Տիգրան Մեծ. Թագավորներից մեծագույնը

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԱՐՏԱԿ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

Նա ցույց

փվեց աշիաայլն, աա

ԱՆՈ

աԱ

ԱԱ ԱԱ ու

ՆՎԻՐՎՈՒՄ

Է ՀԱՅՈՑ

ՏԻՐԱԿԱԼԻ

ԾՆՆԴՅԱՆ

մնակբարեպաշվ..

ԱՄՅԱԿԻՆ

ՍՐՏԱԿ

ՄՈՎՍԻԱՅԸԽ

ՏԻԳՐԱՆ

ՄԵԾ

ՍԵԾԱԳՈՒՅՆԸ

ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻՑ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Զ

ճ

Զ

ՀՏԴ 94) (479. 25)

Հան

ԳՄԴ

63.1

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՆՅԱՆ

Տիգրան Մեծն իր

երե իշեաժ Բանա տիտղոսին հազվադեպ

պետք

է «Մեծ» արժանացել որը կոչման, հր

Նա

ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

Մ917

ԱՐՏԱԿ

«Տիգրան Մեծ. Թագավորներից մեծագույնը» Մովսիսյան. Եր. ԵՊՀ հրատ., 2010, 84 էջ:

Արբ»-Յ

Նիկոգայոս Ադոնց.

-

Գրքում փորձ

է

սերուն

լեկցելով

|

Մեծիկյանքն գոր բակալ Տիգրան ու

է ըստ

Յուրաքանչյուր ժողովուրդ իր պատմությանընթացքում ճրա խորհրդանիշ-կերն հզորություն ններում: է քան տեղին հնչում Տիգրան 11 ՄեԱյս ծի (Ք.ա. 95-55 թթ.) պարագայում, որը ոչ միայն դարձավ մեր պատմության խոշորագույն դեմքերից մեկը, այլե հետագա սերունդներիհիշողության մեջ մարմնավորեց մեծ հաղթանակներին աշխարհակալությանգաղափարնու ոգին: 2005 թվականինլրացավ Հայոց մեծ տիրակալի գահակալության 2100 ամյակը, իսկ այս տարի լրանում է նրա է նշել, որ այս ծննդյան2150-րդ տարեդարձը:Ցավով դարաեդարձներն առիթ նս վերարժեվորենք մեր անցյալնու ներկան` Տիգրանյան ոգով: Տիգրան Մեծի անունը հայ իրականության մեջ ավելի շատ ներկայանում է «ծովից ծով Հայաստանի» մտապատկեր-կաղապարի տեսքով. որը մնում է չիմաստավորված. մե-

ն ծնում է որոնք էլ դառնում են շարադրանքով արված հանրամատչելի մեծերի, տիսկզբ

րկ

յունը: "

ջը աի դրանց ն

հիմամբ կատարվածանաչառ հետազոտությունների: Նախատեսված է Հայաստանին Հին Աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողլայն չրջաճակներիհամար:

ՀՏԴ (479 ԳՄԴ 63.:

|

դժվարի

առավել միտքն

պետք որ մեկանգամ սկզբին ապրողներս կե

ձան.

ք

ՏՅԱ

978-5-8084-1307-8

Մովսիսյան ԼԼԵ.,

2010 թ.

արան րաի

հրպեսաշխարհակալ ե լուսավորիչ...

Արտակ

/

պատվավորմի

դերակ քնտրյալ

ճմ

զանումշատերն անգամ պատկերացում չունեն, թե ո՞րծովից ո՞ր ծովն է ձգվել Տիգրանյան Հայաստանը... Տիգրան 11 Մեծի կերպարնիր ամբողջության մեջ մնում է չճանաչված, իսկ նրա մեծությունը` չգիտակցված: Թե ինչո՞ւ է այդպե յդպես, կարելի է մատնանշել բազմաթիվ պատճառներ: Դրանցից մեկն, անշուշտ. Տիգրան Մեծի մասին գիտաչելի գրականությանգրեթե կայություննէ: Այդ բացը լրացնելու նպատակով էլ որոշեցինք բաց չթողնել Հայոց տիրակալի հոբելյանների պատեհությունը ն մեր ժողովրդիններկայացնել նրա մասին պատմող հանրամատչելի ու պատկերազարդմի գիրք, որը շարադրված կլինի պարզ լեզվով` հիմնված գիտական անաչառ ուսումնասիբություններիվրա: Թե որքանովէ դա հաջողվել, թող դատի ընթերցողը: Հուսով ենք, որ մեծ տիրակալիկերպարի իրական բացահայտումը կօգնի մեզ ճան հաղթահարելու թերարժեքության այն բարդույթները,որոնք մեր ժողովրդի հոգեբանության են իբրե մեջ օտար լծի տակ անցկացված հետնանք էջերի լուսաբ

թ

Ջ

ՀԱՅՈՑ

բ

ր

ՀԱՆ

Հայոց մըմեզ կօգնի վերջնականապես հաղթահարելու մեծ լ

նման

բար-

դույթները ն ապագային նայելու քաղաքակրթություն կերտած, փառքի ու վեհության բազում դարեր սպրած նճախնիներիժառանգիաչքերով:

ՊԱՏԱՋԻԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

:

ՏԻԳՐԱՆ

ՄԵԾԻՑ ԱՌԱՋ ԵՎՀԵՏՈ

Հայոց պատմության ընթացքում գոյություն են ունեցել Ք.ա. ՃՃՆԱմի քանի աշխարհակալություններ: Դեռես ՃՃԿ1 դարերում Հայկական լեռնաշխարհիմշակույթը տարածվումէ շատ մեծ հեռավորությամբ. ինչը հնարավոր չէր առանց հզոր պետականության:Հարավ-արնմուտքումայն հասնում է Սիրիա ն Պաղեստին, հարավ-արնելքում`Իրանի կենտրոն,իսկ հյուսիսում` միճչն Հյուսիսային Այս լաշրջանից մեզ նշաններըդեռես չեն վերծանվել: շնորհիվ հստակորեն երնում են հայաստանյան մշակույթի վալումն ու հերը. որոնք ընդգրկում են շուրջ մեկ կիլոմե արքաների է հայոց պատմության առաջինն այսՍա մեջ: աշխարհի առաջին մշակութային աշխարհակալությունն է...

Կովկաս:

հասածպեղում Հնագիտական գ

ձիլիոն

ծք:Անանուն

աշխարհակալությունն ք

կուսի

բթ

՛

Հայկական լեռնաշխարհին ն շրջակա տարածքներին Զագրոսիլեռներով դեպի հարավհաղթարշավովնվաճեց Բաբելոնիան(Բաբիլուերկիրը)` մինչե Պարսից ծոց: Իսկ նրա անվամբարձանագրվածսաեն գտնվել ՀյուսիսայինԿովկասից, Աբխազիաղավարտներ յից, Օսեթիայիցն Թռեղքթից(Ջավախքի հարնանությամբ): Ք.ա. 111 դարիկեսերին,զարգացնելով իր փառապանծ նախորդի հաջողությունները, Սարդուրի Ա-ը տերության սահմաններըհասցրեց չորս ծովերիափերին: թագավորությունը Քա.411 դարում` բությանդերակատարումէ Ռուսա 1-ի իշխանության օրոք:

հետոԱրգիշտի Էր իշխելուց

Վանի

գերտե ունենում նաե.հային

աթար նաշխարհի

17 «ծրկրմերի» Քարտեզ2. Հայկական (Կուտիականհամադաշնության տերությունը)

Այնուհետն Ք.ա. ՃՃՈԼ-ՃՃԱ դարերում Հայկական լեռնաշխարհի 17 երկրների համադաշնությունը Կուտիական (Կորդվաց) աշխարհիգլխավորությամբիշխում է Առաջավոր Ասիայիմեծ մասիվրա. ինչը տնում է շուրջ 100 տարի: Քա. դարի վերջին այլ բարեփոի րի անշեղորեն սկսեց հզորանալ Վանի թագավորությունը (Նաիրի-Բիայնիլի-Արարատ-Ուրարտու): Նրա որդի Մենուա արքայի օրոք (Ք.ա. մոտ 810-786 թթ.) այն վերածվեց աշխարհակալությանհ̀աղթանակներ տոնելով տարածաշրջանիգերտերության`Ասորեստանինկատմամբ: ԱրգիշտիԷի (Ք.ա. 786-864 թթ.) ն ՍարդուրիԱ-ի օրոք` մինչե Ք.ա. 740-ականթվականների վերջը Վանի տերությունը գերիշխումէր ԱռաջավորԱսիայում:

Օչ շնորհիվ

ԱՆ կ

Իշպուինի աթ .

:

`

Ն

՛

Քարտեզ 3. Վանիտերությունը

(աիրթԲ

փայն

Արարատ(իրարտոց

Հ

Հ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՏԻԳՐԱՆ

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1ԷԼԻ ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽՕՐՅԱԿԻՆ

Նկար Լնռճ

կնիքը Սեծագործի

ԱաաաՐ

Վանի տերությունից հետո մեր պատմության մեջ նշանավորվում է Տիգրանյան աշխարհակալությունը, որին հանգամանորեն կանդրադառնանք առաջիկա էջերում: Աշխարհակալության գաղափարը չի լքում մեր նախնիներին նան միջնադարում: Բագրատունյաց հայոց թագավորության սկզբնական ժամանակաշրջանում մեր արքաների իշխանությունը բացի բուն Հայաստանից տարածվում էր Վրաստանի, Աղվանքի,Աբխազիայի վրա` հասնելով Հայկական Տավրոսից մինչն Մեծ Կովկասի լեռները: Ավելի ուշ Կիլիկիայում ստեղծված հայկական պետությունը ժամանակի հզոր տությունների նկատմամբ` կատարելով նան տարածքային ԼԼ Լեոն նվաճումներ: (իբրն արքա` Լնոն 1) Մեծագործը հռչակվեց «թագավոր ամենայն Հայոց ն նահանգին Կիլիկեացոց ն Իսավրիո», ինչում արտացոլված էր համահայկական պետությունը վերականգնելու ե տերության վերածելու օրագ աթի Այս ամբողջից. սակայն, մեր ժողովրդի հիշողության մեջ տպավորված է Տիգրան Մեծի տերությունը

աաա կարայիաա

ո.

հատկապես է Եռ

այդպես:

Հասկանալու

այս հարցի համար

Տիգրանյան րադարձ կատարենք ձություններին

:

Ք.ա. 11 դարի վերջին ն 1 դարի սկզբինշարունակում էին առաջխաղացումը դեպի արնելք: Արնելքում Լզեքսանդը Մակեդոնացու տերության գլխավոր ժառանգորդ Սելնկյան պետությունը կորցրել էր իր երբեմնի հզորությունը: Նախկին հզորությունը կորցրել էր նան Մակեդոնացու տերության մյուս ժառանգորդը` Եգիպտոսի Պտղոմյան թագավորությունը:

Հռոմեական զորքերը

պատասխանը` անդդարաշրջանի իրադար-

ԱԱ: ն

Նկար

Քաղաքի հիմնադիր երկվորյակներին

կերակրելիս-2

«`

ր

Փոխարենն ոք Խարենը Առաջ ՍաաՏավիրԷ աարայունզորացելե հին Պոնտական ն Պարթնական թագավորությունները: Պոնտոսում

իշխում էր Միհրդատ Ճ՛1 Եվպատորը. որը Սն ծովի ավազանում ստեղծել էր մեծ պետություն: թագավորությունը, որտեղ իշխում էր Միհրդատ1 Մեծը, արնելքում տարածվում էր մինչն Հնդկաստան, իսկ արեմտյան սահման էր դարձրել Եփրատ գետը: ԱռաջավորԱսիայում շարունակում էր հզոր մնալ Մեծ Հայքը, որտեղ իշխում էին Արտաշես 1-ի ժառանգները: -

Պարթնական

Հ

Դ

ԱԲՔԱՅԼԹՆ

բ

թ

Ադ ժամանակաշրջանի հայ-պարթնական հարաբերությունների մասին ունենք հույն մատենագիր Ստրաբոնի վկայությունը

ՏԻԳՐԱՆԸ

Տիգրան Մեծը ծնվել է Ք.ա. մոտ 140 թվականին, հավանաբար, մայրաքաղաք Արտաշատում: Նրա մանկության ն պատանեկության մասին մենք ոչինչ չգիտենք, թեպետ միանշանակորեն կարելի է ասել, որ ճա դաստիարակվել է ժամանակի լավագույն ուսուցիչների կողմից Ք.ա. մոտ 120-115 թթ. Պարթեստանին Մեծ Հայքի միջն մղված պատերազմն անհաջող է ավարտվում Մեծ Հայքի համար, որը, սակայն. շարունակում էր հզոր մնալ: Պարթնները զգուշանալով, որ հայերը շուտով վրիժառու պատերազմ կսկսեն, պատանդ են պահանջում: Եվ 20-25-ամյա արքայազն Տիգրանը պատանդ է տարվում Պարթեստան:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

աին Հ

ւմն ձա

ԱՆԻ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

րոլ Ա մ ԲԻ արո միշերկիրըճն «ա ՔԱՐԻ

այց

ՍՏՐԱԲՈՆ,

հույնմատենագիր(Ք.ա.|- | դարեր) ։

Պարբնական պատանդության մեջ հայոց արքայազնը հակարգավիճակ, որն ուսումնասիրողները հատուկ ճախ կոչում են «պատվո պատանդություն»: Դրա մասին է վկայում հենց այն փաստը, որ նրա դուստրը ԱրիազատաՍուտոման ամուսնացել էր Միհրդատ 11 Մեծի հետ ն դարձել Պարթեստանիթագուհի: ուներ

Նկար 4 Պարթն արքա Միհրդատ1 Մեծի դրամներից

Հարնեաներկրի արքայազնին պատվո պատանդության

կարգավիճակում պահելն ապահովագրումից բացի ուներ ,

լ

"

Մ

Նկար 3. Սի հատված մայրաքաղաք Արտաշատից

մեկ այլ հիմնական նպատակ` դարձնել նրան իրենց պետությանըհամակիր գործիչ: Տիգրանիդեպքում պարթնները չարաչար սխալվեցին.

.

ՄԵԾ ՀԱՅՔԻՆ

ՎԵՐԱՄԻԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ՀԱՅ-ՊՈՆՏԱԿԱՆ

ԴԱՇԻՆՔԸ

ԾՈՓՔԻ

ՊԱՏԱՆԴ-ԱՐՔԱՅԱԶՆԻ

ՈՒ ԹԱԳԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱԴԱՐՁՆ

Ք.ա.

յում

վել

Տիզլ հայոցարքայիհվանից թ. է Ռրպես վերադարձիպայման Հայ հետո

է տարածքայինզիջում` նապարթններին կատարում

ԱՅԱԶ գիտնականներ հովի

թանասունհովիտներ», որը որոշ են այդ շրջան, իսկ ուրիշները` հայ-պարբնակ րից բաղկա

անվաճք րածք

տում:

Հի

Նա

ը

ձավ

«Յո-

Հայ

ն

հմանագ

տարեկան

կեսն անց էր կացրել Հայաստանում առաջին. կյանքի ձեավորվելով որպես հայկական շահերին նվիրված

լիովին պետական ու քաղաքական գործիչ. իսկ երկրորդ կեսը` պարթնական աշխարհակալությանարքունիքում: Վերջին հանգամանքը,թերնս, նպաստել էր նրա` իբրն աշխարհակալի մտածողությանզարգացմանը: Աշխարհակալիմտածողությունըերնում է նրա առաջին արքայազն Տիգիսկ քայլերից: Հայաստան վերադառնալով` րանը թագադրվումէ մի վայրում, որը ոչ երկրի մայրաքաո ղաքն էր, ո՛չ հոգնոր կենտրոնը, չ էլ հատուկ թագադրավայը Հայաստանում): Դա (ինչպես. օրինակ, Տարսոնը տասայն վայրն էր, որտեղ թագադրությունիցշուրջ երկու նամյակ անց Տիգրան Սեծը պիտի կառուցեր իր աշխարհակալության ճոր մայրաքաղաքը: Իսկ դա նշանակում է. որ մինչ, Հայաստան մտնելը Տիգրանն արդեն իսկ ծրագրել էր ապագա մեծ տերության ուներ տերությանսահմանստեղծումը, իր մտապատկերում ճերի ուրվագիծը. որի կենտրոնականշրջանում էլ հետագայում պիտի կառուցեր մեծ մայրաքաղաքը:

լուրջ ծրագրեր ունեցող արքայի առաջին Քաղաքական պետք է լիներ Մեծ Հայքի թագա-

Նրա Էին չէր վորության վերամիավորումը: Լարային իավորել Ծոփքի թագավորությունը բար

պապ

Մեծ

Ն այնմնացել անկախ:իշխանության Հայքին. Տիգրան 1-ը մ

էր

Իր

թյան նե Ծոփքը վերամիավորեցՍեծ Հայքին: Հայկական բոլոր հողերը մեկ միասնական պետության մեջ միավորման գործընթացի տրամաբանական շարունակությունը պետք է լիներ Փոքր Հայքի միավորումը. ինչն այս ժամանակաշրջանում հնարավոր չեղավ:

խխող` Արտանես Երվանդունուն այճաեդ կ

մատնեց

Կիլիկյան

Նկար 5. Տեսարան Ծոփացաշխարհից (Արածանիիհովիտը)

ձ.

