեին ճիչտ ռազմավարություն նան մարտի դաչտում: Ռուփոսի Համաձայն՝ Մակեդոնացին, ի տարμերություն տեղանքի Հարմարության ն μախտի չնորՀիվ ձեռք μերված խսոսի Հաղթության, Գավգամելայում դրսնորել է «խորաթափանցություն», տեղի է ունեցել իրադրության խոր վերլուծություն. «Նա մեկ մտածում էր, թե ինչ ձնով իջեցնի զորաչարը պարսիկների աջ թնը, մեկ՝ ինչպես ընդՀարվի թչնամուն ուղիղ ճակատով, մեկ տատանվում էր, արդյոք Հարվածը Հասցնի ձախ թնին» 93 :

խ վերջո մակեդոնացիները Հանգում են միանգամայն ճիչտ եզրակացության, որոչելով գլխավոր Հարվածը նորից ուղղել ԴարեՀի ձախ թնի վրա: Այս վճռի ճչտությունը գնաՀատելու Համար անՀրաժեչտ է նկատի առնել, որ դեռնս Մարաց գերիչխանության ժամանակներից արիական դաչնային μանակը գլխավորել է մարերի, պարսիկների ու Հայերի էթնիկ եռյակը: Նույն եռյակը քանակով ու չարակարգով գլխավորում է աքեմենյան μանակը նան խսոս գնալուց: Սա նչանակում է, որ այս եռյակի մեջ ձնավորվել էին ռազմական փոխՀամաձայնության դարավոր ավանդույթներ, ինչը խախտվել էր մարերի դավաճանության պատճառով՝ ձախ թնն այսպիսի պատասխանատու պաՀին Համապատասխան փորձ չունեցող μակտրիացիների ղեկավարմանը վստաՀելով: ԱնՀրաժեչտ է նկատի առնել նան այն, որ, ի տարμերություն մարերի 60000-անոց μանակի, ձախ թնում նրանց փոխարինած μակտրիական զորքերն ընդամենը 9000 էին: Շատ ավելի փոքր քանակներ էին կազմում այս թնի մյուս էթնիկ զորամասերը: ԸնդՀանուր քանակով գուցե այն չի զիջել, գուցե ն գերազանցել է մյուս թներին, μայց այն կազմված էր անՀամեմատ փոքրաքանակ էթնիկ զորամիավորներից: խսկ դա վկայում է այս թնի առավել տարանջատվածության, Հետնաμար ցածր մարտունակության մասին: խՀարկե, մարերի դավաճանությունից Հետո ԴարեՀն այլընտրանք չուներ, ինչն առավելագույնս օգտագործեց Մակեդոնացին: Աախ թնի թուլությունը քողարկելու ն այն ուժեղացնելու ակնՀայտ միտում պետք է տեսնել նան նրանում, որ ԴարեՀն այստեղ տեղադրել էր մյուս թներից կրկնակի ավելի՝ 100 մարտակառքեր ն այն Համալրել պարսկական զորամասերով 94 : Մակեդոնացու կամ նրա զորավարների ռազմավարական Հմտությունը ն Հետախուզության լավ աչխատանքը պետք է գնաՀատել Հատկապես նրանով, որ այս քողարկիչ քայլերից անկախ, նրանք ճչտորեն որոչեցին ԴարեՀի μանակի ամենաթույլ թնը, ուր ն սկզμում ուղղեցին գլխավոր Հարվածը: Ճակատամարտը սկսվում է նրանով, որ Մակեդոնացին դեպի աջ է տեղաչարժում իր գլխավորած աջ զորաթնը: ԴարեՀին թվում է, որ նրանք փորձում են դուրս գալ մանգաղակիր մարտակառքերի Համար Հարթեցված տեղանքից, ն նրանց ուղին փակելու է ուղարկում սկյութական ու μակտրիական Հեծելազորը, որը կատաղի μախման մեջ է նտնում Մակեդոնացու ձգված աջ թնի դեմ: ԱյնուՀետն 100:

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 13(3-12), 14(2), էջ 352-353, 357, Ա ր ի ա ն ո ս, 111, 9(1-2), 10(1-4), 11(1-2), էջ 98-

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 13(16), էջ 354: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 11(3), էջ 101:

ԴարեՀը գրոՀի է ուղարկում մարտակառքերը: Դրանք մեծ կորուստներ պատճառելով, խարխլում են մակեդոնացիների փաղանգը, μայց վերջիններս միջանցքներ μացելով սուրացող մարտակառքերի առաջ, կարողանում են դրանք ոչնչացնել իրենց չարքերի մեջ ն նորից վերականգնել մարտաչարքը: ԱյնուՀետն մարտի մեջ է մտնում Հետնակը: ԴարեՀը գնալով մեծ ուժեր է տրամադրում Մակեդոնացու չափազանց աջ ձգված զորաթնը չրջապատելու Համար: Սա Հենց այն էր, ինչն ակնկալում էր Մակեդոնացին դեպի աջ զորաչարժով: Այդպիսով գնալով թուլանում է կենտրոնը, որտեղ կանգնած էր ԴարեՀը: Նույն նպատակով Մակեդոնացին դիմել էր մեկ այլ Հաջող խորամանկության: Նա գերիներով գումակը, որտեղ էր նան ԴարեՀի ընտանիքը, ոչ մեծ պաՀապան ջոկատով տեղադրել էր μանակատեղին մոտ գտնվող մի «μարձրադիր վայրում» 95 : Ռուփոսը այս քայլի նպատակը չի գիտակցում, μայց նրա Հաղորդումներից ակնՀայտ է Մակեդոնացու Հետապնդած քողարկված մտադրությունը: ԴարեՀն սկզμում գերիներին ազատելու է ուղարկում աջ թնում գտնվող կովկասցիների ու սկյութների Հեծելազորը, իսկ այնուՀետն նան μակտրիացիներին, նրանց Հանելով իր ձախ թնից: Սա ակնՀայտորեն Հետնում էր ԴարեՀի չարքերը թուլացնելու ն այնտեղ խառնաչփոթություն ստեղծելու նպատակ, ինչը ակնՀայտ է Ռուփոսի այն Հաղորդումից, որ. «գումակը թալանելուց վերադարձած μակտրիացիները չէին կարողանում գտնել իրենց նախկին տեղերը» 96 : Հավանաμար, ԴարեՀի ընտանիքը μլրի վրա չի էլ գտնվել, քանի որ թեն նրա ուղարկած զորամասերին Հաջողվում է ներխուժել գումակ ն նույնիսկ ազատել գերիներին, μայց ըստ Դիոդորոսի, ԴարեՀի մայրը, իμր Մակեդոնացու Հանդեպ ունեցած երախտագիտությունից դրդված, Հրաժարվում է գնալ ազատարարների Հետ 97 : Պարզ է, որ սա անՀեթեթության Հասնող մոլուցքով Մակեդոնացուն փառաμանելու Հերթական դրսնորում է. ԴարեՀի ընտանիքը եթե մյուս գերիների Հետ լիներ, չէր կարող Հրաժարվել ազատագրումից: Այս իրավիճակում պարզվում է Մակեդոնացու μուն նպատակը: Արիանոսի Համաձայն՝ նա չափազանց աջ ձգված ն կիսաչրջափակված թնը թողնելով օգնության եկած զորամասերին՝ իր զորագնդով չրջվում է արիական μանակի կենտրոնի վրա ն գլխավոր Հարվածի ուղղությունը կտրուկ փոխելով՝ «վազքով ռազմակոչով նետվեց ուղիղ ԴարեՀի վրա»: Նույն իրադրությունը Ռուփոսը նկարագրում է Հետնյալ կերպ. «Աջ թնում 98 պարսիկների չարքերը որոչ չափով նոսրացան. այնտեղից Հեռացել էին μակտրիացիները գումակի վրա Հարձակվելու Համար: Այդպիսով Ալեքսանդրը նետվեց թուլացած չարքերի վրա ն մեծ ջարդ կազմակերպեց» 99 :

խրադրության կտրուկ փոփոխությունը Հանկարծակիի է μերում ձախ թնից գրեթե անպաչտպան մնացած ԴարեՀի μանակի կենտրոնը: Ճիչտ ինչպես խսոսում, նորից կատաղի մարտ է տեղի ունենում Հենց ԴարեՀի մարտակառքի առաջ: Մեծ խուճապ է սկսվում, երμ սպանվում է ԴարեՀի կառապանը, μայց ողջ զորաչարքում սխալմամμ կամ դիտավորյալ գույժ է տարածվում, որ սպանվել է ինքը՝ ԴարեՀը: կենտրոնը չի դիմանում Հանկարծակի ն Հուժկու Հարվածին ն ԴարեՀին Հետնելով՝ ձախ զորաթնի Հետ դիմում է Համատարած փախուստի: Մակեդոնացիների մի մասը Ալեքսանդրի գլխավորությամμ նետվում է Հետապնդելու ԴարեՀին, իսկ մյուս մասը թեսալական Հեծելազորի Հետ չրջվում է ԴարեՀի աջ թնի դեմ, որտեղ ճակատային գծով գրոՀող Հետնակը ն աջ կողմից չրջանցած Հեծելազորը կիսաչրջանի մեջ էին առել մակեդոնացիների ձախ թնը: Այն գլխավորող Պարմենիոնը «Հապճեպ զեկույց» է ուղարկում Մակեդոնացուն, որ ինքը «աքցանի» մեջ է, ն եթե նա «արագորեն չգա օգնության, ապա ինքը չի կարողանա կասեցնել ընդՀանուր փախուստը»: Ալեքսանդրը դրան արձագանքելով՝ իր ձախ թնի

Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 13(35), էջ 356: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 15(22), էջ 363: Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 59(7), էջ 95: Խոսքը Ալեքսանդրի աջ՝ Հետնաμար ԴարեՀի ձախ թնի մասին է: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 15(20), էջ 363, Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 14, էջ 104:

ընդՀանուր փախուստը կանխելու Համար, ինչը կարող էր Հանգեցնել ընդՀանուր պարտության՝ անմիջապես թողնում է Հետապնդումը ն վերադառնում մարտադաչտ: ՃանապարՀին նա μախվում է կենտրոնից նաՀանջող պարսկական, պարթնական ն Հնդկական Հեծելազորի Հետ: Սրանք մինչ այդ ԴարեՀի Հետ կենտրոնից փախուստի դիմած զորքերի մնացորդներն էին, որոնց դեմ ընթացած մարտը Արիանոսը Համարում է «այդ ողջ ճակատամարտում ամենաթեժը»: Նման չափազանցումներն ու գունազարդումները, ակնՀայտորեն Հետնում են Մակեդոնացուն փառաμանելու ն Հնարավորին չափ դրամատիկ իրավիճակներ ներկայացնելու նպատակ ն Հեռու են իրականությունից: Այսպիսի մոտեցումը Հատուկ է նան Ռուփոսին, որը մինչ այս ճակատամարտը,,, Տիգրիսի գետանցումի ժամանակ Մակեդոնացու ողջ μանակի դեմ դուրս ելած Սատրոպատի Հազարյակի ոչնչացումը ներկայացնում է որպես «Հեծելազորի Հռչակավոր ճակատամարտ» 100 : կենտրոնի զորամասերի մնացորդների փախուստից Հետո Մակեդոնացին Հայտնվում է իր ձախ թնին խուճապի մատնած Հակառակորդի աջ թնի թիկունքում: Այսպիսով Մեծ Հայքի μանակի գլխավորած զորաթնը ընկնում է Մակեդոնացու ողջ μանակի երկկողմանի Հարվածի տակ: Արիանոսի Համաձայն, երμ Ալեքսանդրը Հարձակվել է աջ թնի վրա, սրանք արդեն իμր փախուստի էին դիմել: Բայց անՀասկանալի է, թե ինչու՛ մինչ այդ, նույն Հեղինակի վկայությամμ, Հակառակորդին աքցանի մեջ առած աջ թնը պետք է դիմեր փախուստի: Ռուփոսի տվյալներից Հետնում է, որ այս անգամ նույնպես վճռորոչ է դարձել Մազեյի գործոնը: Նրա Համաձայն՝ «չնայած ուժերի գերակչռությանը, վախենալով կռվող կողմերի ճակատագրից, նա (Մազեյը.- Մ.DDDՕ.) թուլացրեց ճնչումը ճզմված Հակառակորդի վրա»: Սա անակնկալ էր նույնիսկ Պարմենիոնի Համար, որը «չՀասկացավ, թե ինչու ճակատամարտը անսպասելի թուլացավ, μայց եռանդուն կերպով օգտվեց դրանից Հաղթանակի Հասնելու Համար» 101 :

Եթե Արիանոսի Համաձայն աջ թնը դիմել է փախուստի, ապա ըստ Ռուփոսի՝ գրոՀը դադարեցնելուց Հետո այս թնը սկսել է «ոչ թե դանդաղորեն նաՀանջել, այլ արագ երթով: Մնում էր մեջքով չրջվեին, որ դառնար իսկական փախուստ» 102 : Սա նչանակում է, որ աջ թնը ոչ թե փախուստի է դիմել, այլ կանոնավոր նաՀանջել է՝ այդպես էլ իր մեջքը ցույց չտալով Հակառակորդին: Այստեղ անՀրաժեչտ է խոսել այն մասին, որ ԴարեՀին դավաճանած, իսկ Հետագայում Մակեդոնացու կողմից μարձր դիրքի արժանացած Մազեյը, լինելով Հունա-Հռոմեական Հեղինակներին լավ ծանոթ ն Հաճո դեմք, նրանցից չատերի կողմից արՀեստականորեն վերածվել է ԴարեՀի չտաμի գլխավոր Հերոսի: Խոսքը վերաμերում է Հատկապես Ռուփոսին ու Դիոդորոսին, որոնք նրան ներկայացնում են որպես աջ թնի գլխավոր Հրամանատար 103 : Բայց Արիանոսի Համաձայն՝ Մազեյը սոսկ աջ թնում գտնվող կելեսիրիայի ն Ասորիքի զորքերի Հրամանատարն էր, որի անունը ճակատամարտի ժամանակ ընդՀանրապես չի տալիս: Նրա տվյալներից Հետնում է, որ աջ թնը գլխավորող Մեծ Հայքի զորքերի Հրամանատարն էր Օրոնտոսը 104 , որին ն Հավանաμար պատկանել է նան ողջ թնի Հրամանատարությունը: Սա նչանակում է, որ Մազեյի Հրամանով չէ, որ աջ թնը դադարեցրել է մարտը, ինչպես վկայում է Ռուփոսը: խրականում նրա կողմից Հավանաμար տեղի է ունեցել ինչ-որ դավադիր գործողություն, գուցե իր զորամասով թիկունքից Հարված կամ դասալքություն, ինչը ստիպել է այս թնի Հրամանատարությանը դադարեցնել մարտը չրջապատման օղակի մեջ Հայտնվելու սպառնալիքից խուճապի մատնված ն փախուստի պատրաստվող Հակառակորդի դեմ: Զ

Ռ Ռ Ռ Ռ Ա

ո ո ո ո ր

ւփ ւփ ւփ ւփ իա

ո ս, 1V, 9(25), էջ 342: ո ս, 1V, 16(4), էջ 365: ո ս, 1V, 16(6), էջ 365, Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 15(3), էջ 106: ո ս, 1V, 16(2), էջ 365, Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV11, 59(5), 60(5), էջ 95, 96: ն ո ս . 111, 8(5, 6), էջ 97:

Մակեդոնացու քողարկված այլ գործարքների մասին

Արիանոսի Համաձայն՝ ԴարեՀը իր զորքերի մնացորդներով, որոնց կազմում էին μակտրիացիներն ու Հույն վարձկանները, «Հայկական լեռներով» անցնում է Մարաստան, որտեղ, Ռուփոսի Համաձայն, նրա մոտ է Հավաքվում մոտ 40000 թվաքանակ ունեցող μանակ 105 : ՆաՀանջող Մեծ Հայքի զորքերը ն աջ թնի մյուս զորամասերն այդ μանակի կազմում չեն Հիչատակվում ն ամենայն Հավանականությամμ պատսպարվել են իրենց Հայրենիքում, այսինքն Հայաստանում ն Հարակից երկրներում: Սա նչանակում է, որ ԴարեՀի պարտված μանակի մեծ մասը նաՀանջել է Հյուսիս: Բայց Մազեյը Հաջողեցնում է գնալ Հակառակ ուղղությամμ ն «չրջանցիկ» անցնելով Տիգրիսը՝ իր «կոտորված զորքի մնացորդներով» Հայտնվել Բաμելոնում: ԴարեՀին Հետապնդելու փոխարեն Բաμելոն է գնում նան Մակեդոնացին: Սա Հավանաμար փոխադարձ պայմանավորվածություն էր Մակեդոնացու ն Մազեյի միջն ու Հետնում էր ԴարեՀի ամենաՀարուստ ն նչանավոր քաղաքի ու սատրապության ինքնակամ Հանձնումը կազմակերպելու նպատակ: խ տարμերություն նախորդ դեպքերի, երμ Հանձնվողները Ալեքսանդրին նախօրոք պատվիրակներ էին ուղարկում ն Հավատարմագրեր փոխանակում, Մազեյը առանց նախնական պայմանի, «Հնազանդորեն դուրս եկավ նրան ընդառաջ իր չափաՀաս որդիների Հետ ն նրա ողորմածությանը Հանձնեց քաղաքը ն Հենց իրեն»: Բայց Մազեյը չէր կարող Հանձնել Բաμելոնը, քանի որ նա ոչ թե այս քաղաքի, այլ

կելեսիրիայի ն Միջագետքի ասորիների սատրապն էր: Բաμելոնը Մազեյի կողմից Հանձնելու մասին գրող Ռուփոսը քիչ անց ճչգրտում է, որ քաղաքը Մակեդոնացուն է Հանձնել դրա «պաՀապան» Բագոփանը: Բայց Ալեքսանդրը Բաμելոնիայի սատրապ է նչանակում ոչ թե Բագոփանին, այլ մինչ այդ իր դեմ կռվող ԴարեՀի ամենանչանավոր զորավարներից մեկին՝ Մազեյին: Նույնը Հետնում է Արիանոսի տվյալներից, որը Բաμելոնի Հանձնումը μոլորովին Մազեյին չի վերագրում, այլ միայն Հայտնում է, որ քաղաքի μնակչության, կառավարիչների ու քրմերի ինքնակամ Հանձնվելուց Հետո Մակեդոնացին նրան նչանակում է այս երկրի սատրապ՝ դրան չտալով որնէ Հիմնավորում: ԱնՀասկանալի է մնում, որ եթե ոչ Բաμելոնը Հանձնելու, ապա ո՞ր ծառայության Համար է Մազեյին տրվել ԴարեՀի ամենանչանավոր ու Հարուստ սատրապությունը: Այլ μան, եթե նա մինչ այդ եղած լիներ Բաμելոն քաղաքի կամ Բաμելոնիա երկրի սատրապը ն քաղաքը թչնամուն Հանձնած լիներ այնտեղ իր իչխանությունը պաՀպանելու պայմանով, ինչպես որ ընդՀանրապես վարվում էր Մակեդոնացին իրեն Հանձնված սատրապների ու իչխանավորների Հետ: Ռուփոսի Համաձայն՝ Մազեյը Մակեդոնացու μարյացակամությանն է արժանանում այն ակնկալիքով, որ «կարող է իր օրինակով նպաստել, որ ուրիչ քաղաքներ նույնպես Հանձնվեն»: Բայց սա անՀեթեթ պատճառաμանություն է, քանի որ այս դեպքում քաղաքը Հանձնում է մեկը, իսկ այն ստանում է մեկ ուրիչը, ինչն ընդՀակառակը՝ մյուսների Համար կարող էր իչխանությունը կորցնելու սպառնալիք դիտվել 106 : Մակեդոնացին առատաձեռն է վարվում նան Մազեյի որդու Հետ: Սա նախապես իր Հոր տիրակալության տակ գտնվող Ասորիքի պրետորը ն, ինչպես Մազեյը, «ԴարեՀի արքունիքի ամենաազդեցիկ մարդկանցից» էր: Նա նույնիսկ ԴարեՀի մաՀից Հետո չարունակում էր մնալ վերջինիս ճամμարում ն ծառայում Ալեքսանդրին որպես լրտես: Սրան Մակեդոնացին առաջարկում է իր ունեցածի Համեմատ չատ ավելի ընդարձակ նս մեկ սատրապություն 107 : Մազեյի ու նրա որդու նկատմամμ ցուցաμերած այս աննախադեպ առատաձեռնությունը պետք է Համարել նրանց անգնաՀատելի դավաճանության վարձը: Համեմատության Համար μավական է ասել,