ՊԱՏՄԱԿԱՆՏԵՂԵԿԱՆՔ

Ջ

արնելք ընկած տարածքներիհետ. ինչը արնմուտք, Միհ Եվ րին:Երկու երկրներին էլ չէր թիկունքը. մանավանդ. որ պետք էր իրենց ծրագրերի իրականացման ճանապարհին նրանք բախվելուէին այնպիսի գերտերությունների հետ. ինչպիսիք էին Հռոմն ու Պարթեստանը:Այսպիսի աշխարհաքաղաքական պայմաններումՏիգրան Ա-ն ու ՄիհրդատՊոնտացին Ք.ա. 94 թ. կնքում են դաշինք, որն ամրապնդվումէ 46-ամյա ՏիգրանԱ-ի ն նրանից մոտ 30 տարով փոքը ՄիհրդատԵվպատորիդուստը Կլեռպատրայի ամուսնությամբ:

հարավ ն

ապահովագրել իրենց

խանգարում

Արտաշեսի շառավիղն էրՏիգրանը, որն ուներ այսպես էթ կոչված բունՀայաստանը. այն հարավից Մեղիային. 2. մինչն Կոլխիս Եվքսինյան վաններինԻբերներին, ու արեն: տառավիոք կրտամա Օոփաարեմտյան ցին, ոմն ԱԱ խարան բոլոր կոների երր ն

է'

պադովկիա:Իսկ

դթեց

նրան

նինքը

այդ դարձավ

ՍՏՐԱԲՈՆ,

1- | դարեր) հույն մատենագիրլՔ.ա. Պատճառն այն է, որ Ք.ա. մոտ 112 թ. Փոքր Հայքի արԱնտիպատրոսԵրվանդունին, լինելով անժառանգ. կտակել էր Փոքը Հայքը Պոնտոսի արքա Միհրդատ Ճ՛1 Եվպատորին, որը սկսել էր կրել «թագավոր Պոնտոսի ն Հայոց» (իմա՝ «թագավոր Պոնտոսի ն ՓոքրըՀայքի») տիտղոսը: Սա հիմք ընդունելով` մասնագիտական գրականության մեջ արտահայտվել է կարծիք. ըստ որի` Միհրդատ Եվպատորը նս կատոհմից: րող էր սերել Հայկազուն-Երվանդականների քա

ԿԱՊԱԴՈՎԿԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

Կնքված դաշինքի առաջին գործնական դրսնորումը եղավ Ք.ա. 93 թ. հայ-պոնտական զորքերի կողմից Կապադովկիայի նվաճումը: Վերջինիս արքա ԱրիարաթեսՀռոմեասերը դիմեց Հռոմ: Նվաճված տարածքը, պայմանավորվածությանհամաձայն, ին, իսկ ամբողջ շարժական գույքը Տիգրան 1Էն որպես ռազմավար բերեց Հայաստան: ' յովկիան Հռոմի քաղաքակ

փախուստի

անցավ Պ

աան բաթագավորություն էր,ոստի յում

տակ գտնվող նակնե

դրությունը: աաաին Է«Ի կինանտիկ լերականգնել

չրության մեջ շրջ մագիտությանմեջ բազմի կրկնվել այն իբը. Միհրդատ Եվպատորը կարողացել է ուղղորդել Տիգրան Մեծին ն օգտագործել իր նպահամար: Որպես օրինակներ վկայակոչվել են նան իականայս արշ Սակայն պատմականավելի լայն կտավի վրա մի փոքր ուշադիրքննելով՝ դժվար չէ հասկանալը, որ Կապադովկիայի ղեմ արշավանքներըմիանշանակորենբխում էին Մեծ Հայքի պ

վելն

կիսանդրին

ծովի ավազանում ստեղծելով գերտերությունՄ̀իհրդատ Եվպատորընպատակ ուներ Հռոմին դուրս մղելու Փոքրը Ասիայից ն Հունաստանից: Այսինքն` նրա ծրագրերը կապվում էին արնմուտքի հետ. որտեղ Տիգրան Մեծն առանձնակի քաղաքական հետաքրքրություններչուներ: Նրա աշխարհակալական ծրագրերը կապվում էին Հայաստանից հարավՍն

է

միտքը. թե,

տակների

ն

հետագա

Հ

Գ

Նկար 7. Տեսարան Կապադովկիայից

շահերից: Խնդիրն այն է, որ դեռես Արտաշես Էի (Ք.ա. 190160 թթ.) իշխանության վերջին շրջանում Ծոփքի` Մեծ Հայքին վերամիավորմանը խոչընդոտեց հենց Կապադովկիան Դա թույլ է տալիս ենթադրելու, որ այդ պետությունը նույնպիսի դիրք պետք է գրաված լիներ Ք.ա. 94 թվին` Տիգրան 1-ի կողմից Ծոփքի վերամիավորմանժամանակ, մանավանդ որ, իբրե Հռոմի կամակատար, Կապադովկիան ամեն կերպ պետք է խոչընդոտեր Արնելքթումնոր պոտենցիալ հակառաՄեծ կորդի` Հայքի հզորացմանը: Մյուս կողմից Տիգրան 1-ը կապադովկիականարշավանքներով լուծում էր ռազմավարական կարնոր խնդիր` Պոնտոսի միջոցով փակելով դեպի արնելք ծավալվողՀռոմի ճանապարհը:

ՀՌՈՍ-ՊԱՐԹԵՎՍՏԱՆ

ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ

Ք.ա.

ԴԱՇԻՆՔՆ

ոլորտիսահմանագիծը պետք է դառնար Եփրատ գետը: Այն ուղղվածէր ընդդեմ Մեծ Հայքի ու Պոնտոսի: Ինչո՞ւ վաղեմի թշնամիները որոշեցին դաշնակցել: Հռոմի դեպքում դա հասկանալի էր` Միհրդատ Եվպատորի նպատակաուղղված հակահռոմեական գործունեությունը ն հայ-պոնտական ուժերի կողմից իր ազդեցության գոտում գտնվող Կապադովկիայի գրավումը: Սակայն ինչը" ստիպեց պարթեներին կնքել այդ դաշինն երբեք սպառէ Պարթնեստանից քը: Պոնտոսը շատ հեռու ճալիք չի եղել վերջինիս համար: Նշանակում է` պարթեները կնքեցին այդ դաշինքը Հայաստանից պաշտպանվելու նպատակով: Կարծիք կա. որ Տիգրան Ա-ը ռազմարշավ էր իրականացրել Պարթեստանի դեմ ն հետ ստացել պատանդության դիմաց զիջված հայրենական «Յոթանասուն հովիտներն» իշխանության հենց սկզբնական շրջանում: Դա շատ հավանական է, մանավանդ, եթե նկատի ունենանք Ստրաբոնի ուշագրավ հետեյալ տեղեկությունը

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔ

աաա աաաԼՔ» Տիգրանը

փո

ան

է ալ այնուհետն Աո»: բախտ

ԸՆԴԴԵՄ

ՈՒ ՊՈՆՏՈՍԻ

քանզի նա

ՍՏՐԱԲՈՆ,

հույն մատենագիր(Ք.ա.1-

92 թ.

Եփրատի ափին կնքվեց հռոմեա-պարթնական դաշինք, որով երկու տերությունների ազդեցությունների

ունեցել,

պարթեներըորպես վարձ ստանալով յոթանասունհովիտներՉայաստանից, նրան վերադարձնումեն գահը: Նա հզոբանալով, թե այդ վայրերը ետ վերցրեց ն թե նվաճեց նրանցերկիրը Նինվեին Արբելայիշուրջը: նա հպատակեցն Կորդուքը ն սրանց հետ նան րեց նան Ատրպատականը մնացյալՄիջագետքը:Բացի այդ, անցնելով Եփրատը,նա ուժովնվաճեցԱսորիքըն Փյունիկեն:

լ

դարեր)

Զ

։

Միջագետքի գրավումը երկու փուլով (նախ` Նինվեի ն Արբելայի շրջանը, ապա` «մնացյալ Միջագետքը»)մղում է մտածելու, որ խոսքը երկու պատերազմներիմասին է: Առաջինի արդյունքը «Յոթանասուն հովիտների» վերամիավորումնու Ադիաբենե երկրի (Խինվեի ն Արբելայի շրջանի) գրավումն էր. իսկ երկրորդինը`ողջ Միջագետքիգրավումով Տիգրանյան տերության հարավայինսահմանը Պարսից ծոց հասցնելը: Վերջինս, բնականաբար,պետք է լինի Ք.ա. 87 թ. մեկնարկած պարթնականմեծ արշավանքը, ուստի կարելի է եզրակացնել, որ առաջինըտեղի է ունեցել ավելի վաղ` Ք.ա. 9492 թթ. ընթացքում:Հենց դա էլ պետք է դրդեր պարթեներին Հռոմի հետ դաշինքկնքելու: կարնորմի փաստ նս: թյան մեջ

«տ

բազմի

-... Էհայտնվել : իգրան Սեծիկողմից Սելեկ. լյանպետութ» Տ

յանը (որի միջուկը Ասորիքն էր) տիրելու մասին տվյալների հակասությանառնչությամբ: Մի կողմից նշվում է, որ Ք.ա. 83 թ. նա հրավիրվել է Անտիոք ն գահին բազմել առանց մեկ զինվոր կորցնելու (տես ստորն), մյուս կողմից նշվում է, որ ճրան ցույց է տրվել ռազմականլուրջ դիմադրություն: Խնդիրը փորձել են բացատրել`ենթադրելով,որ Ասորիերկու հակաքում գոյություն են ունեցել ռազմաքաղաքական դիր կուսակցություններ: Սակայն նման բացատրությունը ու ճիշտ կլիներ, եթե հայոց արքային հրավիրելն նրան դիմադրելը տեղի ունեցած լինեին միաժամանակ:Մինչդեռ ըստ Ապպիանոսի` Տիգրան 1-ի դեմ պատերազմել ն նրանից պարտություն է կրել Անտիոքոս Ճ Եվսեբեսը, որն իշխել է Ք.ա. 95-92 թվականներին:Սա նշանակումէ, որ հայոց արքայի սելնկյան առաջին արշավանքը պետք է տեղի ունեցած լինի մինչն Ք.ա. 92 թվականը (ներառյալ): Ամենայն հավաայստեղ գործել է համաձայ-

Սզարոթյամթ:

անար: լե : Սելեկիայի դեմ: ազջավել

ԱԱ թյունների ռաջին արշավանքից հետո Միհ Բյութանիան. իսկ Տիգրան 1- ն գործող:

ա-

Դ

Հ Դա

էլ, թերնս, արագացրել

է

հռոմեա-պարթնականդաշինքի

կնքումը: Թե ինչո՞ւ Ասորիքում Ք.ա. 92 թ. չի հաստատվել Տիգրան 1-ի իշխանությունը, կարելի է միայն ենթադրություններ Փաստ է. սակայն. որ հւսյոց արքան այդ թվականին անել: հաղթել ն գահընկեց է արել Անտիոքոս Ճ Եվսեբեսին. որի ազգականներըհետագայում կհայտնվեն Տիգրան Մեծի դեմ ձնավորվածհռոմեական ճամբարում: Փաստորեն, Ք.ա. 95-92 թվականներըՏիգրան 1-ի համար եղել են կարնոր իրադարձություններովխիստ հագեցած րիներ:Ծոփքի վերամիավորումիցն հայ-պ/ դաշինքի կնքումից հետո Մեծ Հայքի արքան Միհրդատ Պոնտացու հետ համատեղ իրականացրել է կապադովկիական առաջինարշավանքը, իսկ միայն իր ուժերով` պարթնական ե սելեկյան առաջին արշավանքները: Հավանաբար, հենց այդ ժամանակ էլ (եթե ոչ ավելի վաղ) Վիրքն ու Աղվանքն ընդունել էին հայոց արքայի գերիշկան

խանությունը:

ԿԱՊԱԴՈՎԿԻԱԿԱՆ

Հ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

զորքերը ագա աաա ԱԿԱՆ խորու Թ)

ԵՔ ար-

է.

երկու արշավանքների ժամանակ էլ, ըստ պայմանավորվածության,Կապադովկիայիտարածքն անցնում էր Պոնտոսին, իսկ ողջ շարժական գույքը (հսկայական ռազմավար ն շուրջ 300 հազար գերիներ) անցնում էր Մեծ Հայքի թագավորությանը: Առաջինհայացքից անհասկանալի է թվում Տիգրան Մեծի նման մոտեցումը.մի՞թենրան պետք չէր Կապադովկիայի նման կարնորստրատեգիականդիրք ունեցող հարուստ երկիրը: Հետագաիրադարձությունները. սակայն. թույլ են տալիս որ

Դ

մեզ հասկանալու, որ այստեղ

ես

Դ

Հ

հայոց տիրակալը հեռահար

հաշվարկ ուներ: վերցնելը կբերեր Կապադովկիան իր իշխանության տակ Հոոմի հետ հակամարտության, որն ամեննին պետք չէր այդ լիովին հաՀայկական շահերին ժամանակ Տիգրան Մեծին: մապատասխանումէր, որ Կապադովկիան անցներ իր դաշնակից Պոնտոսի իշխանության տակ` դրանով ապահովելով Հայքի թիկունքն արնեմուտքից:Փոխարենը Տիգրան Մեծը նի դեմ մեծ պատերազվում էր Պարթկ խապատլ տնտեսամի. որից առաջ պետք էր պետությունն կան ն մարդկային ռեսուրսներով: Այդ իսկ պատճառով կանա բերեց Հայաստան պադովկիական արշավանքներից հսկայական հարստություն ե մեծ թվով բնակչություն, որի զգալի մասը հետագայում բնակեցվեց նորահաստատ Տիգրանակերտ մայրաքաղաքում: մեծ

Մեծ

ապահովել:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ՄԵԾ ԱՐՇԱՎԱՆՔԻ

ՊԱՐԹԵՎԱԿԱՆ

ԳԻՍԱՍՏՂԻ

ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

ՄԵԿՆԱՐԿԸ.

՝

Ք.ա. 87 թ. մահացավ Պարթեստանի արքա Միհրդատ 11 Մեծը. որին ժամանակին Տիգրան 1-ը կնության էր տվել իր դուստր Արիազատա-Աուտոմային, ինչի համար էլ նա ձեռնպահ էր մնում Պարթեստանի դեմ լուրջ գործողությունների Միհրդատ 11-իկյանքի վերջին տարիներին սկսված դիմելուց: ներքաղաքականպայքարի հետեանքով Պարթեստանըզգաթուլացել էր: Գահի հիմնական հավակնորդը «սատլիորեն Գոդարձն էր, որը դեռես Ք.ա. 91 թ. րապների սատրապ» իրեն թագավոր էր հռչակել Բաբելոնում ն փորձել գրավել պարթնականգահը: Պահը հասունացել էր, ն հենց Ք.ա. 87 թ Տիգրան Մեծն անհապաղ հարձակվեց Պարթեստանիվրա:

(Տիգրանը) Կապադովկիանպաշարելով. մոտ 30 մարդ տեղահանեցու տեղափոխեց Հայաստանն նրանց, այլոց հետ միասին,համաբնակեցրեցմի վայրում, որտեղ նա առաջինանգամ հագավ Հայաստանիթագը ն կամ Տիգրաիր անունով կոչեց Տիգրանակերտ

բյուր

այդՏե"

ԱՊՊԻԱՆՈՍ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԻԱՑԻ,

հույն պատմիչ(1 դար)

Փաստորեն. Տիգրան Մեծը կառավարման առաջին Սեծ թթ.) ոչ միայն վերականգնեց փուլում (Ք.ա 95-91 տարածքային ամբողջականությունը, այլն տնտեսական ն արշամարդկային ռեսուրսներով ապահովեց իր ապագա վանքները: Նրա կնքած հայ-պոնտական դաշնագրով ապահովագրվեց Մեծ Հայքի թիկունքն արնմուտքից ն հյուսիսից:

Հայքի

դրունորիը: 8Տիգաա նեծի ավանդական

Նվար

մ

են

առաջինի վրա

պատկերված բազի

ութաթն աստղն ու երկու արծիվները, գիսավոր աստղը երկրորդին`

87թ. օգոստոսին Հայաստանի երկնակամարում աստղ, որն այսօրվա գիտության մեջ ընդունված է կռչել «Հալեյի գիսաստղ»: Տարածված պատկեՔ.ա.

երնացգիսավոր

ոո:

Հ

Ե՛

ձ

րացման համաձայն` գիսաստղերի երնալը մեծ փոփոխություններ է առաջ բերում երկրի վրա: Բացառիկ այս իրադարձությունը հայ իրականության մեջ ընկալվեց որպես հայոց տիրակալի հաջողության երկնային մախանշան, քանի որ հենց այդ տարի մեկնարկած պարթիական արշավանքով հիմք դրվեց Տիգրանյան աշխարհակալությանը: Մեզ են հասել մի քանի տասնյակ դրամներ, որոնց վրա արքայի թագին ավանդական ութաթն աստղի ն երկու արծիվներիփոխարեն տեղ է գտել գիսավոր աստղը...

ը

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ

Տիգրան Մեծն անհապաղ անցավ գործողության: Դատելով Ստրաբոնիվերոհիշյալ տեղեկությունից` նա հարվածեց նախ Ատրպատականինն Կորդուքին, որոնց արքաներ Միհրդատն ու Զարբիենոսն ընդունեցին Հայոց արքայի րապետությունը ն մնացին իրենց գահերին:Ա նի արքա Միհրդատըկնության առնելով Տիգրան 1-ի րերից մեկին` դարձավ նրա անդավաճան դաշնակիցը:

ն

դումտ-

Ադրաբանա ամրոցի ավերակնայսօր

Նկար 10. ՀատվածմայրաբաղաքԷքբատանիավերակներից Ա

շեշտակի հարված

հ

լեց

Մի

ետքի

որոնց խր:կենտրոնացած էին Գոդարձի հիմնական ուժերը, ջախջախումով նվաճվեց «մնացյալ Միջագետք մեջ առավել տարածված է"կարծիքը, թե (Գիտության.

«Յոթանասունհովիտները» Տիգրան Ա-ը վերադարձրել է այս արշավանքիսկզբին, մինչդեռ, ինչպես նշեցինք վերը, ավելի հավանականէ, որ դա տեղի է ունեցել մինչն Ք.ա. 92 թ.): ն Միջագետքին տիրելուց հետո հաԱտրպատականին յոց զորքի գլխավոր հարվածն ուղղվեց դեպի Մարաստան, ուր գտնվում էր Պարթնեստանի ամառային մայրաքաղաքԷքբատանը: Էքբատանիճանապարհին Տիգրան Մեծը պաշաու րեց, գրավեց հրկիզեց Ադրաբանաամրոցը, որտեղ պահվում էին պարթն Արշակունիներիգանձերը Երբ հայոց զորքը մոտեցավ Էքբատանին, խուճապահար պարթնական արքունիքը Տիգրան Մեծից խնդրեց հաշտություն: Դրանով պարթնները հայոց արքային էին զիջում ոչ միայն նվաճված տարածքները:այլն «արքայից արքա» տիտղոսըդրանով ընդունելով նրա գերիշխանությունը

8,

Զ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՎԱՎԵՐԱԳԻՐ

ԵրբՏիգրանը նոր միայն սկսում էր,նրա ծէին, րա-

նները խիստ համեստ գրերն ուհնարավորությու է

նա հպատակեցրելբազումժողովուրդների, ակ այժմ իսկ Ա մեկին,

խա եկա դեն իսկ (Ա ԽՐՏԿ ոմե, հզորությունը, բազմությու որոնց նա Աաարոմ

հեղեղել է Միջագետքը ամբողջ Ն Կապադովկիայից: բռնագաղթեցրել

ններով

ԱՐԱՅԻ ցԵՔոչվոր արաբական մլ ժողովուրդներից նա ն բնակեցրեց իր մայվայրերից ղերին քշեց իրենց նախկին մոտ, որպեսզի, օգտագործիառետրարաքաղաքի

համար:Նրա մոտ շատ թագավորներ կան կային սպասավորիդրությամբ,իսկ նրանցիցչորսին նա ուղեկիցկամ թիկնաէր իրմոտ, մշտապես պահում որպես պահ.երբ գնումէրծիով, նրանք,կարճ նա խիտոններ հա-

Ի--.-

Այդ պատերազմիարդյունքում նրա գերիշխանությունն կամ ընդունեցին հայտարարվեցին Ասիա(Ամտռրարայի հովնդա ական տում),որոնք պատերազմի ժամանակ զորք էին տրամադլր այոց տիրակալն: 87-86 Փաստորեն, Ք.ա. թթ. մղած պարթնական մեծ Տիգրան Մեծը ստեղծեց իր աշխարհակալությունը: Այդ պատերազմիարդյունքում ն դրանից հետո` մինչն Ք.ա. 84 թ., Պարթեստանից բացի Հայոց տերությանն են միանում նան Կորդուքը. Միգդոնիան, Օսրոենեն: Հայկական աշխարհակալությանմեջ կամովին ընդգրկվեց նան Կոմմագենեի հայոց թագավորությունը. որտեղ իշխում էր Հայկազուն-Երվանդականներիմի ճյուղը:

դաշնակից Միջին կների ցեղերը սեկ

պատերազմով

աաա

ն:

նստած վազում կողքից, գած, էին նրա իսկ երբ էրլինում ե. կանգնումէին նրա շուրջը, ձեռքները կրծքներին. .

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

հռոմեացիպատմիչ(Է- /| դարեր) Որ Պարթնստանն ընդունել է Տիգրան Մեծի գերիշխանությունն ու մտել նրա աշխարհակալությանմեջ, պարզորոշ երնում է հռոմեացի պատմիչ Պոմպեոս Տրոգոսի (Ք.ա. 1-1 դդ.) հաղորդումից, որտեղ Տիգրան Մեծը հիշատակվում է Պարթնստանի արքաների ցանկում Միհրդատ Ա-ից հետո: Այսինքն` Տիգրան Մեծն այս պատերազմիարդյունքումհայտարարվել է նան Պարթեստանիարքա: Պոմպեոս Տրոգոսի տեղեկության մեջ կա կարնոր հավելում այն մասին, որ Տիգրան Մեծին «կռչում էին Աստված»: Որ Հայոց տիրակալն աստվածացվել է կենդանությանօրոք, հայտնի է նրա այն դրամներից, որոնց վրա մակագրված է՝ «Տիգրանի` արքայից արքայի, Աստծո»...

Նկար 11. Իտալացի նկարիչ Ջ. Ֆուզարոյի «Տիգրան Մեծը շրջապատվածիրեն ուղեկցողչորս թագավորներով»նկարը(Վենետիկ, Սուրբ Ղազար, 1885 թ.)

ԿՈՍՄԱԳԵՆԵ-ԿԱՄԱԽԻ

ՀԱՅՈՑ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կոմմագենե-Կամախը երկրամաս է Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արնմուտքում: Այն զբաղեցնում է Հայկական կամ Արնելյան Տավրոսի` Եփրատից արնմուտք տարածվող հատվածն իր ստորոտով: Կոմմագենե երկրի բարձրագույն գագաթը Նեմրութն է (չշփոթել Վանա լճի արնմուտքում գտնվող Նեմրութի հետ), որի գագաթին Անտիոքոս | Երվանդունին (Ք.ա. 70-34 թթ.) կառուցել է թագավորության գլխավոր սրբավայրը: Երկիրն առավելապես հայտնի է Կոմմագենե անվամբ, որը երկրի հունարեն անվանումն է: Հնագույն ասորեստանյան, խեթական, լուվիական ն հայկական աղբյուրներում այն հայտնի է Կամախ, Կումախա, Կումուխ տարբերակներով:

Մինչն Ք.ա. 201 թ. Կոմմագենե-Կամախը ՀայկազունԵրվանդունիների թագավորության մի մասն էր. այդ են վկայում Նեմրութի սրբավայրի արձանագրությունները, որոնք որպես Անտիոքոս 1-ի հայրական գծով նախնիներ հիշատակում են Երվանդ Ա-ին (Ք.ա. ՄԶՄ դդ.), Երվանդ 11-ին (որը Գավգամելայիճակատամարտից հետո անկախացրեց Մեծ Հայքը), Ք.ա. 111 դարում իշխած Շամին ն Արշամին... Կոմմագենե-Կամախը Սելեկյան տերությունից անկախացավՔ.ա. 163 թ. Արշամ արքայի թոռ Պտղոմայոս զորավարիգլխավորությամբ: Ք.ա. 80-ական թթ. Կոմմագենեի արջա ՄիհրդատԿալլիճիկոսը (Հաղթանակողը) կամովին ընդունեց Տիգրանիգերիշխանությունը: Նրա որդի Անտիոքոս 1-ը

.

Ջ

գահ բարձրացավ`թագադրվելովգիտության մեջ «Տիգրանյան» կամ «Հայկական» կոչվող թագով: Մինչե թագավորության անկումը` Քրիստոսի ծննդյան 72 թ. Կոմմագենե-Կամախիարքաներն իրենց դրամների վրա պատկերումէին «Տիգրանյան» թագը` դրանով յուրօրինակ կերպով շեշտելով թագավորությանհայկականությունը:

Ք.ա,

70 թ.

մ յան» կամ «Հայկական» թագի ակունքները Վանիթագավորությունում

նս

հարկավոր է

(4

ո

Խոս

Նկար 15. Վանի թագավորության ժամանակաշրջանում «Հայկական» կամ «Տիգրանյան» թագի նախօրինակներից (թագից վեր աստղը կամ շրջանակը աստվածայնությանցուցիչ էր)

Նկար

Ցա

Մերկոս Աճտոմիուի, «Հայկական» թագը կածակնա

«Տիզբամյամ» կամ ՑԱաաաաարին արագորեն

«Տիգրանյան» կամ «Հայկական» թագը հանդես է գալիս նան հռոմեականդրամների վրա՝ ռրպես հայոց բազավորության խորհրդանշան: Այդպիսի դրամներ թողարկեցին Մարկոս ԱնտոնիոսըՔ.ա. 34 թվականին. իսկ ավելի ուշ՝ Օգոստոս Օկտավիանոսը...

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԿԱՄ

ԹԱԳԻ

ԾԱԳՈՒՄԸ

«Տիգրանյան» կամ «Հայկական» թագի ծագումնաբանությանն անդրադարձել են բազմաթիվ ուսումնասիրողներ: Առավել տարածված կարծիքն այն է, որ թագի ծագումը կապվում է Աքեմենյան աշխարհակալության հետ` շեշտադրելու համար Առաջավոր Ասիայում այդ տերության ժառանգորդ լինելը: Սակայն պետք չէ մոռանալ, որ Աքեմենյան տերությունն ինքը բազմաթիվ հարցերում ժառանգորդն էր համահայկական Վանի թագավորության (Նաիրի-ԲիայնիլիԱրարատ-Ուրարտուի): Ուստի, տրամաբանորեն, «Տիգրան28

Եվ իսկապես, Վանի տերության հնավայրերից հայտնաբերված հուշարձաններում գտնում ենք թագի բազմաթիվ պատկերներ. որոնք ակնհայտորեն «Տիգրանյան» կամ «Հայկական» թագի նախօրինակներնեն: Ավելին. նույն հուշարձաններում բազմիցս հանդիպում ենք նան ութաթն աստղի` աստվածային ն արքայական իշխանության խորհրդանշանի պատկերմանը,որը տեղ է գտնում Տիգրան Մեծի թագի կենտրոնում,երկու արծիվների միջն: Փաստորեն, այստեղ տեսնում ենք մեծ տիրակալի հավատարմությունըհայրենի ավանդույթներին: Դարեր առաջ բարձրացած համահայկական գերտերության խորհրդանշանները որդեգրելով` նա դրանք կրկին բարձրացրեց աշխարհակալությանաստիճանի

ՏԻԳՐԱՆ

ՄԵԾԸ՝

ՍԵԼԵՎԿՅԱՆ

Տիգրանյան տերությունը

ԳԱՀԻՆ ի

էր Սելեկյան սահմանակցում ար

պետությանը,որի հիմնական մասը կազմում էր Ասորիքը: առարկա է դառնում վերջինիս նկատմամբվերաբերԽնդրո մունքի խնդիրը. որն արդեն երկար ժամանակ բզկտվում էր

|

« պատերազմներիցն չափազանց թուերկպառակտչական լացել էր: Սելեկյան ավագանին ի վերջո որոշեց երկիրը փրկել` որնէ օտար տիրակալ հրավիրելով: Քննարկվեցին բազմաթիվթեկնածություններն, ի վերջո, ընտրությունը կանգ առավ Հայոց տիրակալի վրա:

ՏԵՂԵԿԱՆ:

նրան Մաք ՀԱՆ

Աաաա ոգիներին Կէ թ Ար ժառանգաբայ

րրա Ասորիքը

րոք

նրա

ԱԱ.

ՔաԱՄ սկսեց դիմեց օտարի օգնությանը ՀԱՏ նՈՒՆԻ րջո Նորան թագավոր:Ոմանք փնտրել բ ԲոԵն ՄիհրդատՊոնտացուն, Թրարերմրացի պետք ու

րդը

Զ

Սարի եկանՀայաստանի զրաԳրդահովին մյու

ւաաաանայած վոր Տիգրանի շուրջը. որը սեփական ռազմական ու Բոլորը

թագա-

ուժ

թագավորությանդաշնանենալուց պարթնների բացի.

կիցն էր ու Սիհրդատիխնամին:

ՍԱ

բազմելու

ԱԱ

տարի

շարու

յան Արարա

ռավարում

էր

ամե-

չէր խանգարումպատերազմներով նայն անդորրությամբ, ուրիշներիհանգիստը,ն ոչ ոք նրան չէր անհանգստացնում այնպես որ պատերազմելու անհրաժեշտություն չկար:

ՊՈՄՊԵՈՍ ՏՐՈԳՈՍ 1-|

հռոմեացիպատմիչ (Ք.ա.

դարեր)

Ք.ա. 83 թ. Տիգրան Մեծն Անտիոքում բազմեց Սելնկյանների գահին ն տիրեց 17 տարի շարունակ: Ուսումնասիրողներից Թ. Ռեյնաթի գնահատմամբ` «Սիրիան ազատ շունչ քաշեց, ն թեպետենթարկվեցնվաստացուցիչ օտար իշ-

ի

Ց

խանության,սակայն... ունեցավ խաղաղություն. ապահովությունու բարեկեցություն»:

Թե ինչ կարնոր դերակատարում ունեցավ Հայոց տիրակալիիշխանությունը Սելեկյան պետության համար. ակնհայտ է թեկուզն մեկ փաստից. Ք.ա. 163-83 թթ. ընթացքում Սելեկյան գահին իշխել էին 19 գահակալներ, որոնցից ոչ մեկը չէր մահացել բնական մահով... Սելեկյան պետությանըտիրելուց հետո հայոց աշխարազագոթյած: սախմանները հատ Եգնպատմիծ: Հիզրլն» յան տերության մեջ ընդգրկվեց նան Կիլիկիան, որը մինչ այդ ենթարկվումէր Սելեկյաններին:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔ

,

Եփ-

Տիգրանըտիրեց.Սիրիային՝(իպատակեցնելով)

Ս

ցեղեբնակվող րատից այն կողմ գտնվող բոլոր սիրիական Միաժամանակ Կիլիկիան, րինմ̀ինչե Եգիպտոս: նվաճեց ե հպատակվում է ր Սելեկյաններին այդ բոլոՔանզի այնես

ստրատեգոսնշանակելով (իշխեց) Բագադատեսին րի Էշվա մ

ի

ԱՊՊԻԱՆՈՍ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԻԱ

(1 դար) հույն պատմիչ

Սելնեկյան գահին Տիգրան Մեծի տիրապետությանժամկետիտարբերությունն ըստ Պոմպեոս Տրոգոսի ն Ապպիանոսմ (17 ն 14 տարի) լիովին բացատրելի է: Առաջինը նկատի ունի իրավականիշխանությունը մինչն Ք.ա. 66 թ. Արտաշատի պայմանագիրը. իսկ երկրորդը` փաստացին, քանի որ հայկական զորքը դուրս էր բերվել Սելեկիայից Ք.ա. 69 թ. հռոմեա-հայկական պատերազմի ժամանակ: Միջերկրականծովի արնելյան ափի երկրների համար կայունությունիցու խաղաղությունից բացի, Տիգրանյան տերության մեջ ներառումը հնարավորություն էր տալիս անսահ31

մանափակ կերպով օգտվելու ցամաքային առնետրի համաշխարհային մայրուղուց: Այն կապում էր Չինաստանն ոլ Հնդկաստանը Միջերկրական ծովի ավազանին ն պատմության մեջ հայտնի է «Սնտաքսի մեծ ճանապարհ» անունով: Վերջինս լիովին գտնվում էր Տիգրան Մեծի վերահսկողության ներքո

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ԿԻԼԻԿԻԱՆ`

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄՈՒՄ

Կիլիկիան, որտեղ միջնադարում կբարձրանա հայկական անզուգական մի պետականություն. բուն Հայաստանի հետ արդեն ունեցել էր սերտ շփումներ: Դեռես Ք.ա. ՃՃՆՈ ՃՃՆՂ դարերում այնտեղ էր հասել Հայաստանի վաղ բրոնզի դարի մշակույթի ազդեցությունը, Կիլիկիան որոշ ժամանակ մասն էր կազմել հարավ-հայաստանյան Միտաննի թագավոբության (Ք.ա, ՃՄ|-Ճ11| դարեր)... Սելեկյան պետությանը տիրելուց հետո, ինչպես նշվեց, Կիլիկիան Տիգրանյան աշխարհակալության մասը կազմեց Այդ ժամանակաշրջանում Կիլիկիան առավելապես հայտնի էր իր ծովահեններով. որոնք ստիպված եղան հաշվի նստել Տիգրան Մեծի հետ: Իր հերթին Հայոց տիրակալը շահագրգռված էր միջերկրածովյան ավազանում գործող ծովահեններին իր ազդեցության ոլորտ ներգրավելով: Մինչն Ք.ա 83 թ. հայկական տիրապետությունը չէր հասել Միջերկրական ծովի ափերին, ն Տիգրան Սեծն այնտեղ նավատորմ չուներ: Կայացավ փոխշահավետ մի համաձայնություն, որը հույն մատենագիրՍտրաբոնըբնորոշում է այսպես. «Հայերը ծռվը հանձնեցին կիլիկեցիներին»: Ժամանակին նույն կերպ են վարվել Աքեմենյանները` փյունիկիացիներին«հանձնելով» Միջերկրական ծովը (իմա դարձնելով իրենց լիազորը ծովում):

Կիլիկյան ծովահենները գործունեության ազատություն ծովում` Մեծի Տիգրան ի մել վելով նրա որությունը. բխող քաղաքականություն (այդ թվում` հակահռոմեական):Կա այդ մասին վկայող ուշագրավ մի փաստ: Ք.ա. 73 թ. Հռոմը Սելեկյան արքա ԱնտիոքոսԵվսեբեսի որդիներինճանաչեց «Սիրիայի արքաներ»` նրանց տալով բարեկամի ն դաշնակցի» կարգավիճակ:Նրանք ուղարկվեիրակացին Սիրիա` Մելենե-Կլեռպատրա Ա Տիգրան ՆՆմի դեց ուղգված քաղաքաՀատկանշական է, որ երբ Անտիոքոսը Սիցիլիայի վրայով հասավ Սիրակուզա, լուր ստացվեց են Սիրիայից. որ այնտեղից իրենց դեմ գալիս ծովահենները: Սարսափած արքայազնը փոխեց ճանապարհը ն Սիրիա հասավ միայն Ք.ա. 72 թվին... Փաստորեն, ի դեմս կիլիկյան ծովահենների Տիգրան Մեծը Միջերկրական ծովում ուներ ռազմածովային ուժեր` ընդդեմհռոմեացիների: Միջերկրական ստացան պայ

շահերից

Սո

կանությունը:

Նկար

16.

վայելելով,

հոտ ԱԳԱո արքայազն |

Ք

Կոռիկոսիծովային ամրոցըԿիլիկիայում

Հ

Է...

լ

ԼԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ՍՏԱՑԱԾ ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ

ԵՐԱԽՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒ

|

ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Քա.

Տիրելով Միջերկրականծովի արնելյան ափի քաղաքճերին` դրանցից մի քանիսին Տիգրան Մեծը շնորհեց «ազատություններ»: «Ազատությունները» մերօրյա հասկացությամբ կարելի է ընկալել որպես լայն ինքնավարությանիրավունք: Այդ քաղաքներից էին Լաոդիկեն, Բերիթը (ներկայիս Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութը), Արադոսը, Տրիպոլիսը, Ապամեան ն այլք, որոնք զրկված էին նման իրավունքներից Սելեկյաններիիշխանության «Ազ թյուններ» քներից Լ իկե . ի նշան ճոր յին թ. սկսեցին հաշվել Տիգրան Մեծի շնորհումից սկսած ն իրենց քաղաքային դրամներիվրա թվականները նշում էին նոր տոմարով: Հայոց տիրակալն նվաճումներում անգամ ազատարար էր: Նման իրադրություն ստեղծվեց պարթնական մեծ արշավանքից հետո. սեփական դրամներ հատեցին Քարակենեի, Էլյումայիսի ն Պարսքի թագավորությունները.որոնք նախկինում Պարթեստանի տակ էին Ս գտնվում` զուրկ նման ու տությունը ենթադրումէ նան որոշակի արտոնություններ, ինչը նսչմնաց առանց գնահատման:Մատեճանագիրների հաղորդ համաձայն` Տիգլ կատամարտի նախօրյակին Տիգրան Մեծի կոչով նրան օգ«Բաբելոնյան ծովի» (Պարսից ծոցի) )

ջ

Տ8ր րանդվում

ԵԳԻՊՏՈՍԻՆ

սերի

հռոմե

կանին

հետեանքով

Միհրդատ Պոնտացու մոտ դավերի

է դաւեգիպտականարքայազն Պտղոմեոսը: պաստան ՄիհրդատԵվպատորը, սակայն, ի վիճակի չեղավ իր ազդեն

Եգիպ

|

ա-

մինչե

Եգիպտոս, ուստի եգիպտական արցությունըհասցնել միակ հույսը ննաց Միհրդատ Եվպատորիդաշմաքյանի Ք.ա. 83 թվականից արնելածիջերկկից Տիգրան որը րականավազանում ամենաազդեցիկուժի կրողն էր: Ք.ա.80 թ. հռոմեացիները Եգիպտոսումգահ բարձրացրեցին ՀԿ-ին, որը նախապես Պտղոմյան թագաու Կիպրոսը) կտակել էր Հռոմին: վորությունը Նրա 19-րդ օրը եգիպտացիներն ապստամբեցին գահակալի դեմ. ինչի արդյունքում իշխա88 թ. վտարանդված արքայազն ՊտղոՔ.ա. եկավ մեռսը`դուրս մղելով հռոմեական ուժերին: համաձայն` մինչ այդ արքայազն Պտղոմեոսը էր Սիրիայում. այսինքն` Տիգրան մոտ: Նա Մեծի Տիգրան Մեծի տրամադրած օգնական զորքով Սիրիայիցմտավ Եգիպտոս ն հռչակվեց Պտղոմեոս Ճ11 ետոսը (Սրնգահարը): Փաստորեն, Հայոց տիրակալի ար րհիվ փրկվեց հռոմեական նվ մից: բնականաբար. դարձավ հայամետ քաղաԵգիպտոսը, է ասել, թե ինչ ծրագրեր է կ կրող: թյան ունեցելՏիգրան Մեծը` կապված Եգիպտոսի հետ: Սակայն

Մեծը,

երո: Բերիթը, րախությիեւնոչյան, րենց քաղաքա-

Պտղոմեոս (Եգիպտոսն գահակալման դավաճան նության ծիցերոնի հաղորդման Գտնվում

տոմարը Ք.ա.