Ռ ո ւ փ ո ս, V, 8(1-5), էջ 392-393: Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 16(1-2), էջ 107: Ռ ո ւ փ ո ս , 1V, 16(7), V, 1(17-20, 44), էջ 365-366, 371, 375; Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 8(6), 16(3-4), էջ

97, 107:

Ռ ո ւ փ ոս, V, 13(11), էջ, 403; Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 21(1), էջ, 114; Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃՃ1Ճ. - Երկեր, էջ 86:

որ Մակեդոնացին իր գլխավոր զորավար Պարմենիոնին նվիրում է ընդամենը մի պալատ 108 : Այդպիսով նա իր Հաղթանակներում անդրկուլիսյան դավադիր գործարքներին փաստորեն տվել է անՀամեմատ ավելի μարձր գնաՀատական ու նչանակություն, քան մարտի դաչտում ձեռք μերած Հաղթանակներին: Մակեդոնացին ԴարեՀի μանակում գտնվող նս մեկ իչխանավորի՝ Ատրոպատեսին է թողնում իր սատրապությունը՝ Փոքր Մարաստանը: Պարզ է, որ նման թանկարժեք պարգն ստանում են Համարժեք ծառայության Համար: Ըստ ամենայնի Ատրոպատեսը Մազեյի Հետ նախօրոք ընդգրկված էր Մակեդոնացու գաղտնի գործակալությունում ն այս պարգնին արժանացել է ավելի չուտ ոչ թե իր երկիրը Մակեդոնացուն Հանձնելու, այլ, ինչպես Մազեյի ու նրա որդու դեպքում, ԴարեՀի թիկունքում դավադրություններ նյութելու Համար: Սրա իրական դեմքն ավելի ակնՀայտ է դառնում պատերազմի վերջերին, երμ նա Մակեդոնացուն է Հանձնում ապստամμություն μարձրացրած ն իրեն արքա Հռչակած իր ցեղակից Բարիաքսին 109 : Ատրոպատեսի իրական դերակատարության μացաՀայտումը ենթադրել է տալիս, որ Մազեյի գլխավորած ասորական զորամասի Հետ Մեծ Հայքի գլխավորած աջ թնին թիկունքից դավաճանաμար Հարվածել կամ մարտադաչտը լքել են նան այս թնում տեղակայված Ատրպատականի զորքերը: Մակեդոնացու ռազմավարությունը վերլուծելիս ու գնաՀատելիս անՀրաժեչտ է Հիչել Հուստինոսի այն Հաղորդումը (1Ճ, 8, 1-21), որ Ալեքսանդրը նույնությամμ ժառանգել էր Հոր՝ Փիլիպպոս 11-ի քաղաքականությունը, որը նպատակին Հասնելու Համար միջոցների մեջ ոչ մի խտրականություն չէր դնում, դիմում էր ցանկացած միջոցի՝ կանգ չառնելով որնէ μարոյական նորմի առաջ, նախընտրում էր Հակառակորդին Հաղթել ոչ թե μաց պատերազմում, այլ խորամանկությամμ 110 : Այս առումով անսպասելի չի կարելի Համարել, որ, ինչպես Համոզված էր ԴարեՀը, Մակեդոնացին Գավգամելայի ճակատամարտից անմիջապես առաջ սպանել էր նրա գերված կնոջը: Ըստ ամենայնի դա Հետնել է առաջիկա մարտում ԴարեՀին ընկճելու նպատակ կամ եղել նրանից պաՀանջված ինչ-որ քայլ չկատարելու պատասխան: ԴարեՀին այս գույժը Հասցնում է իμր թիկունքից չՀսկվող Ալեքսանդրի ճամμարից փախած, մաՀացած թագուՀու ներքինին, որն ըստ ամենայնի դա արել է մակեդոնացիների ցուցումով, ն ԴարեՀն իզուր չէր նրան կասկածում «մակեդոնացիների կողմը» անցած լինելու Համար: Նույն՝ ընկճելու ու վարկաμեկելու նպատակով են, Հավանաμար, տարածվել նան Ալեքսանդրի Հետ իμր կենակցող ԴարեՀի կնոջ վերաμերյալ լուրերը 111 : Մակեդոնացու ռազմավարությունում չատ ավելի առաջնային տեղ է գրավել ԴարեՀի սպանությունը: Ռուփոսի Համաձայն՝ դեռնս խսոսում Մակեդոնացին նպատակ ուներ «փառքի Հասնել ԴարեՀի սպանությամμ»: Նա նույն նպատակն էր Հետապնդում նան Գավգամելայի նախօրյակին ն ուղղակի Հայտարարում, որ «ես պարտավոր եմ Հետապնդել նրան, մինչն նա չսպանվի»: Այդպիսով միանգամից կփլվեր Արիական դաչնությունը, ն Մակեդոնացու դեմ վարվող պատերազմը կստանար պառակտված, անկազմակերպ μնույթ կամ ընդՀանրապես կդադարեր: Սրանով պետք է μացատրել այն, որ նա Գավգամելայում թեն երրորդ խոչոր Հաղթանակն էր ձեռք μերել, μայց քանի որ ԴարեՀին Հաջողվել էր փախչել ու փրկվել, ապա գտնում էր, որ «իր ձեռքից խլեցին Հաղթանակը» 112 : Հունա-Հռոմեական աղμյուրների Համաձայն՝ ԴարեՀին ի վերջո սպանել է ոչ թէ Մակեդոնացին, այլ իր իսկ զինակիցները՝ Մակեդոնացուց ակնկալելով մեծ վարձատրություն, μայց արժանացան դաժան մաՀապատժի: Նույնն է ասվում Ալեքսանդրի մասին երկի տարμերակներում, այն ճչգրտմամμ միայն, որ ԴարեՀին սպանելու Համար սրանց անմիջապես Մակեդոնացին է պարգն խոստացել: Նա

Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃՃ1Ճ. Երկեր, էջ 86: Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV111, 3(3), էջ 111, Ա ր ի ա ն ո ս, V1, 29(3), էջ 238: ɇՓÛքÓ‚, Ñ. 1. Լս·ÛÍս‰սՇ, Շ. 24:

Ռ ո ւ փ ո ս. 1V, 10(18-34), էջ 344-346; Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃՃ. - Երկեր, էջ 75-76: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 11(18), 16(3), էջ 349, 365:

կատարել է իր խոստումը, μայց պարգնը Հանձնելուց անմիջապես Հետո Հրամայել է մաՀապատժի ենթարկել նրանց՝ արքա սպանելը գնաՀատելով որպես աններելի Հանցագործություն 113 : Այսպիսով, Հունա-Հռոմեական աղμյուրներն ու Ալեքսանդրի մասին երկի տարμերակները Համաձայնում են նրանում, որ Մակեդոնացին պատերազմի սկզμից Հետապնդել է ԴարեՀին սպանելու գերխնդիր: Բայց եթե երկային տարμերակներում նա իր գործակալների միջոցով դա ի վերջո իրագործում է, ապա Հունա-Հռոմեական աղμյուրներում Մակեդոնացին կտրուկ փոխում է իր μարոյական դեմքը, ն ԴարեՀին ամեն կերպ սպանել ցանկացողից վերածվում նրան ամեն կերպ փրկել ցանկացողի: Այս կերպարանափոխությունը կարելի է մեկնաμանել Հետնյալ կերպ: Քանի դեռ կենդանի էր օրինականորեն ճանաչված թագավորը, Մակեդոնացին չէր կարող ճանաչվել Ասիայի օրինական տիրակալ: Այս առումով թեն Մակեդոնացին ունեցել է ԴարեՀին սպանելու առաջնային նպատակ ն այն իսկապես իրագործել է, ինչպես պնդում են երկային տարμերակները, μայց նրան միաժամանակ անՀրաժեչտ էր, որ իր նվաճած Աքեմենյան տերությունում դիտվեր իչխանության օրինական ժառանգորդ, այլ ոչ թե օրինական արքային սպանած ն երկիրը զավթած անօրեն μռնակալ: Այս ձգտման արգասիք պետք է Համարել պատմագրական աղμյուրներից Հայտնի այն Հաղորդումը, որ ԴարեՀը մաՀանալուց առաջ իμր ավանդել է, որ «թող ոչ ոք, μացի Ալեքսանդրից, չնստի կյուրոսի գաՀին», կամ դեռնս Գավգամելայի ճակատամարտից առաջ աղոթել, որ «Ասիայի արքան լինի ոչ այլ ոք, քան այդքան արդարամիտ այդ թչնամին, այդքան գթասիրտ Հաղթողը» 114 : Սրանք իրենց իսկ Հակասող Հաղորդումներ են: Ռուփոսի Համաձայն՝ նույնիսկ Գավգամելայի պարտությունից Հետո, դեռնս μավականին մեծաքանակ μանակ ունեցող ԴարեՀը չէր ընկճվել ն «ավելի չատ պատրաստվում էր ճակատամարտի, քան փախուստը չարունակելու» 115 : ԱկնՀայտ է, որ այս սրտաճմլիկ Հնարանքները ն ակնՀայտ կեղծիքները՝ Մակեդոնացուն μարոյական ամենաμարձր Հատկանիչներով պատկերող ժամանակի քարոզչության ն դրա արտաՀայտություն Հունա-Հռոմեական աղμյուրների արգասիքն են, ինչի նպատակն էր, որպեսզի Մակեդոնացին դիտվեր ոչ թե օրինական արքային սպանող, այլ ընդՀակառակը՝ ճանաչվեր նրա օրՀնությունն ստացած, Ասիայի գերագույն գաՀի օրինավոր ժառանգորդ: խր ձեռնարկներին ու վարած պատերազմին «ազնվաμարո» տեսք տալու քարոզչությունը միչտ էլ կարնոր տեղ է գրավել Մակեդոնացու ռազմավարությունում: Դրա Հետնած նպատակը նա Հայտնում է իր զինվորներին ուղղված Հետնյալ խոսքում. «խնչքան ավելի Հնազանդ կդառնան պարսիկները, ըմμռնելով, որ դուք արդարացի պատերազմ եք վարում» 116 : Մակեդոնացին միջոցների մեջ խտրականություն չէր դնում նան ամենամերձավորների Հանդեպ առաջացած Հարցերը լուծելիս: Պարմենիոնի որդին՝ Փիլոտասը, որը ինչպես իր Հայրը, մեծ Հեղինակություն ուներ մակեդոնացիների մեջ, մի խոսակցության ժամանակ «մեծամեծ գործերն իրեն ու իր Հորը վերագրելով», Մակեդոնացուն Համարում է «մի երեխա, որն իրենց երկուսին է պարտական իր Հզորությամμ»: Դա Հայտնի է դառնում Մակեդոնացուն, ն չուտով Փիլատոսը անՀիմն մեղադրվում է դավադրություն նյութելու մեջ, դաժանորեն խոչտանգվում, ն ի վերջո, դատարանին պատվիրված որոչմամμ ենթարկվում մաՀապատժի: Մակեդոնացու Հրամանով ստորաμար, նույնիսկ առանց ձնական դատավարության, սպանվում է նան այս դեպքերից անտեղյակ Պարմենիոնը, առանց որի, Ռուփոսի Համաձայն, «արքային դեռ չէր Հաջողվել ոչ մի մեծ գործ»: Նույն ճակատագրին է