իր

տիրապետության իրավունքներ

Դժվար

լերտի

էինշտապել նության

յան Աաաա հ

Արագ

ի

Եգիպտոսը

| |

Սան:

գա

ճն

շատ

ու դաժաք որբ ե

դուրսկազՀայոց հ

Կլեոպատրա ՊԼ ի հայրն, հանրահայտ թագուհի էր:Հայոց ն

տիրակալը փրկեց Պտղոմեոսին, մինչդեռ նրա դուստրը Կլեոպատրան մահապատժի ենթարկեց Տիգրան Մեծի որդուն` Արտավազդ 1-ին...

Թ

Հ

կորցրելէին նշված տարածքները, այլն պարտվելով` իրենք ես ճանաչել էին հայերի գերիշխանությունը: Փյունիկիայի ն Կոյլե-Միրիայի քաղաքներն արագորեն սկսեցին կարեոր դերակատարում ունենալ հայկական աշմեջ: Փյունիկյան քաղաքների մասին արխարհակալության դեն խոսվեց. իսկ Կոյլե-Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկո-

սում Ք.ա. 72-69 թթ. գործում էր Տիգրան Մեծի չորրորդ գլխավոր դրամահատարանը(առաջին երեքը գտնվում էին Արտաշատում, Անտիոքում ն Տիգրանակերտում):

ՀՌՈՍԻ

ՀՐԵԱՍՏԱՆԻ

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

Ն

:

ՆԱՔԱԹԵԱՆ

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄՈՒՄ

ի

Սելեկյաններին տիրելուց հետո, Ապպիանոսի հաղորդհամաձայն, հայկական աշխարհակալության սահմանը տարածվեց «Եփրատից այն կողմ... մինչե Եգիպտոս»: Դա Ք.ա. 83 թվականին էր: Մինչ այդ Կոյլե-Սիրիայի (Խորագույն Ասորիք, որի կենտրոնը Դամասկոսն էր) ն Փյունիկիայի համար պայքաբում էր Նաբաթեայի արքա Արեթաս (Հարիթաթ) Լր (Քա 87-62 թթ.): Հովսեպոս Փլավիոսի մի տեղեկությունից պարզ է դառնում, որ Փյունիկիան ն Կոյլե-Սիրիան գրավվել են նախ նաբաթեացիների. ապա Տիգրան Մեծի կողմից: Հայոց տիբակալի իշխանությունը ճանաչեցին ն փյունիկյան քաղաքները, ն Կոյլե-Սիրիայի արքա Պտղոմեոս Մեննայոսը (Ք.ա.

ԽԱՐԴԱՎԱՆՔՆԵՐԸ

Ք.ա. 83-73 թթ. Միջերկրականի արնելյան ափի համար եղավ խաղաղության ն շենության տասնամյակ: Ք.ա. 73 թ այդ խաղաղությունը խախտվեց` Հռոմի հրահրմամբ:

ման

85-40

թթ.):

Կոյլե-Սիրիայից մինչե, Եգիպտոս տարածվում էր Նաբաթեան, որից էլ խլվել էին Փյունիկիան ն Կոյլե-Սիրիան Դա նշանակում է, որ պարտված ճաբաթեացիները ոչ միայն

ԵՎ

ԱՆՁՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ճ

..

ջ Այդ թվականին եռանդուն մա դրածո Սելենե-

կան լ

Նա

հռոգործել սկսեց արե.

որի

լ

երկու

կերպարին

կան արքայաՍելեկյան Անտիոքոս 111 արքայի հետ: Նրա ամուսինը սպանվեց հարազատ եղբոր կողմից, որը գրավեց գահը: Սելենե-Կլեումատրան ամուսնացավ իր ամուսնուն սպանող եղբոր հետ: Սելենե-Կլեռպատրայի ավագ որդին սպանեց մոր հետ ամուսնացած իր հորեղբորը... Սակայն դրանից հետո Սելենե-Կլեռպատրանամուսնացավ երրորդ անգամ. այս անգամ սպանված երկրորդ ամուսնու ավագ որդու հետ, որը ծնվել էր մեկ այլ կնոջից... Սելենե-Կլեռպատրանխռովություն բարձրացրեց փյունիկյան Պտղոմայիս քաղաքում, որի հետ միաժամանակ Հռոմի դրդմամբ Տիգրան Մեծի դեմ ռազմական գործողություններ ՞Նաբաթեայի ն Հրեաստանի (Հուդայի) թագավորությունները: Դրանով Հռոմը փորձում էր ն իր խախտված դիրքերը վերականգնել Միջերկրականի արնելքում, ն կաշկանդել Տիգրան Մեծին. որպեսզի նա չկարողանա աջակցել Միհր74 թ. սկսած Միհրդատյաներրորդ դատ ԵվպատորինՔ.ա. դուստը

էր,

:

որնամուսնացավ լ

եգի

սկսեցին

պատերազմում:

-

Աաաա

մո

Հ

թո բ

որըկոչվում Կյեռպատրա, էրնան. ն

էր տիրում

հորդորելէր բնակիչներին

փակել

ակ

յ

Է

ԱՆԱ Հաա ԿԱՆԱ -

Տ

նրան |

Իսկ

ՅՈՎՍԵՊՈՍ

ՓԼԱՎԻՈՍ,

:

պատմիչ հրեա (/- /|դարեր) :

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ք

ը

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ

Նախորդ էջերում ընդհանուր գծերով ներկայացվեց առաջնորդը արքայազն Նրիդոորոլում Տիգրանյան աշխարհակալության ստեղծումը, կատար-

բնորոշմամբ): (Հովսեպոս բան» Փլավիոսի Հռոմեամետ իպված

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ժամանակ

-

Է.

Դատելով եղած հաղորդումներից` հայոց զորքը ԿոյլեՍիրիայի արքա Պտղոմեոս Մեննայոսի աջակցությամբ թույլ չի տվել, որ միավորվեն նաբաթեացիների ն հրեական բանակները, ն Դամասկոսիմատույցներումջախջախել է նաբաթեացիներին: Բարդ վիճակում հայտնված հրեական բաորի էր. էր բծելով նշանակալից որնէ

ճակը.

Թ

ուղարկեց իր դեսպաններին` հայտնելու Հրեաստանի կողմիցհայոց տիրակալի գերիշխանությանճանաչումը: նա

որը

|

:

հարավային դաշինքը Տիգրան Մեծի դեմ ձախողվեց: Նաբաթեան պարտվեց, իսկ Սելենե-Կլեոպատրան պաշարվեց Պտղոմայիսում ն որոշ ժամանակ անց վելով մահապատժի ենթարկվեց: Հրեաստանի թագուհին լավ գիտակցում էր իր քաղաքական մեծ սխալը: Ուստի երբ Տիգրան Մեծը գտնվում էր դեռես Փյունիկիայում, նախապես

գեր-

վեցքառորդ դարում` Ք.ա. 95-70 թթ. ընթացքում: Այս ժամանակամիջոցում տեղի ունեցան այլ իրադարձություններնս, որոնցչանդրադարձանք: է. Դրանցից օրինակ. Բաբելոնյան աստղաբաշխական սեպագիրմի արձանագրության հաղորդումը.ըստ որի` Ք.ա. 82թ.հայոց զորքերնարշավել են դեպի Տիգրիսի վրա գտնվող

բ

դ

| .. |

Լ

4.Հայոց

Ց:Ւ»

Քարտեզ

Է»

ա

«ոա-Յ.----

Սեծի

Տիգրան

աշխարհակպությունը

Ֆ

Սելնկիաքաղաքը: Թե ինչ կապակցությամբէ եղել արշավանքը. պարզ չէ. հայտնի է, որ այն առաջնորդում էր արքայազն Տիգրանը(Տիգրան Կրտսերը): Չանդրադարձանք նան հայկական զորքերի կողմից Կապադովկիայի երրորդ անգամ ռազմակալմանը,որի հետնանթով այդ երկիրն ընդգրկվեց Տիգրանյանտերության մեջ (տարբեր ուսումնասիրողներ այդ արշավանքըթվագրում են Ք.ա. 77 կամ 74 թ.): Ամփոփելով Տիգրանյան տերության ստեղծման պատմությունը`կարող ենք արձանագրել հետնյալը: Տիգրան Մեծը քառորդ դարում ստեղծեց հզոր մի աշխարհակալություն, որի սահմաններն ու քաղաքական ազդեցության ոլորտները ձգվումէին Եգիպտոսից ն Կարմիր ծովից մինչն Կովկասյան լեռներ, Կասպից ծով ն Ամուդարիայի հովիտ, Սն ծովից ու Փոքը Ասիայի կենտրոնից մինչն Պարսից ծոց ն Հնդկական օվկիանոս,Միջերկրականծովից մինչն Հնդոսի ավազան: Հայոց տերությունը` գերիշխանության ներքո գտնվող երկրներով ե քաղաքական ազդեցության ոլորտներով հանղերձկազմում էր շուրջ 3 մլն. քառակուսի կմ տարածք

օրոք

քաղաքներից Ապամեայի ավերակներն այսօր մեծ

Նկար 19. Սելեկյան

.. ՆՈՐ

ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾԻ ԱՆՎԱՄԲ

ՀԻՍՆՈՒՄԸ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

Ստեղծված աշխարհակալությանմեջ Մեծ Հայքի մայրաքաղաք Արտաշատը հայտնվել էր հյուսիսային ծայրամասում: Տիգրան Մեծի երկրորդ մայրաքաղաքը, սկսած Ք.ա. 83 թվականից,Անտիոռքնէր` Սելեկյանների մայրաքաղաքը, որը գտնվումէր հայոց հողից դուրս: Ք.ա. 80-ական թթ. անհրաժեշտությունառաջացավ աշխարհակալությանհամար նոր մայրաքաղաք հիմնադրելու: Տիգրան Մեծն. անշուշտ. կարող էր նոր մայրաքաղաքհռչակել նվաճված երկրների մայրաքաղաքներիցկամ խոշորագույն քաղաքներից մեկը. սակայն նա չգնաց այդ քայլին, թերես, համոզված. որ տիրակալի գլխավոր տունը պետք է գտնվի հայրենի հողում: Եվ նա նոր մայրաքնղաք Տիգրանամի վայրում, որը ն հայոց հողում էր, ն՛ համեկերտը հիմնեց մեջ: տերության գրավում կան էր էր, որտեղ Ք.ա. 95 թ. պատանդությունից Դա վերադառնալովթ̀ագադրվել էր արքայազն Տիգրանը: Փաստորեն, դեռեսպատանդությանմեջ գտնվելով` նա մշակել էր աշխարհակալության հասնելու մի ծրագիր ն Հայաստան մտնելուց առաջ արդեն իր մտապատկերումուներ ապագա աշխարհակալությանուրվագիծը, որի հետագա մայրաքաղաքի տեղումէլ կատարեցիր թագադրությունը: 95 թ. առաջին հայացքից թվացյալ կարգի խախՔ.ա. տում ընկալվող այդ քայլը բոլորին հասկանալի դարձավ շուրջ երկու տասնամյակ անց: Մեծն Տիգրանը ծրագրերէր

դիրք

վայրն այն

թ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Նա պարիսպով, որի հաստության մեջկային ծիերի բազմաթի ց

ԱՊՊԻԱՆՈՍ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԻ

պատմիչ հույն (1/դար)

Քաղաքը շրջապատված էր 50 կանգուն, այսինքն` 25 մետր բարձրությամբ պարիսպով, ուներ անառիկ միջնաբերդ: ՏիգրանակերտնԱրնելքի նշանավորքաղաքներից էր, արհեստագործության, առնտրի ու մշակույթի խոշոր կենտրոն: Այն ուներիր թատրոնը: Կարճ ժամանակամիջոցում կառուցվեց մեծ ու շքեղ մի քաղաք: Ուշագրավ է, թե ինչպիսի նախանձախնդրությամբ են հայերն արագորեն ծաղկեցրել իրենց նոր մայրաքաղաքը. օտար պատմիչի վկայությամբ` հայերը դա անում էին «հանուն արքայի նկատմամբ տածած սիրո ն հարգանքի»:

կազմումն իրագործում տասնամյակների հեռավորությամբ: ն Եվ կառուցվեց մեծ տերությանը վայել. մեծաշուք հրաշագեղ մի քաղաք`իր ժամանակիաշխարհի մեգապոլիսներից մեկը:

Գ

ԷՔ

Թ

Հ ՝

շարունակվում են բանավեճերը Նշենք. որ մինչ մայրաքաղաք Տիգրանակերտի գտնվելու վայրի առնչութեն տալ յամբ: Այդ հարցին վերջնական պատասխան կարող ապագա հնագիտականպեղումները... Հայոց տիրակալը կառուցեց երկրի համար կենսական նշանակություն ունեցող Արքունի պողոտան, որը կապում էր Արտաշատը Տիգրանակերտին: հին մայրաքաղաք Տիգրանակերտ մայրաքաղաքիցբացի. Մեծն Տիգրանն իր անունով հիմնադրեց ես մի քանի բնակավայրը:Տիգրանակերտ անվամբ քաղաքներ հիմնադրվեցին Հյուսիսային Միջագետքում (ներկայիս Թել-Արմանի հնավայրի տեղում), նաԱսորիքի հյուսիսում (Զնեգմայի մոտ). Ուտիք ն Արցախ հանգներում, նս երկու բնակավայը` Տիգրանավան անվամբ Գողթնում ու Մարաստանում: ենք, բոլոր նշանավոր միապետերի Ինչպես տեսնում նման Տիգրան Մեծը ձգտել է իր անունը հավերժացնել նան ճոր բնակավայրեր հիմնելով

բ

զոզանակը

՝

օրս

Նկար

ՀՅՀՀ-

Տիգրանակերտիպեղված հատվածներից Ե»

Ն

29. Արցախի

(Խայտնաբերվել է վ:

Նկար 21. Հռոմի Կոլիզեումը

ՍՊԱՐՏԱԿԻ՞Ն

ՕԳՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հռոմի ն Մեծ Հայքի միջն անուղղակի հակամարտությունն սկսել էր դեռնս Ք.ա. 93 թ. Կապադովկիայի դեմ կատարված արշավանքով: Այն ավելի ընդգծվեց Ք.ա. 92 թ. հռոմեա-պարթնականդաշինքով. որն ուղղված էր ընդդեմ Մեծ Հայքի ու Պոնտոսի: 80 թ. ԵՀռոմն ի վիճակի չեղավ պատասխանելու Ք.ա. գիպտոսումՏիգրան Մեծի միջամտությանը: Իր հերթին Ք.ա 73-70 թթ. Հռոմը փորձեց Միջերկրականի արնելյան ծովափին Տիգրան Մեծի դեմ դուրս բերել իր դրածո Սելենե-ԿլեոՆաբաթեայի ն Հրեաստանի թագավորությունպատրային, ներին: Ինչպես նշվեց. այդ փորձը լիակատար ձախողում ունեցավ են տալիս, որ Տիգրան Ուսումնասիրությունները ցույց Սեծը նս ոչ միայն ուշի-ուշով հետնել է Հռոմի տիրապետության սահմաններում կատարվող կարնոր իրադարձություններին, այլն փորձել է միջամտել դրանց:

թ.)

`.

2:55...

Հռոմը ցնցվում էր ստրուկներիամենաՄիջերկրականծովի արնելքում կազմակերթվականներին որի գլուխ էր կանգնածՄպարհուժկու ապստամբությունից, պածհակահայկականխարդավանքներիդիմաց... Ք.ա. հռոմեացի զորավար Կրասոսը թ. սկզբին տակը: Փաստորեն.մենք տեսնում ենք ավելի թան քսանամյա երեք կողմից ծովով. իսկ չորրորդից իր բանակով պաշահակասություն Հռոմի ն լուռ, անուղղակին միջնորդավորված փռրձում էր Իտալիայի հարավում միջն, ի Հայաստանի պետք է պայթեր` Ք.ա. (Բրուառիական մահ անել թերակղզ: յտ հեծելաՍպարտակը«ինչ-որ տեղից» ստացավ զոր. ինչի շնորհիվ ճեղքեց մտալու դեպի հյուսիս-արնելք` Հունաստան տեղափո

ԼՈՒԿՈՒԼԼՈՍԸ՝

ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾԻ ՄԱՍԻՆ

դրությամբ: Եթե ապստամբներըբարեհաջող հասնեին ծովափ, օգնության եկող նավատորմը Հունաստան պետք է Հայաստանի հետ ուղղակի բախումից հետո հռոմեացի փոխադրերապստամբներիշուրջ 60-հազարանոց բանապատմիչները ջանք չխնայեցին երնակայական ու ծիծաղեկը: Այդ ծրագիրը խափանվեց, քանի որ ապստամբություլիությանաստիճանի հասնող ստեր հորինելու հայերի ն անճը ճնշվեց Ք.ա. 71 թ. մարտին: ձամբՏիգրան Մեծի մասին: Այդ երնույթին մենք դեռ կանդՈ՞վ կարող էր ուղարկել օգնական հեծելազոր. իսկ րադառնանք:Սակայն կարնոր ն ուշագրավ է այն, թե մինչն հետո` նան հսկայական բանակը ծովով փոխադրելու ընբախմանմեջ մտնելը հենց իրենք ինչպիսի գնահատական դունակ նավատորմ: էինտալիսիրենց ապագա հակառակորդին: Միջերկրականծովի ավազանում միայն երկու տիրաՊլուտարքոսըԼուկուլլոսի կենսագրությանմեջ բերում է կալներ էին, որ այդ ժամանակ կարող էին հակադրվել Հռոշատ հետաքրքիր մի դրվագ: Հռոմեացիզորավարները Լումին ն օգնություն ուղարկել վերջինիս ներքին թշնամուն՝ կուլլոսինմեղադրում էին դանդաղկոտությանմեջ, քանի որ ու Տիգրան Մեծը: ԱԱ նա չէր Միհրդատ հարված տալ միանգամից վերջնական վորություն այլ շահերին: էր հենց ճրանց ուժեր հ ավաքելու: իր արդաէր ՄիհրդատԵվպատորի թեկնածություննայս պարագաէ հետ րացնում Տիգրան Մեծի բախվելու հեռանկարիցզգույում բացառվումէ. քանի որ նա Ք.ա. 73 թ. վերջին պարտութշանալով:Մեջբերենք նրա խոսթը` արտասանված Ք.ա. 71 յուն կրելով հռոմեացիներիցն̀ահանջել էր, ոչնչացել էր նրա թ.. որում տրվում է Հայոց տիրակալիգնահատականը. նավատորմիմեծ մասը: Ք.ա. 72 թ. երկրորդ կեսին Լուկիոս Լիկինիոս Լուկուլլոսի ղեկավարած հռոմեական բանակները նրան հետապնդումէին արդեն իր իսկ երկրում`Պոնտոսում: Սնում է միայն մեկ հակառակորդ` Տիգրան Մեծը: Միայն նրա ուղարկած հեծելազորը կարող էր օգնել Սպարհայտնել իր տակին, ն նա կարող էր պատրաստակամություն կամ իր դաշնակից կիլիկյան ծովահենների նավերով Հուճնաստան տեղափոխել ապստամբ բանակը: Դա նան յուրօրինակ պատասխանհարված կլիներ Հռոմին` Ք.ա. 73-70 Ք.ա.