Ռ ո ւ փ ո ս. V, 9(2), V11, 5(36-40), էջ 394-395, 465-466, Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 21(5), 30(4-5), էջ 115, 127, շ . Ջ . Ե  ք ո  Մ ¸ Շ . ՔÓÏ‡Ì Ó· ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք … , Շ. 19-20: Այս ն ավելի ուչ տեղի ունեցած Բակտրիայի սատրապ Բեսի կողմից ԴարեՀին սպանելու ձեռնարկները երկային որոչ տարμերակներում Համատեղվել են կամ ներկայացվել որպես նույն գործողության տարμեր փուլեր: Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃՃՃ. Երկեր, էջ 76, Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 10(33), էջ 346: Ռ ո ւ փ ո ս, V, 8(2-3), էջ 392: Ռ ո ւ փ ո ս, V1, 3(18), էջ 413:

արժանանում Մակեդոնացու ամենամոտ ընկերներից կլիտոսը՝ Գրանիկոսի ճակատամարտում վերջինիս ցուցաμերած վախկոտության մասին խոսելու ն արքային նկատի առնող՝ «նրանք իրենց են վերագրում ուրիչի արյունով ձեռք μերված փառքը» խոսքերի Համար: Դավադրության մեջ մասնակցության անՀիմն մեղադրանքով՝ կյանքով կամ ցմաՀ μանտարկությամμ է Հատուցում նան Հույն պատմագիր կալիսթենեսը, Մակեդոնացուն ու նրա Հորը՝ Փիլիպպոսին ուղղված «Հաճախ գժտությունների դեպքում պատիվը սրիկային է μաժին Հասնում» խոսքի ն նման այլ ակնարկների Համար 117 : Այս ն նման չատ այլ տվյալներ վկայում են, որ Մակեդոնացին իր մերձավորների կողմից դիտվել է որպես անարդար ն անազնվաμարո անձնավորություն: ԸնդՀանրապես մակեդոնական Հրամանատարությունն ու զինվորականությունը արդեն Գավգամելայի Հաղթանակին անմիջապես Հաջորդող ժամանակներից ծայրաՀեղ դժգոՀ էին Մակեդոնացուց: Նրանք Համարում էին, որ «ավելի չատ կորցրել են, քան ձեռք μերել պատերազմում»: Հաղթանակներում իրենց արյունն ու կյանքն էին ներդնում անվեՀեր զորականները, μայց դրանք Հիմնականում վերագրվում էին Մակեդոնացուն: կամ վերջինիս կողմից առավելագույնս գնաՀատվում ն նչանակալի վարձատրության էին արժանանում յուրայիններին ստորաμար դավաճանած ն իր կողմն անցած նախկին Հակառակորդները: Դրան զուգաՀեռ Մակեդոնացու արքունիքում գնալով μարձր դիրքեր էին գրավում, իսկ μանակում մեծ քանակ կազմում ասիացիները, ինչով աստիճանաμար նվազում էր մակեդոնացիների դերն ու ազդեցությունը: «Փիլիպոսի Հին զինվորների μացեիμաց դժգոՀությունն» էր առաջացնում նան այն, որ Մակեդոնացին կրում էր ԴարեՀի խույրը, Հրամանները կնքում ԴարեՀի մատանիով, Հագնվում պարսկական Հագուստներ ն նույնը պարտադրում մակեդոնացիներին 118 : Փորձառու զորավարների ոչնչացումը, զինվորական դասի լուրջ դժգոՀությունը թերնս այն գործոններն էին, որ պատերազմի վերջին Մակեդոնացին թեն ուներ չատ ավելի մեծաքանակ μանակ, μայց այլնս չունեցավ նչանակալի որնէ Հաղթանակ: Նա մտադրվել էր Հասնել «աչխարՀի ծայրը» ն իչխել «ամμողջ աչխարՀի վրա», μայց սկյութների, այնուՀետն ՀյուսիսՀնդկական մանր թագավորությունների ու ցեղերի դեմ պատերազմներն ընդՀանուր առմամμ տանուլ տվեց: Մակեդոնացին ստիպված էր μավարարվել մեծամասամμ ինքնակամ իրեն որպես ԴարեՀին փոխարինողի՝ առանց լուրջ ջանքերի ենթարկված, Հինդոս գետից արնմուտք ընկած Աքեմենյան արնելյան տիրույթներում իր իչխանությունը Հաստատելով: Այդ ընթացքում Հաստատվեց Մակեդոնացուն գնաՀատող Փիլատոսի վերոՀիչյալ μնորոչումը, որ նա սոսկ «մի երեխա» է ռազմական գործում, այսինքն չունի անՀրաժեչտ փորձ ու Հմտություն այդ Հարցում: Պատերազմներում որքան էլ մեծ տեղ են գրավել ռազմավարական տարաμնույթ μանսարկությունները, ամեն դեպքում պետք է նկատի ունենալ, որ այնուամենայնիվ գլխավոր դերը պատկանել է Հմուտ, փորձված Հրամանատարներին ն մարտունակ, կռվող μանակին ու զինվորներին, առանց որոնց Մակեդոնացին փաստորեն ի վիճակի չեղավ իրագործել իր նախատեսած որնէ ծրագիր ն ստիպված, Պլուտարքոսի սեղմ μնորոչմամμ, «արչավանքը անկատար թողեց, իսկ փառքը՝ թերի»: խրենից ծայրաՀեղ դժգոՀ մակեդոնական վերնախավի ու զինվորականության միջավայրում Հայտնված Մակեդոնացին այս անգամ Հավանաμար ինքն է դարձել խարդավանքի զոՀ, ն, ինչպես ենթադրում են նրա մասին գրող աղμյուրները, իսկապես թունավորվել է յուրայինների կողմից ն վախճանվել Ք.ա. 323 թվին 119 : Այսպիսով, մեր ողջ քննությունից Հետնում է, որ գաղտնի գործարքները, μանսարկությունները, տարμեր խարդավանքներն ու խորամանկությունները առաջնային տեղ են

Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, ՃLV111-LV. - Երկեր, էջ 93102, Ռ ո ւ փ ո ս, V1, 7-11, V11, 1-2, V111, 1(29), 6(27), 7(21), էջ 423-453, 489, 509, 513, Ա ր ի ա ն ո ս, 1V, 8, 14, էջ 139-140, 147-148: Ռ ո ւ փ ո ս, V1, 6(1-12), էջ 420-421), Ա ր ի ա ն ո ս . V11, 6, 23(1-4), էջ 246-247, 269:

գրավել Մակեդոնացու ռազմավարությունում: Դրանք ընդՀանրապես նչանակալի տեղ են գրավել Հին տիրակալների ու զորավարների զինանոցում, ուղղակի այս Հարցում Մակեդոնացին գերազանցեց իր նախորդներին ու ժամանակակիցներին ն ձեռք μերած նվաճումներով անգերազանցելի մնաց Հին աչխարՀի պատմության մեջ: Մակեդոնացու ռազմավարությունում առաջնային տեղ գրաված, որոչ դեպքերում վճռական նչանակություն ունեցած Հիչյալ գործոնները մեծամասամμ անտեսվել կամ անՀրաժեչտ լրջությամμ չեն կարնորվել ուսումնասիրողների կողմից, μայց դրանց μացաՀայտումը, ինչպես տեսնում ենք, էական լրացումներ ու ճչգրտումներ է մտցնում քննարկվող թեմայում: Է Առաջավոր Ասիան ն Հայաստանը Մակեդոնացուց Հետո