73-71

թթ.

րելով`

Աա

Պոնտացին փոխվելու

աաԱրար

ո

խվելու

ծրագիրը

վերջո, որն,

Սակայծվերածվելով օգնական հ

ապ

ի

ՀՆ:

կական

բ

69թ.

պատերազմի

-

Մեհ

աթաամ Իտ

սֆատի:

:

ի

Լուկուլլոսն քայլն

ընդամենըմի քանի օրվա ճանաՍինչն Հայաստան թագավորումէ Տիգրանը, արպարհ է, իսկ Հայաստանում ճաքայից արքան, որն իր գորքով փակում է պարթեների նապարհը դեպի Փոքր Ասիա, իսկ հունական քաղաքային է համայնքները վերաբնակեցնումՄեդիայում, այդ արքան նվաճել է Ասորիքն ու Պաղեստինը,իսկ Սելեկյան տոհմի թագավորինմահվան մատնել ու գերության տարել նրա կանանց ու դուստրերին:Եվ նման մարդըՄիհրդատիբարե..

|

|

ԼՈՒԿՈՒԼԼՈՍԻ

| |

ԱՆԱԿՆԿԱԼ

ՀԱՐՁԱԿՈՒՄԸ

սկսած Միհրդատյաներրորդ պատերազմում ՄիհրդատԵվպատորը պարտություն կրեց հռոմեական զոր: Ք.ա. Ք.ա. 71թ.ն ջերից: 71 թ. նա փախուստի դիմեց ն ապաստանեց ՀաՀաԼուկուլլոսը պատվիրակություն ուղարկեց Հայաստան իրեն Հռոմի երդվյալ թշնամուն: ու Մեծը ոչ միայն չհանձնեց իր Սակայն Տիգրան ազգականին,այլն չէր շտապում վերադառնալՀայաստան ն շարունակում էր ավելի թան մեկ տարի Միջերկրականի արնելքումզբաղվել իր տերության գործերով: Հավանաբար, պատճառնայն է, որ իր հետախուզությանտվյալներից Տիգրան Մեծը տեղյակ էր, որ Հռոմի սենատը չի լիազորել Լուկուլլոոսին պատերազմելուիր դեմ: Լուկուլլոսը ստիպված էր ատամները սեղմած սպասել հարմարմի առիթի: Նա Փոթր Ասիայում կատարեց հաղթահանդեսՊոնտոսի դեմ տարած հաղթանակի առթիվ, սակայն ինքնինհասկանալիէր, որ քանի դեռ ողջ է ՄիհրդատԵվպատորը ն պաշտպանված Տիգրան Մեծի կողմից. Հռոմի անվտանգությունը չէր կարող երաշխավորվածլինել: Ք.ա. 69 թ. գարնանը, երբ Տիգրան Մեծը գտնվում էր Փյունիկիայիտարածքում. Լուկուլլոսը ներխուժեց Հայաստան ն պաշարեց Տիգրանակերտը:Նրա զորքի թիվը (դաշհետ միասին) անցնում էր 45 հազարից: նակիցների Դա անսպասելիէր բոլոր առումներով, նան` ռազմավաբական:Առանց համապատասխանպատրաստության Հռոմըչէր սկսի պատերազմԱրնելքի հզորագույն հարնանի դեմ: Միակբացատրությունը կարող է լինել այն, որ Լուկուլլոսն իր հետախույզների միջոցով տեղեկացել էր Հայոց թագուհու ժամանման Տիգրանակերտ մասին ն որոշել կայծակնային գրոհով գրավել սահմանին մոտ գտնվող մայրաքաղաքը: Գերված:թագուհուն հետ ստանալու' իր պատիվը փրկելո Ք.ա.

74 թ.

դեց

|

յաստանում:

ն Միհրդատին ր Քողնի Գանաաաա փորձանքի խնդրելով հանձնել կսկսի մեր դեմ: Չլինի այնպես, մեջ պատերազմ հութ:

:

մի Զո

աուի-

որ շտա-

ն

|

|

պելով Միհրդատինդուրս քշել իր տիրույթներից,հանդիպենք Տիգրանին ու փորձանքիգանք: Քանզի նա արդեն նա վաղուց առիթ է փնտրումմեր դեմ պատերազմելու.իսկ առավել հարմար ի՞նչ առիթ կարող է գտնել, քան արքայական ազգակցինփործանքիմեջ օգնելը»:

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

|

հռոմեացի պատմիչ(1-

:

Աաաա

«5

--աշ. Վ

|

ր"

ր

գիտնականների

րանա ռրոշ

դարեր)

դաշնակցի

)

|

Զ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Նա (Տիգրանը) նույնպես զորք ուղարկեցՏիգրանակերտ քաղաթը, որի մեջ գտնվում էր նրա կանանոցը:

ն նետածգությամբ Սրանք գալով այնտեղ կտրելով հռոմեա-

վեց... Նկար

Թ

Բ

համար Տիգրան Մեծը ստիպված կլիներ հանձնել Միհրդատ Եվպատորին,մանավանդ, եթե գերված թագուհին լիներ հենց Միհրդատիդուստը Կլեռպատրան: Սակայն Լուկուլլոսը չարաչար սխալ-

ճամբարից ճանապարհը կան դուրս գալու դուրս բերեցին գիշերովնախապեսՏիգրանիկանանոցն թանկագին մենաարժեքավոր իրերը: ու

րառ

Լուկովլոս

ՀԱՏՈՒԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

մոտ 25բյուր հետնակն 5 բյուր 6000-ինուղարկեցՏիգրանաՍԱՆՏ հեծյալ, նրանցից մոտ կերտ, որոնք հռոմեացիների միջով մտնելովբերդ, այնհարճերին: տեղից իկլեցին ուդուրս բերեցին թագավորի

|

Տիգրան Մեծը երեք հազարանոց առաջապահ հեծյալ մի գունդ ուղարկեց Հայաստան Մերուժանզորավարիգլխավորությամբ, ապա ինքն անձամբ թիկնապահ գնդով շտաեց Հայաստան` հրամայելով բանակի ուժերին ն րն Բբ հիմնական ՛ ՛

ԱՊՊԻԱՆՈՍԱԼԵՔ

'

Ե

հետնել իրեն: Երբ Տիգրան Մեծը 6000-անոց

կատարեց

(եդար) ոյժպատմել

|

|

| թիկնապահ գնդով հասավ Հայաստան. Տիգրանակերտ մայրաքաղաքըպաշարէր: Այդ թիկնապահ գունդը հատուկ նշանաված կության իկ մի այսզորա-

Արքայական թիկնազորի հատուկ այս նշանակաթյան գործողություննի ամբ կարող է պատմության գոհարներից մեկը... տի

կարողացավ կատարել գունդը հերոսական գործողություն` ն բ

գ

համաշխարհային

իվ

ճեղքեց հռոմեական հազարանոցբանակի պաշարումը մտավ մայրաքաղաք:Շատ ավելի բարդ էր լինելու հետդարձի գործողությունը, որն արքայական թիկնազորն իրականացրեց բացառիկ Երկրորդանգամ բանակի պաշարման շղթան, քաջերը անվտանգ դուրս բերեցին թագուհուն, կանանոցը ն ողջ արքայական գանձարանը:Լուկուլլոսի ծրագիրըխափանվեց:

հերոսակածությամբ: ճեղքե

ա-

լ

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ

Ք.ա. 69 թ. աշնանը Տիգրան Մեծի հիմնական ուժերը գտնվում: էին Տիգրանակերտի մերձակայքում: Օգնական գնդերէին եկել նան ենթակա երկրներից: Ք.ա. 69 թ. հոկտեմբերի6-ին տեղի ունեցավ Տիգրանակերտիճակատամարտը,որին մասնակից հայկական բանակի թվի մասին աղբյուրների տեղեկություններըչափազանց տարբերվում են իրարից: Պլուտարքոսն ու Ապպիանոսըներ-

հայոց մայրաքաղաքից

։

ջ

հազար, իսկ փոքրասիական ծագումով պատմիչները, որոնք առավել չեզոք են, ուստի ավելի վստա հելի, հաղորդում են անհամեմատ փոքրը թվեր. Մեմնոնը 80 հազար, իսկ Փլեգոնը 70 հազար են

կայացնում

թ

Հ

Ճակատամարտն ավարտվել է հայկական կողմի անհաջողությամբ: Թե ինչը կարող էր լինել դրա պատճառը, կփորձենք հասկանալ թիչ անց: Այստեղ ապշեցուցիչ է, թե ինչ կեղծիքներ են սկսում հորինել հռոմեացի պատմագիրները Տիգրան Մեծի մասին, երբ նրա զորքերն ուղղակիորեն

բախվում են հռոմեացիների հետ Ըստ Պլուտարքոսի` հայերի հետնակից ավելի քան 100 հազար սպանվել էին, իսկ հեծելազորը (որը բաղկացած էր 55 հազար հեծյալից) գրեթե լիովին ոչնչացել էր, մինչդեռ հռոմեական բանակը տվել է ընդամենը 5 սպանված: Հայերի զոհ տալուն կաշուրջ 150 հազարի դիմաց հռոմեացիների րելի էր հավատալ. եթե Ք.ա. 1-ին դարում Հռոմն ունենար ինքնաթիռներ ն միջուկային գենք Ինթը` Պլուտարքոսը, մոռանալով իր իսկ կեղծիքի մասին` մեկ այլ աշխատանքում («Խնջույքի զրույցներ») բերում է Տիգրանակերտի ճակատամարտում հայերի տված զոհերի միանգամայն այլ թիվ` 10 հազար.

ՀՌՈՄԵԱՑԻ

ՊԱՏՄԱԳԻՐՆԵՐԻ

ՆՊԱՏԱԿԸ

ԿԵՂԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

Նկա

արք.

Ո-ի կանանոցի Իտալացի նկարիչ Ջ. Ֆուզարոյի «Տիգրան գանձերի պաշարված դուրսբերումը Տիգրանակերտից,

ե

կ

սկան

նկ

ը

Ղ

(Վենետիկ. Սուրբ

ը,

1885թ.)

ԼԱմենայն հավանականությամբ, հազարը Տիգըս Մեծի ողջ տերության բանակների թիվն է` նվաճյալ երկրն րի զորքերով հանդերձ: Իսկ Տիգրանակերտի ճակատամա տին հայկական կողմից մասնակցել է 70-80 հազար զինվոլ հա Հռոմեացի պատմիչները Լուկուլլոսի փառքը մեծացնելու մար ներկայացրել են Տիգրանյան ողջ տերության բանակն անգա րի թիվը, որոնք բոլորը միաժամանակ մեկ տեղում տեսականորեն չէին կարող հավաքվել

Տիգրան Մեծի մասին հորինված

նման

Դրանց կեղծիքների դեռ կհանդիպենք քական է ՃՃ

անտրամաբաառնչությամբ

կարելի պարզապես կրկնել դարի մեծագույն պատմա բաններից մեկի` Նիկողայոս Ադոնցի սթափ գնահատականը. «Երեակայական մանրամասները, ծիծաղաշարժ տեսարանները. որոնցով հարուստ են ստրկամիտ գրողների նկա բագրությունները, կոչված են ցուցահանելու հաղթանակած ն ցու հռոմեացիների իմաստնությունն ու ճարպկությունը ցադրելու նրանց պարտված հակառակորդների ոչնչությունը նման հերյուԻրականությունը, սակայն. ոչ մի կապ չունի բանքների հետ: Բոլոր այն դեպքերում, երբ հռոմեացիների հնարագիտությունըհակադրվում է նրանց հակառակորդնե-

րի հիմարությանը, մենք կարող ենք վստահ լինել. որ գործ ունենք միտումնավոր կեղծիքի հեւ. որը պատմական ոչ մի արժեք չի ներկայացնում»

ունենալով աչքերի առաջ: Ոչ վաղ իդեալներ

անցյալում նույն երնույթին ականատես

|

ՊԱՏՄԱԿԱՆՏԵՂԵԿԱՆՔ

մի մասը անտեսելովդեպքերի նկարաՊատմիչների ու գրությունը, կանգ է առնում հրամանատարների զորավարներիգովերգմանվրա յուրայիններին երկինք հանելով, հսկ թշնամիներին չափազանցնսեմացնելու ն

| |

Նկար 24 Արծվի արձանիկ

այլ

Աաաա ա

սուտ...

զարդարում պատմությունը...եթե

թափթըխստապահանջ Գոա

եջԱԱԱԱԱԻ

արնանման Բաո -յա-մ աաա իոն «երգա Հիշիր հետնյալը | ԱԱ

,

յի

իրականիդեալ-կերպարներովդաստիարակությանհամակարգի կարիք այսօր մենք ունենքառավել քան երբեէ)...

չիկարող անգամ ւնը տանել միտեսակ, աննշան Չեքիաթային պատմութ-

յուններն ամենին էլ չեն հ

Հի

լ

ոչ

ու

ե-

խորհրդայինբռնատիրության կրթաղանք օրինակով... (Առանց ստերի,

ց.

ոչ որոնք լսու

Խանն

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ

ՀՆԱՐԱՎՈՐ

ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

լավ է եթե գրես հետագա սերունդների համարլայնպես) որ քո մասին ես ասեն. «Սա, իրոք, ազատ մարդ էր, անկաշառ, հեռու կեղծավորությունիցու

ստրկամտությունից»...

Որքան էլ ակնհայտ է հռոմեացի պատմիչների միտումնավորկեղծիքը. բոլոր է. որ հայոց զորքը սկզբում անհաջողություն. է կրել: Սակայն ինչպեսցույց են տալիս հետագա իրաղարձությունները,Տիգրան Մեծը ոչ միայն պահպանել էր զինված ուժերը, այլն դրանցով ջախջախեց հռոմեացիներին. ապա օգնեց Միհրդատ ՃՂ-ին՝ ազատագրելու Պոնտոսը: Որը՞ լինել ճակատամարտը տանուլ տալու էր վ այն թյունը, թե հռոմե անցցիներին էր աննկատ հայոց զորքի կացնելմի զորագունդ. որի անակնկալ հարձակումն առաջ բերեց խուճապ. խիստ անհավանական է: Հենց հռոմեացի պատմիչներնեն վկայում, որ Տիգրան Մեծը Լուկուլլոսի հետ բախումիցառաջ քսանհինգ տարի պատերազմներէ մղել առանց պարտության ուստի տրամաբանականչէ մտածելը, բե քառորդդարյա փորձառությամբ զորավարը կարող էր այդպիսի պարզունակ սխալ թույլ տալ` առանց հսկողության թողնելովիր զորքի թիկունքը: Իսկ ի՞նչ բացատրություն կարող է ունենալ կատարվածը:

|

ԼՈՒԿԻԱՆՈՍ

ՍԱՄՈՍԱՏՑԻ,

| (1/ դար) հռոմեացի պատմիչ Սակայն ինչո՞ւ էին հռոմեացի պատմիչները ծիծաղելիության աստիճանի հասնող ստեր հորինում, ինչը քննադատվել է նան հենց իրենց` հռոմեական պատմագրության որոշ ներկայացուցիչներիկողմից: Պատասխանը մեզ համար ավելի քան հստակ է. դա պետք էր հռոմեական կրթական համակարգին, հարկավոր էր թեկուզն ստերով կերտել իդեալական հերոսներիկերպարներ,որոնց դեմ միշտ ջախջախվել կամ խոնարհվել են թշնամիները:Այդ հերոսներով Հռոմի քաղաքացիները պետք է դաստիարակվեինմանուկ հասակից`

|

| |

նշվում աղբյուրներում այդուհանդերձ.

կարող

հաջողվել

բաց

թիկունքն

`

ճ

Կարելի է ենթադրել, որ հայկական բանակի ինչ-որ մի հնարք այնպիսի տպավորությունէ ստեղծել հռոմեացիների մոտ. թե հայոց զորքը ոչնչացել է: Երբ փորձում ենք խորամուխ լինել, հասկանում ենք, որ Տիգրան Մեծը մարտադաշմեի նոճիլալ ամբարները պետք է շատ արագ որոշում կայացներ: Եվ նա կարող էր որոշել «արագ երթով» բանակը դուրս բերել մարտադաշտից, որն էլ, թերնես.հռոմեացիների մոտ հայոց զորքի «վերացման» տպավորություն է ստեղծել: (Նման մարտավարական քայլ հայոց բանակն արեց Գավգամելայի ճակատամարտում, երբ հերոսաբար մարտնչելով, բայց տեսնելով Դարեհ ԱԼի փախուստը, «արագ երթով» հեռացավ մարտադաշ-

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

ԱՆԿՄԱՆ

ԴԱՍԵՐԸ

Իրանն իրավիճակ. Լուկուլլոսին

տից). Հռոմեացի պատմիչ Սալյուստիոսը (Ք.ա.

1 դար) պահպանել է ՄիհրդատԵվպատորի նամակը` ուղղված Պարբնստանի արքա Հրահատ (Փրաատես) 11-ին, որում Տիգրանակերտի ճակատամարտըներկայացված է այսպես.

սպասվում էր նես մեկ հաջողություն, որը. սակայն. նրա համար վերջինն էր լինելու այդ պատերազ-

ազար

մում:Տիգրանա երտ գտնվողօտարազգիները մբ լասները ն դրությամբ լաքի

ընկավ: մայրաքաղաքն

դ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Լուկուլլոսը Տիգրանակերտը գրավեցայնտեղ բնաապստամբության հետնանքու|Քանզի

Սրան այա նրանց մեծ մասը կիլիկեցիներ էին, որոնք միժամանակ տեն հռոմեացինեղահանվելէինիրենց երկրից, այժմ գիշերով րին ներսթողեցին:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ԴԻՈՆ ԿԱՍՍԻՈՍ,

Տիգրանի աաաւաչագաւնթ: այն որու» արար ն

էլներկայացնումեն իրենց հաղթանակ: նրա չկշռադատվածքայլն

հռոմեացի պատմիչ (//- 1 դարեր)

Տիգրանակեր Հաաա քաղ /ավելի հ' ները, Իսկ հուսաոր հանձնեցին հատվել իրենց փրկելու կաաաթան էին, Լուկուլլոսին: Բայց Լուկուլլոսը,

Աի

բոլորովին

ՍԱԼՅՈՒՍՏԻՈՍ,

(Ք.ա.| դար) հռոմեացի պատմիչ /

Եկերե

ա.

Այսինքն` խոսքն այստեղ գնում է, ըստ էության, չկայացած ճակատամարտի մասին: «Փոքր տարածության պատճառով» հայոց զորքը, փաստորեն, չի մտել ճակատամարտի մեջ, այլ արագ հեռացվել է մարտադաշտից, ինչը Միհրդատ Եվպատորըհամարում է «չկշռադատվածքայլ»: Նույն նամակում Պոնտոսի արքան ճան նշում է. որ Տիգրանի տերությունը չի ենթարկվել լուրջ հարվածի... »

(1

պոնտացիպատմիչ դար)

բայ

Տիգրանակերտումհելլեններնապստամբելէին ճպատաբարոսներիդեմ քաղաքը Լուկուլլոսին կով.ուստին սա հարձակվեց

Ա" ուգրավեց այն:

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

հռոմեացի պատմիչ (/ //դարեր) -

Հ

Է-.

Ինչպես տեսնում ենք. տարբեր աղբյուրներում որպես դավադիրներ նշվում են տարբեր ուժեր (կիլիկեցիներ. հույ ներ. պոնտացի զորավարներ), բայց բոլորում շեշտվում է, որ դրանք օտարներ էին Մայրաքաղաք Տիգրանակերտի անկման պատմությունը դաս է հետագա սերունդներիս համար. որ երբեք չի կարե լի հայրենիքի պաշտպանությունը ահել օտարին

ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ

ԲԱՆԱԿԻ

ՈՒ ՓԱԽՈՒՍՏԸ

ՋԱԽՋԱԽՈՒՄՆ

Տիգրանակերտի առումը թալանը որոշակի ոգնորուբառաջացրեց հռոմեացիների մոտ, ուստի Ք.ա. 68 թ. ամ ռանը Լուկուլլոսը որոշեց շարունակել առաջխաղացումը դեպի Արտաշատ: Արշավանքի նախնական ծրագիրը` մայրա քաղաքի անակնկալ գրավումով գերել թագուհուն ն պարտադրել Տիգրան Մեծին` հանձնել Միհրդատ Եվպատորին. ձախողվել էր: Լուկուլլոսը Հայաստանում էր, սակայն նրա նահանջի ճանապարհները փակվել էին հայերի կողմից: Այստեղ ես Լուկուլլոսն ուներ նույնպիսի ծրագիր, ինչ մեկ տարի առաջ` արքայի ընտանիքը գերելով` արշավանքն ավարտել Ն

յուն

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

Այնժամ նա շարժվեց դեպի Արտաշատ`Տիգրանի մայրաքաղաքը, որտեղգտնվում էին թագավորիմանկահասակ երեխաներըն նրա կանայք.

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

հռոմեացիպատմիչ(/ Ուշագրավ

է. որ Հայոց

ներ «մանկահասակ

տիրակալը

երեխաներ»

-

//

դարեր)

տարեկանում

ու

Նկար 26. Տիգրան 1 Մեծի դրամը, որի երկրորդ երեսին առկա են Մայր դիցուհի Անահիտի պատկերը ն «Արքայից արքա Տիգրանի մակագրությունը

Հ

Տիգրան Մեծը հետնակի ղեկավարումը հանձնեց Միհրդատ Եվպատորին, իսկ ինքը ստանձնեց հեծելազորի հրամձանատարությունը: Թշնամին զրկվեց մատակարարման ըլ համալրման հնարավորությունից` հանկարծակի հարձակումների ենթարկվելով հայոց այրուձիի կողմից: Հայերի հանկարծակի գրոհները հռոմեացիներին զրկում էին կողմնո րոշվելու հնարավորությունից: Հայկական Տավրոսի անցումից հետո Լուկուլլոսի բա նակը հայտնվել էր Արածանիիհովտում, որտեղ էլ աշնանային գիշերահավասարի` սեպտեմբերի 22-ի շրջանում տեղի ունեցավ վճռորոշ ճակատամարտը: Արածանիի ճակատամարտում հռոմեական բանակը խայտառակ պարտություն կրեց: Հռոմեացիներն, ինչպես ն սպասելի էր, դա չեն ներկայացնում որպես պարտություն. այլ` իբր հռոմեացի զինվորները կարոտել էին հայրենիքը ն որոշել վերադառնալ հայրենիք

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Ինչ վերաբերումէ մեր զինվորներին`նրանց հաջողվել էր, իրոք, վերցնել մեկ քաղաք, որը գտնվում էր Տիգրանի թագավորության մեջ, ն հաջողվել էր նույնպես հաղթություն տանել մի քանի ճակատամարտերում, սակայն այն կողմերի անչափ հեռավորությունը վատ էր ազդել նրանց վրա ն հայրենիքի կարոտը սկսել էր նրանցհաղթահարել. Թե ինչ պատահեց հետո` այդ մասին ես այլես չեմ խոսի: Բանը վերջացավ նրանով, որ մեր զինվորները, առաջ շարժվելու փոխարեն, պահանջեցին ետ դառնալ արագորեն:

Ձ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

Սակայն աշնանային գիշերահավասարի ժամանակ եդանակնանսպասելիորենսաստիկ փչացավ: Գրեթեանընդծյուն էր տեղում, իսկ երբ երկինքը պարզվում էր, այնժամ եղյամ էր նստում ենսառցակալումէր: Ձիերը հազիվ էին կարողանումխմել սառցակալած ջուրը. նրանք դժվարութճղում յամբ էին անցնում սառած գետը, քանի որ սառույցը էր ն կտրումնրանցջլերը: հատ

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

հռոմեացի պատմիչ (1

-

//

Սա

նույնքան

ծիծաղելի

է. որքան

Տիգրանակերտի

ն

փիլիսոփա (Ք.ա.

1-|

դարեր)

Ի տարբերություն Ցիցերոնի` Պլուտարքոսը հռոմեացիու ների պարտությունն նահանջը փորձում է «կոծկել» նան անբարենպաստ եղանակային պայմաններով

ճա-

կատամարտում հռոմեացի 5 զոհի դիմաց հայերի տված 150 հազար զոհը... Ով ծանոթ է Հայաստանում, քաջ գիտի, որ աշնանային գիշերահավասարի` սեպտեմբերի 22-ի շրջա նում է. ն իսկ «անընդհատ ձյուն եղանակը դեռես ամառային «սառած գետեր նոյեմբերին անգամ հազվադեպ են լինում Եղանակի հանկարծակի փոփոխության ու հայրենիքի հորինվել են. որպեսզի չսակարոտի հեքիաթները Հռոմում սաճվի հավատը սեփական զորքերի նկատմամբ

ՑԻՑԵՐՈՆ,

հռոմեացիպետական գործիչ

դարեր)

ի

Հեծյալների

Արտաշատից (ԷՄ դդ.)

արմանիկներ

6լ

|

մ

Տ

Իսկ իրականությունը, պատմված փոքրասիականծագումով համեմատաբարչեզոք պատմիչի երկում, հետնյալնէ.

ԱՏՍԱԽԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Ւա

|

մա Արար

հեծելազորըդժվարդրության ները որեէ վնաս չկրեցին. այլ նրանք ետ դառնալովն հեով, շատերինիսկույն սպանեցին,իսկ շատերինէլ վիրավորեցին: շատ Ու վերքերըծանր Ր

Աաաա Հաա ԱԱ Տան երկԳԱԱ աաա աան իա այան Աաաա մնում րը

ագուցված, որ

այ

Թ .

ՍԱ...

ՀԱԿԱՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԱԽՈՂՈՒՄԸ

Լուկուլլոսի արշավանքն ավարտվեց հռոմեական բան Հայաստանից վտարմամբ:Ք.ա. 67 թ. ճակիջախջախմամբ Հայոցզորքերի օգնությամբ Միհրդատ Եվպատորն ազատագրեց Պոնտոսը` դուրս մղելով այնտեղից հռոմեացիներին: Դրանհետնեց հայկականզորքերի կողմից Կապադովկիայի, իսկ Միհրդատ Եվպատորի կողմից (որի զորքի զգալի մասը տրամադրելէր Տիգրան Մեծը)` Բյութանիայի գրավումը:

ծայրերից մեկը, որը չէրամրացված, էրվերքի մեջ: Այնժամ Լուկուլլոսը, քանի որ շատերը վիրավորվում

.. Բնական» մասն էլ ձինն ահանջեց

մահանում

էր, իսկ հաշմվածներըհեծեծում ՑՈ ԹԱՆ Որ թ

ԱԱ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Տիգրանին ողը մեծ Խրո: ասելով

(եժ Տիգորոշեց շարժվել լիս էրմիանալու նրան,ԱՆԱՆ: ԴԻՈՆ ԿԱՍՍԻՈՍ, երկու աա Աա Աայաաա ամար, ե. 1 դարեր, լ հռոմեացի պատմիչ (1-թշնամիները դարծյալ կմիանային: Սակայ խռովությունբարձրացրինն լքեցին իպարհինզինվորները տալուց,

ուժերով գա-

ձը

սպա'

ունկ

ա-

Լու

եկավ խայտառակ այն եղավ, որ Հռոմի սենատը պաշտոնանկարեց Լուկուլլոսին, երբ նա դեռ նահանջիճանապարհին էր: հակի

պարտության մեկն կ գնահատականներից

րենց դիրքերը զորաշարքերում... հաշտվել Լուկուլլոսը ստիպված

մՏիգրանը ԱԱ

եղավ

էր ԱԱ»

էր, աոան սենատին մասին ջացածէ:

Մագուլիոի աիշավանքը տասը աի Աաաա | նվաճված Խորենացու «Հայոց պատմության» արք

Ուշագրավ է, որ լուրջուշահա դրության չի արժ, գրության մեջ: Մովսես էջերում Լուկուլլոսը համարվումէ ընդամենը«իճչ-որ մի ավազակ». որը «վրդովումէր Հայոցաշխարհը»... լ

այնմտքի հետ, Միհրդա-

որի թե նրա հետ ամեն ինչ վերՆրա այդ զեկույցից հետո 3ռոմից ուղարկվել էին անձինք Պոնտոսում գործերը կարականապես այն համարելով Բայց երբ նրանք տեղ հասան, համոզվեզինվորցին, որ Լուկուլլոսն անգամինքն իր ներնիրենցցանկությամբբռնադատում ե .

ք Գոաար

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

- 1/ դարեր)

հռոմեացիպատմիչ(1

Հ

Դատելով հայկական ն պոնտական ուժերի արեմտյան ռազմերթից` Տիգրան Մեծն ու Միհրդատ Եվպատորընախատեսում էին մեծ արշավանք սկսել Հռոմի դեմ Փոքր Ասիայի, (հնարավոր է նան Միջերկրականի արնելյան) տարածքներում: Դժվար է ասել, թե ինչ ընթացք կունենար պատմությունը, եթե իրականանար նման մի արշավանք: Սակայն դա տեղի չունեցավ, ձախողվեց. ինչի պատճառը միջազգայինիրադրության փոփոխությունն էր ն հայոց արքայազն Տիգրան Կրտսերի բարձրացրած խռովությունը:

ՊՈՄՊԵՈՍՆ

ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ

է

տանել կիլիկյան. ծովահենների լվեց

«4

Ցիցերոնի հաղորդման համաշատիբանակցություններում):

ձայն` Պոմպեոսի հայտնվելը Կիլիկիայում «դանդաղեցրեց շարժումը»: Տիգրանի Դատելով փաստերից` Տիգրան Մեծը շատ սթափ էր ստեղծված միջազգային իրադրությունը ն հակգնահատում (ինչի համար էլ «դանվածէր խաղաղության հաստատմանը շարժումը»): Միհրդատ Եվպատորը, ըստ էության. դաղեցրեց գոյությունչուներ առանց Տիգրան Մեծի, մինչդեռ Հայաստանի դեմ ստեղծված հռոմեա-պարթնականռազմականխմբավորումըբավականինհզոր էր: հայոց տիրակալին Սակայն սպասվումէր մեծ անակնկալ: Հայ ավագանումի մասը, որ հակված էր շա-

բունակելու կրա Տիգրան խռովութԿրտսերի գլխավորությամբ ուղարկվեց յուն բարձրացրեց...

Հայաստանում կրած պարտության համար Լուկուլլոսը պաշտոնանկ արվեց ն նրա փոխարեն արնելք Պոմպեոս զ Նրան ծովում հաղբ նկատմամբ, ինչը ուժեղացրեցՀռոմի դիրքերը Միջերկրականի արնելքում: 67 թվի աշնանը Պոմպեոսն ափ իջավ ԿիլիկիաՔ.ա. յում: Դիոն Կասսիոսի հաղորդման համաձայն` նա փորձեց բանակցել Միհրդատ Եվպատորի հետ. սակայն մերժում ստացավ, քանի որ վերջինս հույս ուներ ստանալու պարթնների արքա Հրահատ (Փրաատես) 11-ի դաշնակցությունը Պոնտացու ծրագիրը.սակայն. ձախողվեց: նի Պոմպեոսին հաջողվեց իր կողմը գրավել Պարթէ արքա Հրահատ 11-ին. որը ձգտում էր վրեժխնդիր լինել հան հետ յերից բերել իր երկրի տարածքային կորուստներն ու միջազգային դիրքը Առաջավոր Ասիայում: Փաստորեն, վերականգնվեց Ք.ա. 92 թ. կնքված դաշինքը, որի համաձայն` հռոմեա-պարթնական սահմանն անցնելու էր Եփրատով: Պետք է ենթադրել, որ Ք.ա. 67 թ. աշնանը Պոմպեոսը միաժամանակ բանակցությունների մեջ է մտել նան Տիգրան Մեծի հետ` մեղադրելովԼուկուլլոսին Հայաստանի դեմ դուրս գալու համար (ինչպես դա անում էր մեկ տարի անց` Արտաարը:

Դ

զ

զգալիորեն

ՆկարՊոծցետկ

ՏԻԳՐԱՆ

ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐՏՍԵՐԻ

խռովարարների հետնում հրաժեշտ էր որին Աղբյուրներում շեշտվում է պատերազմի նան, որ Տիգրան Կրտսերը Միհրդատ Եվպատորի թոռն էր` ծնվածԿլեոպատրայից: Խռովությունը ճնշվեց, սակայն ապստամբ իշխաններն գլխավորությամբ հեռացան Հրահատ 11- մոտ: Դա, Եվ րի ցուրվեց Միհլ իր թոռ ՏիգՏիգրան Մեծի փոխարեն ցումով, րան Կրտսերին գահ բարձրացնելով`ստեղծել հայ-պարթնպոնտականդաշինք ընդդեմ Հռոմի: Հրահատ 11-ը, չնայած Պատմիչները նշում կանգնած էր Միհլ Եվ

են,

որ

շարունակությունը: 1.

արքայազնի ուներ հույս որը

Ի

բ

չ

տրվածիր խոր ը. դեռես ձեռնպահ էր մնում գործողություններից: Նա որոշեց երկակի խաղ սկսել` առավելագույնս օգտվելու բարենպաստ իրավիճակից: Նա արշավեց դեպի Արտաշատ` դրանով կատարելով հռոմեա-պարթնական դաշինքով րությունները, սակայն մինչ այդ Տիգրան յան տվեց իրդստերը`իր փեսային Մեծ Հայքի արքա դարձնելու հեռանկարով. ինչը կապահովեր հայերի պարթնամետ դիրքորոշումն ապագայում: 66 թվի սկզբին, ըստ Ք.ա. պայմանավորվածության, հռոմեական զորքերը Պոմպեոսի գլխավորությամբ արշավեդեմ, իսկ զորքերը՝ լարտության մատնել Մի ն մատնել նրան իր դատն այս անգամ ապաստան գտավ իր որդու մոտ` Բոսֆորի թագավորությունում` ներկայիս Ղրիմի տարածքում, ն Ք.ա. 63թ. ինքնասպանությամբվերջ դրեց իր կյանքին: Մինչդեռ պարթնական զորքը, որն արշավել էր դեպի Արտաշատ. պարտություն կրեց ն դուրս շպրտվեց Հայաստանից: Արկածախնդիր արքայազնը բռնեց փախուստի ճանապարհը դեպի Պոնտոս, սակայն ճանապարհին լուր ստացավ, որ Միհրդատ Եվպատորն ինքն է պարտություն կրել Պոմպեոսից ն վտարվել Պոնտոսից: Տիգրան Կրտսերը որոշեց ապավինել Հրահատ 11-ի ու Պոմպեոսի դաշինքին ն գնաց վերջինիս մոտ: Պոմպեոսը,բնականաբար, որոշեց օգհետ սպաստագործել այս պատեհությունը Տիգրան վելիք հարաբերություններում:

Ֆ

բ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Պոմպեոսին

վճռական

Տիգրանի ո. ԱԻ Ա. մոտ. եինդեռ սա ԱԱ հետ Ժան կ նքված դաշինքի պատճառով մտածում էր Կրտսերին կնուջ» ր անելիքի Հայաստան: համոզեց ներխուժել նրան մասին, (քաԱրտաշատ... Եվ ւ

Տիգրանը

ստանձն

նրանք եկան մինչե Երբ պարզվեց, որ ղաքի) պաշարման համար ժամանակ էրպետք, Փրաատեսը զորքերիմի մասը թողնելով(Տիգրանի)որդուն, ծավ իր հայրենիերկիրը.այնժամ էլհայրը դուրս եկավ արն իսկ նա փախդենմենակ մնացածորդու դեմ հաղթեց.