Մակեդոնացուց Հետո Առաջավոր Ասիայում ընթացած քաղաքական զարգացումները սերտորեն կապակցված են նրա ծավալուն նվաճումներով տարածաչրջանում Հաստատված նոր քաղաքական կարգավիճակի Հետ: Դրանց μնույթն ու տրամաμանությունը Հասկանալու Համար անՀրաժեչտ է նկատի առնել Հետնյալը: խնչպես ասվեց, Աքեմենյանների օրոք ողջ Առաջավոր Ասիայում Հաստատվել էր դեռնս մարական չրջանից ավանդված, տարածաչրջանի էթնոքաղաքական իրավիճակից μխող աստիճանավորված դաչնային աչխարՀակարգ: Այն Մակեդոնացին կործանելով՝ դրա փոխարեն Հիմնեց զուտ μռնի ուժի վրա Հիմնված, միաՀեծան կայսրություն: Նույն կարգի μռնապետություններ էին իրենցից ներկայացնում նան մակեդոնական մյուս տիրապետությունները: Առաջավոր Ասիայում մակեդոնացիները μոլոր առումներով նվաճողներ էին, որոնց դեմ տեղական ուժերը վարել են ազատագրական պայքար: Դա ակնՀայտ է դեռնս ԴարեՀ Վերջինի այն Հայտարարությունից, որ ինքը Մակեդոնացու դեմ «կռվի է ելել պաչտպանելու իր երկիրը ն փրկելու Հայրերից ժառանգած իր իչխանությունը» ն պաՀանջում, որ վերջինս «չքվի ուրիչի թագավորությունից» 120 : Հետագայում Ասիայում որպես նվաճողներ էին դիտվում Մակեդոնացու նվաճողական քաղաքականության Հետնորդ Հռոմեացիները: Դա ակնՀայտ է Հատկապես Դիոն կասիոսի այն Հաղորդումից, ըստ որ՝ի Փոքր Հայքից Հռոմեացիներին վտարած ՄիՀրդատ Եվպատորին տեղացիները «Համակրում էին ն՛ Համազգի լինելու, ն՛ Հայրենի թագավորական իչխանություն ունենալու պատճառով. մինչդեռ Հռոմեացիներին ատում էին ն՛ այլազգի լինելու, ն՛, որպես իչխողներ, իրենց Հալածած լինելու պատճառով» 121 : Հռոմի դեմ նման Հիմնավորմամμ էին պայքարոում նան

պարթնները, որոնք Համարում էին, որ իրենք իրենց «պապերի», այսինքն Աքեմենյանների նվաճումների օրինական ժառանգորդներն են, ինչն, ի տարμերություն Հաստատված խաղաղությունը խախտող Հռոմի, պաՀպանում են ոչ թե μռնությամμ, այլ օրինական իրավունքով 122 : Բացի այս μռնապետությունների դեմ պայքարը, արիա-աքեմենյան արքայատան չառավիղները կամ քաղաքական ժառանգորդները, Հասնելով գերիչխանության, անմիջապես վերականգնել են տարածաչրջանի ավանդական μարքերից ու սկզμունքներից μխող աչխարՀակարգը: Դա Հանդիսացել է այն գլխավոր քաղաքական գործոնը, որով մեկ Հազարամյակից ավելի՝ մարա-աքեմենյան գերիչխանությունից մինչն Սասանյանները ներառյալ, թելադրվել է ողջ տարածաչրջանի քաղաքականությունը: Այս Հարցում առաջնային է ողջ տարածաչրջանում Մակեդոնացու ն նրա անմիջական Հետնորդների կողմից աննվաճ մնացած միակ երկրի՝ Մեծ Հայքի գործոնը: Դա

Ռ ո ւ փ ո ս, V111, 2(25), 4(20-21), էջ 542, 548, Ա ր ի ա ն ո ս, 1V, 4-6, էջ 133-137, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Ալեքսանդր, Ճ111, LՃՃV11, Երկեր, էջ 56, 120: Ռ ո ւ փ ո ս, 1V, 1(8), 311, Ա ր ի ա ն ո ս, 11, 14 (3), էջ 71: Դ ի ո ն կ ա ս ի ո ս , ՃՃՃV1, 9(2), էջ 129: Տ ա կ ի տ ո ս. Տարեգրություններ, ՃV, 2. - ՀԺՊՔ-1, էջ 338:

կարնորվում է Հատկապես այն առումով, որ թեն Աքեմենյանների գլխավորած Արիական դաչնությունը կործանվել էր, μայց դրա երրորդ տերությունը կամ գաՀը Հանդիսացող Հայաստանը պաՀպանել էր իր անկախ գոյությունը: Ավելին՝ այստեղ չարունակում էին իչխել իրենց Աքեմենյաններից սերված Համարող ն այս ծագմամμ ճանաչված Երվանդունիները, որոնց ուղղակի կամ այլաճյուղ չառավիղ էին Համարվում սրանց Հաջորդած Արտաչիսյանները 123 : Սա նչանակում է, որ Մակեդոնացու ն նրա անմիջական Հետնորդների արչավանքներով Աքեմենյանների գլխավորած Արիական դաչնությունը գլխովին չէր կործանվել, ն այն այս արքայատոՀմի Հայկական ճյուղի գլխավորությամμ չարունակել է գոյատնել Հայաստանում: Հայաստանը փաստորեն եղել է Արիական դաչնության՝ մակեդոնացիների կողմից աննվաճ մնացած Հատվածը ն քաղաքական ուղղակի ժառանգորդը: Այս առումով Հայաստանի ն մակեդոնական տիրապետությունների միջն ընթացած պայքարը պետք է դիտել որպես Մակեդոնացու ն Աքեմենյան տերության միջն մինչ այդ ընթացած պատերազմի չարունակություն: Մինչ պարթնների ասպարեզ իջնելը (Ք.ա. մոտ 260), Մեծ Հայքը փաստորեն Ասիայում մակեդոնացիների դեմ պայքարող միակ կամ գլխավոր ուժն էր: ՊաՀպանված աղμյուրները որքան էլ սուղ են, μայց ընդՀանուր առմամμ արտաՀայտում են այս իրավիճակը, Հատկապես Հետնյալ դրվագներում: Նախ անՀրաժեչտ է նկատի առնել, որ Մակեդոնացու արչավանքներին Հանգամանալից անդրադարձած ոչ մի Հեղինակ նրա Հաղթական նվաճումների երթուղում չի նչում Մեծ Հայքը: Այն μացակայում է նան այս Հեղինակների կողմից նվաճված երկրների թվարկումներում ն ներկայացրած ցուցակներում 124 : կարելի է ենթադրել, որ, ինչպես Դիոդորոսն է նչում փոքրասիական որոչ երկրների դեպքում, Մակեդոնացին Հայաստանը չնվաճեց արնելյան երկրամասեր փախած ԴարեՀին Հետապնդելու ն անմիջապես նրա դեմ պատերազմը չարունակելու Համար 125 : Բայց պետք է նկատի առնել, որ Գավգամելայի Հաղթությունից Հետո նա ոչ թե գնաց ԴարեՀի ետնից, այլ երկրի կենտրոնական երկրամասեր՝ Բաμելոն, Էլամ, Պարսք, ն μավականին երկար՝ կես տարուց ավելի անցկացրեց այստեղ: Դրանից Հետո 6000-ից ավելի զորքով Մարաստանի մայրաքաղաքում՝ Հայաստանին մերձակա Էկμատանում էր գտնվում Մակեդոնացու գլխավոր զորավար Պարմենիոնը: Հնդկաստանից վերադառնալուց Հետո μավականին երկար այստեղ կայանեց նան Մակեդոնացին: Դժվար է պատկերացնել, որ այս ընթացքում եվրոպական ու աýրիկյան երկրները արչավելու պատրաստվող աչխարՀակալ տիրակալին չի մտաՀոգել թիկունքում աննվաճ թողած Հայաստանը 126 : Զի՛ կարելի ասել, որ նա դա չի կարնորել, քանի որ Հայաստանը ոչ միայն ժամանակի ընդարձակ, Հարուստ երկրներից էր, այլն այստեղ իր գոյությունն էր չարունակում Աքեմենյան տոՀմի չառավիղներ Համարվող Երվանդունիները, ինչն արդեն անմիջական սպառնալիք էր Աքեմենյան տոՀմի ժառանգությանը տեր կանգնած Մակեդոնացու Համար: Մեծ Հայքի անկախ գոյության գլխավոր գրավականը պետք է Համարել այն, որ նրա μանակը, որը գլխավորում էր Արիական դաչնային μանակի աջ թնը, Գավգամելայի ճակատամարտում մարտը վարեց մեծ առավելությամμ, կանոնավոր նաՀանջելով՝ պատերազմի դաչտը լքեց միայն մյուս

Տե՛ս ՀԺՊ-1, էջ 504, 528-529: խրեն «Երվանդական» Համարող Արտաչես 1-ի վերաμերյալ տե՛ս վերջինիս կողմից սաՀմանաքարերի վրա թողած արձանագրությունները (ՀԺՊՔ-1, էջ 205, 207): Վրաց պատմագրության Համաձայն՝ Արտաչես 1-ը (Արտաμան) Երվանդ Վերջինի եղμայրն էր (Ջ ո ւ ա ն չ ե ր ի , էջ 32): Այս արքայատների ծագման մասին նան տե՛՛ս նան Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայ ժողովրդի պատմության ցեղային չրջանի մասին, էջ 235-239: Ռ ո ւ փ ո ս, V1, 6(3), Ճ, 1(1-4), էջ 411, 596, Ա ր ի ա ն ո ս . V11, 9(7-8), 10(6-7), էջ 251, 252, Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV111, 3(1-3), 39(5-6), ՃՃՃ1, 19(4-6), էջ 110-113: Միայն Ռուփոսն է, որ մի դեպքում Մակեդոնացու կողմից թվարկած նվաճված երկրների մեջ Հիչատակում է Հայաստանը: Բայց նա Հավանաμար նկատի է առել Փոքր Հայքը, քանի որ նվաճված ն սատրապներ ստացած երկրների վերջնական ցուցակում ընդՀանրապես որնէ Հայաստան չի նչում: Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃՃV111, 3(1), 16(1), էջ 110, 112: Ռ ո ւ փ ո ս, V, 1-7, V11, 2(14-15), Ճ, 1(17-18), էջ 369-392, 451, 572-573, Ա ր ի ա ն ո ս . 111, 16(311), 17-18, 19(7), V11, 1(1-3), 13(1), 14, էջ 107-112, 113, 241, 256, 257-258:

զորաթների ջախջախումից ն արքայից արքայի փախուստից Հետո: Նույնը վերաμերում է նախորդ՝ խսոսի ճակատամարտում ԴարեՀի μանակի աջ թնին, որը, ինչպես ենթադրեցինք, նույնպես գլխավորել է Մեծ Հայքը: Քանի որ այդ երկու ճակատամարտերն էլ տեղի են ունեցել Հայաստանին մերձակա վայրերում, պետք է ենթադրել, որ դրանց մասնակից Հայոց μանակը ն նրան ենթակա զորամիավորումները նաՀանջելուց Հետո պատսպարվել են Հայրենի երկրամասերում, Համեմատաμար քիչ կորուստներ կրել, պաՀպանել մարտունակությունն ու Հետագա գոյությունը: Գուցե ԴարեՀի դեմ վարած երկու գլխավոր ճակատամարտերում Մակեդոնացին ծանոթանալով Հայոց μանակի μարձր մարտունակությանը, որի քանակությունը Հայրենիքում պետք է կրկնապատկված լիներ, խուսափել է դրա Հետ μախվելուց: Զի μացառվում, որ Մակեդոնացին նույնիսկ պատերազմել է Հայաստանի դեմ, μայց այդ մասին տեղեկություններ չեն պաՀպանվել, կամ դա լռության է մատնվել անՀաջող ելքի պատճառով: Ռուփոսի Համաձայն՝ նա մաՀապատժի սպառնալիքով արգելում էր անՀաջողությունների ու պարտությունների մասին խոսելը 127 : Դա կարող էր վնասել Մակեդոնացու «անՀաղթ պատերազմողի» Համμավին, ինչը, ինչպես ասվեց, կարնոր տեղ է գրավել Մակեդոնացու քարոզչական ռազմավարությունում: Հայաստանում Մակեդոնացու անՀաջողության մատնվելը սոսկ ենթադրություն չէ: Այդ մասին ուղղակի վկայում է Ստրաμոնը, ըստ որի՝ Մակեդոնացու կողմից Մեծ Հայքի Հյուսիս-արնմտյան ծայրում գտնվող Սպերի ոսկու Հանքերը նվաճելու ուղարկված զորքերի Հրամանատար Մենոնը պարտվում ն սպանվում է տեղացիների կողմից 128 : Մակեդոնացու մաՀվանից անմիջապես Հետո նորաՀիմն կայսրության խնամակալ նչանակված Պերդիկկասը (Ք.ա 323-321) խնդիր էր դրել գրավել «ժամանակի μացառման պատճառով» Մակեդոնացու կողմից «անուչադրության» մատնված, այսինքն աննվաճ մնացած երկրները: Այս նպատակով նա, ջախջախելով կապադովկիաի 45000-անոց μանակը, նվաճում է այս երկիրը, որի արքայազն Արիարթեսը ապաստան է գտնում Հայաստանում: Սա ըստ էության պատերազմ էր Հայաստանի դեմ, որի գերիչխանության ոլորտում էր Հիչյալ երկիրը: Այս առումով μնական է, որ Հետագայում՝ Անտիգոնոսի ն Սելնկիոս 1-ի միջն ընթացող պայքարի (Ք.ա 317-301.) վերջերում, կապադովկիայում մակեդոնացիների դեմ արդեն անմիջապես Հայոց μանակն է պատերազմում: Դիոդորոսի Համաձայն՝ Արիարթեսը, «Հայերի թագավոր» Արդոատեսից «զորք ստանալով, սպանեց մակեդոնացիների զորապետ Ամյունտասին, մակեդոնացիներին անՀապաղ դուրս վտարեց երկրից ն վերանվաճեց իր Հայրենի իչխանությունը» 129 : Ենթադրվում է, որ Բիթանիայի արքայազն Զիաելասը

նույնպես Հայրենի իչխանությունը վերականգնել է մինչ այդ իրեն ապաստան տված Հայաստանի (Ք.ա. մոտ 260) օգնությամμ: Նույն գործոնով է Հիմնավորվում նան Պոնտոսի ավելի վաղ անկախացումը (Ք.ա. մոտ 300) 130 : Երվանդունիների տիրապետության վերջին չրջանում (Ք.ա. 111-11 դդ. սաՀմանագիծ) Մակեդոնացու ասիական նվաճումների ժառանգորդ դարձած Սելնկիան, Հունա-Հռոմեական որոչ աղμյուրների Համաձայն, ի վերջո նվաճել է Հայաստանը: Պոմպեոս Տրոգոսի Հաղորդումները (Հուստինոս, ՃՃՃV111, 7), որոնց Համաձայն՝ փոքրասիական որոչ երկրների Հետ Մեծ Հայքին «ձեռք չէին տվել» ո՛չ Մակեդոնացին, «ո՛չ էլ որնէ մեկը նրա Հաջորդներից կամ Հետնորդներից» 131 , Հակադրվում են այս տեղեկություններին: Աղμյուրներում Հաճախ Հանդիպող այս

Ռ ո ւ փ ո ս, V11, 7(30-39), էջ 473-474: ë ո ք ‡ · Ó Ì, Ճ1, 14(9), ր. 499: Աքեմենյան չրջանում Սպերը (Հեսպերիտներ) ընդգրկված էր Հայաստանի «Արնմտյան Արմենիա» կոչվող երկրամասի մեջ (տե՛ս Ք ս ե ն ո փ ո ն. Անաμասիս, 1V, 4(4), V11, 8(25), էջ 93, 197): Հետագայում այն մնացել է անկախացած Մեծ Հայքի կազմում: Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃV111, 3(1), 16(1), ՃՃՃ1, 19(4-6), էջ 110, 112, 153: Տե՛ս Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. նչվ. աչխ., Հ. Ա, էջ 97, 98, 107:

անՀամաձայնությունը μացատրվում է մակեդոնացիների կողմից իսկապես նվաճված Փոքր Հայքը Մեծ Հայքի Հետ չփոթելու Հանգամանքով 132 : Եթե Մեծ Հայքի նվաճումը մակեդոնացիներին այնուամենայնիվ Հաջողվել է, ապա Հավանաμար Հայաստանը պառակտելու, տեղի կենտրոնախույս ուժերին խրախուսելու ճանապարՀով: Այսպիսի պառակտիչ քաղաքականության արդյունք պետք է Համարել Ծոփք-կոմմագենեում Երվանդունիների այլ ճյուղի թագավորումը ն Մեծ Հայքից μաժանումը, Հետագայում նան այս միավորի պառակտումը ն ենթարկումը Սելնկիային: Նույն քաղաքականության արգասիք պետք է Համարել նան Երվանդ Վերջինի ն Արտաչես 1-ի միջն ծավալված գաՀակալական պայքարը 133 : Մոտ մեկ տասնամյակ անց՝ Մագնեսիայի ճակատամարտից Հետո (Ք.ա. 189) անկախացած Մեծ Հայքը վերականգնում է իր Հզորությունը: Արտաչես 1-ը պատերազմներ է մղում անմիջապես Սելնկիայի արքա Անտիոքոս 1V-ի (Ք.ա. 175-164) դեմ, այնուՀետն դաչինք Հաստատում Դեմետրիոս 1ի (Ք.ա. 162-150) դեմ ապստամμած ն իրեն Մեդիայի արքա Հռչակած Տիմարքոսի Հետ 134 : Հայաստանի ռազմաքաղաքական այս վերելքով կարելի է պայմանավորել նան Մարաստանին սաՀմանակից Պարթնստանի Հզորացումը: Սելնկյանների դեմ ընդՀանուր ճակատ կազմած Հենց այս 3 երկրների միջն է, որ գաՀային աստիճանակարգով Հետագայում μաժանվում է տարածաչրջանի գերիչխանությունը 135 : Ներկայացված տվյալներից ակնՀայտ է, որ, Հանձին Մեծ Հայքի, Մակեդոնացին ն նրան Հաջորդած մակեդոնական տիրակալները μախվել են Հզոր ու կայուն տիրապետության Հետ, որը ոչ թե սոսկ իր գոյությունն է պաՀպանել, այլն վերջիններիս Հետ վիճարկել է Ասիայում գերիչխելու իրավունքը: Այն, Սելնկիայի ն Պտղոմեյան Եգիպտոսի Հետ, Մակեդոնացու արնելյան արչավանքով կործանված Աքեմենյան տիրապետության տարածքում ձնավորված 3 Հզոր ն Հաստատուն տերություններից մեկն էր: Այս իրողությունը փաստում է Հունա-Հռոմեական աղμյուրներին քաջատեղյակ, երրորդ դարի Հույն պատմաμան Պորփյուրը (Հիերոնիմոսի միջնորդությամμ): Նա Սելնկիայի ու Եգիպտոսի Հետ Արտաչես 1-ի գլխավորած Հայաստանը Համարում է Աստվածաչնչի Դանիելի մարգարեությունում Հիչատակված այն երեք «եղջյուր»-թագավորություններից մեկը, որոնք պետք է Ասիայում Հաջորդեին կործանված «Մարաց եւ Պարսից» թագավորությանը 136 : Այսպիսով, ներկայացված տվյալներից Հետնում է, որ Աքեմենյան տերության կործանումից Հետո տարածաչրջանում Մեծ Հայքի քաղաքական դերն ու կչիռը ոչ միայն պաՀպանվել է, այլն զգալիորեն μարձրացել: Այս առումով դեպքերի օրինաչափ զարգացման արգասիք պետք է Համարել այն, որ տիրանալով Ատրպատականին, Ադիաμենեին, կիլիկիային, Արնելյան Միջերկրայքին՝ Հայաստանն ի վերջո նվաճում է Առաջավոր Ասիայի գերիչխանությունը: Տիգրան Մեծին նախորդած Հայաստանի ձեռք μերած քաղաքական խոչոր դերն ու կչիռը չարժնորած Ճ1Ճ-ՃՃ դդ. արնմտյան պատմաμանները, μնական է, որ այս վերելքը Համարում են սոսկ դեպքերի պատաՀական զարգացման արդյունք 137 :