Միհրդատը իր մեծ

չելով. նախ ուղնորվեցդեպի ցինՊ̀ոնտոսի Աորնորեն Հաաոաաը: ԱԱ կարիք զգում քան աան: Եվպատորին. երկրից: Միհր- օգնության Ա-ի ե է օգնելու, գնաց հռոմեացիների հոր դեմ-

աի

եշ

ՀՏ

ՀԱՐ

Չ.

Հոն, ո

Բիր

,

Այնժամ Սիհրդատըշտապեցդեպի Տիգրանը. բայց

| |

ուղարկեց,ոչ միսիրալիբանագնացներ երբ նրա մոտ նախ

րության չհանդիպեց, քանի որ(Տիգրանի)որդին՝Տիգրանը, չր, որ Միհրապստամբել իակ առ կասկածում էր(հոր) դեմ, պապը, հրահրելէրայդ դատը, լինելով նրա վեճը իրԲա ն Տիգրան(արքան)ոչ միայն չընդունեց նրան, այլ «ն ու բան-

աաա ազանա բարք Միրա

ԴԻՈՆ ԿԱՍՍԻՈՍ

..

Հաաաան

Հրահատ 11-ի

դրամներից

հռոմեացի պատմիչ (1- //դարեր)

Անտիկ պատմագրությանպահպանած տեղեկությունները մեզ մղում են մտածելու, որ Տիգրան Մեծի ծրագրերի

ձախողման գործում բպցասական մեծ նշանակություն ունեցավ արքայազն Տիգրանի ապստամբությունը: Ճշմարտության դեմ չմեղանչելու համար նշենք. որ այդ պ. յան էջերը զերծ չեն հորինված ու շինծու որոնց առիթ ունեցանք անդրադառնալու: Ուստի չի բացառվում, որ Տիգրան Կրտսերի պարագայում էլ լինեն հռրինված կամ կեղծված տեղեկություններ: (Ն. Ադոնցն, օրինակ. հակված էր կարծելու, որ արքայազնը փորձում էր իրականացնել բազմաքայլ դիվանագիտական առաքելություն` խուսանավելով տարբեր ուժերի միջն` ոչ առանց հոր գիտության): Այդպես մտածելու առիթ է տալիս մեզ փաստական մի անհամապատասխանություն: Ըստ հռոմեացի պատմիչների` Պոմպեոսն Արտաշատի պայմանագրի կնքման ժամանակ ձերբակալեց Տիգրան Կրտսերին ն կալանավորած տարավ Հռոմ, որտեղ նա մասնակցեց Պոմպեոսի հաղթահանդեսին, իսկ Ք.ա. 58 թ. փախուստի փորձ կատարելիս սպանվեց Այսինքն` Ք.ա. 66-58 թ. Տիգրան Կրտսերը պետք է լիներ հռոմեական գերության մեջ, մինչդեռ հրեա պատմիչ Հովսեպոս Փլավիոսը տեղեկացնում է, որ Ք.ա. 64 թ. Տիգրան Կրտսերն առաջնորդում էր պարթնական բանակը` Սիրիայի տարածքում պատերազմելով հռոմեացիների դեմ...

|

Մեծ Հայքն իբրն Տիգրան Մեծը խզել էր բոլոր հետ: Այս իրավիճակում կապերը բանակցություններ,որոնք ավարտվեցին Ք.ա. 66 սկսվեցին Արտաշատիպայմանագրի կնքմամբ: թվականին

յահեկան էր Հռոմի համար ունենալ մանավանդ. որ դաշնակից, Եվպ Միհրդ

ի

պատմություններից, |

|

|

Նկար 30. ԱվերակկամուրջՏիգրանակերտիճանապարհին

(Արեմտյան Տիգրիս,

Հասանքեյֆ հնավայր)

Երկու հաղթող երկրների` Հայաստանի ն Հռոմի միջն Տիգրան Մեծի ն Պոմպեռսի կողմից ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր, որով Հայաստանը հօգուտ Հռոմի հրաժարվեցԵփրատից արնմուտք ընկած իր նվաճումներից, Մեծ Պարթնեստանինվերադարձրեց նախկին սահմանները: ենՀայքը ճանաչվեց Հռոմի «դաշնակից ն բարեկամ». ինչը թադրում էր ռազմական փոխօգնություն: Տիգրան Կրտսերը պետք է թագավորեր Ծոփքում ն Կորդուքում, իսկ հոր մահից հետո` ամբողջ Մեծ Հայքում, ինչը չիրականացավ, քանի որ

ԱՐՏԱՇԱՏԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ.

ԻԱԱԱԱՐԿՈՄԹՈՒԹՆԱՒԻ

ԽԱՐՎՑԻԻԴԻ

Ք.ա. 66 թ. առաջին կեսին երկու ռազմական ճամբարների միջն պատերազմներըմղվեցին երկու ճակատով: Հռոմեա-պոնտական ճակատում հաղթեցին հռոմեացիները. իսկ պարթնա-հայկական ճակատում՝ հայերը: Հրահատ 11-ի ծրագրերը լիովին ձախողվեցին: Պոմպեոսի համար այս իրադրությունը դարձավ ճակատագրի պարգն. Հռոմի շահերից չէր բխում արնելքում Պարթեստանի եզորացումը՝ ի հաշիվ Հայաստանի թուլացման: Շատ-ավելի

ք

Յա

|

Հռոմ: ն աքսորվեց ձերբակալվեց Ինչո՞ւ Տիգրան Մեծը գնաց նման

Չէ՝

որ

նա

զիջումների:

հաղթել էր հռոմեացիներին

Ք.ա.

69-68

թթ

լուկուլլոսյան պատերազմում, Պոմպեոսի հետ դեռես բախում ու վերչէր ունեցել. իսկ Պարթեստանիզորքերին հերթական ջին ջարդը տվել էր հենց Ք.ա. 66 թվականին

։

աա

տ

Առաջին հայացքից անհասկանալիթվացող այս լուծուՄարկոսՏուլիոս Ցիցերոնն է: Ընթերցենք Տիգրան փիլիսոփա մը կարող է բացատրվել Տիգրան Մեծի հայրենապաշտութՄեծինբնութագրողհատվածներ նրա ճառերից. յամբ: Նա իսկապես հաղթանակող էր, սակայն պարտվել ն, ---փաստորեն, ասպարեզից ղուրս էր մղվել Հայաստանի դաշկ

ՊԱՏՄԱԿԱՆՏԵՂԵԿԱՆՔ

ճակից Պոնտոսը: Եվ Հայաստանը պատերազմըշարունա-

զերԱա

միայնակ ա2ր մնալ Պաչթթր. էր

մ

ըեղդեմ աշխարհի»: Նա ամբողջ

էրշարունակել պակարող

ի

է հն,), դ տական,Տիգրանը:հայոց

տերազմը հանուն տիրակալի իր փառքի, բայց դրանով կվտանգեր իր հայրենիքիապագան: Երբ կշեռքի նժարներին դրված էին տիրակալիիր փառքն ու հայրենիքի ապագան, Տիգրան Սեծն ընտրություն հայրենիքի... Նա որոշեց հրաժարվել իր նվաճած տարածքներից՝ լիովին պահպանելով Մեծ Հայքի թագավորությունըն Հյուսիսային Միջագետքը: Հռոմեացիներըցնծությամբ ընդունեցինՏիգրան Մեծի հաշտության պայմանները Ն սկսեցին սիրաշահել նրան: Չնայած հռոմեացի պատմիչների գոռոզամիտ արտահայտություններին,սա ակնհայտ է դառնում նան այն փաստից, որ Հյուսիսային Միջագետքնու Կորդվաց աշխարհը Հռոմի ն Պարթեստանի նախնական համաձայնությամբ պետք է անցնեին պարթեներին, սակայն հռոմեացիներըսկսեցին ամեն ինչ անել, որպեսզի այդ տարածքները մնան Տիգրան Մեծի տերության սահմաններում. ն դրանք մնացին: Արտաշատիպայմանագրով Տիգրան Մեծն ավարտեց իր պատերազմականկենսագրությունը ն մինչն Ք.ա. 55 թվականն իշխեց խաղաղությամբ`արքայից արքա տիտղոսը փ. | խանցելովիր ժառանգներին:

կատարեց հանուն

|լ

ամԲաաԺոր

երեց:

որ

էրու փախս-

վախեցած

բեկվածինԵե

յն (Ք. 66թ. Հաաա աան մասին» ճառից

«Գնեոս

հրամանատարության ա.

Մենքինքներսվերջերսվարել ենք

հունվար)

ԻԱ: աին Բանա

դեմ երկարատնն ծանրպատերազմ, Տիգրանի

ԱԻՆանա իրթագավորո պաշտպանեց իրզորքերով Բանին յան մեջ...

ՑԻՑԵՐՈՆԸ`

ՏԻԳՐԱՆ

ՄԵԾԻ

ն

Այսպիսովնա (Տիգրանը),որը ինքը Հռոմի ժողովրդի էրմեր չարագույն Թշնամին էր,որն ընդունել մեջ էր մտել մեզ հետ, որը մեջ,որը գավորության բախման գրեթե մարտիէր բռնվել, որը պայ ն է համար,այժմ թագավորում |ն զենքով բռնացել կոչումից,

իրթա-

օգտվում նրանց բարեկամ ե: արական ում նա ինքն իր «Ի

ՊուբլիոսՍեստիոսի»Ծառից պաշտպանություն (Ք. ա. 56թ. մարտ)

ՄԱՍԻՆ

Տիգրան Մեծի ժամանակակիցմիակ հռոմեացին, որի գրվածքները հասել են մեզ, ականավոր պետական գործիչ ն

7Հ

բնորոշում

Հայոց տիրակալին տրված ցիցերոնյան քաղաքական գործիչներին բնութաբարձրագույն գնահատականնէր, որով հատկանշվում

«Փժիժուժոտ». Հռոմում գրող

`

Զ ւ... ունեին Գործակալությունն այլն): մատովակապետ րիչ,

Ց

էին տվյալ անձի հոգնոր արժանիքները, ֆիզիկական ուժը, նրա եռանդը ն համակողմանի բացառիկությունը:

լ

յուն,

Սեծ

նում

ե

հերի

Հայքից

դուրս

կառավարումըՏիգրան

Մեծն

իրա-

էր երկու եղանակով: Եթե նվաճվող երկրի արկանացնում քանառանց լուրջ դիմադրությանընդունում էր իր գերիշխանությունը.շարունակում էր մնալ գահին` հարկեր ն զինուժ Մի շարք տեղերում արտրամադրելուպարտավորությամբ: քաննշանակում էր կառավարիչներ(Ծոփքում` Մերուժանին, Միջագետքում՝իր Հ յուսիսային ԱսորիքումԲ̀ագադատեսին.

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Հայոց պետականությունը Տիգրան Մեծից առաջ անցել Ք.ա. ՃՃՊԱՒ էր զարգացման հազարամյակներ: Դեռես ՃՃՆՂ1 դարերում Հայաստանում հիշատակվում է վաղ թեռկրատականպետություն (Արատտա), իսկ Ք.ա. ԼՃ դարում ստեղծված Վանի տերությունը ոչ միայնմիավորում է ողջ է Առաջավոր ԱսիաՀայկականլեռնաշխարհը, այլ յի հզորագույն տերությունը: Տիգրան Մեծից առաջ Մեծ Հայքն ուներ պետականկառավարման մի համակարգ, որը հարատնեց նան նրանից հետո՝ մինչն Արշակունյացթագավորությանանկումը (428 թ.): Պետության գլուխ կանգնած էր արքան` բացարձակ միապետը, որը երկրի գերագույն սեփականատերն էր ն զորքերի գլխավոր հրամաճատարը: Արքային կից գործում էր երկրի բարձրագույն խորհրդակցականմարմինը` Աշխարհաժողովը, որում ընդգրկվածէին բոլոր խավերի ներկայացուցիչները` բարձրաստիճան ազնվականներից մինչն «ռամիկ շինականք» ն «դասապետքշինականաց»: Հոգնոր ն դատական գերագույն իշխանությունը պատկանում էր գերագույն քրմին (թրմապետին), որը տնօրինում էր ճան կրթական գործը: Արքան երկիրը կառավարում էր արքունի գործակալությունների միջոցով, որոնք տնօրինում էին երկրի կյանքի տարբեր ոլորտներ (հազարապետություն.մարդպետություն. թագադիրասպետություն. սպարապետություն, արքունի թիկ-

ն

.

իրենցսպասավորները:

Նկար 31.

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

սուլ

ն

Մարկոս Տուլիոս Ցիցերոն

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

Ը

`

եղբայրԳուրասին): տեղական ինքնավարութունեին վաճված երկրներն յուն, ինչի մասին են վկայում փյունիկյան քաղաքների,նախն Մեծից կախյալ թաՏիգրան ենթակա պարթններին կինում գավորություններիստացած ազատություններնու սեփական դրամ հատելու իրավունքը: Տերության կառավարման այդ համակարգը Տիգրան Մեծը ժառանգել էր Վանի ն Աթեմենյան աշխարհակալություններից: Տերության կառավարմանմեջ կարնորագույն նշանակություն ունեին զինված ուժերը: Դատելով փաստերից՝ռազմականբարեփոխումներըեղել են նորահռչակթագավորիառաջինձեռնարկումներից: Սենատին ուղղված Լուկուլոսի զեկուցագրում ներկայացված է Տիգրան Մեծի բանակիկազմը ն թվաքանակը` 300 հազար, ինչը վերաբերում է ողջ տերությանը: Բուն հայոց զորթի թիվը. դատելով «Զորանամակից ն մատենագրական այլ աղբյուրներից, եղել է շուրջ 120 հազար: Արծվի

Նկար 32. մեդալիոն(Սիսիան, Ք.ա. (դար) պատկերով ոսկյա

այ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔ

Հիրավի, նա ուներ քսան հազար պարսավորներն աղեղնավոր, հիսունհինգ հազար այրուծի, որից տասնյոթ հազարը զրահավորվածէին (թվականայս տվյալըբերվում է սենատինհղված հարյուր հիսուն թվաքանակունետարբեր

Խազար Աա

Լուկուլլոսի զեկույցից),

ԲԱԿԱՆ

Գ

ն Նեմրութիսրբավայրում նույնացվածէ դպրության իմաստությանՏիր աստծո հետ: տեՀայտնի երնույթ է, որ հելլենիզմիդարաշրջանում են խան ղական վածները նու Դա հետ: (կրոհունական աստվածների գործառույթներով նականսինկրետիզմը)տեսնում ենք նան Հայկազուն-Արտա(Դիոս), Անադարաշրջանում(Արամազդ-Զես շեսյանների Նանե-Աթենաս. Վահագն-Հերակլես.Էատհիտ-Արտեմիս, Միհր-Հելիոս. Տիր-Ապոլլոն այլն): Սակայն ղիկ-Աֆրողիտե, օտար աստվածներիոչ անունները, ոչ էլ պաշտամունքի հայ իրականության մեջ՝ տարրերը չարմատավորվեցին դրսնորում: մնալովմիայն վերնճախավային բավականինլուրջ գրաստեղծվել ՏիգրանՄեծի օրոք հուբաղկ' է եղել մեհենագիր յուն: Այն վոր վել

վ

Հաաա իա աուրանշիա» Արբ էին ճանապարհներ անցկացնելւ Սաագորաթ ԱԱ

փայտահատությամբ

ե այլ կարգի լով, գետերի մաքրմամբ, որոնց դասավորեցինզինվորներիշարաշխատանքներով. հետնում` տեսք ն, տալով ավելի ազդեցիկ բանակին քերի ավելացնելովնրա հզորությունը: միաժամանակ,

ն

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ,

(/- 1/դարեր) հռոմեացի պատմիչ

Տիգրանյան բանակի գլխավորհարվածային ուժը ծանըազեն հեծելազորն էր` փառապանծ հայոց այրուձին, որի փառքըհարատնեց դարեր շարունակ... ԱՏԵ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ԿՅԱՆՔԸ

Տիգրանյան ժամանակաշրջանում հայոց դիցարանի մասին որոշակի պատկերացումեն տալիս գրավոր աղբյուրներից (հատկապես Մովսես Խորենացուց) ստացված հաղորդումները ն ԱնտիոքոսԵրվանդունու (Ք.ա. 70-34 թթ.) կառուցած Նեմրութի սրբավայրը: ված Արաէր Հայր Դիցարանի գլուխ կ մազդը, որին հաջորդում էին Մայր դիցուհին (Անահիտ). ան պա քաջության աստված Վահագնը Արեգ-Միհրը: Վերջինս

է

փ

ձ

երից,

լ

վ

յերից

ված

արձ

ենով

հ

ձալ

ՎԹ

Գրվ

ար

ՅՆ

ու

տարբերառարկաներից.դրամներիցն գրակիր այլ իրերից: Դժբախտաբար,դրանց մեծագույն մասի վերաբերյալ մենք տեղեկություններ: այսօր ունենք միայն մատենագրական գիրները վկայում են, որ Հայկազուն-Հրտասծում էին ստաՀա. լայն շեսյաններիօրոք թյունը: Ուշագրավ է. որ կան գիրն ու գրակ ցել ՄետրոՏիգրանՄեծի օրոք հույն փիլիսոփան պատմագիր է դորոս Սկեփսիացուկողմից հայոց արքունիքումգրվել ՏիգՄեծի հասել: Տիգրան մեզ չի ո րը րան Մեծի պատմությունը, արքունիքումէ ստեղծագործել նան ԱմֆիկրատեսԼթենաթյան, ոին» աշ) ցին` հեղինակը «Սեծ մարդկան րի մեկ գլուխը նվիրված է եղել Տիգրան Մեծին: Դժբախտաբար. այս երկը ես մեզ չի հասել: Բացառիկ հետաքրքիր են Տիրան Հայկազնի մասին որոնք մեզանումքիչ են հայտնի: Տիգրատեղեկությունները. ճակերտիդավադրականանկումից հետո նա իբրե ռազմայան շնորհիվ, Հռոմ: Իր իմ տաղանդի գերի տարվեց սակայն,նա ոչ միայն ճանաչվեց Հռոմում. այլն դարձավՑին հիմնած քերականութ ցերոնի մտերիմը ղեկավարեցնրա ակադեմիանՀռոմում: յան ու ճարտասանության

Մատենա

Հ

ը

հ

ն

Թ

ճ

թատրոններեն գործել Արտաշատում ներկայացվել են նան հույն երկերը Պլուտարքոսի հաղորդման համաթատերագիրների հուձայն. Տիգրան Մեծի որդին` հայոց Արտավազդ արքան, ու պատմանարեն լեզվով գրել է ողբերգություններ, ճառեր են եղել նան հռոկան երկեր, որոնցից մի քաճիսը հայտնի մեացիներինՔրիստոսի ծննդյան 11 դարի սկզբին Հայտնի է,

ն

ռր մեծ

որոնցում Տիգրանակերտում,

ՏԵՂԵԿԱՆՔ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

աթ

էին մեծ թվով Տեղեկանալով, որ քաղաքում գտնվում դերասաններ, որոնց Տիգրանը ամեն կողմից հրավիրել էր Լուկուլլոբացմանը. հանդիսավոր հր կառուցած թատրոնի սը օգտագործեց նրանց ի պատիվ իր հաղթանակի կազմաու հանդիսություններում. կերպված խաղերում

Նրանք համաձայնվել էին, որ Արտավազդի քույրը Բակուրի հետ, նրանք փոխաՕրոդեսի որդու դարձաբար իրար մոտ խնջույքներ ու կերուխում էին կազցումներ էին ներկ հունական հաճախ մակերպում, տրվում, քանի որ Օրոդեսին օտար չէին հունարեն լեզո: ողբերգութ նույնիսկ գրականությունը, իսկ Արտավազդը ամուսնանա

յուններ էր հորինում, գրում էր ճառեր որոնց մի մասը պահպանվել է

ու

պատմական

երկեր

ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍ

հռոմեացի

պատմիչ (1

Մշակույթի մասին խոսելիս` հարկավոր

է

-

/

դարեր)

նշել ճարտա

րապետության ն քանդակագործության խիստ բարձր ն հնագի կարդակը, որի մասին կան ն մատենագրական, տական վկայություններ են բարձրաքանդակներ ժայռափոր հասել երկու Սեզ Միջագետբում Տիգրանակերտի շրջանում ն Հյուսիսային մա

(Բոշատ ն Բավիան հնավայրեր), որոնցում. ամենայնհավանականությամբ,պատկերված է Տիգրան Մեծը: Յուրօրինակ արվեստի գործեր կարելի է համարել Տիգրան Մեծի դրամները, որոնց առաջին երեսին տիրակալի բարձրարվեստ պատկերն Սեծ քանակությամբ կենցաղային մշակույթի նմուշներ են հայտնաբերվել Տիգրանյան դարաշրջանի հնագիտական հուշարձաններից Գառնի, Սիսիան, Արցախի Տ կերտ ն այլն): Դա երբ Արեմտյան Հայ ք

Է

Հայաստանը

ե դա կլինի գաթնակետին ի

ն

ավելի

ԲԱՆ ոով մեծ ռը

ո

Տիգրան

որ

այնդեպքում,

ՆԵՏ

լ

ԱԱ

աՆ

«ԶՈՒԳԱԿՇԻՌՔ»

Հին աշխարհում ընդունված էր համեմատել մեծերին` ու նրանց արժանիքներն գնահատելի կան դարձնելու կով: Նման կենսաՈսկեդարումթարգմանեցին են թիվ ուսումնասիրողներ Տիգրան Մեծի ն նրա Եվպատորի կերպարների միջն: Դրանցից հատկապես հիշատակության է արժանի ֆրանսիացի գիտնական Ռրնե Գրուսեի դիպուկ գնահատականը.

ավելիտեսանելի համե

նպ

Պարան

եկոցն

համե

:

ապը

«Զուգակչիռք».

ժամանակակից Միհրդատ

:

ՌրնեԳրուսե

Փորձենք համեմատություն անցկացնելտարբեր ժամաերկու տիրակալների միջն. Տիգրան Մեծ կներում ն Նապոլեոն Բոնապարտ: Երկուսն էլ ստեղծեցին աշխարհակալություններ, ն երկուսի ստեղծած տերություններն էլ փլուզվեցինիրենց աչքերի առաջ, քանի որ դեպքերի բերումովերկուսն էլ միայնակ մնացին ընդդեմամբողջ աշխարհի (իրենցժամանակների ընկալումով): Երբ Նապոլեոն Բոնապարտը հայտնվեց միջազգային մեկուսացմանմեջ, նախընտրեց գործել հանուն տիրակալի իր փառքի: Դրանով դա անկման հասցրեց իր տերությունը, իր երկիրը դարձրեց բազմաթիվերկրների բանակների ոտքի կոխան, որից հետո կատարեց նոր արկածախնդրություն` «100 օրը». ինչը դարձավ իր երկրին ոչինչ չտված բազմահազար ֆրանսիացիներիարյունահեղության պատճառ... Երբ Տիգրան Մեծը մնաց մենակ Հռոմի ն Պարթնստանի (ժամանակիընկալումով` ամբողջ աշխարհի) դեմ, դեռես անպարտելի էր ն կարող էր շարունակել պատերազմը հանուն տիրակալիիր փառքի: Սակայն դրանով նա կարող էր վտանգել իր երկրի ապագան: Ուստի որոշեց ստորադասելտիրակալի իր փառքն ու ընտրություն կատարեց հանուն հայրենիքի: Նա հրաժարվեց իր նվաճումներից`լիովին պահպանելով հայրենի թագավորությունը ն «արքայից արքա» տիտղոսը ժառանգությունթողեց սերունդներին..

ԲՈԱՈՑՒԹՎ

:

ՍԱՐԱՆ

աաաան

համար:

ժամանակաշրջանի հուշարձանները ուսումնասիրվածչեն: գրեթե բացահայտումներ...

նրա

ՀԱ

:

ն

Ապագայում, անշուշտ. մեզ սպաեն ավելի մեծ նորություններ ու

Ա

, ժամանակակից քան հիացել: պատմությունը, մանավանդ,

կերպով «ինքնաունենանք, փայլուն ՆԳ պետությունը». ՄարԱԵար ելո Հ. ունքն ո:

(Արտաշատ, Լ.

սում

հր ընդարձակման

թագավորի օրոք-

։

ԲԱՐԵՊԱՇՏ

..

|.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՐԱԿԱԼԸ

(ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ)

Ցանկը Թմեռիճ

լինելու:

ձը

ինչո՞հատկապես տպավորված լովրդի

ա

:

Եր.. ԱդոնցՆ.. ՏիգրանՄեծ. Ուսումնասիրություններ,

որբարբարոս չ նա կ ն խոհեմ,ծրագրում իրագործում էրտասնամյակ-

Հե

պիմագա

Ներկայացվածեն Տիգու աղբյուրները կարելի է տեսնել այս մանրամասն Ավելի տաի հայերեն): Ար հղված գրականությունը: նշված աշխատանքներում ցանկում

.Սեծի մասին հիմնական ուսումնասիրություններն

ւ կատարեցինք. րաշրջանի իրադարձուբյուններին: ենք

ատ

ՑԱՆԿ

չի հավակնում Տիգրան Մեծի մասին

Տիգլ Հւ Մենք այն հիշող թ) մեր 1 է Տիգրան Մեծի կերպարը: Եվ մեզ համար ուրվագծվեցինմի շարք պատասխաններ: է Տիգրան Մեծի կերպարն ուղեկցում մեզ դարեր շարուճակ. ք քանզի նա տ իրակալ էր, սթ

Թ

ոք

2010:

Եր.,1975: 2 ա.Արտաշատ, ՀաԼքաջելան իւններ ընդմէջ 6.Ք. մինչն 190-էն ).Ք, Վենետիկ. Հյ իՀռովմայ տ

1912:

ն ԱՑԱԾ» նլ էր, քաջ ու ճն Ա, (կն ներհինն միջն ների հեռավորությամբ: Նրա հանդեպ սիրո ու հարգանքի Ժ.. Հայաստանըն Սելնկյանները. Եր., 1979: պատճառովերկրի բնակիչները մրցում էին Էլչիբեկյան շենացման Բ եւ Հայլուկուլլեան պատերազմները(աշհամար: Նա բարեպաշտ էր ու հայրենանվեր` պատրաստ ԷքհարդԿ.. Տիգրան 1926: խատասիրեց Գարեգին Գարանֆիլեան), Վիեննա, զոհաբերելու տիրակալիիր փառքը հանուն հայրենիքի... Լեռ, Երկերի ժողովածու.հատ. 1, Եր., 1966: ՏիգրանՄեծի կերպարն իր հետքը թողեց ճան օտարնեն Ս.. Ասիայի քաղաքների Փոքր Հայաստանի Հին Կրկյաշարյան րի հիշողության մեջ: Նրա մասին գրել են տասնյակ օտարպատմությանդրվագներ,Երնան, 1970: ազգի պատմիչներ ն նոր ժամանակների բազմաթիվուսումԿրկյաշարյան Ս.. Հին Հայաստանի պետական կառուցվածքը նասիրողներ:Նրա կերպարին նվիրվել են բազումգեղարվես(մ.թ.ա. Մ1- մթ. Մ դդ.) Եր., 2005: տական գործեր, որոնց մեջ` ավելի քան երկու տասնյակ օՀ.Պ., Տիգրան Մեծ. Եր., 2005: Հակոբյան յ երանել հատ.). Եր., 2007: Հայ ժողովրդիպատմությանքրեստոմատիա. մեկը` հ Աո Լ (ԳԱհ Բորի Ել Հայ ժո Ա թ. Մեծին բնոՏիգրան սենատում Հանդէս». րոշում Է՝ «Բշրօուժոտ» կոչելով. որը Հռոմում քաղաքական յան հարցի շուրջ. «Հայկազեան | ԺԴ: 1994, գործչին տրվող բարձրագույն գնահատականնէր: Նրանից Գահիրե, 1957: Ք. Արմէն, Մեծն քիչ ու» ապրած նույնպես հռոմեացի մատենագիր ն Հռոմը, Եր., 1940 (վերահրայան Հ., Պատերկուլոսը Տիգրան Մեծին րում է «հր հ. Ա. Եր.. 1977: ռուսերեն 1972: Երկեր, Ե ր.. տարակությունը` հզորագույն թագավորը» ն «թագավորներից 1963): Եր., 1943: ֆրանսերենը՝ թարգմանությունը` Լիսաբոն, Մեկ այլ Եվտրոպիոսը մոտ պատմիչ` Ռ.Լ. գրում է, որՏիգրան Սպարտակի հեծելազորի րյան Տլ «տիրակալում էր մեծ փառքով». իսկ հետ Տիգրան Մեծի ռազհարցի շուրջ (Վարկած` Սպարտակի ղեկացնում է, որ նրան էին`

լ ոլ իանաեմ նուշի «զբարի

երկրի

ռոմի Ր"

իր աաա արտասանած

մ

:

Ց

-

Հ.

Ցիցերոն

ի ԱԱ

1-2

ւթյուն)

Վելլեռս Հրանդ մեծագույնը»... Մ մեծարում կոչելով «ազան».

1216:

Հայագիտական

իգ/

|

ն

է

Տիգր

Տիգրան.

|

Ա

Պ

րՀ

մական կապերի վերաբերյալ). «Պատմա-բանասիրական հանդես» (այսուհետ` ՊԲՀ), 2004, 3: Մանասերյան Ռ.Լ.. Տիգրան Մեծ. Հայաստանի պայքարը Հռոմին Պարթեստանիդեմ. Եր.. 1987 (երկրորդհրատ.` Եր.. 2007): Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Եր.. 1981: Մուշեղյան Խ.. Դրամական շրջանառությունը Հայաստանում (մ.թ.ա. Ճ/ դար մ.թ. ԿՄդար), Եր.. 1983:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

Չամչյան Մ., Հայոց պատմություն. հատ. Ը. Վենետիկ. 1784 (Եր..

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒ

ԱՌԱՋ ՏԻԳՐԱՆ ԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈ,Ա

-

1985):

Պլուտարքոս. Կենսագրություններ. Եր., 2001:

Պտուկեան Զ.. Արտաշէսեան հարստութեանդրամները,Վիեննա. :

1983:

Սարգսյան Գ.. Հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանըն Սեն Խորենացին, Եր., 1206: Սարգսյան Գ.., Տիգրան Բ-ի տերությունը, ՊԲՀ. 1966. 1: Ստրաբոն, Եր., 1940: «Տիգրան Մեծ. Գահակալության 2100 ամյակ» միջազգային գիտաժողով,զեկուցումներիհիմնադրույթներ,Աշտարակ, 2005: ԽՈօԽՃԹՇԻ1., ԱՇոօքոտ թոռ. 1. ԱԼԼԱ, Ճ1., 2005. 1.Ճ.. Լոբճոռհօքո, ԸՅթաոօտի ԽԼ,960.

ԸՅթայգո Լ.Ճ., ԸՑՈԱՇՇՈԵՇՈՑԾՈՕ3/68Յ81ԱՈՕԽՇԽՕՔՃքՕԱՈ Լ 06 /ՃթաթԱԱ

12. ԱՆարՆ Ն. ԱԱԵԱԵՑ Դաթժու Է.. Ոօքյքօուօծ 2Շթ 66180 /Ճթոժմժւ ՈԾ ԽՕԽՇՈՅԿ Ռմբուն Է, ՊԲՀ. 1973.4. Ստու Ւ .. 11 8. ու»., էք. Դաբուժու Է57155ք4ՂքօԲԵԺՅՃքխժում Ճ/ 8 10 Է

Ն)

-

ՆԱՏ

.Ը.. ՀԵՀօ156

Օաշոոո «ՕյոՏ ՒԱոռոռ

ԵՎ

Ո ՍԵԾԻՑ

Ճ Քօիօ8)

Մ. ոմ

օէ Քւռհւտ,

ՒԷՈՏԼ0ո7

ԽՇՃ 47011, 1968. օէ 87 8ՇԷ օո

ՊՄոոմռուռո Ք.. Է 2Ա675օօաօք

օՒ /Ճոոշուոո

Էլոջ 118657.

"

45. Լօոժօո, 2004.

Խ. սոժ Թստօհլօլո Օ..

ԹՇՏօո

8օոնո, 1890.

լո

սոժ

Լշհոռոո-էլոսթէ Ը.Է.. /Ճոոօոյօո ՇոտԼ սոմ օէ. 84. 1, 8օղւո, 1910. ԽԱդաո սոմ մօ 1լքոտզսօկշո ոճշհ ժշո ցոոօտշիծո )., Տնմառոշուշո սոմ 312Ե156հօո Օօօջոգքիծո, 1930. Պ/1օո, Խ1օոոոտօո ՛Լհ., 0ոօ ԼՅջօ օո "ԷԼՇՐու6Տ", 1887, ԼՃ. 11ջյոոօ։ ծոտ, ԽՇՐՇՇՏՏ12ո 4/.1., Ճոոշուռո Խսուլտոուօ 2000. Տամօտ, Լ.օ5 /Ճոջօ/օտ. Թծյոոչհ 1հ., Խնւհոժուծ Էսքուօրոօ1 6 Քօու. Թռոտ, 1890.

անար ՍԵԾ ՀԱՅՔԻՆ ար

ԵՎ

ԾՈՓՔԻ ՎԵՐԱՍԻԱՎՈՐՈՒՍԸ

ՀԱՅ-ՊՈՆՏԱԿԱՆ ԴԱՇԻՆՔԸ

ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

ԿԱՊԱԴՈՎԿԻԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

ԸՆԴԴԵՄ՝

ՀՌՈՍ-ՊԱՐԹԵՎՍՏԱՆ ԴԱՇԻՆՔՆ

ՈՒ ՊՈՆՏՈՍԻ

ՄԵԾՀԱՅՔԻ

ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ.

Ձ....

ԿԱՊԱԴՈՎԿԻԱԿԱՆ

ՍԵԾԱՐՇԱՎԱՆՔԻ

ՊԱՐԹԵՎԱԿԱՆ

ՄԵԿՆԱՐԿԸ.

ԱԱ ԳԱԱ ՈՒԹՅ

ԱՌԱՄԱԳԵՆԵ-ԿԱՄԱԽԻ

ՀԱՅՈՑ

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ԿԱՄ

,

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԾԱԳՈՒՄԸ.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԹԱԳԻ

ԳԱՀԻՆ...

ՍԵՇԸ՝

ՍԵԼԵՎԿՅԱՆ

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԻԼԻԿԻԱՆ՝

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ՏԻԳՐԱՆ

ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԲԱԹԵԱՆ՝

ՀՌՈՄԻ

ԿԱԶՄՈՒՄ.

ՍՏԱՑԱԾ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ԿօոմՏտոծո,

..

ԱՐՅՈՒՆԸ,

ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

փ

Ճ. Օօօթիջտյեչ". ՃՏՄՕոօոտ»

ԽՇլոոտծո

ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽՕՐՅԱԿԻՆ

ԱՐՔԱՅԱԶՆ ՏԻԳՐԱՆԸ

ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ

ՈՒ

ԵՐԱԽՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵԳԻՊՏՈՍԻՆ

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ԽԱՐԴԱՎԱՆՔՆԵՐԸ

ԿԱԶՄՈՒՄ.

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԱՆՁՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՐԵԱՍՏԱՆԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՍԱՆՆԵՐԸ

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ՍԻ

ՀԻՍՆՈՒՍԸ

ԱԱԱԱԱԳՐԵՐԻ

ՄԵԾԻ

ՍՊԱՐՏԱԿԻՆ

ՕԳՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԻԳՐԱՆ ՍԵԾԻ ՍԱՍԻՆ

ԼՈՒԿՈՒԼԼՈՍԸ՝

ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՀԱՐՁԱԿՈՒՄԸ

ԼՈՒԿՈՒԼԼՈՍԻ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՏՈՒԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

.

ճ

ՀՌՈՍԵԱՑԻ

ԿԵՂԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԳԻՐՆԵՐԻ

ՆՊԱՏԱԿԸ

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

ուց

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ

ՀՆԱՐԱՎՈՐ

ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ

ԱՆԿՄԱՆ ԴԱՍԵՐԸ

ԲԱՆԱԿԻ ՋԱԽՋԱԽՈՒՄՆ

ՈՒ ՓԱԽՈՒՍՏԸ

ՀԱԿԱՀՌՈՍԵԱԿԱՆ

ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԱԽՈՂՈՒՍԸ

ՊՈՄՊԵՈՍՆ

ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ.........

ՀՌՈՍԵԱԿԱՆ

ՏԻԳՐԱՆ ԿՐՏՍԵՐԻ

ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐՏԱՇԱՏԻ

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ:

ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ԿՅԱՆՔԸ

«ՉՈՒԳԱԿՇԻՌՔ».......

ԲԱՐԵՊԱՇՏ

ՏԻՐԱԿԱԼԸ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

(ՎԵՐՋԱԲԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ)

ԱՐՏԱԿ

ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

ՏԻԳՐԱՆ

ՄԵԾ

ԹԱԳԱՎՈՐՆԵՐԻՑ

ՄԵԾԱԳՈՒՅՆԸ

Սրբագրիչ`ԵրանուհիԴանիելյան Քարտեզագիր`ԳրիգորԲեգլարյան

ԵՐԵՎԱՆ

-

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան, (կեք Մանուկյան. 1