Տե՛ս Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. նչվ. աչխ., Հ. Ա, էջ 93-94: Տե՛ս Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. նչվ. աչխ., Հ. Ա, էջ 96: Տե՛ս ՀԺՊ-1, էջ 510-516. 521-522: ë ո ք ‡ · Ó Ì, Ճ1, 14(5, 15), ր. 498, 500, Դ ի ո դ ո ր ո ս , ՃՃՃ1, 17, 27a, էջ 152, 156, Հիերոնիմոս, V. – ՀԺՊՔ-1, էջ 209: Այս մասին ընդՀանրացված տե՛ս Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, էջ 207, 210, 211-212: Հ ի ե ր ո ն ի մ ո ս , V. – ՀԺՊՔ-1, էջ 209, Աստվածաչունչ (կոստանդնուպոլիս, 1896, վերաՀրատարակված. Շտուտգարդ, 1990). Դանիէլ, Ը, էջ 1009-1011: Դանիելը խոսում է 4 «եղջյուր»թագավորությունների մասին, μայց Պորփյուրը այստեղ նկատի է ունեցել միայն Աքեմենյան տիրապետության տարածքում Հիմնված 3 թագավորություններին ու դրանց թագավորներին: Հանձին չորրորդ «եղջյուր»թագավորության նա պետք է նկատի առած լիներ եվրոպական մասի մակեդոնա-Հունական տիրապետությունը: Տե՛ս ՀԺՊ-1, էջ 554-555:

Տիգրան Մեծը դաչնակցային, խնամիական կապերով Հաստատված սերտ փոխՀարաμերությունների մեջ էր իր Հզոր Հարնանների՝ Պարթնքի ու Պոնտոսի Հետ : Այդպիսով Հունաստանից Հնդկաստան ու Եգիպտոս ձգվող ողջ տարածաչրջանը վերածվել էր դաչնային միության, որում գլխավոր դերակատարությունը անվիճելիորեն պատկանում էր Հայաստանի թագավորին: Եթե մինչ Հռոմի Հետ μախվելը Տիգրան Մեծը Պոնտոսի Հետ պաՀպանում էր Հավասարության կարգավիճակ, ապա պարթնների նկատմամμ Հաստատել էր իր գերազանցությունը ն արդեն կրում էր նրանցից խլված «արքայից արքա» տիտղոսը 139 : Ամենայն Հավանականությամμ Տիգրանին այս տիտղոսով է ճանաչել նան Պոնտոսի թագավոր ՄիՀրդատ Եվպատորը, քանի որ Հայոց թագավորը Համոզված էր, որ իրեն այդ կոչումով պետք է պաչտոնապես դիմեր նույնիսկ Հռոմի ներկայացուցիչ Լուկուլլոսը 140 : Սա նչանակում է, որ Տիգրան Մեծի գերագաՀությունը ճանաչված էր կործանված Աքեմենյան տերության գրեթե ողջ նախկին սաՀմաններում: Սա ենթադրել է տալիս, որ նա ձգտել է իր երμեմնի սաՀմաններով վերականգնել Արիական դաչնությունը: Դա ենթադրելի է նան նրանից, որ Տիգրան Մեծը իր նվաճումների սաՀմաններում վերականգնել էր արիական նախկին աչխարՀակարգը, այսինքն գաՀային եռաստիճան Համակարգը 141 : Ըստ ամենայնի՝ նա այս դաչնային աչխարՀակարգը նպատակադրվել էր վերականգնել արդեն ողջ տարածաչրջանում՝ Հայաստանի, Պոնտոսի ու Պարթնքի միջն աստիճանավորված գաՀերի ներքո: Տիգրան Մեծի գործունեությունում պետք է կարնորել նան այն, որ նա մաՀապատժի ենթարկելով Սելնկյան կլեոպատրա-Սելենե թագուՀուն՝ վերացնում է կիլիկիայի ն Ասորիք-Սիրիայի մեջ ներփակված մակեդոնական վերջին նչանակալի իչխանությունը 142 : Այդպիսով, Մակեդոնացուց Հետո մոտ 250 տարի (Ք.ա. 323 - մոտ 70) փոփոխական Հաջողությամμ ընթացած Հայ-մակեդոնական պայքարը ի վերջո ավարտվում է արիա-աքեմենյան արքայատոՀմի օրինական ժառանգորդ ներկայացող Երվանդունի-Արտաչիսյանների ու սրանց գլխավորած Հայաստանի վերջնական Հաղթանակով: Տիգրան Մեծի՝ Հռոմին պարտվելուց ն նրա գերակայությունն ընդունելուց անմիջապես Հետո պարթն ՀրաՀատ 111-ը (Ք.ա. 70-57) իրեն է վերապաՀում արքայից արքա տիտղոսը ն ակնկալում, որ դա պետք է ճանաչի նան Հռոմը 143 : Թեն Հռոմեացիները այս կոչումով չարունակում են ճանաչել իրենց գերակայությունը ընդունած Հայոց թագավորներին, μայց դրան փաստորեն տիրում էին Հռոմին դիմակայող պարթնները: Այսպիսով, վերադարձնելով արքայից արքա տիտղոսը՝ նորից արիաաքեմենյան ժառանգությունը վերականգնելու պայքարը գլխավորում են իրենց Աքեմենյանների ժառանգորդներ Հռչակած պարթն Արչակունիները: Սրանք, Մարաստանի ու Հայաստանի գաՀերին նստեցնելով իրենց արքայատոՀմի ներկայացուցիչներին, Աքեմենյան տերության երμեմնի սաՀմանների մեծ մասում (առանց Հռոմի կողմից նվաճված Փոքր Ասիայի, Արնելյան Միջերկրայքի ու Եգիպտոսի) վերականգնում են նան Արիական դաչնությունը ն եռագաՀ աչխարՀակարգը: Պարթն Արչակունիներից իչխանությունը խլած Սասանյանները նույնպես իրենց Հռչակում են Աքեմենյանների սերունդ ն տեր կանգնում սրանց քաղաքական ժառանգությանը: Նոր արքայատան Հիմնադիր Արտաչիր 1 Պապականը (224-241), որպես «նախնիներից իրեն Հասնող ժառանգություն» անմիջապես ստանձնում է նվաճել մինչն Հունաստան ընկած այն μոլոր երկրամասերը, «ինչ Հնում

Հ ո ւ ս տ ի ն ո ս. ՃL, 1. – ՀԺՊՔ-1, էջ 225, Ա պ պ ի ա ն ո ս , Ճ11, ՄիՀրդատական, 15. – ՀԺՊՔ-1,

էջ 257:

Հ ո ւ ս տ ի ն ո ս. ՃL, 3. – Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. նչվ. աչխ., Հ. Ա, էջ 151: Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Լուկուլլոս, ՃՃ1. – ՀԺՊՔ-1, էջ 233, Մ ե մ ն ո ն , ՃV, 46(3). – ՀԺՊՔ-1, էջ 265: Հանգամանալից տե՛ս՝ Մ. Օ Հ ա ն յ ա ն. Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում, էջ 214: Հ ո վ ս ե պ ո ս Փ լ ա վ ի ո ս. Հրեական պատերազմի մասին, 1, 116, Հրեական Հնախոսություն, Ճ111, 419-421. - ՕԱՀՀՄ. Հ. 9, ՀՀԱ, Հ. 1, Երնան, 1976, էջ 35, 67, ë ո ք ‡ · Ó Ì, ՃVI, 2(3), ….., Ա պ պ ի ա ն ո ս , Ճ1, Սիրիական, 48, 69. – ՀԺՊՔ-1, էջ 256, 257, Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ, Լուկուլլոս, Ճ1V. – ՀԺՊՔ-1, էջ 230: Դ ի ո ն կ ա ս ի ո ս , ՃՃՃV11, 6(1), էջ 147:

պարսիկները (իմա Աքեմենյանները. – Մ.Օ.) ունեին»: Սասանյաններն իրենց իչխանության առաջին

փուլում պաՀպանում են նան արիական ավանդական եռագաՀ աչխարՀակարգը 144 : Այսպիսով, Մակեդոնացուն Հաջորդած իրադարձությունների ընդՀանուր քննությունից Հետնում է, որ մակեդոնացիները, այնուՀետն սրանց քաղաքական ժառանգությանը Հավակնող Հռոմը Առաջավոր Ասիայում դիտվել են որպես անօրինական իչխող μռնակալներ: Սրանց դեմ պայքարը գլխավորել են տարածաչրջանի օրինական տերեր Համարվող Աքեմենյանների քաղաքական ժառանգությանը տեր կանգնած ն իրենց այս տոՀմից ծագեցնող տեղական արքայատները: Այս պայքարի առաջին կեսում Մակեդոնացուն ու մակեդոնական Հզոր տիրապետություններին, այնուՀետն Հռոմին Հիմնականում դիմակայեցին Մեծ Հայքի Երվանդունի-Արտաչիսյանները: Հետագայում այս պայքարը գլխավորեցին պարթն Արչակունիներըըըը, իսկ սրանցից Հետո՝ Սասանյանները: Առաջավոր Ասիա Մակեդոնացու ներխուժումից Հետո արիա-աքեմենյան ժառանգության Հետնորդների կողմից չուրջ մեկ Հազարամյակ (Ք.ա. 334 – Ք.Հ. 651) մղված այս պայքարը Հետնել է ոչ միայն արնմտյան նվաճողներից ազատագրվելու, այլն Աքեմենյան տերության երμեմնի սաՀմաններում ավանդական դաչնային աչխարՀակարգը վերականգնելու նպատակ, ինչն ընդՀանուր առմամμ նրանց Հաջողվել է իրականացնել: Սա նչանակում է, որ Մակեդոնացուց Հետո Առաջավոր Ասիայում մոտ Հազար տարի տեղական ուժերի կողմից վարվել է նպատակաուղղված, ծրագրված քաղաքականություն, ինչն առանց պատկերացնելու անՀնարին է անՀրաժեչտ խորությամμ Հասկանալ այս ընդգրկուն ժամանակաչրջանում տարածաչրջանի, այդ թվում Հայաստանի գլխավոր քաղաքական զարգացումների μնույթն ու տրամաμանությունը:

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

ՀԺՊ-1 - Հայ ժողովրդի պատմություն, Հատոր 1: ՀԺՊՔ-1 - Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, Հատոր 1: ՀՀԱ - Հին Հունական աղμյուրներ: ՊԲՀ - Պատմա-μանասիրական Հանդես: ՕԱՀՀՄ - Օտար աղμյուրները Հայերի ն Հայաստանի մասին:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱÔԲՅՈՒՐՆԵՐ ԵՎ ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ա գ ա թ ա ն գ ե ղ ո ս. Հայոց պատմություն, Երնան, 1983: ÄՃ˯Âð 燂ÓË. ëոÂ̇ 1Շ͇̉‡ք‡, ոÂք‚Ӊ ՇÓ Շո‡քÓÛÁ·ÂÍՇÍÓ„Ó Ե. ÑÂքշ‡‚ս̇, 7. 1970: Աստվածաչունչ, կոստանդնուպոլիս, 1896, վերաՀրատարակված. Շտուտգարդ, 1990: Ա ր ի ա ն ո ս Փ լ ա μ ի ո ս . Ալեքսանդրի արչավանքը, թարգմ. ռուսերենից՝ Ա. Սարգսյան, Ռ.

Մավիսակալյան, Երնան, 1987:

Å Â ð Ú Â Ճ ¸ Ò Է . Յ .ճ ՔÓÏ‡Ì Ó· ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք ս Â„Ó „Մ‡‚Ì˚ ‚ÂքՇսս ̇ ‚ÓՇոÓÍÂ, 7.,

1948: Լ‡ÙÛðÓ‚ Å. Լճ

ñË·ÛՇˉËÒ

Ñ.

à ., ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք 7‡Í‰ÓÌՇÍսÈ ս

ÇÓՇոÓÍ, 7. 1980: Ñ ‡ Ï ‰ ‡ Ï ‡  ‚ Ä . å ., ԱÓՄսոս˜ÂՇ͇fl սՇոÓքսfl ÄıÂÏÂÌս‰ՇÍÓÈ ‰Âքշ‡‚˚, 7., 1985: Դ ի ո դ ո ր ո ս Ս ի կ ի լ ի ա ց ի . Պատմական գրադարան, ՕԱՀՀՄ, Հ. 14, ՀՀԱ, Հ. 2, μնագրից

թարգմանությունը՝ Ս. կրկյաչարյանի, Երնան 1985: Դիոն կ ա ս ի ո ս . Հռոմեական պատմություն. – ՕԱՀՀՄ, Հ. 9, ՀՀԱ, Հ. 1, μնագրից թարգմանությունը՝ Ս. կրկյաչարյանի, Երնան 1976:

Այս ամենի մասին ընդՀանրացված տե՛ս Հ. Մ ա ն ա ն դ յ ա ն. նչվ. աչխ., Հ. Ա, էջ 94-98, 107-112

Ñ ¸ fl Շ Ó Ì Ó ‚ à. å., ÄՇՇսքÓ-‚‡‚սՄÓÌՇÍս սՇոÓ˜ÌսÍս ոÓ սՇոÓքսս 7ք‡քոÛ, ոÂÍՇո 50(8, 10, 11).– ÇÂՇոÌսÍ ‰ք‚ÌÂÈ սՇոÓքսս, 1951, Ի2: Թ ո վ մ ա Ա ր ծ ր ո ւ ն ի ն Ա ն ա ն ո ւ ն. Պատմություն Արծրունյաց տան, Երնան, 1985: կ ա լ ի ս թ ե ն ե ս - կ ե ղ ծ . Պատմութիւն Ալեքսանդրի Մակեդոնացւոյ (աչխատասիրությամμ Հ.

Սիմոնյանի), Երնան 1989: ä ‚ Ë Ì Ú ä Û ð ˆ Ë È ê Û Ù. 1ՇոÓքսfl ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք‡ 7‡Í‰ÓÌՇÍÓ„Ó, 7., 1963: կ ո ւ ր տ ի ո ս Ռ ո ւ փ ո ս . Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը, թարգմ. ռուսերենից՝ Ա.

Սարգսյան, Ռ. Մավիսակալյան, Երնան, 1987: Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ., 1, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան., 1971, Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, Հ., 1, կազմողներ՝ Պ. Հ. ՀովՀաննիսյան, Ա. Գ. ԱμրաՀամյան. Երնան, 1981: Մ ա ն ա ն դ յ ա ն Հ., Քննական տեսություն Հայ ժողովրդի պատմության. Հ. Ա, Երնան, 1940: Մ ո վ ս ե ս Խ ո ր ե ն ա ց ի. Հայոց պատմություն, Երնան, 1981: çËÁ‡ÏË Լfl‡Ì‰Ê‚Ë. 1ՇÍẨÂք-̇ÏÂ, ՇÓ·ք‡Ìս ՇÓ˜սÌÂÌսÈ ‚ ոflոս ոÓχı, ո. 5, ոÂք‚Ӊ Շ Փ‡քՇս Խ. ãսոՇÍÂքÓ‚‡, 7. 1986: Ջ ո ւ ա ն չ ե ր ի . Պատմութիւն Վրաց, Վենետիկ 1884 ò ‡ ı  ð Ï ‡ È ð î ., ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք 7‡Í‰ÓÌՇÍսÈ (ՇÓÍք. ոÂք. Շ ÌÂÏ., 7. Է. ԵÓո‚սÌÌսÍ, 1. Ե. îÛÌ͇):

ò Ó Ù Ï ‡ Ì Ä . ë .,ÇÓՇոӘ̇fl ոÓՄսոս͇ ÄՄÂÍՇ‡Ì‰ք‡ 7‡Í‰ÓÌՇÍÓ„Ó, Խ‡Á‡Ì¸, 1976:

Պ լ ո ւ տ ա ր ք ո ս. Համեմատական կենսագրություններ. - Երկեր, ռուսերենից թարգմանությունը՝

Հ. Հարոյանի, Երնան 1987: ê ‡ Á Ë Ì Է . Ä ., 1ՇոÓքսfl ‚ÓÂÌÌÓ„Ó սՇÍÛՇՇո‚‡. ո. 1, 7., 1956: ë Ú ð ‡ · Ó Ì. ÉÂÓ„ք‡Փսfl, ՃII, 5, 7., 1964: Ք ս ե ն ո փ ո ն. Անաμասիս, Երնան, 1970, կյուրոպեդիա, Երնան, 2000, μնագրից թարգմանությունը՝

Ս. կրկյաչարյանի: Օ Հ ա ն յ ա ն Մ., Հայաստանը Հին աչխարՀի երկրների գաՀակարգում. - ՊԲՀ, 2001, Խ 2: Օ Հ ա ն յ ա ն Մ., Հայ ժողովրդի պատմության ցեղային չրջանի մասին. - ՊԲՀ, 2002, Խ1: Ա պ պ ի ա ն ո ս , Ճ11, ՄիՀրդատական Մ ե մ ն ո ն ,. Պոնտական Հերակլեայի պատմություն Տ ա կ ի տ ո ս. Տարեգրություններ Հ ի ե ր ո ն ի մ ո ս , V. – ՀԺՊՔ-

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածական ………………………………………………………..1 Ա. Հնում պատերազմների ռազմավարությունում նչանակալի տեղ գրավող որոչ անտեսված Հարցերի մասին …………...…………….. 1 Բ. Գրանիկոսի ճակատամարտը ն Մակեդոնացու ռազմավարությունը Փոքր Ասիայում …………………………………….7 Գ. Մակեդոնացու μանակի քանակության մասին ……………………… 9 Դ. 333 թ. նոյեմμեր. խսոսի ճակատամարտը …………………………… 11 Ե. 331 թ. Հոկտեմμեր. Գավգամելայի ճակատամարտը ………………... 20 Զ. Մակեդոնացու քողարկված այլ գործարքների մասին …………….. 35 Է. Առաջավոր Ասիան ն Հայաստանը Մակեդոնացուց Հետո . 41 Համառաոտագրություններ ն Հապավումներ ….. Օգտագործված աղμյուրներ ն գրականություն …..

Գիտական ձեռնարկներում Մ. ՕՀանյանի Հրատարակված ուսումնասիրությունները •

Մար Աμասյան աղμյուրի ծագումը ն Մովսես Խորենացու Հայոց Պատմությունը. Պատմա-

μանասիրական Հանդես, 1996, Խ 1-2 •

Աքեմենյան ՃV111 սատրապության սաՀմանները. խրան-նամե, 1999, Խ 32-34

•

Հայաստանը Հին ԱչխարՀի գաՀակարգում. Հայկական μանակ, 1999, Խ 4

•

Հայաստանը Հին ԱչխարՀի երկրների գաՀակարգում. Պատմա-μանասիրական Հանդես, 2001, Խ 2

•

Հայ ժողովրդի պատմության ցեղային չրջանի մասին. Պատմա-μանասիրական Հանդես, 2002, Խ 1

•

Նորից Խորենացու Առաջին Արտաչեսի մասին. Պատմա-μանասիրական Հանդես, 2003, Խ 1